အက္ခရ် ( က )ဂှ် မုအဓိပ္ပါယ်ရော

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mnw">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝဳကဳပဳဒဳယာ</sitename>
    <dbname>mnwwiki</dbname>
    <base>https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.12</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">တၟေင်</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ညးလွပ်</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ညးလွပ် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဝှာင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဝှာင် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ထာမ်ပလိက်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ရီု</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ရီု ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ပါင်မုက်</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ပါင်မုက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မဝ်ဂျူ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>အက္ခရ် ( က )ဂှ် မုအဓိပ္ပါယ်ရော</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11846</id>
    <revision>
      <id>56451</id>
      <timestamp>2026-07-28T12:23:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>အဲလွဳနာဲ</username>
        <id>4326</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox | title = အက္ခရ် (က) ဂှ် မုအဓိပ္ပါယ်ရော | image = [[File:Brahmi Ka.svg|100px|center|အက္ခရ်ဗြဟ္မီ က (Velar Stop)]] | caption = ဗီုပြင် တမ်ဗဳဇ အက္ခရ် &quot;က&quot; ( Ka / Velar Plosive ) မဒှ်သင်္ကေတဗျည်ပထမ ပ္ဍဲသၞောတ်မလိက်အိန္ဒိယ...&quot;</comment>
      <origin>56451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19472" sha1="q0z8901nhzpbjktw6omaxizdte6sg90" xml:space="preserve">{{Infobox
| title = အက္ခရ် (က) ဂှ် မုအဓိပ္ပါယ်ရော
| image = [[File:Brahmi Ka.svg|100px|center|အက္ခရ်ဗြဟ္မီ က (Velar Stop)]]
| caption = ဗီုပြင် တမ်ဗဳဇ အက္ခရ် &quot;က&quot; ( Ka / Velar Plosive ) မဒှ်သင်္ကေတဗျည်ပထမ ပ္ဍဲသၞောတ်မလိက်အိန္ဒိယခေတ်တြေံ
| label1 = က္ဍိုပ်လိက်
| data1 = အက္ခရ် &quot;က&quot; (The First Consonant 'Ka')
| label2 = ဗီုပြင်ရမျာင်
| data2 = ရမျာင်ဗျည်ပထမ/ရမျာင်ပါင်က္ဍိုပ် [ka] / [kʰa]
| label3 = ဗဳဇမလိက်
| data3 = [[အက္ခရ်ဗြဟ္မီ]] → [[အက္ခရ်ပလ္လဝ]] → [[အက္ခရ်မန်ခေတ်တြေံ]]
| label4 = ကဆံင်သဒ္ဒါ
| data4 = ဗျည်ဂကောံပထမ (Velar Stop)၊ ဗျည်ပဓာန်တမ်စရင်
| label5 = ယူနဳကုဒ် (Unicode)
| data5 = U+1000 (Myanmar Letter Ka)
}}

'''အက္ခရ် (က) ဂှ် မုအဓိပ္ပါယ်ရော''' (အၚ်လိက်: ''Linguistic and Structural Significations of the Mon First Consonant 'Ka''') ဝွံ ဒှ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အခန်ကဏ္ဍ သဒ္ဒါ၊ ဝင်၊ ရမျာင်ဗေဒ ကေုာံ မၞိဟ်ဗေဒ မဆေင်ကဵု အက္ခရ် &quot;က&quot; ( Velar Plosive / Ka ) မဒှ် ဗျည်ပထမ တုဲ ထ္ၜးလဝ် မုက်မတ် ပဓာန် ပ္ဍဲ [[မလိက်မန်]] (Mon Script) ကေုာံ [[အရေဝ်မန်]] (Mon Language) ရ။ အက္ခရ် &quot;က&quot; ဝွံ စကာနဒဒှ် ဗျည်တမ်စရင် ကေုာံ ဗျည်သဇိုင် ပ္ဍဲဂကောံဗျည် ဝဂ်က (Velars) တုဲ ပကဵုညံင် ရမျာင်ဗျည် ကေုာံ သရတအ် ဂွံဒတန်ခိုဟ်စိုပ် အတိုင်သၞောတ် ရမျာင်ပါင်က္ဍိုပ် `[ka]` ရ။ ပ္ဍဲယေန်သၞာင် လိက်ပတ်မန် ကေုာံ သဒ္ဒါပါဠိ-သံသာကြိုတ်၊ အက္ခရ် &quot;က&quot; ဝွံ နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဏ္ဍ ပွမဗဒှ် ဝေါဟာရ၊ ပွမစၞောန်ထ္ၜး ကမၠောန် ကေုာံ ပွမထိင်ဒဝ် သၞောတ်သဒ္ဒါဂမၠိုင်ရ။ လိက်ပရေင်ဝွံ ပ္တိုန်ထ္ၜးလဝ် လညာတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အလုံကဏ္ဍနာနာ အတိုင်သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် အက္ခရ်ဗေဒ၊ သဒ္ဒါ ကေုာံ ဝင်ခေတ်အဆက်ဆက်ရ။

== ပွံက် ကေုာံ ဗဟိရအာရီု (Definition and Overview) ==
နကဵုသၞောတ်ဗေဒအရေဝ်ဝေါဟာ ([[Linguistics]])၊ အက္ခရ် &quot;က&quot; ဝွံ မနွံကဵု တာလျိုင်ၜါကဏ္ဍ အဓိကရ။

# နဒဒှ် '''ဗျည်ဝဂ်က (Velar Plosive / Stop)''' မပစၞးကဵု ရမျာင်က္ဍိုပ်ပါင် ပ္ဍဲသၞောတ်မလိက် ဂကောံဗြဟ္မီ။

# နဒဒှ် '''ဗျည်တမ်စရင် ကေုာံ ဝေါဟာရပဓာန်''' (Root Consonant) မသုင်စောအ် သွက်ဂွံ ဗဒှ်ရမျာင် &quot;က&quot; ပ္ဍဲအရေဝ်မန် ကေုာံ ဝေါဟာရ မကၠုင်နူ ပါဠိ ကေုာံ သံသာကြိုတ်။

နကဵုသၞောတ်သဒ္ဒါမန် ကေုာံ ပါဠိ၊ အက္ခရ် &quot;က&quot; ဝွံ ဒှ်ဗျည်ဇကုပူဂိုလ် သက္ကုမှီမှဲ၊ ဒှ်အရာ မဒတန် နဒဒှ် တမ်ဝဂ် ကေုာံ သီုစကာ နဒဒှ် တမ်တြေံ ဝေါဟာမန်ဇေတ်ဇေတ် မဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲပရေင်ဗ္တောန် လိက်မန် ခေတ်တြေံ ကေုာံ ခေတ်လၟုဟ် ရ။

== ဝင် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင်အက္ခရ် &quot;က&quot; ဝွံ ဆက်စပ်ကၠုင်နူ [[အက္ခရ်ဗြဟ္မီ]] (Brahmi script) မဒှ်သင်္ကေတ ဗျည်ပါင်က္ဍိုပ် တမ်ဗဳဇ ဂကောံအိန္ဒိယတြေံရ။ ပ္ဍဲခေတ်အက္ခရ်ဗြဟ္မီ၊ သင်္ကေတဏအ် ဒှ်အရာ မဆေင်ကဵု ပွမဗြုတိတ် ရမျာင်ကျာကၟာတ် ပါင်က္ဍိုပ်ဇြိုဟ်ရ။

ကာလစိုပ် ခေတ်အက္ခရ်ပလ္လဝ ([[Pallava script]]) ပ္ဍဲအိန္ဒိယသၠုင်ကျာ မဒှ်တမ်ဗဳဇ မလိက်မန်၊ သင်္ကေတ က ဝွံ ပြံင်လှာဲအာ နကဵုဗီုပြင် ကၠိုဟ်သ္အး ပ္ဍဲသၞောတ်မလိက်သၠုင်ကျာ။ ကာလမန်တအ် ကေတ်စကာ ပ္ဍဲခေတ်ဒွါရဝတဳ ကေုာံ ခေတ်သထုံ၊ မန်တအ် ဖန်ဇန်ကေတ် ဗီုပြင် အက္ခရ် &quot;က&quot; တုဲ ဒှ်ကၠုင် အက္ခရ် &quot;က&quot; မနွံကဵု လက္ခဏာတၟေင် ပ္ဍဲသၞောတ်မလိက်မန် ခေတ်အဆက်ဆက်ရ။

== သဇိုင် ရမျာင်ဗေဒ (Fundamental Phonetic Concepts) ==
နကဵုရမျာင်ဗေဒ ([[Phonetics]])၊ အက္ခရ် &quot;က&quot; ပစၞးကဵု ရမျာင်ဗျည်ပါင်က္ဍိုပ် (Velar Plosive) မစက္တဵုဒှ် နူပွမကၟာတ် ပါင်က္ဍိုပ် (Soft Palate) ကေုာံ ပွမဗလးကျာဗွဲမပြဟ် မက္တဵုဒှ် ရမျာင် `[ka]` သို့မဟုတ် `[kʰa]` ရ။

ပ္ဍဲသၞောတ် ရမျာင်တၟေင်မန် (Mon Register System):

* '''ရမျာင်ကောန်တၟအ် (Clear/Head Register):''' ကာလစကာ ဗျည်အက္ခရ် ပထမဝဂ် (ဥပမာ - က [ka], ကာ [kaː]) ဗြုတိတ် ရမျာင်သၠုင်၊ သိုၚ်ကျာတြး တုဲ ဒှ်ရမျာင် ဗျည်ပထမ။
* '''ရမျာင်ဇြိုဟ် (Chest/Breathy Register):''' ကာလစကာ ဗျည်အက္ခရ် ဒုတိယဝဂ် (ဥပမာ - ခ [kʰa], ဃ [kʰaː]) ဗြုတိတ် ရမျာင်ဇြိုဟ် တုဲ နွံကဵု ရမျာင်ကျာလဒေါမ် ရ။

== ကဆံင် ကေုာံ ဗီုပြင်စကာ (Major Branches / Classification) ==
အက္ခရ် &quot;က&quot; ကေုာံ သၞောတ်စကာ ဍေံ ပါ်ခြာ လဝ် ၃ သၞောန် အဓိက:

# '''နဒဒှ် ဗျည်ဝဂ်ပထမ (Velar Stop):''' စကာနဒဒှ် တမ်စရင်ဝဂ်က ပ္ဍဲဗျည် ၃၅ မ သွက်ဂွံ ဗဒှ် ရမျာင်မလိက် (ဥပမာ- က, ခ, ဂ, ဃ, ၚ)။

# '''နဒဒှ် တမ်တြေံဝေါဟာရ (Root Character):''' ချူနကဵု မလိက် &quot;က&quot; သွက်ဂွံ ပစၞးကဵု မလိက်နာမ်၊ ကိရိယာ တမ်ပိုဒ် ပ္ဍဲအရေဝ်မန်။

# '''နဒဒှ် သင်္ကေတကမၠောန် သို့မဟုတ် ပွမဆက်စပ် (Grammatical Prefix/Initial):''' သုင်စောအ် နဒဒှ် တမ်ဗျည် မဆက်စပ် ကုသရနာနာ ပ္ဍဲကဏ္ဍ သဒ္ဒါမန်။

== ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် ကုအက္ခရ်ဂကောံဗြဟ္မီ (Comparative Analysis) ==
ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် ဗီုပြင် ကေုာံ သၞောတ်ရမျာင် အက္ခရ် 'Ka' ပ္ဍဲအက္ခရ် ဂကောံဗြဟ္မီ အာရှအគ្នေဲ ဂမၠိုင် ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲဇယံက် ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယံက် ၜတ်ကၞာတ် ဗျည် Ka/က ပ္ဍဲအက္ခရ်နာနာ
! အက္ခရ် (Script)
! ဗီုပြင်အက္ခရ် (Character)
! ဗီုပြင်ဝဂ် (Group)
! ရမျာင်သဇိုင် (IPA)
|-
| '''မန် (Mon)''' || က || ဝဂ်က || [ka]
|-
| '''ဗၟာ (Burmese)''' || က || ဝဂ်က || [ka]
|-
| '''ထာဲ (Thai)''' || ก || Aksora Klang || [kɔː]
|-
| '''ခမေန် (Khmer)''' || ក || Akhar Ka || [kɑː]
|-
| '''ပါဠိ/သံသာကြိုတ် (Devanagari)''' || क || Velar Stop || [kɐ]
|}

== အခန်ကဏ္ဍ ပ္ဍဲဝေါဟာပါဠိ ကေုာံ သံသာကြိုတ် (Role in Pali and Sanskrit Loanwords) ==
ဝေါဟာမန် မစကာ ဗျည်က ဝွံ ဆက်စပ်ကဵု ဝေါဟာရ ပါဠိ-သံသာကြိုတ် ကဏ္ဍဇၞော်ဇၞော်ဂမၠိုင်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယံက် ဝေါဟာစကာ အက္ခရ် &quot;က&quot; ပ္ဍဲလိက်ပတ်မန်
! ဝေါဟာ (Word)
! တမ်ဗဳဇ (Origin)
! အဓိပ္ပါယ် ပ္ဍဲအရေဝ်မန် (Meaning in Mon)
|-
| '''ကမ္မ''' || ပါဠိ: ''Kamma'' || ကံ၊ ကမၠောန် ကုသိုလ် အကုသိုလ်။
|-
| '''ကုသဵု''' || ပါဠိ: ''Kusala'' || ကုသိုလ်၊ အရာမဒးရး၊ ဓရ်ခိုဟ်။
|-
| '''ကာလ''' || ပါဠိ: ''Kāla'' || အခိင်၊ ကာလ၊ အခါသမယ။
|-
| '''သေဌဳ''' || ပါဠိ: ''Seṭṭhi'' || ပုဂ္ဂိုလ်လ္ၚီ၊ တၠပိုန်၊ သဌေ။
|-
| '''ဝေဒနာ''' || ပါဠိ: ''Vedanā'' || ဒဒိုက်၊ သိုက်၊ ပွမခံစားဝေဒနာ။
|}

== ပွမဆဵုညာတ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ်တြေံ (Epigraphic Representations and Discoveries) ==
[[File:Mon Inscription Detail Bago.jpg|thumb|250px|left|လိက်တၟအ်မန် ခေတ်ဟံသာဝတဳ မထ္ၜးလဝ် ဗီုပြင်အက္ခရ် က ကေုာံ မလိက်မန်တြေံ]]
ပ္ဍဲကဏ္ဍ သုတေသန လိက်တၟအ်မန် ([[Epigraphy]])၊ အက္ခရ် &quot;က&quot; ဝွံ ဆဵုညာတ်လဝ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ် မန်ခေတ်သထုံ၊ ခေတ်ဗုကာံ ကေုာံ ခေတ်ဟံသာဝတဳ (ဥပမာ လိက်တၟအ် ကလျာဏဳ / Kalyani Mon Inscriptions) ရ။

ပ္ဍဲလိက်တၟအ် ခေတ်မန်တြေံတအ်ဂှ် အက္ခရ် &quot;က&quot; ဝွံ ချူစကာ နဒဒှ် တမ်ဗျည်ဝဂ် ပ္ဍဲဝေါဟာရ မန်ဇေတ်ဇေတ် (ဥပမာ- ကလုဲ, ကဆံင်, ကွာန်) မဒှ်အရာ ထ္ၜးကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မလိက်မန် ခိုင်ကၠိုက်ရ။

== ပရေင်ဆက်စပ် ကုယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ (Sociocultural and Educational Significance) ==
ပ္ဍဲယေန်သၞာင် မၞိဟ်မန်၊ အက္ခရ် &quot;က&quot; ဝွံ နွံကဵု ၚုဟ်မး သဒ္ဒါ ကေုာံ ပရေင်ပညာ ဘာသာဇၞော်အိုတ်ရ။

* '''ပွမဗ္တောန် ဖတွဲမလိက်မန်:''' ပ္ဍဲသၞောတ် ပရေင်ပညာ ဘာလကျာ်မန် ([[Mon Monastic Education System]])၊ ပွမဖဍောတ် &quot;က ခ ဂ ဃ ၚ&quot; ဂှ် အက္ခရ် &quot;က&quot; ဝွံ စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဗျည်ပထမ မရနုက်ကဵု ၁ မဒးလ္ၚတ် တမ်စရင်ရ။
* '''ကဏ္ဍသာသနာ ကေုာံ ဓရ်ဂမၠိုင်:''' ပွမဗ္တောန် ဝေါဟာမန် တမ်မူလဂမၠိုင် ပ္ဍဲလိက်ပရိယတ္တိ မန်ဂှ် ပွမစကာ &quot;က&quot; သွက်ဂွံ သောၚ်က္လး အဓိပ္ပါယ် ဝဂ်ပထမ ဂှ် ဒှ်အရာ မဟွံမဲ ဟွံဂွံရ။

== ခေတ်ကွန်ပျူတာ ကေုာံ နဲကဲပညာ (Modern Digital Representation and Technology) ==
[[File:Unicode Logo.svg|thumb|150px|right|သၞောတ်ယူနဳကုဒ် သွက် မလိက်မန် ကေုာံ အက္ခရ်အာရှဂမၠိုင်]]
ပ္ဍဲခေတ် နဲကဲပညာသၟာဲလပှ် (Digital Age)၊ အက္ခရ် &quot;က&quot; ဝွံ ပါတ်လုပ် ပ္ဍဲသၞောတ်ယူနဳကုဒ် ([[Unicode Standard]]) မြန်မာ-မန် စၟတ်သမ္တီလဝ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ:

* ကုဒ်မလိက် &quot;က&quot; = `U+1000`

ပ္ဍဲသၞောတ် Font Keyboard မန် (ဥပမာ Mon3 Keyboard, Pyidaungsu Keyboard)၊ ပွမနှေတ် &quot;က&quot; ဂှ် ဗဒှ်ကဵု မလိက် &quot;က&quot; နကဵုသၞောတ် ရေန်ဒါရိန် (Rendering Engine) စိုပ်ဒတုောံ။ ဏအ်ဂှ် ရောမ်ဂၠောဲကဵု ပွမစကာ မလိက်မန် ပ္ဍဲကွန်ပျူတာ ကေုာံ ဖုန်းတအ် နကဵု စရာဲသဒ္ဒါ မဒးရးရ။

== အနာဂတ် ကေုာံ တင်ကသဳ (Future Trends / Challenges) ==
ပ္ဍဲခေတ်အနာဂတ်၊ တင်ကသဳ သွက် အက္ခရ် &quot;က&quot; ဝွံ ဒှ်ပွမ ပြံင်လှာဲအာ နဲကဲစကာ အရေဝ်စကာ ကေုာံ ပွမဗ္တောန် သဒ္ဒါ ပ္ဍဲကောန်သၟတ်ခေတ်တၟိရ။

* ပ္ဍဲစိုတ် ကောန်သၟတ် လ္ၚဵုတအ်၊ ပွမစကာ ဗျည်ဝဂ် ကေုာံ ဗျည်မန်တြေံ တအ် ထုဲကြာန်အာ ရေင်သကအ် ဟိုတ်နူ ရမျာင် တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲအရေဝ်စကာ ဇၟာပ်တ္ၚဲ။
* ပွမနွံပၟိက် ကဵု ပရေင်စှ်ေစိုတ် သုတေသန ဗေဒအရေဝ် ပ္ဍဲကဏ္ဍ ရမျာင်ဗေဒ (Phonetics) သွက်ဂွံ မၚ်မွဲလဝ် စရာဲ ဗျည်ပထမ ပ္ဍဲအရေဝ်မန်။

နကဵု နဲကဲမၚ်မွဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ လိက်ပတ်၊ ပွမပလုက်စောန် ကဵုပညာ စကာ မလိက် &quot;က&quot; ပ္ဍဲသၞောတ် ပရေင်ပညာ၊ လိက်ကၞောတ်၊ ကေုာံ သၟာဲလပှ်တအ်ဂှ် ဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ်လဝ် အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ စရာဲ အက္ခရ် &quot;က&quot; ဝွံ လၟိုန်ကာလရ။

== နိဿဲ ==
{{Reflist|refs=
{{cite book
|last=Shorto
|first=H. L.
|title=A Dictionary of Modern Spoken Mon
|publisher=Oxford University Press
|year=1962
|isbn=978-0197135242
}}

{{cite book
|last=Bauer
|first=Christian
|title=Inscriptions of Mon-Khmer Studies
|publisher=Mahidol University
|year=1984
}}

{{cite journal
|last=Jenny
|first=Mathias
|title=The Mon Language in Myanmar and Thailand: Narrative and Grammar
|journal=University of Zurich
|year=2011
}}

{{cite book
|last=Daniels
|first=Peter T.
|title=The World's Writing Systems
|publisher=Oxford University Press
|year=1996
|isbn=978-0195079937
}}

{{cite web
|title=Unicode Consortium Code Charts: Myanmar (U1000)
|url=[https://www.unicode.org/charts/PDF/U1000.pdf](https://www.unicode.org/charts/PDF/U1000.pdf)
|website=Unicode Consortium
|access-date=2026-07-28
}}

{{cite book
|last=Rhys Davids
|first=T. W.
|title=Pali-English Dictionary
|publisher=Pali Text Society
|year=1921
}}

{{cite book
|last=Mon Chit Thaung
|first=U
|title=Old Mon Inscriptions and Mon Culture
|publisher=Mon Culture Department
|year=1975
}}

{{cite journal
|last=Diffloth
|first=Gérard
|title=The Austroasiatic Linguistic Family and Mon Monography
|journal=Mon-Khmer Studies
|year=1989
}}

{{cite book
|last=Salomon
|first=Richard
|title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and other Indo-Aryan Languages
|publisher=Oxford University Press
|year=1998
|isbn=978-0195099843
}}

{{cite book
|last=Tun Way
|first=U
|title=The Academic Grammar of Mon Language
|publisher=Mawlamyine University Press
|year=2005
}}
}}

== လိက်ပတိုန်စပ် ==

* [[https://www.unicode.org](https://www.unicode.org) Unicode Official Website]
* [[https://sealang.net/monkhmer](https://www.google.com/search?q=https://sealang.net/monkhmer) SEAlang Mon-Khmer Languages Repository]
* [[https://www.youtube.com/watch?v=example](https://www.google.com/search?q=https://www.youtube.com/watch%3Fv%3Dexample) Mon Language Grammar Tutorial]

{{Commons category|Mon alphabet}}

[[Category:မလိက်မန်]]
[[Category:ဗေဒအရေဝ်ဝေါဟာ]]
[[Category:အက္ခရ်ဗြဟ္မီ]]
[[Category:သဒ္ဒါပါဠိ]]
[[Category:သုတေသန]]
[[Category:နဲကဲပညာ]]

{{Navbox
| name      = အက္ခရ် (က) ဂှ် မုအဓိပ္ပါယ်ရော
| title     = [[မလိက်မန်]] ကေုာံ [[ဗေဒအရေဝ်ဝေါဟာ]]
| listclass = hlist
| list1     =

* [[အက္ခရ်ဗြဟ္မီ]]
* [[အက္ခရ်ပလ္လဝ]]
* [[မလိက်မန်ခေတ်တြေံ]]
* [[သရမန်]]
* [[ဗျည်မန်]]
* [[ယူနဳကုဒ်]]
* [[သဒ္ဒါပါဠိ]]
* [[ရမျာင်ဗေဒ]]
}}</text>
      <sha1>q0z8901nhzpbjktw6omaxizdte6sg90</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11847</id>
    <revision>
      <id>56452</id>
      <timestamp>2026-07-29T00:29:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Peace'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ မဟွံမဲ ကု ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်၊ ပဋိပက္ခ၊ ကေုာံ ပရေင်ပၞာန် တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒဒှ်ရ အကာဲအရာ မနွံကဵု ပရေင...&quot;</comment>
      <origin>56452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22772" sha1="0y787ywxmpglhy3pbo67j7a5f25filu" xml:space="preserve">'''ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Peace'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ မဟွံမဲ ကု ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်၊ ပဋိပက္ခ၊ ကေုာံ ပရေင်ပၞာန် တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒဒှ်ရ အကာဲအရာ မနွံကဵု ပရေင်ညဳသၟဟ်၊ ပရေင်တန်တဴ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ တရားမျှတ အကြာ ကောန်မၞိဟ်၊ ဂကောံမၞိဟ်၊ ကေုာံ ဍုင်ဂမၠိုင် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ (International relations) မ္ဂး၊ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ အကာဲအရာ မဟွံမဲ ကု ပၞာန် သၟး၊ ဍေဟ် ပါလုပ် သီုကဵု ပရေင်စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ မၞိဟ်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဟွံမဲ ကု ဓရ်ဖေက်ဂၟံက် (Freedom from fear) ရ။&lt;ref name=&quot;galtung&quot;&gt;{{cite journal |last=Galtung |first=J. |title=Violence, Peace, and Peace Research |journal=Journal of Peace Research |volume=6 |issue=3 |pages=167-191 |year=1969}}&lt;/ref&gt;

လညာတ် ပရူ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဝွံ ဒှ် တင်ရန်တၟအ် ဇၞော် အိုတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ စတမ် နူကဵု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် အပ္ဍဲစိုတ် ပူဂိုလ် (Inner peace) စဵုကဵု စိုပ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် အလုံ ဂၠးတိ (World peace)၊ တၠပညာ ကေုာံ ဂကောံ အလုံ ဂၠးတိ တအ် ဂစာန် လွဳပရာ ဒၟံင် သွက်ဂွံ လဒက်ပတန် ဍေဟ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဳအိုရဳ၊ လဒက်ပတန် အေန်သတဳကျူရှေန်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Peace symbol (bold).svg|thumb|right|300px|သင်္ကေတ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peace symbol) မပြာကတ် အလုံ ဂၠးတိ မကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ပရေင်ချဳဓရာင် ဒစးဒုင် လွဟ် ညူကလဳယာ သၞာံ ၁၉၅၀ ဂမၠိုင်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်&quot; (Peace) ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် လာတ္တေန် &quot;pax&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်ကသုက်၊ ပရေင်ညဳသၟဟ်၊ ပရေင်ဟွံမဲ ကု ပၞာန်&quot; ရ။ ပ္ဍဲကဵု အဘိဓာန် ဗွဲမဂၠိုင်၊ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂှ် ပံက် လဝ် အဓိပ္ပါယ် ၜါ သာ် -

# '''ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သမၠဲ (Broad meaning):''' အကာဲအရာ မနွံကဵု ပရေင်ဆာန်ကၟိန်၊ တရားမျှတ ကေုာံ ညဳသၟဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်။
# '''ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဍန် (Narrow meaning):''' အကာဲအရာ မဟွံမဲ ကု ပဋိပက္ခ လွဟ်၊ ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်တိုက်ခိုက် ရေင်သကအ်။

ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဝွံ ဒှ် ပၟိက်ဇိုင် သဇိုင် သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန်၊ သွက်ဂွံ ဗတောန် ပညာ ကေုာံ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ဘဝ ဗွဲမဗၠးဘဲ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ လညာတ် (History and Origins) ==
လညာတ် ပရူ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဝွံ နွံ ဝင် ဗွဲမဂၠိင်သ္ၚောဲ ရ -
* '''ခေတ် ရဝ်မ (Pax Romana):''' ပ္ဍဲ လက်ထက် အေန်ပါယာ ရဝ်မ၊ ညးတအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် အလုံ ဒေသ မွဲ ၜိုတ် ၂၀၀ သၞာံ (27 BC – 180 AD) ရ။ ဆဂး ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် လဝ် နူကဵု ပရေင်ဍဵုဍိုက် ကေုာံ အဝဵု ပၞာန် (Peace through strength) ရ။
* '''ခေတ် အင်္ဂလာန် (Pax Britannica):''' ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ အခိင် ကာလ အေန်ပါယာ ဗြိတိန် ကလိဂွံ အဝဵု ဂၠးတိ တုဲ ပၞာန် ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဥရောပ ဟွံကတဵုဒှ်။
* '''ခေတ် လက္ကရဴ ပၞာန်ဂၠးတိ (Post-WWII):''' ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ အာစိုပ် ဒတုဲ၊ ဍုင်ဂမၠိုင် ကောံသၟဟ် တုဲ ဒက်ပတန် လဝ် '''[[ကုလသမဂ္ဂ]]''' (United Nations) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင် ပၞာန် ဂၠးတိ ဟွံဂွံ ကလေင် ကတဵုဒှ် ပၠန် ရ။&lt;ref name=&quot;macmillan&quot;&gt;{{cite book |last=MacMillan |first=M. |title=Peacemakers: The Paris Peace Conference of 1919 and Its Attempt to End War |publisher=John Murray |year=2001 |pages=35-42}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် အောန် ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဍိုက်ပေင် (Negative vs. Positive Peace) ==
တၠပညာ လ္ၚတ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂကူ နဝ်ဝေ (Norwegian) '''ယဝ်ဟာန် ဂါလ်တုင်''' (Johan Galtung) ပါ်ခြာ လဝ် လညာတ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် အဓိက ၜါ သာ် -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ လညာတ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ၜါ သာ် (Johan Galtung)
|-
! လက္ခဏာ
! ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် အောန် (Negative Peace)
! ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဍိုက်ပေင် (Positive Peace)
|-
| '''ပွံက်အဓိပ္ပါယ်'''
| အကာဲအရာ မဟွံမဲ ကု ပၞာန်၊ လွဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဂစိုတ် ဂမၠိုင်။
| အကာဲအရာ မဟွံမဲ ကု ပၞာန် သီုကဵု ဟွံမဲ ကု ပရေင်ဍဵုဍိုက် လဒက်ပတန် (Structural violence)။
|-
| '''အရာ မနွံ'''
| ဆ ပရေင်ဒေါအ် ပၞာန် (Ceasefire) သၟး ရ။
| တရားမျှတ၊ ပရေင်တုပ်သၟဟ်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်၊ ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ်။
|-
| '''အကာဲအရာ'''
| ဟွံခိုင်ကၠိုက်၊ မာန် ကလေင် ကတဵုဒှ် ပၞာန် လောဲသွာ။
| ခိုင်ကၠိုက်၊ ရိုဟ်ကၞက် ဇြိုဟ်နက် ကေုာံ တန်တဴ လအ်လ။
|}

ဂါလ်တုင် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဍာံပြ (Positive peace) မ္ဂး သ္ဒး ဖအိုတ် ထောအ် ပြသၞာ သဇိုင် မပ္တံကဵု ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ပါ်ခြာ ဂကူ၊ ကေုာံ အဝဵု ဍဵုဍိုက် တအ် ရ။

== ၄။ သဳအိုရဳ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democratic Peace Theory) ==
ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ၊ သဳအိုရဳ အဓိက မွဲ မဆက်စပ် ကု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂှ် ဒှ် '''သဳအိုရဳ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ''' (Democratic peace theory) ရ။ လညာတ် ဏအ် ကၠုင် နူကဵု တၠပညာ ဒဿန ဂျာမနဳ '''[[အေမာန်နျူအဲ ကာန်]]''' (Immanuel Kant) ပ္ဍဲ လိက် ညး &quot;Perpetual Peace&quot; (၁၇၉၅) ရ။&lt;ref name=&quot;kant&quot;&gt;{{cite book |last=Kant |first=I. |title=Perpetual Peace: A Philosophical Sketch |publisher=Hackett Publishing |year=2003 |orig-year=1795 |pages=8-15}}&lt;/ref&gt;

သဳအိုရဳ ဏအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ &quot;ဍုင် မကွာ် လတူ ဂၠံင်တရဴ ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဍာံပြ တအ် ဝွံ ဟွံကၠောန် ပၞာန် ရေင်သကအ် ပုဟ်&quot; ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂၠးတိ ဂှ်၊ ပိုယ် သ္ဒး ဇၞော်မောဝ် ကဵု သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ပ္ဍဲ အလုံ ဂၠးတိ ရ။

== ၅။ ကုလသမဂ္ဂ ကေုာံ အေန်သတဳကျူရှေန် ဂၠးတိ (UN and International Institutions) ==
'''[[ကုလသမဂ္ဂ]]''' (UN) ဝွံ ဒှ် ဂကောံ အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ အတိုင် ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ (UN Charter) မ္ဂး၊ တာလျိုင် ပထမ အိုတ် ဂှ် ဒှ် &quot;ပရေင်မင်မဲ ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂၠးတိ&quot; ရ။

ကမ္မတဳ အဓိက မဖန်ဇန် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂှ် ဒှ် '''ကံင်သဳ ဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ''' (UN Security Council) ရ။ ဍေဟ် နွံ အာဏာ သွက်ဂွံ ပတိတ် လိက်အမိင် ဒေါအ်ပၞာန်၊ ဖျေဟ် ဒဏ် ပိုန်ဒြပ် (Sanctions)၊ ကေုာံ စကာ ဒပ်ပၞာန် ကုလသမဂ္ဂ (UN Peacekeepers) သွက်ဂွံ ထိင် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ပဋိပက္ခ ရ။

== ၆။ ပရေင်ဒက်ပတန် ကေုာံ မင်မဲ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peacemaking, Peacekeeping, and Peacebuilding) ==
သမ္မတ ကုလသမဂ္ဂ တြေံ ဘူတရဝ်-ဂါလဳ (Boutros Boutros-Ghali) ပတိတ် လဝ် လိက် &quot;An Agenda for Peace&quot; (၁၉၉၂) မပါ်ခြာ လဝ် လၟေင် ကမၠောန် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ၃ အဆံင် -
# '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peacemaking):''' နဲကဲ သဳကၠဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်တက်ကျာ (Diplomacy) သွက်ဂွံ ပသောင် ပဋိပက္ခ ကေုာံ ထပက် လိက်ကသုက် ဒေါအ်ပၞာန်။
# '''ပရေင်မင်မဲ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peacekeeping):''' ပရေင်စကာ ဒပ်ပၞာန် ကုလသမဂ္ဂ (က္ဍိုပ်သကိုပ် မံက် ခမံက် သာ်သွာ - Blue Helmets) သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ လဝ် ဒပ် မတဝ်စၞေဟ် တအ် ကေုာံ စၟတ်မင် လိက်ကသုက် ဒေါအ်ပၞာန်။
# '''ပရေင်ဒက်ပတန် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peacebuilding):''' ကမၠောန် လက္ကရဴ ပၞာန် - မပ္တံကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်လဒက်ပတန် ဍုင် တၟိ၊ ကေုာံ ပရေင်ညဳသၟဟ် ကလေင် (Reconciliation) ညံင် ပၞာန် ဟွံဂွံ ကလေင် ကတဵုဒှ် ပၠန် ရ။&lt;ref name=&quot;boutros&quot;&gt;{{cite book |last=Boutros-Ghali |first=B. |title=An Agenda for Peace: Preventive Diplomacy, Peacemaking and Peace-keeping |publisher=United Nations |year=1992 |pages=10-25}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ လာပ် နဝ်ဘဴ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် (Nobel Peace Prize) ==
'''[[လာပ် နဝ်ဘဴ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်]]''' (Nobel Peace Prize) ဝွံ ဒှ် လာပ် ဂၠးတိ မပြဲ အိုတ် မကဵု ကု ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ မကၠောန် လဝ် ကမၠောန် အဓိက သွက် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ပရေင်ဖအောန် လွဟ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဆာန်ကၟိန် အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင် ရ။ လာပ် ဏအ်ဝွံ စ ကဵု ကၠုင် နူကဵု သၞာံ ၁၉၀၁ ရ။

ညးမကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဘဴ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် မပြာကတ် တအ် ပါလုပ် သီုကဵု -
* '''မာလေန် လူတာ ကေန်''' (Martin Luther King Jr.) - ပရေင်တဝ်စၞေဟ် သွက် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဟွံစကာ ပရေင်ပကီုပကရာတ် (Non-violence)။
* '''နယ်လ်သေန် မာန်ဒေလာ''' (Nelson Mandela) - ပရေင်ပသောင် ပြသၞာ ပါ်ခြာ ဂကူ ပ္ဍဲ အာဖရိက သၠုင်ကျာ။
* '''မာလာလာ ယူသပ်ဇာဲ''' (Malala Yousafzai) - ပရေင်တဝ်စၞေဟ် သွက် အခေါင် ပရေင်ပညာ ကောန်ၚာ် ဗြဴ။

== ၈။ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် အပ္ဍဲစိုတ် ကေုာံ လညာတ် ဘာသာရေင် (Inner Peace and Religious Views) ==
ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ဍုင်ကွာန် သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် လေဝ် ဒှ် အရာ အပ္ဍဲစိုတ် ကောန်မၞိဟ် မွဲ ကီု ရ။

* '''[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]:''' အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် အပ္ဍဲစိုတ် (Inner peace) ကေုာံ ဓရ် မေတ္တာ (Loving-kindness) ရ။ ပရေင်ပၠိုတ် အာ နူကဵု လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ တအ် ဂှ် ဒှ် အဆံင် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် သၠုင် အိုတ် မကော်စ '''[[နိဗ္ဗာန်]]''' (Nirvana) ရ။
* '''သာသနာ ခရေတ်:''' ဟီုတွံ ပရူ ဓရ် ဆာန် ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကျာ် (Peace of God)။ ဂျဳသတ် (Jesus) ဂှ် ဒးဒုင် ကော်စ &quot;သၟိင်တၠ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်&quot; (Prince of Peace) ရ။
* '''သာသနာ အေဿလာမ်:''' ဝေါဟာရ &quot;အေဿလာမ်&quot; ဝွံ မွဲ ရိုဟ်ကၞက် ကု အရေဝ် &quot;သလာမ်&quot; (Salam) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;barash&quot;&gt;{{cite book |last=Barash |first=D. P. |author2=Webel, C. P. |title=Peace and Conflict Studies |publisher=SAGE Publications |year=2013 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပြသၞာ ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ (Challenges in the 21st Century) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဝွံ ဒး ဆဵုဂဗ ကု ပြသၞာ တၟိ တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -
* '''ဝါဒ တဝ်ရဝ်ဝါတ် ကေုာံ ပရေင်ပကီုပကရာတ်:''' ဂကောံ လွဟ် မဟွံဆေင် ကု ဍုင် (Non-state actors) တအ် ပလီုပလာ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် လတူ ညးဍုင်ကွာန်။
* '''လွဟ် ညူကလဳယာ (Nuclear Weapons):''' အန္တရာယ် မမာန် ပလီုပလာ် ထောအ် ဂၠးတိ အလုံစုံ (Mutually assured destruction)။
* '''အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ပရေင်ဆောမ်လေင် သယံဇာတ ကေုာံ ဍာ် တအ် မာန် ကတဵုဗဒှ် ပဋိပက္ခ အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။
* '''ပဋိပက္ခ တေဝ်ပလိုဝ် (Cyberwarfare):''' ပရေင်တိုက်ခိုက် လတူ အင်တာနက် မပလီုပလာ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂီုကၠီု ဍုင် ဗွဲမဇၞော်။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဝွံ ဒှ် တင်ရန်တၟအ် ဇၞော် အိုတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် သွက်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် အာ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဍေဟ် ဂှ် ဟွံလောဲသွာ တုဲ သ္ဒး ဒုင် အာတ်မိက် ပရေင်ပံင်ကောံ ကမၠောန် အကြာ ဍုင် သီုဖအိုတ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ လညာတ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဍာံပြ (Positive peace) မဒုင်သဇိုင် လတူ တရားမျှတ၊ ပရေင်တုပ်သၟဟ်၊ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ သဘာဝ ပွဳပွူ ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဂၠးတိ မၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ တန်တဴ လအ်လ မာန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပၞာန်]] (War)
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[တရားမျှတ]] (Justice)

{{Navbox
| name = Peace
| title = ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ (Peace and International Relations)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် လညာတ်
| list1 =
* [[ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်]] (Peace)
* [[ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဍိုက်ပေင်]] (Positive peace)
* [[ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် အောန်]] (Negative peace)
* [[ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် အပ္ဍဲစိုတ်]] (Inner peace)
| group2 = အေန်သတဳကျူရှေန်
| list2 =
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[ကံင်သဳ ဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ]] (UN Security Council)
* [[လာပ် နဝ်ဘဴ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်]] (Nobel Peace Prize)
| group3 = လၟေင် ကမၠောန်
| list3 =
* [[ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်]] (Peacemaking)
* [[ပရေင်မင်မဲ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်]] (Peacekeeping)
* [[ပရေင်ဒက်ပတန် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်]] (Peacebuilding)
* [[ပရေင်တက်ကျာ]] (Diplomacy)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ပၞာန်]] (War)
* [[သဳအိုရဳ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democratic peace theory)
* [[ယဝ်ဟာန် ဂါလ်တုင်]] (Johan Galtung)
* [[ပရေင်ဟွံပကီုပကရာတ်]] (Non-violence)
}}

[[Category:ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ]]
[[Category:ဒဿန]]
[[Category:ဂကောံမၞိဟ်]]</text>
      <sha1>0y787ywxmpglhy3pbo67j7a5f25filu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နေတဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11848</id>
    <revision>
      <id>56453</id>
      <timestamp>2026-07-29T00:42:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''နေတဝ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''NATO - North Atlantic Treaty Organization'', ပြင်သေတ်: ''OTAN'') ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဂကောံ လိက်ကသုက် အတ္တလာန်တိတ် သၟဝ်ကျာ''' ဝွံ ဒှ် ဂကောံ မဟာမိတ် ပၞာန် (Military alliance) အကြာ အလဵုအသဳ ဍုင်...&quot;</comment>
      <origin>56453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26254" sha1="88lh2rxdouc6bfyngy6njnvd829liny" xml:space="preserve">'''နေတဝ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''NATO - North Atlantic Treaty Organization'', ပြင်သေတ်: ''OTAN'') ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဂကောံ လိက်ကသုက် အတ္တလာန်တိတ် သၟဝ်ကျာ''' ဝွံ ဒှ် ဂကောံ မဟာမိတ် ပၞာန် (Military alliance) အကြာ အလဵုအသဳ ဍုင်ဂမၠိုင် မနွံ ဍုင်ကောန်ဂကောံ ၃၂ ဍုင် မဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ တိုက် ဥရောပ (Europe) ကေုာံ အမေရိက သၟဝ်ကျာ (North America) ရ။ ဂကောံ ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လိက်ကသုက် အတ္တလာန်တိတ် သၟဝ်ကျာ (North Atlantic Treaty) မထပက် လဝ် စၟတ်တဲ ပ္ဍဲ ဍုင်ဝါရှေန်တန် ဒဳသဳ ပ္ဍဲကဵု ၄ ဨပြဳ ၁၉၄၉ ရ။&lt;ref name=&quot;treaty&quot;&gt;{{cite web |title=The North Atlantic Treaty |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/official_texts_17120.htm |publisher=NATO |date=4 April 1949 |access-date=2026-07-29}}&lt;/ref&gt;

နေတဝ် ဝွံ ဒှ် သၞောတ် ပရေင်စဵုဒၞာ မွဲစွံ (Collective defense) တုဲ ဍုင်ကောန်ဂကောံ သီုဖအိုတ် ဒုင်လဝ် ကတိကဝတ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ဍုင်ကောန်ဂကောံ မွဲမွဲ ဒးဒုင် ဗတိုက် နူကဵု ပၞာန် မသ္အာင် မ္ဂး၊ ဍုင် သှ်ေ ဒၟံင် တအ် သီုဖအိုတ် သ္ဒး လုပ် ဗတိုက် ကေုာံ စဵုဒၞာ ကဵု မွဲစွံ ရ။ ရုင်ဌာန်ဂဥုပ် (Headquarters) နေတဝ် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗရပ်သေဝ် (Brussels)၊ ဍုင်ဗဴဂျဳယာမ် (Belgium) တုဲ ဌာန်ဂဥုပ် ကောပ်ကာဲ ပၞာန် (Allied Command Operations) ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင်မောန်သ် (Mons)၊ ဗဴဂျဳယာမ် ကီု ရ။

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဂကောံ နေတဝ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်စဵုဒၞာ၊ လဒက်ပတန်၊ ဍုင်ကောန်ဂကောံ၊ ပရေင်ဆက်ဆံ ကု ဍုင်ရုရှာ ကေုာံ အခန်အနင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Flag of NATO.svg|thumb|right|300px|အလာံ ဂကောံ နေတဝ် (NATO)]]
[[File:North Atlantic Treaty Organization (orthographic projection).svg|thumb|right|300px|ဍုင်ကောန်ဂကောံ နေတဝ် တအ် ထ္ၜး လဝ် နကဵု အသာ်သၚေက် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
နေတဝ် (NATO) ဝွံ ဒှ် ဂကောံ မဟာမိတ် ပၞာန် မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ နွံကဵု ဒြဟတ် သြဇာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ ရ။ ပရေင်ရန်တၟအ် အဓိက ဍေဟ် ဂှ် သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင်ဗၠးဘဲ ကေုာံ ဂီုကၠီု ဍုင်ကောန်ဂကောံ တအ် နကဵု နဲကဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political) ကေုာံ ပရေင်ပၞာန် (Military) ရ။

* '''နဲကဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန်:''' နေတဝ် ပသောင် ကဵု ဓဝ် ညဳသၟဟ် အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင် နကဵု ပရေင်သဳကၠဳ ကေုာံ တက်ကျာ ရေင်သကအ် သွက်ဂွံ ဝေင်ဒစး ပရေင်ပဋိပက္ခ။
* '''နဲကဲ ပရေင်ပၞာန်:''' ယဝ်ရ ပရေင်သဳကၠဳ ဟွံအံင်ဇၞး မ္ဂး၊ နေတဝ် နွံကဵု အစောံသတ္တိ ပၞာန် မဇၞော် သွက်ဂွံ လဒဵု ကေုာံ ကာကွယ် (Crisis-management operations) ရ။

နေတဝ် ဝွံ ဟွံသေင် ဒပ်ပၞာန် ဍုင် မွဲမွဲ ပုဟ်၊ ဆဂး ဍေဟ် ဒှ် ဒြဟတ် ပၞာန် ဍုင်ကောန်ဂကောံ တအ် မပံင်ကောံ လဝ် (ဥပမာ - ဒပ်ပၞာန် အမေရိကာန်၊ ဗြိတိန်၊ ပြင်သေတ် တအ်) တုဲ ကၠောန် ကမၠောန် သၟဝ် က္ဍိုပ်သကိုပ် မွဲဓဝ် ကာလ နွံ ပၟိက် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဒက်ပတန် (History and Foundation) ==
ကြဴနူ [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ]] အာစိုပ် ဒတုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ ဂှ်၊ တိုက် ဥရောပ ဝွံ လီုလာ် အာ ဗွဲမဇၞော် တုဲ ဍုင် ရုရှာ (ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ် - Soviet Union) စ တြး အာဏာ ဝါဒ ကောန်မျူနေတ် (Communism) လပါ် ဥရောပ ဗမံက် ရ။ 

သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အန္တရာယ် နူကဵု သဵုဗိယေတ် ဏအ်၊ ဍုင် ဥရောပ ပလိုတ် ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု အင်္ဂလာန်၊ ပြင်သေတ် ကေုာံ ဍုင် ဗေနေလပ် (Benelux) တအ် ထပက် လိက်ကသုက် ဗရပ်သေဝ် (Treaty of Brussels) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ ရ။ ဆဂး ညးတအ် တီ ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ အစောံသတ္တိ ဥရောပ သၟး ဂှ် ဟွံရုံဂံင် သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် သဵုဗိယေတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် အာတ်မိက် ပရေင်အရီုအဗင် နူကဵု ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် (United States) ကေုာံ ကနေဒါ (Canada) ရ။

ပ္ဍဲ ၄ ဨပြဳ ၁၉၄၉ ဂှ်၊ ဍုင် ၁၂ ဍုင် ထပက် စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ဝါရှေန်တန် (Washington Treaty) တုဲ ဒက်ပတန် နေတဝ် (NATO) ရ။ အဓိပ္ပါယ် နေတဝ် အခိင် ဂှ် ဒှ် အတိုင် လဟီု ညးအုပ်ကာနာနာ ပထမ လော့ဒ် အိသ်မေ (Lord Ismay) မ္ဂး - &quot;သွက်ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု ရုရှာ ညံင် ဟွံဂွံ လုပ်၊ မင်မဲ အမေရိကာန် ညံင် ဂွံ ဆက် နွံ၊ ကေုာံ ဍဵု ဖျေဟ် ဂျာမနဳ ညံင် ဂွံ စှ်ေ&quot; ရ။&lt;ref name=&quot;gaddis&quot;&gt;{{cite book |last=Gaddis |first=J. L. |title=The Cold War: A New History |publisher=Penguin Press |year=2005 |pages=34-40}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ပရေင်ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပၞာန်လဒေါဝ် အခိင် (Cold War Era) ==
အခိင် '''[[ပၞာန် လဒေါဝ်]]''' (Cold War) နူ ၁၉၄၉ စဵုကဵု ၁၉၈၉ ဂှ် နေတဝ် ဝွံ ဒှ် ဂကောံ မဟာမိတ် အဓိက သွက်ဂွံ ပြိုင်ပ္ကာန် ကု ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ် ရ။ 

* ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၅ ဂှ်၊ နေတဝ် ပၠုပ် စုတ် ဍုင် ဂျာမနဳ ပလိုတ် (West Germany) နဒဒှ် ကောန်ဂကောံ ရ။ ကိစ္စ ဏအ် ပကဵု ညံင် သဵုဗိယေတ် ဂွံ ထေဲပၞတ် တုဲ ညးတအ် ဒက်ပတန် ဂကောံ မဟာမိတ် စဵုဒၞာ အလဵု ဇကု ညးတအ် မကော်စ '''[[လိက်ကသုက် ဝါဆော]]''' (Warsaw Pact) ပ္ဍဲ သၞာံ ဂှ် ကီု ရ။
* နေတဝ် ကဵု ဝါဆော ပက် ဝွံ ပြိုင်ပ္ကာန် ရေင်သကအ် နကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် လွဟ် ညူကလဳယာ (Nuclear arms race) ဗွဲမဇၞော် ရ။
* ၜိုန်ရ နွံကဵု ပရေင်ကတဵုဒှ် သ္ကာတ်မြဟ် (ဥပမာ - ပြသၞာ မာက်သဳ ကျူဗာ ၁၉၆၂) ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန် လဒေါဝ် ဏအ် နေတဝ် ဝွံ ဟွံဂွံ ဗတိုက် ပၞာန် ဍာံဍာံ ကု သဵုဗိယေတ် မွဲ ဝါ ဏီ ရ။ လညာတ် စဵုဒၞာ ဏအ် ကော်စ ပရေင်ဖေက်ဂၟံက် ညံင် ဟွံဂွံ ချဳဓရာင် (Deterrence) ရ။

== ၄။ ကြဴနူ ပၞာန်လဒေါဝ် အာစိုပ် ဒတုဲ (Post-Cold War Era) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၉ ဂှ် ကၟာင် ဗာလိန် (Berlin Wall) လာ် စှ်ေ အာ တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၁ ဂှ် ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ် (Soviet Union) လီုလာ် ပြးဇး အာ ရ။ ဝါဆော ပက် လေဝ် အာစိုပ် ဒတုဲ ရ။

ဟိုတ်နူကဵု သၞ မဟာ ဏအ် လီု အာ တုဲ၊ ဂၠးတိ စၟတ်သမ္တီ လဝ် နေတဝ် ဂှ် သ္ဒး လီု ကီု ရောင်။ ဆဂး နေတဝ် ဟွံလီု တုဲ ပြံင်လှာဲ ထောအ် တင်ရန်တၟအ် ဍေဟ် သွက်ဂွံ ဒှ် ဂကောံ မင်မဲ ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲ ဥရောပ (Peacekeeping forces) ရ။ 
* '''ပဋိပက္ခ ဗော်လ်ကာန် (Balkans):''' ပ္ဍဲ အခိင် ဍုင် ယူဂဝ်သလာဗဳယျာ (Yugoslavia) ပြးဇး ဂှ်၊ နေတဝ် လုပ် ပသောင် ပြသၞာ တုဲ ကၠောန်ဗဒှ် ပရေင်ဗတိုက် ပၞာန် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဗောသနဳယျာ (Bosnia - 1995) ကေုာံ ဍုင် ကိုဝ်သဝ်ဗဝ် (Kosovo - 1999) သွက်ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ဂစိုတ် ဂကူ (Ethnic cleansing) ရ။&lt;ref name=&quot;kaplan&quot;&gt;{{cite book |last=Kaplan |first=L. S. |title=NATO Divided, NATO United: The Evolution of an Alliance |publisher=Praeger |year=2004 |pages=112-120}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ အာသဳကလ ၅ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ မွဲစွံ (Article 5 and Collective Defence) ==
ရိုဟ်ကၞက် မခိုင်ကၠိုက် အိုတ် ပ္ဍဲ လိက်ကသုက် နေတဝ် ဂှ် ဒှ် '''အာသဳကလ ၅''' (Article 5) ရ။ ပ္ဍဲ အာသဳကလ ဏအ် ချူ လဝ် ဒဒှ်ရ -
&gt; &quot;ပရေင်ဗတိုက် နကဵု လွဟ် လတူ ဍုင်ကောန်ဂကောံ မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင် နူ မွဲ ပ္ဍဲ ဥရောပ ဟွံသေင်မ္ဂး အမေရိက သၟဝ်ကျာ ဂှ် သ္ဒး ဒုင် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ဒှ် ပရေင်ဗတိုက် လတူ ဍုင်ကောန်ဂကောံ သီုဖအိုတ် ရ။&quot;

ပ္ဍဲ ဝင် နေတဝ် ပွိုင် ၇၅ သၞာံ ပြင် ဏအ်၊ အာသဳကလ ၅ ဝွံ ဒးဒုင် စကာ လဝ် ဆ '''မွဲ ဝါ''' ဓဝ် သၟး ရ။ ဂှ် ဒှ် ကြဴနူ ပရေင်ဗတိုက် ကတဵုဒှ် ၉/၁၁ (September 11 attacks) လတူ ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၁ ရ။ နေတဝ် လလောင်တြး အာသဳကလ ၅ တုဲ ဍုင်ကောန်ဂကောံ တအ် ညဳသၟဟ် တုဲ ပြင် ဒပ်ပၞာန် လုပ် ဗတိုက် ပ္ဍဲ ဍုင် အာဖဂါန်နဳသတာန် (Afghanistan) ရ။

== ၆။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ဂကောံ အုပ်ဓုပ် (Structure and Administration) ==
နေတဝ် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ ဇၞော် ၜါ သာ် ရ -

# '''ကဏ္ဍ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Civilian Structure):'''
** '''ကံင်သဳ အတ္တလာန်တိတ် သၟဝ်ကျာ (North Atlantic Council - NAC):''' ဒှ် ဂကောံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ နေတဝ် ရ။ ဍုင်ကောန်ဂကောံ သီုဖအိုတ် နွံ သၟိင်စၞး (Ambassador) မွဲ တၠ ပ္ဍဲ ကံင်သဳ ဏအ် တုဲ သ္ဂုတ်သွာတ် တအ် သီုဖအိုတ် သ္ဒး ဒုင် တုပ်စိုတ် နကဵု ဆန္ဒ ညဳသၟဟ် အလုံစုံ (Consensus) သၟး ရ။
** '''ညးအုပ်ကာနာနာ (Secretary General):''' ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ကဏ္ဍ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဥက္ကဌ ကံင်သဳ NAC ရ။ (ဥပမာ - Jens Stoltenberg ဟွံသေင်မ္ဂး Mark Rutte)။
# '''ကဏ္ဍ ပရေင်ပၞာန် (Military Structure):'''
** '''ကမ္မတဳ ပၞာန် (Military Committee):''' ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု သကိုပ်ပၞာန် ဇၞော် (Chiefs of Defense) နူ ဍုင်ကောန်ဂကောံ တအ် သွက်ဂွံ ကဵု ကသပ် လပါ် စဵုဒၞာ။
** '''ဌာန်ဂဥုပ် ကောပ်ကာဲ ဍုင်မဟာမိတ် (Allied Command Operations - ACO):''' ဒှ် ဌာန် မဖန်ဇန် ကမၠောန် ပၞာန် နေတဝ် ဍာံဍာံ မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု SACEUR (Supreme Allied Commander Europe) මဒှ် သကိုပ်ပၞာန် အမေရိကာန် လၟိုန် ရ။

== ၇။ ဍုင်ကောန်ဂကောံ ကေုာံ ပရေင်တြး (Member States and Enlargement) ==
အခိင် စ ဒက်ပတန် ပ္ဍဲ ၁၉၄၉ ဂှ် နေတဝ် နွံ ဍုင်ကောန်ဂကောံ ၁၂ ဍုင် (အမေရိကာန်၊ ဗြိတိန်၊ ပြင်သေတ်၊ ကနေဒါ၊ အဳတလဳ၊ ဗဴဂျဳယာမ်၊ နေသာလာန်၊ လပ်ဇြေန်ဗံက်၊ ဒိန်မက်၊ အာက်သလာန်၊ နဝ်ဝေ၊ ကေုာံ ပဝ်တူဂြဳ) ရ။

လက္ကရဴ ဏအ်၊ နေတဝ် ထပ် တြး ပၠုပ် စုတ် ဍုင်ကောန်ဂကောံ တၟိ ဗွဲမဂၠိုင်၊ တၟေင် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ကြဴနူ ပၞာန် လဒေါဝ် အာစိုပ် ဒတုဲ မ္ဂး ဍုင် နူကဵု ဂကောံ ဝါဆော ပက် တြေံ (ဥပမာ - ပဝ်လာန်၊ ဟန်ဂေရဳ၊ ရဝ်မေနဳယျာ) ကေုာံ ဍုင် နူ သဵုဗိယေတ် တြေံ (လာတ်ဗဳယျာ၊ လဳတူဝေနဳယျာ၊ အက်သတဝ်နဳယျာ) တအ် လုပ် ပံင်ကောံ ကၠုင် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တြး နေတဝ် လက္ကရဴ အိုတ်ဂမၠိုင် (Recent Enlargements)
|-
! သၞာံ
! ဍုင် မလုပ် ကောံသၟဟ်
! တင်စၟတ်
|-
| ၁၉၉၉
| ပဝ်လာန်၊ ဟန်ဂေရဳ၊ ချက် (Czech)
| ပရေင်တြး လပါ် ဗမံက် ပထမအိုတ်။
|-
| ၂၀၀၄
| ဗူဂေရဳယျာ၊ အက်သတဝ်နဳယျာ၊ လာတ်ဗဳယျာ၊ လဳတူဝေနဳယျာ၊ ရဝ်မေနဳယျာ၊ သလဝ်ဗာကဳယျာ၊ သလဝ်ဗေနဳယျာ
| ပရေင်တြး ဇၞော် အိုတ် မလုပ် စိုပ် ဍုင် သဵုဗိယေတ် တြေံ။
|-
| ၂၀၂၀
| မာသဳဒဝ်နဳယျာ သၟဝ်ကျာ (North Macedonia)
| ကြဴနူ ပသောင် ပြသၞာ ယၟု ဍုင် ကု ဂရိတ်။
|-
| ၂၀၂၃
| ဖေန်လာန် (Finland)
| ကြဴနူ ရုရှာ လုပ် ဗတိုက် ယူကရေိန် တုဲ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လုပ်။
|-
| ၂၀၂၄
| သွဳဒေန် (Sweden)
| ဍုင် မရနုက်ကဵု ၃၂ မလုပ် နေတဝ်။
|}
&lt;ref name=&quot;sarotte&quot;&gt;{{cite book |last=Sarotte |first=M. E. |title=Not One Inch: America, Russia, and the Making of Post-Cold War Stalemate |publisher=Yale University Press |year=2021 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်ဆက်ဆံ ကု ဍုင်ရုရှာ (Relations with Russia) ==
ပရေင်ဆက်ဆံ အကြာ နေတဝ် ကဵု ရုရှာ ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ ရ။ 
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀ တအ် ဂှ်၊ နေတဝ် ကဵု ရုရှာ ဂစာန် ပံင်ကောံ ရေင်သကအ် တုဲ ဒက်ပတန် လဝ် '''ကံင်သဳ နေတဝ်-ရုရှာ''' (NATO-Russia Council) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၂ ရ။

ဆဂး ပရေင်ဆက်ဆံ ဏအ် စ ဍိုန်လျ ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု -
# '''ပရေင်တြး နေတဝ်:''' ရုရှာ ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ နေတဝ် မတြး ကၠုင် လပါ် ဥရောပ ဗမံက် ဂှ် ဒှ် အန္တရာယ် ဂီုကၠီု ဍုင် ဇကု ရ။ 
# '''ပရေင် ကရိုင်မဳယျာ (Crimea - 2014):''' ရုရှာ သီကေတ် ဒေသ ကရိုင်မဳယျာ နူ ယူကရေိန် တုဲ နေတဝ် ရုပ်ကလေင် ပရေင်ဆက်ဆံ သီုဖအိုတ် ကု ရုရှာ ရ။
# '''ပရေင်လုပ် ဗတိုက် ယူကရေိန် (2022):''' ရုရှာ လုပ် ဗတိုက် ဍုင် ယူကရေိန် (Ukraine) ဍာံဍာံပြပြ တုဲ မ္ဂး၊ နေတဝ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရုရှာ နဒဒှ် &quot;အန္တရာယ် မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ တိုက်ရိုက် အိုတ်&quot; (Most significant and direct threat) ရ။ နေတဝ် ဟွံပလံင် ပၞာန် တိုက်ရိုက် ကီုလေဝ်၊ ဍုင်ကောန်ဂကောံ တအ် ကဵု လွဟ် ကေုာံ အရီုအဗင် ပိုန်ဒြပ် သွက် ယူကရေိန် ဗွဲမဇၞော် ရ။

== ၉။ တာလျိုင် ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ (Role in the 21st Century Operations) ==
ပါဲနူ ဥရောပ၊ နေတဝ် ဝွံ ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဒေသ နာနာ လတူ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ် -

* '''အာဖဂါန်နဳသတာန် (Afghanistan 2003-2021):''' က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဒပ်ပၞာန် ဍုင်နာနာ (ISAF - International Security Assistance Force) သွက်ဂွံ မင်မဲ ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဗတောန် ပၞာန် အာဖဂါန်နဳသတာန်။ ကမၠောန် ဏအ် အာစိုပ် ဒတုဲ ကာလ တာလဳဗာန် (Taliban) ကလေင် သီ ဂွံ ဍုင် ပ္ဍဲ ၂၀၂၁ ရ။
* '''လဳဗျာ (Libya 2011):''' စကာ ဒြဟတ် ကျာ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ အခိင် ပရေင်ပၠန်ဂတး ဒစးဒုင် သၟိင် ဂဒါဖဳ (Gaddafi)။
* '''ပရေင်စဵုဒၞာ အင်တာနက် ကေုာံ အာကာသ (Cyber and Space):''' ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ်၊ နေတဝ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒၞာဲ အင်တာနက် (Cyberspace) ကေုာံ အာကာသ (Space) ဂှ် နဒဒှ် ဒၞာဲ စဵုဒၞာ ပၞာန် တၟိ မွဲ ရ။&lt;ref name=&quot;thies&quot;&gt;{{cite book |last=Thies |first=W. J. |title=Friendly Rivals: Bargaining and Burden-Shifting in NATO |publisher=M.E. Sharpe |year=2003 |pages=210-225}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future) ==
နေတဝ် ဝွံ ၜိုန်ရ ဒက်ပတန် လဝ် လအ် လတူ ၇၅ သၞာံ ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဆက် ဒှ် ဒၟံင် ဂကောံ မဟာမိတ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ဂီုကၠီု တိုက် ဥရောပ ကေုာံ အမေရိက သၟဝ်ကျာ ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ နေတဝ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် တၟိ တၟိ မပ္တံကဵု ဒြဟတ် ရုရှာ မသ္ကာတ်မြဟ် တိုန်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အဝဵု သြဇာ ဍုင်ကြုက် (China) ပ္ဍဲ ဂၠးတိ၊ ကေုာံ ပြသၞာ နည်းပညာ တၟိ မပ္တံကဵု ဉာဏ်စက် (AI) တအ် ရ။ ပါဲနူ ဂှ်၊ ဍုင်ကောန်ဂကောံ တအ် သ္ဒး ဆက် မင်မဲ ဓဝ် ညဳသၟဟ် ကေုာံ စုတ် သြန် စရင် ပရေင်စဵုဒၞာ (Defense spending) ညံင် ဂွံ စိုပ် ၂% နူကဵု GDP အတိုင် တင်လတုပ်စိုတ် ရ။ နေတဝ် ဝွံ သ္ဒး ပြံင်လှာဲ တုဲ လဆောဝ် လဒက်ပတန် ဇကု ညံင် ဂွံ ဒစးဒုင် အန္တရာယ် ခေတ် တၟိ မာန် လၟိုန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပၞာန် လဒေါဝ်]] (Cold War)
* [[ဝါဆော ပက်]] (Warsaw Pact)
* [[ယူကရေိန်]] (Ukraine)
* [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (United States)
* [[အာသဳကလ ၅]] (Article 5)

{{Navbox
| name = NATO
| title = ဂကောံ လိက်ကသုက် အတ္တလာန်တိတ် သၟဝ်ကျာ (NATO)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လဒက်ပတန်
| list1 =
* [[ကံင်သဳ အတ္တလာန်တိတ် သၟဝ်ကျာ]] (NAC)
* [[ညးအုပ်ကာနာနာ နေတဝ်]] (Secretary General)
* [[ကမ္မတဳ ပၞာန် နေတဝ်]] (Military Committee)
| group2 = ဝင်
| list2 =
* [[လိက်ကသုက် ဝါရှေန်တန်]] (Washington Treaty)
* [[ပၞာန် လဒေါဝ်]] (Cold War)
* [[ပရေင်တြး နေတဝ်]] (Enlargement of NATO)
* [[ပၞာန် ယူကရေိန်-ရုရှာ]] (Russo-Ukrainian War)
| group3 = မဟာမိတ် ကေုာံ ဒစးဒုင်
| list3 =
* [[ဝါဆော ပက်]] (Warsaw Pact)
* [[ကံင်သဳ နေတဝ်-ရုရှာ]] (NATO-Russia Council)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[အာသဳကလ ၅]] (Article 5)
* [[ဒပ်ပၞာန်]] (Military)
* [[ပရေင်စဵုဒၞာ မွဲစွံ]] (Collective defense)
}}

[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ]]
[[Category:ဂကောံ ပရေင်စဵုဒၞာ]]
[[Category:နေတဝ်]]
[[Category:ဝင် ဥရောပ]]</text>
      <sha1>88lh2rxdouc6bfyngy6njnvd829liny</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကမ္မတဳ ပၞာန် နေတဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11849</id>
    <revision>
      <id>56454</id>
      <timestamp>2026-07-29T00:51:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ကမ္မတဳ ပၞာန် နေတဝ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''NATO Military Committee - MC'', ပြင်သေတ်: ''Comité militaire de l'OTAN'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အေန်သတဳကျူရှေန် အာဏာ ပၞာန် မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ မဟာမိတ် အတ္တလာန်တိ...&quot;</comment>
      <origin>56454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21542" sha1="oks0kmweww3529xwzw4me0bdrt3ttqp" xml:space="preserve">'''ကမ္မတဳ ပၞာန် နေတဝ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''NATO Military Committee - MC'', ပြင်သေတ်: ''Comité militaire de l'OTAN'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အေန်သတဳကျူရှေန် အာဏာ ပၞာန် မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ မဟာမိတ် အတ္တလာန်တိတ် သၟဝ်ကျာ (NATO) ရ။ ကမ္မတဳ ဏအ်ဝွံ နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ ကဵု ကသပ် လပါ် ပၞာန် ကေုာံ မဟာဗျူဟာ ကု '''[[ကံင်သဳ အတ္တလာန်တိတ် သၟဝ်ကျာ]]''' (North Atlantic Council - NAC) မဒှ် ဂကောံ မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ နေတဝ် ရ။&lt;ref name=&quot;nato_mc&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.nato.int/cps/en/natohq/topics_49633.htm |title=The Military Committee |publisher=NATO |year=2022 |access-date=July 29, 2026}}&lt;/ref&gt;

ကမ္မတဳ ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု သကိုပ်ပၞာန် ကာကွယ်ဍုင် (Chiefs of Defence - CHODs) နူကဵု ဍုင် ကောန်ဂကောံ နေတဝ် သီုဖအိုတ် ရ။ လၟေင် ကမၠောန် တ္ၚဲစဉ် ဂှ် မၞိဟ်စၞး ပၞာန် (Military Representatives - MILREPs) တအ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဌာနဂဥုပ် နေတဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗရပ်သေလ် (Brussels) ဍုင်ဗေလ်ဂျဳယောမ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ကမ္မတဳ ပၞာန် နေတဝ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ တာလျိုင် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံ နေတဝ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Flag_of_NATO.svg|thumb|right|300px|အလာံ ဂကောံ မဟာမိတ် အတ္တလာန်တိတ် သၟဝ်ကျာ (NATO) မဒှ် သဇိုင် သွက် ကမ္မတဳ ပၞာန် မဖျေဟ် မဟာဗျူဟာ စဵုဒၞာ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ကမ္မတဳ ပၞာန် နေတဝ်&quot; ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက သွက်ဂွံ ချဳဓရာင် ပရေင်စဵုဒၞာ မဟာမိတ် (Collective defense) ပ္ဍဲကဵု နေတဝ် ရ။ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဍာံပြ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် ဂကောံ မပံင်ကောံ လဝ် တၠပညာ ပၞာန် မသၠုင် အိုတ် နူကဵု ဍုင် မဟာမိတ် တအ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အန္တရာယ် ဂီုကၠီု၊ ဖျေဟ် လၟေင် ကမၠောန် ပၞာန် ကေုာံ စၟတ်မင် ဒပ်ပၞာန် ပံင်ကောံ နေတဝ် ရ။

နေတဝ် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ၜါ - ကဏ္ဍ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political) ကေုာံ ကဏ္ဍ ပၞာန် (Military) ရ။ ကမ္မတဳ ပၞာန် ဝွံ က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကဏ္ဍ ပၞာန် သီုဖအိုတ် တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် &quot;ကတောဝ် ကေုာံ မတ်&quot; သွက် ကံင်သဳ အတ္တလာန်တိတ် သၟဝ်ကျာ (NAC) မာန် ညာတ် ကေတ် အကာဲအရာ ပၞာန် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဍာံဍာံပြပြ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဒက်ပတန် (History and Formation) ==
ကမ္မတဳ ပၞာန် နေတဝ် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၉ ကြဴနူ မထပက် စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ဝါရှင်တန် (Washington Treaty) ရ။ အတိုင် ပိုဒ် (၉) ပ္ဍဲ လိက်ကသုက် ဂှ်၊ ကံင်သဳ အတ္တလာန်တိတ် သၟဝ်ကျာ သ္ဒး ဒက်ပတန် ကမ္မတဳ ပၞာန် မွဲ သွက်ဂွံ ကဵု ကသပ် ပရေင်စဵုဒၞာ ဍုင် မဟာမိတ် တအ် ရ။

* '''ခေတ် ပၞာန် ၜိုဟ် (Cold War):''' ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန် ၜိုဟ် ကဵု ကၟိန်ဍုင် သဵုဗိယေတ် (Soviet Union)၊ ကမ္မတဳ ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ ဒပ်ပၞာန် ဍုင် ရးဥရောပ ကေုာံ အမေရိကာန်။
* '''ခေတ် ကြဴ ပၞာန် ၜိုဟ် (Post-Cold War):''' ကြဴနူ သဵုဗိယေတ် ထကး အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၁၊ ကမ္မတဳ ဏအ် ပြံင်လှာဲ မဟာဗျူဟာ သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ပြသၞာ တၟိ မပ္တံကဵု ရာဇဝတ် ပၞာန် (Terrorism) ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peacekeeping) ပ္ဍဲ ဗော်လ်ကန် (Balkans) ကေုာံ အာဖဂါန်နဳသတာန် (Afghanistan) ရ။&lt;ref name=&quot;pedlow&quot;&gt;{{cite book |last=Pedlow |first=G. W. |title=The Founding of the NATO Military Structure |publisher=NATO History Division |year=1997 |pages=15-28}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ တာလျိုင် ကေုာံ ကမၠောန် အဓိက (Roles and Main Functions) ==
ကမ္မတဳ ပၞာန် နေတဝ် နွံကဵု တာလျိုင် အဓိက ဂမၠိုင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

# '''ပရေင်ကဵု ကသပ် ပၞာန် (Military Advice):''' ကဵု ကသပ် ကု ကံင်သဳ NAC ပရူ မဟာဗျူဟာ ပၞာန် ကေုာံ ဗီုလဵု ဂွံ သုင်စောဲ ဒပ်ပၞာန် သွက်ဂွံ ဖြေစှ် ပြသၞာ ဂီုကၠီု။
# '''ပရေင်ဖျေဟ် လၟေင် ကမၠောန် ပၞာန် (Military Planning):''' ပကောံပကေဝ် လၟေင် ကမၠောန် ကေုာံ လဒက်ပတန် ဒပ်ပၞာန် သွက် ကောန်ဂကောံ နေတဝ် တအ် ညံင် ဂွံ ချဳဓရာင် မွဲစွံ (Interoperability) မာန်။
# '''ပရေင်စၟတ်မင် ဒပ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ်ဂမၠိုင် (Oversight of Commands):''' ကမ္မတဳ ဝွံ စၟတ်မင် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ဒပ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် မဟာဗျူဟာ နေတဝ် ၜါ ဂှ် - '''က္ဍိုက်က္ဍိုပ် စီမံင် ပရေင်ချဳဓရာင် မဟာမိတ်''' (Allied Command Operations - ACO) ကေုာံ '''က္ဍိုက်က္ဍိုပ် အပြံင်အလှာဲ မဟာမိတ်''' (Allied Command Transformation - ACT) ရ။

== ၄။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ကောန်ဂကောံ (Structure and Membership) ==
ကမ္မတဳ ပၞာန် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဂကောံ အဓိက ပိ သာ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး လဒက်ပတန် သဇိုင် ကမ္မတဳ ပၞာန် နေတဝ်
|-
! ဂကောံ (Body)
! လဒက်ပတန် ကေုာံ ကောန်ဂကောံ
! တာလျိုင် အဓိက
|-
| '''သကိုပ်ပၞာန် ကာကွယ်ဍုင်ဂမၠိုင်''' (CHODs)
| သကိုပ်ပၞာန် ဂဥုပ် (Chiefs of Defence) နူကဵု ဍုင် ကောန်ဂကောံ သီုဖအိုတ် (ဥပမာ - အမေရိကာန်၊ အင်္ဂလာန်၊ ပြင်သေတ် ฯลฯ)။
| ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် မဟာဗျူဟာ ပၞာန် သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ပေါဲကောံသၟဟ် ပိ ဝါ ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ။
|-
| '''မၞိဟ်စၞး ပၞာန်''' (MILREPs)
| ဗိုလ်ဇၞော် (Generals) ဟွံသေင်မ္ဂး အက်ဒမဳရယ် (Admirals) မဒှ် စၞး သကိုပ်ပၞာန် ဍုင် ဇကု မတန်တဴ ပ္ဍဲ ဌာနဂဥုပ် နေတဝ်။
| ကၠောန် ကမၠောန် လၟိုန် တ္ၚဲ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗရပ်သေလ် ကေုာံ စၞး CHODs ပ္ဍဲ ပေါဲကောံသၟဟ် ဓမ္မတာ။
|-
| '''ဂကောံ ဝန်ထမ်း ပၞာန် ဂၠးတိ''' (International Military Staff - IMS)
| ဝန်ထမ်း ပၞာန် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် (Civilian) နူ ဍုင် မဟာမိတ် နာနာ သာ်။
| ဒှ် ဌာန အတွင်းရေးမှူး (Secretariat) သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် စရင်၊ သုတေသန ကေုာံ လိက် တအ် သွက် ကမ္မတဳ ပၞာန်။
|}

== ၅။ ဥက္ကဋ္ဌ ကမ္မတဳ ပၞာန် (Chairman of the Military Committee) ==
'''ဥက္ကဋ္ဌ ကမ္မတဳ ပၞာန်''' (Chairman of the Military Committee - CMC) ဝွံ ဒှ် အရာဝုတ် ပၞာန် မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု နေတဝ် တုဲ ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် သွက် ကမ္မတဳ ပၞာန် ဏအ် ရ။ 
* '''ပရေင်ရုဲစှ်:''' ဥက္ကဋ္ဌ ဂှ် ဒး ဒုင် ရုဲစှ် နူကဵု သကိုပ်ပၞာန် ကာကွယ်ဍုင် (CHODs) သီုဖအိုတ် ရ။ ညးဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ပွိုင် ၃ သၞာံ ရ။
* '''တာလျိုင်:''' ညး ဒှ် မုက်ပါင် အဓိက သွက် ကမ္မတဳ ပၞာန်၊ ဒှ် ညးမကဵု ကသပ် ပၞာန် ကု ညးအုပ်ကာနာနာ (Secretary General) နေတဝ်၊ ကေုာံ မင်မဲ ညံင် ပရေင်သဳကၠဳ အကြာ ဍုင် မဟာမိတ် တအ် ဂွံ ညဳသၟဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;yost&quot;&gt;{{cite book |last=Yost |first=D. S. |title=NATO's Balancing Act |publisher=United States Institute of Peace Press |year=2014 |pages=85-92}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ကံင်သဳ အတ္တလာန်တိတ် သၟဝ်ကျာ (Relationship with NAC) ==
ကံင်သဳ အတ္တလာန်တိတ် သၟဝ်ကျာ (NAC) ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ တုဲ ကမ္မတဳ ပၞာန် (MC) ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ ပၞာန် ရ။ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ဂကောံ ၜါ ဏအ် ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် နေတဝ် ရ။

* ကမ္မတဳ ပၞာန် သ္ဒး ဒုင် အာတ်မိက် တာလျိုင် သၟဝ် NAC ရ။ အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် ဂှ် လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် သၠုင် နူ အာဏာ ပၞာန် (Civilian control of the military) ရ။
* ကာလ NAC မိက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု ပရေင်ပလံင် ဒပ်ပၞာန် မ္ဂး၊ ညးတအ် အာတ်မိက် လညာတ် နူ ကမ္မတဳ ပၞာန် ကၠာ ရ။ ကမ္မတဳ ပၞာန် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တုဲ ကဵု သွဟ် ဒဒှ်ရ ကမၠောန် ဂှ် ကၠောန် မာန် ဟွံမာန်၊ ကေုာံ နွံပၟိက် ဒြဟတ် မူစိ ရ။

== ၇။ ဌာနဂဥုပ် ကေုာံ ပရေင်ကောံသၟဟ် (Headquarters and Meetings) ==
ဌာနဂဥုပ် ကမ္မတဳ ပၞာန် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ သ္ၚိ ဌာနဂဥုပ် နေတဝ် (NATO Headquarters) ပ္ဍဲ ဍုင်ဗရပ်သေလ်၊ ဍုင်ဗေလ်ဂျဳယောမ် (Brussels, Belgium) ရ။ 

* '''ပေါဲကောံသၟဟ် အဆံင် CHODs:''' သကိုပ်ပၞာန် ကာကွယ်ဍုင် တအ် ကောံသၟဟ် ရေင်သကအ် ပိ ဝါ ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ ရ။ ၜါ ဝါ ဂှ် ကၠောန် ပ္ဍဲ ဗရပ်သေလ် တုဲ မွဲ ဝါ ဂှ် ကၠောန် ပ္ဍဲ ဍုင် ကောန်ဂကောံ မွဲမွဲ ရ။
* '''ပေါဲကောံသၟဟ် အဆံင် MILREPs:''' မၞိဟ်စၞး ပၞာန် တအ် ကောံသၟဟ် ရေင်သကအ် မွဲ သတ္တာဟ မ္ဂး မွဲ ဝါ ဟွံသေင်မ္ဂး ၜါ ဝါ သွက်ဂွံ သဳကၠဳ ပြသၞာ လၟိုန် တ္ၚဲ ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် ပၞာန် အလုံ ဂၠးတိ ရ။

== ၈။ မဟာဗျူဟာ ကေုာံ ပရေင်ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် (Strategy and Decision Making) ==
ကမ္မတဳ ပၞာန် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပလေဝ်ပလေတ် '''[[မဟာဗျူဟာ စဵုဒၞာ]]''' (Strategic Concept) နေတဝ် ရ။ 
ပရေင်ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲ ကမ္မတဳ ဏအ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ '''ပရေင်တုပ်စိုတ် အလုံစုံ''' (Consensus) ရ။ ဍုင် ကောန်ဂကောံ သီုဖအိုတ် (၃၂ ဍုင် - အတိုင် စရင် သၞာံ ၂၀၂၄) သ္ဒး တုပ်စိုတ် မွဲစွံ ကၠာ ဟွံဂွံ ပတိတ် လိက်အမိင် မွဲမွဲ ရ။ 

တင်ရန်တၟအ် အဓိက ပ္ဍဲ မဟာဗျူဟာ လၟုဟ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဖအောန် အန္တရာယ် (Deterrence) ကေုာံ စဵုဒၞာ ဍုင် မဟာမိတ် နူကဵု ဘဲ ပၞာန် မပ္တံကဵု နူ ဍုင်ရုရှာ (Russia) ကေုာံ ဂကောံ တဝ်ရဝ်ဝါတ် တအ် ရ။

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ (Challenges and Transformations in the Modern Era) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ်၊ ကမ္မတဳ ပၞာန် နေတဝ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် တၟိ တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ပြံင်လှာဲ ထောအ် အခိုက် ပၞာန် တြေံ ရ။

* '''ပၞာန် ရုရှာ-ယူကရေိန် (Russian Invasion of Ukraine):''' ဏအ်ဂှ် ဒှ် အန္တရာယ် ဇၞော် အိုတ် သွက် ဂီုကၠီု ရးဥရောပ။ ကမ္မတဳ ပၞာန် သ္ဒး ဖန်ဇန် ဒပ်ပၞာန် မဟာမိတ် ညံင် ဂွံ နွံ ပရေင်ပြင်ဆင် အပြည့်အဝ ပ္ဍဲ ပယျဵု လပါ် ဗၟံက် (Eastern Flank) ရ။
* '''ပရေင်ပၞာန် ဒဳဂျဳတေဝ် (Cyber Warfare):''' အန္တရာယ် နူကဵု တဝ်ပလိုဝ် အင်တာနက် ကေုာံ ဟက်ကာ မပလီုပလာ် သၞောတ် တင်ဂၞင် ဍုင် တအ်။
* '''နည်းပညာ ကေုာံ အကာသ (Space and Emerging Tech):''' နေတဝ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် အကာသ (Space) နဒဒှ် ဒၞာဲ ပေါဲဗတိုက် တၟိ (Operational domain) တုဲ ကမ္မတဳ ပၞာန် သ္ဒး ဖန်ဇန် မဟာဗျူဟာ သွက် အကာသ ကေုာံ ဉာဏ်စက် (AI) ရ။&lt;ref name=&quot;lute&quot;&gt;{{cite book |last=Lute |first=D. |author2=Burns, N. |title=NATO at Seventy: An Alliance in Crisis |publisher=Belfer Center for Science and International Affairs |year=2019 |pages=15-22}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ကမ္မတဳ ပၞာန် နေတဝ် ဝွံ ဒှ် ကောန်စက် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်စဵုဒၞာ ဂကောံ မဟာမိတ် အတ္တလာန်တိတ် သၟဝ်ကျာ ရ။ ဍေဟ် ပံင်ကောံ လဝ် ဉာဏ် ပညာ ပၞာန် နူကဵု ဍုင် ၃၀ ပြင်င် သွက်ဂွံ ညံင် ဂီုကၠီု ရးဥရောပ-အမေရိကာန် (Euro-Atlantic security) ဂွံ တန်တဴ ဗိုန်ဗတ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ဂကောံ ဏအ် သ္ဒး ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် အာ အတိုင် အပြံင်အလှာဲ ဂၠးတိ (Geopolitics) ကေုာံ နည်းပညာ တၟိ တအ် ရ။ ၜိုန်ရ ပြသၞာ နွံ ဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ညဳသၟဟ် အကြာ သကိုပ်ပၞာန် တအ် ပ္ဍဲ ကမ္မတဳ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက သွက် နေတဝ် ညံင် ဂွံ ဆက် တန်တဴ အာ နဒဒှ် ဂကောံ ပၞာန် မခိုင်ကၠိုက် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[နေတဝ်]] (NATO)
* [[ကံင်သဳ အတ္တလာန်တိတ် သၟဝ်ကျာ]] (North Atlantic Council)
* [[ပၞာန် ၜိုဟ်]] (Cold War)
* [[ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ]] (Separation of powers)

{{Navbox
| name = NATO
| title = ဂကောံ မဟာမိတ် အတ္တလာန်တိတ် သၟဝ်ကျာ (NATO - North Atlantic Treaty Organization)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လဒက်ပတန် အဓိက (Core Structure)
| list1 =
* [[ကံင်သဳ အတ္တလာန်တိတ် သၟဝ်ကျာ]] (North Atlantic Council)
* [[ကမ္မတဳ ပၞာန် နေတဝ်]] (NATO Military Committee)
* [[ညးအုပ်ကာနာနာ နေတဝ်]] (Secretary General)
| group2 = ဒပ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ်ဂမၠိုင် (Commands)
| list2 =
* [[က္ဍိုက်က္ဍိုပ် စီမံင် ပရေင်ချဳဓရာင် မဟာမိတ်]] (Allied Command Operations - ACO)
* [[က္ဍိုက်က္ဍိုပ် အပြံင်အလှာဲ မဟာမိတ်]] (Allied Command Transformation - ACT)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[လိက်ကသုက် အတ္တလာန်တိတ် သၟဝ်ကျာ]] (North Atlantic Treaty)
* [[ပရေင်စဵုဒၞာ မဟာမိတ်]] (Collective defense)
* [[ပၞာန် ၜိုဟ်]] (Cold War)
}}

[[Category:နေတဝ်]]
[[Category:ဂကောံ ပၞာန်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဂီုကၠီု ဂၠးတိ]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>oks0kmweww3529xwzw4me0bdrt3ttqp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11850</id>
    <revision>
      <id>56455</id>
      <timestamp>2026-07-29T00:58:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Separation of powers'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ ခေတ်တၟိ၊ ဍေဟ် ဒှ် မဝ်ဒယ် ဟွံသေင်မ္ဂး လညာတ် ဒဿန မပါ်ခြာ လဝ်...&quot;</comment>
      <origin>56455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23519" sha1="4lbcjkgvv66qjmjt1ackuq0nzsk1p3y" xml:space="preserve">'''ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Separation of powers'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ ခေတ်တၟိ၊ ဍေဟ် ဒှ် မဝ်ဒယ် ဟွံသေင်မ္ဂး လညာတ် ဒဿန မပါ်ခြာ လဝ် အလဵုအသဳ ဍုင် မွဲ နကဵု ကဏ္ဍ ဟွံသေင်မ္ဂး ဌာန တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ်၊ တုဲ ကဏ္ဍ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကဏ္ဍ ဂှ် နွံကဵု အာဏာ ကေုာံ တာလျိုင် သီးသန့် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင် အာဏာ ဟွံဂွံ ကောံသၟဟ် ပ္ဍဲ တဲ ပူဂိုလ် မွဲဓဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ မွဲဓဝ် ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ အာဏာ ဝွံ ဒှ် သွက်ဂွံ ဆေဝ်ဒဝ် '''တၠအာဏာ''' (Dictatorship) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဍဵုဍိုက် (Tyranny) ကေုာံ သွက်ဂွံ မင်မဲ အခေါင်အရာ သၠးပွး ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;vile&quot;&gt;{{cite book |last=Vile |first=M. J. C. |title=Constitutionalism and the Separation of Powers |publisher=Oxford University Press |year=1967 |pages=13-20}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး၊ အာဏာ အလဵုအသဳ ဝွံ ပါ်ခြာ လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ပိ သာ် မကော်စ '''သၞောတ် ပိ ပြကာ''' (Trias politica) ရ - '''[[အာဏာ ပတန်သၞောဝ်]]''' (Legislature) မနွံ တာလျိုင် ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ်၊ '''[[အာဏာ အုပ်ဓုပ်]]''' (Executive) မနွံ တာလျိုင် ရေင်တၠုင် ကမၠောန် အတိုင် သၞောဝ်၊ ကေုာံ '''[[အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်]]''' (Judiciary) မနွံ တာလျိုင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သၞောဝ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ သၞောတ် ထိင်ဒဝ်၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ဍုင် နာနာ သာ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Trias_Politica.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လညာတ် သၞောတ် ပိ ပြကာ (Trias Politica) မဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ အလဵုအသဳ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ခေတ်တၟိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ&quot; (Separation of powers) ဝွံ ဒှ် လညာတ် သဇိုင် အဓိက အိုတ် သွက် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitution) ဂၠးတိ ခေတ်တၟိ တအ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒဿန မပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ &quot;အာဏာ ဝွံ မလေပ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် ဂွံ မှာရာ၊ တုဲ အာဏာ မဟွံမဲ ကု ပရေင်ထိင်ဒဝ် မ္ဂး ဍေဟ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် ဂွံ မှာရာ အလုံစုံ ရ&quot; (Power tends to corrupt, and absolute power corrupts absolutely) ရ။

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် သၞောတ် မပါ်ခြာ လဝ် အာဏာ ဍုင် (State power) တုဲ ပြာပ် ကဵု ဌာန ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဏအ်၊ ကဏ္ဍ မွဲ ကဵု မွဲ ဟွံမဲ အခေါင် စွက်ဖက် ကမၠောန် ရေင်သကအ် နကဵု နဲကဲ မဟွံမဲ ကု သၞောဝ် ပုဟ်။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် '''ပရေင်အုပ်ဓုပ် နကဵု သၞောဝ်''' (Rule of law) ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ အခိင်တမၠာ (History and Origins in Antiquity) ==
လညာတ် ပရူ မဒး ပါ်ခြာ အာဏာ ဝွံ စတင် ပြာကတ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် (Greece) ကေုာံ ရဝ်မ (Rome) တြေံ တေအ် ရ။ 

* '''ခေတ် ဂရိတ် တြေံ:''' တၠပညာ အရိသ်တဝ်တေဝ် (Aristotle) ဂှ် ပ္ဍဲကဵု လိက် ညး မနွံ ယၟု ''Politics'' ဂှ် ညး ချူ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ပရူ သၞောတ် အလဵုအသဳ နှဴရဴ (Mixed government) မပါလုပ် သီုကဵု သၟိင် (Monarchy)၊ ညးသိုက် (Aristocracy)၊ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် (Democracy) ရ။ ညး ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳ မွဲ မ္ဂး သ္ဒး နွံကဵု ဌာန သဳကၠဳ၊ ဌာန အုပ်ဓုပ်၊ ကေုာံ ဌာန စီရင် ရ။
* '''ရဝ်မ ရဳပါပ်ဗလစ် (Roman Republic):''' သၞောတ် အလဵုအသဳ ရဝ်မ ဂှ် ဒှ် သၞောတ် မပါ်ခြာ လဝ် အာဏာ အကြာ ကောန်သလ် (Consuls - အုပ်ဓုပ်)၊ သဳနိတ် (Senate - ညးသိုက် မကဵု ကသပ်)၊ ကေုာံ စၠတ်ဓရ် ညးဍုင်ကွာန် (Popular Assemblies - ပတန်သၞောဝ်) ရ။ သၞောတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် လညာတ် ခေတ်တၟိ ရ။

== ၃။ မောန်တက်သကယူ ကေုာံ လညာတ် ခေတ်ပညာလျး (Montesquieu and the Enlightenment) ==
လညာတ် &quot;ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ&quot; နကဵု ဗီုပြင် လၟုဟ် ဝွံ ကတဵုဒှ် ပြာကတ် ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ပညာလျး (Age of Enlightenment) ပ္ဍဲ ၁၇ ကဵု ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ရ။

တၠပညာ အင်္ဂလာန် ဂျောန် လံက် (John Locke) ဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၉ ညး ပါ်ခြာ လဝ် အာဏာ ဍုင် နကဵု အာဏာ ပတန်သၞောဝ်၊ အာဏာ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ အာဏာ ဖက်ဒရေဝ် (Federative - ပရေင်ဍုင်သ္အာင်) ရ။&lt;ref name=&quot;locke&quot;&gt;{{cite book |last=Locke |first=J. |title=Two Treatises of Government |publisher=Cambridge University Press |year=1988 |orig-year=1689 |pages=310-315}}&lt;/ref&gt;

ဆဂး၊ မၞိဟ် မဖန်ဗဒှ် လညာတ် ဏအ် ညံင် ဂွံ ဍိုက်ပေင် အိုတ် ဂှ် ဒှ် တၠပညာ ပြင်သေတ် '''[[မောန်တက်သကယူ]]''' (Montesquieu) ရ။ ပ္ဍဲကဵု လိက် ပြကိုဟ် ညး မနွံ ယၟု &quot;The Spirit of the Laws&quot; (၁၇၄၈) ဂှ်၊ ညး ချူ လဝ် ဒဒှ်ရ - ယဝ်ရ အာဏာ ပတန်သၞောဝ် ကဵု အာဏာ အုပ်ဓုပ် ကောံသၟဟ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ မၞိဟ် မွဲဓဝ် မ္ဂး သၠးပွး ဟွံမဲ ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ယဝ်ရ အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ် ဂှ် ဟွံတၞဟ်ခြာ နူ ပတန်သၞောဝ် ကဵု အုပ်ဓုပ် မ္ဂး၊ လမျီု ကေုာံ သၠးပွး ညးဍုင်ကွာန် တအ် သ္ဒး ဒုင် ဍဵုဍိုက် ရောင်။&lt;ref name=&quot;montesquieu&quot;&gt;{{cite book |last=Montesquieu |first=C. |title=The Spirit of the Laws |publisher=Cambridge University Press |year=1989 |orig-year=1748 |pages=156-168}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ကဏ္ဍ အာဏာ ပိ သာ် (The Three Branches of Government) ==
အတိုင် လညာတ် မောန်တက်သကယူ မ္ဂး၊ သၞောတ် အလဵုအသဳ ခေတ်တၟိ (Trias Politica) ဝွံ ပါ်ခြာ လဝ် အာဏာ နကဵု ကဏ္ဍ ၃ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

* '''အာဏာ ပတန်သၞောဝ် (Legislature):''' ဒှ် ဂကောံ မၞိဟ်စၞး (ပါလဳမာန်/ကောန်ဂရေတ်) မနွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ ချူ၊ ဖန်ဗဒှ် ကေုာံ ပလေဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ။
* '''အာဏာ အုပ်ဓုပ် (Executive):''' ဒှ် အလဵုအသဳ (သမ္မတ/ဝန်ဇၞော် ကေုာံ ဌာန) မနွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန် အတိုင် သၞောဝ် ဥပဒေ မဖျေဟ် လဝ် ဂှ်။
* '''အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ် (Judiciary):''' ဒှ် သၞောတ် ရုင်ဗစာ မနွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ်၊ ပသောင် ပြသၞာ ကေုာံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အတိုင် သၞောဝ်။

== ၅။ သၞောတ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Checks and Balances) ==
ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ သၟး ဂှ် ဟွံရုံဂပ် ပုဟ်။ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင် ကဏ္ဍ မွဲမွဲ ဟွံဂွံ ဇၞော် လောန် အာ နူ ကဏ္ဍ တၞဟ် ဂှ်၊ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် မကော်စ '''ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ်''' (Checks and balances) ရ။ အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် ဂှ် ကဏ္ဍ မွဲမွဲ နွံ အာဏာ ညိည သွက်ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု ဟွံသေင်မ္ဂး ထိင် ကဏ္ဍ တၞဟ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဗီုပြင် သၞောတ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် အကြာ အာဏာ ပိ သာ်
|-
! ကဏ္ဍ (Branch)
! ဍေဟ် ထိင် လတူ အာဏာ အုပ်ဓုပ် (Executive)
! ဍေဟ် ထိင် လတူ အာဏာ ပတန်သၞောဝ် (Legislature)
! ဍေဟ် ထိင် လတူ အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ် (Judiciary)
|-
| '''အာဏာ ပတန်သၞောဝ်'''
| - မာန် တးပါဲ စရင်သြန်&lt;br&gt;- မာန် ပတိုန် ဒုဟ် (Impeachment) သမ္မတ
| -
| - မာန် စၟတ်သမ္တီ တၠသၞောဝ်&lt;br&gt;- မာန် ပတိုန် ဒုဟ် တၠသၞောဝ်
|-
| '''အာဏာ အုပ်ဓုပ်'''
| -
| - မာန် စကာ အာဏာ ဝဳတဝ် (Veto) လတူ သၞောဝ် မဖျေဟ်
| - မာန် ခါန်ကၞက် တၠသၞောဝ်&lt;br&gt;- မာန် သၠးဒုဟ် (Pardon)
|-
| '''အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်'''
| - မာန် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လိက်အမိင် အလဵုအသဳ ယဝ်ရ ကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ် 
| - မာန် ပလီု သၞောဝ် ယဝ်ရ ဟွံကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Judicial Review)
| -
|}
&lt;ref name=&quot;madison&quot;&gt;{{cite book |last=Madison |first=J. |title=The Federalist Papers (No. 51) |publisher=Signet Classics |year=2003 |orig-year=1788 |pages=317-322}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ဗီုပြင် သၞောတ် ပ္ဍဲ ဍုင်နာနာ သာ် (Models in Different Countries) ==
ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ ဝွံ ဍုင် မွဲ ကဵု မွဲ လွပ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ရ။ ဂကူ သၞောတ် အဓိက ၜါ သာ် ဂှ် ဒှ် သၞောတ် သမ္မတ ကေုာံ သၞောတ် ပါလဳမာန် ရ။

* '''သၞောတ် သမ္မတ (Presidential System):''' ဥပမာ - ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်။ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဏအ်၊ ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ ဂှ် ဍာံပြ ကေုာံ စှ်ေ သၞောတ် အိုတ် ရ။ သမ္မတ (အုပ်ဓုပ်) ကေုာံ ကောန်ဂရေတ် (ပတန်သၞောဝ်) ဂှ် ဒး ဒုင် ရုဲစှ် တၞဟ်ခြာ နူ ညးဍုင်ကွာန် ရ။ သမ္မတ ဟွံမာန် ပလီု ကောန်ဂရေတ် တုဲ၊ ကောန်ဂရေတ် လေဝ် ဟွံမာန် ပတိုန် သ္ဂုတ်သွာတ် ဟွံပတှ်ေ လတူ သမ္မတ လောဲလောဲ ရ။
* '''သၞောတ် ပါလဳမာန် (Parliamentary System):''' ဥပမာ - ဍုင်အင်္ဂလာန်။ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဏအ်၊ ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ ဂှ် ဟွံကၠးဖ္ဍး ပုဟ်။ ဍေဟ် ဒှ် သၞောတ် '''အာဏာ ပံင်နှဴ''' (Fusion of powers) ရ။ ဝန်ဇၞော် ကေုာံ ဂကောံ အလဵုအသဳ တအ် ဂှ် ကၠုင် နူ ပါလဳမာန် တုဲ ဒှ် ကောန်ဂကောံ ပါလဳမာန် ကီု ရ။ ယဝ်ရ ပါလဳမာန် ဟွံပတှ်ေ မ္ဂး၊ အလဵုအသဳ သ္ဒး ဒေါအ် ရ။

== ၇။ အာဏာ ပတန်သၞောဝ် ကေုာံ လွပ် (The Legislature in Practice) ==
အာဏာ ပတန်သၞောဝ် ဂှ် ဒှ် ရမ္သာင် ညးဍုင်ကွာန် ဍာံပြ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပြာပ် ကဵု အာဏာ ဇၞော် အိုတ် ကု ကဏ္ဍ ဏအ် ရ။
ညးတအ် နွံ အာဏာ စၟတ်သမ္တီ စရင်သြန် (Power of the purse) မဒှ် လွဟ် ဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ ထိင် အလဵုအသဳ ရ။ ယဝ်ရ အာဏာ ပတန်သၞောဝ် ဟွံကဵု အခေါင် စကာ သြန် မ္ဂး၊ အာဏာ အုပ်ဓုပ် (ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ ဌာန ဍုင်) တအ် ချဳဓရာင် ဟွံမာန် ပုဟ်။ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် တအ် ပြိုင်ပ္ကာန် သ္ကာတ်မြဟ် လောန် တုဲ၊ ကဏ္ဍ ဏအ် မလေပ် ဒှ် အာ ဒၞာဲ ပေါဲဗတိုက် မဟွံဂွံ ဒှ် ကမၠောန် (Gridlock) မာန် ရ။

== ၈။ အာဏာ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ အန္တရာယ် (The Executive and its Dangers) ==
အာဏာ အုပ်ဓုပ် ဝွံ နွံကဵု ဒပ်ပၞာန်၊ ဗၠာဲရဲ ကေုာံ ဌာန လၟိုန် တ္ၚဲ တုဲ ဍေဟ် ဒှ် ကဏ္ဍ မနွံကဵု ဒြဟတ် ရုပ်ဝတ္ထု (Physical power) ဂၠိုင် အိုတ် ရ။
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ပြသၞာ ဂၠးတိ မပ္တံကဵု ကပ်ယဲ၊ ဘဲ သဘာဝ၊ ကေုာံ ပရေင်တဝ်ရဝ်ဝါတ် တအ် ပကဵု ညံင် အာဏာ အုပ်ဓုပ် (သမ္မတ/ဝန်ဇၞော်) ဂွံ နွံပၟိက် အာဏာ အရေးပေါ် (Emergency powers) ဂၠိုင် တိုန် ရ။ တၠပညာ ဂမၠိုင် စံင်တူ ဒဒှ်ရ အာဏာ အုပ်ဓုပ် မဇၞော်လောန် (Executive overreach) ဝွံ မာန် ပလီုပလာ် ထောအ် သၞောတ် ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပြံင်လှာဲ ဍုင် ညံင် ဂွံ ဒှ် အာ တၠအာဏာ မာန် ရ။

== ၉။ အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ် ကေုာံ ပရေင်သၠးပွး (The Judiciary and Independence) ==
သွက်ဂွံ ညံင် ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ ဂွံ အံင်ဇၞး မ္ဂး၊ '''ပရေင်သၠးပွး သၞောဝ်ဓဝ်''' (Judicial independence) ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ 
ရုင်ဗစာ တအ် သ္ဒး တန်တဴ သၠးပွး နူကဵု ပရေင်ဍဵုဍိုက် နူ အာဏာ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ အာဏာ ပတန်သၞောဝ် ရ။ အာဏာ ဇၞော် အိုတ် သွက် ရုင်ဗစာ ဇၞော် ဂှ် ဒှ် '''ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သၞောဝ်ဓဝ်''' (Judicial review) မာန် ပလီု ထောအ် လိက်အမိင် အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောဝ် မဖျေဟ် နူ ပါလဳမာန် ယဝ်ရ ဍေဟ်တအ် ဟွံကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဍုင် ရ။&lt;ref name=&quot;sartori&quot;&gt;{{cite book |last=Sartori |first=G. |title=Comparative Constitutional Engineering: An Inquiry into Structures, Incentives and Outcomes |publisher=NYU Press |year=1997 |pages=102-115}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ် ခေတ်တ္ၚဲဏအ် (Conclusion and Modern Challenges) ==
ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ ဝွံ ဒှ် ဂၠံင်တရဴ အဓိက သွက်ဂွံ မင်မဲ ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် နကဵု သၞောဝ် (Rule of law) ရ။ ဍေဟ် စဵုဒၞာ ညံင် ဍုင် မွဲ ဟွံဂွံ ဒတုံ စှ်ေ သၟဝ် တဲ တၠအာဏာ ပူဂိုလ် မွဲဓဝ် ရ။

ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ်၊ သၞောတ် ဏအ်ဝွံ ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် နာနာ သာ် ရ။ ပရေင်ဍိုန်လျ ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democratic backsliding) ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ တအ် စကာ အာဏာ သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကေုာံ ဍဵုဍိုက် ရုင်ဗစာ တအ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လိက် လတူ စက္ခော သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် သ္ဒး ဒှ် အခိုက်အလိုက် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မမင်မဲ လဝ် နကဵု ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အာဏာ ပတန်သၞောဝ်]] (Legislature)
* [[အာဏာ အုပ်ဓုပ်]] (Executive)
* [[အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်]] (Judiciary)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] (Constitution)
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)

{{Navbox
| name = Separation of Powers
| title = ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ ကေုာံ သၞောတ် အလဵုအသဳ (Separation of Powers and Government)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ကဏ္ဍ အာဏာ ပိ သာ်
| list1 =
* [[အာဏာ ပတန်သၞောဝ်]] (Legislature)
* [[အာဏာ အုပ်ဓုပ်]] (Executive)
* [[အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်]] (Judiciary)
| group2 = သၞောတ် အလဵုအသဳဂမၠိုင်
| list2 =
* [[သၞောတ် သမ္မတ]] (Presidential system)
* [[သၞောတ် ပါလဳမာန်]] (Parliamentary system)
* [[သၞောတ် ၜါပြကာ]] (Semi-presidential system)
| group3 = သၞောတ် ကေုာံ အခေါင်အရာ
| list3 =
* [[ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ်]] (Checks and balances)
* [[ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သၞောဝ်ဓဝ်]] (Judicial review)
* [[အာဏာ ဝဳတဝ်]] (Veto)
* [[ပရေင်အုပ်ဓုပ် နကဵု သၞောဝ်]] (Rule of law)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[မောန်တက်သကယူ]] (Montesquieu)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] (Constitution)
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[တၠအာဏာ]] (Dictatorship)
}}

[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]]
[[Category:ဒဳမဝ်ကရေသဳ]]</text>
      <sha1>4lbcjkgvv66qjmjt1ackuq0nzsk1p3y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11851</id>
    <revision>
      <id>56456</id>
      <timestamp>2026-07-29T01:03:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Checks and balances'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitutional law) ဍုင် မွဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် မူဝါဒ...&quot;</comment>
      <origin>56456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24418" sha1="n7lkd8bffscyqtwvjlhiuwrakqvkzki" xml:space="preserve">'''ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Checks and balances'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitutional law) ဍုင် မွဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် မူဝါဒ သဇိုင် မဖန်ဇန် လဝ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် အာဏာ အကြာ ကဏ္ဍ အလဵုအသဳ နာနာ သာ် ညံင် ဟွံဂွံ ဇၞော်လောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ညံင် ဟွံဂွံ စကာ အာဏာ ဗွဲမမှာရာ ရ။ မူဝါဒ ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် နေင် ဒၟံင် ကု မူဝါဒ '''[[ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ]]''' (Separation of powers) တုဲ၊ ဍေဟ် ကဵု အခေါင် ကု ကဏ္ဍ အလဵုအသဳ မွဲ (ဥပမာ - အာဏာ အုပ်ဓုပ်) သွက်ဂွံ စၟတ်မင် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ကမၠောန် ကဏ္ဍ တၞဟ် တအ် (ဥပမာ - အာဏာ ပတန်သၞောဝ် ကေုာံ အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်) ရ။&lt;ref name=&quot;madison&quot;&gt;{{cite book |last=Madison |first=J. |author2=Hamilton, A. |author3=Jay, J. |title=The Federalist Papers (Federalist No. 51) |publisher=Signet Classics |year=2003 |orig-year=1788 |pages=317-322}}&lt;/ref&gt;

သၞောတ် ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ခေတ်တၟိ တအ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အန္တရာယ် မကတဵုဒှ် '''[[တၠအာဏာ]]''' (Dictatorship) ကေုာံ ညံင် ဂွံ မင်မဲ အခေါင်အရာ သၠးပွး ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဳအိုရဳ၊ လၟေင် ကမၠောန် အကြာ အာဏာ ပိ သာ်၊ ကေုာံ အကာဲအရာ ပြသၞာ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Checks_and_balances.svg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဇလ ဆက်စပ် မူဝါဒ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် အကြာ အာဏာ အုပ်ဓုပ်၊ အာဏာ ပတန်သၞောဝ်၊ ကေုာံ အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် အလဵုအသဳ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ်&quot; ဝွံ ဒှ် ဝေါဟာရ မပြံင်လှာဲ ကၠုင် နူ အၚ်္ဂလိက် &quot;Checks and balances&quot; ရ။ 
* '''Checks (ပရေင်ထိင်ဒဝ်):''' ဒှ် အခေါင်အရာ မကဵု လဝ် ကု ကဏ္ဍ မွဲ သွက်ဂွံ တးပါဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၟာတ်လဒဵု ကမၠောန် ကဏ္ဍ တၞဟ် မွဲ။ (ဥပမာ - သမ္မတ တးပါဲ သၞောဝ် နူ ပါလဳမာန်)။
* '''Balances (ပရေင်အုပ်ဓုပ်/အချိန်အဆ):''' ဒှ် ပရေင်ဖန်ဇန် ညံင် အာဏာ အလုံစုံ ဂွံ ပါ်ခြာ ညဳသၟဟ် အကြာ ကဏ္ဍ တအ် ညံင် ဂကောံ မွဲဓဝ် ဟွံဂွံ ကလိဂွံ အာဏာ လောန် အာ ဗၞတ်။

နကဵု သဇိုင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မ္ဂး၊ သၞောတ် ဏအ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ လညာတ် ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် တအ် နွံကဵု လောဘ အာဏာ တုဲ၊ ယဝ်ရ ကဵု အာဏာ သီုဖအိုတ် ကု မၞိဟ် မွဲဓဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ မွဲဓဝ် မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် မာန် စကာ အာဏာ ဗွဲမမှာရာ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ &quot;အာဏာ ဂှ် သ္ဒး ထိင်ဒဝ် ကု အာဏာ&quot; (Power must check power) ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
လညာတ် ပရူ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဝွံ နွံ ဝင် ဗွဲမဂၠိင်သ္ၚောဲ -

* '''ခေတ် ရဝ်မ တြေံ (Ancient Rome):''' တၠပညာ ဝင် ပဝ်လဳဗဳယတ် (Polybius) လ္ၚတ် ညာတ် ဒဒှ်ရ သၞောတ် ရဳပပ်ဗလစ် ရဝ်မ (Roman Republic) ဝွံ ခိုင်ကၠိုက် လောန် ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် ပံင်ကောံ လဝ် အာဏာ သၟိင် (Consuls)၊ အာဏာ ဂကောံသၟိင် (Senate) ကေုာံ အာဏာ ညးဍုင်ကွာန် (Assemblies) မထိင်ဒဝ် ရေင်သကအ် ရ။
* '''ခေတ် ပညာ လျး ဥရောပ (Enlightenment):''' ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ၊ တၠပညာ ပြင်သေတ် '''[[မောန်တက်သကယူ]]''' (Montesquieu) ချူ လဝ် ပ္ဍဲ လိက် &quot;The Spirit of the Laws&quot; (၁၇၄၈) ဒဒှ်ရ အာဏာ မဖန် သၞောဝ်၊ မအုပ်ဓုပ်၊ ကေုာံ မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် တအ် သ္ဒး ပါ်ခြာ လဝ် ဍာံဍာံပြပြ ရ။&lt;ref name=&quot;montesquieu&quot;&gt;{{cite book |last=Montesquieu |first=C. |title=The Spirit of the Laws |publisher=Cambridge University Press |year=1989 |orig-year=1748 |pages=156-168}}&lt;/ref&gt;
* '''သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန် (US Constitution):''' ဂျိမ်း မက်ဒဳသောန် (James Madison) ကေုာံ သၟာဒက်ပတန် ဍုင် အမေရိကာန် တအ် ထပ် ဇၞော်မောဝ် လညာတ် မောန်တက်သကယူ ဏအ် ရ။ ညးတအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပါ်ခြာ လဝ် သၟး ဟွံရုံဂပ် ပုဟ်၊ ကဏ္ဍ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကဏ္ဍ သ္ဒး နွံ &quot;လွဟ် ဥပဒေ&quot; သွက်ဂွံ ဗတိုက် ကလေင် ရေင်သကအ် ရ။

== ၃။ သဳအိုရဳ ကေုာံ လဒက်ပတန် အဓိက (Theory and Core Structure) ==
သၞောတ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဝွံ ကၠောန် ကမၠောန် အကြာ ဌာန ဇၞော် ပိ သာ် ရ -

# '''[[အာဏာ ပတန်သၞောဝ်]] (Legislative Branch):''' နွံ တာလျိုင် ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် (ဥပမာ - ပါလဳမာန်၊ ကောန်ဂရေတ်)။
# '''[[အာဏာ အုပ်ဓုပ်]] (Executive Branch):''' နွံ တာလျိုင် ရေင်တၠုင် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် အတိုင် သၞောဝ် (ဥပမာ - သမ္မတ၊ ဝန်ဇၞော်)။
# '''[[အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်]] (Judicial Branch):''' နွံ တာလျိုင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်၊ ပံက်အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ်၊ ကေုာံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် (ဥပမာ - ရုင်ဗစာ ဇၞော်)။

သဳအိုရဳ အဓိက ဂှ် - ယဝ်ရ အာဏာ ပတန်သၞောဝ် ချူ သၞောဝ် မဍဵုဍိုက် ညးဍုင်ကွာန် မ္ဂး၊ အာဏာ အုပ်ဓုပ် မာန် တးပါဲ ထောအ် သၞောဝ် ဂှ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ် မာန် ပလီု ထောအ် သၞောဝ် ဂှ် ဟိုတ်နူ ဟွံကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ရ။

== ၄။ အာဏာ အုပ်ဓုပ် လတူ အာဏာ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Executive Checks on Others) ==
ကဏ္ဍ အုပ်ဓုပ် (ဥပမာ - သမ္မတ) ဝွံ နွံကဵု ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ကဏ္ဍ တၞဟ် တအ် နကဵု နဲကဲ အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ၁: ပရေင်ထိင်ဒဝ် နူကဵု အာဏာ အုပ်ဓုပ်
|-
! လတူ အာဏာ ပတန်သၞောဝ် (Legislature)
! လတူ အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ် (Judiciary)
|-
| 
* '''အာဏာ ဝဳတဝ် (Veto Power):''' သမ္မတ နွံ အခေါင် တးပါဲ လိက်ကသုက် သၞောဝ် မဖျေဟ် လဝ် နူ ပါလဳမာန်။
* '''ပရေင်ကော် ပေါဲကောံ အရေးပေါ်:''' သမ္မတ မာန် ကော် ဘိက် ပါလဳမာန် သွက်ဂွံ သဳကၠဳ ပရူ အရေးပေါ်။
* '''လညာတ် ဒုသမ္မတ:''' ပ္ဍဲ သၞောတ် လ္ၚဵု၊ ဒုသမ္မတ ဂှ် ဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ စၠတ်ဓရ် သၠုင် (Senate) တုဲ မာန် ကဵု မဲ လက္ကရဴ အိုတ် ယဝ်ရ မဲ တုပ် ဒၟံင်။
|
* '''အာဏာ ခါန်ကၞက် (Appointments):''' သမ္မတ ဒှ် ညးမရုဲစှ် ကေုာံ ခါန်ကၞက် တၠသၞောဝ် (Judges) သွက် ရုင်ဗစာ ဇၞော်။
* '''အာဏာ သၠးဒုဟ် (Pardons):''' သမ္မတ နွံ အခေါင် သၠးဒုဟ် ကု မၞိဟ် မဒးဒုင် ဖျေဟ် ထံင် နူကဵု ရုင်ဗစာ။
|}

== ၅။ အာဏာ ပတန်သၞောဝ် လတူ အာဏာ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Legislative Checks on Others) ==
ကဏ္ဍ ပတန်သၞောဝ် (ပါလဳမာန်) ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ရမ္သာင် ညးဍုင်ကွာန် တုဲ နွံ အာဏာ ဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် အလဵုအသဳ ရ -

* '''လတူ အာဏာ အုပ်ဓုပ်:'''
  * '''ပရေင်စၟတ်သမ္တီ သြန်ဘဏ္ဍာ (Power of the Purse):''' အလဵုအသဳ စကာ သြန် ဟွံဂွံ ယဝ်ရ ပါလဳမာန် ဟွံစၟတ်သမ္တီ။
  * '''ပရေင်ပတိုန်ဒုဟ် (Impeachment):''' ပါလဳမာန် နွံ အခေါင် စၟတ်စောဲ ဒုဟ် ကေုာံ ဖျေဟ် ထောအ် သမ္မတ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝန်ဇၞော် နူ အရာ ယဝ်ရ ညးတအ် ကလိလောန် ဒုဟ် ဇၞော်ဇၞော်။
  * '''ပရေင်တးပါဲ ဝဳတဝ် (Overriding Veto):''' ၜိုန်ရ သမ္မတ တးပါဲ သၞောဝ် ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ပါလဳမာန် ကလိဂွံ မဲ (ဥပမာ ၜါ ဂအုံ ပိ ဂအုံ) မ္ဂး၊ ညးတအ် မာန် ပလီု ထောအ် အာဏာ ဝဳတဝ် ဂှ် ရ။

* '''လတူ အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်:'''
  * ပါလဳမာန် နွံ အခေါင် စၟတ်သမ္တီ (ဟွံသေင်မ္ဂး) တးပါဲ ပရေင်ခါန်ကၞက် တၠသၞောဝ်။
  * နွံ အခေါင် ပတိုန်ဒုဟ် ဖျေဟ် ထောအ် တၠသၞောဝ် မကလိလောန် ဒုဟ်။&lt;ref name=&quot;vile&quot;&gt;{{cite book |last=Vile |first=M. J. C. |title=Constitutionalism and the Separation of Powers |publisher=Liberty Fund |year=1998 |pages=15-25}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ် လတူ အာဏာ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Judicial Checks on Others) ==
ကဏ္ဍ သၞောဝ်ဓဝ် (ရုင်ဗစာ) ဝွံ ၜိုန်ရ ဟွံမဲ ကု ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ သြန် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် နွံ &quot;လွဟ်&quot; ဥပဒေ မသ္ကာတ်မြဟ် အိုတ် ရ -

* '''ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သၞောဝ်ဓဝ် (Judicial Review):''' ဏအ်ဂှ် ဒှ် အာဏာ အဓိက အိုတ် ရ။ ရုင်ဗစာ ဇၞော် နွံ အာဏာ သွက်ဂွံ စၟတ်မင် ဒဒှ်ရ သၞောဝ် မဖျေဟ် လဝ် နူ ပါလဳမာန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်အမိင် နူ သမ္မတ တအ် ဂှ် ဍေဟ် ကိတ်ညဳ ကု '''သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်''' (Constitution) ရဟာ ဂှ် ရ။ 
* ယဝ်ရ ဟွံကိတ်ညဳ (Unconstitutional) မ္ဂး၊ ရုင်ဗစာ မာန် လလောင်တြး ပလီု ထောအ် သၞောဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး အမိင် တအ် ဂှ် အလုံစုံ ရ။ (လညာတ် ဏအ် စတင် ပြာကတ် ကၠုင် နူကဵု အမှု ဝင် Marbury v. Madison ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၃)။

== ၇။ လွပ် ပ္ဍဲ သၞောတ် သမ္မတ ကေုာံ ပါလဳမာန် (Application in Different Systems) ==
မူဝါဒ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဝွံ ကၠောန် ကမၠောန် တၞဟ်ခြာ အာ အတိုင် သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂှ် ရ -

* '''သၞောတ် သမ္မတ (Presidential System - ဥပမာ အမေရိကာန်):''' ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ နွံ ကၠးကၠး ပြာကတ်။ သမ္မတ ကဵု ပါလဳမာန် ဂှ် ကၠုင် နူ ပရေင်ရုဲစှ် တၞဟ်ခြာ တုဲ ညးမွဲ ကဵု ညးမွဲ နွံ လွဟ် သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ သၞောဝ် ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ရ။
* '''သၞောတ် ပါလဳမာန် (Parliamentary System - ဥပမာ အင်္ဂလာန်):''' ပ္ဍဲ သၞောတ် ဏအ်၊ အာဏာ အုပ်ဓုပ် (ဝန်ဇၞော်) ကဵု အာဏာ ပတန်သၞောဝ် ဂှ် နှဴရဴ ဒၟံင် (Fusion of powers) ရ။ ဝန်ဇၞော် ဂှ် ကၠုင် နူ ပါလဳမာန်။ ဆဂး ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဂှ် ကၠုင် နူကဵု '''ပရေင်ကော်သၟာန်''' (Question Time)၊ ကမ္မတဳ စၟတ်စောဲ၊ ကေုာံ '''သ္ဂုတ်သွာတ် ဟွံပတှ်ေ''' (Vote of no confidence) မာန် ဖျေဟ် ထောအ် အလဵုအသဳ ရ။&lt;ref name=&quot;cheibub&quot;&gt;{{cite book |last=Cheibub |first=J. A. |title=Presidentialism, Parliamentarism, and Democracy |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |pages=105-112}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်ထိင်ဒဝ် မသ္အာင် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် (Other Forms of Checks) ==
ပါဲနူကဵု ဌာန အလဵုအသဳ ပိ သာ် ဏအ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မ္ဂး နွံ ဒြဟတ် တၞဟ် မကော်စ &quot;ပရေင်ထိင်ဒဝ် မဟွံလုပ် သၞောဝ်&quot; (Informal checks) ကီု ရ -

* '''မဳဒဳယာ (The Media / Fourth Estate):''' ပရိုင် ကေုာံ ဂျာနယ် တအ် နွံ တာလျိုင် ဗၟံက် ထ္ၜး ပရေင်အဂတိ ကေုာံ ပရေင်မှာရာ အလဵုအသဳ ညံင် ညးဍုင်ကွာန် ဂွံ တီ။
* '''ကမ္မရှေန် သၠးပွး (Independent Commissions):''' မပ္တံကဵု ကမ္မရှေန် ရုဲစှ် မဲ၊ ကမ္မရှေန် ပရေင်အခေါင်အရာ မၞိဟ် တအ် ဂှ် လုပ် ထိင်ဒဝ် ကမၠောန် အလဵုအသဳ ညံင် ဂွံ တပ်တး။
* '''မဲ ရုဲစှ် (Elections):''' ညးဍုင်ကွာန် ဂှ် ဒှ် တၠအာဏာ ဇေတ်တ် တုဲ၊ ယဝ်ရ အလဵုအသဳ ကၠောန် ကမၠောန် ဟွံခိုဟ် မ္ဂး ညးဍုင်ကွာန် မာန် ထိင်ဒဝ် ညးတအ် နကဵု လွဟ် မဲ (Voting them out) ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲစှ် မဲ အလန် ဂတ ရ။

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပြသၞာ ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ (Challenges and Issues in the Modern Era) ==
ၜိုန်ရ သၞောတ် ဏအ် ခိုဟ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ဍေဟ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု ပြသၞာ ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

* '''ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု (Gridlock):''' ယဝ်ရ သမ္မတ ကဵု ပါလဳမာန် ကၠုင် နူ ဗော် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် တုဲ ပြိုင်ပ္ကာန် ရေင်သကအ် လောန် အာ မ္ဂး၊ သၞောဝ် ကေုာံ ကမၠောန် အလဵုအသဳ သီုဖအိုတ် ဒေါအ် ဇူ အာ (Government shutdown) မာန် ရ။
* '''အာဏာ အုပ်ဓုပ် ဇၞော်လောန် (Executive Overreach):''' ပ္ဍဲ အခိင် အရေးပေါ် (ဥပမာ - ကပ်ယဲ၊ ပၞာန်)၊ သမ္မတ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝန်ဇၞော် တအ် မလေပ် စကာ အာဏာ ဇၞော်လောန် တုဲ သၞောတ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဏအ် ဍိုန်လျ အာ (Democratic backsliding) မာန် ရ။
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သြဇာ (Influence of Money):''' ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် တအ် စကာ သြန် သွက်ဂွံ စန်ဒက် (Lobby) ဌာန သီု ပိ သာ် ဏအ် တုဲ သၞောတ် ထိင်ဒဝ် ဂှ် လီုလာ် အာ မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;lijphart&quot;&gt;{{cite book |last=Lijphart |first=A. |title=Patterns of Democracy: Government Forms and Performance in Thirty-Six Countries |publisher=Yale University Press |year=1999 |pages=230-245}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဝွံ ဒှ် &quot;ကောန်သော့&quot; အဓိက သွက်ဂွံ မင်မဲ ဒဳမဝ်ကရေသဳ ညံင် ဟွံဂွံ ဒတုံ စှ်ေ အာ ပ္ဍဲ သၞောတ် တၠအာဏာ ရ။ ဍေဟ် ဖန်ဇန် လဝ် ညံင် အာဏာ ဂွံ ထိင်ဒဝ် ကု အာဏာ၊ တုဲ ညံင် ကဏ္ဍ အလဵုအသဳ သီုဖအိုတ် သ္ဒး ကလင် ရမ္သာင် ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဒ္ဂေတ် ဗက် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ယဝ်ရ နည်းပညာ ကေုာံ အကာဲအရာ ဍုင်ကွာန် ပြံင်လှာဲ အာ ၜိုတ် လဵု ကီုလေဝ်၊ သၞောတ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဏအ် သ္ဒး ဆက် တန်တဴ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် အာ ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ခေတ် ညံင် အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ဂွံ ဗၠးဘဲ လၟိုန် ရောင်။ ညးဍုင်ကွာန် တအ် လေဝ် သ္ဒး နွံ သတိ (Vigilance) သွက်ဂွံ စၟတ်မင် ဒဒှ်ရ သၞောတ် ထိင်ဒဝ် ဏအ် ဍာံဍာံ ကၠောန် ဒၟံင် ကမၠောန် ရဟာ ဂှ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ]] (Separation of powers)
* [[အာဏာ အုပ်ဓုပ်]] (Executive)
* [[အာဏာ ပတန်သၞောဝ်]] (Legislature)
* [[အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်]] (Judiciary)
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)

{{Navbox
| name = Separation of Powers
| title = ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ ကေုာံ သၞောတ် အလဵုအသဳ (Separation of Powers and Government)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = မူဝါဒ သဇိုင်
| list1 =
* [[ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ်]] (Checks and balances)
* [[ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ]] (Separation of powers)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] (Constitution)
* [[ပရေင်မင်မဲ သၞောတ် ဥပဒေ]] (Rule of law)
| group2 = ကဏ္ဍ အာဏာ ပိ သာ်
| list2 =
* [[အာဏာ အုပ်ဓုပ်]] (Executive)
* [[အာဏာ ပတန်သၞောဝ်]] (Legislature)
* [[အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်]] (Judiciary)
| group3 = ကမၠောန် ကေုာံ အာဏာဂမၠိုင်
| list3 =
* [[အာဏာ ဝဳတဝ်]] (Veto)
* [[ပရေင်ပတိုန်ဒုဟ်]] (Impeachment)
* [[ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သၞောဝ်ဓဝ်]] (Judicial review)
* [[ပရေင်စၟတ်သမ္တီ စရင်သြန်]] (Power of the purse)
| group4 = တၠပညာ အဓိကဂမၠိုင်
| list4 =
* [[မောန်တက်သကယူ]] (Montesquieu)
* [[ဂျိမ်း မက်ဒဳသောန်]] (James Madison)
* [[ဂျောန် လံက်]] (John Locke)
}}

[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]]
[[Category:ဒဳမဝ်ကရေသဳ]]
[[Category:သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]</text>
      <sha1>n7lkd8bffscyqtwvjlhiuwrakqvkzki</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်မင်မဲ သၞောတ် ဥပဒေ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11852</id>
    <revision>
      <id>56457</id>
      <timestamp>2026-07-29T01:08:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပရေင်မင်မဲ သၞောတ် ဥပဒေ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Rule of law'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လညာတ် ကေုာံ သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်သၞောဝ်ဥပဒေ မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ်၊...&quot;</comment>
      <origin>56457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23622" sha1="cg20oumiophpo762q6akm1u3pwycy25" xml:space="preserve">'''ပရေင်မင်မဲ သၞောတ် ဥပဒေ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Rule of law'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လညာတ် ကေုာံ သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်သၞောဝ်ဥပဒေ မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ်၊ ဂကောံ၊ အေန်သတဳကျူရှေန်၊ ကေုာံ အလဵုအသဳ တအ် သီုဖအိုတ် သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ ဍုင် ကေုာံ သ္ဒး ဒုင် အာတ်မိက် တာလျိုင် သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ မတုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ် ရ။ ဓရ် ဏအ်ဝွံ ဒစးဒုင် ကု လညာတ် &quot;သၞောတ် မအုပ်ဓုပ် နကဵု ပူဂိုလ်&quot; (Rule by man) မဒှ် သၞောတ် သၟိင်တၠ ဟွံသေင်မ္ဂး တၠအာဏာ တအ် မဖန်ဇန် အုပ်ဓုပ် အတိုင် ပၟိက် စိုတ် ညးတအ် အလဵုဇကု ရ။&lt;ref name=&quot;bingham&quot;&gt;{{cite book |last=Bingham |first=T. |title=The Rule of Law |publisher=Allen Lane |year=2010 |pages=3-15}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်မင်မဲ သၞောတ် ဥပဒေ ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက အိုတ် သွက် သၞောတ် '''[[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]]''' (Democracy)၊ ပရေင်စဵုဒၞာ '''[[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]''' (Human rights)၊ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပိုန်ဒြပ် ဍုင် မွဲ ရ။ သၞောတ် ဏအ် မင်မဲ လဝ် ညံင် သၞောဝ် ဂွံ နွံ ကဵု တရားမျှတ (Justice)၊ ဂွံ လလောင်တြး ပြာကတ် ကေုာံ ညံင် ရုင်ဗစာ (Judiciary) ဂွံ တန်တဴ ဗၠးၜး (Independent) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်မင်မဲ သၞောတ် ဥပဒေ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဇိုင် ဓရ်၊ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ အကာဲအရာ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Statue of Lady Justice front.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး မိသၞောဝ်ဓဝ် (Lady Justice) မစွံ လဝ် ယာတ် ဂြောပ် မတ် (ထ္ၜး ပရေင်ဟွံပါ်ခြာ မုက်မတ်)၊ ရပ် လဝ် ဇုက် ချိန် (ထ္ၜး ပရေင်တုပ်သၟဟ်)၊ ကေုာံ သၞာ် (ထ္ၜး အာဏာ ဥပဒေ)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ပရေင်မင်မဲ သၞောတ် ဥပဒေ&quot; (Rule of law) ဝွံ နကဵု အဓိပ္ပါယ် သာမည မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် အကာဲအရာ &quot;ဥပဒေ ဓဝ် ဟေင် ဒှ် သၟိင်&quot; ရ။ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် မနွံ ကု ဓရ် ဏအ်၊ ဟွံမဲ ကု မၞိဟ် မွဲမွဲ - သမ္မတ၊ ဝန်ဇၞော်၊ သေဋ္ဌဳ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သကိုပ်ပၞာန် ကီုလေဝ် - မနွံ သၠုင် နူ သၞောဝ်ဥပဒေ ပုဟ်။

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကံင်သဳ ဥရောပ (Council of Europe) ကေုာံ ကုလသမဂ္ဂ (UN) မ္ဂး၊ ပရေင်မင်မဲ သၞောတ် ဥပဒေ ဝွံ နွံကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိက မပ္တံကဵု:
* '''ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဂတ သၞောဝ် (Equality before the law):''' မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဒး ဒုင် စဳရေင် အတိုင် သၞောဝ် တုပ်တုပ်။
* '''ပရေင်မနွံ ကု သၞောဝ် မပြာကတ် (Legal certainty):''' သၞောဝ် တအ် ဒး ချူ ဓမံက် လဝ် ကၠးကၠး တုဲ၊ ညးဍုင်ကွာန် တအ် တီ မာန် ဒဒှ်ရ မု ကၠောန် ဂွံ၊ မု ကၠောန် ဟွံဂွံ။
* '''ပရေင်စဵုဒၞာ အခေါင် (Protection of rights):''' သၞောဝ် ဂှ် သ္ဒး ဒှ် သၞောဝ် မစဵုဒၞာ အခေါင် သဇိုင် ကောန်မၞိဟ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
လညာတ် ပရူ သၞောဝ်ဥပဒေ မနွံ သြဇာ လတူ ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဏအ် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။

* '''ခေတ် ဂရိတ် တြေံ:''' တၠပညာ ဒဿန '''[[အရိသ်တဝ်တယ်]]''' (Aristotle) ချူ လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;သၞောဝ်ဥပဒေ ဓဝ် ဟေင် မထေက် ကု ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင် မွဲ၊ ဟွံသေင် ကု ပူဂိုလ် မွဲမွဲ&quot; ရ။
* '''ခေတ် လဒေါဝ် (Magna Carta - 1215):''' ပ္ဍဲ ဍုင်အင်္ဂလာန်၊ သၟိင် ဂျောန် (King John) သ္ဒး ထပက် စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ''[[မာဂ်နာ ကာတာ]]'' မဒှ် လိက် မပိုင်ခြာ အာဏာ သၟိင် ဨကရာဇ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ သၟိင် လေဝ် သ္ဒး တန်တဴ သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကီု ရ။
* '''ခေတ် ပညာ လျး (၁၈-၁၉ ဗွဝ်ကၠံ):''' တၠပညာ အင်္ဂလာန် အေ.ဗဳ. ဒါင်သဳ (A.V. Dicey) ဖန်ဗဒှ် ယၟု ဝေါဟာရ &quot;Rule of law&quot; ဏအ် ဗွဲမပြာကတ် ပ္ဍဲ လိက် ညး &quot;Introduction to the Study of the Law of the Constitution&quot; (1885) ရ။ ညး ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ သၞောတ် ဏအ် ဝွံ ကာကွယ် ညးဍုင်ကွာန် နူကဵု ပရေင်စကာ အာဏာ အတိုင် ပၟိက် စိုတ် အလဵုအသဳ ရ။&lt;ref name=&quot;dicey&quot;&gt;{{cite book |last=Dicey |first=A. V. |title=Introduction to the Study of the Law of the Constitution |publisher=Macmillan |year=1885 |pages=105-120}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သဇိုင် သၞောဝ် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂမၠိုင် (Core Principles and Objectives) ==
ပရေင်မင်မဲ သၞောတ် ဥပဒေ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု သဇိုင် တင် အဓိက ၄ သာ် အတိုင် လညာတ် ဂကောံ ပရဝ်ဂျေတ် သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးတိ (World Justice Project - WJP) ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး သဇိုင် ဓရ် ၄ သာ် သွက် ပရေင်မင်မဲ သၞောတ် ဥပဒေ (WJP Principles)
|-
! လၟေင်
! သဇိုင် ဓရ်
! ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် အဓိက
|-
| ၁
| '''ပရေင်ဒုင်အာတ်မိက် တာလျိုင်''' (Accountability)
| အလဵုအသဳ၊ ဂကောံ ပုဂ္ဂလိက ကေုာံ ပူဂိုလ် သီုဖအိုတ် သ္ဒး ဒုင် အာတ်မိက် တာလျိုင် သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ တုပ်တုပ်။ အလဵုအသဳ ဟွံမဲ အခေါင် လုပ် ဗၠးဒုဟ် (Impunity)။
|-
| ၂
| '''သၞောဝ် မဍာံပြ ကေုာံ မျှတ''' (Just Laws)
| သၞောဝ်ဥပဒေ ဂှ် သ္ဒး ကၠးဖ္ဍး၊ ညးဂမၠိုင် တီ မာန်၊ တန်တဴ ဗိုန်ဗတ်၊ ကေုာံ သ္ဒး စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ သဇိုင် မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ဂီုကၠီု ညးဍုင်ကွာန်။
|-
| ၃
| '''အလဵုအသဳ ပံက်လး''' (Open Government)
| လၟေင် ကမၠောန် မဖျေဟ် သၞောဝ် ကေုာံ ရပ်စပ် သၞောဝ် တအ် ဂှ် သ္ဒး ပံက်လး၊ ညးဍုင်ကွာန် ပါလုပ် သဳကၠဳ မာန် ကေုာံ တပ်တး။
|-
| ၄
| '''သၞောဝ်ဓဝ် မစိုပ် လောဲ''' (Accessible Justice)
| ပရေင်ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သၞောဝ်ဓဝ် ဝွံ သ္ဒး ကၠောန် နကဵု မၞိဟ် မနွံ ဍာ်ဒကေဝ်၊ ဗၠးၜး နူ လညာတ် စွဲ၊ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် တအ် အာ စိုပ် လောဲသွာ။
|}
&lt;ref name=&quot;wjp&quot;&gt;{{cite book |author=World Justice Project |title=WJP Rule of Law Index 2020 |publisher=World Justice Project |year=2020 |pages=10-18}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ အေန်သတဳကျူရှေန် ကေုာံ လဒက်ပတန် (Institutions and Structure) ==
သွက်ဂွံ မင်မဲ သၞောတ် ဥပဒေ ဏအ် မ္ဂး၊ ဍုင် မွဲ သ္ဒး နွံ ကဵု လဒက်ပတန် အေန်သတဳကျူရှေန် မခိုင်ကၠိုက် ရ။ 
အဓိက အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''[[ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ]]''' (Separation of powers) မဒှ် လညာတ် မောန်တက်သကယူ မပါ် လဝ် -
* '''[[အာဏာ ပတန်သၞောဝ်]] (Legislature):''' ပါလဳမာန် မဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ပၟိက် ညးဍုင်ကွာန်။
* '''[[အာဏာ အုပ်ဓုပ်]] (Executive):''' အလဵုအသဳ၊ ဗၠာဲရဲ တအ် မရပ်စပ် သၞောဝ် အတိုင် ဥပဒေ မဖျေဟ် လဝ် သၟး။
* '''[[အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်]] (Judiciary):''' ရုင်ဗစာ မတန်တဴ ဗၠးၜး (Independent judiciary) ရ။ 

ယဝ်ရ တၠသၞောဝ် (Judges) တအ် ဒး ဒုင် ဓရိုဟ် အဝဵု နူကဵု အလဵုအသဳ မ္ဂး၊ ပရေင်မင်မဲ သၞောတ် ဥပဒေ ဝွံ လီုလာ် အာ ပြဟ် အိုတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်ဗၠးၜး ရုင်ဗစာ (Judicial independence) ဂှ် ဒှ် လမျီု သွက် ဓရ် ဏအ် ရ။

== ၅။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Relationship with Human Rights) ==
ပရေင်မင်မဲ သၞောတ် ဥပဒေ ကေုာံ '''[[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]''' ဝွံ ဒှ် အရာ မဆက်စပ် ဒၟံင် ညံင် ကောန် ၜါ မာတ် ရ။

သၞောဝ်ဥပဒေ ဓမ္မတာ မွဲ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု တင်ရန်တၟအ် မင်မဲ အခေါင်အရာ မၞိဟ် မ္ဂး၊ သၞောဝ် ဂှ် ဒှ် အာ လွဟ် သွက် တၠအာဏာ တအ် မာန် ရ (ဥပမာ - သၞောဝ် ပါ်ခြာ ဂကူ ညးလမ္စံက် ပ္ဍဲ အာဖရိက သၠုင်ကျာ - Apartheid laws)။ 
ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ဥပဒေ မဍာံပြ မ္ဂး သ္ဒး ကဵု အခေါင် သၠးပွး မဟီုတွံ (Freedom of speech)၊ အခေါင် ကောံသၟဟ် (Freedom of assembly) ကေုာံ အခေါင် ဂွံ ဒုင် စဳရေင် ဗွဲမတပ်တး (Right to a fair trial) ရ။&lt;ref name=&quot;tamanaha&quot;&gt;{{cite book |last=Tamanaha |first=B. Z. |title=On the Rule of Law: History, Politics, Theory |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |pages=114-122}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ သြဇာ လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Impact on Economy and Society) ==
ပ္ဍဲ လပါ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ တၠပညာ ဂမၠိုင် (ဥပမာ F.A. Hayek) တအ် ထံက်ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်မင်မဲ သၞောတ် ဥပဒေ ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပိုန်ဒြပ် (Economic development) ရ။

* '''အခေါင်ပိုင်ပြဳ ဒြပ်ရတ် (Property Rights):''' ယဝ်ရ သၞောဝ် မင်မဲ လဝ် ဒြပ်ရတ် မၞိဟ် မွဲမွဲ ခိုင်ကၠိုက် မ္ဂး၊ ညးတအ် ဂံင် ဓလုက် သြန် ကေုာံ ပံက် ကုမ္ပဏဳ ရ။
* '''ပရေင်မင်မဲ လိက်ကသုက် (Enforcement of Contracts):''' ပရေင်ဗၞိက် ကတဵုဒှ် မာန် ယဝ်ရ နွံ ရုင်ဗစာ မာန် စၟတ်သမ္တီ ညံင် လိက်ကသုက် အကြာ ညးသွံ ကဵု ညးရာန် ဂွံ ဒှ် ကမၠောန် ဍာံပြ ရ။
ယဝ်ရ သၞောတ် ဥပဒေ လီုလာ် ဒၟံင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအသဳ သီ ကေတ် ဒြပ်ရတ် အတိုင် ပၟိက် စိုတ် မ္ဂး၊ ပရေင်ဓလုက် သြန် ဍုင်သ္အာင် (FDI) တအ် ဟွံလုပ် ကၠုင် တုဲ ဍုင် ဂှ် ဒး ဒိုက်ဂတ် ရ။&lt;ref name=&quot;hayek&quot;&gt;{{cite book |last=Hayek |first=F. A. |title=The Road to Serfdom |publisher=Routledge |year=1944 |pages=72-85}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ သၞောတ် ဥပဒေ အလုံ ဂၠးတိ (International Rule of Law) ==
ပရေင်မင်မဲ သၞောတ် ဥပဒေ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ ဍုင် မွဲ ဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် သီု ဆက်စပ် ကု အဆံင် ဂၠးတိ (International law) ရ。

ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ တုဲ၊ ကုလသမဂ္ဂ (UN) ပတိတ် လဝ် '''[[လိက်ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ]]''' (UN Charter) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် ဥပဒေ ဂၠးတိ၊ မပကဵု ညံင် ဍုင် တအ် ဟွံဂွံ ဗတိုက် ရေင်သကအ် အတိုင် ပၟိက် စိုတ် ရ။ အေန်သတဳကျူရှေန် မပ္တံကဵု '''ရုင်ဗစာ သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးတိ''' (International Court of Justice - ICJ) ကေုာံ '''ရုင်ဗစာ ရာဇဝတ် ဂၠးတိ''' (International Criminal Court - ICC) တအ် ဒှ် ဒၞာဲ မစၟတ်သမ္တီ သၞောတ် ဥပဒေ အလုံ ဂၠးတိ၊ မာန် ဖျေဟ် ဒုဟ် လတူ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် မကလိလောန် ရာဇဝတ် ပၞာန် တအ် ရ။

== ၈။ ပြသၞာ ကေုာံ အန္တရာယ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ (Challenges and Threats in the Modern Era) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ဓရ် ဏအ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု အန္တရာယ် ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -
* '''ပရေင်စသိုင် သြန်လာဘ် (Corruption):''' မၞိဟ် မနွံ အဝဵု ကေုာံ သြန် တအ် ကဵု လာဘ် ကု ဗၠာဲရဲ ဟွံသေင်မ္ဂး တၠသၞောဝ် သွက်ဂွံ ဗၠး ဒုဟ် တုဲ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဂတ သၞောဝ် လီုလာ် ရ။
* '''ဝါဒ တၠအာဏာ (Authoritarianism):''' က္ဍိုပ်သကိုပ် လ္ၚဵု စကာ &quot;သၞောဝ်ဥပဒေ&quot; နဒဒှ် လွဟ် သွက်ဂွံ ရပ် ကြိုင် မၞိဟ် ဒစးဒုင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Rule *by* law အစား Rule *of* law) ရ။
* '''သၞောဝ် အရေးပေါ် (State of Emergency):''' အလဵုအသဳ လ္ၚဵု စကာ ဟိုတ် ကပ်ယဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဂီုကၠီု တုဲ ပလီု ထောအ် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် တုဲ စကာ အာဏာ ပြဟ်ပြဟ် ရ။

== ၉။ နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ စရင်အင် ဂၠးတိ (Measurement and Global Indexes) ==
သွက်ဂွံ တီ ဒဒှ်ရ ဍုင် မွဲမွဲ နွံ ကု ပရေင်မင်မဲ သၞောတ် ဥပဒေ မူစိ ဂှ်၊ ဂကောံ WJP ပတိတ် လဝ် '''စရင်အင် ပရေင်မင်မဲ သၞောတ် ဥပဒေ''' (WJP Rule of Law Index) ရိုဟ်ရိုဟ် သၞာံ ရ။

စရင် ဏအ် တွက်ဂၞန် လတူ တင် ၈ သာ် -
# ပရေင်ပိုင်ခြာ လတူ အာဏာ အလဵုအသဳ
# ပရေင်ဟွံမဲ ကု စသိုင် သြန်လာဘ်
# အလဵုအသဳ ပံက်လး
# အခေါင်အရာ သဇိုင်
# သၞောတ် စၟတ်မင် ဂီုကၠီု ကေုာံ ၜိုဟ်သြိုဟ်
# ပရေင်ရပ်စပ် သၞောဝ် မတပ်တး
# သၞောဝ်ဓဝ် တၠဒြပ် (Civil Justice)
# သၞောဝ်ဓဝ် ရာဇဝတ် (Criminal Justice)

ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဍုင် ရးဥရောပ သၟဝ်ကျာ (ဥပမာ - ဒိန်မက်၊ နဝ်ဝေ၊ ဖေန်လာန်) တအ် နွံ ပ္ဍဲ အဆံင် သၠုင် အိုတ် တုဲ၊ ဍုင် မနွံ ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် (ဥပမာ - ဗေနဳဇွဲလာ၊ ကမ္ဘောဒီးယား၊ ဍုင်ဗၟာ) တအ် နွံ ပ္ဍဲ အဆံင် သၟဝ် အိုတ် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ပရေင်မင်မဲ သၞောတ် ဥပဒေ ဝွံ ဒှ် &quot;ဇုတ်ဒကောင်&quot; သွက် ဂကောံမၞိဟ် မနွံကဵု တသိုက် ကေုာံ ဗၠးၜး ရ။ ယဝ်ရ သၞောတ် ဏအ် ဟွံမဲ မ္ဂး၊ အဝဵု ဂှ် ဒှ် အာ ဆ &quot;ညးမနွံ ဒြဟတ် မပိုင်&quot; ရ တုဲ အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ တအ် လီုလာ် အာ ရောင်။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ကောန်မၞိဟ် တအ် သ္ဒး ဆက် ဂစာန် ကာကွယ် ဓရ် ဏအ် နူကဵု ပရေင်ဓရိုဟ် တၠအာဏာ ကေုာံ ပြသၞာ တၟိ (ဥပမာ - သၞောဝ် ဆေင် ကု အင်တာနက် ကေုာံ ဉာဏ်စက် AI) ရ။ ပရေင်ပညာ သၞောဝ် (Legal literacy) သွက် ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ မဳဒဳယာ မဗၠးၜး တအ် ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက သွက်ဂွံ စၟတ်မင် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ညံင် သၞောတ် ဥပဒေ ဂွံ တန်တဴ လၟိုန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] (Constitution)
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human Rights)
* [[ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ]] (Separation of Powers)
* [[မာဂ်နာ ကာတာ]] (Magna Carta)

{{Navbox
| name = Rule of Law and Justice
| title = ပရေင်မင်မဲ သၞောတ် ဥပဒေ ကေုာံ တရားမျှတ (Rule of Law and Justice)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် ဓရ်
| list1 =
* [[ပရေင်မင်မဲ သၞောတ် ဥပဒေ]] (Rule of Law)
* [[ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဂတ သၞောဝ်]] (Equality before the law)
* [[ပရေင်ဒုင်အာတ်မိက် တာလျိုင်]] (Accountability)
* [[အလဵုအသဳ ပံက်လး]] (Open government)
| group2 = အေန်သတဳကျူရှေန်
| list2 =
* [[ရုင်ဗစာ]] (Court)
* [[အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်]] (Judiciary)
* [[အာဏာ ပတန်သၞောဝ်]] (Legislature)
* [[အာဏာ အုပ်ဓုပ်]] (Executive)
| group3 = ပြသၞာ ကေုာံ လညာတ်
| list3 =
* [[ပရေင်စသိုင် သြန်လာဘ်]] (Corruption)
* [[တၠအာဏာ]] (Authoritarianism)
* [[ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ]] (Separation of powers)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)
| group4 = အဆံင် ဂၠးတိ
| list4 =
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[ရုင်ဗစာ သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးတိ]] (International Court of Justice)
* [[ရုင်ဗစာ ရာဇဝတ် ဂၠးတိ]] (International Criminal Court)
}}

[[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]
[[Category:ဒဳမဝ်ကရေသဳ]]</text>
      <sha1>cg20oumiophpo762q6akm1u3pwycy25</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရုင်ဗစာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11853</id>
    <revision>
      <id>56458</id>
      <timestamp>2026-07-29T01:10:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ရုင်ဗစာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Court'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Court of law'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အေန်သတဳကျူရှေန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဌာန အလဵုအသဳ မွဲ မနွံကဵု အာဏာ သွက်ဂွံ စဳရေင် သၞောဝ်၊ ပသောင် ပြသၞာ အ...&quot;</comment>
      <origin>56458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25187" sha1="axgsnyghlifq7y5q8plcft1sx6xwzrn" xml:space="preserve">'''ရုင်ဗစာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Court'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Court of law'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အေန်သတဳကျူရှေန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဌာန အလဵုအသဳ မွဲ မနွံကဵု အာဏာ သွက်ဂွံ စဳရေင် သၞောဝ်၊ ပသောင် ပြသၞာ အကြာ ပူဂိုလ် ကဵု ပူဂိုလ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အကြာ ညးဍုင်ကွာန် ကဵု အလဵုအသဳ အတိုင် '''[[သၞောဝ်ဥပဒေ]]''' (Law) ဍုင် မွဲ ရ။ ရုင်ဗစာ ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ '''[[အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်]]''' (Judiciary) မဒှ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ အာဏာ ဇၞော် ပိ သာ် ပ္ဍဲ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ရ။

တင်ရန်တၟအ် အဓိက ရုင်ဗစာ ဂှ် ဒှ် ပရေင်မင်မဲ သၞောဝ်ဓဝ် (Justice)၊ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အတိုင် သက်သဳ ခိုင်ကၠိုက်၊ ကေုာံ စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ညံင် ဂွံ တုပ်သၟဟ် သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဍုင် (Rule of law) ရ။ ညးမက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ ဂှ် ညးကော်စ '''တၠသၞောဝ်''' (Judge) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ တၠသၞောဝ် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;black&quot;&gt;{{cite book |last=Garner |first=B. A. |title=Black's Law Dictionary |publisher=Thomson Reuters |year=2014 |edition=10th |pages=431-435}}&lt;/ref&gt;

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ရုင်ဗစာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူ ရုင်ဗစာ နာနာ သာ်၊ လၟေင် ကမၠောန် သၞောဝ်ဓဝ်၊ ကေုာံ အခန်အနင် ရုင်ဗစာ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ အလုံ ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Supreme Court of the United Kingdom 02.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ခဒမ် ရုင်ဗစာ သၠုင်အိုတ် ဍုင်အင်္ဂလာန် (Supreme Court of the United Kingdom) မဒှ် ဒၞာဲ မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သၞောဝ်ဓဝ် အဓိက။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ရုင်ဗစာ&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဌာန မရပ်စပ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လတူ ပြသၞာ ဥပဒေ (Legal disputes) နကဵု နဲကဲ သၞောဝ် မတပ်တး ရ။ ရုင်ဗစာ သ္ဒး နွံကဵု '''အာဏာ စဳရေင်သၞောဝ်''' (Jurisdiction) မဒှ် အခေါင် အာဏာ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ သွဟ် လတူ အမှု မွဲမွဲ ရ။ 

အာဏာ စဳရေင်သၞောဝ် ဏအ် ပါ်လဝ် နကဵု ဒေသ (Territorial jurisdiction - ဥပမာ ရုင်ဗစာ ခရိုင် မွဲ နွံ အာဏာ ဆ ပ္ဍဲ ခရိုင် ဂှ် သၟး) ကေုာံ ဗွိုက် ပရူပရာ (Subject-matter jurisdiction - ဥပမာ ရုင်ဗစာ သ္ၚိကၟိန် နွံ အာဏာ ဆ လတူ ပြသၞာ သ္ၚိကၟိန် သၟး) ရ။ နကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ ရုင်ဗစာ ဝွံ ဒှ် ဌာန မပသောင် ပြသၞာ နကဵု လညာတ် ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peaceful resolution) ညံင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဟွံဂွံ ရပ် လွဟ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု တဲ ဇကု အလဵုဇကု ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ရုင်ဗစာ (History and Origins of Courts) ==
ရုင်ဗစာ ကေုာံ သၞောတ် စဳရေင် သၞောဝ်ဓဝ် ဝွံ နွံ ဝင် ဗွဲမဂၠိင်သ္ၚောဲ လပါ် ယေန်သၞာင် ကောန်မၞိဟ် ရ။

* '''ခေတ် တမၠာ (Ancient Times):''' ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် တမၠာ၊ ပြသၞာ တအ် ဂှ် ဒးဒုင် ပသောင် နကဵု သၟိင်တၠ၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဂကူ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ မၞိဟ်ဇၞော် (Elders) တအ် ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲ ဍုင် ရဝ်မ တြေံ၊ နွံ သၞောဝ် ရဝ်မ (Roman Law) မဒှ် သဇိုင် သွက် သၞောတ် ရုင်ဗစာ မစၟတ်သမ္တီ လိက် သၞောဝ် ကၠးကၠး ရ။
* '''ခေတ် လဒေါဝ် ဥရောပ (Middle Ages):''' သၟိင်ဨကရာဇ် တအ် ပံက် လဝ် &quot;ရုင်ဗစာ သၟိင်&quot; သွက်ဂွံ စဳရေင် အမှု။ ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန် ဂှ် သၞောတ် '''ကွန်မောန် လော''' (Common Law) စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် မဒုင်သဇိုင် လတူ စီရင်ထုံး (Precedents) မဖျေဟ် လဝ် နူ ရုင်ဗစာ ကၠာ ကၠာ တအ် ရ။
* '''ခေတ် တၟိ (Modern Era):''' ကြဴနူ လညာတ် တၠပညာ မောန်တက်သကယူ (Montesquieu) ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ၊ ရုင်ဗစာ ဝွံ ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် ဌာန မတန်တဴ ဗၠးၜး နူကဵု အာဏာ သၟိင် ကေုာံ အာဏာ အုပ်ဓုပ် အလုံစုံ ရ။&lt;ref name=&quot;shapiro&quot;&gt;{{cite book |last=Shapiro |first=M. |title=Courts: A Comparative and Political Analysis |publisher=University of Chicago Press |year=1981 |pages=15-28}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ် ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ ဗၠးၜး (Judicial Power and Independence) ==
သဇိုင် အဓိက အိုတ် သွက် ရုင်ဗစာ မွဲ ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် မာန် ဂှ် ဒှ် '''ပရေင်တန်တဴ ဗၠးၜး''' (Judicial Independence) ရ။

အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် ဂှ် - တၠသၞောဝ် (Judges) ကေုာံ ရုင်ဗစာ သ္ဒး တန်တဴ ဗၠးၜး နူကဵု သြဇာ ဓရိုဟ် နူကဵု '''[[အာဏာ အုပ်ဓုပ်]]''' (အလဵုအသဳ)၊ '''[[အာဏာ ပတန်သၞောဝ်]]''' (ပါလဳမာန်)၊ ကေုာံ ဂကောံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တအ် ရ။ ယဝ်ရ တၠသၞောဝ် မွဲ ဖေက် ဒးဒုင် ပတိတ် နူ ကမၠောန် ဟိုတ်နူ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒစးဒုင် အလဵုအသဳ မ္ဂး၊ သၞောဝ်ဓဝ် ဍာံပြ ကတဵုဒှ် ဟွံမာန် ပုဟ်။

သွက်ဂွံ မင်မွဲ ပရေင်တန်တဴ ဏအ် ဂှ်၊ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဖန်ဇန် လဝ် ညံင် တၠသၞောဝ် တအ် ဂွံ ကလိဂွံ ကဆံင် ကမၠောန် လၟိုန် အာယုက် (Life tenure) ဟွံသေင်မ္ဂး အာယုက် ကမၠောန် မဂၠိင်၊ ကေုာံ သြန်ဂိတု မဟွံမာန် ဖအောန် ဖျေဟ် နကဵု အလဵုအသဳ ရ။

== ၄။ ဂကူ ရုင်ဗစာဂမၠိုင် (Types of Courts) ==
ပ္ဍဲ သၞောတ် ဥပဒေ မွဲ၊ ရုင်ဗစာ ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကဆံင် ကေုာံ ဗွိုက် လ္ၚတ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ရုင်ဗစာ အဓိကဂမၠိုင် ကေုာံ တာလျိုင် ညးတအ်
|-
! ဂကူ ရုင်ဗစာ
! ယၟု အင်္ဂလိက် (English Term)
! တာလျိုင် ကေုာံ ပွံက်
|-
| '''ရုင်ဗစာ စၟတ်မင် သဇိုင်'''
| Trial Court / District Court
| ရုင်ဗစာ ကဆံင် အောက် အိုတ် မဒှ် ဒၞာဲ စၟတ်မင် သက်သဳ၊ ကလင် သၟာန် သက်သဳမၞိဟ်၊ ကေုာံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လၟေင် ပထမ။ 
|-
| '''ရုင်ဗစာ အယူခံ'''
| Appellate Court / Court of Appeal
| ရုင်ဗစာ မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အမှု မပတိုန် အယူခံ နူကဵု ရုင်ဗစာ သဇိုင်။ ညးတအ် ဟွံကလေင် စၟတ်မင် သက်သဳ တၟိ ပုဟ်၊ ညးတအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဆ တင်မှာရာ ပ္ဍဲကဵု လ္ၚတ် သၞောဝ် (Questions of law) သၟး ရ။
|-
| '''ရုင်ဗစာ သၠုင်အိုတ်'''
| Supreme Court
| ရုင်ဗစာ ကဆံင် သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် မွဲ။ သ္ဂုတ်သွာတ် နူကဵု ရုင်ဗစာ ဏအ်ဝွံ ဒှ် အလက္ကရဴ အိုတ် တုဲ ဆက် ပတိုန် အယူခံ ဟွံဂွံ ရ။
|-
| '''ရုင်ဗစာ ဥပဒေသဇိုင်'''
| Constitutional Court
| ရုင်ဗစာ အထူး မနွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်ရ သၞောဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် အလဵုအသဳ တအ် ကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဍုင် (Constitution) ရ ဟွံသေင်။
|-
| '''ရုင်ဗစာ အထူး'''
| Specialized Courts
| မပ္တံကဵု ရုင်ဗစာ သ္ၚိကၟိန် (Family court)၊ ရုင်ဗစာ ကောန်ၚာ် (Juvenile court)၊ ကေုာံ ရုင်ဗစာ ပၞာန် (Military court) ရ။
|}

== ၅။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ညးမပါလုပ် ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ (Structure and Personnel) ==
ရုင်ဗစာ မွဲ ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် မာန် ဂှ် နွံပၟိက် ကု မၞိဟ် တာလျိုင် အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

* '''တၠသၞောဝ် (Judge / Magistrate):''' မၞိဟ် မနွံ အာဏာ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အမှု၊ ထိင်ဒဝ် လၟေင် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ ညံင် ဂွံ တပ်တး။
* '''ဂကောံ ဂျူရဳ (Jury):''' ပ္ဍဲ သၞောတ် ဥပဒေ လ္ၚဵု (ဥပမာ အမေရိကာန်၊ အင်္ဂလာန်)၊ ဂျူရဳ ဝွံ ဒှ် ဂကောံ ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ မဒး စၟတ်မင် သက်သဳ တုဲ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ ဒုဟ် နွံ ဟွံမဲ (Guilty or Not guilty) ရ။ 
* '''ရှေ့နေ အလဵုအသဳ (Prosecutor):''' သၟာသၞောဝ် မစၞး အလဵုအသဳ သွက်ဂွံ စောဲ ဒုဟ် လတူ မၞိဟ် မကလိလောန် ရာဇဝတ်။
* '''သၟာသၞောဝ် လပါ် ဒစးဒုင် (Defense Attorney):''' သၟာသၞောဝ် မကဵု ကသပ် ကေုာံ စဵုဒၞာ ကု ညးမဒးဒုင် စောဲ ဒုဟ် တအ်။
* '''စာရေ ရုင်ဗစာ ကေုာံ ဗၠာဲရဲ (Clerk and Bailiff):''' မၞိဟ် မထိင်ဒဝ် စရင်အင်၊ လိက်ကသုက် ကေုာံ မင်မွဲ ဂီုကၠီု အပ္ဍဲ ခဒမ် ရုင်ဗစာ ရ။&lt;ref name=&quot;bailey&quot;&gt;{{cite book |last=Bailey |first=F. L. |title=The Trial Lawyer's Art |publisher=American Bar Association |year=2001 |pages=88-95}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ လၟေင် ကမၠောန် စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ်ဓဝ် (Judicial Procedures and Trial Process) ==
အမှု မလုပ် စိုပ် ရုင်ဗစာ ဂှ် ဒး ဖြတ် အာ လၟေင် ကမၠောန် နာနာ သာ် ရ (အဓိက သွက် အမှု ရာဇဝတ်) -

# '''ပရေင်စောဲ ဒုဟ် (Filing of Charges):''' အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမဒးဒုင် နစ်နာ ပတိုန် လိက် စောဲ ဒုဟ် ကု ရုင်ဗစာ။
# '''ပရေင်စၟတ်မင် ကၠာ စ စဳရေင် (Pre-trial / Arraignment):''' ညးမဒးဒုင် စောဲ ဒုဟ် လုပ် ထ္ၜး မုက် တုဲ ဒုင် ဝန် ဒဒှ်ရ ဒုဟ် နွံ ဟွံမဲ (Plead guilty or not guilty)။
# '''ပရေင်စၟတ်မင် သက်သဳ (Discovery and Trial):''' လပါ် သီု ၜါ ပတိုန် ထ္ၜး သက်သဳ၊ ကော် သၟာန် သက်သဳမၞိဟ် (Witness examination)၊ ကေုာံ ပတိုန် လညာတ် ဥပဒေ ဇကု ရ။
# '''ပရေင်ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် (Verdict and Sentencing):''' တၠသၞောဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂျူရဳ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ ညးဂှ် ဇၞး ဟွံသေင်မ္ဂး ကျ။ ယဝ်ရ နွံ ဒုဟ် မ္ဂး၊ တၠသၞောဝ် ဖျေဟ် တင် ဒဏ် (ဥပမာ - ဒဏ် သြန်၊ ထံင်) ရ။
# '''ပရေင်အယူခံ (Appeal):''' ယဝ်ရ လပါ် မကျ အမှု ဂှ် ဟွံပေင် စိုတ် လတူ သ္ဂုတ်သွာတ် မ္ဂး၊ ညးတအ် ပတိုန် လိက် အယူခံ ဇရေင် ရုင်ဗစာ ကဆံင် သၠုင် တိုန် မာန် ရ။

== ၇။ ရုင်ဗစာ ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Courts and Human Rights) ==
ရုင်ဗစာ ဝွံ ဒှ် အေန်သတဳကျူရှေန် အဓိက သွက်ဂွံ မင်မဲ '''[[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]''' (Human Rights) ရ။ အတိုင် လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ (UDHR) မ္ဂး -

* '''အခေါင် စၟတ်မင် သၞောဝ် တပ်တး (Right to a Fair Trial):''' ဇၟာပ်ဇၟာပ် မၞိဟ် နွံ အခေါင် ဂွံ ဒုင် စဳရေင် ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ မတန်တဴ ဗၠးၜး ကေုာံ နကဵု လၟေင် မတပ်တး။
* '''ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ဒုဟ် ဟွံမဲ (Presumption of Innocence):''' ညးမဒးဒုင် စောဲ ဒုဟ် မွဲ သ္ဒး ဒုင် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် မၞိဟ် မဟွံမဲ ကု ဒုဟ် စဵုကဵု သက်သဳ ထ္ၜး ကဵု ဍာံပြ ဒဒှ်ရ ညးတေအ် ကလိလောန် လဝ် ဒုဟ် ဇေတ်တ် (Innocent until proven guilty) ရ။ 
ရုင်ဗစာ သ္ဒး မင်မဲ လညာတ် ဏအ် ညံင် အလဵုအသဳ တအ် ဟွံဂွံ ရပ် ဍဵုဍိုက် မၞိဟ် နကဵု သၞောဝ် အဓမ္မ ရ။&lt;ref name=&quot;un_hr&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights |title=Universal Declaration of Human Rights |publisher=United Nations |access-date=July 29, 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ရုင်ဗစာ အလုံဂၠးတိ ကေုာံ သၞောဝ် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ (International Courts and Jurisdictions) ==
ပ္ဍဲ အဆံင် ဂၠးတိ၊ ပြသၞာ အကြာ ဍုင် ကဵု ဍုင် ကေုာံ ပြသၞာ ရာဇဝတ် မဇၞော်လောန် တအ် ဂှ် ဒးဒုင် စဳရေင် ပ္ဍဲကဵု ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ ဂမၠိုင် ရ -

* '''ရုင်ဗစာ သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးတိ (International Court of Justice - ICJ):''' ဒှ် ရုင်ဗစာ အဓိက သွက် ကုလသမဂ္ဂ (UN) မနွံ တာလျိုင် ပသောင် ပြသၞာ အကြာ ဍုင် ကဵု ဍုင်။
* '''ရုင်ဗစာ ရာဇဝတ် ဂၠးတိ (International Criminal Court - ICC):''' ဒှ် ရုင်ဗစာ သွက်ဂွံ စဳရေင် အမှု လတူ ပူဂိုလ် မကလိလောန် ဒုဟ် ရာဇဝတ် ဇၞော် မပ္တံကဵု ဂစိုတ် ပလီု ဂကူ (Genocide)၊ ရာဇဝတ် ပၞာန် (War crimes) ကေုာံ ပရေင်ကလိလောန် ဒုဟ် လတူ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ 
* '''ရုင်ဗစာ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ရးဥရောပ (European Court of Human Rights):''' ဒှ် ရုင်ဗစာ သွက်ဂွံ စၟတ်မင် အမှု အခေါင်အရာ မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဥရောပ ရ။

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပြသၞာ ရုင်ဗစာ ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ (Challenges and Issues in Modern Courts) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ သၞောတ် ရုင်ဗစာ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဝွံ ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် နာနာ သာ် ရ -

* '''ပရေင်လအ်မွဲ ကေုာံ အမှု မပေင် ဒၟံင် (Case Backlogs and Delays):''' &quot;Justice delayed is justice denied&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် သၞောဝ်ဓဝ် မလအ်မွဲ ဂှ် တုပ် ကဵု သၞောဝ်ဓဝ် ဟွံမဲ ကီု ရ။ အမှု ဗွဲမဂၠိုင် ပေင် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ တုဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဒး စၟင် ကေတ် အခိင် ဗွဲမလအ် သွက် သ္ဂုတ်သွာတ် ရ။
* '''ပရေင်အဂတိ (Corruption):''' ပ္ဍဲ ဍုင် မဇၞော်မောဝ် ဒၟံင် လ္ၚဵု တအ်၊ တၠသၞောဝ် တအ် ဒးဒုင် လာပ်ဗဇဴ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဒုင် ဓရိုဟ် နူ အလဵုအသဳ တုဲ သၞောဝ်ဓဝ် မတပ်တး လီုလာ် အာ ရ။
* '''ပရေင်စိုပ် ဇရေင် သၞောဝ် (Access to Justice):''' သြန် စရိတ် သွက် ရှေ့နေ ကေုာံ ရုင်ဗစာ ဂှ် ဇြိုင် လောန် တုဲ ညးဒိုက်ဂတ် တအ် ဟွံမာန် ကလိဂွံ ပရေင်စဵုဒၞာ ဥပဒေ ဍာံဍာံပြပြ ပုဟ်။
* '''ရုင်ဗစာ အဳလက်ထရောနစ် (e-Courts):''' ဌာန ရုင်ဗစာ တအ် ဒး ပြံင်လှာဲ စကာ နည်းပညာ တၟိ မပ္တံကဵု ရုင်ဗစာ လတူ အင်တာနက် (Virtual hearings) ညံင် ဂွံ ပြဟ် ကေုာံ လောဲသွာ ရ။&lt;ref name=&quot;susskind&quot;&gt;{{cite book |last=Susskind |first=R. |title=Online Courts and the Future of Justice |publisher=Oxford University Press |year=2019 |pages=112-125}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ရုင်ဗစာ ဝွံ ဒှ် ဒယိုင် အဓိက အိုတ် သွက် ပရေင်မင်မဲ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒၞာဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဗက် ဂၠာဲ သၞောဝ်ဓဝ် တုဲ အလဵုအသဳ ကေုာံ ညးနွံ အဝဵု တအ် ဒး ဒုင် ထိင်ဒဝ် ညံင် ဟွံဂွံ စကာ အာဏာ လောန် အာ ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ရုင်ဗစာ တအ် သ္ဒး ဇၞော်မောဝ် အာ အတိုင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ နည်းပညာ၊ ဉာဏ်စက် (AI)၊ ကေုာံ ပြသၞာ သၞောဝ် ဂၠးတိ တၟိ တၟိ တအ် ရ။ ၜိုန်ရ သၞောတ် ရုင်ဗစာ ပြံင်လှာဲ အာ ဗီုလဵု လေဝ်၊ တင်ရန်တၟအ် သဇိုင် သွက်ဂွံ မင်မဲ သၞောဝ်ဓဝ် ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂှ် သ္ဒး ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် လၟိုန် အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်]] (Judiciary)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ]] (Law)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human Rights)
* [[အာဏာ အုပ်ဓုပ်]] (Executive)
* [[အာဏာ ပတန်သၞောဝ်]] (Legislature)

{{Navbox
| name = Law and Judiciary
| title = သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ သၞောတ် ရုင်ဗစာ (Law and Judiciary)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ကဏ္ဍ အာဏာ ပိ သာ်
| list1 =
* [[အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်]] (Judiciary)
* [[အာဏာ အုပ်ဓုပ်]] (Executive)
* [[အာဏာ ပတန်သၞောဝ်]] (Legislature)
| group2 = ဂကူ ရုင်ဗစာ
| list2 =
* [[ရုင်ဗစာ သၠုင်အိုတ်]] (Supreme Court)
* [[ရုင်ဗစာ ဥပဒေသဇိုင်]] (Constitutional Court)
* [[ရုင်ဗစာ အယူခံ]] (Appellate Court)
* [[ရုင်ဗစာ ရာဇဝတ် ဂၠးတိ]] (ICC)
| group3 = မၞိဟ် ကေုာံ လဒက်ပတန်
| list3 =
* [[တၠသၞောဝ်]] (Judge)
* [[သၟာသၞောဝ်]] (Lawyer)
* [[ဂကောံ ဂျူရဳ]] (Jury)
* [[ရှေ့နေ အလဵုအသဳ]] (Prosecutor)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[သၞောဝ်ဓဝ်]] (Justice)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] (Constitution)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human Rights)
* [[အာဏာ စဳရေင်သၞောဝ်]] (Jurisdiction)
}}

[[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ]]
[[Category:အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်]]
[[Category:ရုင်ဗစာဂမၠိုင်]]
[[Category:အလဵုအသဳ]]</text>
      <sha1>axgsnyghlifq7y5q8plcft1sx6xwzrn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရုင်ဗစာ ရာဇဝတ် ဂၠးတိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11854</id>
    <revision>
      <id>56459</id>
      <timestamp>2026-07-29T01:13:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ရုင်ဗစာ ရာဇဝတ် ဂၠးတိ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''International Criminal Court - ICC'', ပြင်သေတ်: ''Cour pénale internationale - CPI'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ရုင်ဗစာ အကြာ အလဵုအသဳဂမၠိုင် ကေုာံ ခုံရုံး ဂၠးတိ (International tribunal) မနွံ ဌာနဂ...&quot;</comment>
      <origin>56459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25954" sha1="nuu30iq7fi48oows1w23zkifbvrtecb" xml:space="preserve">'''ရုင်ဗစာ ရာဇဝတ် ဂၠးတိ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''International Criminal Court - ICC'', ပြင်သေတ်: ''Cour pénale internationale - CPI'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ရုင်ဗစာ အကြာ အလဵုအသဳဂမၠိုင် ကေုာံ ခုံရုံး ဂၠးတိ (International tribunal) မနွံ ဌာနဂဥုပ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဟိတ် (The Hague)၊ ဍုင်နေတာလာန် (Netherlands) ရ။ ရုင်ဗစာ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ရုင်ဗစာ ရာဇဝတ် ဂၠးတိ လၟိုန် မွဲ မနွံ အဝဵုအာဏာ သွက်ဂွံ စၟတ်စောဲ ကေုာံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒုဟ် လတူ ပူဂိုလ် (Individuals) မကလိလောန် လဝ် ဒုဟ်ရာဇဝတ် အလုံ ဂၠးတိ မဇၞော် အိုတ် ၄ သာ် မပ္တံကဵု - ဒုဟ်ရာဇဝတ် ဂစိုတ်ပဠက်ဂကူ (Genocide)၊ ဒုဟ်ရာဇဝတ် မကလိလောန် လတူ ကောန်မၞိဟ် (Crimes against humanity)၊ ဒုဟ်ရာဇဝတ် ပၞာန် (War crimes)၊ ကေုာံ ဒုဟ်ရာဇဝတ် ကျူးကျော် (Crime of aggression) တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;schabas&quot;&gt;{{cite book |last=Schabas |first=W. A. |title=An Introduction to the International Criminal Court |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

ရုင်ဗစာ ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လိက်ကသုက် အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင် မကော်စ '''[[လိက်ကသုက် ရဝ်မ]]''' (Rome Statute) မတုပ်စိုတ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၈ တုဲ စ ကတဵုဒှ် ကမၠောန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၂ ရ။ ရုင်ဗစာ ဏအ်ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု '''[[ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ]]''' (International Court of Justice - ICJ) မဒှ် ရုင်ဗစာ ကုလသမဂ္ဂ မပသောင် ပြသၞာ အကြာ ဍုင် ကဵု ဍုင် ရ။ ICC ဂှ် စၟတ်စောဲ ဒုဟ် လတူ ကောန်ပူဂိုလ် သၟး ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ရုင်ဗစာ ရာဇဝတ် ဂၠးတိ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ အဝဵုအာဏာ၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ပရေင်စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:International Criminal Court building, The Hague, The Netherlands.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သ္ၚိ ဌာနဂဥုပ် ရုင်ဗစာ ရာဇဝတ် ဂၠးတိ (ICC) မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင်ဟိတ်၊ ဍုင်နေတာလာန်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ရုင်ဗစာ ရာဇဝတ် ဂၠးတိ&quot; (ICC) ဝွံ ဒှ် အေန်သတဳကျူရှေန် သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးတိ မဒက်ပတန် လဝ် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ညံင် ပူဂိုလ် မကလိလောန် ဒုဟ် ဇၞော်ဇၞော် တအ် ဟွံဂွံ ဗၠးအာ နူကဵု ဒုဟ်ဒဏ် (End impunity) ရ။ ဂၠးတိ ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် ဂကောံ ဏအ် နကဵု တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ မင်မဲ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။

ရုင်ဗစာ ဏအ်ဝွံ ကၠောန် ကမၠောန် နကဵု သၞောတ် ''ပရေင်ဆက်စပ်'' (Complementarity) ရ။ အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် ဂှ် ICC ဝွံ ဟွံလုပ် စီရင် ပြသၞာ မွဲမွဲ ယဝ်ရ ရုင်ဗစာ အပ္ဍဲ ဍုင် ဂှ် (National courts) နွံ အစောံသတ္တိ ကေုာံ မိက်ဂွံ စၟတ်စောဲ ဒုဟ် လတူ ပြသၞာ ဂှ် ဍာံဍာံပြပြ ရ။ ICC ဂှ် လုပ် စီရင် ဆ ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဍုင် မဆေင်စပ် ဂှ် &quot;ဟွံမိက် ကၠောန်&quot; (Unwilling) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ကၠောန် ဟွံမာန်&quot; (Unable) သၟး ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ လိက်ကသုက် ရဝ်မ (History, Origins, and the Rome Statute) ==
လညာတ် ပရူ မဒး ဒက်ပတန် ရုင်ဗစာ ရာဇဝတ် ဂၠးတိ မွဲ ဝွံ စတင် ပြာကတ် ကၠုင် ကြဴနူ [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ]]၊ အခိင် မဒက်ပတန် ခုံရုံး နူရင်ဗတ် (Nuremberg Trials) ကေုာံ ခုံရုံး တဝ်ကျဝ် (Tokyo Trials) သွက်ဂွံ စၟတ်စောဲ ဒုဟ် က္ဍိုပ်သကိုပ် နာဇြဳ ကေုာံ ဂျပေန် တအ် ရ။

ၜိုန်ဂှ်လေဝ်၊ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ပၞာန် ၜိုဟ် (Cold War) တုဲ လညာတ် ဏအ် ဒး လဇုဲ အာ ရ။ စိုပ် သၞာံ ၁၉၉၀ တအ် အခိင် ကာလ ကတဵုဒှ် ပရေင်ဂစိုတ်ပဠက်ဂကူ ပ္ဍဲ ရဝမ်ဒါ (Rwanda) ကေုာံ ယူဂိုသလာဗီးယား (Yugoslavia) တုဲ ကုလသမဂ္ဂ ဒက်ပတန် ခုံရုံး ယာယဳ (Ad hoc tribunals) သွက် ဍုင် တအ် ဏအ် ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် ဍုင်ဂမၠိုင် မိက်ဂွံ ဂွံ ရုင်ဗစာ လၟိုန် မွဲ တုဲ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၇ ဂျူလာင် ၁၉၉၈ ဂှ် ဍုင် ၁၂၀ ထပက် စၟတ်တဲ လတူ '''လိက်ကသုက် ရဝ်မ''' (Rome Statute) ရ။ လိက်ကသုက် ဏအ် စ ဍိုက်ပေင် အာဏာ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁ ဂျူလာင် ၂၀၀၂ အခိင် မကလိဂွံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ နူ ဍုင် ၆၀ ဍုင် ရ။&lt;ref name=&quot;cassese&quot;&gt;{{cite book |last=Cassese |first=A. |title=International Criminal Law |publisher=Oxford University Press |year=2008 |pages=310-325}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ အဝဵုအာဏာ (Structure and Jurisdiction) ==
ရုင်ဗစာ ရာဇဝတ် ဂၠးတိ (ICC) ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဌာန အဓိက ၄ သာ် -

# '''ပရေင်အုပ်ဓုပ် သၠုင်အိုတ် (Presidency):''' ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဥက္ကဋ္ဌ ကေုာံ ဒု-ဥက္ကဋ္ဌ ၜါ တၠ မဒး ဒုင် ရုဲစှ် နူကဵု တၠသၞောဝ် (Judges) တအ် သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် လၟေင် ကမၠောန် အလုံ ရုင်ဗစာ။
# '''ကဏ္ဍ သၞောဝ်ဓဝ် (Judicial Divisions):''' ပါ်လဝ် ၃ အဆံင် - ရုင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကိုပ်ကၠာ (Pre-Trial Division)၊ ရုင် သၟာန်သၟုက် (Trial Division)၊ ကေုာံ ရုင် အယူခံ (Appeals Division)။ နွံ တၠသၞောဝ် သီုဖအိုတ် ၁၈ တၠ။
# '''ရုင် ညးမစောဲဒုဟ် (Office of the Prosecutor - OTP):''' ဌာန ဏအ် ဒှ် အေန်သတဳကျူရှေန် မသၠးပွး မွဲ နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ်၊ ပကောံ သက်သဳ ကေုာံ စၟတ်စောဲ ဒုဟ် လတူ ညးမကလိလောန် ဒုဟ်။ (လၟုဟ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ကာရိမ် ခါန် / Karim Khan)။
# '''ရုင်စၟတ်သမ္တီ (Registry):''' နွံ တာလျိုင် ပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ ပရေင်စဵုဒၞာ သက်သဳ ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆံ မဳဒဳယာ။

'''အဝဵုအာဏာ စီရင် (Jurisdiction):'''
ICC နွံ အဝဵုအာဏာ သွက်ဂွံ စၟတ်စောဲ ဒုဟ် ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ၃ သာ် - (၁) ဒုဟ် ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် ကောန်ဂကောံ ICC၊ (၂) မၞိဟ် မကလိလောန် ဒုဟ် ဂှ် ဒှ် ကောန်ဍုင် သွက် ဍုင် ကောန်ဂကောံ မွဲမွဲ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး (၃) ကံင်သဳ ဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ (UN Security Council) ပလံင် ဗစိုပ် အမှု ဂှ် ကု ICC ရ။

== ၄။ ဂကူ ဒုဟ်ရာဇဝတ် မစၟတ်သမ္တီလဝ်ဂမၠိုင် (Types of Crimes Recognized) ==
အတိုင် လိက်ကသုက် ရဝ်မ (Article 5) မ္ဂး၊ ICC နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒုဟ်ရာဇဝတ် ၄ သာ် -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ဒုဟ်ရာဇဝတ် ဂၠးတိ မစၟတ်သမ္တီ လဝ် နကဵု ICC
|-
! ဂကူ ဒုဟ်ရာဇဝတ်
! ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ
|-
| '''ဒုဟ်ရာဇဝတ် ဂစိုတ်ပဠက်ဂကူ''' (Genocide)
| ပရေင်ကလိလောန် ဒုဟ် နကဵု တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် ထောအ် ဂကောံ ဂကူ၊ ဘာသာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တၞောဝ် ဒတောဝ် မွဲမွဲ သီုဖအိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး မွဲဒကုတ်။
| ပရေင်ဂစိုတ် မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင်၊ ပရေင်စဵုဒၞာ ညံင် ကောန်ၚာ် ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ်၊ ကေုာံ ပရေင်သီ ကေတ် ကောန်ၚာ်။
|-
| '''ဒုဟ်ရာဇဝတ် မကလိလောန် လတူ ကောန်မၞိဟ်''' (Crimes against humanity)
| ပရေင်ကလိလောန် ဒုဟ် မတက် ဗတိုက် လတူ ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ နကဵု လၟေင် ကမၠောန် မလှဲလး ကေုာံ စဳစောန် လဝ်။
| ပရေင်ဂစိုတ်၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဒၞာဲ နကဵု ဒြဟတ်၊ ပရေင်ကၠောန် ဍိက်၊ ပရေင်ပျဲပျာံ ကေုာံ ပရေင် verkragting လိင်။
|-
| '''ဒုဟ်ရာဇဝတ် ပၞာန်''' (War crimes)
| ပရေင်ကလိလောန် ဟွံကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ်ဥပဒေ ပၞာန် (Geneva Conventions) ပ္ဍဲ အခိင် ပေါဲဗတိုက်။
| ပရေင်ပန် ဗတိုက် လတူ ညးဍုင်ကွာန်၊ သ္ၚိ၊ ရုင်ဂဥုဲ၊ ပရေင်စကာ ကောန်ၚာ် နဒဒှ် ကောန်ပၞာန်။
|-
| '''ဒုဟ်ရာဇဝတ် ကျူးကျော်''' (Crime of aggression)
| ပရေင်သကိုပ်ပၞာန် ဟွံသေင်မ္ဂး က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် မွဲမွဲ ဖန်ဇန် ဗတိုက်၊ ဍဵုဍိုက်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သီကေတ် ဍုင် မသ္အာင်။ (စၟတ်သမ္တီ လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၀)
| ဍုင် မွဲ ပလံင် ဒပ်ပၞာန် လုပ် သီ ဍုင် မသ္အာင် ဟွံမဲ ကု ဟိုတ် ဍာံပြ။
|}

== ၅။ လၟေင် ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်စၟတ်စောဲ (Procedures and Investigations) ==
လၟေင် ကမၠောန် ICC ဝွံ စတင် နကဵု ဂၠံင်တရဴ ၃ သာ် -
# ဍုင် ကောန်ဂကောံ မွဲ ပလံင် ဗစိုပ် အကာဲအရာ မွဲ ကု ရုင် ညးမစောဲဒုဟ်။
# ကံင်သဳ ဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ (UNSC) ပလံင် ဗစိုပ် ပြသၞာ။
# ရုင် ညးမစောဲဒုဟ် လ္ၚတ် ကေတ်တ် နကဵု အဝဵု ဇကု (''proprio motu'') ကြဴနူ ကလိဂွံ အခေါင် နူ တၠသၞောဝ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကိုပ်ကၠာ (Pre-Trial Chamber)။&lt;ref name=&quot;schabas2&quot;&gt;{{cite book |last=Schabas |first=W. A. |title=The International Criminal Court: A Commentary on the Rome Statute |publisher=Oxford University Press |year=2010 |pages=250-265}}&lt;/ref&gt;

ကာလ အမှု စတုဲ မ္ဂး၊ ညးမစောဲဒုဟ် ဂၠာဲ သက်သဳ။ ယဝ်ရ သက်သဳ ခိုင်ကၠိုက် မ္ဂး၊ ညး အာတ်မိက် တၠသၞောဝ် သွက်ဂွံ ပတိတ် '''လိက်အမိင် ရပ်''' (Arrest Warrant) ဟွံသေင်မ္ဂး '''လိက်ကော်''' (Summons) ရ။ ICC ဟွံမဲ ကု ဗၠာဲရဲ တုဲ ဒး လိင် ဍုင် ကောန်ဂကောံ တအ် သွက်ဂွံ ရပ် ညးဒုဟ် ရ။

== ၆။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ကုလသမဂ္ဂ (Relationship with the United Nations) ==
ICC ဝွံ ဟွံသေင် ဌာန မွဲ သၟဝ် [[ကုလသမဂ္ဂ]] (UN) ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ဂကောံ မသၠးပွး မွဲ ရ။ ဆဂး ဍေဟ် နွံ ပရေင်ဆက်စပ် မခိုင်ကၠိုက် ကု UN အတိုင် လိက်ကသုက် ပံင်ကောံ (Relationship Agreement) ရ။

* '''ကံင်သဳ ဂီုကၠီု (UNSC):''' UNSC နွံ အဝဵု ပလံင် ဗစိုပ် ပြသၞာ ကု ICC ၜိုန်ရ ဍုင် ဂှ် ဟွံသေင် ကောန်ဂကောံ လိက်ကသုက် ရဝ်မ ကီုလေဝ် (ဥပမာ - ပြသၞာ ဒါဖာ / Darfur၊ ဍုင်ဆူဒါန်)။ တုဲပၠန်၊ UNSC နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု (Defer) အမှု မွဲမွဲ ပွိုင် ၁၂ ဂိတု ယဝ်ရ ဍေဟ် ပလီု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂၠးတိ ရ။

== ၇။ ကိစ္စ မပြာကတ် ကေုာံ မၞိဟ် မဒးဒုင် ဖျေဟ်ဒုဟ်ဂမၠိုင် (Notable Cases and Convictions) ==
နူ စ ဒက်ပတန် လဝ် တုဲ၊ ICC ကၠောန်ဗဒှ် လဝ် ပရေင်စၟတ်စောဲ ဗွဲမဂၠိုင် -

* '''သောမတ်စ် လူဗန်ဂါ (Thomas Lubanga):''' က္ဍိုပ်သကိုပ် ပၞာန် ကောန်ဂိုဝ် (DRC) မဒှ် မၞိဟ် ပထမအိုတ် မဒးဒုင် ဖျေဟ် ဒုဟ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၂ ဟိုတ်နူကဵု စကာ ကောန်ၚာ် နဒဒှ် ကောန်ပၞာန်။
* '''အဝ်မာ အယ်လ်-ဗာရှာ (Omar al-Bashir):''' သမ္မတ ဍုင်ဆူဒါန် မဒးဒုင် ပတိတ် လိက်အမိင် ရပ် (Arrest warrant) ဟိုတ်နူ ဒုဟ်ရာဇဝတ် ဂစိုတ်ပဠက်ဂကူ ပ္ဍဲ ဒါဖာ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အလန် ပထမအိုတ် သမ္မတ မတန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ အဝဵု မဒးဒုင် ပတိတ် လိက် ရပ် ရ။
* '''ဗလာဒဳမဳယာ ပူတင် (Vladimir Putin):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၃၊ ICC ပတိတ် လိက်အမိင် ရပ် လတူ သမ္မတ ရုရှာ ဟိုတ်နူ ဒုဟ်ရာဇဝတ် ပၞာန် (ပရေင်သီ ဏာ ကောန်ၚာ် ယူကရေိန် အတိုင် ဟွံကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ်)။&lt;ref name=&quot;icc_cases&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.icc-cpi.int/cases |title=Situations and Cases |publisher=International Criminal Court |year=2024 |access-date=July 29, 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲ (Challenges and Criticisms) ==
ရုင်ဗစာ ရာဇဝတ် ဂၠးတိ ဝွံ ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ လညာတ် ပါ်ပါဲ ဗွဲမဂၠိုင် -

* '''ဍုင်ဇၞော်ဇၞော် ဟွံပါလုပ်:''' ဍုင် မနွံ အဝဵု ဇၞော် အိုတ် ၃ ဍုင် (အမေရိကာန်၊ ရုရှာ၊ ကြုက်) ကေုာံ ဍုင် အိန္ဒိယ ဝွံ ဟွံသေင် ကောန်ဂကောံ ICC ပုဟ်။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် အာဏာ ICC ဂွံ ဍိုန်လျ အာ ရ။
* '''ပရေင်ပါ်ပါဲ လပါ် အာဖရိက (African Bias):''' ကိစ္စ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ICC ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ တိုက် အာဖရိက တုဲ၊ ဂကောံ သမဂ္ဂ အာဖရိက (African Union) ပါ်ပါဲ လဝ် ဒဒှ်ရ ICC ဂှ် အာရီုစွံ ဆ လတူ ဍုင် အာဖရိက သၟး တုဲ ဟွံလ္ၚတ် ဒုဟ် ဍုင် ရးပလိုတ် တအ် ရ။
* '''ဟွံမဲ ကု ဒပ်ဗၠာဲရဲ:''' ICC ဒး လိင် အလဵုအသဳ ဍုင် တအ် သွက်ဂွံ ရပ် ညးဒုဟ် ရ။ ယဝ်ရ ဍုင် တအ် ဟွံပါလုပ် မ္ဂး (ဥပမာ - ကိစ္စ အဝ်မာ အယ်လ်-ဗာရှာ မကွာ် တရဴ အာ ဍုင် တၞဟ် တုဲ ဟွံဒး ဒုင် ရပ်)၊ ICC ကၠောန် မု ဟွံမာန် ပုဟ်။

== ၉။ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန် (Human Rights and Civilian Protection) ==
တင်ရန်တၟအ် သၠုင် အိုတ် သွက် ICC ဂှ် ဒှ် ပရေင်စဵုဒၞာ '''[[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]''' (Human Rights) ရ။ ICC ဟွံသေင် ဆ ဖျေဟ် ဒဏ် လတူ ညးဒုဟ် သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် သီု စွံ အာရီု လတူ ညးမဒးဒုင် ပျဲပျာံ (Victims) တအ် ကီု ရ。

* '''ရံပုံငွေ သွက် ညးမဒးဒုင် (Trust Fund for Victims):''' ICC ဒက်ပတန် လဝ် ရံပုံငွေ ဏအ် သွက်ဂွံ ကဵု အရီုအဗင် ကေုာံ ဖျေဟ် လိက် ထံက်ပင် သြန် လျော်ကြေး (Reparations) ကု ညးဍုင်ကွာန် မဒးဒုင် ပျဲပျာံ တအ် ရ။
* '''ပရေင်ပါလုပ် ညးမဒးဒုင် (Victim Participation):''' လိက်ကသုက် ရဝ်မ ကဵု အခေါင် ကု ညးမဒးဒုင် တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပေါဲ သၟာန်သၟုက် (Trials) နကဵု မၞိဟ်စၞး ဥပဒေ ဇကု တုဲ၊ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အခေါင်အရာ တၟိ မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ဥပဒေ ရာဇဝတ် ဂၠးတိ ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ရုင်ဗစာ ရာဇဝတ် ဂၠးတိ (ICC) ဝွံ ဒှ် အေန်သတဳကျူရှေန် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် ပရေင်သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးတိ (Global justice) ကေုာံ ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ဗၠးဒုဟ် သွက် ညးမကလိလောန် ဒုဟ် ဇၞော်ဇၞော် ရ။

ၜိုန်ရ ICC ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ ကေုာံ ပရေင်ဟွံပါလုပ် နူကဵု ဍုင် အဝဵု ဇၞော် တအ် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်တန်တဴ ဍေဟ် ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ဏအ် ဟွံဒုင် တဲ လတူ ဒုဟ်ရာဇဝတ် မကလိလောန် လတူ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရောင်။ ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ယဝ်ရ ICC ကလိဂွံ ပရေင်ထံက်ဂလာန် နူ ဍုင် ဂၠိုင် တိုန် ကေုာံ ဍုင် ကောန်ဂကောံ တအ် ရေင်တၠုင် ကမၠောန် ဍာံပြ မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် ဖန်ဗဒှ် ဂၠးတိ မနွံကဵု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဂီုကၠီု အလုံစုံ မာန် ရောင်။&lt;ref name=&quot;sadat&quot;&gt;{{cite book |last=Sadat |first=L. N. |title=The International Criminal Court and the Transformation of International Law: Justice for the New Millennium |publisher=Transnational Publishers |year=2002 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ]] (International Court of Justice)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human Rights)
* [[ဒုဟ်ရာဇဝတ် ပၞာန်]] (War Crimes)

{{Navbox
| name = International Criminal Law
| title = ဥပဒေ ရာဇဝတ် ဂၠးတိ ကေုာံ ရုင်ဗစာ ရာဇဝတ် ဂၠးတိ (International Criminal Law and ICC)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဒုဟ်ရာဇဝတ် အဓိက
| list1 =
* [[ဒုဟ်ရာဇဝတ် ဂစိုတ်ပဠက်ဂကူ]] (Genocide)
* [[ဒုဟ်ရာဇဝတ် မကလိလောန် လတူ ကောန်မၞိဟ်]] (Crimes against humanity)
* [[ဒုဟ်ရာဇဝတ် ပၞာန်]] (War crimes)
* [[ဒုဟ်ရာဇဝတ် ကျူးကျော်]] (Crime of aggression)
| group2 = လဒက်ပတန် ICC
| list2 =
* [[လိက်ကသုက် ရဝ်မ]] (Rome Statute)
* [[ပရေင်အုပ်ဓုပ် သၠုင်အိုတ် (ICC)]] (Presidency)
* [[ရုင် ညးမစောဲဒုဟ် (ICC)]] (Office of the Prosecutor)
| group3 = ခုံရုံး ဂၠးတိ တၞဟ်
| list3 =
* [[ခုံရုံး နူရင်ဗတ်]] (Nuremberg Trials)
* [[ခုံရုံး တဝ်ကျဝ်]] (Tokyo Trials)
* [[ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ]] (International Court of Justice)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ဥပဒေ ဂၠးတိ]] (International Law)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human Rights)
* [[ကံင်သဳ ဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ]] (UN Security Council)
}}

[[Category:ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ]]
[[Category:ရာဇဝတ် ဂၠးတိ]]
[[Category:ဥပဒေ ဂၠးတိ]]
[[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:ဍုင်နေတာလာန်]]</text>
      <sha1>nuu30iq7fi48oows1w23zkifbvrtecb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11855</id>
    <revision>
      <id>56460</id>
      <timestamp>2026-07-29T01:22:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''International Court of Justice'', မလေပ် ကော်စ ဂၠေအ်ဂၠေအ် '''ICJ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''World Court''') ဂှ် ဒှ် ဌာန အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ '''[[ကုလသမဂ္ဂ]]''' (United Nati...&quot;</comment>
      <origin>56460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23731" sha1="55em3ws7hpu4aea10yb4mopvlgfehsz" xml:space="preserve">'''ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''International Court of Justice'', မလေပ် ကော်စ ဂၠေအ်ဂၠေအ် '''ICJ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''World Court''') ဂှ် ဒှ် ဌာန အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ '''[[ကုလသမဂ္ဂ]]''' (United Nations - UN) ရ။ ရုင်ဗစာ ဏအ်ဝွံ နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal disputes) အကြာ ဍုင် ကေုာံ ဍုင် တအ် တုဲ၊ သီု ကဵု ကသပ် လညာတ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Advisory opinions) ကု ဌာန ကုလသမဂ္ဂ ကေုာံ အေဂျေန်သဳ (Agencies) တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;shaw&quot;&gt;{{cite book |last=Shaw |first=M. N. |title=International Law |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |pages=795-812}}&lt;/ref&gt;

ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ ကြဴနူ မထပက် စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ (UN Charter) တုဲ စ ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၆ ရ။ ရုင်ဗစာ ဏအ်ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ '''နန် ၜိုဟ်သြိုဟ်''' (Peace Palace) ပ္ဍဲ '''[[ဍုင်ဟေဂ်]]''' (The Hague)၊ ဍုင်နေသာလာန် (Netherlands) တုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု ဌာန အဓိက ၆ သာ် ဥပဒေ ကုလသမဂ္ဂ ဂှ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ဌာန မွဲဓဝ် မဟွံမဲ ပ္ဍဲ ဍုင်နျူယံက် (New York) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ အာဏာ၊ အမှု အဓိက၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ သၞောဝ် ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:International Court of Justice.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး နန် ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peace Palace) ပ္ဍဲ ဍုင်ဟေဂ် (The Hague) ဍုင်နေသာလာန်၊ မဒှ် ဌာနဂဥုပ် ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ (ICJ) ကေုာံ ဌာန သၞောဝ်ဓဝ် ကုလသမဂ္ဂ အဓိက။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ&quot; ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက သွက်ဂွံ မင်မဲ '''[[သၞောဝ် ဂၠးတိ]]''' (International Law) တုဲ ဍေဟ် စဵုဒၞာ ညံင် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် အကြာ ဍုင် ကေုာံ ဍုင် တအ် ဂွံ ပြေပြီု အာ နကဵု နဲကဲ ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ ရုင်ဗစာ ဏအ်ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု '''[[ရုင်ဗစာ ရာဇဝတ် ဂၠးတိ]]''' (International Criminal Court - ICC) ဗွဲမလောန် ရ။ ICC ဂှ် စၟတ်စောဲ အမှု ရာဇဝတ် လတူ ကောန်ပူဂိုလ် (ဥပမာ - ဂစိုတ် ပလီု ဂကူ)၊ ဆဂး ICJ ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အမှု အကြာ ဍုင် ကေုာံ ဍုင် (States) သၟး ရ။ 

အရာ မဒး တီ လဝ် မွဲ ဂှ်၊ ကောန်ပူဂိုလ်၊ ဂကောံ ဟွံသေင် ကု အလဵုအသဳ (NGOs)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကုမ္ပဏဳ တအ် နွံ အခေါင် ပတိုန် အမှု ပ္ဍဲ ICJ ဟွံသေင် ပုဟ်။ ဆ အလဵုအသဳ ဍုင် တအ် ဟေင် မာန် စကာ ရုင်ဗစာ ဏအ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဒက်ပတန် (History and Formation) ==
ဝင် ပရေင်ဒက်ပတန် ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ ဝွံ စတင် လဝ် နူကဵု ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ပထမ ရ။

* '''ရုင်ဗစာ ဓမ္မသတ် ဂၠးတိ လၟိုန် (Permanent Court of International Justice - PCIJ):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၀ ဂှ်၊ ဂကောံ ဍုင်ဂမၠိုင် (League of Nations) ဒက်ပတန် လဝ် PCIJ မဒှ် သဇိုင် တမ်မူလ သွက် ICJ ရ။ PCIJ ဝွံ ကၠောန် ကမၠောန် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အမှု ဂမၠိုင် စဵုကဵု စိုပ် သၞာံ ၁၉၄၀ အခိင် ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ ကတဵုဒှ်။
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ စိုပ် ICJ:''' ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ အာစိုပ် ဒတုဲ၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဂၠးတိ တအ် ပလီု ထောအ် League of Nations ကေုာံ PCIJ တုဲ ဒက်ပတန် ကုလသမဂ္ဂ ကေုာံ ICJ တၟိ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ ရ။ လိက် သၞောဝ်သဇိုင် ရုင်ဗစာ (Statute of the International Court of Justice) ဂှ် ကေတ် လဝ် နူကဵု မူ PCIJ တြေံ ကြပ် သီုဖအိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;tomuschat&quot;&gt;{{cite book |last=Tomuschat |first=C. |title=The Statute of the International Court of Justice: A Commentary |publisher=Oxford University Press |year=2006 |pages=25-40}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ တၠသၞောဝ်ဂမၠိုင် (Structure and Judges) ==
ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု တၠသၞောဝ် (Judges) ၁၅ တၠ မဂွံ ဒုင် ရုဲစှ် သွက်ဂွံ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ပွိုင် ၉ သၞာံ ရ။ သၞောတ် ပရေင်ရုဲစှ် တၠသၞောဝ် တအ် နွံ အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် -

* '''ပရေင်ရုဲစှ်:''' တၠသၞောဝ် တအ် ဂှ် ဒး ဒုင် ရုဲစှ် နူကဵု '''[[စၠတ်ဓရ်နာနာ ကုလသမဂ္ဂ]]''' (UN General Assembly) ကေုာံ '''[[ကံင်သဳ ဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ]]''' (UN Security Council) ရ။ သွက်ဂွံ ဇၞး၊ ညးတအ် သ္ဒး ကလိဂွံ မဲ ထံက်ဂလာန် မဂၠိုင် (Absolute majority) နူကဵု ဌာန ၜါ ဏအ် ရ။
* '''ပရေင်ပါ်ခြာ ဒေသ:''' သွက်ဂွံ မင်မဲ လညာတ် သၞောဝ် ဂၠးတိ ဍိုက်ပေင်၊ တၠသၞောဝ် ၁၅ တၠ ဂှ် ဒး ပါ်ခြာ လဝ် အတိုင် ဒေသ ဂၠးတိ - အာဖရိက (၃ တၠ)၊ အာရှ (၃ တၠ)၊ လာတ္တေန် အမေရိက (၂ တၠ)၊ ရးဥရောပ လပါ် ဗၟံက် (၂ တၠ)၊ ကေုာံ ရးဥရောပ လပါ် ပလိုတ် ကေုာံ ဍုင် တၞဟ် (၅ တၠ) ရ။
* '''တၠသၞောဝ် အထူး (Ad hoc judges):''' ပ္ဍဲ အမှု မွဲမွဲ၊ ယဝ်ရ ဍုင် မပါလုပ် ပ္ဍဲ အမှု ဂှ် ဟွံမဲ ကု တၠသၞောဝ် စၞး ဂကူ ညးတအ် ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ မ္ဂး၊ ဍုင် ဂှ် နွံ အခေါင် ရုဲစှ် &quot;တၠသၞောဝ် အထူး&quot; မွဲ တၠ သွက်ဂွံ ပါလုပ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အမှု ဂှ် မာန် ရ။

== ၄။ တာလျိုင် ကေုာံ လၟေင် ကမၠောန် အဓိက (Roles and Main Functions) ==
ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ နွံကဵု တာလျိုင် အဓိက ၜါ သာ် မကော်စ - '''အမှု ပြိုင်ပ္ကာန်''' (Contentious Cases) ကေုာံ '''ပရေင်ကဵု ကသပ်''' (Advisory Proceedings) ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တာလျိုင် အဓိက ၜါ သာ် ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ
|-
! ဂကူ အမှု (Type)
! မၞိဟ် မပါလုပ် မာန်
! တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
|-
| '''အမှု ပြိုင်ပ္ကာန်''' (Contentious Cases)
| ဆ '''အလဵုအသဳ ဍုင်''' (States) သၟး။
| ဍုင် မွဲ စၟတ်စောဲ ဍုင် မွဲ သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ ပယျဵု၊ လိက်ကသုက်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပကီုပရာပ် သၞောဝ် ဂၠးတိ။ သ္ဂုတ်သွာတ် ရုင်ဗစာ ဂှ် '''ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် မွဲစောဝ်''' (Binding) ရ။
|-
| '''ပရေင်ကဵု ကသပ်''' (Advisory Proceedings)
| ဌာန ကုလသမဂ္ဂ ၅ သာ် ကေုာံ အေဂျေန်သဳ ၁၆ သာ် (ဥပမာ - WHO, UNESCO)။
| ဌာန ကုလသမဂ္ဂ တအ် အာတ်မိက် လညာတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ပရူ ပြသၞာ မွဲမွဲ။ သ္ဂုတ်သွာတ် ရုင်ဗစာ ဂှ် '''ဟွံဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် မွဲစောဝ်''' (Non-binding) ၜိုန်ဒှ် ကီုလေဝ် နွံကဵု သြဇာ ဗွဲမဇၞော် ရ။
|}

== ၅။ အာဏာ စီရင် သၞောဝ်ဓဝ် (Jurisdiction) ==
အရာ မတၞဟ်ခြာ အိုတ် အကြာ ICJ ကဵု ရုင်ဗစာ ပ္ဍဲ ဍုင် (Domestic courts) ဂှ်၊ ICJ ဝွံ ဟွံမဲ ကု အာဏာ အလိုအလျောက် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဇၟာပ် အမှု ပုဟ်။ ဍုင် တအ် သ္ဒး '''ကဵု အခေါင် တုပ်စိုတ်''' (Consent) ကၠာ ဟွံဂွံ ရုင်ဗစာ စၟတ်စောဲ အမှု ညးတအ် မာန် ရ။ ပရေင်တုပ်စိုတ် ဏအ် ကတဵုဒှ် မာန် နကဵု ၃ သာ် -

# '''ပရေင်တုပ်စိုတ် အထူး (Special Agreement):''' ဍုင် ၜါ တုပ်စိုတ် ပံင်ကောံ တုဲ ပတိုန် အမှု ကု ရုင်ဗစာ မွဲစွံ (ဥပမာ - ပြသၞာ ပယျဵု မလေရှာ ကဵု သိန်ကာပူ)။
# '''လိက်ကသုက် မနွံကဵု တင်ပိုင်ခြာ (Treaty Clauses):''' လိက်ကသုက် ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ - လိက်ကသုက် ဆေင်ကဵု ဂစိုတ် ပလီု ဂကူ / Genocide Convention) နွံကဵု တင် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ပြသၞာ ကတဵုဒှ် မ္ဂး ဒး ပလံင် ဏာ ICJ ရ။
# '''ပရေင်လလောင်တြး အာဏာ (Optional Clause Declarations):''' ဍုင် လ္ၚဵု တအ် ထပက် စၟတ်တဲ လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဒုင် တဲ အာဏာ ICJ လတူ ဇၟာပ် အမှု မဆေင်ကဵု သၞောဝ် ဂၠးတိ (Compulsory jurisdiction) ရ။&lt;ref name=&quot;rosenne&quot;&gt;{{cite book |last=Rosenne |first=S. |title=The Law and Practice of the International Court, 1920-2005 |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=2006 |pages=510-525}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ လၟေင် ကမၠောန် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အမှု (Court Procedures and Cases) ==
လၟေင် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ ဝွံ ဖြတ် အာ အဆံင် အဓိက ၜါ သာ် ရ -
* '''အဆံင် လိက် (Written Phase):''' ဍုင် ၜါ လပါ် တအ် သ္ဒး ပတိုန် လိက် စၟတ်သမ္တီ၊ သက်သဳ၊ ကေုာံ လညာတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ညးတအ် (Memorials and Counter-Memorials) ကု ရုင်ဗစာ ရ။
* '''အဆံင် ပါင် (Oral Phase):''' တၠသၞောဝ် တအ် ကလင် ရမ္သာင် သၟာသၞောဝ် (Lawyers) ဍုင် ၜါ လပါ် ပ္ဍဲ ပေါဲ သဳကၠဳ ပ္ဍဲ နန် ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ ပေါဲ ဏအ်ဝွံ မလေပ် ပံက် ထ္ၜး ကု ညးဍုင်ကွာန် (Public hearings) ရ။

ကြဴနူ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တုဲ၊ တၠသၞောဝ် တအ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု မဲ လပါ် ဂၠိုင် (Majority vote) ရ။ သ္ဂုတ်သွာတ် ICJ ဝွံ ဒှ် '''အလက္ကရဴ အိုတ်''' (Final) တုဲ ဟွံမဲ ကု အခေါင် ကလေင် အယူခံ (No appeal) ရ။

== ၇။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ကံင်သဳ ဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ (Relationship with UN Security Council) ==
ၜိုန်ရ ICJ နွံ အာဏာ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကီုလေဝ်၊ ရုင်ဗစာ ဝွံ ဟွံမဲ ကု &quot;ဗၠာဲရဲ ဂၠးတိ&quot; သွက်ဂွံ ရပ်စပ် ဖျေဟ် ကမၠောန် (Enforcement power) ပုဟ်။ အာဏာ ဏအ် နွံ ပ္ဍဲ '''[[ကံင်သဳ ဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ]]''' (UNSC) ရ။

အတိုင် ပိုဒ် ၉၄ ပ္ဍဲ ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ၊ ယဝ်ရ ဍုင် မွဲ ဟွံဒ္ဂေတ် ဗက် သ္ဂုတ်သွာတ် ICJ မ္ဂး၊ ဍုင် မဇၞး အမှု ဂှ် နွံ အခေါင် ပတိုန် လိက် ကု UNSC ညံင် ဂွံ ဖျေဟ် ဒုဟ် (Sanctions) ဟွံသေင်မ္ဂး စကာ ဒပ်ပၞာန် သွက်ဂွံ ဒ္ဂေတ် ဗက် သ္ဂုတ်သွာတ် ဂှ် ရ။ ဆဂး ပြသၞာ အဓိက ဂှ်၊ ပ္ဍဲ UNSC ဝွံ ဍုင် မဟာအာဏာ ၅ ဍုင် (P5: အမေရိကာန်၊ ရုရှာ၊ ကြုက်၊ အင်္ဂလာန်၊ ပြင်သေတ်) တအ် နွံ အခေါင် ဝဳတဝ် (Veto) ရ။ ယဝ်ရ သ္ဂုတ်သွာတ် ICJ ဂှ် ဆေင်စပ် ကု ဍုင် ဏအ် မ္ဂး၊ ညးတအ် မာန် စကာ ဝဳတဝ် တုဲ ပလီု ထောအ် ပရေင်ချဳဓရာင် သီုဖအိုတ် မာန် ရ (ဥပမာ - အမှု နဳကာရာဂွာ ကေုာံ အမေရိကာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၆)။&lt;ref name=&quot;un_charter&quot;&gt;{{cite web |title=Charter of the United Nations |url=https://www.un.org/en/about-us/un-charter |publisher=United Nations |year=1945 |access-date=July 29, 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ အမှု အဓိက ပြာကတ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဝင် (Prominent Historical Cases) ==
ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် အမှု ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် မပြံင်လှာဲ လဝ် ဝင် ဂၠးတိ ရ -

* '''အမှု နဳကာရာဂွာ ကဵု အမေရိကာန် (1986):''' ရုင်ဗစာ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ အမေရိကာန် ကလိလောန် ဒုဟ် သၞောဝ် ဂၠးတိ ဟိုတ်နူ ထံက်ပင် ဂကောံ ပၠန်ဂတး ကွန်ထရာ (Contras) ပ္ဍဲ နဳကာရာဂွာ။ အမေရိကာန် တးပါဲ သ္ဂုတ်သွာတ် ဏအ်။
* '''ပရေင်ကဵု ကသပ် ပရူ ကိုဝ်သဝ်ဗဝ် (2010):''' ရုင်ဗစာ ဖျေဟ် လညာတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်လလောင်တြး သၠးပွး ဍုင် ကိုဝ်သဝ်ဗဝ် (Kosovo) နူ သားဗဳယျာ ဂှ် ဟွံပလီုပလာ် သၞောဝ် ဂၠးတိ ပုဟ်။
* '''အမှု ဂါမ်ဗဳယျာ ကဵု ဍုင်ဗၟာ (2019-လၟုဟ်):''' ဍုင် ဂါမ်ဗဳယျာ (Gambia) စၟတ်စောဲ လဝ် ဍုင်ဗၟာ (Myanmar) ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ ICJ နကဵု ဒုဟ် ပလီုပလာ် ဂကူ (Genocide) လတူ ဂကူ ရဝ်ဟေန်ဂျာ ပ္ဍဲ တွဵုရး ရခိုင် ရ။ အမှု ဏအ် ဆက် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပါ်ပဲါ (Challenges and Criticisms) ==
ၜိုန်ရ ICJ ဒှ် ဌာန သၠုင် အိုတ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

* '''ပရေင်ဟွံမဲ အာဏာ ရပ်စပ် (Lack of Enforcement):''' နကဵု လညာတ် ပါ်ပဲါ မ္ဂး၊ &quot;ICJ ဝွံ တုပ် ညံင် ကၠဵု မဟွံမဲ ကု ၚေက်&quot; ရ။ ယဝ်ရ ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် တအ် ဟွံဒ္ဂေတ် ဗက် မ္ဂး၊ ရုင်ဗစာ ကၠောန် မု ဟွံမာန် ပုဟ်။
* '''ပရေင်စကာ အခေါင် တုပ်စိုတ် (Consent Requirement):''' ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ အမေရိကာန်၊ ရုရှာ၊ ကြုက်) တအ် ဟွံဒုင် တဲ သၞောတ် အာဏာ လလောင်တြး လၟိုန် (Compulsory jurisdiction) တုဲ ပါဲ ဝေင် အမှု လောဲသွာ ရ။
* '''အခိင် လအ်လ (Lengthy Proceedings):''' အမှု မွဲမွဲ ပ္ဍဲ ICJ မလေပ် စကာ အခိင် ၅-၁၀ သၞာံ သွက်ဂွံ အာစိုပ် ဒတုဲ တုဲ ဍေဟ် ဟွံစိုပ် တရဴ အခိင် ပရေင်ပြသၞာ ကတဵုဒှ် ပြဟ်ပြဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;posner&quot;&gt;{{cite journal |last=Posner |first=E. A. |author2=De Figueiredo, M. F. |title=Is the International Court of Justice Biased? |journal=The Journal of Legal Studies |volume=34 |issue=2 |pages=599-630 |year=2005}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ (ICJ) ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက ပ္ဍဲ ပရေင်မင်မဲ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ၜိုဟ်သြိုဟ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ၜိုန်ရ ဍေဟ် နွံကဵု တင် ဍိုန်လျ လပါ် ပရေင်ရပ်စပ် အာဏာ ကီုလေဝ်၊ သ္ဂုတ်သွာတ် ဍေဟ် နွံကဵု သြဇာ စိုတ်ဓါတ် (Moral authority) ဗွဲမဇၞော် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် လညာတ် ဥပဒေ တၟိ တၟိ ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ကာလ ဂၠးတိ ဏအ် ပြံင်လှာဲ အာ ဇရေင် သၞောတ် အာဏာ ဗွဲမဂၠိုင် (Multipolar world)၊ ဍုင် ဍောတ်ဍောတ် တအ် သ္ဒး ဆက် စကာ ICJ နဒဒှ် ဒၞာဲ သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ဍုင် မဟာအာဏာ တအ် နကဵု လွဟ် ဥပဒေ ရောင်။ လဒက်ပတန် သၞောဝ် ဂၠးတိ မခိုင်ကၠိုက် ဂှ် သ္ဒး ဆက် တန်တဴ ညံင် ပေါဲဗတိုက် ပၞာန် ဂွံ အောန် စှ်ေ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[သၞောဝ် ဂၠးတိ]] (International Law)
* [[ရုင်ဗစာ ရာဇဝတ် ဂၠးတိ]] (International Criminal Court)
* [[ကံင်သဳ ဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ]] (UN Security Council)

{{Navbox
| name = United Nations
| title = ဌာန အဓိက ကုလသမဂ္ဂဂမၠိုင် (Principal Organs of the United Nations)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဌာန အဓိက (Principal Organs)
| list1 =
* [[စၠတ်ဓရ်နာနာ ကုလသမဂ္ဂ]] (General Assembly)
* [[ကံင်သဳ ဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ]] (Security Council)
* [[ကံင်သဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ကုလသမဂ္ဂ]] (Economic and Social Council)
* [[ကံင်သဳ အုပ်ဓုပ် ဌာန် ဒေသ ကုလသမဂ္ဂ]] (Trusteeship Council)
* [[ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ]] (International Court of Justice)
* [[ဌာန အတွင်းရေးမှူး ကုလသမဂ္ဂ]] (Secretariat)
| group2 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ]] (UN Charter)
* [[သၞောဝ် ဂၠးတိ]] (International Law)
* [[ရုင်ဗစာ ရာဇဝတ် ဂၠးတိ]] (ICC)
* [[ဍုင်ဟေဂ်]] (The Hague)
}}

[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:သၞောဝ် ဂၠးတိ]]
[[Category:ရုင်ဗစာဂမၠိုင်]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>55em3ws7hpu4aea10yb4mopvlgfehsz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဍုင်ဟေဂ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11856</id>
    <revision>
      <id>56461</id>
      <timestamp>2026-07-29T01:25:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဍုင်ဟေဂ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''The Hague''၊ ဒပ်ချ်: ''Den Haag'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''s-Gravenhage'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဍုင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု တွဵုရး ဟဝ်လာန် သၠုင်ကျာ (South Holland)၊ ကၟိန်ဍုင် နေသာလာန် (Netherlands) ရ。...&quot;</comment>
      <origin>56461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25561" sha1="pq2dz5cnepxs6b7ef4d0575nbhu7zlp" xml:space="preserve">'''ဍုင်ဟေဂ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''The Hague''၊ ဒပ်ချ်: ''Den Haag'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''s-Gravenhage'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဍုင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု တွဵုရး ဟဝ်လာန် သၠုင်ကျာ (South Holland)၊ ကၟိန်ဍုင် နေသာလာန် (Netherlands) ရ。 ဍုင်ဝွံ နွံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် မသုန်ကိုဋ် ပြင်င် တုဲ ဒှ် ဍုင် ဇၞော် အိုတ် မရနုက်ကဵု ပိ ပ္ဍဲ နေသာလာန်၊ ကြဴနူ ဍုင်အာမ်သတာဒါမ် (Amsterdam) ကေုာံ ဍုင်ရဝ်တာဒါမ် (Rotterdam) ရ。

ၜိုန်ရ ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ ဟွံသေင် ဍုင်ဇၞော် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitutional capital) နေသာလာန် ကီုလေဝ် (အာမ်သတာဒါမ် ဒှ် ဍုင်ဇၞော်)၊ ဍုင်ဟေဂ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဌာနဂဥုပ် အလဵုအသဳ၊ ပါလဳမာန် (States General)၊ ရုင်ဗစာ သၠုင်အိုတ် (Supreme Court) ကေုာံ ကံင်သဳ ဍုင် (Council of State) တအ် တန်တဴ ဒၟံင် ရ。 သာ်ဂှ် ဟွံသေင် သၟိင်ဨကရာဇ် နေသာလာန် တအ် လေဝ် ပဒတဴ ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ကီု ရ。 ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ ပြာကတ် လတူ ဂၠးတိ နဒဒှ် &quot;ဍုင်ဇၞော် သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးတိ&quot; ဟိုတ်နူကဵု မဒှ် ဒၞာဲ ရုင်ဗစာ သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးတိ (ICJ) ကေုာံ ရုင်ဗစာ ရာဇဝတ် ဂၠးတိ (ICC) တအ် တန်တဴ ဒၟံင် ရ。

{{Infobox settlement
| name                    = ဍုင်ဟေဂ်
| native_name             = Den Haag
| native_name_lang        = nl
| settlement_type         = ဍုင် ကေုာံ ဒေသ အုပ်ဓုပ်
| image_skyline           = Hofvijver The Hague.jpg
| image_caption           = ဗီုရုပ် ဟံက်ဗဳယျာ (Hofvijver) ကေုာံ ခဒမ် အလဵုအသဳ ဘေန်နေန်ဟံက် (Binnenhof) ပ္ဍဲ ဍုင်ဟေဂ်
| image_flag              = Flag of The Hague.svg
| image_shield            = Coat of arms of The Hague.svg
| nickname                = ဍုင်ဇၞော် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ သၞောဝ်ဓဝ် (City of Peace and Justice)
| motto                   = Vrede en Recht (Peace and Justice)
| mapsize                 = 250px
| pushpin_map             = Netherlands
| pushpin_map_caption     = ဒၞာဲ ဍုင်ဟေဂ် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင် နေသာလာန်
| subdivision_type        = ဍုင်
| subdivision_name        = နေသာလာန်
| subdivision_type1       = တွဵုရး
| subdivision_name1       = ဟဝ်လာန် သၠုင်ကျာ
| leader_title            = မေယာ (Mayor)
| leader_name             = Jan van Zanen
| area_total_km2          = 98.13
| population_total        = 548,320
| population_as_of        = 2021
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = CET
| utc_offset1             = +1
| website                 = [https://www.denhaag.nl/ denhaag.nl]
}}

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဍုင်ဟေဂ် (The Hague) ဝွံ ဒှ် ဍုင် မနွံ လပါ် ဇိုင် ၜဳ ၜဳသၟဝ်ကျာ (North Sea) ကေုာံ ဒှ် ဍုင် အဓိက သွက် ပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးတိ ရ。 နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မ္ဂး၊ ဍုင် ဏအ်ဝွံ ဒှ် မုက်ပါင် အလဵုအသဳ နေသာလာန် ရ။ ၜိုန်ရ ဍုင်အာမ်သတာဒါမ် ဒှ် ဍုင်ဇၞော် အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကီုလေဝ်၊ ရုင် အလဵုအသဳ၊ ရုင် ကလုတ် ဍုင်သ္အာင် ကေုာံ ရုင် အေန်သတဳကျူရှေန် ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် ဂှ် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဟေဂ် ရ。 

ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ နွံကဵု ယေန်သၞာင် ဗွဲမလှဲလး တုဲ ဒှ် ဒၞာဲ ညးဍုင်ကွာန် နူ ဍုင် နာနာ သာ် ပဒတဴ ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် အတိုင် သၞောတ် ပရေင်ကမၠောန် ဂၠးတိ ရ。 ဍုင် ဏအ်ဝွံ နွံကဵု ဇမ္ၚောဲ မကြပ် ကု ဍုင်ရဝ်တာဒါမ် တုဲ ဍေဟ်တအ် ပံင်ကောံ လဝ် ဒေသ မေတြဝ်ပဝ်လဳတာန် ရဝ်တာဒါမ်-ဟေဂ် (Rotterdam–The Hague metropolitan area) မဒှ် ဒေသ မၞိဟ် မနွံ ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ နေသာလာန် ရ。

== ၂။ တမ်မူလ ယၟု ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟု မတွဟ်ဂး &quot;Den Haag&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် ဒပ်ချ် တြေံ ''hag(h)e'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဒၞာဲ တောဝ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဒၞာဲ ဂြောပ်&quot; ရ。 ယၟု မပေင်င် ဂှ် ဒှ် ''s-Gravenhage'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဒၞာဲ တောဝ် သၟိင်တၠ (Count's enclosure)&quot; ရ。 ယၟု ဏအ် စ ပြာကတ် ကၠုင် ပ္ဍဲ အခိင် ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ (၁၂၄၂) ကာလ သၟိင်တၠ ဟဝ်လာန် (Counts of Holland) တအ် စ ပတန် လဝ် သ္ၚိနန် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဂှ် သွက်ဂွံ လောတ် တောဝ် ရ。

ပ္ဍဲ ခေတ် သမိုင်း ဝင်၊ ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ ဒှ် ကၠုင် ဒၞာဲ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ရဳပပ်ဗလစ် ဒပ်ချ် (Dutch Republic)၊ ဍုင် ဏအ် ဒှ် ဒၞာဲ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဌာနဂဥုပ် သွက် ပါလဳမာန် ရ。 ၜိုန်ရ ဍေဟ် ဟွံကလိဂွံ ကဆံင် ဍုင် (City rights) နူ ပြဟ်ပြဟ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ဍေဟ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် အာ နဒဒှ် ဍုင် မနွံကဵု သ္ၚိ ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မခိုင်ကၠိုက် ရ။ ဝင် ဍုင် ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၉ ကေုာံ ၁၉၀၇ ဂှ်၊ ပေါဲကောံသၟဟ် ၜိုဟ်သြိုဟ် ဍုင်ဟေဂ် (Hague Conventions) တအ် ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ရ。

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ် ဍုင် နေသာလာန်၊ လတူ ဇိုင် ၜဳ ၜဳသၟဝ်ကျာ (North Sea) ရ。 ဍုင် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သကုတ် ဒေသ ရာန်သတတ် (Randstad) မဒှ် ဒေသ ဍုင် ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဥရောပ ရ。 ဟိုတ်နူကဵု မနွံ ကြပ် ကု ၜဳ ဂှ်ရ၊ ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ နွံကဵု ပြင်ၜဳ မပြာကတ် ဗွဲမလောန် မကော်စ သကေဗေန်နေန်ဂေန် (Scheveningen) ကေုာံ ကာက်ဒိန် (Kijkduin) မဒှ် ဒၞာဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ပြာပ် အာ ဇူဒီု ပ္ဍဲ အခိင် ကညင် ရ。

ရာသဳဥတု ဍုင်ဟေဂ် ဂှ် ဒှ် ရာသဳဥတု သမုဒ္ဒရာ (Oceanic climate) ရ。 ဟိုတ်နူ လပှ် ကျာ ၜဳ တုဲ၊ ရာသဳ ဥတု ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ဝွံ ၜိုတ် မံင် ခိုဟ် ရ。 ပ္ဍဲ အခိင် မုဟ်ကျာ၊ ဓါတ်ဂမ္တဴ နွံ စ ၜိုတ် ၄ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (Celsius) တုဲ ပ္ဍဲ အခိင် ကညင် မ္ဂး နွံ စ ၜိုတ် ၂၁ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ。 ဆဂး ဟိုတ်နူ မနွံ ဇိုင် ၜဳ တုဲ ကျာ ပိုက် ထတ် ကေုာံ ဗြဲ ဂူ ဂၠိုင် စ မာန် ရ。

== ၄။ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ အလဵုအသဳ ဍုင် (Administration and Government) ==
ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ ဒှ် ဗဟဵု အလဵုအသဳ နေသာလာန် ရ。 ဒၞာဲ ဘေန်နေန်ဟံက် (Binnenhof) မဒှ် ခဒမ် နန် တြေံ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ပါလဳမာန် ဒပ်ချ် (States General) သဳကၠဳ ကေုာံ ဖျေဟ် သၞောဝ် ရ。 ရုင် ဝန်ဇၞော်၊ ရုင်ဗစာ သၠုင်အိုတ် (Supreme Court) ကေုာံ ကံင်သဳ ဍုင် တအ် လေဝ် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် သီုဖအိုတ် ရ。

သၟိင်ဨကရာဇ် နေသာလာန် ဝဳလဳယောမ်-အာလေတ်ဇြာန်ဒါ (King Willem-Alexander) ဝွံ ပဒတဴ ပ္ဍဲ နန် ဟုဲသ် တေန် ဗေါတ်သ် (Huis ten Bosch) ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ နန် နဝ်ဒိန် (Noordeinde Palace) မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင်ဟေဂ် ရ。 ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ နွံကဵု မေယာ (Mayor) ကေုာံ ကံင်သဳ ဍုင် မရုဲစှ် လဝ် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ပရေင်အုပ်ဓုပ် အပ္ဍဲ ဍုင် ရ။ ဍုင် ဏအ်ဝွံ သီု ဒှ် ဒၞာဲ ရုင် ကလုတ် (Embassies) နူကဵု ဍုင် သ္အာင် ကြပ် သီုဖအိုတ် တန်တဴ ဒၟံင် ရ。

== ၅။ ဒေသ ကေုာံ ခရိုင်ဂမၠိုင် (Districts and Neighborhoods) ==
ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ဒေသ (Districts) ဇၞော် ၈ သာ် ရ:

# '''သေန်တြာမ် (Centrum):''' ဒှ် ဒေသ လဒေါဝ် ဍုင် မနွံကဵု ဘေန်နေန်ဟံက်၊ နန်၊ ပြတိုက် ကေုာံ ရုင် အလဵုအသဳ ဂမၠိုင်。
# '''အက်သကာမ် (Escamp):''' ဒှ် ဒေသ မနွံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် ဂၠိုင် အိုတ် (ၜိုတ် ၁၃၁,၀၀၀)၊ ဒက်ပတန် လဝ် ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ。
# '''ဟာဂ်သေ ဟံက် (Haagse Hout):''' ဒှ် ဒေသ ညးသိုက် မနွံကဵု ဂြိုပ် ဇၞော် ကေုာံ နန် သၟိင်ဨကရာဇ်。
# '''လာက် (Laak):''' ဒှ် ဒေသ ဍောတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်၊ မနွံကဵု တက္ကသိုလ် ဟေဂ် ကေုာံ ရုင် ကမၠောန် တၟိ。
# '''သကေဗေန်နေန်ဂေန် (Scheveningen):''' ဒေသ ပြင်ၜဳ မပြာကတ် ဗွဲမလောန်。
# '''လုသ်ဒိန် (Loosduinen):''' ဒေသ လပါ် ပလိုတ် မကြပ် ကု ပြင်ၜဳ။
# '''သေက်ဘရုက် (Segbroek):''' ဒေသ သ္ၚိဌာန် မနွံကဵု ဘာ ကေုာံ ဥယျာဉ် ဂမၠိုင်။
# '''လိုက်ရှေန်ဗေန်-အာက်ပေန်ဘုက် (Leidschenveen-Ypenburg):''' ဒေသ တၟိ လပါ် ဗၟံက် ဍုင်။

== ၆။ အေန်သတဳကျူရှေန် ဂၠးတိဂမၠိုင် (International Institutions) ==
ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ ဂွံ ဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် &quot;ဍုင်ဇၞော် သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးတိ (Judicial capital of the world)&quot; ရ。 ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍုင် ဏအ်ဝွံ နွံကဵု ဂကောံ အလဵုအသဳ ဂၠးတိ ကေုာံ ရုင်ဗစာ အဓိက ဂမၠိုင် ၜိုတ် ၂၀၀ ပြင်င် ရ。 အေန်သတဳကျူရှေန် အဓိက တအ်ဂှ် -

* '''ရုင်ဗစာ သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးတိ (International Court of Justice - ICJ):''' ဒှ် ရုင်ဗစာ အဓိက သွက် ကုလသမဂ္ဂ (UN) မတန်တဴ ပ္ဍဲ နန် ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peace Palace)。 ဍေဟ် ပသောင် ပြသၞာ အကြာ ဍုင် ကေုာံ ဍုင် ရ。
* '''ရုင်ဗစာ ရာဇဝတ် ဂၠးတိ (International Criminal Court - ICC):''' ဒှ် ရုင်ဗစာ သွက်ဂွံ စၟတ်စောဲ ဒုဟ် မၞိဟ် မကၠောန် ရာဇဝတ် ပၞာန်၊ ရာဇဝတ် ဂစိုတ် ဂကူ ကေုာံ အန္တရာယ် လတူ ကောန်မၞိဟ်。
* '''ရုင်ဗစာ အာဗဳထရေးရှေန် လၟိုန် (Permanent Court of Arbitration - PCA):''' ဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၉ သွက်ဂွံ ဖြေစှ် ပြသၞာ နကဵု နဲကဲ သဳကၠဳ。
* '''ယူရဝ်ပဝ် (Europol):''' ဌာနဂဥုပ် ဗၠာဲရဲ ဥရောပ。
* '''OPCW (Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons):''' ဂကောံ မစဵုဒၞာ ကေုာံ ပလီု လွဟ် ဓါတု。

== ၇။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် (Economy and Business) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ကမၠောန် အလဵုအသဳ၊ ရုင် ဂၠးတိ၊ ကေုာံ ကမၠောန် သြန်ဘဏ္ဍာ (Services sector) ရ。 ဍုင် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ဌာနဂဥုပ် သွက် ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ နေသာလာန် ရ。 ဥပမာ - ကုမ္ပဏဳ ကၠေင် ရှေလ် (Shell plc)၊ ကုမ္ပဏဳ ကေပဳအေန် (KPN)၊ ကေုာံ အေဂျေန်သဳ သြန် နာနာ သာ် နွံ ရုင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဟေဂ် ရ。 

ဟိုတ်နူကဵု မနွံ ကု ရုင် ကလုတ် ကေုာံ အေန်သတဳကျူရှေန် ဂၠးတိ ဂၠိုင် တုဲ၊ ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ နွံကဵု လၟိဟ် ကောန်မၞိဟ် သ္အာင် (Expatriates) ဗွဲမဂၠိုင် မကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ရ。 ဒေသ ဗဳထရစ်က် ကွာတဳယာ (Beatrixkwartier) ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သြန်ဘဏ္ဍာ မနွံကဵု သ္ၚိ ဇၞော် တၠင် (Skyscrapers) ဗွဲမဂၠိုင် ရ。 

== ၈။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် မထေက်ကဵု ဒးလ္ၚတ် (Culture and Attractions) ==
ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ နွံကဵု အခိုက်အလိုက် ယေန်သၞာင် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ လှဲလး ရ。 တၞဟ်ခြာ နူ အာမ်သတာဒါမ် မနွံကဵု ဇြောတ် ဍာ် (Canals) ဂၠိုင် ဂှ်၊ ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ နွံကဵု ဂၠံင် ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ ဥယျာဉ် သၚေက် ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ နွံ အခိုက်အလိုက် ဗီု ဥရောပ ဒိုက်ဒိုက် (Continental feel) ရ。

ဌာန်ဒတန် တၟေင် တအ်ဂှ် -
* '''မောရစ်ဟုသ် (Mauritshuis):''' ပြတိုက် မထ္ၜး ရုပ် ပါန်ခဳ ပြာကတ် နူ ခေတ် ဩန် နေသာလာန် (Dutch Golden Age) မပ္တံကဵု ရုပ် 'Girl with a Pearl Earring'。
* '''နန် ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peace Palace):''' သ္ၚိ ဇၞော် မဒှ် ဌာန ICJ ကေုာံ PCA。
* '''မဒူရဝ်ဒါမ် (Madurodam):''' ဥယျာဉ် မထ္ၜး ရုပ် ဍုင် နေသာလာန် အလုံ မွဲ နကဵု ရုပ် ဍောတ်ဍောတ် (Miniature park)။
* '''စၞ အေန်ဒဝ်နဳယျာ (Indonesian Cuisine):''' ဟိုတ်နူကဵု နေသာလာန် အုပ်ဓုပ် လဝ် အေန်ဒဝ်နဳယှာ ပ္ဍဲ အခိင် ကဝ်လဝ်နဳ၊ ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ ပြာကတ် နကဵု စၞ အေန်ဒဝ်နဳယျာ မခိုဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ရ。

== ၉။ သၞောတ် ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် (Transportation System) ==
သၞောတ် ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် လောန် ရ。 ဍုင် ဏအ် နွံကဵု ရုင် ကွဳပၟတ် အဓိက ၜါ - '''Den Haag Centraal''' (သတေရှေန် လဒေါဝ် သွက်ဂွံ အာ ဍုင် အပ္ဍဲ နေသာလာန်) ကေုာံ '''Hollands Spoor''' (သွက်ဂွံ အာ ဍုင် သ္အာင် ဗီု ဍုင်ဘရပ်သေလ် ကေုာံ အာန်တွာပ်) ရ。 

အပ္ဍဲ ဍုင် ဂှ် မၞိဟ် တအ် စကာ တရမ် (Trams) ကေုာံ ကွဳစက် ဘတ်စ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ。 တရမ် ကွန်ရက် ပ္ဍဲ ဍုင်ဟေဂ် ဂှ် လှဲလး တုဲ ဍေဟ် ဆက်စပ် ကဵု ဒေသ ပြင်ၜဳ သကေဗေန်နေန်ဂေန် စဵုကဵု ဍုင် ကြပ်ပ် ဗီု ဒေလ်ဖ် (Delft) ကေုာံ ဇြုတာမေယျာ (Zoetermeer) ရ (နကဵု သၞောတ် RandstadRail)။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် သၞောတ် ဂၠံင် ကွဳလိုန် ဓါတ် လေဝ် နွံ ဗွဲမခိုဟ် တုဲ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ကတိုင် ကွဳလိုန် ဓါတ် လၟိုန် တ္ၚဲ ရ။ ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ နွံ ကြပ် ကု သၞေဟ် က္ၜင်ကျာ ရဝ်တာဒါမ်-ဟေဂ် (Rotterdam The Hague Airport) ကေုာံ သၞေဟ် က္ၜင်ကျာ ဇၞော် သကဳပဝ် (Schiphol Airport) ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ ဒှ် ဍုင် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် ဍုင် နေသာလာန် ကေုာံ သွက် ဂၠးတိ ရ。 ဍေဟ် ဟွံသေင် ဆ ဒၞာဲ ဗဟဵု အလဵုအသဳ ဒပ်ချ် သၟး၊ ဆဂး ဍေဟ် ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးတိ မဖန်ဇန် ညံင် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂွံ တန်တဴ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ。 

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ (Sustainable development) ကေုာံ ဒက်ပတန် သ္ၚိဌာန် တၟိ သွက် လၟိဟ်မၞိဟ် မတိုန် ဂၠိုင် ကၠုင် ရ。 ဍုင်ဝွံ ဆက် ထိင်ဒဝ် ယေန်သၞာင် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိ တုဲ သ္ဒး ဆက် တန်တဴ နဒဒှ် ဍုင်ဇၞော် သၞောဝ်ဓဝ် ကေုာံ ဍုင် မဆာန် ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;wiki_hague&quot;&gt;Wikipedia contributors. (2026). ''The Hague''. In Wikipedia, The Free Encyclopedia. Retrieved from https://en.wikipedia.org/wiki/The_Hague&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;icj_history&quot;&gt;Britannica, The Editors of Encyclopaedia. (2026). ''International Court of Justice (ICJ)''. Encyclopedia Britannica. Retrieved from https://www.britannica.com/topic/International-Court-of-Justice&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;icj_official&quot;&gt;International Court of Justice. (2026). ''The Court''. Official Website. Retrieved from https://www.icj-cij.org/court&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;wiki_tallest&quot;&gt;Wikipedia contributors. (2026). ''List of tallest buildings in The Hague''. In Wikipedia, The Free Encyclopedia. Retrieved from https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_tallest_buildings_in_The_Hague&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;wikivoyage_hague&quot;&gt;Wikivoyage contributors. (2026). ''The Hague''. In Wikivoyage, The Free Travel Guide. Retrieved from https://en.wikivoyage.org/wiki/The_Hague&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[နေသာလာန်]] (Netherlands)
* [[အာမ်သတာဒါမ်]] (Amsterdam)
* [[ရုင်ဗစာ သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးတိ]] (International Court of Justice)
* [[ရုင်ဗစာ ရာဇဝတ် ဂၠးတိ]] (International Criminal Court)

{{Navbox
| name = Netherlands Cities
| title = ဍုင် အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ နေသာလာန် (Major Cities in the Netherlands)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဍုင် ဇၞော်
| list1 =
* [[အာမ်သတာဒါမ်]] (Amsterdam)
* [[ရဝ်တာဒါမ်]] (Rotterdam)
* [[ဍုင်ဟေဂ်]] (The Hague)
* [[အူထရက်တ်]] (Utrecht)
| group2 = အေန်သတဳကျူရှေန် ဂၠးတိ (The Hague)
| list2 =
* [[ရုင်ဗစာ သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးတိ]] (ICJ)
* [[ရုင်ဗစာ ရာဇဝတ် ဂၠးတိ]] (ICC)
* [[ရုင်ဗစာ အာဗဳထရေးရှေန် လၟိုန်]] (PCA)
* [[ယူရဝ်ပဝ်]] (Europol)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ပါလဳမာန် နေသာလာန်]] (States General)
* [[သကေဗေန်နေန်ဂေန်]] (Scheveningen)
* [[ဒေသ ရာန်သတတ်]] (Randstad)
}}

[[Category:နေသာလာန်]]
[[Category:ဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဟဝ်လာန် သၠုင်ကျာ]]
[[Category:ဍုင် ဥရောပ]]</text>
      <sha1>pq2dz5cnepxs6b7ef4d0575nbhu7zlp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>56462</id>
      <parentid>56461</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T01:26:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>56462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25561" sha1="qxrld52afvbfn6vfsydven411u20bi0" xml:space="preserve">'''ဍုင်ဟေဂ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''The Hague''၊ ဒပ်ချ်: ''Den Haag'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''s-Gravenhage'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဍုင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု တွဵုရး ဟဝ်လာန် သၠုင်ကျာ (South Holland)၊ ကၟိန်ဍုင် နေသာလာန် (Netherlands) ရ။ ဍုင်ဝွံ နွံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် မသုန်ကိုဋ် ပြင်င် တုဲ ဒှ် ဍုင် ဇၞော် အိုတ် မရနုက်ကဵု ပိ ပ္ဍဲ နေသာလာန်၊ ကြဴနူ ဍုင်အာမ်သတာဒါမ် (Amsterdam) ကေုာံ ဍုင်ရဝ်တာဒါမ် (Rotterdam) ရ။

ၜိုန်ရ ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ ဟွံသေင် ဍုင်ဇၞော် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitutional capital) နေသာလာန် ကီုလေဝ် (အာမ်သတာဒါမ် ဒှ် ဍုင်ဇၞော်)၊ ဍုင်ဟေဂ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဌာနဂဥုပ် အလဵုအသဳ၊ ပါလဳမာန် (States General)၊ ရုင်ဗစာ သၠုင်အိုတ် (Supreme Court) ကေုာံ ကံင်သဳ ဍုင် (Council of State) တအ် တန်တဴ ဒၟံင် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် သၟိင်ဨကရာဇ် နေသာလာန် တအ် လေဝ် ပဒတဴ ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ကီု ရ။ ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ ပြာကတ် လတူ ဂၠးတိ နဒဒှ် &quot;ဍုင်ဇၞော် သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးတိ&quot; ဟိုတ်နူကဵု မဒှ် ဒၞာဲ ရုင်ဗစာ သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးတိ (ICJ) ကေုာံ ရုင်ဗစာ ရာဇဝတ် ဂၠးတိ (ICC) တအ် တန်တဴ ဒၟံင် ရ။

{{Infobox settlement
| name                    = ဍုင်ဟေဂ်
| native_name             = Den Haag
| native_name_lang        = nl
| settlement_type         = ဍုင် ကေုာံ ဒေသ အုပ်ဓုပ်
| image_skyline           = Hofvijver The Hague.jpg
| image_caption           = ဗီုရုပ် ဟံက်ဗဳယျာ (Hofvijver) ကေုာံ ခဒမ် အလဵုအသဳ ဘေန်နေန်ဟံက် (Binnenhof) ပ္ဍဲ ဍုင်ဟေဂ်
| image_flag              = Flag of The Hague.svg
| image_shield            = Coat of arms of The Hague.svg
| nickname                = ဍုင်ဇၞော် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ သၞောဝ်ဓဝ် (City of Peace and Justice)
| motto                   = Vrede en Recht (Peace and Justice)
| mapsize                 = 250px
| pushpin_map             = Netherlands
| pushpin_map_caption     = ဒၞာဲ ဍုင်ဟေဂ် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင် နေသာလာန်
| subdivision_type        = ဍုင်
| subdivision_name        = နေသာလာန်
| subdivision_type1       = တွဵုရး
| subdivision_name1       = ဟဝ်လာန် သၠုင်ကျာ
| leader_title            = မေယာ (Mayor)
| leader_name             = Jan van Zanen
| area_total_km2          = 98.13
| population_total        = 548,320
| population_as_of        = 2021
| population_density_km2  = auto
| timezone1               = CET
| utc_offset1             = +1
| website                 = [https://www.denhaag.nl/ denhaag.nl]
}}

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဍုင်ဟေဂ် (The Hague) ဝွံ ဒှ် ဍုင် မနွံ လပါ် ဇိုင် ၜဳ ၜဳသၟဝ်ကျာ (North Sea) ကေုာံ ဒှ် ဍုင် အဓိက သွက် ပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးတိ ရ။ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မ္ဂး၊ ဍုင် ဏအ်ဝွံ ဒှ် မုက်ပါင် အလဵုအသဳ နေသာလာန် ရ။ ၜိုန်ရ ဍုင်အာမ်သတာဒါမ် ဒှ် ဍုင်ဇၞော် အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကီုလေဝ်၊ ရုင် အလဵုအသဳ၊ ရုင် ကလုတ် ဍုင်သ္အာင် ကေုာံ ရုင် အေန်သတဳကျူရှေန် ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် ဂှ် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဟေဂ် ရ။ 

ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ နွံကဵု ယေန်သၞာင် ဗွဲမလှဲလး တုဲ ဒှ် ဒၞာဲ ညးဍုင်ကွာန် နူ ဍုင် နာနာ သာ် ပဒတဴ ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် အတိုင် သၞောတ် ပရေင်ကမၠောန် ဂၠးတိ ရ။ ဍုင် ဏအ်ဝွံ နွံကဵု ဇမ္ၚောဲ မကြပ် ကု ဍုင်ရဝ်တာဒါမ် တုဲ ဍေဟ်တအ် ပံင်ကောံ လဝ် ဒေသ မေတြဝ်ပဝ်လဳတာန် ရဝ်တာဒါမ်-ဟေဂ် (Rotterdam–The Hague metropolitan area) မဒှ် ဒေသ မၞိဟ် မနွံ ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ နေသာလာန် ရ။

== ၂။ တမ်မူလ ယၟု ကေုာံ ဝင် (Etymology and History) ==
ယၟု မတွဟ်ဂး &quot;Den Haag&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် ဒပ်ချ် တြေံ ''hag(h)e'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဒၞာဲ တောဝ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဒၞာဲ ဂြောပ်&quot; ရ။ ယၟု မပေင်င် ဂှ် ဒှ် ''s-Gravenhage'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဒၞာဲ တောဝ် သၟိင်တၠ (Count's enclosure)&quot; ရ။ ယၟု ဏအ် စ ပြာကတ် ကၠုင် ပ္ဍဲ အခိင် ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ (၁၂၄၂) ကာလ သၟိင်တၠ ဟဝ်လာန် (Counts of Holland) တအ် စ ပတန် လဝ် သ္ၚိနန် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဂှ် သွက်ဂွံ လောတ် တောဝ် ရ။

ပ္ဍဲ ခေတ် သမိုင်း ဝင်၊ ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ ဒှ် ကၠုင် ဒၞာဲ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ရဳပပ်ဗလစ် ဒပ်ချ် (Dutch Republic)၊ ဍုင် ဏအ် ဒှ် ဒၞာဲ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဌာနဂဥုပ် သွက် ပါလဳမာန် ရ။ ၜိုန်ရ ဍေဟ် ဟွံကလိဂွံ ကဆံင် ဍုင် (City rights) နူ ပြဟ်ပြဟ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ဍေဟ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် အာ နဒဒှ် ဍုင် မနွံကဵု သ္ၚိ ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မခိုင်ကၠိုက် ရ။ ဝင် ဍုင် ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၉ ကေုာံ ၁၉၀၇ ဂှ်၊ ပေါဲကောံသၟဟ် ၜိုဟ်သြိုဟ် ဍုင်ဟေဂ် (Hague Conventions) တအ် ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ရ။

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ် ဍုင် နေသာလာန်၊ လတူ ဇိုင် ၜဳ ၜဳသၟဝ်ကျာ (North Sea) ရ။ ဍုင် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သကုတ် ဒေသ ရာန်သတတ် (Randstad) မဒှ် ဒေသ ဍုင် ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဥရောပ ရ။ ဟိုတ်နူကဵု မနွံ ကြပ် ကု ၜဳ ဂှ်ရ၊ ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ နွံကဵု ပြင်ၜဳ မပြာကတ် ဗွဲမလောန် မကော်စ သကေဗေန်နေန်ဂေန် (Scheveningen) ကေုာံ ကာက်ဒိန် (Kijkduin) မဒှ် ဒၞာဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ပြာပ် အာ ဇူဒီု ပ္ဍဲ အခိင် ကညင် ရ။

ရာသဳဥတု ဍုင်ဟေဂ် ဂှ် ဒှ် ရာသဳဥတု သမုဒ္ဒရာ (Oceanic climate) ရ။ ဟိုတ်နူ လပှ် ကျာ ၜဳ တုဲ၊ ရာသဳ ဥတု ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ဝွံ ၜိုတ် မံင် ခိုဟ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် မုဟ်ကျာ၊ ဓါတ်ဂမ္တဴ နွံ စ ၜိုတ် ၄ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် (Celsius) တုဲ ပ္ဍဲ အခိင် ကညင် မ္ဂး နွံ စ ၜိုတ် ၂၁ ဒဳဂရဳ သေန်တဳဂရိတ် ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ မနွံ ဇိုင် ၜဳ တုဲ ကျာ ပိုက် ထတ် ကေုာံ ဗြဲ ဂူ ဂၠိုင် စ မာန် ရ။

== ၄။ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ အလဵုအသဳ ဍုင် (Administration and Government) ==
ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ ဒှ် ဗဟဵု အလဵုအသဳ နေသာလာန် ရ။ ဒၞာဲ ဘေန်နေန်ဟံက် (Binnenhof) မဒှ် ခဒမ် နန် တြေံ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ပါလဳမာန် ဒပ်ချ် (States General) သဳကၠဳ ကေုာံ ဖျေဟ် သၞောဝ် ရ။ ရုင် ဝန်ဇၞော်၊ ရုင်ဗစာ သၠုင်အိုတ် (Supreme Court) ကေုာံ ကံင်သဳ ဍုင် တအ် လေဝ် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် သီုဖအိုတ် ရ။

သၟိင်ဨကရာဇ် နေသာလာန် ဝဳလဳယောမ်-အာလေတ်ဇြာန်ဒါ (King Willem-Alexander) ဝွံ ပဒတဴ ပ္ဍဲ နန် ဟုဲသ် တေန် ဗေါတ်သ် (Huis ten Bosch) ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ နန် နဝ်ဒိန် (Noordeinde Palace) မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင်ဟေဂ် ရ။ ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ နွံကဵု မေယာ (Mayor) ကေုာံ ကံင်သဳ ဍုင် မရုဲစှ် လဝ် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ပရေင်အုပ်ဓုပ် အပ္ဍဲ ဍုင် ရ။ ဍုင် ဏအ်ဝွံ သီု ဒှ် ဒၞာဲ ရုင် ကလုတ် (Embassies) နူကဵု ဍုင် သ္အာင် ကြပ် သီုဖအိုတ် တန်တဴ ဒၟံင် ရ။

== ၅။ ဒေသ ကေုာံ ခရိုင်ဂမၠိုင် (Districts and Neighborhoods) ==
ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ဒေသ (Districts) ဇၞော် ၈ သာ် ရ:

# '''သေန်တြာမ် (Centrum):''' ဒှ် ဒေသ လဒေါဝ် ဍုင် မနွံကဵု ဘေန်နေန်ဟံက်၊ နန်၊ ပြတိုက် ကေုာံ ရုင် အလဵုအသဳ ဂမၠိုင်။
# '''အက်သကာမ် (Escamp):''' ဒှ် ဒေသ မနွံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် ဂၠိုင် အိုတ် (ၜိုတ် ၁၃၁,၀၀၀)၊ ဒက်ပတန် လဝ် ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ။
# '''ဟာဂ်သေ ဟံက် (Haagse Hout):''' ဒှ် ဒေသ ညးသိုက် မနွံကဵု ဂြိုပ် ဇၞော် ကေုာံ နန် သၟိင်ဨကရာဇ်။
# '''လာက် (Laak):''' ဒှ် ဒေသ ဍောတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်၊ မနွံကဵု တက္ကသိုလ် ဟေဂ် ကေုာံ ရုင် ကမၠောန် တၟိ။
# '''သကေဗေန်နေန်ဂေန် (Scheveningen):''' ဒေသ ပြင်ၜဳ မပြာကတ် ဗွဲမလောန်။
# '''လုသ်ဒိန် (Loosduinen):''' ဒေသ လပါ် ပလိုတ် မကြပ် ကု ပြင်ၜဳ။
# '''သေက်ဘရုက် (Segbroek):''' ဒေသ သ္ၚိဌာန် မနွံကဵု ဘာ ကေုာံ ဥယျာဉ် ဂမၠိုင်။
# '''လိုက်ရှေန်ဗေန်-အာက်ပေန်ဘုက် (Leidschenveen-Ypenburg):''' ဒေသ တၟိ လပါ် ဗၟံက် ဍုင်။

== ၆။ အေန်သတဳကျူရှေန် ဂၠးတိဂမၠိုင် (International Institutions) ==
ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ ဂွံ ဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် &quot;ဍုင်ဇၞော် သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးတိ (Judicial capital of the world)&quot; ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍုင် ဏအ်ဝွံ နွံကဵု ဂကောံ အလဵုအသဳ ဂၠးတိ ကေုာံ ရုင်ဗစာ အဓိက ဂမၠိုင် ၜိုတ် ၂၀၀ ပြင်င် ရ။ အေန်သတဳကျူရှေန် အဓိက တအ်ဂှ် -

* '''ရုင်ဗစာ သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးတိ (International Court of Justice - ICJ):''' ဒှ် ရုင်ဗစာ အဓိက သွက် ကုလသမဂ္ဂ (UN) မတန်တဴ ပ္ဍဲ နန် ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peace Palace)။ ဍေဟ် ပသောင် ပြသၞာ အကြာ ဍုင် ကေုာံ ဍုင် ရ။
* '''ရုင်ဗစာ ရာဇဝတ် ဂၠးတိ (International Criminal Court - ICC):''' ဒှ် ရုင်ဗစာ သွက်ဂွံ စၟတ်စောဲ ဒုဟ် မၞိဟ် မကၠောန် ရာဇဝတ် ပၞာန်၊ ရာဇဝတ် ဂစိုတ် ဂကူ ကေုာံ အန္တရာယ် လတူ ကောန်မၞိဟ်။
* '''ရုင်ဗစာ အာဗဳထရေးရှေန် လၟိုန် (Permanent Court of Arbitration - PCA):''' ဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၉ သွက်ဂွံ ဖြေစှ် ပြသၞာ နကဵု နဲကဲ သဳကၠဳ။
* '''ယူရဝ်ပဝ် (Europol):''' ဌာနဂဥုပ် ဗၠာဲရဲ ဥရောပ။
* '''OPCW (Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons):''' ဂကောံ မစဵုဒၞာ ကေုာံ ပလီု လွဟ် ဓါတု။

== ၇။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် (Economy and Business) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ကမၠောန် အလဵုအသဳ၊ ရုင် ဂၠးတိ၊ ကေုာံ ကမၠောန် သြန်ဘဏ္ဍာ (Services sector) ရ။ ဍုင် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ဌာနဂဥုပ် သွက် ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ နေသာလာန် ရ။ ဥပမာ - ကုမ္ပဏဳ ကၠေင် ရှေလ် (Shell plc)၊ ကုမ္ပဏဳ ကေပဳအေန် (KPN)၊ ကေုာံ အေဂျေန်သဳ သြန် နာနာ သာ် နွံ ရုင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဟေဂ် ရ။ 

ဟိုတ်နူကဵု မနွံ ကု ရုင် ကလုတ် ကေုာံ အေန်သတဳကျူရှေန် ဂၠးတိ ဂၠိုင် တုဲ၊ ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ နွံကဵု လၟိဟ် ကောန်မၞိဟ် သ္အာင် (Expatriates) ဗွဲမဂၠိုင် မကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ရ။ ဒေသ ဗဳထရစ်က် ကွာတဳယာ (Beatrixkwartier) ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သြန်ဘဏ္ဍာ မနွံကဵု သ္ၚိ ဇၞော် တၠင် (Skyscrapers) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ 

== ၈။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် မထေက်ကဵု ဒးလ္ၚတ် (Culture and Attractions) ==
ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ နွံကဵု အခိုက်အလိုက် ယေန်သၞာင် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ လှဲလး ရ။ တၞဟ်ခြာ နူ အာမ်သတာဒါမ် မနွံကဵု ဇြောတ် ဍာ် (Canals) ဂၠိုင် ဂှ်၊ ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ နွံကဵု ဂၠံင် ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ ဥယျာဉ် သၚေက် ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ နွံ အခိုက်အလိုက် ဗီု ဥရောပ ဒိုက်ဒိုက် (Continental feel) ရ။

ဌာန်ဒတန် တၟေင် တအ်ဂှ် -
* '''မောရစ်ဟုသ် (Mauritshuis):''' ပြတိုက် မထ္ၜး ရုပ် ပါန်ခဳ ပြာကတ် နူ ခေတ် ဩန် နေသာလာန် (Dutch Golden Age) မပ္တံကဵု ရုပ် 'Girl with a Pearl Earring'။
* '''နန် ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peace Palace):''' သ္ၚိ ဇၞော် မဒှ် ဌာန ICJ ကေုာံ PCA။
* '''မဒူရဝ်ဒါမ် (Madurodam):''' ဥယျာဉ် မထ္ၜး ရုပ် ဍုင် နေသာလာန် အလုံ မွဲ နကဵု ရုပ် ဍောတ်ဍောတ် (Miniature park)။
* '''စၞ အေန်ဒဝ်နဳယျာ (Indonesian Cuisine):''' ဟိုတ်နူကဵု နေသာလာန် အုပ်ဓုပ် လဝ် အေန်ဒဝ်နဳယှာ ပ္ဍဲ အခိင် ကဝ်လဝ်နဳ၊ ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ ပြာကတ် နကဵု စၞ အေန်ဒဝ်နဳယျာ မခိုဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ရ။

== ၉။ သၞောတ် ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် (Transportation System) ==
သၞောတ် ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် လောန် ရ။ ဍုင် ဏအ် နွံကဵု ရုင် ကွဳပၟတ် အဓိက ၜါ - '''Den Haag Centraal''' (သတေရှေန် လဒေါဝ် သွက်ဂွံ အာ ဍုင် အပ္ဍဲ နေသာလာန်) ကေုာံ '''Hollands Spoor''' (သွက်ဂွံ အာ ဍုင် သ္အာင် ဗီု ဍုင်ဘရပ်သေလ် ကေုာံ အာန်တွာပ်) ရ။ 

အပ္ဍဲ ဍုင် ဂှ် မၞိဟ် တအ် စကာ တရမ် (Trams) ကေုာံ ကွဳစက် ဘတ်စ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ တရမ် ကွန်ရက် ပ္ဍဲ ဍုင်ဟေဂ် ဂှ် လှဲလး တုဲ ဍေဟ် ဆက်စပ် ကဵု ဒေသ ပြင်ၜဳ သကေဗေန်နေန်ဂေန် စဵုကဵု ဍုင် ကြပ်ပ် ဗီု ဒေလ်ဖ် (Delft) ကေုာံ ဇြုတာမေယျာ (Zoetermeer) ရ (နကဵု သၞောတ် RandstadRail)။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် သၞောတ် ဂၠံင် ကွဳလိုန် ဓါတ် လေဝ် နွံ ဗွဲမခိုဟ် တုဲ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ကတိုင် ကွဳလိုန် ဓါတ် လၟိုန် တ္ၚဲ ရ။ ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ နွံ ကြပ် ကု သၞေဟ် က္ၜင်ကျာ ရဝ်တာဒါမ်-ဟေဂ် (Rotterdam The Hague Airport) ကေုာံ သၞေဟ် က္ၜင်ကျာ ဇၞော် သကဳပဝ် (Schiphol Airport) ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ ဒှ် ဍုင် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် ဍုင် နေသာလာန် ကေုာံ သွက် ဂၠးတိ ရ။ ဍေဟ် ဟွံသေင် ဆ ဒၞာဲ ဗဟဵု အလဵုအသဳ ဒပ်ချ် သၟး၊ ဆဂး ဍေဟ် ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးတိ မဖန်ဇန် ညံင် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂွံ တန်တဴ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ 

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ဍုင်ဟေဂ် ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ (Sustainable development) ကေုာံ ဒက်ပတန် သ္ၚိဌာန် တၟိ သွက် လၟိဟ်မၞိဟ် မတိုန် ဂၠိုင် ကၠုင် ရ။ ဍုင်ဝွံ ဆက် ထိင်ဒဝ် ယေန်သၞာင် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိ တုဲ သ္ဒး ဆက် တန်တဴ နဒဒှ် ဍုင်ဇၞော် သၞောဝ်ဓဝ် ကေုာံ ဍုင် မဆာန် ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;wiki_hague&quot;&gt;Wikipedia contributors. (2026). ''The Hague''. In Wikipedia, The Free Encyclopedia. Retrieved from https://en.wikipedia.org/wiki/The_Hague&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;icj_history&quot;&gt;Britannica, The Editors of Encyclopaedia. (2026). ''International Court of Justice (ICJ)''. Encyclopedia Britannica. Retrieved from https://www.britannica.com/topic/International-Court-of-Justice&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;icj_official&quot;&gt;International Court of Justice. (2026). ''The Court''. Official Website. Retrieved from https://www.icj-cij.org/court&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;wiki_tallest&quot;&gt;Wikipedia contributors. (2026). ''List of tallest buildings in The Hague''. In Wikipedia, The Free Encyclopedia. Retrieved from https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_tallest_buildings_in_The_Hague&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;wikivoyage_hague&quot;&gt;Wikivoyage contributors. (2026). ''The Hague''. In Wikivoyage, The Free Travel Guide. Retrieved from https://en.wikivoyage.org/wiki/The_Hague&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[နေသာလာန်]] (Netherlands)
* [[အာမ်သတာဒါမ်]] (Amsterdam)
* [[ရုင်ဗစာ သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးတိ]] (International Court of Justice)
* [[ရုင်ဗစာ ရာဇဝတ် ဂၠးတိ]] (International Criminal Court)

{{Navbox
| name = Netherlands Cities
| title = ဍုင် အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ နေသာလာန် (Major Cities in the Netherlands)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဍုင် ဇၞော်
| list1 =
* [[အာမ်သတာဒါမ်]] (Amsterdam)
* [[ရဝ်တာဒါမ်]] (Rotterdam)
* [[ဍုင်ဟေဂ်]] (The Hague)
* [[အူထရက်တ်]] (Utrecht)
| group2 = အေန်သတဳကျူရှေန် ဂၠးတိ (The Hague)
| list2 =
* [[ရုင်ဗစာ သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးတိ]] (ICJ)
* [[ရုင်ဗစာ ရာဇဝတ် ဂၠးတိ]] (ICC)
* [[ရုင်ဗစာ အာဗဳထရေးရှေန် လၟိုန်]] (PCA)
* [[ယူရဝ်ပဝ်]] (Europol)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ပါလဳမာန် နေသာလာန်]] (States General)
* [[သကေဗေန်နေန်ဂေန်]] (Scheveningen)
* [[ဒေသ ရာန်သတတ်]] (Randstad)
}}

[[Category:နေသာလာန်]]
[[Category:ဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဟဝ်လာန် သၠုင်ကျာ]]
[[Category:ဍုင် ဥရောပ]]</text>
      <sha1>qxrld52afvbfn6vfsydven411u20bi0</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>