ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Aue Nai

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mnw">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝဳကဳပဳဒဳယာ</sitename>
    <dbname>mnwwiki</dbname>
    <base>https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.13</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">တၟေင်</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ညးလွပ်</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ညးလွပ် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဝှာင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဝှာင် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ထာမ်ပလိက်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ရီု</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ရီု ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ပါင်မုက်</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ပါင်မုက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မဝ်ဂျူ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Aue Nai</title>
    <ns>3</ns>
    <id>1109</id>
    <revision>
      <id>56501</id>
      <parentid>55236</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T04:52:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>UOzurumba (WMF)</username>
        <id>3321</id>
      </contributor>
      <comment>/* Invitation to try the Starter Kit Dashboard and share your feedback */</comment>
      <origin>56501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10282" sha1="jkdy9zr60nl72wbualksqvras7g657a" xml:space="preserve">{{Talk header}}
{{User info|Aue Nai}}

'''ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Aue Nai''' ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ သွက်ဂွံပတိုန်တင်ဂၞင်၊ သၟာန်ပုစ္ဆာ ကေုာံ ဗိုင်ကဵုကသပ် မဆေင်စပ်ကု ပွမဒါန်လိက်ပရေင်ဂမၠိုင်ရ။ ညးလွပ် &quot;အဲနာဲ&quot; ဝွံ ဒုင်သဇိုင်ကု [[နဲပညာခေတ်တၟိ]] သွက်ဂွံဇၞော်မောဝ်ပတိုန် [[ဘာသာမန်]] ပ္ဍဲ [[၂၁ ဗွဝ်ကၠံ]] ရ။

== မူဝါဒ ပ္ဍဲမုက်လိက်ဓရီုကျာ (Talk Page Policy) ==
သွက်ဂွံသိုပ်ကၠဳဒၟံင် '''အကြာ''' ညးလွပ်ဂမၠိုင် ညံင်ဂွံစှ်ေဗီုစံင် **ဇေတ်ဇေတ်** မ္ဂး:
# '''ပွမစွံမ္ၚုဟ်စိုတ်:''' သုင်စောဲအရေဝ်ဘာသာ မနွံကဵုဂုဏ်စရာဲ ကေုာံ မေတ္တာ။
# '''ပွမစုတ်သင်္ကေတ:''' ဇၟာပ်မချူလိက်တုဲ ဒးစုတ်သင်္ကေတ `[[ညးလွပ်:Aue Nai|Aue Nai]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Aue Nai|ဓရီု]])  ၁၉:၄၈၊ ၅ ဨပြဳ ၂၀၂၆ (+0630)` သွက်ဂွံဗၟံက်ထ္ၜး ယၟုညးလွပ် ကေုာံ အခိင်ကာလ **အလဵုအလဵု**။
# '''သဇိုင်သစ္စ:''' တင်ဂၞင်မသိုပ်ကၠဳဂှ် ဒးဒုင်သဇိုင်ကု [[ယုတ္တိဗေဒ]] ကေုာံ သုတေသန **ဇေတ်ဇေတ်**။

== သွာင်သိုပ်ကၠဳအဓိကဂမၠိုင် (Major Topics) ==
ညးလွပ်တၞဟ်တအ် လုပ်သိုပ်ကၠဳမာန် ပ္ဍဲသွာင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်:
* '''ပွမဒါန်လိက်:''' ပွမပလေဝ်သဒ္ဒါ ကေုာံ ဝေါဟာရမန် ပ္ဍဲလိက်ပရေင် [[သိပ္ပံဗေဒ]]။
* '''နဲကဲပညာ:''' ပွမခၞံဗဒှ် ထာမ်ပလိက် (Templates) ကေုာံ ပွမစီုဇန် [[ခမ်ပျူတာ]] သာပ်ဝဲလ် ဝဳကဳ။
* '''[[ဇာနှိက်]] ဆက်ဆောံ:''' ပွမဖြးဖေအ်ဗဟုသုတ နကဵု [[အေန်တာနေတ်]] သွက်ဂကူမန်။

== သ္ၚဳဂၠေပ် နကဵုမတ်တၠပညာ (Analytical Perspective) ==
နကဵုမတ်တၠပညာ [[ပရေင်ပညာ]] မ္ဂး:
# '''Pedagogical Subversion:''' မုက်လိက်ဓရီုကျာဏအ် ဒှ်ဒၞာဲသုင်စောဲ [[ဂြောဝ် အရေဝ်]] သွက်ဂွံပၠိုဟ်ဗ္ဒန်ထောံ တင်ဂၞင်ဗၠေတ်ဗၠေတ်။
# '''Consensus Logic:''' ဇၟာပ်တင်သန္နိဋ္ဌာန် ဒးဒုင်သဇိုင်ကုပွမပံင်စပ် '''အကြာ''' ညးလွပ်ဂမၠိုင် **ဇေတ်ဇေတ်**။
# '''Digital Identity:''' ပွမဆက်ဆောံ ပ္ဍဲမုက်လိက်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ပွမဗၟံက်ထ္ၜး အစောံစရာဲမၞိဟ်မန် ပ္ဍဲခေတ် [[နဲပညာခေတ်တၟိ]]။

== ဆက်ဗှ်ညိ ==
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ညးလွပ်ဂမၠိုင်]]
* [[ဘာသာမန်]]
* [[ယုတ္တိဗေဒ]]
* [[နဲပညာခေတ်တၟိ]]

[[Category:ညးလွပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာမန်]]
[[Category:မုက်လိက်ဓရီုကျာ ညးလွပ်ဂမၠိုင်]]

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]])  ၀၂:၃၆၊ ၂၉ ဨပြဳ ၂၀၂၆ (+0630) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472432 --&gt;

== Invitation to try the Starter Kit Dashboard and share your feedback ==

Hello @[[ညးလွပ်:Aue Nai|Aue Nai]],

Apologies this message is not in your native language.

As an admin in the Mon Wikipedia, you are invited by the [[mw:Language_Onboarding_and_Development|Language Onboarding and Development]] initiative to use the Starter Kit Dashboard. This tool will help you perform essential tasks such as importing infoboxes, tracking your Wikipedia’s activity and growth and connecting with members of the broader Wikimedia community for technical guidance.

Starter Kit Dashboard organizes essential setup tasks, making it easy for you to complete them so contributors can begin editing and learning quickly. As an admin, you can also use the Dashboard to track your Wikipedia’s progress and growth. Using this tool will help us evaluate how it can improve the onboarding experience for administrators, and the insights you provide will be used to enhance the experience for new wikis graduating from the incubator. Visit [[mw:Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit|this page]] to learn more about the Starter Kit.

Here's how to get started:

* Access the Starter Kit Dashboard here: [http://starterkit.toolforge.org/ http://starterkit.toolforge.org]
* Login with your wiki credentials, enter the target wiki url (e.g., https://hi.wikipedia.org)
* Follow the steps shown in the video below to use the tool.

[[ဝှာင်:Wikipedia_Starter_Kit_Dashboard_MVP_Demo_Video.webm|758x758px|Wikipedia Starter Kit Dashboard MVP Demo Video]]

* After exploring the Dashboard, please share your feedback on [[mw:Talk:Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit|this page,]] focusing on the following questions:
** The parts of the starter kit you expect to use most often, and how you plan to use them.
** The essential tasks you tried, and how easy or difficult they were to complete.
** The wiki tasks you would like the starter kit to guide you through or automate in the future.

Most of the tasks that will result in edits on the wiki can be reverted like an edit from the “view history”, so don't be afraid to try them several times.

We would appreciate it if you could submit your feedback by June 26, 2026, so we can begin analyzing it to identify areas for improvement. If you have any questions or need assistance, please let me know.

Thank you so much for your contributions to your Wikipedia and for helping us shape this tool for new and small Wikipedias. We will keep you updated on any additional things added to the starter kit in the future.

Best regards, [[ညးလွပ်:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:UOzurumba (WMF)|ဓရီု]])  ၀၄:၁၂၊ ၁၂ ဂျောန် ၂၀၂၆ (+0630)

===Appreciating your feedback on the Starter Kit Dashboard===

Dear [[ညးလွပ်:Aue Nai|Aue Nai]],

Thank you for taking the time to explore the [http://starterkit.toolforge.org/ Starter kit dashboard] and for sharing your thoughtful feedback. Your insights are invaluable to us, and we truly appreciate your continued commitment to the Wikipedia community.

We are currently working on the feedback we received. You can view the tasks we are currently working on here: https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/?project=PHID-PROJ-jry4odhdvqbzs7ptr3vw&amp;statuses=open()&amp;group=none&amp;order=newest#R

The next phase of our work will be to share the tool broadly with various communities in the movement.

If you haven't yet had the chance to submit your feedback, you're still welcome to share your thoughts on [[mw:Talk:Language Onboarding and Development/Starter kit|the feedback page]]. 

Best regards,
[[ညးလွပ်:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:UOzurumba (WMF)|ဓရီု]])  ၁၁:၂၁၊ ၃၁ ဂျူလာင် ၂၀၂၆ (+0630)</text>
      <sha1>jkdy9zr60nl72wbualksqvras7g657a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>56502</id>
      <parentid>56501</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T05:12:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* Appreciating your feedback on the Starter Kit Dashboard */ လိက်ကလေင်</comment>
      <origin>56502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10466" sha1="epn59tz1hutvdc0w1ej0gm3sqovhh12" xml:space="preserve">{{Talk header}}
{{User info|Aue Nai}}

'''ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Aue Nai''' ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ သွက်ဂွံပတိုန်တင်ဂၞင်၊ သၟာန်ပုစ္ဆာ ကေုာံ ဗိုင်ကဵုကသပ် မဆေင်စပ်ကု ပွမဒါန်လိက်ပရေင်ဂမၠိုင်ရ။ ညးလွပ် &quot;အဲနာဲ&quot; ဝွံ ဒုင်သဇိုင်ကု [[နဲပညာခေတ်တၟိ]] သွက်ဂွံဇၞော်မောဝ်ပတိုန် [[ဘာသာမန်]] ပ္ဍဲ [[၂၁ ဗွဝ်ကၠံ]] ရ။

== မူဝါဒ ပ္ဍဲမုက်လိက်ဓရီုကျာ (Talk Page Policy) ==
သွက်ဂွံသိုပ်ကၠဳဒၟံင် '''အကြာ''' ညးလွပ်ဂမၠိုင် ညံင်ဂွံစှ်ေဗီုစံင် **ဇေတ်ဇေတ်** မ္ဂး:
# '''ပွမစွံမ္ၚုဟ်စိုတ်:''' သုင်စောဲအရေဝ်ဘာသာ မနွံကဵုဂုဏ်စရာဲ ကေုာံ မေတ္တာ။
# '''ပွမစုတ်သင်္ကေတ:''' ဇၟာပ်မချူလိက်တုဲ ဒးစုတ်သင်္ကေတ `[[ညးလွပ်:Aue Nai|Aue Nai]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Aue Nai|ဓရီု]])  ၁၉:၄၈၊ ၅ ဨပြဳ ၂၀၂၆ (+0630)` သွက်ဂွံဗၟံက်ထ္ၜး ယၟုညးလွပ် ကေုာံ အခိင်ကာလ **အလဵုအလဵု**။
# '''သဇိုင်သစ္စ:''' တင်ဂၞင်မသိုပ်ကၠဳဂှ် ဒးဒုင်သဇိုင်ကု [[ယုတ္တိဗေဒ]] ကေုာံ သုတေသန **ဇေတ်ဇေတ်**။

== သွာင်သိုပ်ကၠဳအဓိကဂမၠိုင် (Major Topics) ==
ညးလွပ်တၞဟ်တအ် လုပ်သိုပ်ကၠဳမာန် ပ္ဍဲသွာင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်:
* '''ပွမဒါန်လိက်:''' ပွမပလေဝ်သဒ္ဒါ ကေုာံ ဝေါဟာရမန် ပ္ဍဲလိက်ပရေင် [[သိပ္ပံဗေဒ]]။
* '''နဲကဲပညာ:''' ပွမခၞံဗဒှ် ထာမ်ပလိက် (Templates) ကေုာံ ပွမစီုဇန် [[ခမ်ပျူတာ]] သာပ်ဝဲလ် ဝဳကဳ။
* '''[[ဇာနှိက်]] ဆက်ဆောံ:''' ပွမဖြးဖေအ်ဗဟုသုတ နကဵု [[အေန်တာနေတ်]] သွက်ဂကူမန်။

== သ္ၚဳဂၠေပ် နကဵုမတ်တၠပညာ (Analytical Perspective) ==
နကဵုမတ်တၠပညာ [[ပရေင်ပညာ]] မ္ဂး:
# '''Pedagogical Subversion:''' မုက်လိက်ဓရီုကျာဏအ် ဒှ်ဒၞာဲသုင်စောဲ [[ဂြောဝ် အရေဝ်]] သွက်ဂွံပၠိုဟ်ဗ္ဒန်ထောံ တင်ဂၞင်ဗၠေတ်ဗၠေတ်။
# '''Consensus Logic:''' ဇၟာပ်တင်သန္နိဋ္ဌာန် ဒးဒုင်သဇိုင်ကုပွမပံင်စပ် '''အကြာ''' ညးလွပ်ဂမၠိုင် **ဇေတ်ဇေတ်**။
# '''Digital Identity:''' ပွမဆက်ဆောံ ပ္ဍဲမုက်လိက်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ပွမဗၟံက်ထ္ၜး အစောံစရာဲမၞိဟ်မန် ပ္ဍဲခေတ် [[နဲပညာခေတ်တၟိ]]။

== ဆက်ဗှ်ညိ ==
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ညးလွပ်ဂမၠိုင်]]
* [[ဘာသာမန်]]
* [[ယုတ္တိဗေဒ]]
* [[နဲပညာခေတ်တၟိ]]

[[Category:ညးလွပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာမန်]]
[[Category:မုက်လိက်ဓရီုကျာ ညးလွပ်ဂမၠိုင်]]

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]])  ၀၂:၃၆၊ ၂၉ ဨပြဳ ၂၀၂၆ (+0630) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472432 --&gt;

== Invitation to try the Starter Kit Dashboard and share your feedback ==

Hello @[[ညးလွပ်:Aue Nai|Aue Nai]],

Apologies this message is not in your native language.

As an admin in the Mon Wikipedia, you are invited by the [[mw:Language_Onboarding_and_Development|Language Onboarding and Development]] initiative to use the Starter Kit Dashboard. This tool will help you perform essential tasks such as importing infoboxes, tracking your Wikipedia’s activity and growth and connecting with members of the broader Wikimedia community for technical guidance.

Starter Kit Dashboard organizes essential setup tasks, making it easy for you to complete them so contributors can begin editing and learning quickly. As an admin, you can also use the Dashboard to track your Wikipedia’s progress and growth. Using this tool will help us evaluate how it can improve the onboarding experience for administrators, and the insights you provide will be used to enhance the experience for new wikis graduating from the incubator. Visit [[mw:Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit|this page]] to learn more about the Starter Kit.

Here's how to get started:

* Access the Starter Kit Dashboard here: [http://starterkit.toolforge.org/ http://starterkit.toolforge.org]
* Login with your wiki credentials, enter the target wiki url (e.g., https://hi.wikipedia.org)
* Follow the steps shown in the video below to use the tool.

[[ဝှာင်:Wikipedia_Starter_Kit_Dashboard_MVP_Demo_Video.webm|758x758px|Wikipedia Starter Kit Dashboard MVP Demo Video]]

* After exploring the Dashboard, please share your feedback on [[mw:Talk:Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit|this page,]] focusing on the following questions:
** The parts of the starter kit you expect to use most often, and how you plan to use them.
** The essential tasks you tried, and how easy or difficult they were to complete.
** The wiki tasks you would like the starter kit to guide you through or automate in the future.

Most of the tasks that will result in edits on the wiki can be reverted like an edit from the “view history”, so don't be afraid to try them several times.

We would appreciate it if you could submit your feedback by June 26, 2026, so we can begin analyzing it to identify areas for improvement. If you have any questions or need assistance, please let me know.

Thank you so much for your contributions to your Wikipedia and for helping us shape this tool for new and small Wikipedias. We will keep you updated on any additional things added to the starter kit in the future.

Best regards, [[ညးလွပ်:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:UOzurumba (WMF)|ဓရီု]])  ၀၄:၁၂၊ ၁၂ ဂျောန် ၂၀၂၆ (+0630)

===Appreciating your feedback on the Starter Kit Dashboard===

Dear [[ညးလွပ်:Aue Nai|Aue Nai]],

Thank you for taking the time to explore the [http://starterkit.toolforge.org/ Starter kit dashboard] and for sharing your thoughtful feedback. Your insights are invaluable to us, and we truly appreciate your continued commitment to the Wikipedia community.

We are currently working on the feedback we received. You can view the tasks we are currently working on here: https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/?project=PHID-PROJ-jry4odhdvqbzs7ptr3vw&amp;statuses=open()&amp;group=none&amp;order=newest#R

The next phase of our work will be to share the tool broadly with various communities in the movement.

If you haven't yet had the chance to submit your feedback, you're still welcome to share your thoughts on [[mw:Talk:Language Onboarding and Development/Starter kit|the feedback page]]. 

Best regards,
[[ညးလွပ်:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:UOzurumba (WMF)|ဓရီု]])  ၁၁:၂၁၊ ၃၁ ဂျူလာင် ၂၀၂၆ (+0630)

:thanks [[ညးလွပ်:Aue Nai|Aue Nai]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Aue Nai|ဓရီု]])  ၁၁:၄၂၊ ၃၁ ဂျူလာင် ၂၀၂၆ (+0630)</text>
      <sha1>epn59tz1hutvdc0w1ej0gm3sqovhh12</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Htawmonzel</title>
    <ns>3</ns>
    <id>1118</id>
    <revision>
      <id>56520</id>
      <parentid>55237</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T11:49:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>UOzurumba (WMF)</username>
        <id>3321</id>
      </contributor>
      <comment>/* Invitation to try the Starter Kit Dashboard and share your feedback */</comment>
      <origin>56520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52925" sha1="itiawxaioutenn0g0eeu2e4j5k0vvu9" xml:space="preserve">
== ဒုင်တၠုင်ဏာနူကဵု[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]][[မန်|ဘာသာမန်]]ဏအ်ရအဴ Htawmonzel! ==
Hello{{Ping|Htawmonzel}}, Please help edit &lt;!-- Template:Welcome --&gt; for Mon language wikipedia, the way to use Wikipedia is not very good, I need you help thank you very much.--[[ညးလွပ်:咽頭べさ|咽頭べさ]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:咽頭べさ|ဓရီု]])  ၁၇:၅၆၊ ၂၀ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ (+0630)


အဲဂှ် ဒှ်နာဲဗဳထဝ် မန်ဇြာ ဇာတိနူကွာန်ကၟာဝက် ပဒတဴ ပ္ဍဲဍုင်ဒိန်မက်ရ။ အဲစချဳဓရာင်ကၠုင် ပ္ဍဲဝဳကဳပဳဒဳယာမန် နူဒဒှ် ဘဝလဒပ် နူကဵုဂိတုဂျူလာင်၊ ၂၀၁၈ တုဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲမၞိဟ်မချဳဓရာင်ကၠောန် ညံင် ဝဳကဳပဳဒဳယာမန် ဂွံဒှ်ဒတန်မွဲတၠကီုရ။
:ထံက်ဂလာန်ပေၚ်ၚ်ရအဴ။ We appreciate your work and fully support on your effort in Wikipedia. We need you. --[[ညးလွပ်:Monbeeree|Monbeeree]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Monbeeree|ဓရီု]])  ၂၁:၄၇၊ ၂၅ အဝ်ဂေတ် ၂၀၂၀ (+0630)

== နွံပၟိက် ဆန္ဒမာဲ ==

တၞဟ်နဂွံဇမၠိၚ်အာယုက် အခေါၚ်အရာကောပ်ကာဲ [[ညးလွပ်:Aue Nai|Aue Nai]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Aue Nai|ဓရီု]])  ၁၇:၁၇၊ ၃ မာတ် ၂၀၂၀ (+0630) တုဲ နွံပၟိက်ကဵု ပရေၚ်ကဵုဆန္ဒနူညးပါလုပ်ဒၟံၚ်ပ္ဍဲဝဳကဳမန်တအ်ရ။
သ္ပဂုဏ်တုဲ ကဵုဆန္ဒမာဲညိ။

:ကုညးလွပ်ဗွဲလ္တူတေံဂှ် ထံက်ဂလာန်ပေၚ်ၚ်ရအဴ။ အခေါၚ်ကောပ်ကာဲကာဲ ညးဂှ် နွံပၟိက်ဇၞော်ကဵုဇြဟတ်ရောၚ်။ We appreciate your work and fully support on your effort in Wikipedia. We need you.  --[[ညးလွပ်:Monbeeree|Monbeeree]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Monbeeree|ဓရီု]])  ၂၁:၄၁၊ ၂၅ အဝ်ဂေတ် ၂၀၂၀ (+0630)

== To delete ==

အစ်ကိုရေ [[:ကဏ္ဍ:Delete]] ထဲက စာမျက်နှာတွေက ဖျက်ပစ်ဖို့ လိုတဲ့ စာမျက်နှာတွေပါ။ စစ်ဆေးပြီး ဖျက်ပေးဖို့ တောင်းဆိုပါတယ်။ ကျေးဇူးပါ။ [[User:Ninjastrikers|&lt;span style=&quot;font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;&quot;&gt;Ninja&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;✮&lt;/span&gt;Strikers&lt;/span&gt;]] &lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;color:Red;font-size:85%;&quot;&gt;«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»&lt;/span&gt;&lt;/sup&gt;  ၁၁:၂၇၊ ၂၃ ဨပြဳ ၂၀၂၀ (+0630)

== to restore Main page history ==

Please move [[မန်ခိုၚ်ဗိုန်]] back to [[မုက်လိက်တမ်]] as there is page history since incubator. You can choose to delete the page [[မုက်လိက်တမ်]] during the move. And also make a protection (edit and/or move) to [[မုက်လိက်တမ်]] after move. Thanks. [[User:Ninjastrikers|&lt;span style=&quot;font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;&quot;&gt;Ninja&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;✮&lt;/span&gt;Strikers&lt;/span&gt;]] &lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;color:Red;font-size:85%;&quot;&gt;«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»&lt;/span&gt;&lt;/sup&gt;  ၂၂:၁၂၊ ၁၁ နဝ်ဝေမ်ပါ ၂၀၂၀ (+0630)

: Yes, I did it now. Thanks [[User:Ninjastrikers|&lt;span style=&quot;font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;&quot;&gt;Ninja&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;✮&lt;/span&gt;Strikers&lt;/span&gt;]]

== Empty category links ==

Why are you [[Special:Diff/24045|adding empty category links]] to articles? - [[ညးလွပ်:Dcljr|dcljr]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Dcljr|ဓရီု]])  ၂၀:၅၅၊ ၃၀ နဝ်ဝေမ်ပါ ၂၀၂၀ (+0630)

==Request translation==
Hello {{Ping|Htawmonzel}}, The article in this link https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3AMain+page&amp;action=page&amp;filter=&amp;language=mnw help please translate Mon language. I am not good at writing Mon language on my computer.  In my computer, Mon language is not 100% consonants. If I write Mon language, I have to go through the phone and rarely write on my computer.  Writing Mon language on the computer is not very convenient. I have a problem like this, I need your help, translation of your language I like it. Because of the translation of your language, the spelling is very beautiful and read well. I could translate my own language, but I was worried that the spelling was wrong. I was not very familiar language nation of Burma, I Be a Japanese national, but I intend to help the Mon people 100% for me, writing in Burma is very difficult, but writing in Korean and Japanese and English is not that difficult okay thank you very much I respect you.--[[ညးလွပ်:咽頭べさ|咽頭べさ]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:咽頭べさ|ဓရီု]])  ၁၈:၁၄၊ ၂၅ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ (+0630)

== Nika Melia ==
Hello {{Ping|Htawmonzel}}, can you translate this page in Mon language? [[:en:Nika Melia|Nika Melia]], thanks--[[ညးလွပ်:ჯეო|ჯეო]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:ჯეო|ဓရီု]])  ၁၉:၄၉၊ ၂၀ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ (+0630)

== Please persuade the user who believes that the term 'က္ၜံင်ထံက်ကလဵု' is not proper ==

Sorry for writing in English, but please visit [[wikt:ja:トーク:ထံက်က္ၜံၚ်ကၠဵု]] and persuade Mr.&lt;sup&gt;(added: [[ညးလွပ်:エリック・キィ|Eryk Kij]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:エリック・キィ|ဓရီု]])  ၁၆:၁၇၊ ၁၆ ဂျူလာင် ၂၀၂၁ (+0630))&lt;/sup&gt; 咽頭べさ who believes that the term က္ၜံင်ထံက်ကလဵု 'to kneel' is not proper. I have noticed that you have used the term at [[အခိုက်အလိုက် ရမ္သာၚ်မန်#၂။ ပိုဒ်ကြိယာမၞုံကုလက်သန်ကၟက် ( -် ) မဒှ် အက္ခဝ်(ဇ)]]. --[[ညးလွပ်:エリック・キィ|Eryk Kij]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:エリック・キィ|ဓရီု]])  ၁၃:၀၉၊ ၁၄ ဂျူလာင် ၂၀၂၁ (+0630)
:::မ္ၚဵုရအဴနာဲ{{Ping|Htawmonzel}}ဝေါဟာ'''ထံက်က္ၜံၚ်ကၠဵု ဟွံသေင်မဂ္ဂး ထံက်က္ၜံၚ်ကဵုကၠဵု'''ဂှ်နာဲ[[ညးလွပ်:エリック・キィ|အဳရိကေဝ်ကဳ]]တံညးချူလဵုဝေါဟာ'''က္ၜံင်ထံက်ကလဵု'''နဲကဲညးချူဗၠောတ်မံင်ကီုလေဝ်ညးဟွံတီကလေင်လဲထ္ၜးကဵုညးဘာသာအင်္ဂလိက်ညိတင်ဂုဏ်ရ။ [နာဲ 咽頭べさ ဂှ်ချူဏံပ္ဋဲ ၁၈:၀၈၊ ၁၄ ဂျူလာင် ၂၀၂၁ (+0630) ရ။]
::: Dear [[ညးလွပ်:エリック・キィ]] Sorry to reply you late! To kneel in Mon ထံက်က္ၜံင် or ထံက်ကလဵု. I don't think the word come from ထံက်က္ၜံင်ကဵုကၠဵု (To kneel to (a) dog) ကလဵု here doesn't mean &quot;dog&quot;. It means to bow, to bend. --[[ညးလွပ်:Htawmonzel|Htawmonzel]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Htawmonzel|ဓရီု]])  ၁၄:၀၁၊ ၁၆ ဂျူလာင် ၂၀၂၁ (+0630)
:::: @Htawmonzel Thank you very much. So do you think that as for 'to kneel' in Mon, the terms ထံက်က္ၜံင် and ထံက်ကလဵု are proper and က္ၜံင်ထံက်ကလဵု is not? --[[ညးလွပ်:エリック・キィ|Eryk Kij]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:エリック・キィ|ဓရီု]])  ၁၄:၃၀၊ ၁၆ ဂျူလာင် ၂၀၂၁ (+0630)
::::: Yes, it is. --[[ညးလွပ်:Htawmonzel|Htawmonzel]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Htawmonzel|ဓရီု]])  ၁၄:၅၃၊ ၁၆ ဂျူလာင် ၂၀၂၁ (+0630)
:::::: တင်ဂုဏ်ရအဴ။ --[[ညးလွပ်:エリック・キィ|Eryk Kij]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:エリック・キィ|ဓရီု]])  ၁၆:၁၇၊ ၁၆ ဂျူလာင် ၂၀၂၁ (+0630)

==[[သာန်ဝေန်]]==
:::မ္ၚဵုရအဴနာဲ{{Ping|Htawmonzel}}မုလိက်[[သာန်ဝေန်]]ဏအ်ကလေင်ချူကၠာဲကဵုဗီုအင်္ဂလိက်ဂွံဟာအစာ အဲနွံပၟိက်သွက်ဂွံသုင်စောဲဝဳကဳပဳဒဳယာအင်္ဂလိက် အဲလေဝ်လေပ်မံင်လိက်အင်္ဂလိက်ရ ဆ္ဂးအဲနွံပၟိက်လိက်အစာချူလဝ်တင်ဂုဏ်ရ။--[[User:咽頭べさ|Music writer Dr.Intobesa]] ([[User talk:咽頭べさ|talk]])  ၀၂:၂၉၊ ၁၀ သေပ်တေမ်ပါ ၂၀၂၁ (+0630)

::: ယွံ၊ လၟုဟ် အဲကလိဂွံ တင်ဂၞင် နူကောန်ဝုတ်ညးတုဲ၊ ချူတုဲတှ်ေ ကၠာဲရံင် ဗီုအင်္ဂလိက်ရောင်။ --[[ညးလွပ်:Htawmonzel|Htawmonzel]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Htawmonzel|ဓရီု]])  ၂၁:၃၀၊ ၁၀ သေပ်တေမ်ပါ ၂၀၂၁ (+0630)

==[[ဍုင်ရးဗၟာ]]==
Helloနာဲ{{Ping|Htawmonzel}},I urgently need your help, please check this [[ဍုင်ရးဗၟာ]] page as soon as possible, I'm very sorry I could not solve these problems because I am not an administrator, if I applied as an Admin to solve these problems, would you accept? please answer my question, thanks.--[[User:咽頭べさ|Music writer Dr.Intobesa]] ([[User talk:咽頭べさ|talk]])  ၀၈:၀၉၊ ၁၂ အံက်တဝ်ဗါ ၂၀၂၁ (+0630)
: Dear [[User:咽頭べさ|Dr.Intobesa]], I am agreed with [[User:Ninjastrikers|Ninjastrikers]] that the page [[ဍုင်ရးဗၟာ]] is not met the relevant criteria for content of Mon wikipedia. There are only some copies from English version without any translation to Mon. Even the content &quot;ဍုင်ရးဗၟာ&quot; doesn't correct. Of cause we need a content of &quot;Myanmar/Union of Myanmar&quot; in Mon Wikipedia. --[[ညးလွပ်:Htawmonzel|Htawmonzel]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Htawmonzel|ဓရီု]])  ၁၃:၀၂၊ ၁၂ အံက်တဝ်ဗါ ၂၀၂၁ (+0630)
:Dear Dr.Intobesa, I am agreed with Ninjastrikers that the page ဍုင်ရးဗၟာ is not met the relevant criteria for content of Mon wikipedia. There are only some copies from English version without any translation to Mon. Even the content &quot;ဍုင်ရးဗၟာ&quot; doesn't correct. Of cause we need a content of &quot;Myanmar/Union of Myanmar&quot; in Mon Wikipedia. [[ညးလွပ်:Htawmonzel|Htawmonzel]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Htawmonzel|ဓရီု]])  ၁၃:၀၄၊ ၁၂ အံက်တဝ်ဗါ ၂၀၂၁ (+0630)
::I think it would be best to translate and edit the [[ဍုင်ရးဗၟာ]] page for the Mon language without deleting it, I am too busy developing a new Pa'O, S'gaw Karen, Rwan Wikipedia language, so I do not have time to translate for Mon Wikipedia, currently, there are various problems with Mon Wikipedia, so I would like to help protect Mon Wikipedia, thanks. [[User:咽頭べさ|Music writer Dr.Intobesa]] ([[User talk:咽頭べさ|talk]])  ၁၃:၃၁၊ ၁၂ အံက်တဝ်ဗါ ၂၀၂၁ (+0630)

== Translation request for gadgets ==

Hi bro! I am installing some [[တၟေင်:သွက်ဂွံရုဲစှ်ဂမၠိုင်#mw-prefsection-gadgets|useful gadgets]] to this wiki and there are some strings to be translated to Mon language. Therefore, may I kindly request to translate the following required messages to Mon. Thank you. 

* အချို့သော မြေပုံများကဲ့သို့တွင် မြင်ကွင်း အပြောင်းအလဲ ရွေးချယ်စရာအဖြစ် ခလုတ်များ ပြသပေးသည် ([[မဳဒဳယာဝဳကဳ:Gadget-switcher]])
* HotCat ကို အသုံးပြုခြင်းဖြင့် စာမျက်နှာတစ်ခုတွင် ကဏ္ဍများအား လွယ်ကူစွာ ပေါင်းထည့်/ဖယ်ရှား/ပြောင်းလဲ နိုင်သည်။[နမူနာ] ([[မဳဒဳယာဝဳကဳ:Gadget-HotCat]])
* အားလုံး ပြသရန် ([[မဳဒဳယာဝဳကဳ:Gadget-switcher.js]])

&lt;pre&gt;
HotCat.messages.cat_removed   = '[[Category:$1]]ကို ဖယ်ရှားခဲ့သည်';
	HotCat.messages.template_removed  = '{{[[Category:$1]]}}ကို ဖယ်ရှားခဲ့သည်';
	HotCat.messages.cat_added     = '[[Category:$1]]ကို ပေါင်းထည့်ခဲ့သည်';
	HotCat.messages.cat_keychange = '[[Category:$1]]အတွက် အက္ခရာစဉ် : &quot;$2&quot;'; // $2 is the new key'
	HotCat.messages.cat_notFound  = 'Category &quot;$1&quot; အမည်ဖြင့် မရှိပါ';
	HotCat.messages.cat_exists    = 'Category &quot;$1&quot; သည် ရှိနှင့်ပြီး ဖြစ်၍ မပေါင်းထည့်ပါ';
	HotCat.messages.cat_resolved  = '(redirect [[Category:$1]] resolved)';
	HotCat.messages.uncat_removed = '{{uncategorized}}တမ်းပလိတ်ကို ဖယ်ရှားခဲ့သည်';
	HotCat.messages.prefix            = '[[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ကို အသုံးပြု၍ ';
	HotCat.messages.using             = &quot;&quot;;
	HotCat.messages.separator         = '၊ ';
	HotCat.messages.multi_change  = '$1 ကဏ္ဍများ';
	HotCat.messages.commit        = 'သိမ်းရန်';
	HotCat.messages.ok            = 'OK';
	HotCat.messages.cancel        = 'မလုပ်တော့ပါ';
	HotCat.messages.multi_error = 'ဆာဗာမှ စာသားများကို ရယူ၍ မရနိုင်ပါ။ ထို့ကြောင့် သင်၏ ကဏ္ဍပြောင်းလဲချက်များကို '
                                +'သိမ်းဆည်းခြင်း မပြုလုပ်နိုင်ပါ။ အဆင်မပြေဖြစ်ရခြင်းအတွက် တောင်းပန်ပါသည်။';
HotCat.engine_names.searchindex = 'အက္ခရာစဉ် ရှာဖွေရန်';
	HotCat.engine_names.pagelist    = 'စာမျက်နှာ စာရင်း';
	HotCat.engine_names.combined    = 'ပေါင်းစပ်ရှာဖွေရန်';
	HotCat.engine_names.subcat      = 'ကဏ္ဍခွဲများ';
	HotCat.engine_names.parentcat   = 'ပင်မ ကဏ္ဍများ';

	HotCat.tooltips.change = 'ပြောင်းလဲရန်';
	HotCat.tooltips.remove = 'ဖယ်ရှားရန်';
	HotCat.tooltips.add = 'ကဏ္ဍသစ် ပေါင်းထည့်ရန်';
	HotCat.tooltips.restore = 'ပြောင်းလဲမှုများ နောက်ပြန်ပြင်ရန်';
	HotCat.tooltips.undo = 'ပြောင်းလဲမှုများ နောက်ပြန်ပြင်ရန်';
	HotCat.tooltips.down = 'ပြောင်းလဲနိုင်ရန် ဖွင့်ပြီး ကဏ္ဍခွဲများ ပြသရန်';
	HotCat.tooltips.up = 'ပြောင်းလဲနိုင်ရန် ဖွင့်ပြီး ပင်မကဏ္ဍများ ပြသရန်';

	HotCat.multi_tooltip = 'ကဏ္ဍများ တစ်ခုမက ထည့်သွင်းရန်';
&lt;/pre&gt;
Thank you! [[User:Ninjastrikers|&lt;span style=&quot;font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;&quot;&gt;Ninja&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;✮&lt;/span&gt;Strikers&lt;/span&gt;]] &lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;color:Red;font-size:85%;&quot;&gt;«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»&lt;/span&gt;&lt;/sup&gt;  ၁၆:၁၆၊ ၃ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၂၁ (+0630)

:Dear  [[User:Ninjastrikers|&lt;span style=&quot;font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;&quot;&gt;Ninja&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;✮&lt;/span&gt;Strikers&lt;/span&gt;]] &lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;color:Red;font-size:85%;&quot;&gt;«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»&lt;/span&gt;&lt;/sup&gt;
:I can't make any change in the မဳဒဳယာဝဳကဳ:Gadget-switcher.js. Please do it for me. အားလုံး ပြသရန် = သွက်ဂွံထ္ၜးကဵု သီုဖအိုတ်
:* သွက်ဂွံထ္ၜးကဵု သီုဖအိုတ် ([[မဳဒဳယာဝဳကဳ:Gadget-switcher.js]])
:++++
:HotCat.messages.cat_removed   = '[[Category:$1]]ဂှ် ပါဲတးလဝ်ရ';
:	HotCat.messages.template_removed  = '{{[[Category:$1]]}}ဂှ် ပါဲတးလဝ်ရ';
:	HotCat.messages.cat_added     = '[[Category:$1]]ဂှ် ပံင်စုတ်လဝ်ရ';
:	HotCat.messages.cat_keychange = 'သွက်[[Category:$1]]ဂှ် လၟေင်အက္ခရ : &quot;$2&quot;'; // $2 is the new key'
:	HotCat.messages.cat_notFound  = 'နကဵုယၟု Category &quot;$1&quot;ဂှ် ဟွံမဲရ';
:	HotCat.messages.cat_exists    = 'Category &quot;$1&quot; ဂှ် နွံဒၟံင်တုဲတုဲရတုဲ ဟွံပံင်စုတ်ရ';
:	HotCat.messages.cat_resolved  = '(ကလေင်ပညုင် [[Category:$1]] ကလေင်သွဟ်လဝ်)';
:	HotCat.messages.uncat_removed = '{{uncategorized}}ထာမ်ပလိက်ဂှ် ပါဲတးလဝ်ရ';
:	HotCat.messages.prefix            = '[[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ဂှ် စကာမ္ဂး ';
:	HotCat.messages.using             = &quot;&quot;;
:	HotCat.messages.separator         = '၊ ';
:	HotCat.messages.multi_change  = '$1 ဂမၠိုင်';
:	HotCat.messages.commit        = 'ဂိုင်ဒေပ်';
:	HotCat.messages.ok            = 'OK';
:	HotCat.messages.cancel        = 'ဟွံကၠောန်ရ';
:	HotCat.messages.multi_error = 'နူကဵု သာပါဂှ် လိက်တအ်ဂှ် ကလိဂွံ ဟွံမာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကဏ္ဍတင်အပြံင်အလှာဲမၞးတအ်ဂှ်'
:+'မဂိုင်ဒေပ်ဂှ် ကၠောန်ဟွံဂွံရ။ ဟိုတ်မဟွံသၟးအစောမ်ဂှ် သၠးအခေါင်ညိ။';
:HotCat.engine_names.searchindex = 'မဂၠာဲ နကဵုလၟေင်အက္ခရ';
:	HotCat.engine_names.pagelist    = 'စရင် မုက်လိက်';
:	HotCat.engine_names.combined    = 'မဂၠာဲ မပံင်စုတ်';
:	HotCat.engine_names.subcat      = 'ကဏ္ဍလပါ်ဂမၠိုင်';
:	HotCat.engine_names.parentcat   = 'ကဏ္ဍတမ်ဂမၠိုင်';
:	HotCat.tooltips.change = 'သွက်ဂွံပြံင်လှာဲ';
:	HotCat.tooltips.remove = 'သွက်ဂွံပါဲတး';
:	HotCat.tooltips.add = 'သွက်ဂွံ ပံင်စုတ်ကဏ္ဍတၟိ';
:	HotCat.tooltips.restore = 'သွက်ဂွံကလေင်ပလေဝ် အပြံင်အလှာဲဂမၠိုင်';
:	HotCat.tooltips.undo = 'သွက်ဂွံကလေင်ပလေဝ် အပြံင်အလှာဲဂမၠိုင်';
:	HotCat.tooltips.down = 'သွက်ဂွံပြံင်လှာဲမာန်ဂှ် ပံက်တုဲ ကဏ္ဍလပါ်ဂမၠိုင် ထ္ၜးကဵုညိ';
:	HotCat.tooltips.up = 'သွက်ဂွံပြံင်လှာဲမာန်ဂှ် ပံက်တုဲ ကဏ္ဍတမ်ဂမၠိုင် ထ္ၜးကဵုညိ';
:	HotCat.multi_tooltip = 'ကဏ္ဍဂမၠိုင် မကမွဲပြကာ ပံင်စုတ်ညိ';
:Best regards 
:--[[ညးလွပ်:Htawmonzel|Htawmonzel]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Htawmonzel|ဓရီု]])  ၂၃:၂၉၊ ၃ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၂၁ (+0630) [[ညးလွပ်:Htawmonzel|Htawmonzel]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Htawmonzel|ဓရီု]])  ၂၃:၃၁၊ ၃ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၂၁ (+0630)

Dear  [[User:Ninjastrikers|&lt;span style=&quot;font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;&quot;&gt;Ninja&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;✮&lt;/span&gt;Strikers&lt;/span&gt;]] &lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;color:Red;font-size:85%;&quot;&gt;«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»&lt;/span&gt;&lt;/sup&gt;
I can't make any change in the မဳဒဳယာဝဳကဳ:Gadget-switcher.js. Please do it for me. အားလုံး ပြသရန် = သွက်ဂွံထ္ၜးကဵု သီုဖအိုတ်

* သွက်ဂွံထ္ၜးကဵု သီုဖအိုတ် ([[မဳဒဳယာဝဳကဳ:Gadget-switcher.js]])

++++

HotCat.messages.cat_removed   = '[[Category:$1]]ဂှ် ပါဲတးလဝ်ရ';
	HotCat.messages.template_removed  = '{{[[Category:$1]]}}ဂှ် ပါဲတးလဝ်ရ';
	HotCat.messages.cat_added     = '[[Category:$1]]ဂှ် ပံင်စုတ်လဝ်ရ';
	HotCat.messages.cat_keychange = 'သွက်[[Category:$1]]ဂှ် လၟေင်အက္ခရ : &quot;$2&quot;'; // $2 is the new key'
	HotCat.messages.cat_notFound  = 'နကဵုယၟု Category &quot;$1&quot;ဂှ် ဟွံမဲရ';
	HotCat.messages.cat_exists    = 'Category &quot;$1&quot; ဂှ် နွံဒၟံင်တုဲတုဲရတုဲ ဟွံပံင်စုတ်ရ';
	HotCat.messages.cat_resolved  = '(ကလေင်ပညုင် [[Category:$1]] ကလေင်သွဟ်လဝ်)';
	HotCat.messages.uncat_removed = '{{uncategorized}}ထာမ်ပလိက်ဂှ် ပါဲတးလဝ်ရ';
	HotCat.messages.prefix            = '[[commons:Help:Gadget-HotCat|HotCat]]ဂှ် စကာမ္ဂး ';
	HotCat.messages.using             = &quot;&quot;;
	HotCat.messages.separator         = '၊ ';
	HotCat.messages.multi_change  = '$1 ဂမၠိုင်';
	HotCat.messages.commit        = 'ဂိုင်ဒေပ်';
	HotCat.messages.ok            = 'OK';
	HotCat.messages.cancel        = 'ဟွံကၠောန်ရ';
	HotCat.messages.multi_error = 'နူကဵု သာပါဂှ် လိက်တအ်ဂှ် ကလိဂွံ ဟွံမာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကဏ္ဍတင်အပြံင်အလှာဲမၞးတအ်ဂှ်'
                                +'မဂိုင်ဒေပ်ဂှ် ကၠောန်ဟွံဂွံရ။ ဟိုတ်မဟွံသၟးအစောမ်ဂှ် သၠးအခေါင်ညိ။';
HotCat.engine_names.searchindex = 'မဂၠာဲ နကဵုလၟေင်အက္ခရ';
	HotCat.engine_names.pagelist    = 'စရင် မုက်လိက်';
	HotCat.engine_names.combined    = 'မဂၠာဲ မပံင်စုတ်';
	HotCat.engine_names.subcat      = 'ကဏ္ဍလပါ်ဂမၠိုင်';
	HotCat.engine_names.parentcat   = 'ကဏ္ဍတမ်ဂမၠိုင်';

	HotCat.tooltips.change = 'သွက်ဂွံပြံင်လှာဲ';
	HotCat.tooltips.remove = 'သွက်ဂွံပါဲတး';
	HotCat.tooltips.add = 'သွက်ဂွံ ပံင်စုတ်ကဏ္ဍတၟိ';
	HotCat.tooltips.restore = 'သွက်ဂွံကလေင်ပလေဝ် အပြံင်အလှာဲဂမၠိုင်';
	HotCat.tooltips.undo = 'သွက်ဂွံကလေင်ပလေဝ် အပြံင်အလှာဲဂမၠိုင်';
	HotCat.tooltips.down = 'သွက်ဂွံပြံင်လှာဲမာန်ဂှ် ပံက်တုဲ ကဏ္ဍလပါ်ဂမၠိုင် ထ္ၜးကဵုညိ';
	HotCat.tooltips.up = 'သွက်ဂွံပြံင်လှာဲမာန်ဂှ် ပံက်တုဲ ကဏ္ဍတမ်ဂမၠိုင် ထ္ၜးကဵုညိ';

	HotCat.multi_tooltip = 'ကဏ္ဍဂမၠိုင် မကမွဲပြကာ ပံင်စုတ်ညိ';

Best regards 
--[[ညးလွပ်:Htawmonzel|Htawmonzel]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Htawmonzel|ဓရီု]])  ၂၃:၂၉၊ ၃ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၂၁ (+0630)

:All done. Thank you! [[User:Ninjastrikers|&lt;span style=&quot;font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;&quot;&gt;Ninja&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;✮&lt;/span&gt;Strikers&lt;/span&gt;]] &lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;color:Red;font-size:85%;&quot;&gt;«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»&lt;/span&gt;&lt;/sup&gt;  ၂၃:၄၅၊ ၃ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၂၁ (+0630)

== How we will see unregistered users ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=content/&gt;
Hi!

You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki.

When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed.

Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help.

If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]].

We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January.

Thank you. 
/[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]&lt;section end=content/&gt;
&lt;/div&gt;

 ၀၀:၄၈၊ ၅ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၂၂ (+0630)
&lt;!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(5)&amp;oldid=22532651 --&gt;

== Greeting from Wikimedia Language Diversity Hub ==

Good day Htawmonzel,

Sorry to write this to you in English.

This is iyumu from [[m:Wikimedia Language Diversity Hub|Wikimedia Language Diversity Hub]]. We are currently planning to have interviews with people from different language communities and espcially, we will focus on small/indigenous language communities. Based on the interview, we'd like to understand and to see how we can help with the development of the local communities in many other ways. 

And Mon communitiy is one of the first group of small language communities that we'd like to reach out to. If you're interested in helping us to participate the interview or if you know some other members from your communities (it will be great if we can have 5~15 interviwees), please let me know. You can just tag me here, or talk to me on [[m:user:iyumu|my meta page]]. Thank you!
[[ညးလွပ်:Iyumu|Iyumu]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Iyumu|ဓရီု]])  ၀၈:၀၉၊ ၁၆ ဂျောန် ၂၀၂၂ (+0630)

:Dear Wikimedia Language Diversity Hub, @[[ညးလွပ်:Iyumu|Iyumu]]
:Yes, you can interview me about Mon Wikipedia and Mon Wiktionary. 
:I am living in Denmark and it is best for me on weekend. 
:I will also ask in our community who are working for Mon Wikipedia about they want to participate in the interview. 
:@[[ညးလွပ်:Htawmonzel|Htawmonzel]] [[တၟေင်:တင်မခၞံဗဒှ်ဂမၠိုင်/83.90.174.143|83.90.174.143]]  ၀၁:၀၆၊ ၁၇ ဂျောန် ၂၀၂၂ (+0630)
::Good day,
::Thank you! We can keep in touch here or are you convenient with messages via email? Before the interview, basically, we would like to know how many people you know that can participate in the interview. Also, can you help with the translation of the interview questions (English to Mon) or do you know someone who can help with this. Also we'd like to look for someone who can help with the transcription and the translation of the interview content. We do have some budget from the Wikimedia Language Diversity Hub. All this work is for that we hope all the participants from your community can feel easy and do the interview in Mon language. Please keep me updated when you have anything new. Have a good day! [[ညးလွပ်:Iyumu|Iyumu]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Iyumu|ဓရီု]])  ၁၂:၂၀၊ ၁၇ ဂျောန် ၂၀၂၂ (+0630)
:::Dear @[[ညးလွပ်:Iyumu|Iyumu]] I have problem to log in with my account Htawmonzel in Wiki. Because my authenticator didn't generate the correct codes. I have sent Requesting 2FA removal. I hope the problem will be solved soon. So we can keep in touch with messages via email. My email is htawmonzel@gmail.com
:::I can help to translate the interview questions from English to Mon. You can send the questions to my email.
:::There are six persons (including me) who want to participate the interview. [[တၟေင်:တင်မခၞံဗဒှ်ဂမၠိုင်/83.90.174.143|83.90.174.143]]  ၁၄:၄၉၊ ၁၉ ဂျောန် ၂၀၂၂ (+0630)

:::: Good day @[[ညးလွပ်:Htawmonzel|Htawmonzel]], I've sent you an email about the interview. Please let me know if you've received email. And if there's any question about the interview, feel free to get back to me here or via email. We're looking forward to hear from you later. And we can arrange for a meeting before the interview to discuss about how we work on it if needed. Thank you. [[ညးလွပ်:Iyumu|Iyumu]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Iyumu|ဓရီု]])  ၀၈:၂၂၊ ၂၃ ဂျောန် ၂၀၂၂ (+0630)
:::::Now the Interview Guide is translated. It sent to your email and you can also get in google docs. Sorry to be late! It was diffacult to find time to do it. Yes, we can arrange for meeting and interview. [[ညးလွပ်:Htawmonzel|Htawmonzel]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Htawmonzel|ဓရီု]])  ၁၄:၁၀၊ ၂ ဂျူလာင် ၂၀၂၂ (+0630)

== Invitation to Rejoin the [https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:Translation_task_force Healthcare Translation Task Force] ==

[[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|right|frameless|125px]]
You have been a [https://mdwiki.toolforge.org/prior/index.php medical translators within Wikipedia]. We have recently relaunched our efforts and invite you to [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php join the new process]. Let me know if you have questions. Best [[User:Doc James|&lt;span style=&quot;color:#0000f1&quot;&gt;'''Doc James'''&lt;/span&gt;]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 12:34, 2 August 2023 (UTC)
&lt;!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_translators/1&amp;oldid=25451563 --&gt;

== Fallback language ==

Hi!

Please see the discussion here: https://translatewiki.net/wiki/Support#Request_change_the_language_name_for_mnw

What do you think about the proposed changes?

# Changing ဘာသာ မန် to ဘာသာမန်.
# Changing င် to ၚ်.
# Changing the language of untranslated user interface messages from Burmese to English.

Thanks! [[ညးလွပ်:Amire80|အမီရ် ဧ အဟရုနိ]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Amire80|ဓရီု]])  ၁၁:၁၆၊ ၁၀ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၂၄ (+0630)

:Hi [[ညးလွပ်:Amire80|အမီရ် ဧ အဟရုနိ]], 
:I've shared my perspective in the discussion regarding the proposed changes for the language name and the alteration from င် to ၚ်. I support the idea of changing the language name to ဘာသာမန်, but I disagree with changing င် to ၚ်.
:As for the suggestion to change the language of untranslated user interface messages from Burmese to English, I believe it's crucial to consider the primary users of Mon Wikipedia. It seems unlikely that Thai Mon people from Thailand constitute the majority of our users. Instead, we may have Mon migrant workers from Burma working in Thailand as our primary users. Most of them likely have a better understanding of Burmese than English. Therefore, I suggest maintaining the use of Burmese for untranslated user interface messages, as it may be more beneficial for our user community.
:Best regards,
:Bee Htaw Monzel [[ညးလွပ်:Htawmonzel|Htawmonzel]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Htawmonzel|ဓရီု]])  ၁၃:၄၀၊ ၁၅ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၂၄ (+0630)
::OK. Can you please also write it at https://translatewiki.net/wiki/Portal_talk:Mnw , especially the last point? [[ညးလွပ်:Amire80|အမီရ် ဧ အဟရုနိ]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Amire80|ဓရီု]])  ၀၄:၁၇၊ ၁၇ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၂၄ (+0630)

== Deletion request ==

Hi bro! Could you please take care of the pages deletion requests at the [[:ကဏ္ဍ:Delete]]? Thank you. [[User:Ninjastrikers|&lt;span style=&quot;font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;&quot;&gt;Ninja&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;✮&lt;/span&gt;Strikers&lt;/span&gt;]] &lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;color:Red;font-size:85%;&quot;&gt;«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»&lt;/span&gt;&lt;/sup&gt;  ၁၀:၀၀၊ ၂၇ သေပ်တေမ်ဗါ ၂၀၂၄ (+0630)

:Thank you for your message. I would be happy to assist, but I’m not entirely sure how to handle deletion requests. Could you kindly guide me through the steps, or let me know where I can find the necessary instructions to address the requests? Your help is greatly appreciated! [[ညးလွပ်:Htawmonzel|Htawmonzel]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Htawmonzel|ဓရီု]])  ၁၅:၅၅၊ ၂၈ သေပ်တေမ်ဗါ ၂၀၂၄ (+0630)
::There are two ways to delete a page. First, go to [[Special:DeletePage]]. Enter the page name you want to delete and press &quot;go to page&quot;. You'll see some box to choose or enter the reason of deletion. Choose or enter the reason and press &quot;delete the page&quot; (in red color). Second, go to the page you want to delete. At the top of the page, there are tabs naming Edit, History, Delete, Move, and Protect. Choose &quot;Delete&quot; and you'll reach to the page to delete. If you don't see any tabs on the top, try left or right sidebar depending on the theme you used. Cheer! [[User:Ninjastrikers|&lt;span style=&quot;font-variant:small-caps;color:blue;font-family:century gothic;&quot;&gt;Ninja&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;✮&lt;/span&gt;Strikers&lt;/span&gt;]] &lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;color:Red;font-size:85%;&quot;&gt;«[[User talk:Ninjastrikers|☎]]»&lt;/span&gt;&lt;/sup&gt;  ၁၀:၄၄၊ ၄ အံက်တဝ်ဗါ ၂၀၂၄ (+0630)
:::Hi, [[:ကဏ္ဍ:Delete]] still looks full. Can we assist you? [[ညးလွပ်:TenWhile6|TenWhile6]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:TenWhile6|ဓရီု]])  ၁၆:၀၅၊ ၂၅ အံက်တဝ်ဗါ ၂၀၂၄ (+0630)

== Notice of expiration of your sysop right ==

&lt;div dir=&quot;ltr&quot;&gt;Hi, as part of [[:m:Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission &quot;sysop&quot; (မၞိဟ်ပကင်ရင်ဂမၠိုင်) will expire on 2025-01-13 13:55:21. Please renew this right if you would like to continue using it. &lt;i&gt;In other languages: [[:m:Global reminder bot/Messages/default|click here]]&lt;/i&gt; [[ညးလွပ်:Leaderbot|Leaderbot]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Leaderbot|ဓရီု]])  ၀၂:၁၁၊ ၇ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၂၅ (+0630)&lt;/div&gt;

==မအာတ်မိက်နကဵုညးလွပ်သီုဖ္အိုတ်သွက်ဂွံမၚ်မွဲလိက်ပတ်မန်==
ကာလချူလိက်မန်မ္ဂးလ္ပကွက် &quot;ရ&quot; နကဵုခ္ဍံက်လိက် &quot;္ရ&quot; ညိအဴ။ ယဝ်ရဆက်ချူအာအတိုၚ်တဏအ်တှ်ေသ္ကဵုအခိုက်ချူလိက်ဘာသာမန်ပိုဲမလီုလာ်အာမာန်ရောၚ်။ ဥပမာ ကာလချူ (မ္ၚဵု) ကွက်  &quot;ရ&quot; တှ်ေရမျာၚ် (မ ၚေ) ဟွံတိတ်ရ၊ တိတ်ဆၜိုတ်ရမျာၚ် (မ ရေ) ဟေၚ်ရ၊ ဟိုတ်နူ ကွက်လဝ် &quot;္ၚ&quot; ဟွံသေၚ်တုဲမတိတ်အာရ (ရ) ဟေၚ်ရ။ ကာလချူ (လ္ၚတ်) ကွက်  &quot;ရ&quot; တှ်ေတိတ်ရမျာၚ် (လ ၚတ်) ဟွံတိတ်ရ၊ တိတ်ဆၜိုတ်ရမျာၚ် (လ ရတ်) ဟေၚ်ရ။ စွံသတိညိအဴ၊ ကၠောမန်ပိုဲ။ ယဝ်ရနွံပၟိက်တၚ်ဂလာန်သၟာန်မ္ဂး နကဵုအကံက် [[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:咽頭べさ|Dr.Intobesa]] ဂှ်သၟာန်ကေတ်မာန်ရအဴ၊ တၚ်ဂုန်ဗွဲမလောန်နကဵုမရှ်ေသှ်ေရဴဂဴရအဴ။
* စရၚ်မိက်လိက် ကွက် &quot;္ရ&quot; တုဲချူလဝ်: [[ကမ္မတဳ သိုင်ခၞံ ဘာကောန်ဂကူမန် (ကွာန်လှာ)]]၊ [[ကမ်နိရာဲ]]၊ [[ကလော်မန်ဂမၠိုၚ်]]၊ [[ကအ်ကျာ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်ကျာ်]]၊ [[ကျာ်ဗတာၚ်၊ ကၠအ်သတ်၊ ပွိုၚ်ဍုၚ်မုဟ်ဍုၚ်]]၊ [[ကျာ်မနုဟဝ်၊ လိက်တၟအ်]]၊ [[ကျာ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်မုဟ်နာင်]]၊ [[ခၞိင်ဖရင်နံင် ဍုင်ဗဂေါ]]၊ [[ဂကောံစဳပျးဖောအ်ဗြေဝ်မဟာဇန်]]၊ [[ဂလာန်အာစာပဏ္ဍိတ]]၊ [[ဂိုဏ်ပဝါရဏာ ကအ်ဗိန် ဘာဇၞော်]]၊ [[ဂျိဂှ်ၚိုတ်လဝ် ထဝ်ဂှ်ကလာတ်ပတိတ်]]၊ [[ဂွံအခိၚ်ကဵု ကေတ်အခိၚ်]]၊ [[ဂွံအခိၚ်ကဵုကေတ်အခိၚ်]]၊ [[စၟတ်သမ္တီဒဴပၞာန်ဗၟာဒက်လဝ်ကျာ်ပိကေုာံဝၚ်ဗၟာဂစိုတ်မန်]]၊ [[တက္ကသိုလ်အပါ]]၊ [[တံင်ပိုအ်၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်]]၊ [[တၠဂုဏ်အ္စာအာနန္ဒ]]၊ [[ထဝ်မန် (ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ)]]၊ [[ဒ္ဂေတ်ဝတ်]]၊ [[ဓါတ်ပံင်ကောံ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်လ္ဂုင်]]၊ [[ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် သၞာံ ၂၀၂၀တအ်]]၊ [[ပရေံဂှ်ထေၚ်ခိုဟ် ညးသပ္ပရိုဟ်ဂှ်ထေၚ်ဗၠေတ်]]၊ [[ပရေၚ်ပညာကောန်ဂကူမန်]]၊ [[ပလိုတ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကြေဝ်ဏာ]]၊ [[ပါန်သာ၊ နာဲ]]၊ [[ပိဋကတ်ဘာသာမန် (ပါဠိစူဠဝဝ် သကုတ်−၁)]]၊ [[ပိဋကတ်ဘာသာမန် (ပါဠိစူဠဝဝ် သကုတ်−၂)]]၊ [[ပိဋကတ်ဘာသာမန် (ပါဠိပါဲစိုတ် သကုတ်−၁)]]၊ [[ပိဋကတ်ဘာသာမန် (ပါဠိမဟာဝဂ် သကုတ်−၂)]]၊ [[ပြကိုဟ်စရာဲဗုဒ္ဓဘာသာ ကၞပ်(၁)]]၊ [[ပြကိုဟ်စရာဲဗုဒ္ဓဘာသာ ကၞပ်(၂)]]၊ [[ဗညာအံင် (သကိုပ်ဂဳတ)]]၊ [[ဗော်ညဳသၟဟ်မန်]]၊ [[ဗော်ဍုင်မန်တၟိ]]၊ [[ဗော်သင်ပံက်ဗ္တောန် လိက်တၟအ်မန်]]၊ [[ဘဝဗၠာဲ]]၊ [[ဘာကောန်ဂကူမန် ကွာန်ခလံက်ခပြု]]၊ [[ဘာကောန်ဂကူမန် ကွာန်ဝါဂၠံင်]]၊ [[ဘာကောန်ဂကူမန် တန်ဒေါဝ် တံၚ်ပိုအ်]]၊ [[ဘာကောန်ဂကူမန် ပွိုင်တိုက်ဝင်ဒုန်]]၊ [[မဟောဟ်သဓ၊ဇာတ်]]၊ [[မာံဝိုတ်တိုန်ဘာ]]၊ [[မေန်နဲသိုဝ်]]၊ [[မ္လစ်သာ၊ လိက်တၟအ်]]၊ [[ယှိုဲသဳခုင်၊ လိက်တၟအ်]]၊ [[လိက်ခၞိင် ကျာ်ယှိုဲသဳခုင်]]၊ [[လောကသိဒ္ဓိ]]၊ [[လျးသာသနာ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဝါခရူ]]၊ [[လွဳအံင်၊ နာဲ]]၊ [[ဝင်ဓါတ်ကျာ်မုဟ်တဴ]]၊ [[ဝါဗ္ၚကၠံသွဝ် မုက်ဍောတ်မတ်သဝ်]]၊ [[ဝဳရ၊တၠဂုဏ်]]၊ [[သင်ကၠံ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်သင်ကၠံ]]၊ [[သဗ္ဗညု၊ ကျာ်စေတဳ]]၊ [[သိပ္ပံပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်]]၊ [[သိယဵု၊ ကျာ်စေတဳ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်ထဝ်]]၊ [[သုတကဵု ဂျဵုကာ]]၊ [[သၞေဟ်ဗဒဝ် ကွာန်တြေံ၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်]]၊ [[ဟံသာကဵုနန်ထဝ်]]၊ [[အခိုက်ကၞာသၟာဒွက် ဗီုစိုပ်ကၠုၚ်ဌာန်ဒူရာ]]၊ [[အာရှ]] 
:ဆေၚ်စပ်ကဵုမုက်လိက်တဏအ်သီုဖ္အိုတ်ပိုဲတံပလေဝ်ပလေတ်တုဲယျ၊ လက္ကရဴတှ်ေနကဵုညးလွပ်တံသီုဖ္အိုတ်လ္ပဆက်ချူ ကွက် &quot;ရ&quot; (္ရ) အိုတ်ညိအဴ။ သွက်ဂွံမၚ်မွဲထိၚ်ဒက်အာဲကၟာဲလိက်ပတ်မန်၊ ဒုၚ်ဂုန်အာတ်မိက်ဏာနကဵုညးလွပ်တံသီုဖ္အိုတ်ရအဴ။ (သတိ။ ။ပိုဲတံဒုၚ်ဂုန်အာတ်မိက်လဝ်ကီုလေဝ်ဟွံသ္ပဂရုဆက်ကၠောန်သ္ပဒၟံၚ်သာ်တဏအ်ရတှ်ေ၊ သွက်ဂွံစဵုဒၞာထိၚ်ဒက်လိက်ပတ်မန်နကဵုညးမသ္ပပွဗၠေတ်ဒးတၟာတ်အကံက်ရောၚ်။ ပရေၚ်အဲဂွိၚ်ဒၟံၚ်ကဵုလိက်ပတ်မန်ဂှ်လေဝ်သ္ပကရုဏာတုဲကၠိုဟ်စိုတ်ကဵုညိအဴ)။--[[ညးလွပ်:Intobesa.bot|Intobesa.bot]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Intobesa.bot|ဓရီု]])  ၁၀:၁၈၊ ၂၀ ဂျူလာင် ၂၀၂၅ (+0630)

:ပ္ဍဲ ဒၞာဲမနိဿဲ |quote= ဂှ် အာပလေဝ်ထောအ် ဟွံဂွံ။ ဒၞာဲဂှ် ဒှ် သက်သဳသာဓက လိက်ဂှ် ကေတ်နူလဵုရောရောင်။ ညး ချူလဝ် နကု ္ရ လေဝ် ဇကု အာဗက်လှာဲထောအ် ္ၚ ဟွံဂွံပုဟ်။ အာပလေဝ်ဗီုဏအ်ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မပလီုသက်သဳဝင်။ တီဒၟံင် ဆၜိုတ် လိက်ဗၠေတ်ဒးသၟး ဟွံဂွံ။ သၞောတ်ဝ် ဗီုမရပ်စပ် သက်သဳဝင်လေဝ် ဒးတီလဝ်ကီု။ ဝဳကဳပဳဒဳယာကီု ဝတ်ရှေန်နရဳကီုဂှ် ဒှ် ဒၞာဲမဝေင်ဇိ မဝေင်ဗေါတ် ဟွံသေင်။ [[ညးလွပ်:Htawmonzel|Htawmonzel]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Htawmonzel|ဓရီု]])  ၁၅:၄၀၊ ၂၈ အဝ်ဂေတ် ၂၀၂၅ (+0630)

== You may be an eligible candidate for the U4C election ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Greetings,

The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.

This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.

The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.

In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]])  ၀၂:၃၆၊ ၂၉ ဨပြဳ ၂၀၂၆ (+0630) &lt;/div&gt;
&lt;!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&amp;oldid=30472432 --&gt;

== Invitation to try the Starter Kit Dashboard and share your feedback ==

Hello @[[ညးလွပ်:Htawmonzel|Htawmonzel]]

Apologies this message is not in your native language.

As an admin in the Mon Wikipedia, you are invited by the [[mw:Language_Onboarding_and_Development|Language Onboarding and Development]] initiative to use the Starter Kit Dashboard. This tool will help you perform essential tasks such as importing infoboxes, tracking your Wikipedia’s activity and growth and connecting with members of the broader Wikimedia community for technical guidance.

Starter Kit Dashboard organizes essential setup tasks, making it easy for you to complete them so contributors can begin editing and learning quickly. As an admin, you can also use the Dashboard to track your Wikipedia’s progress and growth. Using this tool will help us evaluate how it can improve the onboarding experience for administrators, and the insights you provide will be used to enhance the experience for new wikis graduating from the incubator. Visit [[mw:Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit|this page]] to learn more about the Starter Kit.

Here's how to get started:

* Access the Starter Kit Dashboard here: [http://starterkit.toolforge.org/ http://starterkit.toolforge.org]
* Login with your wiki credentials, enter the target wiki url (e.g., https://hi.wikipedia.org)
* Follow the steps shown in the video below to use the tool.

[[ဝှာင်:Wikipedia_Starter_Kit_Dashboard_MVP_Demo_Video.webm|813x813px|Wikipedia Starter Kit Dashboard MVP Demo Video]]

* After exploring the Dashboard, please share your feedback on [[mw:Talk:Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit|this page,]] focusing on the following questions:
** The parts of the starter kit you expect to use most often, and how you plan to use them.
** The essential tasks you tried, and how easy or difficult they were to complete.
** The wiki tasks you would like the starter kit to guide you through or automate in the future.

Most of the tasks that will result in edits on the wiki can be reverted like an edit from the “view history”, so don't be afraid to try them several times.

We would appreciate it if you could submit your feedback by June 26, 2026, so we can begin analyzing it to identify areas for improvement. If you have any questions or need assistance, please let me know.

Thank you so much for your contributions to your Wikipedia and for helping us shape this tool for new and small Wikipedias. We will keep you updated on any additional things added to the starter kit in the future.

Best regards, [[ညးလွပ်:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:UOzurumba (WMF)|ဓရီု]])  ၀၄:၁၆၊ ၁၂ ဂျောန် ၂၀၂၆ (+0630)

===Appreciating your feedback on the Starter Kit Dashboard ===

Dear [[ညးလွပ်:Htawmonzel|Htawmonzel]],

Thank you for taking the time to explore the [http://starterkit.toolforge.org/ Starter kit dashboard] and for sharing your thoughtful feedback. Your insights are invaluable to us, and we truly appreciate your continued commitment to the Wikipedia community.

We are currently working on the feedback we received. You can view the tasks we are currently working on here: https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/?project=PHID-PROJ-jry4odhdvqbzs7ptr3vw&amp;statuses=open()&amp;group=none&amp;order=newest#R

The next phase of our work will be to share the tool broadly with various communities in the movement.

If you haven't yet had the chance to submit your feedback, you're still welcome to share your thoughts on [[mw:Talk:Language Onboarding and Development/Starter kit|the feedback page]]. 

Best regards,
[[ညးလွပ်:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:UOzurumba (WMF)|ဓရီု]])  ၁၈:၁၉၊ ၃၁ ဂျူလာင် ၂၀၂၆ (+0630)</text>
      <sha1>itiawxaioutenn0g0eeu2e4j5k0vvu9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝေါလောဒိမဳရ် ဇြေလေန်သကဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4522</id>
    <revision>
      <id>56481</id>
      <parentid>45667</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T21:49:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mrmw</username>
        <id>2221</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Autograph-VolodymyrZelensky.png]] → [[File:Autograph-VolodymyrZelensky.svg]]</comment>
      <origin>56481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="150495" sha1="qu21esrwu0a7tp6r6b1ozf2j1348pqs" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| name                = ဝေါလောဒိမဳရ် ဇြေလေန်သကဳ&lt;br&gt;Volodymyr Zelenskyy
| image               = Volodymyr Zelensky Official portrait.jpg
| caption             = Official portrait, 2019
| native_name         = {{nobold|Володимир Зеленський}}
| native_name_lang    = uk
| order               = 6th
| office              = သမတ ယူကြိန်
| primeminister       = {{ubl|[[Volodymyr Groysman]]|[[Oleksiy Honcharuk]]|[[Denys Shmyhal]]}}
| term_start          = ၂၀ မေ ၂၀၁၉
| term_end            = 
| predecessor         = [[Petro Poroshenko]]
| successor           = 
| birth_name          = Volodymyr Oleksandrovych Zelenskyy
| birth_date          = {{birth date and age|1978|1|25|df=yes}}
| birth_place         = [[Kryvyi Rih]], [[Ukrainian Soviet Socialist Republic|Ukrainian SSR]], [[Soviet Union]]&lt;br /&gt;(now [[Ukraine]])
| education           = [[Kyiv National Economic University]] ([[Bachelor of law|LLB]])
| party               = [[Independent politician|Independent]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cvk.gov.ua/pls/vp2019/wp005pt021f01=233pt001f01=720.html|title=Зеленський Володимир Олександрович|publisher=ЦВК Украины|language=ru|access-date=30 January 2019|archive-date=14 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220214025015/https://www.cvk.gov.ua/pls/vp2019/wp005pt021f01=233pt001f01=720.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| otherparty          = [[Servant of the People (political party)|Servant of the People]] (2018–present)
| occupation          = {{hlist|Politician|actor}}
| spouse              = {{marriage|[[Olena Zelenska|Olena Kiyashko]]|2003}}
| children            = ၂
| residence           = [[Mariinskyi Palace]]
| parents             = {{plainlist|
* [[Oleksandr Zelensky]]y
* Rymma Zelenska
}}
| signature           = Autograph-VolodymyrZelensky.svg
}}

'''ဝေါလောဒိမဳရ် ဇြေလေန်သကဳ''' (Volodymyr Oleksandrovych Zelenskyy) (ယူကြိန် Bолодимир Олександрович Зеленський) ၜံင် ၂၅ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၇၈) ဝွံ ဒှ် သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် ယူကြိန်၊ သၟာဇာတ် (actor) ကေုာံ သၟာဂရိုင် တြေံ၊&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://thejewishnews.com/2022/02/28/volodymyr-zelensky-was-a-jewish-comedian-now-the-worlds-eyes-are-on-him/|title=Volodymyr Zelensky Was a Jewish Comedian. Now the World’s Eyes Are on Him — Detroit Jewish News|first=Jewish Telegraphic|last=Agency}}&lt;/ref&gt; တုဲ ဒှ်သမတ ဍုင်ယူကြိန် မရနုက်ကဵု တြဴ ကေုာံ ပစ္စုပ္ပန်။

ဇြေလေန်သကဳ က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ကေုာံ ဇၞော်ဂေါဝ်ကၠုင် နဒဒှ်မၞိဟ်မဟီုအရေဝ်ရုရှာ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ကြဳဝဳ ရိ (Kryvyi Rih), မဒှ် ဍုင်ဇၞော် ပ္ဍဲကဵု ရးဒၞိပြောပေတြောဝိသ် (Dnipropetrovsk Oblast) မနွံ ဒေသလဒေါဝ် ယူကြိန်ရ။ ညးဝွံ ၜိုန်ရ မဒှ်သၟာဇာတ် ကေုာံ သၟာဂရိုင်ကီုလေဝ် ညးဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မတုဲလဝ် ဘာဥပဒေ နူကဵု တက္ကသိုလ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ကောန်ဂကူ ကဳဝ်K (yiv National Economic University) ရ။ ညးဘာတုဲ နူတက္ကသိုလ်ဂှ်တုဲ ညးကၠောန်ကမၠောန် နဒဒှ်မၞိဟ်ဂရိုင် တုဲပၠန် ဒက်ပ္တန် ကမ္မဏဳ (Kvartal 95) မကၠောန်ပ္တိတ် ရုပ်ဒမျိုင်၊ ကာတောန် ကေုာံ အစဳအဇန်တဳဝဳ သီုကဵု ဇာတ်သဳရဳတဳဝဳ မနွံယၟု ဍိက်ညးဍုင်ကွာန် (Servant of the People (TV series)) မဒှ်ဇာတ် ဇြေလေန်သကဳ မချဳဓရာင် နဒဒှ် သမတယူကြိန်ရ။ သဳရဳဂှ် ဗလးပတိတ် ပ္ဍဲတဳဝဳ နူသၞာံ ၂၀၁၅ စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၁၉ တုဲ နူစပ္တိတ်ဂှ် မြဟ် မၞိဟ်ဒးစိုတ်ဂၠိုင်ရ။

ဇြေလေန်သကဳ လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ညးလုပ်ဒုင်ရုဲမာဲ ပ္ဍဲသဘင်မာဲသမတဍုင်ယူကြိန် သၞာံ ၂၀၁၉ ပ္ဍဲကဵု တ္ၚဲဗတံသၞာံတၟိ (၃၁ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၁၈) အဃော သမတပေတြော ပဝ်ရဝ်ရှေန်ကဝ် မကဵုဒၟံင် သြဝါဒသၞာံတၟိ ပ္ဍဲကဵု တဳဝဳရ။ နူစ ညးမလလောင်တြးဂှ် ညးဂွံလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံအလံင်သမတ မၞိဟ်မဒးစိုတ်ဂၠိုင်ဂှ်ရ။ ညးဂွံဇၞးကေတ် သဘင်မာဲ နကဵု ၇၃,၂% ပ္ဍဲအခိင်မရုဲစှ် ဗဂေတ်ဒုတိယတုဲ ဂွံဇၞးကေတ် သမတပဝ်ရဝ်ှေန်ကဝ်ရ။ အလဵုဇကုညးတေအ်ဂှ် ညးတေအ် ဒုင်ကေတ် နဒဒှ် မၞိဟ်မအာဂတ သွက် ဒစဵုဒစးဟွံဂံင်ပြံင်လှာဲ (anti-establishment) ကဵု ဒစဵုဒစး-အာဂတိ (anti-corruption)ရ။

ပ္ဍဲအခိင် ညးမဒှ်ဒၟံင် သမတဂှ် ညးဂွံစၟတ်သမ္တီ မၞိဟ်ထံက်ဂလာန် အလဵုအသဳ-အဳ [[e-government]] ကေုာံ မၞိဟ်ဒက်ပတန် ဓဝ်ညဳသာ အကြာ ကောန်ဍုင်ကွာန် မဟီုအရေဝ်ယူကြိန် ကဵု အရေဝ်ရုရှာတအ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite report |last=Hosa |first=Joanna |year=2019 |title=Zelensky Unchained: What Ukraine's New Political Order Means For Its Future |publisher=ECRF |pages=11–13 |jstor=resrep21659}}&lt;/ref&gt; ညးဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မစကာ သဵုရှေယ်မဳဒဳယာ နကဵုဂုဏ်ဖိုလ်နွံနွံမွဲတၠတုဲ ညးစကာ Instagram ဂၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite report |last=Hosa |first=Joanna |year=2019 |title=Zelensky Unchained: What Ukraine's New Political Order Means For Its Future |publisher=ECRF |pages=7–10 |jstor=resrep21659}}&lt;/ref&gt; ဗော်ညး ဂွံဇၞးကေတ် သဘင်မာဲစၠတ်ထဝ်ယူကြိန် သၞာံ ၂၀၁၉ အလုံမွဲဍုင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင် ညးမဂွံအဝဵုဍုင်ဂှ်  During his administration, Zelenskyy oversaw the lifting of legal immunity for members of the [[Verkhovna Rada]],&lt;ref&gt;{{Cite news |date=19 December 2019 |title=Ukraine Lifts Prosecutorial Immunity For Members Of Parliament |language=en |work=RadioFreeEurope/RadioLiberty |url=https://www.rferl.org/a/ukraine-lifts-prosecutorial-immunity-for-members-of-parliament/30333220.html |url-status=live |access-date=19 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219204142/https://www.rferl.org/a/ukraine-lifts-prosecutorial-immunity-for-members-of-parliament/30333220.html |archive-date=19 February 2022}}&lt;/ref&gt; [[COVID-19 pandemic in Ukraine|the country's response to the COVID-19 pandemic]] and [[COVID-19 recession|subsequent economic recession]], and some progress in tackling [[corruption in Ukraine]].&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Peleschuk |first=Dan |date=15 April 2021 |title=Ukraine's anti-corruption effort struggles, but soldiers on |language=en |work=Eurasianet |url=https://eurasianet.org/ukraines-anti-corruption-effort-struggles-but-soldiers-on |url-status=live |access-date=19 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219195636/https://eurasianet.org/ukraines-anti-corruption-effort-struggles-but-soldiers-on |archive-date=19 February 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wilson |first=Andrew |date=6 July 2021 |title=Faltering fightback: Zelensky's piecemeal campaign against Ukraine's oligarchs – European Council on Foreign Relations |work=ECFR |url=https://ecfr.eu/publication/faltering-fightback-zelenskys-piecemeal-campaign-against-ukraines-oligarchs/ |access-date=19 February 2022 |archive-date=26 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220226073518/https://ecfr.eu/publication/faltering-fightback-zelenskys-piecemeal-campaign-against-ukraines-oligarchs/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Critics of Zelenskyy claim that, in taking power away from [[Ukrainian oligarch]]s, he has sought to centralise authority and strengthen his personal position.&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Hall |first1=Ben |last2=Olearchyk |first2=Roman |last3=Seddon |first3=Max |date=21 October 2019 |title=Ukraine: why Volodymyr Zelensky is pursuing a disruptive agenda |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/a99bceb2-ef59-11e9-bfa4-b25f11f42901 |url-status=live |access-date=20 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220151416/https://www.ft.com/content/a99bceb2-ef59-11e9-bfa4-b25f11f42901 |archive-date=20 February 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.france24.com/en/live-news/20220304-zelensky-invokes-judaism-to-rally-support-for-ukrainian-cause|title=Zelensky invokes Judaism to rally support for Ukrainian cause|date=4 March 2022|website=France 24}}&lt;/ref&gt;

Zelenskyy promised to end [[Russo-Ukrainian War|Ukraine's protracted conflict with Russia]] as part of his presidential campaign, and attempted to engage in dialogue with Russian president [[Vladimir Putin]].&lt;ref name=&quot;Chatham_Lutsevych&quot;&gt;{{Cite news |last=Lutsevych |first=Orysia |date=16 November 2021 |title=Ukraine still backs Zelenskyy despite slow progress |language=en |work=Chatham House |url=https://www.chathamhouse.org/2021/11/ukraine-still-backs-zelenskyy-despite-slow-progress |url-status=live |access-date=19 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117160555/https://www.chathamhouse.org/2021/11/ukraine-still-backs-zelenskyy-despite-slow-progress |archive-date=17 November 2021}}&lt;/ref&gt; Zelenskyy's administration faced [[2021–2022 Russo-Ukrainian crisis|an escalation of tensions with Russia]] in 2021, culminating in the launch of [[2022 Russian invasion of Ukraine|an ongoing full-scale Russian invasion in February 2022]]. Zelenskyy's strategy during the Russian military buildup was to calm the Ukrainian populace and assure the international community that Ukraine was not seeking to retaliate.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Conflict in Ukraine |url=https://cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/conflict-ukraine |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223002332/https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/conflict-ukraine |archive-date=23 February 2022 |access-date=23 February 2022 |website=Global Conflict Tracker |language=en}}&lt;/ref&gt; He initially distanced himself from warnings of an imminent war, while also calling for security guarantees and military support from [[NATO]] to &quot;withstand&quot; the threat.&lt;ref name=&quot;Fr24_Seibt&quot;&gt;{{Cite news |last=Seibt |first=Sébastian |date=18 February 2022 |title=Military tactics: Zelensky plays both sides in Ukrainian crisis |language=en |work=France 24 |url=https://www.france24.com/en/europe/20220218-military-tactics-zelensky-plays-both-sides-in-ukrainian-crisis |url-status=live |access-date=19 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218235849/https://www.france24.com/en/europe/20220218-military-tactics-zelensky-plays-both-sides-in-ukrainian-crisis |archive-date=18 February 2022}}&lt;/ref&gt; After the commencement of the invasion, Zelenskyy declared [[Martial law in Ukraine|martial law across Ukraine]] and a general mobilisation of the armed forces. His leadership during the crisis won him widespread international admiration, and he has been described as a symbol of Ukrainian resistance.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ledwidge |first1=Frank |title=Ukraine war: what are Russia's strategic aims and how effectively are they achieving them? |url=https://theconversation.com/ukraine-war-what-are-russias-strategic-aims-and-how-effectively-are-they-achieving-them-178243 |website=The Conversation |access-date=3 March 2022 |language=en |date=3 March 2022 |archive-date=4 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304221517/https://theconversation.com/ukraine-war-what-are-russias-strategic-aims-and-how-effectively-are-they-achieving-them-178243 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Early life ==
Volodymyr Oleksandrovych Zelenskyy was born to  [[History of the Jews in Ukraine|Jewish]] parents on 25 January 1978 in [[Kryvyi Rih]], then in the [[Ukrainian Soviet Socialist Republic]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=ethnic Ukrainian father's farer's medal certificate |url=http://podvignaroda.ru/filter/filterimage?path=VS/245/033-0690155-1047%2b011-1046/00000509.jpg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200611065402/http://podvignaroda.ru/filter/filterimage?path=VS%2F245%2F033-0690155-1047%2B011-1046%2F00000509.jpg |archive-date=11 June 2020 |access-date=12 October 2019 |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LIGAZelenskybio&quot;&gt;{{cite web |script-title=ru:Зеленский Владимир |url=https://file.liga.net/persons/vladimir-zelenskii |archive-url=https://web.archive.org/web/20190102050545/https://file.liga.net/persons/vladimir-zelenskii |archive-date=2 January 2019 |access-date=2 January 2019 |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.timesofisrael.com/jewish-comic-who-plays-ukraine-president-on-tv-leads-ukraines-presidential-race/ Jewish comic who plays Ukraine president on TV leads Ukraine’s presidential race] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331233031/https://www.timesofisrael.com/jewish-comic-who-plays-ukraine-president-on-tv-leads-ukraines-presidential-race/ |date=31 March 2019 }}, [[The Times of Israel]] (13 March 2019).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=nyt1&gt;{{Cite news |last=Higgins |first=Andrew |date=24 April 2019 |title=Ukraine's Newly Elected President Is Jewish. So Is Its Prime Minister. Not All Jews There Are Pleased. |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2019/04/24/world/europe/volodomyr-zelensky-ukraine-jewish-president.html |url-status=live |access-date=25 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190425012514/https://www.nytimes.com/2019/04/24/world/europe/volodomyr-zelensky-ukraine-jewish-president.html |archive-date=25 April 2019 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; His father, [[Oleksandr Zelensky]]y, is a professor and the head of the Department of Cybernetics and Computing Hardware at the [[Kryvyi Rih State University of Economics and Technology]]; his mother, Rymma Zelenska, used to work as an engineer.&lt;ref&gt;[https://tsn.ua/video/video-novini/volodimir-zelenskiy-rozkazav-pro-stosunki-z-batkami.html Vladimir Zelensky told about his relationship with his parents] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107072239/https://tsn.ua/video/video-novini/volodimir-zelenskiy-rozkazav-pro-stosunki-z-batkami.html |date=7 January 2019 }} by Television Service of News, [[1+1 (TV channel)|Channel 1+1]], 28 September 2017 (in Ukrainian)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kneu.dp.ua/zelenskij-oleksandr-semenovich/ Zelensky Oleksandr Semenovich] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107072148/http://www.kneu.dp.ua/zelenskij-oleksandr-semenovich/ |date=7 January 2019 }} at the [[Kryvyi Rih State University of Economics and Technology]] official website (in Ukrainian)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gordon&quot;&gt;[https://gordonua.com/publications/zelenskiy-esli-menya-vyberut-prezidentom-snachala-budut-oblivat-gryazyu-zatem-uvazhat-a-potom-plakat-kogda-uydu-609294.html Volodymyr Zelensky] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107015821/https://gordonua.com/publications/zelenskiy-esli-menya-vyberut-prezidentom-snachala-budut-oblivat-gryazyu-zatem-uvazhat-a-potom-plakat-kogda-uydu-609294.html |date=7 January 2019 }} interview by [[Dmitry Gordon]] at the official website, 26 December 2018 (in Russian)&lt;/ref&gt; His grandfather, Semyon (Simon) Ivanovych Zelenskyy, served as Infantry reaching the rank of [[Colonel]]&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt; the [[Red Army]] (in the [[57th Guards Motor Rifle Division]])&lt;ref&gt;{{cite web |date=9 May 2019 |title=Отбил 4 атаки и уничтожил врага: чем прославился дедушка Зеленского во Второй мировой войне |url=https://amp.znaj.ua/ru/politics/231827-vidbiv-4-ataki-i-znishchiv-voroga-chim-proslavivsya-didus-zelenskogo-u-drugiy-svitoviy-viyni |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200704151037/https://amp.znaj.ua/ru/politics/231827-vidbiv-4-ataki-i-znishchiv-voroga-chim-proslavivsya-didus-zelenskogo-u-drugiy-svitoviy-viyni |archive-date=4 July 2020 |access-date=4 July 2020}}&lt;/ref&gt; during [[World War II]]; Semyon's father and three brothers were murdered in [[the Holocaust]].&lt;ref&gt;{{Cite news |date=9 May 2019 |title=Zelenskiy: contribution of Ukrainians in victory over Nazism huge |work=[[Kyiv Post]] |agency=Interfax-Ukraine |url=https://www.kyivpost.com/ukraine-politics/zelenskiy-contribution-of-ukrainians-in-victory-over-nazism-huge.html |access-date=30 September 2019 |archive-date=18 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211018210952/https://www.kyivpost.com/ukraine-politics/zelenskiy-contribution-of-ukrainians-in-victory-over-nazism-huge.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Prior to starting elementary school, Zelenskyy lived for four years in the Mongolian city of [[Erdenet]], where his father worked.&lt;ref name=&quot;LIGAZelenskybio&quot; /&gt; Zelenskyy grew up speaking Russian.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Talmazan |first=Yuliya |date=27 February 2022 |title=3 years ago Zelenskyy was a TV comedian. Now he's standing up to Putin's army. |url=https://www.cnbc.com/2022/02/27/3-years-ago-zelenskyy-was-a-tv-comedian-now-hes-standing-up-to-putins-army.html |access-date=3 March 2022 |website=CNBC |language=en |archive-date=28 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228121811/https://www.cnbc.com/2022/02/27/3-years-ago-zelenskyy-was-a-tv-comedian-now-hes-standing-up-to-putins-army.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Volodymyr Zelenskyy's father was a computer scientist, and his mother was an engineer. &lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt; At the age of 16, he passed the [[Test of English as a Foreign Language]] and received an education grant to study in Israel, but his father did not allow him to go.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Зеленський: Якщо мене оберуть президентом, спочатку будуть поливати брудом, потім – поважати, а потім – плакати, коли піду |url=https://gordonua.com/ukr/publications/zelenskyi-yakshcho-mene-oberut-prezydentom-spochatku-budut-polyvaty-brudom-potim-povazhaty-a-potim-plakaty-koly-pidu-609294.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190206214807/https://gordonua.com/ukr/publications/zelenskyi-yakshcho-mene-oberut-prezydentom-spochatku-budut-polyvaty-brudom-potim-povazhaty-a-potim-plakaty-koly-pidu-609294.html |archive-date=6 February 2019 |access-date=13 February 2020 |website=gordonua.com}}&lt;/ref&gt; He later earned a law degree from the [[Kryvyi Rih Institute of Economics]], then a department of [[Kyiv National Economic University]] and now part of [[Kryvyi Rih National University]], but did not go on to work in the legal field.&lt;ref name=&quot;LIGAZelenskybio&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;0396374-zelenskiy&quot;&gt;{{in lang|uk}} [https://www.unian.ua/m/politics/10396374-zelenskiy-zayaviv-pro-rishennya-yti-u-prezidenti-video.html Zelensky announced his decision to go to the presidency (video)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200327203902/https://www.unian.ua/elections/10396374-zelenskiy-zayaviv-pro-rishennya-yti-u-prezidenti-video.html |date=27 March 2020 }}, [[UNIAN]] (1 January 2019)&lt;/ref&gt;

== Entertainment career ==
At age 17, he joined the local [[KVN]]&lt;ref&gt;{{YouTube|muaQpnYf-7s|КВН 95 квартал – Человек рожденный в танце}}&lt;/ref&gt; (a comedy competition) team and was soon invited to join the united Ukrainian team &quot;Zaporizhia-Kryvyi Rih-Transit&quot; which performed in the KVN's Major League and eventually won in 1997.&lt;ref name=&quot;LIGAZelenskybio&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;kvart&quot;&gt;[http://kvartal95.com/en/actors/vladimir/ Vladimir Zelenskiy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331072643/http://kvartal95.com/en/actors/vladimir/ |date=31 March 2019 }} at the official Kvartal 95 website&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kvn.ru/teams/124 Zaporizhia-Kryvyi Rih-Transit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407105357/http://kvn.ru/teams/124 |date=7 April 2019 }} team profile at the official [[KVN]] website (in Russian)&lt;/ref&gt; That same year, he created and headed the Kvartal 95 team which later transformed into the comedy outfit Kvartal 95. From 1998 to 2003, Kvartal 95 performed in the Major League and the highest open Ukrainian league of KVN, the team members spent a lot of the time in Moscow and constantly toured around [[Commonwealth of Independent States|post-Soviet countries]].&lt;ref name=&quot;LIGAZelenskybio&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;kvart&quot; /&gt; In 2003, Kvartal 95 started producing TV shows for the Ukrainian TV channel [[1+1 (TV channel)|1+1]], and in 2005, the team moved to fellow Ukrainian TV channel [[Inter (TV channel)|Inter]].&lt;ref name=&quot;LIGAZelenskybio&quot; /&gt;

In 2008, he starred in the feature film ''[[Love in the Big City (film)|Love in the Big City]]'', and its sequel, ''[[Love in the Big City 2]]''.&lt;ref name=&quot;LIGAZelenskybio&quot; /&gt; Zelenskyy continued his movie career with the film ''[[Office Romance. Our Time]]'' in 2011 and with ''[[Rzhevsky Versus Napoleon]]'' in 2012.&lt;ref name=&quot;LIGAZelenskybio&quot; /&gt; ''[[Love in Vegas|Love in the Big City 3]]'' was released in January 2014.&lt;ref name=&quot;LIGAZelenskybio&quot; /&gt; Zelenskyy also played the leading role in the 2012 film ''[[8 First Dates]]'' and in sequels which were produced in 2015 and 2016.&lt;ref name=&quot;LIGAZelenskybio&quot; /&gt; He recorded the voice of [[Paddington Bear]] in the Ukrainian [[dubbing (filmmaking)|dubbing]] of ''[[Paddington (film)|Paddington]]'' (2014) and ''[[Paddington 2]]'' (2017).&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/stage/shortcuts/2019/apr/02/volodymyr-zelenskiy-how-funny-comedian-ukraine-president &quot;How funny is the comedian who may be Ukraine’s next president?&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220301174248/https://www.theguardian.com/stage/shortcuts/2019/apr/02/volodymyr-zelenskiy-how-funny-comedian-ukraine-president |date=1 March 2022 }} by Viv Groskop, in ''The Guardian'', 2 April 2019. (Retrieved 28 February 2022.)&lt;/ref&gt;

[[File:Зеленский.jpg|thumb|left|Zelenskyy in Prague in 2009]]
Zelenskyy was a member of the board and the general producer of the TV channel [[Inter (TV channel)|Inter]] from 2010 to 2012.&lt;ref name=&quot;0396374-zelenskiy&quot; /&gt;

In August 2014, Zelenskyy spoke out against the intention of the [[Ministry of Culture (Ukraine)|Ukrainian Ministry of Culture]] to ban Russian artists from Ukraine.&lt;ref name=&quot;sevas.com358742&quot; /&gt; Since 2015, Ukraine has banned Russian artists and other Russian works of culture from entering Ukraine.&lt;ref name=&quot;Zelensky33863697&quot;&gt;[https://www.bbc.com/news/world-europe-33863697 Ukraine bans 38 Russian 'hate' books amid culture war] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181229042218/https://www.bbc.com/news/world-europe-33863697 |date=29 December 2018 }}, [[BBC News]] (11 August 2015)&lt;/ref&gt; In 2018, the [[romantic comedy]] ''Love in the Big City 2'' starring Zelenskyy was banned in Ukraine.&lt;ref&gt;{{in lang|uk}} [https://www.pravda.com.ua/news/2019/01/17/7204105/ &quot;Night watch&quot;, &quot;Love in a big city 2&quot;: in the State Committee called new prohibited films] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190117200533/https://www.pravda.com.ua/news/2019/01/17/7204105/ |date=17 January 2019 }}, [[Ukrayinska Pravda]] (17 January 2019)&lt;/ref&gt;

After the Ukrainian media had reported that during the [[war in Donbas]] Zelenskyy's Kvartal 95 had donated 1 million [[Ukrainian hryvnia|hryvnias]] to the [[Ukrainian Ground Forces|Ukrainian army]], some Russian politicians and artists petitioned for a ban on his works in Russia.&lt;ref name=&quot;Zelensky1509516953&quot;&gt;{{in lang|ru}} [https://ria.ru/20171124/1509516953.html Actor Zelensky criticized the SBU because of the ban on the series &quot;Matchmakers&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102134251/https://ria.ru/20171124/1509516953.html |date=2 January 2019 }}, [[RIA Novosti]] (24 November 2017)&lt;br /&gt;{{in lang|ru}} [https://m.kp.ru/daily/26338.4/3221306/ SC will check whether Zelensky financed the Ukrainian army] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206163035/http://m.kp.ru/daily/26338.4/3221306/ |date=6 February 2016 }}, [[Komsomolskaya Pravda]] (02/05/15)&lt;/ref&gt;{{efn|Since 2015, Ukraine has banned Russian artists and other Russian works of culture from entering Ukraine.&lt;ref name=&quot;Zelensky33863697&quot; /&gt;}} Once again, Zelenskyy spoke out against the intention of the [[Ministry of Culture (Ukraine)|Ukrainian Ministry of Culture]] to ban Russian artists from Ukraine.&lt;ref name=&quot;sevas.com358742&quot;&gt;{{in lang|ru}} [http://news.sevas.com/world/zelenskij_o_zaprete_vezda_rossijskih_artistov_v_ukrainu Zelensky intended to demand the resignation of the Ministry of Culture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190221181839/http://news.sevas.com/world/zelenskij_o_zaprete_vezda_rossijskih_artistov_v_ukrainu |date=21 February 2019 }}, [[sevas.com]] (9 August 2014)&lt;/ref&gt;

[[File:KVARTAL 95 Vadim Chuprina.jpg|thumb|Kvartal 95 performance in 2018]]

In 2015, Zelenskyy became the star of the television series ''[[Servant of the People (TV series)]]'', where he played the role of the president of Ukraine.&lt;ref name=&quot;0396374-zelenskiy&quot; /&gt; In the series, Zelenskyy's character was a high-school history teacher in his 30s who won the presidential election after a [[viral video]] showed him ranting against government [[corruption in Ukraine]].

The comedy series ''[[Svaty]]'' (&quot;In-laws&quot;), in which Zelenskyy appeared, was banned in Ukraine in 2017,&lt;ref&gt;{{Cite news |date=22 April 2019 |title=Volodymyr Zelensky in major lead in Ukraine presidential election runoff: Biography, quotes |work=Ukrainian Independent Information Agency (UNIAN) |url=https://www.unian.info/politics/10526682-volodymyr-zelensky-in-major-lead-in-ukraine-presidential-election-runoff-biography-quotes.html |url-status=live |access-date=30 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190930151936/https://www.unian.info/politics/10526682-volodymyr-zelensky-in-major-lead-in-ukraine-presidential-election-runoff-biography-quotes.html |archive-date=30 September 2019}}&lt;/ref&gt; but unbanned in March 2019.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Суд скасував заборону на серіал &quot;Свати&quot; |url=http://www.pravda.com.ua/news/2019/03/27/7210352/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429115028/https://www.pravda.com.ua/news/2019/03/27/7210352/ |archive-date=29 April 2020 |access-date=9 December 2019 |website=Українська правда}}&lt;/ref&gt;

Zelenskyy worked mostly in Russian language productions. His first role in the Ukrainian language was the romantic comedy ''{{illm|I, You, He, She (2018 film)|lt=I, You, He, She|ru|Я, ты, он, она (фильм, 2018)|uk|Я, ти, він, вона (фільм, 2018)}}'',&lt;ref&gt;{{in lang|uk}} [https://web.archive.org/web/20171219200639/https://zaxid.net/kvartal_95_znime_svoyu_pershu_ukrayinomovnu_komediyu_z_nasteyu_kamenskih_u_golovniy_roli_n1429170 &quot;Quarter 95&quot; will take off its first Ukrainian-language comedy with Nastya Kamensky in the lead role], {{ill|Zaxid.net|uk|Zaxid.net|de}} (20 June 2017). Retrieved 4 April 2019&lt;/ref&gt; which appeared on the screens of Ukraine in December 2018.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Я, Ти, Вiн, Вона (2018) – Release Info |trans-title=I, You, He, She (2018) – Release Info |url=https://www.imdb.com/title/tt9037222/releaseinfo?ref_=tt_dt_dt |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200715133130/https://www.imdb.com/title/tt9037222/releaseinfo?ref_=tt_dt_dt |archive-date=15 July 2020 |access-date=4 April 2019 |publisher=[[IMDb]]}}&lt;/ref&gt; The first version of the script was written in Ukrainian but was translated into Russian for the Lithuanian actress [[Agnė Grudytė]]. Then the movie was [[Dubbing (filmmaking)#Ukraine|dubbed]] into Ukrainian.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Tetjana Turlik’yan |date=18 December 2018 |script-title=uk:Мовний факап і чіткі актори: як пройшла презентація комедії &quot;Я, ти, він, вона&quot; від &quot;Квартал 95&quot; |trans-title=Language fakap and clear actors: how was the presentation of the comedy &quot;I, You, He, She&quot; from &quot;Quarter 95&quot; |url=https://www.rbc.ua/ukr/lite/kino/zykovoy-fakap-chyotkie-aktery-proshla-prezentatsiya-1545133781.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20190119155030/https://www.rbc.ua/ukr/lite/kino/zykovoy-fakap-chyotkie-aktery-proshla-prezentatsiya-1545133781.html |archive-date=19 January 2019 |access-date=4 April 2019 |publisher=РБК-Україна |language=uk}}&lt;/ref&gt;

== 2019 presidential campaign ==
[[File:Debates of Petro Poroshenko and Vladimir Zelensky (2019-04-19) 02.jpg|thumb|Zelenskyy and then Ukrainian President [[Petro Poroshenko]], 19 April 2019]]{{Main|2019 Ukrainian presidential election}}
In March 2018, members of Zelenskyy's production company [[Kvartal 95 Studio|Kvartal 95]] registered a new political party called ''[[Servant of the People (political party)|Servant of the People]]'' – the same name as the television program that Zelenskyy had starred in over the previous three years.&lt;ref name=&quot;SPppno31217bb&quot;&gt;{{Cite news |date=3 December 2017 |title=Lawyer Zelenskyy has registered a new political party &quot;Servant of the people&quot; |language=uk |work=[[Ukrainian Independent Information Agency|UNIAN]] |url=https://www.unian.ua/m/politics/2276034-yurist-zelenskogo-zareestruvav-novu-politichnu-partiyu-sluga-narodu.html |access-date=1 January 2019 |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118204157/https://www.unian.ua/politics/2276034-yurist-zelenskogo-zareestruvav-novu-politichnu-partiyu-sluga-narodu.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;up7196270Z&quot;&gt;{{Cite news |date=25 October 2018 |title=The boundary of a joke. How Zelensky prepares for the election |language=uk |work=[[Ukrayinska Pravda]] |url=https://www.pravda.com.ua/articles/2018/10/25/7196270/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190208184955/https://www.pravda.com.ua/articles/2018/10/25/7196270/ |archive-date=8 February 2019}}&lt;/ref&gt; Although Zelenskyy denied any immediate plans to enter politics and said he had only registered the party name to prevent it being appropriated by others,&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; there was widespread speculation that he was planning to run. As early as October 2018, three months before his campaign announcement and six months before the presidential election, he was already a frontrunner in opinion polls.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=29 October 2018 |title=How Ukraine's Presidential Race Is Shaping Up |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/how-ukraine-s-presidential-race-is-shaping-up/ |access-date=6 March 2022 |website=Atlantic Council |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;up7196270Z&quot; /&gt; On 31 December, less than four months from the election, he announced his candidacy for president of Ukraine on the New Year's Eve evening show on the TV channel [[1+1 (TV channel)|1+1]].&lt;ref name=&quot;ReutersScrutiny&quot;&gt;{{cite web |date=1 April 2019 |title=Comedian faces scrutiny over oligarch ties in Ukraine presidential race |url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-election-zelenskiy-oligarch-idUSKCN1RD30L |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412150840/https://www.reuters.com/article/us-ukraine-election-zelenskiy-oligarch-idUSKCN1RD30L |archive-date=12 April 2019 |access-date=23 April 2019 |publisher=Reuters}}&lt;/ref&gt; after months of ambiguous statements.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;[https://m.dw.com/en/could-a-rock-star-become-ukraines-next-president/a-45203158 Could a rock star become Ukraine's next president?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102051105/https://m.dw.com/en/could-a-rock-star-become-ukraines-next-president/a-45203158 |date=2 January 2019 }}, [[Deutsche Welle]] (24 August 2018)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;up7196270Z&quot; /&gt; His announcement up-staged the New Year's Eve address of President [[Petro Poroshenko]] on the same channel,&lt;ref name=&quot;ReutersScrutiny&quot; /&gt; which Zelenskyy said was unintentional and attributed to a technical glitch.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Volodymyr Zelensky: April 1 – an awesome day for a clown to win |url=http://www.pravda.com.ua/articles/2019/01/21/7204341/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331000557/https://www.pravda.com.ua/articles/2019/01/21/7204341/ |archive-date=31 March 2019 |access-date=26 April 2019 |website=Українська правда |language=uk}}&lt;/ref&gt;

Zelenskyy's presidential campaign against the incumbent [[Petro Poroshenko]] was almost entirely virtual.&lt;ref name=&quot;zelensky-190416154745843&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Karatnycky |first=Adrian |title=The World Just Witnessed the First Entirely Virtual Presidential Campaign |url=https://www.politico.com/magazine/story/2019/04/24/ukraine-president-virtual-campaign-226711 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190425131841/https://www.politico.com/magazine/story/2019/04/24/ukraine-president-virtual-campaign-226711 |archive-date=25 April 2019 |access-date=26 April 2019 |website=POLITICO Magazine |language=en}}&lt;/ref&gt; He did not release a detailed policy platform&lt;ref name=&quot;47654242 UkraineKvartal 95&quot; /&gt; and his engagement with mainstream media was minimal;&lt;ref name=&quot;zelensky-190416154745843&quot; /&gt;{{efn|From 21 January until 18 April 2019 Zelenskyy did not give interviews.&lt;ref name=&quot;7212658/ Zelensky&quot;&gt;{{in lang|uk}} [https://www.pravda.com.ua/articles/2019/04/19/7212658/ Zelensky's team. Who are these people] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190418215323/https://www.pravda.com.ua/articles/2019/04/19/7212658/ |date=18 April 2019 }}, [[Ukrayinska Pravda]] (19 April 2019)&lt;/ref&gt;}} he instead reached out to the electorate via social media channels and [[YouTube]] clips.&lt;ref name=&quot;zelensky-190416154745843&quot; /&gt; In place of traditional campaign rallies, he conducted [[stand-up comedy]] routines across Ukraine with his production company Kvartal 95.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Miller |first=Christopher |date=8 February 2019 |title=Crowdsourcer In Chief: Ukrainian Funnyman Takes Unorthodox Path To Top Of Presidential Pack |url=https://www.rferl.org/a/crowdsourcer-in-chief-ukrainian-funnyman-takes-unorthodox-path-to-top-of-presidential-pack/29796662.html |access-date=6 March 2022 |website=RadioFreeEurope/RadioLiberty |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Melkozerova |first=Veronika |date=4 March 2019 |title=‘Servant of the People’ leads Ukraine’s presidential race |url=https://www.codastory.com/disinformation/servant-of-the-people-leads-ukraines-presidential-race/ |access-date=6 March 2022 |website=Coda Story |language=en-US}}&lt;/ref&gt; He styled himself as an [[anti-establishment]], anti-[[Corruption in Ukraine|corruption]] figure, although he was not generally described as a [[Populism|populist]].&lt;ref name=&quot;47654242 UkraineKvartal 95&quot;&gt;[https://www.bbc.com/news/world-europe-47654242 Ukraine election: Why comic Zelenskiy is real threat to Poroshenko] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327163040/https://www.bbc.com/news/world-europe-47654242 |date=27 March 2019 }}, [[BBC news]] (27 March 2019).&lt;/ref&gt; He said he wished to restore trust in politicians, &quot;to bring professional, decent people to power&quot; and to &quot;change the mood and timbre of the political establishment&quot;.&lt;ref name=&quot;SPppno31217bb&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;up7196270Z&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lection2019555634&quot;&gt;{{cite web |date=26 December 2018 |title=Zelensky: Party &quot;Servant of the people&quot; goes into politics |url=https://ua.interfax.com.ua/news/election2019/555634.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055829/https://ua.interfax.com.ua/news/election2019/555634.html |archive-date=3 January 2019 |website=[[Interfax-Ukraine]] |language=uk}}&lt;/ref&gt; On 16 April 2019, a few days before the election, 20 Ukrainian news outlets called on Zelenskyy to &quot;stop avoiding journalists&quot;.&lt;ref name=&quot;zelensky-190416154745843&quot;&gt;[https://www.aljazeera.com/news/2019/04/ukraine-media-demands-access-frontrunner-volodymyr-zelensky-190416154745843.html Ukraine media demands access to runoff frontrunner Zelensky] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417125245/https://www.aljazeera.com/news/2019/04/ukraine-media-demands-access-frontrunner-volodymyr-zelensky-190416154745843.html |date=17 April 2019 }}, [[Al Jazeera]] (16 April 2019)&lt;/ref&gt; Zelenskyy stated that he was not hiding from journalists but that he did not want to go to talk shows where &quot;people of the old power&quot; were &quot;just doing [[Public relations|PR]]&quot; and that he did not have time to satisfy all interview requests.&lt;ref&gt;{{in lang|uk}} [https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/18/7212668/ Zelensky responded to the &quot;cat in the bag&quot; and told about the strategy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190418203412/https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/18/7212668/ |date=18 April 2019 }}, [[Ukrayinska Pravda]] (18 April 2019).&lt;/ref&gt;

Prior to the elections, Zelenskyy presented a team that included former Finance Minister [[Oleksandr Danylyuk]] and others.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Bociurkiw |first=Michael |date=30 March 2019 |title=Why Ukraine might elect a comedian |url=https://www.cnn.com/2019/03/30/opinions/why-ukraine-might-elect-a-comedian-bociurkiw/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330210909/https://www.cnn.com/2019/03/30/opinions/why-ukraine-might-elect-a-comedian-bociurkiw/index.html |archive-date=30 March 2019 |access-date=30 March 2019 |website=CNN}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;7212658/ Zelensky&quot; /&gt; During the campaign, concerns were raised over his links to the oligarch [[Ihor Kolomoyskyi]].&lt;ref&gt;{{cite web |last=Maheshwari |first=Vijai |date=17 April 2019 |title=The comedian and the oligarch |url=https://www.politico.eu/article/volodomyr-zelenskiy-ihor-kolomoisky-the-comedian-and-the-oligarch-ukraine-presidential-election/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422164306/https://www.politico.eu/article/volodomyr-zelenskiy-ihor-kolomoisky-the-comedian-and-the-oligarch-ukraine-presidential-election/ |archive-date=22 April 2019 |access-date=22 April 2019 |website=Politico Europe}}&lt;/ref&gt; President Poroshenko and his supporters claimed that Zelenskyy's victory would benefit Russia.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=18 April 2019 |title=Ukraine elections: actor and comedian poised to win crushing victory |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2019/apr/18/ukraine-elections-actor-and-comedian-volodymyr-zelenskiy-poised-to-win-crushing-victory |url-status=live |access-date=30 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190724092303/https://www.theguardian.com/world/2019/apr/18/ukraine-elections-actor-and-comedian-volodymyr-zelenskiy-poised-to-win-crushing-victory |archive-date=24 July 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=1 April 2019 |title=Ukraine election: Poroshenko attacks Zelensky before runoff |work=Al-Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/04/ukraine-election-poroshenko-attacks-zelensky-runoff-190401112002072.html |url-status=live |access-date=30 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190930151934/https://www.aljazeera.com/news/2019/04/ukraine-election-poroshenko-attacks-zelensky-runoff-190401112002072.html |archive-date=30 September 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=20 April 2019 |title=Rivals in Ukraine's presidential runoff hold bitter debate at sports stadium |work=The Times of Israel |url=https://www.timesofisrael.com/rivals-in-ukraines-presidential-runoff-debate-at-stadium/ |url-status=live |access-date=30 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526170156/https://www.timesofisrael.com/rivals-in-ukraines-presidential-runoff-debate-at-stadium/ |archive-date=26 May 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;slate&quot;&gt;{{Cite news |date=27 September 2019 |title=How the Ukraine Scandal Looks in Ukraine |work=Slate |url=https://slate.com/news-and-politics/2019/09/trump-ukraine-reaction-media-zelensky.html |url-status=live |access-date=30 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190930151934/https://slate.com/news-and-politics/2019/09/trump-ukraine-reaction-media-zelensky.html |archive-date=30 September 2019}}&lt;/ref&gt; On 19 April 2019 at [[Olimpiyskiy National Sports Complex]] presidential debates were held in the form of a show.&lt;ref name=&quot;hroma190419&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20190421223547/https://hromadske.ua/posts/zelenskij-vs-poroshenko-debati-na-stadioni-olimpijskij-nazhivo Zelensky vs Proshenko: debates at the stadium and the Suspilne TV studio (Зеленський vs Порошенко: дебати на стадіоні та в студії Суспільного)]. [[Hromadske.ua]]. 19 April 2019&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://apostrophe.ua/ua/article/politics/elections/2019-04-19/debatyi-poroshenko-i-zelenskogo-19-aprelya-onlayn-translyatsiya/25312 Debates of Poroshenko and Zelensky: all details, photos and video (Дебати Порошенка і Зеленського: всі подробиці, фото і відео)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190421045748/https://apostrophe.ua/ua/article/politics/elections/2019-04-19/debatyi-poroshenko-i-zelenskogo-19-aprelya-onlayn-translyatsiya/25312 |date=21 April 2019 }}. Apostrophe. 19 April 2019&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Yermakov, Oleksandr. ''[https://www.radiosvoboda.org/a/debaty-poroshenko-ta-zelenskoho/29889925.html Zelensky and Poroshenko debates: chronology of events from telebridge to both stages at &quot;Olimpiyskiy&quot; (Дебати Зеленського і Порошенка: хронологія подій від телемосту до двох сцен на «Олімпійському»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190629152713/https://www.radiosvoboda.org/a/debaty-poroshenko-ta-zelenskoho/29889925.html |date=29 June 2019 }}''. [[Radio Liberty]]. 19 April 2019&lt;/ref&gt; In his introductory speech, Zelenskyy acknowledged that in 2014 he voted for Poroshenko, but &quot;I was mistaken. We were mistaken. We voted for one Poroshenko, but received another. The first appears when there are video cameras, the other Petro sends [[Viktor Medvedchuk|Medvedchuk]] privietiki (greetings) to Moscow&quot;.&lt;ref name=&quot;hroma190419&quot; /&gt; Although Zelenskyy initially said he would only serve a single term, he walked back this promise in May 2021, saying he had not yet made up his mind.&lt;ref name=&quot;7294216Zelensky&quot;&gt;{{in lang|uk}} [https://www.pravda.com.ua/news/2021/05/20/7294216/ Zelensky answered whether he would go for a second term] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210520205623/https://www.pravda.com.ua/news/2021/05/20/7294216/ |date=20 May 2021 }}, [[Ukrayinska Pravda]] (20 May 2021)&lt;/ref&gt;

Zelenskyy stated that as president he would develop the [[economy of Ukraine|economy]] and attract investment to Ukraine through &quot;a restart of the [[Judiciary of Ukraine|judicial system]]&quot; and restoring confidence in the state.&lt;ref name=&quot;7210004/ Zelensky&quot;&gt;{{in lang|uk}} [https://www.pravda.com.ua/news/2019/03/23/7210004/ Zelensky plans to attract investment in Ukraine through a resumption of the judicial system] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327144454/https://www.pravda.com.ua/news/2019/03/23/7210004/|date=27 March 2019}}, [[Ukrayinska Pravda]] (23 March 2019).&lt;/ref&gt; He also proposed a tax amnesty and a 5 per cent [[flat tax]] for big business which could be increased &quot;in dialogue with them and if everyone agrees&quot;.&lt;ref name=&quot;7210004/ Zelensky&quot; /&gt; According to Zelenskyy, if people would notice that his new government &quot;works honestly from the first day&quot;, they would start paying their taxes.&lt;ref name=&quot;7210004/ Zelensky&quot; /&gt;

Zelenskyy clearly won both the first round of elections on 31 March,&lt;ref name=&quot;CVKResults1stRound&quot;&gt;(in Ukrainian) {{cite web |title=Central Election Commission of Ukraine – Ukrainian Presidential Election 2019 (first round) |url=https://www.cvk.gov.ua/pls/vp2019/wp300pt001f01=719.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20190423213729/https://www.cvk.gov.ua/pls/vp2019/wp300pt001f01=719.html |archive-date=23 April 2019 |website=www.cvk.gov.ua |publisher=Cenetral Election Commission of Ukraine}}&lt;/ref&gt; and the run-off election on 21 April 2019.&lt;ref name=&quot;CVKResults2ndRound&quot;&gt;(in Ukrainian) {{cite web |title=Central Election Commission of Ukraine – Ukrainian Presidential Election 2019 (run-off) |url=https://www.cvk.gov.ua/pls/vp2019/wp300pt001f01=720.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424061802/https://www.cvk.gov.ua/pls/vp2019/wp300pt001f01=720.html |archive-date=24 April 2019 |access-date=25 April 2019 |website=www.cvk.gov.ua}}&lt;/ref&gt;

Zelenskyy was elected President of Ukraine on 21 April 2019, beating the incumbent, Petro Poroshenko with nearly 73 per cent of the vote to Poroshenko's 25 per cent.&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-europe-48007487 Ukraine election: Comedian Zelensky wins presidency by landslide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190421173305/https://www.bbc.com/news/world-europe-48007487 |date=21 April 2019 }}, [[BBC News]] (22 April 2019)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://ukr.vote/en/elections/7/ukraine Election of President of Ukraine 2019 Repeat voting] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210813163554/https://ukr.vote/en/elections/7/ukraine |date=13 August 2021 }}, UKR.VOTE&lt;/ref&gt; Polish President [[Andrzej Duda]] was one of the first European leaders to congratulate Zelenskyy.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Перший європейський лідер привітав Зеленського |url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/04/21/7095468/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190421222608/https://www.eurointegration.com.ua/news/2019/04/21/7095468/ |archive-date=21 April 2019 |access-date=21 April 2019}}&lt;/ref&gt; French President [[Emmanuel Macron]] received Zelenskyy at the [[Élysée Palace]] in Paris on 12 April 2019.&lt;ref&gt;{{cite web |date=12 April 2019 |title=Zelensky meets with Macron |url=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/2680142-zelensky-meets-with-macron.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412170025/https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/2680142-zelensky-meets-with-macron.html |archive-date=12 April 2019 |access-date=13 April 2019 |website=[[Ukrinform]]}}&lt;/ref&gt; On 22 April, U.S. President [[Donald Trump]] congratulated Zelenskyy on his victory over the telephone.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Зеленський вже поговорив телефоном із Трампом |url=https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/22/7213135/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190421222602/https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/22/7213135/ |archive-date=21 April 2019 |access-date=21 April 2019 |website=Українська правда}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=16 January 2012 |title=Ukraine vaults into unknown after comic elected president |url=https://www.afp.com/en/news/15/ukraine-vaults-unknown-after-comic-elected-president-doc-1fu32x1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422114420/https://www.afp.com/en/news/15/ukraine-vaults-unknown-after-comic-elected-president-doc-1fu32x1 |archive-date=22 April 2019 |access-date=22 April 2019 |website=Agence France-Presse |accessdate=9 March 2022 |archivedate=22 April 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190422114420/https://www.afp.com/en/news/15/ukraine-vaults-unknown-after-comic-elected-president-doc-1fu32x1 }}&lt;/ref&gt; [[European Commission]] President [[Jean Claude Juncker]] and [[European Council]] President [[Donald Tusk]] also issued a joint letter of congratulations and stated that the [[European Union]] (EU) will work to speed up the implementation of the remainder of the [[Ukraine–European Union Association Agreement|EU-Ukraine Association Agreement]], including the [[Deep and Comprehensive Free Trade Area]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Joint letter of President Tusk and President Juncker to Volodymyr Zelensky, President-elect of Ukraine – Consilium |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2019/04/22/joint-letter-of-president-tusk-and-president-juncker-to-volodymyr-zelensky-president-elect-of-ukraine/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422201656/https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2019/04/22/joint-letter-of-president-tusk-and-president-juncker-to-volodymyr-zelensky-president-elect-of-ukraine/ |archive-date=22 April 2019 |access-date=20 May 2019 |website=www.consilium.europa.eu}}&lt;/ref&gt;

== Presidency ==
{{Infobox president styles
|image = Flag of the President of Ukraine.svg
|image_size = 75px
|name = Volodymyr Zelenskyy
|dipstyle = ''Його Високоповажність, Президент України''.&lt;br /&gt;&quot;His Excellency, the President of Ukraine&quot;
|offstyle = ''Президент України''.&lt;br /&gt;&quot;President of Ukraine&quot;
|altstyle = ''Пане Президенте''.&lt;br /&gt;&quot;Mr President&quot;
}}
[[File:Official visit to Germany.jpg|thumb|Zelenskyy with German Chancellor [[Angela Merkel]] at the [[Federal Chancellery (Berlin)|Federal Chancellery Complex]] in Berlin, June 2019.]]
[[File:Lukashenko and Zelenskyi (Oct 2019).jpg|thumb|Zelenskyy and Belarusian President [[Alexander Lukashenko]] in [[Zhytomyr]], October 2019.]]
Zelenskyy was inaugurated on 20 May 2019.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ukraine's New President Vows To Dissolve Parliament As PM, Other Key Officials Resign |url=https://www.rferl.org/a/29951792.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190520043757/https://www.rferl.org/a/29951792.html |archive-date=20 May 2019 |access-date=20 May 2019 |website=RadioFreeEurope/RadioLiberty}}&lt;/ref&gt; Various foreign officials attended the ceremony in Ukraine's parliament ([[Verkhovna Rada]]), including [[Salome Zourabichvili]] ([[Georgia (country)|Georgia]]), [[Kersti Kaljulaid]] ([[Estonia]]), [[Raimonds Vējonis]] ([[Latvia]]), [[Dalia Grybauskaitė]] ([[Lithuania]]), [[János Áder]] ([[Hungary]]), [[Maroš Šefčovič]] ([[European Union]]), and [[Rick Perry]] (United States).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Volodymyr Zelenskyy promised international partners that the world would be proud of Ukraine |url=https://www.president.gov.ua/en/news/volodimir-zelenskij-poobicyav-mizhnarodnim-partneram-sho-svi-55501 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526070311/https://www.president.gov.ua/en/news/volodimir-zelenskij-poobicyav-mizhnarodnim-partneram-sho-svi-55501 |archive-date=26 May 2019 |access-date=20 May 2019 |website=Official website of the President of Ukraine}}&lt;/ref&gt; Zelenskyy is the first Jewish President of Ukraine. With [[Volodymyr Groysman]] as Prime Minister, Ukraine became the second country to have both a Jewish President and Prime Minister.&lt;ref name=&quot;nyt1&quot; /&gt; In his inaugural address, Zelenskyy dissolved the [[8th Ukrainian Verkhovna Rada|then Ukrainian parliament]] and called for [[Snap election|early parliamentary elections]] (which had originally been due to be held in October of that year).&lt;ref&gt;{{Cite news |date=20 May 2019 |title=New Ukraine President Zelensky calls snap election |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-48330955 |url-status=live |access-date=20 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190520041907/https://www.bbc.com/news/world-europe-48330955 |archive-date=20 May 2019}}&lt;/ref&gt; One of Zelenskyy's coalition partners, the [[People's Front (Ukraine)|People's Front]], opposed the move and withdrew from the ruling coalition.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Zelensky may dissolve parliament despite People's Front withdrawal from coalition – expert |url=https://www.unian.info/politics/10553196-zelensky-may-dissolve-parliament-despite-people-s-front-withdrawal-from-coalition-expert.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190520094624/https://www.unian.info/politics/10553196-zelensky-may-dissolve-parliament-despite-people-s-front-withdrawal-from-coalition-expert.html |archive-date=20 May 2019 |access-date=20 May 2019 |website=www.unian.info}}&lt;/ref&gt;

On 28 May, Zelenskyy restored the Ukrainian citizenship of [[Mikheil Saakashvili]].&lt;ref&gt;{{cite web |date=28 May 2019 |title=Georgia's Saakashvili has Ukrainian citizenship restored |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-48437792 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190630121001/https://www.bbc.com/news/world-europe-48437792 |archive-date=30 June 2019 |access-date=29 May 2019 |website=bbc.com}}&lt;/ref&gt;

Zelenskyy's first major proposal to change the electoral system was rejected by the [[Ukrainian parliament]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=UAWire – Ukrainian parliament rejects Zelensky's proposal to change election system |url=http://www.uawire.org/ukrainian-parliament-rejects-zelensky-s-proposal-to-change-election-system |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190609094219/http://www.uawire.org/ukrainian-parliament-rejects-zelensky-s-proposal-to-change-election-system |archive-date=9 June 2019 |access-date=9 June 2019 |website=www.uawire.org}}&lt;/ref&gt;

In addition, on 6 June, lawmakers refused to include Zelenskyy's key initiative on reintroducing criminal liability for illegal enrichment in the parliament's agenda, and instead included a similar bill proposed by a group of deputies.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Archived copy |script-title=uk:Рада відмовилась розглядати законопроект Зеленського про відповідальність за незаконне збагачення |url=https://www.unian.ua/politics/10576860-rada-vidmovilas-rozglyadati-zakonoproekt-zelenskogo-pro-vidpovidalnist-za-nezakonne-zbagachennya.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190609094220/https://www.unian.ua/politics/10576860-rada-vidmovilas-rozglyadati-zakonoproekt-zelenskogo-pro-vidpovidalnist-za-nezakonne-zbagachennya.html |archive-date=9 June 2019 |access-date=9 June 2019 |website=www.unian.ua |language=uk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Рада включила в повестку дня депутатский законопроект об ответственности за незаконное обогащение, инициативу Зеленского рассматривать отказались |url=https://gordonua.com/news/politics/rada-vklyuchila-v-povestku-dnya-deputatskiy-zakonoproekt-ob-otvetstvennosti-za-nezakonnoe-obogashchenie-iniciativu-zelenskogo-rassmatrivat-otkazalis-1019644.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190609094222/https://gordonua.com/news/politics/rada-vklyuchila-v-povestku-dnya-deputatskiy-zakonoproekt-ob-otvetstvennosti-za-nezakonnoe-obogashchenie-iniciativu-zelenskogo-rassmatrivat-otkazalis-1019644.html |archive-date=9 June 2019 |access-date=9 June 2019 |website=gordonua.com}}{{better source needed|date=October 2019}}&lt;/ref&gt; In June 2019 it was announced that the president's third major initiative, which seeks to remove immunity from lawmakers, diplomats and judges, would be submitted after the July [[2019 Ukrainian parliamentary election]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Archived copy |script-title=uk:Президент внесе у нову Раду законопроект про зняття недоторканності з депутатів, дипломатів та суддів – Стефанчук |url=https://www.unian.ua/politics/10577190-prezident-vnese-u-novu-radu-zakonoproekt-pro-znyattya-nedotorkannosti-z-deputativ-diplomativ-ta-suddiv-stefanchuk.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190609094216/https://www.unian.ua/politics/10577190-prezident-vnese-u-novu-radu-zakonoproekt-pro-znyattya-nedotorkannosti-z-deputativ-diplomativ-ta-suddiv-stefanchuk.html |archive-date=9 June 2019 |access-date=9 June 2019 |website=www.unian.ua |language=uk}}&lt;/ref&gt;
[[File:Pence and US delegation meets with Zelensky in Warsaw.jpg|thumb|U.S. Vice President [[Mike Pence]] and U.S. delegation meets with Zelenskyy in Warsaw on 1 September 2019]]
[[File:Volodymyr Zelensky and Donald Trump.jpg|thumb|Zelenskyy meets with U.S. President [[Donald Trump]] in New York City on 25 September 2019]]
On 8 July, Zelenskyy ordered the cancellation of the annual [[Kyiv Independence Day Parade]] on [[Maidan Nezalezhnosti]], citing costs. Despite this, Zelenskyy highlighted that [[Independence Day of Ukraine#2019|the day]] would &quot;honor heroes&quot; on Independence Day, however the &quot;format will be new&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Zelensky cancels Independence Day parade on August 24 citing costs |url=https://tass.com/world/1067803 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190709172856/https://tass.com/world/1067803 |archive-date=9 July 2019 |access-date=9 July 2019 |website=TASS}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=9 July 2019 |title=Zelensky cancels Independence Day military parade, gives money to soldiers &amp;#124; KyivPost – Ukraine's Global Voice |url=https://www.kyivpost.com/ukraine-politics/zelenskiy-cancels-independence-day-military-parade-gives-money-to-soldiers.html |website=KyivPost}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=No Independence Day parade to be held this year, Zelensky says |url=https://www.unian.info/society/10612035-no-independence-day-parade-to-be-held-this-year-zelensky-says.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190717175254/https://www.unian.info/society/10612035-no-independence-day-parade-to-be-held-this-year-zelensky-says.html |archive-date=17 July 2019 |access-date=28 July 2019 |website=www.unian.info}}&lt;/ref&gt; He also proposed to spend the money that would have been used to finance the parade on veterans.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bonuses instead of parade: Ukraine's leader takes surprising decision |url=https://belsat.eu/en/news/bonuses-instead-of-parade-ukraine-s-leader-takes-surprising-decision/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711194934/https://belsat.eu/en/news/bonuses-instead-of-parade-ukraine-s-leader-takes-surprising-decision/ |archive-date=11 July 2019 |access-date=11 July 2019 |website=belsat.eu}}&lt;/ref&gt;

In 2020, Zelenskyy's party proposed reforms to Ukraine's media laws with the intent to increase competition and loosen the dominance of [[Ukrainian oligarchs]] on television and radio broadcasters. Critics said it risked increasing [[Freedom of the press in Ukraine|media censorship in Ukraine]]&lt;ref&gt;{{cite web |date=6 February 2020 |title=Voice of America: Journalists see censorship in Ukraine's proposed media laws |url=https://www.kyivpost.com/ukraine-politics/voice-of-america-journalists-see-censorship-in-ukraines-proposed-media-laws.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210317004525/https://www.kyivpost.com/ukraine-politics/voice-of-america-journalists-see-censorship-in-ukraines-proposed-media-laws.html |archive-date=17 March 2021 |access-date=28 December 2020 |website=Kyiv Post}}&lt;/ref&gt; because its clause of criminal responsibility for the distribution of disinformation could be abused.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Leonova |first1=Nataliya |last2=Lihostova |first2=Oksana |last3=Deynychenko |first3=Ruslan |date=5 February 2020 |title=Journalists See Specter of Censorship in Ukraine's Proposed Media Law |url=https://www.voanews.com/press-freedom/journalists-see-specter-censorship-ukraines-proposed-media-laws |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201205151528/https://www.voanews.com/press-freedom/journalists-see-specter-censorship-ukraines-proposed-media-laws |archive-date=5 December 2020 |access-date=28 December 2020 |website=VoA News}}&lt;/ref&gt;

Zelenskyy was criticized for a secret trip to [[Oman]] in January 2020 that was not published on his official schedule and on which he appeared to mix a personal holiday with government business. Although the president's office said the trip had been paid for by Zelenskyy himself and not with government money, Zelenskyy came under heavy criticism for the lack of transparency around the trip, which was compared unfavourably to a secret vacation his predecessor [[Petro Poroshenko]] took in the [[Maldives]], and which Zelenskyy himself had criticized at the time.&lt;ref name=&quot;pravdaua200105&quot;&gt;[https://www.pravda.com.ua/news/2020/01/5/7236619/ Zelensky without extra announcement jetted off in Oman &quot;for a meeting at the highest level (Зеленський без зайвих анонсів гайнув в Оман &quot;на зустрічі на найвищому рівні&quot;)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200221200824/https://www.pravda.com.ua/news/2020/01/5/7236619/|date=21 February 2020}}. [[Ukrayinska Pravda]]. 5 January 2020&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;radiolib200106&quot;&gt;Yevhen Solonyna. ''[https://www.radiosvoboda.org/a/30363260.html Zelensky in Oman. Experts tell about crisis in communications of the President (Зеленський в Омані. Експерти говорять про кризу комунікації президента))] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200221200823/https://www.radiosvoboda.org/a/30363260.html|date=21 February 2020}}''. [[Radio Liberty]]. 6 January 2020&lt;/ref&gt;

In January 2021, parliament passed a bill updating and reforming Ukraine's [[referendum]] laws,&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |last=Shushkovska |first=Alisa |date=18 February 2021 |title=Ukraine adopts new and improved referendum law |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/ukraine-adopts-new-and-improved-referendum-law/ |access-date=2 March 2022 |website=[[Atlantic Council]] |language=en-US |archive-date=6 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210706060611/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/ukraine-adopts-new-and-improved-referendum-law/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; which Ukraine's [[Constitutional Court of Ukraine|Constitutional Court]] had declared unconstitutional in 2018.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=27 April 2018 |title=Ukraine's referendum law passed during Yanukovych's presidency designated as unconstitutional |url=https://www.unian.info/politics/10097429-ukraine-s-referendum-law-passed-during-yanukovych-s-presidency-designated-as-unconstitutional.html |access-date=2 March 2022 |website=[[Unian]] |language=en |archive-date=2 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302014940/https://www.unian.info/politics/10097429-ukraine-s-referendum-law-passed-during-yanukovych-s-presidency-designated-as-unconstitutional.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Fixing the referendum law had been one of Zelenskyy's campaign promises.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

In June 2021, Zelenskyy submitted to the [[Verkhovna Rada]] a bill creating a public registry of Ukraine's oligarchs, banning them from participating in privatizations of [[State-owned enterprise|state-owned companies]], and forbidding them from contributing financially to politicians. Opposition party leaders supported Zelenskyy's goal of reducing oligarchs' influence on politics in Ukraine but were critical of his approach, saying the public register would be both dangerous, as it concentrated power in the president; and ineffective, since oligarchs were merely a &quot;symbol&quot; of more deeply-rooted corruption.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Filtenborg |first=Emil |last2=Weichert |first2=Stefan |date=22 June 2021 |title=Zelenskyy speeds up corruption crackdown, one oligarch at a time |url=https://www.euronews.com/my-europe/2021/06/22/ukraine-s-volodymyr-zelenskyy-speeds-up-corruption-crackdown-one-oligarch-at-a-time |access-date=6 March 2022 |website=Euronews |language=en}}&lt;/ref&gt; The bill was passed into law in September 2021.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Polityuk |first=Pavel |last2=Zinets |first2=Natalia |date=23 September 2021 |title=Ukrainian lawmakers pass law on oligarchs after assassination attempt |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-parliament-passes-law-oligarchs-final-reading-2021-09-23/ |access-date=6 March 2022}}&lt;/ref&gt;

=== Cabinets and Administration ===
Zelenskyy appointed [[Andriy Bohdan]] as head of the [[Presidential Administration of Ukraine]]. Prior to this, Bohdan had been the lawyer of [[Ukrainian oligarchs|Ukrainian oligarch]] [[Ihor Kolomoyskyi]].&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{cite web |title=Нові кадри в Адміністрації. Кого Зеленський привів на Банкову |url=https://www.pravda.com.ua/articles/2019/05/22/7215729/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190521233012/https://www.pravda.com.ua/articles/2019/05/22/7215729/ |archive-date=21 May 2019 |access-date=21 May 2019 |website=Українська правда}}&lt;/ref&gt; Under the rules of [[Lustration in Ukraine]], introduced in 2014 following [[Euromaidan]], Bohdan is not entitled to hold any state office until 2024 (because of his government post during the [[Second Azarov Government]]).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Archived copy |script-title=uk:Нові кадри в Адміністрації. Кого Зеленський привів на Банкову |url=https://www.pravda.com.ua/articles/2019/05/22/7215729/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190521233012/https://www.pravda.com.ua/articles/2019/05/22/7215729/ |archive-date=21 May 2019 |access-date=23 May 2019 |website=Українська правда |language=uk}}&lt;/ref&gt; Bohdan, however, contended that because heading the presidential administration is not considered civil service work, lustration did not apply to him.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Карцев |first=Дмитрий |date=22 May 2019 |title=Владимир Зеленский руководит Украиной три дня. Вот что он сделал (и не сделал) |url=https://meduza.io/slides/vladimir-zelenskiy-rukovodit-ukrainoy-tri-dnya-vot-chto-on-sdelal-i-ne-sdelal |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524001559/https://meduza.io/slides/vladimir-zelenskiy-rukovodit-ukrainoy-tri-dnya-vot-chto-on-sdelal-i-ne-sdelal |archive-date=24 May 2019 |access-date=5 June 2019 |website=meduza.io}}&lt;/ref&gt; A number of the members of the Presidential Administration Zelenskyy appointed were former colleagues from his former production company, [[Kvartal 95 Studio|Kvartal 95]],&lt;ref name=&quot;auto2&quot; /&gt; including [[Ivan Bakanov]], who became deputy head of the [[Security Service of Ukraine|Ukrainian Secret Service]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Zelensky's childhood friend appointed SBU's first deputy chief (Document) |url=https://www.unian.info/politics/10558788-zelensky-s-childhood-friend-appointed-sbu-s-first-deputy-chief-document.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031023410/https://www.unian.info/politics/10558788-zelensky-s-childhood-friend-appointed-sbu-s-first-deputy-chief-document.html |archive-date=31 October 2019 |access-date=9 December 2019 |website=www.unian.info}}&lt;/ref&gt; Former Deputy Foreign Minister [[Olena Zerkal]] declined an appointment as deputy head of the presidential administration, but did agree to serve as the Ukrainian representative of the international courts concerning Russia.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Зеркаль відмовилась від посади заступника глави АП – джерела |url=https://www.pravda.com.ua/news/2019/05/22/7215732/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522080816/https://www.pravda.com.ua/news/2019/05/22/7215732/ |archive-date=22 May 2019 |access-date=21 May 2019 |website=Українська правда}}&lt;/ref&gt; Zelenskyy's requests to replace the foreign minister, [[defence minister]], chief prosecutor and head of Ukraine's security service were rejected by parliament.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Рада отказала Зеленскому в увольнении двух министров и главы СБУ. Ни один из его законопроектов не рассмотрен |url=https://meduza.io/news/2019/06/06/rada-otkazala-zelenskomu-v-uvolnenii-dvuh-ministrov-i-glavy-sbu-ni-odin-iz-ego-zakonoproektov-ne-rassmotren |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190609094220/https://meduza.io/news/2019/06/06/rada-otkazala-zelenskomu-v-uvolnenii-dvuh-ministrov-i-glavy-sbu-ni-odin-iz-ego-zakonoproektov-ne-rassmotren |archive-date=9 June 2019 |access-date=9 June 2019 |website=meduza.io |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Даша |first=Зубкова |date=2 July 2019 |title=Zelenskyy Again Asking Rada To Dismiss Lutsenko And Klimkin, Appoint Prystaiko As Foreign Affairs Minister |url=https://press.ukranews.com/ |access-date=2 March 2022 |website=Ukranews.com |language=en |archive-date=3 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303152823/https://press.ukranews.com/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Zelenskyy also dismissed and replaced 20 of the governors of Ukraine's 24 [[Oblasts of Ukraine|oblasts]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sorokin |first=Oleksiy |date=6 July 2019 |title=Zelensky appoints his first governors — in Lviv, Donetsk, Zakarpattia oblasts |url=https://www.kyivpost.com/ukraine-politics/zelensky-appoints-his-first-governors-in-lviv-donetsk-oblasts.html |access-date=2 March 2022 |website=[[KyivPost]] |archive-date=2 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202121133/https://www.kyivpost.com/ukraine-politics/zelensky-appoints-his-first-governors-in-lviv-donetsk-oblasts.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== Honcharuk government ====
{{Main|Honcharuk Government}}
In the 21 July 2019 parliamentary election, Zelenskyy's political party, [[Servant of the People (political party)|Servant of the People]], won the first single-party majority in modern Ukrainian history in parliament, with 43 per cent of the party-list vote. His party gained 254 of the 424 seats.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=25 July 2019 |title=Volodymyr Zelensky clears the old elite out of parliament |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/europe/2019/07/25/volodymyr-zelensky-clears-the-old-elite-out-of-parliament |url-status=live |access-date=1 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806130025/https://www.economist.com/europe/2019/07/25/volodymyr-zelensky-clears-the-old-elite-out-of-parliament |archive-date=6 August 2019 |issn=0013-0613}}&lt;/ref&gt;

Following the elections, Zelenskyy nominated [[Oleksiy Honcharuk]] as prime minister, who was quickly confirmed by parliament. Parliament also confirmed [[Andrii Zahorodniuk]] as defence minister, [[Vadym Prystaiko]] as foreign minister and [[Ivan Bakanov]] as head of the [[Security Service of Ukraine|SBU]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Talant |first1=Bermet |last2=Sorokin |first2=Oleksiy |date=29 August 2019 |title=Oleksiy Honcharuk named prime minister, Cabinet approved |url=https://www.kyivpost.com/ukraine-politics/oleksiy-honcharuk-named-ukraines-new-prime-minister.html |access-date=1 March 2022 |website=KyivPost |archive-date=4 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304222642/https://www.kyivpost.com/ukraine-politics/oleksiy-honcharuk-named-ukraines-new-prime-minister.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Arsen Avakov]], a controversial figure due to longstanding corruption allegations,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=15 July 2021 |title=Ukrainian Parliament Accepts Resignation Of Influential Interior Minister |url=https://www.rferl.org/a/ukraine-avakov-resignation-accepted/31359737.html |access-date=1 March 2022 |website=[[RadioFreeEurope]] |language=en |archive-date=27 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827001500/https://www.rferl.org/a/ukraine-avakov-resignation-accepted/31359737.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; was kept on as [[interior minister]], with Honcharuk arguing that the relatively inexperienced government needed experienced administrators and that Avakov had been &quot;'drawn red lines' that cannot be crossed.&quot;&lt;ref&gt;[https://www.pravda.com.ua/news/2019/08/30/7224875/ The new prime minister explained how Avakov was left – the &quot;red lines&quot; (Новий прем'єр пояснив, як лишили Авакова: &quot;червоні лінії&quot;)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200331042412/https://www.pravda.com.ua/news/2019/08/30/7224875/ |date=31 March 2020 }}. [[Ukrayinska Pravda]]. 30 August 2019&lt;/ref&gt;

Zelenskyy dismissed Bohdan as head of his presidential administration on 11 February 2020 and appointed [[Andriy Yermak]] as his successor the same day.&lt;ref name=&quot;640533YermakZelensky&quot;&gt;[https://en.interfax.com.ua/news/general/640533.html Zelensky dismisses head of president's office Bohdan, appoints Yermak instead] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200212142103/https://en.interfax.com.ua/news/general/640533.html |date=12 February 2020 }}, [[Interfax-Ukraine]] (11 February 2020)&lt;/ref&gt;

==== Shmyhal government ====
{{See also|Land reforms by country#Ukraine}}
On 6 March 2020, the Honcharuk government gave way to the [[Shmyhal Government|government]] of [[Denys Shmyhal]]. At the time, there was disquiet in the press over the hasty departure of Honcharuk.&lt;ref name=&quot;btkp&quot;&gt;{{Cite news |last=Talant |first=Bermet |date=6 March 2020 |title=Hasty government reshuffle sows disquiet at home, abroad |publisher=Kyiv Post |url=https://www.kyivpost.com/ukraine-politics/hasty-government-reshuffle-sows-disquiet-at-home-abroad.html}}&lt;/ref&gt; In his 4 March address to the Rada,&lt;ref name=&quot;pukz&quot;&gt;{{Cite news |last=ZELENSKYY |first=VOLODYMYR |date=4 March 2020 |title=Speech by President of Ukraine Volodymyr Zelenskyy at an extraordinary session of the Verkhovna Rada |publisher=PRESIDENT OF UKRAINE Official website |url=https://www.president.gov.ua/en/news/vistup-prezidenta-ukrayini-volodimira-zelenskogo-na-pozacher-60017 |url-status=live |access-date=16 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200705151203/https://www.president.gov.ua/en/news/vistup-prezidenta-ukrayini-volodimira-zelenskogo-na-pozacher-60017 |archive-date=5 July 2020}}&lt;/ref&gt; Zelenskyy recommitted to reforms domestic and financial, and remarked that he &quot;cannot always become a psychologist for people, a crisis manager for someone, a collector who requires honestly earned money, and a nanny of the ministry in charge.&quot;{{citation needed|date=August 2021}} By September 2020, Zelenskyy's approval ratings had fallen to less than 32 per cent.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=21 September 2020 |title=Zelensky's approval rating slides to 31% – poll |work=[[Ukrainian Independent Information Agency]] |url=https://www.unian.info/politics/poll-zelensky-s-approval-rating-slides-to-31-11153930.html |url-status=live |access-date=15 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415163338/https://www.unian.info/politics/poll-zelensky-s-approval-rating-slides-to-31-11153930.html |archive-date=15 April 2021}}&lt;/ref&gt;
[[File:Робочий візит Президента України до Турецької Республіки 05.jpg|thumb|Zelenskyy and Turkish President [[Recep Tayyip Erdoğan]] on 16 October 2020]]
On 24 March 2021, Zelenskyy signed the Decree 117/2021 approving the &quot;strategy for de-occupation and reintegration of the temporarily occupied territory of the [[Autonomous Republic of Crimea]] and the city of [[Sevastopol]].&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=24 March 2021 |title=Zelensky enacts strategy for de-occupation and reintegration of Crimea |work=[[Ukrinform]] |url=https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3214479-zelensky-enacts-strategy-for-deoccupation-and-reintegration-of-crimea.html |url-status=live |access-date=15 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212130511/https://www.ukrinform.net/rubric-polytics/3214479-zelensky-enacts-strategy-for-deoccupation-and-reintegration-of-crimea.html |archive-date=12 December 2021}}&lt;/ref&gt;

=== Attempts to end the Donbas Conflict ===
One of Zelenskyy's central campaign promises had been to end the [[War in Donbas]] and resolve the Russia-sponsored separatist movement there.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite web |date=2 October 2019 |title=Ukraine conflict: Anger as Zelensky agrees vote deal in east |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-49903996 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023118/https://www.bbc.com/news/world-europe-49903996 |archive-date=12 November 2020 |access-date=28 December 2020 |website=BBC News}}&lt;/ref&gt; On 3 June, Zelenskyy appointed former president [[Leonid Kuchma]] as Ukraine's representative in the [[Trilateral Contact Group on Ukraine|Tripartite Contact Group]] for a settlement in the conflict.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Леонид Кучма возглавил украинскую делегацию в Трехсторонней контактной группе |url=https://www.president.gov.ua/ru/news/leonid-kuchma-ocholiv-ukrayinsku-delegaciyu-tristoronnoyi-ko-55717 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190604094452/https://www.president.gov.ua/ru/news/leonid-kuchma-ocholiv-ukrayinsku-delegaciyu-tristoronnoyi-ko-55717 |archive-date=4 June 2019 |access-date=8 June 2019 |website=Официальное интернет-представительство Президента Украины}}&lt;/ref&gt; On 11 July 2019, Zelenskyy held his first telephone conversation with Russian President [[Vladimir Putin]], during which he urged Putin to enter into talks mediated by European countries.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Telephone conversation with President of Ukraine Vladimir Zelensky |url=http://en.kremlin.ru/events/president/news/60984 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712032252/http://en.kremlin.ru/events/president/news/60984 |archive-date=12 July 2019 |access-date=12 July 2019 |website=President of Russia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=Foy |first=Henry |date=11 July 2019 |title=Putin and Zelensky hold first discussion with talks on conflict, prisoner swap |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/2c4b7cee-a3f7-11e9-974c-ad1c6ab5efd1 |url-status=live |access-date=12 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712032449/https://www.ft.com/content/2c4b7cee-a3f7-11e9-974c-ad1c6ab5efd1 |archive-date=12 July 2019}}&lt;/ref&gt; The two leaders also discussed the exchange of prisoners held by both sides.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; In October 2019, Zelenskyy announced a preliminary deal struck with the separatists, under which the Ukrainian government would respect elections held in the region in exchange for Russia withdrawing its [[Little green men (Russo-Ukrainian War)|unmarked troops]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; The deal was met with heavy criticism and [[No to capitulation!|protests]] by both politicians and the Ukrainian public. Detractors noted that elections held in Donbas were unlikely to be free and fair, that the separatists had long driven out most pro-Ukrainian residents out of the region to ensure a pro-Russia majority, and that it would be impossible to ensure Russia kept its end of the agreement.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Zelenskyy defended his negotiations, saying the elections would not be held before a Russian withdrawal.&lt;ref&gt;{{cite web |date=6 October 2019 |title=Thousands protest Ukraine leader's peace plan |url=https://www.france24.com/en/20191006-thousands-protest-ukraine-leader-s-peace-plan-2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115072102/https://www.france24.com/en/20191006-thousands-protest-ukraine-leader-s-peace-plan-2 |archive-date=15 January 2021 |access-date=8 March 2021 |website=France 24}}&lt;/ref&gt; In December 2021, he visited far-right Ukrainian nationalist [[Azov Battalion|Azov]] fighters in the [[Luhansk Oblast|Luhansk region]] of Donbas and tried to get them to surrender their unregistered weapons and accept the peace accord. [[Andriy Biletsky]], the leader of the far-right [[National Corps]] and first commander of Azov, accused Zelenskyy of being disrespectful to army veterans and of acting on behalf of [[the Kremlin]] by leaving Ukrainians vulnerable to Russian aggression.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Krivosheev |first1=Kirill |title=Владимир Зеленский ушел без оружия|trans-title=Volodymyr Zelenskyy walks away unarmed |url=https://www.kommersant.ru/doc/4140693 |access-date=9 March 2022 |work=[[Kommersant]] |date=27 October 2019 |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Far-right groups protest Ukrainian president's peace plan |url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2019-10-14/ukraine-protest-zelensky-peace-plan |access-date=9 March 2022 |work=Los Angeles Times |agency=Associated Press |date=14 October 2019}}&lt;/ref&gt;

=== UIA Flight 752 ===
{{See also|Ukraine International Airlines Flight 752}}
On 8 January 2020, the Presidential Office announced that Volodymyr Zelenskyy was cutting his trip to Oman short due to the [[Ukraine International Airlines Flight 752]] plane crash in nearby [[Iran]] the same day.&lt;ref&gt;[https://www.pravda.com.ua/news/2020/01/8/7236780/ Due to disaster in Iran, Zelensky interrupted his trip to Oman (Через катастрофу в Ірані Зеленський перервав поїздку до Оману)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200221211520/https://www.pravda.com.ua/news/2020/01/8/7236780/ |date=21 February 2020 }}. [[Ukrayinska Pravda]]. 8 January 2020&lt;/ref&gt; The same day, internet news site Obozrevatel.com released information that on 7 January 2020, Ukrainian politician of the [[Opposition Platform — For Life]] [[Viktor Medvedchuk]] – who has exclusive relations with the current [[President of Russia]] – may have arrived in Oman.&lt;ref&gt;Timur Grigorenko. ''[https://www.obozrevatel.com/crime/vyiletayu-zelenskij-srochno-pokinul-oman-iz-za-krusheniya-samoleta.htm &quot;I am departing!&quot; Zelensky urgently left Oman due to the plane crash (&quot;Вылетаю!&quot; Зеленский срочно покинул Оман из-за крушения самолета)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200221220442/https://www.obozrevatel.com/crime/vyiletayu-zelenskij-srochno-pokinul-oman-iz-za-krusheniya-samoleta.htm |date=21 February 2020 }}''. Obozrevatel.com. 8 January 2020&lt;/ref&gt; On 9 January 2020, investigative journalists from Skhemy (Schemes: corruption in details) reported that arrival of the President was delayed for almost a whole day and published photos of his arrival.&lt;ref&gt;[https://www.pravda.com.ua/news/2020/01/9/7236873/ Zelensky arrived from Oman almost a day later after the disaster, &quot;Skhemy&quot; (Зеленський прилетів з Оману майже через добу після авіакатастрофи – &quot;Схеми&quot;)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200222015859/https://www.pravda.com.ua/news/2020/01/9/7236873/ |date=22 February 2020 }}. [[Ukrayinska Pravda]]. 9 January 2020&lt;/ref&gt; Soon, rumors began that Zelenskyy may have had some additional meetings beside the ones that were announced.&lt;ref&gt;[https://glavcom.ua/country/politics/v-omani-zelenskij-mig-zustrichatisja-iz-surkovim-zmi-652122.html In Oman Zelensky may have met with Surkov, mass media (В Омані Зеленський міг зустрічатися із Сурковим, – ЗМІ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200222014547/https://glavcom.ua/country/politics/v-omani-zelenskij-mig-zustrichatisja-iz-surkovim-zmi-652122.html |date=22 February 2020 }}. Glavcom.ua. 12 January 2020&lt;/ref&gt; On 14 January 2020, [[Andriy Yermak]] dismissed the rumors as speculations and baseless conspiracy theories,&lt;ref&gt;[https://www.pravda.com.ua/news/2020/01/14/7237358/ Zelensky and the Medvedchuk's plane in Oman: in the president's office commented the coincident (Зеленський і літак Медведчука в Омані: у президента прокоментували збіг)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200222014549/https://www.pravda.com.ua/news/2020/01/14/7237358/ |date=22 February 2020 }}. [[Ukrayinska Pravda]]. 14 January 2020&lt;/ref&gt; while Medvedchuk stated that the plane was used by his older daughter's family to fly from Oman to Moscow.&lt;ref&gt;[https://www.pravda.com.ua/news/2020/01/14/7237338/ Medvedchuk told who flew in his plane from Oman, while there was Zelensky (Медведчук розповів, хто летів у його літаку з Оману, поки там був Зеленський)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200222014547/https://www.pravda.com.ua/news/2020/01/14/7237338/ |date=22 February 2020 }}. [[Ukrayinska Pravda]]. 14 January 2020&lt;/ref&gt; Later, Yermak contacted the on-line newspaper [[Ukrayinska Pravda|Ukrainian Truth]] and gave more details about the visit to Oman and the plane crash in Iran.&lt;ref&gt;Roman Romaniuk. ''[https://www.pravda.com.ua/articles/2020/01/14/7237349/ Andriy Yermak: Zelensky returned from Oman as soon as it was possible] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200213045010/https://www.pravda.com.ua/articles/2020/01/14/7237349/ |date=13 February 2020 }}''. [[Ukrayinska Pravda]]. 14 January 2020&lt;/ref&gt;
[[File:Meeting of Volodymyr Zelensky and Mohammed bin Rashid Al Maktoum (15-02-2021).jpg|thumb|Zelenskyy and [[Mohammed bin Rashid Al Maktoum]], Prime Minister of the [[United Arab Emirates]], in February 2021]]
On 17 January 2020, the presidential appointee Minister of Foreign Affairs [[Vadym Prystaiko]] was unable to give answers during the &quot;times of questions to the government&quot; in parliament when the people's deputies of Ukraine asked him about the visit's official agenda, the invitation from Oman, officials of the Ministry of Foreign Affairs who were preparing the visit, as well as how the President actually crossed the border while visiting Oman.&lt;ref&gt;Mikhail Shilin. ''[https://news.liga.net/politics/news/pristayko-ne-otvetil-po-ofitsialnomu-vizitu-zelenskogo-v-oman Prystaiko did not answer about the &quot;official visit&quot; of Zelensky to Oman (Пристайко не ответил по &quot;официальному визиту&quot; Зеленского в Оман)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200222033017/https://news.liga.net/politics/news/pristayko-ne-otvetil-po-ofitsialnomu-vizitu-zelenskogo-v-oman |date=22 February 2020 }}''. Liga.net. 17 January 2020&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Vadim Rebrina. ''[https://news.liga.net/politics/news/v-op-ne-znayut-s-kem-letal-i-chto-podpisyval-zelenskiy-v-omane In the Presidential Office do not know with whom flew Zelensky and what he signed in Oman (В ОП не знают, с кем летал и что подписывал Зеленский в Омане)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200222151819/https://news.liga.net/politics/news/v-op-ne-znayut-s-kem-letal-i-chto-podpisyval-zelenskiy-v-omane |date=22 February 2020 }}''. Liga.net. 24 January 2020&lt;/ref&gt; On 20 January 2020, Prystaiko followed up by giving a briefing to the press in the Office of the president of Ukraine and saying that he would explain everything about the visit that when the time came.&lt;ref&gt;Mikhail Shilin. ''[https://news.liga.net/politics/news/pristayko-o-vizite-zelenskogo-v-oman-v-svoe-vremya-razyasnim Prystaiko about the visit of Zelensky to Oman: When time comes we will explain (Пристайко о визите Зеленского в Оман: В свое время разъясним)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200222033644/https://news.liga.net/politics/news/pristayko-o-vizite-zelenskogo-v-oman-v-svoe-vremya-razyasnim |date=22 February 2020 }}''. Liga.net. 20 January 2020&lt;/ref&gt;

=== Foreign relations ===
[[File:210831-D-BM568-1144 (51416775670).jpg|thumb|Zelenskyy, Ukraine's Defense Minister [[Andriy Taran]] and U.S. Secretary of Defense [[Lloyd Austin]] on 31 August 2021]]
[[File:President Joe Biden and President Volodymyr Zelensky.jpg|thumb|Zelenskyy and U.S. President [[Joe Biden]] on 1 September 2021]]
{{See also|List of international presidential trips made by Volodymyr Zelenskyy}}

Zelenskyy's first official trip abroad as president was to Brussels in June 2019, where he met with [[European Union]] and [[NATO]] officials.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Zelensky to meet EU officials on first foreign visit |url=https://www.euronews.com/video/2019/06/04/zelensky-to-meet-eu-officials-on-first-foreign-visit |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190604162427/https://www.euronews.com/video/2019/06/04/zelensky-to-meet-eu-officials-on-first-foreign-visit |archive-date=4 June 2019 |access-date=8 June 2019 |website=www.euronews.com}}&lt;/ref&gt;

In August 2019, Zelenskyy promised to lift the moratorium on exhuming Polish mass graves in Ukraine after the previous Ukrainian government banned the Polish side from carrying out any exhumations of Polish victims of the [[Ukrainian Insurgent Army]]-perpetrated [[Massacres of Poles in Volhynia and Eastern Galicia|Volhynian massacres]], following the removal of a memorial to the Ukrainian Insurgent Army in [[Hruszowice]], southeastern Poland.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=29 August 2019 |title=Ukrainian president to resume exhumation of Poles in Ukraine: report |work=[[Telewizja Polska]] |url=https://polandin.com/44143113/ukrainian-president-to-resume-exhumation-of-poles-in-ukraine-report |url-status=live |access-date=30 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190930151936/https://polandin.com/44143113/ukrainian-president-to-resume-exhumation-of-poles-in-ukraine-report |archive-date=30 September 2019 |accessdate=9 March 2022 |archivedate=30 September 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190930151936/https://polandin.com/44143113/ukrainian-president-to-resume-exhumation-of-poles-in-ukraine-report }}&lt;/ref&gt;

In September 2019, it was reported that U.S. President Donald Trump had allegedly blocked payment of a congressionally mandated $400 million military aid package to Ukraine to pressure Zelenskyy during a July phone call between the two presidents to investigate alleged wrongdoing by Joe Biden and his son [[Hunter Biden]],&lt;ref name=&quot;slate&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news |last1=Vogel |first1=Kenneth P. |last2=Mendel |first2=Iuliia |author-link2=Iuliia Mendel |date=1 May 2019 |title=Biden Faces Conflict of Interest Questions That Are Being Promoted by Trump and Allies |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2019/05/01/us/politics/biden-son-ukraine.html |url-status=live |access-date=30 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190905135934/https://www.nytimes.com/2019/05/01/us/politics/biden-son-ukraine.html |archive-date=5 September 2019 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; who took a board seat on Ukrainian natural gas company [[Burisma Holdings]].&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Schreckinger |first=Ben |date=3 August 2019 |title=The Biden family's strange business history |work=Politico |url=https://www.politico.eu/article/joe-biden-presidential-bid-family-business-history-democrats/ |url-status=live |access-date=30 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113200318/https://www.politico.eu/article/joe-biden-presidential-bid-family-business-history-democrats/ |archive-date=13 November 2019}}&lt;/ref&gt; This report was the catalyst for the [[Trump–Ukraine scandal]] and the [[impeachment inquiry against Donald Trump]]. Zelenskyy has denied that he was pressured by Trump and declared that &quot;he does not want to interfere in a foreign election.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite magazine |last=Law |first=Tara |date=25 September 2019 |title=Ukrainian President Denies President Trump Pressured Him |url=https://time.com/5686305/zelensky-ukraine-denies-trump-pressure/ |url-status=live |magazine=Time |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191117092526/https://time.com/5686305/zelensky-ukraine-denies-trump-pressure/ |archive-date=17 November 2019 |access-date=4 November 2019}}&lt;/ref&gt;

[[File:Volodymyr Zelenskyy and Ilham Aliyev (2019-12-17) 19.jpg|thumb|Zelenskyy and [[Azerbaijan]]'s President [[Ilham Aliyev]] on 17 December 2019]]On a trip to the United States in September 2021, Zelenskyy engaged in talks and commitments with U.S. President Joe Biden,&lt;ref&gt;{{cite web |date=1 September 2021 |title=Biden, Zelensky Discuss Energy, Russia, Ukraine's Future With the West |url=https://www.wsj.com/articles/biden-zelensky-to-discuss-energy-russia-ukraines-future-with-the-west-11630497600 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210908101036/https://www.wsj.com/articles/biden-zelensky-to-discuss-energy-russia-ukraines-future-with-the-west-11630497600 |archive-date=8 September 2021 |access-date=2 September 2021 |website=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt; [[United States Secretary of Defense|Secretary of Defense]] [[Lloyd Austin]], [[United States Secretary of Energy|Secretary of Energy]] [[Jennifer Granholm]],&lt;ref name=&quot;Ukrainian&quot;&gt;{{cite web |date=2 September 2021 |title=President Zelensky, First Lady open Ukrainian House in Washington |url=https://www.ukrinform.net/rubric-society/3308681-volodymyr-and-olena-zelensky-open-ukrainian-house-in-washington.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210904074907/https://www.ukrinform.net/rubric-society/3308681-volodymyr-and-olena-zelensky-open-ukrainian-house-in-washington.html |archive-date=4 September 2021 |access-date=2 September 2021 |website=[[Ukrinform]]}}&lt;/ref&gt; and Secretary of State [[Antony Blinken]].&lt;ref&gt;{{cite web |date=31 August 2021 |title=Zelensky arrives to Washington to meet Blinken, Granholm, Biden |url=https://www.kyivpost.com/ukraine-politics/zelensky-arrives-to-washington-to-meet-blinken-granholm-biden.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831093342/https://www.kyivpost.com/ukraine-politics/zelensky-arrives-to-washington-to-meet-blinken-granholm-biden.html |archive-date=31 August 2021 |access-date=2 September 2021 |website=[[Kyiv Post]]}}&lt;/ref&gt; President Zelenskyy and First Lady [[Olena Zelenska]] also took part in the opening of the Ukrainian House in Washington, D.C.&lt;ref name=&quot;Ukrainian&quot; /&gt; On the same trip, he met with [[Apple Inc.|Apple]] CEO [[Tim Cook]]&lt;ref&gt;{{cite web |date=2 September 2021 |title=Zelensky to meet with Apple CEO in California on Sept 2, visit Silicon Valley, speak at Stanford University |url=https://en.interfax.com.ua/news/general/765621.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906205320/https://en.interfax.com.ua/news/general/765621.html |archive-date=6 September 2021 |access-date=6 September 2021 |website=[[Interfax-Ukraine]] – Ukraine News Agency}}&lt;/ref&gt; and with Ukrainians in senior positions at [[Silicon Valley]] tech companies&lt;ref&gt;{{cite news |date=4 September 2021 |title=In California, Zelensky meets with Ukrainians working at Silicon Valley companies |url=https://www.ukrinform.net/rubric-economy/3309992-in-california-zelensky-meets-with-ukrainians-working-at-silicon-valley-companies.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210906222855/https://www.ukrinform.net/rubric-economy/3309992-in-california-zelensky-meets-with-ukrainians-working-at-silicon-valley-companies.html |archive-date=6 September 2021 |access-date=6 September 2021 |website=[[Ukrinform]]}}&lt;/ref&gt; and spoke at Stanford University.&lt;ref&gt;{{cite web |date=3 September 2021 |title=Zelensky at Stanford: 'Russia's policy is to take, not give' |url=https://www.kyivpost.com/ukraine-politics/zelensky-at-stanford-russias-policy-is-to-take-not-give.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210903225549/https://www.kyivpost.com/ukraine-politics/zelensky-at-stanford-russias-policy-is-to-take-not-give.html |archive-date=3 September 2021 |access-date=6 September 2021 |website=[[Kyiv Post]]}}&lt;/ref&gt; While Zelenskyy was still in the U.S., just after delivering a speech at the United Nations, an assassination attempt was made in Ukraine on [[Serhiy Shefir]], his closest aide. Shefir was unhurt in the attack, although his driver was hospitalized with three bullet wounds.&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2021/09/22/world/europe/ukraine-assassination-attempt.html Top Adviser to Ukrainian President Is Targeted in an Assassination Attempt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210923035858/https://www.nytimes.com/2021/09/22/world/europe/ukraine-assassination-attempt.html |date=23 September 2021 }}, ''[[New York Times]]'',  Ivan Nechepurenko and Michael Schwirtz, 22 September 2021. Retrieved 23 September 2021.&lt;/ref&gt;

=== 2021–2022 Russo-Ukrainian crisis ===
{{Main|2021–2022 Russo-Ukrainian crisis}}
In April 2021, in response to Russian military build-up at the Ukrainian borders, Zelenskyy spoke to American president Joe Biden and urged NATO members to speed up [[Ukraine-NATO relations|Ukraine's request for membership]].&lt;ref&gt;{{cite web |last=Shylenko |first=Olga |date=8 April 2021 |title=Ukraine's Zelensky on frontline as Merkel urges Putin to pull back troops |url=https://www.ctvnews.ca/world/ukraine-s-zelensky-on-frontline-as-merkel-urges-putin-to-pull-back-troops-1.5379725 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426042440/https://www.ctvnews.ca/world/ukraine-s-zelensky-on-frontline-as-merkel-urges-putin-to-pull-back-troops-1.5379725 |archive-date=26 April 2021 |access-date=16 January 2022 |website=CTVNews |accessdate=9 March 2022 |archivedate=26 April 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210426042440/https://www.ctvnews.ca/world/ukraine-s-zelensky-on-frontline-as-merkel-urges-putin-to-pull-back-troops-1.5379725 }}&lt;/ref&gt;

On 26 November 2021, Zelenskyy accused Russia and Ukrainian oligarch [[Rinat Akhmetov]] of backing a plan to overthrow his government.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=26 November 2021 |title=Zelensky warns Ukraine 'entirely prepared' if Russia attacks |work=France 24 |url=https://www.france24.com/en/live-news/20211126-zelensky-warns-ukraine-entirely-prepared-if-russia-attacks |url-status=live |access-date=16 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211216234846/https://www.france24.com/en/live-news/20211126-zelensky-warns-ukraine-entirely-prepared-if-russia-attacks |archive-date=16 December 2021}}&lt;/ref&gt; Russia denied any involvement in a coup plot and Akhmetov said in a statement that &quot;the information made public by Volodymyr Zelenskiy about attempts to draw me into some kind of coup is an absolute lie. I am outraged by the spread of this lie, no matter what the president's motives are.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=26 November 2021 |title=Zelenskiy says Ukraine uncovers coup plot involving Russians; Kremlin denies role |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-has-information-about-december-coup-attempt-with-russian-involvement-2021-11-26/ |url-status=live |access-date=16 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211216234438/https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-has-information-about-december-coup-attempt-with-russian-involvement-2021-11-26/ |archive-date=16 December 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=27 November 2021 |title=Ukraine's Zelenskiy Says Ready for Russian Escalation, Claims Coup Plot Uncovered |work=[[The Moscow Times]] |url=https://www.themoscowtimes.com/2021/11/26/ukraines-zelenskiy-says-uncovered-coup-plot-a75679 |url-status=live |access-date=16 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211207000450/https://www.themoscowtimes.com/2021/11/26/ukraines-zelenskiy-says-uncovered-coup-plot-a75679 |archive-date=7 December 2021}}&lt;/ref&gt; In December 2021, Zelenskyy called for preemptive action against Russia.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=16 December 2021 |title=EU threatens Russia sanctions as NATO backs Ukraine |work=France 24 |url=https://www.france24.com/en/live-news/20211216-eu-threatens-russia-sanctions-as-nato-backs-ukraine |url-status=live |access-date=16 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217010700/https://www.france24.com/en/live-news/20211216-eu-threatens-russia-sanctions-as-nato-backs-ukraine |archive-date=17 December 2021}}&lt;/ref&gt;

On 19 January 2022, Zelenskyy said in a video message that the country's citizens should not panic and appealed to the media to be &quot;methods of mass information and not mass hysteria.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=20 January 2022 |title='Big hype': Zelenskyy urges restraint amid risk of Russian invasion |work=Daily Sabah |url=https://www.dailysabah.com/world/europe/big-hype-zelenskyy-urges-restraint-amid-risk-of-russian-invasion |url-status=live |access-date=28 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127232825/https://www.dailysabah.com/world/europe/big-hype-zelenskyy-urges-restraint-amid-risk-of-russian-invasion |archive-date=27 January 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;buzzfeednews-embassy&quot;&gt;{{Cite news |date=24 January 2022 |title=Some Ukrainians Are Angry About Washington Ordering Diplomats' Families To Leave The US Embassy |work=BuzzFeed News |url=https://www.buzzfeednews.com/article/christopherm51/russia-ukraine-angry-american-departures |url-status=live |access-date=28 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220130172213/https://www.buzzfeednews.com/article/christopherm51/russia-ukraine-angry-american-departures |archive-date=30 January 2022}}&lt;/ref&gt; On 28 January, Zelenskyy called on the West not to create a &quot;panic&quot; in his country over a potential Russian invasion, adding that constant warnings of an &quot;imminent&quot; threat of invasion are putting the [[economy of Ukraine]] at risk.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 January 2022 |title=Volodymyr Zelensky accuses the West of causing 'panic' with warnings of a Russian invasion that hurts the Ukrainian economy |work=Business Insider |url=https://www.businessinsider.com/ukraine-president-tells-west-to-stop-causing-panic-about-russia-2022-1 |url-status=live |access-date=29 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129031120/https://www.businessinsider.com/ukraine-president-tells-west-to-stop-causing-panic-about-russia-2022-1 |archive-date=29 January 2022}}&lt;/ref&gt; Zelenskyy said that &quot;we do not see a bigger escalation&quot; than in early 2021 when Russia's military build-up started.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 January 2022 |title=Ukraine to the world: keep calm and stop spreading panic |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/97d15970-3c36-439d-aa38-7402f732efbc |url-status=live |access-date=29 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129130355/https://www.ft.com/content/97d15970-3c36-439d-aa38-7402f732efbc |archive-date=29 January 2022}}&lt;/ref&gt; Zelenskyy and U.S. President Joe Biden disagreed on how imminent the threat was.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 January 2022 |title=Ukraine crisis: US president Joe Biden tells Zelensky to 'prepare' for Russian invasion |work=The New Zealand Herald |url=https://www.nzherald.co.nz/world/ukraine-crisis-us-president-joe-biden-tells-zelensky-to-prepare-for-russian-invasion/2E55YU5QFBU2IW7EPLC5O2O67Y/ |url-status=live |access-date=28 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220128185445/https://www.nzherald.co.nz/world/ukraine-crisis-us-president-joe-biden-tells-zelensky-to-prepare-for-russian-invasion/2E55YU5QFBU2IW7EPLC5O2O67Y/ |archive-date=28 January 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=28 January 2022 |title=Ukraine's president told Biden to 'calm down' Russian invasion warnings, saying he was creating unwanted panic: report |work=Yahoo News |url=https://news.yahoo.com/ukraines-president-told-biden-calm-104928095.html |url-status=live |access-date=28 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220130111339/https://news.yahoo.com/ukraines-president-told-biden-calm-104928095.html |archive-date=30 January 2022}}&lt;/ref&gt;

On 19 February, as worries of a Russian invasion of Ukraine grew, Zelenskyy warned a security forum that Western nations should abandon their &quot;appeasement&quot; attitude toward Moscow. &quot;Ukraine has been granted security assurances in exchange for giving up the world's third-largest nuclear arsenal. We don't have any firearms. And there's no security... But we have a right to urge a transformation from an appeasement policy to one that ensures security and peace,&quot; he stated.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=19 February 2022 |title=Ukraine is 'longing for peace' says Zelensky at Munich Security Conference |work=France 24 |publisher=France 24 |agency=France 24 |url=https://www.france24.com/en/video/20220219-ukraine-is-longing-for-peace-says-zelensky-at-munich-security-conference |url-status=live |access-date=19 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219152150/https://www.france24.com/en/video/20220219-ukraine-is-longing-for-peace-says-zelensky-at-munich-security-conference |archive-date=19 February 2022}}&lt;/ref&gt;

In the early hours of 24 February, shortly before the start of the Russian invasion, Zelenskyy recorded an address to the citizens of both Ukraine and Russia. In part of the address, he spoke in Russian to the people of Russia, appealing to them to pressure their leadership to prevent war. He also refuted claims of the Russian government about the presence of [[Neo-Nazism#Ukraine|neo-Nazis]] in the Ukrainian government and stated that he had no intention of attacking the Donbas region, while highlighting his personal connections to the area.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cruz Bustillos |first1=Dominic |title=Full Translation: Ukrainian President Volodymyr Zelenskyy's Feb. 23 Speech |url=https://www.lawfareblog.com/full-translation-ukrainian-president-volodymyr-zelenskyys-feb-23-speech |website=Lawfare |access-date=25 February 2022 |language=en |date=24 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225024314/https://www.lawfareblog.com/full-translation-ukrainian-president-volodymyr-zelenskyys-feb-23-speech |url-status=live |accessdate=9 March 2022 |archivedate=26 February 2022 |archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20220226/https://www.lawfareblog.com/full-translation-ukrainian-president-volodymyr-zelenskyys-feb-23-speech }}&lt;/ref&gt;

=== 2022 Russian invasion of Ukraine ===
[[File:Заявка України на членство у Європейському Союзі, 1.jpg|thumb|
Ukraine's Parliament ([[Verkhovna Rada]]) chairman [[Ruslan Stefanchuk]], Ukraine's President Volodymyr Zelenskyy and Ukraine's Prime Minister [[Denys Shmyhal]] after signing of the application for membership in the European Union during the war on 28 February 2022]]
{{Main|2022 Russian invasion of Ukraine}}
On the morning of 24 February, Putin announced that Russia was initiating a &quot;special military operation&quot; in the Donbas. Russian missiles struck a number of military targets in Ukraine, and Zelenskyy declared martial law.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=24 February 2022|title=Ukraine conflict: Russian forces attack from three sides|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-60503037|access-date=24 February 2022|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224204817/https://www.bbc.com/news/world-europe-60503037|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Zelenskyy also announced that [[Russia–Ukraine relations|diplomatic relations with Russia]] were being severed, effective immediately.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.interfax.ru/world/824153 |title=Украина разорвала дипломатические отношения с Россией |website=[[Interfax]] |date=24 February 2022 |access-date=24 February 2022 |archive-date=24 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220224095330/https://www.interfax.ru/world/824153 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Later in the day, he announced general mobilisation.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ukrainian president signs decree on general mobilisation of population -Interfax |url=https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-president-signs-decree-general-mobilisation-population-interfax-2022-02-24/ |access-date=25 February 2022 |work=Reuters |date=24 February 2022 |language=en |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225025205/https://www.reuters.com/world/europe/ukrainian-president-signs-decree-general-mobilisation-population-interfax-2022-02-24/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

On 25 February, Zelenskyy said that despite Russia's claim that it was targeting only military sites, civilian sites were also being hit.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ukraine president orders full military mobilisation |url=https://www.thenational.scot/news/national/19950945.ukraine-president-orders-full-military-mobilisation/ |access-date=25 February 2022 |work=The National |agency=PA |date=24 February 2022 |language=en |archive-date=26 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220226073516/https://www.thenational.scot/news/national/19950945.ukraine-president-orders-full-military-mobilisation/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; In an early morning address that day, Zelenskyy said that his intelligence services had identified him as Russia's top target, but that he is staying in Kyiv and his family will remain in the country. &quot;They want to destroy Ukraine politically by destroying the head of state&quot;, he said.&lt;ref&gt;{{cite web|first1=Daryna|last1=Krasnolutska|first2=Alan|last2=Crawford|url=https://www.bnnbloomberg.ca/putin-unbowed-as-russia-presses-ahead-with-invasion-toward-kyiv-1.1728642|title=Putin Unbowed as Russia Presses Ahead With Invasion Toward Kyiv|work=BNN Bloomberg|date=25 February 2022|access-date=25 February 2022|archive-date=26 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226073516/https://www.bnnbloomberg.ca/putin-unbowed-as-russia-presses-ahead-with-invasion-toward-kyiv-1.1728642|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

In the early hours of 26 February, during the most significant assault by Russian troops on the capital of Kyiv, the United States government and Turkish president [[Recep Tayyip Erdoğan]] urged Zelenskyy to evacuate to a safer location, and both offered assistance for such an effort. Zelenskyy turned down both offers and opted to remain in Kyiv with its defense forces, saying that &quot;the fight is here [in Kyiv]; I need ammunition, not a ride&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite news |author1=Shane Harris |author2=Ellen Francis |author3=Robyn Dixon |date=25 February 2022 |title=U.S. stands ready to evacuate Zelensky, Russia's 'No. 1 target' |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/25/russia-ukraine-president-zelensky-family-target/ |url-status=live |newspaper=[[The Washington Post]] |access-date=26 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225230325/https://www.washingtonpost.com/world/2022/02/25/russia-ukraine-president-zelensky-family-target/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |author1=Yuras Karmanau |author2=Jim Heintz |author3=Vladimir Isachenkov |author4=Dasha Litvinova |date=25 February 2022 |title=Ukraine's capital under threat as Russia presses invasion |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-vladimir-putin-volodymyr-zelenskyy-boris-johnson-business-08f569df695831ee467979527ea2e241 |url-status=live |publisher=[[Associated Press]] |access-date=26 February 2022 |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225142052/https://apnews.com/article/russia-ukraine-vladimir-putin-volodymyr-zelenskyy-boris-johnson-business-08f569df695831ee467979527ea2e241 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Zelenskyy has gained worldwide recognition as the wartime leader of Ukraine during the Russian invasion; historian [[Andrew Roberts (historian)|Andrew Roberts]] compared him to [[Winston Churchill]].&lt;ref name=deutsche-welle&gt;{{cite news |title=Ukraine's Volodymyr Zelenskyy: From comedian to national hero |url=https://www.dw.com/en/ukraines-volodymyr-zelenskyy-from-comedian-to-national-hero/a-60924507 |access-date=27 February 2022 |work=[[Deutsche Welle]] |archive-date=28 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228070324/https://www.dw.com/en/ukraines-volodymyr-zelenskyy-from-comedian-to-national-hero/a-60924507 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Other sources:
*{{cite news |title=3 years ago Zelenskyy was a TV comedian. Now he's standing up to Putin's army. |url=https://www.nbcnews.com/news/world/zelenskyy-ukraine-russia-putin-invasion-rcna17661 |access-date=27 February 2022 |work=NBC News |archive-date=1 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301044134/https://www.nbcnews.com/news/world/zelenskyy-ukraine-russia-putin-invasion-rcna17661 |url-status=live }}
*{{cite news |title=Actor-turned-president Zelensky grows on stage as Ukraine's war-time leader |url=https://www.timesofisrael.com/actor-turned-president-zelensky-grows-on-stage-as-ukraines-war-time-leader/ |access-date=27 February 2022 |work=Times of Israel |quote=he is now the face of national defiance, winning rave reviews as a war-time leader |archive-date=27 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220227185114/https://www.timesofisrael.com/actor-turned-president-zelensky-grows-on-stage-as-ukraines-war-time-leader/ |url-status=live }}
*{{cite news |title=Zelenskyy's unlikely journey, from comedy to wartime leader |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-volodymyr-zelenskyy-kyiv-poland-europe-c270027c825e009ed66988bb98a3476e |access-date=27 February 2022 |work=AP News |archive-date=28 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228173754/https://apnews.com/article/russia-ukraine-volodymyr-zelenskyy-kyiv-poland-europe-c270027c825e009ed66988bb98a3476e |url-status=live }}
*{{cite news |title=For many Jews, Volodymyr Zelensky is a 'modern Maccabee' as he fights Ukraine's war |url=https://www.timesofisrael.com/for-many-jews-volodymyr-zelensky-is-a-modern-maccabee-as-he-fights-ukraines-war/ |access-date=1 March 2022 |work=The Times of Israel |archive-date=1 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301110854/https://www.timesofisrael.com/for-many-jews-volodymyr-zelensky-is-a-modern-maccabee-as-he-fights-ukraines-war/ |url-status=live }}
*{{cite news |title=Ukraine leader Zelenskyy's wild ride: Jewish comedian to national hero |url=https://www.csmonitor.com/World/Europe/2022/0226/Ukraine-leader-Zelenskyy-s-wild-ride-Jewish-comedian-to-national-hero |access-date=1 March 2022 |work=The Christian Science Monitor |archive-date=27 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220227113820/https://www.csmonitor.com/World/Europe/2022/0226/Ukraine-leader-Zelenskyy-s-wild-ride-Jewish-comedian-to-national-hero |url-status=live }}
*{{cite news |title=Ukraine president suddenly thrust into hero role, mirrors one of the darkest chapters of the Cold War |url=https://fortune.com/2022/02/25/ukraine-invasion-zelenskyy-putin-hungary-soviet-union/ |access-date=1 March 2022 |work=[[Fortune (magazine)|Fortune]] |archive-date=28 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228023945/https://fortune.com/2022/02/25/ukraine-invasion-zelenskyy-putin-hungary-soviet-union/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ''[[Harvard Political Review]]'' said that Zelenskyy &quot;has harnessed the power of social media to become history's first truly online wartime leader, bypassing traditional gatekeepers as he uses the internet to reach out to the people.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=O'Cearuil |first=Eamon |date=3 March 2022 |title=Glory to You, President Zelenskyy |url=https://harvardpolitics.com/glory-to-zelenskyy/ |access-date=5 March 2022 |website=Harvard Political Review |language=en-US |archive-date=5 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305092103/https://harvardpolitics.com/glory-to-zelenskyy/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; He has been described as a [[national hero]] or a &quot;global hero&quot; by many commentators, including publications such as ''[[The Hill (newspaper)|The Hill]]'', ''[[Deutsche Welle]]'', ''[[Der Spiegel]]'' and ''[[USA Today]]''.&lt;ref name=deutsche-welle /&gt;&lt;ref name=thehill&gt;{{cite news |title=Zelensky emerges as global hero in Ukraine battle against Russia |url=https://thehill.com/policy/international/596036-zelenskyy-emerges-as-global-hero-in-ukraine-battle-against-russia |access-date=1 March 2022 |work=[[The Hill (newspaper)|The Hill]] |archive-date=28 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228175458/https://thehill.com/policy/international/596036-zelenskyy-emerges-as-global-hero-in-ukraine-battle-against-russia |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ukrainian President Zelenskyy Standing Tall in the Face of Danger |url=https://www.spiegel.de/international/world/hero-in-the-making-ukrainian-president-zelenskyy-standing-tall-in-the-face-of-danger-a-af000c8e-9e21-4137-81c8-952a5f2c768e |access-date=1 March 2022 |work=[[Der Spiegel]] |archive-date=1 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301040234/https://www.spiegel.de/international/world/hero-in-the-making-ukrainian-president-zelenskyy-standing-tall-in-the-face-of-danger-a-af000c8e-9e21-4137-81c8-952a5f2c768e |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title='I need ammunition, not a ride': Zelenskyy is the hero his country needs as Russia invades |url=https://eu.usatoday.com/story/opinion/2022/02/26/ukrainian-president-zelenskyy-has-held-firm-against-russia-putin/6951859001/ |access-date=1 March 2022 |work=USA Today |archive-date=26 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220226180327/https://eu.usatoday.com/story/opinion/2022/02/26/ukrainian-president-zelenskyy-has-held-firm-against-russia-putin/6951859001/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[BBC News]] and ''[[The Guardian]]'' have reported that his response to the invasion has received praise even from previous critics.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web |date=26 February 2022 |title=Volodymyr Zelenskiy stands defiant in face of Russian attack |url=https://www.theguardian.com/world/2022/feb/26/volodymyr-zelenskiy-ukraine-stands-defiant-in-face-of-russian-attack |access-date=2 March 2022 |website=the Guardian |language=en |archive-date=1 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301185154/https://www.theguardian.com/world/2022/feb/26/volodymyr-zelenskiy-ukraine-stands-defiant-in-face-of-russian-attack |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=26 February 2022 |title=Ukraine's Volodymyr Zelensky: The comedian president who is rising to the moment |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-59667938 |access-date=2 March 2022 |archive-date=1 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301191228/https://www.bbc.com/news/world-europe-59667938 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

During the invasion, three attempts to assassinate Zelenskyy were prevented due to tips from Russian [[Federal Security Service|FSB]] employees who opposed the invasion. Two of the attempts were carried out by the [[Wagner Group]], a Russian [[paramilitary]] force, and one by the [[Kadyrovtsy]], the personal guard of [[Head of the Chechen Republic|Chechen leader]] [[Ramzan Kadyrov]].&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Rana |first=Manveen |date=3 March 2022 |title=Volodymyr Zelensky survives three assassination attempts in days |language=en |work=[[The Times]] |url=https://www.thetimes.co.uk/article/zelensky-survives-three-assassination-attempts-in-days-xnstdfdfc |access-date=5 March 2022 |issn=0140-0460}}&lt;/ref&gt;

While speaking about Ukrainian civilians who were murdered by Russian forces, Zelenskyy said&lt;ref&gt;[https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/zelensky-says-we-will-not-forgive-after-russians-kill-fleeing-civilians/ Zelensky says ‘we will not forgive’ after Russians kill fleeing civilians], [[Times of Israel]]&lt;/ref&gt;:
{{Quotation2|“We will not forgive. We will not forget. We will punish everyone who committed atrocities in this war... We will find every scum who was shelling our cities, our people, who was shooting the missiles, who was giving orders. You will not have a quiet place on this earth – except for a grave.”}}

Zelenskyy has been called by the [[Times of Israel]] the Jewish defender of Ukrainian democracy.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/18-things-to-know-about-jewish-defender-of-ukrainian-democracy-volodymyr-zelensky/|title=18 things to know about Jewish defender of Ukrainian democracy Volodymyr Zelensky|first=Philissa|last=Cramer|website=www.timesofisrael.com}}&lt;/ref&gt;   Zelenskyy, as said by [[The Atlantic]] has been said to have captivated the world, and gave the world a Jewish Hero.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2022/02/zelensky-ukraine-president-jewish-hero/622945/|title=How Zelensky Gave the World a Jewish Hero|first=Gal|last=Beckerman|date=27 February 2022|website=The Atlantic}}&lt;/ref&gt;

On 7 March 2022, Czech President [[Milos Zeman]] decided to award Zelenskyy with the highest state award of the Czech Republic, the [[Order of the White Lion]], for &quot;his bravery and courage in the face of Russia's invasion&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.reuters.com/world/europe/czech-president-award-state-honour-ukraines-president-2022-03-07/|title= Czech president to award state honour to Ukraine's president|work=Reuters|date=7 March 2022}}&lt;/ref&gt;

== Political views ==

=== Economic issues ===
In a mid-June interview with {{ill|BIHUS info|uk|Наші гроші з Денисом Бігусом|vertical-align=sup}} a [[Representatives of the President of Ukraine|representative of the President of Ukraine]] at the [[Cabinet of Ministers of Ukraine|Cabinet of Ministers]], {{ill|Andriy Herus|lt=|uk|Герус Андрій Михайлович|WD=|vertical-align=sup}} stated that Zelenskyy had never promised to lower communal tariffs, but that a campaign video in which Zelenskyy stated that the price of [[natural gas in Ukraine]] could fall by 20–30 per cent or maybe more was a not a direct promise but actually “half-hinting&quot; and &quot;joking&quot;.&lt;ref name=&quot;ZelenskyNP&quot;&gt;{{in lang|uk}} [https://www.epravda.com.ua/news/2019/06/12/648694/ Zelensky stated that he did not promise to lower tariffs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190612134038/https://www.epravda.com.ua/news/2019/06/12/648694/|date=12 June 2019}}, [[Ukrayinska Pravda]] (12 June 2019)&lt;/ref&gt; Notably, Zelenskyy's election manifesto mentioned tariffs only once—that money raised from a capital amnesty would go towards &quot;lowering the tariff burden on low-income citizens&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |date=25 January 2019 |title=Archived copy |script-title=ru:Зеленский опубликовал свою предвыборную программу |url=https://ru.tsn.ua/politika/zelenskiy-opublikoval-svoyu-predvybornuyu-programmu-1286427.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190809083154/https://ru.tsn.ua/politika/zelenskiy-opublikoval-svoyu-predvybornuyu-programmu-1286427.html |archive-date=9 August 2019 |access-date=12 June 2019 |website=ТСН.ua |language=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=July 2020 |title=Передвиборча програма кандидата в президенти України Володимира Зеленського |url=https://kyivcasinos.com/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210508133014/https://kyivcasinos.com/ |archive-date=8 May 2021 |access-date=11 May 2021 |website=Передвиборча програма кандидата на пост Президента України Володимира Зеленського}}&lt;/ref&gt;

=== Foreign policy ===
During his [[2019 Ukrainian presidential election|presidential campaign]], Zelenskyy said that he supported Ukraine's becoming a member of the [[European Union]] and [[NATO]], but he said Ukrainian voters should decide on the country's membership of these two organisations in referenda.&lt;ref name=&quot;Zelensky7209965&quot;&gt;{{Cite news |last=Troianovski |first=Anton |author-link=Anton Troianovski |date=9 March 2019 |title='Parallel universe': The front-runner seeking to be Ukraine's president plays one on TV |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/parallel-universe-the-front-runner-seeking-to-be-ukraines-president-plays-one-on-tv/2019/03/09/2a4cc22e-3a8c-11e9-b10b-f05a22e75865_story.html |url-status=live |access-date=12 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190411150113/https://www.washingtonpost.com/world/europe/parallel-universe-the-front-runner-seeking-to-be-ukraines-president-plays-one-on-tv/2019/03/09/2a4cc22e-3a8c-11e9-b10b-f05a22e75865_story.html |archive-date=11 April 2019}}&lt;/ref&gt; At the same time, he believed that the Ukrainian people had already chosen &quot;eurointegration&quot;.&lt;ref name=&quot;Zelensky7209965&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=22 March 2019 |title=Zelensky about eurointegration: referendum is needed |language=uk |work=[[Ukrayinska Pravda]] |url=https://www.pravda.com.ua/news/2019/03/22/7209965/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190322160845/https://www.pravda.com.ua/news/2019/03/22/7209965/ |archive-date=22 March 2019}}&lt;/ref&gt; Zelenskyy's close advisor [[Ivan Bakanov]] also said that Zelenskyy's policy is supportive of membership of both the EU and NATO, and proposes holding referendums on membership.&lt;ref&gt;{{cite web |date=18 April 2019 |title=What a Volodymyr Zelensky Ukrainian Presidency Would Look Like |url=https://nationalinterest.org/blog/skeptics/what-volodymyr-zelensky-ukrainian-presidency-would-look-53152 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190419140814/https://nationalinterest.org/blog/skeptics/what-volodymyr-zelensky-ukrainian-presidency-would-look-53152 |archive-date=19 April 2019 |access-date=22 April 2019 |website=The National Interest}}&lt;/ref&gt; Zelenskyy's electoral programme claimed that [[Ukraine–NATO relations|Ukrainian NATO membership]] is &quot;the choice of [[Euromaidan|the Maidan]] and the course that is enshrined in the [[Constitution of Ukraine|Constitution]], in addition, it is an instrument for strengthening our defense capability&quot;.&lt;ref name=&quot;ZelenskyNATOFC&quot;&gt;{{in lang|uk}} [https://www.pravda.com.ua/news/2019/03/25/7210131/ Zelensky, Poroshenko, Tymoshenko and Gritsenko told how to move to NATO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190325230746/https://www.pravda.com.ua/news/2019/03/25/7210131/|date=25 March 2019}}, [[Ukrayinska Pravda]] (25 March 2019).&lt;/ref&gt; The program states that Ukraine should set the goal to apply for a [[Membership Action Plan|NATO Membership Action Plan]] in 2024.&lt;ref name=&quot;ZelenskyNATOFC&quot; /&gt; The programme also states that Zelenskyy &quot;will do everything to ensure&quot; that [[Ukraine–European Union relations#Ukrainian EU membership|Ukraine can apply for European Union membership]] in 2024.&lt;ref name=&quot;7094332roadUNEU&quot;&gt;{{in lang|uk}} [https://www.eurointegration.com.ua/articles/2019/03/25/7094332/ From the EU to nuclear weapons: foreign policy Zelensky, Poroshenko, Tymoshenko and Gritsenko] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190325230749/https://www.eurointegration.com.ua/articles/2019/03/25/7094332/|date=25 March 2019}}, [[Ukrayinska Pravda]] (25 March 2019).&lt;/ref&gt; Two days before the second round, Zelenskyy stated that he wanted to build &quot;a strong, powerful, free Ukraine, which is not the younger sister of Russia, which is not a [[corruption in Ukraine|corrupt]] partner of Europe, but our independent Ukraine&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |script-title=uk:Зеленський представив свою команду |url=https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/18/7212661/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190419125110/https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/18/7212661/ |archive-date=19 April 2019 |access-date=21 April 2019 |website=Українська правда |language=uk}}&lt;/ref&gt;

In October 2020, he spoke in support of [[Azerbaijan]] in regards to the [[2020 Nagorno-Karabakh war|Nagorno-Karabakh war]] between Azerbaijan and ethnic Armenians over the [[List of territorial disputes|disputed region]] of [[Nagorno-Karabakh]]. Zelenskyy said: &quot;We support Azerbaijan's territorial integrity and sovereignty just as Azerbaijan always supports our territorial integrity and sovereignty.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2 October 2020 |title=Ukraine supports Azerbaijan's territorial integrity |work=Anadolu Agency |url=https://www.aa.com.tr/en/europe/ukraine-supports-azerbaijans-territorial-integrity/1993930 |url-status=live |access-date=15 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005122528/https://www.aa.com.tr/en/europe/ukraine-supports-azerbaijans-territorial-integrity/1993930 |archive-date=5 October 2020}}&lt;/ref&gt;

In February 2022, he applied for Ukraine to join the [[European Union]].&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Treisman |first=Rachel |date=28 February 2022 |title=Ukraine wants to join the EU. Here's how that would work |language=en |work=NPR |url=https://www.npr.org/2022/02/28/1083528087/ukraine-european-union |access-date=1 March 2022 |archive-date=1 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301152447/https://www.npr.org/2022/02/28/1083528087/ukraine-european-union |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=8 EU countries support Ukraine's call to fast-track membership talks |url=https://news.yahoo.com/8-eu-countries-back-ukraines-call-to-fast-track-membership-talks-211832800.html |access-date=1 March 2022 |website=news.yahoo.com |language=en-US |archive-date=1 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301163106/https://news.yahoo.com/8-eu-countries-back-ukraines-call-to-fast-track-membership-talks-211832800.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Zelenskyy has tried to position Ukraine as a neutral party in the political and [[China–United States trade war|trade tensions]] between the United States and China. In January 2021, Zelenskyy said in an interview with ''[[Axios (website)|Axios]]'' that he does not perceive China as a geopolitical threat and that he does not agree with the United States assertions that it represents one.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=31 January 2021 |title=Exclusive: Ukraine's Zelensky says he doesn't feel China threat |work=Axios |url=https://www.axios.com/ukraine-zelensky-china-coronavirus-vaccines-e6a45253-1448-43a0-a846-b8d0f448eaa1.html |url-status=live |access-date=15 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513164106/https://www.axios.com/ukraine-zelensky-china-coronavirus-vaccines-e6a45253-1448-43a0-a846-b8d0f448eaa1.html |archive-date=13 May 2021 |accessdate=9 March 2022 |archivedate=13 May 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210513164106/https://www.axios.com/ukraine-zelensky-china-coronavirus-vaccines-e6a45253-1448-43a0-a846-b8d0f448eaa1.html }}&lt;/ref&gt;

==== Russo-Ukrainian War ====
{{further|Russo-Ukrainian War}}
Zelenskyy supported the late 2013 and early 2014 [[Euromaidan]] movement. During the [[war in Donbas]], he actively supported the [[Ukrainian Ground Forces|Ukrainian army]].&lt;ref name=&quot;0396374-zelenskiy&quot; /&gt; Zelenskyy helped fund a [[Ukrainian volunteer battalions (since 2014)|volunteer battalion]] fighting on [[war in Donbas|Donbas]].&lt;ref&gt;{{Cite news |date=17 April 2019 |title=Ukraine election rivals trade taunts and media tricks |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-47895061 |url-status=live |access-date=1 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417180137/https://www.bbc.com/news/world-europe-47895061 |archive-date=17 April 2019}}&lt;/ref&gt;

In a 2014 interview with ''[[KP (newspaper)|Komsomolskaya Pravda in Ukraine]]'', Zelenskyy said that he would have liked to pay a visit to Crimea, but would avoid it because &quot;armed people are there&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Archived copy |script-title=ru:Владимир Зеленский: Отдыхать в Крым – вряд ли. На гастроли – возможно |url=https://kp.ua/culture/446791-vladymyr-zelenskyi-otdykhat-v-krym-vriad-ly-na-hastroly-vozmozhno |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503101351/https://kp.ua/culture/446791-vladymyr-zelenskyi-otdykhat-v-krym-vriad-ly-na-hastroly-vozmozhno |archive-date=3 May 2019 |access-date=3 May 2019 |website=kp.ua |language=ru-RU}}&lt;/ref&gt; In August 2014, Zelenskyy performed for Ukrainian troops in [[Mariupol]] and later his studio donated a million hryvnias to the Ukrainian army.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Archived copy |script-title=ru:Зеленский и его Студия Квартал-95 выступили в зоне АТО |url=https://kp.ua/politics/466424-zelenskyi-y-eho-studyia-kvartal-95-vystupyly-v-zone-ato |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503101352/https://kp.ua/politics/466424-zelenskyi-y-eho-studyia-kvartal-95-vystupyly-v-zone-ato |archive-date=3 May 2019 |access-date=3 May 2019 |website=kp.ua |language=ru-RU}}&lt;/ref&gt; Regarding the [[Annexation of Crimea by the Russian Federation|2014 Russian annexation of Crimea]], Zelenskyy said that, speaking realistically, it would be possible to return Crimea to Ukrainian control only after a [[regime change]] in Russia.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Front-runner in Ukraine's election race names condition for returning Crimea |url=http://uawire.org/the-front-runner-in-ukraine-s-election-race-named-condition-for-returning-crimea |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324190515/http://uawire.org/the-front-runner-in-ukraine-s-election-race-named-condition-for-returning-crimea |archive-date=24 March 2019 |access-date=24 March 2019 |website=uawire.org}}&lt;/ref&gt;

In an interview in December 2018, Zelenskyy stated that as president he would try to end the ongoing war in Donbas by negotiating with Russia.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=16 September 2019 |title=Ukraine's New President Zelensky Hints At Peace With Russia |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/kenrapoza/2019/09/16/ukraines-new-president-zelensky-hints-at-peace-with-russia/#733167fc6a39 |url-status=live |access-date=30 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191001182255/https://www.forbes.com/sites/kenrapoza/2019/09/16/ukraines-new-president-zelensky-hints-at-peace-with-russia/#733167fc6a39 |archive-date=1 October 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;8/12/26/7202291/ Zelensky&quot;&gt;{{in lang|uk}} [https://www.pravda.com.ua/news/2018/12/26/7202291/ Zelensky about the war in the Donbas: Though we are ready to agree with the devil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226045716/https://www.pravda.com.ua/news/2018/12/26/7202291/|date=26 December 2018}}, [[Ukrayinska Pravda]] (26 December 2018)&lt;/ref&gt; As he considered the leaders of the [[Donetsk People's Republic]] and the [[Luhansk People's Republic]] (DPR and LPR) to be Russia's &quot;puppets&quot;, it would &quot;make no sense to speak with them&quot;.&lt;ref name=&quot;8/12/26/7202291/ Zelensky&quot; /&gt; He did not rule out holding a referendum on the issue.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web |last=Genin |first=Aaron |date=28 March 2019 |title=Upcoming Elections and Ukrainian 'Ultra-nationalism' |url=https://calrev.org/2019/03/28/upcoming-elections-and-ukrainian-ultra-nationalism/ |access-date=31 March 2019 |website=The California Review}}{{dead link|date=June 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} {{unreliable source?|date=April 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;8/12/26/7202291/ Zelensky&quot; /&gt; In an interview published three days before the 2019 presidential election (on 21 April), Zelenskyy stated that he was against granting the [[Donbas]] region &quot;special status&quot;.&lt;ref name=&quot;3daysbUpeZi&quot;&gt;{{in lang|ru}} [https://www.rbc.ua/rus/news/vladimir-zelenskiy-nam-vygodno-raspustit-1555546435.html Vladimir Zelensky: It is beneficial for us to dissolve the Rada, but we will think and act according to the law] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190418122624/https://www.rbc.ua/rus/news/vladimir-zelenskiy-nam-vygodno-raspustit-1555546435.html|date=18 April 2019}}, [[RBC Ukraine]] (18 April 2019)&lt;/ref&gt; In the interview he also said that if he were elected president he would not sign a law on amnesty for the militants of the DPR and LPR.&lt;ref name=&quot;3daysbUpeZi&quot; /&gt;

In response to suggestions to the contrary, he stated in April 2019 that he regarded Russian President [[Vladimir Putin]] &quot;as an enemy&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Kyiv |first=Tom Parfitt |date=19 April 2019 |title=Ukraine poll leader Volodymyr Zelensky sees Putin as an enemy |work=The Times |url=https://www.thetimes.co.uk/article/ukraine-poll-leader-volodymyr-zelensky-sees-putin-as-an-enemy-79lp8f0dd |url-status=live |access-date=22 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190421110128/https://www.thetimes.co.uk/article/ukraine-poll-leader-volodymyr-zelensky-sees-putin-as-an-enemy-79lp8f0dd |archive-date=21 April 2019 |issn=0140-0460}}&lt;/ref&gt; On 2 May 2019, Zelenskyy wrote on Facebook that &quot;the border is the only thing Russia and Ukraine have in common&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Zelensky: Border only &quot;common&quot; thing between Ukraine, Russia |url=https://www.unian.info/politics/10536390-zelensky-border-only-common-thing-between-ukraine-russia.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190504143937/https://www.unian.info/politics/10536390-zelensky-border-only-common-thing-between-ukraine-russia.html |archive-date=4 May 2019 |access-date=4 May 2019 |website=www.unian.info |language=en}}&lt;/ref&gt;

Zelenskyy opposes the [[Nord Stream 2]] natural gas pipeline between Russia and Germany, calling it &quot;a dangerous weapon, not only for Ukraine but for the whole of Europe.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=22 August 2021 |title=Ukraine insists Nord Stream 2 is 'dangerous' despite German reassurances |work=Politico |url=https://www.politico.eu/article/ukraine-insists-nord-stream-2-is-dangerous-despite-german-reassurances/ |url-status=live |access-date=7 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211107201653/https://www.politico.eu/article/ukraine-insists-nord-stream-2-is-dangerous-despite-german-reassurances/ |archive-date=7 November 2021}}&lt;/ref&gt;

=== Government reform ===
[[File:Volodymyr Zelensky visits Brussels 2019.jpg|thumb|Zelenskyy with NATO Secretary General [[Jens Stoltenberg]] in June 2019]]
During the presidential campaign, Zelenskyy promised bills to fight corruption, including removal of immunity from the president of the country, members of the [[Verkhovna Rada]] (the Ukrainian parliament) and judges, a law about impeachment, reform of election laws, and providing efficient trial by jury. He promised to bring the salary for military personnel &quot;to the level of NATO standards&quot;.&lt;ref&gt;{{in lang|uk}} [https://m.tyzhden.ua/publication/227444 Comfortable topics for candidates: how they understand reforms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330221335/https://m.tyzhden.ua/publication/227444 |date=30 March 2019 }}, [[The Ukrainian Week]] (6 March 2019).&lt;/ref&gt;

Although Zelenskyy prefers elections with [[open list]] election ballots, after he called the snap [[2019 Ukrainian parliamentary election]] his draft law &quot;On amendments to some laws of Ukraine in connection with the change of the electoral system for the election of people's deputies&quot; proposed to hold the election with [[closed list]] because the 60-day term to the snap election did not &quot;leave any chances for the introduction of this system&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Опублікували виборчий закон Зеленського, у нардепів є альтернатива |url=https://www.pravda.com.ua/news/2019/05/22/7215799/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522130350/https://www.pravda.com.ua/news/2019/05/22/7215799/ |archive-date=22 May 2019 |access-date=22 May 2019 |website=Українська правда}}&lt;/ref&gt;

=== Social issues ===
[[File:Working trip to the Donetsk region - 2.jpg|thumb|Zelenskyy in the Donetsk region in June 2021]]
Zelenskyy supports the free distribution of [[medical cannabis]], free [[abortion in Ukraine]], and the legalisation of [[prostitution in Ukraine|prostitution]] and [[gambling in Ukraine|gambling]].&lt;ref name=&quot;3daysbUpeZi&quot; /&gt; He opposes the [[Right to keep and bear arms|legalisation of firearms]].&lt;ref name=&quot;3daysbUpeZi&quot; /&gt;

Zelenskyy stated in April 2019 that &quot;of course&quot; he supports the [[Decommunization in Ukraine|decommunization of Ukraine]], but is not happy with its current form.&lt;ref name=&quot;/7212672/ Zelensky&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;3daysbUpeZi&quot; /&gt; In an interview with RBC-Ukraine in April 2019, Zelenskyy said that [[Organization of Ukrainian Nationalists|OUN-B]] leader [[Stepan Bandera]], a controversial figure in [[History of Ukraine|Ukrainian history]], was &quot;a hero for a certain part of Ukrainians, and this is a normal and cool thing. He was one of those who defended the freedom of Ukraine. But I think that when we name so many streets, bridges by the same name, this is not quite right.&quot;&lt;ref name=&quot;/7212672/ Zelensky&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Zelensky on Bandera: Ukrainians should also praise modern day heroes |url=https://www.unian.info/politics/10521105-zelensky-on-bandera-ukrainians-should-also-praise-modern-day-heroes.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190419130428/https://www.unian.info/politics/10521105-zelensky-on-bandera-ukrainians-should-also-praise-modern-day-heroes.html |archive-date=19 April 2019 |access-date=21 April 2019 |website=www.unian.info}}&lt;/ref&gt; In that same interview, Zelenskyy went on to criticise the overuse of tributes to [[Taras Shevchenko]], a famous 19th century Ukrainian poet and painter. Zelenskyy concluded: &quot;We must remember the heroes of today, heroes of the arts, heroes of literature, simply heroes of Ukraine. Why don't we use their names – the names of the heroes that today unite Ukraine?&quot;&lt;ref name=&quot;/7212672/ Zelensky&quot; /&gt;

Zelenskyy opposes targeting the [[Russian language in Ukraine]] and banning artists for their political opinions (such as those viewed by the Government as [[Anti-Ukrainian sentiment|anti-Ukrainian]]).&lt;ref&gt;{{cite web |title=Зеленский о запрете въезда российских артистов в Украину – События – Новости Крыма Sevas.Com |url=http://news.sevas.com/world/zelenskij_o_zaprete_vezda_rossijskih_artistov_v_ukrainu |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331111346/http://news.sevas.com/world/zelenskij_o_zaprete_vezda_rossijskih_artistov_v_ukrainu |archive-date=31 March 2019 |access-date=31 March 2019 |website=news.sevas.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |date=8 August 2015 |title=Ukraine blacklists Russian artists |work=BBC |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-33839418 |url-status=live |access-date=31 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190401045141/https://www.bbc.com/news/world-europe-33839418 |archive-date=1 April 2019}}&lt;/ref&gt; In April 2019, he stated that he was not against a [[Ukrainian language]] quota ([[Ukrainization#Mass media|on radio and TV]]), although he noted they could be tweaked.&lt;ref name=&quot;/7212672/ Zelensky&quot;&gt;{{in lang|uk}} [https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/18/7212672/ Zelensky suggested, that he might not get to shake Poroshenko's hand] (ed. if one were to cut off the hands of all corrupt officials) {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190418203418/https://www.pravda.com.ua/news/2019/04/18/7212672/|date=18 April 2019}}, [[Ukrayinska Pravda]] (18 April 2019)&lt;/ref&gt; He also said that Russian artists &quot;who have turned into (anti-Ukrainian) politicians&quot; should remain banned from entering Ukraine.&lt;ref name=&quot;3daysbUpeZi&quot; /&gt;

== Pandora Papers ==
The October 2021 [[Pandora Papers]] revealed that Zelenskyy and his chief aide and the head of the [[Security Service of Ukraine]] [[Ivan Bakanov]] operated a network of offshore companies in the [[British Virgin Islands]], [[Cyprus]], and [[Belize]]. These companies included some that owned expensive London property.&lt;ref name=&quot;PandoraZelensky&quot; /&gt; Around the time of his [[2019 Ukrainian presidential election|2019 election]], Zelenskyy handed his shares in a key offshore company over to Shefir, but the two men appear to have made an arrangement for Zelenskyy's family to continue receiving the money from these companies.&lt;ref name=&quot;PandoraZelensky&quot;&gt;[https://www.occrp.org/en/the-pandora-papers/pandora-papers-reveal-offshore-holdings-of-ukrainian-president-and-his-inner-circle Pandora Papers Reveal Offshore Holdings of Ukrainian President and his Inner Circle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211009145036/https://www.occrp.org/en/the-pandora-papers/pandora-papers-reveal-offshore-holdings-of-ukrainian-president-and-his-inner-circle |date=9 October 2021 }}, [[Organized Crime and Corruption Reporting Project]] (3 October 2021)&lt;br /&gt;{{Cite news |date=3 October 2021 |title=Revealed: 'anti-oligarch' Ukrainian president's offshore connections |language=en-GB |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/news/2021/oct/03/revealed-anti-oligarch-ukrainian-president-offshore-connections-volodymyr-zelenskiy |url-status=live |access-date=3 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211003165731/https://www.theguardian.com/news/2021/oct/03/revealed-anti-oligarch-ukrainian-president-offshore-connections-volodymyr-zelenskiy |archive-date=3 October 2021}}&lt;/ref&gt; Zelenskyy's election campaign had centred on pledges to [[corruption in Ukraine|clean up]] the [[government of Ukraine]].&lt;ref name=&quot;PandoraZelensky&quot; /&gt; In a 17 October 2021 interview with [[ICTV (Ukraine)|ICTV]], Zelenskyy did not deny that in 2012 he used offshore companies.&lt;ref name=&quot;ZelPan7310715&quot; /&gt; He claimed he did this to avoid (his then satirical TV shows) being &quot;influenced by politics&quot;.&lt;ref name=&quot;ZelPan7310715&quot; /&gt; Zelenskyy stressed that neither he nor any member of &quot;[[Kvartal 95]]&quot; were involved in [[money laundering]].&lt;ref name=&quot;ZelPan7310715&quot;&gt;{{in lang|uk}} [https://www.pravda.com.ua/news/2021/10/17/7310715/ Zelensky said he did not launder money, although he used offshore] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211018111931/https://www.pravda.com.ua/news/2021/10/17/7310715/ |date=18 October 2021 }}, [[Ukrayinska Pravda]] (17 October 2021)&lt;/ref&gt;

== Personal life ==
[[File:Volodymyr Zelenskyy voted in parliamentary elections (2019-07-21) 05.jpg|thumb|right|Volodymyr Zelenskyy and [[Olena Zelenska]] in [[2019 Ukrainian parliamentary election|2019 parliamentary election]]]]
In September 2003, Zelenskyy married [[Olena Zelenska|Olena Kiyashko]],&lt;ref name=&quot;LIGAZelenskybio&quot; /&gt; with whom he had attended school.&lt;ref name=&quot;LIGAZelenskybio&quot; /&gt; The couple's first daughter, Oleksandra, was born in July 2004.&lt;ref name=&quot;LIGAZelenskybio&quot; /&gt; Their son, Kyrylo, was born in January 2013.&lt;ref name=&quot;LIGAZelenskybio&quot; /&gt; In Zelenskyy's 2014 movie ''8 New Dates'', their daughter played Sasha, the daughter of the protagonist.&lt;ref name=&quot;LIGAZelenskybio&quot; /&gt; In 2016, she participated in the show ''The Comedy Comet Company Comedy's Kids'' and won 50,000 [[Ukrainian hryvnia|hryvnias]].&lt;ref name=&quot;LIGAZelenskybio&quot; /&gt;

Zelenskyy's first language is Russian, and he is also fluent in [[Ukrainian language|Ukrainian]] and English.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Savchuk |first=Tetiana |date=28 March 2019 |title=Західна преса: про Тимошенко, Порошенка і Зеленського |language=uk |work=Radio Svoboda/Radio Liberty |url=https://www.radiosvoboda.org/a/press-review/29847667.html |url-status=live |access-date=19 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190414034240/https://www.radiosvoboda.org/a/press-review/29847667.html |archive-date=14 April 2019 |quote=російськомовний Зеленський}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last=CNBC |first=CNBC |title=Trump and Zelensky speak after bilateral meeting |url=https://www.youtube.com/watch?v=ZZD2uha74nc |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191112100828/https://www.youtube.com/watch?v=ZZD2uha74nc |archive-date=12 November 2019 |access-date=25 September 2019 |website=YouTube |publisher=CNBC |ref=bilateral}}&lt;/ref&gt; His assets were worth about 37 million hryvnias (about $1.5 million USD) in 2018.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Рух Чесно: У 2018 році Зеленський збільшив свої статки на 6 млн грн |url=https://www.pravda.com.ua/news/2019/05/21/7215629/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190521063001/https://www.pravda.com.ua/news/2019/05/21/7215629/ |archive-date=21 May 2019 |access-date=22 May 2019 |website=Українська правда}}&lt;/ref&gt;

== Selected filmography ==
[[File:Евгений Кошевой, Владимир Зеленский.jpg|thumb|The film premiere of ''I, You, He, She'']]

=== Film ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; | Year
! scope=&quot;col&quot; | Title
! scope=&quot;col&quot; | Role
|-
| 2009 || ''[[Love in the Big City (film)|Love in the Big City]]'' || Igor
|-
| 2011 || ''[[Office Romance. Our Time]]'' || Anatoly Efremovich Novoseltsev
|-
| rowspan=&quot;3&quot;| 2012 || ''[[Love in the Big City 2]]'' || Igor
|-
| ''[[Rzhevsky Versus Napoleon]]'' || [[Napoleon]]
|-
| ''[[8 First Dates]]'' || Nikita Sokolov
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| 2014 || ''[[Love in Vegas]]'' ||Igor Zelenskyy
|-
| ''[[Paddington (film)|Paddington]]'' (Ukrainian dub) || [[Paddington Bear]] (voice)
|-
| 2015 || ''[[8 New Dates]]'' ||  Nikita Andreevich Sokolov
|-
| 2018 || ''{{illm|I, You, He, She (2018 film)|lt=I, You, He, She|uk|Я, ти, він, вона (фільм, 2018)|ru|Я, ты, он, она (фильм, 2018)}}'' ||  Maksym Tkachenko
|}

=== Television series and shows ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Year
! Title
! Role
! Notes
|-
| 2006 || ''[[Tantsi z zirkamy|Dancing with the Stars (Ukraine)]]'' || || as contestant
|-
| 2008–2012 || ''[[Svaty]]'' (&quot;In-Laws&quot;) || || as producer
|-
| 2015–2019 || ''[[Servant of the People (TV series)]]'' || Vasyl Petrovych Holoborodko ||
|}

== Notes ==
{{NoteFoot}}
{{notelist}}

== References ==
{{reflist}}</text>
      <sha1>qu21esrwu0a7tp6r6b1ozf2j1348pqs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ညးလွပ် ဓရီုကျာ:GatoLiteral</title>
    <ns>3</ns>
    <id>11869</id>
    <revision>
      <id>56480</id>
      <timestamp>2026-07-30T18:25:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>GatoLiteral</username>
        <id>5521</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{talk header}}&quot;</comment>
      <origin>56480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15" sha1="frwy0ondkbaajki04xjgq9mnxpg47li" xml:space="preserve">{{talk header}}</text>
      <sha1>frwy0ondkbaajki04xjgq9mnxpg47li</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လိက်ဗွဟ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11870</id>
    <revision>
      <id>56482</id>
      <timestamp>2026-07-30T22:53:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''လိက်ဗွဟ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပရေင်ဗှ်လိက်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Reading'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် စိုတ်ဗေဒ (Cognitive process) မွဲ မကၠိုဟ်ခၠင် ကေုာံ ပံက် အဓိပ္ပါယ် သင်္ကေတ (Symbols) ဟွံသ...&quot;</comment>
      <origin>56482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22343" sha1="5navkbk6vxenyqzqkrwxmndtz3r9i0y" xml:space="preserve">'''လိက်ဗွဟ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပရေင်ဗှ်လိက်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Reading'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် စိုတ်ဗေဒ (Cognitive process) မွဲ မကၠိုဟ်ခၠင် ကေုာံ ပံက် အဓိပ္ပါယ် သင်္ကေတ (Symbols) ဟွံသေင်မ္ဂး မလိက် (Letters) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တင်ဂၞင် ကေုာံ လညာတ် နူကဵု ညးမချူ လဝ် တအ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ဆက်ဆံ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပြာပ် ပလံင် လညာတ် ပညာ နူကဵု မွဲ တၞောဝ် စိုပ် မွဲ တၞောဝ် ရ။ ပရေင်ဗှ်လိက် ဝွံ ဒှ် ပရေင်ကမၠောန် မကောံသၟဟ် လဝ် နူကဵု အာရီု မတ် (Visual)၊ လညာတ် ရမ္သာင် (Phonological) ကေုာံ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် အဓိပ္ပါယ် (Semantic) ရ။&lt;ref name=&quot;adams&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=M. J. |title=Beginning to Read: Thinking and Learning about Print |publisher=MIT Press |year=1990 |pages=15-25}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ်တ္ၚဲဏအ်၊ &quot;လိက်ဗွဟ်&quot; ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လိက် မချူ လဝ် လတူ စက္ခော သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ပါလုပ် သီုကဵု လိက် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital text) ပ္ဍဲကဵု ကွန်ပျူတာ ကေုာံ စက်ဖုန် တအ် ကီု ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ လိက်ဗွဟ် ကေုာံ ပရေင်ဗှ်လိက် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လၟေင် ကမၠောန် ဉာဏ် (Cognitive process)၊ အခိုက်အလိုက် နဲကဲ၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ က္ဍဟ် ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Reading_a_book.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပူဂိုလ် မွဲ မဗှ် ဒၟံင် လိက်အုပ် မဒှ် အခိုက်အလိုက် ပရေင်ဗှ်လိက် သဇိုင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လညာတ် ပညာ ကေုာံ ပရေင်လဟိင် စိုတ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဗှ်လိက်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;လိက်ဗွဟ်&quot; ဝွံ နကဵု လညာတ် အကယ်ဒမစ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မကၠာဲ (Decode) သင်္ကေတ လိက် မချူ လဝ် ညံင် ဂွံ ဒှ် အာ အရေဝ် မဟီု (Spoken language) ကေုာံ လညာတ် မကၠိုဟ်ခၠင် မာန် (Comprehension) ရ။ 

ပရေင်ဗှ်လိက် ဝွံ ဟွံသေင် အရာ မကတဵုဒှ် သဘာဝ (Natural instinct) ညံင်ရဴ ပရေင်ဟီု အရေဝ် ပုဟ်။ ကောန်မၞိဟ် တအ် သ္ဒး လွဳလွတ် ကေုာံ ကတ်ဗ္တောန် ကေတ် ဍာံဍာံပြပြ ညံင် က္ဍဟ် ဂွံ ဆက်စပ် အာ မလိက် ကု ရမ္သာင် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပရေင်ဗှ်လိက် ဝွံ ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မဖန်ဗဒှ် တၟိ (Cultural invention) ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution of Reading) ==
ဝင် ပရေင်ဗှ်လိက် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဝင် ပရေင်ချူလိက် ရ။ လိက် ကေုာံ သၞောတ် ချူလိက် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ၜိုတ် ၅,၀၀၀ သၞာံ မတုဲ ကၠုင် ရ။

* '''ခေတ် တမၠာ (Ancient Era):''' ပရေင်ချူလိက် ပထမအိုတ် ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် သူမေရဳယျာ (Sumeria - လၟုဟ် အဳရက်) ပ္ဍဲ ၜိုတ် ၃,၂၀၀ ဘဳသဳ (BCE) နကဵု သၞောတ် လိက် ၚာင် (Cuneiform) ကေုာံ ပ္ဍဲ အဳဂျေပ် နကဵု လိက် ရုပ် (Hieroglyphs) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် မၞိဟ် မလေပ် လိက် နွံ အောန် ဗွဲမလောန် တုဲ ဒှ် ဆ ဂကောံ အစာလိက် (Scribes) ကေုာံ သၟိင်တၠ တအ် သၟး ရ။
* '''ခေတ် အက္ခရ (Alphabet Era):''' ဂကူ ဖဳနဳရှာန် (Phoenicians) တအ် ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် အက္ခရ (Alphabet) မဒုင်သဇိုင် လတူ ရမ္သာင် ပ္ဍဲ ၜိုတ် ၁,၂၀၀ ဘဳသဳ ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ပရေင်ကတ်ဗ္တောန် ဗှ်လိက် ဂွံ လောဲသွာ တိုန် ရ။
* '''ခေတ် ပုံနှိပ် (Printing Press):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၄၄၀၊ ဂျဝ်ဟာန် ဂူတင်ဗတ် (Johannes Gutenberg) ဖန်ဗဒှ် စက် ပ္ဍဵုဗီုလိက် တုဲ၊ လိက်အုပ် တအ် ဂွံ တိတ် လောဲသွာ ကေုာံ ၚုဟ်တန် စှ်ေ အာ ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် စတမ် ပရေင်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် လိက် (Mass literacy) ပ္ဍဲ ရးဥရောပ ကေုာံ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;wolf&quot;&gt;{{cite book |last=Wolf |first=M. |title=Proust and the Squid: The Story and Science of the Reading Brain |publisher=Harper Perennial |year=2007 |pages=45-60}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ လၟေင် ကမၠောန် စိုတ်ဗေဒ ပ္ဍဲ ပရေင်ဗှ်လိက် (Cognitive Process of Reading) ==
ကာလ ပိုယ် ဗှ်လိက် မ္ဂး၊ က္ဍဟ် ပိုယ် ကၠောန် ကမၠောန် ဗွဲမပြဟ် ဖြတ် အာ အဆံင် နာနာ သာ် ရ။ တၠပညာ စိုတ်ဗေဒ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် အဆံင် အဓိက ၃ သာ် -

# '''ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ရုပ် (Visual Processing):''' မတ် ရံင် ညာတ် မလိက် တုဲ ပလံင် ဏာ တင်ဂၞင် ဇရေင် လပါ် လက္ကရဴ က္ဍဟ် (Visual cortex) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဗီုပြင် မလိက် (ဥပမာ - 'က' ကဵု 'ခ' ဟွံတုပ်)။
# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရမ္သာင် (Phonological Processing):''' က္ဍဟ် ပြံင်လှာဲ မလိက် မညာတ် ဂှ် ညံင် ဂွံ ဒှ် ရမ္သာင် ပ္ဍဲ စိုတ် (Phonological recoding)။
# '''ပရေင်ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် (Semantic Processing):''' က္ဍဟ် ဆက်စပ် ရမ္သာင် ဟွံသေင်မ္ဂး မလိက် ဂှ် ကု အဓိပ္ပါယ် မနွံ ပ္ဍဲ သမ္တီ (Memory) သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် လိက် ဂှ် ရ။&lt;ref name=&quot;dehaene&quot;&gt;{{cite book |last=Dehaene |first=S. |title=Reading in the Brain: The New Science of How We Read |publisher=Penguin Books |year=2009 |pages=85-110}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ဂကူ လိက်ဗွဟ် ကေုာံ နဲကဲ ဗှ်လိက် (Types of Reading and Methods) ==
ကောန်မၞိဟ် တအ် ဗှ်လိက် နကဵု တင်ရန်တၟအ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် တုဲ၊ နဲကဲ ဗှ်လိက် လေဝ် ပါ်ခြာ လဝ် နာနာ သာ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ နဲကဲ ပရေင်ဗှ်လိက် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! နဲကဲ ဗှ်လိက် (Reading Strategy)
! ပွံက် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ်
! ဥပမာ လွပ်
|-
| '''ဗှ် လျောဝ်''' (Skimming)
| ဗှ် ပြဟ်ပြဟ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လညာတ် သ္ၚောပ် (Main idea) အလုံ မွဲ ပိုဒ် ဟွံသေင်မ္ဂး မွဲ အုပ်။
| ဗှ် ပရိုင် ပ္ဍဲ သတင်းစာ သွက်ဂွံ တီ ယၟု ပရိုင် အဓိက။
|-
| '''ဗှ် ဂၠာဲ''' (Scanning)
| ဗှ် လျောဝ် ပြဟ်ပြဟ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ တင်ဂၞင် ချိုတ်ပၠိုတ် မွဲ (ဥပမာ ဂၞန်၊ ယၟု)။
| ဂၠာဲ ဂၞန် ဖုန်း ပ္ဍဲ စရင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠာဲ ဍုင် ပ္ဍဲ ဇယား။
|-
| '''ဗှ် ဇြိုဟ်နက်''' (Intensive Reading)
| ဗှ် ဇြိုဟ်နက်၊ ဇွိတ်သပိုတ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိပ္ပါယ် ဇၟာပ် မလိက်၊ ဇၟာပ် ပိုဒ်။
| ဗှ် လိက် ပရေင်ပညာ၊ လိက် ကသုက် သၞောဝ်ဥပဒေ။
|-
| '''ဗှ် လှဲလး''' (Extensive Reading)
| ဗှ် လိက် ဗွဲမဂၠိုင် သွက် ပရေင်လဟိင် စိုတ် (Pleasure) ကေုာံ သွက်ဂွံ ဂွံ လညာတ် အလုံစုံ။
| ဗှ် လိက် ဝတ္ထု (Novel) ဟွံသေင်မ္ဂး ပုံအာဂီု။
|}

== ၅။ အစောံသတ္တိ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် (Reading Comprehension and Skills) ==
'''ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဗှ်လိက်''' (Reading comprehension) ဝွံ ဒှ် တင်ရန်တၟအ် အဓိက အိုတ် သွက် ပရေင်ဗှ်လိက် ရ။ ယဝ်ရ ဗှ် ရမ္သာင် တိတ် ၜိုန်ရ ဒှ် ကီုလေဝ် အဓိပ္ပါယ် ဟွံကၠိုဟ် မ္ဂး ဍေဟ် ဟွံဒှ် ပရေင်ဗှ်လိက် မဍိုက်ပေင် ပုဟ်။

သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် လိက် မွဲ ခိုဟ်ဟ် မ္ဂး နွံပၟိက် ကု -
* '''ကြိယာ ဝေါဟာရ (Vocabulary):''' ဒး တီ အဓိပ္ပါယ် မလိက် ဗွဲမဂၠိုင်။
* '''သဒ္ဒါ ကေုာံ လဒက်ပတန် (Grammar and Syntax):''' ဒး ကၠိုဟ် ဗီုလဵု မလိက် တအ် ဆက်စပ် လဝ် ပ္ဍဲ ဝါကျ။
* '''လညာတ် သဇိုင် (Background Knowledge):''' ယဝ်ရ ပိုယ် နွံ လညာတ် သဇိုင် ပရူ ဂှ် မ္ဂး ပိုယ် ကၠိုဟ် ပြဟ် တိုန် ရ (ဥပမာ - ဗှ် လိက် သိပ္ပံ ဒး နွံ သဇိုင် သိပ္ပံ)။&lt;ref name=&quot;snow&quot;&gt;{{cite book |last=Snow |first=C. E. |title=Reading for Understanding: Toward an R&amp;D Program in Reading Comprehension |publisher=RAND Corporation |year=2002 |pages=10-18}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ကတ်ဗ္တောန် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်ၚာ် (Learning and Child Development) ==
ပရေင်ဗတောန် ကောန်ၚာ် ညံင် ဂွံ လေပ် လိက် ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ရ။ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် နွံ နဲကဲ ဗတောန် အဓိက ၜါ သာ် -

# '''နဲကဲ ရမ္သာင် အက္ခရ (Phonics):''' ဗတောန် ကောန်ၚာ် ညံင် ဂွံ တီ ရမ္သာင် ဇၟာပ် မလိက် (ဥပမာ 'က' ကဵု 'အာ' ဒှ် 'ကာ') တုဲ ပံင် မလိက် တအ် ဂှ် ရ။
# '''နဲကဲ အလုံ မလိက် (Whole Language):''' ဗတောန် ညံင် ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ရုပ် မလိက် အလုံ မွဲ မွဲ ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိပ္ပါယ် နူကဵု အဆက်အစပ် (Context) ရ။

သုတေသန ခေတ်တၟိ (Science of Reading) ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ နဲကဲ Phonics ဂှ် ခိုဟ် အိုတ် သွက် ကောန်ၚာ် စ ဗတောန် လိက် ရ။&lt;ref name=&quot;rayner&quot;&gt;{{cite journal |last=Rayner |first=K. |author2=Foorman, B. R. |author3=Perfetti, C. A. |title=How Psychological Science Informs the Teaching of Reading |journal=Psychological Science in the Public Interest |volume=2 |issue=2 |pages=31-74 |year=2001}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ က္ဍဟ် ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Impact on Brain and Health) ==
ပရေင်ဗှ်လိက် ဝွံ ကဵု ဖဵု ခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် လတူ ပရေင်ထတ်ယုက် က္ဍဟ် (Brain health) ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် ရ။

* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ က္ဍဟ် (Neuroplasticity):''' ကာလ ပိုယ် ကတ်ဗတောန် ဗှ်လိက်၊ က္ဍဟ် ပိုယ် ဖန်ဗဒှ် ကွန်ရက် အာရီု (Neural networks) တၟိ မဆက်စပ် ဒၞာဲ ညာတ် ကဵု ဒၞာဲ အရေဝ် ရ။
* '''ယှောတ်ဖအောန် ဓရ်စံင်တူ (Stress Reduction):''' ပရေင်ဗှ် လိက် ဝတ္ထု ၜိုတ် ၆ မိနေတ် မာန် ယှောတ်ဖအောန် စိုတ် ထေဲ ကေုာံ ဓရ်စံင်တူ (Stress) စဵုကဵု ၆၈% မာန် ရ။
* '''စဵုဒၞာ ယဲ ဝိုတ် (Dementia Prevention):''' မၞိဟ် မဗှ် လိက် လၟိုန် တ္ၚဲ တအ် နွံ အခေါင် စဵုဒၞာ ယဲ ဝိုတ် ကေုာံ ယဲ အယ်ဇိုင်းမား (Alzheimer's) ကာလ အာယုက် ဇၞော် မာန် ရ။

== ၈။ ပြသၞာ ကေုာံ ယဲ ပရေင်ဗှ်လိက် (Reading Disorders / Dyslexia) ==
ပူဂိုလ် လ္ၚဵု တအ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေင်ဗှ်လိက် ဟိုတ်နူ ပြသၞာ သဇိုင် က္ဍဟ် မကတဵုဒှ် နူ သၠးဂၠံဂဝ် ရ။ 

ပြသၞာ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''ဒစ်သလက်သဳယျာ''' (Dyslexia) ရ။ မၞိဟ် မနွံ ယဲ ဏအ် ဝွံ က္ဍဟ် ညးတအ် နွံ ပြသၞာ သွက်ဂွံ ဆက်စပ် မလိက် (Letters) ကု ရမ္သာင် (Sounds) ပြဟ်ပြဟ် ရ။ ဍေဟ် ဟွံဆက်စပ် ကု ဉာဏ် (Intelligence) ပုဟ် - မၞိဟ် ဉာဏ် ခိုဟ် လေဝ် မာန် ကတဵုဒှ် Dyslexia မာန် ရ။ သွက် မၞိဟ် တအ် ဏအ်၊ နဲကဲ ဗတောန် အထူး ကေုာံ အခိင် ထပ် ကဵု မ္ဂး ညးတအ် ဗှ် လိက် မာန် လောဲသွာ ကီု ရ။

== ၉။ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ လိက်ဗွဟ် (Digital Age and Changes in Reading) ==
ပ္ဍဲကဵု ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ်၊ ပရေင်ဗှ်လိက် ဝွံ ပြံင်လှာဲ အာ နူကဵု လတူ စက္ခော (Paper) လညာတ် လတူ မျက်နှာပြင် ဒဳဂျဳတေဝ် (Screens / E-books) ဗွဲမဇၞော် ရ။

* '''ဗှ် လတူ စက္ခော vs မျက်နှာပြင်:''' သုတေသန ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ဗှ် လတူ စက္ခော ဂှ် ပကဵု ညံင် စိုတ် ဂွံ တန်တဴ ဇြိုဟ်နက် (Deep reading) မာန် ဂၠိုင် နူကဵု လတူ မျက်နှာပြင် ရ။ လတူ မျက်နှာပြင် မ္ဂး မၞိဟ် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ဗှ် လျောဝ် (Skimming) ကေုာံ ပြံင်လှာဲ မုက် ပြဟ်ပြဟ် ရ။
* '''E-books ကေုာံ Audiobooks:''' လိက် အဳလက်ထရဝ်နစ် ကေုာံ လိက် ရမ္သာင် (Audiobooks) တအ် ပကဵု ညံင် ပရေင်ဗှ်လိက် ဂွံ လောဲသွာ ကေုာံ မာန် သုင်စောဲ ဒၞာဲ လဵု ဟွံရုဲ မာန် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
လိက်ဗွဟ် ကေုာံ ပရေင်ဗှ်လိက် ဝွံ ဒှ် တواف အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ယေန်သၞာင်၊ သိပ္ပံ၊ ကေုာံ လညာတ် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ပိုယ် ဂွံ လ္ၚတ် တီ ပရူ အတိတ်၊ ကၠိုဟ် အကာဲအရာ ပစ္စုပ္ပန်၊ ကေုာံ ဖန်ဇန် အနာဂတ် မာန် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ နည်းပညာ တၟိ တၟိ မပ္တံကဵု ဉာဏ်စက် (AI) ကေုာံ ဒဒှ် ဍာံ ညာတ် (Virtual Reality - VR) တအ် မာန် ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဗီုပြင် ပိုယ် မဗှ် လိက် မာန် ရ။ ဥပမာ - AI မာန် ကၠာဲ ဘာသာ လိက် ပြဟ်ပြဟ် ကေုာံ ပသောင် အဓိပ္ပါယ် ဇြိုဟ်နက် ကု ပိုယ် ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ဓဝ် မာန် ရ။ ၜိုန်ရ နည်းပညာ ပြံင်လှာဲ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ဗှ်လိက် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ လဟိင် စိုတ် ဂှ် ဆက် ဒှ် အခိုက်အလိုက် အဓိက သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် လၟိုန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[လိက်ပတ်]] (Literature)
* [[သၞောတ် ချူလိက်]] (Writing system)
* [[ပရေင်ပညာ]] (Education)
* [[ယဲ ဒစ်သလက်သဳယျာ]] (Dyslexia)
* [[ဒဳဂျဳတေဝ် ပရေင်ပညာ]] (Digital education)

{{Navbox
| name = Language and Literacy
| title = အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်လေပ်လိက် (Language and Literacy)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် အဓိက
| list1 =
* [[အရေဝ်ဘာသာ]] (Language)
* [[ပရေင်ချူလိက်]] (Writing)
* [[လိက်ဗွဟ်]] (Reading)
* [[ပရေင်ကလင်]] (Listening)
| group2 = လၟေင် ဉာဏ် ကေုာံ လ္ၚတ်
| list2 =
* [[ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင်]] (Comprehension)
* [[စၟတ်သမ္တီ ရမ္သာင်]] (Phonology)
* [[ကြိယာ ဝေါဟာရ]] (Vocabulary)
* [[ယဲ ဒစ်သလက်သဳယျာ]] (Dyslexia)
| group3 = ဗီုပြင် လိက် ကေုာံ ကပေါတ်
| list3 =
* [[လိက်အုပ်]] (Book)
* [[သတင်းစာ]] (Newspaper)
* [[မဂ္ဂဇြေန်]] (Magazine)
* [[အဳဘုက်]] (E-book)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ပရေင်ပညာ]] (Education)
* [[လိက်ပတ်]] (Literature)
* [[ပရေင်လ္ၚတ် စိုတ်ဗေဒ]] (Cognitive psychology)
}}

[[Category:ပရေင်ပညာ]]
[[Category:လိက်ပတ်]]
[[Category:အရေဝ်ဘာသာ]]
[[Category:ပရေင်လေပ်လိက်]]
[[Category:စိုတ်ဗေဒ]]</text>
      <sha1>5navkbk6vxenyqzqkrwxmndtz3r9i0y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>56489</id>
      <parentid>56482</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T23:55:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>56489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22335" sha1="09pzwnprfpal3eozwqnf9jhxcygpahb" xml:space="preserve">'''လိက်ဗွဟ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပရေင်ဗှ်လိက်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Reading'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် စိုတ်ဗေဒ (Cognitive process) မွဲ မကၠိုဟ်ခၠင် ကေုာံ ပံက် အဓိပ္ပါယ် သင်္ကေတ (Symbols) ဟွံသေင်မ္ဂး မလိက် (Letters) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တင်ဂၞင် ကေုာံ လညာတ် နူကဵု ညးမချူ လဝ် တအ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ဆက်ဆံ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပြာပ် ပလံင် လညာတ် ပညာ နူကဵု မွဲ တၞောဝ် စိုပ် မွဲ တၞောဝ် ရ။ ပရေင်ဗှ်လိက် ဝွံ ဒှ် ပရေင်ကမၠောန် မကောံသၟဟ် လဝ် နူကဵု အာရီု မတ် (Visual)၊ လညာတ် ရမ္သာင် (Phonological) ကေုာံ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် အဓိပ္ပါယ် (Semantic) ရ။&lt;ref name=&quot;adams&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=M. J. |title=Beginning to Read: Thinking and Learning about Print |publisher=MIT Press |year=1990 |pages=15-25}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ်တ္ၚဲဏအ်၊ &quot;လိက်ဗွဟ်&quot; ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လိက် မချူ လဝ် လတူ စက္ခော သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ပါလုပ် သီုကဵု လိက် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital text) ပ္ဍဲကဵု ကွန်ပျူတာ ကေုာံ စက်ဖုန် တအ် ကီု ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ လိက်ဗွဟ် ကေုာံ ပရေင်ဗှ်လိက် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လၟေင် ကမၠောန် ဉာဏ် (Cognitive process)၊ အခိုက်အလိုက် နဲကဲ၊ ကေုာံဖဵုအာစိုပ် လတူ က္ဍဟ် ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Reading_a_book.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပူဂိုလ် မွဲ မဗှ် ဒၟံင် လိက်အုပ် မဒှ် အခိုက်အလိုက် ပရေင်ဗှ်လိက် သဇိုင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လညာတ် ပညာ ကေုာံ ပရေင်လဟိင် စိုတ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဗှ်လိက်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;လိက်ဗွဟ်&quot; ဝွံ နကဵု လညာတ် အကယ်ဒမစ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မကၠာဲ (Decode) သင်္ကေတ လိက် မချူ လဝ် ညံင် ဂွံ ဒှ် အာ အရေဝ် မဟီု (Spoken language) ကေုာံ လညာတ် မကၠိုဟ်ခၠင် မာန် (Comprehension) ရ။ 

ပရေင်ဗှ်လိက် ဝွံ ဟွံသေင် အရာ မကတဵုဒှ် သဘာဝ (Natural instinct) ညံင်ရဴ ပရေင်ဟီု အရေဝ် ပုဟ်။ ကောန်မၞိဟ် တအ် သ္ဒး လွဳလွတ် ကေုာံ ကတ်ဗ္တောန် ကေတ် ဍာံဍာံပြပြ ညံင် က္ဍဟ် ဂွံ ဆက်စပ် အာ မလိက် ကု ရမ္သာင် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပရေင်ဗှ်လိက် ဝွံ ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မဖန်ဗဒှ် တၟိ (Cultural invention) ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution of Reading) ==
ဝင် ပရေင်ဗှ်လိက် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဝင် ပရေင်ချူလိက် ရ။ လိက် ကေုာံ သၞောတ် ချူလိက် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ၜိုတ် ၅,၀၀၀ သၞာံ မတုဲ ကၠုင် ရ။

* '''ခေတ် တမၠာ (Ancient Era):''' ပရေင်ချူလိက် ပထမအိုတ် ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် သူမေရဳယျာ (Sumeria - လၟုဟ် အဳရက်) ပ္ဍဲ ၜိုတ် ၃,၂၀၀ ဘဳသဳ (BCE) နကဵု သၞောတ် လိက် ၚာင် (Cuneiform) ကေုာံ ပ္ဍဲ အဳဂျေပ် နကဵု လိက် ရုပ် (Hieroglyphs) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် မၞိဟ် မလေပ် လိက် နွံ အောန် ဗွဲမလောန် တုဲ ဒှ် ဆ ဂကောံ အစာလိက် (Scribes) ကေုာံ သၟိင်တၠ တအ် သၟး ရ။
* '''ခေတ် အက္ခရ (Alphabet Era):''' ဂကူ ဖဳနဳရှာန် (Phoenicians) တအ် ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် အက္ခရ (Alphabet) မဒုင်သဇိုင် လတူ ရမ္သာင် ပ္ဍဲ ၜိုတ် ၁,၂၀၀ ဘဳသဳ ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ပရေင်ကတ်ဗ္တောန် ဗှ်လိက် ဂွံ လောဲသွာ တိုန် ရ။
* '''ခေတ် ပုံနှိပ် (Printing Press):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၄၄၀၊ ဂျဝ်ဟာန် ဂူတင်ဗတ် (Johannes Gutenberg) ဖန်ဗဒှ် စက် ပ္ဍဵုဗီုလိက် တုဲ၊ လိက်အုပ် တအ် ဂွံ တိတ် လောဲသွာ ကေုာံ ၚုဟ်တန် စှ်ေ အာ ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် စတမ် ပရေင်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် လိက် (Mass literacy) ပ္ဍဲ ရးဥရောပ ကေုာံ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;wolf&quot;&gt;{{cite book |last=Wolf |first=M. |title=Proust and the Squid: The Story and Science of the Reading Brain |publisher=Harper Perennial |year=2007 |pages=45-60}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ လၟေင် ကမၠောန် စိုတ်ဗေဒ ပ္ဍဲ ပရေင်ဗှ်လိက် (Cognitive Process of Reading) ==
ကာလ ပိုယ် ဗှ်လိက် မ္ဂး၊ က္ဍဟ် ပိုယ် ကၠောန် ကမၠောန် ဗွဲမပြဟ် ဖြတ် အာ အဆံင် နာနာ သာ် ရ။ တၠပညာ စိုတ်ဗေဒ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် အဆံင် အဓိက ၃ သာ် -

# '''ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ရုပ် (Visual Processing):''' မတ် ရံင် ညာတ် မလိက် တုဲ ပလံင် ဏာ တင်ဂၞင် ဇရေင် လပါ် လက္ကရဴ က္ဍဟ် (Visual cortex) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဗီုပြင် မလိက် (ဥပမာ - 'က' ကဵု 'ခ' ဟွံတုပ်)။
# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရမ္သာင် (Phonological Processing):''' က္ဍဟ် ပြံင်လှာဲ မလိက် မညာတ် ဂှ် ညံင် ဂွံ ဒှ် ရမ္သာင် ပ္ဍဲ စိုတ် (Phonological recoding)။
# '''ပရေင်ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် (Semantic Processing):''' က္ဍဟ် ဆက်စပ် ရမ္သာင် ဟွံသေင်မ္ဂး မလိက် ဂှ် ကု အဓိပ္ပါယ် မနွံ ပ္ဍဲ သမ္တီ (Memory) သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် လိက် ဂှ် ရ။&lt;ref name=&quot;dehaene&quot;&gt;{{cite book |last=Dehaene |first=S. |title=Reading in the Brain: The New Science of How We Read |publisher=Penguin Books |year=2009 |pages=85-110}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ဂကူ လိက်ဗွဟ် ကေုာံ နဲကဲ ဗှ်လိက် (Types of Reading and Methods) ==
ကောန်မၞိဟ် တအ် ဗှ်လိက် နကဵု တင်ရန်တၟအ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် တုဲ၊ နဲကဲ ဗှ်လိက် လေဝ် ပါ်ခြာ လဝ် နာနာ သာ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ နဲကဲ ပရေင်ဗှ်လိက် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! နဲကဲ ဗှ်လိက် (Reading Strategy)
! ပွံက် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ်
! ဥပမာ လွပ်
|-
| '''ဗှ် လျောဝ်''' (Skimming)
| ဗှ် ပြဟ်ပြဟ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လညာတ် သ္ၚောပ် (Main idea) အလုံ မွဲ ပိုဒ် ဟွံသေင်မ္ဂး မွဲ အုပ်။
| ဗှ် ပရိုင် ပ္ဍဲ သတင်းစာ သွက်ဂွံ တီ ယၟု ပရိုင် အဓိက။
|-
| '''ဗှ် ဂၠာဲ''' (Scanning)
| ဗှ် လျောဝ် ပြဟ်ပြဟ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ တင်ဂၞင် ချိုတ်ပၠိုတ် မွဲ (ဥပမာ ဂၞန်၊ ယၟု)။
| ဂၠာဲ ဂၞန် ဖုန်း ပ္ဍဲ စရင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠာဲ ဍုင် ပ္ဍဲ ဇယား။
|-
| '''ဗှ် ဇြိုဟ်နက်''' (Intensive Reading)
| ဗှ် ဇြိုဟ်နက်၊ ဇွိတ်သပိုတ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိပ္ပါယ် ဇၟာပ် မလိက်၊ ဇၟာပ် ပိုဒ်။
| ဗှ် လိက် ပရေင်ပညာ၊ လိက် ကသုက် သၞောဝ်ဥပဒေ။
|-
| '''ဗှ် လှဲလး''' (Extensive Reading)
| ဗှ် လိက် ဗွဲမဂၠိုင် သွက် ပရေင်လဟိင် စိုတ် (Pleasure) ကေုာံ သွက်ဂွံ ဂွံ လညာတ် အလုံစုံ။
| ဗှ် လိက် ဝတ္ထု (Novel) ဟွံသေင်မ္ဂး ပုံအာဂီု။
|}

== ၅။ အစောံသတ္တိ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် (Reading Comprehension and Skills) ==
'''ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဗှ်လိက်''' (Reading comprehension) ဝွံ ဒှ် တင်ရန်တၟအ် အဓိက အိုတ် သွက် ပရေင်ဗှ်လိက် ရ။ ယဝ်ရ ဗှ် ရမ္သာင် တိတ် ၜိုန်ရ ဒှ် ကီုလေဝ် အဓိပ္ပါယ် ဟွံကၠိုဟ် မ္ဂး ဍေဟ် ဟွံဒှ် ပရေင်ဗှ်လိက် မဍိုက်ပေင် ပုဟ်။

သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် လိက် မွဲ ခိုဟ်ဟ် မ္ဂး နွံပၟိက် ကု -
* '''ကြိယာ ဝေါဟာရ (Vocabulary):''' ဒး တီ အဓိပ္ပါယ် မလိက် ဗွဲမဂၠိုင်။
* '''သဒ္ဒါ ကေုာံ လဒက်ပတန် (Grammar and Syntax):''' ဒး ကၠိုဟ် ဗီုလဵု မလိက် တအ် ဆက်စပ် လဝ် ပ္ဍဲ ဝါကျ။
* '''လညာတ် သဇိုင် (Background Knowledge):''' ယဝ်ရ ပိုယ် နွံ လညာတ် သဇိုင် ပရူ ဂှ် မ္ဂး ပိုယ် ကၠိုဟ် ပြဟ် တိုန် ရ (ဥပမာ - ဗှ် လိက် သိပ္ပံ ဒး နွံ သဇိုင် သိပ္ပံ)။&lt;ref name=&quot;snow&quot;&gt;{{cite book |last=Snow |first=C. E. |title=Reading for Understanding: Toward an R&amp;D Program in Reading Comprehension |publisher=RAND Corporation |year=2002 |pages=10-18}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ကတ်ဗ္တောန် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်ၚာ် (Learning and Child Development) ==
ပရေင်ဗတောန် ကောန်ၚာ် ညံင် ဂွံ လေပ် လိက် ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ရ။ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် နွံ နဲကဲ ဗတောန် အဓိက ၜါ သာ် -

# '''နဲကဲ ရမ္သာင် အက္ခရ (Phonics):''' ဗတောန် ကောန်ၚာ် ညံင် ဂွံ တီ ရမ္သာင် ဇၟာပ် မလိက် (ဥပမာ 'က' ကဵု 'အာ' ဒှ် 'ကာ') တုဲ ပံင် မလိက် တအ် ဂှ် ရ။
# '''နဲကဲ အလုံ မလိက် (Whole Language):''' ဗတောန် ညံင် ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ရုပ် မလိက် အလုံ မွဲ မွဲ ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိပ္ပါယ် နူကဵု အဆက်အစပ် (Context) ရ။

သုတေသန ခေတ်တၟိ (Science of Reading) ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ နဲကဲ Phonics ဂှ် ခိုဟ် အိုတ် သွက် ကောန်ၚာ် စ ဗတောန် လိက် ရ။&lt;ref name=&quot;rayner&quot;&gt;{{cite journal |last=Rayner |first=K. |author2=Foorman, B. R. |author3=Perfetti, C. A. |title=How Psychological Science Informs the Teaching of Reading |journal=Psychological Science in the Public Interest |volume=2 |issue=2 |pages=31-74 |year=2001}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ဖဵုအာစိုပ် လတူ က္ဍဟ် ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Impact on Brain and Health) ==
ပရေင်ဗှ်လိက် ဝွံ ကဵု ဖဵု ခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် လတူ ပရေင်ထတ်ယုက် က္ဍဟ် (Brain health) ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် ရ။

* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ က္ဍဟ် (Neuroplasticity):''' ကာလ ပိုယ် ကတ်ဗတောန် ဗှ်လိက်၊ က္ဍဟ် ပိုယ် ဖန်ဗဒှ် ကွန်ရက် အာရီု (Neural networks) တၟိ မဆက်စပ် ဒၞာဲ ညာတ် ကဵု ဒၞာဲ အရေဝ် ရ။
* '''ယှောတ်ဖအောန် ဓရ်စံင်တူ (Stress Reduction):''' ပရေင်ဗှ် လိက် ဝတ္ထု ၜိုတ် ၆ မိနေတ် မာန် ယှောတ်ဖအောန် စိုတ် ထေဲ ကေုာံ ဓရ်စံင်တူ (Stress) စဵုကဵု ၆၈% မာန် ရ။
* '''စဵုဒၞာ ယဲ ဝိုတ် (Dementia Prevention):''' မၞိဟ် မဗှ် လိက် လၟိုန် တ္ၚဲ တအ် နွံ အခေါင် စဵုဒၞာ ယဲ ဝိုတ် ကေုာံ ယဲ အယ်ဇိုင်းမား (Alzheimer's) ကာလ အာယုက် ဇၞော် မာန် ရ။

== ၈။ ပြသၞာ ကေုာံ ယဲ ပရေင်ဗှ်လိက် (Reading Disorders / Dyslexia) ==
ပူဂိုလ် လ္ၚဵု တအ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေင်ဗှ်လိက် ဟိုတ်နူ ပြသၞာ သဇိုင် က္ဍဟ် မကတဵုဒှ် နူ သၠးဂၠံဂဝ် ရ။ 

ပြသၞာ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''ဒစ်သလက်သဳယျာ''' (Dyslexia) ရ။ မၞိဟ် မနွံ ယဲ ဏအ် ဝွံ က္ဍဟ် ညးတအ် နွံ ပြသၞာ သွက်ဂွံ ဆက်စပ် မလိက် (Letters) ကု ရမ္သာင် (Sounds) ပြဟ်ပြဟ် ရ။ ဍေဟ် ဟွံဆက်စပ် ကု ဉာဏ် (Intelligence) ပုဟ် - မၞိဟ် ဉာဏ် ခိုဟ် လေဝ် မာန် ကတဵုဒှ် Dyslexia မာန် ရ။ သွက် မၞိဟ် တအ် ဏအ်၊ နဲကဲ ဗတောန် အထူး ကေုာံ အခိင် ထပ် ကဵု မ္ဂး ညးတအ် ဗှ် လိက် မာန် လောဲသွာ ကီု ရ။

== ၉။ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ လိက်ဗွဟ် (Digital Age and Changes in Reading) ==
ပ္ဍဲကဵု ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ်၊ ပရေင်ဗှ်လိက် ဝွံ ပြံင်လှာဲ အာ နူကဵု လတူ စက္ခော (Paper) လညာတ် လတူ မျက်နှာပြင် ဒဳဂျဳတေဝ် (Screens / E-books) ဗွဲမဇၞော် ရ။

* '''ဗှ် လတူ စက္ခော vs မျက်နှာပြင်:''' သုတေသန ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ဗှ် လတူ စက္ခော ဂှ် ပကဵု ညံင် စိုတ် ဂွံ တန်တဴ ဇြိုဟ်နက် (Deep reading) မာန် ဂၠိုင် နူကဵု လတူ မျက်နှာပြင် ရ။ လတူ မျက်နှာပြင် မ္ဂး မၞိဟ် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ဗှ် လျောဝ် (Skimming) ကေုာံ ပြံင်လှာဲ မုက် ပြဟ်ပြဟ် ရ။
* '''E-books ကေုာံ Audiobooks:''' လိက် အဳလက်ထရဝ်နစ် ကေုာံ လိက် ရမ္သာင် (Audiobooks) တအ် ပကဵု ညံင် ပရေင်ဗှ်လိက် ဂွံ လောဲသွာ ကေုာံ မာန် သုင်စောဲ ဒၞာဲ လဵု ဟွံရုဲ မာန် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
လိက်ဗွဟ် ကေုာံ ပရေင်ဗှ်လိက် ဝွံ ဒှ် တواف အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ယေန်သၞာင်၊ သိပ္ပံ၊ ကေုာံ လညာတ် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ပိုယ် ဂွံ လ္ၚတ် တီ ပရူ အတိတ်၊ ကၠိုဟ် အကာဲအရာ ပစ္စုပ္ပန်၊ ကေုာံ ဖန်ဇန် အနာဂတ် မာန် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ နည်းပညာ တၟိ တၟိ မပ္တံကဵု ဉာဏ်စက် (AI) ကေုာံ ဒဒှ် ဍာံ ညာတ် (Virtual Reality - VR) တအ် မာန် ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဗီုပြင် ပိုယ် မဗှ် လိက် မာန် ရ။ ဥပမာ - AI မာန် ကၠာဲ ဘာသာ လိက် ပြဟ်ပြဟ် ကေုာံ ပသောင် အဓိပ္ပါယ် ဇြိုဟ်နက် ကု ပိုယ် ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ဓဝ် မာန် ရ။ ၜိုန်ရ နည်းပညာ ပြံင်လှာဲ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ဗှ်လိက် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ လဟိင် စိုတ် ဂှ် ဆက် ဒှ် အခိုက်အလိုက် အဓိက သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် လၟိုန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[လိက်ပတ်]] (Literature)
* [[သၞောတ် ချူလိက်]] (Writing system)
* [[ပရေင်ပညာ]] (Education)
* [[ယဲ ဒစ်သလက်သဳယျာ]] (Dyslexia)
* [[ဒဳဂျဳတေဝ် ပရေင်ပညာ]] (Digital education)

{{Navbox
| name = Language and Literacy
| title = အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်လေပ်လိက် (Language and Literacy)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် အဓိက
| list1 =
* [[အရေဝ်ဘာသာ]] (Language)
* [[ပရေင်ချူလိက်]] (Writing)
* [[လိက်ဗွဟ်]] (Reading)
* [[ပရေင်ကလင်]] (Listening)
| group2 = လၟေင် ဉာဏ် ကေုာံ လ္ၚတ်
| list2 =
* [[ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင်]] (Comprehension)
* [[စၟတ်သမ္တီ ရမ္သာင်]] (Phonology)
* [[ကြိယာ ဝေါဟာရ]] (Vocabulary)
* [[ယဲ ဒစ်သလက်သဳယျာ]] (Dyslexia)
| group3 = ဗီုပြင် လိက် ကေုာံ ကပေါတ်
| list3 =
* [[လိက်အုပ်]] (Book)
* [[သတင်းစာ]] (Newspaper)
* [[မဂ္ဂဇြေန်]] (Magazine)
* [[အဳဘုက်]] (E-book)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ပရေင်ပညာ]] (Education)
* [[လိက်ပတ်]] (Literature)
* [[ပရေင်လ္ၚတ် စိုတ်ဗေဒ]] (Cognitive psychology)
}}

[[Category:ပရေင်ပညာ]]
[[Category:လိက်ပတ်]]
[[Category:အရေဝ်ဘာသာ]]
[[Category:ပရေင်လေပ်လိက်]]
[[Category:စိုတ်ဗေဒ]]</text>
      <sha1>09pzwnprfpal3eozwqnf9jhxcygpahb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11871</id>
    <revision>
      <id>56483</id>
      <timestamp>2026-07-30T22:56:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Understanding'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် စိုတ်ဗေဒ (Psychology) ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ညာဏ် (Cognitive science) မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် အပ္ဍဲ စိုတ် (Mental process)...&quot;</comment>
      <origin>56483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21539" sha1="ojm125wqerxrv5q8yvljcwdo85gtoo1" xml:space="preserve">'''ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Understanding'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် စိုတ်ဗေဒ (Psychology) ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ညာဏ် (Cognitive science) မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် အပ္ဍဲ စိုတ် (Mental process) မဆက်စပ် ကု ပူဂိုလ် မွဲမွဲ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်၊ တီကၠိုဟ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် အဓိပ္ပါယ် လတူ အရာဝတ္ထု၊ အကာဲအရာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တင်ဂၞင် မွဲမွဲ ရ။ 

ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Memorization) သၟး ပုဟ်။ ဍေဟ် ဒှ် အကာဲအရာ မာန် ဆက်စပ် တင်ဂၞင် တၟိ ကု လညာတ် တြေံ မနွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် မဝ်ဒယ် အပ္ဍဲ စိုတ် (Mental model) မွဲ ရ။ ဥပမာ - ကာလ ပိုယ် ကၠိုဟ်ခၠင် ဗီုလဵု စက် မွဲ ကၠောန် ကမၠောန် မ္ဂး၊ ပိုယ် တီ ဆ ယၟု ကပေါတ် သၟး ဟွံသေင်၊ ပိုယ် သီု တီ ဗီုလဵု ကပေါတ် တအ် ဆက်စပ် ချဳဓရာင် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ရ။&lt;ref name=&quot;bereiter&quot;&gt;{{cite book |last=Bereiter |first=C. |title=Education and Mind in the Knowledge Age |publisher=Lawrence Erlbaum Associates |year=2002 |pages=105-112}}&lt;/ref&gt;

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် နကဵု လညာတ် စိုတ်ဗေဒ၊ ဒဿန၊ ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ဍေဟ် ကု ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence) ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Head_with_gears.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် သင်္ကေတ ထ္ၜး ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ညာဏ် မတုပ် ညံင် စက်ယန္တရား မကၠောန် ကမၠောန် အပ္ဍဲ က္ဍဟ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင်&quot; ဝွံ ဒှ် တင်သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်လ္ၚတ် ကေုာံ ဉာဏ် ကောန်မၞိဟ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မဖန်ဗဒှ် လညာတ် ညာဏ် (Cognition) မာန် ပကဵု ညံင် ပူဂိုလ် မွဲ ဂွံ ဖြေစှ် ပြသၞာ (Problem solving) ကေုာံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် (Decision making) ဍာံဍာံပြပြ မာန် ရ။

နကဵု လညာတ် သိပ္ပံ ပရေင်စိုတ်ညာဏ် မ္ဂး၊ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ခၞံဗဒှ် အဆက်အစပ် (Connections) အကြာ တင်ဂၞင် (Data)၊ လညာတ် (Concepts)၊ ကေုာံ လၟေင် ကမၠောန် (Processes) ရ။ ယဝ်ရ ကောန်မၞိဟ် မွဲ ကၠိုဟ်ခၠင် အရာ မွဲမွဲ အလုံစုံ မ္ဂး၊ ညး မာန် သောင်ကလး (Explain) ပြသၞာ ဂှ် ကု ညးတၞဟ် မာန်၊ မာန် ဟီု ကြိုတင် (Predict) အရာ မမာန် ကတဵုဒှ် မာန်၊ ကေုာံ မာန် ပြံင်လှာဲ စကာ (Apply) လညာတ် ဂှ် ပ္ဍဲ အကာဲအရာ တၟိ မာန် ရ။

== ၂။ လညာတ် စိုတ်ဗေဒ ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ညာဏ် (Psychological and Cognitive Perspectives) ==
ပညာရှင် စိုတ်ဗေဒ တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် နကဵု လညာတ် သဳအိုရဳ နာနာ သာ် ရ။ 

* '''လညာတ် ပဳယာဂေတ် (Jean Piaget):''' တၠပညာ စိုတ်ဗေဒ ဍုင်သွိတ်ဇြာလာန် ဂျောန် ပဳယာဂေတ် ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု လၟေင် ကမၠောန် '''Assimilation''' (ပရေင်ပံင်နှဴ လညာတ် တၟိ ကု လညာတ် တြေံ) ကေုာံ '''Accommodation''' (ပရေင်ပြံင်လှာဲ လညာတ် တြေံ သွက်ဂွံ ဒုင်ကေတ် လညာတ် တၟိ) ရ။&lt;ref name=&quot;piaget&quot;&gt;{{cite book |last=Piaget |first=J. |title=The Development of Thought: Equilibration of Cognitive Structures |publisher=Viking Press |year=1977 |pages=45-58}}&lt;/ref&gt;
* '''လညာတ် ဗဳဂေါတ်သကဳ (Lev Vygotsky):''' ညး အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ဆက်ဆံ မၞိဟ် (Social interaction) ရ။ နကဵု လညာတ် ညး မ္ဂး၊ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် မွဲစွံ ကု ညးတၞဟ် မနွံ ဉာဏ် ဂၠိုင် နူ ဇကု (More Knowledgeable Other) ရ။

== ၃။ ယုတ္တိဗေဒ ကေုာံ ဒဿန (Epistemology and Philosophy) ==
ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ဒဿန (Philosophy) ကေုာံ ယုတ္တိဗေဒ (Epistemology - ပညာ မလ္ၚတ် ပရူ လညာတ် တီ) မ္ဂး၊ တၠပညာ တအ် ပါ်ခြာ လဝ် &quot;ပရေင်တီ&quot; (Knowledge) ကေုာံ &quot;ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင်&quot; (Understanding) ရ။

ပရေင်တီ (Knowledge) ဂှ် ဒှ် ဆ ပရေင်တီ တင်ဂၞင် သၟး ရ (ဥပမာ - တီ ဒဒှ်ရ တ္ၚဲ ကတဴ)။ ဆဂး ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် (Understanding) ဂှ် ဒှ် အရာ မတီ &quot;ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု&quot; (Cause and effect) ဍေဟ် ရ (ဥပမာ - ကၠိုဟ် ဟိုတ်မု တ္ၚဲ ဂွံ ကတဴ - ဟိုတ်နူ ဓါတ် ညူကလဳယာ ဖျူယှေန်)။ တၠပညာ ဣမာန်နျူအဲ ကာန် (Immanuel Kant) ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဝွံ ဒှ် အစောံသတ္တိ စိုတ် မာန် ဖန်ဗဒှ် သၞောတ်ဝ် (Categories) လတူ အာရုံ မဒုင်စသိုင် (Sensory experiences) တအ် ရ။

== ၄။ အဆံင် ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင်ဂမၠိုင် (Levels of Understanding) ==
ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ၊ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် အဆံင် ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဂှ်၊ တၠပညာ ဘေန်ဂျာမေန် ဘလုမ် (Benjamin Bloom) ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် '''ပရေင်ပါ်ခြာ ဘလုမ်''' (Bloom's Taxonomy) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၆ ရ။&lt;ref name=&quot;bloom&quot;&gt;{{cite book |last=Bloom |first=B. S. |title=Taxonomy of Educational Objectives, Handbook I: The Cognitive Domain |publisher=David McKay Co Inc. |year=1956 |pages=18-25}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး အဆံင် လညာတ် ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ပ္ဍဲ Bloom's Taxonomy
|-
! အဆံင် (Level)
! အဓိပ္ပါယ် (Definition)
! ဥပမာ ကမၠောန် (Action Verbs)
|-
| ၁. '''စၟတ်သမ္တီ''' (Remembering)
| ကလေင် သမ္တီ ဒး တင်ဂၞင် ကေုာံ ယၟု။ (ဟွံဒှ် ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဍာံပြ ဏီ)
| ပံက်အဓိပ္ပါယ်၊ စရင်ယၟု၊ ကလေင်ဟီု။
|-
| ၂. '''ကၠိုဟ်ခၠင်''' (Understanding)
| သောင်ကလး အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ညာတ် အဆက်အစပ် တင်ဂၞင်။
| သောင်ကလး၊ ခမၞောန်၊ ပတိုန်ထ္ၜး။
|-
| ၃. '''စကာ''' (Applying)
| စကာ လညာတ် ပ္ဍဲ အကာဲအရာ တၟိ ကေုာံ ပြသၞာ ဍာံပြ။
| ဖြေစှ်၊ စကာ၊ တြးပတိတ်။
|-
| ၄. '''သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်''' (Analyzing)
| ပါ်ခြာ လညာတ် ဇၞော် ညံင် ဂွံ ဒှ် အပိုင်းအခြာ ဍောတ်ဍောတ်။
| သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်၊ ၜတ်ကၞာတ်၊ ပါ်ခြာ။
|-
| ၅. '''ဖျေဟ်ၚုဟ်မး''' (Evaluating)
| ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လတူ လညာတ် နကဵု သဇိုင် ခိုင်ကၠိုက်။
| ပတိုန်ဒုဟ်၊ ဖျေဟ်ၚုဟ်မး၊ စဵုဒၞာ။
|-
| ၆. '''ခၞံဗဒှ်''' (Creating)
| ပံင်ကောံ လညာတ် သီုဖအိုတ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် လညာတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် တၟိ။
| ခၞံဗဒှ်၊ ဖန်ဇန်၊ ချူ။
|}

== ၅။ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ (Understanding in Education) ==
တင်ရန်တၟအ် အဓိက ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ခေတ်တၟိ ဝွံ ဟွံသေင် သွက်ဂွံ ကဵု ကွးဘာ တအ် ကျက် စၟတ်သမ္တီ လိက် (Rote learning) ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် '''ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဇြိုဟ်နက်''' (Deep understanding) ရ။

နဲကဲ အစာဘာ တအ် စကာ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဂှ် ဒှ် သၞောတ် '''လဒက်ပတန် လညာတ်''' (Constructivism) ရ။ နဲကဲ ဏအ် ပကဵု ညံင် ကွးဘာ တအ် ဂွံ ကၠောန် သုတေသန နကဵု ဇကု၊ ဖြေစှ် ပြသၞာ ဍာံပြ (Project-based learning)၊ ကေုာံ သဳကၠဳ ရေင်သကအ် ညံင် လညာတ် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ဂွံ ခိုင်ကၠိုက် တိုန် ရ။

== ၆။ ပရေင်ဆက်ဆံ ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ (Communication and Language) ==
ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ကု အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆံ (Communication) ရ။ 
ကာလ ပိုယ် ဟီု အရေဝ် ကု ညးတၞဟ် မ္ဂး၊ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဟွံသေင် ဆ ကၠိုဟ် မလိက် သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ပါလုပ် သီုကဵု -
* '''သေမာန်တစ် (Semantics):''' ပရေင်ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် မလိက် ကေုာံ ဝါကျ။
* '''ပရက်မာတစ် (Pragmatics):''' ပရေင်ကၠိုဟ် တင်ရန်တၟအ်၊ ရမ္သာင်၊ ကေုာံ အကာဲအရာ မကတဵုဒှ် လက္ကရဴ အရေဝ် (Context) ရ။

ယဝ်ရ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ပ္ဍဲ အဆံင် ပရက်မာတစ် ဟွံမဲ မ္ဂး၊ ကောန်မၞိဟ် တအ် မာန် မှာရာ ကၠိုဟ် ဗၠေတ် (Misunderstanding) ရေင်သကအ် လောဲသွာ ရ။

== ၇။ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ကေုာံ ဉာဏ်စက် (Understanding and Artificial Intelligence) ==
ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် '''[[ဉာဏ်စက်]]''' (Artificial Intelligence - AI) တ္ၚဲဏအ် ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ မသၟာန် ဒဒှ်ရ &quot;စက် တအ် ဍာံဍာံ ကၠိုဟ်ခၠင် ဒၟံင် ဟာ؟&quot; ရ။

တၠပညာ ဂျောန် သာလ် (John Searle) ပတိုန် ထ္ၜး လဝ် လညာတ် ဒစးဒုင် မကော်စ '''ပြသၞာ ခဒမ် ဍုင်ကြုက်''' (Chinese Room Argument) ရ။ နကဵု လညာတ် ညး မ္ဂး၊ ကွန်ပျူတာ မွဲ မာန် တြာဲ ဘာသာ ဟွံသေင်မ္ဂး ကဵု သွဟ် မတုပ် ညံင် ကောန်မၞိဟ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ဆ လၟေင် ကမၠောန် မရပ်စပ် သင်္ကေတ (Symbol manipulation) အတိုင် ပရဝ်ဂရာမ် သၟး တုဲ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဍာံပြ (True understanding/Intentionality) ပုဟ်။&lt;ref name=&quot;searle&quot;&gt;{{cite journal |last=Searle |first=J. R. |title=Minds, Brains, and Programs |journal=Behavioral and Brain Sciences |volume=3 |issue=3 |pages=417-457 |year=1980}}&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ AI ခေတ်တၟိ မပ္တံကဵု ChatGPT တအ် မာန် ချူ လိက် ခိုဟ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ်တအ် ဟွံမဲ ကု &quot;မဝ်ဒယ် အပ္ဍဲ စိုတ်&quot; ညံင် ကောန်မၞိဟ် တုဲ ဟွံကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် ဍာံဍာံပြပြ ရ။

== ၈။ မဝ်ဒယ် ကေုာံ သဳအိုရဳဂမၠိုင် (Models and Theories) ==
သွက်ဂွံ သောင်ကလး ဗီုလဵု ကောန်မၞိဟ် တအ် ကၠိုဟ်ခၠင် ဂှ်၊ တၠပညာ စိုတ်ဗေဒ တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် သဳအိုရဳ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -
* '''မဝ်ဒယ် အပ္ဍဲစိုတ် (Mental Models):''' တၠပညာ ကေန်နက် ခရိတ် (Kenneth Craik) ပတိုန် ထ္ၜး လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၃ ဒဒှ်ရ က္ဍဟ် ပိုယ် ဂှ် ဖန်ဗဒှ် မဝ်ဒယ် ဍောတ်ဍောတ် သွက် လေဟာပြင် ဂၠးတိ အပ္ဍဲ စိုတ် ပိုယ် သွက်ဂွံ ဟီု ကြိုတင် အကာဲအရာ မမာန် ကတဵုဒှ် မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;craik&quot;&gt;{{cite book |last=Craik |first=K. J. W. |title=The Nature of Explanation |publisher=Cambridge University Press |year=1943 |pages=50-61}}&lt;/ref&gt;
* '''သဳအိုရဳ သကဳမာ (Schema Theory):''' လညာတ် တအ် ဝွံ ဂိုင်သမ္တီ လဝ် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် နကဵု ဒၞာဲ မကော်စ &quot;သကဳမာ&quot; ရ။ ကာလ ပိုယ် ဆဵု အရာ တၟိ၊ ပိုယ် ၜတ်ကၞာတ် ဍေဟ် ကု သကဳမာ တြေံ တုဲ ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် မာန် ရ။

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပရေင်မှာရာ (Challenges and Misunderstanding) ==
ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဍာံပြ ဝွံ ကတဵုဒှ် ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန် တုဲ ကောန်မၞိဟ် တအ် မလေပ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု ပရေင်မှာရာ ကေုာံ ဓလုက် စိုတ် (Cognitive bias) ရ -

* '''ဓလုက် စိုတ် မစၟတ်သမ္တီ ဍာံ (Confirmation bias):''' ကောန်မၞိဟ် တအ် ဒုင်ကေတ် ဆ လညာတ် မကိတ်ညဳ ကု ပရေင်ပတှ်ေ ဇကု တြေံ သၟး တုဲ တးပါဲ တင်ဂၞင် တၟိ မဟွံကိတ်ညဳ။
* '''ပရေင်လဵုလာ် ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် (Illusion of explanatory depth):''' မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် ကၠိုဟ်ခၠင် အရာ မွဲမွဲ (ဥပမာ - ဗီုလဵု ခလံက် ဍာ် ကၠောန် ကမၠောန်)၊ ဆဂး ကာလ အာတ်မိက် ညံင် သောင်ကလး ဍာံဍာံ မ္ဂး ညးတအ် ဟွံမာန် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဝွံ ဒှ် အစောံသတ္တိ အဓိက အိုတ် မပါ်ခြာ ကောန်မၞိဟ် နူကဵု တိရစ္ဆာန် ကေုာံ စက်ယန္တရား တအ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မကတဵုဒှ် နူ ပရေင်ဆက်စပ် လညာတ်၊ ပရေင်ဆဵုဂဗ၊ ကေုာံ ယုတ္တိဗေဒ အပ္ဍဲ က္ဍဟ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ဘာသာရပ် သုတေသန စိုတ်ဗေဒ ကေုာံ ဉာဏ်စက် ဝွံ သ္ဒး ဆက် လ္ၚတ် ဇြိုဟ်နက် ညံင် ဂွံ ကၠိုဟ် လဒက်ပတန် ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ပ္ဍဲ နှင် က္ဍဟ် (Neural networks) ရောင်။ ယဝ်ရ ပိုယ် မာန် ကၠိုဟ်ခၠင် ဗီုလဵု ပိုယ် ကၠိုဟ်ခၠင် မ္ဂး၊ ပိုယ် မာန် ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် ပရေင်ပညာ မခိုဟ် အိုတ် ကေုာံ AI မနွံ ဉာဏ် ဍာံပြ မာန် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပရေင်စိုတ်ညာဏ်]] (Cognition)
* [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence)
* [[ပညာဗေဒ]] (Epistemology)
* [[စိုတ်ဗေဒ]] (Psychology)
* [[ပရေင်ပညာ]] (Education)

{{Navbox
| name = Cognitive Psychology
| title = ပရေင်စိုတ်ညာဏ် ကေုာံ စိုတ်ဗေဒ (Cognition and Cognitive Psychology)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လၟေင် ကမၠောန် သဇိုင်
| list1 =
* [[ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင်]] (Understanding)
* [[ပရေင်တီ]] (Knowledge)
* [[ပရေင်စၟတ်သမ္တီ]] (Memory)
* [[ပရေင်စွံအာရီု]] (Attention)
* [[ပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်]] (Decision making)
| group2 = သဳအိုရဳ ကေုာံ လညာတ်
| list2 =
* [[လဒက်ပတန် လညာတ်]] (Constructivism)
* [[မဝ်ဒယ် အပ္ဍဲစိုတ်]] (Mental model)
* [[သကဳမာ]] (Schema)
* [[ပရေင်ပါ်ခြာ ဘလုမ်]] (Bloom's Taxonomy)
| group3 = တၠပညာ အဓိကဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဂျောန် ပဳယာဂေတ်]] (Jean Piaget)
* [[လဳ ဗဳဂေါတ်သကဳ]] (Lev Vygotsky)
* [[ဘေန်ဂျာမေန် ဘလုမ်]] (Benjamin Bloom)
* [[ဂျောန် သာလ်]] (John Searle)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence)
* [[ယုတ္တိဗေဒ]] (Epistemology)
* [[ဒဿန စိုတ်]] (Philosophy of mind)
}}

[[Category:စိုတ်ဗေဒ]]
[[Category:ဒဿန]]
[[Category:ယုတ္တိဗေဒ]]
[[Category:ပရေင်ပညာ]]
[[Category:ပရေင်စိုတ်ညာဏ်]]</text>
      <sha1>ojm125wqerxrv5q8yvljcwdo85gtoo1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်တီ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11872</id>
    <revision>
      <id>56484</id>
      <timestamp>2026-07-30T23:28:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပရေင်တီ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''တင်တီ / လညာတ်ညာဏ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Knowledge'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အရာ မကလိဂွံ နူကဵု ပရေင်လ္ၚတ်၊ ပရေင်ဆဵုဂဗ၊ ပရေင်ဗတောန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်သ္ၚေဝ်...&quot;</comment>
      <origin>56484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23064" sha1="moxu416s0d3j6l2b00189qfo3fh36x0" xml:space="preserve">'''ပရေင်တီ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''တင်တီ / လညာတ်ညာဏ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Knowledge'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အရာ မကလိဂွံ နူကဵု ပရေင်လ္ၚတ်၊ ပရေင်ဆဵုဂဗ၊ ပရေင်ဗတောန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ မွဲမွဲ တုဲ မကလိဂွံ လညာတ်၊ အစောံသတ္တိ၊ ကေုာံ တင်ဂၞင် ဍာံပြ ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘဝ ကောန်မၞိဟ်၊ ပရေင်တီ ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ၊ သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ်၊ ကေုာံ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ နည်းပညာ နာနာ သာ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ဒဿနဗေဒ (Philosophy) မ္ဂး၊ လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ ပရေင်တီ ဏအ် ဂှ် ညးကော်စ '''အဳပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ''' (Epistemology - ဒဿနဗေဒ ပရေင်တီ) ရ။&lt;ref name=&quot;russell&quot;&gt;{{cite book |last=Russell |first=B. |title=Theory of Knowledge |publisher=Routledge |year=1992 |pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်တီ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ တင်ဂၞင် (Information) သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မပံင်ကောံ လဝ် တင်ဂၞင်၊ အဓိပ္ပါယ်၊ ကေုာံ အစောံသတ္တိ သွက်ဂွံ စကာ တင်ဂၞင် တအ် ဂှ် ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဍာံ ဍာံ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်တီ နကဵု လညာတ် ဒဿနဗေဒ၊ စိုတ်ဗေဒ၊ သိပ္ပံ၊ ပရေင်မၞိဟ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Knowledge_tree.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် သင်္ကေတ ထ္ၜး တၞံဆု ပရေင်တီ (Tree of Knowledge) မစၞး ကဵု ဇလ တောဲဆက် တင်ဂၞင်၊ ပညာ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် လညာတ် ကောန်မၞိဟ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ပရေင်တီ&quot; (Knowledge) ဝွံ နွံကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဗွဲမလှဲလး အတိုင် ဘာသာရပ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဍေဟ် ရ။ နကဵု လညာတ် သဇိုင် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် အကာဲအရာ မတီကေတ် (Awareness) ဟွံသေင်မ္ဂး မကၠိုဟ်ခၠင် (Understanding) လတူ ပူဂိုလ်၊ အရာဝတ္ထု၊ ကိစ္စ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အကာဲအရာ မွဲမွဲ ရ။

ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ဒဿနဗေဒ၊ တၠပညာ ဂရိတ် ပလေတဝ် (Plato) ပံက် လဝ် အဓိပ္ပါယ် ပရေင်တီ နဒဒှ် '''&quot;ပရေင်ပတှ်ေ ဍာံပြ မနွံကဵု ဟိုတ်ဖိုလ်&quot;''' (Justified true belief) ရ။ အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် ဂှ် သွက်ဂွံ တီ အရာ မွဲမွဲ မ္ဂး (၁) အရာ ဂှ် ဒး ဍာံ၊ (၂) ပူဂိုလ် ဂှ် ဒး ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဍာံ၊ ကေုာံ (၃) ပူဂိုလ် ဂှ် ဒး နွံ ဟိုတ်ဖိုလ် (သာဓက) မခိုင်ကၠိုက် သွက်ဂွံ ပတှ်ေ ဗီုဂှ် ရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်လ္ၚတ် ပရေင်တီ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ၜိုန်ရ နွံ ပြသၞာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္ၚဵု ကီုလေဝ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ဒဿနဗေဒ ပရေင်တီ (History and Epistemology) ==
ဘာသာရပ် '''[[ဒဿနဗေဒ ပရေင်တီ]]''' (Epistemology) ဝွံ လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ သဘာဝ၊ တမ်မူလ၊ ကေုာံ ပယျဵု ပရေင်တီ ကောန်မၞိဟ် ရ။ ပ္ဍဲ ဝင် ဒဿနဗေဒ မ္ဂး၊ နွံ လညာတ် အဓိက ၜါ သာ် ပရူ ဗီုလဵု ကောန်မၞိဟ် တအ် ကလိဂွံ ပရေင်တီ ရ -

* '''လညာတ် ဟိုတ်ဖိုလ် (Rationalism):''' တၠပညာ မပ္တံကဵု ရေနဳ ဒေးကာတ် (René Descartes) ကေုာံ သပဳနဝ်ဇြာ (Spinoza) တအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်တီ အဓိက ဂှ် ကၠုင် နူကဵု ကသပ် ဉာဏ် ကေုာံ ဟိုတ်ဖိုလ် (Reason) သၟး ရ။ အရာ လ္ၚဵု ဂှ် ပိုယ် တီ လဝ် နူ ဂဝ် (Innate ideas) တုဲ ဟွံဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်ဆဵုဂဗ ရ။
* '''လညာတ် ပရေင်ဆဵုဂဗ (Empiricism):''' တၠပညာ မပ္တံကဵု ဂျောန် လံက် (John Locke) ကေုာံ ဒေးဗိတ် ဟယုမ် (David Hume) တအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ စိုတ် ကောန်မၞိဟ် ကာလ သၠးဂၠံဂဝ် ဂှ် တုပ် ညံင် သၠရိုတ် စက္ခော လ္ၚု (Tabula rasa) ရ။ ပရေင်တီ သီုဖအိုတ် ဂှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ဆဵုဂဗ (Experience) ကေုာံ အာရီု မသုန် (Senses) သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;steup&quot;&gt;{{cite book |last=Steup |first=M. |title=An Introduction to Contemporary Epistemology |publisher=Prentice Hall |year=1996 |pages=120-135}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဂကူ ပရေင်တီ နာနာသာ် (Types of Knowledge) ==
ပရေင်တီ ဝွံ ပါ်ခြာ လဝ် ဂကူ ဗွဲမဂၠိုင် အတိုင် သဘာဝ ဍေဟ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ပရေင်တီ အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ ပရေင်တီ
! ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ
|-
| '''ပရေင်တီ ထင်ပြး''' (Explicit / Propositional Knowledge)
| ပရေင်တီ မမာန် ချူ ထ္ၜး၊ ဟီု တွံ၊ ကေုာံ ပလံင် ဗစိုပ် နကဵု အရေဝ် ဝေါဟာရ လောဲလောဲ သွာသွာ (Know-that)။
| တီ ဒဒှ်ရ ဍုင် ပါရဳ ဂှ် ဒှ် ဍုင်ဇၞော် ပြင်သေတ်၊ တီ သၞောဝ် နယူတန်။
|-
| '''ပရေင်တီ အစောံသတ္တိ''' (Procedural Knowledge)
| ပရေင်တီ မဆေင် ကု ဗီုလဵု ဂွံ ကၠောန် အရာ မွဲမွဲ (Know-how)။ ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် မနွံ ပ္ဍဲ ဖျုန် စၞာံ။
| ဒဳ ကွဳလိုန်ဓါတ်၊ လ္ၚောဝ် ဍာ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တက် ဂဳတာ။
|-
| '''ပရေင်တီ ပ္ဍဲစိုတ်''' (Tacit Knowledge)
| ပရေင်တီ မနက်သ္ၚောဲ မနွံ ပ္ဍဲ ပူဂိုလ် မွဲ တုဲ၊ သွက်ဂွံ ချူ ပတိတ် နကဵု လိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟီု ထ္ၜး ဂှ် ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန်။
| လညာတ် ညာဏ် (Intuition) အစာ သဝ်ဝန် မွဲ ညာတ် ယဲ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အစောံ ကွတ်တဲ ညးပါန်ခဳ။
|-
| '''ပရေင်တီ ဆဵုဂဗ''' (A Posteriori Knowledge)
| ပရေင်တီ မကလိဂွံ ကြဴနူ ပရေင်ဆဵုဂဗ (Empirical knowledge)။
| တီ ဒဒှ်ရ ပၟတ် ဂမ္တဴ (ဟိုတ်နူ ဇကု ဒး လဝ် ပၟတ်)။
|-
| '''ပရေင်တီ သဇိုင်''' (A Priori Knowledge)
| ပရေင်တီ မဟွံဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်ဆဵုဂဗ၊ ကလိဂွံ နကဵု ဉာဏ် ဟိုတ်ဖိုလ် သၟး။
| တီ ဒဒှ်ရ ၁ + ၁ = ၂၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တြိဂံ မွဲ နွံ ကလင် ၃။
|}
&lt;ref name=&quot;nonaka&quot;&gt;{{cite book |last=Nonaka |first=I. |author2=Takeuchi, H. |title=The Knowledge-Creating Company |publisher=Oxford University Press |year=1995 |pages=55-70}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ သဇိုင် ပရေင်တီ ကေုာံ ဍာံပြ (Foundations of Knowledge and Truth) ==
သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ လညာတ် မွဲ ဂှ် ဒှ် &quot;ပရေင်တီ&quot; ဍာံပြ မ္ဂး၊ ဍေဟ် သ္ဒး ဒှ် အရာ မဍာံ (Truth) ရ။ ပ္ဍဲ ဒဿနဗေဒ၊ လညာတ် ပရူ &quot;ဍာံ&quot; ဝွံ နွံ ၃ သာ် -

# '''သဳအိုရဳ ပရေင်တုပ်သၟဟ် (Correspondence Theory):''' လညာတ် မွဲ ဍာံ ယဝ်ရ ဍေဟ် တုပ်သၟဟ် ကေုာံ ကိတ်ညဳ ကု အကာဲအရာ မနွံ ဍာံ ပ္ဍဲ လောက ဏအ် (Objective reality)။
# '''သဳအိုရဳ ပရေင်ဆက်စပ် ညဳသၟဟ် (Coherence Theory):''' လညာတ် မွဲ ဍာံ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဟွံ ဒစးဒုင် (No contradiction) ကု လညာတ် တၞဟ် တအ် မပိုယ် ပတှ်ေ လဝ် ကၠာ တေအ် သီုဖအိုတ်။
# '''သဳအိုရဳ ပရေင်စကာ (Pragmatic Theory):''' လညာတ် မွဲ ဍာံ ယဝ်ရ ဍေဟ် ကဵု ဖဵု၊ စကာ ဂွံ၊ ကေုာံ ဖြေစှ် ပြသၞာ မာန် ပ္ဍဲ ဘဝ ဍာံဍာံပြပြ ရ။

== ၅။ ပရေင်တီ ပ္ဍဲ သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန (Knowledge in Science and Research) ==
ပရေင်တီ သိပ္ပံ (Scientific knowledge) ဝွံ ဒှ် ပရေင်တီ မခိုင်ကၠိုက် အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဒုင်သဇိုင် လတူ '''နဲကဲ သိပ္ပံ''' (Scientific method) ရ။ 

နဲကဲ ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Observation)၊ ပရေင်ဖျေဟ် လညာတ် သမ္မတဳ (Hypothesis)၊ ပရေင်စံင်ၜတ် (Experiment)၊ ကေုာံ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် ရ။ ပရေင်တီ သိပ္ပံ ဝွံ ဟွံသေင် အရာ မဍာံ လၟိုန် ကာလ (Absolute truth) ပုဟ်၊ ဆဂး ဍေဟ် ဒှ် လညာတ် မခိုဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ အခိင် လၟုဟ် တုဲ၊ မာန် ပြံင်လှာဲ အာ ယဝ်ရ ဆဵု တင်ဂၞင် သာဓက တၟိ (Falsifiability) အတိုင် လညာတ် တၠပညာ Karl Popper ရ။&lt;ref name=&quot;popper&quot;&gt;{{cite book |last=Popper |first=K. |title=The Logic of Scientific Discovery |publisher=Routledge |year=2002 |orig-year=1959 |pages=17-25}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု သုတေသန ဍာ်ဒကေဝ် (Qualitative research) မ္ဂး၊ ပရေင်တီ ဝွံ ညးတအ် လ္ၚတ် ကေတ် နူကဵု ပရေင်ဆဵုဂဗ၊ အဓိပ္ပါယ် ပူဂိုလ်၊ ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ယေန်သၞာင် မွဲ (ဥပမာ - နဲကဲ လ္ၚတ် ပါလုပ် Participant observation) ရ။

== ၆။ ပရေင်တီ ကေုာံ စိုတ်ဗေဒ (Knowledge and Psychology) ==
နကဵု လညာတ် [[စိုတ်ဗေဒ]] (Psychology) ကေုာံ သိပ္ပံ က္ဍဟ် (Cognitive science) မ္ဂး၊ ပရေင်တီ ဝွံ ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ကောန်မၞိဟ် ရ။

* '''ပရေင်လ္ၚတ် ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Learning and Memory):''' ကောန်မၞိဟ် တအ် ကလိဂွံ ပရေင်တီ နူကဵု အာရီု မသုန် တုဲ သိက်ပၠောပ် စွံ လဝ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ စၟတ်သမ္တီ (Memory) ရ။ ဍေဟ် ပါလုပ် သီုကဵု စၟတ်သမ္တီ ဇမၠေအ် (Short-term) ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ဇမၠိင် (Long-term)။
* '''ပရေင်တီ ဇကု (Metacognition):''' ဏအ်ဂှ် ဒှ် &quot;ပရေင်တီ ပရူ ပရေင်တီ ဇကု&quot; ရ။ အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် ဂှ် ပူဂိုလ် မွဲ တီ ဒဒှ်ရ ဇကု မု တီ လဝ်၊ ကေုာံ မု ဟွံတီ ဏီ ဂှ် ရ။ (ဥပမာ - မၞိဟ် စိုတ်ဓါတ် INTJ ပ္ဍဲ Myers-Briggs မလေပ် နွံကဵု ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေင်တီ ဇကု မသၠုင် ရ)။

== ၇။ ပရေင်တီ ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ကေုာံ ဉာဏ်စက် (Knowledge in the Digital Age and AI) ==
ပ္ဍဲ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ်၊ နည်းပညာ အင်တာနက် ကေုာံ ဒဳဂျဳတေဝ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဗီုလဵု ကောန်မၞိဟ် တအ် ကလိဂွံ၊ ပကောံ၊ ကေုာံ ပါ်ပရအ် ပရေင်တီ ဗွဲမဇၞော် ရ။

* '''ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပရေင်တီ (Democratization of Knowledge):''' ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wikipedia)၊ ဒေတာဗေ့စ် ပညာ တအ် ပကဵု ညံင် ဇၟာပ် မၞိဟ် မာန် ကလိဂွံ ပရေင်တီ လောဲလောဲ သွာသွာ နူ ဇၟာပ် ဒၞာဲ။
* '''ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence):''' AI ခေတ်တၟိ တအ် (ဥပမာ မဝ်ဒယ် အရေဝ် ဇၞော် LLMs) မာန် ပကောံပကေဝ်၊ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်၊ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် တင်ဂၞင် ပရေင်တီ တၟိ တၟိ မာန် ကၠုင် ရ။ ပြသၞာ တၟိ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဒဒှ်ရ စက် ဏအ် ဍာံဍာံပြပြ &quot;တီ&quot; (Conscious understanding) အရာ ဍေဟ် မဟီု ဏာ ဂှ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍေဟ် ဆ ဖန်ဇန် လၟိဟ် ဂၞန် (Statistical pattern) သၟး ဟီုဂှ် ရ။

== ၈။ ပရေင်တီ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Knowledge and Society) ==
ပညာ ပရေင်မၞိဟ် (Sociology) လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်ရ ပရေင်တီ ဝွံ ဒှ် အရာ မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ဂကောံမၞိဟ် (Socially constructed) ရ။ 

တၠပညာ ပြင်သေတ် မိရှေလ် ဖူကဝ် (Michel Foucault) ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ '''&quot;ပရေင်တီ ကဵု အဝဵု ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ်&quot;''' (Power-Knowledge) ရ။ ညး မနွံ အဝဵု ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် မွဲ (ဥပမာ - အလဵုအသဳ၊ ဂကောံ ဘာသာရေင်၊ ဌာန သုတေသန) တအ် ဂှ် ဒှ် ညးမဖန်ဇန် စၟတ်သမ္တီ လညာတ် လဵု မဒှ် &quot;ပရေင်တီ ဍာံပြ&quot; တုဲ လညာတ် လဵု မဟွံဍာံ (ဥပမာ လညာတ် ဒေသခံ ဟွံသေင်မ္ဂး ယေန်သၞာင် ဍောတ် တအ် ဒးဒုင် တးပါဲ) ရ။&lt;ref name=&quot;foucault&quot;&gt;{{cite book |last=Foucault |first=M. |title=Power/Knowledge: Selected Interviews and Other Writings |publisher=Pantheon Books |year=1980 |pages=109-133}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ပ္ဍဲ ပရေင်ကလိဂွံ ပရေင်တီ (Challenges in Acquiring Knowledge) ==
ကောန်မၞိဟ် တအ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ပရေင်ဂၠာဲ ပရေင်တီ ဍာံပြ -

* '''ပရေင်လညာတ် မွဲလပါ် (Cognitive Biases):''' က္ဍဟ် ပိုယ် မလေပ် ပတှ်ေ အရာ မကိတ်ညဳ ကု လညာတ် ပိုယ် မနွံ ကၠာ တေအ် သၟး (Confirmation bias) တုဲ တးပါဲ တင်ဂၞင် တၟိ မဒစးဒုင် ရ။
* '''တင်ဂၞင် ဟွံဍာံ (Misinformation and Disinformation):''' ပ္ဍဲ ခေတ် မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် ဏအ်၊ တင်ဂၞင် ပလီုပလာ်၊ ပရိုင် မုသာ တအ် ပြးဇး လောဲသွာ ဗွဲမလောန် တုဲ ပကဵု ညံင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ ထေင် မှာ လတူ ပရေင်တီ ဍာံပြ ရ။
* '''လညာတ် သံသယ (Skepticism):''' ဒှ် လညာတ် မသၟာန် ဇၟာပ် အရာ ဒဒှ်ရ ပိုယ် ဍာံဍာံပြပြ မာန် တီ အရာ မွဲမွဲ ဍာံ ဟွံဍာံ ရ (ဥပမာ - လညာတ် ဘဝ ဏအ် ဒှ် ဆ သမၠိင် Matrix)။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ပရေင်တီ ဝွံ ဒှ် ဒြပ်ရတ် မနွံ ၚုဟ်မး အိုတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ နူကဵု ပရေင်ဆဵုဂဗ ပူဂိုလ် စဵုကဵု စိုပ် ဒေတာ ဇၞော် (Big Data) ဂၠးတိ၊ ပရေင်တီ ဖန်ဇန် လဝ် ဘဝ ပိုယ် လၟိုန် တ္ၚဲ ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ကဏ္ဍ အဓိက သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂှ် ဟွံသေင် &quot;ဗီုလဵု ဂွံ ဂၠာဲ တင်ဂၞင်&quot; ပုဟ်၊ ဆဂး ဍေဟ် သ္ဒး ဒှ် '''&quot;ဗီုလဵု ဂွံ ပါ်ခြာ အကြာ တင်ဂၞင် ဍာံ ကဵု မုသာ၊ ကေုာံ ဗီုလဵု ဂွံ စကာ ပရေင်တီ ဏအ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဂကောံမၞိဟ် မနွံကဵု တရားမျှတ ကေုာံ ၜိုဟ်သြိုဟ်&quot;''' ရောင်။ ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ ညာဏ် သိပ္ပံ (Science) ကေုာံ ညာဏ် အနုသုခုမ/ယေန်သၞာင် (Humanities) ဝွံ သ္ဒး ဒှ် သဇိုင် သွက် အနာဂတ် ပရေင်တီ ကောန်မၞိဟ် အလုံစုံ ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဒဿနဗေဒ]] (Philosophy)
* [[သိပ္ပံ]] (Science)
* [[သုတေသန]] (Research)
* [[စိုတ်ဗေဒ]] (Psychology)
* [[ဂလဝ်ဗယ်လာ်ဇြေယှေန်]] (Globalization)

{{Navbox
| name = Epistemology
| title = ဒဿနဗေဒ ပရေင်တီ ကေုာံ သဇိုင် ညာဏ် (Epistemology and Knowledge)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် အဓိက (Core Concepts)
| list1 =
* [[ပရေင်တီ]] (Knowledge)
* [[ဍာံပြ]] (Truth)
* [[ပရေင်ပတှ်ေ]] (Belief)
* [[ဟိုတ်ဖိုလ်]] (Justification)
| group2 = ဂကူ ပရေင်တီ (Types)
| list2 =
* [[ပရေင်တီ သဇိုင်]] (A priori)
* [[ပရေင်တီ ဆဵုဂဗ]] (A posteriori)
* [[ပရေင်တီ ထင်ပြး]] (Explicit knowledge)
* [[ပရေင်တီ ပ္ဍဲစိုတ်]] (Tacit knowledge)
| group3 = လညာတ် သဳအိုရဳ (Theories)
| list3 =
* [[လညာတ် ဟိုတ်ဖိုလ်]] (Rationalism)
* [[လညာတ် ပရေင်ဆဵုဂဗ]] (Empiricism)
* [[သံသယဝါဒ]] (Skepticism)
* [[ပရေင်စကာဝါဒ]] (Pragmatism)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ် (Related Fields)
| list4 =
* [[သိပ္ပံ]] (Science)
* [[စိုတ်ဗေဒ]] (Psychology)
* [[ပညာ ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology)
* [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence)
}}

[[Category:ပရေင်တီ]]
[[Category:ဒဿနဗေဒ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:စိုတ်ဗေဒ]]</text>
      <sha1>moxu416s0d3j6l2b00189qfo3fh36x0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဟိုတ်ဖိုလ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11873</id>
    <revision>
      <id>56485</id>
      <timestamp>2026-07-30T23:32:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဟိုတ်ဖိုလ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Justification'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ဣပိသတဳမဝ်လဝ်ဂျဳ (Epistemology) ဟွံသေင်မ္ဂး ပညာ လ္ၚတ် ညာဏ် ကေုာံ ဒဿနိကဗေဒ (Philosophy) ဂှ်၊ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မကဵု သဇို...&quot;</comment>
      <origin>56485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21333" sha1="lu3ng3b42cyu4bz8eb6gei9cekx75c3" xml:space="preserve">'''ဟိုတ်ဖိုလ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Justification'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ဣပိသတဳမဝ်လဝ်ဂျဳ (Epistemology) ဟွံသေင်မ္ဂး ပညာ လ္ၚတ် ညာဏ် ကေုာံ ဒဿနိကဗေဒ (Philosophy) ဂှ်၊ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မကဵု သဇိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး အခေါင်အရာ သွက်ဂွံ ပတှ်ေ ကေတ် အရာ မွဲမွဲ ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် ဍာံပြ (True) ရ။ ဟိုတ်ဖိုလ် ဝွံ ဒှ် တင် ကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ အကြာ &quot;ပရေင်ပတှ်ေ ဓမ္မတာ&quot; (Mere belief) ကေုာံ &quot;ညာဏ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး လညာတ် (Knowledge) ရ။&lt;ref name=&quot;alston&quot;&gt;{{cite book |last=Alston |first=W. P. |title=Epistemic Justification: Essays in the Theory of Knowledge |publisher=Cornell University Press |year=1989 |pages=15-25}}&lt;/ref&gt;

နကဵု လညာတ် ဒဿနိက တမၠာ မ္ဂး၊ ညာဏ် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် '''ပရေင်ပတှ်ေ မနွံကဵု ဟိုတ်ဖိုလ် ကေုာံ ဓဝ်ဍာံ''' (Justified True Belief - JTB) ရ။ ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ ပတှ်ေ ကေတ် အရာ မွဲမွဲ တုဲ အရာ ဂှ် လေဝ် ဍာံပြ ဒၟံင် ကီု လေဝ်၊ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဟိုတ်ဖိုလ် (Justification) မခိုင်ကၠိုက် မ္ဂး အရာ ဂှ် ဟွံဒှ် ညာဏ် ပုဟ် (ဥပမာ - ထေင် ကေတ် နကဵု ကံကုသိုလ် တုဲ ဒး အာ)။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဟိုတ်ဖိုလ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဳအိုရဳ အဓိကဂမၠိုင်၊ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ လညာတ် သိပ္ပံ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Euler_diagram_of_beliefs.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ဓဝ်ဍာံ (Truth)၊ ပရေင်ပတှ်ေ (Belief) ကေုာံ ဟိုတ်ဖိုလ် (Justification) မဖန်ဗဒှ် ညာဏ် (Knowledge) နကဵု လညာတ် JTB။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ဟိုတ်ဖိုလ်&quot; ဝွံ ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ပညာ လ္ၚတ် ညာဏ် မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ပရေင်ပတှ်ေ မွဲမွဲ ရ။ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မ္ဂး၊ မၞိဟ် မွဲ နွံကဵု ဟိုတ်ဖိုလ် သွက်ဂွံ ပတှ်ေ အရာ မွဲမွဲ (Justified in believing 'p') ယဝ်ရ မၞိဟ် ဂှ် နွံကဵု သက်သဳ، လညာတ် ရူပဗေဒ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး လၟေင် တွက်ဂၞန် မဍာံပြ သွက် အရာ ဂှ် ရ။

ပရေင်လ္ၚတ် ပရူ ဟိုတ်ဖိုလ် ဝွံ အာရီုစွံ လတူ သၟာန် မပ္တံကဵု - &quot;ဗီုလဵု ပိုယ် ဂွံ တီ ဒဒှ်ရ ပိုယ် တီ အရာ မွဲမွဲ ဍာံ?&quot;, &quot;သက်သဳ ဗီုလဵု မဒှ် သက်သဳ မခိုင်ကၠိုက်?&quot;, ကေုာံ &quot;ပရေင်ပတှ်ေ ပိုယ် တအ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒး နွံကဵု သဇိုင် သီုဖအိုတ် ဟာ?&quot; ရ။ 

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ဒဿနိက (History and Philosophical Origins) ==
လညာတ် ပရူ ဟိုတ်ဖိုလ် ဝွံ စတင် ပြာကတ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တြေံ ရ။ တၠပညာ ဒဿနိက '''[[ပလေတဝ်]]''' (Plato) ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူ ဏအ် ပ္ဍဲ လိက် ညး မနွံ ယၟု ''Theaetetus'' ရ။ ပ္ဍဲ လိက် ဂှ် ညး ပတိုန် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ညာဏ် (Knowledge) ဂှ် ဒှ် &quot;ပရေင်ပတှ်ေ မဍာံပြ မနွံကဵု ပရေင်ပသောင်ထ္ၜး&quot; (True belief with an account) ရ။&lt;ref name=&quot;plato&quot;&gt;{{cite book |last=Chisholm |first=R. M. |title=Theory of Knowledge |edition=3rd |publisher=Prentice Hall |year=1989 |pages=90-95}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ခေတ် ပညာ လျး (Enlightenment)၊ တၠပညာ ဗီုကဵု '''[[ရေနဳ ဒေကာတ်]]''' (René Descartes) တအ် စကာ နဲကဲ သံသယ (Methodological skepticism) သွက်ဂွံ ဂၠာဲ သဇိုင် ဟိုတ်ဖိုလ် မဟွံမာန် ဒးဒုင် သံသယ ရ (ဥပမာ - &quot;အဲ ချပ်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ အဲ နွံ တန်တဴ&quot; - ''Cogito, ergo sum'')။ 

== ၃။ သဳအိုရဳ ဟိုတ်ဖိုလ် သဇိုင် (Foundationalism) ==
'''သဳအိုရဳ သဇိုင်''' (Foundationalism) ဝွံ ဒှ် သဳအိုရဳ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ပရေင်လ္ၚတ် ဟိုတ်ဖိုလ် ရ။ နကဵု လညာတ် ဏအ် မ္ဂး၊ ပရေင်ပတှ်ေ ပိုယ် တအ် ဒက်ပတန် လဝ် တုပ် ညံင် သ္ၚိ မွဲ ရ။ 
* '''ပရေင်ပတှ်ေ သဇိုင် (Basic beliefs):''' ဒှ် ပရေင်ပတှ်ေ မဟွံဒး နွံပၟိက် ကု ဟိုတ်ဖိုလ် နူ အရာ တၞဟ် သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ဍေဟ် ရ (ဥပမာ - အာရီု မဆဵုညာတ် လၟုဟ် &quot;အဲ ဆဵု ညာတ် အသာ် ဗကေတ်&quot;)။
* '''ပရေင်ပတှ်ေ ဟွံသေင် သဇိုင် (Non-basic beliefs):''' ဒှ် ပရေင်ပတှ်ေ မဒး ဒုင်သဇိုင် ဟိုတ်ဖိုလ် လတူ ပရေင်ပတှ်ေ သဇိုင် တအ် ရ။

ဒေကာတ် (Descartes) ဝွံ ဒှ် တၠပညာ မစကာ လညာတ် ဏအ် အဓိက သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဓဝ်ဍာံ မဟွံမာန် ပြံင်လှာဲ ရ။

== ၄။ သဳအိုရဳ ဟိုတ်ဖိုလ် ဆက်စပ် (Coherentism) ==
'''သဳအိုရဳ ပရေင်ဆက်စပ်''' (Coherentism) ဝွံ ဒှ် လညာတ် မဒစးဒုင် ကု သဳအိုရဳ သဇိုင် ရ။ နကဵု လညာတ် ဏအ် မ္ဂး၊ ပရေင်ပတှ်ေ ဇၟာပ်ဇၟာပ် သာ် ဂှ် ဒး ဆက်စပ် ကေုာံ ထံက်ပင် ရေင်သကအ် အလုံ မွဲ သၞောတ် ရ (တုပ် ညံင် ဇာဇၞိက် ဃံင်)။

ဟွံမဲ ကု &quot;ပရေင်ပတှ်ေ သဇိုင်&quot; မတန်တဴ နကဵု အလဵုအလဵု ပုဟ်။ အရာ မွဲ ဒှ် ဟိုတ်ဖိုလ် မခိုင်ကၠိုက် မ္ဂး ဍေဟ် သ္ဒး ကိတ်ညဳ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ပတှ်ေ အလုံစုံ မွဲ (Coherent web of beliefs) ရ။ တၠပညာ ဥပမာ - W.V.O. Quine တအ် ထံက်ဂလာန် လညာတ် ဏအ် ရ。&lt;ref name=&quot;bonjour&quot;&gt;{{cite book |last=Bonjour |first=L. |title=The Structure of Empirical Knowledge |publisher=Harvard University Press |year=1985 |pages=87-110}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ သဳအိုရဳ သဇိုင် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ်
|-
! လက္ခဏာ
! သဳအိုရဳ သဇိုင် (Foundationalism)
! သဳအိုရဳ ပရေင်ဆက်စပ် (Coherentism)
|-
| '''ဗီုပြင် လဒက်ပတန်''' || တုပ် ညံင် သ္ၚိ၊ နွံ ရိုဟ်ကၞက် ကေုာံ လတူ || တုပ် ညံင် ဇာဇၞိက် (Web) ဟွံသေင်မ္ဂး ပဟ် ဃံင်
|-
| '''ပရေင်ပတှ်ေ သဇိုင်''' || နွံ (Basic beliefs) || ဟွံမဲ (ဇၟာပ် အရာ ဆက်စပ် ရေင်သကအ်)
|-
| '''လညာတ် ဟိုတ်ဖိုလ်''' || ဂွံ ဟိုတ်ဖိုလ် နူ သဇိုင် မဗိုန်ဗတ် || ဂွံ ဟိုတ်ဖိုလ် နူ ပရေင်ကိတ်ညဳ လတူ ဇကု
|-
| '''ပြသၞာ အဓိက''' || ဗီုလဵု သဇိုင် တအ် ဂှ် ဂွံ ဍာံပြ ဇေတ်တ်? || ပေါမ် အာဂီု လေဝ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကီု (ဟွံဍာံပြ လေဝ် ဒှ် မာန်)
|}

== ၅။ သဳအိုရဳ ပရေင်ပတှ်ေ (Reliabilism) ==
'''သဳအိုရဳ ပရေင်ပတှ်ေ''' (Reliabilism) ဝွံ ဒှ် လညာတ် မွဲ မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ပရေင်ပတှ်ေ မွဲ နွံကဵု ဟိုတ်ဖိုလ် ယဝ်ရ ဍေဟ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု လၟေင် ကမၠောန် စိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး အာရီု မနွံကဵု ပရေင်ပတှ်ေ မာန် (Reliable cognitive process) ရ။

ဥပမာ - ယဝ်ရ မတ် ပိုယ် ခိုဟ် ဒၟံင် တုဲ ပိုယ် ဆဵု ညာတ် ကွဳစက် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠံင် မ္ဂး၊ ပရေင်ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ &quot;ကွဳစက် နွံ ပ္ဍဲ ဂၠံင်&quot; ဂှ် နွံကဵု ဟိုတ်ဖိုလ် ရ၊ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ကၠုင် နူ အာရီု မတ် မာန် ပတှ်ေ လဝ် ရ။ လညာတ် ဏအ် ဂှ် တၠပညာ Alvin Goldman ဖန်ဗဒှ် လဝ် ရ။&lt;ref name=&quot;goldman&quot;&gt;{{cite journal |last=Goldman |first=A. I. |title=What is Justified Belief? |journal=Justification and Knowledge |pages=1-23 |year=1979 |publisher=D. Reidel Publishing Company}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ပါ်ခြာ အပ္ဍဲ ကေုာံ မ္ၚး (Internalism and Externalism) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်လ္ၚတ် ဟိုတ်ဖိုလ် ဝွံ နွံ ပေါဲပြိုင်ပ္ကာန် အဓိက မွဲ အကြာ လညာတ် '''အပ္ဍဲ (Internalism)''' ကေုာံ လညာတ် '''မ္ၚး (Externalism)''' ရ။

* '''Internalism:''' နကဵု လညာတ် ဏအ်၊ ဟိုတ်ဖိုလ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် သာ် သ္ဒး နွံ ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး စိုတ် ပူဂိုလ် ဂှ် ရ။ မၞိဟ် ဂှ် သ္ဒး တီ ကၠိုဟ် ဒဒှ်ရ မုဟိုတ် ညး ဂွံ ပတှ်ေ အရာ ဂှ် ရ (Accessibilty to reasons)။
* '''Externalism:''' (ဥပမာ - Reliabilism) နကဵု လညာတ် ဏအ်၊ ဟိုတ်ဖိုလ် ဝွံ ဟွံဒး နွံ ပ္ဍဲ စိုတ် ပူဂိုလ် ဂှ် လၟိုန် ပုဟ်။ ဍေဟ် မာန် တန်တဴ လတူ အကာဲအရာ မ္ၚး (ဥပမာ လၟေင် အာရီု) မဖန်ဗဒှ် ပရေင်ပတှ်ေ ဂှ် ရ။

== ၇။ ဟိုတ်ဖိုလ် ကေုာံ ပြသၞာ ဂေတ်တဳယာ (Justification and the Gettier Problem) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၃၊ တၠပညာ ဒဿနိက '''[[အက်မောန် ဂေတ်တဳယာ]]''' (Edmund Gettier) ချူ ပတိတ် လိက်ပရေင် ဇမၠေအ် မွဲ မပလီု ထောအ် လညာတ် ညာဏ် မဒှ် JTB (Justified True Belief) မနွံ ကၠုင် လဝ် ၂၀၀၀ သၞာံ ပြင် ဂှ် ရ。&lt;ref name=&quot;gettier&quot;&gt;{{cite journal |last=Gettier |first=E. L. |title=Is Justified True Belief Knowledge? |journal=Analysis |volume=23 |issue=6 |pages=121-123 |year=1963}}&lt;/ref&gt;

ညး ပတိုန် ထ္ၜး လဝ် ဥပမာ (Gettier cases) မထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ၊ ၜိုန်ရ မၞိဟ် မွဲ နွံကဵု ဟိုတ်ဖိုလ် မခိုင်ကၠိုက်၊ တုဲ ပရေင်ပတှ်ေ ညး လေဝ် ဍာံပြ ဒၟံင် ကီု လေဝ်၊ အရာ ဂှ် ဟွံမာန် ကော် စ &quot;ညာဏ်&quot; ဏီ ရ။ 
(ဥပမာ - မၞိဟ် မွဲ ရံင် နာဍဳ လဒေါဝ် ဍုင် တုဲ ညာတ် ဒဒှ်ရ အခိင် ၁၂ နာဍဳ။ ညး ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ လၟုဟ် ၁၂ နာဍဳ။ ဟိုတ်ဖိုလ် ညး ခိုဟ် ဒၟံင်၊ တုဲ အခိင် အဝဲ ဂှ် လေဝ် ဍာံပြ ဒၟံင် ၁၂ နာဍဳ ဇေတ်တ် ကီု ရ။ ဆဂး နာဍဳ ဇၞော် ဂှ် လီု ဒၟံင် တုဲ ဒေါအ် ဒၟံင် လတူ ၁၂ နာဍဳ ဂှ် ၂၄ နာဍဳ ပြင် ယာံရ ညး ရံင် ဒး အခိင် ဍာံ တန်တဴ ဓမ္မတာ ရ။ ပရေင်ပတှ်ေ ညး ဂှ် ဍာံ ဟိုတ်နူ ကံကုသိုလ် သၟး ရ၊ ဟွံသေင် ညာဏ် ဍာံပြ ပုဟ်)။

== ၈။ တင်ဝါတ်ဂါတ် အဂရစ်ပါ (Agrippa's Trilemma) ==
ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ပရေင်ဟိုတ်ဖိုလ် ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ မကော်စ '''Agrippa's Trilemma''' (ပြသၞာ ပိ သာ် အဂရစ်ပါ) ရ။ သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ပရေင်ပတှ်ေ မွဲမွဲ၊ ပိုယ် သ္ဒး ကဵု ဟိုတ်ဖိုလ် ရ။ ဆဂး ဟိုတ်ဖိုလ် ဏအ် လေဝ် သ္ဒး နွံကဵု ဟိုတ်ဖိုလ် မွဲ ပၠန် ရ။ ဏအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် အကာဲအရာ ပိ သာ် -
# '''Infinite Regress:''' ဟိုတ်ဖိုလ် ဂှ် သ္ဒး ဆက် ဂၠာဲ အာ လၟိုန် ကာလ ဟွံမဲ ကု ဒတုဲ။
# '''Circularity:''' ဟိုတ်ဖိုလ် ဂှ် ဆက်စပ် ဂေတ် ကလေင် အာ ဒၞာဲ တမ် မွဲ ပၠန် (တုပ် ကု Coherentism)။
# '''Dogmatic Assumption:''' ဟိုတ်ဖိုလ် ဂှ် ဒေါအ် အာ ပ္ဍဲ တင်သဇိုင် မွဲ မဟွံမဲ ကု သက်သဳ ပရိုင် (တုပ် ကု Foundationalism)။

== ၉။ ဟိုတ်ဖိုလ် ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Justification in Law and Society) ==
ပါဲနူကဵု ဒဿနိကဗေဒ၊ ဝေါဟာရ '''ဟိုတ်ဖိုလ်''' ဝွံ သီု စကာ ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

* '''ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal Justification):''' ဟိုတ်ဖိုလ် ဂှ် ဒှ် အခေါင်အရာ ဟွံသေင်မ္ဂး အကာဲအရာ မကဵု အခေါင် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် မဒှ် ဒုဟ် မွဲမွဲ ရ (ဥပမာ - ပရေင်စဵုဒၞာ ဇကု - Self-defense)။ ၜိုန်ရ ဂစိုတ် မၞိဟ် ဒှ် ဒုဟ် ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဒး ဂစိုတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လမျီု ဇကု မ္ဂး၊ အရာ ဂှ် နွံကဵု ဟိုတ်ဖိုလ် (Justified) တုဲ ဟွံဒး ဒုင် ရာဇဝတ် ရ။
* '''ပ္ဍဲ လညာတ် ကိုပ်ကရိုင် (Moral Justification):''' ဒှ် ပရေင်ပသောင်ထ္ၜး ညံင် ဂွံ ဒှ် ဓဝ်ဍာံ ပ္ဍဲ ပရေင်ဒ္ဂေတ်ပြဝ မွဲမွဲ အတိုင် စံပၞောန် ဂကောံမၞိဟ် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
ဟိုတ်ဖိုလ် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက်ဂွံ တီ ညာတ် ဓဝ်ဍာံ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ပါ်ခြာ အကြာ လညာတ် အလဵုဇကု ကေုာံ ညာဏ် မဍာံပြ ရ။

ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ်၊ သုတေသန ပရူ ဟိုတ်ဖိုလ် ဝွံ လ္ၚတ် ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု '''Formal Epistemology''' မစကာ ဂၞန် သင်္ချာ ကေုာံ ပရေင်တွက်ဂၞန် ယုတ္တိ (Logic) ကီု၊ ကေုာံ ဗီုလဵု ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence) တအ် ဖန်ဗဒှ် ဟိုတ်ဖိုလ် သွက် သ္ဂုတ်သွာတ် ဍေဟ်တအ် (Explainable AI) ရောင်။ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် လတူ ဟိုတ်ဖိုလ် ဂှ် သ္ဒး ဆက် ဇၞော်မောဝ် အာ ညံင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံ ဂၠာဲ ညာဏ် မဍာံပြ မာန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဣပိသတဳမဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Epistemology)
* [[ဒဿနိကဗေဒ]] (Philosophy)
* [[ပလေတဝ်]] (Plato)
* [[ရေနဳ ဒေကာတ်]] (René Descartes)
* [[ဓဝ်ဍာံ]] (Truth)

{{Navbox
| name = Epistemology
| title = ဣပိသတဳမဝ်လဝ်ဂျဳ ကေုာံ ပညာ လ္ၚတ် ညာဏ် (Epistemology and Theory of Knowledge)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် အဓိကဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ညာဏ်]] (Knowledge)
* [[ဓဝ်ဍာံ]] (Truth)
* [[ပရေင်ပတှ်ေ]] (Belief)
* [[ဟိုတ်ဖိုလ် (ဒဿနိက)]] (Justification)
| group2 = သဳအိုရဳ ဟိုတ်ဖိုလ်
| list2 =
* [[သဳအိုရဳ သဇိုင်]] (Foundationalism)
* [[သဳအိုရဳ ပရေင်ဆက်စပ်]] (Coherentism)
* [[သဳအိုရဳ ပရေင်ပတှ်ေ]] (Reliabilism)
* [[ပရေင်ပါ်ခြာ အပ္ဍဲ ကေုာံ မ္ၚး]] (Internalism and Externalism)
| group3 = ပြသၞာ ကေုာံ လညာတ်
| list3 =
* [[ပြသၞာ ဂေတ်တဳယာ]] (Gettier problem)
* [[တင်ဝါတ်ဂါတ် အဂရစ်ပါ]] (Agrippa's trilemma)
* [[လညာတ် ဒစးဒုင် (ဒဿနိက)]] (Skepticism)
| group4 = တၠပညာ အဓိကဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ပလေတဝ်]] (Plato)
* [[ရေနဳ ဒေကာတ်]] (René Descartes)
* [[ဂျောန် လံက်]] (John Locke)
* [[အက်မောန် ဂေတ်တဳယာ]] (Edmund Gettier)
}}

[[Category:ဣပိသတဳမဝ်လဝ်ဂျဳ]]
[[Category:ဒဿနိကဗေဒ]]
[[Category:ဟိုတ်ဖိုလ်]]
[[Category:လညာတ် ဒဿနိကဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>lu3ng3b42cyu4bz8eb6gei9cekx75c3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>56486</id>
      <parentid>56485</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T23:33:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>56486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21339" sha1="thyzygjy4of9olsk8wnj6csgz22vjeu" xml:space="preserve">'''ဟိုတ်ဖိုလ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Justification'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာလ္ၚတ် ဣပိသတဳမဝ်လဝ်ဂျဳ (Epistemology) ဟွံသေင်မ္ဂး ပညာ လ္ၚတ် ညာဏ် ကေုာံ ဒဿနိကဗေဒ (Philosophy) ဂှ်၊ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မကဵု သဇိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး အခေါင်အရာ သွက်ဂွံ ပတှ်ေ ကေတ် အရာ မွဲမွဲ ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် ဍာံပြ (True) ရ။ ဟိုတ်ဖိုလ် ဝွံ ဒှ် တင် ကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ အကြာ &quot;ပရေင်ပတှ်ေ ဓမ္မတာ&quot; (Mere belief) ကေုာံ &quot;ညာဏ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး လညာတ် (Knowledge) ရ။&lt;ref name=&quot;alston&quot;&gt;{{cite book |last=Alston |first=W. P. |title=Epistemic Justification: Essays in the Theory of Knowledge |publisher=Cornell University Press |year=1989 |pages=15-25}}&lt;/ref&gt;

နကဵု လညာတ် ဒဿနိက တမၠာ မ္ဂး၊ ညာဏ် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် '''ပရေင်ပတှ်ေ မနွံကဵု ဟိုတ်ဖိုလ် ကေုာံ ဓဝ်ဍာံ''' (Justified True Belief - JTB) ရ။ ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ ပတှ်ေ ကေတ် အရာ မွဲမွဲ တုဲ အရာ ဂှ် လေဝ် ဍာံပြ ဒၟံင် ကီု လေဝ်၊ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဟိုတ်ဖိုလ် (Justification) မခိုင်ကၠိုက် မ္ဂး အရာ ဂှ် ဟွံဒှ် ညာဏ် ပုဟ် (ဥပမာ - ထေင် ကေတ် နကဵု ကံကုသိုလ် တုဲ ဒး အာ)။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဟိုတ်ဖိုလ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဳအိုရဳ အဓိကဂမၠိုင်၊ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ လညာတ် သိပ္ပံ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Euler_diagram_of_beliefs.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ဓဝ်ဍာံ (Truth)၊ ပရေင်ပတှ်ေ (Belief) ကေုာံ ဟိုတ်ဖိုလ် (Justification) မဖန်ဗဒှ် ညာဏ် (Knowledge) နကဵု လညာတ် JTB။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ဟိုတ်ဖိုလ်&quot; ဝွံ ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ပညာ လ္ၚတ် ညာဏ် မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ပရေင်ပတှ်ေ မွဲမွဲ ရ။ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မ္ဂး၊ မၞိဟ် မွဲ နွံကဵု ဟိုတ်ဖိုလ် သွက်ဂွံ ပတှ်ေ အရာ မွဲမွဲ (Justified in believing 'p') ယဝ်ရ မၞိဟ် ဂှ် နွံကဵု သက်သဳ، လညာတ် ရူပဗေဒ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး လၟေင် တွက်ဂၞန် မဍာံပြ သွက် အရာ ဂှ် ရ။

ပရေင်လ္ၚတ် ပရူ ဟိုတ်ဖိုလ် ဝွံ အာရီုစွံ လတူ သၟာန် မပ္တံကဵု - &quot;ဗီုလဵု ပိုယ် ဂွံ တီ ဒဒှ်ရ ပိုယ် တီ အရာ မွဲမွဲ ဍာံ?&quot;, &quot;သက်သဳ ဗီုလဵု မဒှ် သက်သဳ မခိုင်ကၠိုက်?&quot;, ကေုာံ &quot;ပရေင်ပတှ်ေ ပိုယ် တအ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒး နွံကဵု သဇိုင် သီုဖအိုတ် ဟာ?&quot; ရ။ 

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ဒဿနိက (History and Philosophical Origins) ==
လညာတ် ပရူ ဟိုတ်ဖိုလ် ဝွံ စတင် ပြာကတ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တြေံ ရ။ တၠပညာ ဒဿနိက '''[[ပလေတဝ်]]''' (Plato) ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူ ဏအ် ပ္ဍဲ လိက် ညး မနွံ ယၟု ''Theaetetus'' ရ။ ပ္ဍဲ လိက် ဂှ် ညး ပတိုန် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ညာဏ် (Knowledge) ဂှ် ဒှ် &quot;ပရေင်ပတှ်ေ မဍာံပြ မနွံကဵု ပရေင်ပသောင်ထ္ၜး&quot; (True belief with an account) ရ။&lt;ref name=&quot;plato&quot;&gt;{{cite book |last=Chisholm |first=R. M. |title=Theory of Knowledge |edition=3rd |publisher=Prentice Hall |year=1989 |pages=90-95}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ခေတ် ပညာ လျး (Enlightenment)၊ တၠပညာ ဗီုကဵု '''[[ရေနဳ ဒေကာတ်]]''' (René Descartes) တအ် စကာ နဲကဲ သံသယ (Methodological skepticism) သွက်ဂွံ ဂၠာဲ သဇိုင် ဟိုတ်ဖိုလ် မဟွံမာန် ဒးဒုင် သံသယ ရ (ဥပမာ - &quot;အဲ ချပ်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ အဲ နွံ တန်တဴ&quot; - ''Cogito, ergo sum'')။ 

== ၃။ သဳအိုရဳ ဟိုတ်ဖိုလ် သဇိုင် (Foundationalism) ==
'''သဳအိုရဳ သဇိုင်''' (Foundationalism) ဝွံ ဒှ် သဳအိုရဳ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ပရေင်လ္ၚတ် ဟိုတ်ဖိုလ် ရ။ နကဵု လညာတ် ဏအ် မ္ဂး၊ ပရေင်ပတှ်ေ ပိုယ် တအ် ဒက်ပတန် လဝ် တုပ် ညံင် သ္ၚိ မွဲ ရ။ 
* '''ပရေင်ပတှ်ေ သဇိုင် (Basic beliefs):''' ဒှ် ပရေင်ပတှ်ေ မဟွံဒး နွံပၟိက် ကု ဟိုတ်ဖိုလ် နူ အရာ တၞဟ် သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ဍေဟ် ရ (ဥပမာ - အာရီု မဆဵုညာတ် လၟုဟ် &quot;အဲ ဆဵု ညာတ် အသာ် ဗကေတ်&quot;)။
* '''ပရေင်ပတှ်ေ ဟွံသေင် သဇိုင် (Non-basic beliefs):''' ဒှ် ပရေင်ပတှ်ေ မဒး ဒုင်သဇိုင် ဟိုတ်ဖိုလ် လတူ ပရေင်ပတှ်ေ သဇိုင် တအ် ရ။

ဒေကာတ် (Descartes) ဝွံ ဒှ် တၠပညာ မစကာ လညာတ် ဏအ် အဓိက သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဓဝ်ဍာံ မဟွံမာန် ပြံင်လှာဲ ရ။

== ၄။ သဳအိုရဳ ဟိုတ်ဖိုလ် ဆက်စပ် (Coherentism) ==
'''သဳအိုရဳ ပရေင်ဆက်စပ်''' (Coherentism) ဝွံ ဒှ် လညာတ် မဒစးဒုင် ကု သဳအိုရဳ သဇိုင် ရ။ နကဵု လညာတ် ဏအ် မ္ဂး၊ ပရေင်ပတှ်ေ ဇၟာပ်ဇၟာပ် သာ် ဂှ် ဒး ဆက်စပ် ကေုာံ ထံက်ပင် ရေင်သကအ် အလုံ မွဲ သၞောတ် ရ (တုပ် ညံင် ဇာဇၞိက် ဃံင်)။

ဟွံမဲ ကု &quot;ပရေင်ပတှ်ေ သဇိုင်&quot; မတန်တဴ နကဵု အလဵုအလဵု ပုဟ်။ အရာ မွဲ ဒှ် ဟိုတ်ဖိုလ် မခိုင်ကၠိုက် မ္ဂး ဍေဟ် သ္ဒး ကိတ်ညဳ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ပတှ်ေ အလုံစုံ မွဲ (Coherent web of beliefs) ရ။ တၠပညာ ဥပမာ - W.V.O. Quine တအ် ထံက်ဂလာန် လညာတ် ဏအ် ရ。&lt;ref name=&quot;bonjour&quot;&gt;{{cite book |last=Bonjour |first=L. |title=The Structure of Empirical Knowledge |publisher=Harvard University Press |year=1985 |pages=87-110}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ သဳအိုရဳ သဇိုင် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ်
|-
! လက္ခဏာ
! သဳအိုရဳ သဇိုင် (Foundationalism)
! သဳအိုရဳ ပရေင်ဆက်စပ် (Coherentism)
|-
| '''ဗီုပြင် လဒက်ပတန်''' || တုပ် ညံင် သ္ၚိ၊ နွံ ရိုဟ်ကၞက် ကေုာံ လတူ || တုပ် ညံင် ဇာဇၞိက် (Web) ဟွံသေင်မ္ဂး ပဟ် ဃံင်
|-
| '''ပရေင်ပတှ်ေ သဇိုင်''' || နွံ (Basic beliefs) || ဟွံမဲ (ဇၟာပ် အရာ ဆက်စပ် ရေင်သကအ်)
|-
| '''လညာတ် ဟိုတ်ဖိုလ်''' || ဂွံ ဟိုတ်ဖိုလ် နူ သဇိုင် မဗိုန်ဗတ် || ဂွံ ဟိုတ်ဖိုလ် နူ ပရေင်ကိတ်ညဳ လတူ ဇကု
|-
| '''ပြသၞာ အဓိက''' || ဗီုလဵု သဇိုင် တအ် ဂှ် ဂွံ ဍာံပြ ဇေတ်တ်? || ပေါမ် အာဂီု လေဝ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကီု (ဟွံဍာံပြ လေဝ် ဒှ် မာန်)
|}

== ၅။ သဳအိုရဳ ပရေင်ပတှ်ေ (Reliabilism) ==
'''သဳအိုရဳ ပရေင်ပတှ်ေ''' (Reliabilism) ဝွံ ဒှ် လညာတ် မွဲ မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ပရေင်ပတှ်ေ မွဲ နွံကဵု ဟိုတ်ဖိုလ် ယဝ်ရ ဍေဟ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု လၟေင် ကမၠောန် စိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး အာရီု မနွံကဵု ပရေင်ပတှ်ေ မာန် (Reliable cognitive process) ရ။

ဥပမာ - ယဝ်ရ မတ် ပိုယ် ခိုဟ် ဒၟံင် တုဲ ပိုယ် ဆဵု ညာတ် ကွဳစက် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠံင် မ္ဂး၊ ပရေင်ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ &quot;ကွဳစက် နွံ ပ္ဍဲ ဂၠံင်&quot; ဂှ် နွံကဵု ဟိုတ်ဖိုလ် ရ၊ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ကၠုင် နူ အာရီု မတ် မာန် ပတှ်ေ လဝ် ရ။ လညာတ် ဏအ် ဂှ် တၠပညာ Alvin Goldman ဖန်ဗဒှ် လဝ် ရ။&lt;ref name=&quot;goldman&quot;&gt;{{cite journal |last=Goldman |first=A. I. |title=What is Justified Belief? |journal=Justification and Knowledge |pages=1-23 |year=1979 |publisher=D. Reidel Publishing Company}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ပါ်ခြာ အပ္ဍဲ ကေုာံ မ္ၚး (Internalism and Externalism) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်လ္ၚတ် ဟိုတ်ဖိုလ် ဝွံ နွံ ပေါဲပြိုင်ပ္ကာန် အဓိက မွဲ အကြာ လညာတ် '''အပ္ဍဲ (Internalism)''' ကေုာံ လညာတ် '''မ္ၚး (Externalism)''' ရ။

* '''Internalism:''' နကဵု လညာတ် ဏအ်၊ ဟိုတ်ဖိုလ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် သာ် သ္ဒး နွံ ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး စိုတ် ပူဂိုလ် ဂှ် ရ။ မၞိဟ် ဂှ် သ္ဒး တီ ကၠိုဟ် ဒဒှ်ရ မုဟိုတ် ညး ဂွံ ပတှ်ေ အရာ ဂှ် ရ (Accessibilty to reasons)။
* '''Externalism:''' (ဥပမာ - Reliabilism) နကဵု လညာတ် ဏအ်၊ ဟိုတ်ဖိုလ် ဝွံ ဟွံဒး နွံ ပ္ဍဲ စိုတ် ပူဂိုလ် ဂှ် လၟိုန် ပုဟ်။ ဍေဟ် မာန် တန်တဴ လတူ အကာဲအရာ မ္ၚး (ဥပမာ လၟေင် အာရီု) မဖန်ဗဒှ် ပရေင်ပတှ်ေ ဂှ် ရ။

== ၇။ ဟိုတ်ဖိုလ် ကေုာံ ပြသၞာ ဂေတ်တဳယာ (Justification and the Gettier Problem) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၃၊ တၠပညာ ဒဿနိက '''[[အက်မောန် ဂေတ်တဳယာ]]''' (Edmund Gettier) ချူ ပတိတ် လိက်ပရေင် ဇမၠေအ် မွဲ မပလီု ထောအ် လညာတ် ညာဏ် မဒှ် JTB (Justified True Belief) မနွံ ကၠုင် လဝ် ၂၀၀၀ သၞာံ ပြင် ဂှ် ရ。&lt;ref name=&quot;gettier&quot;&gt;{{cite journal |last=Gettier |first=E. L. |title=Is Justified True Belief Knowledge? |journal=Analysis |volume=23 |issue=6 |pages=121-123 |year=1963}}&lt;/ref&gt;

ညး ပတိုန် ထ္ၜး လဝ် ဥပမာ (Gettier cases) မထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ၊ ၜိုန်ရ မၞိဟ် မွဲ နွံကဵု ဟိုတ်ဖိုလ် မခိုင်ကၠိုက်၊ တုဲ ပရေင်ပတှ်ေ ညး လေဝ် ဍာံပြ ဒၟံင် ကီု လေဝ်၊ အရာ ဂှ် ဟွံမာန် ကော် စ &quot;ညာဏ်&quot; ဏီ ရ။ 
(ဥပမာ - မၞိဟ် မွဲ ရံင် နာဍဳ လဒေါဝ် ဍုင် တုဲ ညာတ် ဒဒှ်ရ အခိင် ၁၂ နာဍဳ။ ညး ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ လၟုဟ် ၁၂ နာဍဳ။ ဟိုတ်ဖိုလ် ညး ခိုဟ် ဒၟံင်၊ တုဲ အခိင် အဝဲ ဂှ် လေဝ် ဍာံပြ ဒၟံင် ၁၂ နာဍဳ ဇေတ်တ် ကီု ရ။ ဆဂး နာဍဳ ဇၞော် ဂှ် လီု ဒၟံင် တုဲ ဒေါအ် ဒၟံင် လတူ ၁၂ နာဍဳ ဂှ် ၂၄ နာဍဳ ပြင် ယာံရ ညး ရံင် ဒး အခိင် ဍာံ တန်တဴ ဓမ္မတာ ရ။ ပရေင်ပတှ်ေ ညး ဂှ် ဍာံ ဟိုတ်နူ ကံကုသိုလ် သၟး ရ၊ ဟွံသေင် ညာဏ် ဍာံပြ ပုဟ်)။

== ၈။ တင်ဝါတ်ဂါတ် အဂရစ်ပါ (Agrippa's Trilemma) ==
ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ပရေင်ဟိုတ်ဖိုလ် ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ မကော်စ '''Agrippa's Trilemma''' (ပြသၞာ ပိ သာ် အဂရစ်ပါ) ရ။ သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ပရေင်ပတှ်ေ မွဲမွဲ၊ ပိုယ် သ္ဒး ကဵု ဟိုတ်ဖိုလ် ရ။ ဆဂး ဟိုတ်ဖိုလ် ဏအ် လေဝ် သ္ဒး နွံကဵု ဟိုတ်ဖိုလ် မွဲ ပၠန် ရ။ ဏအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် အကာဲအရာ ပိ သာ် -
# '''Infinite Regress:''' ဟိုတ်ဖိုလ် ဂှ် သ္ဒး ဆက် ဂၠာဲ အာ လၟိုန် ကာလ ဟွံမဲ ကု ဒတုဲ။
# '''Circularity:''' ဟိုတ်ဖိုလ် ဂှ် ဆက်စပ် ဂေတ် ကလေင် အာ ဒၞာဲ တမ် မွဲ ပၠန် (တုပ် ကု Coherentism)။
# '''Dogmatic Assumption:''' ဟိုတ်ဖိုလ် ဂှ် ဒေါအ် အာ ပ္ဍဲ တင်သဇိုင် မွဲ မဟွံမဲ ကု သက်သဳ ပရိုင် (တုပ် ကု Foundationalism)။

== ၉။ ဟိုတ်ဖိုလ် ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Justification in Law and Society) ==
ပါဲနူကဵု ဒဿနိကဗေဒ၊ ဝေါဟာရ '''ဟိုတ်ဖိုလ်''' ဝွံ သီု စကာ ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

* '''ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal Justification):''' ဟိုတ်ဖိုလ် ဂှ် ဒှ် အခေါင်အရာ ဟွံသေင်မ္ဂး အကာဲအရာ မကဵု အခေါင် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် မဒှ် ဒုဟ် မွဲမွဲ ရ (ဥပမာ - ပရေင်စဵုဒၞာ ဇကု - Self-defense)။ ၜိုန်ရ ဂစိုတ် မၞိဟ် ဒှ် ဒုဟ် ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဒး ဂစိုတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လမျီု ဇကု မ္ဂး၊ အရာ ဂှ် နွံကဵု ဟိုတ်ဖိုလ် (Justified) တုဲ ဟွံဒး ဒုင် ရာဇဝတ် ရ။
* '''ပ္ဍဲ လညာတ် ကိုပ်ကရိုင် (Moral Justification):''' ဒှ် ပရေင်ပသောင်ထ္ၜး ညံင် ဂွံ ဒှ် ဓဝ်ဍာံ ပ္ဍဲ ပရေင်ဒ္ဂေတ်ပြဝ မွဲမွဲ အတိုင် စံပၞောန် ဂကောံမၞိဟ် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
ဟိုတ်ဖိုလ် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက်ဂွံ တီ ညာတ် ဓဝ်ဍာံ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ပါ်ခြာ အကြာ လညာတ် အလဵုဇကု ကေုာံ ညာဏ် မဍာံပြ ရ။

ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ်၊ သုတေသန ပရူ ဟိုတ်ဖိုလ် ဝွံ လ္ၚတ် ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု '''Formal Epistemology''' မစကာ ဂၞန် သင်္ချာ ကေုာံ ပရေင်တွက်ဂၞန် ယုတ္တိ (Logic) ကီု၊ ကေုာံ ဗီုလဵု ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence) တအ် ဖန်ဗဒှ် ဟိုတ်ဖိုလ် သွက် သ္ဂုတ်သွာတ် ဍေဟ်တအ် (Explainable AI) ရောင်။ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် လတူ ဟိုတ်ဖိုလ် ဂှ် သ္ဒး ဆက် ဇၞော်မောဝ် အာ ညံင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံ ဂၠာဲ ညာဏ် မဍာံပြ မာန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဣပိသတဳမဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Epistemology)
* [[ဒဿနိကဗေဒ]] (Philosophy)
* [[ပလေတဝ်]] (Plato)
* [[ရေနဳ ဒေကာတ်]] (René Descartes)
* [[ဓဝ်ဍာံ]] (Truth)

{{Navbox
| name = Epistemology
| title = ဣပိသတဳမဝ်လဝ်ဂျဳ ကေုာံ ပညာ လ္ၚတ် ညာဏ် (Epistemology and Theory of Knowledge)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် အဓိကဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ညာဏ်]] (Knowledge)
* [[ဓဝ်ဍာံ]] (Truth)
* [[ပရေင်ပတှ်ေ]] (Belief)
* [[ဟိုတ်ဖိုလ် (ဒဿနိက)]] (Justification)
| group2 = သဳအိုရဳ ဟိုတ်ဖိုလ်
| list2 =
* [[သဳအိုရဳ သဇိုင်]] (Foundationalism)
* [[သဳအိုရဳ ပရေင်ဆက်စပ်]] (Coherentism)
* [[သဳအိုရဳ ပရေင်ပတှ်ေ]] (Reliabilism)
* [[ပရေင်ပါ်ခြာ အပ္ဍဲ ကေုာံ မ္ၚး]] (Internalism and Externalism)
| group3 = ပြသၞာ ကေုာံ လညာတ်
| list3 =
* [[ပြသၞာ ဂေတ်တဳယာ]] (Gettier problem)
* [[တင်ဝါတ်ဂါတ် အဂရစ်ပါ]] (Agrippa's trilemma)
* [[လညာတ် ဒစးဒုင် (ဒဿနိက)]] (Skepticism)
| group4 = တၠပညာ အဓိကဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ပလေတဝ်]] (Plato)
* [[ရေနဳ ဒေကာတ်]] (René Descartes)
* [[ဂျောန် လံက်]] (John Locke)
* [[အက်မောန် ဂေတ်တဳယာ]] (Edmund Gettier)
}}

[[Category:ဣပိသတဳမဝ်လဝ်ဂျဳ]]
[[Category:ဒဿနိကဗေဒ]]
[[Category:ဟိုတ်ဖိုလ်]]
[[Category:လညာတ် ဒဿနိကဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>thyzygjy4of9olsk8wnj6csgz22vjeu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တၞံကၟိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11874</id>
    <revision>
      <id>56487</id>
      <timestamp>2026-07-30T23:39:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Taxobox | name = တၞံကၞိ (Nipa palm) | image = Nypa_fruticans_1.jpg | image_caption = တၞံကၞိ မတိုန် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ ဇိုင် ၜဳ ဍာ်ဖၞုင်။ | regnum = [[Plantae]] | cladus = [[Tracheophytes]] | cladus2 = [[Angiosperms]] | cladus3 = [[Monocots]] | cladus4 = [[Commelinids]] | ordo = [[Arecales]] | familia = [[Arecaceae]] | subfamilia...&quot;</comment>
      <origin>56487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25562" sha1="omirkw5gtpd5uzur7uo7bbwpw586ju3" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = တၞံကၞိ (Nipa palm)
| image = Nypa_fruticans_1.jpg
| image_caption = တၞံကၞိ မတိုန် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ ဇိုင် ၜဳ ဍာ်ဖၞုင်။
| regnum = [[Plantae]]
| cladus = [[Tracheophytes]]
| cladus2 = [[Angiosperms]]
| cladus3 = [[Monocots]]
| cladus4 = [[Commelinids]]
| ordo = [[Arecales]]
| familia = [[Arecaceae]]
| subfamilia = [[Nypoideae]]
| genus = '''Nypa'''
| species = '''N. fruticans'''
| binomial = Nypa fruticans
| binomial_authority = Wurmb
}}

'''တၞံကၞိ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Nipa palm, Attap palm''; ယၟု သိပ္ပံ: ''Nypa fruticans'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကူ တၞံတာ (Palm) မွဲ မတိုန် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ဂြိုပ်ကရေင် (Mangrove) ကေုာံ ဇိုင် ၜဳ ဍာ်ဖၞုင် မဒှ် ဒၞာဲ ဍာ်တိုန် ဍာ်စှ်ေ ရ။ တၞံကၞိ ဝွံ ဒှ် တၞံ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် သဘာဝ ပွဳပွူ ဇိုင် ၜဳ ပ္ဍဲ ဍုင် အာရှ အရှေ့တောင်၊ ဍုင်အိန္ဒိယ ကေုာံ တကအ် ပ္ဍဲ သမုဒ္ဒရာ ပသိဖိတ် (Pacific Ocean) တအ် ရ။ တၞံ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဂကူ တၞံတာ ဥတု ဂမ္တဴ မွဲဓဝ် မတိုန် ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူ ဂြိုပ်ကရေင် မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;dransfield&quot;&gt;{{cite book |last=Dransfield |first=J. |author2=Uhl, N. W. |author3=Asmussen, C. B. |title=Genera Palmarum: The Evolution and Classification of Palms |publisher=Kew Publishing |year=2008 |pages=150-155}}&lt;/ref&gt;

တၞံကၞိ ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု တၞံတာ တၞဟ် တအ် တုဲ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု တမ်ဆု (Trunk) မသၠုင် တိုန် အာ လတူ အာကာသ ပုဟ်။ တမ်ဆု ဍေဟ် ဂှ် တိုန် ဓရောတ် ဒၟံင် သၟဝ် တိ ဟွံသေင်မ္ဂး သၟဝ် လိုတ် (Rhizome) တုဲ ဆ တၞး ဍေဟ် သၟး ဓလိုက် တိတ် ကၠုင် လတူ တိ မာန် သၠုင် စဵုကဵု ၉ မဳတာ ရ။ ကောန်မၞိဟ် တအ် သုင်စောဲ ကၠုင် တၞံကၞိ သွက်ဂွံ သြိုင် သ္ၚိ (သ္ၚိကၞိ)၊ ကၠောန် ဍာ်ကၞိ သွက်ဂွံ ချက် သဂြာ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန် ဍာ်အရက် ကေုာံ စ သတ် ဍေဟ် (Attap chee) ပ္ဍဲကဵု အခိုက်အလိုက် စၞစ အာရှ နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ တၞံကၞိ နကဵု လညာတ် ရုက္ခဗေဒ၊ သဘာဝ ပွဳပွူ၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ကၞိ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး အာတ်တပ် (Attap) ဝွံ မလေပ် ကော်စ ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှ အရှေ့တောင် အဓိက ပ္ဍဲ ဍုင်မလေရှာ ကေုာံ သိန်ကာပူ ရ။ ယၟု သိပ္ပံ ''Nypa fruticans'' ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် လာတ္တေန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;တၞံ မတိုန် နဒဒှ် တၞံဍောတ်တ် မဂၠိုင်ကဵု ကၞာင်&quot; ရ။

နကဵု လညာတ် ရုက္ခဗေဒ၊ တၞံကၞိ ဝွံ ဒှ် ကောန်ဂကောံ မွဲဓဝ် (Monotypic taxon) ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ဍောတ် ''Nypoideae'' မပါ်တိတ် နူကဵု ဇာတ် တၞံတာ ဇၞော် (Arecaceae) ရ။ အရာ မတၟေင် အိုတ် သွက် တၞံကၞိ ဂှ် ဍေဟ် မာန် တန်တဴ ဂျိုင် လမျီု ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ဍာ်ဖၞုင် မနှဴ ကု ဍာ်ပတ္ၚိ (Brackish water) ဇိုင် ၜဳ၊ မဒှ် ဒၞာဲ တၞံတာ တၞဟ် တအ် တိုန် ဟွံမာန် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ရုပ်တြေံ (History and Fossil Records) ==
တၞံကၞိ ဝွံ ဒှ် တၞံ မနွံ ဝင် သက်တမ်း တြေံ အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ တၠပညာ သုတေသန ရုပ်တြေံ (Paleobotanists) တအ် ဂၠာဲဆဵု ညာတ် လဝ် ရုပ်တြေံ ခဗိုက် ပ္ကဴ (Pollen fossils) မကော်စ ''Spinizonocolpites'' မတုပ် ကု ခဗိုက် ပ္ကဴ တၞံကၞိ ခေတ် လၟုဟ် ပ္ဍဲကဵု အလံင် တိ မနွံ သက်တမ်း ၇၀ ပြကောဋ္ဋကိုဋ် သၞာံ ပ္ဍဲ ခေတ် ခရဳတေယှာတ် (Cretaceous period) ရ။&lt;ref name=&quot;gee&quot;&gt;{{cite journal |last=Gee |first=C. |title=The mangrove palm Nypa in the geologic past of the New World |journal=Wetlands Ecology and Management |volume=9 |issue=3 |pages=181-194 |year=2001}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် အဳယဝ်သေန် (Eocene - ၜိုတ် ၅၀ ပြကောဋ္ဋကိုဋ် သၞာံ မတုဲ ကၠုင်) ဂှ်၊ တၞံကၞိ တအ် တိုန် ပြးဇး ဒၟံင် အလုံ ဂၠးတိ သီုကဵု ပ္ဍဲ ဒေသ ဥရောပ ကေုာံ အမေရိကာန် ရ။ သက်သဳ ရုပ်တြေံ သတ် ကၞိ မကော်စ ''Nypa burtinii'' ဂှ် ညးတအ် ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ လန်ဒန် (London Clay) ဍုင်အင်္ဂလာန် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ တုဲ တၞံကၞိ တအ် သှ်ေ တန်တဴ ဆ ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ဥတု ဂမ္တဴ အာရှ ကေုာံ ပသိဖိတ် သၟး ရ။

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ ရုက္ခဗေဒ (Botanical Characteristics) ==
တၞံကၞိ ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် လဒက်ပတန် အင်္ဂလက္ခဏာ မတၟေင် တၞဟ်ခြာ နူ တၞံ တၞဟ် တအ် ရ -

* '''တမ်ဆု ကေုာံ ရိုဟ် (Rhizome and Roots):''' တမ်ဆု ဍေဟ် (Rhizome) ဂှ် ဇၞော် ခိုင်ကၠိုက် တုဲ တိုန် ဓရောတ် ဒၟံင် သၟဝ် လိုတ် ဗတဳ ဇိုင် ၜဳ ရ။ တမ်ဆု ဏအ် မာန် ပါ် ကၞာင် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ကဵု တၞံ တၟိ လောဲသွာ ရ။ ရိုဟ် ဍေဟ် တအ် ထပက် စှ်ေ အာ သၟဝ် တိ ဇြိုဟ်ဇြိုဟ် သွက်ဂွံ ယင် ဒုင် ပရေင်တက် လပှ် ဍာ် ရ။
* '''တၞး (Leaves):''' တၞး ကၞိ ဂှ် ဒှ် ဗီုပြင် ကဝိုင် (Pinnate) တုဲ မာန် သၠုင် တိုန် စဵုကဵု ၄ နူ ၉ မဳတာ ရ။ ကၞာင် တၞး ဍေဟ် ဂှ် ကြံင်မ္ၚိုဟ် တုဲ သ္ၚေက် ဒၟံင် လၟိုန် ရ။
* '''ပ္ကဴ ကေုာံ သတ် (Flowers and Fruits):''' တၞံကၞိ ဝွံ ဒှ် ဂကူ တၞံ မနွံကဵု ပ္ကဴ ၝောအ် ကဵု ပ္ကဴ ကၟက် ပ္ဍဲ တၞံ မွဲဓဝ် (Monoecious) ရ။ ပ္ကဴ ၝောအ် ဂှ် နွံ ဗီုပြင် ခဍမ်ခဍမ် (Globular) ပ္ဍဲ လဒေါဝ်၊ တုဲ ပ္ကဴ ကၟက် တအ် ဂှ် တိုန် ဓရောတ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ကၞာင် သၟဝ် ဂှ် ရ။ သတ် ဍေဟ် ဝွံ နွံကဵု ခၞံက် မကြံင်မ္ၚိုဟ် တုဲ ပံင်ကောံ ဒၟံင် နဒဒှ် ကလောအ် ခဍမ်ခဍမ် (Fruiting head) ဇၞော် မွဲ ရ။ မ ဍေဟ် အပ္ဍဲ ဂှ် ကာလ ဟွံကြံင် ဏီ မ္ဂး နွံကဵု အသာ် ဗု တုဲ စ ဂွံ ရ။

[[File:Nypa_fruticans_fruit_cluster.jpg|thumb|left|300px|ဗီုရုပ် ကလောအ် သတ် ကၞိ (Fruiting head of Nypa fruticans) မနွံ ဗီုပြင် ခဍမ်ခဍမ် ကေုာံ ခၞံက် မကြံင်မ္ၚိုဟ်။]]

== ၄။ သဘာဝ ပွဳပွူ ကေုာံ ဒၞာဲမတန်တဴ (Ecology and Habitat) ==
တၞံကၞိ ဝွံ တိုန် ပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ မနွံကဵု ဍာ်တိုန် ဍာ်စှ်ေ ဇိုင် ၜဳ အာရှ တအ် ရ။ ဒၞာဲ မတန်တဴ အဓိက ဍေဟ် ဂှ် နူကဵု ဍုင် အိန္ဒိယ (Sundarbans)၊ ဍုင်ဗင်္ဂလာဒေတ်၊ ဍုင်ဗၟာ (ဒေသ ဇိုင် ၜဳ ဍုင်မန် ကေုာံ ရခိုင်)၊ ဍုင်သေံ၊ ဍုင်မလေရှာ၊ ဍုင်အေန်ဒဝ်နဳယှာ၊ စဵုကဵု စိုပ် ဍုင် ဩသတြေလျာ သၟဝ်ကျာ ကေုာံ တကအ် ပသိဖိတ် ဂမၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;duke&quot;&gt;{{cite book |last=Duke |first=N. C. |title=Australia's Mangroves: The Authoritative Guide to Australia's Mangrove Plants |publisher=University of Queensland |year=2006 |pages=90-95}}&lt;/ref&gt;

ဍေဟ် မလေပ် တိုန် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲ လိုတ် (Mud) မနွံကဵု ဍာ်ဖၞုင် ညိည (Brackish water) ရ။ ၜိုန်ရ ဍေဟ် တန်တဴ မာန် ပ္ဍဲ ဍာ်ဖၞုင် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် လေဝ် နွံ ပၟိက် ဍာ်ပတ္ၚိ (Freshwater) နူကဵု ၜဳ ဇၞော် တအ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် အပြည့်အဝ ရ။ မ ကၞိ ဝွံ ကာလ ဍေဟ် စှ်ေ ဍာ် မ္ဂး ဍေဟ် ၜင် အာ လတူ ဍာ် တုဲ ပရေင်ပြးဇး မ ဍေဟ် (Seed dispersal) ဂှ် ကတဵုဒှ် အာ နကဵု ဇြဟတ် လပှ် ဍာ် ရ။

== ၅။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်စၞစ ကေုာံ ဍာ်ယာမ (Culinary Uses: Attap Chee and Sap) ==
တၞံကၞိ ဝွံ ကဵု ဖဵု သွက် ပရေင်စၞစ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ ရ။

* '''မကၞိ (Attap Chee):''' ကာလ သတ် ကၞိ ဟွံကြံင် ဏီ မ္ဂး၊ ညးတအ် ပလှ် ဍေဟ် တုဲ ၜိုဟ် ပတိတ် မ အပ္ဍဲ ဍေဟ် ရ။ မ ဏအ် ဂှ် နွံ အသာ် ဗု၊ နွံ ရှ် ဍာတ် ညိည တုဲ တုပ် ညံင် ဂျယ်လဳ (Jelly) ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင်သိန်ကာပူ ကေုာံ မလေရှာ မ္ဂး ညးတအ် ဍုန် မ ဏအ် ကု ဍာ်သဂြာ တုဲ စုတ် ပ္ဍဲကဵု စၞစ ဍာ်ခဲ မကော်စ Ais Kacang ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ်မကၞိ ရ။
* '''ဍာ်ကၞိ (Nipa Sap):''' ကာလ ညးတအ် ကုတ် ထောအ် ကၞာင် ပ္ကဴ ကၞိ မ္ဂး၊ ဍာ်ကၞိ မနွံကဵု ဓါတ် သဂြာ သၠုင် ဇွောဝ် တိတ် ကၠုင် ရ။ ဍာ် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် သုင် နဒဒှ် ဍာ်ယာမ သဘာဝ မာန် ရ။
* '''သဂြာ ကၞိ (Palm Sugar):''' ယဝ်ရ ဍုန် ဍာ်ကၞိ ဏအ် ညံင် ဂွံ တူ အာ ဍာ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် အာ သဂြာ မကော်စ ''Gula Apong'' ပ္ဍဲ မလေရှာ ရ။
* '''ဍာ်သူ ကေုာံ အရက် (Vinegar and Alcohol):''' ဍာ်ကၞိ ဏအ် ယဝ်ရ စွံ လဝ် ကဵု ဖအုဲ (Fermentation) မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် အာ ဍာ်သူ (Nipa vinegar) ရ။ ယဝ်ရ ကဵု ဍေဟ် ကတဵုဒှ် ဓါတ် အလ်ကဝ်ဟော (Alcohol) မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် အာ ဍာ်အရက် မကော်စ ''Tuba'' ဟွံသေင်မ္ဂး တောတ်ဒဳ (Toddy) ရ။&lt;ref name=&quot;fao&quot;&gt;{{cite book |author=FAO |title=Non-wood forest products 10: Tropical palms |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |year=1995 |pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ကေုာံ ဒြပ်ရတ် (Construction and Thatching) ==
&quot;သ္ၚိကၞိ&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ အခိုက်အလိုက် မွဲ သွက် ကွာန် ဇိုင် ၜဳ ပ္ဍဲ အာရှ ရ။ လွပ် အဓိက အိုတ် သွက် တၞံကၞိ ဂှ် ဒှ် တၞး ဍေဟ် ရ။

* '''တၞး သွက်ဂွံ ဓလုက် သ္ၚိ (Thatching):''' တၞး ကၞိ ဂှ် ညးတအ် ရေက် ပတိတ် နူ ကၞာင်၊ စဲ တ္ၚဲ ညံင် ဂွံ ကှ် တုဲ သီ တောဲ ရေင်သကအ် နကဵု လွာ ဒုန် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကၟဳ သ္ၚိ ကေုာံ ဗဒင် သ္ၚိ ရ။ ကၟဳ ကၞိ ဏအ် ဝွံ ခိုဟ် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဥတု ကေုာံ မာန် တန်တဴ ၜိုတ် ၃-၅ သၞာံ ကၠာ ဟွံဂွံ ဒး သၠာဲ တၟိ ရ။
* '''ပရေင်တောဲ ကေုာံ ကၠောန် ကပေါတ် (Weaving):''' လွာ တၞး ကၞိ တအ် ဂှ် ညးတအ် စကာ သွက်ဂွံ တောဲ ကၠောန် န (Baskets)၊ ခမံက် (Hats)၊ ကေုာံ က္ဍိုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဗြဲ ရ။ ကၞာင် တၞး ဍေဟ် မကြံင်မ္ၚိုဟ် တအ် ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် တမြေင် (Brooms) ဟွံသေင်မ္ဂး အှော် (Firewood) ရ။

== ၇။ ပရေင်ပတိတ် ဒြဟတ်စွမ်းအင် အဳသနောဝ် (Biofuel and Energy Potential) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် လၟုဟ် মနွံ ပၟိက် ဒြဟတ်စွမ်းအင် မသၟးဇ္ၚး (Renewable energy) ဂှ်၊ တၞံကၞိ ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် အရာ မနွံကဵု တန်ဖိုး ဗွဲမဇၞော် လပါ် Biofuel ရ။ 

ဍာ်ကၞိ ဝွံ နွံကဵု ဓါတ် သဂြာ သၠုင် ဗွဲမလောန် တုဲ၊ ယဝ်ရ ပၠောပ် ဓါတ် ဖအုဲ (Fermentation) မ္ဂး ဍေဟ် မာန် ပတိတ် ဓါတ် အဳသနောဝ် (Ethanol) မာန် ရ။ အတိုင် ပရေင်သုတေသန မ္ဂး၊ တၞံကၞိ မွဲ ဧက မာန် ပတိတ် အဳသနောဝ် ဂၠိုင် နူကဵု တၞံ တၜဴ (Sugarcane) ဟွံသေင်မ္ဂး တၞံ က္ၜဴ (Cassava) ၂ ဆ စဵုကဵု ၃ ဆ ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ တၞံကၞိ ဝွံ ဟွံဒး စကာ တိ သွက် ပရေင်တဵုလွဳ ဓမ္မတာ တုဲ ဟွံဒှ် ပြိုင်ပ္ကာန် ကု တိ သွက်ဂွံ တဵု သြောအ် (Food vs. Fuel debate) ရ။&lt;ref name=&quot;tsuji&quot;&gt;{{cite journal |last=Tsuji |first=K. |author2=Matsumoto, T. |title=Nipa palm as a renewable energy source for ethanol production |journal=Biomass and Bioenergy |volume=35 |issue=7 |pages=2622-2627 |year=2011}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ၜတ်ကၞာတ် ပရေင်ပတိတ် အဳသနောဝ် (Ethanol Yield Comparison)
|-
! ဂကူ တၞံ (Crop)
! ဍာ်ဒကေဝ် ပတိတ် အဳသနောဝ် (လဳတာ / ဟက်တာ / သၞာံ)
! တင်စၟတ်
|-
| တၞံ တၜဴ (Sugarcane) || ၄,၀၀၀ - ၅,၀၀၀ || နွံ ပၟိက် တိ ခိုဟ် ကေုာံ ဍာ် ဂၠိုင်
|-
| တၞံ က္ၜဴ (Cassava) || ၃,၀၀၀ - ၄,၀၀၀ || နွံ ပၟိက် တိ သာမည
|-
| '''တၞံကၞိ (Nipa palm)''' || '''၆,၄၀၀ - ၁၁,၀၀၀''' || တိုန် အလဵုအလဵု ပ္ဍဲ ဇိုင် ၜဳ၊ ဟွံဒး ဝေင် ဂဥုဲ
|}

== ၈။ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ပွဳပွူ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် (Environmental Impact and Conservation) ==
တၞံကၞိ ဝွံ နွံကဵု တာလျိုင် အဓိက သွက်ဂွံ မင်မဲ ဂေဟစၞောတ် (Ecosystem) ဇိုင် ၜဳ ရ။

* '''ပရေင်စဵုဒၞာ လပှ် ကေုာံ တိ လီုလာ် (Coastal Protection):''' ရိုဟ် တၞံကၞိ မတိုန် ဓရောတ် ဒၟံင် သၟဝ် လိုတ် တအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု လဒက်ပတန် မခိုင်ကၠိုက် သွက်ဂွံ ရပ် လဝ် တိ ညံင် ဟွံဂွံ လီုလာ် (Erosion) ဟိုတ်နူ လပှ် ၜဳ ကေုာံ ဒြဟတ် ကျာ မုန်တိုင်း ရ။
* '''ဒၞာဲ ဇၞော်မောဝ် တိရစ္ဆာန် (Habitat):''' တမ်ဆု ကေုာံ ရိုဟ် တၞံကၞိ ပ္ဍဲ သၟဝ် ဍာ် တအ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဆက် ဂျိုင် လမျီု ကေုာံ ဒၞာဲ ဖျေဟ် ခၟာဲ သွက် က ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဂတာံ လိုတ် (Mud crabs)၊ ကေုာံ ၚုဲ နာနာ သာ် ရ။
* '''ပြသၞာ အပြံင်အလှာဲ ဥတု (Climate Change):''' ဒေသ ဂြိုပ်ကရေင် မနွံ ကု တၞံကၞိ တအ် ဝွံ မာန် ဇြုပ် ကေတ် ဓါတ် ကာဗောန် (Carbon sequestration) ဂၠိုင် နူကဵု ဂြိုပ် ဓမ္မတာ ၃-၄ ဆ တုဲ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ဖအောန် ပြသၞာ ရာသဳဥတု ကတဴ ရ။

== ၉။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Cultural and Social Significance) ==
ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှ၊ တၞံကၞိ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဘဝ လၟိုန် တ္ၚဲ ညးဍုင်ကွာန် ဇိုင် ၜဳ တအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။

* ပ္ဍဲ ဍုင်မန် ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ၊ &quot;သ္ၚိကၞိ&quot; ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ သ္ၚိ ညးဒိုက်ဂတ် ဟွံသေင်မ္ဂး သ္ၚိ သၟာကမၠောန် တမ္ၚာ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ညးတအ် စကာ ကၟဳ ကၞိ ပ္ဍဲကဵု ရုင်စၞ (Restaurants) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒၞာဲ ဇူဒီု (Resorts) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခိုက်အလိုက် သဘာဝ (Eco-friendly vibe) ရ。
* ပ္ဍဲ ဍုင်ဖဳလစ်ပိန်၊ ဍာ်အရက် တောတ်ဒဳ မပတိတ် နူ တၞံကၞိ ဝွံ ဒှ် အရက် အခိုက်အလိုက် သွက် ပေါဲသဘင် ကေုာံ ပရေင်ကောံသၟဟ် ဂကောံမၞိဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;hamilton&quot;&gt;{{cite journal |last=Hamilton |first=L. S. |author2=Murphy, D. H. |title=Use and management of Nipa palm (Nypa fruticans) |journal=Economic Botany |volume=42 |issue=2 |pages=206-213 |year=1988}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
သ္ၚောပ် မ္ဂး၊ တၞံကၞိ ဝွံ ဒှ် ရတ် သဘာဝ မနွံကဵု ၚုဟ်မး ဗွဲမဇၞော် မွဲ သွက် ဂကောံမၞိဟ် အာရှ ရ။ နူကဵု ပရေင်သြိုင်ခၞံ သ္ၚိဌာန်၊ ပရေင်စၞစ ဍာ်ယာမ၊ စဵုကဵု စိုပ် ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ပွဳပွူ ကေုာံ ဒြဟတ်စွမ်းအင် ခေတ်တၟိ ဂှ် တၞံကၞိ ကဵု ဖဵု သွက် ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ပရေင်သုတေသန ပရူ တၞံကၞိ ဝွံ သ္ဒး အာရီုစွံ လတူ နဲကဲ မာန် ပတိတ် အဳသနောဝ် ညံင် ဂွံ ဂၠိုင် တိုန် နကဵု နဲကဲ စက်ယန္တရား (Commercial scale) ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ဇိုင် ၜဳ ညံင် ဂြိုပ် တၞံကၞိ တအ် ဟွံဂွံ ဒးဒုင် ပလီုပလာ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင် (Urbanization) ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ က (Aquaculture) တအ် လေဝ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ညံင် တၞံ တၟေင် ဏအ် ဂွံ ဆက် တန်တဴ အာ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဂြိုပ်ကရေင်]] (Mangrove)
* [[တၞံတာ]] (Arecaceae)
* [[ဒြဟတ်စွမ်းအင် ဇဳဝ]] (Biofuel)
* [[သဘာဝ ပွဳပွူ]] (Environment)

{{Navbox
| name = Palm Trees
| title = ဂကူ တၞံတာ အဓိကဂမၠိုင် (Major Palm Trees of the World)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = တၞံ သွက် စၞစ
| list1 =
* [[တၞံသတ်ဗြဴ]] (Coconut / Cocos nucifera)
* [[တၞံစမ္မလောန်]] (Date palm / Phoenix dactylifera)
* [[တၞံတာ]] (Palmyra palm / Borassus flabellifer)
* [[တၞံသာဂူ]] (Sago palm / Metroxylon sagu)
| group2 = တၞံ သွက် ကပေါတ် ကေုာံ ကၠေင်
| list2 =
* [[တၞံကၠေင်တာ]] (Oil palm / Elaeis guineensis)
* [[တၞံရတ္တန်]] (Rattan / Calamoideae)
* '''[[တၞံကၞိ]]''' (Nipa palm / Nypa fruticans)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ရုက္ခဗေဒ]] (Botany)
* [[ဂြိုပ်ကရေင်]] (Mangrove)
* [[သ္ၚိကၞိ]] (Attap dwelling)
* [[အဳသနောဝ်]] (Ethanol)
}}

[[Category:ရုက္ခဗေဒ]]
[[Category:တၞံတာဂမၠိုင်]]
[[Category:ဂြိုပ်ကရေင်]]
[[Category:စၞစ အာရှ]]
[[Category:တၞံ မနွံကဵု ဖဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]</text>
      <sha1>omirkw5gtpd5uzur7uo7bbwpw586ju3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တၞံတာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11875</id>
    <revision>
      <id>56488</id>
      <timestamp>2026-07-30T23:51:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''တၞံတာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Toddy palm, Palmyra palm, Sugar palm'', ယၟု ရုက္ခဗေဒ: ''Borassus flabellifer'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကူ တၞံဆု မနွံ ပ္ဍဲ ဂကောံ တၞံသတ် (Arecaceae) တုဲ မတန်တဴ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှ လပါ် သၠ...&quot;</comment>
      <origin>56488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24880" sha1="hkfgahmgt2mkocpz4x4frecqztvwzh8" xml:space="preserve">'''တၞံတာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Toddy palm, Palmyra palm, Sugar palm'', ယၟု ရုက္ခဗေဒ: ''Borassus flabellifer'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကူ တၞံဆု မနွံ ပ္ဍဲ ဂကောံ တၞံသတ် (Arecaceae) တုဲ မတန်တဴ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှ လပါ် သၠုင်ကျာ ကေုာံ အာရှ လပါ် အဂၞဲ ရ။ တၞံတာ ဝွံ ဒှ် တၞံဆု မနွံကဵု သက်တန် ဂၠိင် (လ္ၚဵု စဵုကဵု ၁၀၀ သၞာံ ပြင်) ကေုာံ လွပ် ဂုဏ်ဖဵု ဗွဲမဂၠိုင် သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ နူကဵု တမ်ရိုဟ် စဵုကဵု စိုပ် သၠတာ ဂှ် ကောန်မၞိဟ် တအ် စကာ ဒၟံင် သွက် လမျီု ဘဝ လၟိုန် တ္ၚဲ ရ။&lt;ref name=&quot;davis&quot;&gt;{{cite book |last=Davis |first=T. A. |author2=Johnson, D. V. |title=Borassus flabellifer L.: Palmyra Palm |publisher=International Board for Plant Genetic Resources |year=1987 |pages=15-22}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် မန် ကေုာံ ဂကူ ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ အဂၞဲ (ဥပမာ ဍုင်ဗၟာ၊ ဍုင်သေံ၊ ဍုင်ကာမ်ဗောဒဳယျာ)၊ တၞံတာ ဝွံ မံင် ဇိုင် ဘဝ ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် ဗွဲမဗိုန်ဗတ် ရ။ သတ်တာ ကေုာံ ဍာ်တာ ဂှ် ဒှ် စၞစ သုင် အဓိက၊ တုဲ သၠတာ ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် လိက်သၠရိုတ် မဒှ် အရာ မထိင်ဒဝ် လဝ် ဝင် ကေုာံ လိက်ပတ် သာသနာ ခေတ် တမၠာ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ တၞံတာ နကဵု လညာတ် ရုက္ခဗေဒ၊ ပရေင်တဵုလွဳ၊ လွပ်၊ ကေုာံ ဂုဏ်ဖဵု ယေန်သၞာင် ဗွဲမလှဲလး ရ။

{{Taxobox
| name = တၞံတာ (Palmyra Palm)
| image = Borassus_flabellifer_in_AP.jpg
| image_width = 250px
| image_caption = တၞံတာ မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင်အိန္ဒိယ သၠုင်ကျာ
| kingdom = [[Plantae]]
| clade = Tracheophytes
| clade2 = Angiosperms
| clade3 = Monocots
| clade4 = Commelinids
| order = [[Arecales]]
| family = [[Arecaceae]]
| genus = ''[[Borassus]]''
| species = '''''B. flabellifer'''''
| binomial = ''Borassus flabellifer''
| binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]]
}}

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;တၞံတာ&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တၞံဆု မတိုန် တပ်ပ် (ဟွံမဲ ကု ကၞာင်) တုဲ မနွံကဵု သၠ ဗီုပြင် ဒပ်ပၞိက် (Fan-shaped leaves) ပ္ဍဲ ကၞောတ် တၞံ ရ။ ယၟု သိပ္ပံ ''Borassus flabellifer'' ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် လာတ္တေန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;တၞံ မနွံ သၠ ဗီုပၞိက်&quot; ရ။ 

ပ္ဍဲ အရေဝ် အင်္ဂလိက် မ္ဂး ညးကော်စ &quot;Palmyra palm&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;Toddy palm&quot; ရ။ တၞံတာ ဝွံ ဒှ် တၞံဆု သဘာဝ မမာန် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဒေသ မက္တဴ ကေုာံ ဍာ် အောန် (Arid and semi-arid regions) တုဲ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မကဵု ဂုဏ်ဖဵု ဇၞော် အိုတ် သွက် သၟာဗ္ၚ ကေုာံ ညးမပဒတဴ ပ္ဍဲ ဒေသ ဂံက်က္တဴ တအ် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ကဵု စၞစ၊ ဍာ်ယာမ (ဍာ်တာ)၊ ကပေါတ် သြိုင်ခၞံ သ္ၚိ၊ ကေုာံ ဂဥုဲ နာနာ သာ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ဒၞာဲမတန်တဴ (History, Origin, and Distribution) ==
တၞံတာ ဝွံ ဒှ် တၞံ တမ်မူလ နူကဵု တိုက် အိန္ဒိယ (Indian Subcontinent) ကေုာံ ဒေသ အာရှ အဂၞဲ (Southeast Asia) ရ။ နူကဵု ဝင် မ္ဂး ကောန်မၞိဟ် တအ် တဵုလွဳ ကေုာံ စကာ ကၠုင် တၞံတာ ဏအ် နူကဵု သၞာံ မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ တေအ် ရ။ 

* '''ဒၞာဲ မဂွံ ဆဵု ဂၠိုင်:''' ဍုင်အိန္ဒိယ၊ ဍုင်သဳရိလင်္ကာ၊ ဍုင်ဗၟာ (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဒေသ အညာ ကေုာံ ဒေသ ရးမန်)၊ ဍုင်သေံ၊ ဍုင်ကာမ်ဗောဒဳယျာ၊ ကေုာံ ဍုင်အေန်ဒဝ်နဳယှာ (ဗွဲတၟေင် တကအ် ဂျာဗာ ကေုာံ ဗာလဳ)။
* '''သဘာဝ ပွဳပွူ:''' တၞံတာ ဂှ် ဒးစိုတ် ဒေသ မနွံကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင် ကေုာံ တိ ဗတဳ ဟွံသေင်မ္ဂး တိ ကလေင် (Sandy or loamy soil) ရ။ ဍေဟ် မာန် တန်တဴ ၜိုန်ရ ဍာ် ဗြဲ အောန် ကီု လေဝ် ရ။&lt;ref name=&quot;morton&quot;&gt;{{cite book |last=Morton |first=J. F. |title=Notes on distribution, propagation, and products of Borassus palms |publisher=Economic Botany |year=1988 |volume=42 |issue=3 |pages=420-441}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ ရုက္ခဗေဒ (Botanical Characteristics) ==
တၞံတာ ဝွံ နွံကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ ရုက္ခဗေဒ မတၟေင် ဗွဲမဂၠိုင် မပကဵု ညံင် ဍေဟ် ဂွံ စဵုဒၞာ ဘဲ ကျာ ကေုာံ ဥတု က္တဴ မာန် ရ။

* '''တမ်ဆု (Trunk):''' တၞံတာ နွံ သမၠုင် စဵုကဵု ၃၀ မဳတာ (၁၀၀ ပေ) ကေုာံ ဇမၞော် ဗွိုက် (Girth) ၜိုတ် ၁-၁.၅ မဳတာ ရ။ အသာ် တမ်ဆု ဂှ် လမ္စံက်-သာ်ဗတေင် တုဲ နွံကဵု ဒၞာဲ ၚာင် သၠ တြေံ မကဝ် စှ်ေ လဝ် (Leaf scars) ရ။
* '''သၠ (Leaves):''' သၠတာ ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် ဗီုပြင် ဒပ်ပၞိက် (Palmate) ဇၞော်ဇၞော် မနွံကဵု တၞုင် ဇလ။ သၠ မွဲ မ္ဂး နွံ ဇမၞော် ၜိုတ် ၁-၃ မဳတာ ရ။ တၞံ မွဲ မ္ဂး နွံ သၠ ၜိုတ် ၃၀-၄၀ တၞး ပ္ဍဲ ကၞောတ် ရ။
* '''ပကဴ (Flowers):''' တၞံတာ ဝွံ ဒှ် ဂကူ တၞံ မပါ်လဝ် လိင် (Dioecious) - အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် ဂှ် '''တၞံတာ တြုဟ်''' ကဵု '''တၞံတာ ဗြဴ''' ဂှ် တၞဟ်ခြာ ရ။ 
** တၞံတာ တြုဟ် ပတိတ် ပကဴ ဍောတ်ဍောတ် ဂၠိင်င် မကော်စ &quot;ခၟာဲ တာ&quot; တုဲ ညးတအ် ဍုတ် (Tap) သွက်ဂွံ ဍာ်တာ ရ။
** တၞံတာ ဗြဴ ပတိတ် ပကဴ မဇၞော် နူ တြုဟ် တုဲ ဍေဟ် ဂှ် လက္ကရဴ ဒှ် ကၠုင် &quot;သတ်တာ&quot; ရ။
* '''သတ် (Fruits):''' သတ်တာ ဇၞော် တုဲ နွံ ဗီုပြင် တုပ် ကု သတ်ဗြဴ ဍောတ်ဍောတ် ရ။ အသာ် သတ် အခိင် ၜတ်တ် မ္ဂး သာ်လမ္စံက်-သာ်တ္ၚေက် တုဲ၊ ဍုဟ် မ္ဂး ပြံင် ဒှ် သာ်မိတ်-သာ်လဳမဴ ရ။ အပ္ဍဲ သတ် မွဲ မ္ဂး ဗွဲမဂၠိုင် နွံ မ (Seeds) ၃ မ မနွံကဵု ခၞံက် အဇာ ဍာ်ခဲ (Jelly-like endosperm) မစ ဂွံ ရှ် သြိုဟ် ရ။

== ၄။ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ (Cultivation and Maintenance) ==
တၞံတာ ဝွံ ဟွံနွံပၟိက် ပရေင်မင်မဲ မဂၠိုင် (Low maintenance) ကီုလေဝ်၊ ပရေင်တဵုလွဳ ဍေဟ် ဂှ် ဒး ကေတ် အခိင် ဂၠိင် ဗွဲမလောန် ရ။

* '''ပရေင်တဵုလွဳ:''' တဵုလွဳ နကဵု မ (Seeds) ရ။ မတာ ဂှ် ဖျေဟ် ပ္ဍဲ တိ တုဲ ဍေဟ် ကၠုတ် တိတ် ကၠုင် ရိုဟ် မဇြိုဟ် လောန် (Deep taproot) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ တၞံတာ တအ် ဟွံလောဲ ကု ပရေင်ပြံင် တဵု ပ္ဍဲ ဒၞာဲ တၟိ ပုဟ်။
* '''အခိင် ဇၞော်မောဝ်:''' တၞံတာ ဝွံ ဇၞော်မောဝ် သိုက်သိုက် ရ။ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပကဴ ကေုာံ စ ဍုတ် ဍာ်တာ ဂွံ ဂှ် သ္ဒး မင် ၜိုတ် ၁၂ နူ ၁၅ သၞာံ ရ။ 
* '''ပရေင်မင်မဲ:''' ပ္ဍဲ အခိင် တၞံ ဍောတ်၊ သ္ဒး မင်မဲ နူကဵု တိရစ္ဆာန် မစ သၠ (ဥပမာ ပြေင်၊ ဂၠဴ) ရ။ ကာလ ဇၞော် မ္ဂး တၞံတာ ဝွံ မာန် တန်တဴ နူကဵု ကပ်ဘဲ ရာသဳဥတု၊ ယဲ၊ ကေုာံ စၟစၟောန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;sankaralingam&quot;&gt;{{cite journal |last=Sankaralingam |first=A. |title=Botany and cultivation of the Palmyra Palm (Borassus flabellifer) |journal=Indian Journal of Agricultural Sciences |volume=69 |issue=2 |pages=105-110 |year=1999}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ လွပ် သွက် စၞစ ကေုာံ သုင် (Culinary Uses) ==
ဂုဏ်ဖဵု ဇၞော် အိုတ် နူကဵု တၞံတာ ဂှ် ဒှ် သွက် စၞစ ကေုာံ စၞသုင် ရ။ 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး လွပ် စၞစ နူ တၞံတာ
|-
! ယၟု ကပေါတ်
! လၟေင် ကၠောန်ဗဒှ် (Process)
! လွပ် ကေုာံ ရှ်သာ
|-
| '''ဍာ်တာ သြိုဟ်''' (Sweet Toddy / Neera)
| ဍုတ် ကေတ် ဍာ် နူကဵု ကၞာင် ပကဴ တာ (Inflorescence) ပ္ဍဲ အခိင် နူဂယး ပြဟ်။
| ဍာ် မနွံ ရှ် သြိုဟ်၊ ထတ်ယုက် ခိုဟ်၊ ကေုာံ နွံကဵု ဗဳတာမေန် ဂၠိုင်။ စကာ သွက်ဂွံ သုင် ဓမ္မတာ။
|-
| '''ဍာ်တာ ဖျး''' (Palm Wine / Fermented Toddy)
| ဍာ်တာ သြိုဟ် ဂှ် ပလအ် ထောအ် အခိင် (Fermentation) တုဲ ဍေဟ် ကတဵုဒှ် ဓါတ် အရက် (Alcohol)။
| ဍာ် မနွံ ရှ် ဖျး ကေုာံ ဗၜူ ညိည။ ဒှ် စၞသုင် ယေန်သၞာင် ပ္ဍဲ ကွာန် ရးမန် ကေုာံ အာရှ။
|-
| '''တၟအ်တာ / သက္ကရာ''' (Jaggery / Palm Sugar)
| ဍာ်တာ သြိုဟ် ဂှ် ပတိုန် ဍိုတ် ပ္ဍဲ ခရော် ဇၞော် ညံင် ဍာ် ဂွံ ဇတ် တုဲ ကလေင် ကၠောန် ဗီုပြင် ခဲ။
| ဓါတ် သြိုဟ် မကၠောန် နူ ဍာ်တာ ဇေတ်တ်။ စကာ ပ္ဍဲ သွ၊ ကွာင်၊ ကေုာံ ကဖဳ (Coffee)။ ဍေဟ် ခိုဟ် နူ သဂြာ ဗု။
|-
| '''သတ်တာ ၜတ်တ်''' (Ice Apple / Nungu)
| သတ်တာ ၜတ်တ် မနွံ မ အပ္ဍဲ ဗီု ဍာ်ခဲ ဗုဗု။
| စ ဂွံ ရှ် သြိုဟ် ကေုာံ ဍိုန်ဍောတ်။ ဒှ် စၞ စ ခိုဟ် အခိင် ဥတု က္တဴ သွက်ဂွံ ရေဟ် က္တဴ။
|-
| '''တာတဝ်''' (Germinated Palm Seed)
| မ သတ်တာ ဍုဟ် ဂှ် ဖျေဟ် လတူ တိ ညံင် ဂွံ ကၠုတ် (Germinate) ပွိုင် ၂-၃ ဂိတု။ တုဲ တိုဟ် ကေတ် တဝ် (Root) မနွံ အပ္ဍဲ။
| စ ဂွံ ရှ် ဍာတ် ကေုာံ ဂြံက်ဂြံက်။ မလေပ် စုတ် စ ပ္ဍဲ သွ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍိုတ် စ ဓမ္မတာ။
|}

== ၆။ လွပ် ကပေါတ် သြိုင်ခၞံ ကေုာံ အပေါတ်ရပ်စပ် (Uses in Construction and Handicrafts) ==
တၞံတာ ဝွံ ဒှ် &quot;တၞံဆု မနွံ ဖဵု ကၠံ သာ်&quot; တုဲ ဇၟာပ် အစိတ်အပိုင်း ဍေဟ် ဂှ် စကာ ကၠောန် အပေါတ် ဂွံ ရ။

* '''တမ်ဆု တာ (Palm Wood):''' တမ်ဆု တာ ဇၞော်ဇၞော် (ဗွဲတၟေင် တၞံ မနွံ အာယုက် ဇၞော်) ဂှ် ကြံင်မ္ၚိုဟ် ဗွဲမလောန် တုဲ ဒစးဒုင် စၟ ဆု (Termites) ခိုဟ် ရ။ ညးတအ် စကာ သွက်ဂွံ သြိုင် သ္ၚိ၊ ကၠောန် ဒယိုင် (Pillars)၊ ကၞင် ဒြင်ဗဴ (Rafters)၊ ကေုာံ ခဒေါင် ဍာ် ရ။
* '''သၠတာ (Palm Leaves):''' သၠတာ ဂှ် ဒှ် ကပေါတ် မကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ဒါန် စိင် သ္ၚိ (Thatch roofing - ဒုန်တာ) မာန် စဵုဒၞာ ဗြဲ ကေုာံ တ္ၚဲ ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် သၠတာ စကာ သွက်ဂွံ တက် ဖိုင် (Mats)၊ တင်ပလိုင် (Baskets)၊ ပၞိက် (Fans) ကေုာံ ခမံက် သၟာဗ္ၚ (Palm leaf hats) ရ။
* '''ဖအင် တာ (Palm Fiber):''' နူကဵု တဝ် သၠတာ ဂှ် ညးတအ် ပတိတ် ကေတ် ဇုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖအင် (Fibers) တုဲ ကၠောန် တမြး (Brooms) ကေုာံ ဇုက် (Ropes) လဒက် မခိုင်ကၠိုက် ရ။&lt;ref name=&quot;vengaiah&quot;&gt;{{cite journal |last=Vengaiah |first=P. C. |author2=Murthy, K. |title=Value added products from Palmyra Palm (Borassus flabellifer L.) |journal=International Journal of Food Science and Nutrition |volume=2 |issue=1 |pages=20-25 |year=2012}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ လိက်ပတ် (Cultural and Literary Significance) ==
ပ္ဍဲကဵု ဝင် မန်၊ ဗၟာ၊ ကေုာံ လင်္ကာ တအ်၊ တၞံတာ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု လပါ် လိက်ပတ် ကေုာံ သာသနာ ရ။

* '''လိက်သၠရိုတ် (Palm-leaf Manuscripts):''' ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ထိင်ဒဝ် လိက် လတူ စက္ခော ဏီ ဂှ်၊ ခမဳသင် ကေုာံ တၠပညာ တအ် စကာ သၠတာ မခိုင် (Processed palm leaves) သွက်ဂွံ ချူ လိက် ပိဋကတ် (Buddhist scriptures)၊ ဝင်၊ လိက် ကဗျ၊ ကေုာံ ဒဿန ဂမၠိုင် ရ။ ညးတအ် ချူ နကဵု ကၞေဟ် ပသဲ (Stylus) တုဲ လံက် စုတ် ကၠေင် ကေုာံ ထး ညံင် မလိက် ဂွံ မံက် ဂွါင် လမ္စံက် ရ။ လိက်သၠရိုတ် ဏအ် မာန် တန်တဴ လ္ၚီ သၞာံ လတူ ရ။
* '''ပရေင်သင်္ကေတ:''' ပ္ဍဲ ဍုင် ကာမ်ဗောဒဳယျာ၊ တၞံတာ ဂှ် ဒှ် တၞံဆု ဍုင် (National tree) တုဲ ဒှ် သင်္ကေတ ယေန်သၞာင် ညးတအ် ရ။ ပ္ဍဲ တွဵုရး မန် လေဝ် တၞံတာ ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ ပရေင်ဂျိုင်တန်တဴ သၟာဗ္ၚ ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ရးမန် (Mon rural culture) ရ။

== ၈။ ဂုဏ်ဖဵု ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ဂဥုဲ (Health Benefits and Medicinal Uses) ==
စၞစ နူ တၞံတာ ဂှ် ဟွံသေင် ဆ ရှ်ခိုဟ် သၟး၊ ဍေဟ် သီု နွံကဵု ဂုဏ်ဖဵု ပရေင်ထတ်ယုက် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

* '''သက္ကရာ တာ (Palm Sugar):''' သက္ကရာ မကၠောန် နူ ဍာ်တာ ဂှ် နွံကဵု လၟိဟ် အင်ဒိက် ဂလိုက်သဳမစ် သဝ် (Low Glycemic Index - GI) တုဲ ဍေဟ် ဒှ် ဖဵု ခိုဟ် သွက် မၞိဟ် မနွံ ယဲ ဍာတ်သြိုဟ် (Diabetes) ယဝ်ရ စကာ ပ္ဍဲ လၟိဟ် မဒးရး မ္ဂး။ ဍေဟ် သီု နွံကဵု ဓါတ် ပသဲ (Iron)၊ ဓါတ် ပဝ်တေတ်သဳယောမ် (Potassium) ကေုာံ ဗဳတာမေန် (Vitamins) ဂၠိုင် နူ သဂြာ ဗု ရ။
* '''ဂဥုဲ ရးနိဂီု (Traditional Medicine):''' 
** ဍာ်တာ သြိုဟ် ဝွံ ယဝ်ရ သုင် ကဵု နူဂယး မ္ဂး ဍေဟ် ကဵု ဓါတ် ဍိုန်ဍောတ် (Cooling effect) ကု ခန္ဓာကိုယ် ကေုာံ ပခိုဟ် ကဵု သၞောတ် ပသောင် စၞ (Digestive system) ရ。
** ရိုဟ် တာ (Roots) ကေုာံ ခၞံက် ဆု (Bark) ဂှ် လ္ၚဵု စကာ ဍိုတ် သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ မပ္တံကဵု ယဲ ကသအ် (Cough) ကေုာံ ယဲ ဆီ (Blood-related ailments) ပ္ဍဲ ဂဥုဲ အာယုဗေဒ (Ayurveda) ရ။&lt;ref name=&quot;subhadrabandhu&quot;&gt;{{cite book |last=Subhadrabandhu |first=S. |title=Under-utilized tropical fruits of Thailand |publisher=FAO Regional Office for Asia and the Pacific |year=2001 |pages=30-34}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သဘာဝ ပွဳပွူ (Economic and Environmental Importance) ==
တၞံတာ ဝွံ ကဵု ဖဵု သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကွာန် ဗွဲမဇၞော် ရ။

* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy):''' ညး ဍုတ် တာ (Toddy tappers) တအ် လွဳလွတ် ဘဝ မိမ ဇကု နကဵု ပရေင်သွံရာန် ဍာ်တာ ကေုာံ သက္ကရာ (Jaggery) ရ။ တၞံတာ မွဲ တၞံ မ္ဂး မာန် ကဵု ဍာ်တာ ပွိုင် ၅၀ သၞာံ ပြင် တုဲ ဍေဟ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Long-term asset) သွက် သ္ၚိကၟိန် ညးတအ် ရ။ 
* '''သဘာဝ ပွဳပွူ (Environment):''' 
** '''ပရေင်စဵုဒၞာ ကျာ (Windbreak):''' တၞံတာ မတဵု လဝ် လတူ ဇိုင် ပယျဵု ဗ္ၚ (Paddy field bunds) တအ် ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် ဒစးဒုင် ကျာ မာန် စဵုဒၞာ တၞံ သြောအ် နူကဵု ကျာ ထတ်ထတ် ရ။
** '''ပရေင်စဵုဒၞာ တိ (Soil erosion):''' ရိုဟ် ဍေဟ် မဇြိုဟ် ဂှ် ပကဵု ညံင် တိ ဂွံ ခိုင်ကၠိုက် တုဲ ဟွံလာ် စှ်ေ အာ ကာလ ဗြဲ ဂူ ထတ် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
တၞံတာ (Borassus flabellifer) ဝွံ ဟွံသေင် ဆ တၞံဆု ဓမ္မတာ မွဲ ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် &quot;တၞံ လမျီု&quot; (Tree of Life) သွက် ဂကူ ပ္ဍဲ အာရှ အဂၞဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ နူကဵု စၞစ စဵုကဵု သြိုင်ခၞံ သ္ၚိ၊ ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် လိက်ပတ် သၠရိုတ်၊ တၞံတာ ဝွံ ထံက်ပင် ကၠုင် ယေန်သၞာင် ပိုယ် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ဟိုတ်နူကဵု အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) ကေုာံ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ကွာန် ပြံင်လှာဲ အာ (Urbanization) တုဲ၊ လၟိဟ် တၞံတာ ဝွံ ဍိုန်လျ စှ်ေ အာ လ္ၚဵု ဒၞာဲ ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူကဵု ကပေါတ် သဘာဝ မပ္တံကဵု သက္ကရာ တာ ကေုာံ ကပေါတ် သၠတာ တအ် ကလေင် စိုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ပရေင်သွံရာန် ခေတ်တၟိ (Organic markets) တုဲ၊ ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ ကလေင် တဵုလွဳ တၞံတာ ဝွံ သ္ဒး ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် မွဲ သွက်ဂွံ မင်မဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ ပိုယ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သတ်တာ]] (Toddy fruit)
* [[ဍာ်တာ]] (Palm wine)
* [[သက္ကရာ]] (Jaggery)
* [[လိက်သၠရိုတ်]] (Palm-leaf manuscript)
* [[တၞံသတ်]] (Arecaceae)

{{Navbox
| name = Palm Trees
| title = တၞံဆု ပ္ဍဲ ဂကောံ တၞံသတ် (Palms of the Arecaceae Family)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = တၞံ အဓိကဂမၠိုင် (Major Palms)
| list1 =
* [[တၞံတာ]] (Palmyra Palm)
* [[တၞံသတ်ဗြဴ]] (Coconut Palm)
* [[တၞံသတ်မာတ်]] (Betel Nut Palm)
* [[တၞံသတ်စလင်]] (Nipa Palm)
* [[တၞံသတ်ပဝ်]] (Date Palm)
| group2 = ကပေါတ် ကေုာံ လွပ် (Products &amp; Uses)
| list2 =
* [[ဍာ်တာ]] (Toddy)
* [[သက္ကရာ]] (Jaggery)
* [[သၠရိုတ်]] (Palm leaves / Manuscript)
* [[ဒုန်တာ]] (Palm thatch)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ရုက္ခဗေဒ]] (Botany)
* [[တဵုလွဳ]] (Agriculture)
* [[ယေန်သၞာင် ရးမန်]] (Mon Rural Culture)
}}

[[Category:တၞံဆုဂမၠိုင်]]
[[Category:ရုက္ခဗေဒ]]
[[Category:စၞစ ရးမန်]]
[[Category:ယေန်သၞာင် မန်]]
[[Category:တၞံသတ်]]</text>
      <sha1>hkfgahmgt2mkocpz4x4frecqztvwzh8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လိက်အုပ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11876</id>
    <revision>
      <id>56490</id>
      <timestamp>2026-07-31T00:02:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''လိက်အုပ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Book'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကပေါတ် မကၠောန် လဝ် နကဵု တၞးလိက်၊ စက္ခော၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် တၞဟ် တအ် မပံင်ကောံ လဝ် တုဲ မဒက် ဒက် လဝ် နကဵု ဇုတ် (Spine) သွ...&quot;</comment>
      <origin>56490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26178" sha1="e4qoka5k1342zh3t6rkelvnoatp6udc" xml:space="preserve">'''လိက်အုပ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Book'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကပေါတ် မကၠောန် လဝ် နကဵု တၞးလိက်၊ စက္ခော၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် တၞဟ် တအ် မပံင်ကောံ လဝ် တုဲ မဒက် ဒက် လဝ် နကဵု ဇုတ် (Spine) သွက်ဂွံ ချူ၊ ပ္ဍဵုဗီု၊ ကေုာံ ဂိုင်သိပ် လဝ် တင်ဂၞင်၊ ပရူပရာ၊ ကေုာံ ဗဟုသုတ နာနာ သာ် ရ။ လိက်အုပ် မွဲ ဝွံ နွံကဵု မုက်လိက် (Pages) မဂၠိုင် ကေုာံ ဒးဒုင် ဂြောပ် လဝ် နကဵု မျက်နှာဖုံး (Cover) မကြံင်မ္ၚိုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး မဍိုန်ၜတ် ရ။ အတိုင် စၟတ်သမ္တီ ဂကောံ ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) မ္ဂး၊ လိက်အုပ် မွဲ ဂှ် သ္ဒး နွံ လၟိဟ် မုက်လိက် အောန်အိုတ် ၄၉ မုက် (ဟွံရိုဟ် မျက်နှာဖုံး) တုဲ ဍေဟ် ဟွံသေင် လိက် မပတိတ် လၟိုန် အခိင် (Non-periodic publication) ညံင်ရဴ မဂ္ဂဇြေန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရိုင် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;unesco&quot;&gt;{{cite book |author=UNESCO |title=Recommendation concerning the International Standardization of Statistics Relating to Book Production and Periodicals |publisher=UNESCO |year=1964 |pages=3-5}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ဝေါဟာရ &quot;လိက်အုပ်&quot; ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ကပေါတ် မရပ်စပ် ဂွံ (Physical book) သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် သီု ပါလုပ် သီုကဵု လိက်အုပ် ဒဳဂျဳတေဝ် မကော်စ '''အဳဗောက်''' (E-book) ကေုာံ လိက်အုပ် ရမ္သာင် (Audiobook) ကီု ရ။ လိက်အုပ် ဝွံ ဒှ် လွဟ် ဉာဏ် အဓိက အိုတ် မွဲ သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် သွက်ဂွံ ပလံင် ဗစိုပ် ယေန်သၞာင်၊ ပညာ၊ ကေုာံ ဝင် နူကဵု တၞောဝ် မွဲ ဇရေင် တၞောဝ် မွဲ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ လိက်အုပ် နကဵု လညာတ် ဝင် ခေတ်တမၠာ၊ လဒက်ပတန်၊ နဲကဲ ကၠောန်ပတိတ်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လိက်အုပ် သၠပတ် သမ္မာ ဂူတေန်ဗတ် (Gutenberg Bible) မဒှ် လိက်အုပ် ပထမအိုတ် မပ္ဍဵုဗီု နကဵု စက် ပ္ဍဲ ဥရောပ ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် &quot;Book&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် အင်္ဂလိက် တြေံ &quot;bōc&quot; မစပ်ဆေင် ကု တၞံ ဆု ဗိစ် (Beech tree) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ ခေတ် ဥရောပ တြေံ၊ ညးတအ် ချူ လိက် လတူ ဂတှ်ေ ဆု ဗိစ် ဂှ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု လာတ္တေန် (Latin) မ္ဂး ညးကော်စ &quot;liber&quot; မဒှ် တမ်မူလ သွက် ဝေါဟာရ Library (တိုက်ဗွဟ်လိက်) တုဲ ဍေဟ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် စၞာံ ဆု မဒှ် ဒၞာဲ ညးတအ် မချူ လိက် ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။

နကဵု လညာတ် အကယ်ဒမစ်၊ လိက်အုပ် မွဲ ဝွံ နွံကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ ၜါ သာ် - ပထမ ဂှ် ဒှ် ကပေါတ် ရုပ်ဝတ္ထု (Physical object) မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု စက္ခော ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် တၞဟ်၊ ဒုတိယ ဂှ် ဒှ် အရာ မနွံကဵု တင်ဂၞင် လိက် (Intellectual content) မချူ လဝ် နကဵု အစာချူလိက် ရ။ လိက်အုပ် ဝွံ နွံကဵု တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ မင်မဲ လိက်ပတ် ကေုာံ ပလံင် ဗစိုပ် လညာတ် ပညာ ညံင် ဂွံ တန်တဴ လအ်လ မာန် ရ။

== ၂။ ဝင် ခေတ်တမၠာ ကေုာံ လိက်ပရေင် (History of Antiquity and Early Writing) ==
ဝင် လိက်အုပ် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မလိက် ကေုာံ ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ကပေါတ် သွက်ဂွံ ချူ လိက် ရ။

* '''တိကလောအ် (Clay Tablets):''' ပ္ဍဲ ဍုင် မေသဝ်ပဝ်တေမဳယျာ (Mesopotamia) ၜိုတ် ၃၀၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ်၊ ဂကူ သူမေရဳယာန် (Sumerians) တအ် ချူ လိက် နကဵု မလိက် ကူနဳဖံက် (Cuneiform) လတူ တိကလောအ် မဍိုန်ၜတ် တုဲ စဲ ထောအ် ညံင် ဂွံ ကြံင်မ္ၚိုဟ် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဗီုပြင် လိက် မသိုတ်ဂိုင် လဝ် သ္ၚောဲ အိုတ် မွဲ ရ။
* '''ပါပဳရတ် (Papyrus Scrolls):''' ပ္ဍဲ ဍုင် အဳဂျေပ် (Egypt) တြေံ၊ ညးတအ် ကၠောန် ပတိတ် စက္ခော နူကဵု တၞံ ပါပဳရတ် (Papyrus) မတိုန် ဇိုင် ကြုင် နဳလာ ရ။ တၞး ပါပဳရတ် တအ် ဂှ် ညးတအ် ဆက် လဝ် ရေင်သကအ် တုဲ ကဝိုင် လဝ် (Scrolls) ရ။ လိက်ကလောအ် (Scroll) ဝွံ ဒှ် ဗီုပြင် အဓိက သွက် ဂရိတ် ကေုာံ ရဝ်မ တြေံ ရ။&lt;ref name=&quot;suarez&quot;&gt;{{cite book |last=Suarez |first=M. F. |author2=Woudhuysen, H. R. |title=The Book: A Global History |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=14-25}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ခေတ် လဒေါဝ် ကေုာံ ကဝ်ဒေတ် (Middle Ages and the Codex) ==
အပြံင်အလှာဲ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် လိက်အုပ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ နူ လိက်ကလောအ် (Scroll) မာ စိုပ် '''ကဝ်ဒေတ်''' (Codex) ရ။ 

* '''ကဝ်ဒေတ် (Codex):''' ပ္ဍဲ ၁ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု စိုပ် ၄ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဂကူ ရဝ်မ တအ် စ သုင်စောဲ ဗီုပြင် ကဝ်ဒေတ် ရ။ ကဝ်ဒေတ် ဂှ် ဒှ် ဗီုပြင် တၞးလိက် မတတ် လဝ် နကဵု ဇမၞော် တုပ်တုပ် တုဲ ဒက် သာဲ လဝ် ပ္ဍဲ မွဲ လပါ် (တုပ် ကု လိက်အုပ် ခေတ် လၟုဟ်) ရ။ ဗီုပြင် ဏအ်ဝွံ လောဲသွာ သွက်ဂွံ ဗှ်၊ မာန် ချူ ၜါ လပါ်၊ ကေုာံ လောဲသွာ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ မုက်လိက် ရ။
* '''စၞာံ တိရစ္ဆာန် (Parchment and Vellum):''' ဟိုတ်နူ ပါပဳရတ် လောဲသွာ လီုလာ် ကေုာံ ကလိဂွံ ဝါတ် ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲ ဥရောပ ခေတ် လဒေါဝ် ဂှ် ညးတအ် စကာ စၞာံ သဵု ဟွံသေင်မ္ဂး စၞာံ ဂၠဴ (Parchment / Vellum) သွက်ဂွံ ချူ လိက် ရ။ 
* '''လိက် မချူ နကဲ တဲ (Illuminated Manuscripts):''' ပ္ဍဲ ခေတ် လဒေါဝ်၊ လိက်အုပ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒး ချူ ကပ်ပဳ နကဵု တဲ (Handwritten) ရ။ ခမဳ သင် တအ် ပ္ဍဲ ဘာကျာ် (Monasteries) ကၠောန် ကမၠောန် ချူ လိက် ဏအ် ပ္ဍဲ ခဒမ် &quot;သခရေပ်တဝ်ရဳယျာ&quot; (Scriptoria) ရ။ ညးတအ် ချူ စုတ် ပါန်ခဳ၊ ထဝ်၊ ကေုာံ အသာ် သာ်ကျေဝ်ကျေဝ် (Illumination) ရ။

== ၄။ ပရေင်ကတဵုဒှ် စက်ပ္ဍဵုဗီုလိက် (The Printing Revolution) ==
ၜိုန်ရ ဍုင်ကြုက် (China) တအ် တီ နဲကဲ ပ္ဍဵုဗီု နကဵု ဂတှ်ေ ဆု (Woodblock printing) နူ ၉ ဗွဝ်ကၠံ တေအ် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂၠးတိ အလုံစုံ ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဥရောပ ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၜိုတ် ၁၄၄၀ ဂှ်၊ တၠပညာ ဂျာမနဳ '''ယဝ်ဟာန် ဂူတေန်ဗတ်''' (Johannes Gutenberg) ခၞံဗဒှ် နဲကဲ '''စက်ပ္ဍဵုဗီုလိက် မပြံင်လှာဲ မလိက် ဂွံ''' (Movable type printing press) ရ။ ညး ဖန်ဗဒှ် မလိက် ပသဲ သောဲသောဲ မမာန် ကလေင် စကာ ဂွံ မဂၠိုင် ကု အလန် ရ။ 
လိက်အုပ် ပထမအိုတ် မပ္ဍဵုဗီု နကဵု စက် ဏအ် ဂှ် ဒှ် သၠပတ် သမ္မာ ဂူတေန်ဗတ် (Gutenberg Bible) ရ။ နဲကဲ ဏအ် ပကဵု ညံင် -
* ၚုဟ်မး လိက်အုပ် စှ်ေ အာ ဗွဲမဇၞော်။
* ပရေင်ပတိတ် လိက်အုပ် ဗွဲမဂၠိုင် (Mass production) ကတဵုဒှ် ကၠုင်။
* လညာတ် ပညာ၊ သိပ္ပံ၊ ကေုာံ သာသနာ (ဥပမာ - ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် သာသနာ Reformation) ပြးဇး အာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;man&quot;&gt;{{cite book |last=Man |first=J. |title=The Gutenberg Revolution |publisher=Bantam Books |year=2002 |pages=105-115}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ဇကုခန္ဓာ လိက်အုပ် (Structure and Anatomy of a Book) ==
လိက်အုပ် ခေတ်တၟိ မွဲ ဝွံ နွံကဵု လဒက်ပတန် မချိုတ်ပၠိုတ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

* '''မျက်နှာဖုံး (Cover):''' နွံ မုက် ဂတ (Front cover) ကေုာံ မုက် လက္ကရဴ (Back cover) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ မုက်လိက် အပ္ဍဲ။ 
* '''ဇုတ် (Spine):''' ဒၞာဲ မပံင်ကောံ လဝ် တၞးလိက် သီုဖအိုတ် ကေုာံ မျက်နှာဖုံး။ ဗွဲမဂၠိုင် ချူ လဝ် ယၟု လိက် ကေုာံ ယၟု အစာ။
* '''ကဏ္ဍ ဂတ (Front Matter):''' ပါလုပ် သီုကဵု - 
** မုက် ယၟု (Title page)
** မုက် အခေါင်မူပိုင် (Copyright page)
** လိက် နိဒါန် (Preface / Foreword)
** စရင် အာယီု (Table of Contents)
* '''ဇကု လိက် (Body Text):''' ဒှ် တင်ဂၞင် အဓိက မပါ်လဝ် နကဵု အခန်း (Chapters) ဟွံသေင်မ္ဂး ကဏ္ဍ (Sections)။
* '''ကဏ္ဍ လက္ကရဴ (Back Matter):''' ပါလုပ် သီုကဵု -
** နိဿဲ (Bibliography / References)
** စရင် အညွှန်း (Index - စရင် ဝေါဟာရ ကေုာံ မုက်လိက်)
** လိက် ဆက်စပ် (Appendices)

== ၆။ ဂကူ လိက်အုပ် နာနာ သာ် (Types and Genres of Books) ==
လိက်အုပ် ဝွံ ပါ်လဝ် ဂကူ နာနာ သာ် အတိုင် တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ ပရူပရာ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ လိက်အုပ် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ အဓိက (Main Category)
! ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ ဂကူ (Sub-genres)
|-
| '''လိက်ပရူပရာ / ဖစ်ရှေန်''' (Fiction)
| လိက် မချူ လဝ် နကဵု စိတ်ကူး ဉာဏ် (Imagination) မဟွံသေင် ပရူ ဍာံ။
| ဝတ္ထု (Novel)၊ ဝတ္ထု ဂၠေအ် (Short story)၊ လိက် ကဗျ (Poetry)၊ ပရူ ဓမ္မတာ ဟွံသေင် (Science fiction / Fantasy)။
|-
| '''လိက်မဍာံပြ / နန်-ဖစ်ရှေန်''' (Non-fiction)
| လိက် မချူ လဝ် ဒုင်သဇိုင် လတူ အရာ မကတဵုဒှ် ဍာံ၊ ဝင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တင်ဂၞင် သိပ္ပံ။
| ဝင် (History)၊ အတ္ထုပ္ပတ္တိ (Biography)၊ လိက် ခရီးသွား (Travel guide)၊ လိက် ပရူပရာ ပညာ။
|-
| '''လိက် ဘာ / လိက် ကွတ်''' (Textbooks)
| လိက် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ကေုာံ တက္ကသိုလ် သွက်ဂွံ ဗတောန် ဘာသာရပ် မွဲမွဲ။
| လိက် သင်္ချာ၊ လိက် ဇဳဝဗေဒ၊ လိက် ဥပဒေ။
|-
| '''လိက် အညွှန်း''' (Reference Books)
| လိက် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ တင်ဂၞင် ဗွဲမပြဟ်၊ ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံဗှ် နူ တမ် စဵု ကၞောတ်။
| အဘိဓာန် (Dictionary)၊ ပြကိုဟ် ဗဟုသုတ (Encyclopedia)၊ မြေပုံ (Atlas)။
|}

== ၇။ လၟေင် ကမၠောန် ပတိတ် လိက် (The Publishing Process) ==
သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လိက်အုပ် မွဲ မ္ဂး၊ ဍေဟ် သ္ဒး ဖြတ် အာ လၟေင် ကမၠောန် (Publishing process) အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

# '''ပရေင်ချူ (Writing):''' '''အစာချူလိက်''' (Author) ဂှ် ချူ မူကြမ်း (Manuscript) ရ။
# '''ပရေင်ပလေဝ် (Editing):''' '''အစာပလေဝ်လိက်''' (Editor) သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပလေဝ်ပလေတ် လိက် ဂှ် ညံင် ဂွံ စှ်ေ သၞောတ်၊ ကိတ်ညဳ ကု သဒ္ဒါ၊ ကေုာံ နွံကဵု ရမ္သာင် ခိုဟ် ရ။
# '''ပရေင်ဒီဇိုင်း (Design):''' အစာ ပါန်ခဳ ကေုာံ ဒီဇိုင်နာ တအ် ဖန်ဗဒှ် မျက်နှာဖုံး၊ ရုဲစှ် မလိက် (Typography)၊ ကေုာံ ဖျေဟ် ဒၞာဲ လိက် ပ္ဍဲ မုက်လိက် (Typesetting) ရ။
# '''ပရေင်ပ္ဍဵုဗီု (Printing):''' တိုက်ပတိတ်လိက် (Publisher) ပလံင် မူကြမ်း ကု စက်ပ္ဍဵု (Printer) သွက်ဂွံ ဍဵုဗီု လတူ စက္ခော တုဲ ဒက် ဇုတ် (Binding) ရ။
# '''ပရေင်တြး (Distribution):''' လိက်အုပ် မတုဲ ဒတုဲ တအ် ဂှ် ပလံင် ဏာ ဇရေင် ဆေင်သွံလိက် (Bookstores)၊ တိုက်ဗွဟ်လိက်၊ ကေုာံ ဆေင် အန်လာင် (Online retailers ဥပမာ Amazon) ရ။&lt;ref name=&quot;thompson&quot;&gt;{{cite book |last=Thompson |first=J. B. |title=Merchants of Culture: The Publishing Business in the Twenty-First Century |publisher=Polity Press |year=2012 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ လိက်အုပ် ခေတ်တၟိ ကေုာံ အဳဗောက် (Modern Books and E-books) ==
ပ္ဍဲ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဝွံ၊ နည်းပညာ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital technology) ပြံင်လှာဲ ထောအ် သၞောတ် လိက်အုပ် ဗွဲမဇၞော် ရ။

* '''အဳဗောက် (E-books):''' လိက်အုပ် ဒဳဂျဳတေဝ် မဗှ် လတူ စက် (E-readers) ဥပမာ Amazon Kindle၊ iPad ဟွံသေင်မ္ဂး ကွန်ပျူတာ။ ဗီုပြင် အဓိက ဂှ် ဒှ် EPUB ကေုာံ PDF ရ။ အဳဗောက် ဝွံ သဇိုင်၊ ဟွံမဲ ပၟိက် ဒၞာဲ ဂိုင်သိပ်، ကေုာံ မာန် သၠာဲ ဇမၞော် မလိက် မာန် ရ။
* '''လိက်အုပ် ရမ္သာင် (Audiobooks):''' လိက်အုပ် မဖတ် ထ္ၜး လဝ် နကဵု ရမ္သာင် မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဉာဏ်စက် (AI)။ ဍေဟ် ခိုဟ် သွက် မၞိဟ် မဒး ဍိုက် ကွဳစက် ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် မတ် ဟွံညာတ် တအ် ရ။
* '''ပရေင်ပ္ဍဵုဗီု အတိုင် ပၟိက် (Print-on-Demand / POD):''' ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ်၊ တိုက်ပတိတ်လိက် တအ် ဟွံဒး ပ္ဍဵု လဝ် လိက်အုပ် လ္ၚီ အုပ် ကိုပ်ကၠာ ရ။ ကာလ မၞိဟ် ရာန် ဟွံသေင်မ္ဂး အော်ဒါ လုပ် ကၠုင် မ္ဂး၊ စက် တအ် ဍဵု ပတိတ် ကဵု လိက်အုပ် ဂှ် ပ္ဍဲ မွဲ အုပ် ၜါ အုပ် လၟေင် တ္ၚဲ မာန် ရ။

== ၉။ ယေန်သၞာင် ဗှ်လိက် ကေုာံ တိုက်ဗွဟ်လိက် (Reading Culture and Libraries) ==
လိက်အုပ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် '''ယေန်သၞာင် ဗှ်လိက်''' (Reading culture) မဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် ရ။ ဗှ် လိက် ဝွံ ပကဵု ညံင် က္ဍဟ် ဂွံ ဇၞော်မောဝ်၊ လညာတ် စိုတ် (Empathy) ဂွံ လှဲလး တုဲ လဟိုင် ပညာ (Knowledge) မာန် ရ။

'''တိုက်ဗွဟ်လိက်''' (Libraries) ဝွံ ဒှ် အေန်သတဳကျူရှေန် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ မင်မဲ ကေုာံ ဖြန့်ဝေ လိက်အုပ် ရ။ 
* ပ္ဍဲ ဝင်၊ '''တိုက်ဗွဟ်လိက် အာလေတ်ဇြာန်ဒရဳယျာ''' (Library of Alexandria) ပ္ဍဲ ဍုင် အဳဂျေပ် ဂှ် ဒှ် တိုက် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ တုဲ ပကောံ လဝ် လိက်ကလောအ် ပါပဳရတ် မဂၠိုင်ကဵု ကိုဋ် ရ။
* ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ '''တိုက်ဗွဟ်လိက် ညးဍုင်ကွာန်''' (Public Libraries) တအ် ဝွံ ဖန်ဇန် လဝ် ညံင် ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ဂွံ ကလိဂွံ ပညာ နကဵု သက်ကု ၚုဟ်မး ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် တိုက်ဗွဟ်လိက် ဒဳဂျဳတေဝ် (ဥပမာ Project Gutenberg) လေဝ် နွံ တုဲ ပလံင် ဗစိုပ် လိက်အုပ် သက်ကု ၚုဟ်မး အလုံ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;manguel&quot;&gt;{{cite book |last=Manguel |first=A. |title=A History of Reading |publisher=Viking |year=1996 |pages=45-60}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future of Books) ==
ၜိုန်ရ ခေတ် အင်တာနက် ကေုာံ မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် (Social media) ပြာကတ် ကၠုင် ကီုလေဝ်၊ လိက်အုပ် ဝွံ ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် နဒဒှ် ကပေါတ် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဘဝ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဏီ ရ။ လိက်အုပ် ရုပ်ဝတ္ထု (Physical books) ဝွံ နွံကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင် မရပ်စပ် ဂွံ (Tactile experience) မပ္တံကဵု သၟူ စက္ခော၊ လဟိုင် မုက်လိက်၊ ကေုာံ လဒက်ပတန် မကျေဝ်ဂေါဝ် တအ် တုဲ ဍေဟ်တအ် ဂှ် လိက်အုပ် ဒဳဂျဳတေဝ် တအ် ပြိုင်ပ္ကာန် ဟွံမာန် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ လိက်အုပ် ဝွံ သ္ဒး ဆက် ဇၞော်မောဝ် အာ မွဲစွံ ကု နည်းပညာ တၟိ တၟိ ဥပမာ - ဉာဏ်စက် (AI) သွက်ဂွံ ကၠာဲ ဘာသာ ဟွံသေင်မ္ဂး ကဵု ကသပ် ပရူ လိက်အုပ် ရ။ ၜိုန်ရ ဗီုပြင် ဍေဟ် မာန် ပြံင်လှာဲ အာ (နူ တိကလောအ် ➡ စက္ခော ➡ ဒဳဂျဳတေဝ်) ကီုလေဝ်၊ တင်ရန်တၟအ် သဇိုင် လိက်အုပ် မဒှ် အရာ မသိုတ်ဂိုင် လညာတ် ဉာဏ် ကေုာံ ဝင် ကောန်မၞိဟ် ဂှ် တန်တဴ အာ ဗိုန်ဗိုန် ရောင်။&lt;ref name=&quot;darnton&quot;&gt;{{cite book |last=Darnton |first=R. |title=The Case for Books: Past, Present, and Future |publisher=PublicAffairs |year=2009 |pages=21-40}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အစာချူလိက်]] (Author)
* [[တိုက်ဗွဟ်လိက်]] (Library)
* [[စက္ခော]] (Paper)
* [[စက်ပ္ဍဵုဗီုလိက်]] (Printing press)
* [[လိက်ပတ်]] (Literature)

{{Navbox
| name = Book and Literature
| title = လိက်အုပ်၊ လိက်ပတ် ကေုာံ ပရေင်ပတိတ်လိက် (Books, Literature, and Publishing)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လဒက်ပတန် လိက်အုပ် (Structure)
| list1 =
* [[မျက်နှာဖုံး]] (Cover)
* [[မုက်လိက်]] (Page)
* [[စက္ခော]] (Paper)
* [[ဇုတ်ဒစး လိက်အုပ်]] (Spine)
* [[စရင် အာယီု]] (Table of Contents)
| group2 = ဂကူ လိက်အုပ် (Book Types)
| list2 =
* [[ဝတ္ထု]] (Novel)
* [[လိက် ဘာ]] (Textbook)
* [[အဘိဓာန်]] (Dictionary)
* [[အဳဗောက်]] (E-book)
* [[လိက်အုပ် ရမ္သာင်]] (Audiobook)
| group3 = ဝင် ကေုာံ နဲကဲ (History &amp; Methods)
| list3 =
* [[ကဝ်ဒေတ်]] (Codex)
* [[လိက်ကလောအ်]] (Scroll)
* [[စက်ပ္ဍဵုဗီုလိက်]] (Printing press)
* [[ယဝ်ဟာန် ဂူတေန်ဗတ်]] (Johannes Gutenberg)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ် (Related terms)
| list4 =
* [[အစာချူလိက်]] (Author)
* [[တိုက်ဗွဟ်လိက်]] (Library)
* [[တိုက်ပတိတ်လိက်]] (Publisher)
* [[လိက်ပတ်]] (Literature)
}}

[[Category:လိက်အုပ်]]
[[Category:လိက်ပတ်]]
[[Category:ယေန်သၞာင် ဗှ်လိက်]]
[[Category:မဳဒဳယာ]]
[[Category:ပရေင်ပတိတ်လိက်]]</text>
      <sha1>e4qoka5k1342zh3t6rkelvnoatp6udc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပါမောက္ခ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11877</id>
    <revision>
      <id>56491</id>
      <timestamp>2026-07-31T00:06:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပါမောက္ခ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Professor'', လာတ္တေန်: ''professor'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပရေင်ပညာ ကေုာံ အကယ်ဒမစ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် အရာဝုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကဆံင် ပညာ (Academic rank) မသၠုင် အို...&quot;</comment>
      <origin>56491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21246" sha1="o3bwnptaj0ub14ynros0e38t0qgvfvn" xml:space="preserve">'''ပါမောက္ခ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Professor'', လာတ္တေန်: ''professor'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပရေင်ပညာ ကေုာံ အကယ်ဒမစ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် အရာဝုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကဆံင် ပညာ (Academic rank) မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု [[တက္ကသိုလ်]] ကေုာံ အေန်သတဳကျူရှေန် သုတေသန ဂမၠိုင် ရ။ ဝေါဟာရ &quot;ပါမောက္ခ&quot; ဏအ်ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် လာတ္တေန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ညးမလလောင်တြး အလုံ ညးဍုင်ကွာန်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ညးမနွံကဵု ပညာ ဗွဲမလှဲလး&quot; ရ။&lt;ref name=&quot;altbach&quot;&gt;{{cite book |last=Altbach |first=P. G. |title=Comparative Higher Education: Knowledge, the University, and Development |publisher=Springer |year=1998 |pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး၊ ပါမောက္ခ တအ် ဝွံ နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ ဗတောန် လိက် ကု ကွးဘာ အဆံင် သၠုင် (ဘွဲ့လွန် ကေုာံ ဒံက်တာ)၊ ကၠောန် ပရေင်သုတေသန ဇြိုဟ်နက်၊ ကေုာံ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲ ဌာန တက္ကသိုလ် ရ။ ပါမောက္ခ မွဲ ဂွံ ဒှ် မာန် ဂှ် သ္ဒး ဖြတ် အာ လၟေင် ကမၠောန် အကယ်ဒမစ် အဆံင်ဆံင် မပ္တံကဵု ပရေင်ပတိတ် လိက်အုပ်၊ လိက်ပရေင် သုတေသန (Peer-reviewed journals)၊ ကေုာံ ပရေင်အံင်ဇၞး ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ပညာ ဇကု မလ္ၚတ် လဝ် ဂှ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပါမောက္ခ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် အကယ်ဒမစ်၊ တာလျိုင် အဓိက၊ ကေုာံ အကာဲအရာ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Laurentius_de_Voltolina_01.jpg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် ခေတ် လဒေါဝ် ဥရောပ (၁၄ ဗွဝ်ကၠံ) မထ္ၜး ပါမောက္ခ ဟေန်နရဳကတ် (Henricus de Alamania) မဗတောန် လိက် ကု ကွးဘာ တက္ကသိုလ် ပ္ဍဲ ဍုင် အဳတလဳ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ပါမောက္ခ&quot; ဝွံ ဒှ် ယၟု ဂုဏ်ထူးဆောင် ကေုာံ ကဆံင် ကမၠောန် (Title and Rank) မွဲ မစကာ ပ္ဍဲ အေန်သတဳကျူရှေန် ပညာ သၠုင် (Higher education institutions) ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင်၊ ယၟု ဏအ် ဂွံ စကာ အခေါင် နွံ ဆ မၞိဟ် မကလိဂွံ လဝ် အရာဝုတ် သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဌာန ဓဝ် သၟး ရ။ 

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် အကယ်ဒမစ် မ္ဂး၊ ပါမောက္ခ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တၠပညာ မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ လညာတ် သုတေသန မလှဲလး အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် မွဲမွဲ ရ။ ညးတအ် ဒှ် မၞိဟ် မဖန်ဗဒှ် တင်ဂၞင် ပညာ တၟိ (Knowledge creators) တုဲ ပလံင် ဗစိုပ် လညာတ် တအ် ဂှ် ကု ညးမသ္အာင် ကေုာံ ကွးဘာ အနာဂတ် တအ် ရ။ 

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) ==
ဝင် ပရေင်ဒက်ပတန် ကဆံင် ပါမောက္ခ ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် လဒေါဝ် ဥရောပ (Middle Ages) အခိင် ကာလ မဒက်ပတန် တက္ကသိုလ် ပထမ အိုတ် မပ္တံကဵု တက္ကသိုလ် ဘဝ်လဝ်ညာ (University of Bologna)၊ တက္ကသိုလ် ပါရဳ (University of Paris) ကေုာံ တက္ကသိုလ် အံက်သဖောတ် (Oxford University) ပ္ဍဲ ၁၁-၁၂ ဗွဝ်ကၠံ တေအ် ရ။

ပ္ဍဲ အခိင် တေအ်၊ ပါမောက္ခ ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မနွံ အခေါင် သွက်ဂွံ ဗတောန် ဘာသာရပ် ဘာသာရေင် (Theology)၊ သၞောဝ်ဥပဒေ (Law) ကေုာံ ဂဥုဲ (Medicine) ရ။ လညာတ် &quot;Chair&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဒၞာဲ ပါမောက္ခ&quot; ဂှ် စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ပ္ဍဲ ခဒမ် ဗတောန် လိက် ဂှ် ပါမောက္ခ မွဲဓဝ် ဟေင် နွံ အခေါင် ဂဇအ် လတူ ခုင် ဇၞော် (Chair) ရ။&lt;ref name=&quot;clark&quot;&gt;{{cite book |last=Clark |first=B. R. |title=The Academic Life: Small Worlds, Different Worlds |publisher=Carnegie Foundation for the Advancement of Teaching |year=1987 |pages=25-32}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ တာလျိုင် ကေုာံ ကမၠောန် အဓိက (Roles and Main Functions) ==
ပါမောက္ခ မွဲ နွံကဵု တာလျိုင် အဓိက ၃ သာ် (The Three Pillars of Academic Duty) မပ္တံကဵု -

# '''ပရေင်ဗတောန် လိက် (Teaching):''' ပါမောက္ခ တအ် ဒး ဗတောန် လိက် ကု ကွးဘာ အဆံင် တက္ကသိုလ် (Undergraduate) ကေုာံ အဆံင် ဘွဲ့လွန် (Postgraduate) ရ။ ညးတအ် သီု ဒး ကဵု လိက် ကေုာံ မင်မဲ ဒံက်တာ (Ph.D. supervision) သွက် ကွးဘာ မလ္ၚတ် သုတေသန ရ။
# '''ပရေင်သုတေသန (Research):''' ဏအ်ဂှ် ဒှ် တာလျိုင် အဓိက အိုတ် သွက် ပါမောက္ခ ခေတ်တၟိ ရ။ ညးတအ် ဒး ဂၠာဲ သြန် ထံက်ပင် သုတေသန (Research grants)၊ ကၠောန် စမ်ၜတ် ကေုာံ ပတိတ် လိက်ပရေင် ပ္ဍဲကဵု ဂျာနယ် အကယ်ဒမစ် ဂၠးတိ ရ။
# '''ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဝန်ဆောင်မှု (Service and Administration):''' ပါမောက္ခ တအ် သ္ဒး ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ကမ္မတဳ တက္ကသိုလ်၊ ဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ ဌာန (Department Chair)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကဵု အရီုအဗင် ပညာ ကု အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ရ။

== ၄။ ကဆံင် အကယ်ဒမစ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Academic Ranks and Progression) ==
သွက်ဂွံ စိုပ် ကဆံင် ပါမောက္ခ မ္ဂး၊ အစာ ဘာ တက္ကသိုလ် တအ် သ္ဒး ဖြတ် အာ လၟေင် အဆံင်ဆံင် ရ။ ၜိုန်ရ ဍုင် မွဲ ကဵု မွဲ ဟွံတုပ် ကီုလေဝ်၊ သၞောတ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

* '''အစာ လိက် / အစာ ထံက်ပင် (Lecturer / Assistant Professor):''' ကဆံင် စတမ် ကြဴနူ ကလိဂွံ ဗြမဟိမု ဒံက်တာ (Ph.D.) တုဲ။ ညးတအ် ဒး ဗတောန် လိက် ကေုာံ စ ကၠောန် သုတေသန ရ။
* '''ပါမောက္ခ တွိုက် (Associate Professor):''' ကဆံင် လဒေါဝ် မကလိဂွံ လဝ် ပရေင်အံင်ဇၞး ပ္ဍဲ သုတေသန ကေုာံ မလေပ် ကလိဂွံ '''အခေါင် ကမၠောန် တန်တဴ''' (Tenure) ရ။
* '''ပါမောက္ခ အလုံ (Full Professor / Professor):''' ကဆံင် သၠုင် အိုတ် မကလိဂွံ လဝ် ပရေင်စၟတ်သမ္တီ အလုံ ဂၠးတိ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ညးတအ် ရ။

== ၅။ သၞောတ် ပါမောက္ခ ပ္ဍဲ ဍုင်နာနာ (Professor Systems in Different Countries) ==
သၞောတ် အကယ်ဒမစ် ဂှ် တၞဟ်ခြာ အာ အတိုင် ဍုင် ကေုာံ ဒေသ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ ကဆံင် ပါမောက္ခ ပ္ဍဲ ဍုင် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! သၞောတ် အမေရိကာန် (US System)
! သၞောတ် အင်္ဂလာန် (UK System)
! သၞောတ် ဥရောပ (European / German System)
|-
| Assistant Professor
| Lecturer
| Junior Professor / Akademischer Rat
|-
| Associate Professor (Tenured)
| Senior Lecturer / Reader
| Professor (W2)
|-
| '''Full Professor'''
| '''Professor'''
| '''Professor (W3 / Chair)'''
|}
&lt;ref name=&quot;weber&quot;&gt;{{cite book |last=Weber |first=M. |title=The Academic Profession in Europe: New Tasks and New Challenges |publisher=Springer |year=2008 |pages=112-118}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞောတ် အင်္ဂလာန် (UK) ကေုာံ သၞောတ် ဥရောပ ဗွဲမဂၠိုင်၊ ယၟု &quot;ပါမောက္ခ&quot; ဂှ် စကာ ဆ သွက် မၞိဟ် မနွံ ကဆံင် သၠုင် အိုတ် (Chair) သၟး ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ဍုင်အမေရိကာန် (US) ဂှ်၊ အစာဘာ တက္ကသိုလ် သီုဖအိုတ် ကိုပ်ကော် စ &quot;Professor&quot; ၜိုန်ရ ဒှ် ကဆံင် Assistant ကီုလေဝ် ရ။

== ၆။ ပါမောက္ခ ကေုာံ ပရေင်သုတေသန (Professors and Research) ==
ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ် သုတေသန (Research Universities) မ္ဂး၊ ပရေင်သုတေသန ဝွံ ဒှ် ဇုတ် အဓိက သွက် ပါမောက္ခ တအ် ရ。 
ညးတအ် သ္ဒး က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဌာန စမ်ၜတ် (Laboratories) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ သုတေသန တုဲ ဒး ဂၠာဲ သြန် ဘဏ္ဍာ နူကဵု အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ကုမ္ပဏဳ တအ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ဏအ် ရ။ လညာတ် မကော်စ &quot;Publish or Perish&quot; (ပတိတ် လိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒး တိတ် နူ ကမၠောန်) ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် ဓရိုဟ် အဓိက လတူ ပါမောက္ခ ခေတ်တၟိ တအ် သွက်ဂွံ ဆက် ပတိတ် သုတေသန ဍာ်ဒကေဝ် သၠုင် လၟိုန် ရ။

== ၇။ ကဏ္ဍ ပါမောက္ခ တၞဟ်ဟ် (Other Professor Types) ==
ပါမောက္ခ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ အစာဘာ ဓမ္မတာ မွဲ သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် နွံကဵု ဂကူ နာနာ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

* '''ပါမောက္ခ သုတေသန (Research Professor):''' မၞိဟ် မအာရီုစွံ လတူ သုတေသန သၟး တုဲ ဟွံဒး ဗတောန် လိက် (ဟွံသေင်မ္ဂး ဗတောန် အောန်)။
* '''ပါမောက္ခ ဆေင်စပ် ဂဥုဲ (Clinical Professor):''' အစာဂဥုဲ ဟွံသေင်မ္ဂး တၠပညာ မဗတောန် လိက် ပ္ဍဲ ရုံဂဥုဲ (Hospitals) ကေုာံ တက္ကသိုလ် ဆေင်စပ် ဂဥုဲ။
* '''ပါမောက္ခ ကၟုဲ (Visiting Professor):''' ပါမောက္ခ နူ တက္ကသိုလ် တၞဟ် မကၠုင် ဗတောန် လိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန် သုတေသန ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် မွဲမွဲ နကဵု လၟေင် အခိင် ယာယဳ။
* '''ပါမောက္ခ ယာယဳ (Adjunct Professor):''' အစာဘာ မဗတောန် လိက် နကဵု အခိင် ညိည (Part-time) တုဲ ဟွံမဲ ကု အခေါင်အရာ ကမၠောန် တန်တဴ ရ။&lt;ref name=&quot;boyer&quot;&gt;{{cite book |last=Boyer |first=E. L. |title=Scholarship Reconsidered: Priorities of the Professoriate |publisher=Carnegie Foundation for the Advancement of Teaching |year=1990 |pages=15-24}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပါမောက္ခ ဂုဏ်ထူးဆောင် ကေုာံ အာယုက်ဇၞော် (Emeritus and Honorary Professors) ==
ကာလ ပါမောက္ခ မွဲ စိုပ် အာယုက် မဇူ နူ ကမၠောန် (Retirement) မ္ဂး၊ တက္ကသိုလ် တအ် မလေပ် ဇိုန် နှင် ကဵု ယၟု '''ပါမောက္ခ အာယုက်ဇၞော်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပါမောက္ခ အဳမေရဳတတ်သ်''' (Professor Emeritus / Emerita) ရ။ ယၟု ဏအ်ဝွံ ဂွံ စကာ ဆ မၞိဟ် မနွံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ ကေုာံ ကမၠောန် ခိုဟ် ပ္ဍဲ အခိင် ညးတအ် ကၠောန် လဝ် ကမၠောန် သၟး ရ။ 

ပါမောက္ခ အဳမေရဳတတ်သ် တအ် ၜိုန်ရ ဟွံဒး ဗတောန် လိက် ကီုလေဝ်၊ ညးတအ် နွံ အခေါင် ဆက် စကာ ရုင်၊ ဒေသ္ၚာင် တက္ကသိုလ်၊ ကေုာံ ဆက် ကၠောန် သုတေသန မာန် ရ။ တက္ကသိုလ် တအ် လေဝ် မလေပ် ကဵု ယၟု '''ပါမောက္ခ ဂုဏ်ထူးဆောင်''' (Honorary Professor) ကု တၠပညာ မ္ၚး (ဥပမာ - သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ သၟာပိုန်ဒြပ်) မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် တၟေင် တအ် ကီု ရ။

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ (Challenges in the 21st Century) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ်၊ ပါမောက္ခ ကေုာံ အေန်သတဳကျူရှေန် အကယ်ဒမစ် တအ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် နာနာ သာ် ရ -

* '''ပရေင်ဖအောန် သြန်ဘဏ္ဍာ (Funding Cuts):''' အလဵုအသဳ ဗွဲမဂၠိုင် ဖအောန် ဖျေဟ် သြန် ထံက်ပင် တက္ကသိုလ် တုဲ ပါမောက္ခ တအ် ဒး ဂစာန် ဂၠာဲ သြန် နူ ကုမ္ပဏဳ မ္ၚး ဂၠိုင် တိုန် ရ။
* '''ပရေင်စကာ အစာ ယာယဳ (Adjunctification):''' တက္ကသိုလ် တအ် စကာ အစာ ယာယဳ (Adjuncts) မဟွံမဲ ကု လာပ်သြန် ခိုဟ် ကေုာံ အခေါင် ကမၠောန် တန်တဴ စၞး မခါန်ကၞက် ပါမောက္ခ အလုံ ဂၠိုင် ကၠုင် ရ။
* '''ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် သုတေသန (Research Pressure):''' ဒြဟတ် ဓရိုဟ် သွက်ဂွံ ပတိတ် လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဂျာနယ် ယၟုဒယှ် (High-impact journals) ဂှ် ဇၞော် လောန် တုဲ ပကဵု ညံင် အကာဲအရာ စိုတ် ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Mental health) ပါမောက္ခ တအ် ဂွံ လီုလာ် အာ မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;ginsberg&quot;&gt;{{cite book |last=Ginsberg |first=B. |title=The Fall of the Faculty: The Rise of the All-Administrative University and Why It Matters |publisher=Oxford University Press |year=2011 |pages=35-42}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် (Conclusion) ==
ပါမောက္ခ ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက အိုတ် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပညာ ကေုာံ နည်းပညာ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ ညးတအ် ဟွံသေင် ဆ အစာ မဗတောန် လိက် သၟး ပုဟ်၊ ဆဂး ညးတအ် ဒှ် တၠပညာ မဖန်ဗဒှ် တင်ဂၞင် တၟိ၊ မဂၠာဲဆဵု လညာတ် သိပ္ပံ တၟိ၊ ကေုာံ မပလံင် ဗစိုပ် လညာတ် တအ် ဂှ် ကု ဂကောံမၞိဟ် ရ။

ၜိုန်ရ အခိင် ကေုာံ သၞောတ် တက္ကသိုလ် ပြံင်လှာဲ အာ ကီုလေဝ်၊ တာလျိုင် ပါမောက္ခ သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင်သၠးပွး အကယ်ဒမစ် (Academic freedom) ကေုာံ သွက်ဂွံ စၞောန် ထ္ၜး ဂၠံင်တရဴ ကု တၞောဝ် တၟိ ဂှ် သ္ဒး ဆက် တန်တဴ အာ လၟိုန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[တက္ကသိုလ်]] (University)
* [[သုတေသန]] (Research)
* [[ဒံက်တာ (ဗြမဟိမု)]] (Doctorate)
* [[အစာဘာ]] (Teacher)

{{Navbox
| name = Academic Ranks
| title = ကဆံင် အကယ်ဒမစ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ တက္ကသိုလ် (Academic Ranks and Higher Education)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ကဆံင် ပါမောက္ခ (Professorial Ranks)
| list1 =
* [[ပါမောက္ခ]] (Full Professor)
* [[ပါမောက္ခ တွိုက်]] (Associate Professor)
* [[အစာ ထံက်ပင်]] (Assistant Professor)
* [[ပါမောက္ခ အာယုက်ဇၞော်]] (Professor Emeritus)
| group2 = ကဆံင် အစာဘာ (Teaching Ranks)
| list2 =
* [[အစာ လိက်]] (Lecturer / Senior Lecturer)
* [[အစာ ယာယဳ]] (Adjunct Professor)
* [[ညးစၞောန်ထ္ၜး]] (Instructor / Tutor)
| group3 = ကဆံင် သုတေသန (Research Roles)
| list3 =
* [[သုတေသဳ ပိုတ်သဒံက်]] (Postdoctoral Researcher)
* [[ညးထံက်ပင် သုတေသန]] (Research Assistant)
* [[ပါမောက္ခ သုတေသန]] (Research Professor)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင် (Related Topics)
| list4 =
* [[တက္ကသိုလ်]] (University)
* [[အခေါင် ကမၠောန် တန်တဴ]] (Tenure)
* [[ပရေင်သၠးပွး အကယ်ဒမစ်]] (Academic freedom)
* [[ပါမောက္ခချုပ်]] (Rector / Chancellor)
}}

[[Category:အကယ်ဒမစ်]]
[[Category:ပရေင်ပညာ]]
[[Category:ပါမောက္ခဂမၠိုင်]]
[[Category:တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>o3bwnptaj0ub14ynros0e38t0qgvfvn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကထိက</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11878</id>
    <revision>
      <id>56492</id>
      <timestamp>2026-07-31T00:16:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ကထိက''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Lecturer'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပရေင်ပညာ သၠုင် (Higher education) ကေုာံ တက္ကသိုလ် ဂမၠိုင် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် ကဆံင် အစာဘာ ဟွံသေင်မ္ဂး တၠပညာ အကယ်ဒမစ် (Academic rank...&quot;</comment>
      <origin>56492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24746" sha1="n2kqd0pbmj3t9suovrh985ags135pmt" xml:space="preserve">'''ကထိက''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Lecturer'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပရေင်ပညာ သၠုင် (Higher education) ကေုာံ တက္ကသိုလ် ဂမၠိုင် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် ကဆံင် အစာဘာ ဟွံသေင်မ္ဂး တၠပညာ အကယ်ဒမစ် (Academic rank) မနွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ ဗတောန် လိက်၊ ကဵု ပရေင်ဟီုတွံ၊ ကေုာံ ကၠောန် သုတေသန ပ္ဍဲ ဘာသာရပ် မဆေင်စပ် ကု ညးတအ် ရ။ 

အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ကဆံင် တာလျိုင် &quot;ကထိက&quot; ဝွံ တၞဟ်ခြာ အာ ဗွဲမဇၞော် အတိုင် သၞောတ် ပရေင်ပညာ ဍုင် မွဲ ကဵု မွဲ ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဍုင်အင်္ဂလာန် (UK) ကေုာံ ဍုင် ဓနသဟာယ (Commonwealth) မပ္တံကဵု ဍုင်အဝ်သတေလျာ ကေုာံ ဍုင်သိန်ကာပူ တအ် မ္ဂး၊ &quot;ကထိက&quot; ဝွံ ဒှ် ကဆံင် လၟိုန် (Tenured position) မတုပ်သၟဟ် ကု ကဆံင် ပါမောက္ခ အရီု (Assistant Professor) ပ္ဍဲ ဍုင်အမေရိကာန် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဍုင်အမေရိကာန် (USA) မ္ဂး၊ &quot;ကထိက&quot; ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် အစာဘာ ယာယဳ (Non-tenure track) မအာရီုစွံ လတူ ပရေင်ဗတောန် လိက် သၟး တုဲ တာလျိုင် သုတေသန ဟွံမဲ ရ။&lt;ref name=&quot;altbach&quot;&gt;{{cite book |last=Altbach |first=P. G. |title=The International Academic Profession: Portraits of Fourteen Countries |publisher=Carnegie Foundation for the Advancement of Teaching |year=1996 |pages=15-28}}&lt;/ref&gt;

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ကဆံင် ကထိက နကဵု လညာတ် ဝင်၊ တာလျိုင် ကမၠောန်၊ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ သၞောတ် ဂၠးတိ၊ သဇိုင် ဍာ်ဒကေဝ်၊ ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Lecture_at_the_University_of_Helsinki.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ကထိက မွဲ တၠ မဟီုတွံ ဗတောန် လိက် ပ္ဍဲ ခဒမ် ဟီုတွံ လိက် ဇၞော် (Lecture hall) ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ဟေလ်သိန်ကဳ (University of Helsinki)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ အၚ်္ဂလိက် &quot;Lecturer&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် လာတ္တေန် &quot;lector&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ညးမဗှ် လိက်&quot; ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် လဒေါဝ် တေအ်၊ အစာဘာ တအ် ဗှ် ထ္ၜး လိက် ပြကိုဟ် တြေံ တအ် ကု ကွးဘာ တအ် ရ။ ဝေါဟာရ မန် &quot;ကထိက&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် ပါဠိ (Kathika) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ညးမဟီုတွံ၊ ညးမတွံဓရ် ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမကဵု လညာတ်&quot; ရ။

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ ကထိက ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မနွံ ဍာ်ဒကေဝ် ပညာ သၠုင် (ဗွဲမဂၠိုင် အံင်လဝ် ဒဳဂရဳ ပါရဂူ - PhD) တုဲ မယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကဝ်လိက် ရ။ တာလျိုင် ညးတအ် ဂှ် ဟွံသေင် ဆ ဗတောန် လိက် ပ္ဍဲ ခဒမ် သၟး ပုဟ်၊ ညးတအ် သ္ဒး ဖန်ဗဒှ် လညာတ် တၟိ နကဵု ပရေင်သုတေသန (Research) ကေုာံ ပ္တိတ် လိက်ကၞပ် အကယ်ဒမစ် (Academic publications) တအ် ကီု ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Origins) ==
ဝင် ကဆံင် ကထိက ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဝင် ပရေင်ဒက်ပတန် တက္ကသိုလ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။

* '''ခေတ် လဒေါဝ် ဥရောပ (Medieval Europe):''' ပ္ဍဲ အခိင် ကာလ မဒက်ပတန် တက္ကသိုလ် ၜဝ်လဝ်ဂနာ (Bologna) ကေုာံ ပဴရဳသ် (Paris) ပ္ဍဲ ၁၁ ကဵု ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ ပရေင်ဗတောန် လိက် အဓိက ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဗှ် ပြကိုဟ် (Lectio) တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရ။ အစာ မဗှ် လိက် တအ် ဂှ် ညးကော်စ Lector ရ။
* '''ခေတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ:''' ကာလ တက္ကသိုလ် တအ် စ ပြံင်လှာဲ နူကဵု ဒၞာဲ မဗတောန် လိက် သၟး ညံင် ဂွံ ဒှ် ဒၞာဲ မဖန်ဗဒှ် သုတေသန (Humboldtian model of higher education) ဂှ်၊ တာလျိုင် ကထိက ဝွံ လှဲလး တိုန် တုဲ သ္ဒး ကၠောန် သီု သုတေသန သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပညာ ရ။
* '''ခေတ် ဓနသဟာယ ကေုာံ အာရှ:''' ဍုင် မဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု အင်္ဂလာန် (ဥပမာ - အိန္ဒိယ၊ ဍုင်ဗၟာ၊ မလေရှာ) တအ် ဝွံ ဒုင်ကေတ် သၞောတ် ကဆံင် အင်္ဂလာန် တုဲ သၞောတ် &quot;ကထိက အရီု (Assistant Lecturer) -&gt; ကထိက (Lecturer) -&gt; ကထိက ဇၞော် (Senior Lecturer)&quot; တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။&lt;ref name=&quot;tight&quot;&gt;{{cite book |last=Tight |first=M. |title=The Development of Higher Education in the United Kingdom |publisher=Open University Press |year=2009 |pages=45-55}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ တာလျိုင် ကေုာံ ကမၠောန် အဓိကဂမၠိုင် (Roles and Main Responsibilities) ==
ကထိက မွဲ တၠ ဝွံ နွံကဵု တာလျိုင် အဓိက ပိ သာ် မကော်စ &quot;တာလျိုင် ပိ ပြကာ&quot; (Tripartite mission) ရ -

# '''ပရေင်ဗတောန် လိက် (Teaching):'''
#* ဖန်ဇန် လၟေင် ကမၠောန် ဗတောန် (Syllabus) ကေုာံ လိက် သွက်ဂွံ ဗတောန်။
#* ကဵု ပရေင်ဟီုတွံ ဇၞော် (Lectures) ကေုာံ သဳကၠဳ ဂကောံ ဍောတ် (Seminars/Tutorials)။
#* ဖျေဟ် စၟတ် သွဟ် (Grading) လိက် စမ်ၜတ် ကေုာံ ပရဝ်ဂျေတ် ကွးဘာ တအ်။
# '''ပရေင်သုတေသန (Research):'''
#* ကၠောန် သုတေသန ပ္ဍဲ ဘာသာရပ် ဇကု မစိုန်သကီု။
#* ပတိတ် လိက်ပရေင် သုတေသန ပ္ဍဲ ဂျာနယ် အကယ်ဒမစ် (Peer-reviewed journals)။
#* ဂၠာဲ သြန် ထံက်ပင် သုတေသန (Research grants) နူ အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ တၞဟ်။
# '''ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ထံက်ပင် (Administration and Service):'''
#* ပါလုပ် ပ္ဍဲ ကမ္မတဳ တက္ကသိုလ် နာနာ သာ်။
#* ကဵု ကသပ် လပါ် ပညာ (Academic advising) ကု ကွးဘာ တအ်။

== ၄။ သၞောတ် ကဆံင် ပညာ အလုံ ဂၠးတိ (Global Academic Ranking Systems) ==
သၞောတ် ကဆံင် အစာဘာ တက္ကသိုလ် ဝွံ တၞဟ်ခြာ အာ အတိုင် ဒေသ ရ။ ဇယား ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ထ္ၜး ကဵု ပရေင်တုပ်သၟဟ် အကြာ သၞောတ် အဓိက ၃ သာ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တုပ်သၟဟ် ကဆံင် အကယ်ဒမစ် ပ္ဍဲ သၞောတ် နာနာ
|-
! သၞောတ် ယူကေ / ဓနသဟာယ (UK System)
! သၞောတ် အမေရိကာန် (US System)
! သၞောတ် ဍုင်ဗၟာ / မန် (Myanmar System)
! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ တာလျိုင်
|-
| '''ပါမောက္ခ''' (Professor)
| '''ပါမောက္ခ''' (Professor)
| '''ပါမောက္ခ''' (Professor)
| ကဆံင် သၠုင် အိုတ်၊ ညးမက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဌာန ဟွံသေင်မ္ဂး ကဏ္ဍ သုတေသန။
|-
| '''ဗှ် လိက် / ကထိက ဇၞော်''' (Reader / Senior Lecturer)
| '''ပါမောက္ခ တွက်ဖက်''' (Associate Professor)
| '''ပါမောက္ခ တွက်ဖက် / ကထိက ဇၞော်''' (Associate Professor)
| ကဆံင် လၟိုန် မနွံ ဍာ်ဒကေဝ် သုတေသန သၠုင် ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗ ဂၠိုင်။
|-
| '''ကထိက''' (Lecturer)
| '''ပါမောက္ခ အရီု''' (Assistant Professor)
| '''ကထိက''' (Lecturer)
| ကဆံင် လၟိုန် (တန်တဴ လတူ ဍုင်) မစ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ဗတောန် ကေုာံ သုတေသန။
|-
| '''ကထိက အရီု / အစာစမ်''' (Assistant Lecturer / Tutor)
| '''ကထိက / အစာဗတောန်''' (Lecturer / Instructor)
| '''ကထိက အရီု / နိဒါန် အစာ''' (Assistant Lecturer / Tutor)
| ကဆံင် စလုပ် ကမၠောန်၊ ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံမဲ ကဵု တာလျိုင် သုတေသန အဓိက ဏီ။
|}
&lt;ref name=&quot;shattock&quot;&gt;{{cite book |last=Shattock |first=M. |title=The Academic Profession in Britain |publisher=Higher Education Agency |year=2001 |pages=80-95}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ အဆံင် ကထိက ပ္ဍဲ သၞောတ် ယူကေ ကေုာံ ဍုင်ဓနသဟာယ (Lecturer in UK and Commonwealth Systems) ==
ပ္ဍဲကဵု ဍုင် အင်္ဂလာန်၊ အဝ်သတေလျာ၊ နျူဇြဳလာန် ကေုာံ သိန်ကာပူ တအ် မ္ဂး၊ အဆံင် '''ကထိက (Lecturer)''' ဝွံ ဒှ် အဆံင် အဓိက မွဲ မနွံကဵု တာလျိုင် သုတေသန ရ။

* ဍေဟ် တုပ်သၟဟ် ကု &quot;Assistant Professor&quot; ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ရ။
* ညးမကလိဂွံ ကဆံင် ဏအ် ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ကလိဂွံ ကသုက် ကမၠောန် လၟိုန် (Open-ended contract) ရ။ 
* သွက်ဂွံ ဂွံ ကဆံင် ဏအ်၊ ညးတအ် သ္ဒး အံင် လဝ် ဒဳဂရဳ ပါရဂူ (PhD) ကေုာံ သ္ဒး နွံ ပရေင်ဆဵုဂဗ သုတေသန ဒက်ပတန် (Postdoctoral experience) ရ။
* ကြဴနူ ကၠောန် ကမၠောန် ၅-၇ သၞာံ တုဲ ပရေင်သုတေသန အံင်ဇၞး မ္ဂး၊ ညးတအ် ဂွံ ဒုင် ပတိုန် ကဆံင် သၠုင် ညံင် ဂွံ ဒှ် '''ကထိက ဇၞော်''' (Senior Lecturer) ရ။

== ၆။ အဆံင် ကထိက ပ္ဍဲ သၞောတ် အမေရိကာန် (Lecturer in the US System) ==
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပရေင်ပညာ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ ကနေဒါ မ္ဂး၊ ဝေါဟာရ &quot;Lecturer&quot; ဝွံ နွံ အဓိပ္ပါယ် တၞဟ်ခြာ အာ သြာဲသြာဲ ရ။

* ပ္ဍဲ အမေရိကာန်၊ ကဆံင် မာန် ကလိဂွံ အလဵု လၟိုန် (Tenure-track) ဂှ် ညးကော်စ Assistant Professor -&gt; Associate Professor -&gt; Professor ရ။
* &quot;Lecturer&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;Instructor&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အစာဘာ ယာယဳ (Non-tenure track) ရ။ ညးတအ် နွံ တာလျိုင် ဆ သွက်ဂွံ ဗတောန် လိက် သၟး တုဲ၊ တက္ကသိုလ် ဟွံအာတ်မိက် တာလျိုင် သုတေသန နူ ညးတအ် ပုဟ်။
* ဗွဲမဂၠိုင် ညးတအ် ဒး ကၠောန် ကမၠောန် နကဵု လိက်ကသုက် အခိင် ပိုင်ခြာ (Short-term contracts) မပ္တံကဵု ၁ သၞာံ ဟွံသေင်မ္ဂး ၃ သၞာံ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်ဂီုကၠီု ကမၠောန် (Job security) အောန် ဗွဲမလောန် ရ။&lt;ref name=&quot;finkelstein&quot;&gt;{{cite book |last=Finkelstein |first=M. J. |title=The American Academic Profession: A Synthesis of Social Scientific Inquiry Since World War II |publisher=Ohio State University Press |year=1984 |pages=105-118}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ အဆံင် ပညာ မနွံပၟိက် (Qualifications and Educational Requirements) ==
သွက်ဂွံ ဒှ် ကထိက မွဲ တၠ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ခိုဟ်ဟ် မ္ဂး၊ လၟေင် ပညာ ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် မနွံပၟိက် တအ် ဂှ် သၠုင် ဗွဲမလောန် ရ -

# '''ဒဳဂရဳ ပါရဂူ (PhD):''' ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ဒဳဂရဳ ပါရဂူ ဂှ် ဒှ် အရာ မဒး နွံ ဟွံမဲ ဟွံတုဲ (Minimum requirement) သွက် ကဆံင် ကထိက ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ (ဆဂး ပ္ဍဲ ဘာသာရပ် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု သုခုမ၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကေုာံ ဂဥုဲ တအ် မ္ဂး ပရေင်ဆဵုဂဗ ကမၠောန် ဂှ် ကိစ္စဇၞော် နူ PhD မာန် ရ)။
# '''ပရေင်ဆဵုဂဗ ပရေင်သုတေသန (Postdoctoral Research):''' ကြဴနူ အံင် PhD တုဲ၊ တၠပညာ ဗွဲမဂၠိုင် သ္ဒး ဆက် ကၠောန် သုတေသန ၂-၅ သၞာံ (Postdoc) ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ဆဵုဂဗ ကေုာံ လိက်ပရေင် မဂၠိုင်။
# '''လိက်ပရေင် သုတေသန (Publications):''' သ္ဒး နွံ လိက်ပရေင် မပတိတ် လဝ် ပ္ဍဲ ဂျာနယ် မနွံ အဆံင် သၠုင် (High-impact journals)။
# '''ဍာ်ဒကေဝ် ဗတောန် လိက် (Teaching Portfolio):''' သ္ဒး နွံ အစောံသတ္တိ သွက်ဂွံ ဟီုတွံ ကေုာံ ရှင်းလင်း ထ္ၜး ပရူပရာ မဝါတ်ဂါတ် ကု ကွးဘာ တအ်။

== ၈။ ပရေင်သုတေသန ကေုာံ ပရေင်ဗတောန် (Research vs. Teaching Balance) ==
ပြသၞာ အဓိက မွဲ သွက် ကထိက တအ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဒှ် ပရေင်မဒး ညှိနှိုင်း (Balance) အကြာ အခိင် ဗတောန် လိက် ကေုာံ အခိင် ကၠောန် သုတေသန ရ။

တက္ကသိုလ် တအ် ဝွံ အာရီုစွံ လတူ အဆံင် ဂၠးတိ (University Rankings) တုဲ၊ အဆံင် ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု လၟိဟ် ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် သုတေသန မပတိတ် နူ တက္ကသိုလ် ဂှ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ကထိက တအ် ဒးဒုင် ဓရိုဟ် (Pressure) ညံင် ဂွံ ပတိတ် လိက်ပရေင် သုတေသန လၟိုန် ရ (လညာတ် ဏအ် ညးကော်စ &quot;Publish or Perish&quot; - ပတိတ် လိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဘဝ အစာ လီု)။ 

ဟိုတ်နူကဵု ဒး ကဵု အခိင် ကု သုတေသန ဂၠိုင် တုဲ၊ အခိင် သွက်ဂွံ ပြင်ဆင် လိက် ဗတောန် ကေုာံ ဆက်ဆံ ကု ကွးဘာ တအ် ဂှ် အောန် စှ်ေ အာ မာန် ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ တၠပညာ ညးမလ္ၚတ် ပရေင်ပညာ Ernest Boyer သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ လိက် ညး &quot;Scholarship Reconsidered&quot; ရ။&lt;ref name=&quot;boyer&quot;&gt;{{cite book |last=Boyer |first=E. L. |title=Scholarship Reconsidered: Priorities of the Professoriate |publisher=Carnegie Foundation for the Advancement of Teaching |year=1990 |pages=25-36}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပြသၞာ ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ (Challenges and Issues in the Modern Era) ==
ကထိက တအ် ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် တၟိ တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကသုက် ကမၠောန် (Casualization / Adjunctification):''' တက္ကသိုလ် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ဖအောန် စရိတ် ဂှ်၊ ညးတအ် ဟွံ ခါန်ကၞက် ကထိက လၟိုန် တုဲ စၞး ဂှ် ညးတအ် စကာ အစာ ယာယဳ (Adjuncts / Hourly-paid lecturers) မနွံကဵု သြန်ဂိတု အောန် ကေုာံ ဂီုကၠီု ကမၠောန် ဟွံမဲ ရ။
* '''တာလျိုင် မဂၠိုင်လောန် (Workload and Mental Health):''' ကထိက တအ် သ္ဒး ကၠောန် ကမၠောန် လတူ နူ ၄၀ နာဍဳ ပ္ဍဲ မွဲ သတ္တာဟ ဟိုတ်နူကဵု တာလျိုင် ဗတောန်၊ သုတေသန ကေုာံ အုပ်ဓုပ် ပံင်ကောံ လဝ် မွဲစွံ ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် စိုတ် ဍောင်ၜိုတ် (Burnout) လောဲသွာ ရ။
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Transformation):''' ကြဴနူ ကပ်ယဲ COVID-19 တုဲ၊ ကထိက တအ် သ္ဒး လ္ၚတ် ကေုာံ စကာ နဲကဲ ဗတောန် လိက် လတူ အင်တာနက် (Online teaching) ကေုာံ သ္ဒး တဝ်စၞေဟ် ကု ပြသၞာ ကွးဘာ တအ် စကာ ဉာဏ်စက် (AI) မပ္တံကဵု ChatGPT သွက်ဂွံ ချူ လိက် သွဟ် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ကထိက ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ပရေင်ပညာ သၠုင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တီခၠင် တၟိ (Knowledge creation) ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ。ညးတအ် ဒှ် မၞိဟ် မပလံင် ဗစိုပ် ပညာ ကု တၞောဝ် တၟိ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် နဲကဲ ဖြေစှ် ပြသၞာ သွက် ဂၠးတိ ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ အခန်အနင် ကထိက ဝွံ သ္ဒး ပြံင်လှာဲ အာ နူကဵု &quot;ညးမဟီုတွံ ပရူပရာ&quot; သၟး ဂှ် ညံင် ဂွံ ဒှ် &quot;ညးမဖန်ဇန် ပရေင်လ္ၚတ်&quot; (Facilitator of learning) ရောင်။ ဟိုတ်နူကဵု တင်ဂၞင် သီုဖအိုတ် ကလိဂွံ လောဲသွာ လတူ အင်တာနက် ဂှ်ရ၊ တာလျိုင် ကထိက ဂှ် ဒှ် အရာ မဒး ဗတောန် ကွးဘာ တအ် ညံင် ဂွံ စကာ လညာတ် ပါ်ပဲါ (Critical thinking) ကေုာံ ဗီုလဵု ဂွံ သုင်စောဲ တင်ဂၞင် တအ် ဂှ် ပ္ဍဲ ဘဝ ဍာံ ဍာံပြပြ ရောင်။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်မင်မဲ ကဆံင် ဘဝ အစာဘာ တအ် ညံင် ဂွံ ခိုင်ကၠိုက် ဂှ် လေဝ် ဒှ် တင် အဓိက သွက် အနာဂတ် တက္ကသိုလ် တအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပါမောက္ခ]] (Professor)
* [[တက္ကသိုလ်]] (University)
* [[သုတေသန]] (Research)
* [[ဒဳဂရဳ ပါရဂူ]] (Doctorate / PhD)

{{Navbox
| name = Academic Ranks
| title = ကဆံင် အကယ်ဒမစ် ကေုာံ အစာဘာ တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင် (Academic Ranks)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ကဆံင် သၠုင်
| list1 =
* [[ပါမောက္ခ ဂုဏ်ထူးဆောင်]] (Professor Emeritus)
* [[ပါမောက္ခ]] (Professor)
* [[ပါမောက္ခ တွက်ဖက်]] (Associate Professor)
| group2 = ကဆံင် လဒေါဝ် ကေုာံ သဇိုင်
| list2 =
* [[ကထိက ဇၞော်]] (Senior Lecturer)
* [[ပါမောက္ခ အရီု]] (Assistant Professor)
* [[ကထိက]] (Lecturer)
* [[ကထိက အရီု]] (Assistant Lecturer)
* [[အစာစမ်]] (Tutor)
| group3 = ကဆံင် သုတေသန
| list3 =
* [[သုတေသဳ ဇၞော်]] (Senior Researcher)
* [[သုတေသဳ ဒက်ပတန်]] (Postdoctoral Researcher)
* [[ကွးဘာ ပါရဂူ]] (PhD Candidate)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[တက္ကသိုလ်]] (University)
* [[သုတေသန]] (Research)
* [[ဒဳဂရဳ ပါရဂူ]] (PhD)
* [[အစာဘာ]] (Teacher)
}}

[[Category:ကဆံင် ပညာ]]
[[Category:တက္ကသိုလ်]]
[[Category:ပရေင်ပညာ]]
[[Category:ကမၠောန်]]</text>
      <sha1>n2kqd0pbmj3t9suovrh985ags135pmt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒဳဂရဳ ပါရဂူ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11879</id>
    <revision>
      <id>56493</id>
      <timestamp>2026-07-31T00:20:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဒဳဂရဳ ပါရဂူ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဒဳဂရဳ ဒံက်တာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Doctorate'', နူကဵု လာတ္တေန် ''doceō'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အဲ ဗတောန်&quot;) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒဳဂရဳ အကယ်ဒမစ် (Academic degree) မသၠုင် အိုတ် မက...&quot;</comment>
      <origin>56493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24359" sha1="h8r6wjvrg088q8s11gm6hurrxq1q5k8" xml:space="preserve">'''ဒဳဂရဳ ပါရဂူ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဒဳဂရဳ ဒံက်တာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Doctorate'', နူကဵု လာတ္တေန် ''doceō'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အဲ ဗတောန်&quot;) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒဳဂရဳ အကယ်ဒမစ် (Academic degree) မသၠုင် အိုတ် မကဵု နူကဵု တက္ကသိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး အေန်သတဳကျူရှေန် ပရေင်ပညာ သၠုင်ဂမၠိုင် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင်၊ ပရေင်ကလိဂွံ ဒဳဂရဳ ပါရဂူ ဝွံ ဒှ် အရာ မကဵု အခေါင် သွက်ဂွံ ဗတောန် လိက် ပ္ဍဲ အဆံင် တက္ကသိုလ် (University level) ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် သုတေသန အဆင့်သၠုင် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် မဆေင်စပ် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;noble&quot;&gt;{{cite book |last=Noble |first=K. A. |title=Changing Doctoral Degrees: An International Perspective |publisher=Society for Research into Higher Education |year=1994 |pages=15-22}}&lt;/ref&gt;

ဒဳဂရဳ ပါရဂူ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''ဒဳဂရဳ ပါရဂူ ဒဿန''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''Ph.D.''' (Doctor of Philosophy) မဒှ် ဒဳဂရဳ မဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်သုတေသန (Research doctorate) ရ။ ဆဂး ဒဳဂရဳ ပါရဂူ သွက် ကမၠောန် ပရဝ်ဖေတ်ရှေန်နယ် (Professional doctorates) မပ္တံကဵု ဒံက်တာ ဂဥုဲ (M.D.)၊ ဒံက်တာ သၞောဝ်ဥပဒေ (J.D.) ကေုာံ ဒံက်တာ ပရေင်ပညာ (Ed.D.) တအ် လေဝ် နွံ ဗွဲမဂၠိုင် ကီု ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဒဳဂရဳ ပါရဂူ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူ ဒဳဂရဳ နာနာ၊ လၟေင် ကမၠောန် သုတေသန၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ကမၠောန် အနာဂတ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:University_of_Bologna_Rectorate.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး တက္ကသိုလ် ဗဝ်လဝ်ညာ (University of Bologna) ပ္ဍဲ ဍုင်အဳတလဳ မဒှ် တက္ကသိုလ် တြေံ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ကေုာံ ဒၞာဲ မကတဵုဒှ် လဝ် ဒဳဂရဳ ပါရဂူ ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ်လဒေါဝ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဒံက်တာ&quot; (Doctor) ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် လာတ္တေန် &quot;doctor&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အစာ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ညးမဗတောန်&quot; (Teacher) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပရေင်ပညာ ဥရောပ ခေတ် လဒေါဝ် ဂှ်၊ ပရေင်ကလိဂွံ ဒဳဂရဳ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ပရေင်ဒုင်စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ပူဂိုလ် မွဲ နွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ဍိုက်ပေင် သွက်ဂွံ ဒှ် အစာ မာန် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ရ။

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ ဒဳဂရဳ ပါရဂူ ဂှ် ဒှ် ဒဳဂရဳ မစၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ပူဂိုလ် မွဲဝွံ ကလိဂွံ လညာတ် ပညာ ဇြိုဟ်နက် ပ္ဍဲ ဘာသာရပ် မွဲမွဲ၊ ကေုာံ မာန် ဖန်ဗဒှ် တင်ဂၞင် တၟိ ဟွံသေင်မ္ဂး လညာတ် သုတေသန တၟိ (Original contribution to knowledge) မာန် ဍာံပြ ရ။ ပူဂိုလ် မကလိဂွံ ဒဳဂရဳ ဏအ် ဝွံ ဂွံ ဒုင် ကော်စ နကဵု ဂုဏ်ဒုင် ယၟု &quot;ဒံက်တာ&quot; (Dr.) သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ကဆံင် ပညာ ညးတအ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Origins) ==
ဝင် ဒဳဂရဳ ပါရဂူ ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု တက္ကသိုလ် ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဥရောပ အခိင် ခေတ် လဒေါဝ် (Middle Ages) ၜိုတ် ၁၂ ကဵု ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ 
* '''ခေတ် လဒေါဝ်:''' တက္ကသိုလ် ပထမအိုတ် မကဵု ဒဳဂရဳ ဏအ် ဂှ် ဒှ် တက္ကသိုလ် ပ္ဍဲ ဍုင်ပါရဳ (University of Paris) ကေုာံ ဍုင်ဗဝ်လဝ်ညာ (University of Bologna) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ဒဳဂရဳ ဏအ် ကဵု ဆ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ပညာ သာသနာ (Theology)၊ သၞောဝ်ဥပဒေ (Law) ကေုာံ ဂဥုဲ (Medicine) သၟး ရ။
* '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ခေတ် တၟိ:''' ဒဳဂရဳ Ph.D. ခေတ်တၟိ မဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်သုတေသန သၟးသၟး (Research-based Ph.D.) ဂှ် စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျာမနဳ (Germany) ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ နကဵု သၞောတ် တက္ကသိုလ် ဟမ်ဗိုလ် (Humboldtian model of higher education) ရ။ လညာတ် ဏအ် အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ညာတ် တၟိ (Discovery) အဓိက တုဲ လက္ကရဴ ဂှ် ဍေဟ် ပြးဇး အာ ဇရေင် ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ အလုံ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;wellington&quot;&gt;{{cite book |last=Wellington |first=J. |author2=Bathmaker, A. M. |author3=Hunt, C. |title=Navigating the Doctoral Journey: A Handbook of Strategies for Success |publisher=Routledge |year=2005 |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဂကူ ဒဳဂရဳ ပါရဂူ အဓိကဂမၠိုင် (Types of Doctorates) ==
ဒဳဂရဳ ပါရဂူ ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ဂကူ အဓိက နာနာ သာ် အတိုင် တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ လၟေင် ကမၠောန် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ဒဳဂရဳ ပါရဂူ အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ ဒဳဂရဳ (Type)
! တင်ဂၞင် အဓိက ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ ဂမၠိုင်
|-
| '''ပါရဂူ သုတေသန''' (Research Doctorate)
| ဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်သုတေသန တၟိ ကေုာံ ပြကိုဟ် ဇၞော် (Dissertation)။ ဍေဟ် ဒှ် ဒဳဂရဳ အဓိက သွက် ပရေင်အကယ်ဒမစ်။
| Ph.D. (Doctor of Philosophy), D.Phil., D.Sc.
|-
| '''ပါရဂူ ပရဝ်ဖေတ်ရှေန်နယ်''' (Professional Doctorate)
| သွက်ဂွံ စကာ လညာတ် သုတေသန ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် လၟိုန် တ္ၚဲ တုဲ ဖန်ဇန် လဝ် သွက် ညးမကၠောန် ကမၠောန် အဓိက (Practitioners)။
| Ed.D. (Education), D.B.A. (Business), Psy.D. (Psychology).
|-
| '''ပါရဂူ လွဳလွတ် ဂဥုဲ/သၞောဝ်''' (Clinical/First-professional)
| ဒဳဂရဳ မဒး ကလိဂွံ သွက်ဂွံ လုပ် ကၠောန် ကမၠောန် ဂဥုဲ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောဝ်ဥပဒေ (ဟွံဒုင်သဇိုင် လတူ သုတေသန အလုံစုံ)။
| M.D. (Medicine), J.D. (Law), D.D.S. (Dentistry).
|-
| '''ပါရဂူ အဆင့်သၠုင်''' (Higher Doctorate)
| ဒဳဂရဳ မကဵု ကု တၠပညာ မနွံကဵု လိက်ပရေင် ကေုာံ သုတေသန ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ပွိုင် ဘဝ ညးတအ် (ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ယူကေ UK)။
| D.Litt. (Letters), LL.D. (Laws), D.D. (Divinity).
|}

== ၄။ လၟေင် ကမၠောန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဒဳဂရဳ (Process of Earning a Doctorate) ==
သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဒဳဂရဳ ပါရဂူ သုတေသန (Ph.D.) ဂှ် ညးလ္ၚတ် တအ် သ္ဒး ဖြတ် အာ လၟေင် ကမၠောန် ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ကေတ် အခိင် နူ ၃ သၞာံ စဵုကဵု ၇ သၞာံ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင် နူ ဂှ် ရ -

# '''ပရေင်ဗတောန် လိက် (Coursework):''' ပ္ဍဲ သၞောတ် အမေရိကာန် (US) ကေုာံ အာရှ လ္ၚဵု၊ ကွးဘာ တအ် သ္ဒး တိုန် ဘာ ပွိုင် ၁-၂ သၞာံ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သဇိုင် သဳအိုရဳ ခိုင်ကၠိုက်။
# '''သၟာန်သွဟ် အလုံစုံ (Comprehensive Examinations):''' သ္ဒး ဖြေ သၟာန်သွဟ် ဇၞော် ညံင် ဂွံ ဒုင် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ တီ ကၠိုဟ် ဘာသာရပ် ဍိုက်ပေင် ရ။ ယဝ် ဖြေ အံင် မ္ဂး ဒှ် အာ ကဆံင် &quot;Ph.D. Candidate&quot; ရ။
# '''ပတိုန် ထ္ၜး လိက်အဆိုပြု (Research Proposal Defense):''' ကွးဘာ သ္ဒး ပတိုန် ထ္ၜး တင်ရန်တၟအ်၊ သၟာန် သုတေသန၊ ကေုာံ နဲကဲ သုတေသန ကု ကမ္မတဳ အစာ တအ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် စ ကၠောန် ကမၠောန် ရ။
# '''ပရေင်ကၠောန် သုတေသန (Data Collection &amp; Analysis):''' ကၠောန် သုတေသန ဍာံပြ နကဵု ပရေင်လ္ၚတ် ပ္ဍဲ ရုင်စမ် (Lab)၊ ဌာန် ဒေသ (Fieldwork) ဟွံသေင်မ္ဂး နူ စရင်အင် (Data) ရ။
# '''ပရေင်ချူ ပြကိုဟ် (Dissertation Writing):''' ချူ ပကောံ တင်ဂၞင် သီုဖအိုတ် ညံင် ဂွံ ဒှ် လိက် ပြကိုဟ် ဇၞော် မွဲ ရ။&lt;ref name=&quot;simpson&quot;&gt;{{cite book |last=Simpson |first=R. |title=How to get a PhD: A handbook for students and their supervisors |publisher=Open University Press |year=1983 |pages=50-65}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ နဲကဲ သုတေသန ကေုာံ ပရေင်ချူ ပြကိုဟ် (Research Methods and Dissertation) ==
အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် Ph.D. ဂှ် ဒှ် '''ပြကိုဟ်''' (Dissertation/Thesis) ရ။ ပြကိုဟ် ဏအ်ဝွံ သ္ဒး ဒှ် အရာ မကတဵုဗဒှ် လညာတ် တၟိ (Original contribution) သွက် ဘာသာရပ် ဂှ် ရ။

ပြကိုဟ် မွဲဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် နွံ လၟိဟ် မလိက် အကြာ ၈၀,၀၀၀ ကဵု ၁၀၀,၀၀၀ မလိက် ရ (တန်တဴ ကု ဘာသာရပ်)။ ဍေဟ် သ္ဒး ပါလုပ် သီုကဵု ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လိက်တြေံ (Literature review)၊ နဲကဲ သုတေသန (Methodology) - မပ္တံကဵု နဲကဲ လၟိဟ် (Quantitative) ဟွံသေင်မ္ဂး နဲကဲ ဍာ်ဒကေဝ် (Qualitative)၊ တင်ဂၠာဲဆဵု (Findings) ကေုာံ တင်သ္ၚောပ် (Conclusion) ရ။

ကြဴနူ ချူ တုဲ၊ ကွးဘာ သ္ဒး ဖြတ် '''ပေါဲ စၟတ်မင် ပါင်''' (Viva Voce ဟွံသေင်မ္ဂး Oral Defense) ရ။ ပ္ဍဲ ပေါဲ ဏအ်၊ တၠပညာ (Examiners) မကၠုင် နူ အပ္ဍဲ ကေုာံ မ္ၚး တက္ကသိုလ် သၟာန် သွဟ် သ္ကာတ်သ္ကာတ်မြဟ်မြဟ် သွက်ဂွံ စၟတ်မင် ဒဒှ်ရ ကွးဘာ ဂှ် ဍိုက်ပေင် ဍာ်ဒကေဝ် သွက်ဂွံ ဒှ် ပါရဂူ ဍာံပြ ရ။

== ၆။ ဒဳဂရဳ ပါရဂူ ပ္ဍဲ သၞောတ် ပရေင်ပညာ ဒေသနာနာ (Doctorates in Different Educational Systems) ==
လၟေင် ကမၠောန် သွက် ပါရဂူ ဝွံ တၞဟ်ခြာ အာ အတိုင် ဒေသ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ -

* '''သၞောတ် အမေရိကာန် (US System):''' သွက်ဂွံ ကလိဂွံ Ph.D. မ္ဂး ဒး တိုန် ဘာ ပွိုင် ၂ သၞာံ ကၠာ၊ တုဲ ဖြေ သၟာန်သွဟ် အလုံစုံ (Comps)၊ တုဲ ဍောတ် ၃-၄ သၞာံ သွက်ဂွံ ကၠောန် ပြကိုဟ် ရ။ သီုဖအိုတ် ကေတ် အခိင် ၅ နူ ၇ သၞာံ ရ။
* '''သၞောတ် ဥရောပ ကေုာံ ယူကေ (UK/European System):''' ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံမဲ ကု ပရေင်ဗတောန် လိက် (Coursework) ပုဟ်။ ကွးဘာ တအ် လုပ် စ ကၠောန် သုတေသန တိုက်ရိုက် နူ သၞာံ ပထမ ရ။ သီုဖအိုတ် ကေတ် အခိင် ၃ နူ ၄ သၞာံ သၟး ရ၊ ဆဂး ညးတအ် ဒး နွံ ဒဳဂရဳ မဟာဝိဇ္ဇာ (Master's degree) ခိုင်ကၠိုက် မွဲ ကၠာ ရ။&lt;ref name=&quot;bogle&quot;&gt;{{cite book |last=Bogle |first=D. |title=The Doctoral Degree in Europe: A Perspective on the Current State |publisher=EUA Publications |year=2018 |pages=25-33}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဖဵု ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် ကြဴနူ ကလိဂွံ ဒဳဂရဳ (Benefits and Career Path After Doctorate) ==
ကလိဂွံ ဒဳဂရဳ ပါရဂူ ဂှ် ဍေဟ် ပံက် ကဵု ဂၠံင်တရဴ သွက် ပရေင်ကမၠောန် အဆံင်သၠုင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

# '''ပရေင်အကယ်ဒမစ် (Academia):''' ဒှ် တင်အာတ်မိက် အဓိက သွက်ဂွံ ဒှ် အစာဘာ တက္ကသိုလ် (Lecturer/Professor) ကေုာံ သၟာသုတေသန (Post-doctoral researcher) ရ။
# '''ကမၠောန် အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Government &amp; Policy):''' ညးမကလိဂွံ ပါရဂူ တအ် လုပ် ကၠောန် ပ္ဍဲ ဌာန သုတေသန အလဵုအသဳ သွက်ဂွံ ဖျေဟ် မဟာဗျူဟာ ကေုာံ ပဝ်လသဳ (Policy making) ဍုင် ရ။
# '''ပရေင်ကမၠောန် ပုဂ္ဂလိက (Industry &amp; R&amp;D):''' ကုမ္ပဏဳ နည်းပညာ၊ ဓါတုဗေဒ၊ ကေုာံ ဂဥုဲ (Pharmaceuticals) တအ် နွံ ပၟိက် သၟာသုတေသန အဆင့်သၠုင် သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် ကပေါတ် တၟိ တၟိ ရ။

== ၈။ ဒဳဂရဳ ပါရဂူ ဂုဏ်တၟေင် (Honorary Doctorates) ==
&quot;ဒဳဂရဳ ပါရဂူ ဂုဏ်တၟေင်&quot; (Honorary Doctorate / Doctor Honoris Causa) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒဳဂရဳ တက္ကသိုလ် မွဲ ဇိုန်နှင်း ကဵု ကု ပူဂိုလ် မွဲမွဲ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ကမၠောန် ဂုဏ်တၟေင် ညးတအ် မကၠောန် လဝ် သွက် ဂကောံမၞိဟ်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ယေန်သၞာင် ဟွံသေင်မ္ဂး အနုသုခုမ ရ။ 

ဒဳဂရဳ ဏအ်ဝွံ ဟွံဒး တိုန် ဘာ ကေုာံ ဟွံဒး ချူ ပြကိုဟ် ပုဟ်။ ပူဂိုလ် မကလိဂွံ ဒဳဂရဳ ဂုဏ်တၟေင် ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံစကာ ဂုဏ်ဒုင် ယၟု &quot;ဒံက်တာ&quot; (Dr.) ပ္ဍဲ ကမၠောန် လၟိုန် တ္ၚဲ တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် ဆ သင်္ကေတ ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ ရဴဂဴ မွဲ သၟး ရ။

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပြသၞာ ပ္ဍဲ ပရေင်လ္ၚတ် ပါရဂူ (Challenges and Issues in Doctoral Studies) ==
ပရေင်ကတ် လ္ၚတ် ပါရဂူ ဝွံ ဒှ် တရဴ မဂၠိင်သ္ၚောဲ ကေုာံ ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန် တုဲ ကွးဘာ တအ် ဒး ဆဵုဂဗ ပြသၞာ နာနာ သာ် ရ -

* '''ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် (Mental Health):''' ကွးဘာ ပါရဂူ ဗွဲမဂၠိုင် ဒး ဒုင် ဓရိုဟ် (Stress)၊ စံင်တူ (Anxiety) ကေုာံ အထီးကျန် (Isolation) ဟိုတ်နူကဵု ကမၠောန် သုတေသန မဝါတ်ဂါတ် ရ။
* '''ပြသၞာ သြန်ဘဏ္ဍာ (Funding Issues):''' ကွးဘာ ဗွဲမဂၠိုင် ဒး ဂၠာဲ သြန်ထံက်ပင် (Scholarships / Grants) သွက်ဂွံ တိုန် ဘာ ကေုာံ ဂျိုင်တန်တဴ ပ္ဍဲ အခိင် လ္ၚတ် လိက် မာန် ရ။
* '''ပရေင်ဆက်ဆံ ကု အစာ (Supervisor Relationship):''' ပရေင်ဆက်ဆံ အကြာ ကွးဘာ ကေုာံ အစာ ကဵု ကသပ် (Advisor) ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်။ ယဝ်ရ ဟွံညဳသၟဟ် မ္ဂး ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ပြကိုဟ် ဂွံ လအ် အာ မာန် ရ။
* '''ပြသၞာ ကမၠောန် (Job Market):''' လၟိဟ် ညးမကလိဂွံ Ph.D. ဂှ် ဂၠိုင် နူကဵု ဒၞာဲ ကမၠောန် အစာဘာ (Tenure-track positions) တုဲ ကွးဘာ တအ် ဒး ပြိုင်ပ္ကာန် ရေင်သကအ် သ္ကာတ်မြဟ် ဗွဲမလောန် ရ။&lt;ref name=&quot;park&quot;&gt;{{cite book |last=Park |first=C. |title=Redefining the Doctorate |publisher=Higher Education Academy |year=2007 |pages=10-18}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ဒဳဂရဳ ပါရဂူ ဝွံ ဆက် တန်တဴ နဒဒှ် ကဆံင် ပညာ အကယ်ဒမစ် မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် သင်္ကေတ လညာတ် ဉာဏ်၊ ပရေင်အေင်ဒုင်၊ ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် တင်ဂၞင် တၟိ သွက် ဂကောံမၞိဟ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ လၟေင် ပရေင်လ္ၚတ် ပါရဂူ ဝွံ သ္ဒး ပြံင်လှာဲ အာ ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ပရေင်နွံပၟိက် ကမၠောန် မ္ၚး တက္ကသိုလ် (Industry needs) ဂၠိုင် တိုန် ရ။ တက္ကသိုလ် တအ် စ ဖန်ဇန် ကၠုင် ပါရဂူ မပံင်ကောံ ဘာသာရပ် နာနာ (Interdisciplinary Ph.D.) ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် နကဵု အင်တာနက် (Online doctorates) သွက်ဂွံ ကဵု အခေါင် ကု ကွးဘာ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒေသ မာန် ရောင်။ ၜိုန်ရ ပြသၞာ နွံ ဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ကတ် လ္ၚတ် ပါရဂူ ဝွံ ဒှ် ဇြဟတ် အဓိက သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်သိပ္ပံ၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ နည်းပညာ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ဍာံဍာံပြပြ ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[တက္ကသိုလ်]] (University)
* [[သုတေသန]] (Research)
* [[ဒဳဂရဳ မဟာဝိဇ္ဇာ]] (Master's degree)
* [[ပရေင်ပညာ သၠုင်]] (Higher education)

{{Navbox
| name = Academic Degrees
| title = ဒဳဂရဳ အကယ်ဒမစ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ သၠုင် (Academic Degrees and Higher Education)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ကဆံင် ဒဳဂရဳ အဓိက
| list1 =
* [[ဒဳဂရဳ ဗာတ်ချ်လာ]] (Bachelor's degree)
* [[ဒဳဂရဳ မဟာဝိဇ္ဇာ]] (Master's degree)
* [[ဒဳဂရဳ ပါရဂူ]] (Doctorate / Ph.D.)
* [[ပါရဂူ ပရဝ်ဖေတ်ရှေန်နယ်]] (Professional doctorate)
| group2 = လၟေင် ကမၠောန် ကေုာံ သုတေသန
| list2 =
* [[သုတေသန]] (Research)
* [[ပြကိုဟ်]] (Dissertation / Thesis)
* [[ပရေင်စၟတ်မင် ပါင်]] (Viva Voce)
* [[ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လိက်တြေံ]] (Literature review)
| group3 = မၞိဟ် ကေုာံ အေန်သတဳကျူရှေန်
| list3 =
* [[တက္ကသိုလ်]] (University)
* [[ပါမောက္ခ]] (Professor)
* [[သၟာသုတေသန]] (Researcher)
* [[ကွးဘာ]] (Student)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ဒဳဂရဳ ဂုဏ်တၟေင်]] (Honorary degree)
* [[သြန်ထံက်ပင် ပညာ]] (Scholarship)
* [[ပရေင်ပညာ သၠုင်]] (Higher education)
}}

[[Category:ဒဳဂရဳဂမၠိုင်]]
[[Category:ပရေင်ပညာ သၠုင်]]
[[Category:သုတေသန]]
[[Category:အကယ်ဒမစ်]]</text>
      <sha1>h8r6wjvrg088q8s11gm6hurrxq1q5k8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒဳဂရဳ မဟာဝိဇ္ဇာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11880</id>
    <revision>
      <id>56494</id>
      <timestamp>2026-07-31T00:23:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဒဳဂရဳ မဟာဝိဇ္ဇာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Master of Arts'' ဟွံသေင်မ္ဂး အတ္ကရက္ဍိုပ် ''MA'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''M.A.'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒဳဂရဳ အဆံင် လက္ကရဴ ဘာတန် တက္ကသိုလ် (Postgraduate degree) မွဲ မကဵု လဝ် ကု...&quot;</comment>
      <origin>56494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25461" sha1="ixy4bye1ru4ys97f5cjv2kihe768ixm" xml:space="preserve">'''ဒဳဂရဳ မဟာဝိဇ္ဇာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Master of Arts'' ဟွံသေင်မ္ဂး အတ္ကရက္ဍိုပ် ''MA'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''M.A.'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒဳဂရဳ အဆံင် လက္ကရဴ ဘာတန် တက္ကသိုလ် (Postgraduate degree) မွဲ မကဵု လဝ် ကု ညးမအံင်ဇၞး အာ ပရေင်လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဘာသာရပ် လပါ် ဝိဇ္ဇာ၊ ယေန်သၞာင်၊ မနုဿဗေဒ (Humanities) ကေုာံ သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် (Social sciences) တအ် ရ။ ဝေါဟာရ ဏအ်ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် လာတ္တေန် ''Magister Artium'' တုဲ ဒှ် ဒဳဂရဳ အဆံင် သၠုင် နူကဵု ဒဳဂရဳ ဝိဇ္ဇာ (Bachelor of Arts) ကေုာံ သဝ် နူကဵု ဒဳဂရဳ ပါရဂူ (Doctorate/PhD) ရ။&lt;ref name=&quot;ruegg&quot;&gt;{{cite book |last=Rüegg |first=W. |title=A History of the University in Europe: Volume 1, Universities in the Middle Ages |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |pages=145-152}}&lt;/ref&gt;

သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဒဳဂရဳ မဟာဝိဇ္ဇာ မ္ဂး၊ ကွးဘာ တအ် သ္ဒး တိုန် ဘာ ပွိုင် မွဲ သၞာံ စဵုကဵု ၜါ သၞာံ (တန်တဴ အတိုင် သၞောတ် ပရေင်ပညာ ဍုင် ကေုာံ တက္ကသိုလ်) တုဲ သ္ဒး ချူ လိက်စံင် သုတေသန (Thesis ဟွံသေင်မ္ဂး Dissertation) နကဵု လညာတ် လ္ၚတ် ဇြိုဟ်နက် မွဲ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဒဳဂရဳ မဟာဝိဇ္ဇာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လၟေင် ကမၠောန်၊ သၞောတ် ပရေင်ပညာ ဂၠးတိ၊ ကေုာံ ၚုဟ်မး ဍေဟ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:University_of_Bologna_Alma_Mater_Studiorum.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး တက္ကသိုလ် ဗဝ်လဝ်ညာ (University of Bologna) ဍုင်အဳတလဳ၊ မဒှ် တက္ကသိုလ် တြေံအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မစတင် ကဵု လဝ် ဒဳဂရဳ အဆံင် မဟာ (Master's degree)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ဒဳဂရဳ မဟာဝိဇ္ဇာ&quot; (Master of Arts) ဝွံ ဒှ် တဆိပ်ကြာ အကယ်ဒမစ် (Academic degree) မထ္ၜး ကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ ဉာဏ် ပညာ မဇြိုဟ်နက် လတူ ဘာသာရပ် မွဲမွဲ ရ။ နကဵု လညာတ် ပရေင်ပညာ ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ ညးမကလိဂွံ ဒဳဂရဳ ဏအ် ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မနွံကဵု အစောံသတ္တိ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပြသၞာ၊ စကာ လညာတ် ပါ်ပဲါ (Critical thinking) ကေုာံ မာန် ကၠောန် ပရေင်သုတေသန အလဵုဇကု ရ။

ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဒဳဂရဳ ဏအ်ဝွံ ကဵု လဝ် သွက် ဘာသာရပ် မပ္တံကဵု ဝင်၊ အရေဝ်ဘာသာ၊ လိက်ပတ်၊ ဒဿနိကဗေဒ၊ ပညာ ပရေင်မၞိဟ်၊ ပညာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ယေန်သၞာင် အနုသုခုမ တအ် ရ။ ဍေဟ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဒဳဂရဳ မဟာသိပ္ပံ (Master of Science - MSc) မအာရီုစွံ လတူ ဘာသာရပ် သိပ္ပံ၊ ဂၞန် သင်္ချာ ကေုာံ နည်းပညာ တအ် ရ။ ဒဳဂရဳ မဟာဝိဇ္ဇာ ဝွံ ဒှ် ဂၠံင်တရဴ အဓိက သွက် ညးမမိက်ဂွံ ဆက် လ္ၚတ် အဆံင် ပါရဂူ (PhD) ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမမိက်ဂွံ လုပ် ကၠောန် ပ္ဍဲ ကမၠောန် အုပ်ဓုပ်၊ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ဂကောံ သုတေသန နာနာ သာ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Origins) ==
ဝင် လဒက်ပတန် ဒဳဂရဳ မဟာ (Master's degree) ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် လဒေါဝ် ဥရောပ (Middle Ages) ပ္ဍဲ ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ တက္ကသိုလ် တြေံ အိုတ် ပ္ဍဲ ဥရောပ မပ္တံကဵု တက္ကသိုလ် ဗဝ်လဝ်ညာ (University of Bologna)၊ တက္ကသိုလ် ပါရဳ (University of Paris) ကေုာံ တက္ကသိုလ် အံက်သဖို့ (University of Oxford) တအ် စတင် သၞောတ် ပရေင်ပညာ ဏအ် ရ။

ပ္ဍဲ ခေတ် တေအ်၊ ဝေါဟာရ &quot;Magister&quot; (Master) ကေုာံ &quot;Doctor&quot; ဂှ် စကာ လဝ် နကဵု အဓိပ္ပါယ် တုပ် တုဲ၊ ဍေဟ် ထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ ပူဂိုလ် ဂှ် ကလိဂွံ အခေါင် သွက်ဂွံ ဗတောန် လိက် (License to teach / ''licentia docendi'') ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် တအ် ရ။ ဘာသာရပ် မလ္ၚတ် ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု '''Trivium''' (သဒ္ဒါ၊ ယုတ္တိဗေဒ၊ ဝေါဟာရဗေဒ) ကေုာံ '''Quadrivium''' (ဂၞန်၊ ဂဳတ၊ ဂျဳသြမေထရဳ၊ နက္ခတ္တဗေဒ) မဒှ် သဇိုင် သွက် ပညာ ဝိဇ္ဇာ (Arts) ခေတ် လၟုဟ် ရ။ စိုပ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ သၞောတ် တက္ကသိုလ် ဍုင်ဂျာမနဳ ကေုာံ အမေရိကာန် တအ် ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် သုတေသန ခေတ်တၟိ တုဲ ဒဳဂရဳ မဟာဝိဇ္ဇာ ဝွံ ဒှ် အာ အဆံင် အကယ်ဒမစ် မတၞဟ်ခြာ သွက် ပရေင်လ္ၚတ် လက္ကရဴ ဘာတန် (Graduate studies) ဍာံဍာံပြပြ ရ။&lt;ref name=&quot;clark&quot;&gt;{{cite book |last=Clark |first=B. R. |title=The Research Foundations of Graduate Education: Germany, Britain, France, United States, Japan |publisher=University of California Press |year=1993 |pages=50-65}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဗွိုက်လ္ၚတ် ကေုာံ ဘာသာရပ်ဂမၠိုင် (Scope and Subjects of Study) ==
ဒဳဂရဳ မဟာဝိဇ္ဇာ ဝွံ လှဲလး ဗွဲမလောန် တုဲ ပံင်ကောံ လဝ် ဘာသာရပ် ဂမၠိုင် မဆေင်စပ် ကု ကောန်မၞိဟ်၊ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ရ။ ဘာသာရပ် အဓိက မလေပ် ကဵု ဒဳဂရဳ MA ဂှ် နွံ အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် -

* '''ပညာ မနုဿ (Humanities):''' မပ္တံကဵု ဝင် (History)၊ ဒဿနိကဗေဒ (Philosophy)၊ လိက်ပတ် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ (Literature and Linguistics)၊ ဘာသာရေင် (Religion)။ ဘာသာရပ် တအ် ဏအ် အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ပါ်ပဲါ ကေုာံ ကၠိုဟ်ခၠင် ၚုဟ်မး ကောန်မၞိဟ် ရ။
* '''သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် (Social Sciences):''' မပ္တံကဵု ပညာ ပရေင်မၞိဟ် (Sociology)၊ ပညာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Science)၊ မနုဿဗေဒ (Anthropology) ကေုာံ လ္ၚတ် ပရေင်ဆက်ဆံ ဂၠးတိ (International Relations)။
* '''အနုသုခုမ (Fine Arts and Design):''' မပ္တံကဵု ဂဳတ၊ ပရေင်ပါန်ခဳ၊ ပါန်ပု၊ ကေုာံ ပြဇာတ် (ၜိုန်ရ လ္ၚဵု ကဵု နကဵု Master of Fine Arts - MFA ကီုလေဝ်)။
* '''ပရေင်ဆက်ဆံ ကေုာံ မဳဒဳယာ (Communications and Media):''' လ္ၚတ် ပရူ ပရေင်ဆက်ဆံ မၞိဟ်၊ ပရိုင်၊ ကေုာံ မဳဒဳယာ ခေတ်တၟိ။

== ၄။ လၟေင် ကမၠောန် ကေုာံ သၞောတ် ပရေင်ပညာ (Process and Educational Structure) ==
သွက်ဂွံ လုပ် တိုန် ဘာ တန် မဟာဝိဇ္ဇာ မ္ဂး၊ ပူဂိုလ် မွဲ သ္ဒး အံင်ဇၞး လဝ် ဒဳဂရဳ ဝိဇ္ဇာ (BA) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒဳဂရဳ သဇိုင် မွဲမွဲ ကၠာ ရ။ လၟေင် ကမၠောန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဒဳဂရဳ MA ဂှ် ပါ်လဝ် အဓိက ၜါ သာ် ရ -

# '''သၞောတ် လ္ၚတ် ပ္ဍဲ ခဒမ် (Taught Master's):''' သၞောတ် ဏအ်ဝွံ ကွးဘာ တအ် ဒး တိုန် ဘာ ပ္ဍဲ ခဒမ် (Lectures)၊ ဒး ဖြေ သွဟ် (Exams) ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် ပရဝ်ဂျေတ် (Assignments) ရ။ လက္ကရဴ အိုတ် မ္ဂး ဒး ချူ လိက်စံင် ဍောတ် (Dissertation) မွဲ ရ။ သၞောတ် ဏအ် ပြာကတ် ပ္ဍဲ ဍုင်အင်္ဂလာန် ကေုာံ ဥရောပ ဗွဲမဂၠိုင်။
# '''သၞောတ် သုတေသန (Research Master's):''' သၞောတ် ဏအ်ဝွံ ဟွံဒး တိုန် ဘာ ပ္ဍဲ ခဒမ် ဂၠိုင်ဂၠိုင် ပုဟ်၊ ဍေဟ် အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ကၠောန် သုတေသန အလဵုဇကု သၟး ရ။ ကွးဘာ သ္ဒး ချူ လိက်စံင် သုတေသန မဇၞော် (Thesis) မွဲ တုဲ ဒး ဒုင် စၟတ်မင် သၟာန်သွဟ် နူကဵု ကမ္မတဳ အစာပါရဂူ (Viva Voce) ရ။

== ၅။ ဒဳဂရဳ မဟာဝိဇ္ဇာ ကေုာံ မဟာသိပ္ပံ မဟွံတုပ်သၟဟ် (Differences between MA and MSc) ==
ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ Master of Arts (MA) ကေုာံ Master of Science (MSc) ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် မွဲ သွက် ကွးဘာ တအ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ ဒဳဂရဳ မဟာဝိဇ္ဇာ (MA) ကေုာံ မဟာသိပ္ပံ (MSc)
|-
! လက္ခဏာ
! ဒဳဂရဳ မဟာဝိဇ္ဇာ (MA)
! ဒဳဂရဳ မဟာသိပ္ပံ (MSc)
|-
| '''ဗွိုက် ဘာသာရပ်''' || ပညာ မနုဿ၊ ယေန်သၞာင်၊ သုခုမ၊ လိက်ပတ်။ || သိပ္ပံ၊ ဂၞန် သင်္ချာ၊ နည်းပညာ၊ ပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ။
|-
| '''နဲကဲ လ္ၚတ် (Methodology)''' || ဒုင်သဇိုင် လတူ '''နဲကဲ ဍာ်ဒကေဝ်''' (Qualitative)၊ လညာတ် ပါ်ပဲါ၊ ကေုာံ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လိက်တြေံ။ || ဒုင်သဇိုင် လတူ '''နဲကဲ လၟိဟ်''' (Quantitative)၊ စရင်အင်၊ ကေုာံ ပရေင်စမ်ၜတ် ပ္ဍဲ ဓာတ်ခဒမ် (Lab experiments)။
|-
| '''တင်ရန်တၟအ်''' || သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် အခိုက်အလိုက် ကောန်မၞိဟ်၊ ဝင်၊ ကေုာံ ပြသၞာ ဂကောံမၞိဟ်။ || သွက်ဂွံ ဂၠာဲ သွဟ် သိပ္ပံ၊ တီထွင် နည်းပညာ ကေုာံ ဖျေဟ် သၞောဝ် သဘာဝ။
|-
| '''ဥပမာ ဘာသာရပ်''' || ဝင် (History)၊ ဒဿနိကဗေဒ (Philosophy)၊ အင်္ဂလိက် (English)။ || ရူပဗေဒ (Physics)၊ ဇဳဝဗေဒ (Biology)၊ ကွန်ပျူတာ (Computer Science)။
|}

== ၆။ လဒက်ပတန် သုတေသန ကေုာံ လိက်ပရေင် (Research Structure and Thesis) ==
သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဒဳဂရဳ MA ဂှ်၊ ပရေင်ချူ လိက်စံင် သုတေသန (Master's Thesis/Dissertation) ဝွံ ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ရ။ လိက်စံင် ဏအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် နွံ ဇမၠိင် အကြာ ၁၅,၀၀၀ စဵုကဵု ၄၀,၀၀၀ မလိက် ရ။

* '''ပရေင်ရုဲစှ် က္ဍိုပ်လိက် (Topic Selection):''' ကွးဘာ သ္ဒး ရုဲစှ် က္ဍိုပ်လိက် မနွံကဵု တင်သၟာန် သုတေသန (Research Question) မတၟေင် ကေုာံ ဟွံကေင် နွံ လဝ် ဏီ။
* '''ပရေင်လ္ၚတ် လိက်တြေံ (Literature Review):''' သ္ဒး ဗှ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လိက်အုပ်၊ လိက်ပရေင် ဂျာနယ် တအ် မဆေင်စပ် ကု က္ဍိုပ်လိက် ဇကု။
* '''နဲကဲ သုတေသန (Methodology):''' ပ္ဍဲ ပညာ ဝိဇ္ဇာ မ္ဂး၊ ညးတအ် စကာ နဲကဲ သၟာန်သွဟ် (Interviews)၊ ပရေင်လ္ၚတ် ဝင် လိက်တၟအ် (Archival research)၊ ကေုာံ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိပ္ပါယ် (Discourse analysis) ရ။
* '''ပရေင်ဓမံက်ထ္ၜး (Defense/Viva):''' ကြဴနူ ချူ တုဲ မ္ဂး၊ လိက်စံင် ဂှ် သ္ဒး ဒုင် စၟတ်မင် သၟာန်သွဟ် နူကဵု အစာပါရဂူ တအ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ အံင် ဟွံအံင် ရ။&lt;ref name=&quot;altbach&quot;&gt;{{cite book |last=Altbach |first=P. G. |title=Global Perspectives on Higher Education |publisher=Johns Hopkins University Press |year=2016 |pages=112-128}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ သၞောတ် ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲ ဍုင်နာနာ (Educational Systems in Various Countries) ==
သၞောတ် ပရေင်ကဵု ဒဳဂရဳ မဟာဝိဇ္ဇာ ဝွံ တၞဟ်ခြာ အာ အတိုင် ဍုင် ကေုာံ ဒေသ ရ -

* '''ဍုင်အမေရိကာန် (United States):''' ဗွဲမဂၠိုင် ဒး ကေတ် အခိင် ၜါ သၞာံ ရ။ ကွးဘာ တအ် သ္ဒး တိုန် ဘာ ပ္ဍဲ ခဒမ် (Coursework) ဗွဲမဂၠိုင် ကၠာ ဟွံဂွံ ချူ လိက်စံင် သုတေသန ရ။
* '''ဍုင်အင်္ဂလာန် (United Kingdom):''' သၞောတ် MA ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန် ဂှ် ပြဟ် ဗွဲမလောန် တုဲ ဒး ကေတ် အခိင် ဆ မွဲ သၞာံ (၁၂ ဂိတု) သၟး ရ။ ဍေဟ် အာရီုစွံ လတူ လိက်စံင် လက္ကရဴ အိုတ် (Dissertation) ရ။
* '''ရးဥရောပ (European Union):''' အတိုင် ပရေင်တုပ်စိုတ် '''သၞောတ် ဗဝ်လဝ်ညာ''' (Bologna Process)၊ ဍုင် ဥရောပ ဗွဲမဂၠိုင် ဖန်ဇန် လဝ် သၞောတ် ပညာ ၃ လွှာ ဂှ် - ဝိဇ္ဇာ (၃ သၞာံ)၊ မဟာဝိဇ္ဇာ (၂ သၞာံ) ကေုာံ ပါရဂူ (၃ သၞာံ) သွက်ဂွံ ညံင် သၞောတ် ပညာ ဂွံ တုပ်သၟဟ် အလုံ ဥရောပ ရ။&lt;ref name=&quot;crosier&quot;&gt;{{cite book |last=Crosier |first=D. |author2=Parveva, T. |title=The Bologna Process: Its Impact in Europe |publisher=Eurydice |year=2013 |pages=22-35}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ၚုဟ်မး ကေုာံ အခေါင်အရာ ကမၠောန် (Value and Career Opportunities) ==
ဒဳဂရဳ မဟာဝိဇ္ဇာ ဝွံ ပံက် ကဵု တြင် သွက် ကမၠောန် နာနာ သာ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။ ၜိုန်ရ ဍေဟ် ဟွံသေင် ဘာသာရပ် ကမၠောန် ပြဟ် (Vocational) ဗီု ကဵု အေန်ဂျေန်နဳယာ ကီုလေဝ်၊ အစောံသတ္တိ လညာတ် ပါ်ပဲါ ကေုာံ လိက်ပတ် ဝွံ နွံ ပၟိက် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

* '''ပရေင်ပညာ ကေုာံ တက္ကသိုလ် (Academia &amp; Education):''' ဒှ် အစာဘာ၊ အစာ တက္ကသိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဆက် လ္ၚတ် အဆံင် ပါရဂူ (PhD) သွက်ဂွံ ဒှ် သၟာသုတေသန အကယ်ဒမစ်။
* '''အလဵုအသဳ ကေုာံ သၞောဝ် (Government &amp; Public Policy):''' လုပ် ကၠောန် ပ္ဍဲ ဌာန အလဵုအသဳ၊ ဂကောံ မဟာမိတ် ဍုင်၊ ပရေင်ကလုတ် ကေုာံ ပရေင်ဖျေဟ် မဟာဗျူဟာ ဍုင်။
* '''ဂကောံ ဟွံသေင် အလဵုအသဳ (NGOs &amp; International Orgs):''' သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ်၊ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် (ဥပမာ ပ္ဍဲ ကုလသမဂ္ဂ UN)။
* '''မဳဒဳယာ ကေုာံ ပရိုင် (Media &amp; Journalism):''' ဒှ် အစာပရိုင်၊ ညးဒါန် လိက် (Editor)၊ ကေုာံ ညးမချူ လိက် (Writer)။&lt;ref name=&quot;symes&quot;&gt;{{cite book |last=Symes |first=C. |title=Working Knowledge: The New Vocationalism and Higher Education |publisher=Open University Press |year=2000 |pages=85-102}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ အပြံင်အလှာဲ ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် (Changes in the Digital Era) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ ခေတ် အင်တာနက် ဏအ်၊ သၞောတ် ဗတောန် ဒဳဂရဳ မဟာဝိဇ္ဇာ ဝွံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် ဗွဲမဇၞော် ရ။ 

* '''ပရေင်ဗတောန် အောန်လာင် (Online MA):''' တက္ကသိုလ် ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တအ် ပံက် ကၠုင် ဘာ တန် မဟာ အောန်လာင် (Online distance learning) မာန် ပကဵု ညံင် ကွးဘာ နူကဵု ဍုင် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒၞာဲ ဂွံ လ္ၚတ် ကေတ် ပညာ နူ သ္ၚိ ရ။
* '''ပရေင်လ္ၚတ် ပံင်ကောံ (Interdisciplinary Studies):''' ခေတ် လၟုဟ် ဝွံ ဘာသာရပ် ဝိဇ္ဇာ သၟး ဟွံသေင်၊ ညးတအ် ပံင်ကောံ ဘာသာရပ် နာနာ ဥပမာ - မဟာဝိဇ္ဇာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဉာဏ်စက် (MA in Politics and Artificial Intelligence) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒစ်ဂျစ်တယ် မနုဿဗေဒ (Digital Humanities) သွက်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ခေတ် နည်းပညာ ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ဒဳဂရဳ မဟာဝိဇ္ဇာ (MA) ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ပညာ ဝိဇ္ဇာ ကေုာံ သုတေသန မနုဿ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ ဍေဟ် ဟွံသေင် ဆ တဆိပ်ကြာ လတူ စက္ခော သၟး၊ ဆဂး ဍေဟ် ထ္ၜး ကဵု အစောံသတ္တိ ကောန်မၞိဟ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ဘဝ၊ ဝင်၊ ကေုာံ ပြသၞာ ဂကောံမၞိဟ် ဇြိုဟ်ဇြိုဟ်နက်နက် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ၜိုန်ရ ခေတ် နည်းပညာ (STEM) ဇၞော်မောဝ် တိုန် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်နွံပၟိက် လတူ မၞိဟ် မနွံကဵု လညာတ် ပါ်ပဲါ (Critical thinkers)၊ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် (Empathy) ကေုာံ ဉာဏ် ကောန်မၞိဟ် မစဳကၠး တအ် ဂှ် ဆက် ကိစ္စဇၞော် ဒၟံင် လၟိုန် ရောင်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဒဳဂရဳ မဟာဝိဇ္ဇာ ဝွံ သ္ဒး ဆက် တန်တဴ ညံင် ဂွံ ဒှ် လွဟ် ပညာ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဂကောံမၞိဟ် မနွံကဵု တရားမျှတ ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[တက္ကသိုလ်]] (University)
* [[ပညာ ဝိဇ္ဇာ]] (Arts and Humanities)
* [[ဒဳဂရဳ ဝိဇ္ဇာ]] (Bachelor of Arts)
* [[ဒဳဂရဳ ပါရဂူ]] (Doctor of Philosophy - PhD)
* [[သုတေသန]] (Research)

{{Navbox
| name = Academic Degrees
| title = တဆိပ်ကြာ ကေုာံ ဒဳဂရဳ အကယ်ဒမစ်ဂမၠိုင် (Academic Degrees)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဒဳဂရဳ သဇိုင် (Undergraduate)
| list1 =
* [[ဒဳဂရဳ ဝိဇ္ဇာ]] (BA)
* [[ဒဳဂရဳ သိပ္ပံ]] (BSc)
* [[ဒဳဂရဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (BBA)
* [[ဒဳဂရဳ အေန်ဂျေန်နဳယာ]] (BEng)
| group2 = ဒဳဂရဳ လက္ကရဴ (Postgraduate)
| list2 =
* [[ဒဳဂရဳ မဟာဝိဇ္ဇာ]] (MA)
* [[ဒဳဂရဳ မဟာသိပ္ပံ]] (MSc)
* [[ဒဳဂရဳ မဟာပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (MBA)
* [[ဒဳဂရဳ မဟာပရေင်ပညာ]] (MEd)
| group3 = ဒဳဂရဳ သၠုင်အိုတ် (Doctorate)
| list3 =
* [[ဒဳဂရဳ ပါရဂူ]] (PhD)
* [[ဒဳဂရဳ ပါရဂူ ပရေင်ပညာ]] (EdD)
* [[ဒဳဂရဳ ပါရဂူ ဂဥုဲ]] (MD)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[တက္ကသိုလ်]]
* [[လိက်စံင် သုတေသန]] (Thesis)
* [[အစာပါရဂူ]] (Professor)
* [[သၞောတ် ဗဝ်လဝ်ညာ]] (Bologna Process)
}}

[[Category:ပရေင်ပညာ]]
[[Category:ဒဳဂရဳ အကယ်ဒမစ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:တက္ကသိုလ်]]
[[Category:မနုဿဗေဒ]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>ixy4bye1ru4ys97f5cjv2kihe768ixm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒဳဂရဳ ဝိဇ္ဇာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11881</id>
    <revision>
      <id>56495</id>
      <timestamp>2026-07-31T00:28:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဒဳဂရဳ ဝိဇ္ဇာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Bachelor of Arts'', လာတ္တေန်: ''Artium Baccalaureus'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Baccalaureus Artium'', ဗွဲခမၞောန် '''BA''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''AB''') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒဳဂရဳ သဇိုင် (Undergraduate degree) မကဵု လဝ် နူကဵ...&quot;</comment>
      <origin>56495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23849" sha1="fuqlhwiap9sjdaw3sw7ylt7exjqukrm" xml:space="preserve">'''ဒဳဂရဳ ဝိဇ္ဇာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Bachelor of Arts'', လာတ္တေန်: ''Artium Baccalaureus'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Baccalaureus Artium'', ဗွဲခမၞောန် '''BA''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''AB''') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒဳဂရဳ သဇိုင် (Undergraduate degree) မကဵု လဝ် နူကဵု တက္ကသိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကဝ်လိက် တအ် ကြဴနူ ကွးဘာ မွဲ အံင်ဇၞး မွဲစွံ ကု ပရေင်လ္ၚတ် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ ဝိဇ္ဇာ (Arts)၊ ဘာသာရပ် လိက်ပတ် ကေုာံ မနုဿ (Humanities)၊ သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် (Social sciences)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပညာ လွပ် ယေန်သၞာင် တအ် ရ။ လၟေင် အခိင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကလိဂွံ ဒဳဂရဳ ဏအ် ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် စကာ အခိင် ပွိုင် ပိ သၞာံ ဟွံသေင်မ္ဂး ပန် သၞာံ အတိုင် သၞောတ် ပရေင်ပညာ ဍုင် မွဲ ကဵု မွဲ ရ။&lt;ref name=&quot;ruegg&quot;&gt;{{cite book |last=Rüegg |first=W. |title=A History of the University in Europe: Volume 1, Universities in the Middle Ages |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

ဒဳဂရဳ ဝိဇ္ဇာ ဝွံ ဒှ် ဒဳဂရဳ အကယ်ဒမစ် မတြေံ အိုတ် ကေုာံ မၞိဟ် မတီ ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် မွဲ ရ။ သၞောတ် ဒဳဂရဳ ဏအ်ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ညာဏ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Critical thinking)၊ ပရေင်စောံသတ္တိ ဆက်ဆံ (Communication skills)၊ ကေုာံ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် သဘာဝ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဒဳဂရဳ ဝိဇ္ဇာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဗီုပြင် လဒက်ပတန်၊ ကဏ္ဍ လ္ၚတ်၊ ကေုာံ အခေါင်အရာ ကမၠောန် အနာဂတ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:University_of_Oxford,_Examination_Schools.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး တက္ကသိုလ် အံက်သဖို့ (University of Oxford) မဒှ် တက္ကသိုလ် တြေံ အိုတ် မွဲ မစတင် ကဵု လဝ် ဒဳဂရဳ ဝိဇ္ဇာ ပ္ဍဲ ဥရောပ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ဒဳဂရဳ ဝိဇ္ဇာ&quot; (Bachelor of Arts) ဝွံ နွံ တမ်မူလ နူကဵု ဝေါဟာရ လာတ္တေန် &quot;baccalaureus artium&quot; ရ။ &quot;Baccalaureus&quot; ဝွံ ဂွံအဓိပ္ပါယ် ကွးဘာ မအံင်ဇၞး လဝ် အဆံင် သဇိုင်၊ တုဲ &quot;Artium&quot; ဂွံအဓိပ္ပါယ် ဝိဇ္ဇာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပညာ လွပ် (Arts) ရ။

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် အကယ်ဒမစ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒဳဂရဳ မကဵု ကု ကွးဘာ မလ္ၚတ် လဝ် ဘာသာရပ် မဆေင်စပ် ကု ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ရ။ ဒဳဂရဳ ဏအ် ဟွံတုပ် ကု ဒဳဂရဳ သိပ္ပံ (Bachelor of Science - BSc) မအာရီုစွံ လတူ နဲကဲ သိပ္ပံ၊ စၟတ်သမ္တီ လၟိဟ် (Quantitative) ကေုာံ စမ်းသပ် ပ္ဍဲ ရုင်စမ်းသပ် (Laboratory) ပုဟ်။ BA ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ဗှ် လိက်၊ ပရေင်ချူ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Qualitative) ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပဲါ သုတေသန ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Origins) ==
သၞောတ် ဒဳဂရဳ ဝိဇ္ဇာ ဝွံ စတင် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ် ခေတ် လဒေါဝ် ဥရောပ (Medieval European universities) မပ္တံကဵု '''[[တက္ကသိုလ် ပါရဳ]]''' (University of Paris) ကေုာံ '''[[တက္ကသိုလ် အံက်သဖို့]]''' (University of Oxford) ပ္ဍဲ ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ တေအ် ရ။

ပ္ဍဲ အခိင် တေအ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် &quot;ဝိဇ္ဇာ&quot; (Liberal Arts) ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု လၟေင် ပညာ အဓိက သတ္တ (၇) သာ် ရ -
* '''ထရဳဗဳယောမ်''' (Trivium): သဒ္ဒါ (Grammar)၊ လိက်ဟီုတွံ (Rhetoric)၊ ကေုာံ ယုတ္တိဗေဒ (Logic)။ (ဏအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ဒဳဂရဳ ဝိဇ္ဇာ BA)။
* '''ကွာဒရဳဗဳယောမ်''' (Quadrivium): ဂၞန်သင်္ချာ (Arithmetic)၊ ဂျဳအဝ်မေတ်ထရဳ (Geometry)၊ ဂဳတ (Music)၊ ကေုာံ နက္ခတ္တဗေဒ (Astronomy)။ (ဏအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ဒဳဂရဳ မဟာ MA)။

ကြဴနူ မလ္ၚတ် အံင်ဇၞး ထရဳဗဳယောမ် တုဲ၊ ကွးဘာ တအ် ကလိဂွံ ဒဳဂရဳ ဝိဇ္ဇာ (BA) တုဲ မာန် ဆက် လ္ၚတ် ကွာဒရဳဗဳယောမ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဒဳဂရဳ မဟာ ဝိဇ္ဇာ (Master of Arts - MA) ရ။&lt;ref name=&quot;rashdall&quot;&gt;{{cite book |last=Rashdall |first=H. |title=The Universities of Europe in the Middle Ages |publisher=Clarendon Press |year=1895 |pages=430-440}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ လဒက်ပတန် ပရေင်ပညာ ကေုာံ လၟေင် အခိင် (Academic Structure and Duration) ==
လၟေင် အခိင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဒဳဂရဳ ဝိဇ္ဇာ ဝွံ တၞဟ်ခြာ အာ အတိုင် သၞောတ် ပရေင်ပညာ ဍုင် ရ -

* '''သၞောတ် ၃ သၞာံ (Three-Year System):''' ဗွဲမဂၠိုင် စကာ ပ္ဍဲ ဍုင် အင်္ဂလာန် (UK)၊ အဝ်သတြေလျာ၊ နျူဇြဳလာန် ကေုာံ ဍုင် အလုံ ဥရောပ (အတိုင် ပရေင်တုပ်စိုတ် ဗဝ်လဝ်ညာ Bologna Process) ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဏအ်၊ ကွးဘာ တအ် လ္ၚတ် ဘာသာရပ် အဓိက (Major) ဇကု တိုက်ရိုက် နူ သၞာံ ပထမ ရ။
* '''သၞောတ် ၄ သၞာံ (Four-Year System):''' ဗွဲမဂၠိုင် စကာ ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (US)၊ ဍုင်ကာနေဒါ၊ ကေုာံ ဍုင် အာရှ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဏအ်၊ ကွးဘာ တအ် သ္ဒး လ္ၚတ် ဘာသာရပ် သဇိုင် ဓမ္မတာ (General Education) ပ္ဍဲ ပွိုင် မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ၜါ သၞာံ ကၠာ၊ တုဲ မာန် ဆက် လ္ၚတ် ဘာသာရပ် အဓိက ပ္ဍဲ သၞာံ လက္ကရဴ ရ။&lt;ref name=&quot;geiger&quot;&gt;{{cite book |last=Geiger |first=R. L. |title=The History of American Higher Education: Learning and Culture from the Founding to World War II |publisher=Princeton University Press |year=2014 |pages=112-120}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ဘာသာရပ် ကေုာံ ကဏ္ဍလ္ၚတ်ဂမၠိုင် (Subjects and Disciplines) ==
ဒဳဂရဳ ဝိဇ္ဇာ ဝွံ ကဵု လဝ် လတူ ဘာသာရပ် ဗွဲမဂၠိုင် မဆေင်စပ် ကု ကောန်မၞိဟ် ရ။ ဘာသာရပ် အဓိက (Majors) မလေပ် ဆဵု ဂၠိုင် အိုတ် တအ် ဂှ် -

* '''ဘာသာရပ် လိက်ပတ် ကေုာံ အရေဝ် (Languages and Literature):''' လိက်ပတ် အင်္ဂလိက်၊ လိက်ပတ် မန်၊ လိက်ပတ် ပြင်သေတ်၊ ဘာသာဗေဒ (Linguistics)။
* '''ဘာသာရပ် မနုဿ (Humanities):''' ဝင် (History)၊ ဒဿနိကဗေဒ (Philosophy)၊ ပရေင်လ္ၚတ် သာသနာ (Religious Studies)။
* '''သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် (Social Sciences):''' သောသဳယဝ်လဝ်ဂျဳ (Sociology)၊ စိုတ်ဗေဒ (Psychology)၊ မနုဿဗေဒ (Anthropology)၊ ဍုင်ကွာန်ဗေဒ (Political Science)။
* '''ပညာ လွပ် ရုပ်သာ် (Fine Arts &amp; Performing Arts):''' ပါန်ခဳ (Painting)၊ ဂဳတ (Music)၊ လှ်ေ ကေုာံ ပြဇာတ် (Theater arts) - (ၜိုန်ရ တက္ကသိုလ် လ္ၚဵု ကဵု ဒဳဂရဳ BFA တၞဟ်ခြာ ကီုလေဝ်)။

== ၅။ ဗီုပြင် တၞဟ်ခြာ အကြာ ဒဳဂရဳ ဝိဇ္ဇာ ကဵု သိပ္ပံ (Differences between BA and BSc) ==
ပရေင်ရုဲစှ် အကြာ BA ကဵု BSc (Bachelor of Science) ဝွံ ဒှ် တင် အဓိက သွက် ကွးဘာ တက္ကသိုလ် တအ် ရ။ 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ ဒဳဂရဳ ဝိဇ္ဇာ (BA) ကေုာံ ဒဳဂရဳ သိပ္ပံ (BSc)
|-
! အင်္ဂလက္ခဏာ
! ဒဳဂရဳ ဝိဇ္ဇာ (BA)
! ဒဳဂရဳ သိပ္ပံ (BSc)
|-
| '''ဗွိုက် လ္ၚတ် (Focus)'''
| အာရီုစွံ လတူ ပရေင်မၞိဟ်၊ ယေန်သၞာင်၊ အရေဝ် ကေုာံ ဝင်။ လ္ၚတ် လှဲလး (Broad study)။
| အာရီုစွံ လတူ ဂၞန်သင်္ချာ၊ သိပ္ပံ၊ နည်းပညာ ကေုာံ စမ်းသပ်။ လ္ၚတ် ဇြိုဟ်နက် (Specialized study)။
|-
| '''နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Methodology)'''
| ဍာ်ဒကေဝ် (Qualitative)၊ ပရေင်ဗှ် လိက်၊ ပရေင်ချူ အက်သေ (Essays) ကေုာံ ဒဿန။
| လၟိဟ် (Quantitative)၊ ပရေင်တွက် ဂၞန်၊ ပရေင်စမ်းသပ် ပ္ဍဲ ရုင်စမ်းသပ် (Lab work)။
|-
| '''ဘာသာရပ် ဥပမာ (Examples)'''
| ဝင်၊ စိုတ်ဗေဒ၊ လိက်ပတ်၊ ဍုင်ကွာန်ဗေဒ။
| ရူပဗေဒ၊ ဇဳဝဗေဒ၊ ကွန်ပျူတာ၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ။
|-
| '''ကမၠောန် အနာဂတ် (Careers)'''
| အစာဘာ၊ သၟာသတင်း (Journalist)၊ သၟာသၞောဝ်၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ်။
| အစာသိပ္ပံ၊ ဒေတာ စမ်းသပ်၊ အစာဂဥုဲ၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ။
|}

== ၆။ သၞောတ် ပရေင်ပညာ အလုံ ဂၠးတိ (Education Systems Worldwide) ==
ဒဳဂရဳ ဝိဇ္ဇာ ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ ဒေသ နာနာ သာ် ရ -

* '''ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (USA):''' ကွးဘာ တအ် သ္ဒး လ္ၚတ် ဘာသာရပ် သဇိုင် (Liberal Arts core) မပ္တံကဵု သိပ္ပံ၊ သင်္ချာ ကေုာံ ဝင် ၜိုန်ရ ညးတအ် ကေတ် BA ကီုလေဝ် ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ကွးဘာ တအ် ဂွံ နွံကဵု ညာဏ် လှဲလး ရ။&lt;ref name=&quot;bok&quot;&gt;{{cite book |last=Bok |first=D. |title=Higher Education in America |publisher=Princeton University Press |year=2013 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;
* '''ဍုင်အင်္ဂလာန် (UK):''' အာရီုစွံ လတူ ဘာသာရပ် အဓိက တိုက်ရိုက် ရ။ ယဝ်ရ လ္ၚတ် ဝင် မ္ဂး၊ သ္ဒး ဗှ် ကေုာံ ချူ လိက် ပရူ ဝင် ဇြိုဟ်နက် ပ္ဍဲ ပွိုင် ၃ သၞာံ ရ။ BA (Hons) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒဳဂရဳ မနွံကဵု အဆံင် ဂုဏ်ထူး (Honours) ရ။
* '''ဍုင်အာရှ (Asia):''' ဍုင် မပ္တံကဵု အိန္ဒိယ ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ တအ် စကာ သၞောတ် မကၠုင် နူ အင်္ဂလာန် ကီုလေဝ်၊ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ပြံင်လှာဲ အာ သၞောတ် ၄ သၞာံ သွက်ဂွံ တုပ် ကု သၞောတ် အမေရိကာန် ကေုာံ ဂၠးတိ ရ။

== ၇။ ဖဵု ကေုာံ တင်ခိုဟ် (Advantages and Benefits of a BA) ==
ပရေင်လ္ၚတ် ဒဳဂရဳ ဝိဇ္ဇာ ဝွံ ကဵု ဖဵုခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် သွက် ဘဝ ကောန်မၞိဟ် ရ -

# '''ညာဏ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Critical Thinking):''' ကွးဘာ တအ် လ္ၚတ် ဗီုလဵု ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပြသၞာ၊ ပါ်ပဲါ လညာတ် နာနာ ကေုာံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု ရ။
# '''စောံသတ္တိ ဆက်ဆံ (Communication Skills):''' ပရေင်ချူ အက်သေ ကေုာံ ပရေင်ဟီုတွံ (Presentations) ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ဝိဇ္ဇာ ပကဵု ညံင် ကွးဘာ တအ် ဂွံ လေပ် အရေဝ် ကေုာံ ပရေင်ချူ လိက် ခိုဟ် ဗွဲမလောန် ရ။
# '''ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ညးတၞဟ် (Empathy and Cultural Awareness):''' ပရေင်လ္ၚတ် ဝင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ပကဵု ညံင် ပိုယ် ဂွံ ကၠိုဟ် လညာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဂကူ တၞဟ် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;nussbaum&quot;&gt;{{cite book |last=Nussbaum |first=M. C. |title=Not for Profit: Why Democracy Needs the Humanities |publisher=Princeton University Press |year=2010 |pages=20-35}}&lt;/ref&gt;
# '''ပရေင်လောဲသွာ ပြံင်လှာဲ (Adaptability):''' ဟိုတ်နူ ညာဏ် လှဲလး တုဲ၊ မၞိဟ် မနွံကဵု BA တအ် မာန် ပြံင်လှာဲ ကမၠောန် နာနာ သာ် လောဲသွာ နူကဵု မၞိဟ် မနွံကဵု ပညာ နည်းပညာ စက် သၟး ရ。

== ၈။ အခေါင်အရာ ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Career Opportunities and Economics) ==
မၞိဟ် မကလိဂွံ ဒဳဂရဳ ဝိဇ္ဇာ တအ် ဝွံ နွံကဵု အခေါင်အရာ ကမၠောန် လှဲလး ဗွဲမလောန် ၜိုန်ရ ကမၠောန် လ္ၚဵု ဟွံဆက်စပ် တိုက်ရိုက် ကု ဘာသာရပ် မလ္ၚတ် လဝ် ကီုလေဝ် ရ။ ကမၠောန် အဓိက တအ် ဂှ် -

* '''ပရေင်ပညာ (Education):''' အစာဘာ၊ အစာၝောအ်၊ ညးအုပ်ဓုပ် ဘာလ္ၚတ်။
* '''မဳဒဳယာ ကေုာံ လိက်ပတ် (Media and Journalism):''' သၟာသတင်း (Journalist)၊ ညးဒါန်လိက် (Editor)၊ ညးချူလိက်၊ ညးကဵု လညာတ် ဆက်ဆံ ညးဍုင်ကွာန် (Public Relations - PR)။
* '''အလဵုအသဳ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ (Government and Law):''' ဝန်ထမ်း အလဵုအသဳ (Civil service)၊ ညးကဵု ကသပ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဆက် လ္ၚတ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Law school) သွက်ဂွံ ဒှ် သၟာသၞောဝ် ရ။
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကုမ္ပဏဳ (Business and Management):''' ဂကောံ မၞိဟ် အုပ်ဓုပ် (HR)၊ ပရေင်ဆက်ဆံ ကေုာံ စျေးကွက် (Marketing) ရ။ ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် တအ် ဒးဂၞပ် စောံသတ္တိ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Soft skills) နူ မၞိဟ် မတုဲ လဝ် BA ရ။

== ၉။ လညာတ် အောန်စှ်ေ ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ် (Criticisms and Challenges) ==
ၜိုန်ရ BA နွံကဵု တင်ခိုဟ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု လညာတ် ပရေအ် ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

* '''သြန်ဂိတု အောန် (Lower Starting Salaries):''' သြန်ဂိတု စစ ကမၠောန် သွက် မၞိဟ် မတုဲ BA ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် အောန် နူကဵု မၞိဟ် မတုဲ ဒဳဂရဳ STEM (သိပ္ပံ၊ နည်းပညာ၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ) တအ် ရ။ 
* '''စောံသတ္တိ နည်းပညာ အောန် (Lack of Hard Skills):''' လညာတ် လ္ၚဵု ဟီု ဒဒှ်ရ ဒဳဂရဳ ဝိဇ္ဇာ ဂှ် ကဵု ညာဏ် လှဲလး သၟး တုဲ ဟွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ကမၠောန် စက် ဟွံသေင်မ္ဂး နည်းပညာ မနွံ ပၟိက် ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ဏအ် ရ။
* '''ပရေင်ဖအောန် သြန်ဘဏ္ဍာ (Underfunding):''' တက္ကသိုလ် ဗွဲမဂၠိုင် ဖအောန် သြန်ထံက်ပင် သွက် ဌာန ဝိဇ္ဇာ တုဲ သၠုင် ကဵု သြန် သွက် ဌာန သိပ္ပံ ကေုာံ စက်ယန္တရား ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ဒဳဂရဳ ဝိဇ္ဇာ ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ပရေင်ပညာ တက္ကသိုလ် ကေုာံ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် ရ။ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု မၞိဟ် မနွံကဵု ညာဏ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်၊ မာန် ကၠိုဟ်ခၠင် သဘာဝ ဂကောံမၞိဟ်၊ ကေုာံ မာန် ချဳဓရာင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မပြံင်လှာဲ ဒၟံင် လၟိုန် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ် ခေတ် ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence - AI) ဏအ်၊ ၜိုန်ရ AI မာန် ကၠောန် ကမၠောန် စက် ကေုာံ တွက် ဂၞန် ပြဟ် ကီုလေဝ်၊ AI တအ် ဟွံမာန် ဖန်ဗဒှ် ညာဏ် ကၠိုဟ်ခၠင် ကောန်မၞိဟ် (Empathy)၊ ပရေင်ဖန်ဇန် သုခုမ (Creativity)၊ ကေုာံ ဒဿနိကဗေဒ (Ethics) ပုဟ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ စောံသတ္တိ မကလိဂွံ နူ ပရေင်လ္ၚတ် ဒဳဂရဳ ဝိဇ္ဇာ ဝွံ သ္ဒး ဆက် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ပလံင် ဗစိုပ် ဂကောံမၞိဟ် ညံင် ဂွံ မင်မဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သၠးပွး အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဒဳဂရဳ သိပ္ပံ]] (Bachelor of Science)
* [[ဒဳဂရဳ မဟာ]] (Master's degree)
* [[ဒဳဂရဳ ပါရဂူ]] (Doctorate / PhD)
* [[ပရေင်ပညာ တက္ကသိုလ်]] (Higher education)
* [[ဝိဇ္ဇာ]] (Liberal arts)

{{Navbox
| name = Academic degrees
| title = ဒဳဂရဳ အကယ်ဒမစ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ တက္ကသိုလ် (Academic Degrees and Higher Education)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဒဳဂရဳ သဇိုင် (Undergraduate)
| list1 =
* [[ဒဳဂရဳ ဝိဇ္ဇာ]] (BA)
* [[ဒဳဂရဳ သိပ္ပံ]] (BSc)
* [[ဒဳဂရဳ အေန်ဂျေန်နဳယာ]] (BEng)
* [[ဒဳဂရဳ ဥပဒေ]] (LLB)
| group2 = ဒဳဂရဳ မဟာ (Postgraduate)
| list2 =
* [[ဒဳဂရဳ မဟာ ဝိဇ္ဇာ]] (MA)
* [[ဒဳဂရဳ မဟာ သိပ္ပံ]] (MSc)
* [[ဒဳဂရဳ မဟာ စၟိန်ပြမာန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (MBA)
| group3 = ဒဳဂရဳ အဆံင် သၠုင် (Doctoral)
| list3 =
* [[ဒဳဂရဳ ပါရဂူ ဖဳလဝ်သဝ်ဖဳ]] (PhD)
* [[ဒဳဂရဳ ပါရဂူ ဂဥုဲ]] (MD)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[တက္ကသိုလ်]] (University)
* [[ကဝ်လိက်]] (College)
* [[ပရေင်ပါ်ခြာ ကဏ္ဍ လ္ၚတ်]] (Academic discipline)
* [[ဝိဇ္ဇာ]] (Arts and Humanities)
}}

[[Category:ပရေင်ပညာ]]
[[Category:ဒဳဂရဳ တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဝိဇ္ဇာ]]
[[Category:ဘာသာရပ် လ္ၚတ်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>fuqlhwiap9sjdaw3sw7ylt7exjqukrm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကွးဘာ ပါရဂူ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11882</id>
    <revision>
      <id>56496</id>
      <timestamp>2026-07-31T00:50:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ကွးဘာ ပါရဂူ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ကွးဘာ ပဳအိတ်ချ်ဒဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Doctoral student'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''PhD student'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကွးဘာ မကတ်လ္ၚတ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ အဆံင် တဆိပ်ကြာ ပါရဂူ (Doctorate degree)...&quot;</comment>
      <origin>56496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24342" sha1="izicvup78vnwr5dnx89k4823q5xewj3" xml:space="preserve">'''ကွးဘာ ပါရဂူ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ကွးဘာ ပဳအိတ်ချ်ဒဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Doctoral student'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''PhD student'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကွးဘာ မကတ်လ္ၚတ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ အဆံင် တဆိပ်ကြာ ပါရဂူ (Doctorate degree) မဒှ် တဆိပ်ကြာ အကယ်ဒမစ် မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင် ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် ကွးဘာ ပါရဂူ မွဲ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကၠောန်ဗဒှ် သုတေသန (Research) မတၟိ တုဲ မာန် ထပ် ဗပေင် လညာတ် ပညာ တၟိ ကု ဘာသာရပ် ညးတအ် မလ္ၚတ် ဒၟံင် ဂှ် ရ။&lt;ref name=&quot;phillips&quot;&gt;{{cite book |last=Phillips |first=E. |author2=Pugh, D. |title=How to Get a PhD: A Handbook for Students and Their Supervisors |publisher=Open University Press |year=2015 |pages=25-30}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ဘဝ ကွးဘာ ပါရဂူ ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ကွးဘာ အဆံင် ဝိဇ္ဇာ (Bachelor) ဟွံသေင်မ္ဂး မဟာဝိဇ္ဇာ (Master) ဗွဲမလောန် ရ။ ညးတအ် ဟွံသေင် ဆ &quot;ညးမဒုင်ကေတ် ပညာ&quot; (Consumer of knowledge) သၟး ပုဟ်၊ ညးတအ် ဒး ဒှ် &quot;ညးမဖန်ဗဒှ် ပညာ&quot; (Producer of knowledge) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ကတ်လ္ၚတ် ဝွံ ညးတအ် သ္ဒး ချူ လိက်ပြကိုဟ် သုတေသန (Dissertation ဟွံသေင်မ္ဂး Thesis) မွဲ မနွံကဵု လညာတ် တၟိ ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် သၠုင် သွက်ဂွံ ဒုင် စၟတ်သမ္တီ နူ တၠပညာ ဂမၠိုင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဘဝ ကွးဘာ ပါရဂူ၊ လၟေင် ကမၠောန်၊ တာလျိုင်၊ ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ် တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Yale_University_Library_Reading_Room.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဒၞာဲ ဗှ် လိက် ပ္ဍဲ တိုက်လိက် တက္ကသိုလ် ယေလ် (Yale University) မဒှ် ဒၞာဲ ကွးဘာ ပါရဂူ တအ် ကၠောန် သုတေသန ကေုာံ ဗှ် လိက် လၟိုန် တ္ၚဲ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ကွးဘာ ပါရဂူ&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မလုပ် လဝ် စရင် တက္ကသိုလ် သွက်ဂွံ ကတ်လ္ၚတ် ပညာ အဆံင် ပါရဂူ ရ။ ဝေါဟာရ ပါရဂူ (Doctor) ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် လာတ္တေန် &quot;docere&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;သွက်ဂွံ ဗတောန်&quot; (To teach) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ နကဵု လညာတ် ဝင် မ္ဂး၊ မၞိဟ် မကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ပါရဂူ ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မနွံ ဍာ်ဒကေဝ် သွက်ဂွံ ဗတောန် လိက် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် မာန် ရ။

ကွးဘာ ပါရဂူ တအ် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ အကြာ ကဆံင် ကွးဘာ ကေုာံ ကဆံင် ဝန်ထမ်း အကယ်ဒမစ် (Academic staff) ရ။ ညးတအ် ဒး ကတ်လ္ၚတ် လိက် ကီု၊ ဒး ကၠောန် သုတေသန ကီု၊ ကေုာံ အခိင်လ္ၚဵု ဒး ဗတောန် ကွးဘာ အဆံင် သၟဝ် တအ် ကီု ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution of Doctoral Studies) ==
လဒက်ပတန် ပရေင်ပညာ ပါရဂူ ဝွံ နွံ ဝင် ဗွဲမဂၠိင်သ္ၚောဲ ရ -

* '''ခေတ် လဒေါဝ် ဥရောပ:''' တဆိပ်ကြာ ပါရဂူ ပထမအိုတ် စ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဥရောပ အခိင် ခေတ် လဒေါဝ် (Medieval period) ဥပမာ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ဗဝ်လဝ်ညာ (University of Bologna) ကေုာံ တက္ကသိုလ် ပါရဳ (University of Paris) ရ။ အခိင် တေအ် မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် လိက်အုပ် လိုင်ဇြေန် သွက်ဂွံ ကဵု အခေါင် ဗတောန် လိက် (''licentia docendi'') ပ္ဍဲ ဘာသာ ဓမ္မသတ်၊ ဂဥုဲ၊ ကေုာံ သာသနာ ရ。&lt;ref name=&quot;ruegg&quot;&gt;{{cite book |last=Rüegg |first=W. |title=A History of the University in Europe: Volume 1, Universities in the Middle Ages |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;
* '''သၞောတ် ဂျာမနဳ (Humboldtian Model):''' ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ တက္ကသိုလ် ဘာလိန် (University of Berlin) ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျာမနဳ ဖန်ဗဒှ် လညာတ် ပညာ တၟိ မကော်စ &quot;သၞောတ် ဟမ်ဗိုလ်&quot; (Humboldtian model of higher education) မပံင်ကောံ ပရေင်ဗတောန် ကေုာံ ပရေင်သုတေသန ရေင်သကအ် ရ。တဆိပ်ကြာ PhD (Doctor of Philosophy) မဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်သုတေသန အလဵုဇကု ဂှ် စတင် ကတဵုဒှ် နူကဵု ဂျာမနဳ ဏအ် ရ။
* '''ပရေင်ပြးဇး ဂၠးတိ:''' နူကဵု ဂျာမနဳ ဂှ် သၞောတ် PhD ပြးဇး အာ စိုပ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (တက္ကသိုလ် ယေလ် ပတိတ် ကဵု PhD ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၁) ကေုာံ အလုံ ဂၠးတိ ရ။

== ၃။ အဆံင် ကေုာံ လၟေင် ကမၠောန် (Stages and Process of a PhD) ==
လၟေင် ဘဝ ကွးဘာ ပါရဂူ မွဲ ဝွံ ၜိုန်ရ တၞဟ်ခြာ အာ အတိုင် ဍုင် ကေုာံ တက္ကသိုလ် ကီုလေဝ်၊ လၟေင် သဇိုင် ဂှ် နွံ အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

# '''ကတ်လ္ၚတ် လိက် (Coursework):''' (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ သၞောတ် အမေရိကာန် ကေုာံ အာရှ) ကွးဘာ တအ် သ္ဒး တိုန် ဘာ ကေုာံ လ္ၚတ် လိက် သဇိုင် ကေုာံ နဲကဲ သုတေသန (Research methodology) ပွိုင် ၁ စဵုကဵု ၜါ သၞာံ ရ။
# '''ပေါဲစၟဳစၟတ် ဍာ်ဒကေဝ် (Qualifying Exam - QE / Comprehensive Exam):''' ကြဴနူ တုဲ လိက် မ္ဂး၊ သ္ဒး လုပ် သှ် ပေါဲစၟဳစၟတ် ဍာ်ဒကေဝ် ဇၞော် မွဲ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ကွးဘာ ဂှ် နွံ ဍာ်ဒကေဝ် ဍိုက်ပေင် သွက်ဂွံ ဆက် ကၠောန် သုတေသန မာန် ရ။ (ယဝ်ရ အံင် မ္ဂး ကလိဂွံ ကဆံင် PhD Candidate ရ)။
# '''ပတိုန် ထ္ၜး ပရေင်ရန်တၟအ် သုတေသန (Proposal Defense):''' ချူ ကေုာံ ပတိုန် ထ္ၜး လိက် ရန်တၟအ် ဗီုလဵု ဂွံ ကၠောန် သုတေသန ကု ကမ္မတဳ အစာ တအ်။
# '''ကၠောန် သုတေသန ကေုာံ ချူ ပြကိုဟ် (Research and Dissertation Writing):''' ဒှ် အခိင် မဂၠိင် အိုတ် (၂-၄ သၞာံ) မဒး ကၠောန် သုတေသန အလဵုဇကု၊ ပကောံ တင်ဂၞင်၊ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ချူ လိက်ပြကိုဟ် ဇၞော် ရ။
# '''ပေါဲစဵုဒၞာ ပြကိုဟ် (Viva Voce / Dissertation Defense):''' လက္ကရဴ အိုတ် သ္ဒး ပတိုန် ထ္ၜး ကေုာံ ဟီု စဵုဒၞာ သွဟ် သုတေသန ဇကု ဂတ မုက် ကမ္မတဳ တၠပညာ တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;golde&quot;&gt;{{cite book |last=Golde |first=C. M. |author2=Walker, G. E. |title=Envisioning the Future of Doctoral Education: Preparing Stewards of the Discipline |publisher=Jossey-Bass |year=2006 |pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ တာလျိုင် ကေုာံ ပရေင်သုတေသန (Responsibilities and Research Work) ==
တာလျိုင် အဓိက အိုတ် သွက် ကွးဘာ ပါရဂူ ဂှ် ဒှ် '''သုတေသန''' ရ။ ကမၠောန် ဏအ် ပါလုပ် သီုကဵု -

* '''ပရေင်ဗှ် လ္ၚတ် လိက် ကၠာကၠာ (Literature Review):''' ဒး ဗှ် ကေုာံ လ္ၚတ် လိက်ပရေင် အကယ်ဒမစ် ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ တီ ဒဒှ်ရ ပြသၞာ လဵု မဟွံမဲ သွဟ် ဏီ ပ္ဍဲ ဘာသာရပ် ဇကု။
* '''ပရေင်ကၠောန် အလဵု (Practical Work):''' သွက် ကွးဘာ သိပ္ပံ (Science) မ္ဂး ဒး ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ခဒမ် စမ်ၜတ် (Laboratory) ရ။ သွက် ကွးဘာ ပရေင်မၞိဟ် (Social sciences) မ္ဂး ဒး တိတ် လ္ၚတ် ပ္ဍဲ ဒေသ (Fieldwork) ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန် သၟာန်သွဟ် ရ။
* '''ပရေင်ပတိတ် လိက် (Publication):''' တက္ကသိုလ် ဗွဲမဂၠိုင် အာတ်မိက် ညံင် ကွးဘာ တအ် သ္ဒး ပတိတ် လိက်ပရေင် သုတေသန (Journal articles) ကၠာ ဟွံဂွံ တုဲ ဘာ ရ။
* '''ပရေင်တိုန် ပေါဲသဳကၠဳ (Conferences):''' သ္ဒး အာ ပတိုန် ထ္ၜး သွဟ် သုတေသန ဇကု ပ္ဍဲ ပေါဲကောံသၟဟ် တၠပညာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။

== ၅။ ကမၠောန် အစာ ကေုာံ ပရေင်ဗတောန် (Teaching and Academic Duties - TA/RA) ==
ပါဲနူ သုတေသန ဇကု တုဲ၊ ကွးဘာ ပါရဂူ ဗွဲမဂၠိုင် ဝွံ သ္ဒး ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ကီု ရ -

* '''အစာ အရီု (Teaching Assistant - TA):''' ကွးဘာ ပါရဂူ တအ် သ္ဒး ကဵု အရီုအဗင် ကု အစာ ဇမၞော် တအ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဗတောန် လိက် ကု ကွးဘာ အဆံင် ဝိဇ္ဇာ (Undergraduate) ရ။ ကမၠောန် တအ် ဂှ် မပ္တံကဵု ဗတောန် ပေါဲသဳကၠဳ (Seminars)၊ စၟတ် လိက်သွဟ် (Grading)၊ ကေုာံ ပသောင် ပြသၞာ ကွးဘာ တအ် ရ။
* '''ညးအရီု သုတေသန (Research Assistant - RA):''' ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ပရဝ်ဂျေတ် သုတေသန ဇၞော် ဇၞော် မဒးဒုင် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု အစာ ဇမၞော် (Principal Investigator - PI) တအ် ရ။ ကမၠောန် ဏအ်ဝွံ ကဵု ဖဵု သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ သြန်ထံက်ပင် ရ။

== ၆။ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ စရင်သြန် (Funding, Scholarships, and Financial Support) ==
ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် ပါရဂူ ဝွံ နွံ ပၟိက် အခိင် ဂၠိင် (၃-၇ သၞာံ) တုဲ ပရေင်ထံက်ပင် သြန် ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။

* '''ပရေင်ထံက်ပင် အလုံစုံ (Fully Funded):''' တက္ကသိုလ် ခိုဟ်ဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ကေုာံ ဥရောပ ဂှ် ကဵု လာပ်ပညာ (Scholarship/Fellowship) အလုံစုံ မပါလုပ် သြန် လဟင် ဘာ (Tuition waiver) ကေုာံ သြန် စသုင် လၟိုန် ဂိတု (Stipend) ကု ကွးဘာ ပါရဂူ တအ် ရ။ ဆဂး ညးတအ် သ္ဒး ကၠောန် ကမၠောန် နဒဒှ် TA ဟွံသေင်မ္ဂး RA ရ။
* '''ပရေင်ထံက်ပင် အလဵုအသဳ/ဂကောံ:''' ကွးဘာ လ္ၚဵု ကလိဂွံ သြန်ထံက်ပင် (Grants) နူကဵု အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ သုတေသန (ဥပမာ - NSF, NIH) ရ။
* '''စကာ သြန် ဇကု (Self-funded):''' ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု ကေုာံ ဘာသာရပ် လ္ၚဵု (ဗွဲတၟေင် ပရေင်မၞိဟ်)၊ ကွးဘာ တအ် သ္ဒး စကာ သြန် ဇကု သွက်ဂွံ တိုန် ဘာ ရ။ ဏအ်ဂှ် ကတဵုဗဒှ် တင်ဝါတ်ဂါတ် လပါ် ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမဇၞော် ရ။

== ၇။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် (Challenges and Mental Health) ==
ဘဝ ကွးဘာ ပါရဂူ ဝွံ ၜိုန်ရ နွံကဵု စရာဲ ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ဂၠံင်တရဴ မနွံကဵု ပရေင်ဍဵုဍိုက် (Stress) ဗွဲမဇၞော် ရ။ သုတေသန တအ် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ကွးဘာ ပါရဂူ တအ် နွံကဵု ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် ဂၠိုင် နူကဵု မၞိဟ် ဓမ္မတာ ရ။&lt;ref name=&quot;evans&quot;&gt;{{cite journal |last=Evans |first=T. M. |author2=Bira, L. |author3=Gastelum, J. |title=Evidence for a mental health crisis in graduate education |journal=Nature Biotechnology |volume=36 |issue=3 |pages=282-284 |year=2018}}&lt;/ref&gt;

* '''ပရေင်အထေင်စှ်ေ ဇကု (Imposter Syndrome):''' ကွးဘာ ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် စှ်ေစိုတ် ဒဒှ်ရ ဇကု ဟွံမဲ ဍာ်ဒကေဝ် ရုံဂပ် တုဲ ကလိဂွံ ဒၞာဲ ဏအ် ဟိုတ်နူ ကံကုသဵု သၟး ရောင်။
* '''ပရေင်မံင် ညးမွဲ ဓဝ် (Isolation):''' ပရေင်သုတေသန ဝွံ ဒှ် ကမၠောန် မဒး ကၠောန် ညးမွဲ ဓဝ် ဂၠိုင် တုဲ မာန် ကတဵုဗဒှ် ပရေင်လ္ၚု ကေုာံ စိုတ် သ္ၚိတ်ဇြ (Depression) ရ။
* '''ပရေင်စိုတ် လီုလာ် (Burnout):''' ဟိုတ်နူ တာလျိုင် ဂၠိုင်လောန် (ဗတောန်၊ သုတေသန၊ ပတိတ် လိက်) ကေုာံ ဒး ဒုင် ဍဵုဍိုက် နူကဵု ပရေင်စၟဳစၟတ် တၠပညာ (Peer review) တအ် ရ။

== ၈။ တၞဟ်ခြာ အကြာ ဍုင်နာနာ (International Differences in PhD Programs) ==
သၞောတ် ပါရဂူ ဝွံ တၞဟ်ခြာ အာ အတိုင် ဒေသ လတူ ဂၠးတိ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ သၞောတ် ပါရဂူ ပ္ဍဲ ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ ဥရောပ
|-
! လက္ခဏာ (Characteristic)
! သၞောတ် အမေရိကာန် (US Model)
! သၞောတ် ဥရောပ / အင်္ဂလာန် (UK/European Model)
|-
| '''လၟိဟ် သၞာံ (Duration)'''
| ၄ စဵုကဵု ၇ သၞာံ 
| ၃ စဵုကဵု ၄ သၞာံ
|-
| '''လၟေင် ကတ်လ္ၚတ် (Coursework)'''
| နွံ (၁-၂ သၞာံ ဒး တိုန် ဘာ)
| ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံမဲ (စ ကၠောန် သုတေသန ဍာပ်ဍာပ်)
|-
| '''သၞောတ် လဒက်ပတန် (Structure)'''
| ဒက်ပတန် လဝ် ချိုတ်ပၠိုတ် ကေုာံ နွံ ပေါဲစၟဳစၟတ် ဇၞော် (Qualifying Exams)
| ဗွဲမဂၠိုင် သၠးပွး၊ တန်တဴ လတူ ပရေင်ဆက်စပ် ကု အစာ ဇမၞော် (Supervisor)
|-
| '''လၟေင် လုပ်ဘာ (Entry req)'''
| ဝိဇ္ဇာ (Bachelor) တုဲ လုပ် မာန် ရ။
| ဗွဲမဂၠိုင် သ္ဒး တုဲ မဟာဝိဇ္ဇာ (Master) ကၠာ ရ။
|}
&lt;ref name=&quot;nerad&quot;&gt;{{cite journal |last=Nerad |first=M. |title=Globalization and the internationalization of graduate education: A macro and micro view |journal=Canadian Journal of Higher Education |volume=40 |issue=1 |pages=1-12 |year=2010}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ အခေါင်အရာ ကမၠောန် ကြဴနူ တုဲဘာ (Career Prospects Post-PhD) ==
ကြဴနူ မကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ပါရဂူ တုဲ မ္ဂး၊ အခေါင်အရာ ကမၠောန် နွံ နာနာ သာ် ရ -

* '''ကဏ္ဍ အကယ်ဒမစ် (Academia):''' ဒှ် တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် ကွးဘာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ညးတအ် ဆက် ကၠောန် နဒဒှ် တၠသုတေသန ကြဴ-ပါရဂူ (Postdoctoral researcher) ဟွံသေင်မ္ဂး အစာဘာ တက္ကသိုလ် (Assistant Professor / Lecturer) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဒၞာဲ ကမၠောန် ဏအ်ဝွံ ပြိုင်ပ္ကာန် သ္ကာတ်မြဟ် ဗွဲမလောန် ရ။
* '''ကဏ္ဍ ကမၠောန်မ္ၚး (Industry):''' တၠပညာ PhD ဗွဲမဂၠိုင် (ဗွဲတၟေင် လပါ် သိပ္ပံ၊ နည်းပညာ၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ) တအ် လုပ် ကၠောန် ပ္ဍဲ ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံ ကၠောန် သုတေသန ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ကပေါတ် တၟိ (R&amp;D) ရ။
* '''ကဏ္ဍ အလဵုအသဳ ကေုာံ သုတေသန (Government &amp; Think Tanks):''' ကၠောန် နဒဒှ် ညးမကဵု ကသပ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ သုတေသန ဍုင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ ဌာန အလဵုအသဳ ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ကွးဘာ ပါရဂူ တအ် ဝွံ ဒှ် &quot;ရိုဟ်ကၞက်&quot; သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပညာ ကေုာံ သုတေသန ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဟွံမဲ ကု ပရေင်ဂစာန် ကေုာံ အခိင် မကဵု လဝ် နူ ညးတအ် မ္ဂး၊ လညာတ် သိပ္ပံ ကေုာံ နည်းပညာ တၟိ တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟွံမာန် ပုဟ်။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ လဒက်ပတန် ပရေင်ပညာ ပါရဂူ ဝွံ သ္ဒး ပြံင်လှာဲ ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု အကာဲအရာ ဂၠးတိ မပြံင်လှာဲ ဒၟံင် ရ။ ပရေင်ကဵု သြန်ထံက်ပင် မလုံလုံလောက်လောက်၊ ပရေင်စဵုဒၞာ ထတ်ယုက် စိုတ် ကွးဘာ၊ ကေုာံ ပရေင်ဗတောန် နဲကဲ သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် မ္ၚး အကယ်ဒမစ် (Alt-ac careers) ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် သွက် တက္ကသိုလ် တအ် သ္ဒး ဖန်ဇန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[တက္ကသိုလ်]] (University)
* [[သုတေသန]] (Research)
* [[တဆိပ်ကြာ ပါရဂူ]] (Doctorate / PhD)
* [[ပရေင်ပညာ သၠုင်]] (Higher education)

{{Navbox
| name = Academic Degrees
| title = ကဆံင် တဆိပ်ကြာ အကယ်ဒမစ် ကေုာံ ကွးဘာ (Academic Degrees and Students)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ကဆံင် ကတ်လ္ၚတ်ဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ကွးဘာ ဝိဇ္ဇာ]] (Undergraduate student)
* [[ကွးဘာ မဟာဝိဇ္ဇာ]] (Master's student)
* [[ကွးဘာ ပါရဂူ]] (Doctoral student / PhD student)
* [[တၠသုတေသန ကြဴ-ပါရဂူ]] (Postdoctoral researcher)
| group2 = တဆိပ်ကြာဂမၠိုင်
| list2 =
* [[တဆိပ်ကြာ ဝိဇ္ဇာ / သိပ္ပံ]] (Bachelor's degree)
* [[တဆိပ်ကြာ မဟာဝိဇ္ဇာ / သိပ္ပံ]] (Master's degree)
* [[တဆိပ်ကြာ ပါရဂူ]] (Doctorate / PhD)
| group3 = မၞိဟ် ကေုာံ တာလျိုင်
| list3 =
* [[အစာ ဇမၞော်]] (Professor)
* [[အစာ ကဵုကသပ်]] (Academic advisor / Supervisor)
* [[အစာ အရီု]] (Teaching Assistant - TA)
* [[ညးအရီု သုတေသန]] (Research Assistant - RA)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[လိက်ပြကိုဟ် သုတေသန]] (Dissertation / Thesis)
* [[ပေါဲစဵုဒၞာ ပြကိုဟ်]] (Viva voce / Defense)
* [[လာပ်ပညာ]] (Scholarship)
}}

[[Category:ပရေင်ပညာ]]
[[Category:တက္ကသိုလ်]]
[[Category:သုတေသန]]
[[Category:ကွးဘာ]]
[[Category:အကယ်ဒမစ်]]</text>
      <sha1>izicvup78vnwr5dnx89k4823q5xewj3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်လှေအ်လှန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11883</id>
    <revision>
      <id>56497</id>
      <timestamp>2026-07-31T00:56:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပရေင်လှေအ်လှန်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''သကေမ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Scam'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Fraud'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒ္ဂေတ်ပြဝ မစၞာဲလှေအ်လှန်၊ မဖန်ဇန် လဝ် နကဵု လညာတ် အကုသဵု သွက်ဂွံ ကလိဂွ...&quot;</comment>
      <origin>56497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23824" sha1="l3oq7prum4cnn4b650yk1t8hyq5wyiz" xml:space="preserve">'''ပရေင်လှေအ်လှန်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''သကေမ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Scam'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Fraud'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒ္ဂေတ်ပြဝ မစၞာဲလှေအ်လှန်၊ မဖန်ဇန် လဝ် နကဵု လညာတ် အကုသဵု သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သြန်၊ ဒြပ်ရတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တင်ဂၞင် ကောန်ပူဂိုလ် နူကဵု ညးမဒးဒုင် ပရေအ် (Victim) တအ် ရ။ ညးမကၠောန် ပရေင်လှေအ်လှန် တအ် ဂှ် ညးကော်စ သၟာလှေအ်လှန် (Scammer/Fraudster) တုဲ ညးတအ် ဗွဲမဂၠိုင် စကာ နဲကဲ စိုတ်ဗေဒ မပ္တံကဵု ပရေင်ဖေက်လကိုတ်၊ ပရေင်လောဘ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဆာန်ဍူ သွက်ဂွံ လှေအ်လှန် ညးတၞဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;stajano&quot;&gt;{{cite journal |last=Stajano |first=F. |author2=Wilson, P. |title=Understanding scam victims: seven principles for systems security |journal=Communications of the ACM |volume=54 |issue=3 |pages=70-75 |year=2011}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နည်းပညာ ကေုာံ အင်တာနက် (Internet) တုဲ၊ ပရေင်လှေအ်လှန် ဝွံ ပြံင်လှာဲ အာ ဗီုပြင် ဒဳဂျဳတေဝ် ဗွဲမလှဲလး တုဲ ကတဵုဒှ် အန္တရာယ် ဂၠးတိ (Global threat) မွဲ ရ။ သၟာလှေအ်လှန် တအ် စကာ အဳမေလ် (Email)၊ မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် (Social media)၊ ကေုာံ ဉာဏ်စက် (AI) သွက်ဂွံ ကၠတ် ကေတ် တင်ဂၞင် ကေုာံ သြန် ဗွဲမလောဲသွာ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်လှေအ်လှန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူ သကေမ်၊ နဲကဲ စိုတ်ဗေဒ၊ ဖဵုသက်ရောက်၊ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Phishing_email_example.png|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဥပမာ လိက် အဳမေလ် ဖိရှေန် (Phishing email) မလှေအ်လှန် ညံင် မၞိဟ် ဂွံ ဍဵု လေင့် တုဲ ကၠတ် ကေတ် မုက်ပါင် (Password)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;Scam&quot; ဝွံ နကဵု လညာတ် သၞောဝ်ဥပဒေ မ္ဂး ဍေဟ် လုပ် လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵု ပြသၞာ ရာဇဝတ် (Criminal fraud) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒ္ဂေတ် မလီဠာန် (Deception) နကဵု တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင်အရာ၊ သြန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြပ်ရတ် မဟွံကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ် ရ။ 

ပရေင်လှေအ်လှန် ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ပရေင်ကၠတ် ကေတ် နကဵု ဒြဟတ် အနိင်အထက် (Robbery/Theft) ရ။ သၟာလှေအ်လှန် တအ် ဂှ် ဖန်ဇန် ညံင် ညးမဒးဒုင် တအ် ဂွံ ပတှ်ေ (Confidence trick) တုဲ ညးမဒးဒုင် တအ် အလဵုဇကု ညးတအ် ပအပ် ကဵု သြန် ဟွံသေင်မ္ဂး တင်ဂၞင် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယၟု မွဲပၠန် သွက် ကမၠောန် ဏအ် ဂှ် ညးကော်စ &quot;Confidence game&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;Con&quot; ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ပရေင်လှေအ်လှန် ဝွံ နွံ ဝင် လအ်လ ဗွဲမလောန် စတမ် နူကဵု ကောန်မၞိဟ် တအ် စ သွံရာန် ဗၞိက် တေအ် ရ။
* '''ခေတ် တမၠာ (Ancient Era):''' ပ္ဍဲ ခေတ် ဂရိတ် ကေုာံ ရဝ်မ တြေံ၊ သၟာဗၞိက် လ္ၚဵု တအ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် ချိန်ခွင် (Rigged scales) ဟွံသေင်မ္ဂး သွံ ကပေါတ် မဟွံမဲ ဍာ်ဒကေဝ် ရ။
* '''၁၉ ဗွဝ်ကၠံ (19th Century):''' ပ္ဍဲ ဍုင်အမေရိကာန်၊ သၟာလှေအ်လှန် ဂဥုဲ (Snake oil salesmen) တအ် လှေအ် သွံ ဂဥုဲ မဟွံမာန် လွဳ ယဲ ဍာံဍာံပြပြ ရ။ အခိင် ဏအ် လေဝ် ပရေင်လှေအ်လှန် မကော်စ &quot;Spanish Prisoner&quot; (မဒှ် တမ်မူလ သကေမ် သၟိင်ကောန် နိုင်ဂျဳရဳယျာ) စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။
* '''ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Era):''' ကြဴနူ သၞာံ ၁၉၉၀ အခိင် အင်တာနက် စ ဇၞော်မောဝ်၊ သၟာလှေအ်လှန် တအ် ပြံင်လှာဲ နဲကဲ ဇကု နူကဵု လိက် ကေုာံ ဖုန် စိုပ် အာ ဇရေင် အဳမေလ်၊ ဝက်ပ်သာက် (Websites)၊ ကေုာံ မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;titus&quot;&gt;{{cite book |last=Titus |first=R. M. |title=The Psychology of Confidence Tricksters |publisher=Criminal Justice Press |year=1999 |pages=22-35}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဂကူ ပရေင်လှေအ်လှန် အဓိကဂမၠိုင် (Main Types of Scams) ==
ပရေင်လှေအ်လှန် ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် နာနာ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ပရေင်လှေအ်လှန် အဓိကဂမၠိုင် (Types of Scams)
|-
! ဂကူ သကေမ် (Type)
! ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Description)
! ဥပမာ (Example)
|-
| '''ပရေင်လှေအ်လှန် ပရေင်ဆာန်''' (Romance Scam)
| သၟာလှေအ်လှန် တအ် ဖန်ဗဒှ် ပရဝ်ဖိုင် (Profile) မလီဠာန် ပ္ဍဲ အင်တာနက်၊ ဖန်ဇန် ညံင် ဂွံ ဆာန် ရေင်သကအ် တုဲ အာတ် သြန် ဟိုတ်နူ အကာဲအရာ အရေးပေါ်။
| ပရေင်လှေအ်လှန် ပ္ဍဲ Tinder ဟွံသေင်မ္ဂး Facebook မအာတ် သြန် သွက် လိက်ကသုက် က္ၜင်ကျာ။
|-
| '''သၞောတ် ပေါန်ဇြဳ''' (Ponzi Scheme)
| ပရေင်လှေအ်လှန် ပရေင်ဓလိုက်တမ် (Investment scam) မကဵု ပရဲ နူကဵု သြန် မၞိဟ်တၟိ သွက်ဂွံ ကဵု မၞိဟ်တြေံ (ဟွံမဲ ကမၠောန် ပိုန်ဒြပ် ဍာံပြ)။
| ကမၠောန် Bernie Madoff ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် ရှယ်ယာ လှေအ်လှန်။
|-
| '''ပရေင်လှေအ်လှန် နိုင်ဂျဳရဳယျာ''' (Advance-fee Scam / 419)
| လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ညးမဒးဒုင် ကလိဂွံ သြန် ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဆဂး ဒး ကဵု သြန် အခေါန် (Fee) ကၠာ။
| အဳမေလ် နူ &quot;သၟိင်ကောန် နိုင်ဂျဳရဳယျာ&quot; မအာတ် အရီုအဗင် သွက်ဂွံ ထုတ် သြန်။
|-
| '''ပရေင်လှေအ်လှန် ရုင်ဂဥုဲ/ရုင်အလဵုအသဳ''' (Imposter Scam)
| ညးလှေအ်လှန် တအ် ကတဵုဒှ် ညံင် ဗၠာဲရဲ ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအသဳ တုဲ ဍဵုဍိုက် အာတ် သြန် ဟိုတ်နူ ရာဇဝတ် (မလီဠာန်)။
| ကော် ဖုန် တုဲ ဟီု ဒဒှ်ရ ဘဏ် အကံက် ဇကု ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု လဝ်။
|}

== ၄။ ပရေင်လှေအ်လှန် ပ္ဍဲ အင်တာနက် ကေုာံ ဒဳဂျဳတေဝ် (Online and Digital Scams) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ပရေင်လှေအ်လှန် အင်တာနက် (Cyber frauds) ဂှ် ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် အိုတ် ရ။
* '''ဖိရှေန် (Phishing):''' သၟာလှေအ်လှန် တအ် ပလံင် အဳမေလ် ဟွံသေင်မ္ဂး SMS မတုပ် ညံင် ကုမ္ပဏဳ ဍာံ (ဥပမာ ဘဏ်၊ Google) တုဲ လှေအ် ညံင် မၞိဟ် ဂွံ ဍဵု လေင့် (Link) တုဲ ညံင် ဂွံ တက် စုတ် မုက်ပါင် (Password) ကေုာံ စရင် ဘဏ် ရ။
* '''ရမ်သမ်ဝေလ် (Ransomware):''' ဝါင်ရက်သ် (Virus) မလုပ် ပလီု ကွန်ပျူတာ တုဲ ကၟာတ်လဒဵု လဝ် တင်ဂၞင် သီုဖအိုတ်။ သွက်ဂွံ ကလေင် ဂွံ တင်ဂၞင် ဂှ် ဒး လေပ် သြန် ဒဏ် (Ransom) ဗွဲမဂၠိုင် နကဵု သြန် ခရစ်ပတဝ် (Cryptocurrency) ရ။
* '''ပရေင်လှေအ်လှန် ခရစ်ပတဝ် (Crypto Scams):''' လှေအ်လှန် ညံင် ဂွံ ရာန် သြန် ဒဳဂျဳတေဝ် (Bitcoin ฯลฯ) နကဵု လညာတ် ဒဒှ်ရ မာန် ကလိဂွံ ပရဲ ဂၠိုင်ဂၠိုင် ပ္ဍဲ အခိင် ဂၠေအ်ဂၠေအ် ရ။

== ၅။ နဲကဲ စိုတ်ဗေဒ မစကာ ပ္ဍဲ ပရေင်လှေအ်လှန် (Psychological Tactics Used) ==
သၟာလှေအ်လှန် တအ် ဂှ် ဒှ် တၠပညာ လပါ် စိုတ်ဗေဒ (Social engineering) ရ။ ညးတအ် စကာ နဲကဲ အဓိက ၄ သာ် -
# '''ပရေင်အရေးပေါ် (Urgency):''' ဖန်ဇန် ညံင် ညးမဒးဒုင် တအ် ဂွံ စံင်တူ ပြဟ်ပြဟ် တုဲ ဟွံဂွံ ချပ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အခိင် လအ် (ဥပမာ - &quot;အကံက် မၞး ဒးဒုင် ကၟာတ် အပ္ဍဲ ၂၄ နာဍဳ&quot;)။
# '''ပရေင်လောဘ (Greed/Phantom Fixation):''' လှေအ်လှန် ညံင် ဂွံ ညာတ် အခေါင်အရာ မာန် ကလိဂွံ သြန် ဂၠိုင်ဂၠိုင် (ဥပမာ - &quot;ပရဲ ၂၀၀% အပ္ဍဲ မွဲ ဂိတု&quot;)။
# '''ပရေင်အာဏာ (Authority):''' ကတဵုဒှ် ညံင် သၟိင်၊ ဗၠာဲရဲ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမက္ဍိုက်က္ဍိုပ် သွက်ဂွံ ဍဵုဍိုက် ညးမဒးဒုင် တအ် ဂွံ ဒ္ဂေတ် ဗက်။
# '''ပရေင်ဆာန်ဍူ (Compassion):''' လှေအ်လှန် ဟီု ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဒး ဆဵုဂဗ အခက်အခုဲ (ယဲ၊ ကပ်ဘဲ) တုဲ အာတ် အရီုအဗင် သြန်။&lt;ref name=&quot;duffield&quot;&gt;{{cite journal |last=Duffield |first=G. |author2=Grabosky, P. |title=The psychology of fraud |journal=Trends and Issues in Crime and Criminal Justice |volume=199 |pages=1-6 |year=2001}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပူဂိုလ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Impact on Individuals and Society) ==
ဖဵုသက်ရောက် နူကဵု ပရေင်လှေအ်လှန် ဝွံ ဇၞော် ဗွဲမလောန် သီု လပါ် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် ရ။
* '''ဖဵုသက်ရောက် ပိုန်ဒြပ် (Financial Impact):''' မၞိဟ် လ္ၚဵု တအ် ဒး ဆောမ်လေင် သြန် ဇကု သီုဖအိုတ် မပကောံ လဝ် အလုံ မွဲ ဘဝ တုဲ ဒး ဒုင် ဒိုက်ဂတ် အာ မာန် ရ။ ပ္ဍဲ အဆံင် ဂၠးတိ၊ ပရေင်လှေအ်လှန် ပကဵု ညံင် သြန် ဗဳလဳယောန် ဗွဲမဂၠိုင် ဆောမ်လေင် လၟေင် သၞာံ ရ။
* '''ဖဵုသက်ရောက် စိုတ်ဓါတ် (Emotional and Psychological Impact):''' ညးမဒးဒုင် လှေအ်လှန် (Victims) တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒး ဒုင် စသိုင် ဂွကၠိုက် (Shame)၊ ပရေင်စံင်တူ (Depression) ကေုာံ ပရေင်ဟွံပတှ်ေ (Loss of trust) လတူ မၞိဟ် တၞဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး အင်တာနက် ရ။ မၞိဟ် လ္ၚဵု တအ် စဵုကဵု စိုပ် ကဆံင် မိက်ဂွံ ဂစိုတ် ဇကု လေဝ် နွံ ရ။&lt;ref name=&quot;button&quot;&gt;{{cite journal |last=Button |first=M. |author2=et al. |title=Fraud victims and the hidden impacts of financial crime |journal=International Journal of Law, Crime and Justice |volume=37 |issue=4 |pages=236-248 |year=2009}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ နဲကဲ စၟတ်မင် (Prevention and Detection Methods) ==
သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ နူကဵု ပရေင်လှေအ်လှန်၊ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ တအ် သ္ဒး လုပ် ကၠောန် မွဲစွံ ရ -
# '''ပရေင်ပညာ (Education/Awareness):''' ဗတောန် ကဵု လညာတ် ညံင် ဂွံ တီ အင်္ဂလက္ခဏာ သကေမ် (ဥပမာ - လိက် အဳမေလ် မနွံ ဓဝါတ် လိက် မှာ၊ တင်အာတ်မိက် သြန် နကဵု ဂေပ်ကာဒ် Gift cards)။
# '''နဲကဲ စဵုဒၞာ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Security):''' စကာ သၞောတ် မစၟတ်သမ္တီ ၜါ အဆံင် (Two-Factor Authentication / 2FA) သွက် အကံက် အင်တာနက် သီုဖအိုတ်။
# '''ပရေင်စၟတ်မင် (Verification):''' ဟွံပတှ်ေ ဇၟာပ် အရာ မညာတ် ပ္ဍဲ အင်တာနက်။ ယဝ်ရ ကလိဂွံ ဖုန် နူ ဘဏ်၊ သ္ဒး ဒေါအ် ဖုန် ဂှ် တုဲ ကလေင် ကော် အာ ဇရေင် ဂၞန် ဖုန် တရားဝင် ဘဏ် ဂှ် ရ။

== ၈။ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ရပ်စပ် အလဵုအသဳ (Legal Framework and Government Responses) ==
အလဵုအသဳ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် သၞောဝ်ဥပဒေ တၟိ တၟိ သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ပရေင်လှေအ်လှန် ဒဳဂျဳတေဝ် ရ။
* '''ဒပ်ဗၠာဲရဲ တၟေင် (Cyber Police):''' ဒက်ပတန် လဝ် ဌာန ဗၠာဲရဲ တၟေင် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လပါ် ရာဇဝတ် အင်တာနက် (Cybercrime divisions)။
* '''ပရေင်ပံင်ကောံ ဂၠးတိ (International Cooperation):''' ဟိုတ်နူကဵု သၟာလှေအ်လှန် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင် တၞဟ်ခြာ၊ ဂကောံ ဗၠာဲရဲ ဂၠးတိ မပ္တံကဵု '''အေန်တာပဝ်''' (INTERPOL) တအ် သ္ဒး ကၠောန် ကမၠောန် မွဲစွံ သွက်ဂွံ ရပ် ညးရာဇဝတ် တအ် ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ်၊ ပြသၞာ သၞောဝ်ဥပဒေ မဟွံတုပ် အကြာ ဍုင် မွဲ ကဵု မွဲ ဂှ် ဒှ် အခက်အခုဲ ဇၞော် အိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;interpol&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.interpol.int/en/Crimes/Financial-crime |title=Global Financial Fraud Assessment |publisher=INTERPOL |year=2023 |access-date=July 30, 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်လှေအ်လှန် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ ကေုာံ ဂၠးတိ (Scams in Asia and Global Trends) ==
ပ္ဍဲကဵု သၞာံ လက္ကရဴ ဏအ်၊ ဒေသ အာရှ အရှေ့တောင် (Southeast Asia)၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ၊ ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ ကေုာံ ဍုင်လာအဝ် တအ် ဂှ် ကတဵုဒှ် ဒၞာဲ အဓိက (Scam hubs) သွက် ပရေင်လှေအ်လှန် ဇၞော်ဇၞော် ရ။
* '''ပရေင်လှေအ်လှန် ဖြတ် ခြူး (Pig Butchering Scam / Sha Zhu Pan):''' ဏအ်ဂှ် ဒှ် နဲကဲ သကေမ် မဖန်ဇန် ပရေင်ဆာန်ကၟိန် လအ်လ (Fatting the pig) ကၠာ တုဲ လှေအ် ညံင် ဂွံ ဓလိုက်တမ် သြန် ခရစ်ပတဝ် ဗွဲမဂၠိုင်၊ တုဲ ပၠံင် ကေတ် အာ သြန် သီုဖအိုတ် (Butchering) ရ။
* '''ပရေင်ဍိက် အင်တာနက် (Cyber Slavery):''' သၟာလှေအ်လှန် တအ် ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် လှေအ် ကော် မၞိဟ် သၟတ် နူ ဍုင် အိန္ဒိယ၊ မလေရှာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင်ကြုက် ညံင် ဂွံ ကၠုင် ကၠောန် ကမၠောန် တုဲ ရပ် ကြိုင် လဝ် ညးတအ် ပ္ဍဲ ရုင် (Scam compounds) တုဲ ဍဵုဍိုက် ကဵု ကၠောန် ကမၠောန် လှေအ်လှန် ညးတၞဟ် လတူ အင်တာနက် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ပရေင်လှေအ်လှန် ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ ရာဇဝတ် မဇၞော် အိုတ် မွဲ မကတဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ဏအ် ရ။ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ဖဵုသက်ရောက် ဗွဲမဇၞော် လတူ ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence / AI) တုဲ၊ သၟာလှေအ်လှန် တအ် မာန် စကာ နဲကဲ မကော်စ '''ဒိပ်ဖေက်''' (Deepfakes) မကၠောန်ဗဒှ် ရမ်သာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗီုရုပ် ဗဳဒဳယဝ် ညးမွဲမွဲ မတုပ် သၟဟ် ကု အစောံ ဇေတ်တ် သွက်ဂွံ လှေအ်လှန် မၞိဟ် မဆာန် တအ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပရေင်စဵုဒၞာ၊ ပရေင်ကဵု ပညာ ကေုာံ နည်းပညာ စၟတ်မင် (Verification technology) တအ် သ္ဒး ဇၞော်မောဝ် အာ ညံင် ဂွံ ဂတာပ် ခေတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဂကောံမၞိဟ် နူကဵု အန္တရာယ် ဏအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ရာဇဝတ် အင်တာနက်]] (Cybercrime)
* [[ဖိရှေန်]] (Phishing)
* [[သၞောတ် ပေါန်ဇြဳ]] (Ponzi scheme)
* [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence)

{{Navbox
| name = Cybercrime and Fraud
| title = ရာဇဝတ် အင်တာနက် ကေုာံ ပရေင်လှေအ်လှန် (Cybercrime and Fraud)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဂကူ ပရေင်လှေအ်လှန် (Types of Scams)
| list1 =
* [[ပရေင်လှေအ်လှန် ပရေင်ဆာန်]] (Romance scam)
* [[သၞောတ် ပေါန်ဇြဳ]] (Ponzi scheme)
* [[ဖိရှေန်]] (Phishing)
* [[ပရေင်လှေအ်လှန် ဖြတ် ခြူး]] (Pig butchering scam)
| group2 = နဲကဲ ကေုာံ လွဟ် (Methods and Tools)
| list2 =
* [[စိုတ်ဗေဒ လှေအ်လှန်]] (Social engineering)
* [[ရမ်သမ်ဝေလ်]] (Ransomware)
* [[ဒိပ်ဖေက်]] (Deepfake)
* [[ဝါင်ရက်သ်]] (Computer virus)
| group3 = ပရေင်စဵုဒၞာ (Prevention)
| list3 =
* [[ဂီုကၠီု အင်တာနက်]] (Cybersecurity)
* [[သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ ၜါ အဆံင်]] (Two-factor authentication)
* [[အေန်တာပဝ်]] (INTERPOL)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ရာဇဝတ်ဂမၠိုင်]] (Crime)
* [[ခရစ်ပတဝ် ကရေန်သဳ]] (Cryptocurrency)
* [[ပရေင်ဍိက် ခေတ်တၟိ]] (Modern slavery)
}}

[[Category:ရာဇဝတ် အင်တာနက်]]
[[Category:ပရေင်လှေအ်လှန်]]
[[Category:ဂီုကၠီု ဒဳဂျဳတေဝ်]]
[[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ]]</text>
      <sha1>l3oq7prum4cnn4b650yk1t8hyq5wyiz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်လှေအ်လှန် ပရေင်ဆာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11884</id>
    <revision>
      <id>56498</id>
      <timestamp>2026-07-31T01:01:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပရေင်လှေအ်လှန် ပရေင်ဆာန်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ရဝ်မေန် သကေမ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Romance scam'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကူ ရာဇဝတ် အင်တာနက် ကေုာံ ပရေင်လှေအ်လှန် လတူ လပှ်ကျာ မွဲ မကတဵုဒှ...&quot;</comment>
      <origin>56498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26555" sha1="of77tz7iyrluywlroaz0t7lqliqavuo" xml:space="preserve">'''ပရေင်လှေအ်လှန် ပရေင်ဆာန်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ရဝ်မေန် သကေမ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Romance scam'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကူ ရာဇဝတ် အင်တာနက် ကေုာံ ပရေင်လှေအ်လှန် လတူ လပှ်ကျာ မွဲ မကတဵုဒှ် အခိင် ကာလ ညးလှေအ်လှန် (Scammer) မွဲ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ပရဝ်ဖိုင် (Profile) ဠာန်ဠာန် တုဲ သၠေဟ်ပၠံင် ထ္ၜး ဇကု ညံင်ရဴ မဆာန် က္ဍင် လတူ ညးဒးဒုင်ဘဲ (Victim) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ပတှ်ေ (Trust) ကေုာံ သြဇာ လပါ် စိုတ်ဓါတ် ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် ပရေင်လှေအ်လှန် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သွက်ဂွံ အာတ် သြန်၊ ကလိဂွံ တင်ဂၞင် ပူဂိုလ် သွက်ဂွံ ကၠတ် ဒြပ်ရတ် (Identity theft)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး စကာ ညးဒးဒုင်ဘဲ နဒဒှ် ညးပလံင် သြန် မဟွံကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ် (Money mule) ရ။&lt;ref name=&quot;whitty&quot;&gt;{{cite journal |last=Whitty |first=M. T. |author2=Buchanan, T. |title=The online romance scam: A serious cybercrime |journal=CyberPsychology, Behavior, and Social Networking |volume=15 |issue=3 |pages=181-183 |year=2012}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် (Social media) ကေုာံ အပ်ပလဳကေးရှေန် ဂၠာဲ ရဲ (Dating apps) တအ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ဏအ်၊ ပရေင်လှေအ်လှန် ပရေင်ဆာန် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရာဇဝတ် ဒဳဂျဳတေဝ် မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ မဖန်ဗဒှ် ပရေင်ဆောမ်လေင် ပိုန်ဒြပ် အလုံ ဂၠးတိ ဂၠိုင် အိုတ် မွဲ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်လှေအ်လှန် ပရေင်ဆာန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လၟေင် ကမၠောန်၊ ပရေင်စိုတ်ဗေဒ၊ စရင်အင် ပရေင်ဆောမ်လေင်၊ ကေုာံ နဲကဲ စဵုဒၞာ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Scam_Alert.svg|thumb|right|300px|သင်္ကေတ သတိ အန္တရာယ် ပရေင်လှေအ်လှန် မလေပ် ထ္ၜး ပ္ဍဲ လပှ်ကျာ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညးစကာ အင်တာနက် တအ် နူကဵု ရာဇဝတ် ဒဳဂျဳတေဝ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ပရေင်လှေအ်လှန် ပရေင်ဆာန်&quot; (Romance scam) ဝွံ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ် ရာဇဝတ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်ကၠတ် ကေတ် ဒြပ်ရတ် နကဵု နဲကဲ သၠေဟ်ပၠံင် စိုတ်ဓါတ် (Psychological manipulation) မနွံကဵု ဗီုပြင် ဒဒှ် မဆာန် ရေင်သကအ် ရ။ ညးလှေအ်လှန် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် လ္ၚတ် ကေတ် တင်ဂၞင် ညးဒးဒုင်ဘဲ တအ် နူကဵု အင်တာနက် တုဲ၊ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဇကု ညံင် ဂွံ တုပ် ကု မၞိဟ် မနွံ ပၟိက် ပ္ဍဲ ဘဝ ညးဒးဒုင်ဘဲ တအ် ရ။

ပရေင်လှေအ်လှန် ဏအ်ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ပရေင်ဟက် (Hacking) ဓမ္မတာ ရ။ ဍေဟ် ဟွံစကာ နဲကဲ နည်းပညာ ဇြိုဟ်ဟ် သွက်ဂွံ ပလီု ကွန်ပျူတာ၊ ဆဂး ဍေဟ် စကာ '''နဲကဲ အေန်ဂျေန်နဳယာ ပရေင်မၞိဟ်''' (Social engineering) သွက်ဂွံ ဟက် (Hack) လုပ် အာ ပ္ဍဲ စိုတ် ကောန်မၞိဟ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် ပရေင်လှေအ်လှန် ပရေင်ဆာန် ဝွံ နွံ ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ကၠာ ဟွံဂွံ နွံ အင်တာနက် တေအ် ဏီ ရ။ 
* '''ခေတ် လိက် ကေုာံ ပရိုင် (Pre-Internet Era):''' ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ လဒေါဝ်၊ သၟာလှေအ်လှန် တအ် စကာ ကဏ္ဍ &quot;ဂၠာဲ ရဲ&quot; (Lonely hearts columns) ပ္ဍဲ လိက်ပရိုင် တုဲ ချူ လိက် သွက်ဂွံ အာတ် သြန် နူ မၞိဟ် မမံင် ဇကု မွဲ ရ။
* '''ခေတ် အဳမေလ် ကေုာံ ယာဟူ (Early Internet):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀ တအ် လက္ကရဴ၊ ပရေင်လှေအ်လှန် ဏအ် ပြံင်လှာဲ လုပ် အာ ပ္ဍဲ လပှ်ကျာ နကဵု လိက် အဳမေလ် (Email) ကေုာံ ဒၞာဲ တက်ကျာ (Chat rooms)။ ဂကောံ ရာဇဝတ် နူကဵု ဍုင် အာဖရိက ပလိုတ် မပ္တံကဵု နိုင်ဂျဳရဳယျာ (Nigeria) တအ် စကာ နဲကဲ ဏအ် ဗွဲမလှဲလး တုဲ ညးတအ် ဂွံ ဒုင် ကော်စ ယၟု &quot;Yahoo Boys&quot; ရ။
* '''ခေတ် မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် (Modern Era):''' ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ညးလှေအ်လှန် တအ် ပြံင်လှာဲ စကာ Facebook, Instagram, Tinder, ကေုာံ WhatsApp တအ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ပရဝ်ဖိုင် (Profile) ဠာန်ဠာန် နကဵု ဗီုရုပ် မၞိဟ် တၞဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;rege&quot;&gt;{{cite journal |last=Rege |first=A. |title=What's Love Got to Do With It? Exploring Online Dating Scams and Identity Fraud |journal=International Journal of Cyber Criminology |volume=3 |issue=2 |pages=494-512 |year=2009}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ လၟေင် ကမၠောန် ကေုာံ နဲကဲ လှေအ်လှန် (Modus Operandi and Techniques) ==
ညးလှေအ်လှန် တအ် စကာ လၟေင် ကမၠောန် အဓိက ၄ အဆံင် သွက်ဂွံ ထ္ၜေက် ညးဒးဒုင်ဘဲ ရ -

# '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ဗီုပြင် (Profile Creation &amp; Grooming):''' ညးတအ် ကၠတ် ကေတ် ဗီုရုပ် မၞိဟ် ကျေဝ်ကျေဝ် (ဗွဲမဂၠိုင် သၟာပၞာန်၊ အစာဂဥုဲ၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ) တုဲ ဒက်ပတန် ပရဝ်ဖိုင်။ နဲကဲ ဏအ် ညးကော်စ '''ခက်ဖိရှ်''' (Catfishing) ရ။
# '''ပရေင်ပံက်စိုတ် ကေုာံ ဗလး မေတ္တာ (Love Bombing):''' ကြဴနူ စုက်လုက် တုဲ၊ ညးတအ် ဟီု အရေဝ် ဍာတ်တ်၊ ကဵု ဂတိပါင် သွက်ဂွံ သြိုင် သ္ၚိကၟိန် မွဲစွံ၊ ကေုာံ ပကဵု ညံင် ညးဒးဒုင်ဘဲ ဂွံ ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ဆာန် ဏအ် ဒှ် အရာ တၟေင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဘဝ။
# '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ပြသၞာ (The Crisis/Emergency):''' အခိင် ပရေင်ပတှ်ေ ခိုင်ကၠိုက် အာ တုဲ၊ ညးလှေအ်လှန် ဖန်ဗဒှ် ပြသၞာ မွဲ (ဥပမာ - ဒး အာ ရုင်ဂဥုဲ ရံက်ရက်၊ သြန် ပ္ဍဲ ဗာန် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု ယာယဳ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အာတ် သြန် သွက်ဂွံ ရာန် လိက်စၟတ် က္ၜင်ကျာ သွက်ဂွံ ကၠုင် ဆဵု) ရ။
# '''ပရေင်အာတ် သြန် ကေုာံ ပရေင်ဒြေပ် (Extortion and Ghosting):''' ညးဒးဒုင်ဘဲ ပလံင် သြန် တုဲ မ္ဂး၊ ညးလှေအ်လှန် တအ် ဆက် အာတ် သြန် ဂၠိုင် တိုန်။ ယဝ်ရ ညးဒးဒုင်ဘဲ ဟွံမာန် ပလံင် ယျ မ္ဂး၊ ညးလှေအ်လှန် တအ် ပလီု ထောအ် အကံက် (Account) တုဲ ဒြေပ် အာ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဗီုပြင် ကမၠောန် မၞိဟ်လှေအ်လှန် တအ် မလေပ် စကာ ဂၠိုင် အိုတ်
|-
! ဗီုပြင် (Persona)
! ဟိုတ် မစကာ (Reason)
! လေပ် အာတ် သြန် ဟိုတ်နူ (Common Excuse)
|-
| '''သၟာပၞာန် (Military Personnel)'''
| ထ္ၜး ညံင်ရဴ မနွံ ဓဝ်ပတှ်ေ ကေုာံ သတ္တိ။ မလေပ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင် သ္အာင်။
| အာတ် သြန် သွက်ဂွံ တိတ် နူ ဒပ် ဟွံသေင်မ္ဂး သွက် သြန် ကောန်ၚာ်။
|-
| '''အေန်ဂျေန်နဳယာ ဍာ်ကၠေင် (Oil Rig Worker)'''
| ကမၠောန် မနွံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ၜဳ၊ ဟွံမာန် ကဵု ဗဳဒဳယဝ် ကော (Video call)။
| စက် လီု၊ ဒး ရာန် ကပေါတ် ပြဟ်ပြဟ်၊ သြန် ဗာန် ဟွံဂွံ။
|-
| '''အစာဂဥုဲ (Doctor working for UN/NGO)'''
| ထ္ၜး ညံင်ရဴ မနွံ ကရုဏာ ကေုာံ ပညာ။
| သြန် ရုင်ဂဥုဲ ဟွံရုံဂပ် သွက် ယဲ ကပ်ဘဲ ပ္ဍဲ အာဖရိက။
|}

== ၄။ ပရေင်စိုတ်ဗေဒ ပ္ဍဲ ပရေင်လှေအ်လှန် (Psychological Aspects of the Scam) ==
ပရေင်လှေအ်လှန် ပရေင်ဆာန် ဝွံ အံင်ဇၞး အာ ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ်တအ် ဍဵု ပ္ဍဲ တင်ဍိုန်လျ စိုတ်ဓါတ် ကောန်မၞိဟ် (Psychological vulnerabilities) ရ။ 

* '''ပရေင်မံင် ဇကု မွဲ (Loneliness):''' မၞိဟ် မမံင် ဇကု မွဲ (ဥပမာ - မၞိဟ် တၠသ္ၚိ စုတိ၊ မၞိဟ် ပြးစာဲ လဝ် တအ်) မလေပ် နွံ ပၟိက် ပရေင်ဆက်ဆံ ကေုာံ ပရေင်ဆာန် ဗွဲမလောန် တုဲ ဒှ် အာ တင်ရန်တၟအ် လောဲသွာ ရ။
* '''ပရေင်ပါ်ခြာ အသိုင်အဝိုင် (Isolation):''' ညးလှေအ်လှန် တအ် ပကဵု ညံင် ညးဒးဒုင်ဘဲ တအ် ဂွံ ဟွံမိက် ဆက်ဆံ ကု ကောန်ဇာတ် ကေုာံ ရဲ သ္ၚိကၟိန် တအ် ညံင် ဟွံဂွံ ဒးဒုင် ဆေဝ်ဒဝ် ရ။
* '''Cognitive Bias:''' ကာလ ညးဒးဒုင်ဘဲ ပလံင် လဝ် သြန် မွဲ ဝါ တုဲ မ္ဂး၊ ညးတအ် နွံ စိုတ် မိက်ဂွံ ဆက် ပလံင် ညံင် ဂွံ ကလေင် ကလိဂွံ သြန် ကေုာံ ပရေင်ဆာန် ဂှ် (Sunk cost fallacy) ရ။&lt;ref name=&quot;cross&quot;&gt;{{cite book |last=Cross |first=C. |title=(In)austerity and fraud: The exploitation of love |publisher=Routledge |year=2018 |pages=102-115}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဂကူ ပရေင်လှေအ်လှန်ဂမၠိုင် (Types and Variations of Romance Scams) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ်၊ ပရေင်လှေအ်လှန် ဏအ် ပါ်တိတ် အာ နာနာ သာ် ရ -

* '''ပရေင်လှေအ်လှန် ဂစိုတ် ကၠိက် (Pig Butchering Scam):''' (တမ်မူလ နူ ဍုင်ကြုက် ညးကော်စ &quot;Sha Zhu Pan&quot;) ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ ပရေင်လှေအ်လှန် ပရေင်ဆာန် ကေုာံ ပရေင်လှေအ်လှန် သြန် ဒဳဂျဳတေဝ် (Cryptocurrency investment scam) ရ။ ညးလှေအ်လှန် ပံက်စိုတ် ဆာန် တုဲ ထ္ၜး ဂၠံင် သွက်ဂွံ ဓလိုက်တမ် ပ္ဍဲ သြန် ခရစ်တဝ် (Crypto) ဠာန်ဠာန် တုဲ သီ ကေတ် သြန် သီုဖအိုတ် ရ။
* '''သေက်သတဝ်ရှေန် (Sextortion):''' ညးလှေအ်လှန် တအ် ဖန် ညံင် ညးဒးဒုင်ဘဲ ဂွံ ပလံင် ဗီုရုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗဳဒဳယဝ် ဟွံမဲ ကု ဗွိုက်လတက်၊ တုဲ ကလေင် ဍဵုဍိုက် (Blackmail) အာတ် သြန် ယဝ် ဟွံမိက် ကဵု ဍေဟ်တအ် တြး ပတိတ် ပ္ဍဲ အင်တာနက်။

== ၆။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ညးဒးဒုင်ဘဲ (Impact on Victims) ==
ဖဵုသက်ရောက် နူကဵု ရဝ်မေန် သကေမ် ဝွံ သ္ကာတ်မြဟ် ဗွဲမလောန် တုဲ ဍေဟ် ပလီုပလာ် ထောအ် ဘဝ ညးဒးဒုင်ဘဲ တအ် နကဵု နဲကဲ နာနာ သာ် ရ။

# '''ပရေင်ဆောမ်လေင် သြန်ဘဏ္ဍာ (Financial Ruin):''' ညးဒးဒုင်ဘဲ ဗွဲမဂၠိုင် လေင် အာ သြန် ဂိုင်သိပ် လဝ် အလုံ မွဲ ဘဝ၊ တုဲ သီု ဒး ကေတ် လဝ် ဂры (Loans) နူကဵု ညးတၞဟ် ဏီ ရ။
# '''ပရေင်လီုလာ် စိုတ်ဓါတ် (Emotional Trauma):''' ပရေင်ဆောမ်လေင် ဏအ် တုပ် ညံင် ပရေင်ဆောမ်လေင် မၞိဟ် မဆာန် ဍာံဍာံ ပြပြ ရ။ ညးဒးဒုင်ဘဲ တအ် ဒး ဆဵုဂဗ ယဲ စိုတ်ဓါတ် စှ်ေ (Depression)၊ ယဲ စံင်တူ (Anxiety) ကေုာံ ပရေင်ဟွံပတှ်ေ မၞိဟ် အလုံစုံ ရ။
# '''ပရေင်ဂွ (Shame and Stigma):''' ဟိုတ်နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ပျုတ်ပမဵု ကေုာံ ဟီု ညးဒးဒုင်ဘဲ &quot;ဟွံမဲ ဉာဏ်&quot; တုဲ၊ ညးဒးဒုင်ဘဲ တအ် ဟွံဂံင် လဴ ထ္ၜး ကု ဗၠာဲရဲ ဟွံသေင်မ္ဂး သ္ၚိကၟိန် ဇကု ရ။ အကာဲအရာ လ္ၚဵု စဵုကဵု ဒး ကၠောန် ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု (Suicide) လေဝ် နွံ ရ။

== ၇။ စရင်အင် ကေုာံ ပရေင်ဆောမ်လေင် ပိုန်ဒြပ် (Statistics and Financial Losses) ==
အတိုင် စရင်အင် နူကဵု ကမ္မယှေန် ပရေင်သွံရာန် ဖေတ်ဒရေဝ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (Federal Trade Commission - FTC) ကေုာံ FBI မ္ဂး၊ ပရေင်ဆောမ်လေင် နူကဵု ရဝ်မေန် သကေမ် ဝွံ တိုန် ဒၟံင် လၟိုန် သၞာံ ရ။

* ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၂ ဓဝ် ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ဍုင်အမေရိကာန် မွဲ ဓဝ် ပရေင်ဆောမ်လေင် သြန် နူ ရဝ်မေန် သကေမ် နွံ ၜိုတ် $1.3 ဗဳလဳယောန် (Billion) က္ဍင် ရ။&lt;ref name=&quot;ftc&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.ftc.gov/news-events/data-visualizations/data-spotlight/2023/02/romance-scammers-favorite-lies-exposed |title=Romance scammers' favorite lies exposed |publisher=Federal Trade Commission |year=2023 |access-date=July 30, 2026}}&lt;/ref&gt;
* သြန် ဗွဲမဂၠိုင် မဒးဒုင် ပလံင် ဏာ ဂှ် ဒှ် သြန် ခရစ်တဝ် (Cryptocurrency) ၜိုတ် 34%၊ တုဲ ဂၠံင် ပလံင် သြန် ဘဏ် (Bank wire transfer) ကဵု ကာဒ် တၟာဲတဲ (Gift cards) တအ် ပါလုပ် ရ။
* မၞိဟ် မဒးဒုင်ဘဲ ဂၠိုင် အိုတ် ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် အာယုက် အကြာ ၅၀-၇၀ သၞာံ၊ ဆဂး ခေတ် လၟုဟ် မၞိဟ် ဍောတ်တ် (Millennials ကေုာံ Gen Z) တအ် လေဝ် ဒးဒုင်ဘဲ ဂၠိုင် တိုန် ဟိုတ်နူ ပရေင်ဂစိုတ် ကၠိက် (Pig butchering) ရ။&lt;ref name=&quot;fbi&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.ic3.gov/Media/PDF/AnnualReport/2021_IC3Report.pdf |title=Internet Crime Report 2021 |publisher=Federal Bureau of Investigation (FBI) |year=2021 |access-date=July 30, 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ သင်္ကေတ အန္တရာယ် (Prevention and Red Flags) ==
သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဇကု နူကဵု ရဝ်မေန် သကေမ် ဂှ်၊ ပိုယ် သ္ဒး တီ လဝ် သင်္ကေတ အန္တရာယ် (Red Flags) ကေုာံ နဲကဲ စၟတ်မင် ဂမၠိုင် ရ။

* '''နဲကဲ ဂၠာဲ ဗီုရုပ် ကလေင် (Reverse Image Search):''' ညးမစကာ အင်တာနက် တအ် မာန် စကာ Google Images ဟွံသေင်မ္ဂး TinEye သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ရံင် ဒဒှ်ရ ဗီုရုပ် မၞိဟ် ဂှ် ဒှ် ဗီုရုပ် တၞဟ် (Stolen photo) မစကာ လဝ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ တၞဟ် ဟွံသေင် မ္ဂး ရ။
* '''ပရေင်အာတ် ဗဳဒဳယဝ် ကော (Video Call Request):''' ယဝ်ရ မၞိဟ် ဂှ် ဟွံမိက် တက်ကျာ နကဵု ဗဳဒဳယဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ထ္ၜး ဟိုတ် နာနာ သာ် လၟိုန် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် သင်္ကေတ အန္တရာယ် မဇၞော် အိုတ် မွဲ ရ။
* '''ပရေင်လလောင်တြး အန္တရာယ်:'''
** ညးတအ် ပံက်စိုတ် ဆာန် ပြဟ် လောန် (အပ္ဍဲ မွဲ-ၜါ တ္ၚဲ)။
** ညးတအ် အာတ် သြန်၊ ကာဒ် တၟာဲတဲ (Gift cards - ဥပမာ Steam, iTunes)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အာတ် ကဵု ဓလိုက်တမ် သြန် ခရစ်တဝ်။
** ညးတအ် ကော် ညံင် ဂွံ တိတ် နူ App ဂၠာဲ ရဲ တုဲ ပြံင် အာ တက်ကျာ ပ္ဍဲ WhatsApp ဟွံသေင်မ္ဂး Telegram ရ။

== ၉။ ပရေင်ရပ်စပ် ဥပဒေ ကေုာံ လၟေင် တာလျိုင် (Legal Actions and Law Enforcement) ==
ပရေင်ရပ်စပ် ရာဇဝတ် ရဝ်မေန် သကေမ် ဝွံ ဒှ် အရာ မဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူကဵု ညးလှေအ်လှန် တအ် မလေပ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင် သ္အာင် မတၞဟ်ခြာ နူကဵု ညးဒးဒုင်ဘဲ ရ။

* '''အေန်တာပဝ် (Interpol) ကေုာံ Europol:''' ညးတအ် ပံင်ကောံ ကၠောန် ကမၠောန် သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ဂကောံ ရာဇဝတ် (Syndicates) ပ္ဍဲ ဍုင် အာဖရိက ပလိုတ် (ဥပမာ - Black Axe) ကေုာံ ဍုင် အာရှ အရှေ့တောင် (ဥပမာ ဒၞာဲ သကေမ် ပ္ဍဲ ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ) ရ။
* '''အခက်အခုဲ ဥပဒေ:''' ဟိုတ်နူ ဥပဒေ ဍုင် မွဲ ကဵု မွဲ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်၊ တုဲ သြန် မပလံင် လဝ် နကဵု ခရစ်တဝ် ဂှ် ဂၠာဲ သာမ် ဇိုင် ဝါတ်ဂါတ် တုဲ၊ သြန် ညးဒးဒုင်ဘဲ တအ် ကလေင် ကလိဂွံ ဂှ် ဒှ် အရာ မအောန် ဗွဲမလောန် ရ။ ညးဍုင်ကွာန် တအ် သ္ဒး ပတိုန် လိက် (Report) ကု ဗၠာဲရဲ ဍုင် ဇကု (ဥပမာ IC3 ပ္ဍဲ အမေရိကာန်) ပြဟ်ပြဟ် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ပရေင်လှေအ်လှန် ပရေင်ဆာန် ဝွံ ဒှ် ရာဇဝတ် မဟွံမဲ ကု ကရုဏာ မွဲ မပလီုပလာ် ထောအ် သီု ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ 

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ပြသၞာ ဏအ် သ္ဒး ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ သ္ကာတ်မြဟ် တိုန် မာန် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence - AI) ရ။ ညးလှေအ်လှန် တအ် မာန် စကာ AI (ဥပမာ - ChatGPT) သွက်ဂွံ ချူ လိက် ပရေင်ဆာန် မကိတ်ညဳ ကု လညာတ် ညးဒးဒုင်ဘဲ (Deeply personalized text) ကေုာံ စကာ Deepfake သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဗဳဒဳယဝ် ကော ဠာန်ဠာန် မာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပရေင်ပညာ (Education) ကေုာံ ပရေင်သတိ ပ္ဍဲ အင်တာနက် ဂှ် ဒှ် လွဟ် မခိုဟ် အိုတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဇကု နူကဵု ရာဇဝတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ဏအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ရာဇဝတ် အင်တာနက်]] (Cybercrime)
* [[ပရေင်လှေအ်လှန်]] (Scam)
* [[မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ်]] (Social media)
* [[သြန် ခရစ်တဝ်]] (Cryptocurrency)

{{Navbox
| name = Cybercrime
| title = ရာဇဝတ် အင်တာနက် ကေုာံ ပရေင်လှေအ်လှန် လတူ လပှ်ကျာ (Cybercrime and Online Scams)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဂကူ ပရေင်လှေအ်လှန် အဓိက
| list1 =
* [[ပရေင်လှေအ်လှန် ပရေင်ဆာန်]] (Romance scam)
* [[ဖိရှေန်]] (Phishing)
* [[ပရေင်လှေအ်လှန် ဂစိုတ် ကၠိက်]] (Pig butchering scam)
* [[ပရေင်လှေအ်လှန် ၄၁၉]] (419 scam / Advance-fee scam)
| group2 = နဲကဲ ကေုာံ အန္တရာယ်
| list2 =
* [[ခက်ဖိရှ်]] (Catfishing)
* [[သေက်သတဝ်ရှေန်]] (Sextortion)
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ပရေင်မၞိဟ်]] (Social engineering)
* [[မလ်ဝဲ]] (Malware)
| group3 = ကဏ္ဍ ပရေင်စဵုဒၞာ
| list3 =
* [[ဂီုကၠီု အင်တာနက်]] (Cybersecurity)
* [[တင်ဂၞင် ပူဂိုလ်]] (Data privacy)
* [[အေန်တာပဝ်]] (Interpol)
* [[နဲကဲ ဂၠာဲ ဗီုရုပ် ကလေင်]] (Reverse image search)
}}

[[Category:ရာဇဝတ် အင်တာနက်]]
[[Category:ပရေင်လှေအ်လှန်]]
[[Category:မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေင်စိုတ်ဗေဒ]]</text>
      <sha1>of77tz7iyrluywlroaz0t7lqliqavuo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>56499</id>
      <parentid>56498</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T01:30:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>56499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26549" sha1="4tptkz9tm5o5lkspoghij2xjy29j4s6" xml:space="preserve">'''ပရေင်လှေအ်လှန် ပရေင်ဆာန်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ရဝ်မေန် သကေမ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Romance scam'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကူ ရာဇဝတ် အင်တာနက် ကေုာံ ပရေင်လှေအ်လှန် လတူ လပှ်ကျာ မွဲ မကတဵုဒှ် အခိင် ကာလ ညးလှေအ်လှန် (Scammer) မွဲ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ပရဝ်ဖိုင် (Profile) ဠာန်ဠာန် တုဲ သၠေဟ်ပၠံင် ထ္ၜး ဇကု ညံင်ရဴ မဆာန် က္ဍင် လတူ ညးဒးဒုင်ဘဲ (Victim) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ပတှ်ေ (Trust) ကေုာံ သြဇာ လပါ် စိုတ်ဓါတ် ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် ပရေင်လှေအ်လှန် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သွက်ဂွံ အာတ် သြန်၊ ကလိဂွံ တင်ဂၞင် ပူဂိုလ် သွက်ဂွံ ကၠတ် ဒြပ်ရတ် (Identity theft)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး စကာ ညးဒးဒုင်ဘဲ နဒဒှ် ညးပလံင် သြန် မဟွံကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ် (Money mule) ရ။&lt;ref name=&quot;whitty&quot;&gt;{{cite journal |last=Whitty |first=M. T. |author2=Buchanan, T. |title=The online romance scam: A serious cybercrime |journal=CyberPsychology, Behavior, and Social Networking |volume=15 |issue=3 |pages=181-183 |year=2012}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် (Social media) ကေုာံ အပ်ပလဳကေးရှေန် ဂၠာဲ ရဲ (Dating apps) တအ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ဏအ်၊ ပရေင်လှေအ်လှန် ပရေင်ဆာန် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရာဇဝတ် ဒဳဂျဳတေဝ် မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ မဖန်ဗဒှ် ပရေင်ဆောမ်လေင် ပိုန်ဒြပ် အလုံ ဂၠးတိ ဂၠိုင် အိုတ် မွဲ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်လှေအ်လှန် ပရေင်ဆာန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လၟေင် ကမၠောန်၊ ပရေင်စိုတ်ဗေဒ၊ စရင်အင် ပရေင်ဆောမ်လေင်၊ ကေုာံ နဲကဲ စဵုဒၞာ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Scam_Alert.svg|thumb|right|300px|သင်္ကေတ သတိ အန္တရာယ် ပရေင်လှေအ်လှန် မလေပ် ထ္ၜး ပ္ဍဲ လပှ်ကျာ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညးစကာ အင်တာနက် တအ် နူကဵု ရာဇဝတ် ဒဳဂျဳတေဝ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ပရေင်လှေအ်လှန် ပရေင်ဆာန်&quot; (Romance scam) ဝွံ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ် ရာဇဝတ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်ကၠတ် ကေတ် ဒြပ်ရတ် နကဵု နဲကဲ သၠေဟ်ပၠံင် စိုတ်ဓါတ် (Psychological manipulation) မနွံကဵု ဗီုပြင် ဒဒှ် မဆာန် ရေင်သကအ် ရ။ ညးလှေအ်လှန် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် လ္ၚတ် ကေတ် တင်ဂၞင် ညးဒးဒုင်ဘဲ တအ် နူကဵု အင်တာနက် တုဲ၊ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဇကု ညံင် ဂွံ တုပ် ကု မၞိဟ် မနွံ ပၟိက် ပ္ဍဲ ဘဝ ညးဒးဒုင်ဘဲ တအ် ရ။

ပရေင်လှေအ်လှန် ဏအ်ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ပရေင်ဟက် (Hacking) ဓမ္မတာ ရ။ ဍေဟ် ဟွံစကာ နဲကဲ နဲပညာ ဇြိုဟ်ဟ် သွက်ဂွံ ပလီု ကွန်ပျူတာ၊ ဆဂး ဍေဟ် စကာ '''နဲကဲ အေန်ဂျေန်နဳယာ ပရေင်မၞိဟ်''' (Social engineering) သွက်ဂွံ ဟက် (Hack) လုပ် အာ ပ္ဍဲ စိုတ် ကောန်မၞိဟ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် ပရေင်လှေအ်လှန် ပရေင်ဆာန် ဝွံ နွံ ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ကၠာ ဟွံဂွံ နွံ အင်တာနက် တေအ် ဏီ ရ။ 
* '''ခေတ် လိက် ကေုာံ ပရိုင် (Pre-Internet Era):''' ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ လဒေါဝ်၊ သၟာလှေအ်လှန် တအ် စကာ ကဏ္ဍ &quot;ဂၠာဲ ရဲ&quot; (Lonely hearts columns) ပ္ဍဲ လိက်ပရိုင် တုဲ ချူ လိက် သွက်ဂွံ အာတ် သြန် နူ မၞိဟ် မမံင် ဇကု မွဲ ရ။
* '''ခေတ် အဳမေလ် ကေုာံ ယာဟူ (Early Internet):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀ တအ် လက္ကရဴ၊ ပရေင်လှေအ်လှန် ဏအ် ပြံင်လှာဲ လုပ် အာ ပ္ဍဲ လပှ်ကျာ နကဵု လိက် အဳမေလ် (Email) ကေုာံ ဒၞာဲ တက်ကျာ (Chat rooms)။ ဂကောံ ရာဇဝတ် နူကဵု ဍုင် အာဖရိက ပလိုတ် မပ္တံကဵု နိုင်ဂျဳရဳယျာ (Nigeria) တအ် စကာ နဲကဲ ဏအ် ဗွဲမလှဲလး တုဲ ညးတအ် ဂွံ ဒုင် ကော်စ ယၟု &quot;Yahoo Boys&quot; ရ။
* '''ခေတ် မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် (Modern Era):''' ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ညးလှေအ်လှန် တအ် ပြံင်လှာဲ စကာ Facebook, Instagram, Tinder, ကေုာံ WhatsApp တအ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ပရဝ်ဖိုင် (Profile) ဠာန်ဠာန် နကဵု ဗီုရုပ် မၞိဟ် တၞဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;rege&quot;&gt;{{cite journal |last=Rege |first=A. |title=What's Love Got to Do With It? Exploring Online Dating Scams and Identity Fraud |journal=International Journal of Cyber Criminology |volume=3 |issue=2 |pages=494-512 |year=2009}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ လၟေင် ကမၠောန် ကေုာံ နဲကဲ လှေအ်လှန် (Modus Operandi and Techniques) ==
ညးလှေအ်လှန် တအ် စကာ လၟေင် ကမၠောန် အဓိက ၄ အဆံင် သွက်ဂွံ ထ္ၜေက် ညးဒးဒုင်ဘဲ ရ -

# '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ဗီုပြင် (Profile Creation &amp; Grooming):''' ညးတအ် ကၠတ် ကေတ် ဗီုရုပ် မၞိဟ် ကျေဝ်ကျေဝ် (ဗွဲမဂၠိုင် သၟာပၞာန်၊ အစာဂဥုဲ၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ) တုဲ ဒက်ပတန် ပရဝ်ဖိုင်။ နဲကဲ ဏအ် ညးကော်စ '''ခက်ဖိရှ်''' (Catfishing) ရ။
# '''ပရေင်ပံက်စိုတ် ကေုာံ ဗလး မေတ္တာ (Love Bombing):''' ကြဴနူ စုက်လုက် တုဲ၊ ညးတအ် ဟီု အရေဝ် ဍာတ်တ်၊ ကဵု ဂတိပါင် သွက်ဂွံ သြိုင် သ္ၚိကၟိန် မွဲစွံ၊ ကေုာံ ပကဵု ညံင် ညးဒးဒုင်ဘဲ ဂွံ ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ဆာန် ဏအ် ဒှ် အရာ တၟေင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဘဝ။
# '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ပြသၞာ (The Crisis/Emergency):''' အခိင် ပရေင်ပတှ်ေ ခိုင်ကၠိုက် အာ တုဲ၊ ညးလှေအ်လှန် ဖန်ဗဒှ် ပြသၞာ မွဲ (ဥပမာ - ဒး အာ ရုင်ဂဥုဲ ရံက်ရက်၊ သြန် ပ္ဍဲ ဗာန် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု ယာယဳ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အာတ် သြန် သွက်ဂွံ ရာန် လိက်စၟတ် က္ၜင်ကျာ သွက်ဂွံ ကၠုင် ဆဵု) ရ။
# '''ပရေင်အာတ် သြန် ကေုာံ ပရေင်ဒြေပ် (Extortion and Ghosting):''' ညးဒးဒုင်ဘဲ ပလံင် သြန် တုဲ မ္ဂး၊ ညးလှေအ်လှန် တအ် ဆက် အာတ် သြန် ဂၠိုင် တိုန်။ ယဝ်ရ ညးဒးဒုင်ဘဲ ဟွံမာန် ပလံင် ယျ မ္ဂး၊ ညးလှေအ်လှန် တအ် ပလီု ထောအ် အကံက် (Account) တုဲ ဒြေပ် အာ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဗီုပြင် ကမၠောန် မၞိဟ်လှေအ်လှန် တအ် မလေပ် စကာ ဂၠိုင် အိုတ်
|-
! ဗီုပြင် (Persona)
! ဟိုတ် မစကာ (Reason)
! လေပ် အာတ် သြန် ဟိုတ်နူ (Common Excuse)
|-
| '''သၟာပၞာန် (Military Personnel)'''
| ထ္ၜး ညံင်ရဴ မနွံ ဓဝ်ပတှ်ေ ကေုာံ သတ္တိ။ မလေပ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင် သ္အာင်။
| အာတ် သြန် သွက်ဂွံ တိတ် နူ ဒပ် ဟွံသေင်မ္ဂး သွက် သြန် ကောန်ၚာ်။
|-
| '''အေန်ဂျေန်နဳယာ ဍာ်ကၠေင် (Oil Rig Worker)'''
| ကမၠောန် မနွံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ၜဳ၊ ဟွံမာန် ကဵု ဗဳဒဳယဝ် ကော (Video call)။
| စက် လီု၊ ဒး ရာန် ကပေါတ် ပြဟ်ပြဟ်၊ သြန် ဗာန် ဟွံဂွံ။
|-
| '''အစာဂဥုဲ (Doctor working for UN/NGO)'''
| ထ္ၜး ညံင်ရဴ မနွံ ကရုဏာ ကေုာံ ပညာ။
| သြန် ရုင်ဂဥုဲ ဟွံရုံဂပ် သွက် ယဲ ကပ်ဘဲ ပ္ဍဲ အာဖရိက။
|}

== ၄။ ပရေင်စိုတ်ဗေဒ ပ္ဍဲ ပရေင်လှေအ်လှန် (Psychological Aspects of the Scam) ==
ပရေင်လှေအ်လှန် ပရေင်ဆာန် ဝွံ အံင်ဇၞး အာ ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ်တအ် ဍဵု ပ္ဍဲ တင်ဍိုန်လျ စိုတ်ဓါတ် ကောန်မၞိဟ် (Psychological vulnerabilities) ရ။ 

* '''ပရေင်မံင် ဇကု မွဲ (Loneliness):''' မၞိဟ် မမံင် ဇကု မွဲ (ဥပမာ - မၞိဟ် တၠသ္ၚိ စုတိ၊ မၞိဟ် ပြးစာဲ လဝ် တအ်) မလေပ် နွံ ပၟိက် ပရေင်ဆက်ဆံ ကေုာံ ပရေင်ဆာန် ဗွဲမလောန် တုဲ ဒှ် အာ တင်ရန်တၟအ် လောဲသွာ ရ။
* '''ပရေင်ပါ်ခြာ အသိုင်အဝိုင် (Isolation):''' ညးလှေအ်လှန် တအ် ပကဵု ညံင် ညးဒးဒုင်ဘဲ တအ် ဂွံ ဟွံမိက် ဆက်ဆံ ကု ကောန်ဇာတ် ကေုာံ ရဲ သ္ၚိကၟိန် တအ် ညံင် ဟွံဂွံ ဒးဒုင် ဆေဝ်ဒဝ် ရ။
* '''Cognitive Bias:''' ကာလ ညးဒးဒုင်ဘဲ ပလံင် လဝ် သြန် မွဲ ဝါ တုဲ မ္ဂး၊ ညးတအ် နွံ စိုတ် မိက်ဂွံ ဆက် ပလံင် ညံင် ဂွံ ကလေင် ကလိဂွံ သြန် ကေုာံ ပရေင်ဆာန် ဂှ် (Sunk cost fallacy) ရ။&lt;ref name=&quot;cross&quot;&gt;{{cite book |last=Cross |first=C. |title=(In)austerity and fraud: The exploitation of love |publisher=Routledge |year=2018 |pages=102-115}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဂကူ ပရေင်လှေအ်လှန်ဂမၠိုင် (Types and Variations of Romance Scams) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ်၊ ပရေင်လှေအ်လှန် ဏအ် ပါ်တိတ် အာ နာနာ သာ် ရ -

* '''ပရေင်လှေအ်လှန် ဂစိုတ် ကၠိက် (Pig Butchering Scam):''' (တမ်မူလ နူ ဍုင်ကြုက် ညးကော်စ &quot;Sha Zhu Pan&quot;) ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ ပရေင်လှေအ်လှန် ပရေင်ဆာန် ကေုာံ ပရေင်လှေအ်လှန် သြန် ဒဳဂျဳတေဝ် (Cryptocurrency investment scam) ရ။ ညးလှေအ်လှန် ပံက်စိုတ် ဆာန် တုဲ ထ္ၜး ဂၠံင် သွက်ဂွံ ဓလိုက်တမ် ပ္ဍဲ သြန် ခရစ်တဝ် (Crypto) ဠာန်ဠာန် တုဲ သီ ကေတ် သြန် သီုဖအိုတ် ရ။
* '''သေက်သတဝ်ရှေန် (Sextortion):''' ညးလှေအ်လှန် တအ် ဖန် ညံင် ညးဒးဒုင်ဘဲ ဂွံ ပလံင် ဗီုရုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗဳဒဳယဝ် ဟွံမဲ ကု ဗွိုက်လတက်၊ တုဲ ကလေင် ဍဵုဍိုက် (Blackmail) အာတ် သြန် ယဝ် ဟွံမိက် ကဵု ဍေဟ်တအ် တြး ပတိတ် ပ္ဍဲ အင်တာနက်။

== ၆။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ညးဒးဒုင်ဘဲ (Impact on Victims) ==
ဖဵုသက်ရောက် နူကဵု ရဝ်မေန် သကေမ် ဝွံ သ္ကာတ်မြဟ် ဗွဲမလောန် တုဲ ဍေဟ် ပလီုပလာ် ထောအ် ဘဝ ညးဒးဒုင်ဘဲ တအ် နကဵု နဲကဲ နာနာ သာ် ရ။

# '''ပရေင်ဆောမ်လေင် သြန်ဘဏ္ဍာ (Financial Ruin):''' ညးဒးဒုင်ဘဲ ဗွဲမဂၠိုင် လေင် အာ သြန် ဂိုင်သိပ် လဝ် အလုံ မွဲ ဘဝ၊ တုဲ သီု ဒး ကေတ် လဝ် ဂры (Loans) နူကဵု ညးတၞဟ် ဏီ ရ။
# '''ပရေင်လီုလာ် စိုတ်ဓါတ် (Emotional Trauma):''' ပရေင်ဆောမ်လေင် ဏအ် တုပ် ညံင် ပရေင်ဆောမ်လေင် မၞိဟ် မဆာန် ဍာံဍာံ ပြပြ ရ။ ညးဒးဒုင်ဘဲ တအ် ဒး ဆဵုဂဗ ယဲ စိုတ်ဓါတ် စှ်ေ (Depression)၊ ယဲ စံင်တူ (Anxiety) ကေုာံ ပရေင်ဟွံပတှ်ေ မၞိဟ် အလုံစုံ ရ။
# '''ပရေင်ဂွ (Shame and Stigma):''' ဟိုတ်နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ပျုတ်ပမဵု ကေုာံ ဟီု ညးဒးဒုင်ဘဲ &quot;ဟွံမဲ ဉာဏ်&quot; တုဲ၊ ညးဒးဒုင်ဘဲ တအ် ဟွံဂံင် လဴ ထ္ၜး ကု ဗၠာဲရဲ ဟွံသေင်မ္ဂး သ္ၚိကၟိန် ဇကု ရ။ အကာဲအရာ လ္ၚဵု စဵုကဵု ဒး ကၠောန် ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု (Suicide) လေဝ် နွံ ရ။

== ၇။ စရင်အင် ကေုာံ ပရေင်ဆောမ်လေင် ပိုန်ဒြပ် (Statistics and Financial Losses) ==
အတိုင် စရင်အင် နူကဵု ကမ္မယှေန် ပရေင်သွံရာန် ဖေတ်ဒရေဝ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (Federal Trade Commission - FTC) ကေုာံ FBI မ္ဂး၊ ပရေင်ဆောမ်လေင် နူကဵု ရဝ်မေန် သကေမ် ဝွံ တိုန် ဒၟံင် လၟိုန် သၞာံ ရ။

* ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၂ ဓဝ် ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ဍုင်အမေရိကာန် မွဲ ဓဝ် ပရေင်ဆောမ်လေင် သြန် နူ ရဝ်မေန် သကေမ် နွံ ၜိုတ် $1.3 ဗဳလဳယောန် (Billion) က္ဍင် ရ။&lt;ref name=&quot;ftc&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.ftc.gov/news-events/data-visualizations/data-spotlight/2023/02/romance-scammers-favorite-lies-exposed |title=Romance scammers' favorite lies exposed |publisher=Federal Trade Commission |year=2023 |access-date=July 30, 2026}}&lt;/ref&gt;
* သြန် ဗွဲမဂၠိုင် မဒးဒုင် ပလံင် ဏာ ဂှ် ဒှ် သြန် ခရစ်တဝ် (Cryptocurrency) ၜိုတ် 34%၊ တုဲ ဂၠံင် ပလံင် သြန် ဘဏ် (Bank wire transfer) ကဵု ကာဒ် တၟာဲတဲ (Gift cards) တအ် ပါလုပ် ရ။
* မၞိဟ် မဒးဒုင်ဘဲ ဂၠိုင် အိုတ် ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် အာယုက် အကြာ ၅၀-၇၀ သၞာံ၊ ဆဂး ခေတ် လၟုဟ် မၞိဟ် ဍောတ်တ် (Millennials ကေုာံ Gen Z) တအ် လေဝ် ဒးဒုင်ဘဲ ဂၠိုင် တိုန် ဟိုတ်နူ ပရေင်ဂစိုတ် ကၠိက် (Pig butchering) ရ။&lt;ref name=&quot;fbi&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.ic3.gov/Media/PDF/AnnualReport/2021_IC3Report.pdf |title=Internet Crime Report 2021 |publisher=Federal Bureau of Investigation (FBI) |year=2021 |access-date=July 30, 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ သင်္ကေတ အန္တရာယ် (Prevention and Red Flags) ==
သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဇကု နူကဵု ရဝ်မေန် သကေမ် ဂှ်၊ ပိုယ် သ္ဒး တီ လဝ် သင်္ကေတ အန္တရာယ် (Red Flags) ကေုာံ နဲကဲ စၟတ်မင် ဂမၠိုင် ရ။

* '''နဲကဲ ဂၠာဲ ဗီုရုပ် ကလေင် (Reverse Image Search):''' ညးမစကာ အင်တာနက် တအ် မာန် စကာ Google Images ဟွံသေင်မ္ဂး TinEye သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ရံင် ဒဒှ်ရ ဗီုရုပ် မၞိဟ် ဂှ် ဒှ် ဗီုရုပ် တၞဟ် (Stolen photo) မစကာ လဝ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ တၞဟ် ဟွံသေင် မ္ဂး ရ။
* '''ပရေင်အာတ် ဗဳဒဳယဝ် ကော (Video Call Request):''' ယဝ်ရ မၞိဟ် ဂှ် ဟွံမိက် တက်ကျာ နကဵု ဗဳဒဳယဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ထ္ၜး ဟိုတ် နာနာ သာ် လၟိုန် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် သင်္ကေတ အန္တရာယ် မဇၞော် အိုတ် မွဲ ရ။
* '''ပရေင်လလောင်တြး အန္တရာယ်:'''
** ညးတအ် ပံက်စိုတ် ဆာန် ပြဟ် လောန် (အပ္ဍဲ မွဲ-ၜါ တ္ၚဲ)။
** ညးတအ် အာတ် သြန်၊ ကာဒ် တၟာဲတဲ (Gift cards - ဥပမာ Steam, iTunes)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အာတ် ကဵု ဓလိုက်တမ် သြန် ခရစ်တဝ်။
** ညးတအ် ကော် ညံင် ဂွံ တိတ် နူ App ဂၠာဲ ရဲ တုဲ ပြံင် အာ တက်ကျာ ပ္ဍဲ WhatsApp ဟွံသေင်မ္ဂး Telegram ရ။

== ၉။ ပရေင်ရပ်စပ် ဥပဒေ ကေုာံ လၟေင် တာလျိုင် (Legal Actions and Law Enforcement) ==
ပရေင်ရပ်စပ် ရာဇဝတ် ရဝ်မေန် သကေမ် ဝွံ ဒှ် အရာ မဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူကဵု ညးလှေအ်လှန် တအ် မလေပ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင် သ္အာင် မတၞဟ်ခြာ နူကဵု ညးဒးဒုင်ဘဲ ရ။

* '''အေန်တာပဝ် (Interpol) ကေုာံ Europol:''' ညးတအ် ပံင်ကောံ ကၠောန် ကမၠောန် သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ဂကောံ ရာဇဝတ် (Syndicates) ပ္ဍဲ ဍုင် အာဖရိက ပလိုတ် (ဥပမာ - Black Axe) ကေုာံ ဍုင် အာရှ အရှေ့တောင် (ဥပမာ ဒၞာဲ သကေမ် ပ္ဍဲ ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ) ရ။
* '''အခက်အခုဲ ဥပဒေ:''' ဟိုတ်နူ ဥပဒေ ဍုင် မွဲ ကဵု မွဲ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်၊ တုဲ သြန် မပလံင် လဝ် နကဵု ခရစ်တဝ် ဂှ် ဂၠာဲ သာမ် ဇိုင် ဝါတ်ဂါတ် တုဲ၊ သြန် ညးဒးဒုင်ဘဲ တအ် ကလေင် ကလိဂွံ ဂှ် ဒှ် အရာ မအောန် ဗွဲမလောန် ရ။ ညးဍုင်ကွာန် တအ် သ္ဒး ပတိုန် လိက် (Report) ကု ဗၠာဲရဲ ဍုင် ဇကု (ဥပမာ IC3 ပ္ဍဲ အမေရိကာန်) ပြဟ်ပြဟ် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ပရေင်လှေအ်လှန် ပရေင်ဆာန် ဝွံ ဒှ် ရာဇဝတ် မဟွံမဲ ကု ကရုဏာ မွဲ မပလီုပလာ် ထောအ် သီု ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ 

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ပြသၞာ ဏအ် သ္ဒး ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ သ္ကာတ်မြဟ် တိုန် မာန် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence - AI) ရ။ ညးလှေအ်လှန် တအ် မာန် စကာ AI (ဥပမာ - ChatGPT) သွက်ဂွံ ချူ လိက် ပရေင်ဆာန် မကိတ်ညဳ ကု လညာတ် ညးဒးဒုင်ဘဲ (Deeply personalized text) ကေုာံ စကာ Deepfake သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဗဳဒဳယဝ် ကော ဠာန်ဠာန် မာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပရေင်ပညာ (Education) ကေုာံ ပရေင်သတိ ပ္ဍဲ အင်တာနက် ဂှ် ဒှ် လွဟ် မခိုဟ် အိုတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဇကု နူကဵု ရာဇဝတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ဏအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ရာဇဝတ် အင်တာနက်]] (Cybercrime)
* [[ပရေင်လှေအ်လှန်]] (Scam)
* [[မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ်]] (Social media)
* [[သြန် ခရစ်တဝ်]] (Cryptocurrency)

{{Navbox
| name = Cybercrime
| title = ရာဇဝတ် အင်တာနက် ကေုာံ ပရေင်လှေအ်လှန် လတူ လပှ်ကျာ (Cybercrime and Online Scams)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဂကူ ပရေင်လှေအ်လှန် အဓိက
| list1 =
* [[ပရေင်လှေအ်လှန် ပရေင်ဆာန်]] (Romance scam)
* [[ဖိရှေန်]] (Phishing)
* [[ပရေင်လှေအ်လှန် ဂစိုတ် ကၠိက်]] (Pig butchering scam)
* [[ပရေင်လှေအ်လှန် ၄၁၉]] (419 scam / Advance-fee scam)
| group2 = နဲကဲ ကေုာံ အန္တရာယ်
| list2 =
* [[ခက်ဖိရှ်]] (Catfishing)
* [[သေက်သတဝ်ရှေန်]] (Sextortion)
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ပရေင်မၞိဟ်]] (Social engineering)
* [[မလ်ဝဲ]] (Malware)
| group3 = ကဏ္ဍ ပရေင်စဵုဒၞာ
| list3 =
* [[ဂီုကၠီု အင်တာနက်]] (Cybersecurity)
* [[တင်ဂၞင် ပူဂိုလ်]] (Data privacy)
* [[အေန်တာပဝ်]] (Interpol)
* [[နဲကဲ ဂၠာဲ ဗီုရုပ် ကလေင်]] (Reverse image search)
}}

[[Category:ရာဇဝတ် အင်တာနက်]]
[[Category:ပရေင်လှေအ်လှန်]]
[[Category:မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေင်စိုတ်ဗေဒ]]</text>
      <sha1>4tptkz9tm5o5lkspoghij2xjy29j4s6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဟက်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11885</id>
    <revision>
      <id>56500</id>
      <timestamp>2026-07-31T01:37:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဟက်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပရေင်ဟက် ကွန်ပျူတာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Hack'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Hacking'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ နည်းပညာ သၞောတ် တင်ဂၞင် (Information Technology) ကေုာံ ကွန်ပျူတာ ဂှ်၊ ဍေဟ်...&quot;</comment>
      <origin>56500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24239" sha1="5wju2m9hien5fe5aisqxuib3mgrb6qf" xml:space="preserve">'''ဟက်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပရေင်ဟက် ကွန်ပျူတာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Hack'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Hacking'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ နည်းပညာ သၞောတ် တင်ဂၞင် (Information Technology) ကေုာံ ကွန်ပျူတာ ဂှ်၊ ဍေဟ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မဂၠာဲ ဇိုင်ခလံက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဍိုန်လျ (Vulnerabilities) ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ကွန်ပျူတာ၊ ကွန်ရက် (Network)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဆော့ဖ်ဝဲလ် (Software) တုဲ လုပ် ပြံက် သုင်စောဲ အခေါင်အရာ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကလိဂွံ တင်ဂၞင် မဟွံမဲ ကု ပရေင်ကဵု အခေါင် ရ။&lt;ref name=&quot;erickson&quot;&gt;{{cite book |last=Erickson |first=J. |title=Hacking: The Art of Exploitation |edition=2nd |publisher=No Starch Press |year=2008 |pages=1-10}}&lt;/ref&gt;

မၞိဟ် မကၠောန် ကမၠောန် ဏအ် ဂှ် ညးကော်စ '''ဟက်ကာ''' (Hacker) ရ။ ပ္ဍဲ လညာတ် ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ မ္ဂး၊ &quot;ဟက်ကာ&quot; ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မပလီုပလာ် ကေုာံ ကမၠတ် တင်ဂၞင် လတူ အင်တာနက် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ လညာတ် အကယ်ဒမစ် ကေုာံ ဂီုကၠီု ဒဳဂျဳတေဝ် (Cybersecurity) မ္ဂး၊ ပရေင်ဟက် ဝွံ သီု ပါလုပ် ပရေင်စၟတ်မင် ဍာ်ဒကေဝ် ဂီုကၠီု (Ethical hacking) ညံင် သၞောတ် တအ် ဂွံ ခိုင်ကၠိုက် နူကဵု အန္တရာယ် ပရေင်တဝ်ပလိုဝ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ဟက် ကွန်ပျူတာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူ ဟက်ကာ၊ နဲကဲ လွဟ်၊ ပရေင်စဵုဒၞာ၊ ကေုာံ သြဇာ လတူ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Hacker silhouette.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် သင်္ကေတ ထ္ၜး ဟက်ကာ (Hacker) မဒှ် မၞိဟ် မလုပ် ပြံက် သၞောတ် ကွန်ပျူတာ နကဵု နဲကဲ လိက်ကုဒ် ကေုာံ နည်းပညာ တၟေင်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဟက်&quot; (Hack) ဝွံ ပ္ဍဲ တမ်မူလ ဍေဟ် ဂှ် ဟွံသေင် အရေဝ် မဆက်စပ် ကု ရာဇဝတ် ပုဟ်။ ဍေဟ် ကၠုင် နူကဵု ယေန်သၞာင် တၠပညာ ကွန်ပျူတာ တအ် မဂၠာဲ နဲကဲ တၟိ တၟိ သွက်ဂွံ ပလေဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပြံင်လှာဲ စက်ယန္တရား မွဲမွဲ ညံင် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ခိုဟ် နူ တြေံ (Optimization and creativity) ရ။ 

ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် အင်တာနက် ဏအ်၊ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် &quot;ဟက်&quot; ဂှ် ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် ပရေင်လုပ် ပြံက် သၞောတ် (Unauthorized access) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်တဝ်ပလိုဝ် ဆေင် ကု တေဝ်ပလိုဝ် (Cyberattack) ရ။ ပရေင်ဟက် ဝွံ ဒှ် ပေါဲပြိုင်ပ္ကာန် အကြာ ညးမစဵုဒၞာ သၞောတ် (Defenders) ကေုာံ ညးမတဝ်ပလိုဝ် (Attackers) မာန် ပကဵု ညံင် တင်ဂၞင် ပူဂိုလ် (Personal data)၊ သြန်၊ ကေုာံ ဒြပ်ရတ် ဍုင် တအ် ဂွံ လီုလာ် အာ မာန် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution of Hacking) ==
ဝင် ပရေင်ဟက် ဝွံ စတင် ကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် ၁၉၆၀ တေအ် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် MIT ဍုင်အမေရိကာန် ရ။ 

* '''ခေတ် ၁၉၆၀ - ၁၉၇၀:''' ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ကွးဘာ MIT နူကဵု ဂကောံ Tech Model Railroad Club (TMRC) တအ် စကာ ဝေါဟာရ &quot;ဟက်&quot; သွက်ဂွံ ကော် ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ကေုာံ ပြံင်လှာဲ သၞောတ် ကွန်ပျူတာ Mainframe တြေံ တအ် ညံင် ဂွံ ချဳဓရာင် ခိုဟ် တိုန်။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ဟက်ကာ တအ် ဂှ် ဒှ် တၠပညာ (Innovators) သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;levy&quot;&gt;{{cite book |last=Levy |first=S. |title=Hackers: Heroes of the Computer Revolution |publisher=Anchor Books |year=1984 |pages=15-30}}&lt;/ref&gt;
* '''ခေတ် ၁၉၈၀:''' ကွန်ပျူတာ သ္ၚိ (Personal Computers) ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ၊ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် စ လ္ၚတ် သၞောတ် ဆက်သွယ်ရေး (Telecommunications)။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် &quot;ဖရိတ်ကာ&quot; (Phreakers) မဒှ် မၞိဟ် ဟက် သၞောတ် ဇုတ် ဖုန် သွက်ဂွံ ဟီု ဖုန် သက်ကု ၚုဟ်မး ရ။
* '''ခေတ် ၁၉၉၀ စဵုကဵု လၟုဟ်:''' အင်တာနက် စ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် တုဲ၊ ပရေင်ဟက် ဝွံ ကတဵုဒှ် အာ လွဟ် သွက် ရာဇဝတ် (Cybercrime)၊ ပရေင်စန်ဒက် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ကေုာံ ပရေင်ထံင်ပရိုင် အလဵုအသဳ ဍုင် (State-sponsored hacking) ရ။

== ၃။ ဂကူ ဟက်ကာ အဓိကဂမၠိုင် (Types of Hackers) ==
ဟက်ကာ တအ် ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ တုဲ ပါ်လဝ် နကဵု ဂကူ အရံင် ဒုပ် (Hat colors) အဓိက ၃ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ဟက်ကာ အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ ဟက်ကာ (Type)
! ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Definition &amp; Motive)
! သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ဥပမာ
|-
| '''ဟက်ကာ ဒုပ်ဗု''' (White Hat Hacker)
| မၞိဟ် မလ္ၚတ် ပရေင်ဍိုန်လျ သၞောတ် နကဵု အခေါင် နူ တၠဒြပ် ညံင် ဂွံ ကလေင် ပလေဝ် ကေုာံ စဵုဒၞာ (Ethical hackers)။ ညးတအ် ကၠောန် ကမၠောန် သွက် ဂီုကၠီု ရ။
| ကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ်။ ဥပမာ - မၞိဟ် စၟတ်မင် ဂီုကၠီု ကုမ္ပဏဳ (Security Analyst)။
|-
| '''ဟက်ကာ ဒုပ်လမ္စံက်''' (Black Hat Hacker)
| မၞိဟ် မလုပ် ပြံက် သၞောတ် သက်ကု အခေါင် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ်၊ ကၠတ် သြန်၊ ကေုာံ ကၠတ် တင်ဂၞင် ပူဂိုလ်။
| ဒှ် ရာဇဝတ် ဍာံပြ။ ဥပမာ - ဂကောံ ရာဇဝတ် အင်တာနက် (Cybercriminals)။
|-
| '''ဟက်ကာ ဒုပ်ပတေင်''' (Grey Hat Hacker)
| မၞိဟ် မလုပ် ပြံက် သၞောတ် သက်ကု အခေါင် ကီုလေဝ် ဟွံမဲ တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ်။ ညးတအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟီု ပရိုင် ကု တၠဒြပ် ပရူ ပရေင်ဍိုန်လျ ဂှ် တုဲ အာတ် လာပ်ဗဇဴ ညိည။
| ဟွံကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ် အလုံစုံ။
|}
&lt;ref name=&quot;singer&quot;&gt;{{cite book |last=Singer |first=P. W. |author2=Friedman, A. |title=Cybersecurity and Cyberwar: What Everyone Needs to Know |publisher=Oxford University Press |year=2014 |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ နဲကဲ ကေုာံ လွဟ် ဟက်ဂမၠိုင် (Common Hacking Techniques) ==
ဟက်ကာ တအ် စကာ နဲကဲ ကေုာံ လွဟ် (Tools) နာနာ သာ် သွက်ဂွံ လုပ် ပြံက် သၞောတ် မွဲ ရ။ နဲကဲ မပြာကတ် အိုတ် တအ် ဂှ် -

* '''ပရေင်ပြံက်စိုတ် မၞိဟ် (Social Engineering &amp; Phishing):''' စၞး မဟက် စက် ဂှ် ညးတအ် ဟက် စိုတ် မၞိဟ် ရ။ နဲကဲ ဖေတ်ယှေန် (Phishing) ဂှ် ညးတအ် ဗလး လိက် အဳမေလ် (Email) ပတောအ် ညံင် ဂွံ တုပ် ကု ဘဏ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကုမ္ပဏဳ သွက်ဂွံ ကော် ညံင် မၞိဟ် ဂွံ စုတ် မုက်ပါင် (Passwords) ဇကု ရ။
* '''မာလ်ဝဲလ် ကေုာံ ရမ်ဆမ်ဝဲလ် (Malware and Ransomware):''' ပလံင် ဗစိုပ် ပရဝ်ဂရမ် ဟွံခိုဟ် သွက်ဂွံ ကၠတ် တင်ဂၞင်။ ရမ်ဆမ်ဝဲလ် ဂှ် ဒှ် ဝဲလ် မပိုင် ကၟာတ် ထောအ် တင်ဂၞင် သီုဖအိုတ် တုဲ အာတ် သြန် လာပ် (Ransom) သွက်ဂွံ ကလေင် ပံက် ကဵု ရ။
* '''ပရေင်ထပက် ကုဒ် (SQL Injection):''' စုတ် လိက်ကုဒ် ဟွံခိုဟ် ပ္ဍဲ သၞောတ် ဒေတာဘေ့စ် (Database) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ စရင် မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး တင်ဂၞင် ဝှက် လဝ် တအ် ရ။
* '''ပရေင်တဝ်ပလိုဝ် DDoS (Distributed Denial of Service):''' ဖန်ဇန် ညံင် တင်ဂၞင် တအ် ဂွံ လုပ် ကၠုင် ဂၠိုင်လောန် အာ လတူ ဝပ်သာ် မွဲ (Website) ညံင် ဝပ်သာ် ဂှ် ဂွံ လီု ကေုာံ ပံက် ဟွံဂွံ ရ။&lt;ref name=&quot;mitnick&quot;&gt;{{cite book |last=Mitnick |first=K. D. |author2=Simon, W. L. |title=The Art of Deception: Controlling the Human Element of Security |publisher=Wiley |year=2002 |pages=112-120}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ ဟိုတ် မဟက် (Motivations for Hacking) ==
ဟိုတ် မကၠောန် ကမၠောန် ဟက် ဏအ် နွံ နာနာ သာ် အတိုင် တင်ရန်တၟအ် ညးမဟက် ရ -

# '''သွက် သြန် (Financial Gain):''' ဟက်ကာ ဒုပ်လမ္စံက် ဗွဲမဂၠိုင် ကၠတ် လိက်ကဒ် ဘဏ် (Credit cards) ဟွံသေင်မ္ဂး အာတ် သြန် လာပ် ဓဇန်ဓဇန် ရ။
# '''ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဝါဒ (Hacktivism):''' ဂကောံ မပ္တံကဵု ညးမဟွံမဲ ယၟု (Anonymous) တအ် ဟက် ဝပ်သာ် အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ကုမ္ပဏဳ သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဆန္ဒ ကေုာံ တဝ်စၞေဟ် ကု ပရေင်ဟွံမဲ တရား ရ။
# '''ပရေင်ထံင်ပရိုင် အလဵုအသဳ (State-Sponsored Espionage):''' ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ ဌာန ထံင်ပရိုင် (Intelligence agencies) နူ ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် တအ် စကာ ဟက်ကာ သွက်ဂွံ ကၠတ် တင်ဂၞင် ပၞာန်၊ နည်းပညာ၊ ကေုာံ ပလီု သၞောတ် စက်ယန္တရား ဍုင် သတြု ရ။
# '''သွက်ဂွံ စၟတ်မင် ဂီုကၠီု (Security Testing):''' သွက် ကုမ္ပဏဳ တအ် ဂွံ တီ ဒၞာဲ ဍိုန်လျ ကေုာံ ပလေဝ် လဝ် ကၠာ ဟွံဂွံ ဒးဒုင် ဟက် ဍာံဍာံ (Bug bounty programs) ရ။

== ၆။ ဂီုကၠီု အင်တာနက် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ (Cybersecurity and Defense) ==
ဟိုတ်နူ ပရေင်ဟက် ဂၠိုင် ကၠုင် တုဲ၊ ဘာသာရပ် '''ဂီုကၠီု အင်တာနက်''' (Cybersecurity) ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ရ။ ပရေင်စဵုဒၞာ အဓိက တအ် ပါလုပ် -

* '''ဗင်ပၟတ် (Firewalls):''' ဒှ် သၞောတ် မစဵုဒၞာ ကေုာံ စၟတ်မင် အရာ မလုပ် တိတ် ပ္ဍဲ ကွန်ရက် (Network traffic) ရ။
* '''ပရေင်စဵုဒၞာ လိက်တမ် (Encryption):''' ပြံင်လှာဲ တင်ဂၞင် ညံင် ဂွံ ဒှ် လိက်ကုဒ် (Ciphertext) တုဲ ၜိုန်ရ ဟက်ကာ ကၠတ် ဂွံ ကီုလေဝ် ဗှ် ဟွံကၠိုဟ် ပုဟ်။
* '''ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ၜါ အဆံင် (Two-Factor Authentication - 2FA):''' သွက်ဂွံ လုပ် အကံက် မွဲမွဲ သ္ဒး စကာ မုက်ပါင် (Password) ကေုာံ မလိက် လျှို့ဝှက် မလုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ဖုန် (OTP) မွဲစွံ ရ။ ဏအ်ဂှ် စဵုဒၞာ ဟက်ကာ မာန် ၜိုတ် ၉၉% ရ။&lt;ref name=&quot;schneier&quot;&gt;{{cite book |last=Schneier |first=B. |title=Data and Goliath: The Hidden Battles to Collect Your Data and Control Your World |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2015 |pages=78-95}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ဟက် မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဝင် (Famous Hacks in History) ==
ပ္ဍဲ ဝင် အင်တာနက်၊ ပရေင်တဝ်ပလိုဝ် ဇၞော်ဇၞော် ကတဵုဒှ် လဝ် ဂၠိုင်ကဵု အလန် ရ -

* '''ပရေင်တဝ်ပလိုဝ် သတက်သနက် (Stuxnet - 2010):''' မာလ်ဝဲလ် (Malware) ဏအ်ဂှ် အမေရိကာန် ကဵု အေတ်သရေ ဖန်ဗဒှ် လဝ် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် စက် ပတိတ် နျူကလဳယျာ ဍုင်အဳရာန် (Iran) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် လွဟ် ပၞာန် ဒဳဂျဳတေဝ် (Cyber weapon) အဓိက ပထမအိုတ် ရ။
* '''ပရေင်ဟက် ယာဟူ (Yahoo Hack - 2013/2014):''' ဟက်ကာ တအ် ကၠတ် ဂွံ တင်ဂၞင် အကံက် (Accounts) မၞိဟ် ၜိုတ် ၃ ဗဳလဳယောန် မဒှ် ပရေင်ကၠတ် တင်ဂၞင် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ရ။
* '''ရမ်ဆမ်ဝဲလ် ဝါနာခရုင် (WannaCry Ransomware - 2017):''' ဟက်ကာ တအ် စကာ နဲကဲ သွက်ဂွံ ကၟာတ် ထောအ် ကွန်ပျူတာ အလုံ ဂၠးတိ (သီုကဵု ရုင်ဂဥုဲ ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန်) တုဲ အာတ် လာပ် နကဵု သြန် ဘစ်ကွိုင် (Bitcoin) ရ။

== ၈။ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ အခေါင်အရာ (Legal and Ethical Aspects) ==
ပရေင်လုပ် ပြံက် သၞောတ် သက်ကု အခေါင် (Unauthorized access) ဝွံ ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် (သီုကဵု ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ ဍုင်ရးဥရောပ) ဒှ် ရာဇဝတ် ဇၞော်ဇၞော် မာန် ဒးဒုင် ဖျေဟ် ထံင် ပွိုင် မဂၠိုင်ကဵု သၞာံ ရ။ သၞောဝ် မပ္တံကဵု Computer Fraud and Abuse Act (CFAA) ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ဂှ် ကဵု ဒုဟ် ဇၞော် လတူ ဟက်ကာ ဒုပ်လမ္စံက် တအ် ရ။

ဆဂး သွက် ဟက်ကာ ဒုပ်ဗု (Ethical hackers) တအ် ဂှ်၊ ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု Google, Facebook ကေုာံ Apple တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် အစဳအဇန် '''လာပ် ဂၠာဲ ဇိုင်ခလံက်''' (Bug Bounty Programs) တုဲ ယဝ်ရ ဟက်ကာ မွဲ ဂၠာဲ ဆဵု ဒၞာဲ ဍိုန်လျ ပ္ဍဲ ဝပ်သာ် ညးတအ် မ္ဂး ညးတအ် ကဵု လာပ်ဗဇဴ သြန် ဒေါ်လာ နူ ကိုတ် စဵုကဵု ပြကောဋိကိုတ် ရ။

== ၉။ ယေန်သၞာင် ဟက်ကာ ကေုာံ ဂကောံ (Hacker Culture and Communities) ==
ယေန်သၞာင် ဟက်ကာ (Hacker culture) ဝွံ နွံကဵု ပရေင်ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ &quot;တင်ဂၞင် သီုဖအိုတ် သ္ဒး သၠးပွး&quot; (Information should be free) ရ။ ညးတအ် ဒက်ပတန် လဝ် ဂကောံ လတူ အင်တာနက် (Forums) သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် တင်ဂၞင်၊ ဖျေဟ် လိက်ကုဒ် ကေုာံ ကဵု ကသပ် ပညာ ရေင်သကအ် ရ。

ပ္ဍဲ လၟေင် သၞာံ တအ်၊ နွံ ပေါဲကောံသၟဟ် ဟက်ကာ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု '''DEF CON''' ကေုာံ '''Black Hat''' ပ္ဍဲ ဍုင်လာတ်သ် ဗေဂါတ်သ် (Las Vegas) မဒှ် ဒၞာဲ တၠပညာ ဂီုကၠီု ကေုာံ ဟက်ကာ တအ် ကောံသၟဟ် သဳကၠဳ ပရူ နည်းပညာ တၟိ အိုတ် ရ။ 

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အန္တရာယ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Risks) ==
ပရေင်ဟက် ဝွံ ဒှ် လွဟ် ၜါ ဓါတ် (Double-edged sword) ရ။ လပါ် မွဲ မ္ဂး ဍေဟ် ပကဵု ညံင် သၞောတ် နည်းပညာ ဂွံ ခိုင်ကၠိုက် တိုန် နကဵု ပရေင်စၟတ်မင် ဂီုကၠီု။ လပါ် မွဲ ပၠန် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် အန္တရာယ် ဇၞော် အိုတ် သွက် ပူဂိုလ်၊ ကုမ္ပဏဳ၊ ကေုာံ ဍုင် တအ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ကပေါတ် အင်တာနက် (Internet of Things - IoT) မပ္တံကဵု ကွဳစက်၊ ရုင်စက်၊ ကေုာံ သ္ၚိ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒၞာဲ ဆက်စပ် အာ ကု အင်တာနက် မ္ဂး၊ အန္တရာယ် နူကဵု ပရေင်ဟက် လေဝ် သၠုင် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်စကာ ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence - AI) ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဟက် ဂှ် မာန် ဖန်ဗဒှ် လွဟ် ဒဳဂျဳတေဝ် မပြဟ် ကေုာံ စောန် သၠုင် နူ ခေတ် လၟုဟ် ရောင်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပညာ ဂီုကၠီု အင်တာနက် ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် မၞိဟ် ခေတ် တၟိ ဏအ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဂီုကၠီု]] (Security)
* [[ဂီုကၠီု အင်တာနက်]] (Cybersecurity)
* [[မာလ်ဝဲလ်]] (Malware)
* [[အင်တာနက်]] (Internet)
* [[ကွန်ပျူတာ]] (Computer)

{{Navbox
| name = Cybersecurity
| title = ဂီုကၠီု အင်တာနက် ကေုာံ ပရေင်ဟက် ကွန်ပျူတာ (Cybersecurity and Hacking)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဂကူ ဟက်ကာ (Types of Hackers)
| list1 =
* [[ဟက်ကာ ဒုပ်ဗု]] (White hat)
* [[ဟက်ကာ ဒုပ်လမ္စံက်]] (Black hat)
* [[ဟက်ကာ ဒုပ်ပတေင်]] (Grey hat)
* [[ညးမစန်ဒက် ဟက်]] (Hacktivist)
| group2 = နဲကဲ ပရေင်ဟက် (Attack Methods)
| list2 =
* [[မာလ်ဝဲလ်]] (Malware)
* [[ရမ်ဆမ်ဝဲလ်]] (Ransomware)
* [[ဖေတ်ယှေန်]] (Phishing)
* [[ပရေင်တဝ်ပလိုဝ် ဍဳဒေါ့တ်သ်]] (DDoS attack)
* [[ပရေင်ထပက် ကုဒ် အေတ်သ်-ခယူ-အေဝ်]] (SQL injection)
| group3 = ပရေင်စဵုဒၞာ (Defense &amp; Security)
| list3 =
* [[ဂီုကၠီု အင်တာနက်]] (Cybersecurity)
* [[ဗင်ပၟတ် ကွန်ရက်]] (Firewall)
* [[ပရေင်စဵုဒၞာ လိက်တမ်]] (Encryption)
* [[အာန်တဳ ဗာဲရပ်သ်]] (Antivirus)
* [[ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ၜါ အဆံင်]] (Multi-factor authentication)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ် (Related Concepts)
| list4 =
* [[ရာဇဝတ် အင်တာနက်]] (Cybercrime)
* [[ပရေင်လုပ် ပြံက် သက်ကု အခေါင်]] (Unauthorized access)
* [[ယေန်သၞာင် ဟက်ကာ]] (Hacker culture)
* [[ဒါက် ဝပ်]] (Dark web)
}}

[[Category:ဟက်ကာ]]
[[Category:ဂီုကၠီု အင်တာနက်]]
[[Category:ရာဇဝတ် ကွန်ပျူတာ]]
[[Category:နည်းပညာ သၞောတ် တင်ဂၞင်]]</text>
      <sha1>5wju2m9hien5fe5aisqxuib3mgrb6qf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အစာချူလိက်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11886</id>
    <revision>
      <id>56503</id>
      <timestamp>2026-07-31T05:29:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''အစာချူလိက်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Writer'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Author'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် မစကာ မလိက်၊ အရေဝ်ဝေါဟာရ၊ ကေုာံ လညာတ် သွက်ဂွံ ဓမံက် ထ္ၜး ပရူပရာ၊ ပရေင်ဒုင်စသိုင်၊ တင်...&quot;</comment>
      <origin>56503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22493" sha1="mu7bjm57yb9pabmo7dasbvpehi0jqrz" xml:space="preserve">'''အစာချူလိက်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Writer'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Author'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် မစကာ မလိက်၊ အရေဝ်ဝေါဟာရ၊ ကေုာံ လညာတ် သွက်ဂွံ ဓမံက် ထ္ၜး ပရူပရာ၊ ပရေင်ဒုင်စသိုင်၊ တင်ဂၞင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပေါဲဇာတ် နကဵု ဗီုပြင် လိက်ပတ် ရ။ အစာချူလိက် တအ် ဝွံ နွံကဵု နဲကဲ ချူ (Writing styles) ကေုာံ ကဏ္ဍ (Genres) ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ဝတ္ထု (Fiction)၊ လိက်ပရေင် (Non-fiction)၊ ကဗျ (Poetry)၊ ပရိုင် (Journalism)၊ ကေုာံ လိက်ဇာတ် (Screenwriting) တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;king&quot;&gt;{{cite book |last=King |first=S. |title=On Writing: A Memoir of the Craft |publisher=Scribner |year=2000 |pages=15-22}}&lt;/ref&gt;

အစာချူလိက် တအ် ဝွံ ဒှ် ညးမကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်မင်မဲ ယေန်သၞာင်၊ ဝင်၊ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် လညာတ် ဉာဏ် ကောန်မၞိဟ် ရ။ ညးတအ် ပလံင် ဗစိုပ် တင်ဂၞင် နူ မွဲ တၞောဝ် စိုပ် မွဲ တၞောဝ် နကဵု လိက်အုပ်၊ လိက်ပရိုင်၊ မဂ္ဂဇြေန်၊ ကေုာံ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် မ္ဂး နကဵု မဳဒဳယာ ဒဳဂျဳတေဝ် တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အစာချူလိက် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူ ကဏ္ဍ၊ လၟေင် ကမၠောန်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:William_Shakespeare_1609.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ဝဳလဳယာမ် ဇျိတ်သပဳယျာ (William Shakespeare) မဒှ် အစာချူလိက် လိက်ဇာတ် ကေုာံ အစာကဗျ ဍုင်အင်္ဂလာန် မပြာကတ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် လိက်ပတ် ဂၠးတိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;အစာချူလိက်&quot; ဝွံ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဗွဲမလှဲလး မ္ဂး ဒှ် ညးမခၞံဗဒှ် လိက် (Creator of written works) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် တမၠာ၊ ပူဂိုလ် မချူ လိက် တအ် ဂှ် ညးကော်စ &quot;အစာစၟတ်သမ္တီ&quot; (Scribe) ရ၊ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ်၊ အစာချူလိက် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မဖန်ဗဒှ် လညာတ် တၟိ (Original content) တုဲ ညးမချူ ဗွဲမနွံကဵု အနုသုခုမ ရ။

ဝေါဟာရ &quot;Author&quot; (အစာခၞံ) ကဵု &quot;Writer&quot; (အစာချူ) ဝွံ နွံ တင် တၞဟ်ခြာ ညိည ရ။ &quot;Author&quot; ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မပိုင်ပြဳ လညာတ် တမ်မူလ (Original idea) တုဲ ဖန်ဗဒှ် လဝ် လိက်အုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပြကိုဟ် မွဲမွဲ ရ။ ဆဂး &quot;Writer&quot; ဂှ် မာန် ပါလုပ် သီုကဵု မၞိဟ် မချူ ပရိုင်၊ မချူ လိက် လၟိုန် တ္ၚဲ (Copywriter)၊ ကေုာံ ညးမချူ လိက် နကဵု သြန်စုတ် (Ghostwriter) တအ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (History and Evolution of Writing) ==
ဝင် အစာချူလိက် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဝင် ပရေင်ဖန်ဗဒှ် မလိက် ရ။ 

* '''ခေတ် တမၠာ (Ancient Era):''' ပရေင်ချူလိက် စတင် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင်သူမေရဳယျာ (Sumeria - ၜိုတ် ၃၂၀၀ ဘဳသဳ) နကဵု မလိက် ကျာ်သြဳ (Cuneiform) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ စရင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သာသနာ။ ညးမချူ လိက် ပ္ဍဲ ခေတ် ဂှ် ဒှ် ဆ ဂကောံ မၞိဟ် အောန်အောန် (Scribes) သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;fischer&quot;&gt;{{cite book |last=Fischer |first=S. R. |title=A History of Writing |publisher=Reaktion Books |year=2004 |pages=35-50}}&lt;/ref&gt;
* '''ခေတ် လဒေါဝ် ကေုာံ စက် ပတိတ် လိက် (Middle Ages to Printing Press):''' ပ္ဍဲ ခေတ် လဒေါဝ်၊ လမၠီု ခမဳ တအ် ကပ်ပဳ လိက် နကဵု တဲ ပ္ဍဲ ဘာကျာ် ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ယဝ်ဟာန် ဂူတေန်ဗာတ် (Johannes Gutenberg) ဖန်ဗဒှ် စက် ပ္ဍဵု လိက် (Printing Press) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၄၄၀ ဂှ်၊ လိက်အုပ် တအ် တြးပတိတ် လောဲသွာ တုဲ၊ ကမၠောန် &quot;အစာချူလိက်&quot; နဒဒှ် ဂယိုင်ဘဝ (Professional) စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။
* '''ခေတ် တၟိ (Modern Era):''' ခေတ် အင်တာနက် ကေုာံ ဒဳဂျဳတေဝ် ပကဵု ညံင် ဇၟာပ် မၞိဟ် ဂွံ ဒှ် အစာချူလိက် (Blogger, Content Creator) မာန် လောဲလောဲသွာသွာ ရ။

== ၃။ ဂကူ အစာချူလိက် ကေုာံ ကဏ္ဍဂမၠိုင် (Types of Writers and Genres) ==
အစာချူလိက် ဝွံ ပါ်ခြာ လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ (Genres) မချူ နာနာ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ အစာချူလိက် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ အစာချူလိက်
! တာလျိုင် ကေုာံ ကမၠောန် အဓိက
! ဥပမာ ကဏ္ဍ (Examples)
|-
| '''အစာဝတ္ထု''' (Novelist)
| ချူ ဇာတ်လမ်း မဖန်ဗဒှ် လဝ် နူ ဉာဏ် (Fiction)၊ ပူဂိုလ်၊ ဒၞာဲ ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင်။
| ရာဇဝင် (Historical)၊ ဂယိုင် ဉာဏ် (Sci-Fi)၊ မေတ္တာ (Romance)။
|-
| '''အစာကဗျ''' (Poet)
| စကာ အရေဝ်ဝေါဟာရ မနွံကဵု ရမ္သာင် (Rhythm) ကေုာံ ပရေင်ဒုင်စသိုင် ဇြိုဟ်နက်။
| ကဗျ လင်္ကာ၊ Haiku၊ ကဗျ သၠးပွး (Free verse)။
|-
| '''အစာလိက်ပရေင်''' (Non-fiction Writer / Essayist)
| ချူ ပရူပရာ မဒှ် ဍာံ (Fact-based) မပ္တံကဵု ဝင်၊ အတ္ထုပ္ပတ္တိ၊ ကေုာံ လိက် သုတေသန။
| အတ္ထုပ္ပတ္တိ (Biography)၊ ဝင် (History)၊ လိက်ပရေင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်။
|-
| '''အစာပရိုင်''' (Journalist / Reporter)
| ဂၠာဲ တင်ဂၞင်၊ သၟာန်သွဟ်၊ ကေုာံ ချူ ပရိုင် မကတဵုဒှ် လၟုဟ်။
| ပရိုင် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရိုင် စုံစမ်း (Investigative journalism)။
|-
| '''အစာလိက်ဇာတ်''' (Screenwriter / Playwright)
| ချူ လိက် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပ္ဍဲ ရုပ်ဒမျိုင် (Film)၊ တဳဗဳ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး စင် ဇာတ် (Theatre)။
| ဇာတ် ဂြိုင် (Comedy)၊ ဇာတ် ဓရီု (Drama)၊ ဇာတ် ပရေင်စိုတ်။
|}

== ၄။ လၟေင် ကမၠောန် မချူလိက် (The Writing Process) ==
သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် လိက်အုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်ပရေင် မွဲ ဂှ်၊ အစာချူလိက် တအ် သ္ဒး ဖြတ် အာ လၟေင် ကမၠောန် အဓိက ၅ သာ် ရ -

# '''ပရေင်ချပ် လညာတ် (Pre-writing / Brainstorming):''' ဒှ် အခိင် ဂၠာဲ တင်ဂၞင် (Research)၊ ဖန်ဗဒှ် လညာတ် (Ideas)၊ ကေုာံ ချပ် ဇာတ်လမ်း သဇိုင် (Outline) ရ။
# '''ပရေင်ချူ မူကြမ်း (Drafting):''' စ ချူ လိက် နူ တမ် စဵုကဵု ကၞောတ်။ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် အစာ တအ် ဟွံအာရီုစွံ လတူ ပရေင်မှာရာ လိက် (Grammar) ဏီ၊ ညးတအ် အာရီုစွံ ညံင် လညာတ် ဂွံ တိတ် အာ သီုဖအိုတ် ရ။
# '''ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် (Revising):''' ကလေင် ဗှ် မူကြမ်း တုဲ ထပ် ဗပေင်၊ နှုတ် တိတ်၊ ကေုာံ ပြံင်လှာဲ ဒၞာဲ ညံင် ဇာတ်လမ်း ဂွံ ဍိုပ်ဍံင် တုဲ ခိုဟ် တိုန် ရ။
# '''ပရေင်စၟတ်ဒစး (Editing and Proofreading):''' စၟတ် မလိက် မှာ (Spelling)၊ သဒ္ဒါ (Grammar)၊ ကေုာံ အခိုက်အလိုက် စကာ အရေဝ်။
# '''ပရေင်တြးပတိတ် (Publishing):''' ပလံင် လိက် ကု တိုက်ပတိတ် လိက် (Publishing house) ဟွံသေင်မ္ဂး တြးပတိတ် အလဵုဇကု (Self-publishing) ရ။&lt;ref name=&quot;strunk&quot;&gt;{{cite book |last=Strunk |first=W. |author2=White, E. B. |title=The Elements of Style |edition=4th |publisher=Longman |year=1999 |pages=20-35}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ အစောံသတ္တိ (Skills and Qualifications) ==
အစာချူလိက် မခိုဟ် မွဲ ဒှ် သွက်ဂွံ နွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ အစောံသတ္တိ နာနာ သာ် ရ -

* '''ပရေင်လ္ၚတ် ကေုာံ ဗှ် လိက် (Reading deeply):''' အစာချူလိက် သီုဖအိုတ် ဒှ် ညးမဗှ် လိက် ဂၠိုင် (Voracious readers) ရ။ ပရေင်ဗှ် လိက် ဂၠိုင် ပကဵု ညံင် ဝေါဟာရ ကေုာံ လညာတ် ဂွံ လှဲလး ရ။
* '''ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Observation):''' သ္ဒး နွံကဵု ဉာဏ် မရံင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အခိုက်အလိုက် ကောန်မၞိဟ်၊ သဘာဝ၊ ကေုာံ ပွဳပွူ သွက်ဂွံ ချူ ထ္ၜး ပ္ဍဲ လိက် ညံင် ဂွံ ဂျိုင် ဒၟံင် ရ။
* '''ပရေင်လွဳ (Discipline):''' ပရေင်ချူ လိက် ဒှ် ကမၠောန် မဒး စကာ အခိင် လအ်လ (Long-term effort) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အစာချူလိက် တအ် သ္ဒး နွံကဵု အခိင်ဇယား (Schedule) ကေုာံ ပရေင်ထိင်စိုတ် (Self-discipline) ခိုင်ခိုင်ကၠိုက်ကၠိုက် ရ။

== ၆။ ပရေင်တြးပတိတ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Publishing and Economics) ==
အစာချူလိက် ဗွဲမဂၠိုင် ရေင်တၠုင် လိက်ပတ် နဒဒှ် ဂယိုင်ဘဝ (Career) မွဲ ရ။ သၞောတ် ပရေင်တြးပတိတ် နွံ အဓိက ၜါ သာ် -

* '''တိုက်ပတိတ် လိက် အခိုက်တြေံ (Traditional Publishing):''' အစာချူလိက် ပလံင် လိက် ကု တိုက်ပတိတ် လိက် (ဥပမာ - Penguin Random House)။ ယဝ်ရ တိုက် ဒုင်တဲ မ္ဂး၊ ညးတအ် ကဵု သြန် ကၠာ (Advance) ကေုာံ သြန် ကမ္မရှေန် (Royalties) နူ လိက်အုပ် မသွံ ရာန်။
* '''ပရေင်တြးပတိတ် အလဵုဇကု (Self-publishing):''' ပ္ဍဲ ခေတ် အင်တာနက်၊ အစာချူလိက် တအ် မာန် တြးပတိတ် လိက် နကဵု လိက် ဒဳဂျဳတေဝ် (e-books) လတူ Amazon Kindle ဟွံသေင်မ္ဂး ဝက်ဘ်သာ် တၞဟ် တအ် ရ။ နဲကဲ ဏအ် ပကဵု ညံင် အစာ တအ် ဂွံ ပိုင်ပြဳ အခေါင် သီုဖအိုတ် ဆဂး သ္ဒး ဖန်ဇန် ပရေင်သွံရာန် (Marketing) အလဵုဇကု ရ။&lt;ref name=&quot;thompson&quot;&gt;{{cite book |last=Thompson |first=J. B. |title=Merchants of Culture: The Publishing Business in the Twenty-First Century |publisher=Polity Press |year=2010 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Impact on Society and Culture) ==
အစာချူလိက် တအ် ဝွံ နွံကဵု သြဇာ ဇၞော် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလောန် ရ -

* '''ပရေင်မင်မဲ ဝင် ကေုာံ ယေန်သၞာင်:''' လိက်ပတ် တအ် ဒှ် ဒ္ၚောဝ် ထ္ၜး ဝင် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ပြဝေဏဳ ဂကူ မွဲမွဲ ရ။ (ဥပမာ - လိက် ဝင် မန် မချူ လဝ် နကဵု အစာ ဘာ တအ်)။
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂကောံမၞိဟ် (Social Change):''' လိက်ပရေင် ကေုာံ ဝတ္ထု လ္ၚဵု တအ် မာန် ဖန်ဗဒှ် ညံင် ညးဍုင်ကွာန် ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ရ။ (ဥပမာ - လိက် &quot;Uncle Tom's Cabin&quot; မရီု ပလီု ထောအ် သၞောတ် ဍိက် ပ္ဍဲ အမေရိကာန်)။
* '''ပရေင်ကဵု ဒြဟတ် စိုတ် (Inspiration):''' ဇာတ်လမ်း ခိုဟ်ဟ် တအ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် ဗှ် တအ် ဂွံ နွံကဵု စိုတ်ဓါတ်၊ ဂွံ ဆဵု လညာတ် တၟိ ကေုာံ ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဘဝ မာန် ရ။

== ၈။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ရောဂါ အစာချူလိက် (Challenges and Writer's Block) ==
ကမၠောန် အစာချူလိက် ဝွံ ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

* '''Writer's Block (လညာတ် ကၟာတ်):''' ဒှ် အကာဲအရာ စိုတ်စက် မွဲ မပကဵု ညံင် အစာချူလိက် တအ် ဂၠာဲ လညာတ် တၟိ ဟွံညာတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဆက် ချူ ဟွံမာန် ပွိုင် အခိင် မွဲမွဲ ရ။
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဟွံဗိုန်ဗတ်:''' အစာချူလိက် ဗွဲမဂၠိုင် ကလိဂွံ သြန် အောန် တုဲ သ္ဒး ကၠောန် ကမၠောန် တၞဟ် (Day job) သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ဘဝ ရ။
* '''ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု (Censorship):''' ပ္ဍဲ ဍုင် မနွံ သၞောတ် တၠအာဏာ တအ်၊ အစာချူလိက် မချူ ဒစးဒုင် အလဵုအသဳ တအ် မလေပ် ဒးဒုင် ရပ် ကြိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဒုင် ကၟာတ် လိက် မာန် ရ။

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ကေုာံ ဉာဏ်စက် (Modern Challenges and AI) ==
ပ္ဍဲ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ်၊ ကဏ္ဍ အစာချူလိက် ပြံင်လှာဲ အာ ဗွဲမဇၞော် ဟိုတ်နူကဵု နည်းပညာ ရ -

* '''ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence - AI):''' သၞောတ် AI မပ္တံကဵု ChatGPT တအ် မာန် ချူ လိက်၊ ကဗျ၊ ကေုာံ ပရိုင် ဗွဲမပြဟ် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အန္တရာယ် သွက် ကမၠောန် အစာချူလိက် ဓမ္မတာ တအ် ၜိုန်ရ AI ဟွံမဲ ကု ပရေင်ဒုင်စသိုင် ကောန်မၞိဟ် ဍာံပြ (Human empathy) ကီုလေဝ် ရ。&lt;ref name=&quot;birkerts&quot;&gt;{{cite book |last=Birkerts |first=S. |title=The Gutenberg Elegies: The Fate of Reading in an Electronic Age |publisher=Faber and Faber |year=2006 |pages=112-130}}&lt;/ref&gt;
* '''ပြသၞာ အခေါင် တမ်မူလ (Copyright Issues):''' ပ္ဍဲ အင်တာနက် လိက်ပတ် တအ် လောဲသွာ ပ္ဍဲ ပရေင်ကပ်ပဳ ကေုာံ ကၠတ် ဏာ (Plagiarism) တုဲ၊ အစာချူလိက် တအ် ဒး ဆဵုဂဗ ပြသၞာ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဒြပ် ဉာဏ် ဇကု ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
အစာချူလိက် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တၠပညာ မဖန်ဗဒှ် ဂၠးတိ နကဵု မလိက် ရ။ ၜိုန်ရ ခေတ် ကေုာံ နည်းပညာ ပြံင်လှာဲ အာ နူကဵု ပရေင်ချူ လတူ တၟအ်၊ လတူ စက္ခော၊ စဵုကဵု စိုပ် သကရင် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital screens) ကီုလေဝ်၊ ပရေင်နွံပၟိက် သွက် ဇာတ်လမ်း၊ တင်ဂၞင်၊ ကေုာံ ပရေင်ဒုင်စသိုင် ကောန်မၞိဟ် ဂှ် ဟွံပြံင်လှာဲ အာ ပုဟ်။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ၜိုန်ရ AI ပါလုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲ လၟေင် ကမၠောန် ချူ လိက် ကီုလေဝ်၊ လညာတ် ဖန်ဗဒှ် ဍာံပြ (True creativity) ကေုာံ ရမ္သာင် ဇေတ်တ် နူ ကောန်မၞိဟ် ဂှ် ဆက် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ဂကောံမၞိဟ် ဆက် တန်တဴ အာ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[လိက်ပတ်]] (Literature)
* [[ကဗျ]] (Poetry)
* [[လိက်ပရေင်]] (Essay)
* [[ဝင်]] (History)

{{Navbox
| name = Literature and Writing
| title = လိက်ပတ် ကေုာံ ပရေင်ချူလိက် (Literature and Writing)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ပူဂိုလ်
| list1 =
* [[အစာချူလိက်]] (Writer)
* [[အစာကဗျ]] (Poet)
* [[အစာဝတ္ထု]] (Novelist)
* [[အစာပရိုင်]] (Journalist)
* [[အစာလိက်ဇာတ်]] (Playwright)
| group2 = ကဏ္ဍ လိက်ပတ်ဂမၠိုင် (Genres)
| list2 =
* [[ဝတ္ထု]] (Fiction)
* [[လိက်ပရေင်]] (Non-fiction)
* [[ကဗျ]] (Poetry)
* [[အတ္ထုပ္ပတ္တိ]] (Biography)
* [[ဇာတ်လမ်း]] (Story)
| group3 = လၟေင် ကမၠောန် (Processes)
| list3 =
* [[ပရေင်ဖန်ဗဒှ်]] (Creative writing)
* [[ပရေင်တြးပတိတ်]] (Publishing)
* [[အခေါင် တမ်မူလ]] (Copyright)
* [[ပရေင်စၟတ်ဒစး]] (Editing)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ် (Related)
| list4 =
* [[လိက်]] (Book)
* [[မဂ္ဂဇြေန်]] (Magazine)
* [[တိုက်ပတိတ်လိက်]] (Publisher)
* [[ယေန်သၞာင်]] (Culture)
}}

[[Category:အစာချူလိက်]]
[[Category:လိက်ပတ်]]
[[Category:ကမၠောန်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ယေန်သၞာင်]]
[[Category:ပညာ]]</text>
      <sha1>mu7bjm57yb9pabmo7dasbvpehi0jqrz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အစာလိက်ဇာတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11887</id>
    <revision>
      <id>56504</id>
      <timestamp>2026-07-31T05:32:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''အစာလိက်ဇာတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Playwright'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Dramatist'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် မချူ ခၞံဗဒှ် လိက်ဇာတ် (Plays) သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပ္ဍဲ စင်ဇာတ် (Theatre stage)၊ ရေဒဳယဝ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ရု...&quot;</comment>
      <origin>56504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23093" sha1="g0uq1l3a6dvil3mu3awn0jgra6eeyq3" xml:space="preserve">'''အစာလိက်ဇာတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Playwright'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Dramatist'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် မချူ ခၞံဗဒှ် လိက်ဇာတ် (Plays) သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပ္ဍဲ စင်ဇာတ် (Theatre stage)၊ ရေဒဳယဝ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ရုပ်ဒမျိုင် ရ။ ဝေါဟာရ အၚ်္ဂလိက် &quot;Playwright&quot; ဝွံ မလိက် &quot;wright&quot; ဂှ် ကၠုင်နူ အင်္ဂလာန် တြေံ မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ညးမသြိုင်ခၞံ ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမကၠောန်&quot; (Builder or Maker) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အစာလိက်ဇာတ် ဂှ် ဟွံသေင် ဆ ညးမချူ လိက် သၟး ပုဟ်၊ ညးတအ် ဒှ် ညးမသြိုင်ခၞံ လဒက်ပတန် ပေါဲဇာတ် မွဲ သီုဖအိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;edgar&quot;&gt;{{cite book |last=Edgar |first=David |title=How Plays Work |publisher=Nick Hern Books |year=2009 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

အစာလိက်ဇာတ် တအ် ဝွံ နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဇာတ်လမ်း၊ ညးပါလုပ် ပ္ဍဲ ဇာတ် (Characters)၊ ကေုာံ လဟီု (Dialogue) မဒှ် အရာ အဓိက သွက် သၟာဇာတ် တအ် ဂွံ ဟီု ကေုာံ ထ္ၜး ရုပ်သာ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အစာလိက်ဇာတ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လၟေင် ကမၠောန်၊ ဗီုပြင် လိက်ဇာတ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ဍေဟ် ကု ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:William_Shakespeare_1609_restored.jpg|thumb|right|300px|ဝဳလဳယောမ် ရှိတ်သပီးယား (William Shakespeare) မဒှ် အစာလိက်ဇာတ် ဍုင်အင်္ဂလာန် မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;အစာလိက်ဇာတ်&quot; (Playwright) ဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် မချူ လိက် သွက်ဂွံ ဒှ် ပေါဲထ္ၜး ရုပ်သာ် ရ။ ဍေဟ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု အစာချူလိက် ဝတ္ထု (Novelist) ဟွံသေင်မ္ဂး အစာကဗျ (Poet) တအ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ လိက်ဝတ္ထု ဂှ် ချူ လဝ် သွက် ညးမဗှ် လိက် တအ် ဂွံ ဗှ် နကဵု မတ် ဇကု ရ။ ဆဂး လိက်ဇာတ် ဂှ် ချူ လဝ် သွက်ဂွံ ကတဵုဒှ် လမျီု လတူ စင်၊ မနွံကဵု ရမ္သာင်၊ ပရေင်ချဳဓရာင်၊ လျး ကေုာံ ပွဳပွူ မပြံင်လှာဲ မာန် ရ။

အစာလိက်ဇာတ် ဝွံ သ္ဒး တီ ကၠိုဟ် အခိုက်အလိုက် စင်ဇာတ် (Theatrical conventions) ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။ ညးတအ် သ္ဒး ဖန်ဇန် လဟီု (Dialogue) ကေုာံ လိက်ညွှန် စင် (Stage directions) ညံင် သၟာဇာတ် (Actors) ကေုာံ အစာပကောံပကေဝ် (Directors) တအ် ဂွံ ကၠိုဟ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ပေါဲထ္ၜး မာန် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) ==
ဝင် အစာလိက်ဇာတ် ဝွံ စတင် ပြာကတ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ဍုင် ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greece) ၜိုတ် ၅ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ (BCE) တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဂှ် ပေါဲဇာတ် ဝွံ ဒှ် အရာ မဆက်စပ် ကု ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ သာသနာ မပူဇဴ ကျာ် ဒဳယဝ်နဳသတ် (Dionysus) ရ။

* '''အစာလိက်ဇာတ် ဂရိတ်ဂမၠိုင်:''' ညးမပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် အက်သကဳလတ် (Aeschylus)၊ သဝ်ဖဝ်ကလဳတ် (Sophocles) ကေုာံ ယူရဳပဳဒဳတ် (Euripides) တအ် ရ။ ညးတအ် ချူ လဝ် ဇာတ်လောတ်/ဇာတ်ဟောံ (Tragedies) မလ္ၚတ် ပရူ အခေါင်အရာ ကျာ်၊ ကံကုသိုလ် ကေုာံ ဒုဟ် ကောန်မၞိဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;brockett&quot;&gt;{{cite book |last=Brockett |first=Oscar G. |author2=Hildy, Franklin J. |title=History of the Theatre |edition=10th |publisher=Pearson |year=2007 |pages=20-35}}&lt;/ref&gt;
* '''ခေတ် ရဝ်မ (Rome):''' ကြဴနူ ဂရိတ် တုဲ ဍုင်ရဝ်မ လေဝ် ဆက် ဇၞော်မောဝ် လိက်ဇာတ် ကီု ရ။ အစာလိက်ဇာတ် ပလဝ်တေတ် (Plautus) ကေုာံ တေရေန် (Terence) တအ် ချူ လဝ် ဇာတ်ဂြိုင် (Comedies) မစကာ လဟီု ဓမ္မတာ ဂၠိုင် တိုန် ရ။

== ၃။ ခေတ် ဥရောပ လဒေါဝ် ကေုာံ ခေတ် ဇၞော်မောဝ် (Middle Ages and Renaissance) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ဥရောပ လဒေါဝ် (Middle Ages) ဂှ် လိက်ဇာတ် ဗွဲမဂၠိုင် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု သာသနာ ခရေတ် ရ (Mystery plays)။ ဆဂး စိုပ် ခေတ် ဇၞော်မောဝ် ကလေင် ဂျိုင် တိုန် (Renaissance) ပ္ဍဲ ၁၆ ကဵု ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် လိက်ဇာတ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ အာ ဗွဲမဇၞော် ရ။

* '''ခေတ် အလဳဇြဗေတ် (Elizabethan Theatre):''' ပ္ဍဲ ဍုင်အင်္ဂလာန်၊ '''ဝဳလဳယောမ် ရှိတ်သပီးယား''' (William Shakespeare) ကေုာံ ခရစ်သတဝ်ဖာ မာလဝ် (Christopher Marlowe) တအ် ဖန်ဗဒှ် လိက်ဇာတ် မနွံကဵု လညာတ် လမျီု ကောန်မၞိဟ် နာနာ သာ် ရ။ ရှိတ်သပီးယား ဂှ် ချူ လဝ် လိက်ဇာတ် ၃၉ ဇာတ် (Tragedy, Comedy, History) တုဲ ဍေဟ်တအ် ဒှ် လိက်ဇာတ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ လိက်ပတ် အင်္ဂလိက် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;carlson&quot;&gt;{{cite book |last=Carlson |first=Marvin |title=Theories of the Theatre: A Historical and Critical Survey |publisher=Cornell University Press |year=1993 |pages=85-92}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ခေတ် တၟိ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ လိက်ဇာတ် (Modern Era and Changes in Playwriting) ==
ပ္ဍဲ ၁၉ ကဵု ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် အစာလိက်ဇာတ် တအ် စ ဖန်ဗဒှ် လိက်ဇာတ် မကော်စ '''ပရေင်ဍာံပြ''' (Realism) ကေုာံ '''သဘာဝ''' (Naturalism) ရ။

* '''ဟေန်ရစ် အိပ်သေန် (Henrik Ibsen):''' အစာလိက်ဇာတ် ဍုင်နဝ်ဝေ ညးမဂွံ ဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် &quot;မအံက် လိက်ဇာတ် ခေတ်တၟိ&quot; (Father of modern drama)။ ညး ချူ လဝ် လိက်ဇာတ် မပ္တံကဵု ''A Doll's House'' မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပြသၞာ သ္ၚိကၟိန် ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ဍာံဍာံပြပြ ရ။
* '''အာန်တွန် ချေကံက် (Anton Chekhov):''' အစာလိက်ဇာတ် ဍုင်ရုရှာ ညးမချူ လဝ် ဇာတ် မအာရီုစွံ လတူ အကာဲအရာ စိုတ် ကေုာံ ပရေင်ဟီုဂး လၟိုန် တ္ၚဲ (Subtext) ရ။ 
* '''ခေတ် လက္ကရဴ (Post-War):''' ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ၊ အစာလိက်ဇာတ် ဗီုကဵု အာသာ မဳလာ (Arthur Miller) ကေုာံ သာမြူရယ် ဗက်ကေတ် (Samuel Beckett) တအ် ချူ လဝ် ဇာတ် မလ္ၚတ် ပရူ ဒဒှ် လမျီု မသၠးပွး ကေုာံ ဒဒှ် မဟွံမဲ အဓိပ္ပါယ် (Theatre of the Absurd) ရ။&lt;ref name=&quot;innes&quot;&gt;{{cite book |last=Innes |first=Christopher |title=Modern British Drama: The Twentieth Century |publisher=Cambridge University Press |year=2002 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ လၟေင် ကမၠောန် အစာလိက်ဇာတ် (The Playwriting Process) ==
လၟေင် ကမၠောန် သွက်ဂွံ ချူ လိက်ဇာတ် မွဲ ဂှ် တၞဟ်ခြာ အာ အတိုင် အစာ မွဲ ကု မွဲ ကီုလေဝ်၊ ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး ဍေဟ် ပါလုပ် လၟေင် ကမၠောန် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

# '''လညာတ် တမ် (Concept and Premise):''' စတမ် နူကဵု ကသပ်၊ တင်သၟာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရူပရာ မွဲမွဲ (ဥပမာ - မု ကတဵုဒှ် ယဝ်ရ ညးမွဲ မွဲ သ္ဒး ရုဲစှ် အကြာ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ကဵု ဍုင်)။
# '''လဒက်ပတန် (Outlining/Structuring):''' ဖျေဟ် လဒက်ပတန် ဇာတ် နကဵု ခဏ် (Acts) ကေုာံ ဒတန် (Scenes)။ ဗွဲမဂၠိုင် စကာ လဒက်ပတန် ပိ ခဏ် (Three-act structure - စ, လဒေါဝ်, ကၞောတ်)။
# '''ချူ လိက်မူကြမ်း (Drafting):''' စ ချူ လဟီု (Dialogue) ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင်။ ပ္ဍဲ အဆံင် ဏအ် အစာ လိက်ဇာတ် သ္ဒး ဖန် ညံင် ရမ္သာင် ညးပါလုပ် (Character voices) ဂွံ တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ်။
# '''ကလေင် ပလေဝ် (Rewriting and Revision):''' အစာ လိက်ဇာတ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟီု ဒဒှ်ရ &quot;ပရေင်ချူ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကလေင်ချူ ရ&quot; (Writing is rewriting)။ ညးတအ် ပလေဝ် ညံင် ဇာတ် ဂွံ တပ် ကေုာံ ဟွံဂွံ ဂၠိင် လောန် အာ။
# '''ပရေင်ဗှ် လိက် (Read-through and Workshop):''' အစာ လိက်ဇာတ် ကော် သၟာဇာတ် တအ် ဗှ် ထ္ၜး လိက်ဇာတ် ဂှ် တုဲ ကလင် ရမ္သာင် ဍာံဍာံ ညံင် ဂွံ တီ ဒဒှ်ရ လဟီု တအ် ဂှ် ဍိုတ် သၟဟ် မာန် ဟွံမာန် ရ။&lt;ref name=&quot;wright&quot;&gt;{{cite book |last=Wright |first=Michael |title=Playwriting in Process: Thinking and Working Theatrically |publisher=Heinemann |year=1997 |pages=45-60}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဂကူ လိက်ဇာတ်ဂမၠိုင် (Forms and Types of Plays) ==
အစာလိက်ဇာတ် တအ် ချူ လိက်ဇာတ် နကဵု ဂကူ (Genres) နာနာ သာ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ လိက်ဇာတ် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ ဇာတ် (Genre)
! ပွံက် ကေုာံ လက္ခဏာ
! ဥပမာ လိက်ဇာတ်
|-
| '''ဇာတ်လောတ်/ဇာတ်ဟောံ''' (Tragedy)
| ဇာတ် မနွံကဵု တင်ဝါတ်ဂါတ် ဇၞော်ဇၞော်၊ မလေပ် အုပ်ကၠေအ် နကဵု ပရေင်ဟောံဗြမ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂစိုတ်။ အဓိက သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဓရ်ဍာံ လမျီု။
| ''Hamlet'' (Shakespeare), ''Death of a Salesman'' (Miller)
|-
| '''ဇာတ်ဂြိုင်''' (Comedy)
| ဇာတ် မဖန်ဗဒှ် လဝ် ညံင် ညးမဗဵု ဂွံ ဂြိုင်၊ မလေပ် အုပ်ကၠေအ် နကဵု ပရေင်တုပ်စိုတ် ကေုာံ သ္ၚိမင်္ဂလ။
| ''A Midsummer Night's Dream'' (Shakespeare), ''The Importance of Being Earnest'' (Wilde)
|-
| '''ဇာတ် မဳလဝ်ဒရာမာ''' (Melodrama)
| ဇာတ် မနွံကဵု စိုတ်ဓါတ် သ္ကာတ်မြဟ်၊ မပါ်ခြာ မၞိဟ်ခိုဟ် ကဵု မၞိဟ်ပရေအ် ဍာံဍာံပြပြ၊ ဗွဲမဂၠိုင် မၞိဟ်ခိုဟ် ကလိဂွံ ဇမၞး ပ္ဍဲ ကၞောတ်။
| ''The Drunkard'' (W.H. Smith)
|-
| '''ဇာတ် လောတ်-ဂြိုင်''' (Tragicomedy)
| ဇာတ် မပံင်ကောံ လဝ် ပရေင်ဟောံဗြမ် ကေုာံ ပရေင်ဂြိုင်၊ ထ္ၜး ဘဝ ဍာံပြ မနွံ သီု ၜါ သာ်။
| ''Waiting for Godot'' (Beckett)
|}

== ၇။ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အစာလိက်ဇာတ်၊ သၟာဇာတ် ကေုာံ အစာပကောံပကေဝ် (Relationships in Theatre) ==
လိက်ဇာတ် မွဲ ဂှ် ဒှ် ဆ လိက် ပ္ဍဲ လတူ စက္ခော သၟး ရ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဂကောံ ပေါဲဇာတ် တအ်။ ပရေင်ဆက်စပ် အစာလိက်ဇာတ် ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ရ။

* '''ကု ညးပကောံပကေဝ် (Director):''' အစာလိက်ဇာတ် ကဵု လိက်ဇာတ် ကု ညးပကောံပကေဝ်။ ညးပကောံပကေဝ် ဂှ် သ္ဒး ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် တုဲ ဖန်ဇန် ဗီုပြင် စင်၊ လျး၊ ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု လိက်ဇာတ် ဂှ် ရ။
* '''ကု သၟာဇာတ် (Actors):''' သၟာဇာတ် တအ် ဂှ် ဒှ် ညးမကဵု လမျီု ကု လိက်ဇာတ် ရ။ အစာလိက်ဇာတ် ဗွဲမဂၠိုင် တက်ကျာ ကု သၟာဇာတ် တအ် သွက်ဂွံ ပလေဝ် လဟီု ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ရမ္သာင် ဍာံဍာံ ရ။
* '''ကု ညးမဗဵု (Audience):''' တင်ရန်တၟအ် အလုံစုံ ဂှ် ဒှ် ညးမဗဵု ရ။ အစာလိက်ဇာတ် သ္ဒး ချူ ညံင် ညးမဗဵု တအ် ဂွံ ပါလုပ် လ္ၚတ် ကေုာံ ဒုင်စသိုင် (Empathy) ပရူပရာ ဂှ် မာန် ရ။

== ၈။ အစာလိက်ဇာတ် မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိဂမၠိုင် (Famous Playwrights in the World) ==
ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ ဂှ် နွံ အစာလိက်ဇာတ် ဗွဲမဂၠိုင် မပြံင်လှာဲ လဝ် လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ရ။

* '''မဝ်လဳယျာ (Molière):''' အစာလိက်ဇာတ် ဍုင်ပြင်သေတ် (17th Century) မပြာကတ် နကဵု ဇာတ်ဂြိုင် မစုတ်စောဲ ဂကောံမၞိဟ် ဗီုကဵု ''Tartuffe'' ရ။
* '''တေန်နက်သဳ ဝဳလဳယောမ် (Tennessee Williams):''' အစာလိက်ဇာတ် ဍုင်အမေရိကာန် (20th Century) မပြာကတ် နကဵု ဇာတ် မနွံကဵု စိုတ်ဓါတ် ဇြိုဟ်နက် ဗီုကဵု ''A Streetcar Named Desire'' ရ။
* '''သဝ်ယေန်ကာ (Wole Soyinka):''' အစာလိက်ဇာတ် ဍုင်နိုင်ဂျဳရီးယား ညးမကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဘဴ (Nobel Prize in Literature) ပထမအိုတ် နူ အာဖရိက၊ မချူ လဝ် ဇာတ် မပံင်ကောံ ယေန်သၞာင် အာဖရိက ကေုာံ ဂၠးတိ ရ။

== ၉။ ပြသၞာ ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ် ပ္ဍဲ ခေတ်တ္ၚဲဏအ် (Challenges in the Modern Era) ==
အစာလိက်ဇာတ် ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် နာနာ သာ် ရ -

* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သြန် (Financial Challenges):''' ပရေင်ကၠောန် ပေါဲဇာတ် လတူ စင် ဂှ် စကာ သြန် ဂၠိုင် ဗွဲမလောန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ညးပတိတ် ဇာတ် (Producers) တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရုဲစှ် လိက်ဇာတ် နူကဵု အစာ မပြာကတ် တုဲ တုဲ တအ် သၟး တုဲ၊ သွက် အစာလိက်ဇာတ် တၟိ တအ် ဂွံ ဂွံ ဒၞာဲ စင် ဂှ် ဝါတ်ဂါတ် လောန် ရ။
* '''ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ကု ရုပ်ဒမျိုင် ကေုာံ တဳဗဳ (Competition with Film/TV):''' ခေတ် လၟုဟ် ညးမဗဵု တအ် ဒးစိုတ် ရုပ်ဒမျိုင် (Movies) ကေုာံ တဳဗဳ (Netflix, etc.) ဂၠိုင် နူကဵု ပေါဲဇာတ် လတူ စင် ရ။ အစာလိက်ဇာတ် ဗွဲမဂၠိုင် လေဝ် ပြံင် အာ ချူ လိက်ဇာတ် ရုပ်ဒမျိုင် (Screenwriting) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သြန် ဂၠိုင် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် လိက်ဇာတ် (Conclusion and Future of Playwriting) ==
အစာလိက်ဇာတ် ဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ယေန်သၞာင် ပေါဲဇာတ် ရ။ ညးတအ် ဒှ် ညးမဖန်ဗဒှ် ဒ္ၚောဝ် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ညာတ် ဂကောံမၞိဟ်၊ သွက်ဂွံ ဟီု စၞး ညးမဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် တအ်၊ ကေုာံ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဓရ် လမျီု ကောန်မၞိဟ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ လိက်ဇာတ် ဝွံ သ္ဒး ဆက် ဇၞော်မောဝ် အာ ကရောမ် နည်းပညာ တၟိ (ဥပမာ Digital theatre) မာန် ကီုလေဝ်၊ သဇိုင် ဍာံပြ မဒှ် ပရေင်ဟီု ဇာတ်လမ်း အကြာ ကောန်မၞိဟ် ကဵု ကောန်မၞိဟ် ဍာံဍာံ (Live storytelling) ဂှ် ဆက် တန်တဴ အာ လၟိုန် ရောင်။ အစာလိက်ဇာတ် ဂှ် ဆက် ဒှ် မၞိဟ် မသြိုင်ခၞံ ဘုံ လမျီု လတူ စင် မွဲ သာ် ပၠန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[လိက်ပတ်]] (Literature)
* [[ဝဳလဳယောမ် ရှိတ်သပီးယား]] (William Shakespeare)
* [[ပေါဲဇာတ်]] (Theatre)
* [[သၟာဇာတ်]] (Actor)
* [[ညးပကောံပကေဝ်]] (Director)

{{Navbox
| name = Theatre
| title = ပေါဲဇာတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ထ္ၜးရုပ်သာ် (Theatre and Performing Arts)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ညးပါလုပ် အဓိက
| list1 =
* [[အစာလိက်ဇာတ်]] (Playwright)
* [[ညးပကောံပကေဝ်]] (Director)
* [[သၟာဇာတ်]] (Actor)
* [[ညးဖန်ဇန် စင်]] (Stage designer)
| group2 = ဂကူ လိက်ဇာတ်ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[ဇာတ်လောတ်]] (Tragedy)
* [[ဇာတ်ဂြိုင်]] (Comedy)
* [[ဇာတ် မဳလဝ်ဒရာမာ]] (Melodrama)
* [[ဇာတ် သမိုင်း]] (History play)
| group3 = ခေတ် ဝင် ပေါဲဇာတ်
| list3 =
* [[ပေါဲဇာတ် ဂရိတ်]] (Greek theatre)
* [[ပေါဲဇာတ် ရဝ်မ]] (Roman theatre)
* [[ပေါဲဇာတ် အလဳဇြဗေတ်]] (Elizabethan theatre)
* [[ပေါဲဇာတ် ခေတ်တၟိ]] (Modern theatre)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[စင်ဇာတ်]] (Stage)
* [[လိက်ဇာတ်]] (Script / Play)
* [[ဒတန်]] (Scene)
* [[လဟီု]] (Dialogue)
}}

[[Category:အစာချူလိက်]]
[[Category:ပေါဲဇာတ်]]
[[Category:အစာလိက်ဇာတ်]]
[[Category:လိက်ပတ်]]</text>
      <sha1>g0uq1l3a6dvil3mu3awn0jgra6eeyq3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပေါဲဇာတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11888</id>
    <revision>
      <id>56505</id>
      <timestamp>2026-07-31T05:35:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပေါဲဇာတ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပြဇာတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Theatre'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Theater'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အနုသုခုမ ပရေင်ထ္ၜးပျး (Performing arts) မွဲဂကူ မစကာ သၟာဇာတ် (Actors) တအ် သွက်ဂွံ ဟီုတွံ၊ တ...&quot;</comment>
      <origin>56505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23550" sha1="kcnbycd1u7k3bo6ucc1dm9k3o1p360q" xml:space="preserve">'''ပေါဲဇာတ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပြဇာတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Theatre'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Theater'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အနုသုခုမ ပရေင်ထ္ၜးပျး (Performing arts) မွဲဂကူ မစကာ သၟာဇာတ် (Actors) တအ် သွက်ဂွံ ဟီုတွံ၊ တွိင်တွိုက်၊ ကေုာံ ထ္ၜးပျး ပရူပရာ မွဲမွဲ (မဒှ် ဇေတ်တ် ဟွံသေင်မ္ဂး မဖန်ဗဒှ် လဝ်) ပ္ဍဲ ဂတ မုက် ပရိသတ် ဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲ မချိုတ်ပၠိုတ် မွဲ (ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ လတူ စင်) ရ။ ပေါဲဇာတ် ဝွံ ပံင်ကောံ လဝ် အနုသုခုမ နာနာ သာ် မပ္တံကဵု အရေဝ် ဟီုဂလာန် (Speech)၊ အခိုက်အလိုက် ကယျိုင်ကယဝ် (Costume)၊ ဒွက် ကေုာံ လှေ် (Music and dance)၊ ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဇန် စင် (Stagecraft) သွက်ဂွံ ပလံင် ဗစိုပ် အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ရသ ကု ပရိသတ် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;brockett&quot;&gt;{{cite book |last=Brockett |first=O. G. |author2=Hildy, F. J. |title=History of the Theatre |edition=10th |publisher=Pearson |year=2007 |pages=1-15}}&lt;/ref&gt;

ပေါဲဇာတ် ဝွံ ဒှ် အခိုက်အလိုက် ယေန်သၞာင် သဇိုင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဂၠးတိ နူကဵု ခေတ် တမၠာ စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ရ။ ဍေဟ် ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ကဵု မိပ်မြဟ် (Entertainment) သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် သီု ဒှ် ဒ္ၚောဝ် မထ္ၜး ကဵု အကာဲအရာ ဂကောံမၞိဟ်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ကေုာံ ဒဿန ကောန်မၞိဟ် (Human philosophy) ကီု ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပေါဲဇာတ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူ နာနာ သာ်၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် ဍေဟ် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Epidaurus_Theater.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ရုံပေါဲဇာတ် အဳပဳဒဝ်ရတ် (Theatre of Epidaurus) ပ္ဍဲ ဍုင်ဂရိတ် တြေံ မဒှ် ဒၞာဲ စတမ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပေါဲဇာတ် ရးပလိုတ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;Theatre&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် ဂရိတ် &quot;theatron&quot; (θέατρον) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ဗဵု ရံင်&quot; ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ မန် ပိုယ် မ္ဂး၊ ညးစကာ ဝေါဟာရ &quot;ပေါဲဇာတ်&quot; မပံင်ကောံ လဝ် &quot;ပေါဲ&quot; (အရာ မကောံသၟဟ် ကေုာံ ထ္ၜးပျး) ကေုာံ &quot;ဇာတ်&quot; (ပရူပရာ ဇာတ်နိပါတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဝင်) ရ။ 

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် အကယ်ဒမစ် မ္ဂး၊ ပေါဲဇာတ် ဝွံ နွံကဵု ရိုဟ်ကၞက် အဓိက ပိ သာ် - (၁) ညးမထ္ၜးပျး (Performer)၊ (၂) ဒၞာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး စင် (Space)၊ ကေုာံ (၃) ပရိသတ် (Audience) ရ။ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ပရိသတ် မ္ဂး၊ ပရေင်ထ္ၜးပျး ဂှ် ဟွံဒှ် ပေါဲဇာတ် ဍာံပြ ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ဆ ပရေင်စံင်ၜတ် (Rehearsal) သၟး ရ။ ပေါဲဇာတ် ဝွံ ဒှ် ပရေင်ဆက်ဆံ လမျီု (Live interaction) အကြာ သၟာဇာတ် ကေုာံ ပရိသတ် မကတဵုဒှ် အခိင် တုပ်ပ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ရးပလိုတ် (History and Origins in the West) ==
ဝင် ပေါဲဇာတ် ရးပလိုတ် ဝွံ စတင် ပြာကတ် ကၠုင် နူကဵု ဍုင် အေတိန် (Athens)၊ ဂရိတ် တြေံ ပ္ဍဲကဵု ၆ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ (6th century BCE) ရ။ 

* '''ပေါဲဇာတ် ဂရိတ် (Greek Theatre):''' စတမ် ကၠုင် နူကဵု သဘင် ပူဇဴ ကျာ် ဒဳယဝ်နဳသတ် (Dionysus) မဒှ် ကျာ် သုရာ ကေုာံ သြောအ်ဂျိုင် ရ။ နူကဵု ပရေင်ဒယှ်ေ ဒွက် ပူဇဴ ဏအ် ဂှ် ဇၞော်မောဝ် အာ ဒှ် ပေါဲဇာတ် ဂကူ သောက (Tragedy) ကေုာံ ဂကူ ဂြိုင် (Comedy) ရ။ တၠပညာ ချူ ဇာတ် မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် အဳသကဳလတ် (Aeschylus)၊ သဝ်ဖဝ်ကလဳ (Sophocles)၊ ကေုာံ ယူရဳပဳဒဳ (Euripides) ရ။
* '''ပေါဲဇာတ် ရဝ်မ (Roman Theatre):''' ကံက် ကေတ် အခိုက် နူ ဂရိတ် တုဲ ညးတအ် ပသောင် ကဵု ပရေင်မိပ်မြဟ် (Entertainment) ဂၠိုင် နူကဵု ဒဿန ရ။ ရဝ်မ တအ် ဖန်ဗဒှ် ရုံပေါဲဇာတ် ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ ပရေင်လှေ် ထ္ၜးပျး (Pantomime) ရ။
* '''ခေတ် ကလေင် ဂျိုင် (Renaissance):''' ပ္ဍဲ ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဍုင်အင်္ဂလာန် ဂှ် နွံ တၠပညာ ချူ လိက်ဇာတ် ဇၞော် အိုတ် မွဲ ယၟု ဝဳလဳယောမ် ရှိတ်သပီးယား (William Shakespeare) မချူ လဝ် ပြဇာတ် ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု &quot;ရဝ်မဳယဝ် ကေုာံ ဂျူလဳယေတ်&quot; (Romeo and Juliet) ရ။&lt;ref name=&quot;carlson&quot;&gt;{{cite book |last=Carlson |first=M. |title=Theories of the Theatre: A Historical and Critical Survey |publisher=Cornell University Press |year=1993 |pages=15-30}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ပေါဲဇာတ် ရးဗၟံက် ကေုာံ အာရှ (Eastern and Asian Theatre) ==
ပေါဲဇာတ် ပ္ဍဲ ရးဗၟံက် ကေုာံ အာရှ ဝွံ နွံကဵု အခိုက်အလိုက် မတၞဟ်ခြာ နူ ရးပလိုတ် ဗွဲမလောန် တုဲ ဍေဟ် ပံင်ကောံ လဝ် လှေ်၊ ဒွက်၊ ကေုာံ ဘာသာရေင် ခိုင်ခိုင်ကၠိုက်ကၠိုက် ရ။

* '''ပေါဲဇာတ် အိန္ဒိယ (Indian Sanskrit Theatre):''' ဒုင်သဇိုင် လတူ ပြကိုဟ် နာတျာသတ္တရ (Natyashastra) မဒှ် လိက် ပရူ အနုသုခုမ လှေ် ကေုာံ ပေါဲဇာတ်။ ဍေဟ် အာရီုစွံ လတူ &quot;ရသ&quot; (Rasa) မဒှ် ပရေင်ဒုင်စသိုင် ပရိသတ်။
* '''ပေါဲဇာတ် ကြုက် (Chinese Xiqu / Peking Opera):''' ပံင်ကောံ လဝ် ဒွက်၊ လှေ်၊ အခိုက် တဝ်စၞေဟ် (Martial arts)၊ ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် မနွံကဵု သင်္ကေတ။ ကယျိုင် မံက်ဂတဝ် ကေုာံ အသာ် မုက် (Face painting) ဝွံ ထ္ၜး ကဵု စရိုတ် သၟာဇာတ် ရ။
* '''ပေါဲဇာတ် ဂျပေန် (Japanese Noh and Kabuki):''' &quot;နဝ်&quot; (Noh) ဂှ် ဒှ် ပေါဲဇာတ် မစကာ ဍုပ် ကေုာံ ချဳဓရာင် သိုက်သိုက် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပရူ ဝိညာဏ် ကေုာံ ဒဿန ဇေန် (Zen)။ &quot;ကာဗူကဳ&quot; (Kabuki) ဂှ် ဒှ် ပေါဲဇာတ် သွက် ညးဍုင်ကွာန် မနွံကဵု အခိုက် ထ္ၜးပျး တၟးတၟး ကေုာံ လှေ် မပြဟ် ရ။

သွက် ဂကူ မန် ကေုာံ ရးအာရှ အဂၞဲ မ္ဂး၊ အခိုက် '''ဇာတ် နိပါတ်''' (Jataka plays) ကေုာံ '''ပေါဲ ရာမာယဏ''' တအ် ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် တုဲ၊ ဍေဟ်တအ် လဴ ထ္ၜး ဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဟိန္ဒူ နကဵု လှေ် ဒွက် သဘင် ရ။

== ၄။ ဂကူ ပေါဲဇာတ် အဓိကဂမၠိုင် (Main Types of Theatre) ==
ပေါဲဇာတ် ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ဂကူ (Genres) နာနာ သာ် အတိုင် အခိုက်အလိုက် ဇာတ် ကေုာံ ပရေင်ဒုင်စသိုင် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ပေါဲဇာတ် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ ပေါဲဇာတ် (Genre)
! လက္ခဏာ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ ဇာတ် (Examples)
|-
| '''ဇာတ် သောက''' (Tragedy)
| ဇာတ် မနွံကဵု ပရူပရာ ဇြိုဟ်နက်၊ တၠဇာတ် သ္ဒး ဆဵုဂဗ ကု ဒဒိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ကပ်ဘဲ ဟိုတ်နူကဵု အရာမှာရာ ဇကု ဟွံသေင်မ္ဂး ကံကုသိုလ်။ လက္ကရဴ အိုတ် မလေပ် အာစိုပ် ဒတုဲ နကဵု လဟီု ဍာ်ရမတ်။
| ''Hamlet'' (ရှိတ်သပီးယား)၊ ''Oedipus Rex'' (သဝ်ဖဝ်ကလဳ)
|-
| '''ဇာတ် ဂြိုင်''' (Comedy)
| ဇာတ် မရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ကဵု ဓရ်ဂြိုင်၊ မလေပ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ကၠိုဟ် မှာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အခိုက်အလိုက် မၞိဟ်။ အာစိုပ် ဒတုဲ နကဵု ပရေင်မိပ်မြဟ် (ဥပမာ - သဘင် မင်္ဂလာ)။
| ''A Midsummer Night's Dream'' (ရှိတ်သပီးယား)
|-
| '''ဇာတ် ဒွက်''' (Musical Theatre)
| ဇာတ် မပံင်ကောံ လဝ် လိက်ဇာတ် (Dialogue)၊ ဒွက် ဒယှ်ေ (Songs)၊ ကေုာံ လှေ် (Choreography) သွက်ဂွံ လဴ ဝင် မွဲ။
| ''The Phantom of the Opera'', ''Les Misérables''
|-
| '''မေလဝ်ဒရာမာ''' (Melodrama)
| ဇာတ် မစကာ ပရေင်ဒုင်စသိုင် သၠုင်သၠုင် (Exaggerated emotions)၊ ပါ်ခြာ လဝ် ညးခိုဟ် (Hero) ကဵု ညးပရေအ် (Villain) ကၠးကၠး။
| ပြဇာတ် သဘင် ကွာန်၊ ဇာတ် ရုပ်ဒမျိုင် ခေတ် တြေံ
|}
&lt;ref name=&quot;banham&quot;&gt;{{cite book |editor-last=Banham |editor-first=M. |title=The Cambridge Guide to Theatre |publisher=Cambridge University Press |year=1995 |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ကပေါတ် ပါလုပ်ဂမၠိုင် (Elements of Theatre) ==
သွက်ဂွံ ကတဵုဒှ် ပေါဲဇာတ် မွဲ မ္ဂး၊ ဍေဟ် သ္ဒး နွံကဵု အရာ ပါလုပ် အဓိက ဂမၠိုင် ရ -

# '''လိက်ဇာတ် (Script / Text):''' ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက မချူ လဝ် ဇာတ်လမ်း၊ လိက်ဟီု (Dialogue) ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင်။ ညးမချူ လိက်ဇာတ် ဂှ် ညးကော်စ Playwright ရ။
# '''ညးမဖန်ဇန် / ဒါရိုက်တာ (Director):''' ဒှ် မၞိဟ် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဖန်ဇန် ဗီုပြင် အလုံ ပေါဲဇာတ် မွဲ ညံင် ဂွံ ဒှ် အတိုင် တင်ရန်တၟအ် ရသ ရ။
# '''သၟာဇာတ် (Actors):''' ဒှ် မၞိဟ် မယိုက်ဂၠေင် စၞး စရိုတ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဇာတ်၊ မစကာ ရုပ်ခန္ဓာ၊ ရမ္သာင်၊ ကေုာံ စိုတ် သွက်ဂွံ လဴ ဇာတ်။
# '''ပရေင်ဖန်ဇန် စင် (Design/Stagecraft):''' ပါလုပ် သီုကဵု ပရေင်ဖျေဟ် လျး (Lighting)၊ ရမ္သာင် (Sound)၊ ဍာ်ရုပ် စင် (Set design)၊ ကေုာံ ကယျိုင်ကယဝ် (Costumes) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပွဳပွူ ဇာတ် ဂှ် ရ။

== ၆။ ပေါဲဇာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ယေန်သၞာင် (Theatre and Cultural Identity) ==
ပေါဲဇာတ် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ထ္ၜးပျး ကေုာံ မင်မဲ လဝ် ယေန်သၞာင် (Cultural identity) ဇကု ရ。 ပ္ဍဲကဵု ဂကူ မန် ပိုယ်၊ '''ပေါဲဇာတ် မန်''' တအ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မလဴ ထ္ၜး ဝင် ဂကူ၊ အခိုက်အလိုက် ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ကေုာံ ဒွက် မန် ရ။ 

ပေါဲဇာတ် ဝွံ သီု ဒှ် လွဟ် သွက်ဂွံ ပကောံပကေဝ် စိုတ်ဓါတ် ညးဍုင်ကွာန် (Social cohesion) တုဲ၊ ပ္ဍဲ အခိင် တၠအာဏာ တအ် အုပ်ဓုပ် မ္ဂး၊ ပေါဲဇာတ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် မာန် ပံက် ညာဏ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ပၠန်ဂတး စိုတ်ဓါတ် ပရိသတ် မာန် ရ။

== ၇။ ပေါဲဇာတ် ခေတ်တၟိ ကေုာံ အပြံင်အလှာဲ (Modern Theatre and Transformations) ==
ပေါဲဇာတ် ခေတ်တၟိ (Modern Theatre) ဝွံ စတင် ပြံင်လှာဲ ကၠုင် ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ နကဵု လညာတ် အဓိက ဂမၠိုင် -

* '''ဝါဒ ဇေတ် (Realism):''' တၠပညာ မပ္တံကဵု ဟိန်ရစ် အိပ်သေန် (Henrik Ibsen) ကေုာံ အန်တွန် ချက်ကပ် (Anton Chekhov) တအ် ချူ ပြဇာတ် မထ္ၜး ဘဝ ဇေတ်တ်၊ ပြသၞာ သ္ၚိကၟိန်၊ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် အတိုင် မကတဵုဒှ် ဍာံဍာံ (ဟွံသေင် ပရူ ဒေဝတဴ ဟွံသေင်မ္ဂး သၟိင် တအ် သၟး)။
* '''ပေါဲဇာတ် ဟွံမဲ အဓိပ္ပါယ် (Theatre of the Absurd):''' ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ တုဲ၊ ပေါဲဇာတ် ဏအ် (ဥပမာ ''Waiting for Godot'') ထ္ၜး လညာတ် ဒဒှ်ရ ဘဝ ကောန်မၞိဟ် ဏအ် ဟွံမဲ ကု တင်ရန်တၟအ် ချိုတ်ပၠိုတ်၊ တုဲ အရေဝ် ဟီုဂလာန် တအ် ဂှ် လေဝ် အဓိပ္ပါယ် လီုလာ် ဒၟံင် ရ။&lt;ref name=&quot;esslin&quot;&gt;{{cite book |last=Esslin |first=M. |title=The Theatre of the Absurd |publisher=Vintage Books |year=2001 |pages=12-25}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ သၞောတ် နဲကဲ သၟာဇာတ် (Acting Techniques and Systems) ==
ပရေင်ယိုက်ဂၠေင် စၞး (Acting) ဝွံ နွံကဵု နဲကဲ အကယ်ဒမစ် ဍာံပြ ရ။ နဲကဲ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''သၞောတ် သတာနစ်သလာပ်သကဳ''' (Stanislavski's system) မဖန်ဗဒှ် လဝ် နူ ဍုင်ရုရှာ ရ။

* သၞောတ် ဏအ်ဝွံ အာတ်မိက် ညံင် သၟာဇာတ် တအ် ဂွံ &quot;ဂျိုင်&quot; ပ္ဍဲကဵု စရိုတ် ဂှ် ဍာံဍာံပြပြ (Psychological realism) စၞး မစကာ အခိုက်အလိုက် ဟီု တုပ်ပ် (Artificial acting) ရ။ 
* သၟာဇာတ် သ္ဒး သၟာန် ဇကု &quot;ယဝ်ရ အဲ ဒှ် မၞိဟ် ဏအ် မ္ဂး ဗီုလဵု အဲ ဂွံ ချဳဓရာင် ရဝ်?&quot; (The Magic If)။ 
နူကဵု သၞောတ် ဏအ် ဂှ် ဇၞော်မောဝ် အာ ဒှ် '''နဲကဲ မက်သက်''' (Method acting) မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဟဝ်လဳဝုဒ် (Hollywood) ရ။

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ (Impact on Society and Education) ==
ပေါဲဇာတ် ဝွံ နွံကဵု ဖဵုသက်ရောက် ဇၞော် လတူ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ -

* '''ပေါဲဇာတ် သွက် ပရေင်ပညာ (Theatre in Education - TIE):''' စကာ ပေါဲဇာတ် ပ္ဍဲ ဘာလ္ၚတ် သွက်ဂွံ ဗတောန် ကွးဘာ တအ် ပရူ ဝင်၊ ပရေင်မၞိဟ်၊ ကေုာံ ညံင် ဂွံ နွံကဵု စိုတ် ဓဝ်စာနာ (Empathy) လတူ ညးတၞဟ် ရ။ 
* '''ပေါဲဇာတ် ဍဵုဍိုက် (Theatre of the Oppressed):''' တၠပညာ အဝ်ဂတ်သတဝ် ဘဝ်အယ် (Augusto Boal) ဖန်ဗဒှ် လဝ် ပေါဲဇာတ် မကဵု အခေါင် ပရိသတ် တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဇာတ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ သွဟ် သွက် ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;boal&quot;&gt;{{cite book |last=Boal |first=A. |title=Theatre of the Oppressed |publisher=Pluto Press |year=1979 |pages=119-122}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ပေါဲဇာတ် ဝွံ ဒှ် အနုသုခုမ မနွံကဵု လမျီု ကေုာံ ဒြဟတ် သွက်ဂွံ သၠုင် ပတိုန် လညာတ် ညာဏ် ကောန်မၞိဟ် ရ။ ၜိုန်ရ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် မၞိဟ် တအ် ရံင် ရုပ်ဒမျိုင် (Cinema) ကေုာံ ဗဳဒဳယဝ် လတူ အင်တာနက် ဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ဒုင်စသိုင် နူကဵု ပေါဲဇာတ် ဇေတ်တ် (Live performance) ဂှ် အရာ လဵု မွဲ လေဝ် ပြိုင်ပ္ကာန် ဟွံမာန် ပုဟ်။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ပေါဲဇာတ် ဝွံ သ္ဒး ဆက် ဇၞော်မောဝ် အာ နကဵု ပရေင်ပံင်နှဴ နည်းပညာ တၟိ မပ္တံကဵု လျး ဒဳဂျဳတေဝ်၊ ကေုာံ သၞောတ် ရုပ် ၃ ဇမၠိင် (Virtual Reality) တအ် ကီုလေဝ်၊ ရိုဟ်ကၞက် အဓိက မဒှ် &quot;ပရေင်ဆက်ဆံ လမျီု အကြာ ကောန်မၞိဟ် ကဵု ကောန်မၞိဟ်&quot; ဂှ် သ္ဒး ဆက် တန်တဴ အာ လၟိုန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သၟာဇာတ်]] (Actor)
* [[ဒါရိုက်တာ]] (Director)
* [[ရုပ်ဒမျိုင်]] (Film)
* [[ယေန်သၞာင်]] (Culture)

{{Navbox
| name = Performing Arts
| title = အနုသုခုမ ပရေင်ထ္ၜးပျး ကေုာံ ပေါဲဇာတ် (Performing Arts and Theatre)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လဒက်ပတန် အဓိက
| list1 =
* [[ပေါဲဇာတ်]] (Theatre)
* [[သၟာဇာတ်]] (Actor)
* [[ဒါရိုက်တာ]] (Director)
* [[လိက်ဇာတ်]] (Script)
* [[စင်]] (Stage)
| group2 = ဂကူ ပေါဲဇာတ်
| list2 =
* [[ဇာတ် သောက]] (Tragedy)
* [[ဇာတ် ဂြိုင်]] (Comedy)
* [[ဇာတ် ဒွက်]] (Musical)
* [[မေလဝ်ဒရာမာ]] (Melodrama)
| group3 = သၞောတ် ကေုာံ နဲကဲ
| list3 =
* [[ဝါဒ ဇေတ်]] (Realism)
* [[နဲကဲ မက်သက်]] (Method acting)
* [[ပေါဲဇာတ် ဍဵုဍိုက်]] (Theatre of the Oppressed)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ရုပ်ဒမျိုင်]] (Cinema)
* [[ဒွက်]] (Music)
* [[လှေ်]] (Dance)
* [[ပရေင်ပညာ]] (Education)
}}

[[Category:ပေါဲဇာတ်]]
[[Category:အနုသုခုမ]]
[[Category:ယေန်သၞာင်]]
[[Category:ပရေင်ထ္ၜးပျး]]</text>
      <sha1>kcnbycd1u7k3bo6ucc1dm9k3o1p360q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၟာဇာတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11889</id>
    <revision>
      <id>56506</id>
      <timestamp>2026-07-31T05:38:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သၟာဇာတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Actor'' (တြုဟ်) ဟွံသေင်မ္ဂး ''Actress'' (ဗြဴ)) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် မကၠောန် ကမၠောန် အနုသုခုမ မကတဵုဗဒှ် ရုပ်သာ်၊ စိုတ်ဓါတ်၊ ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ပြဝ ကာရို...&quot;</comment>
      <origin>56506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23455" sha1="mgwrtzmq1pzcxw21g9q9g40w3dfqkrl" xml:space="preserve">'''သၟာဇာတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Actor'' (တြုဟ်) ဟွံသေင်မ္ဂး ''Actress'' (ဗြဴ)) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် မကၠောန် ကမၠောန် အနုသုခုမ မကတဵုဗဒှ် ရုပ်သာ်၊ စိုတ်ဓါတ်၊ ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ပြဝ ကာရိုက်တာ (Character) မွဲမွဲ ပ္ဍဲကဵု ပေါဲပြိုင်၊ ရုပ်ဒမျိုင် (Film)၊ ရုပ်သံ (Television)၊ လပါ် ရမ္သာင် (Radio) ဟွံသေင်မ္ဂး ရုင်ဇာတ် (Theatre) ရ။ သၟာဇာတ် တအ် ဝွံ ဒှ် ညးမပလံင် ဗစိုပ် လိက်ဇာတ် (Script) ကေုာံ လညာတ် ဒါရိုက်တာ ညံင် ဂွံ ဒှ် အာ လမျီု ဍာံဍာံပြပြ လတူ စင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂတ မတ် ကမ္မရာ ရ။&lt;ref name=&quot;brockett&quot;&gt;{{cite book |last=Brockett |first=O. G. |author2=Hildy, F. J. |title=History of the Theatre |edition=10th |publisher=Allyn and Bacon |year=2008 |pages=15-22}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဝင် မၞိဟ်၊ ကမၠောန် သၟာဇာတ် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တြေံ တေအ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ဍေဟ် ဒှ် အာ ကမၠောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ယေန်သၞာင် မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ သၟာဇာတ် တအ် ဝွံ နွံ ပၟိက် ကု ဍာ်ဒကေဝ် မပ္တံကဵု ပရေင်ထိင်ဒဝ် ရမ္သာင်၊ ပရေင်ချဳဓရာင် ခန္ဓာကိုယ်၊ ကေုာံ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် လညာတ် စိုတ်ဗေဒ မၞိဟ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၟာဇာတ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ နဲကဲ လ္ၚတ်၊ ဂကူ သၟာဇာတ် နာနာ သာ်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Sarah_Bernhardt_by_Nadar.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သာရာ ဘာန်ဟတ် (Sarah Bernhardt)၊ မဒှ် သၟာဇာတ် ပြင်သေတ် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ ညး မဂွံ ဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် သၟာဇာတ် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဥရောပ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;သၟာဇာတ်&quot; ပ္ဍဲ ၜါသာ မန် ဝွံ ကၠုင် နူ မလိက် &quot;သၟာ&quot; (ညးမကၠောန်) ကေုာံ &quot;ဇာတ်&quot; (ပေါဲ၊ ဇာတ်သၟတ်) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ညးမကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ပေါဲဇာတ် ရ။ ပ္ဍဲ ဘာသာ အၚ်္ဂလိက်၊ ဝေါဟာရ &quot;Actor&quot; ဝွံ ကၠုင် နူ မလိက် လာတ္တေန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ညးမချဳဓရာင်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ညးမကၠောန် ကမၠောန်&quot; ရ။

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် အနုသုခုမ မ္ဂး၊ သၟာဇာတ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ညးမဗှ် လိက် အတိုင် ညးတၞဟ် မချူ လဝ် သၟး ပုဟ်။ သၟာဇာတ် ဒှ် ညးမစကာ ခန္ဓာကိုယ်၊ ရမ္သာင်၊ ကေုာံ စိုတ်ဝိညာဏ် ဇကု သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် လမျီု ကာရိုက်တာ တၟိ မွဲ ရ။ ကမၠောန် ဏအ်ဝွံ အာတ်မိက် ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ ကွတ် ဉာဏ် ကေုာံ ပရေင်ဒုင်စသိုင် (Emotion) မဍာံပြ ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ခေတ် ဂရိတ် တြေံ (History, Origin, and Ancient Greece) ==
ဝင် ကမၠောန် သၟာဇာတ် ဝွံ စတင် ပြာကတ် ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greece) ၜိုတ် ဘဳသဳ (BC) ၅၃၄ တေအ် ရ။
အတိုင် ဝင် မ္ဂး၊ သၟာဇာတ် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဂှ် နွံ ယၟု '''သက်သပိသ်''' (Thespis) ရ。 ညးဝွံ ဒှ် မၞိဟ် ပထမအိုတ် မပါ်တိတ် နူကဵု ဂကောံ ဒယှ်ေဒွက် (Chorus) တုဲ ဟီု အရေဝ် စၞး ကာရိုက်တာ မွဲ လတူ စင် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် သၟာဇာတ် တအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ လဆောဝ် လဆောဝ် နကဵု ယၟု &quot;Thespians&quot; ရ။&lt;ref name=&quot;csapo&quot;&gt;{{cite book |last=Csapo |first=E. |author2=Slater, W. J. |title=The Context of Ancient Drama |publisher=University of Michigan Press |year=1994 |pages=25-30}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ခေတ် ဂရိတ် ကေုာံ ရဝ်မ ဂှ်၊ ကမၠောန် သၟာဇာတ် ဝွံ မၞိဟ်တြုဟ် သၟး ဟေင် ကၠောန် ဂွံ ရ။ ညးတအ် စကာ မုက်ဖျာ (Masks) သွက်ဂွံ ထ္ၜး ကာရိုက်တာ နာနာ သာ် သီုကဵု ကာရိုက်တာ မၞိဟ်ဗြဴ ကေုာံ သွက်ဂွံ ညံင် ရမ္သာင် ဂွံ တိတ် ဇၞော် ဇၞော် ပ္ဍဲ ရုင်ဇာတ် (Amphitheatre) မဇၞော် တအ် ရ။

== ၃။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲ ခေတ်လဒေါဝ် ကေုာံ ရေနေသှန် (Middle Ages and Renaissance) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် လဒေါဝ် (Middle Ages) ပ္ဍဲ ဥရောပ၊ ပေါဲဇာတ် တအ် ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု သာသနာ ခရေတ် ရ။ သၟာဇာတ် တအ် ဂှ် ဒှ် ခမဳ သង្ဃ ဟွံသေင်မ္ဂး ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ မထ္ၜး ပေါဲ ပရူ ဓဝ် (Morality plays) ကေုာံ ဝင် သာသနာ ရ။ 

စိုပ် ခေတ် ရေနေသှန် (Renaissance) တုဲ တၟေင်တၟဟ် ပ္ဍဲ ခေတ် အဳလဳဇြာဗေတ် (Elizabethan era) ဍုင်အင်္ဂလာန် မ္ဂး၊ သၟာဇာတ် တအ် ဂွံ ဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဂကောံ ကမၠောန် (Profession) မွဲ ဍာံဍာံပြပြ ရ။ ဇာတ် မချူ လဝ် နကဵု '''[[ဝဳလဳယောမ် ရှိတ်သပီးယယျာ]]''' (William Shakespeare) တအ် ဝွံ ကဵု လဝ် ဒၞာဲ သွက် သၟာဇာတ် တအ် ဂွံ ထ္ၜး ဍာ်ဒကေဝ် လပါ် စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ရမ္သာင် ဗွဲမလှဲလး ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် လေဝ် မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဟွံဂွံ အခေါင် တိုန် စင် ဏီ တုဲ ကာရိုက်တာ မၞိဟ်ဗြဴ သီုဖအိုတ် ဂှ် ကောန်ၚာ် တြုဟ် သၟတ် တအ် သ္ဒး ထ္ၜး ရုပ်သာ် ရ။ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် စ ဂွံ အခေါင် ကၠောန် ကမၠောန် ဏအ် ပ္ဍဲ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ (Restoration era) ရ။

== ၄။ ခေတ်တၟိ ကေုာံ လညာတ် သတာနိသလာဗ်သကဳ (Modern Era and Stanislavski's System) ==
ပ္ဍဲ လပါ် တွိုက် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ စ၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် သၟာဇာတ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ 
တၠပညာ ကေုာံ ဒါရိုက်တာ ရုရှာ '''ကောန်သတာန်တေန် သတာနိသလာဗ်သကဳ''' (Constantin Stanislavski) ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် နဲကဲ ထ္ၜး ရုပ်သာ် တၟိ မကော်စ &quot;Stanislavski's system&quot; ရ။ 

နဲကဲ ဏအ်ဝွံ အာတ်မိက် ညံင် သၟာဇာတ် ဂွံ ဒှ် ကာရိုက်တာ ဂှ် ဍာံဍာံ နကဵု ပရေင်စိုတ် (Psychological realism) စၞး မထ္ၜး ရုပ်သာ် လပါ် မ္ၚး (Overacting) သၟး ရ။ သၟာဇာတ် သ္ဒး သၟာန် ဇကု ဇကု မပ္တံကဵု &quot;မုဟိုတ် ကာရိုက်တာ ဏအ် မိက်ဂွံ ဂွံ အရာ ဏအ် ရဝ်؟&quot; (What is my objective?) ကေုာံ ဒး ဂၠာဲ ဓရ် ပရေင်ဒုင်စသိုင် ဇကု မတုပ် ကု ကာရိုက်တာ (Emotional memory) ရ။ နဲကဲ ဏအ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် သွက် အနုသုခုမ သၟာဇာတ် ခေတ်တၟိ သီုဖအိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;stanislavski&quot;&gt;{{cite book |last=Stanislavski |first=C. |title=An Actor Prepares |publisher=Theatre Arts Books |year=1936 |pages=12-25}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ နဲကဲ အနုသုခုမ မကတဵုဗဒှ် ရုပ်သာ်ဂမၠိုင် (Acting Techniques) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ သၟာဇာတ် တအ် လ္ၚတ် ကေုာံ စကာ နဲကဲ အနုသုခုမ (Acting techniques) နာနာ သာ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် လမျီု ပ္ဍဲ ဇာတ် ရ။ 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး နဲကဲ အနုသုခုမ သၟာဇာတ် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ နဲကဲ (Technique)
! တၠပညာ မဖန်ဗဒှ်
! ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
|-
| '''သၞောတ် သတာနိသလာဗ်သကဳ''' (Stanislavski's System)
| ကောန်သတာန်တေန် သတာနိသလာဗ်သကဳ
| ဂၠာဲ တင်ရန်တၟအ် အပ္ဍဲ စိုတ် ကာရိုက်တာ ကေုာံ စကာ ပရေင်ဒုင်စသိုင် အတိတ် ဇကု သွက်ဂွံ ဒှ် ဍာံ။
|-
| '''မက်သက် အက်တေန်''' (Method Acting)
| လဳ သထရာတ်သဗာတ် (Lee Strasberg)
| သၟာဇာတ် ဒး ဂျိုင်တန်တဴ နဒဒှ် ကာရိုက်တာ ဂှ် ပ္ဍဲ ဘဝ ဓမ္မတာ ကာလ လ္ၚတ် ဇာတ်။ ဇြိုဟ်နက် ကေုာံ လဆောဝ် လဆောဝ် အန္တရာယ် နွံ လပါ် စိုတ်။
|-
| '''နဲကဲ မာက်သနာ''' (Meisner Technique)
| သာန်ဖို့ဒ် မာက်သနာ (Sanford Meisner)
| အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ဆက်ဆံ ကေုာံ ကလင် ရမ္သာင် သၟာဇာတ် မွဲ သာ် ပ္ဍဲ အခိင် ပြဟ်ပြဟ် (Living truthfully under imaginary circumstances)။
|-
| '''နဲကဲ ကလာပ်သဳကယ်''' (Classical Acting)
| ဗြိတိန် / ရှိတ်သပီးယယျာ
| အာရီုစွံ လတူ ရမ္သာင် (Voice)၊ ပရေင်ထိင် ခန္ဓာကိုယ် (Body control)၊ ကေုာံ ဗှ် လိက်ဇာတ် ညံင် ဂွံ ကျေဝ်ဂေါဝ်။
|}
&lt;ref name=&quot;carnicke&quot;&gt;{{cite book |last=Carnicke |first=S. M. |title=Stanislavsky in Focus: An Acting Master for the Twenty-First Century |publisher=Routledge |year=2008 |pages=105-115}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ဂကူ သၟာဇာတ် နာနာ သာ် (Types of Actors) ==
ကမၠောန် သၟာဇာတ် ဝွံ ပါ်လဝ် ဂကူ နာနာ သာ် အတိုင် ဒၞာဲ ညးတအ် မထ္ၜး ပေါဲ ရ -

* '''သၟာဇာတ် လတူ စင် (Stage Actor):''' ကၠောန် လတူ ရုင်ဇာတ် ဍာံဍာံ (Theatre) ဂတ မတ် ပူရိသာတ်။ ညးတအ် သ္ဒး နွံ ရမ္သာင် ဇၞော်၊ ကေုာံ ဒး ကၠောန် စဵုကဵု ဇာတ် အာစိုပ် ဒတုဲ ဟွံမဲ ကု ပရေင်ကုတ် (No retakes) ရ။
* '''သၟာဇာတ် ရုပ်ဒမျိုင် (Film Actor):''' ကၠောန် ဂတ မတ် ကမ္မရာ။ ဟိုတ်နူ ကမ္မရာ မာန် တံင် ဇြူး (Zoom) တုဲ၊ ပရေင်ချဳဓရာင် မုက်မတ် တအ် သ္ဒး အောန်၊ သၟတ် တုဲ ဍာံပြ (Subtle expressions) ရ။
* '''သၟာဇာတ် ရုပ်သံ (Television Actor):''' တုပ် ကု ရုပ်ဒမျိုင် ကီုလေဝ်၊ ညးတအ် သ္ဒး ကၠောန် ကမၠောန် ပြဟ် နူ ကေုာံ ဒး မင်မဲ ကာရိုက်တာ မွဲ လၟေင် သၞာံ (Series) ရ။
* '''သၟာဇာတ် ရမ္သာင် (Voice Actor):''' စကာ ဆ ရမ္သာင် သၟး သွက် ပရေင်ကာတွန်း (Animation)၊ ဂိမ်း (Video games)၊ ကေုာံ ပရေင်ဗှ် လိက် ပ္ဍဲ လပါ် ရေဒဳယဝ် ရ။ 

== ၇။ သၟာဇာတ် ကေုာံ လွပ် နည်းပညာ ဒဳဂျဳတေဝ် (Actors and Digital Technology) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ၊ ကမၠောန် သၟာဇာတ် ဝွံ ဒး ဆဵုဂဗ ကေုာံ ပြံင်လှာဲ အတိုင် ခေတ် နည်းပညာ CGI (Computer-Generated Imagery) ရ။

'''မဝ်ရှေန် ကာပ်ချာ (Motion Capture):''' ဒှ် နဲကဲ မစုတ် လဝ် သေန်သာ (Sensors) လတူ ခန္ဓာကိုယ် သၟာဇာတ် တုဲ၊ ကွန်ပျူတာ တအ် ဖန်ဗဒှ် ရုပ် သတ္တဝါ ဟွံသေင်မ္ဂး ကာရိုက်တာ ဒဳဂျဳတေဝ် ရ။ သၟာဇာတ် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ လပါ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် '''အာန်ဒဳ သာကိသ်''' (Andy Serkis) မထ္ၜး လဝ် ရုပ် Gollum ပ္ဍဲ ဇာတ် Lord of the Rings ရ။ 

သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ပြသၞာ '''ဉာဏ်စက်''' (AI) မမာန် ဖန်ဗဒှ် ရုပ် ကေုာံ ရမ္သာင် သၟာဇာတ် တအ် ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ အခေါင်အရာ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

== ၈။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် သၟာဇာတ် (Economics and Social Status of Actors) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အကြာ သၟာဇာတ် တအ် ဝွံ ဟွံတုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ် ဗွဲမလောန် (High inequality) ရ။ 
* '''သၟာဇာတ် ကဆံင် A (A-list Actors):''' ဒှ် သၟာဇာတ် မပြာကတ် အလုံ ဂၠးတိ၊ မာန် ကလိဂွံ သြန် ကိုတ် ဒဝ်လာ သွက် ဇာတ် မွဲမွဲ တုဲ၊ ညးတအ် နွံကဵု သြဇာ လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဇၞော် ရ။
* '''သၟာဇာတ် ဓမ္မတာ (Working Actors):''' သၟာဇာတ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒး ကၠောန် ကမၠောန် တၞဟ် (ဥပမာ - စားပွဲထိုး Waiter) သွက်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ အခိင် ဟွံမဲ ကု ပေါဲဇာတ် ရ။

သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ကေုာံ လာပ် သၟာဇာတ် တအ်၊ ညးတအ် ဒက်ပတန် လဝ် ဂကောံ သမဂ္ဂ (Unions) မပ္တံကဵု SAG-AFTRA (Screen Actors Guild) ပ္ဍဲ ဍုင်အမေရိကာန် မာန် အာတ်မိက် ပရေင်ပြံင်လှာဲ နကဵု ပရေင်ဒေါအ် ကမၠောန် (Strike) ရ။&lt;ref name=&quot;sag&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.sagaftra.org/about |title=About SAG-AFTRA |publisher=SAG-AFTRA |year=2023 |access-date=July 29, 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ လာပ် ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဂမၠိုင် (Awards and Recognitions) ==
ပရေင်အံင်ဇၞး ပ္ဍဲ ကမၠောန် သၟာဇာတ် ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ နကဵု လာပ် (Awards) ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ -

* '''လာပ် အဝ်သကာ (Academy Awards / Oscars):''' ဒှ် လာပ် ဇၞော် အိုတ် သွက် သၟာဇာတ် ရုပ်ဒမျိုင် ပ္ဍဲ ဍုင်အမေရိကာန်။
* '''လာပ် အေမ္မဳ (Emmy Awards):''' ဒှ် လာပ် သွက် သၟာဇာတ် ရုပ်သံ (Television)။
* '''လာပ် တဝ်နဳ (Tony Awards):''' ဒှ် လာပ် သွက် သၟာဇာတ် လတူ စင် (Theatre/Broadway)။
* '''လာပ် ဂေါလ်ဒေန် ဂလာပ် (Golden Globe Awards):''' ကဵု လာပ် သွက် ရုပ်ဒမျိုင် ကေုာံ ရုပ်သံ။
* '''လာပ် ပြသတ္တိ ရုပ်ဒမျိုင် ကာန် (Cannes Film Festival):''' ကဵု လာပ် သၟာဇာတ် ခိုဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်ရုပ်ဒမျိုင် ဂၠးတိ (International films)။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
သၟာဇာတ် ဝွံ ဒှ် ညးမပလံင် ဗစိုပ် ဝင် (Storyteller) သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ ၜိုန်ရ နည်းပညာ မပ္တံကဵု ဉာဏ်စက် (AI) ကေုာံ CGI တအ် ပြံင်လှာဲ ကၠုင် ဗီုပြင် ရုပ်ဒမျိုင် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ဒုင်စသိုင် ကောန်မၞိဟ် မဍာံပြ (Human emotion and vulnerability) မတိတ် ကၠုင် နူ သၟာဇာတ် မွဲ ဂှ် အရာ မသ္အာင် စၞး စွံ ဟွံမာန် ဏီ ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ သၟာဇာတ် တအ် သ္ဒး ဆက် လ္ၚတ် ကေုာံ ပြံင်လှာဲ အာ အတိုင် ခေတ် နည်းပညာ တၟိ တၟိ တအ် ရောင်။ ဆဂး တင်ရန်တၟအ် အဓိက - မဒှ် အရာ မကဵု ဓရ် ဗ္တောန်၊ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဘဝ ကေုာံ ပရေင်မိပ်မြဟ် ကု ပူရိသာတ် ဂှ် - သ္ဒး ဆက် တန်တဴ အာ အတိုင် ဝင် သၟာဇာတ် မနွံ ကၠုင် သၞာံ ၜါလ္ၚီ ပြင် တေအ် ရောင်။&lt;ref name=&quot;benedetti&quot;&gt;{{cite book |last=Benedetti |first=J. |title=The Art of the Actor: The Essential History of Acting from Classical Times to the Present Day |publisher=Routledge |year=2007 |pages=150-160}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ရုပ်ဒမျိုင်]] (Film)
* [[ဒါရိုက်တာ]] (Director)
* [[ဝဳလဳယောမ် ရှိတ်သပီးယယျာ]] (William Shakespeare)
* [[ရုင်ဇာတ်]] (Theatre)

{{Navbox
| name = Performing Arts
| title = အနုသုခုမ ပေါဲထ္ၜး ကေုာံ ရုပ်ဒမျိုင် (Performing Arts and Film)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ကမၠောန် အဓိကဂမၠိုင်
| list1 =
* [[သၟာဇာတ်]] (Actor)
* [[ဒါရိုက်တာ]] (Director)
* [[ညးချူ လိက်ဇာတ်]] (Screenwriter)
* [[ညးဖန်ဗဒှ် ကပေါတ်]] (Producer)
| group2 = ဂကူ ပေါဲထ္ၜး
| list2 =
* [[ရုပ်ဒမျိုင်]] (Film)
* [[ရုပ်သံ]] (Television)
* [[ရုင်ဇာတ်]] (Theatre)
* [[ရေဒဳယဝ်]] (Radio)
| group3 = နဲကဲ လ္ၚတ် ကေုာံ အနုသုခုမ
| list3 =
* [[သၞောတ် သတာနိသလာဗ်သကဳ]] (Stanislavski's system)
* [[မက်သက် အက်တေန်]] (Method acting)
* [[မာက်သနာ နဲကဲ]] (Meisner technique)
| group4 = လာပ် အဓိကဂမၠိုင်
| list4 =
* [[အဝ်သကာ]] (Academy Awards)
* [[အေမ္မဳ]] (Emmy Awards)
* [[တဝ်နဳ]] (Tony Awards)
* [[ဂေါလ်ဒေန် ဂလာပ်]] (Golden Globes)
}}

[[Category:သၟာဇာတ်]]
[[Category:အနုသုခုမ]]
[[Category:ရုပ်ဒမျိုင်]]
[[Category:ရုင်ဇာတ်]]</text>
      <sha1>mgwrtzmq1pzcxw21g9q9g40w3dfqkrl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရုင်ဇာတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11890</id>
    <revision>
      <id>56507</id>
      <timestamp>2026-07-31T05:45:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ရုင်ဇာတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Theater'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Theatre'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အဆောက်အအုံ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒၞာဲမွဲ မသြိုင်ခၞံ လဝ် သွက်ဂွံ ထ္ၜးပျး ပရေင်လှေ်ဒယှ်ေ၊ ဇာတ်၊ ဒွက်၊ ကေု...&quot;</comment>
      <origin>56507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24120" sha1="2jf38nype3l1ntb8p8x41omfch58eta" xml:space="preserve">'''ရုင်ဇာတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Theater'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Theatre'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အဆောက်အအုံ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒၞာဲမွဲ မသြိုင်ခၞံ လဝ် သွက်ဂွံ ထ္ၜးပျး ပရေင်လှေ်ဒယှ်ေ၊ ဇာတ်၊ ဒွက်၊ ကေုာံ အနုသုခုမ မဂျိုင် (Live performances) နာနာ သာ် ရ။ ရုင်ဇာတ် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မပံင်ကောံ လဝ် အကြာ ညးမထ္ၜးပျး (Performers) ကေုာံ ညးမဗဵုလ္ၚောဝ် (Audience) ညံင် ဂွံ ဒုင်စသိုင် ပရေင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗ မွဲစွံ ရ။ 

လဒက်ပတန် သြိုင်ခၞံ ရုင်ဇာတ် ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် နာနာ သာ် မပ္တံကဵု ဒၞာဲ စင် (Stage)၊ ဒၞာဲ မၞိဟ်ဗဵု (Auditorium)၊ ကေုာံ အခန် လက္ကရဴစင် (Backstage) တအ် ပါလုပ် ရ။ ဝင် ရုင်ဇာတ် ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greece) တုဲ ဇၞော်မောဝ် ပြံင်လှာဲ ကၠုင် အတိုင် လၟေင် ခေတ် အဆက်ဆက် စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် နည်းပညာ ဒဳဂျဳတေဝ် တ္ၚဲဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;carlson&quot;&gt;{{cite book |last=Carlson |first=M. |title=Places of Performance: The Semiotics of Theatre Architecture |publisher=Cornell University Press |year=1989 |pages=14-25}}&lt;/ref&gt;

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ရုင်ဇာတ် နကဵု လညာတ် ဝင် တမ်မူလ၊ ဗီုပြင် လဒက်ပတန် အာကာသ၊ ဂကူ ရုင်ဇာတ် နာနာ သာ်၊ လၟေင် ကမၠောန် အပ္ဍဲ၊ ကေုာံ သြဇာ လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Epidaurus theater.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ရုင်ဇာတ် အဳပဳဒဵုရတ် (Theatre of Epidaurus) မဒှ် ရုင်ဇာတ် လမ္ၚဟ် ခေတ် ဂရိတ် တြေံ မပြာကတ် ဗွဲမလောန် နကဵု လဒက်ပတန် သၞောတ် ရမ္သာင် (Acoustics)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ရုင်ဇာတ်&quot; (Theater) ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် ဂရိတ် တြေံ &quot;theatron&quot; (θέατρον) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ဗဵုလ္ၚောဝ်&quot; (A place for viewing) ရ။ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဍာံပြ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် အဆောက်အအုံ ဟွံသေင်မ္ဂး အာကာသ မဖန်ဇန် လဝ် အထူး သွက်ဂွံ ဇန်ပတိတ် ပရေင်ချဳဓရာင် အနုသုခုမ မဂျိုင် လတူ စင် ရ။

ရုင်ဇာတ် မွဲ ဒး နွံကဵု သဇိုင် အဓိက ၜါ သာ် ဂှ် - '''ဒၞာဲ သွက် ညးမလှေ်ထ္ၜး''' (The acting area / Stage) ကေုာံ '''ဒၞာဲ သွက် ညးမဗဵုလ္ၚောဝ်''' (The seeing place / Auditorium) ရ။ အရာ မတၞဟ်ခြာ နူကဵု ရုင် ဗီုရုပ် (Cinema) ဂှ်၊ ရုင်ဇာတ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် သွက် ပရေင်ဆက်စပ် ဓဝ်ဓဝ် (Direct interaction) အကြာ မၞိဟ်မလှေ် ကဵု မၞိဟ်မဗဵု ရ။ လဒက်ပတန် ရုင်ဇာတ် ဝွံ ပကဵု ညံင် ရမ္သာင် ကေုာံ လျး ဂွံ စိုပ် ညးမဗဵုလ္ၚောဝ် တအ် နကဵု အကာဲအရာ မခိုဟ် အိုတ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Origins) ==
ဝင် ရုင်ဇာတ် ဝွံ နွံ ဇမၠိင် အာယုက် မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ သၞာံ ရ။

* '''ခေတ် ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greece):''' ရုင်ဇာတ် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဂှ် ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် အေတိန် (Athens) ပ္ဍဲ ၆ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ ရ။ ရုင်ဇာတ် ဂရိတ် (Greek theatres) တအ် ဂှ် ဒှ် ရုင်ဇာတ် လမ္ၚဟ် မသြိုင် လဝ် ပ္ဍဲ လတူ ဒဵု မနွံကဵု ဒၞာဲ စင် ခဍမ် (Orchestra) ကေုာံ ဒၞာဲ မၞိဟ်ဗဵု မဂဇအ် ညံင် ခစိုတ် ဂိတု (Theatron) ရ။
* '''ခေတ် ရဝ်မ (Roman Empire):''' ရဝ်မ တအ် ကေတ် လညာတ် ဂရိတ် တုဲ ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ရ။ ညးတအ် သြိုင် ရုင်ဇာတ် မနွံကဵု ဗီုပြင် မခိုင်ကၠိုက်၊ နွံကဵု ပိုတ် (Backdrop/Scaenae frons) မသၠုင် ကေုာံ သြိုင် လတူ တိ ဓမ္မတာ (ဟွံဒး ဗက် ဗီုပြင် ဒဵု) ရ။
* '''ခေတ် လဒေါဝ် ကေုာံ ခေတ် ရီုနေသြန် (Middle Ages and Renaissance):''' ပ္ဍဲ ခေတ် ရီုနေသြန် ပ္ဍဲ ဥရောပ၊ ရုင်ဇာတ် အပ္ဍဲ သ္ၚိ (Indoor theatres) စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ရုင်ဇာတ် ညံင်ရဴ ရုင်ဇာတ် ဂလဝ်ဗ် (Globe Theatre) မဒှ် ဒၞာဲ ညးမချူဇာတ် ပြာကတ် ရှိတ်သပီးယား (William Shakespeare) လှေ်ထ္ၜး လဝ် ဂှ် ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;brockett&quot;&gt;{{cite book |last=Brockett |first=O. G. |author2=Hildy, F. J. |title=History of the Theatre |edition=9th |publisher=Allyn and Bacon |year=2003 |pages=55-70}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ လဒက်ပတန် အာကာသ ကေုာံ ဗီုပြင် သြိုင်ခၞံ (Architecture and Spatial Layout) ==
ရုင်ဇာတ် မွဲ ဂွံ ဒှ် ရုင်ဇာတ် မဍိုက်ပေင် မ္ဂး၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ သြိုင်ခၞံ တအ် သ္ဒး ဖန်ဇန် လဝ် အာကာသ ဍေဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။

# '''Sightlines (ဂၠံင် ညာတ် မတ်):''' ဇၟာပ် ညးမဗဵုလ္ၚောဝ် မဂဇအ် ဒၟံင် ဒၞာဲ လဵု ဟွံဟီု၊ သ္ဒး ညာတ် ကေတ် စင် ကေုာံ ညးမလှေ် တအ် ကၠးကၠး ရ။ ဒၞာဲ ဂဇအ် တအ် သ္ဒး သၠုင် တိုန် အာ အတိုင် လၟေင် (Raked seating) ညံင် မၞိဟ် ဂတ ဟွံဂွံ ကၟာတ် လဝ် မတ် မၞိဟ် လက္ကရဴ။
# '''Acoustics (သၞောတ် ရမ္သာင်):''' လဒက်ပတန် ရုင်ဇာတ် သ္ဒး ဖန်ဇန် ညံင် ရမ္သာင် ညးမလှေ် တအ် ဂွံ ပြးဇး အာ စိုပ် ဇၟာပ် ဒၞာဲ ဗွဲမကၠးဖ္ဍး။ ကပေါတ် မစကာ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဗဒင် တအ် ဂှ် သ္ဒး ဒှ် ကပေါတ် မာန် ထိင် ရမ္သာင် လျောဝ် (Echo) ရ။
# '''Circulation (ပရေင်ချဳဓရာင်):''' ဂၠံင် တိတ်-လုပ်၊ ဒၞာဲ ဇူ (Foyer)၊ ကေုာံ တြင် အရေးပေါ် တအ် သ္ဒး လောဲသွာ သွက် မၞိဟ် ဂၠိုင်ဂၠိုင် ဂွံ ချဳဓရာင် ရ။&lt;ref name=&quot;izenour&quot;&gt;{{cite book |last=Izenour |first=G. C. |title=Theater Design |publisher=McGraw-Hill |year=1977 |pages=102-115}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ဂကူ ရုင်ဇာတ် နာနာသာ် (Types of Theaters) ==
ဗီုပြင် စင် ကေုာံ ဒၞာဲ မၞိဟ်ဗဵု မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဂှ် ပါ်ခြာ လဝ် ဂကူ ရုင်ဇာတ် နာနာ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ရုင်ဇာတ် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ ရုင်ဇာတ် (Type)
! ဗီုပြင် လဒက်ပတန် (Configuration)
! တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ အကျောဝ် (Purpose)
|-
| '''စင် ဒြင်ဗီု''' (Proscenium Stage)
| စင် ဂှ် နွံ ဒၞာဲ မွဲ လပါ် တုဲ ညးမဗဵုလ္ၚောဝ် တအ် နွံ ဂတ စင် (တုပ် ညံင် ဗဵု ဒၟံင် တဳဗဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ရုပ်ကမ္မလာ)။ ဒၞာဲ စင် ကဵု ဒၞာဲ မၞိဟ်ဗဵု ပါ်ခြာ လဝ် နကဵု &quot;Proscenium arch&quot; (တြင် မုက် စင်)။
| ဒှ် ဂကူ ဓမ္မတာ အိုတ်။ ခိုဟ် သွက် ပြဇာတ် ဇၞော်ဇၞော် မနွံကဵု ဗီုရုပ် ဒကုတ် (Scenery) မဂၠိုင် ကေုာံ အခန် လက္ကရဴ စင် မဇၞော်။
|-
| '''စင် တိတ်ဂတ''' (Thrust Stage)
| စင် ဂှ် တိတ် ကၠုင် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဒၞာဲ မၞိဟ်ဗဵု တုဲ၊ ညးမဗဵုလ္ၚောဝ် တအ် ပိုင်ခြာ လဝ် ၃ လပါ် ရ။
| ကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ဓဝ်ဓဝ် အကြာ ညးမလှေ် ကဵု ညးမဗဵု။ ခိုဟ် သွက် ပြဇာတ် ရှိတ်သပီးယား (Shakespearean plays)။
|-
| '''စင် ခဍမ်''' (Arena / Theatre-in-the-round)
| စင် နွံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍာံဍာံ တုဲ၊ ညးမဗဵုလ္ၚောဝ် တအ် ဗိုင် လဝ် ၄ လပါ် အလုံ မွဲ စက်ဝိုင်း ရ။
| ပကဵု ညံင် ညးမဗဵု တအ် ဂွံ ဒုင်စသိုင် ဒဒှ်ရ ဇကု ပါလုပ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ပေါဲ ဇာတ် ဂှ် ကီု။ ဟွံမာန် စကာ ဗီုရုပ် ဒကုတ် မသၠုင်။
|-
| '''ခဒမ် လမ္စံက်''' (Black Box Theatre)
| ရုင် ခဒမ် ဇၞော် မွဲ မလံက် လဝ် ဍာ်ဂဥုဲ သာ်လမ္စံက်။ စင် ကဵု ခုံ ဂဇအ် တအ် ပြံင်လှာဲ စွံ ဒၞာဲ လဵု လေဝ် ဂွံ (Flexible)။
| ခိုဟ် သွက် ပြဇာတ် စမ်ၜတ် (Experimental theatre) ကေုာံ ပရေင်ထ္ၜးပျး ဍောတ်ဍောတ်။
|}

== ၅။ ဒၞာဲ စင် ကေုာံ အခန် ပရေင်ချဳဓရာင် (Stage and Performance Areas) ==
စင် (Stage) ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ လမျီု အဓိက သွက် ရုင်ဇာတ် ရ။ ဍေဟ် ပါလုပ် -

* '''ဒၞာဲ ထ္ၜးပျး (Acting Area):''' ဒၞာဲ သွက် ညးမလှေ် တအ် ချဳဓရာင် မညာတ် နူကဵု မၞိဟ်ဗဵု။
* '''ဒိုဟ် စင် (Stage Directions):''' သွက်ဂွံ လောဲသွာ ပ္ဍဲ ကမၠောန်၊ စင် ဂှ် ပါ်လဝ် ဒိုဟ် ဗီုကဵု Upstage (လက္ကရဴ စင် - သ္ၚောဲ နူ မၞိဟ်ဗဵု)၊ Downstage (ဂတ စင် - ကြပ် ကု မၞိဟ်ဗဵု)၊ Stage Left (လပါ် ဇွိ - ရံင် နူ မၞိဟ်လှေ်) ကေုာံ Stage Right (လပါ် သတုံ) ရ။
* '''ဝေင် (Wings):''' ဒၞာဲ မနွံ လပါ် ဇွိ ကဵု သတုံ စင် မဒှ် ဒၞာဲ အောပ် ဗၠး ညံင် ညးမဗဵု တအ် ဟွံဂွံ ညာတ် အခိင် မၞိဟ်လှေ် မင် တိတ်။
* '''ဒၞာဲ ဇိုင် စင် (Apron):''' ကရေက် စင် မတိတ် ဒၟံင် ဂတ တြင် Proscenium ရ။&lt;ref name=&quot;wiles&quot;&gt;{{cite book |last=Wiles |first=D. |title=A Short History of Western Performance Space |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ဒၞာဲ မၞိဟ်ဗဵု ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗ (Auditorium and Audience Experience) ==
ဒၞာဲ မၞိဟ်ဗဵု (Auditorium ဟွံသေင်မ္ဂး House) ဝွံ ဖန်ဇန် လဝ် သွက်ဂွံ ကဵု တသိုက် ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗ ခိုဟ် ကု ညးမဗဵုလ္ၚောဝ် တအ် ရ။

* '''Stalls / Orchestra:''' ဒၞာဲ ခုံ ဂဇအ် မနွံ လတူ တိ သၟဝ် အိုတ် ဂတ စင် ရ။
* '''Balconies / Dress Circle:''' ဒၞာဲ ဂဇအ် မနွံ လတူ ထပ် လပါ် သၠုင်။ ဍေဟ် ဖန်ကဵု လညာတ် ညာတ် မတ် နူ လတူ ရ။
* '''Boxes:''' ခဒမ် ဂဇအ် ဍောတ်ဍောတ် (Private seating) မနွံ ပ္ဍဲ လပါ် ဗဒင် ၜါ လပါ် မဖန်ဇန် လဝ် သွက် မၞိဟ် အထူး (VIPs) ပ္ဍဲ ခေတ် တြေံ ရ။

ပ္ဍဲ ရုင်ဇာတ် ခေတ်တၟိ တအ် မ္ဂး၊ ဒၞာဲ မၞိဟ်ဗဵု တအ် သီု ဖန်ဇန် လဝ် ညံင် ဂွံ ဍိုက်ပေင် ကု သၞောဝ် ဂီုကၠီု၊ ဓါတ်ကျာ (Air conditioning) ကေုာံ ဒၞာဲ သွက် မၞိဟ် ဇိုင်တဲ ဟွံခိုင် တအ် (Accessibility) ရ။

== ၇။ အခန် လက္ကရဴစင် ကေုာံ စက်ယန္တရား (Backstage and Stage Machinery) ==
အခန် လက္ကရဴစင် (Backstage) ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ &quot;ကောန်စက်&quot; မဖန်ဇန် ညံင် ပရေင်ထ္ၜးပျး ဂွံ ကတဵုဒှ် မာန် ရ။

* '''Fly System (သၞောတ် ယန်):''' သၞောတ် ဇုက် ကေုာံ စက် ယန် မနွံ လတူ စင် သွက်ဂွံ ယာ ဓရေင် ဖျေဟ် ဗီုရုပ် ဒကုတ် (Scenery)၊ လျး၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ်လှေ်။
* '''Dressing Rooms (ခဒမ် ပြင်ဆင်):''' ခဒမ် သွက် ညးမလှေ် တအ် ဂွံ စုတ် ကျာ်သြဳ (Makeup) ကေုာံ သၠာဲ ကယျိုင်။
* '''Green Room (ခဒမ် သာ်ၚေက်):''' ဒၞာဲ သွက် ညးမလှေ် တအ် ဂွံ ဇူဒီု ကၠာ ဟွံဂွံ တိတ် စင်။ (ယၟု ဂှ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် တြေံ မလေပ် လံက် လဝ် အသာ် သာ်ၚေက် သွက်ဂွံ ၜိုဟ် မတ်)။
* '''Scene Shop:''' ခဒမ် ဇၞော် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကေုာံ လေပ် ကပေါတ် ဗီုရုပ် လက္ကရဴ စင် (Props and sets)။

== ၈။ လျး ကေုာံ ရမ္သာင် (Lighting and Acoustics) ==
ပ္ဍဲကဵု ရုင်ဇာတ် ခေတ်တၟိ၊ ပရေင် ထိင်ဒဝ် လျး (Lighting) ကေုာံ ရမ္သာင် (Acoustics / Sound design) တအ် ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။

* '''လျး (Lighting):''' ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ ညးတအ် စကာ လျး တ္ၚဲ (ဟိုတ်ဂှ်ရ ရုင်ဇာတ် လမ္ၚဟ် ဂၠိုင်) ဟွံသေင်မ္ဂး ပၟတ် ဖယံင် ရ။ လၟုဟ် ညးတအ် စကာ စက် လျး ဒဳဂျဳတေဝ် (LED and automated lights) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် အကာဲအရာ စိုတ် (Mood)၊ အခိင်၊ ကေုာံ ပရေင်အာရီု (Focus) လတူ စင် ရ။
* '''ရမ္သာင် (Sound):''' ၜိုန်ရ သၞောတ် အာကာသ ခိုဟ် ကီုလေဝ်၊ ပြဇာတ် ဒွက် (Musicals) တအ် ဒး စကာ မိုက်ခရဝ်ဖုန် (Microphones) ကေုာံ စက် ရမ္သာင် ဇၞော် သွက်ဂွံ ပလံင် ဗစိုပ် ရမ္သာင် ကု ညးမဗဵုလ္ၚောဝ် သီုဖအိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;mullin&quot;&gt;{{cite book |last=Mullin |first=D. C. |title=The Development of the Playhouse: A Survey of Theatre Architecture from the Renaissance to the Present |publisher=University of California Press |year=1970 |pages=85-96}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ သြဇာ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Cultural and Social Impact) ==
ရုင်ဇာတ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ အဆောက်အအုံ ဓမ္မတာ မွဲ ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် အဓိက သွက် ပရေင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂကောံမၞိဟ် ရ။ 

* '''ဒၞာဲ မပံင်ကောံ ယေန်သၞာင် (Multicultural Space):''' ရုင်ဇာတ် ဒှ် ဒၞာဲ ဂကူ နာနာ သာ်၊ လညာတ် နာနာ သာ် မာန် ထ္ၜးပျး ဇာတ်လမ်း ဘဝ ညးတအ် ရ။ ဍေဟ် ကဵု အခေါင် ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် အကြာ ယေန်သၞာင် တၞဟ်ဟ် ရ။
* '''ဒ္ၚောဝ် ဂကောံမၞိဟ် (Mirror of Society):''' ပြဇာတ် မလှေ်ထ္ၜး ပ္ဍဲ ရုင်ဇာတ် ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ထ္ၜးပျး ပြသၞာ ဂကောံမၞိဟ်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ကေုာံ ဒဿန ခေတ် ဂှ် ဂှ် ရ။ ရုင်ဇာတ် ဒှ် ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ပါ်ပါဲ ကေုာံ ဂၠာဲ သွဟ် သွက် ပြသၞာ တအ် ဏအ် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Developments) ==
ရုင်ဇာတ် ဝွံ ဒှ် လဒက်ပတန် အာကာသ မဖန်ဇန် လဝ် ညံင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံ ကောံသၟဟ် တုဲ ဒုင်စသိုင် ပေါဲ အနုသုခုမ မဂျိုင် ရ။ နူကဵု ရုင်ဇာတ် လမ္ၚဟ် ခေတ် ဂရိတ် စဵုကဵု စိုပ် ရုင်ဇာတ် ခဒမ် လမ္စံက် ခေတ် လၟုဟ်၊ ဗီုပြင် ရုင်ဇာတ် ပြံင်လှာဲ ကၠုင် ၜိုန်ဒှ် ကီုလေဝ်၊ တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ မၞိဟ်လှေ် ကဵု မၞိဟ်ဗဵု ဂှ် ဟွံပြံင်လှာဲ အာ ပုဟ်။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ရုင်ဇာတ် ဝွံ သ္ဒး ဆက် ဇၞော်မောဝ် အာ နကဵု နည်းပညာ တၟိ တၟိ ရ။ ပရေင်ထ္ၜးပျး မကော်စ '''Immersive theatre''' (ပြဇာတ် မပကဵု ညံင် ညးမဗဵု တအ် ဂွံ ပါလုပ် လတူ စင်) ကေုာံ နည်းပညာ '''Virtual Reality (VR)''' တအ် ဂှ် မာန် ပြံင်လှာဲ ထောအ် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဗီုပြင် ရုင်ဇာတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ရောင်။ ဆဂး အာကာသ ရုပ်ဝတ္ထု (Physical space) မဒှ် ရုင်ဇာတ် ဂှ် ဆက် တန်တဴ နဒဒှ် ဒၞာဲ မကိစ္စဇၞော် သွက် ပရေင်ယေန်သၞာင် ကောန်မၞိဟ် တအ် လၟိုန် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အနုသုခုမ]] (Arts)
* [[ပြဇာတ်]] (Drama/Play)
* [[သြိုင်ခၞံ]] (Architecture)
* [[အာကာသ]] (Space)

{{Navbox
| name = Theatre
| title = ရုင်ဇာတ် ကေုာံ အနုသုခုမ ထ္ၜးပျး (Theatre and Performing Arts)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လဒက်ပတန် အာကာသ
| list1 =
* [[ရုင်ဇာတ်]] (Theatre)
* [[စင်]] (Stage)
* [[အခန် လက္ကရဴစင်]] (Backstage)
* [[ဒၞာဲ မၞိဟ်ဗဵု]] (Auditorium)
| group2 = ဂကူ ရုင်ဇာတ်
| list2 =
* [[စင် ဒြင်ဗီု]] (Proscenium stage)
* [[စင် တိတ်ဂတ]] (Thrust stage)
* [[စင် ခဍမ်]] (Theatre-in-the-round)
* [[ခဒမ် လမ္စံက်]] (Black box theatre)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ညးမလှေ်ထ္ၜး]] (Actor/Performer)
* [[ပြဇာတ်]] (Play)
* [[သၞောတ် ရမ္သာင်]] (Acoustics)
* [[စက် လျး]] (Stage lighting)
| group4 = ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ
| list4 =
* [[ရုင်ဇာတ် ဂရိတ်]] (Greek theatre)
* [[ရုင်ဇာတ် ရဝ်မ]] (Roman theatre)
* [[ရုင်ဇာတ် ဂလဝ်ဗ်]] (Globe Theatre)
}}

[[Category:ရုင်ဇာတ်]]
[[Category:အနုသုခုမ ထ္ၜးပျး]]
[[Category:ဗီုပြင် သြိုင်ခၞံ]]
[[Category:ယေန်သၞာင်]]</text>
      <sha1>2jf38nype3l1ntb8p8x41omfch58eta</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သြိုင်ခၞံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11891</id>
    <revision>
      <id>56508</id>
      <timestamp>2026-07-31T05:47:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သြိုင်ခၞံ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Construction'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မဒက်ပတန်၊ ဖန်ဗဒှ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပံင်ကောံ ကပေါတ် နာနာ သာ် သွက်ဂ...&quot;</comment>
      <origin>56508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21852" sha1="a18cc7q4742cy6d5vm3w5sqcv4gzdp6" xml:space="preserve">'''သြိုင်ခၞံ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Construction'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မဒက်ပတန်၊ ဖန်ဗဒှ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပံင်ကောံ ကပေါတ် နာနာ သာ် သွက်ဂွံ သြိုင် အဆောက်အအုံ (Buildings)၊ သဇိုင် လဒက်ပတန် (Infrastructure)၊ ကေုာံ စက်ယန္တရား ဇၞော်ဇၞော် တအ် ရ။ 

ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ကမၠောန် ကၠောန်ပတိတ် ကပေါတ် ပ္ဍဲ ရုံစက် (Manufacturing) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ကမၠောန် ရုံစက် ဂှ် ကၠောန် ပတိတ် ကပေါတ် မတုပ် ရေင်သကအ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မွဲဓဝ်၊ ဆဂး ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ ဂှ် ဒး ကၠောန် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဇေတ်တ် (On-site) တုဲ အဆောက်အအုံ ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် ဒီဇိုင်း ကေုာံ အကာဲအရာ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ရ။ ကဏ္ဍ သြိုင်ခၞံ ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက မွဲ မဖန်ဗဒှ် လဝ် ကမၠောန် သွက် ကောန်မၞိဟ် မဂၠိုင်ကဵု မဳလဳယောန် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;chudley&quot;&gt;{{cite book |last=Chudley |first=R. |author2=Greeno, R. |title=Building Construction Handbook |edition=10th |publisher=Routledge |year=2014 |pages=4-12}}&lt;/ref&gt;

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သြိုင်ခၞံ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ကဏ္ဍ အဓိကဂမၠိုင်၊ လၟေင် ကမၠောန်၊ ကပေါတ် သြိုင်ခၞံ၊ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နည်းပညာ အနာဂတ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Building_construction.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ တိုက် ဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကမၠောန် (Construction site) မစကာ ကရိန်း ကေုာံ ကပေါတ် ပသဲ ကောန်ကရစ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;သြိုင်ခၞံ&quot; (Construction) ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် လာတ္တေန် &quot;constructio&quot; (con = မွဲစွံ၊ struere = ပံင်ကောံ/သြိုင်) ရ။ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် အနုသုခုမ ကေုာံ သိပ္ပံ သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် အရာ မွဲမွဲ မနွံကဵု တင်ရန်တၟအ် သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံ စကာ၊ တန်တဴ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန် ကမၠောန် ရ။

ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ ဇၞော် မွဲ မ္ဂး သ္ဒး နွံကဵု ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ တၠပညာ နာနာ သာ် မပ္တံကဵု '''[[အစာ ဗိသုကာ]]''' (Architects) မဆာဲ ဗီုပြင်၊ '''[[အေန်ဂျေန်နဳယာ]]''' (Engineers) မတွက်ဂၞန် ခိုင်ကၠိုက်၊ ကေုာံ '''ကန်ထရိုက်တာ''' (Contractors) မကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ တအ် ရ။

== ၂။ ဝင် သြိုင်ခၞံ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History of Construction) ==
ဝင် သြိုင်ခၞံ ကောန်မၞိဟ် ဝွံ စတင် လဝ် နူကဵု ခေတ် တမၠာ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဘဲ ရာသဳဥတု ကေုာံ တိရစ္ဆာန် ရ။

* '''ခေတ် တမၠာ (Ancient era):''' ကောန်မၞိဟ် တအ် စကာ ကပေါတ် သဘာဝ မပ္တံကဵု ဆု၊ တိ၊ ကေုာံ တၟအ်။ ဥပမာ မပြာကတ် ဂှ် ဒှ် '''[[ပဳရမေတ်]]''' (Pyramids) ဍုင် အဳဂျေပ် မသြိုင် လဝ် နကဵု တၟအ် ဇၞော်ဇၞော်။
* '''ခေတ် ရဝ်မ (Roman era):''' တၠပညာ ရဝ်မ တအ် တီထွင် ညာတ် '''[[ကောန်ကရစ်]]''' (Roman concrete) ကေုာံ လဒက်ပတန် တမ်က္ဍိုင် (Arch) မပကဵု ညံင် ဂွံ သြိုင် တိုက် ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ တာန်ဍာ် (Aqueducts) မာန်။
* '''ခေတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ စက်ယန္တရား (Industrial Revolution):''' ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ ညးတအ် စကာ ပသဲ (Steel) ကေုာံ က္လင် (Glass) ဗွဲမလှဲလး တုဲ ဖန်ဗဒှ် တိုက် သၠုင်သၠုင် (Skyscrapers) ကေုာံ ဒဒန် ပသဲ ဇၞော်ဇၞော် မာန် ကၠုင် ရ။&lt;ref name=&quot;kieran&quot;&gt;{{cite book |last=Kieran |first=S. |author2=Timberlake, J. |title=Refabricating Architecture |publisher=McGraw-Hill |year=2004 |pages=25-33}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ကဏ္ဍ သြိုင်ခၞံ အဓိကဂမၠိုင် (Main Sectors of Construction) ==
ကဏ္ဍ သြိုင်ခၞံ ဝွံ ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ ဇၞော် ၄ သာ် ရ -

# '''သြိုင်ခၞံ သ္ၚိဌာန် (Residential Construction):''' မပ္တံကဵု သ္ၚိ ညးဍုင်ကွာန်၊ တိုက် တိုက်ခန်း (Apartments)၊ ကေုာံ ဒၞာဲ မံင်စံင် တအ် ရ။ 
# '''သြိုင်ခၞံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Commercial Construction):''' သြိုင်ခၞံ ဒၞာဲ ကမၠောန် မပ္တံကဵု ရုင်၊ ဖျာ ဇၞော် (Malls)၊ ရုင်ဂဥုဲ၊ ဘာလ္ၚတ်၊ ကေုာံ ဟဝ်တေဝ်။
# '''သြိုင်ခၞံ စက်ရုံ (Industrial Construction):''' သြိုင်ခၞံ ရုံစက်၊ ရုံ ပတိတ် ဓါတ်လလဳ (Power plants)၊ ရုံ စီမံင် ဍာ်ကၠိ (Refineries) မနွံပၟိက် နည်းပညာ ကေုာံ စက်ယန္တရား အထူး။
# '''သြိုင်ခၞံ သဇိုင်အဆောက်အအုံ (Infrastructure/Heavy Construction):''' ဒှ် ကမၠောန် အလဵုအသဳ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု သြိုင် ဂၠံင်၊ ဒဒန်၊ တာန်ဍာ်၊ သၞေဟ်က္ၜင်ကျာ ကေုာံ သၞေဟ်ရထာ။

== ၄။ လၟေင် ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ (Construction Processes) ==
သွက်ဂွံ သြိုင် အဆောက်အအုံ ဇၞော် မွဲ မ္ဂး သ္ဒး ဖြတ် အာ လၟေင် ကမၠောန် (Phases) ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

* '''ပရေင်ဖန်ဇန် ကေုာံ ဗီုပြင် (Planning and Design):''' တၠပညာ ဗိသုကာ ကဵု အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် ကၠောန် ပတိတ် ဗီု ဆာဲ (Blueprints) ကေုာံ တွက်ဂၞန် သြန် (Budget)။
* '''ပရေင်အာတ်မိက် လိက်အမိင် (Permits and Bidding):''' အာတ် အခေါင် နူ အလဵုအသဳ သွက်ဂွံ သြိုင် တုဲ၊ ကော် အလေံ (Bidding) သွက်ဂွံ ရုဲစှ် ကန်ထရိုက်တာ မကဵု ၚုဟ်မး ခိုဟ် အိုတ်။
* '''ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ ဇေတ်တ် (Construction Phase):''' စတမ် နူ ၜံက် တိ သဇိုင် (Foundation)၊ သြိုင် ဇုတ် (Framing)၊ တုဲ ဆက် ကၠောန် ကမၠောန် ပရေင်ဓါတ်လလဳ၊ ဍာ်၊ ကေုာံ လစွံ လက္ကရဴ (Finishing)။
* '''ပရေင်စၟတ်မင် ကေုာံ ပလံင် အပ် (Inspection and Handover):''' စၟတ်မင် ဍာ်ဒကေဝ် ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ် ဂီုကၠီု တုဲ ပလံင် အပ် ကု တၠဒြပ် (Owner) ရ။&lt;ref name=&quot;halpin&quot;&gt;{{cite book |last=Halpin |first=D. W. |author2=Senior, B. A. |title=Construction Management |edition=4th |publisher=Wiley |year=2010 |pages=55-70}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ညးပါလုပ် ပ္ဍဲ ကမၠောန်ဂမၠိုင် (Key Stakeholders and Professionals) ==
ပ္ဍဲ ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ မွဲ၊ ပူဂိုလ် ကေုာံ တၠပညာ ဗွဲမဂၠိုင် သ္ဒး ကၠောန် မွဲစွံ ရ -

* '''တၠဒြပ်/ညးမကဵု သြန် (Client/Owner):''' ညးမစ ပတိတ် ကမၠောန် ကေုာံ ကဵု သြန် ထံက်ပင်။
* '''အစာ ဗိသုကာ (Architect):''' ညးမဖန်ဗဒှ် ဗီုပြင်၊ ရုပ်သာ်၊ ကေုာံ အခိုက်အလိုက် စကာ ဒၞာဲ (Space planning) ညံင် ဂွံ ကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ဂတာပ်ခေတ်။
* '''အေန်ဂျေန်နဳယာ သြိုင်ခၞံ (Civil/Structural Engineer):''' ညးမတွက်ဂၞန် ညံင် အဆောက်အအုံ ဂွံ ခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ ဒုင် ဓရိုဟ် ကျာ၊ ဒြဟတ် တိကသဳ မာန်။
* '''ကန်ထရိုက်တာ ဇၞော် (General Contractor):''' ညးမက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကမၠောန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ၊ ရာန် ကပေါတ်၊ ကေုာံ ကော် ကမၠောန် သၟဝ် (Subcontractors) မပ္တံကဵု သၟာ ဓါတ်လလဳ၊ သၟာ ဍာ် တအ် ရ။

== ၆။ ကပေါတ် သြိုင်ခၞံဂမၠိုင် (Construction Materials) ==
ကပေါတ် မစကာ ပ္ဍဲ သြိုင်ခၞံ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အကာဲအရာ ရာသဳဥတု ကေုာံ ဘဏ္ဍာ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ကပေါတ် သြိုင်ခၞံ အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ကပေါတ် (Material)
! အင်္ဂလက္ခဏာ ကေုာံ လွပ်
! ဖဵုခိုဟ် / ပရေအ်
|-
| '''ဆု''' (Timber/Wood)
| စကာ သွက်ဂွံ သြိုင် သ္ၚိ ဍောတ်တ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန် ဇုတ် အပ္ဍဲ။ 
| လောဲသွာ၊ သဘာဝ၊ ဆဂး ဒး ဖေက် ပၟတ် ကေုာံ စၟ။
|-
| '''ကောန်ကရစ်''' (Concrete)
| ပံင်ကောံ လဝ် သမေတ်၊ ဗတဳ၊ တၟအ်၊ ကေုာံ ဍာ်။ စကာ သွက် သဇိုင် ကေုာံ တိုင်။
| ခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန်၊ ဆဂး ဇြိုင် ကေုာံ ပလီု သဘာဝ (CO2)။
|-
| '''ပသဲ ကောန်ကရစ်''' (Reinforced Concrete)
| စုတ် ပသဲ ဇုတ် (Rebar) ပ္ဍဲ ကောန်ကရစ် သွက်ဂွံ ဒုင် ဒြဟတ် တံင် (Tensile strength)။
| ဒုင် တိကသဳ ခိုဟ်၊ စကာ ပ္ဍဲ တိုက် သၠုင်သၠုင်။
|-
| '''ပသဲ သြိုင်ခၞံ''' (Structural Steel)
| စကာ သွက်ဂွံ သြိုင် ဇုတ် တိုက် ဇၞော် ကေုာံ ဒဒန်။
| ခိုင်ကၠိုက် အိုတ် ကေုာံ ဇြာတ် (Flexible)၊ ဆဂး ၚုဟ်မး က္ဍင်။
|-
| '''အုတ် ကေုာံ တၟအ်''' (Masonry)
| စကာ သွက်ဂွံ သြိုင် ဗဒင် နကဵု အုတ်၊ တၟအ် ကေုာံ ပံင်ကောံ နကဵု သမေတ်။
| ဒစးဒုင် ပၟတ် ခိုဟ် ကေုာံ တန်တဴ လအ်လ။
|}

== ၇။ စက်ယန္တရား ကေုာံ ကိရိယာဂမၠိုင် (Machinery and Equipment) ==
သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ ကမၠောန် ဇၞော်ဇၞော် ဂှ် နွံပၟိက် စက်ယန္တရား အထူး ဗွဲမဂၠိုင် ရ -
* '''ကရိန်း (Cranes):''' သွက်ဂွံ ယာ ကပေါတ် ဇြိုင်ဇြိုင် လတူ တိုက် သၠုင်သၠုင် (Tower cranes)။
* '''စက် ၜံက်တိ (Excavators):''' သွက်ဂွံ ၜံက် တိ၊ ဖျေဟ် သဇိုင် ကေုာံ ပြံင်လှာဲ တိ။
* '''စက် ဗလးတိ (Bulldozers):''' သွက်ဂွံ ဍဵု ညံင် တိ ဂွံ ညဳ ကေုာံ ဖအး ဒၞာဲ ကမၠောန်။
* '''စက် ပံက် ကောန်ကရစ် (Concrete Mixers):''' ကွဳစက် မပံက် နှဴ ကောန်ကရစ် ညံင် ဟွံဂွံ ဇြိုတ် ပြဟ်။

== ၈။ ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် (Safety and Occupational Hazards) ==
ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ ဝွံ ဒှ် ကမၠောန် မနွံကဵု အန္တရာယ် (High-risk) အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ပြသၞာ အဓိက မကတဵုဒှ် စ ဂၠိုင် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဒတုံ စှ်ေ နူ ဒၞာဲ သၠုင် (Falls)၊ ဒးဒုင် ဍဵု နကဵု ကပေါတ် (Struck-by)၊ ဓါတ်လလဳ ဇိုတ် (Electrocution) ကေုာံ ဒးဒုင် ဍဵု ပ္ဍဲ တွိုင် (Caught-in/between) ရ။

သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဘဲ အန္တရာယ် ဏအ်၊ သၟာ ကမၠောန် တအ် သ္ဒး စကာ '''ကပေါတ် စဵုဒၞာ ကောန်ပူဂိုလ်''' (Personal Protective Equipment - PPE) မပ္တံကဵု ဒမာတ် ကြံင်မ္ၚိုဟ် (Hard hats)၊ ဒၞပ် ပသဲ၊ တောဲ စဵုဒၞာ ဒတုံ (Safety harnesses) ကေုာံ ဒ္ၚောဝ် စဵုဒၞာ မတ် လၟိုန် ရ။&lt;ref name=&quot;osha&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.osha.gov/data/commonstats |title=Common Statistics - Construction Focus Four |publisher=Occupational Safety and Health Administration (OSHA) |year=2023 |access-date=July 29, 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ သဘာဝ ပွဳပွူ ကေုာံ သြိုင်ခၞံ မတန်တဴ (Environment and Sustainable Construction) ==
ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ ဝွံ ပတိတ် ဓါတ် ကာဗောန် ဒါင်အံက်သာက် (CO2) ၜိုတ် ၄၀% အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ညးတအ် အာရီုစွံ လတူ '''သြိုင်ခၞံ အသာ်ၚေက်''' (Green building / Sustainable construction) ညံင် ဂွံ မင်မဲ သဘာဝ ရ။

* '''ပရေင်စကာ ကပေါတ် ကလေင်စကာ (Recycled materials):''' စကာ ကောန်ကရစ် တြေံ ဟွံသေင်မ္ဂး ပသဲ မကလေင် ပတိတ် လဝ်။
* '''စွမ်းအင် မတန်တဴ (Energy Efficiency):''' ဖန်ဇန် ဗီုပြင် တိုက် ညံင် လျး တ္ၚဲ ကဵု ကျာ ဂွံ လုပ် လောဲသွာ တုဲ သုင်စောဲ ဓါတ်လလဳ အောန် စှ်ေ။ စၟတ်သမ္တီ နကဵု တဆိပ် မပ္တံကဵု LEED (Leadership in Energy and Environmental Design) ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ နည်းပညာ အနာဂတ် (Conclusion and Future Technology) ==
ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ ဝွံ ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် သဇိုင် မမင်မဲ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ဘဝ ကောန်မၞိဟ် လၟိုန် ရ။ ၜိုန်ရ ဍေဟ် ဒှ် ကမၠောန် တြေံ မွဲ ကီုလေဝ်၊ နည်းပညာ တၟိ တၟိ တအ် လုပ် ပြံက် ကၠုင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ကမၠောန် ဏအ် သ္ဒး ပြံင်လှာဲ အာ နကဵု -
* '''နည်းပညာ BIM (Building Information Modeling):''' ပရေင်စကာ ကွန်ပျူတာ သွက်ဂွံ ဆာဲ ဗီုပြင် 3D မနွံကဵု တင်ဂၞင် ဍိုက်ပေင် ကၠာ ဟွံဂွံ သြိုင်။
* '''စက် ကၠောန် 3D (3D Printing):''' စကာ စက် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် ကောန်ကရစ် အတိုင် ဗီုပြင် 3D မာန် သြိုင် သ္ၚိ ပြဟ်ပြဟ်။
* '''သြိုင်ခၞံ မဝ်ဂျူလာ (Modular Construction):''' ကၠောန် ပတိတ် အကွက် တိုက် ပ္ဍဲ ရုံစက် ကၠာ တုဲ၊ ဂွံ ဏာ ပံင်ကောံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဇေတ်တ် ညံင် လၟေင် လောဂဝ် (Lego) မာန် ဖအောန် အခိင် ကေုာံ စရိတ် ရ။&lt;ref name=&quot;kpmg&quot;&gt;{{cite journal |last=KPMG |title=Future-Ready Construction: Technology and Innovation |journal=Global Construction Survey |year=2021 |pages=18-24}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဗိသုကာ]] (Architecture)
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ သြိုင်ခၞံ]] (Civil Engineering)
* [[ကောန်ကရစ်]] (Concrete)
* [[သ္ၚိဌာန်]] (Housing)
* [[ဂီုကၠီု ကမၠောန်]] (Occupational safety)

{{Navbox
| name = Construction
| title = သြိုင်ခၞံ ကေုာံ ဗိသုကာ (Construction and Architecture)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = တၠပညာ ကေုာံ ကမၠောန်
| list1 =
* [[ဗိသုကာ]] (Architect)
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ သြိုင်ခၞံ]] (Civil Engineer)
* [[ကန်ထရိုက်တာ]] (Contractor)
* [[သၟာ ကမၠောန်]] (Construction worker)
| group2 = လၟေင် ကမၠောန်ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[ပရေင်ဆာဲ ဗီုပြင်]] (Design)
* [[ပရေင်ဖျေဟ် သဇိုင်]] (Foundation)
* [[ပရေင်သြိုင် ဇုတ်]] (Framing)
* [[ပရေင်လစွံ]] (Finishing)
| group3 = ကပေါတ် သြိုင်ခၞံဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ကောန်ကရစ်]] (Concrete)
* [[ပသဲ သြိုင်ခၞံ]] (Steel)
* [[ဆု]] (Timber)
* [[အုတ်]] (Brick)
* [[က္လင်]] (Glass)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[သြိုင်ခၞံ အသာ်ၚေက်]] (Green building)
* [[စက်ယန္တရား သြိုင်ခၞံ]] (Construction equipment)
* [[သဇိုင်အဆောက်အအုံ]] (Infrastructure)
* [[ဂီုကၠီု ကမၠောန်]] (Safety)
}}

[[Category:သြိုင်ခၞံ]]
[[Category:ဗိသုကာ]]
[[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ]]
[[Category:နည်းပညာ]]
[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]</text>
      <sha1>a18cc7q4742cy6d5vm3w5sqcv4gzdp6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သ္ၚိဌာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11892</id>
    <revision>
      <id>56509</id>
      <timestamp>2026-07-31T05:51:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သ္ၚိဌာန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Home'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန်ဒတန် မနွံကဵု ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် သွက် ကောန်မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သ္ၚိကၟိန် မွဲ ဂွံ ပဒတဴ၊ ဇူ...&quot;</comment>
      <origin>56509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22489" sha1="ng6biig16e49bffwhsl1s213k2aq8bo" xml:space="preserve">'''သ္ၚိဌာန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Home'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန်ဒတန် မနွံကဵု ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် သွက် ကောန်မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သ္ၚိကၟိန် မွဲ ဂွံ ပဒတဴ၊ ဇူဒီု၊ ကေုာံ ဂျိုင်တန်တဴ ရ။ အရာ မတၞဟ်ခြာ အကြာ &quot;သ္ၚိဌာန်&quot; (Home) ကေုာံ &quot;သ္ၚိ&quot; (House/Building) ဂှ်၊ သ္ၚိ ဂှ် ဒှ် ဆ လဒက်ပတန် ရုပ်ဝတ္ထု (Physical structure) မသြိုင်ခၞံ လဝ် နကဵု ဆု၊ တၟအ်၊ အုတ် သၟး တုဲ၊ သ္ၚိဌာန် ဂှ် ပါလုပ် သီုကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ အဆက်အစပ် စိုတ်ဓါတ် (Emotional attachment) အကြာ မၞိဟ် ကဵု ဒၞာဲ ဂှ် ရ။&lt;ref name=&quot;rybczynski&quot;&gt;{{cite book |last=Rybczynski |first=W. |title=Home: A Short History of an Idea |publisher=Penguin Books |year=1986 |pages=15-22}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဘဝ ကောန်မၞိဟ်၊ သ္ၚိဌာန် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မကဵု ဂီုကၠီု အဓိက အိုတ် မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက် လဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ် (Social structure) ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သ္ၚိဌာန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ စိုတ်ဗေဒ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ နည်းပညာ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:A_classic_house_in_a_suburban_neighborhood.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သ္ၚိဌာန် မွဲ ပ္ဍဲ ဒေသ ဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ၊ မဒှ် ဒၞာဲ သွက် သ္ၚိကၟိန် တအ် ဂွံ ပဒတဴ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ဘဝ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;သ္ၚိဌာန်&quot; (Home) ဝွံ နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ဇြိုဟ်နက် နူကဵု ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ဇူဒီု ဓမ္မတာ မွဲ ရ။ နကဵု လညာတ် ပညာ ပရေင်မၞိဟ် (Sociology) ကေုာံ မနုဿဗေဒ (Anthropology) မ္ဂး၊ သ္ၚိဌာန် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ပူဂိုလ် မွဲ ဂွံ ထ္ၜး ဇကု (Identity)၊ ဂွံ မင်မဲ ပရေင်ပူဂိုလ် (Privacy)၊ ကေုာံ ဂွံ သၠးပွး နူကဵု ပရေင်ဍဵုဍိုက် မ္ၚး ရ။ 

တၠပညာ စိုတ်ဗေဒ တအ် ပံက် လဝ် အဓိပ္ပါယ် သ္ၚိဌာန် နဒဒှ် &quot;ဗဟဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင်&quot; (Emotional center) မွဲ၊ မဒှ် ဒၞာဲ ပိုယ် ဂွံ ဒက်ပတန် အဆက်အစပ် ကု မိမ၊ ကောန်ဇာတ်၊ ကေုာံ ညးမဆာန် တအ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ၜိုန်ရ မၞိဟ် မွဲ ပြံင်လှာဲ အာ သ္ၚိ နာနာ သာ် ကီုလေဝ်၊ &quot;သ္ၚိဌာန်&quot; ဍာံပြ ဂှ် ဍေဟ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အကာဲအရာ မနွံကဵု ပရေင်ဆာန် ကေုာံ ဂီုကၠီု ရ။&lt;ref name=&quot;mallett&quot;&gt;{{cite journal |last=Mallett |first=S. |title=Understanding home: a critical review of the literature |journal=The Sociological Review |volume=52 |issue=1 |pages=62-89 |year=2004}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution of Dwellings) ==
ဝင် အပြံင်အလှာဲ သ္ၚိဌာန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် နူကဵု ခေတ် တမၠာ စဵုကဵု ခေတ် လၟုဟ် ရ -

* '''ခေတ် တမၠာ (Paleolithic Era):''' ပ္ဍဲ အခိင် ကၠာတေအ်၊ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဟွံသြိုင် သ္ၚိ ဏီ၊ ညးတအ် ပဒတဴ ပ္ဍဲ ထီု (Caves) ဟွံသေင်မ္ဂး သြိုင် တဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဗြဲ ကေုာံ တိရစ္ဆာန် စၞ ရ။ ညးတအ် ဒှ် မၞိဟ် ပြံင်ဒၞာဲ လၟိုန် (Nomads) တုဲ သ္ၚိဌာန် တအ် ဂှ် ဒှ် ဆ အရာ ယာယဳ သၟး ရ။
* '''ခေတ် တဵုလွဳ (Neolithic Revolution):''' ကြဴနူ ကောန်မၞိဟ် တအ် စ တဵုလွဳ ကေုာံ လွဳ တိရစ္ဆာန် တုဲ၊ ညးတအ် စ သြိုင် သ္ၚိ မတန်တဴ လၟိုန် (Permanent settlements) နကဵု လေတ်၊ အုတ် ဍိုတ်၊ ကေုာံ ဆု ရ။ ဒၞာဲ ဏအ် ဒှ် စတမ် ကွာန် ကေုာံ ဍုင် ရ။
* '''ခေတ် စက်ယန္တရား (Industrial Revolution):''' ပ္ဍဲ ၁၈-၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဟိုတ်နူ ညးဍုင်ကွာန် ပြံင် လုပ် ကၠုင် ဍုင်ဇၞော် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် စက် တုဲ၊ သ္ၚိဌာန် ဗီုပြင် အပါတ်မေန် (Apartments) ကေုာံ တိုက် ရေင် (Terraced houses) စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ 

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ သ္ၚိဌာန် ကေုာံ လဒက်ပတန် (Characteristics and Physical Structure) ==
သ္ၚိဌာန် ဓမ္မတာ မွဲ ဝွံ သ္ဒး နွံကဵု လဒက်ပတန် ရုပ်ဝတ္ထု (Physical elements) မကဵု ဖဵု သွက် ဘဝ လၟိုန် တ္ၚဲ ရ -

# '''ကၟဳ (Roof) ကေုာံ ဗဒင် (Walls):''' ဒှ် အရာ သဇိုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ရာသဳဥတု (ဗြဲ၊ ကျာ၊ ဓါတ်ဂမ္တဴ) ကေုာံ စဵုဒၞာ ဂီုကၠီု နူ မ္ၚး။
# '''ခဒမ် ဇူဒီု (Living Room):''' ဒၞာဲ သွက် ကောန်သ္ၚိကၟိန် တအ် ဂွံ ဆဵုဂဗ၊ သဳကၠဳ ကေုာံ ဇူဒီု ဓမ္မတာ။
# '''ခဒမ် တိက် (Bedroom):''' ဒၞာဲ သွက်ဂွံ တိက် လှိင် မနွံကဵု ပရေင်ပူဂိုလ် (Privacy) အမြင့်ဆုံး။
# '''ဖဴ (Kitchen):''' ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ဍုန်တိုပ် ဇွောအ်မ။ ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဖဴ ဂှ် ဒှ် &quot;ကောန်စိုတ်&quot; (Heart) သ္ၚိဌာန် ရ။
# '''ခဒမ် ဟုံဍာ် (Bathroom):''' သွက် ပရေင်အးဇ္ၚး ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက်။

== ၄။ စိုတ်ဗေဒ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ပူဂိုလ် (Psychology and Personal Connection) ==
တၠပညာ စိုတ်ဗေဒ တအ် လ္ၚတ် ညာတ် ဒဒှ်ရ သ္ၚိဌာန် ဝွံ နွံကဵု ဖဵုသက်ရောက် ဇၞော် လတူ စိုတ်ဓါတ် ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမလောန် ရ။ 

* '''ပရေင်တီ ဇကု (Identity):''' ဗီုပြင် ပိုယ် မကျေဝ်ဂေါဝ် လဝ် သ္ၚိ (Decorations)၊ ကပေါတ် ပိုယ် မစွံ လဝ် တအ် ဂှ် ထ္ၜး ကဵု ညးလဵု ပိုယ် ဒှ် ရ။
* '''ဒၞာဲ မဂီုကၠီု (Safe Haven):''' ပ္ဍဲ အခိင် ပိုယ် ဆဵုဂဗ ပြသၞာ ဟွံသေင်မ္ဂး စိုတ် ဍောင် ပ္ဍဲ ကမၠောန် မ္ဂး၊ သ္ၚိဌာန် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ပိုယ် ဂွံ ကလေင် လဟဵု ပတိုန် ဒြဟတ် စိုတ် (Recharge) ရ။
* '''ပရေင်ပိုင်ပြဳ ဒၞာဲ (Territoriality):''' ကောန်မၞိဟ် တအ် နွံကဵု သဘာဝ မမိက်ဂွံ ပိုင်ပြဳ ဒၞာဲ မွဲ ညံင် ဂွံ ဒှ် အခေါင် ဇကု သၟး ရ။ သ္ၚိဌာန် ဝွံ ဖြေစှ် ကဵု ပၟိက် ဏအ် ဗွဲမဍိုက်ပေင် ရ။&lt;ref name=&quot;moore&quot;&gt;{{cite journal |last=Moore |first=J. |title=Placing home in context |journal=Journal of Environmental Psychology |volume=20 |issue=3 |pages=207-217 |year=2000}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ သ္ၚိဌာန် ကေုာံ ယေန်သၞာင် မၞိဟ် (Home and Human Culture) ==
ယေန်သၞာင် မွဲ ကဵု မွဲ နွံကဵု လညာတ် ကေုာံ ဗီုပြင် လဒက်ပတန် သ္ၚိဌာန် တၞဟ်ခြာ အာ ရ။

* '''သ္ၚိကၟိန် ဇၞော် (Multigenerational Homes):''' ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် အာရှ (Asia) ကေုာံ ဒေသ လ္ၚဵု တအ် မ္ဂး၊ သ္ၚိဌာန် မွဲ ဂှ် နွံကဵု မၞိဟ် ၃-၄ တၞောဝ် (လဇုလဗ၊ မိမ၊ ကောန်၊ စဴ) မပဒတဴ မွဲစွံ ရ။ ဏအ်ဂှ် ထ္ၜး ကဵု ပရေင်ညဳသၟဟ် ကေုာံ ပရေင်ရီုဗင် ရေင်သကအ် ရ။
* '''သ္ၚိကၟိန် ဍောတ် (Nuclear Family Homes):''' ပ္ဍဲကဵု ရးဥရောပ ကေုာံ အမေရိကာန် ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး၊ သ္ၚိဌာန် မွဲ ဂှ် ဖန်ဇန် လဝ် သွက် မိမ ၜါ ကေုာံ ကောန်ဇာတ် သၟး ရ။ အခိင် ကောန် ဇၞော် တိုန် မ္ဂး ညးတအ် ပြံင် တိတ် အာ သြိုင် သ္ၚိ တၟိ ရ။
* '''ဒၞာဲ ကျာ် ကေုာံ ဓဝ်:''' ပ္ဍဲ သ္ၚိ ဂကူ မန် ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး၊ ဒၞာဲ ကျာ် (Altar) ဟွံသေင်မ္ဂး ခဒမ် ကျာ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ မထ္ၜး ကဵု ပရေင်ပတှ်ေ ဘာသာရေင် ပ္ဍဲ သ္ၚိဌာန် ရ။

== ၆။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ပိုင်ပြဳ (Economics and Home Ownership) ==
နကဵု လညာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မ္ဂး၊ သ္ၚိဌာန် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်ရတ် မဇၞော် အိုတ် (Biggest financial asset) သွက် ပူဂိုလ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ 

* '''ပရေင်ရာန် ကေုာံ တိုက် (Home Ownership):''' ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင်၊ မၞိဟ် တအ် ရာန် သ္ၚိ နကဵု သြန် ကေတ် ဏှ် နူ ဘဏ် (Mortgage) ရ။ ပရေင်ပိုင်ပြဳ သ္ၚိဌာန် ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ အံင်ဇၞး ဘဝ ကေုာံ ကဵု ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ် လက္ကရဴ ရ။
* '''ပရေင်င္ၚာ် (Renting):''' မၞိဟ် မပြံင်ဒၞာဲ ဂၠိုင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သြန် သွက်ဂွံ ရာန် ဟွံမဲ တအ် ဂှ် င္ၚာ် သ္ၚိ ပဒတဴ ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် (ဥပမာ - နျူယံက်၊ လန်ဒန်) မ္ဂး ၚုဟ် သ္ၚိ ဇြိုင် လောန် တုဲ ပရေင်င္ၚာ် သ္ၚိ ဂှ် ဒှ် အရာ ဓမ္မတာ မွဲ ရ။

== ၇။ ဂကူ သ္ၚိဌာန် နာနာ သာ် (Various Types of Homes) ==
သ္ၚိဌာန် နွံ နာနာ သာ် အတိုင် အကာဲအရာ ဒေသ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ သ္ၚိဌာန် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ သ္ၚိ (Home Type)
! ပွံက် ကေုာံ လဒက်ပတန် (Description)
! ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံ ဆဵု ပ္ဍဲ (Location)
|-
| '''သ္ၚိ တၞဟ်ခြာ''' (Detached house)
| သ္ၚိ မဟွံဆက်စပ် ကု သ္ၚိ ညးတၞဟ်၊ နွံကဵု ဝိုင် ခြံ ဇကု ကဵု ဇကု။
| ဒေသ ကွာန် ကေုာံ ဍုင် မ္ၚး (Suburbs)
|-
| '''အပါတ်မေန် / ခွန်ဒဝ်''' (Apartment / Condo)
| သ္ၚိ ပ္ဍဲ တိုက် ဇၞော် မနွံကဵု အဆံင် ဗွဲမဂၠိုင်၊ မၞိဟ် ပဒတဴ မွဲစွံ ပ္ဍဲ လဒက်ပတန် မွဲ။
| ဍုင် ဇၞော်ဇၞော်
|-
| '''တိုက် ရေင်''' (Terraced house)
| သ္ၚိ မသြိုင် ဆက် ဒၟံင် ရေင်သကအ် နွံ ဗဒင် မွဲစွံ ကဵု ညးဝုတ်ဒိုဟ်။
| ဍုင် ကေုာံ ဒေသ လဒေါဝ်
|-
| '''သ္ၚိ ဍာ်''' (Houseboat)
| သ္ၚိ မသြိုင် လဝ် လတူ ဂၠုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖံင် လတူ ဍာ်။
| ဒေသ ၜဳ၊ ကၟာ (ဥပမာ - ဍုင် နေသာလာန်)
|-
| '''သ္ၚိ မပြံင်ဒၞာဲ မာန်''' (Mobile home / RV)
| သ္ၚိ မသြိုင် လဝ် ပ္ဍဲ ကွဳစက် ဟွံသေင်မ္ဂး မာန် ဓဇက် ဏာ နကဵု ကွဳစက်။
| ဍုင် အမေရိကာန် ကေုာံ ဥရောပ
|}

== ၈။ ပြသၞာ အခေါင်အရာ ကေုာံ မၞိဟ်ဟွံမဲသ္ၚိ (Human Rights and Homelessness) ==
အတိုင် '''လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ''' (Universal Declaration of Human Rights - ပိုဒ် ၂၅) မ္ဂး၊ ဇၟာပ် မၞိဟ် နွံ အခေါင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သ္ၚိဌာန် မထေက်တန် သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ဘဝ ရ။&lt;ref name=&quot;udhr&quot;&gt;{{cite book |author=United Nations |title=Universal Declaration of Human Rights |publisher=UN General Assembly |year=1948 |pages=Article 25}}&lt;/ref&gt;

ဆဂး ပြသၞာ '''မၞိဟ်ဟွံမဲသ္ၚိ''' (Homelessness) ဝွံ ဆက် ကတဵုဒှ် ဒၟံင် ပြသၞာ ဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ 
* '''ဟိုတ် အဓိက:''' ဟိုတ်နူ ၚုဟ် သ္ၚိ ဇြိုင် လောန်၊ ပရေင်ဒိုက်ဂတ်၊ ယဲ စိုတ်၊ ပရေင်စောဲ ကေတ် ဓါတ်၊ ကေုာံ ကပ်ဘဲ သဘာဝ (တ္ၚေက်၊ ပၞာန်) တအ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် ဒး ဆောမ်လေင် သ္ၚိဌာန် ရ။
* '''ဖဵုသက်ရောက်:''' ညးမဟွံမဲ သ္ၚိ တအ် ဒး ဆဵုဂဗ အန္တရာယ် ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်စဵုဒၞာ ဟွံမဲ၊ ကေုာံ ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် နူ ဂကောံမၞိဟ် ရ။

== ၉။ နည်းပညာ ကေုာံ သ္ၚိဌာန် ခေတ်တၟိ (Technology and Smart Homes) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ်၊ နည်းပညာ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဗီုပြင် သ္ၚိဌာန် ဗွဲမဇၞော် ရ -

* '''သ္ၚိ ဉာဏ်စက် (Smart Homes):''' နကဵု ပရေင်ဆက်စပ် အင်တာနက် (Internet of Things - IoT)၊ ပိုယ် မာန် ထိင်ဒဝ် ပၟတ်၊ ကျာ (AC)၊ ကေုာံ သၞောတ် ဂီုကၠီု သ္ၚိ နူကဵု စက်ဖုန် တဲ (Smartphones) အလုံ မွဲ ဒၞာဲ ရ။
* '''စွမ်းအင် သဘာဝ (Green Energy):''' သ္ၚိ ခေတ်တၟိ တအ် တပ် စုတ် ပြား လျးတ္ၚဲ (Solar panels) လတူ ကၟဳ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဓါတ်လလဳ အလဵုဇကု ကေုာံ ဖအောန် ပရေင်စကာ ဓါတ် ကၠေင် ရ။
* '''ပရေင်သြိုင်ခၞံ 3D (3D Printed Houses):''' နည်းပညာ တၟိ ဏအ် ပကဵု ညံင် ဂွံ သြိုင် သ္ၚိ ပြဟ် တိုန် ကေုာံ စကာ သြန် အောန် စှ်ေ မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;despres&quot;&gt;{{cite journal |last=Després |first=C. |title=The meaning of home: Literature review and directions for future research |journal=Journal of Architectural and Planning Research |volume=8 |issue=2 |pages=96-115 |year=1991}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
သ္ၚိဌာန် ဝွံ ဒှ် အရာ မဆေင်စပ် ဒၟံင် ကု ရုပ်ဝတ္ထု (Physical) ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် (Emotional) မွဲ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒၞာဲ ဇူဒီု၊ ဒၞာဲ ဖန်ဗဒှ် သ္ၚိကၟိန်၊ ကေုာံ သဇိုင် ဘဝ ကောန်မၞိဟ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ လဒက်ပတန် သ္ၚိဌာန် ဝွံ သ္ဒး ပြံင်လှာဲ ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ပြသၞာ အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) ကေုာံ လၟိဟ် မၞိဟ် မဂၠိုင် တိုန် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ သ္ၚိဌာန် အနာဂတ် တအ် သ္ဒး နွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် မင်မဲ သဘာဝ (Eco-friendly)၊ စကာ စွမ်းအင် အောန် (Energy efficient)၊ ကေုာံ ဒှ် ဒၞာဲ ဇၟာပ် မၞိဟ် မာန် ကလိဂွံ (Affordable) ညံင် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂွံ ဍိုက်ပေင် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပညာသြိုင်ခၞံ]] (Architecture)
* [[သ္ၚိကၟိန်]] (Family)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)
* [[နည်းပညာ သ္ၚိ ဉာဏ်စက်]] (Home automation)

{{Navbox
| name = Architecture and Housing
| title = ပညာသြိုင်ခၞံ ကေုာံ သ္ၚိဌာန် (Architecture and Housing)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လဒက်ပတန် ကေုာံ အင်္ဂလက္ခဏာ
| list1 =
* [[သ္ၚိ]] (House)
* [[သ္ၚိဌာန်]] (Home)
* [[ဗဒင်]] (Wall)
* [[ကၟဳ]] (Roof)
* [[ဖဴ]] (Kitchen)
| group2 = ဂကူ သ္ၚိဂမၠိုင်
| list2 =
* [[အပါတ်မေန်]] (Apartment)
* [[တိုက် ရေင်]] (Terraced house)
* [[သ္ၚိ တၞဟ်ခြာ]] (Detached house)
* [[သ္ၚိ ဍာ်]] (Houseboat)
| group3 = ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်
| list3 =
* [[မၞိဟ်ဟွံမဲသ္ၚိ]] (Homelessness)
* [[ပရေင်ရာန် သ္ၚိ]] (Real estate)
* [[သ္ၚိ ဉာဏ်စက်]] (Smart home)
* [[အခေါင် သ္ၚိဌာန်]] (Right to housing)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ပညာသြိုင်ခၞံ]] (Architecture)
* [[ယေန်သၞာင်]] (Culture)
* [[စိုတ်ဗေဒ ပွဳပွူ]] (Environmental psychology)
}}

[[Category:သ္ၚိဌာန်]]
[[Category:ပညာသြိုင်ခၞံ]]
[[Category:ယေန်သၞာင် မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်]]</text>
      <sha1>ng6biig16e49bffwhsl1s213k2aq8bo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အခေါင် သ္ၚိဌာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11893</id>
    <revision>
      <id>56510</id>
      <timestamp>2026-07-31T06:00:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''အခေါင် သ္ၚိဌာန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Right to housing'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Right to adequate housing'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် '''[[အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ်]]''' (Human right) အဓိက မွဲ မဂွံ အခေါင် ပဒတဴ ပ္ဍဲ သ္ၚိဌာန် မနွံကဵု ဂ...&quot;</comment>
      <origin>56510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27330" sha1="kk1c5h2ma5m1ccjfo01qcxxlztviz70" xml:space="preserve">'''အခေါင် သ္ၚိဌာန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Right to housing'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Right to adequate housing'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် '''[[အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ်]]''' (Human right) အဓိက မွဲ မဂွံ အခေါင် ပဒတဴ ပ္ဍဲ သ္ၚိဌာန် မနွံကဵု ဂီုကၠီု၊ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ကေုာံ စရာဲ ကောန်မၞိဟ် အလုံစုံ ရ။ အခေါင်အရာ ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ဇူဒီု ပ္ဍဲ သၟဝ် ကၟဳ မွဲ သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် သီု ပါလုပ် ပရေင်ဍိုက်ပေင် အသီု၊ ဍာ်၊ ပၟတ်၊ သ္ၚိဍာ်၊ ကေုာံ ၚုဟ်မး မတတ်မာန် (Affordability) ရ။ 

အခေါင် သ္ၚိဌာန် ဝွံ ဂွံ ဒုင် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ '''[[လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ဂၠးတိ]]''' (Universal Declaration of Human Rights - UDHR) ကေုာံ '''[[လိက်ကသုက် ဂၠးတိ ဆေင်စပ် ကု အခေါင်အရာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင်]]''' (ICESCR) ရ။ ကုလသမဂ္ဂ (UN) တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ အခေါင် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ ဘဝ ကောန်မၞိဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;hohmann&quot;&gt;{{cite book |last=Hohmann |first=J. |title=The Right to Housing: Law, Concepts, Possibilities |publisher=Hart Publishing |year=2013 |pages=15-22}}&lt;/ref&gt;

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အခေါင် သ္ၚိဌာန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လိက်ကသုက် ဂၠးတိ၊ အင်္ဂလက္ခဏာ သ္ၚိဌာန် မဍိုက်ပေင်၊ ပြသၞာ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု သ္ၚိ၊ ကေုာံ လညာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သွက် အခေါင်အရာ ဏအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Slums_in_Dharavi.jpg|thumb|right|300px|ပြသၞာ ညးဟွံမဲ သ္ၚိ ကေုာံ ညးမပဒတဴ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဍိုန်လျ (Slums) တအ် ဝွံ ဒှ် တင်ဝါတ်ဂါတ် အဓိက သွက် အခေါင် သ္ၚိဌာန် အလုံ ဂၠးတိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;အခေါင် သ္ၚိဌာန်&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခေါင်အရာ မပိုင်ပြဳ လဝ် နူကဵု ဂၠံဂဝ် (Inalienable right) သွက် ကောန်မၞိဟ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တၠ ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ ဒၞာဲ ဌာန် မနွံကဵု ဂီုကၠီု ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက် ရ။ 

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဍာံပြ နူကဵု ကမ္မတဳ ကုလသမဂ္ဂ (UN Committee on Economic, Social and Cultural Rights) မ္ဂး၊ အခေါင် ဏအ်ဝွံ ဒး ကၠိုဟ် ကေတ် နကဵု လညာတ် မလှဲလး ရ။ ဍေဟ် ဟွံသေင် ဆ အခေါင် သွက်ဂွံ နွံ သ္ၚိ သၟး (having a roof over one's head) ပုဟ်၊ ဆဂး ဍေဟ် ဒှ် အခေါင် သွက်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မွဲ နကဵု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peace)၊ ဂီုကၠီု (Security)၊ ကေုာံ စရာဲ (Dignity) ရ။ အခေါင် ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အခေါင်အရာ တၞဟ် တအ် မပ္တံကဵု အခေါင် လမျီု၊ အခေါင် ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ကေုာံ အခေါင် ပရေင်ပညာ ရ။ ယဝ်ရ သ္ၚိဌာန် ဟွံမဲ ဟွံသေင်မ္ဂး သ္ၚိဌာန် ဍိုန်လျ ဒၟံင် မ္ဂး၊ ပရေင်တန်တဴ ဘဝ ကောန်မၞိဟ် လေဝ် စှ်ေ အာ အဆံင် ဗွဲမဇၞော် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ လိက်ကသုက် ဂၠးတိ (History and International Treaties) ==
အခေါင် သ္ၚိဌာန် ဝွံ စတင် ဂွံ ဒုင် စၟတ်သမ္တီ ပ္ဍဲ အဆံင် ဂၠးတိ ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ အာစိုပ် ဒတုဲ ရ။ 

* '''လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ဂၠးတိ (UDHR, 1948):''' ပ္ဍဲ ဇာတ်ပိုဒ် ၂၅ (၁) ဂှ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ဇၟာပ်ဇၟာပ် မၞိဟ် နွံ အခေါင် ကလိဂွံ ကဆံင် ဘဝ မဍိုက်ပေင် သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ ခိုဟ် ဇကု ကေုာံ သ္ၚိကၟိန် ဇကု၊ မပ္တံကဵု စၞစ၊ ကပေါတ် ဗိုက်လတက်၊ ကေုာံ '''သ္ၚိဌာန်''' (Housing)...&quot; ရ။
* '''လိက်ကသုက် ဂၠးတိ ဆေင်စပ် ကု အခေါင်အရာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (ICESCR, 1966):''' ပ္ဍဲ ဇာတ်ပိုဒ် ၁၁ (၁) ဂှ် ဍုင် ကောန်ဂကောံ သီုဖအိုတ် ဒုင်ဝန် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ အခေါင် သွက် ကဆံင် ဘဝ မဍိုက်ပေင်၊ မပါလုပ် သီု သ္ၚိဌာန် မဍိုက်ပေင် (Adequate housing) ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကဆံင် ဘဝ မဟွံသ္ဂုတ်ခြာ ရ။&lt;ref name=&quot;un_cescr&quot;&gt;{{cite journal |author=UN Committee on Economic, Social and Cultural Rights |title=General Comment No. 4: The Right to Adequate Housing (Art. 11 (1) of the Covenant) |journal=UN Doc E/1992/23 |year=1991 |pages=1-5}}&lt;/ref&gt;

ပါဲနူ ဂှ်၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ အခေါင် သ္ၚိဌာန် ဝွံ သီု နွံ ပ္ဍဲ လိက်ကသုက် တၞဟ် တအ် မပ္တံကဵု လိက်ကသုက် စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ကောန်ၚာ် (CRC) ကေုာံ လိက်ကသုက် စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ (CEDAW) ကီု ရ။

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ သ္ၚိဌာန် မဍိုက်ပေင် (Characteristics of Adequate Housing) ==
သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ သ္ၚိဌာန် မွဲ ဍိုက်ပေင် ကု အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် မ္ဂး၊ ကုလသမဂ္ဂ (UN) ဖျေဟ် လဝ် သဇိုင် အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိက ၇ သာ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး အင်္ဂလက္ခဏာ ၇ သာ် သွက် သ္ၚိဌာန် မဍိုက်ပေင်
|-
! လၟေင်
! အင်္ဂလက္ခဏာ (Element)
! ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Definition)
|-
| ၁ || '''ပရေင်ဂီုကၠီု အခေါင် ပိုင်ပြဳ''' (Security of tenure) || သ္ဒး နွံကဵု လိက်စၟတ်သမ္တီ မကဵု ဂီုကၠီု ညံင် ဟွံဂွံ ဒးဒုင် ထဍေင် ပတိတ် နကဵု အဓမ္မ (Forced eviction) နူ ဌာန်ဒတန်။
|-
| ၂ || '''ပရေင်ဍိုက်ပေင် ဝန်ဆောင်မှု''' (Availability of services) || သ္ဒး နွံ ဍာ် သုင် မသအးဇ္ၚး၊ ပရေင်သအးဇ္ၚး (Sanitation)၊ ဓါတ်လလဳ (Energy)၊ ကေုာံ ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ဍုန်စ စၞစ။
|-
| ၃ || '''ၚုဟ်မး မတတ်မာန်''' (Affordability) || ၚုဟ်မး သ္ၚိ ကေုာံ ၚုဟ်မး စကာ (ရေက်) ဂှ် ဟွံသ္ဒး သၠုင် လောန် အာ ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ဆောမ်လေင် သြန် သွက် စၞစ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ထတ်ယုက်။
|-
| ၄ || '''ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ဒၞာဲ''' (Habitability) || သ္ၚိ ဂှ် သ္ဒး ဖန်ဗဒှ် လဝ် ညံင် ဂွံ စဵုဒၞာ နူကဵု ရာသဳဥတု (ဗြဲ၊ ကျာ၊ ဂမ္တဴ၊ လမုဟ်) ကေုာံ ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ပရေင်ထတ်ယုက်။
|-
| ၅ || '''ပရေင်လောဲသွာ အခေါင် ဇၞော်မောဝ်''' (Accessibility) || သ္ၚိဌာန် သ္ဒး နွံ သွက် ညးမနွံ ပၟိက် တၟေင် မပ္တံကဵု ညးအာယုက်ဇၞော်၊ ညးမနွံကဵု စောမ်သတ္တိ ဍိုန်လျ (Persons with disabilities)။
|-
| ၆ || '''ဒၞာဲဌာန်''' (Location) || ဒၞာဲ သ္ၚိ ဂှ် သ္ဒး နွံ ကြပ် ကု ဒၞာဲ ကမၠောန်၊ ဘာလ္ၚတ်၊ ရုင်ဂဥုဲ တုဲ ဟွံသ္ဒး နွံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မကၠိခ္ဍက် (Polluted sites)။
|-
| ၇ || '''ယေန်သၞာင် မကိတ်ညဳ''' (Cultural adequacy) || ဗီုပြင် သြိုင်ခၞံ သ္ၚိ ဂှ် သ္ဒး ကိတ်ညဳ ကု ယေန်သၞာင်၊ အခိုက်အလိုက် ကေုာံ ပရေင်ပတှ်ေ ဒေသ ဂှ်။
|}

== ၄။ အခေါင် သ္ၚိဌာန် ကေုာံ ပရေင်ဗၠးဘဲ ကောန်မၞိဟ် (Right to Housing and Human Security) ==
အခေါင် သ္ၚိဌာန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု '''[[ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ်]]''' (Human security) ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။ သ္ၚိ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မကဵု ပရေင်စဵုဒၞာ (Protection) နူကဵု အန္တရာယ် မ္ၚး ရ။ 

ယဝ်ရ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဟွံမဲ သ္ၚိ မ္ဂး၊ ညးတအ် မာန် ဒးဒုင် ဘဲ နူကဵု ရာဇဝတ် (Crime)၊ ပရေင်စော်ကၟဵု လိင် (Sexual violence - ဗွဲတၟေင် သွက် မၞိဟ်ဗြဴ)၊ ကေုာံ ယဲဘဲ တအ် လောဲသွာ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ တၠပညာ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ သ္ၚိဌာန် ဝွံ ဒှ် &quot;ဇလ တောဲဆက်&quot; (Nexus point) သွက်ဂွံ ပဍိုက်ပေင် အခေါင် လမျီု၊ အခေါင် အခိုက်အလိုက် ပူဂိုလ် (Right to privacy)၊ ကေုာံ အခေါင် ၜိုဟ်သြိုဟ် စိုတ်ဓါတ် ရ။

== ၅။ ပြသၞာ ပရေင်ထဍေင် ပတိတ် နကဵု အဓမ္မ ကေုာံ ညးဟွံမဲ သ္ၚိ (Forced Evictions and Homelessness) ==
ပရေင်ကလိလောန် ဒုဟ် (Violation) ဇၞော် အိုတ် လတူ အခေါင် သ္ၚိဌာန် ဂှ် ဒှ် '''ပရေင်ထဍေင် ပတိတ် နကဵု အဓမ္မ''' (Forced evictions) ရ。 ကမ္မတဳ UN စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ထဍေင် ပတိတ် မၞိဟ် နူ သ္ၚိ ဟွံမဲ ကု သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ဟွံမဲ ကု ဒၞာဲ ပြံင်စရာဲ တၟိ ဂှ် ဒှ် ပွမပလီု အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် မသ္ကာတ်မြဟ် ရ။

ပြသၞာ ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ -
* '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင် (Urban development):''' အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ကုမ္ပဏဳ တအ် သီ ကေတ် တိ သွက်ဂွံ သြိုင် တိုက် ဇၞော်ဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။
* '''ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ် (Armed conflicts):''' မၞိဟ် ဒး ထောအ် သ္ၚိ တုဲ ဒး ပြံင်ဒဴ အာ ဒၞာဲ တၞဟ် (IDPs)။
* '''ညးဟွံမဲ သ္ၚိ (Homelessness):''' ဒှ် အကာဲအရာ မၞိဟ် ဟွံမဲ ဒၞာဲ သွက်ဂွံ တန်တဴ တုဲ ဒး တိက် လတူ ဂၠံင်။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် စၟတ်သမ္တီ (Symptom) ဒဒှ်ရ သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ဍုင် မွဲ ကျ အာ ရ။&lt;ref name=&quot;edgar&quot;&gt;{{cite book |last=Edgar |first=B. |author2=Doherty, J. |author3=Meert, H. |title=Access to housing: Homelessness and vulnerability in Europe |publisher=The Policy Press |year=2002 |pages=35-42}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ အခေါင်အရာ သွက် ဂကောံ မလောဲသွာ ဒးဒုင် ပလီု (Rights for Vulnerable Groups) ==
အခေါင် သ္ၚိဌာန် ဝွံ ပတိတ် သၞောဝ် တၟေင် သွက် ဂကောံ မၞိဟ် မဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် လောဲသွာ (Vulnerable groups) ရ။

* '''မၞိဟ်ဗြဴ (Women):''' ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင်၊ သၞောဝ် အာဲကၟာဲ (Inheritance laws) ကေုာံ အခိုက် ယေန်သၞာင် ဟွံကဵု အခေါင် ကု မၞိဟ်ဗြဴ သွက်ဂွံ ပိုင်ပြဳ တိ ကေုာံ သ္ၚိ။ ယဝ်ရ တၠသ္ၚိ စုတိ ဟွံသေင်မ္ဂး ပြးဆာဲ အာ မ္ဂး၊ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် မလေပ် ဒးဒုင် ထဍေင် ပတိတ် လောဲသွာ ရ။
* '''ကောန်ၚာ် (Children):''' ကောန်ၚာ် မဇၞော် ကတဵု ပ္ဍဲ သ္ၚိ မဟွံဍိုက်ပေင် တအ် မလေပ် ဒးဒုင် ဖဵုသက်ရောက် ပရေအ် လတူ ပရေင်ထတ်ယုက် (ဥပမာ ယဲကျာ) ကေုာံ ပရေင်ပညာ (ဟွံမဲ ဒၞာဲ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် လိက်) ရ။
* '''ညးပြံင်ဒဴ ကေုာံ ကောန်ဍုင်အရင် (Refugees and Indigenous peoples):''' ညးတအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒး ဒုင် ပလီု တိဍာ် သဘာဝ ညးတအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒး တန်တဴ ပ္ဍဲ ဒပ် (Camps) မဟွံမဲ ကု ဂီုကၠီု ရ။

== ၇။ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ အလဵုအသဳ ဍုင်ဂမၠိုင် (National Laws and Government Policies) ==
ၜိုန်ရ အခေါင် သ္ၚိဌာန် နွံ ပ္ဍဲ သၞောဝ် ဂၠးတိ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitution) ဍုင် ဂှ် တၞဟ်ခြာ ဒၟံင် ရေင်သကအ် ရ။

* '''ဍုင် အာဖရိက သၠုင်ကျာ (South Africa):''' ဒှ် ဍုင် မစၟတ်သမ္တီ လဝ် အခေါင် သ္ၚိဌာန် ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဍာံဍာံပြပြ (Justiciable right) ရ။ ညးဍုင်ကွာန် မာန် စောဲ ဂဗုတ် လတူ အလဵုအသဳ ယဝ်ရ အလဵုအသဳ ဟွံဖန်ဇန် ကဵု သ္ၚိဌာန် ရ (ဥပမာ - ဂဗုတ် Grootboom case)။&lt;ref name=&quot;leckie&quot;&gt;{{cite book |last=Leckie |first=S. |title=National Perspectives on Housing Rights |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=2003 |pages=105-120}}&lt;/ref&gt;
* '''ဍုင် အမေရိကာန် (United States):''' ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန် ဟွံမဲ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ &quot;အခေါင် သ္ၚိဌာန်&quot; နဒဒှ် အခေါင် သဇိုင် ပုဟ်။ သ္ၚိဌာန် ဂှ် ဒှ် ဆ ဒြပ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဓမ္မတာ (Commodity) မွဲ သၟး ရ။
* '''ဍုင် ဥရောပ လ္ၚဵု (European countries):''' ဥပမာ ဍုင်ပြင်သေတ် (France) တအ် ပတိတ် လဝ် သၞောဝ် ဥပဒေ (DALO law) မကဵု အခေါင် ကု ညးဍုင်ကွာန် သွက်ဂွံ အာတ်မိက် သ္ၚိဌာန် နူ အလဵုအသဳ ရ။

== ၈။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပြသၞာ ၚုဟ်မး သ္ၚိ (Economics and Housing Affordability) ==
ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် သွက် အခေါင် သ္ၚိဌာန် ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ဂှ် ဒှ် '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ သ္ၚိ နဒဒှ် ဒြပ် သြန်''' (Financialization of housing) ရ။

ကမ္မဏဳ ဇၞော်ဇၞော် (Corporate landlords) ကေုာံ ညးလွပ် သြန် (Investors) တအ် ရာန် ကေတ် သ္ၚိဌာန် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဖဵု သြန် (Speculation) စၞး မဖန်ဇန် သွက်ဂွံ ပဒတဴ ဍာံပြ ရ။ ပရေင် ဏအ် ပကဵု ညံင် ၚုဟ်မး သ္ၚိ ကေုာံ ၚုဟ် ရေက် သ္ၚိ (Rent prices) သၠုင် တိုန် အာ စဵုကဵု မၞိဟ် ဓမ္မတာ တအ် (Working class) ရာန် ဟွံမာန် တုဲ ဒး ပြံင် အာ မံင် ပ္ဍဲ မ္ၚး ဍုင် (Suburbs) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒှ် အာ ညးဟွံမဲ သ္ၚိ ရ။ သွက်ဂွံ ဖြေစှ် ပြသၞာ ဏအ်၊ တၠပညာ တအ် အာတ်မိက် အလဵုအသဳ ညံင် ဂွံ သြိုင် သ္ၚိ ညးဍုင်ကွာန် (Social housing) ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ၚုဟ်မး ရေက် (Rent control) ရ။

== ၉။ တဝ်စၞေဟ် သွက် အခေါင် သ္ၚိဌာန် (Activism and Housing Rights Movements) ==
ဟိုတ်နူ ပြသၞာ သ္ၚိဌာန် ကတဵုဒှ် ဇၞော်တိုန်၊ ဂကောံ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဒက်ပတန် ပရေင်ချဳဓရာင် (Social movements) ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ အာတ်မိက် အခေါင်အရာ ဏအ် ရ။

* '''အခေါင် လတူ ဍုင် (Right to the City):''' ဒှ် လညာတ် မစန်ဒက် ညံင် ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ဂွံ နွံ အခေါင် ဖန်ဇန် ဗီုပြင် ဍုင် ညးတအ်၊ တုဲ ဍုင် ဂှ် ဟွံသ္ဒး ဒှ် ဆ သွက် ညးသိုက် တအ် သၟး ပုဟ်။
* '''ဂကောံ ညးရဲ ရေက် သ္ၚိ (Tenants' Unions):''' ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော်ဇၞော်၊ မၞိဟ် ရေက် သ္ၚိ တအ် ဒက်ပတန် သမဂ္ဂ သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု တၠသ္ၚိ မတိုန် ၚုဟ်မး ဟွံမဲ ကု ဓဝ်ဍာံ တအ် ကေုာံ ဒစးဒုင် ပရေင်ထဍေင် ပတိတ် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
အခေါင် သ္ၚိဌာန် ဝွံ ဒှ် တိုင်ခဳ အဓိက သွက် ပရေင်တရားမျှတ (Social justice) ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ ဘဝ ကောန်မၞိဟ် ရ။ ၜိုန်ရ သၞောဝ် ဂၠးတိ နွံ ကီုလေဝ်၊ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဆက် တန်တဴ ဟွံမာန် ပဍိုက်ပေင် အခေါင် ဏအ် သွက် ကောန်ဍုင် ညးတအ် ဏီ ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ အခေါင် သ္ၚိဌာန် သ္ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် တၟိ တၟိ မပ္တံကဵု '''အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု''' (Climate change) မပကဵု ညံင် ဍာ် တိုန် တုဲ သ္ၚိဌာန် လပါ် ပြင်ၜဳ တအ် လီုလာ် အာ မာန်။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်ပြံင် ပြာပ် ဇၞော် (Urbanization) လေဝ် ပကဵု ညံင် ဍုင် ဇၞော် တအ် က္ဍန် တိုန် ရ။ သွက်ဂွံ ဖြေစှ် ပြသၞာ ဏအ်၊ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံ ဂၠးတိ တအ် သ္ဒး စွံ အဓိက လတူ သ္ၚိဌာန် နဒဒှ် '''အခေါင်အရာ''' (Right) စၞး မစွံ နဒဒှ် ဆ '''ကပေါတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်''' (Commodity) မွဲ သၟး ရောင်။&lt;ref name=&quot;farha&quot;&gt;{{cite journal |last=Farha |first=L. |title=Report of the Special Rapporteur on adequate housing as a component of the right to an adequate standard of living |journal=UN General Assembly |volume=A/71/310 |year=2016 |pages=10-18}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ်]] (Human rights)
* [[လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ဂၠးတိ]] (UDHR)
* [[သ္ၚိဌာန်]] (Housing)
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ်]] (Human security)

{{Navbox
| name = Human Rights
| title = အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ (Human Rights and International Law)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = အခေါင် သဇိုင်ဂမၠိုင် (Basic Rights)
| list1 =
* [[အခေါင် လမျီု]] (Right to life)
* [[အခေါင် သၠးပွး]] (Liberty)
* [[အခေါင် သ္ၚိဌာန်]] (Right to housing)
* [[အခေါင် ပရေင်ပညာ]] (Right to education)
* [[အခေါင် ပရေင်ထတ်ယုက်]] (Right to health)
| group2 = လိက်ကသုက် အဓိက (Major Treaties)
| list2 =
* [[လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ဂၠးတိ]] (UDHR)
* [[လိက်ကသုက် ဂၠးတိ ဆေင်စပ် ကု အခေါင်အရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်]] (ICCPR)
* [[လိက်ကသုက် ဂၠးတိ ဆေင်စပ် ကု အခေါင်အရာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင်]] (ICESCR)
| group3 = ပြသၞာ ကေုာံ အကာဲအရာ (Issues)
| list3 =
* [[ညးဟွံမဲ သ္ၚိ]] (Homelessness)
* [[ပရေင်ထဍေင် ပတိတ် နကဵု အဓမ္မ]] (Forced eviction)
* [[ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ်]] (Inequality)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ]] (Women's rights)
| group4 = အေန်သတဳကျူရှေန် (Institutions)
| list4 =
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[ကံင်သဳ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ကုလသမဂ္ဂ]] (UN Human Rights Council)
* [[ရုင်ဗစာ ရာဇဝတ် ဂၠးတိ]] (International Criminal Court)
}}

[[Category:အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ်]]
[[Category:သ္ၚိဌာန်]]
[[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ]]
[[Category:ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]</text>
      <sha1>kk1c5h2ma5m1ccjfo01qcxxlztviz70</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အခေါင် လမျီု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11894</id>
    <revision>
      <id>56511</id>
      <timestamp>2026-07-31T06:03:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''အခေါင် လမျီု''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Right to life'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခေါင်အရာ သဇိုင် မွဲ မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တၠ ဝွံ နွံကဵု အခေါင် သွက်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ တ...&quot;</comment>
      <origin>56511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25531" sha1="4ut4yj4vqvm4w0vui0j01b5mjyti0lc" xml:space="preserve">'''အခေါင် လမျီု''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Right to life'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခေါင်အရာ သဇိုင် မွဲ မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တၠ ဝွံ နွံကဵု အခေါင် သွက်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ တုဲ၊ မၞိဟ် မွဲမွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအသဳ ဍုင် မွဲမွဲ ဟွံမဲ အခေါင် ပလီုပလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကေတ် ထောအ် လမျီု ညးတၞဟ် နကဵု ဟွံမဲ ကု ဗဗွဲဓဝ် ရ။ အခေါင် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက အိုတ် သွက် '''[[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]''' (Human rights) သီုဖအိုတ် ရ။ ယဝ်ရ အခေါင် လမျီု ဟွံမဲ မ္ဂး၊ အခေါင်အရာ တၞဟ် သီုဖအိုတ် (ဥပမာ - အခေါင် သၠးပွး၊ အခေါင် ပရေင်ဍုင်ကွာန်) တအ် ဂှ် လေဝ် မု အဓိပ္ပါယ် ဟွံမဲ ရ။&lt;ref name=&quot;udhr&quot;&gt;{{cite book |author=United Nations |title=Universal Declaration of Human Rights |publisher=UN General Assembly |year=1948 |pages=Article 3}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ၊ အခေါင် လမျီု ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ တုဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲ လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာမၞိဟ် အလုံဂၠးတိ (UDHR) ရ။ ဆဂး စပ်ကဵု အခေါင် ဏအ် တုဲ၊ ပြသၞာ လညာတ် ဒစးဒုင် (Controversies) နာနာ သာ် သှ်ေ တန်တဴ ဒၟံင် ဏီ ရ။ ဥပမာ - ပရေင်ဂစိုတ်ဒုဟ် (Capital punishment)၊ ပရေင်ဖျေဟ်ဗုင် (Abortion)၊ သၞောဝ် ဂစိုတ် သွက်ဂွံ ဗၠးဒဒိုက် ယဲ (Euthanasia) ကေုာံ ပရေင်စကာ လွဟ် နူကဵု ဗၠာဲရဲ တအ် ဒှ်တမ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အခေါင် လမျီု နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ၊ ပြသၞာ သီကၠဳဂမၠိုင် ကေုာံ လညာတ် ဒဿန ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:EleanorRooseveltHumanRights.png|thumb|right|300px|အဳလဳနာ ရုသဗေတ် (Eleanor Roosevelt) ရပ် ထ္ၜး လဝ် လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာမၞိဟ် အလုံဂၠးတိ မနွံကဵု ပိုဒ် (၃) မစၟတ်သမ္တီ လဝ် အခေါင် လမျီု သွက် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;အခေါင် လမျီု&quot; ဝွံ ဒှ် အခေါင် ကတဵုဒှ် သဘာဝ (Natural right) မွဲ မကၠုင် မွဲစွံ ကု ဘဝ ကောန်မၞိဟ် နူ အခိင် မသၠးဂၠံဂဝ် (ဝါ) စတန်ဂဝ် ရ။ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ မ္ဂး၊ အခေါင် ဏအ် ဒှ် အရာ မဆေဝ်ဒဝ် ကၟာတ်လဒဵု လဝ် သၟိင်တၠ ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအသဳ တအ် ညံင် ဟွံဂွံ ဖျေဟ် အမိင် ဂစိုတ် ညးဍုင်ကွာန် နကဵု လညာတ် ဇကု မွဲဓဝ် (Arbitrary deprivation of life) ရ။

အခေါင် ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်စဵုဒၞာ နူကဵု ပရေင်ဂစိုတ် သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် သီု ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အလဵုအသဳ တအ် သ္ဒး ဖန်ဇန် ကဵု ပွဳပွူ မမာန် ဂျိုင်တန်တဴ (ဥပမာ - ပရေင်ထတ်ယုက်၊ စၞစ၊ ကေုာံ ဍာ် သ္အးဇ္ၚး) သွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ကီု ရ။ ယဝ်ရ အလဵုအသဳ မွဲ ဟွံကဵု အရီုအဗင် ပ္ဍဲ အခိင် ကပ်ယဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ကပ်ကၞောဝ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် လေဝ် တုပ် ညံင် ပလီုပလာ် လဝ် အခေါင် လမျီု ကီု ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Origins) ==
လညာတ် ပရူ ဒဒှ်ရ လမျီု ကောန်မၞိဟ် ဝွံ နွံကဵု ၚုဟ်မး မသၠုင်အိုတ် ကေုာံ ဟွံထေက် ကု ပရေင်ပလီုပလာ် ဂှ် စတင် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ 

* '''လညာတ် သာသနာ:''' သာသနာ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မပ္တံကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ခရေတ်ယာန် ကေုာံ အေတ်သလာမ် တအ် သီုဖအိုတ် ဂှ် တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;လ္ပ ဂစိုတ် လမျီု တိရစ္ဆာန် ကေုာံ မၞိဟ်&quot; (Thou shalt not kill) ရ။ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး ပါဏာတိပါတာ (Panatipata) မဒှ် သဳလ ပထမ အိုတ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် အခေါင် လမျီု ရ။
* '''ခေတ် ပညာ လျး (Enlightenment Era):''' ပ္ဍဲ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ၊ တၠပညာ ဒဿန ဍုင်အင်္ဂလာန် '''[[ဂျောန် လံက်]]''' (John Locke) ဝွံ ပတိုန် ထ္ၜး လညာတ် &quot;အခေါင် သဘာဝ&quot; (Natural rights) မပံင်ကောံ လဝ် &quot;လမျီု၊ သၠးပွး၊ ကေုာံ ဒြပ်ရတ်&quot; (Life, Liberty, and Estate) ရ။ ညး ဟီု ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အခေါင် တအ် ဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;locke&quot;&gt;{{cite book |last=Locke |first=J. |title=Two Treatises of Government |publisher=Cambridge University Press |year=1988 |orig-year=1689 |pages=265-270}}&lt;/ref&gt;

ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ မအာစိုပ် ဒတုဲ မနွံကဵု ပရေင်ဂစိုတ် ပဠက် ဂကူ (Holocaust) တုဲ၊ ဂၠးတိ ဏအ် ကလေင် စၟတ်သမ္တီ အခေါင် လမျီု နဒဒှ် သၞောဝ် ဂၠးတိ ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ရ။

== ၃။ သၞောဝ်ဥပဒေ အခေါင်အရာမၞိဟ် အလုံဂၠးတိ (International Human Rights Law) ==
အခေါင် လမျီု ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ လိက်ကသုက် ကေုာံ လိက်လလောင်တြး အဓိက ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး လိက်ကသုက် ဂၠးတိ မဆက်စပ် ကု အခေါင် လမျီု
|-
! လိက်ကသုက် (Treaty/Declaration)
! သၞာံ
! ပိုဒ် (Article)
! အဓိပ္ပါယ် (Description)
|-
| '''လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာမၞိဟ် အလုံဂၠးတိ''' (UDHR)
| ၁၉၄၈
| ပိုဒ် ၃
| &quot;ဇၟာပ်ဇၟာပ် မၞိဟ် နွံ အခေါင် သွက် လမျီု၊ သၠးပွး ကေုာံ ဂီုကၠီု ပူဂိုလ်။&quot;
|-
| '''လိက်ပဋိညာဉ် အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်''' (ICCPR)
| ၁၉၆၆
| ပိုဒ် ၆.၁
| &quot;ကောန်မၞိဟ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တၠ ဝွံ နွံကဵု အခေါင် လမျီု မကတဵုဒှ် သဘာဝ ရ။ အခေါင် ဏအ် သ္ဒး ဒုင် စဵုဒၞာ နကဵု သၞောဝ်။&quot;
|-
| '''လိက်ပဋိညာဉ် အခေါင်အရာမၞိဟ် ဥရောပ''' (ECHR)
| ၁၉၅၀
| ပိုဒ် ၂
| &quot;အခေါင် လမျီု ဇၟာပ် မၞိဟ် ဂှ် သ္ဒး ဒုင် စဵုဒၞာ နကဵု သၞောဝ်။ မၞိဟ် မွဲမွဲ ဟွံဒး ဒုင် ဂစိုတ် နကဵု စိုတ် မိက်ဂွံ...&quot;
|}

လိက်ကသုက် တအ် ဏအ် ဒှ် သဇိုင် သွက် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitution) ပ္ဍဲ ဍုင် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တ္ၚဲဏအ် ရ။

== ၄။ ပရေင်ဂစိုတ်ဒုဟ် (Capital Punishment / Death Penalty) ==
ပြသၞာ မဇၞော် အိုတ် မွဲ မဆက်စပ် ကု အခေါင် လမျီု ဂှ် ဒှ် '''ပရေင်ဂစိုတ်ဒုဟ်''' (Capital punishment) နူကဵု အလဵုအသဳ ရ။ မၞိဟ် မကလိလောန် ဒုဟ် ရာဇဝတ် ဇၞော်ဇၞော် (ဥပမာ - ဂစိုတ် မၞိဟ်) တအ် သ္ဒး ဒုင် ဖျေဟ် ဒဏ် ဂစိုတ် ထေက် ဟွံထေက် ဂှ် ဒှ် လညာတ် မပါ် ဒၟံင် ၜါ လပါ် ရ။

* '''လညာတ် ထံက်ဂလာန်:''' ညးလ္ၚဵု ဟီု ဒဒှ်ရ မၞိဟ် မဂစိုတ် ညးတၞဟ် ဂှ် ပလီု ထောအ် အခေါင် လမျီု ညးတၞဟ် တုဲ၊ ညးတအ် လေဝ် ဟွံထေက် ကု အခေါင် ဏအ် ကီု ရ။ ပရေင်ဂစိုတ်ဒုဟ် ဂှ် ဒှ် အရာ မဖအောန် ရာဇဝတ် (Deterrence) ရ။
* '''လညာတ် ဒစးဒုင်:''' ဂကောံ မင်မဲ အခေါင်အရာမၞိဟ် မပ္တံကဵု '''အာမ်နဲသတဳ အေန်တာနေရှေန်နယ်''' (Amnesty International) တအ် ပတိုန် ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ပရေင်ဂစိုတ်ဒုဟ် ဝွံ ပလီုပလာ် အခေါင် လမျီု သဇိုင် ရ။ အလဵုအသဳ ဟွံမဲ အာဏာ သွက်ဂွံ ကေတ် လမျီု ညးဍုင်ကွာန်၊ တုဲ သၞောတ် သၞောဝ်ဓဝ် ဂှ် လဆောဝ် မှာရာ မာန် တုဲ မၞိဟ် ဟွံမဲ ဒုဟ် တအ် ဒး ဒုင် ဂစိုတ် အာ လေဝ် နွံ ရ။&lt;ref name=&quot;amnesty&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.amnesty.org/en/what-we-do/death-penalty/ |title=Death Penalty |publisher=Amnesty International |year=2021 |access-date=July 31, 2026}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ ဍုင် ဥရောပ သီုဖအိုတ် ကေုာံ ဍုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် (၁၀၀ ဍုင် ပြင်) ဂှ် ပလီု ထောအ် သၞောဝ် ဂစိုတ်ဒုဟ် (Abolished death penalty) တုဲယျ။

== ၅။ ပရေင်ဖျေဟ်ဗုင် (Abortion) ==
ပြသၞာ ကိစ္စဇၞော် မွဲပၠန် မဆက်စပ် ကု အခေါင် လမျီု ဂှ် ဒှ် '''ပရေင်ဖျေဟ်ဗုင်''' (Abortion) ရ။ ပေါဲသဳကၠဳ ဏအ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ပြသၞာ ဇၞော် မွဲ ဂှ် - &quot;လမျီု ကောန်မၞိဟ် ဝွံ စတင် နူ အခိင် လဵု ရဝ်؟&quot;

* '''လညာတ် ထံက်ဂလာန် လမျီု (Pro-Life):''' ညးမပတှ်ေ လညာတ် ဏအ် ဟီု ဒဒှ်ရ လမျီု ကောန်မၞိဟ် စတင် နူ အခိင် မတန်ဂဝ် (Conception) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ကောန်ၚာ် မနွံ ပ္ဍဲ ဗုင် မိ ဂှ် နွံကဵု အခေါင် လမျီု တုဲ ပရေင်ဖျေဟ်ဗုင် ဂှ် တုပ် ညံင် ပရေင်ဂစိုတ် မၞိဟ် ရ။
* '''လညာတ် ထံက်ဂလာန် ရုဲစှ် (Pro-Choice):''' ညးမပတှ်ေ လညာတ် ဏအ် ဟီု ဒဒှ်ရ အခေါင် သွက်ဂွံ ပိုင်ပြဳ ခန္ဓာကိုယ် ဇကု (Bodily autonomy) သွက် မိ ဂှ် ဒှ် အရာ အဓိက ရ။ ကောန်ၚာ် မဟွံဂွံ သၠးဂၠံဂဝ် ဏီ ဂှ် ဟွံမဲ ကု အခေါင် လမျီု ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ဏီ ရ။&lt;ref name=&quot;dworkin&quot;&gt;{{cite book |last=Dworkin |first=R. |title=Life's Dominion: An Argument About Abortion, Euthanasia, and Individual Freedom |publisher=Vintage Books |year=1994 |pages=50-65}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ဂစိုတ် သွက်ဂွံ ဗၠးဒဒိုက် ကေုာံ ယဲ (Euthanasia and Assisted Suicide) ==
'''ယူသနေယှာ''' (Euthanasia) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဂစိုတ် သွက်ဂွံ ဗၠးဒဒိုက် ဂှ် လေဝ် ဒှ် ပြသၞာ မဆက်စပ် ကု အခေါင် လမျီု ရ။ ကာလ မၞိဟ် မွဲမွဲ ကတဵုဒှ် ယဲ ဇၞော်ဇၞော် (ဥပမာ - ကေန်သာ လက္ကရဴ အိုတ်) မဟွံမာန် လွဳ တုဲ ဒး ဒုင် ဇာတ် ဒဒိုက် ဗွဲမလောန် မ္ဂး၊ ညးတအ် နွံ အခေါင် သွက်ဂွံ အာတ်မိက် အစာဂဥုဲ ညံင် ဂွံ ပချိုတ် ထောအ် ညးတအ် ညိ ဟာ؟

ပြသၞာ ဏအ် သဳကၠဳ အကြာ &quot;အခေါင် လမျီု&quot; (Right to life) ကေုာံ &quot;အခေါင် ဂစိုတ်&quot; (Right to die) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင်၊ ပရေင် ဏအ် ဒှ် အရာ မဟွံကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု နယ်သာလာန်၊ ဗေလ်ဂျဳယောမ်၊ ကေုာံ ကနေဒါ တအ် ဂှ်၊ ပရေင် ဏအ် ကလိဂွံ အခေါင် အတိုင် သၞောဝ် ပ္ဍဲ အကာဲအရာ မချိုတ်ပၠိုတ် မွဲ ရ။

== ၇။ ပရေင်စဵုဒၞာ ဍုင်၊ ပေါဲဗတိုက် ကေုာံ ပရေင်ပန်ပရာ ဗၠာဲရဲ (Law Enforcement and State Violence) ==
ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန် (War) ဟွံသေင်မ္ဂး အခိင် ဗၠာဲရဲ တအ် မင်မဲ ဓဝ်သၜိုဟ်၊ အခေါင် လမျီု ဝွံ ဒး ဒုင် ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် ရ။ 
* '''ပရေင်စကာ လွဟ် နူ ဗၠာဲရဲ:''' ဗၠာဲရဲ တအ် နွံ အခေါင် စကာ လွဟ် သွက်ဂွံ ဂစိုတ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ အကာဲအရာ မဒး စဵုဒၞာ လမျီု ညးတၞဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး လမျီု ဇကု သၟး ရ (Self-defense)။ ပရေင်ပန် ဂစိုတ် မၞိဟ် မဟွံမဲ ကု လွဟ် (Unarmed civilians) ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပလီုပလာ် အခေါင် လမျီု ဇၞော် အိုတ် မွဲ ရ။
* '''သၞောဝ် ပၞာန် (Law of War):''' ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန် ၜိုန်ရ ဂစိုတ် ရဲသၞာ ကလိဂွံ အခေါင် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ဂစိုတ် ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ (Civilians) တအ် ဂှ် ဒှ် ဒုဟ် ရာဇဝတ် ပၞာန် (War crimes) အတိုင် လိက်ကသုက် ဂျဳနဳဗာ (Geneva Conventions) ရ။

== ၈။ အခေါင် လမျီု ကေုာံ အခေါင် တိရစ္ဆာန် (Right to Life and Animal Rights) ==
အခေါင် လမျီု ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဆေင်စပ် ဆ ကောန်မၞိဟ် သၟး ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ တၠပညာ ဂကောံ မင်မဲ တိရစ္ဆာန် တအ် ပတိုန် ထ္ၜး လညာတ် ဒဒှ်ရ '''အခေါင် တိရစ္ဆာန်''' (Animal rights) လေဝ် ဒး ဒုင် စၟတ်သမ္တီ ကီု ရ။

တၠပညာ ဒဿန ပဳတာ သေန်ဂါ (Peter Singer) ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ တိရစ္ဆာန် တအ် လေဝ် တီ ဒဒိုက်၊ တီ ဂိ တုဲ ဍေဟ်တအ် လေဝ် နွံ ပၟိက် သွက်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပရေင်ဂစိုတ် တိရစ္ဆာန် သွက် စၞစ၊ သွက် ကပေါတ် ဟွံသေင်မ္ဂး သွက် သုတေသန ဂှ် လေဝ် သ္ဒး ဖအောန် ဖျေဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး စဵုဒၞာ ထေက် ရ။ ၜိုန်ရ သၞောဝ် ဂၠးတိ ဟွံစၟတ်သမ္တီ အခေါင် လမျီု သွက် တိရစ္ဆာန် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ဏီ ကီုလေဝ်၊ သၞောဝ် စဵုဒၞာ ဟွံကဵု ဍဵုဍိုက် တိရစ္ဆာန် (Animal cruelty laws) ဂှ် နွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;singer&quot;&gt;{{cite book |last=Singer |first=P. |title=Animal Liberation: A New Ethics for Our Treatment of Animals |publisher=New York Review/Random House |year=1975 |pages=10-25}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ လညာတ် ဒဿန ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် (Philosophical Perspectives) ==
အခေါင် လမျီု ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် နကဵု လညာတ် ဒဿန နာနာ သာ် -

* '''ဒဿန ယုတဳလဳတာရဳယာန် (Utilitarianism):''' လညာတ် ဏအ် အာရီုစွံ လတူ ဖဵု သွက် မၞိဟ် မဂၠိုင် အိုတ် ရ။ ညးလ္ၚဵု ဟီု ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ဂစိုတ် မၞိဟ် မွဲ တုဲ သွက်ဂွံ ရုဲ လမျီု မၞိဟ် လ္ၚီ မ္ဂး၊ အရာ ဂှ် ကၠောန် ထေက် ရ (Trolley problem)။
* '''ဒဿန ကာန် (Kantian Ethics):''' တၠပညာ အီမာနျူအဲ ကာန် (Immanuel Kant) ဟီု ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဒှ် &quot;တင်ရန်တၟအ် ပ္ဍဲ ဇကု&quot; (Ends in themselves) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မၞိဟ် မွဲမွဲ ဝွံ ဟွံထေက် ကု ပရေင်စကာ နဒဒှ် ကပေါတ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဖဵု ညးတၞဟ် တုဲ၊ လမျီု ကောန်မၞိဟ် ဂှ် နွံကဵု ၚုဟ်မး မသၠုင်အိုတ် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
အခေါင် လမျီု ဝွံ ဒှ် အခေါင် သဇိုင် အဓိက မဖန်ဇန် လဝ် ဂၠံင်တရဴ အခေါင်အရာမၞိဟ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ နူကဵု ခေတ် တမၠာ မစၟတ်သမ္တီ ပ္ဍဲ သာသနာ စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် တၟိ မချူ လဝ် ပ္ဍဲ လိက်ကသုက် ကုလသမဂ္ဂ (UN)၊ အခေါင် ဏအ် ဝွံ ဆက် တန်တဴ နဒဒှ် တင်ရန်တၟအ် ဇၞော် အိုတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ဂၠးတိ ဏအ် သ္ဒး ဆက် တဝ်စၞေဟ် ကု ပြသၞာ တၟိ တၟိ မပ္တံကဵု ဖဵုသက်ရောက် နူ အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) မာန် ပလီုပလာ် ပွဳပွူ မဂျိုင်တန်တဴ၊ ဉာဏ်စက် (AI) လွဟ် ပၞာန် မာန် ဂစိုတ် မၞိဟ် နကဵု အလဵုအလဵု (Autonomous weapons) ကေုာံ ပြသၞာ သၞောဝ် စပ်ကဵု ဇဳဝနည်းပညာ (Biotechnology) တအ် ရ။ ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ စဵုဒၞာ အခေါင် လမျီု ဝွံ ဒှ် တာလျိုင် သွက် ကောန်မၞိဟ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တၠ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဂၠးတိ မၜိုဟ်သြိုဟ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)
* [[လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာမၞိဟ် အလုံဂၠးတိ]] (Universal Declaration of Human Rights)
* [[ပရေင်ဂစိုတ်ဒုဟ်]] (Capital punishment)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ]] (International law)

{{Navbox
| name = Human Rights
| title = အခေါင်အရာ မၞိဟ် ကေုာံ သၠးပွး (Human Rights and Liberties)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = အခေါင် သဇိုင်ဂမၠိုင်
| list1 =
* [[အခေါင် လမျီု]] (Right to life)
* [[အခေါင် သၠးပွး]] (Liberty)
* [[အခေါင် ပရေင်တုပ်သၟဟ်]] (Equality)
* [[အခေါင် ဟီုတွံ]] (Freedom of speech)
| group2 = လိက်ကသုက် ကေုာံ ဂကောံ
| list2 =
* [[လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာမၞိဟ် အလုံဂၠးတိ]] (UDHR)
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[အာမ်နဲသတဳ အေန်တာနေရှေန်နယ်]] (Amnesty International)
| group3 = ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ပလီုပလာ်
| list3 =
* [[ပရေင်ဂစိုတ်ဒုဟ်]] (Capital punishment)
* [[ပရေင်ဂစိုတ် ပဠက် ဂကူ]] (Genocide)
* [[ပရေင်ဖျေဟ်ဗုင်]] (Abortion)
* [[ဒုဟ် ရာဇဝတ် ပၞာန်]] (War crime)
| group4 = တၠပညာ ကေုာံ ဒဿန
| list4 =
* [[ဂျောန် လံက်]] (John Locke)
* [[အီမာနျူအဲ ကာန်]] (Immanuel Kant)
* [[ဒဿန သၞောဝ်ဥပဒေ]] (Jurisprudence)
}}

[[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]
[[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ]]
[[Category:ဒဿန]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]</text>
      <sha1>4ut4yj4vqvm4w0vui0j01b5mjyti0lc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အခေါင် ဟီုတွံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11895</id>
    <revision>
      <id>56512</id>
      <timestamp>2026-07-31T06:11:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''အခေါင် ဟီုတွံ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''အခေါင် သၠးပွး မဟီုတွံ ကေုာံ ပတိုန်ထ္ၜး''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Freedom of speech'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Freedom of expression'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခေါင်အရာ သဇိုင် ကောန်မၞိဟ...&quot;</comment>
      <origin>56512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23818" sha1="0ypc06ii5bpk66l3w8vu7w81n1f4q2g" xml:space="preserve">'''အခေါင် ဟီုတွံ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''အခေါင် သၠးပွး မဟီုတွံ ကေုာံ ပတိုန်ထ္ၜး''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Freedom of speech'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Freedom of expression'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခေါင်အရာ သဇိုင် ကောန်မၞိဟ် (Fundamental human right) မွဲ မကဵု အခေါင် ကု ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ မွဲ သွက်ဂွံ ပတိုန်ထ္ၜး လညာတ်၊ စိုတ်ဓါတ်၊ ကေုာံ တင်ဂၞင် သီု ဟွံမဲ ကု ပရေင်ဖေက်လကိုတ်၊ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု (Censorship) ကေုာံ ပရေင်တက်ဒဏ် နူကဵု အလဵုအသဳ တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;barendt&quot;&gt;{{cite book |last=Barendt |first=E. |title=Freedom of Speech |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2005 |pages=1-12}}&lt;/ref&gt;

အခေါင် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မွဲ မာန် ရ။ ပ္ဍဲကဵု လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ (Universal Declaration of Human Rights - UDHR) ပိုဒ် ၁၉ ဂှ် လလောင်တြး လဝ် ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် နွံ အခေါင် သၠးပွး သွက်ဂွံ ဟီုတွံ ကေုာံ ပတိုန်ထ္ၜး လညာတ် ရ။ ဆဂး အခေါင် ဟီုတွံ ဝွံ ဟွံသေင် အခေါင် မဟွံမဲ ကု ပယျဵု အလုံစုံ (Absolute right) ပုဟ်။ ဍေဟ် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု လဝ် နကဵု သၞောဝ် ပ္ဍဲ ကိစ္စ လ္ၚဵု မပ္တံကဵု အရေဝ် ဖန်ဗဒှ် ပရေင်က္ဍုဟ်မၠေအ် (Hate speech)၊ ပရေင်ပလီုပလာ် ယၟု (Defamation)၊ ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် အန္တရာယ် ဂီုကၠီု ဍုင် ရ။

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အခေါင် ဟီုတွံ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သၞောဝ် ဂၠးတိ၊ ပယျဵု အခေါင်အရာ၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ခေတ် မဳဒဳယာ ဒဳဂျဳတေဝ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Article 19 UDHR.svg|thumb|right|300px|သင်္ကေတ ပိုဒ် ၁၉ နူကဵု လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ မထ္ၜး လဝ် အခေါင် သၠးပွး မဟီုတွံ ကေုာံ ပတိုန်ထ္ၜး။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;အခေါင် ဟီုတွံ&quot; (Freedom of speech) ဂှ် ဒှ် အခေါင် မဟီု၊ မချူ၊ မပတိုန်ထ္ၜး လညာတ် ဇကု နကဵု ရုပ်၊ ရမ္သာင်၊ လိက်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကွတ်ပညာ နာနာ သာ် သီု ဟွံဒး ဒုင် ဆေဝ်ဒဝ် နူကဵု ညးတၞဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအသဳ ရ။

ဝေါဟာရ မွဲပၠန် မဆက်စပ် ဒၟံင် ဂှ် ဒှ် &quot;အခေါင် သၠးပွး မပတိုန်ထ္ၜး&quot; (Freedom of expression) ရ။ ဝေါဟာရ ဏအ် နွံ အဓိပ္ပါယ် လှဲလး နူကဵု အခေါင် ဟီုတွံ ဓမ္မတာ တုဲ ဍေဟ် ပါလုပ် သီုကဵု ပရေင်ဂၠာဲ၊ ပရေင်ဒုင်ကေတ်၊ ကေုာံ ပရေင်ပလံင် ဗစိုပ် တင်ဂၞင် ကေုာံ လညာတ် သီုဖအိုတ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞောဝ် ဂၠးတိ မ္ဂး၊ အခေါင် ဏအ်ဝွံ ဒှ် အခေါင် မဒး နွံ လၟိုန် သွက်ဂွံ မင်မဲ အခေါင်အရာ မၞိဟ် သၟေဟ် တအ် ရ။ 

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Origins) ==
လညာတ် ပရူ အခေါင် ဟီုတွံ ဝွံ စတင် ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greece) ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင် အေတိန် (Athens)၊ ညးတအ် စကာ ဝေါဟာရ &quot;ပါရေသဳယျာ&quot; (Parrhesia) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဟီုတွံ သီုဖအိုတ် သီု ဟွံမဲ ကု ပရေင်ဖေက်လကိုတ်&quot; နဒဒှ် သဇိုင် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဍုင် ညးတအ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဥရောပ ခေတ် ပညာ လျး (Enlightenment Age)၊ လညာတ် ဏအ် ထပ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ရ။
* '''ဂျောန် မဳလ်တောန် (John Milton):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၄၄ ညး ချူ လိက် ''Areopagitica'' မဒစးဒုင် သၞောဝ် ကၟာတ်လဒဵု လိက် (Licensing) ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန်။
* '''[[ဂျောန် သတူးအာတ် မဳလ်]] (John Stuart Mill):''' ပ္ဍဲ လိက် ''On Liberty'' (၁၈၅၉) ညး ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု လညာတ် မွဲမွဲ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပၠံင်ၜး အခေါင် မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ရ၊ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး လညာတ် မဒး ဒုင် ကၟာတ် ဂှ် မာန် ဒှ် လညာတ် ဍာံ (Truth) ရ။&lt;ref name=&quot;mill&quot;&gt;{{cite book |last=Mill |first=J. S. |title=On Liberty |publisher=John W. Parker and Son |year=1859 |pages=20-35}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သၞောဝ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ (International Human Rights Law) ==
အခေါင် ဟီုတွံ ဝွံ ဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ စဵုဒၞာ လဝ် နကဵု လိက်ကသုက် ကေုာံ သၞောဝ် ဂၠးတိ အဓိက ဂမၠိုင် ရ။

# '''လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ (UDHR - 1948):''' ပိုဒ် ၁၉ ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ဇၟာပ် မၞိဟ် နွံ အခေါင် သၠးပွး မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကေုာံ ပတိုန်ထ္ၜး လညာတ်။&quot;
# '''လိက်ကသုက် အခေါင်အရာ ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် (ICCPR - 1966):''' ပိုဒ် ၁၉ (၂) ဂှ် ထပ် ပခိုင် ကဵု အခေါင် သၠးပွး မပတိုန်ထ္ၜး လညာတ် (Freedom of expression) တုဲ သီု ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ အခေါင် ဏအ် ဖြတ် ကၠောမ် ပယျဵု ဍုင် မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;udhr&quot;&gt;{{cite web |author=United Nations |title=Universal Declaration of Human Rights |url=https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights |year=1948 |access-date=July 31, 2026}}&lt;/ref&gt;

သၞောဝ် တအ် ဏအ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ သွက်ဂွံ ချူ စုတ် အခေါင် ဟီုတွံ ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitution) ဍုင် ညးတအ် ရ။

== ၄။ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ကေုာံ ပယျဵု အခေါင်အရာ (Limitations and Boundaries) ==
ၜိုန်ရ အခေါင် ဟီုတွံ ကိစ္စဇၞော် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဟွံသေင် အခေါင် အလုံစုံ (Not absolute) ရ။ သၞောဝ် ဂၠးတိ (ICCPR ပိုဒ် ၁၉ (၃)) ကဵု အခေါင် ကု အလဵုအသဳ သွက်ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု အခေါင် ဏအ် ယဝ်ရ ဍေဟ် ဒး ကာကွယ် အခေါင်အရာ ညးတၞဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂီုကၠီု ဍုင် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ အရေဝ် မဒး ဒုင် ကၟာတ်လဒဵု ကေုာံ သၞောတ် ပယျဵု
|-
! ဂကူ အရေဝ် (Type of Speech)
! ပွံက် ကေုာံ ဟိုတ် မဒး ကၟာတ်
! ဥပမာ
|-
| '''အရေဝ် ဖန်ဗဒှ် ပရေင်က္ဍုဟ်မၠေအ်''' (Hate Speech)
| အရေဝ် မဍဵုဍိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပကဵု ညံင် ဂွံ ဒးဒုင် က္ဍုဟ်မၠေအ် ဟိုတ်နူ ဂကူ၊ ဘာသာ၊ လိင်။
| ဟီုတွံ ညံင် ဂွံ ဂစိုတ် ဂကူ မွဲမွဲ။
|-
| '''ပရေင်ပလီုပလာ် ယၟု''' (Defamation/Libel)
| အရေဝ် ဍာံဟွံသေင် မပကဵု ညံင် စရာဲ ကေုာံ ယၟု ညးတၞဟ် ဂွံ လီုလာ်။
| ချူ လိက် မုသာ လတူ သတင်းစာ ညံင် ပူဂိုလ် မွဲ ဂွံ ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက်။
|-
| '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် အန္တရာယ်''' (Incitement to Violence)
| အရေဝ် မစန်ဒက် ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ကၠောန် ပရေင်ပကီုပရာပ် ဓမ္မတာ (Imminent lawless action)။
| ကော် ညးဍုင်ကွာန် ညံင် ဂွံ စံင် ရုင် အလဵုအသဳ လၟုဟ်။
|-
| '''ဂီုကၠီု ဍုင်''' (National Security)
| တင်ဂၞင် ဓလုက် ဍုင် မယဝ်ရ တိတ် အာ မ္ဂး မာန် ဖန်ဗဒှ် အန္တရာယ် ကု ဍုင်။
| ပတိတ် စရင် ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ လွဟ် ဓလုက် ဍုင် ကု သၞ။
|}
&lt;ref name=&quot;feldman&quot;&gt;{{cite book |last=Feldman |first=D. |title=Civil Liberties and Human Rights in England and Wales |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2002 |pages=750-760}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ အခေါင် ဟီုတွံ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Freedom of Speech and Politics) ==
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် '''[[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]]''' (Democracy) မ္ဂး၊ အခေါင် ဟီုတွံ ဝွံ ဒှ် &quot;ကျာ လမျီု&quot; ရ။ ယဝ်ရ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဟွံမဲ အခေါင် ဟီု ပါ်ပဲါ အလဵုအသဳ မ္ဂး၊ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မာန် လီုလာ် အာ ပြဟ် ရ။

* '''အခေါင် ပါ်ပဲါ (Right to Criticize):''' ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဒး နွံ အခေါင် ပါ်ပဲါ ကမၠောန် အလဵုအသဳ ကေုာံ ဝန်ဇၞော် တအ် သီု ဟွံဒး ဒုင် ဖျေဟ် ထံင်။
* '''အခေါင် ဒစးဒုင် (Right to Dissent):''' ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peaceful protest) ဂှ် ဒှ် အခေါင် သၠးပွး မပတိုန်ထ္ၜး မွဲ ဂကူ ရ။ သၞောတ် တၠအာဏာ (Authoritarianism) ဗွဲမဂၠိုင် ကၟာတ်လဒဵု အခေါင် ဏအ် သွက်ဂွံ မင်မဲ အဝဵု ဇကု ရ။

== ၆။ အခေါင် ဟီုတွံ ကေုာံ မဳဒဳယာ (Freedom of Speech and Media) ==
အခေါင် ဟီုတွံ ကေုာံ '''အခေါင် မဳဒဳယာ''' (Freedom of the press) ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဇြိုဟ်နက် ရ။ မဳဒဳယာ ကေုာံ ညးပရိုင် တအ် ဒှ် မၞိဟ် မစၟတ်မင် (Watchdog) အလဵုအသဳ ကေုာံ ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် တအ် ရ။

ယဝ်ရ အလဵုအသဳ ကၟာတ်လဒဵု မဳဒဳယာ (Censorship of the press) မ္ဂး၊ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဟွံဂွံ တီ တင်ဂၞင် ဍာံ ကေုာံ ပရေင်အဂတိ (Corruption) မကတဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍုင် ရ။ ဂကောံ မပ္တံကဵု ရဲပရိုင် ဟွံမဲ ကု ပယျဵု (Reporters Without Borders) တအ် ပတိတ် ဒၟံင် စရင် စၟတ်သမ္တီ အခေါင် မဳဒဳယာ ဂၠးတိ (World Press Freedom Index) ဇၟာပ် သၞာံ သွက်ဂွံ ထ္ၜး အကာဲအရာ အခေါင် ဟီုတွံ ပ္ဍဲ ဍုင် နာနာ သာ် ရ။

== ၇။ ခေတ် အင်တာနက် ကေုာံ မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် (Internet Age and Social Media) ==
ပ္ဍဲကဵု ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ၊ '''[[အင်တာနက်]]''' (Internet) ကေုာံ '''ဆိုရှယ် မဳဒဳယာ''' (Social media) မပ္တံကဵု ဖေ့စ်ဘုတ် (Facebook)၊ တွစ်တာ/X (Twitter/X) တအ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဗီုပြင် ပရေင်ဟီုတွံ အလုံစုံ ရ။

* '''ပရေင်လောဲသွာ (Accessibility):''' မၞိဟ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တၠ မာန် ဖန်ဗဒှ် ကေုာံ တြး ပတိတ် လညာတ် ဇကု ကု ဂၠးတိ ပ္ဍဲ အခိင် မွဲ ခဏ ဓဝ်။
* '''ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု တၟိ (New Censorship):''' အလဵုအသဳ လ္ၚဵု စကာ နည်းပညာ သွက်ဂွံ ကၟာတ် အင်တာနက် (Internet blackout) ဟွံသေင်မ္ဂး ကၟာတ်လဒဵု ဝပ်သာ် မဟွံကိတ်ညဳ ကု ညးတအ် (ဥပမာ - သၞောတ် Great Firewall ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက်)။
* '''အဝဵု ကုမ္ပဏဳ (Corporate Power):''' ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ်၊ ကုမ္ပဏဳ ပုဂ္ဂလိက ဇၞော်ဇၞော် (Tech giants) တအ် နွံ အာဏာ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ အရေဝ် လဵု ဟီု ဂွံ၊ အရေဝ် လဵု ဒး ဒုင် ပလီု ထောအ် (Content moderation) ရ။&lt;ref name=&quot;ash&quot;&gt;{{cite book |last=Ash |first=T. G. |title=Free Speech: Ten Principles for a Connected World |publisher=Yale University Press |year=2016 |pages=105-120}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပြသၞာ ပ္ဍဲ ခေတ်တ္ၚဲဏအ် (Challenges and Issues in the Modern Era) ==
ၜိုန်ရ အင်တာနက် ကဵု အခေါင် လှဲလး ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ပြသၞာ တၟိ တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် -

# '''ပရိုင် ဍာံဟွံသေင် (Fake News / Disinformation):''' ပရေင်တြး ပရိုင် မုသာ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ဟွံသေင်မ္ဂး ပြံင်လှာဲ ပရေင်မဲ ရုဲစှ်။ 
# '''Cancel Culture (ယေန်သၞာင် ကၟာတ်လဒဵု ပူဂိုလ်):''' ယဝ်ရ ပူဂိုလ် မွဲ ဟီု အရေဝ် ဟွံကိတ်ညဳ ကု လညာတ် ဂကောံ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး၊ ညးဂှ် မာန် ဒး ဒုင် ကၟာတ်လဒဵု နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် (Ostracism) ကေုာံ ဒး ဒတုံ လာ် ကမၠောန် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ သွက် အခေါင် ဟီုတွံ ပ္ဍဲ အဆံင် ဂကောံမၞိဟ် ရ။
# '''Deepfakes (ရုပ်ဒမျိုင် မုသာ):''' စကာ ဉာဏ်စက် (AI) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ရုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ရမ္သာင် ပူဂိုလ် မွဲ ညံင် ဂွံ တုပ် ဍာံဍာံ တုဲ ပလီုပလာ် ယၟု ညးတအ်။

== ၉။ အကာဲအရာ ပ္ဍဲ ဍုင်နာနာ (Situation in Different Countries/Regions) ==
အကာဲအရာ အခေါင် ဟီုတွံ ဝွံ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ -

* '''ဍုင်အမေရိကာန်:''' နွံကဵု သၞောဝ် ပလေဝ်ပလေတ် ပထမ (First Amendment) မကဵု အခေါင် ဟီုတွံ ဗွဲမလှဲလး အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။ အရေဝ် က္ဍုဟ်မၠေအ် (Hate speech) ဗွဲမဂၠိုင် လေဝ် ဂွံ ဒုင် စဵုဒၞာ လဝ် နကဵု သၞောဝ် ဏအ် ရ (ယဝ်ရ ဍေဟ် ဟွံဖန်ဗဒှ် အန္တရာယ် ဓမ္မတာ)။
* '''ရးဥရောပ:''' ကဵု အခေါင် သၠးပွး ကီုလေဝ်၊ ညးတအ် နွံ သၞောဝ် မတဝ်စၞေဟ် ကု အရေဝ် က္ဍုဟ်မၠေအ် တေင်တေင် ကြပ်ကြပ် ရ (ဥပမာ - ဍုင်ဂျာမနဳ ကၟာတ်လဒဵု လညာတ် မထံက်ဂလာန် နာဇြဳ)။
* '''ဍုင်တၠအာဏာ:''' မပ္တံကဵု ဍုင်ကြုက်၊ ရုရှာ၊ မြန်မာ၊ ကေုာံ ဍုင်ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ တအ် ဂှ် ကၟာတ်လဒဵု အခေါင် ဟီုတွံ ဇြိုဟ်နက် တုဲ၊ မၞိဟ် မပါ်ပဲါ အလဵုအသဳ တအ် ဒး ဒုင် ဖျေဟ် ထံင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒး ဒုင် ဂစိုတ် မာန် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
အခေါင် ဟီုတွံ ဝွံ ဒှ် &quot;ဇုတ်&quot; သွက် လညာတ် သၠးပွး၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တီထွင်၊ ကေုာံ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မွဲ ရ။ သီု ဟွံမဲ ကု အခေါင် ဏအ် မ္ဂး၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ခိုဟ်ဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ကတဵုဒှ် ဟွံမာန် ပုဟ်။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ပေါဲဗတိုက် သွက် အခေါင် ဟီုတွံ ဝွံ သ္ဒး ဆက် အာ လတူ လေဟာပြင် အင်တာနက် (Digital space) ရောင်။ ပရေင်ပညဳပညပ် အကြာ ပရေင်မင်မဲ သၠးပွး လညာတ် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ ဂကောံမၞိဟ် နူကဵု ပရိုင် မုသာ ကေုာံ အရေဝ် က္ဍုဟ်မၠေအ် ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ အဓိက သွက် အလဵုအသဳ၊ ကုမ္ပဏဳ နည်းပညာ၊ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် သ္ဒး ဖြေစှ် မွဲစွံ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု]] (Censorship)
* [[ဆိုရှယ် မဳဒဳယာ]] (Social media)
* [[လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ]] (Universal Declaration of Human Rights)

{{Navbox
| name = Human Rights
| title = အခေါင်အရာ မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်သၠးပွး (Human Rights and Civil Liberties)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = အခေါင်အရာ သဇိုင်ဂမၠိုင်
| list1 =
* [[အခေါင် ဟီုတွံ]] (Freedom of speech)
* [[အခေါင် လျိုင်ပတှ်ေ]] (Freedom of religion)
* [[အခေါင် ကောံသၟဟ်]] (Freedom of assembly)
* [[အခေါင် မဳဒဳယာ]] (Freedom of the press)
| group2 = လိက်ကသုက် ကေုာံ သၞောဝ်
| list2 =
* [[လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ]] (UDHR)
* [[လိက်ကသုက် အခေါင်အရာ ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်]] (ICCPR)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] (Constitution)
| group3 = ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ဆေဝ်ဒဝ်
| list3 =
* [[ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု]] (Censorship)
* [[အရေဝ် ဖန်ဗဒှ် ပရေင်က္ဍုဟ်မၠေအ်]] (Hate speech)
* [[ပရေင်ပလီုပလာ် ယၟု]] (Defamation)
* [[ပရိုင် ဍာံဟွံသေင်]] (Fake news)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Politics)
}}

[[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]
[[Category:ဒဳမဝ်ကရေသဳ]]
[[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]</text>
      <sha1>0ypc06ii5bpk66l3w8vu7w81n1f4q2g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11896</id>
    <revision>
      <id>56513</id>
      <timestamp>2026-07-31T06:14:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Censorship'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် မပလီုပလာ်၊ ကၟာတ်လဒဵု၊ ထိင်ဒဝ်၊ ကေုာံ လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်စၟတ် လတူ လိက်ပတ်၊ ရမ္...&quot;</comment>
      <origin>56513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25859" sha1="qmmkiyqlx192591rp6778027scrq2kt" xml:space="preserve">'''ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Censorship'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် မပလီုပလာ်၊ ကၟာတ်လဒဵု၊ ထိင်ဒဝ်၊ ကေုာံ လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်စၟတ် လတူ လိက်ပတ်၊ ရမ္သာင် ဟီုဂး၊ ပရေင်စၞောန်ထ္ၜး ကေုာံ တင်ဂၞင် ပရိုင် နာနာ မပတိတ် ထ္ၜး ကု ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ ပရေင်ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ လညာတ် ဒဒှ်ရ တင်ဂၞင် လ္ၚဵု တအ် ဂှ် မာန် ကဵု အန္တရာယ် (Harmful)၊ ဟွံကိတ်ညဳ ကု စံပၞောန် ဂကောံမၞိဟ် (Objectionable)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံကိတ်ညဳ ကု ဒ္ဂေတ် လၟေင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သာသနာ တအ် ရ။

ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ကၠောန်ဗဒှ် နူကဵု အလဵုအသဳ ဍုင်၊ အေန်သတဳကျူရှေန် သာသနာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ ကမ္မဏဳ ဇၞော်ဇၞော် တအ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် လညာတ် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် ညးဍုင်ကွာန် ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မ္ဂး '''[[အခေါင်ဟီုဂး ဗၠးၜး]]''' (Freedom of speech) ဂှ် ဒှ် အခေါင်အရာ သဇိုင် မွဲ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အပိုင်အခြာ (ဥပမာ - ကၟာတ်လဒဵု လိက် ရာဇဝတ် ကောန်ၚာ်၊ တင်ဂၞင် ကေက်သကာ) ဂှ် ဆက် နွံ ဒၟံင် ဏီ ရ။&lt;ref name=&quot;newth&quot;&gt;{{cite book |last=Newth |first=M. |title=The Long History of Censorship |publisher=Beacon Press |year=2010 |pages=15-28}}&lt;/ref&gt;

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဟိုတ် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ်၊ နဲကဲ မစကာ၊ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ်၊ ကေုာံ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ပ္ဍဲ ခေတ် အင်တာနက် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Censorship_symbol.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် သင်္ကေတ မထ္ၜး ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ရမ္သာင် ကေုာံ အခေါင်ဟီုဂး မဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု လဝ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု&quot; (Censorship) ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် လာတ္တေန် &quot;censor&quot; မဒှ် ယၟု အရာဝုတ် ရဝ်မ တြေံ ညးမနွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ စရင် မၞိဟ် ကေုာံ မင်မဲ ဒ္ဂေတ် သိက္ခာ ညးဍုင်ကွာန် (Public morality) ရ။ 

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မကၟာတ် ပလီု ထောအ် ပရိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် ရုပ်ဝတ္ထု မပ္တံကဵု လိက်အုပ်၊ ပရိုင် ဂျာနေဝ်၊ ရုပ်ဒမျိုင်၊ ကေုာံ လိက် လတူ အင်တာနက် မဟွံကိတ်ညဳ ကု ပၟိက်ဆန္ဒ တၠအာဏာ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မွဲမွဲ ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက ဂှ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင် လညာတ် မဒစးဒုင် (Dissenting views) တအ် ဟွံဂွံ ပြးဇး အာ ပ္ဍဲ အကြာ ညးဍုင်ကွာန် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် မွဲစွံ ကု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ဍုင် ကွာန် ရ -

* '''ခေတ် တမၠာ (Ancient Times):''' ပ္ဍဲ ဍုင် ဂရိတ် (Greece)၊ တၠပညာ သဝ်ကရေတ် (Socrates) ဒးဒုင် ဖျေဟ် ဒုဟ် ဂစိုတ် ဟိုတ်နူကဵု ညး ဟီုဂး လညာတ် ဒဿန မပလီုပလာ် စိုတ်ဓါတ် သၟတ် တအ် ရ (၃၉၉ ဘဳသဳ)။
* '''ခေတ် လဒေါဝ် ကေုာံ ခေတ် စက် ပတိတ် လိက် (Middle Ages and Printing Press):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၄၄၀၊ ကြဴနူ ယဝ်ဟာန် ဂူတေန်ဗာက် (Johannes Gutenberg) ခၞံဗဒှ် စက် ပတိတ် လိက် (Printing press) တုဲ၊ လိက်ပတ် တအ် ပြးဇး အာ ပြဟ် ဗွဲမလောန် ရ။ သာသနာ ကာတ္တလေတ် ရဝ်မ (Catholic Church) တအ် ဖေက် အာဏာ ညးတအ် လီု တုဲ ပတိတ် လိက်စရင် '''အေန်ဒက် လဳဗရဝ်ရမ် ပရဝ်ဟဳဗဳတဝ်ရမ်''' (Index Librorum Prohibitorum) မဒှ် စရင် လိက် မဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု ရ။&lt;ref name=&quot;oboler&quot;&gt;{{cite book |last=Oboler |first=E. M. |title=Defending Intellectual Freedom: The Library and the Censor |publisher=Greenwood Press |year=1981 |pages=45-56}}&lt;/ref&gt;
* '''ခေတ် ၜါစှ် ဗွဝ်ကၠံ (20th Century):''' သၞောတ် တၠအာဏာ မပ္တံကဵု နာဇြဳ ဂျာမနဳ (Nazi Germany) ကေုာံ သဵုဗိယေတ် (Soviet Union) တအ် စကာ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု နဒဒှ် လွဟ် မဟာဗျူဟာ သွက်ဂွံ ထိင် လညာတ် ညးဍုင်ကွာန် အလုံ ဍုင် (Totalitarianism) ရ။ ညးတအ် စံင် ပလီု လိက်၊ ဖျေဟ် ထံင် အစာ ချူ လိက် တအ် ရ။

== ၃။ ဟိုတ် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် (Motivations and Objectives) ==
ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ တင်ရန်တၟအ် အဓိက နာနာ သာ် ရ -

# '''ပရေင်ဂီုကၠီု ဍုင် (National Security):''' ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ကၟာတ်လဒဵု တင်ဂၞင် ပၞာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ရေင်တၠုင် လိက် ပရိုင် မဆက်စပ် ကု ပရေင်စဵုဒၞာ သွက်ဂွံ ဝေင်ပါဲ ပရေင်ထကးပြး ကေုာံ ဘဲ သၞ။
# '''ပရေင်ထိင်ဒဝ် စိုတ်ဓါတ် (Moral Control):''' သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကောန်ၚာ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် နူကဵု တင်ဂၞင် မပ္တံကဵု ဒ္ဂေတ် လိင် (Pornography)၊ ပရေင်ပကီုပရာပ် (Violence)၊ ကေုာံ ရာဇဝတ်။
# '''ပရေင်မင်မဲ သာသနာ (Religious Protection):''' ညံင် ဟွံဂွံ ဟီု ပလီုပလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒစးဒုင် ကု သာသနာ (Blasphemy)။
# '''ပရေင်မင်မွဲ အာဏာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Power):''' ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် မစကာ ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ သၞောတ် အလဵုအသဳ တၠအာဏာ သွက်ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု လညာတ် မဒစးဒုင် (Opposition) တုဲ မင်မဲ အာဏာ ဇကု လအ်လ ရ။

== ၄။ ဂကူ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵုဂမၠိုင် (Types of Censorship) ==
ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ဂကူ အဓိက ၄ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ (Type)
! ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ
|-
| '''ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန်''' (Political Censorship)
| အလဵုအသဳ မကၟာတ်လဒဵု ပရိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး လညာတ် မမာန် ပကဵု ညံင် အာဏာ ညးတအ် ဂွံ ဍိုန်လျ။ လညာတ် မဒစးဒုင် သီုဖအိုတ် ဒးဒုင် ပလီု။
| ကၟာတ် မဳဒဳယာ၊ ဖျေဟ် ထံင် အစာ ပရိုင် မဟီု ဒုဟ် အလဵုအသဳ (ဥပမာ ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက်၊ ဍုင်ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ)။
|-
| '''ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု သာသနာ''' (Religious Censorship)
| ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ကပေါတ် မဒစးဒုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံရှ်ေသှ်ေ ကု လညာတ် သာသနာ မွဲမွဲ။
| လိက် စရင် ပလီု သာသနာ (Index Librorum Prohibitorum)၊ ပရေင်ဖျေဟ် ဒုဟ် မၞိဟ် မဟီု ပလီု ကျာ်။
|-
| '''ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု သိက္ခာ''' (Moral Censorship)
| ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ရုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး လိက် မဟွံကိတ်ညဳ ကု စံပၞောန် သိက္ခာ ဂကောံမၞိဟ် မွဲမွဲ။
| ကၟာတ်လဒဵု လိက် ရုပ် အဝဲ လိင် (Pornography)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ရုပ်ဒမျိုင် မနွံကဵု ဆီ စှ်ေ သ္ကာတ်မြဟ်။
|-
| '''ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ကမ္မဏဳ''' (Corporate Censorship)
| ဂကောံ ကမ္မဏဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမပိုင် မဳဒဳယာ တအ် ကၟာတ်လဒဵု ပရိုင် မမာန် ပကဵု ညံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ညးတအ် ဂွံ လီုလာ်။
| ကုမ္ပဏဳ ပရိုင် ဟွံချူ လိက် ပရိုင် မဒစးဒုင် ကု ကုမ္ပဏဳ မကဵု သြန် သွက် ကြော်ငြာ (Advertisers)။
|}

== ၅။ နဲကဲ ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် (Methods and Mechanisms) ==
နဲကဲ မစကာ ပ္ဍဲ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ဝွံ နွံ ဗွဲမဂၠိုင်၊ တုဲ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ အာ အတိုင် ခေတ် နည်းပညာ ရ။

* '''ပရေင်သ္ၚေဝ်စၟတ် ကၠာ ဟွံပတိတ် (Pre-publication Censorship):''' လိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရိုင် သီုဖအိုတ် သ္ဒး ဒုင် သ္ၚေဝ်စၟတ် နူ ဌာန အလဵုအသဳ ကၠာ ဟွံဂွံ တက် တြး။ 
* '''ပရေင်ဖျေဟ် ဒုဟ် လက္ကရဴ (Post-publication Punishment):''' ပတိတ် လိက် အခေါင် နွံ ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ လိက် ဂှ် ဟွံကိတ်ညဳ မ္ဂး ညးမချူ ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမပတိတ် ဂှ် ဒးဒုင် ဖျေဟ် ထံင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒး ကဵု သြန် ဒဏ် ရ။
* '''ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု (Self-Censorship):''' ဏအ်ဂှ် ဒှ် နဲကဲ မဖေက်ဂၟံက် အိုတ် ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ဖေက် ဘဲ ဒဏ် အလဵုအသဳ၊ အစာ ချူ လိက်၊ အစာ ပရိုင်၊ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် တအ် အလဵုဇကု ညးတအ် ထိင်ဒဝ် ထောအ် ဟွံချူ ဟွံဟီု ပရူ မဆက်စပ် ကု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရူ မသ္ကာတ်မြဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;pech&quot;&gt;{{cite journal |last=Pech |first=G. |title=Censorship and Freedom of Expression in the Modern Era |journal=Journal of Political Philosophy |volume=28 |issue=3 |pages=301-320 |year=2020}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ပ္ဍဲ ခေတ် အင်တာနက် (Internet Censorship) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ်၊ အင်တာနက် (Internet) ဒှ် ဒၞာဲ မပြးဇး လညာတ် ပြဟ် အိုတ် တုဲ၊ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု လတူ အင်တာနက် လေဝ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ဗွဲမဇၞော် ကီု ရ။

* '''မဟာ တိုင် ဍုင်ကြုက် (Great Firewall of China):''' ဍုင်ကြုက် ဒှ် ဍုင် မနွံကဵု သၞောတ် ကၟာတ်လဒဵု အင်တာနက် မခိုင်ကၠိုက် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ညးတအ် ကၟာတ်လဒဵု ဝက်ပ်သာက် (Websites) ညးဍုင်သ္အာင် မပ္တံကဵု Facebook, Google, YouTube ကေုာံ Wikipedia လ္ၚဵု တအ် ရ။ 
* '''နဲကဲ အင်တာနက်:''' အလဵုအသဳ တအ် စကာ နဲကဲ မပ္တံကဵု IP Blocking, DNS filtering, ကေုာံ Deep Packet Inspection သွက်ဂွံ စၟတ်မင် ကေုာံ ကၟာတ် ထောအ် မလိက် ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်ပရိုင် မဒစးဒုင် ညးတအ် ရ။
* '''ပရေင်ပလီု အဆက် (Internet Shutdowns):''' ပ္ဍဲ အခိင် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ထ္ၜးဆန္ဒ၊ အလဵုအသဳ လ္ၚဵု တအ် ဖြတ် ထောအ် လာင် အင်တာနက် အလုံ ဍုင် သွက်ဂွံ ဝေင်ပါဲ ပရေင်ဆက်စပ် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;deibert&quot;&gt;{{cite book |last=Deibert |first=R. |author2=Palfrey, J. |author3=Rohozinski, R. |author4=Zittrain, J. |title=Access Controlled: The Shaping of Power, Rights, and Rule in Cyberspace |publisher=MIT Press |year=2010 |pages=105-120}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Impact on Society and Politics) ==
ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဇၞော် ရ -

* '''ပရေင်ဆောမ်လေင် သုတ (Loss of Knowledge):''' ကာလ လိက် ကေုာံ လညာတ် တအ် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု မ္ဂး၊ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဟွံကလိဂွံ တင်ဂၞင် မဍာံပြ တုဲ လညာတ် ဗ္တောန် ပညာ ညးတအ် က္ဍန် အာ ရ။
* '''ပရေင်ထိင် ပရိုင် ဍုင် (Control of Narrative):''' အလဵုအသဳ တၠအာဏာ တအ် စကာ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု တုဲ ပတိတ် ဆ ပရိုင် မခိုဟ် သွက် ညးတအ် သၟး (Propaganda) ရ။ ဏအ် ပကဵု ညံင် ညးဍုင်ကွာန် ဂွံ ကၠိုဟ် ဗၠေတ် လတူ အကာဲအရာ ဂၠးတိ ရ။
* '''ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ဟွံမဲ (Lack of Accountability):''' ကာလ မဳဒဳယာ တအ် စၟတ်စောဲ ဟွံမာန် မ္ဂး၊ ပရေင်အဂတိ (Corruption) ကေုာံ ပရေင်ရပ်စပ် အာဏာ ဗၠေတ်ဗၠေတ် တအ် ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် တိုန် ရ။

== ၈။ အခေါင်အရာ ကေုာံ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် (Human Rights and Resistance) ==
အတိုင် လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ဂၠးတိ (Universal Declaration of Human Rights) ပိုဒ် ၁၉ မ္ဂး၊ '''&quot;ဇၟာပ် မၞိဟ် နွံ အခေါင် သၠးပွး သွက်ဂွံ ဖျေဟ် လညာတ် ကေုာံ ဟီုဂး ဗၠးၜး&quot;''' ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု (ဗွဲမဂၠိုင်) ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပလီုပလာ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် သဇိုင် ရ။

သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ဂှ်၊ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဖန်ဗဒှ် နဲကဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -
* '''VPN ကေုာံ Tor:''' ပ္ဍဲ အင်တာနက်၊ ညးဍုင်ကွာန် စကာ VPN (Virtual Private Network) ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် Tor သွက်ဂွံ အောပ်ဗလး ဒၞာဲ ဇကု တုဲ တတ် ကၠောမ် အာ မဟာ တိုင် ကၟာတ်လဒဵု တအ် မာန် ရ။
* '''သာဲမီဒတ် (Samizdat):''' ပ္ဍဲ ခေတ် သဵုဗိယေတ်၊ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ကၠတ် တက် လိက် မဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု တုဲ တြး အကြာ ညးမွဲ ကု ညးမွဲ ဗွဲမဓလုက် ရ။

== ၉။ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ပ္ဍဲ ဒေသနာနာ (Censorship Around the World) ==
အကာဲအရာ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ဝွံ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် အတိုင် ဒေသ ကေုာံ သၞောတ် ဍုင် တအ် ရ -

* '''ဍုင် တၠအာဏာဂမၠိုင် (Authoritarian Regimes):''' မပ္တံကဵု ဍုင်ကိုဝ်ရဳယျာ သၟဝ်ကျာ (North Korea)၊ ဍုင်အဳရာန် (Iran)၊ ကေုာံ ဍုင်ကြုက် တအ် ဂှ် ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု နွံ သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ အလဵုအသဳ ပိုင်ပြဳ မဳဒဳယာ သီုဖအိုတ် တုဲ ကၟာတ် လာင် အင်တာနက် နူ ဂၠးတိမ္ၚး ရ။
* '''ဍုင် ဒဳမဝ်ကရေသဳဂမၠိုင် (Democratic Regimes):''' ဍုင် မပ္တံကဵု အမေရိကာန်၊ ရးဥရောပ တအ် ဂှ် အခေါင်ဟီုဂး ဗၠးၜး နွံ သၠုင် ရ။ ဆဂး ညးတအ် လေဝ် နွံ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အပိုင်အခြာ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ရာဇဝတ် မပ္တံကဵု လိက် ဟီု ပကဵု ညံင် ဂွံ ဒှ် ပေါဲဗတိုက် (Hate speech) ကေုာံ ပရေင်လီုလာ် ကောန်ၚာ် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;macam&quot;&gt;{{cite book |last=Macam |first=J. |title=Internet Censorship and Freedom of Speech |publisher=Oxford University Press |year=2018 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ဝွံ ဒှ် ပေါဲပြိုင်ပ္ကာန် အကြာ လညာတ် မဒး လွဳလွတ် ညံင် ဂွံ ဗၠးၜး (Freedom of information) ကေုာံ အာဏာ မမိက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် (Control) ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ နကဵု နည်းပညာ ဉာဏ်စက် (AI)၊ အလဵုအသဳ တအ် မာန် ကၠောန် ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု မပြဟ် ကေုာံ တီ ကၠိုဟ် ဇြိုဟ်နက် (Automated censorship) လတူ မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် မာန် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ လပါ် ပြန် မ္ဂး လညာတ် တၟိ မပ္တံကဵု ဗလံက်ချေန် (Blockchain) ကေုာံ ဝက်ပ် ၃.၀ (Web 3.0) တအ် လေဝ် မာန် ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် မဟွံမဲ ကု တၠအာဏာ လဒေါဝ် (Decentralization) တုဲ ပကဵု ညံင် ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ဂွံ ဝါတ်ဂါတ် တိုန် ဗွဲမလောန် မာန် ရောင်။ ၜိုန်ရ နည်းပညာ ပြံင်လှာဲ ကီုလေဝ်၊ ပေါဲဗတိုက် သွက် အခေါင်ဟီုဂး ဗၠးၜး ဂှ် သ္ဒး ဆက် တန်တဴ အာ ဒၟံင် လၟိုန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Politics)
* [[ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အင်တာနက်]] (Internet censorship)
* [[အခေါင်ဟီုဂး ဗၠးၜး]] (Freedom of speech)

{{Navbox
| name = Censorship and Freedom
| title = ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ကေုာံ အခေါင်ဟီုဂး ဗၠးၜး (Censorship and Freedom of Speech)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် လညာတ်
| list1 =
* [[ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု]] (Censorship)
* [[အခေါင်ဟီုဂး ဗၠးၜး]] (Freedom of speech)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)
* [[ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု]] (Self-censorship)
| group2 = နဲကဲ ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန်
| list2 =
* [[ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အင်တာနက်]] (Internet censorship)
* [[မဟာ တိုင် ဍုင်ကြုက်]] (Great Firewall)
* [[ပရေင်ပလီု အဆက်]] (Internet shutdown)
* [[ပရေင်ထိင် ပရိုင် ဍုင်]] (Propaganda)
| group3 = ဂကူ မကၟာတ်လဒဵု
| list3 =
* [[ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Political censorship)
* [[ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု သာသနာ]] (Religious censorship)
* [[ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ကမ္မဏဳ]] (Corporate censorship)
* [[ရုပ် အဝဲ လိင်]] (Pornography)
| group4 = ပရေင်တဝ်စၞေဟ်
| list4 =
* [[ဗွဳပဳအေန်]] (VPN)
* [[သၞောတ် တောရ်]] (Tor network)
* [[သာဲမီဒတ်]] (Samizdat)
* [[လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ဂၠးတိ]] (UDHR)
}}

[[Category:ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု]]
[[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:မဳဒဳယာ]]
[[Category:ပရေင်ပရိုင် တင်ဂၞင်]]</text>
      <sha1>qmmkiyqlx192591rp6778027scrq2kt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11897</id>
    <revision>
      <id>56514</id>
      <timestamp>2026-07-31T06:17:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Self-censorship'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မကၟာတ်လဒဵု ဟွံသေင်မ္ဂး ထိင်ဒဝ် လဝ် လညာတ်၊ လိက်ပတ်၊ အရေဝ်ဟီုဂး၊ ကေုာံ ပရေင်ထ္ၜး...&quot;</comment>
      <origin>56514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24876" sha1="fwd4iks39q9oswx0rs2izuospkcvagc" xml:space="preserve">'''ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Self-censorship'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မကၟာတ်လဒဵု ဟွံသေင်မ္ဂး ထိင်ဒဝ် လဝ် လညာတ်၊ လိက်ပတ်၊ အရေဝ်ဟီုဂး၊ ကေုာံ ပရေင်ထ္ၜးဆန္ဒ ဇကု နကဵု အလဵုဇကု ညးချူ ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမဟီုဂး တအ် ရ။ ပရေင်ဏအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဖေက်လကိုတ် အန္တရာယ်၊ ပရေင်ဟွံမိက် ကဵု ကတဵုဒှ် ပြသၞာ ကု မၞိဟ် သ္အာင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဟိုတ်နူ ပရေင်ဓရိုတ် ဓရီု နူကဵု အလဵုအသဳ၊ ဂကောံမၞိဟ်၊ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တအ် ရ ၜိုန်ရ ဟွံမဲ ကု သၞောဝ်ဥပဒေ မကၟာတ်လဒဵု တိုက်ရိုက် ကီုလေဝ် ရ။&lt;ref name=&quot;hayes&quot;&gt;{{cite journal |last=Hayes |first=A. F. |author2=Glynn, C. J. |author3=Shanahan, J. |title=Validating the Willingness to Self-Censor Scale: Individual Differences in the Effect of the Climate of Opinion on Opinion Expression |journal=International Journal of Public Opinion Research |volume=17 |issue=4 |pages=443-455 |year=2005}}&lt;/ref&gt;

အရာ ဏအ်ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု '''[[ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု]]''' (Censorship) ဓမ္မတာ မဒှ် အရာ အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး အေန်သတဳကျူရှေန် တအ် ပတိတ် သၞောဝ် ကၟာတ် တိုက်ရိုက် ရ။ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု ဝွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လပါ် စိုတ်ဓါတ် (Psychological) ဂၠိုင် တုဲ၊ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု &quot;ဖဵုသက်ရောက် ပရေင်ဖေက်လကိုတ်&quot; (Chilling effect) မပကဵု ညံင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဟွံဂံင် ဟီု ဍာံဍာံပြပြ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဟိုတ်၊ ဖဵုသက်ရောက် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ နာနာ ကေုာံ နဲကဲ တဝ်စၞေဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Censorship_conceptual_illustration.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သင်္ကေတ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု၊ ဒၞာဲ မၞိဟ် မွဲ ကၟာတ် လဝ် ပါင် ဇကု နကဵု တဲ ဇကု ဟိုတ်နူ ဖေက် အန္တရာယ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု&quot; ဝွံ နကဵု ပညာ စိုတ်ဗေဒ ကေုာံ ပညာ ပရေင်မၞိဟ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒ္ဂေတ်ပြဝ မထိင်ဒဝ် လဝ် လညာတ် ဟွံသေင်မ္ဂး တင်ဂၞင် ဇကု ဟွံကဵု တိတ် အာ သီုဖအိုတ် ရ။ ညးမဟီုဂး တအ် ရုဲစှ် သွက်ဂွံ &quot;သ္ၚိတ်ဇြ&quot; (Silence) ဟွံသေင်မ္ဂး ပြံင်လှာဲ ထောအ် အရေဝ် ညံင် ဂွံ ဍိုန်လျ စှ်ေ သွက်ဂွံ ဝေင်ပါဲ နူကဵု ဒဏ် (Punishment)၊ ပရေင်စောဲဒုဟ် သၞောဝ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ နူ ဂကောံမၞိဟ် ရ။

ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဏအ်ဝွံ သီု ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု '''[[အခေါင်ဟီုဂး သၠးပွး]]''' (Freedom of speech) ရ။ ယဝ်ရ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် မွဲ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု သၠုင် ဒၟံင် မ္ဂး၊ ၜိုန်ရ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitution) ကဵု လဝ် အခေါင် ဟီုဂး ကီုလေဝ်၊ အခေါင် ဍာံပြ ဇေတ်တ် ဂှ် ဟွံမဲ ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ လညာတ် သဳအိုရဳ (History and Theoretical Perspectives) ==
လညာတ် ပရူ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု ဝွံ ဒးဒုင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် နကဵု တၠပညာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ 

* '''လညာတ် သ္ၚိထံင် ပန်နောပ်တဳကောန် (Panopticon):''' တၠပညာ ဒဿန '''[[မဳရှေလ် ဖူကဝ်]]''' (Michel Foucault) လ္ၚတ် လဝ် သၞောတ် ထံင် Panopticon ညးမခၞံဗဒှ် ဂျေရမဳ ဗေန်တာမ် (Jeremy Bentham) ရ။ ပ္ဍဲ ထံင် ဏအ်၊ ကောန်ထံင် တအ် ဟွံတီ ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳ ထံင် ရံင် ဒၟံင် ညးတအ် အခိင်လဵု ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ဖေက် လၟိုန် အခိင် တုဲ &quot;ထိင်ဒဝ် ဒ္ဂေတ် အလဵုဇကု&quot; (Self-police) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သဳအိုရဳ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု ရ။&lt;ref name=&quot;foucault&quot;&gt;{{cite book |last=Foucault |first=M. |title=Discipline and Punish: The Birth of the Prison |publisher=Vintage Books |year=1977 |pages=200-210}}&lt;/ref&gt;
* '''သဳအိုရဳ လလောင် သ္ၚိတ်ဇြ (Spiral of Silence):''' တၠပညာ အလဳဇဘေတ် နိုဝေလ်-နယူမာန် (Elisabeth Noelle-Neumann) ဖန်ဗဒှ် လဝ် လညာတ် ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဖေက် ဒးဒုင် ပါ်ခြာ နူ ဂကောံမၞိဟ် (Fear of isolation) ရ။ ယဝ်ရ ညးတအ် ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ လညာတ် ညးတအ် ဂှ် ဒှ် လညာတ် မၞိဟ် အောန် (Minority opinion) မ္ဂး၊ ညးတအ် ရုဲစှ် သွက်ဂွံ သ္ၚိတ်ဇြ တုဲ ကၟာတ်လဒဵု လညာတ် အလဵုဇကု ရ။

== ၃။ ဟိုတ် ကေုာံ အကာဲအရာ မဖန်ဗဒှ် (Causes and Motivating Factors) ==
ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ အကာဲအရာ အဓိက ဂမၠိုင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

# '''ပရေင်ဖေက်လကိုတ် သၞောဝ်ဥပဒေ:''' ဟိုတ်နူ သၞောဝ် အသေက်အမေက် (Defamation laws)၊ သၞောဝ် ဂီုကၠီု ဍုင် (National security laws) ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောဝ် ကၟာတ်လဒဵု အင်တာနက် တအ် မကြံင်မ္ၚိုဟ် လောန် တုဲ ညးချူလိက် တအ် ဖေက် ဒးဒုင် ရပ် ကြိုင်။
# '''ပရေင်ဓရိုတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်:''' မၞိဟ် ကမၠောန်၊ အစာပရိုင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ညးသုတေသန တအ် ဖေက် လေင် အာ ကမၠောန်၊ သြန် ထံက်ပင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး စပွန်သာ (Sponsorship) ယဝ်ရ ဟီု ပရူ မဟွံကိတ်ညဳ ကု ဂကောံ ညးတအ်။
# '''ပရေင်ဓရိုတ် ဂကောံမၞိဟ် (Social Pressure):''' ဖေက် ဒးဒုင် ဝေင်ပါဲ (Boycott)၊ ဒးဒုင် ဟီုပျုတ်ပမာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဒုင် ကၟာတ်ထောအ် အခေါင် (Cancel culture) ပ္ဍဲ မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ်။
# '''ပရေင်စဵုဒၞာ လမျီု (Physical Threat):''' ပ္ဍဲ ဍုင် မနွံကဵု တၠအာဏာ ဟွံသေင်မ္ဂး မာဖဳယျာ တအ် မ္ဂး၊ ပရေင်ဟီုဂး သၠးပွး မာန် ကဵု အန္တရာယ် လမျီု ကေုာံ သ္ၚိကၟိန် ဇကု ရ။&lt;ref name=&quot;schauer&quot;&gt;{{cite journal |last=Schauer |first=F. |title=Fear, Risk and the First Amendment: Unraveling the Chilling Effect |journal=Boston University Law Review |volume=58 |issue=5 |pages=685-732 |year=1978}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Self-Censorship in Politics) ==
ပ္ဍဲ လောက ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု ဝွံ ဒှ် လွဟ် အဓိက သွက် အလဵုအသဳ တၠအာဏာ (Authoritarian regimes) တအ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဍုင် ရ။ 

* '''ပ္ဍဲ ဍုင် တၠအာဏာ:''' အလဵုအသဳ တအ် ဟွံဒး ကၟာတ်လဒဵု လိက် ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ ပုဟ်။ ညးတအ် ဆ ဖျေဟ် ဒဏ် ဇၞော်ဇၞော် ကု မၞိဟ် မွဲ ၜါ တၠ တုဲ၊ မၞိဟ် မသှ်ေ တအ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ကတဵုဒှ် &quot;ဖဵုသက်ရောက် ပရေင်ဖေက်လကိုတ်&quot; တုဲ ကၟာတ်လဒဵု ပါင် ဇကု အလဵုအလဵု ရ။
* '''ပ္ဍဲ ဍုင် ဒဳမဝ်ကရေသဳ:''' ၜိုန်ရ နွံ အခေါင် ကီုလေဝ်၊ သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် တအ် မလေပ် ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု ဟိုတ်နူ ဖေက် လေင် အာ မဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဖေက် ဒးဒုင် စောဲဒုဟ် နူကဵု မဳဒဳယာ တအ် ရ။ လညာတ် &quot;ပရေင်ဍုင်ကွာန် မဒးရး&quot; (Political correctness) လေဝ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ပရေင်မၞိဟ် နာနာ ကီု ရ။

== ၅။ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု ပ္ဍဲ မဳဒဳယာ ကေုာံ ပရိုင် (Self-Censorship in Media and Journalism) ==
အစာပရိုင် တအ် ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မဒး ဆဵုဂဗ ကု ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု ဂၠိုင် အိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;tsfati&quot;&gt;{{cite journal |last=Tsfati |first=Y. |author2=Meyers, O. |author3=Peri, Y. |title=What is Internet Trolling? The Causes and Consequences of Journalists' Self-Censorship |journal=The International Journal of Press/Politics |volume=11 |issue=4 |pages=17-36 |year=2006}}&lt;/ref&gt;

# '''ပရေင်ဓရိုတ် နူ ညးတၠဒြပ် (Ownership pressure):''' ယဝ်ရ ပရိုင် မွဲမွဲ ထိခိုက် ကု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဟွံသေင်မ္ဂး မိတ်သဟာဲ ညးတၠဒြပ် ဌာနပရိုင် ဂှ် မ္ဂး၊ အစာပရိုင် တအ် ရုဲစှ် သွက်ဂွံ ဟွံချူ ပရိုင် ဂှ် ရ။
# '''ပရေင်ဓရိုတ် နူ သြန် ခရိတ် တွံ (Advertiser pressure):''' ဌာနပရိုင် တအ် ဂျိုင် တန်တဴ နကဵု သြန် ကမ္မဏဳ တအ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ဝေင်ပါဲ ပရေင်ချူ ပရိုင် မပလီု စရာဲ ကမ္မဏဳ မကဵု သြန် ကု ညးတအ် ရ။
# '''ပရေင်စဵုဒၞာ တမ်ရိုဟ် ပရိုင် (Protecting sources):''' အစာပရိုင် တအ် လဆောဝ် ကၟာတ် ထောအ် တင်ဂၞင် ဍာံ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လမျီု ကေုာံ ဂီုကၠီု မၞိဟ် မကဵု လဝ် ပရိုင် (Whistleblowers) ကု ညးတအ် ရ။

== ၆။ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ကေုာံ သုတေသန (Self-Censorship in Academia and Research) ==
ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ် ကေုာံ လောက အကယ်ဒမစ် ဂှ်၊ ပရေင်သၠးပွး ပညာ (Academic freedom) ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ ဆဂး ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု တန်တဴ ဒၟံင် လၟိုန် ရ -

* '''သြန် ထံက်ပင် သုတေသန (Research Grants):''' တၠပညာ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဝေင်ပါဲ ပရေင်လ္ၚတ် ပြသၞာ သ္ကာတ်မြဟ် (ဥပမာ - ပြသၞာ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ရုရှာ) ဟိုတ်နူ ဖေက် အလဵုအသဳ ဟွံကဵု သြန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံကဵု ဗဳဇာ (Visa) သွက်ဂွံ လုပ် ဍုင် ညးတအ် ရ။
* '''ပရေင်ဓရိုတ် နူ မိတ်သဟာဲ (Peer pressure):''' ယဝ်ရ လညာတ် သုတေသန မွဲ ဟွံကိတ်ညဳ ကု လညာတ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ လောက ပညာ ဂှ် မ္ဂး၊ တၠပညာ ဂှ် ဖေက် ဒးဒုင် တးပါဲ လိက် ပ္ဍဲ ဂျာနယ် (Peer-review journals) တုဲ ပြံင်လှာဲ ထောအ် တင်ဂၞင် ဇကု ရ။

== ၇။ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု ပ္ဍဲ အင်တာနက် ကေုာံ မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် (Self-Censorship on the Internet and Social Media) ==
အင်တာနက် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဒၞာဲ သၠးပွး ဇၞော် အိုတ် မွဲ ၜိုန်ဒှ် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်စၟတ်မင် (Surveillance) ဇၞော် တိုန် ကၠုင် ရ။

* '''အလဂဝ်ရစ်သမ် (Algorithms):''' မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် မပ္တံကဵု ဖေ့စ်ဘွတ် (Facebook)၊ ယူကျူ (YouTube) တအ် စကာ အလဂဝ်ရစ်သမ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် ကဆံင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၟာတ်လဒဵု ပရူပရာ လ္ၚဵု (Shadowbanning) ရ။ ညးသုင်စောဲ တအ် တီ အရာ ဏအ် တုဲ ဝေင်ပါဲ မလိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရူပရာ မမာန် ဒးဒုင် ကၟာတ် ဂှ် ရ။
* '''ပရေင်ထ္ၜေဟ် လက် (Trolling and Doxing):''' ပ္ဍဲ အင်တာနက်၊ ယဝ်ရ ဟီု လညာတ် မွဲမွဲ မ္ဂး၊ မာန် ဒးဒုင် ဆောမ်လေင် ဇၞော်ဇၞော် နူကဵု ဂကောံ မၞိဟ် (Cyberbullying) ကေုာံ ပရေင်တြး ပတိတ် တင်ဂၞင် ပူဂိုလ် (Doxing) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရုဲစှ် သွက်ဂွံ ဟွံချူ ဟီု ပရူ ပရေင်ဍုင်ကွာန် လတူ အောန်လာင် ရ။&lt;ref name=&quot;bartal&quot;&gt;{{cite book |last=Bar-Tal |first=D. |title=Self-Censorship in Contexts of Conflict: Theory and Research |publisher=Springer |year=2017 |pages=45-60}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ စိုတ်ဗေဒ (Social and Psychological Impacts) ==
ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု ဝွံ ကဵု ဖဵုသက်ရောက် ပရေအ် ဗွဲမဂၠိုင် လတူ ဂကောံမၞိဟ် -

# '''ပရေင်လီုလာ် လညာတ် တၟိ (Stifling Innovation):''' ယဝ်ရ မၞိဟ် တအ် ဖေက် ဟီု လညာတ် တၟိ ဟွံသေင်မ္ဂး လညာတ် မတၞဟ်ခြာ မ္ဂး၊ ဂကောံမၞိဟ် ဂှ် ဟွံမာန် ကလိဂွံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တၟိတၟိ ပုဟ်။
# '''ပရေင်လဵုလောတ် ပရိုင် ဍာံ (Information Deficit):''' ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဟွံဂွံ တီ တင်ဂၞင် ဍာံ ဍာံ (Truth) သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် မဲ ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။
# '''ဖဵုသက်ရောက် စိုတ်ဓါတ် (Psychological Toll):''' ကောန်မၞိဟ် မဒး ဂျိုင် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ အကာဲအရာ မဒး ကၟာတ်လဒဵု စိုတ် ဇကု လၟိုန် ဂှ် မလေပ် ကတဵုဒှ် ယဲ ဍိတ်ဍ် (Stress)၊ စိုတ် အောန် (Depression) ကေုာံ ပရေင်ဟွံပတှ်ေ ရေင်သကအ် (Lack of trust) ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။

== ၉။ နဲကဲ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ကေုာံ ပရေင်သၠးပွး (Methods of Resistance and Freedom of Expression) ==
သွက်ဂွံ သြိုဟ် ပလီု ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု ဏအ် ဂှ်၊ မၞိဟ် တအ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် စကာ နဲကဲ နာနာ သာ် ရ -

* '''ပရေင်စကာ ယၟု ဖန်ဗဒှ် (Anonymity):''' ပ္ဍဲ အင်တာနက်၊ ပရေင်စကာ ယၟု လျှို့ဝှက် ကေုာံ သၞောတ် VPN၊ Tor တအ် ဂှ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ဂံင် ဟီု လညာတ် ဇကု ဗွဲမသၠးပွး ဟွံဒး ဖေက် အန္တရာယ် ရ။
* '''သၞောတ် ကွန်ရက် ဟွံမဲ ဗဟို (Decentralized Networks):''' ပရေင်စကာ ပလက်ဖံင် မဟွံမဲ ကု ကုမ္ပဏဳ ဇၞော် ဓိပ္ပတေယ် (ဥပမာ - Mastodon) သွက်ဂွံ ဝေင်ပါဲ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဂဝ်ရစ်သမ်။
* '''ပရေင်စဵုဒၞာ သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal Protections):''' အေန်သတဳကျူရှေန် တအ် သ္ဒး ဒက်ပတန် သၞောဝ် မစဵုဒၞာ အစာပရိုင်၊ တၠပညာ ကေုာံ မၞိဟ်မကဵု ပရိုင် ညံင် ဂွံ ဗၠးဘဲ နူကဵု ပရေင်စောဲဒုဟ် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု ဝွံ ဒှ် အန္တရာယ် မသ္ၚိတ်ဇြ မွဲ သွက် အခေါင်ဟီုဂး သၠးပွး ကေုာံ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ရ။ ဍေဟ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ လညာတ် စိုတ်ဗေဒ မဖေက်လကိုတ် အန္တရာယ် ကေုာံ ပရေင်ဓရိုတ် ဓရီု နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ အလဵုအသဳ ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ကု နည်းပညာ ဉာဏ်စက် (AI) ကေုာံ သၞောတ် စၟတ်မင် မဇၞော်မောဝ် တိုန် ကၠုင် ဒၟံင် ဏအ် ဂှ်၊ အန္တရာယ် ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု ဝွံ မာန် သၠုင် တိုန် အာ ဏီ ရ။ သွက်ဂွံ မင်မဲ လညာတ် ဍာံ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဂကောံမၞိဟ် ဂှ်၊ ပရေင်စဵုဒၞာ လိက်ပတ် ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ပွဳပွူ မဂံင်ဟီုဂး ဗွဲမဗၠးဘဲ (Safe environment for speech) ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု]] (Censorship)
* [[အခေါင်ဟီုဂး သၠးပွး]] (Freedom of speech)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)
* [[မဳရှေလ် ဖူကဝ်]] (Michel Foucault)
* [[အင်တာနက်]] (Internet)

{{Navbox
| name = Censorship and Freedom
| title = ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ကေုာံ အခေါင်သၠးပွး (Censorship and Freedom of Expression)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လညာတ် သဇိုင်ဂမၠိုင်
| list1 =
* [[အခေါင်ဟီုဂး သၠးပွး]] (Freedom of speech)
* [[အခေါင် ပရေင်လညာတ်]] (Freedom of thought)
* [[အခေါင် သၠးပွး မဳဒဳယာ]] (Freedom of the press)
| group2 = ဂကူ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု
| list2 =
* [[ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု]] (Self-censorship)
* [[ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုအသဳ]] (State censorship)
* [[ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အင်တာနက်]] (Internet censorship)
* [[ဖဵုသက်ရောက် ပရေင်ဖေက်လကိုတ်]] (Chilling effect)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[မဳရှေလ် ဖူကဝ်]] (Michel Foucault)
* [[ပရေင်စၟတ်မင် ညးဍုင်ကွာန်]] (Mass surveillance)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)
* [[ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ဟွံစကာ လွဟ်]] (Nonviolent resistance)
}}

[[Category:ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု]]
[[Category:အခေါင်ဟီုဂး သၠးပွး]]
[[Category:စိုတ်ဗေဒ]]
[[Category:ပညာ ပရေင်မၞိဟ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:မဳဒဳယာ ကေုာံ ယေန်သၞာင်]]</text>
      <sha1>fwd4iks39q9oswx0rs2izuospkcvagc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အခေါင်ဟီုဂး သၠးပွး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11898</id>
    <revision>
      <id>56515</id>
      <timestamp>2026-07-31T06:19:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''အခေါင်ဟီုဂး သၠးပွး''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Freedom of speech'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Freedom of expression'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သဇိုင် အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human rights) မွဲ မကဵု အခေါင် ကု ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ မွဲ...&quot;</comment>
      <origin>56515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23435" sha1="gjmvhs7g4e4tocc8x1jo5u6ztkj8vfo" xml:space="preserve">'''အခေါင်ဟီုဂး သၠးပွး''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Freedom of speech'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Freedom of expression'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သဇိုင် အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human rights) မွဲ မကဵု အခေါင် ကု ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ မွဲမွဲ သွက်ဂွံ ဟီုဂး၊ ပတိုန် ထ္ၜး၊ ကေုာံ တြး ပတိတ် လညာတ် လတူ အရာ မွဲမွဲ နကဵု လွပ် အရေဝ်၊ လိက်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အနုသုခုမ နာနာ သာ် သီု ဟွံဒး ဖေက် ဂၟံက် အန္တရာယ်၊ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု (Censorship) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဒဏ် နူကဵု အလဵုအသဳ ကေုာံ ညးမနွံ အဝဵု တအ် ရ။ 

အခေါင်အရာ ဏအ်ဝွံ ဂွံ ဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက အိုတ် သွက် သၞောတ် '''[[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]]''' (Democracy) မွဲ ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ ပါလုပ် သဳကၠဳ ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဂွံ ဗတိုက် ပလီု ပရေင်အဂတိ (Corruption)၊ ကေုာံ ဂွံ ဆက် ဇၞော်မောဝ် အာ လညာတ် ပညာ နာနာ သာ် ရ။ ၜိုန်ရ ဍေဟ် ကိစ္စဇၞော် ကီုလေဝ်၊ အခေါင်ဟီုဂး သၠးပွး ဝွံ ဟွံသေင် အခေါင် အလုံစုံ (Absolute right) ပုဟ်။ သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ ကေုာံ ဍုင် တအ် ပါ်ခြာ လဝ် အပိုင်အခြာ လ္ၚဵု သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လဟီု မကတဵုဗဒှ် အန္တရာယ် လတူ ညးတၞဟ် မပ္တံကဵု အရေဝ် ပလီုပလာ် ကေုာံ လဟီု က္ဍုဟ်မၠေအ် (Hate speech) ရ။&lt;ref name=&quot;udhr&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights |title=Universal Declaration of Human Rights |publisher=United Nations |year=1948 |access-date=August 1, 2026}}&lt;/ref&gt;

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အခေါင်ဟီုဂး သၠးပွး နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ၊ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု၊ သြဇာ အင်တာနက် ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Freedom_of_Speech_icon.svg|thumb|right|300px|သင်္ကေတ ထ္ၜး ပရေင်သၠးပွး မဟီုဂး (Freedom of Speech)၊ မဒှ် အခေါင်အရာ သဇိုင် မပါလုပ် ပ္ဍဲ လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ (UDHR) အပိုဒ် ၁၉။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;အခေါင်ဟီုဂး သၠးပွး&quot; (Freedom of speech) ကဵု &quot;အခေါင်ပတိုန်ထ္ၜး သၠးပွး&quot; (Freedom of expression) ၜါ ဏအ် ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် စကာ ကောံနှဴ ရေင်သကအ် ၜိုန်ရ နွံ ပရေင်တၞဟ်ခြာ ညိည ကီုလေဝ် ရ။ 

&quot;ဟီုဂး&quot; (Speech) ဂှ် အာရီုစွံ လတူ အရေဝ် မဟီု တိတ် ကၠုင် နူ ပါင် ရ၊ တုဲ &quot;ပတိုန်ထ္ၜး&quot; (Expression) ဂှ် နွံ အဓိပ္ပါယ် လှဲလး ဂၠိုင် တုဲ ပါလုပ် သီုကဵု လိက် မချူ၊ ကာတွန်း၊ ဇာတ်၊ ဒွက်၊ ကေုာံ ဗီုပြင် ရုပ် (Visual arts) တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ 

အတိုင် '''လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ''' (Universal Declaration of Human Rights - UDHR) အပိုဒ် ၁၉ မ္ဂး - 
&quot;ဇၟာပ်ဇၟာပ် မၞိဟ် နွံ အခေါင် လညာတ် သၠးပွး ကေုာံ လဟီု ပတိုန်ထ္ၜး သၠးပွး ရ။ အခေါင် ဏအ် ပါလုပ် သီုကဵု ပရေင်မင်မဲ လညာတ် ဇကု သီု ဟွံဒး ဒုင် ပလီုပလာ်၊ ကေုာံ အခေါင် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ၊ ကလိဂွံ ကေုာံ တြး ပတိတ် တင်ဂၞင် လညာတ် နာနာ သာ် နကဵု မဳဒဳယာ ဇၟာပ် ဂကူ သီု ဟွံဒး ရံင် ပယျဵု ဍုင် ရ။&quot;

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Origins) ==
လညာတ် ပရူ အခေါင်ဟီုဂး သၠးပွး ဝွံ နွံ ဝင် ဗွဲမဂၠိင်သ္ၚောဲ ရ။ 

* '''ခေတ် ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greece):''' လညာတ် ဏအ် စတင် ပြာကတ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ဍုင် အေတိန် (Athens) ၜိုတ် ဘဳသဳ ၆-၅ ဗွဝ်ကၠံ (6th-5th century BC) နကဵု ဝေါဟာရ &quot;ပါရ်ရဳသဳယျာ&quot; (Parrhesia) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အခေါင်ဟီုဂး သီုဖအိုတ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ပရေင်ဟီုဂး တပ်တပ်&quot; ร။ ဆဂး အခေါင် ဏအ် ကလိဂွံ ဆ ကောန်ဍုင် တြုဟ် တအ် သၟး ရ။
* '''ခေတ် ပညာ လျး (The Enlightenment):''' ပ္ဍဲ ၁၇ ကဵု ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ၊ တၠပညာ ဥရောပ တအ် မပ္တံကဵု ဂျောန် လံက် (John Locke)၊ ဗော်လ်တဲ (Voltaire)၊ ကေုာံ ဂျောန် မဳလ်တောန် (John Milton) တအ် ဟီုတွံ ပရူ ၚုဟ်မး သၠးပွး လညာတ် ရ။ လိက် Areopagitica (1644) မချူ လဝ် နကဵု Milton ဂှ် ဒှ် လိက် ထံက်ဂလာန် ပရေင်ဟွံဒး ဒုင် ကၟာတ်လဒဵု လိက် (Freedom of the press) မပြာကတ် အိုတ် မွဲ ရ။&lt;ref name=&quot;milton&quot;&gt;{{cite book |last=Milton |first=J. |title=Areopagitica |publisher=Cambridge University Press |year=1918 |orig-year=1644 |pages=20-35}}&lt;/ref&gt;
* '''ဂျောန် သတူးအာတ် မဳလ် (John Stuart Mill):''' ပ္ဍဲ လိက် ''On Liberty'' (1859)၊ ညး ဟီု ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ဂကောံမၞိဟ် မွဲ သ္ဒး ကဵု အခေါင် ကု လညာတ် သီုဖအိုတ်၊ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး &quot;လညာတ် မဒး ဒုင် ကၟာတ်လဒဵု ဂှ် မာန် ဒှ် လညာတ် မဍာံ၊ ယဝ်ရ လညာတ် ဂှ် ဗၠေတ် ဒၟံင် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ကဵု ဖဵု သွက် ပရေင်သဳကၠဳ (Debate) ညံင် ဂွံ တီ ဍာံ ဍာံပြပြ ရ။&quot;&lt;ref name=&quot;mill&quot;&gt;{{cite book |last=Mill |first=J. S. |title=On Liberty |publisher=Longman, Roberts &amp; Green |year=1869 |orig-year=1859 |pages=15-30}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ (International Human Rights and Law) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ အခေါင်ဟီုဂး သၠးပွး ဝွံ ဒးဒုင် စဵုဒၞာ လဝ် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ နာနာ သာ် ရ။

* '''UDHR (1948):''' လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ အပိုဒ် ၁၉။
* '''ICCPR (1966):''' လိက်ကသုက် ဂၠးတိ ဆေင်စပ် ကု အခေါင်အရာ ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် (International Covenant on Civil and Political Rights)၊ အပိုဒ် ၁၉ ဏအ် ထပ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ကၠးကၠး ဒဒှ်ရ အခေါင် ဏအ် နွံ အပိုင်အခြာ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဇီုကပိုက် ကု စရာဲ၊ ဂီုကၠီု ဍုင်၊ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန် ရ။
* '''သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitutions):''' ဍုင် မနွံ ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဗွဲမဂၠိုင် ပြာပ် ကဵု လဝ် အခေါင် ဏအ် ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ညးတအ် ရ။ (ဥပမာ - ပလေဝ်ပလေတ် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန် အလန် ပထမ - First Amendment)။

== ၄။ အပိုင်အခြာ ကေုာံ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု (Limitations and Restrictions) ==
အခေါင်ဟီုဂး သၠးပွး ဂှ် ဟွံသေင် အခေါင် မဟီု ဂွံ သီုဖအိုတ် ပုဟ်။ &quot;လညာတ် အန္တရာယ်&quot; (Harm Principle) ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ လညာတ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ လဟီု မဒး ဒုင် ကၟာတ်လဒဵု ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေ
|-
! ဂကူ လဟီု (Type of Speech)
! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ဟိုတ် မဒး ကၟာတ်လဒဵု
! ဥပမာ (Example)
|-
| '''ပရေင်ပလီုစရာဲ''' (Defamation/Libel/Slander)
| လဟီု ဟွံသေင်မ္ဂး လိက် မဟွံဍာံ မပလီုပလာ် စရာဲ ကျာ်သြဳ ပူဂိုလ် မွဲမွဲ။
| ချူ ပ္ဍဲ သတင်းစာ ဒဒှ်ရ မၞိဟ် မွဲ ဒှ် ကမၠတ် ၜိုန်ရ ဟွံဍာံ။
|-
| '''လဟီု က္ဍုဟ်မၠေအ်''' (Hate Speech)
| လဟီု မစန်ဒက် ညံင် ဂွံ ကတဵုဒှ် ပရေင်ပကီုပရာပ် လတူ ဂကောံ မၞိဟ် မွဲမွဲ (ဟိုတ်နူ ဂကူ၊ ဘာသာ၊ လိင်)။
| ဟီု တွဟ် ညံင် ဂွံ ဂစိုတ် ပလီု ဂကူ အောန် တအ်။
|-
| '''ဂီုကၠီု ဍုင်''' (National Security)
| လဟီု မပတိတ် အာ ပရိုင် နဲကဲ စဵုဒၞာ ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရိုင် သၞုံ ဂြိုပ် ပၞာန်။
| ပတိတ် ထ္ၜး လိက် ပၞာန် (Classified documents) မကဵု ဖဵု ကု သၞ။
|-
| '''ပရေင်ဗက်စိုတ် ကေုာံ ပကီုပရာပ်''' (Incitement to Violence)
| လဟီု မဖန် ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ကၠောန် ရာဇဝတ် ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ဍာပ်ဍာပ်။
| ကော် ညာတ် ပ္ဍဲ ပေါဲကောံသၟဟ် ညံင် ဂွံ စံင် ရုင် အလဵုအသဳ။
|}

== ၅။ အခေါင်ဟီုဂး သၠးပွး ကေုာံ ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Freedom of Speech and Democracy) ==
ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဍာံပြ မွဲ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ &quot;ပေါဲပြိုင် လညာတ်&quot; (Marketplace of ideas) ရ။ 
* '''ပရေင်မင်မဲ အလဵုအသဳ (Accountability):''' ယဝ်ရ ညးဍုင်ကွာန် ကဵု သတင်းစာ တအ် ဟွံမဲ အခေါင် ဝေဖန် အလဵုအသဳ မ္ဂး၊ အလဵုအသဳ တအ် မလေပ် စကာ အဝဵု ဗၠေတ်ဗၠေတ် (Abuse of power) ရ။ 
* '''မဲ ရုဲစှ် (Elections):''' ပရေင်ရုဲစှ် မနွံကဵု သၠးပွး ဂှ် မာန် ကတဵုဒှ် လောဲ ယဝ်ရ ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် တအ် နွံ အခေါင် ဟီုတွံ ပဝ်လသဳ ညးတအ် သီု ဟွံဒး ဒုင် ရပ် ကြိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;dahl&quot;&gt;{{cite book |last=Dahl |first=R. A. |title=On Democracy |publisher=Yale University Press |year=1998 |pages=95-100}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ အင်တာနက် ကေုာံ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် (The Internet and Digital Age) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ်၊ အင်တာနက် (Internet) ကေုာံ မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် (Social media) မပ္တံကဵု Facebook, X (Twitter), ကေုာံ YouTube တအ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဗီုပြင် အခေါင်ဟီုဂး သၠးပွး ရ။ 

* '''အခေါင် သၠးပွး မဇၞော်မောဝ် (Expansion of Speech):''' မၞိဟ် ဓမ္မတာ မွဲ မာန် ပတိတ် လညာတ် ဇကု စိုပ် အလုံ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ မွဲ ခဏ ဍောတ် ဓဝ် ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ပရေင်ချဳဓရာင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (ဥပမာ - Arab Spring) မာန် ကတဵုဒှ် လောဲသွာ ရ။
* '''ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကမ္မဏဳ (Corporate Censorship):''' ပြသၞာ တၟိ ဂှ် ဒှ် ဒဒှ်ရ အခေါင်ဟီုဂး ပ္ဍဲ အင်တာနက် ဝွံ ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု ကုမ္ပဏဳ ပုဂ္ဂလိက (Private companies) ရ။ ညးတအ် နွံ အခေါင် ကၟာတ် အကံက် (Ban accounts) ယဝ်ရ မၞိဟ် ဂှ် ဟွံဒ္ဂေတ် ဗက် သၞောဝ် ကုမ္ပဏဳ ညးတအ် ရ။

== ၇။ အရေဝ် ပလီုပလာ် ကေုာံ ရမ္သာင် က္ဍုဟ်မၠေအ် (Disinformation and Hate Speech) ==
ၜိုန်ရ အင်တာနက် ကဵု ခိုဟ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် လေဝ် ဒှ် ဒၞာဲ သွက် ပြသၞာ ဇၞော်ဇၞော် ဂမၠိုင် ရ -
* '''ပရိုင် ဟွံဍာံ (Fake News/Disinformation):''' လဟီု မဖန်ဗဒှ် လဝ် သွက်ဂွံ လှေအ်လှန် ညးဍုင်ကွာန်၊ ဥပမာ - ပ္ဍဲ အခိင် ပရေင်ရုဲစှ် ဟွံသေင်မ္ဂး အခိင် ယဲကပ် (COVID-19) ရ။
* '''ရမ္သာင် က္ဍုဟ်မၠေအ် (Hate Speech):''' ပ္ဍဲ ဒေသ လ္ၚဵု (ဥပမာ ဍုင်ဗၟာ - ရဝ်ဟိန်ဂျာ)၊ လဟီု ပ္ဍဲ Facebook မာန် ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ဂစိုတ် ပလီု ဂကူ (Genocide) ဍာံဍာံပြပြ ရ။ ဏအ်ဂှ် ထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ အခေါင်ဟီုဂး သၠးပွး ဝွံ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ပရေင်ထိင်ဒဝ် မ္ဂး ဍေဟ် ကဵု အန္တရာယ် ဇၞော် ရ။

== ၈။ မဳဒဳယာ ကေုာံ ပရေင်သၠးပွး ပရိုင် (Media and Press Freedom) ==
ပရေင်သၠးပွး ပရိုင် (Freedom of the Press) ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ နူကဵု အခေါင်ဟီုဂး သၠးပွး ရ။ အစာပရိုင် (Journalists) တအ် ဒှ် &quot;ကၠဵု မင်သ္ၚိ&quot; (Watchdogs) သွက် ဂကောံမၞိဟ် ရ။

ပ္ဍဲ ဍုင် တၠအာဏာ (Authoritarian regimes) တအ် မ္ဂး၊ မဳဒဳယာ သီုဖအိုတ် ဒးဒုင် ထိင်ဒဝ် လဝ် နကဵု အလဵုအသဳ ရ။ အစာပရိုင် မချူ ဝေဖန် အလဵုအသဳ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင် ရပ် ကြိုင်၊ ဒးဒုင် ပလီုပလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂစိုတ် ဒး ရ။ ဂကောံ မပ္တံကဵု Reporters Without Borders (RSF) တအ် ပတိတ် ဒၟံင် စရင် သၠးပွး ပရိုင် ဇၟာပ် သၞာံ သွက်ဂွံ စၟတ်မင် အကာဲအရာ ဏအ် ရ။

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် (Challenges in the Modern Era) ==
အခေါင်ဟီုဂး သၠးပွး ဝွံ ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် တၟိ တၟိ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် -
* '''ယေန်သၞာင် တးပါဲ (Cancel Culture):''' ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် အင်တာနက်၊ ယဝ်ရ ပူဂိုလ် မွဲ ဟီု လညာတ် မဟွံကိတ်ညဳ ကု ညးဂမၠိုင် မ္ဂး၊ မၞိဟ် ဂှ် ဒးဒုင် က္ဍုဟ်မၠေအ် ကေုာံ ပါ်ကရေက် (Boycott) နူ ကမၠောန် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ပြဟ်ပြဟ် ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ဖေက် တုဲ ကၟာတ်လဒဵု လညာတ် ဇကု အလဵုအလဵု (Self-censorship) ရ။
* '''ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဂဝ်ရဳသမ် (Algorithmic Censorship):''' စက် ကွန်ပျူတာ (AI) တအ် ပိုင်ခြာ ညံင် ပရိုင် လ္ၚဵု ဟွံဂွံ မံက် တိတ် (Shadowbanning) သီု ဟွံကဵု သမ္တီ ကု ညးသုင်စောဲ ရ။&lt;ref name=&quot;gillespie&quot;&gt;{{cite book |last=Gillespie |first=T. |title=Custodians of the Internet: Platforms, Content Moderation, and the Hidden Decisions That Shape Social Media |publisher=Yale University Press |year=2018 |pages=112-125}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
အခေါင်ဟီုဂး သၠးပွး ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် လမျီု ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် ရ။ ဍေဟ် ကဵု အခေါင် ကု ပိုယ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဓဝ်ဍာံ (Truth) ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ဂၠးတိ ဏအ် သ္ဒး ဂၠာဲ လၟေင် အကြာ ပရေင်စဵုဒၞာ အခေါင်ဟီုဂး သၠးပွး ပ္ဍဲ အင်တာနက် ကေုာံ ပရေင်ဆေဝ်ဒဝ် အန္တရာယ် နူကဵု ပရိုင် ဟွံဍာံ ကေုာံ လဟီု က္ဍုဟ်မၠေအ် ရ။ ဥပဒေ တၟိ တၟိ တအ် သ္ဒး ဖန်ဇန် ညံင် ဂွံ ထိင် ကုမ္ပဏဳ မဳဒဳယာ ဇၞော်ဇၞော် တအ် သီု ဟွံပလီု အခေါင်အရာ ပူဂိုလ် ဓမ္မတာ တအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human Rights)
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု]] (Censorship)
* [[မဳဒဳယာ]] (Media)

{{Navbox
| name = Human Rights
| title = အခေါင်အရာ မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်သၠးပွး (Human Rights and Liberties)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = အခေါင်အရာ သဇိုင်ဂမၠိုင်
| list1 =
* [[အခေါင်ဟီုဂး သၠးပွး]] (Freedom of speech)
* [[အခေါင်ပတှ်ေ သာသနာ သၠးပွး]] (Freedom of religion)
* [[အခေါင်ကောံသၟဟ် သၠးပွး]] (Freedom of assembly)
* [[သၠးပွး ပရိုင်]] (Freedom of the press)
| group2 = လိက်ကသုက် ကေုာံ သၞောဝ်
| list2 =
* [[လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ]] (UDHR)
* [[လိက်ကသုက် ဂၠးတိ ဆေင်စပ် ကု အခေါင်အရာ ဍုင်ကွာန်]] (ICCPR)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] (Constitution)
| group3 = ပြသၞာ ကေုာံ အပိုင်အခြာ
| list3 =
* [[ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု]] (Censorship)
* [[လဟီု က္ဍုဟ်မၠေအ်]] (Hate speech)
* [[ပရေင်ပလီုစရာဲ]] (Defamation)
* [[တၠအာဏာ]] (Authoritarianism)
| group4 = တၠပညာ ကေုာံ လညာတ်
| list4 =
* [[ဂျောန် လံက်]] (John Locke)
* [[ဂျောန် သတူးအာတ် မဳလ်]] (John Stuart Mill)
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
}}

[[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ]]
[[Category:ပရေင်သၠးပွး]]</text>
      <sha1>gjmvhs7g4e4tocc8x1jo5u6ztkj8vfo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုအသဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11899</id>
    <revision>
      <id>56516</id>
      <timestamp>2026-07-31T06:28:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုအသဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Government shutdown'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဒှ် အကာဲအရာ ကာလ '''[[အာဏာ ပတန်သၞောဝ်]]''' (Legislature) ဟွံသေင်မ္ဂး ပါလဳမာန် တအ...&quot;</comment>
      <origin>56516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25306" sha1="f39tty6qs6ehualwge2dg8oq6yica1t" xml:space="preserve">'''ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုအသဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Government shutdown'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဒှ် အကာဲအရာ ကာလ '''[[အာဏာ ပတန်သၞောဝ်]]''' (Legislature) ဟွံသေင်မ္ဂး ပါလဳမာန် တအ် ဟွံမာန် စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ် စရင်သြန် (Budget) ဟွံသေင်မ္ဂး သြန်ဘဏ္ဍာ သွက်ဂွံ ထံက်ပင် လၟေင် ကမၠောန် အလဵုအသဳ တုဲ၊ '''[[အာဏာ အုပ်ဓုပ်]]''' (Executive branch) သ္ဒး ဒေါအ် ဇူ ထောအ် ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗ မဟွံမဲ ပၟိက် ဇၞော် တအ် အိုတ်သီု ရ။ ပရေင်ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ '''[[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]''' (United States) ဟိုတ်နူကဵု သၞောတ် ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ (Separation of powers) မခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန် ရ။&lt;ref name=&quot;crs_shutdown&quot;&gt;{{cite book |last=Brass |first=C. T. |title=Shutdown of the Federal Government: Causes, Processes, and Effects |publisher=Congressional Research Service |year=2014 |pages=1-15}}&lt;/ref&gt;

ကာလ အလဵုအသဳ ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု မ္ဂး၊ ဝန်ထမ်း အလဵုအသဳ မဟွံမဲ ပၟိက် ဇၞော် (Non-essential employees) တအ် သ္ဒး ဒေါအ် ဇူ နူ ကမၠောန် သီု ဟွံကလိဂွံ သြန်ဂိတု (Furlough) ရ။ ဆဂး ကမၠောန် မဆေင်စပ် ကု လမျီု၊ ဂီုကၠီု ဍုင် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ ဍုင် မပ္တံကဵု ဒပ်ပၞာန်၊ ဗၠာဲရဲ၊ ကေုာံ ရုင်ဂဥုဲ တအ် ဂှ် ဆက် ချဳဓရာင် အာ လၟိုန် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုအသဳ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သၞောတ် စရင်သြန်၊ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ သြဇာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:National_Zoo_closed_due_to_government_shutdown.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ဥယျာဉ် တိရစ္ဆာန် ကၟိန်ဍုင် (National Zoo) ပ္ဍဲ ဝါရှင်တန် ဒဳသဳ ကာလ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုအသဳ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် သၞာံ ၂၀၁၃။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုအသဳ&quot; ဝွံ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ်ဥပဒေ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် အကာဲအရာ မကတဵုဒှ် ကာလ အလဵုအသဳ မွဲ ဟွံကလိဂွံ အခေါင် သွက်ဂွံ သုင်စောဲ သြန် နူကဵု ပါလဳမာန်။ 

ပ္ဍဲ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဗွဲမဂၠိုင်၊ အာဏာ အုပ်ဓုပ် (သမ္မတ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝန်ဇၞော်) ဂှ် ဟွံမဲ အခေါင် စကာ သြန် ဍုင် ယာမ်ရ ပါလဳမာန် ဟွံကဵု အခေါင် နကဵု သၞောဝ် စရင်သြန် ပုဟ်။ ပရေင်ဏအ် ဂှ် ညးကော်စ '''ပရေင်စၟတ်သမ္တီ သြန်ဘဏ္ဍာ''' (Power of the purse) ရ။ ယဝ်ရ ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် တအ် ပ္ဍဲ ပါလဳမာန် ကေုာံ သမ္မတ တအ် ဟွံတုပ်စိုတ် ရေင်သကအ် ပရူ စရင်သြန် (ဥပမာ - ဗီုလဵု ဂွံ စကာ သြန် သွက် လဒက်ပတန် အလဵုအသဳ) တုဲ သၞောဝ် စရင်သြန် ဂှ် လီုလာ် အာ မ္ဂး၊ အလဵုအသဳ သ္ဒး ကၟာတ်လဒဵု ကမၠောန် သီုဖအိုတ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ဟိုတ် (History, Origins, and Causes) ==
ပြသၞာ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုအသဳ ဝွံ စတင် ပြာကတ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ဟိုတ်နူကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ မကော်စ '''သၞောဝ် စဵုဒၞာ ပရေင်သုင်စောဲ သြန် ဟွံမဲ ပၟိက်''' (Antideficiency Act) မဖျေဟ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၄ (တုဲ ပလေဝ် ပ္ဍဲ ၁၉၅၀ ကေုာံ ၁၉၈၂) ရ။&lt;ref name=&quot;antideficiency&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.gao.gov/legal/appropriations-law-decisions/resources |title=Antideficiency Act Background |publisher=Government Accountability Office (GAO) |year=2021 |access-date=July 31, 2026}}&lt;/ref&gt;

သၞောဝ် ဏအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ဌာန အလဵုအသဳ လဵု မွဲ လေဝ် ဟွံမဲ အခေါင် ထပက် စၟတ်တဲ ကသုက် သြန် ဟွံသေင်မ္ဂး စကာ သြန် ယဝ်ရ ကောန်ဂရေတ် (Congress) ဟွံစၟတ်သမ္တီ လဝ် သြန်ဘဏ္ဍာ ဏီ ပုဟ်။ ကိုပ်ကၠာ နူ သၞာံ ၁၉၈၀ ဂှ်၊ ၜိုန်ရ သြန်ဘဏ္ဍာ ဟွံမဲ ကီုလေဝ် အလဵုအသဳ ဆက် ချဳဓရာင် လဝ် ကမၠောန် တုဲ ကလေင် ကဵု သြန် လက္ကရဴ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၀ ကဵု ၁၉၈၁၊ ရှေ့နေချုပ် (Attorney General) ဗေန်ဂျာမိန် သဳဗဳလေတ္တဳ (Benjamin Civiletti) ပတိတ် လိက်အမိင် ဒဒှ်ရ ပရေင်ဆက် စကာ သြန် ဟွံမဲ ကု အခေါင် ဂှ် ဒှ် အရာ မဟွံကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ်ဥပဒေ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ စတမ် နူ အခိင် ဂှ် တုဲ ကာလ သြန်ဘဏ္ဍာ လီုလာ် မ္ဂး အလဵုအသဳ သ္ဒး ကၟာတ်လဒဵု ထောအ် ကမၠောန် ရ။

== ၃။ လၟေင် ကမၠောန် ပရေင်စၟတ်သမ္တီ သြန်ဘဏ္ဍာ (The Budget Process) ==
သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု မ္ဂး၊ အာဏာ ပတန်သၞောဝ် သ္ဒး စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ် အတိုင် လၟေင် ကမၠောန် ရ -

# '''ပရေင်ပတိုန် စရင်သြန် (Budget Proposal):''' သမ္မတ ဟွံသေင်မ္ဂး အာဏာ အုပ်ဓုပ် ပတိုန် လိက် မူကြမ်း စရင်သြန် ကု ပါလဳမာန် လၟိုန် သၞာံ။
# '''ပရေင်ဖျေဟ် သၞောဝ် သြန် (Appropriations Bills):''' ပါလဳမာန် ဒး သဳကၠဳ ကေုာံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သၞောဝ် သြန်ဘဏ္ဍာ အဓိက (ပ္ဍဲ အမေရိကာန် နွံ ၁၂ စောင်) ကိုပ်ကၠာ ဟွံအိုတ် သၞာံ ဘဏ္ဍာ (Fiscal year - ဗွဲမဂၠိုင် အိုတ် စိုပ် လိက် အံက်တဝ်ဗာ ၁)။
# '''သ္ဂုတ်သွာတ် ယာယဳ (Continuing Resolution - CR):''' ယဝ်ရ သၞောဝ် သြန်ဘဏ္ဍာ ဇၞော် ဂှ် ဟွံတုပ်စိုတ် ရေင်သကအ် မ္ဂး၊ ပါလဳမာန် မာန် ပတိတ် &quot;သ္ဂုတ်သွာတ် ယာယဳ&quot; သွက်ဂွံ ဆက် ကဵု သြန် ထံက်ပင် ကု အလဵုအသဳ ပွိုင် မွဲ ကာလ ဇမၠေအ် ရ။ 
# '''ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု (Shutdown):''' ယဝ်ရ သၞောဝ် သြန်ဘဏ္ဍာ လေဝ် ဟွံအံင်၊ သ္ဂုတ်သွာတ် ယာယဳ (CR) လေဝ် ဟွံအံင် မ္ဂး၊ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ကတဵုဒှ် ပြဟ်ပြဟ် ရ။

== ၄။ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (Government Shutdowns in the United States) ==
ပ္ဍဲ ဝင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်၊ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုအသဳ ကတဵုဒှ် လဝ် ဂၠိုင်ကဵု အလန် ရ။ တင်မပြာကတ် အိုတ် တအ် ဂှ် -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုအသဳ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်
|-
! သၞာံ (Year)
! သမ္မတ (President)
! ပွိုင် အခိင် (Duration)
! ဟိုတ် အဓိက (Main Cause)
|-
| ၁၉၉၅ - ၁၉၉၆
| ဘေလ် ကလိန်တောန် (Bill Clinton)
| ၂၁ တ္ၚဲ
| ပြသၞာ အကြာ သမ္မတ နူ ဗော် ဒဳမဝ်ကရက် ကေုာံ ကောန်ဂရေတ် နူ ဗော် ရဳပတ်ဗလဳကန် ပရူ ပရေင်ယှောတ်ဖအောန် သြန်ဘဏ္ဍာ ပရေင်ထတ်ယုက် (Medicare)။
|-
| ၂၀၁၃
| ဘာရတ် အဝ်ဗာမာ (Barack Obama)
| ၁၆ တ္ၚဲ
| ပြသၞာ ပရူ ပရေင်ထံက်ပင် သြန် သွက် သၞောဝ် ပရေင်ထတ်ယုက် မကော်စ Affordable Care Act (Obamacare)။
|-
| ၂၀၁၈ - ၂၀၁၉
| ဒေါ်နယ် ထရမ့် (Donald Trump)
| ၃၅ တ္ၚဲ
| မဒှ် ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု မဂၠိင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင်။ ဟိုတ်နူ ပြသၞာ သမ္မတ အာတ် သြန် သွက်ဂွံ သြိုင် ကၟာင် ပယျဵု အကြာ အမေရိကာန် ကဵု မက်သဳကဝ်၊ ဆဂး ကောန်ဂရေတ် ဟွံကဵု။
|}
&lt;ref name=&quot;matthews&quot;&gt;{{cite news |last=Matthews |first=D. |title=A brief history of government shutdowns |work=Vox |date=January 19, 2018 |url=https://www.vox.com/policy-and-politics/2018/1/19/16905584/government-shutdown-history-clinton-obama-trump}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဝန်ထမ်း ကေုာံ ဌာန အလဵုအသဳ (Effects on Federal Employees and Agencies) ==
ကာလ ကတဵုဒှ် ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု မ္ဂး၊ ဝန်ထမ်း အလဵုအသဳ တအ် ဂှ် ဒးဒုင် ဖဵုသက်ရောက် ဇၞော် အိုတ် ရ။ 

* '''ဝန်ထမ်း ဟွံမဲ ပၟိက် ဇၞော် (Furloughed Employees):''' ဝန်ထမ်း ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ - ရဲကၠောန် ပ္ဍဲ ဥယျာဉ် သဘာဝ၊ ဌာန သုတေသန၊ ဌာန ပလံင် လိက်ကသုက်) တအ် သ္ဒး ဒေါအ် ဇူ နူ ကမၠောန် သီု ဟွံကလိဂွံ သြန်ဂိတု ရ။ (ၜိုန်ရ ကြဴနူ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အာစိုပ် ဒတုဲ မ္ဂး ညးတအ် ဗွဲမဂၠိုင် ကလေင် ကလိဂွံ သြန် လက္ကရဴ ကီုလေဝ်၊ အခိင် ကၟာတ်လဒဵု ဂှ် ညးတအ် ဒး ဆဵု ပြသၞာ ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်ဇၞော် ရ)။
* '''ဝန်ထမ်း မနွံ ပၟိက် ဇၞော် (Excepted/Essential Employees):''' ဝန်ထမ်း မဆေင်စပ် ကု ဂီုကၠီု ဍုင် (ဥပမာ - ဒပ်ပၞာန်၊ မင်ပယျဵု၊ ရုင်ဂဥုဲ) တအ် သ္ဒး ဆက် ကၠောန် ကမၠောန် သီု ဟွံကလိဂွံ သြန်ဂိတု ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ရ။
* '''ကမ္မဏဳ ကန်ထရိုက် (Government Contractors):''' ကမ္မဏဳ ကေုာံ ကောန်ကမၠောန် မကၠောန် ကမၠောန် သွက် အလဵုအသဳ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံကလေင် ကလိဂွံ သြန် ညးတအ် မလေင် အာ ပ္ဍဲ အခိင် ကၟာတ်လဒဵု ဂှ် ပုဟ်။

== ၆။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် (Effects on the Economy and the Public) ==
ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုအသဳ ဝွံ ပလီုပလာ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလုံ ဍုင် ရ။ 

* '''ဖဵုသက်ရောက် စရင်ပိုန်ဒြပ် (GDP Impact):''' အတိုင် စရင် နူ ရုင် သြန်ဘဏ္ဍာ ကောန်ဂရေတ် (CBO) မ္ဂး၊ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ၃၅ တ္ၚဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၈-၂၀၁၉ ဂှ် ပကဵု ညံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အမေရိကာန် ဂွံ ဆောမ်လေင် အာ သြန် ၜိုတ် ၁၁ ဘဳလဳယောန် ဒဝ်လာ ရ။&lt;ref name=&quot;cbo_2019&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cbo.gov/publication/54937 |title=The Effects of the Partial Shutdown Ending in January 2019 |publisher=Congressional Budget Office |year=2019 |access-date=July 31, 2026}}&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင်ဆဵုဂဗ ညးဍုင်ကွာန် (Public Services):''' ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဟွံမာန် လုပ် ဥယျာဉ် တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ပြတိုက် (Museums) အလဵုအသဳ။ ပရေင်ကၠောန် လိက်ကူးပြာတ် (Passports) ကေုာံ လိက် အခေါင် နာနာ သာ် လေဝ် ဒး ဒေါအ် ဇူ အာ။ ပရေင်ထံက်ပင် သြန် သွက် ညးဒိုက်ဂတ် တအ် လေဝ် မလေပ် လီုလာ် အာ မာန် ရ။

== ၇။ နဲကဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သြဇာ (Political Tactics and Brinkmanship) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ်၊ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုအသဳ ဝွံ ဒှ် အာ လွဟ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political weapon) မွဲ သွက် ဗော် မဒစးဒုင် တအ် ရ။ လၟေင် ကမၠောန် ဏအ် ညးကော်စ '''ဗရင်မေန်ရှစ်''' (Brinkmanship) မဒှ် ပရေင်ဓရိုဟ် ပ္ဍဲ အကာဲအရာ မအန္တရာယ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တင် မိက်ဂွံ ဂွံ ရ။

ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် တအ် မလေပ် စကာ အခိင် ပတန် သြန်ဘဏ္ဍာ ဏအ် သွက်ဂွံ အာတ်မိက် ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောဝ် တၞဟ် တအ် မဟွံဆေင်စပ် ကု သြန်ဘဏ္ဍာ (ဥပမာ - သၞောဝ် ကောန်ဍုင် သ္အာင်၊ သၞောဝ် ပရေင်ထတ်ယုက်) ရ။ ဆဂး၊ ပရေင်ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညးဍုင်ကွာန် တအ် ထေဲပၞတ် လတူ ဗော် မဖန် ညံင် အလဵုအသဳ ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု ဂှ် ရ။

== ၈။ သၞောတ် ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ပ္ဍဲ ဍုင် တၞဟ်ဂမၠိုင် (Government Shutdowns in Other Countries) ==
ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုအသဳ ဝွံ ဟွံကတဵုဒှ် လောဲလောဲ ပ္ဍဲ သၞောတ် ပါလဳမာန် (Parliamentary systems) မပ္တံကဵု ဍုင်အင်္ဂလာန်၊ သြသတေလျ၊ ကေုာံ ကနေဒါ ရ။

ပ္ဍဲ သၞောတ် ဝက်သ်မေန်သတာ (Westminster system) မ္ဂး၊ ယဝ်ရ ပါလဳမာန် ဟွံစၟတ်သမ္တီ စရင်သြန် (Loss of supply) မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် သင်္ကေတ ဒဒှ်ရ ပါလဳမာန် ဟွံပတှ်ေ အလဵုအသဳ (Vote of no confidence) တုဲ အလဵုအသဳ သ္ဒး ဒေါအ် ဇူ ဟွံသေင်မ္ဂး သ္ဒး ကၠောန် ပေါဲရုဲစှ် တၟိ (New elections) ပြဟ်ပြဟ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အလဵုအသဳ တအ် ဟွံဒး ကၟာတ်လဒဵု ကမၠောန် ပုဟ်။

ဥပမာ မပြာကတ် မွဲ ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ သြန်ဘဏ္ဍာ ပ္ဍဲ '''ဍုင်သြသတေလျ''' သၞာံ ၁၉၇၅ ရ။ ကာလ စၠတ်ဓရ် သၠုင် ဟွံစၟတ်သမ္တီ သြန်ဘဏ္ဍာ ဂှ်၊ သၟိင်စၞး (Governor-General) ပလီု ထောအ် ဝန်ဇၞော် ဂေါ့ဖ် ဝှစ်တလာမ် (Gough Whitlam) တုဲ ကော် ပေါဲရုဲစှ် တၟိ ရ။&lt;ref name=&quot;australia_1975&quot;&gt;{{cite book |last=Kelly |first=P. |title=The Dismissal: Australia's Most Sensational Power Struggle |publisher=Angus &amp; Robertson |year=1976 |pages=105-120}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ နဲကဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကေုာံ ပသောင် ပြသၞာ (Methods to Prevent and Resolve Shutdowns) ==
သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင် ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ဂှ်၊ တၠပညာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် တအ် ပတိုန် ထ္ၜး လဝ် နဲကဲ ဗွဲမဂၠိုင် -

* '''သ္ဂုတ်သွာတ် ယာယဳ အလဵုအလဵု (Automatic Continuing Resolutions):''' ဖျေဟ် သၞောဝ် မွဲ ညံင် သြန်ဘဏ္ဍာ ဂွံ ဆက် ကဵု အလဵုအလဵု (အတိုင် လၟိဟ် သၞာံ တုဲကၠုင်) ယဝ်ရ ကောန်ဂရေတ် တအ် ဟွံမာန် ပတန် စရင်သြန် တၟိ မ္ဂး။ ပရေင်ဏအ် စဵုဒၞာ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု မာန် အလုံစုံ ရ။
* '''စရင်သြန် ပွိုင် ၜါ သၞာံ (Biennial Budgeting):''' ဖျေဟ် စရင်သြန် မွဲ ဝါ မ္ဂး သွက် ၜါ သၞာံ ညံင် ဟွံဂွံ ဒး သဳကၠဳ ဇၟာပ်ဇၟာပ် သၞာံ ကေုာံ ဖအောန် ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန်။
* '''ပရေင်တးပါဲ လျိုင် (Penalties for Lawmakers):''' ဖျေဟ် သၞောဝ် ညံင် မၞိဟ်စၞး ပါလဳမာန် တအ် ဟွံဂွံ သြန်ဂိတု ယဝ်ရ ညးတအ် ဖန် ညံင် အလဵုအသဳ ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုအသဳ ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ ပြသၞာ မကတဵုဒှ် နူကဵု ပရေင်ဟွံတုပ်စိုတ် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ သၞောတ် ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ ခိုင်ခိုင်ကၠိုက်ကၠိုက် ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂွံ လီုလာ်၊ ဝန်ထမ်း အလဵုအသဳ တအ် ဂွံ ဒး ဆဵု ပြသၞာ၊ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ အောန် စိုတ် လတူ လဒက်ပတန် အလဵုအသဳ ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ယဝ်ရ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် အကြာ ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် တအ် ဆက် သ္ကာတ်မြဟ် ဒၟံင် မ္ဂး၊ ပြသၞာ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ဏအ် ဆက် ကတဵုဒှ် မာန် ဒၟံင် ဏီ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် သၞောဝ် စရင်သြန် (Budget reform) ကေုာံ ပရေင်ကံက် နဲကဲ သ္ဂုတ်သွာတ် ယာယဳ အလဵုအလဵု တအ် ဂှ် ဒှ် အရာ မနွံ ပၟိက် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ မင်မဲ ညံင် ကမၠောန် အလဵုအသဳ ဂွံ ချဳဓရာင် အာ လၟိုန် တ္ၚဲ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ]] (Separation of powers)
* [[အာဏာ ပတန်သၞောဝ်]] (Legislature)
* [[အာဏာ အုပ်ဓုပ်]] (Executive)
* [[ကောန်ဂရေတ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (United States Congress)

{{Navbox
| name = Separation of Powers
| title = ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ ကေုာံ ပရေင်စရင်သြန် အလဵုအသဳ (Separation of Powers and Government Budgeting)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ကဏ္ဍ အာဏာ ပိ သာ်
| list1 =
* [[အာဏာ ပတန်သၞောဝ်]] (Legislature)
* [[အာဏာ အုပ်ဓုပ်]] (Executive)
* [[အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်]] (Judiciary)
| group2 = လၟေင် ကမၠောန် စရင်သြန်
| list2 =
* [[စရင်သြန် ဍုင်]] (Government budget)
* [[ပရေင်စၟတ်သမ္တီ သြန်ဘဏ္ဍာ]] (Power of the purse)
* [[သ္ဂုတ်သွာတ် ယာယဳ]] (Continuing resolution)
* [[ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုအသဳ]] (Government shutdown)
| group3 = ပြသၞာ ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ်
| list3 =
* [[ဗရင်မေန်ရှစ်]] (Brinkmanship)
* [[ဟွံပတှ်ေ အလဵုအသဳ]] (Vote of no confidence)
* [[ပရေင်ယှောတ်ဖအောန် သြန်ဘဏ္ဍာ]] (Deficit spending)
}}

[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:အလဵုအသဳ]]
[[Category:သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သြန်ဘဏ္ဍာ အလဵုအသဳ]]</text>
      <sha1>f39tty6qs6ehualwge2dg8oq6yica1t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကောန်ဂရေတ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11900</id>
    <revision>
      <id>56517</id>
      <timestamp>2026-07-31T06:33:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ကောန်ဂရေတ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''United States Congress'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ အာဏာ ပတန်သၞောဝ် (Legislature) မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု အလဵုအသဳ ဖေတ်ဒရေဝ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန...&quot;</comment>
      <origin>56517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25615" sha1="e7j8o2p5fmv6wa78ou5sj8ok569bkn2" xml:space="preserve">'''ကောန်ဂရေတ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''United States Congress'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ အာဏာ ပတန်သၞောဝ် (Legislature) မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု အလဵုအသဳ ဖေတ်ဒရေဝ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု သၞောတ် စၠတ်ဓရ် ၜါ (Bicameral legislature) မပါလုပ် သီုကဵု '''စၠတ်ဓရ် သၟဝ်''' မကော်စ စၠတ်ဓရ် မၞိဟ်စၞး (House of Representatives) ကေုာံ '''စၠတ်ဓရ် သၠုင်''' မကော်စ သဳနိတ် (Senate) ရ။ ကောန်ဂရေတ် ဝွံ ကောံသၟဟ် ပ္ဍဲကဵု ရုင် ကပ်ပဳတဝ် (United States Capitol) ပ္ဍဲ ဍုင်ဝါရှင်တန် ဒဳသဳ (Washington, D.C.) ရ။&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{cite book |author=Founding Fathers |title=United States Constitution, Article I |publisher=National Archives |year=1787 |pages=1-5}}&lt;/ref&gt;

အတိုင် ပိုဒ် (၁) သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန် မ္ဂး၊ အာဏာ ပတန်သၞောဝ် အလုံစုံ ပ္ဍဲ အလဵုအသဳ ဖေတ်ဒရေဝ် ဂှ် သ္ဒး ပြာပ် ကဵု လဝ် ကောန်ဂရေတ် ဏအ် ရ။ ကောန်ဂရေတ် နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ ချူ ဖျေဟ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဍုင်၊ ပတန် စရင်သြန် ကံက် အခေါန် (Power of the purse)၊ လလောင်တြး ပၞာန်၊ ကေုာံ စၟတ်မင် ထိင်ဒဝ် ကမၠောန် အာဏာ အုပ်ဓုပ် မဒှ် ကဏ္ဍ သမ္မတ တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ကောန်ဂရေတ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် စၠတ်ဓရ် ၜါ၊ လၟေင် ကမၠောန်၊ သၞောတ် ကမ္မတဳ ကေုာံ ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:United States Capitol west front edit2.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ရုင် ကပ်ပဳတဝ် (United States Capitol) ပ္ဍဲ ဍုင်ဝါရှင်တန် ဒဳသဳ၊ မဒှ် ဒၞာဲ ကောန်ဂရေတ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကောံသၟဟ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ကောန်ဂရေတ်&quot; ဝွံ ဒှ် ဗဟဵု အာဏာ ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ အမေရိကာန် ရ။ မၞိဟ်စၞး ပ္ဍဲ ကောန်ဂရေတ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရုဲစှ် တိုက်ရိုက် နကဵု မဲ ရ။ စၠတ်ဓရ် မၞိဟ်စၞး (House) ဂှ် နွံ မၞိဟ် ၄၃၅ တၠ တုဲ၊ ရုဲစှ် လဝ် အတိုင် လၟိဟ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ တွဵုရး (State) ဇၟာပ်ဇၟာပ် တွဵုရး ရ။ သဳနိတ် (Senate) ဂှ် နွံ မၞိဟ် ၁၀၀ တၠ တုဲ၊ ရုဲစှ် လဝ် နကဵု မၞိဟ်စၞး ၂ တၠ သွက် မွဲ တွဵုရး အတိုင် သၞောတ် မတုပ်သၟဟ် ရ။

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ်၊ ကောန်ဂရေတ် ဏအ် ဒှ် ဒၞာဲ သဳကၠဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် မဇၞော် အိုတ် မွဲ မာန် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပရူ မဆက်စပ် ကု ဘဝ ကောန်ဍုင် အမေရိကာန် သီုဖအိုတ် မပ္တံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်စဵုဒၞာ၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ကေုာံ သၞောဝ် ရာဇဝတ် တအ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Origins) ==
လဒက်ပတန် ကောန်ဂရေတ် အမေရိကာန် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ပရေင်ပၠန်ဂတး အမေရိကာန် (American Revolution) တေအ် ရ။ 
* '''ကောန်ဂရေတ် ကောန်တဳနိန်တယ် (Continental Congress):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၄ ကဵု ၁၇၇၅၊ မၞိဟ်စၞး နူကဵု ကဝ်လဝ်နဳ ၁၃ တအ် ကောံသၟဟ် တုဲ လလောင်တြး သၠးပွး နူ အင်္ဂလာန် ရ။ 
* '''ပရေင်တုပ်စိုတ် ကောန်နက်တဳကတ် (The Great Compromise / Connecticut Compromise - 1787):''' ပ္ဍဲ ပေါဲကောံသၟဟ် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitutional Convention) ဂှ်၊ တွဵုရး ဇၞော်ဇၞော် တအ် မိက်ဂွံ ဂွံ မၞိဟ်စၞး ဂၠိုင် အတိုင် လၟိဟ် မၞိဟ် ဍုင် ညးတအ် ရ။ တွဵုရး ဍောတ်ဍောတ် တအ် မိက်ဂွံ ဂွံ မၞိဟ်စၞး တုပ်သၟဟ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ညးတအ် ပသောင် ပြသၞာ နကဵု သၞောတ် စၠတ်ဓရ် ၜါ - စၠတ်ဓရ် သၟဝ် ဂှ် သွက် လၟိဟ် မၞိဟ်၊ တုဲ စၠတ်ဓရ် သၠုင် ဂှ် သွက် တွဵုရး သီုဖအိုတ် ဂွံ အခေါင် တုပ်သၟဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;baker&quot;&gt;{{cite book |last=Baker |first=R. K. |title=House and Senate |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2008 |pages=45-60}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ လဒက်ပတန် စၠတ်ဓရ် ၜါ (Bicameral Structure: Senate and House) ==
ကောန်ဂရေတ် ဝွံ နွံကဵု စၠတ်ဓရ် ၜါ မနွံ လဒက်ပတန်၊ အာယုက် ကေုာံ တာလျိုင် တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ စၠတ်ဓရ် မၞိဟ်စၞး ကေုာံ သဳနိတ်
|-
! အင်္ဂလက္ခဏာ (Feature)
! စၠတ်ဓရ် မၞိဟ်စၞး (House of Representatives)
! သဳနိတ် / စၠတ်ဓရ် သၠုင် (Senate)
|-
| '''လၟိဟ် မၞိဟ်စၞး'''
| ၄၃၅ တၠ (အတိုင် လၟိဟ် မၞိဟ် တွဵုရး)
| ၁၀၀ တၠ (၂ တၠ သွက် ၁ တွဵုရး)
|-
| '''အာယုက် (Term length)'''
| ၂ သၞာံ 
| ၆ သၞာံ (ဇၟာပ် ၂ သၞာံ ရုဲစှ် တၟိ ၃ ပုံ ၁ ပုံ)
|-
| '''အာယုက် အောန်အိုတ်'''
| ၂၅ သၞာံ
| ၃၀ သၞာံ
|-
| '''တာလျိုင် တၟေင် (Special powers)'''
| စတင် လိက်ကသုက် ဆေင်ကဵု သြန်အခေါန် (Revenue bills)၊ ပတိုန် ဒုဟ် (Impeach) အရာဝုတ် ဍုင်။
| စၟတ်သမ္တီ ပရေင်ခါန်ကၞက် သမ္မတ (Confirm appointments)၊ စၟတ်သမ္တီ လိက်ကသုက် (Treaties)၊ ရုံးတင် ဖျေဟ်ဒုဟ် မၞိဟ်ဒးဒုင် ပတိုန် ဒုဟ်။
|}

== ၄။ အာဏာ ကေုာံ တာလျိုင် အဓိကဂမၠိုင် (Powers and Main Functions) ==
အတိုင် ပိုဒ် (၁) အပိုဒ် (၈) ဍုင် အမေရိကာန် မ္ဂး၊ ကောန်ဂရေတ် နွံကဵု အာဏာ ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် မကော်စ &quot;Enumerated powers&quot; ရ -

# '''ပရေင်စၟတ်သမ္တီ သြန် (Power of the Purse):''' ကောန်ဂရေတ် ဓဝ် ဟေင် နွံ အခေါင် ကံက် အခေါန် ကေုာံ ပတန် စရင်သြန် အလဵုအသဳ (Budget) ရ။ သမ္မတ သ္ဒး အာတ် အခေါင် နူ ကောန်ဂရေတ် သွက်ဂွံ စကာ သြန် ဍုင်။
# '''ပရေင်လလောင်တြး ပၞာန် (Declaration of War):''' ၜိုန်ရ သမ္မတ ဒှ် ဂဥုပ် ဒပ်ပၞာန် ကီုလေဝ်၊ ကောန်ဂရေတ် ဓဝ် ဟေင် နွံ အာဏာ လလောင်တြး ပၞာန် ဍာံဍာံပြပြ ကု ဍုင်သ္အာင် ရ။
# '''ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကမၠောန် သွံရာန် (Commerce Clause):''' ဖန်ဇန် သၞောဝ် ပရေင်သွံရာန် အကြာ တွဵုရး ကေုာံ ကု ဍုင်သ္အာင်။
# '''ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကေုာံ စၟတ်စောဲ (Oversight and Investigation):''' ကောန်ဂရေတ် မာန် ကော် သၟာန်၊ စၟတ်စောဲ ကမၠောန် အလဵုအသဳ ညံင် ဟွံဂွံ ဗၠေတ် အာ နူ သၞောဝ်ဥပဒေ ရ။&lt;ref name=&quot;davidson&quot;&gt;{{cite book |last=Davidson |first=R. H. |author2=Oleszek, W. J. |title=Congress and Its Members |edition=16th |publisher=CQ Press |year=2017 |pages=15-30}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ လၟေင် ကမၠောန် မဖျေဟ် သၞောဝ်ဥပဒေ (The Legislative Process) ==
သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ် မွဲ (From Bill to Law) ဂှ် ဍေဟ် သ္ဒး ဖြတ် အာ လၟေင် ကမၠောန် မဇြိုင်င် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

# '''ပရေင်ပတိုန် လိက်ကသုက် (Introduction):''' မၞိဟ်စၞး ဟွံသေင်မ္ဂး သဳနိတ်တာ မွဲ ပတိုန် လိက်ကသုက် (Bill) ပ္ဍဲ စၠတ်ဓရ် ဇကု။
# '''အဆံင် ကမ္မတဳ (Committee Action):''' လိက်ကသုက် ဂှ် ပလံင် ဏာ ဇရေင် ကမ္မတဳ မဆေင်စပ် ရ။ ကမ္မတဳ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်၊ ပလေဝ်ပလေတ် ကေုာံ ကဵု မဲ။ ဗွဲမဂၠိုင် လိက်ကသုက် တအ် လီု အာ ပ္ဍဲ အဆံင် ဏအ် ရ။
# '''သဳကၠဳ ကေုာံ ကဵု မဲ (Floor Debate and Vote):''' စၠတ်ဓရ် အလုံစုံ သဳကၠဳ တုဲ ကဵု မဲ။ ယဝ်ရ အံင်ဇၞး မ္ဂး၊ ပလံင် ဏာ စၠတ်ဓရ် မွဲ လပါ် (ဥပမာ - နူ စၠတ်ဓရ် မၞိဟ်စၞး ပလံင် ဏာ သဳနိတ်)။
# '''ကမ္မတဳ ပံင်ကောံ (Conference Committee):''' ယဝ်ရ စၠတ်ဓရ် ၜါ ဖျေဟ် မူ (Version) ဟွံတုပ် မ္ဂး၊ ကမ္မတဳ ဏအ် ပံင်ကောံ တုဲ ပလေဝ် ညံင် ဂွံ တုပ် ရေင်သကအ် ရ။
# '''အာဏာ သမ္မတ (Presidential Action):''' သမ္မတ မာန် ထပက် စၟတ်တဲ (Sign) ညံင် ဂွံ ဒှ် သၞောဝ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး စကာ အာဏာ တးပါဲ (Veto) မာန် ရ။ (ယဝ်ရ သမ္မတ တးပါဲ မ္ဂး၊ ကောန်ဂရေတ် မာန် ကလေင် ပလီု ဝဳတဝ် ဂှ် ယဝ်ရ ကလိဂွံ မဲ ၃ ပုံ ၂ ပုံ ပ္ဍဲ စၠတ်ဓရ် ၜါ)။

== ၆။ သၞောတ် ကမ္မတဳဂမၠိုင် (The Committee System) ==
တၠပညာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင် ဟီု လဝ် &quot;ကောန်ဂရေတ် ပ္ဍဲ စၠတ်ဓရ် ဂှ် ဒှ် ကောန်ဂရေတ် ထ္ၜး ပေါဲ၊ ဆဂး ကောန်ဂရေတ် ပ္ဍဲ ကမ္မတဳ ဂှ် ဒှ် ကောန်ဂရေတ် ကၠောန် ကမၠောန်&quot; ရ။ လၟေင် ကမၠောန် အဓိက သီုဖအိုတ် ဂှ် ကၠောန် ပ္ဍဲ ကမ္မတဳ ရ။

* '''ကမ္မတဳ လၟိုန် (Standing Committees):''' ဒှ် ကမ္မတဳ မနွံ လၟိုန် ကာလ (ဥပမာ - ကမ္မတဳ ပရေင်စဵုဒၞာ၊ ကမ္မတဳ သြန်ဘဏ္ဍာ)။
* '''ကမ္မတဳ အထူး (Select/Special Committees):''' ဒက်ပတန် ယာယဳ သွက်ဂွံ စၟတ်စောဲ ပြသၞာ အထူး (ဥပမာ - ကမ္မတဳ စၟတ်စောဲ ပြသၞာ ဝါတာဂိတ် Watergate)။
* '''ကမ္မတဳ ပံင်ကောံ (Joint Committees):''' ပါလုပ် မၞိဟ် နူ စၠတ်ဓရ် ၜါ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပြသၞာ ဇၞော်ဇၞော်။&lt;ref name=&quot;fenno&quot;&gt;{{cite book |last=Fenno |first=R. F. |title=Congressmen in Committees |publisher=Little, Brown |year=1973 |pages=1-15}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ရုဲစှ် ကေုာံ မၞိဟ်စၞး (Elections and Representation) ==
ပရေင်ရုဲစှ် သွက် ကောန်ဂရေတ် ဝွံ ကၠောန် ဗဒှ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ၂ သၞာံ လၟိုန် ရ။ 

* '''ရုဲစှ် လဒေါဝ် အာယုက် (Midterm Elections):''' ပရေင်ရုဲစှ် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် အာယုက် ၄ သၞာံ သမ္မတ။ ပေါဲရုဲစှ် ဏအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် ပေါဲ မၜတ်ကၞာတ် အစောံသတ္တိ ကေုာံ ပရေင်ဒုင်စသိုင် ညးဍုင်ကွာန် လတူ အလဵုအသဳ သမ္မတ ရ။
* '''ပြသၞာ ဂျေရဳမာန်ဒါရိင် (Gerrymandering):''' ပ္ဍဲ စၠတ်ဓရ် မၞိဟ်စၞး၊ အလဵုအသဳ တွဵုရး တအ် နွံ အခေါင် ဓဇက် မျဉ်း ပယျဵု မဲ (Redistricting) ဇၟာပ် ၁၀ သၞာံ။ အခိင်လ္ၚဵု ဗော် မနွံ အဝဵု တအ် ဓဇက် ပယျဵု မဲ ညံင် ဂွံ ဒှ် ဖဵု သွက် ဗော် ဇကု မာန် ဇၞး မဲ လောဲသွာ၊ မကော်စ ဂျေရဳမာန်ဒါရိင် ရ။&lt;ref name=&quot;mayhew&quot;&gt;{{cite book |last=Mayhew |first=D. R. |title=Congress: The Electoral Connection |publisher=Yale University Press |year=1974 |pages=10-25}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု သမ္မတ ကေုာံ ရုင်ဗစာ ဇၞော် (Relationship with President and Supreme Court) ==
ကောန်ဂရေတ် ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက ပ္ဍဲ သၞောတ် '''ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ်''' (Checks and balances) ရ။

* '''ကု သမ္မတ (Executive):''' ကောန်ဂရေတ် နွံ အခေါင် စၟတ်သမ္တီ လိက်ကသုက် ကေုာံ ပရေင်ခါန်ကၞက် ဝန်ဇၞော် (သဳနိတ် ဓဝ်)။ အရာ ဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဍေဟ် နွံ အာဏာ '''ပတိုန် ဒုဟ်''' (Impeachment) ရ။ စၠတ်ဓရ် မၞိဟ်စၞး မာန် စောဲ ဒုဟ် သမ္မတ ယဝ်ရ ကလိလောန် ဒုဟ် ဇၞော်ဇၞော်၊ တုဲ သဳနိတ် မာန် စီရင် ရုံးတင် ဖျေဟ်ဒုဟ် တုဲ ပတိတ် ထောအ် သမ္မတ နူ ရုင် မာန် ရ။
* '''ကု ရုင်ဗစာ (Judiciary):''' ကောန်ဂရေတ် ဖန်ဗဒှ် ရုင်ဗစာ သၟဝ် တအ် တုဲ သဳနိတ် နွံ အခေါင် စၟတ်သမ္တီ တၠသၞောဝ် (Judges) မခါန်ကၞက် နူ သမ္မတ ရ။ လပါ် ပြန် မ္ဂး၊ ရုင်ဗစာ ဇၞော် (Supreme Court) နွံ အာဏာ ပလီု သၞောဝ် ကောန်ဂရေတ် ယဝ်ရ ဍေဟ် ဟွံကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Judicial review) ရ။

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပြသၞာ ပ္ဍဲ ခေတ်တ္ၚဲဏအ် (Challenges and Controversies in the Modern Era) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဏအ်၊ ကောန်ဂရေတ် အမေရိကာန် ဒး ဆဵုဂဗ ကု ပြသၞာ ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

* '''ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ဗော် အလောန် (Polarization and Gridlock):''' ဗော် ဒဳမဝ်ကရက် (Democratic) ကဵု ဗော် ရဳပတ်ဗလဳကာန် (Republican) တအ် နွံ လညာတ် သ္ကာတ်မြဟ် လောန် တုဲ သဳကၠဳ ပံင်ကောံ ရေင်သကအ် ဟွံမာန် (Gridlock) မကတဵုဒှ် ညံင် သၞောဝ် ဇၞော်ဇၞော် တအ် ဟွံဂွံ ဖြတ် အာ မာန်။
* '''သြဇာ လဝ်ဗဳ ကေုာံ သြန် (Lobbying and Campaign Finance):''' ဂကောံ သြန်ဇၞော်၊ ကုမ္ပဏဳ ကေုာံ ဂကောံ Super PACs တအ် စကာ သြန် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ထံက်ပင် မဲ ကေုာံ စန်ဒက် (Lobby) မၞိဟ်စၞး တအ် ညံင် ဂွံ ဖျေဟ် သၞောဝ် မခိုဟ် သွက် ညးတအ်။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ရမ္သာင် ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ ဂွံ ဍိုန်လျ အာ ရ။
* '''ပြသၞာ ဖဳလဳဗတ်သတာ (Filibuster):''' ပ္ဍဲ သဳနိတ် ဂှ်၊ မၞိဟ်စၞး တအ် မာန် စကာ အခေါင် ဟီု ဂလာန် ဟွံမဲ ပယျဵု (Filibuster) သွက်ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု သၞောဝ် ရ။ သွက်ဂွံ ပသောင် ဖဳလဳဗတ်သတာ ဏအ် ဂှ် ဒး နွံပၟိက် မဲ ၆၀ တၠ (နူ ၁၀၀) တုဲ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် သၞောဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံ ကတဵုဒှ် ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန် ရ။&lt;ref name=&quot;mann&quot;&gt;{{cite book |last=Mann |first=T. E. |author2=Ornstein, N. J. |title=It's Even Worse Than It Looks: How the American Constitutional System Collided with the New Politics of Extremism |publisher=Basic Books |year=2012 |pages=100-115}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ကောန်ဂရေတ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ဝွံ ဒှ် နှလုံးသား အဓိက သွက် သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ အမေရိကာန် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒၞာဲ မပံင်ကောံ လဝ် ရမ္သာင် ညးဍုင်ကွာန် နူကဵု တွဵုရး ၅၀ တုဲ ပြံင်လှာဲ ဍေဟ်တအ် ညံင် ဂွံ ဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သွက် ဍုင် ရ။

ၜိုန်ရ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ဍေဟ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု ပြသၞာ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ဗော် ကေုာံ သြဇာ သြန် ကီုလေဝ်၊ လဒက်ပတန် စၠတ်ဓရ် ၜါ မနွံကဵု ပရေင်ထိင်ဒဝ် အာဏာ ဏအ်ဝွံ ဆက် တန်တဴ ညံင် အလဵုအသဳ ဟွံဂွံ ဇၞော်လောန် အာ ကေုာံ စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန် ဍာံဍာံပြပြ ရ။ ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ကောန်ဂရေတ် သ္ဒး ဂၠာဲ နဲကဲ သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ လညာတ် သ္ကာတ်မြဟ် ကေုာံ ကလေင် ပခိုင် ကၠုင် ပရေင်ပတှ်ေ နူ ညးဍုင်ကွာန် (Public trust) ညံင် သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဂွံ ဆက် တန်တဴ ဗိုန်ဗတ် အာ ပ္ဍဲ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (Constitution of the United States)
* [[သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (President of the United States)
* [[ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ]] (Separation of powers)
* [[စၠတ်ဓရ် မၞိဟ်စၞး ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (United States House of Representatives)
* [[သဳနိတ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (United States Senate)

{{Navbox
| name = US Federal Government
| title = အလဵုအသဳ ဖေတ်ဒရေဝ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (Federal Government of the United States)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = အာဏာ ပတန်သၞောဝ် (Legislative)
| list1 =
* [[ကောန်ဂရေတ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (Congress)
* [[စၠတ်ဓရ် မၞိဟ်စၞး ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (House of Representatives)
* [[သဳနိတ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (Senate)
| group2 = အာဏာ အုပ်ဓုပ် (Executive)
| list2 =
* [[သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (President)
* [[ဒုတိယ သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (Vice President)
* [[ဂကောံ ဝန်ဇၞော် အမေရိကာန်]] (Cabinet)
| group3 = အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ် (Judicial)
| list3 =
* [[ရုင်ဗစာ ဇၞော် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (Supreme Court)
* [[ရုင်ဗစာ ဖေတ်ဒရေဝ်]] (Federal Courts)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (Constitution)
* [[မဲ ရုဲစှ်]] (Elections)
* [[ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ်]] (Checks and balances)
}}

[[Category:ကောန်ဂရေတ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]
[[Category:အာဏာ ပတန်သၞောဝ်]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]
[[Category:သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:စၠတ်ဓရ်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>e7j8o2p5fmv6wa78ou5sj8ok569bkn2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂကောံ ဝန်ဇၞော် အမေရိကာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11901</id>
    <revision>
      <id>56518</id>
      <timestamp>2026-07-31T06:40:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဂကောံ ဝန်ဇၞော် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Cabinet of the United States'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကောံ အလဵုအသဳ မွဲ မနွံကဵု တာလျိုင် သွက်ဂွံ ကဵု ကသပ် ကု သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန...&quot;</comment>
      <origin>56518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26379" sha1="q78j0tz6kx29pdqw5v33chof7qf2a94" xml:space="preserve">'''ဂကောံ ဝန်ဇၞော် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Cabinet of the United States'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကောံ အလဵုအသဳ မွဲ မနွံကဵု တာလျိုင် သွက်ဂွံ ကဵု ကသပ် ကု သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (President of the United States) ကေုာံ က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဌာန အာဏာ အုပ်ဓုပ် (Executive departments) ဂမၠိုင် ရ။ ဂကောံ ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဒု-သမ္မတ (Vice President) ကေုာံ ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် (Secretaries) နူကဵု ဌာန အလဵုအသဳ ဖေတ်ဒရေဝ် (Federal government) စှ်မသုန် ဌာန၊ သီုကဵု အရာဝုတ် အဆံင်-ဝန်ဇၞော် တၞဟ်ဂမၠိုင် (Cabinet-level officials) မဂွံ ဒုင် ရုဲစှ် ခါန်ကၞက် နူကဵု သမ္မတ ရ။&lt;ref name=&quot;bennett&quot;&gt;{{cite book |last=Bennett |first=A. J. |title=The American President's Cabinet: From Kennedy to Bush |publisher=Macmillan Press |year=1996 |pages=12-18}}&lt;/ref&gt;

ဂကောံ ဝန်ဇၞော် ဏအ်ဝွံ ၜိုန်ရ ဟွံမဲ ဗွဲမကၠးသ္ဍး ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန် (U.S. Constitution) ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု အခိုက်အလိုက် ပရေင်ဍုင်ကွာန် နူ ခေတ် သမ္မတ ပထမ ဂျောတ် ဝါရှေန်တောန် (George Washington) တေအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဂကောံ ဝန်ဇၞော် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ တာလျိုင်၊ လၟေင် ပရေင်ခါန်ကၞက်၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ဍေဟ် ကု ကဏ္ဍ အာဏာ တၞဟ် တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:President Joe Biden's Cabinet, 2021.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပေါဲကောံသၟဟ် ဂကောံ ဝန်ဇၞော် အမေရိကာန် သၟဝ် အလဵုအသဳ သမ္မတ ဂျဝ် ဗာင်ဒေန် (Joe Biden) ပ္ဍဲ သ္ၚိဗု (The White House)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဂကောံ ဝန်ဇၞော် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ဝွံ ဒှ် ဂကောံ မနွံ သြဇာ သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ အာဏာ အုပ်ဓုပ် (Executive branch) အမေရိကာန် ရ။ ညးတအ် ဒှ် မၞိဟ် မရေင်တၠုင် ကမၠောန် အဓိက သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ ဍုင် ရ။ 

ဝေါဟာရ &quot;Cabinet&quot; (ဂကောံ ဝန်ဇၞော်) ဏအ်ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် အင်္ဂလာန် (British origin) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ခဒမ် ဍောတ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ မၞိဟ် ညးမကဵု ကသပ် ပၞုက် သွက် သၟိင်ဨကရာဇ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ် အမေရိကာန်၊ ဝန်ဇၞော် တအ် ဂှ် ဟွံသေင် ကောန်ဂကောံ နူ ပါလဳမာန် (Congress) ပုဟ်။ အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ပိုဒ် ၁၊ ညးမလုပ် လဝ် ပ္ဍဲ ကောန်ဂရေတ် တအ် ဟွံမဲ အခေါင် ယိုက်ဂၠေင် အရာဝုတ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ အုပ်ဓုပ် (Ineligibility Clause) တုဲ သၞောတ် ဏအ် ပါ်ခြာ လဝ် အာဏာ ဍာံဍာံပြပြ ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Origins) ==
ဝင် ဂကောံ ဝန်ဇၞော် ဏအ် စတင် ကၠုင် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၉ အခိင် ကာလ သမ္မတ ဂျောတ် ဝါရှေန်တောန် (George Washington) ဒက်ပတန် အလဵုအသဳ ပထမ အိုတ် ရ။ ညး ဒက်ပတန် လဝ် ဌာန အဓိက ပန် ဌာန ကေုာံ ခါန်ကၞက် လဝ် မၞိဟ် ပန် တၠ သွက်ဂွံ ကဵု ကသပ် -
* ညးအုပ်ကာ တွဵုရး (Secretary of State) - သဝ်မာတ် ဂျက်ဖာသောန် (Thomas Jefferson)
* ဝန်ဇၞော် ဘဏ္ဍာ (Secretary of the Treasury) - အာလေတ်ဇြာန်ဒါ ဟာမဳလ်တောန် (Alexander Hamilton)
* ဝန်ဇၞော် ပၞာန် (Secretary of War) - ဟေန်ရဳ နံက် (Henry Knox)
* တၠသၞောဝ် ဇၞော် (Attorney General) - အေတ်မောန် ရာန်ဒေါပ် (Edmund Randolph)

နူကဵု ဌာန ၄ ဌာန ဂှ်၊ အတိုင် လၟေင် အခိင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင် မ္ဂး ဌာန တအ် ဂၠိုင် တိုန် လၟိုန် ရ။ ဌာန လက္ကရဴ အိုတ် မဒက်ပတန် လဝ် ဂှ် ဒှ် ဌာန ဂီုကၠီု အပ္ဍဲဍုင် (Department of Homeland Security) မဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၂ ကြဴနူ ပရေင်ဗတိုက် ကတဵုဒှ် ၉/၁၁ ရ။&lt;ref name=&quot;farnsworth&quot;&gt;{{cite book |last=Farnsworth |first=D. N. |title=The President's Cabinet |publisher=Transaction Publishers |year=1992 |pages=45-53}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သဇိုင် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကေုာံ ဥပဒေ (Constitutional and Legal Basis) ==
ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (U.S. Constitution) ဝွံ မလိက် &quot;Cabinet&quot; ဟွံမဲ ပုဟ်။ ဆဂး ဍေဟ် ဒုင်သဇိုင် လတူ -
* '''ပိုဒ် ၂၊ ဒကုတ် ၂ (Article II, Section 2):''' သမ္မတ &quot;မာန် အာတ်မိက် လညာတ်၊ နကဵု လိက်၊ နူကဵု အရာဝုတ် အဓိက ပ္ဍဲ ဌာန အာဏာ အုပ်ဓုပ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဌာန... ရ&quot;။
* '''ပိုဒ် ၂၊ ဒကုတ် ၂ (Appointments Clause):''' သမ္မတ နွံ အာဏာ ရုဲစှ် မၞိဟ်၊ ဆဂး သ္ဒး ဒုင် အာတ်မိက် ပရေင်တုပ်စိုတ် ကေုာံ လညာတ် ထံက်ဂလာန် (Advice and Consent) နူကဵု စၠတ်ဓရ် သၠုင် (Senate) ရ။

သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ အတိုင် '''ပလေဝ်ပလေတ် ၂၅''' (25th Amendment) မ္ဂး၊ ဒု-သမ္မတ ကေုာံ မဲ လပါ် ဂၠိုင် နူကဵု ဂကောံ ဝန်ဇၞော် တအ် မာန် ပတိုန် လိက် လလောင်တြး ကု ကောန်ဂရေတ် ဒဒှ်ရ သမ္မတ ဝွံ ဟွံမာန် ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် (Unable to discharge the powers) တုဲ ဒု-သမ္မတ သ္ဒး ကေတ် အာဏာ ယာယဳ ရ။

== ၄။ တာလျိုင် ကေုာံ ကမၠောန် အဓိက (Role and Functions) ==
ဂကောံ ဝန်ဇၞော် အမေရိကာန် ဝွံ နွံ တာလျိုင် အဓိက ၜါ သာ် -

# '''ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဌာန (Departmental Leadership):''' ဝန်ဇၞော် တအ် ဂှ် ဒှ် သကိုပ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဌာန အလဵုအသဳ ဖေတ်ဒရေဝ် ဇၞော်ဇၞော် ဂမၠိုင် ရ။ ညးတအ် ဒး ဖန်ဇန် စရင်သြန် (Budget) ဗွဲမဂၠိုင် ဘဳလဳယာန် ဒဝ်လာ၊ ဒး အုပ်ဓုပ် ဝန်ထမ်း အလဵုအသဳ (Civil servants) မဂၠိုင်ကဵု ကိုတ်၊ ကေုာံ ဒး ရေင်တၠုင် ကမၠောန် ဍုင် အလုံ မွဲ ကၟိန်ဍုင် ရ။
# '''ပရေင်ကဵု ကသပ် (Advisory Role):''' ဝန်ဇၞော် တအ် ဒး ကဵု ကသပ် ကု သမ္မတ ပရူ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ မဟာဗျူဟာ နာနာ သာ် ရ။ ပေါဲကောံသၟဟ် ဂကောံ ဝန်ဇၞော် (Cabinet meetings) ဝွံ သမ္မတ ကော် သဳကၠဳ အတိုင် ပၟိက် ညး မနွံ ရ။&lt;ref name=&quot;polsby&quot;&gt;{{cite book |last=Polsby |first=N. W. |title=Presidential Cabinet Making: Lessons for the Political System |publisher=Political Science Quarterly |year=1978 |pages=15-25}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ လၟေင် ကမၠောန် ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ခါန်ကၞက် (Confirmation Process) ==
လၟေင် ကမၠောန် ခါန်ကၞက် ဝန်ဇၞော် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ဝွံ နွံကဵု လၟေင် တာလျိုင် ပိ သာ် -

# '''ပရေင်ရုဲစှ် (Nomination):''' သမ္မတ ရုဲစှ် မၞိဟ် မနွံ ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ ပတှ်ေ စှ်ေ စိုတ် (ဗွဲမဂၠိုင် မၞိဟ် နူ ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဇကု)။
# '''ပရေင်သၟာန်သွဟ် (Senate Hearings):''' ကမ္မတဳ ဆေင်စပ် ပ္ဍဲ စၠတ်ဓရ် သၠုင် (Senate committees) တအ် ကော် သၟာန်သွဟ် မၞိဟ် မဂွံ ဒုင် ရုဲစှ် တအ် ပရူ ဍာ်ဒကေဝ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (ဟွံဂွံ နှဴရဴ ကု ကမၠောန် အလဵုအသဳ - Conflict of interest)၊ ကေုာံ လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ညးတအ် ရ။
# '''ပရေင်ကဵု မဲ (Senate Confirmation):''' စၠတ်ဓရ် သၠုင် အလုံ မွဲ ကဵု မဲ ရ။ ယဝ်ရ ကလိဂွံ မဲ လပါ် ဂၠိုင် (Simple majority - ၅၁ မဲ) မ္ဂး၊ မၞိဟ် ဂှ် ကလိဂွံ အရာဝုတ် ဝန်ဇၞော် ရ။ (တင်စၟတ် - ဒု-သမ္မတ ကေုာံ သကိုပ် ရုင် သ္ၚိဗု တအ် ဟွံဒး ဒုင် အာတ် မဲ နူ စၠတ်ဓရ် သၠုင် ပုဟ်)။

== ၆။ လၟေင် အာဲကၟာဲ သမ္မတ (Line of Succession) ==
ဝန်ဇၞော် တအ် ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ လၟေင် အာဲကၟာဲ သမ္မတ (Presidential line of succession) ရ။ အတိုင် သၞောဝ် အာဲကၟာဲ သမ္မတ သၞာံ ၁၉၄၇ (Presidential Succession Act of 1947)၊ ယဝ်ရ သမ္မတ ကေုာံ ဒု-သမ္မတ သီု ၜါ တၠ စုတိ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံမာန် ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် မ္ဂး၊ အာဏာ ဂှ် ပြံင် အာ ဇရေင် ဥက္ကဋ္ဌ စၠတ်ဓရ် သၟဝ် (Speaker of the House) ကေုာံ ဥက္ကဋ္ဌ ယာယဳ စၠတ်ဓရ် သၠုင် (President pro tempore) ရ။ 

ယဝ်ရ ညးတအ် လေဝ် ဟွံမာန် မ္ဂး၊ လၟေင် အာဲကၟာဲ ဝွံ စှ်ေ အာ ဇရေင် ဝန်ဇၞော် တအ် အတိုင် လၟေင် အခိင် ဌာန တအ် မဒက်ပတန် လဝ် ရ -
၁။ ညးအုပ်ကာ တွဵုရး (State)
၂။ ဝန်ဇၞော် ဘဏ္ဍာ (Treasury)
၃။ ဝန်ဇၞော် စဵုဒၞာ (Defense)
၄။ တၠသၞောဝ် ဇၞော် (Attorney General / Justice) ... 

ပ္ဍဲ အခိင် ကောံသၟဟ် ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု State of the Union address၊ ဝန်ဇၞော် မွဲ တၠ သ္ဒး စွံ လဝ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မပၞုက် လဝ် (Designated survivor) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အလဵုအသဳ ယဝ်ရ နွံ အန္တရာယ် ဇၞော် ရ။

== ၇။ ဌာန အာဏာ အုပ်ဓုပ် လၟုဟ်ဂမၠိုင် (Current Executive Departments) ==
ပ္ဍဲ လၟုဟ်၊ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် နွံကဵု ဌာန အာဏာ အုပ်ဓုပ် (Executive departments) အဓိက ၁၅ ဌာန မပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဝန်ဇၞော် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဌာန အာဏာ အုပ်ဓုပ် (၁၅) ဌာန ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်
|-
! ဌာန (Department)
! သၞာံ မဒက်ပတန်
! တာလျိုင် အဓိက
|-
| '''ဌာန တွဵုရး''' (State) || ၁၇၈၉ || ပရေင်ဆက်ဆံ ဍုင်သ္အာင် (Foreign affairs)
|-
| '''ဌာန ဘဏ္ဍာ''' (Treasury) || ၁၇၈၉ || ပရေင်သြန်၊ အခေါန် (IRS) ကေုာံ ပိုန်ဒြပ်
|-
| '''ဌာန စဵုဒၞာ''' (Defense) || ၁၉၄၇ (၁၇၈၉ War) || ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ ဂီုကၠီု ရးနိဂီု
|-
| '''ဌာန သၞောဝ်ဓဝ်''' (Justice) || ၁၈၇၀ (၁၇၈၉ AG) || ပရေင်ဥပဒေ၊ FBI ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ်
|-
| '''ဌာန အပ္ဍဲ (သဘာဝ)''' (Interior) || ၁၈၄၉ || မင်မဲ တိ သဘာဝ ကေုာံ ကောန်ဍုင်အရင် အမေရိကာန်
|-
| '''ဌာန တဵုလွဳ''' (Agriculture) || ၁၈၈၉ || ကမၠောန် ဗ္ၚ၊ ဇၞော်မောဝ် ကွာန် ကေုာံ စၞစ
|-
| '''ဌာန ဗၞိက်''' (Commerce) || ၁၉၀၃ || ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ စရင်အင် ဍုင်
|-
| '''ဌာန ကမၠောန်''' (Labor) || ၁၉၁၃ || အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်လၟုဟ်
|-
| '''ဌာန ထတ်ယုက် ကေုာံ ဝန်ဆောင်မှု''' (HHS) || ၁၉၅၃ || ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန်၊ Medicare, FDA
|-
| '''ဌာန သြိုင်ခၞံ ကေုာံ ဍုင်ဇၞော်''' (HUD) || ၁၉၆၅ || ဇၞော်မောဝ် ဍုင် ကေုာံ သ္ၚိ ညးဒိုက်ဂတ်
|-
| '''ဌာန သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး''' (Transportation) || ၁၉၆၆ || ပရေင်ဂၠံင်တရဴ၊ ကွဳစက်၊ က္ၜင်ကျာ (FAA)
|-
| '''ဌာန စွမ်းအင်''' (Energy) || ၁၉၇၇ || ဓါတ်လလဳ၊ ဒြဟတ် ညူကလဳယာ ကေုာံ သုတေသန
|-
| '''ဌာန ပရေင်ပညာ''' (Education) || ၁၉၇၉ || ပရေင်ဗတောန် လိက်၊ ထံက်ပင် ဘာလ္ၚတ်
|-
| '''ဌာန စောဲပၞာန် တြေံ''' (Veterans Affairs) || ၁၉၈၉ || ဝန်ဆောင်မှု သွက် ဂကောံ ပၞာန် တြေံ
|-
| '''ဌာန ဂီုကၠီု အပ္ဍဲဍုင်''' (Homeland Security) || ၂၀၀၂ || စဵုဒၞာ ရာဇဝတ် ပၞာန်၊ ပယျဵု၊ FEMA, Coast Guard
|}

== ၈။ အရာဝုတ် အဆံင်-ဝန်ဇၞော် တၞဟ်ဂမၠိုင် (Cabinet-level Officers) ==
ပါဲနူကဵု ဝန်ဇၞော် ၁၅ ဌာန ဂှ် တုဲ၊ သမ္မတ နွံ အခေါင် စၟတ်သမ္တီ အရာဝုတ် အလဵုအသဳ တၞဟ် တအ် ညံင် ဂွံ နွံ ပ္ဍဲ '''အဆံင်-ဝန်ဇၞော်''' (Cabinet-level rank) ကီု ရ။ မၞိဟ် ဏအ်ဝွံ မာန် တိုန် စိုပ် ပေါဲကောံသၟဟ် ဝန်ဇၞော် ကီု ရ။
ဗွဲမဂၠိုင် ဍေဟ် ပါလုပ် သီုကဵု -
* '''သကိုပ် ရုင် သ္ၚိဗု''' (White House Chief of Staff) - မၞိဟ် ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ဇၞော် အိုတ် သွက် သမ္မတ
* '''ညးစၞး ဗၞိက် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်''' (U.S. Trade Representative)
* '''ဥက္ကဋ္ဌ စၟတ်မင် သဘာဝ ပွဳပွူ''' (EPA Administrator)
* '''ဒါရိုက်တာ ဌာန အုပ်ဓုပ် စရင်သြန်''' (OMB Director)
* '''ကလုတ် ကုလသမဂ္ဂ''' (Ambassador to the UN)
* '''ဒါရိုက်တာ စၟတ်မင် တင်ဂၞင် ပၞုက် ဍုင်''' (Director of National Intelligence - DNI)&lt;ref name=&quot;cohen&quot;&gt;{{cite book |last=Cohen |first=J. E. |title=The Politics of the U.S. Cabinet: Representation in the Executive Branch |publisher=University of Pittsburgh Press |year=1988 |pages=70-82}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု သမ္မတ ကေုာံ ကောန်ဂရေတ် (Relationship with President and Congress) ==
ပရေင်ဆက်စပ် ဂကောံ ဝန်ဇၞော် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အာဏာ ၜါ လပါ် -
* '''ကု သမ္မတ:''' ဝန်ဇၞော် တအ် ဝွံ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် အတိုင် ပၟိက် သမ္မတ (Serve at the pleasure of the President) ရ။ သမ္မတ နွံ အခေါင် ပတိတ် ထောအ် (Fire) ဝန်ဇၞော် တအ် အခိင် ဟွံရုဲ ဟွံဒး အာတ် အခေါင် နူ ကောန်ဂရေတ် ပုဟ်။ သမ္မတ လ္ၚဵု စကာ ဂကောံ ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ သဳကၠဳ တုဲ၊ သမ္မတ လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု ဂကောံ သ္ၚိဗု ဍောတ်ဍောတ် (Kitchen cabinet) ရ။
* '''ကု ကောန်ဂရေတ်:''' ဝန်ဇၞော် တအ် ဒး ဒုင် အာတ်မိက် မဲ နူ စၠတ်ဓရ် သၠုင် တုဲ၊ ညးတအ် ဒး တိုန် ပေါဲသဳကၠဳ ပ္ဍဲ ကောန်ဂရေတ် (Congressional hearings) သွက်ဂွံ သှ် ပြသၞာ၊ အာတ် သြန် ဘဏ္ဍာ (Budget requests)၊ ကေုာံ ဒး ဒုင် စၟတ်စောဲ (Oversight) နူကဵု ပါလဳမာန် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Outlook) ==
ဂကောံ ဝန်ဇၞော် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ဝွံ ဒှ် ဂကောံ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ ပကဵု ညံင် အလဵုအသဳ ဖေတ်ဒရေဝ် ဂွံ ချဳဓရာင် အာ မာန် ရ။ ညးတအ် ဒှ် တဲ ကေုာံ ဇိုင် သမ္မတ သွက်ဂွံ ဖျေဟ် ကမၠောန် အလုံ မွဲ ဍုင် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ လဒက်ပတန် ဂကောံ ဝန်ဇၞော် ဏအ် မာန် ဆက် ပြံင်လှာဲ အာ အတိုင် အကာဲအရာ ခေတ် ကေုာံ ပရေင်နွံပၟိက် ဍုင် ရ။ ဥပမာ - လညာတ် မိက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဌာန တၟိ မပ္တံကဵု ဌာန ရာသဳဥတု (Department of Climate) ဟွံသေင်မ္ဂး ဌာန နည်းပညာ (Department of Technology) တအ် ဝွံ ဒှ် လညာတ် မသဳကၠဳ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ခေတ်တၟိ ရ။ ၜိုန်ရ သြဇာ သ္ၚိဗု (White House staff) ဇၞော် တိုန် ကီုလေဝ်၊ ဝန်ဇၞော် တအ် ဝွံ ဆက် ဒှ် မုက်ပါင် အဓိက သွက် အလဵုအသဳ အမေရိကာန် လၟိုန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (President of the United States)
* [[ဒု-သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (Vice President of the United States)
* [[ကောန်ဂရေတ် အမေရိကာန်]] (United States Congress)
* [[အာဏာ အုပ်ဓုပ်]] (Executive branch)

{{Navbox
| name = US Cabinet
| title = ဂကောံ ဝန်ဇၞော် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (Cabinet of the United States)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = မၞိဟ် အဓိကဂမၠိုင်
| list1 =
* [[သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်|သမ္မတ]] (President)
* [[ဒု-သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်|ဒု-သမ္မတ]] (Vice President)
* [[သကိုပ် ရုင် သ္ၚိဗု]] (Chief of Staff)
| group2 = ဌာန အာဏာ အုပ်ဓုပ် (Departments)
| list2 =
* [[ဌာန တွဵုရး အမေရိကာန်|တွဵုရး]] (State)
* [[ဌာန ဘဏ္ဍာ အမေရိကာန်|ဘဏ္ဍာ]] (Treasury)
* [[ဌာန စဵုဒၞာ အမေရိကာန်|စဵုဒၞာ]] (Defense)
* [[ဌာန သၞောဝ်ဓဝ် အမေရိကာန်|သၞောဝ်ဓဝ်]] (Justice)
* [[ဌာန အပ္ဍဲ အမေရိကာန်|အပ္ဍဲ]] (Interior)
* [[ဌာန တဵုလွဳ အမေရိကာန်|တဵုလွဳ]] (Agriculture)
* [[ဌာန ဗၞိက် အမေရိကာန်|ဗၞိက်]] (Commerce)
* [[ဌာန ကမၠောန် အမေရိကာန်|ကမၠောန်]] (Labor)
* [[ဌာန ထတ်ယုက် အမေရိကာန်|ထတ်ယုက်]] (Health and Human Services)
* [[ဌာန သြိုင်ခၞံ အမေရိကာန်|သြိုင်ခၞံ]] (Housing and Urban Development)
* [[ဌာန သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး အမေရိကာန်|သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး]] (Transportation)
* [[ဌာန စွမ်းအင် အမေရိကာန်|စွမ်းအင်]] (Energy)
* [[ဌာန ပရေင်ပညာ အမေရိကာန်|ပရေင်ပညာ]] (Education)
* [[ဌာန စောဲပၞာန် တြေံ အမေရိကာန်|စောဲပၞာန် တြေံ]] (Veterans Affairs)
* [[ဌာန ဂီုကၠီု အပ္ဍဲဍုင် အမေရိကာန်|ဂီုကၠီု အပ္ဍဲဍုင်]] (Homeland Security)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန်]] (U.S. Constitution)
* [[လၟေင် အာဲကၟာဲ သမ္မတ အမေရိကာန်]] (Line of succession)
* [[စၠတ်ဓရ် သၠုင် အမေရိကာန်]] (U.S. Senate)
}}

[[Category:ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]
[[Category:အာဏာ အုပ်ဓုပ်]]
[[Category:ဂကောံ ဝန်ဇၞော်ဂမၠိုင်]]
[[Category:အလဵုအသဳ အမေရိကာန်]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန် အမေရိကာန်]]</text>
      <sha1>q78j0tz6kx29pdqw5v33chof7qf2a94</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကောန်ဂရေတ် အမေရိကာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11902</id>
    <revision>
      <id>56519</id>
      <timestamp>2026-07-31T06:43:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ကောန်ဂရေတ် အမေရိကာန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''United States Congress'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ အာဏာ ပတန်သၞောဝ် (Legislature) မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု အလဵုအသဳ ဖေတ်ဒရေဝ် (Federal government) ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ရ...&quot;</comment>
      <origin>56519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25279" sha1="hb3hosrha8mi1t72hzacgfmq3bd9luh" xml:space="preserve">'''ကောန်ဂရေတ် အမေရိကာန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''United States Congress'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ အာဏာ ပတန်သၞောဝ် (Legislature) မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု အလဵုအသဳ ဖေတ်ဒရေဝ် (Federal government) ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ရ။ ကောန်ဂရေတ် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု သၞောတ် စၠတ်ဓရ် ၜါ (Bicameralism) မပ္တံကဵု '''စၠတ်ဓရ် ညးစၞး''' (House of Representatives - စၠတ်ဓရ် သၟဝ်) ကေုာံ '''သဳနိတ်''' (Senate - စၠတ်ဓရ် သၠုင်) ရ။ ကောန်ဂရေတ် ဝွံ ကောံသၟဟ် တုဲ ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိစၠတ် ကာပဳတဝ် (United States Capitol) မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင် ဝါရှင်တန် ဒဳသဳ (Washington, D.C.) ရ။&lt;ref name=&quot;ritchie&quot;&gt;{{cite book |last=Ritchie |first=D. A. |title=The U.S. Congress: A Very Short Introduction |publisher=Oxford University Press |year=2010 |pages=15-22}}&lt;/ref&gt;

အတိုင် မချူ ဓမံက် လဝ် ပ္ဍဲ ပိုဒ် ၁ (Article I) နူကဵု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန် (U.S. Constitution) မ္ဂး၊ အာဏာ ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ဂှ် သ္ဒး တန်တဴ ပ္ဍဲ ကောန်ဂရေတ် ရ။ ကောန်ဂရေတ် နွံ အာဏာ အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ပရေင်စၟတ်သမ္တီ စရင်သြန် (Power of the purse)၊ ပရေင်လလောင်တြး ပၞာန်၊ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကဏ္ဍ အုပ်ဓုပ် (သမ္မတ) ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ လိက်ကသုက် ဂၠးတိ တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ကောန်ဂရေတ် အမေရိကာန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် စၠတ်ဓရ် ၜါ၊ လၟေင် ကမၠောန် ဥပဒေ၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် အမေရိကာန် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:United States Capitol - west front.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သ္ၚိစၠတ် ကာပဳတဝ် (United States Capitol) ဍုင်ဝါရှင်တန် ဒဳသဳ၊ မဒှ် ဌာန်ဂဥုပ် ကောန်ဂရေတ် အမေရိကာန်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ကောန်ဂရေတ်&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် လာတ္တေန် &quot;congressus&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်ကောံသၟဟ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ပေါဲသဳကၠဳ&quot; ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် အမေရိကာန်၊ ကောန်ဂရေတ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ညးစၞး နူကဵု တွဵုရး ၅၀ (50 States) တအ် ကောံသၟဟ် တုဲ သဳကၠဳ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သွက် ပရေင်ခိုဟ် ဍုင် မွဲ ရ။

အမေရိကာန် စကာ သၞောတ် '''ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ''' (Separation of powers) တုဲ၊ ကောန်ဂရေတ် ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ ပတန်သၞောဝ် (Legislative branch) မတၞဟ်ခြာ လဝ် နူ သမ္မတ (Executive branch) ကေုာံ ရုင်ဗစာ ဇၞော် (Judicial branch) ရ။ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရုဲစှ် မၞိဟ်စၞး ကောန်ဂရေတ် တိုက်ရိုက် တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် အေန်သတဳကျူရှေန် မဆက်စပ် ညောန်ကြပ် အိုတ် ကု ပရေင်ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်လဒက်ပတန် (History and Founding) ==
ဝင် ကောန်ဂရေတ် ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု အခိင် ပေါဲပၠန်ဂတး အမေရိကာန် (American Revolution) ရ။ 
* '''ကောန်ဂရေတ် ကောန်တဳနိန်တေဝ် (Continental Congress):''' ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ သၠးပွး နူ အင်္ဂလာန် ဂှ်၊ မၞိဟ်စၞး နူ ကဝ်လဝ်နဳ ၁၃ (13 Colonies) တအ် ဒက်ပတန် လဝ် ကောန်ဂရေတ် ကောန်တဳနိန်တေဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၄ သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု အင်္ဂလာန် ရ။
* '''ပရေင်တုပ်စိုတ် ဇၞော် (Great Compromise of 1787):''' အခိင် မချူ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် တၟိ ဂှ်၊ ပြသၞာ ကတဵုဒှ် အကြာ တွဵုရး မနွံ မၞိဟ် ဂၠိုင် (မမိက်ဂွံ ဂွံ မၞိဟ်စၞး အတိုင် လၟိဟ် မၞိဟ်) ကေုာံ တွဵုရး မနွံ မၞိဟ် အောန် (မမိက်ဂွံ ဂွံ မၞိဟ်စၞး တုပ်သၟဟ်) ရ။ သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ ဏအ်၊ တၠပညာ တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် စၠတ်ဓရ် ၜါ - စၠတ်ဓရ် ညးစၞး ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ လၟိဟ် မၞိဟ်၊ တုဲ သဳနိတ် ဂှ် တွဵုရး မွဲ မ္ဂး ဂွံ မၞိဟ်စၞး ၜါ တၠ တုပ်သၟဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;madison&quot;&gt;{{cite book |last=Madison |first=J. |title=The Federalist Papers (No. 51) |publisher=Signet Classics |year=2003 |orig-year=1788 |pages=317-322}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ လဒက်ပတန် စၠတ်ဓရ် ၜါ: သဳနိတ် ကေုာံ စၠတ်ဓရ် ညးစၞး (Bicameral Structure) ==
ကောန်ဂရေတ် အမေရိကာန် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု စၠတ်ဓရ် ၜါ မနွံကဵု လက္ခဏာ မတၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ သဳနိတ် ကေုာံ စၠတ်ဓရ် ညးစၞး
|-
! လက္ခဏာ
! စၠတ်ဓရ် ညးစၞး (House of Representatives)
! သဳနိတ် (Senate)
|-
| '''လၟိဟ် မၞိဟ်စၞး'''
| ၄၃၅ တၠ (အတိုင် လၟိဟ် မၞိဟ် တွဵုရး)
| ၁၀၀ တၠ (မွဲ တွဵုရး မ္ဂး ၜါ တၠ)
|-
| '''အာယုက် တာလျိုင်'''
| ၂ သၞာံ 
| ၆ သၞာံ (ဇၟာပ် ၂ သၞာံ မ္ဂး ရုဲစှ် တၟိ ၁/၃)
|-
| '''စၞး'''
| စၞး ခရိုင် ပရေင်ရုဲစှ် (Congressional districts)
| စၞး တွဵုရး အလုံ မွဲ (Whole state)
|-
| '''အာယုက် သၠးပွး အောန်အိုတ်'''
| ၂၅ သၞာံ
| ၃၀ သၞာံ
|-
| '''တာလျိုင် အထူး'''
| စတင် ပတိုန် လိက်ကသုက် အခေါန်၊ ပတိုန် ဒုဟ် သမ္မတ (Impeachment)။
| စၟတ်သမ္တီ လိက်ကသုက် ဂၠးတိ၊ ခါန်ကၞက် တၠသၞောဝ်၊ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒုဟ် သမ္မတ။
|}
&lt;ref name=&quot;mayhew&quot;&gt;{{cite book |last=Mayhew |first=D. R. |title=Congress: The Electoral Connection |publisher=Yale University Press |year=1974 |pages=13-17}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ အာဏာ ကေုာံ တာလျိုင် အဓိကဂမၠိုင် (Powers and Main Functions) ==
ကောန်ဂရေတ် နွံ အာဏာ မချူ ဓမံက် လဝ် ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Enumerated powers) ဗွဲမဂၠိုင် -

# '''ပရေင်စၟတ်သမ္တီ သြန်ဘဏ္ဍာ (Power of the Purse):''' ကောန်ဂရေတ် ပိုင်ပြဳ လဝ် စရင်သြန် ဍုင် ရ။ ညးတအ် နွံ အာဏာ ကံက် အခေါန် (Taxation)၊ လွဳ သြန် (Borrow money) ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ စရင် စကာ သြန် (Appropriations) သွက် အလဵုအသဳ။
# '''ပရေင်ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်သ္အာင် (War and Foreign Affairs):''' ကောန်ဂရေတ် သၟး ရ နွံ အခေါင် လလောင်တြး ပၞာန် (Declare war) တုဲ သ္ဒး ဖန်ဇန် စရင်သြန် သွက် ဒပ်ပၞာန် ရ။ သဳနိတ် သ္ဒး ဒုင် တုပ်စိုတ် (2/3 မဲ) လတူ လိက်ကသုက် ကု ဍုင်သ္အာင် ရ။
# '''ပရေင်ထိင်ဒဝ် (Oversight):''' ကောန်ဂရေတ် နွံ အာဏာ စၟတ်မင် ကမၠောန် သမ္မတ ကေုာံ ဌာန အလဵုအသဳ တအ် ညံင် ဂွံ ဒ္ဂေတ် ဗက် သၞောဝ် ကေုာံ ဟွံစကာ သြန် ဗၠေတ်ဗၠေတ် ရ။
# '''ပရေင်ပတိုန် ဒုဟ် (Impeachment):''' ယဝ်ရ သမ္မတ ဟွံသေင်မ္ဂး တၠသၞောဝ် တအ် ကလိလောန် ဒုဟ် ဇၞော် (Treason, Bribery) မ္ဂး၊ စၠတ်ဓရ် ညးစၞး မာန် စောဲ ဒုဟ် (Impeach) တုဲ သဳနိတ် မာန် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ညံင် ဂွံ တိတ် နူ တာလျိုင် ရ။

== ၅။ လၟေင် ကမၠောန် မဖျေဟ် သၞောဝ်ဥပဒေ (The Legislative Process) ==
သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ် (How a bill becomes a law) မွဲ မ္ဂး၊ လိက်ကသုက် ဂှ် သ္ဒး ဖြတ် အာ လၟေင် ကမၠောန် ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန် ရ -

# '''ပတိုန် လိက်ကသုက် (Introduction):''' မၞိဟ်စၞး မွဲမွဲ ပတိုန် လိက်ကသုက် သၞောဝ် (Bill) ပ္ဍဲ စၠတ်ဓရ် ညးစၞး ဟွံသေင်မ္ဂး သဳနိတ်။
# '''အဆံင် ကမ္မတဳ (Committee Action):''' လိက်ကသုက် ဂှ် ပလံင် ဏာ ဇရေင် ကမ္မတဳ ဆေင်စပ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်။ လိက်ကသုက် ၉၀% ဂှ် &quot;ချိုတ်&quot; အာ ပ္ဍဲ အဆံင် ဏအ် ရ (Pigeonholing)။
# '''ပရေင်သဳကၠဳ ကေုာံ ကဵု မဲ (Floor Action):''' ယဝ်ရ ကမ္မတဳ ပတိတ် ဏာ လိက် ဂှ် မ္ဂး၊ စၠတ်ဓရ် သီုဖအိုတ် သဳကၠဳ ကေုာံ ကဵု မဲ သွက်ဂွံ ပလေဝ်ပလေတ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ။
# '''စၠတ်ဓရ် မွဲ သ္အာင် (To the other chamber):''' လိက် မအံင်ဇၞး နူ စၠတ်ဓရ် မွဲ လပါ် ဂှ် သ္ဒး ပလံင် ဏာ စၠတ်ဓရ် မွဲ သ္အာင် တုဲ ကလေင် ဖြတ် လၟေင် ကမၠောန် တုပ် သာ် ဂှ် ပၠန်။
# '''ကမ္မတဳ ပံင်ကောံ (Conference Committee):''' ယဝ်ရ စၠတ်ဓရ် ၜါ လပါ် စၟတ်သမ္တီ လိက် မဟွံတုပ် ရေင်သကအ် မ္ဂး၊ ဒး ဒက်ပတန် ကမ္မတဳ ပံင်ကောံ သွက်ဂွံ ပသောင် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် တအ် ဂှ် ရ။
# '''ပလံင် ဇရေင် သမ္မတ (To the President):''' လိက် မတုပ်စိုတ် ၜါ လပါ် ဂှ် ပလံင် ဏာ ဇရေင် သမ္မတ ရ။ သမ္မတ မာန် ထပက် စၟတ်တဲ (Sign - ဒှ် သၞောဝ်) ဟွံသေင်မ္ဂး တးပါဲ (Veto) မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;oleszek&quot;&gt;{{cite book |last=Oleszek |first=W. J. |title=Congressional Procedures and the Policy Process |edition=9th |publisher=CQ Press |year=2015 |pages=105-120}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ သၞောတ် ကမ္မတဳဂမၠိုင် (The Committee System) ==
ဟိုတ်နူကဵု ကောန်ဂရေတ် ဒး ရပ်စပ် ပြသၞာ ဂၠိုင်လောန် တုဲ၊ ကမၠောန် ဇေတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ကၠောန် ပ္ဍဲကဵု '''ကမ္မတဳ''' (Committees) ရ။ ကမ္မတဳ တအ် ဒှ် &quot;ကောန်စက်&quot; မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လိက်ကသုက် ကၠာ ဟွံဂွံ ပလံင် ဏာ စၠတ်ဓရ် ဇၞော် ရ။

* '''ကမ္မတဳ လၟိုန် (Standing Committees):''' ဒှ် ကမ္မတဳ မနွံ လၟိုန် ကာလ (ဥပမာ - ကမ္မတဳ ဘဏ္ဍာ၊ ကမ္မတဳ ကာကွယ်ဍုင်)။
* '''ကမ္မတဳ အထူး (Select Committees):''' ဒက်ပတန် လဝ် ယာယဳ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပြသၞာ သီးသန့် (ဥပမာ - ကမ္မတဳ စၟတ်စောဲ ပြသၞာ ပရေင်လီုလာ်)။
* '''ကမ္မတဳ ပံင်ကောံ (Joint Committees):''' ပါလုပ် မၞိဟ်စၞး နူ သီု စၠတ်ဓရ် ညးစၞး ကေုာံ သဳနိတ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ နာနာ သာ်။

== ၇။ ပရေင်ရုဲစှ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ညးဍုင်ကွာန် (Elections and Public Representation) ==
မၞိဟ်စၞး ကောန်ဂရေတ် တအ် ဒး ဒုင် ရုဲစှ် နူ ညးဍုင်ကွာန် တိုက်ရိုက် ရ။ 

* '''ပေါဲရုဲစှ် လဒေါဝ် သၞာံ (Midterm Elections):''' ဇၟာပ် ၜါ သၞာံ မွဲ ဝါ၊ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် အာယုက် သမ္မတ ဂှ်၊ ပရေင်ရုဲစှ် ကောန်ဂရေတ် ကတဵုဒှ် ရ။ စၠတ်ဓရ် ညးစၞး သီုဖအိုတ် (၄၃၅ တၠ) ကေုာံ သဳနိတ် ၁/၃ တအ် ဒး ဒုင် ရုဲစှ် တၟိ ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် ပရေင်ပတှ်ေ ညးဍုင်ကွာန် လတူ အလဵုအသဳ သမ္မတ ကီု ရ။
* '''ဂျာရဳမာန်ဒါရိင် (Gerrymandering):''' ပ္ဍဲ စၠတ်ဓရ် ညးစၞး၊ ခရိုင် မဲ (Districts) တအ် သ္ဒး ကလေင် ဓဇက် တၟိ ဇၟာပ် ၁၀ သၞာံ (အတိုင် လၟိဟ် မၞိဟ် ဍုင်) ရ။ ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မနွံ အဝဵု ပ္ဍဲ တွဵုရး တအ် မလေပ် ဓဇက် ပယျဵု ခရိုင် ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ အသာ (Advantage) သွက် ဗော် ဇကု မာန် ရ။

== ၈။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ကဏ္ဍ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ သၞောဝ်ဓဝ် (Relationship with Executive and Judiciary) ==
သၞောတ် '''ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ်''' (Checks and balances) ပကဵု ညံင် ကောန်ဂရေတ် ဒး ဆက်စပ် ကု ကဏ္ဍ သၟေဟ် ၜါ ဏအ် လၟိုန် -

* '''ကု သမ္မတ (Executive):''' ၜိုန်ရ သမ္မတ နွံ အာဏာ ဝဳတဝ် (Veto - တးပါဲ သၞောဝ်) ကီုလေဝ်၊ ကောန်ဂရေတ် မာန် ကလေင် ပလီု ဝဳတဝ် ဂှ် ယဝ်ရ ညးတအ် ကလိဂွံ မဲ ၂/၃ နူ စၠတ်ဓရ် ၜါ လပါ် ရ (Veto override)။ သဳနိတ် လေဝ် သ္ဒး စၟတ်သမ္တီ ပရေင်ခါန်ကၞက် ဝန်ဇၞော် ဌာန တအ် ရ။
* '''ကု ရုင်ဗစာ (Judiciary):''' ရုင်ဗစာ ဇၞော် (Supreme Court) မာန် ပလီု သၞောဝ် မဖျေဟ် နူ ကောန်ဂရေတ် (Judicial review) ယဝ်ရ ဍေဟ် ဟွံကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် ပြန် မ္ဂး၊ သဳနိတ် ဒး စၟတ်သမ္တီ ပရေင်ခါန်ကၞက် တၠသၞောဝ် (Judges) ကေုာံ ကောန်ဂရေတ် မာန် ပတိုန် ဒုဟ် ဖျေဟ် တၠသၞောဝ် တအ် မာန် ရ။

== ၉။ ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ လဝ်ဗဳ ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ (Modern Challenges and Lobbying) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ကောန်ဂရေတ် အမေရိကာန် ဝွံ ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် -

* '''ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ဗော် အလောန် (Polarization):''' ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် (Democratic Party) ကေုာံ ဗော် ရဳပဗ္ဗလဳကာန် (Republican Party) တအ် နွံ လညာတ် ပြိုင်ပ္ကာန် သ္ကာတ်မြဟ် လောန် တုဲ၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု (Gridlock) ဟွံဂွံ စၟတ်သမ္တီ မာန် ရ။
* '''ဖဳလဳဗတ်သတာ (Filibuster):''' ပ္ဍဲ သဳနိတ်၊ မၞိဟ်စၞး မွဲ မာန် ဟီု အရေဝ် သွက်ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ကဵု မဲ လိက်ကသုက် (Filibuster) ရ။ သွက်ဂွံ ဒေါအ် ဖဳလဳဗတ်သတာ မ္ဂး၊ သ္ဒး နွံပၟိက် မဲ ၆၀ မဲ (Cloture) ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် သၞောဝ် ဇၞော်ဇၞော် တအ် အံင်ဇၞး ဝါတ် ဗွဲမလောန် ရ။
* '''သြဇာ လဝ်ဗဳ ကေုာံ သြန် (Lobbying and Money):''' ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ ဂကောံ လဝ်ဗဳ (Lobbyists) တအ် စကာ သြန် ဂၠိုင် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲစှ် (စတမ် နူ သ္ဂုတ်သွာတ် Citizens United) တုဲ ညးတအ် နွံ သြဇာ လတူ ကောန်ဂရေတ် ညံင် ဂွံ ဖျေဟ် သၞောဝ် မခိုဟ် သွက် ညးတအ် ရ။&lt;ref name=&quot;mann&quot;&gt;{{cite book |last=Mann |first=T. E. |author2=Ornstein, N. J. |title=The Broken Branch: How Congress Is Failing America and How to Get It Back on Track |publisher=Oxford University Press |year=2006 |pages=145-160}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ကောန်ဂရေတ် အမေရိကာန် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက အိုတ် သွက် သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ အမေရိကာန် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒၞာဲ မပံင်ကောံ ရမ္သာင် ညးဍုင်ကွာန် နူကဵု တွဵုရး သီုဖအိုတ် တုဲ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သွက် အနာဂတ် ဍုင် ရ။ 

ၜိုန်ရ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဏအ်၊ ကောန်ဂရေတ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု ပြသၞာ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ဗော် မသ္ကာတ်မြဟ် ကေုာံ ပရေင်ဟွံပတှ်ေ နူ ညးဍုင်ကွာန် (Low approval ratings) ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဆက် တန်တဴ နဒဒှ် အေန်သတဳကျူရှေန် မနွံ အာဏာ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ လဒက်ပတန် ဖေတ်ဒရေဝ် ရ။ အနာဂတ် ကောန်ဂရေတ် ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ဒဒှ်ရ မၞိဟ်စၞး တအ် မာန် ပသောင် ပြသၞာ အကြာ ဗော် ၜါ ကေုာံ မာန် ရေင်တၠုင် ဖဵု သွက် ညးဍုင်ကွာန် ဍာံဍာံပြပြ မာန် ဟွံမာန် ဂှ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အာဏာ ပတန်သၞောဝ်]] (Legislature)
* [[သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (President of the United States)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန်]] (United States Constitution)
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)

{{Navbox
| name = US Government
| title = အလဵုအသဳ ဖေတ်ဒရေဝ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (Federal Government of the United States)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ကဏ္ဍ အာဏာ ပိ သာ်
| list1 =
* [[ကောန်ဂရေတ် အမေရိကာန်]] (Legislative - Congress)
* [[သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (Executive - President)
* [[ရုင်ဗစာ ဇၞော် အမေရိကာန်]] (Judicial - Supreme Court)
| group2 = ကောန်ဂရေတ် (Congress)
| list2 =
* [[သဳနိတ်]] (Senate)
* [[စၠတ်ဓရ် ညးစၞး]] (House of Representatives)
* [[သ္ၚိစၠတ် ကာပဳတဝ်]] (United States Capitol)
* [[ပေါဲရုဲစှ် လဒေါဝ် သၞာံ]] (Midterm elections)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန်]] (Constitution)
* [[ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ် (အမေရိကာန်)|ဗော် ဒဳမဝ်ကရေတ်]] (Democratic Party)
* [[ဗော် ရဳပဗ္ဗလဳကာန် (အမေရိကာန်)|ဗော် ရဳပဗ္ဗလဳကာန်]] (Republican Party)
* [[ဖဳလဳဗတ်သတာ]] (Filibuster)
}}

[[Category:ကောန်ဂရေတ် အမေရိကာန်]]
[[Category:အာဏာ ပတန်သၞောဝ်]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန် အမေရိကာန်]]
[[Category:အလဵုအသဳ]]</text>
      <sha1>hb3hosrha8mi1t72hzacgfmq3bd9luh</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>