Eugene Merle Shoemaker

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mnw">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝဳကဳပဳဒဳယာ</sitename>
    <dbname>mnwwiki</dbname>
    <base>https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.14</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">တၟေင်</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ညးလွပ်</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ညးလွပ် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဝှာင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဝှာင် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ထာမ်ပလိက်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ရီု</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ရီု ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ပါင်မုက်</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ပါင်မုက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မဝ်ဂျူ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Eugene Merle Shoemaker</title>
    <ns>0</ns>
    <id>341</id>
    <revision>
      <id>56603</id>
      <parentid>47609</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:18:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60110" sha1="bt9v0jj5s2sp8d9y1k927j9yt02zheb" xml:space="preserve">{{Infobox person
|name = Eugene Merle Shoemaker
|image = Eugene Shoemaker.jpg
|image_size = 250
|alt = Eugene Shoemaker at a stereoscopic microscope
|birth_date = {{Birth date|1928|04|28}}
|birth_place = Los Angeles, California
|death_date = {{Death date and age|1997|07|18|1928|04|28}} 
|death_place = [[Alice Springs]], [[Australia]]
|death_cause = [[Car crash]]
|nationality = American
|field = [[Planetary geology]]&lt;ref name=&quot;USGS&quot; /&gt;
|work_institutions = U. S. Geological Survey, California Institute of Technology
|alma_mater = California Institute of Technology&lt;br /&gt;Princeton University
|doctoral_advisor  = 
|doctoral_students = 
|known_for = [[Planetary science]]&lt;br /&gt;[[Comet Shoemaker–Levy 9]]
|influences = 
|influenced = 
|prizes = G. K. Gilbert Award &lt;small&gt;(1983)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;Barringer Medal &lt;small&gt;(1984)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;National Medal of Science (1992)&lt;br /&gt;William Bowie Medalsmall|(1996)&lt;br /&gt;James Craig Watson Medal (1998)
|religion = 
|spouse = [[Carolyn S. Shoemaker]] 1951–1997 (his death)
|footnotes = 
|signatur =
}}

'''ဂျေန် ရှဝ်မုက်ကာ''' ({{Lang-en|'''Eugene Merle Shoemaker'''}}) (ဨပြဳ ၂၈၊ ၁၉၂၈ -ဂျူလာင် ၁၈၊ ၁၉၉၇) လဆောဝ် ပံင်ယၟု နကဵု '''Gene Shoemaker'''ဝွံ ဒှ်တၠပညာဘူမိဗေဒ ဂကူအမေရိကာန်၊ တုဲ ဒှ်မၞိဟ်မပါလုပ် ပ္ဍဲအရာမခၞံဗဒှ် ဘာသာသိပ္ပံဂြိုဟ်အကာသ (planetary science)ကိုပ်ကၠာအိုတ် မွဲတၠရ။ ညးဝွံ ယၟုမြဟ်တဴ နကဵု ညးမဂွံဆဵုကေတ် သၞံင်ဒဂုဲ (Comet Shoemaker–Levy 9) မစွံ ကုသမ္ဘာညး Carolyn S. Shoemaker ကေုာံ David H. Levy တအ်ရ။ သၞံင်ဒဂုဲဏအ်ဂှ် အာဇီု ဂြိုဟ်ဂျူပိတာ (Jupiter) ပ္ဍဲဂိတုဂျူလာင် သၞာံ ၁၉၉၄ ဗီုမဇီုဂှ် ဗလးထ္ၜး ပ္ဍဲတဳဝဳ အလုံလိုက်မွဲရ။ တုဲပၠန် ရှဝ်မုက်ကာဂှ် သီုဒှ်မၞိဟ် မလ္ၚတ် ဒၞာဲခလံက်ဂၠးတိ ဗီုကဵု Barringer Meteor Crater ပ္ဍဲအရိဇြဝ်နာရ။ ရှဝ်မုက်ကာဂှ် ဒှ်ဒါရာ်တာ ဂကောံသုတေသန မလ္ၚတ်ပထဝဳသၞံင်အကာသ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (the United States Geological Survey's Astrogeology Research Program) ကၠာအိုတ်ရ။ တုဲပၠန် အရာညးဂမၠိုင် မတီ ဂျေန် မွဲပၠန်ဂှ် ညးဂွံ မဂွံအခေါင်တိုပ်ဇုတ်ညးတေအ် လတူဂိတုကၠာအိုတ်ရ။ 

==ပထမအဝဲ ကေုာံ ပရေင်ပညာဘာ==

ရှဝ်မုက်ကာ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲလောသ် အေန်ဂျလေသ် (Los Angeles) ကာလဳဝှောရ်နဳယျာ (California) ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်၊ မဒှ်ကောန် အစာဘာ မူရေလ် မေ (Muriel May) ကေုာံ George Estel Shoemaker မဒှ် သၟာဗ္ၚ၊ သၟာပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ အစာဘာ ကေုာံ ရုပ်ဒမျိုင် (motion pictures)ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.bookrags.com/biography/eugene-m-shoemaker-wop/|title=Eugene M. Shoemaker Biography|author=|date=|website=www.bookrags.com|accessdate=31 March 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.aip.org/history/ohilist/5082_1.html|title=- American Institute of Physics|author=|date=|website=www.aip.org|accessdate=31 March 2018|archivedate=14 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150314230408/http://www.aip.org/history/ohilist/5082_1.html}}&lt;/ref&gt; မိမညးတေအ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် ဇာတိ နူကဵု Nebraska။ ပ္ဍဲအခိင် ကာလညးဍောတ်တ်ဂှ် မိမညးတအ် ပြံင်လုပ်မံင် အကြာလောသ် အေန်ဂျလေသ် ကဵု နျူယံက်၊ ဗာပ်ဖလဝ် ကေုာံ Wyomingတုဲ အပါညး George ဂှ် လုပ်ကၠောန်ကမၠောန် နာနာသာ်ရ။ အပါညးတေအ်ဂှ် ဟွံမိက်မံင် ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်ဇၞော်တုဲ ဒးဂၞပ် ကမၠောန် နကဵုကဆံင် ဒါရာ်တာ ပ္ဍဲကဵု ဘာ Civilian Conservation Corps (CCC) ပ္ဍဲဍုင် Wyoming မဒှ်ကွာန်ဍောတ်တ်မွဲရ။ ဆဂး မိညးတေအ်ဂှ် ညာတ်ကေတ် ယဝ်ရကောန်ဇကု ပ္ဍဲကွာန်ရးမ္ဂး ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍိုဟ်ကေက် ဍိုန်လျတုဲ မိက်ဂွံမံင် လတူဍုင်ဇၞော်ရ။ ကာလ မိညးတေအ် ကလိဂွံ ကမၠောန်အစာဘာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗာပ်ဖလဝ် ဘာကဝ်လိက်အလဵုအသဳ (State Teachers College at Buffalo)&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NQBPj1s0G1wC&amp;pg=PA17&amp;lpg=PA17&amp;dq=Practice|title=Shoemaker by Levy - The Man Who Made an Impact|first=David H.|last=Levy|date=24 November 2002|publisher=Princeton University Press|accessdate=31 March 2018|via=Google Books|isbn=0691113254}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nasonline.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/shoemaker-eugene.pdf |title=Biographical memoir |last=Kieffer |first=Susan |date=2015 |website=www.nasonline.org |format=PDF |access-date=2019-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ahernfuneralhome.com/condolences/?m=201103|title=2011 March – Ahern Funeral Home Condolences|author=|date=|website=www.ahernfuneralhome.com|accessdate=31 March 2018|archivedate=19 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171019220803/http://www.ahernfuneralhome.com/condolences/?m=201103}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://suny.buffalostate.edu/history|title=History - SUNY Buffalo State|author=|date=|website=suny.buffalostate.edu|accessdate=31 March 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- search : &quot;Teachers-College&quot;|&quot;Normal-School&quot; &quot;School-of-Practice&quot;|&quot;Model-School&quot; --&gt;&lt;ref&gt;[[Eliza Kellas]]&lt;/ref&gt; အခိင်ဘာပံက်မ္ဂး ညးတေအ် မံင်ကရောမ်မိညးတေအ် ပ္ဍဲဗာပ်ဖလဝ်တုဲ အခိင်ကညင် ဘာကၟာတ်မ္ဂး ညးတအ် ပြံင်မံင် ပ္ဍဲဒၞာဲအပါညးတေအ် ကွာန် Wyoming ရ။ ဂျေန် စိုတ်ထတ် သွက်ဂွံလ္ၚတ် ပရူတၟအ်ဂမၠိုင်ရ။ တုဲ ညးတေအ် ဂွံအခေါင်လ္ၚတ် ပ္ဍဲကဵု တိုက်ထ္ၜးပျးဗာပ်ဖလဝ် ပ္ဍဲဒၞာဲခန်ထ္ၜးသိပ္ပံရ။{{efn|Buffalo Museum of Education likely refers to the institution now known as the [[Buffalo Museum of Science]].}} ညးတေအ် တိုန်ဘာတန်စတုတ္ထ ပ္ဍဲကဵု ဘာ the School of Practice တုဲ စနူအခိင်ဂှ် ညးတေအ် စပကောံ တၟအ်ဂကူနာနာ ဓါတ်မိနေရလ်နာနာရ။ ကြဴနူဂှ် မွဲသၞာံဂှ်  ညးတေအ် သီုတိုန်ဘာ ကဆံင်တန်သမၠုင် ပ္ဍဲအခိင်သဝ်တ္ၚဲကီုရ။ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ညးတေအ် ပြံင်အာမံင် လောသ် အေန်ဂျလေသ် ပၠန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၂ ဂှ်တုဲ ဂျေန်လုပ်တိုန်ဘာတန်သမၠုင် ပ္ဍဲ Fairfax High School။ ကာလဂှ် ညးတေအ် ကလိဂွံအာယုက် ၁၃ သၞာံရ။ ကြဴနူဂှ် ပိသၞာံ ညးတေအ် ဘာတန်သမၠုင် အာစိုပ်ဒတုဲရ။ ပ္ဍဲအခိင် ညးတေအ် မတိုန်ဒၟံင် ဘာတန်သမၠုင်ဂှ် ညးတေအ် သီုဓဇက် ဂြဝ် ပ္ဍဲဂကောံဂဳတဘာ (the school orchestra)ကီုရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲပရေင်ကာယဗလလေဝ် စိုန်သကီု စိစောန်ကီုရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဘာကၟာတ်မ္ဂး ညးတေအ် လုပ်ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲဒၞာဲချူမတ် (lapidary)&lt;ref name=&quot;Kieffer&quot;&gt;[http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/shoemaker-eugene.pdf Kieffer, Susan. W. &quot;Eugene M. Shoemaker (1928 - 1997).&quot; Biographical Memoirs. National Academy of Sciences. 2015.] Accessed April 22, 2017.&lt;/ref&gt;

ဂျေန် လုပ်တိုန်ဘာ ပ္ဍဲ California Institute of Technology ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၄ ကာလညးတေအ် မကလိဂွံအာယုက် ၁၆ သၞာံဂှ်ရ။{{efn|Astronomer and co-discoverer of the Shoemaker-Levy comet, David H. Levy, reportedly, said that Shoemaker had never considered going to any other university than Caltech.&lt;ref name=&quot;Kieffer&quot;/&gt;}} သကအ်ရဲ ပ္ဍဲဘာညးတေအ်ဂှ် အာယုက်ဇၞော် နူညးတေအ်အိုတ်တုဲ ကၠာဟွံစိုပ် ပၞာန်ဂၠးတိအလန်ဒုတိယဂှ် ညးတေအ် ဘာတိုန်ရ။ ဂျေန် ကလိဂွံ ဗြးမဟိမု ဗာတ်ချ်လာ ဒဳဂရဳ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၈ ကာလညးတေအ် မကလိဂွံ အာယုက် ၁၉ သၞာံရ။ တုဲဂှ် ညးတေအ် ကေတ် သွက်ဂွံလ္ၚတ်တၟအ် Precambrian metamorphic rocks မနွံ ပ္ဍဲ နျူ မက္ကဇြဳကဝ် လပါ်သၟဝ်ကျာတုဲ ကလိဂွံ ဗြးမဟိမုမဟာ (M. Sc. degree) နူကဵု Caltech ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၉ ရ။&lt;ref name=&quot;Kieffer&quot;/&gt;

==သ္ၚိကၟိန်==
အခိင်ကာလ ဂျေန် မတိုန်ဒၟံင် ပ္ဍဲ Caltech ဂှ် သကအ်ရဲညးတေအ် မွဲဂှ် ဒှ် Richard Spellman မဒှ်ညး မကၠုင်နူ ချဳကဝ်၊ ကာလဳဝှောရ်နဳယျာ။ ကာလညးတေအ် မလုပ်ကၠောန်ဒၟံင် အစဳအဇန်ဒံက်တာ ပ္ဍဲကဵုတက္ကသိုလ် Princeton University ဂှ် ညးတေအ် ကလေင်အာ ကာလဳဝှောရ်နဳယျာ သွက်ဂွံ တိုန်သဘင်ပမ္ၚဵုထပ်တဲ Richard ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၅၀ ဂှ်ရ။ ကာလဂှ် ညးတေအ် ဂွံဆဵု ကဵုဒေအ် Richard မနွံယၟု ကာရဝ်လေန် (Carolyn) ရ။ ကာရဝ်လေန်ဂှ် ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲကွာန် Gallup၊ နျူမက္ကဇြဳကဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၉၊ ဆဂး ခြာဟွံလအ်ဂှ် ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ညးတအ် ပြံင်လုပ်မံင် ပ္ဍဲချဳကဝ် (Chico) တုဲ ညးတအ် ဆက်မံင်အာ စဵုကဵု အခိင်ဂှ်ရ။ ကာရဝ်လေန်ဂှ် ကလိဂွံ ဗြမဟိမုဒဳဂရဳ နူကဵု ကဝ်လိက်ချဳကဝ် (Chico State College) ဘာသာဝင် ကေုာံ ပရေင်သိပ္ပံပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ။ ညးတေအ် မွဲလှ်ေကီု စိုတ်ဟွံလုပ်စ လပါ်ကွတ်သိပ္ပံရ။ ဆဂး စုက်လုက် ကုဂျေန်တုဲ ညးတေအ် စိုတ်လုပ်စတုဲ တိုန်တန်ဗတောန် မဆေင်ကဵု ပထဝဳ ပ္ဍဲကဝ်လိက်ရ။ ဆဂး ညးတေအ်ထေင် ဒှ်အရာ စိုတ်မလုပ်စခိုဟ် မွဲဟွံသေင်ရ။ ညးၜါဂှ် ဖျေဟ်ဒၞာဲဒက်အိန်ထံင် ပ္ဍဲကဵု ၁၇ အဝ်ဂေတ် သၞာံ ၁၉၅၁ ရ။&lt;ref name=&quot;Chapman&quot;&gt;[https://astrogeology.usgs.gov/people/carolyn-shoemaker Chapman, Mary G. &quot;Carolyn Shoemaker.&quot; USGS Astrogeology Center. May 17, 2002.] Accessed April 24, 2017.&lt;/ref&gt;

ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန်ဇာတ်ပိ၊ ကောန်ဗြဴၜါ ကဵု ကောန်တြုဟ်မွဲ။ ကာရဝ်လေန်ဂှ် ဒှ်အာမၞိဟ်မမင်မွဲသ္ၚိ ကေုာံ ရံင်စကောန်ၚာ် ပ္ဍဲသ္ၚိရ။ ကၠာညးတအ် ဟွံစှ်ေဒၞာဲဂှ် ၜိုန်ရ ညးတေအ် ကလိဂွံကမၠောန် အစာဘာကီုလေဝ် ဟွံပြေပြံင်တုဲ တိတ်ထောအ်ရ။ ကာလကောန်ၚာ်တအ် ဇၞော်ဂေါဝ်အိုတ်တုဲ ကာရဝ်လေန် ကမၠောန် သွက်ကၠောန် ဟွံမဲ လ္ၚုတုဲ ဂျေန် ကဵုကသပ် ကဵုတိုန်ဘာ စပ်ကဵု နက္ခတ္တဗေဒ တုဲ လုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲဂကောံညးတအ် သွက်ဂွံမင်ရံင် အကာသရ။ ကာလ ညးတေအ် ကလိဂွံအာယုက် ၅၁ ဂှ် ဂွံဒှ် သၟာနက္ခတ္တဗေဒ (a planetary astronomer) မွဲတုဲ ဆက်ကၠောန်အာကမၠောန်ဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;Chapman&quot;/&gt;

== ပရေင်ရေင်တၠုင် မဆေင် ကုသိပ္ပံ ==

[[File:Gene shoemaker with rocket belt.jpg|thumb|150px|Eugene Shoemaker wearing a [[Bell Rocket Belt]] while training astronauts.]]

ဂကောံသုတေသနပထဝဳ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (United States Geological Survey) (USGS) ခပတိုန်ကမၠောန် ကုဂျေန် နူသၞာံ ၁၉၅၀။{{efn|Gene would maintain some association with the USGS for the rest of his active life.&lt;ref name=&quot;Kieffer&quot;/&gt;}} တာလျိုင်ညးတေအ် ကၠာအိုတ်ဂှ် သွက်ဂွံဂၠာဲ ဓါတ်ယူရေနဳယာမ် (uranium deposits) ပ္ဍဲဥထာ (Utah) ကဵု ကဝ်လဝ်ရာဒဝ် (Colorado)ရ။ ပရေင်ကမၠောန်ညးတေအ် ဂတဂှ် သွက်ဂွံလ္ၚတ် လၟေင်ဒဒှ်ဒဵုခတိုဟ် (volcanic processes) မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ညးမလ္ၚတ်လဝ် ကိုပ်ကၠာတေအ် ဟီုလဝ် ကတိုင်ဓါတ်ယူရေနဳယာမ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံဆဵုကေတ် ဒၞာဲဒဵုခတိုဟ် တြေံရ။ ပရေင်လ္ၚတ်ဏအ်ဂှ် ဗလးကဵုညးတေအ် ဂၠာဲလ္ၚတ် ပ္ဍဲ Hopi Buttes မနွံလပါ်သၟဝ်ကျာ အရိဇြဝ်နာ (Northern Arizona) ဗဒါဲ (Meteor Crater)ရ။&lt;ref name=&quot;Kieffer&quot;/&gt;

[[Daniel Barringer (geologist)|Daniel Barringer]], an entrepreneur and mining engineer who had discovered Meteor Crater in 1891, had postulated that it had been caused by the impact of a meteor. About the same time, [[Grove Karl Gilbert|G. K. Gilbert]], the chief geologist of the USGS, examined the crater and announced that it had been created by an explosive venting of volcanic steam. A majority of scientists accepted Gilbert's explanation of the cause of the crater, This theory remained as conventional wisdom until Shoemaker's investigations a half century later.&lt;ref name=&quot;Kieffer&quot;/&gt;


===Astrogeology and Apollo===

[[File:Shoemaker training astronauts at Brooks Camp, Katmai National Park.png|thumb|left|Shoemaker training astronauts at [[Brooks Camp]], [[Katmai National Park]]&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Phinney |first1=William |title=Science Training History of the Apollo Astronauts |date=2015 |publisher=NASA SP -2015-626 |page=65}}&lt;/ref&gt;]]

For his [[Doctor of Philosophy|Ph.D.]] degree at [[Princeton University|Princeton]] (1960), under the guidance of [[Harry Hammond Hess]], Shoemaker studied the impact dynamics of [[Meteor Crater|Barringer Meteor Crater]].  Shoemaker noted Meteor Crater had the same form and structure as two [[explosion crater]]s created from [[Nuclear weapon|atomic bomb]] tests at the [[Nevada Test Site]], notably [[Operation Buster-Jangle|Jangle U]] in 1951 and [[Operation Teapot|Teapot Ess]] in 1955. In 1960, [[Edward C. T. Chao]] and Shoemaker identified shocked quartz ([[coesite]]) at Meteor Crater, proving the crater was formed from an impact generating extremely high temperatures and pressures.  They followed this discovery with the identification of coesite within [[suevite]] at [[Nördlinger Ries]], proving its impact origin.&lt;ref name=&quot;Levy&quot;&gt;{{Cite book |last1=Levy |first1=David |title=Shoemaker by Levy: The man who made an impact |date=2002 |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn=9780691113258 |pages=69,74-75,78-79,81-85,99-100}}&lt;/ref&gt;

In 1960, Shoemaker directed a team at the [[USGS]] center in [[Menlo Park, California]], to generate the first [[geologic map]] of the Moon using photographs taken by [[Francis G. Pease]].  Shoemaker also helped pioneer the field of [[Planetary geology|astrogeology]] by founding the [[Astrogeology Research Program]]. He was prominently involved in the [[Ranger program|Lunar Ranger]] missions to the Moon, joining the television imaging team of [[Harold Urey]] and [[Gerard Kuiper]], which turned into a preparatory mission for the future manned landing.  Shoemaker was then chosen to be the [[principal investigator]] for the [[Surveyor program]]'s television experiment, and then the lunar geology principal investigator for [[Apollo 11]], [[Apollo 12]], and [[Apollo 13]].&lt;ref name=Levy/&gt;{{rp|85-86,92-97,101,119,136}} 

Shoemaker was also involved in the training of the American [[astronaut]]s.  He himself was a possible candidate for an [[Apollo program|Apollo]] Moon flight and was set to be the first geologist to walk on the Moon but was disqualified due to being diagnosed with [[Addison's disease]], a disorder of the [[adrenal gland]].  Shoemaker would train astronauts during field trips to [[Meteor Crater]] and [[Sunset Crater]] near Flagstaff.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://astrogeology.usgs.gov/About/AstroHistory/astronauts.html|title=About - USGS Astrogeology Science Center|author=|date=|website=astrogeology.usgs.gov|accessdate=31 March 2018}}&lt;/ref&gt; He was a [[CBS News]] television commentator on the early Apollo missions, especially the [[Apollo 8]] and [[Apollo 11]] missions, appearing with [[Walter Cronkite]] during live coverage of those flights.&lt;ref name=&quot;Astronomy obit&quot;&gt;{{Cite journal

 | last        = Graham

 | first       = Rex

 | title       = Making an exceptional impact. (planetary scientists Eugene and Carolyn Shoemaker)

 | journal     = Astronomy

 |date=May 1998 

 | url         = http://business.highbeam.com/136942/article-1G1-20461558/making-exceptional-impact

 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130509131721/http://business.highbeam.com/136942/article-1G1-20461558/making-exceptional-impact

 | url-status    = dead

 | archive-date = 2013-05-09

 | accessdate  = 2013-02-12

 | page        = 36

 | publisher   = Kalmbach Publishing Co.

 | location    = Waukesha, Wisconsin

 | issn        = 0091-6358

 | ref         = harv

}}

{{subscription required|via=HighBeam Research}}

&lt;/ref&gt;


According to [[David H. Levy]], just before the manned Moon landings, 

{{quotation|&quot;With humanity about to set forth upon this new world, geologists and astronomers were divided as to whether the lunar surface was a result of volcanic forces from beneath, or cosmic forces from above.  In 1949, Ralph Baldwin had articulated that the Moon's craters were mostly of impact origin and Gene Shoemaker revived the idea again around 1960.  He saw craters on the Moon as logical impact sites that were formed not gradually, in [[geologic time scale|eons]], but explosively, in seconds.&quot;&lt;ref name=Levy/&gt;{{rp|58-59}}

}}


He was awarded the [[John Price Wetherill Medal]] from the [[Franklin Institute]] in 1965.


Coming to [[California Institute of Technology|Caltech]] in 1969, he started a systematic search for Earth orbit-crossing [[asteroid]]s, which resulted in the discovery of several families of such asteroids, including the [[List of Apollo asteroids|Apollo asteroids]]. Shoemaker advanced the idea that sudden geologic changes can arise from [[asteroid]] strikes and that asteroid strikes are common over geologic time periods.  Previously, [[Impact crater|astrobleme]]s were thought to be remnants of extinct volcanoes&amp;nbsp; — even on the Moon.

===Comet Shoemaker–Levy 9===

In 1993, he co-discovered [[Comet Shoemaker–Levy 9]] using the 18-inch Schmidt camera at [[Palomar Observatory]].  This comet was unique in that it provided the first opportunity to observe the planetary impact of a comet.  Shoemaker–Levy 9 collided with Jupiter in July 1994. The resulting impact caused a massive &quot;scar&quot; on the face of [[Jupiter]].

== Death ==

Shoemaker spent much of his later years searching for and finding several previously unnoticed or undiscovered [[impact crater]]s around the world.

Shoemaker died on July 18, 1997 during one such expedition in a head-on [[car collision]] on the remote [[Tanami Track]], a few hundred kilometers northwest of [[Alice Springs]], Australia. Shoemaker's wife Carolyn was severely injured in the crash.&lt;ref&gt;Malcolm W. Browne, [https://www.nytimes.com/1997/07/19/us/dr-eugene-shoemaker-69-set-record-for-finding-comets.html Dr. Eugene Shoemaker, 69; Set Record for Finding Comets], ''New York Times'' (July 19, 1997).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gcrg.org/bqr/13-1/gene.html|title=BQR - winter 1999-2000 - Gene Shoemaker|author=|date=|website=www.gcrg.org|accessdate=31 March 2018|archivedate=21 August 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080821150556/http://www.gcrg.org/bqr/13-1/gene.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dandjribbans.blogspot.com.au/2010/12/in-wheel-ruts-of-len-beadell.html|title=Travels with an Oka: In the Wheel Ruts of Len Beadell|last=Dandj|date=26 December 2010|website=dandjribbans.blogspot.com.au|accessdate=31 March 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.deseretnews.com/article/573115/Astronomer-Eugene-Shoemaker-dies-in-car-crash.html|title=Astronomer Eugene Shoemaker dies in car crash|author=|date=19 July 1997|website=deseretnews.com|accessdate=31 March 2018|archivedate=20 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171020032645/https://www.deseretnews.com/article/573115/Astronomer-Eugene-Shoemaker-dies-in-car-crash.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://www.economist.com/node/153207|title=Gene Shoemaker|author=|date=July 31, 1997|journal=The Economist|accessdate=31 March 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www2.jpl.nasa.gov/sl9/news81.html|title=Eugene Shoemaker (1928-1997)|author=|date=|website=www2.jpl.nasa.gov|accessdate=31 March 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aas.org/obituaries/eugene-shoemaker-1928-1997|title=Eugene Shoemaker (1928 - 1997) - American Astronomical Society|author=|date=|website=aas.org|accessdate=31 March 2018|archivedate=19 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171019220405/https://aas.org/obituaries/eugene-shoemaker-1928-1997}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nasonline.org&quot;/&gt;


On July 31, 1999, some of his ashes were [[Space burial|carried to the Moon]] by the [[Lunar Prospector]] space probe in a capsule designed by [[Carolyn Porco]].&lt;ref name=DSPTribute&gt;{{Cite web|last=Porco|first=Carolyn|title=The Eugene M. Shoemaker Tribute|url=http://ciclops.org/public/tribute.html|publisher=Diamond Sky Productions|accessdate=8 June 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=AstronomyMag&gt;{{Cite news|last=Porco|first=Carolyn C.|title=Destination Moon|url=http://www.astronomy.com/~/media/Files/PDF/Magazine%20articles/Destination%20Moon.ashx|accessdate=8 June 2013|newspaper=Astronomy|date=February 2000}}&lt;/ref&gt; He is the only person whose ashes have been buried on any celestial body outside Earth.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.space.com/news/080328-moon-burial.html|title=Fly Me to the Moon ... Forever|author=|date=|website=space.com|accessdate=31 March 2018}}&lt;/ref&gt;

The brass foil wrapping of Shoemaker's memorial capsule is inscribed with images of [[Comet Hale–Bopp]] (&quot;the last comet that the Shoemakers observed together&quot;),&lt;ref name=AstronomyMag /&gt; the Barringer Meteor Crater, and a quotation from Shakespeare's ''[[Romeo and Juliet]]'' reading


{{quote|&lt;poem&gt;And, when he shall die

Take him and cut him out in little stars

And he will make the face of heaven so fine

That all the world will be in love with night

And pay no worship to the garish sun.&lt;ref name=DSPTribute /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www2.jpl.nasa.gov/sl9/news82.html|title=Eugene Shoemaker Ashes Carried on Lunar Prospector|author=|date=|website=www2.jpl.nasa.gov|accessdate=31 March 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;/poem&gt;}}

The fatal crash had happened when Hale-Bopp was still visible to the naked eye, having [[Comet Hale–Bopp#After perihelion|passed perihelion]] and having moved into the southern celestial hemisphere.

==Awards and tributes==

Gene Shoemaker received a large number of awards for his professional work. According to the obituary published by the [[USGS Astrogeology Science Center]], these included:&lt;ref name=&quot;USGS&quot;&gt;[https://astrogeology.usgs.gov/rpif/gene-shoemaker Chapman, Mary G. &quot;Gene Shoemaker - Founder of Astrogeology.&quot; USGS Astrogeology Science Center.] Accessed April 21, 2017&lt;/ref&gt;

* Doctorate of Science, Arizona State College, Flagstaff, 1965.

* Wetherill Medal of the Franklin Institute, co-recipient with E.C.T. Chao, 1965. 

* Arthur S. Flemming Award, 1966. Doctorate of Science, Temple University, 1967. 

* NASA Medal for Scientific Achievement, 1967. 

* U.S. Department of the Interior Honor Award for Meritorious Service, 1973. 

* Member, U.S. National Academy of Sciences, 1980. 

* U.S. Department of the Interior Distinguished Service Award, 1980. 

* Arthur L. Day Medal of the Geological Society of America, 1982. 

* G.K. Gilbert Award of the Geological Society of America, 1983. 

* [[:de:Rieser Kulturpreis|Rieser Kulturpreis]], co-recipient with E.C.T. Chao and Richard Dehm, 1983. 

* Honorary Doctorate of Science, University of Arizona, 1984. 

* Barringer Award of the Meteoritical Society, 1984. 

* Kuiper Prize of the American Astronomical Society, Division for Planetary Sciences, 1984.

* Leonard Medal of the Meteoritical Society, 1985. 

* Distinguished Alumni Award of the California Institute of Technology, 1986. 

* Rittenhouse Medal of the Rittenhouse Astronomical Society, co-recipient with C.S. Shoemaker, 1988. 

* U.S. National Medal of Science, 1992. 

* Whipple Award, American Geophysical Union, 1993.

* Fellow, American Academy of Arts and Sciences, 1993. 

* AIAA Space Science Award, 1996. 

* NASA [[Exceptional Scientific Achievement Medal]], 1996. 

* Bowie Medal, American Geophysical Union, 1996. 

* Special Award, American Association of Petroleum Geologists, 1997. 

* Shoemaker Award, Texas Section of the American Institute of Professional Geologists, awarded posthumously, 1997.


On July 24, 1997, a memorial for Dr. Eugene Shoemaker and Dr. Jurgen Rahe was presented in the U.S. House of Representatives by California representative George E. Brown, Jr. The memorial was published in the ''Congressional Record''. The memorial credited Shoemaker with being either the discoverer or co-discoverer of 820 asteroids and comets during his career.{{efn|Dr. Rahe was a German-American astronomer and project leader at NASA who was killed in an auto accident near Washington D. C. on June 18, 1997.}} &lt;ref&gt;[https://www.gpo.gov/fdsys/pkg/CREC-1997-07-24/html/CREC-1997-07-24-pt1-PgE1508-2.htm  &quot;In Remembrance of Dr. Eugene Shoemaker and Dr. Jurgen Rahe.&quot; ''Congressional Record'' Volume 143, Number 106 (Thursday, July 24, 1997).] Accessed April 23, 2017&lt;/ref&gt;


A ring-like topographic feature in Western Australia, an [[astrobleme]] previously named the &quot;Teague ring&quot; was renamed &quot;[[Shoemaker Crater]]&quot; in honor of Eugene M. Shoemaker.


The [[NEAR Shoemaker|Near Earth Asteroid Rendezvous]] space probe was renamed &quot;NEAR Shoemaker&quot; in his honor. It arrived at asteroid [[433 Eros]] in February 2000, and landed on the asteroid after a year of orbital study. He was previously honored with the asteroid [[2074 Shoemaker]], discovered and named by his colleague, [[Eleanor F. Helin]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=2074+Shoemaker|title=JPL Small-Body Database Browser|first=Alan|last=Chamberlin|date=|website=ssd.jpl.nasa.gov|accessdate=31 March 2018}}&lt;/ref&gt;

== List of discovered minor planets ==

{{See also cat|Discoveries by Eugene Merle Shoemaker}}


Gene Shoemaker is credited by the [[Minor Planet Center]] with the co-discovery of 183 [[minor planet]]s between 1977 and 1994.&lt;ref name=&quot;MPC-Discoverers&quot; /&gt;


{| class=&quot;wikitable collapsible collapsed&quot;  style=&quot;width:100%; background:#fff;&quot;

|-

!List of minor planets discovered by Eugene Shoemaker

|-

| style=&quot;text-align:center;&quot;| 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 30em; display:inline-table; margin:8px; text-align:left; font-size:90%&quot;

|-

! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width: 13.5em;&quot; | Name

! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width: 12em;&quot; | Discovery Date

! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width: 4.5em;&quot;  | Listing

|-

| '''[[2430 Bruce Helin]]''' || 8 November 1977 || {{LoMP|2430|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|A|}}

|-

| 3025 Higson || 20 August 1982 || {{LoMP|3025|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[3199 Nefertiti]]''' || 13 September 1982 || {{LoMP|3199|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[3225 Hoag]]''' || 20 August 1982 || {{LoMP|3225|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[3317 Paris]]''' || 26 May 1984 || {{LoMP|3317|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 3484 Neugebauer || 10 July 1978 || {{LoMP|3484|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|A|}}

|-

| '''[[3554 Amun]]''' || 4 March 1986 || {{LoMP|3554|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[3671 Dionysus]]''' || 27 May 1984 || {{LoMP|3671|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[3700 Geowilliams]]''' || 23 October 1984 || {{LoMP|3700|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 3880 Kaiserman || 21 November 1984 || {{LoMP|3880|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 3927 Feliciaplatt || 5 May 1981 || {{LoMP|3927|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[4151 Alanhale]]''' || 24 April 1985 || {{LoMP|4151|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[4197 Morpheus]]''' || 11 October 1982 || {{LoMP|4197|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|A|}}

|-

| 4379 Snelling || 13 August 1988 || {{LoMP|4379|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[4450 Pan]]''' || 25 September 1987 || {{LoMP|4450|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[4525 Johnbauer]]''' || 15 May 1982 || {{LoMP|4525|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|A|}}{{ref label|codisc|C|}}

|-

| '''[[4899 Candace]]''' || 9 May 1988 || {{LoMP|4899|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[4946 Askalaphus]]''' || 21 January 1988 || {{LoMP|4946|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[5023 Agapenor]]''' || 11 October 1985 || {{LoMP|5023|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 5029 Ireland || 24 January 1988 || {{LoMP|5029|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 5052 Nancyruth || 23 October 1984 || {{LoMP|5052|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 5167 Joeharms || 11 April 1985 || {{LoMP|5167|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 5168 Jenner || 6 March 1986 || {{LoMP|5168|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[5175 Ables]]''' || 4 November 1988 || {{LoMP|5175|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 5211 Stevenson || 8 July 1989 || {{LoMP|5211|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[5259 Epeigeus]]''' || 30 January 1989 || {{LoMP|5259|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[5264 Telephus]]''' || 17 May 1991 || {{LoMP|5264|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[5284 Orsilocus]]''' || 1 February 1989 || {{LoMP|5284|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[5285 Krethon]]''' || 9 March 1989 || {{LoMP|5285|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[5430 Luu]]''' || 12 May 1988 || {{LoMP|5430|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[5436 Eumelos]]''' || 20 February 1990 || {{LoMP|5436|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[5511 Cloanthus]]''' || 8 October 1988 || {{LoMP|5511|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 5551 Glikson || 24 January 1982 || {{LoMP|5551|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 5579 Uhlherr || 11 May 1988 || {{LoMP|5579|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 5632 Ingelehmann || 15 April 1993 || {{LoMP|5632|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 5637 Gyas || 10 September 1988 || {{LoMP|5637|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[5638 Deikoon]]''' || 10 October 1988 || {{LoMP|5638|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[5652 Amphimachus]]''' || 24 April 1992 || {{LoMP|5652|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 5670 Rosstaylor || 7 November 1985 || {{LoMP|5670|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 5720 Halweaver || 29 March 1984 || {{LoMP|5720|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 5725 Nördlingen || 23 January 1988 || {{LoMP|5725|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 5726 Rubin || 24 January 1988 || {{LoMP|5726|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[5731 Zeus]]''' || 4 November 1988 || {{LoMP|5731|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 5765 Izett || 4 April 1986 || {{LoMP|5765|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 5863 Tara || 7 September 1983 || {{LoMP|5863|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[5899 Jedicke]]''' || 9 January 1986 || {{LoMP|5899|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 5947 Bonnie || 21 March 1985 || {{LoMP|5947|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 5953 Shelton || 25 April 1987 || {{LoMP|5953|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 5957 Irina || 11 May 1988 || {{LoMP|5957|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 5999 Plescia || 23 April 1987 || {{LoMP|5999|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[6063 Jason]]''' || 27 May 1984 || {{LoMP|6063|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[6084 Bascom]]''' || 12 February 1985 || {{LoMP|6084|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 6087 Lupo || 19 March 1988 || {{LoMP|6087|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 6179 Brett || 3 March 1986 || {{LoMP|6179|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[6239 Minos]]''' || 31 August 1989 || {{LoMP|6239|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 6372 Walker || 13 May 1985 || {{LoMP|6372|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[6376 Schamp]]''' || 29 May 1987 || {{LoMP|6376|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[6398 Timhunter]]''' || 10 February 1991 || {{LoMP|6398|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}{{ref label|codisc|D|}}

|-

| 6401 Roentgen || 15 April 1991 || {{LoMP|6401|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}{{ref label|codisc|D|}}

|-

| 6436 Coco || 13 May 1985 || {{LoMP|6436|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[6478 Gault]]''' || 12 May 1988 || {{LoMP|6478|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 6485 Wendeesther || 25 October 1990 || {{LoMP|6485|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}{{ref label|codisc|D|}}

|-

| 6510 Tarry || 23 February 1987 || {{LoMP|6510|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 6543 Senna || 11 October 1985 || {{LoMP|6543|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 6585 O'Keefe || 26 September 1984 || {{LoMP|6585|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 6635 Zuber || 26 September 1987 || {{LoMP|6635|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 6740 Goff || 14 April 1993 || {{LoMP|6740|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 6901 Roybishop || 2 August 1989 || {{LoMP|6901|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 6909 Levison || 19 January 1991 || {{LoMP|6909|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 7051 Sean || 13 May 1985 || {{LoMP|7051|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 7086 Bopp || 5 October 1991 || {{LoMP|7086|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[7088 Ishtar]]''' || 1 January 1992 || {{LoMP|7088|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[7092 Cadmus]]''' || 4 June 1992 || {{LoMP|7092|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 7112 Ghislaine || 3 April 1986 || {{LoMP|7112|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[7119 Hiera]]''' || 11 January 1989 || {{LoMP|7119|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[7167 Laupheim]]''' || 12 October 1985 || {{LoMP|7167|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 7173 Sepkoski || 15 August 1988 || {{LoMP|7173|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 7480 Norwan || 1 August 1994 || {{LoMP|7480|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 7549 Woodard || 9 October 1980 || {{LoMP|7549|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 7560 Spudis || 10 January 1986 || {{LoMP|7560|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 7749 Jackschmitt || 12 May 1988 || {{LoMP|7749|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 7750 McEwen || 18 August 1988 || {{LoMP|7750|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 7756 Scientia || 27 March 1990 || {{LoMP|7756|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 7778 Markrobinson || 17 April 1993 || {{LoMP|7778|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[7958 Leakey]]''' || 5 June 1994 || {{LoMP|7958|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[8034 Akka]]''' || 3 June 1992 || {{LoMP|8034|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 8149 Ruff || 11 May 1985 || {{LoMP|8149|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 8326 Paulkling || 6 May 1981 || {{LoMP|8326|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 8327 Weihenmayer || 6 May 1981 || {{LoMP|8327|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 8347 Lallaward || 21 April 1987 || {{LoMP|8347|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 8356 Wadhwa || 3 September 1989 || {{LoMP|8356|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[8373 Stephengould]]''' || 1 January 1992 || {{LoMP|8373|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 8709 Kadlu || 14 May 1994 || {{LoMP|8709|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 8804 Eliason || 5 May 1981 || {{LoMP|8804|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 30em; display:inline-table; margin:8px; text-align:left; font-size:90%&quot;

|-

! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width: 13.5em;&quot; | Name

! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width: 12em;&quot; | Discovery Date

! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width: 4.5em;&quot;  | Listing

|-

| 8810 Johnmcfarland || 15 May 1982 || {{LoMP|8810|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|A|}}

|-

| 8817 Roytraver || 13 May 1985 || {{LoMP|8817|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 9016 Henrymoore || 10 January 1986 || {{LoMP|9016|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 9022 Drake || 14 August 1988 || {{LoMP|9022|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[9023 Mnesthus]]''' || 10 September 1988 || {{LoMP|9023|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 9082 Leonardmartin || 4 November 1994 || {{LoMP|9082|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[9165 Raup]]''' || 27 September 1987 || {{LoMP|9165|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 9172 Abhramu || 29 July 1989 || {{LoMP|9172|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 9277 Togashi || 9 October 1980 || {{LoMP|9277|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 9299 Vinceteri || 13 May 1985 || {{LoMP|9299|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[9564 Jeffwynn]]''' || 26 September 1987 || {{LoMP|9564|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 9744 Nielsen || 9 May 1988 || {{LoMP|9744|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 9768 Stephenmaran || 5 April 1992 || {{LoMP|9768|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 10041 Parkinson || 24 April 1985 || {{LoMP|10041|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 10044 Squyres || 15 September 1985 || {{LoMP|10044|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 10060 Amymilne || 12 April 1988 || {{LoMP|10060|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 10108 Tomlinson || 26 April 1992 || {{LoMP|10108|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 10295 Hippolyta || 12 April 1988 || {{LoMP|10295|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 10487 Danpeterson || 14 April 1985 || {{LoMP|10487|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 10563 Izhdubar || 19 November 1993 || {{LoMP|10563|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 10683 Carter || 10 June 1980 || {{LoMP|10683|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 10739 Lowman || 12 May 1988 || {{LoMP|10739|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| {{mp|(10995) 1978 NS}} || 10 July 1978 || {{LoMP|10995|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|A|}}

|-

| 11006 Gilson || 9 October 1980 || {{LoMP|11006|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[11066 Sigurd]]''' || 9 February 1992 || {{LoMP|11066|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[11277 Ballard]]''' || 8 October 1988 || {{LoMP|11277|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 11311 Peleus || 10 December 1993 || {{LoMP|11311|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 11836 Eileen || 5 February 1986 || {{LoMP|11836|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 12227 Penney || 11 October 1985 || {{LoMP|12227|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 12237 Coughlin || 23 April 1987 || {{LoMP|12237|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 12242 Koon || 18 August 1988 || {{LoMP|12242|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 12675 Chabot || 9 October 1980 || {{LoMP|12675|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[12714 Alkimos]]''' || 15 April 1991 || {{LoMP|12714|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 12753 Povenmire || 18 April 1993 || {{LoMP|12753|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| {{mp|(12977) 1978 NC}} || 10 July 1978 || {{LoMP|12977|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|A|}}

|-

| '''[[13062 Podarkes]]''' || 19 April 1991 || {{LoMP|13062|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 13937 Roberthargraves || 2 August 1989 || {{LoMP|13937|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[14827 Hypnos]]''' || 5 May 1986 || {{LoMP|14827|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 14835 Holdridge || 26 November 1987 || {{LoMP|14835|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 15228 Ronmiller || 23 February 1987 || {{LoMP|15228|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 15304 Wikberg || 21 October 1992 || {{LoMP|15304|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| {{mp|(16397) 1982 JS|2}} || 15 May 1982 || {{LoMP|16397|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|A|}}

|-

| 16452 Goldfinger || 28 September 1989 || {{LoMP|16452|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 16641 Esteban || 16 August 1993 || {{LoMP|16641|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| {{mp|(17355) 1978 NK}} || 10 July 1978 || {{LoMP|17355|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|A|}}

|-

| 17399 Andysanto || 6 September 1983 || {{LoMP|17399|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 17408 McAdams || 19 October 1987 || {{LoMP|17408|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 19140 Jansmit || 2 September 1989 || {{LoMP|19140|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 19173 Virginiaterése || 15 April 1991 || {{LoMP|19173|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 19243 Bunting || 10 February 1994 || {{LoMP|19243|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| {{mp|(19920) 1978 NF}} || 10 July 1978 || {{LoMP|19920|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|A|}}

|-

| 20007 Marybrown || 7 June 1991 || {{LoMP|20007|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 20037 Duke || 20 October 1992 || {{LoMP|20037|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[21062 Iasky]]''' || 13 May 1991 || {{LoMP|21062|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 21148 Billramsey || 16 April 1993 || {{LoMP|21148|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 21149 Kenmitchell || 19 April 1993 || {{LoMP|21149|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 22294 Simmons || 28 September 1989 || {{LoMP|22294|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 23452 Drew || 18 August 1988 || {{LoMP|23452|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[24626 Astrowizard]]''' || 9 October 1980 || {{LoMP|24626|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 24643 MacCready || 28 September 1984 || {{LoMP|24643|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 24654 Fossett || 29 May 1987 || {{LoMP|24654|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 24761 Ahau || 28 January 1993 || {{LoMP|24761|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 26879 Haines || 9 July 1994 || {{LoMP|26879|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 27706 Strogen || 11 October 1985 || {{LoMP|27706|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 27711 Kirschvink || 4 November 1988 || {{LoMP|27711|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 29133 Vargas || 29 May 1987 || {{LoMP|29133|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 29137 Alanboss || 18 October 1987 || {{LoMP|29137|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 29146 McHone || 17 March 1988 || {{LoMP|29146|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 30767 Chriskraft || 6 November 1983 || {{LoMP|30767|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 30779 Sankt-Stephan || 17 October 1987 || {{LoMP|30779|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 30785 Greeley || 13 August 1988 || {{LoMP|30785|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 30786 Karkoschka || 18 August 1988 || {{LoMP|30786|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 30844 Hukeller || 17 May 1991 || {{LoMP|30844|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 32776 Nriag || 29 May 1987 || {{LoMP|32776|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 35056 Cullers || 28 September 1984 || {{LoMP|35056|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 37609 LaVelle || 25 November 1992 || {{LoMP|37609|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| '''[[37655 Illapa]]''' || 1 August 1994 || {{LoMP|37655|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 43763 Russert || 30 May 1987 || {{LoMP|43763|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 48416 Carmelita || 24 January 1988 || {{LoMP|48416|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| {{mp|(52229) 1978 NN}} || 10 July 1978 || {{LoMP|52229|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|A|}}

|-

| {{mp|(52230) 1978 NR}} || 10 July 1978 || {{LoMP|52230|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|A|}}

|-

| '''[[52266 Van Flandern]]''' || 10 January 1986 || {{LoMP|52266|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 65672 Merrick || 16 August 1988 || {{LoMP|65672|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 73670 Kurthopf || 19 August 1982 || {{LoMP|73670|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| 79117 Brydonejack || 16 August 1988 || {{LoMP|79117|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

| {{mp|(99954) 1978 NH}} || 10 July 1978 || {{LoMP|99954|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|A|}}

|-

| {{mp|(129437) 1978 NG}} || 10 July 1978 || {{LoMP|129437|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|A|}}

|-

| {{mp|(136564) 1977 VA}} || 7 November 1977 || {{LoMP|136564|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|A|}}

|-

| {{mp|(408751) 1987 SF|3}} || 26 September 1987 || {{LoMP|408751|list}}&amp;thinsp;{{ref label|codisc|B|}}

|-

! colspan=3 style=&quot;font-weight: normal; text-align: left; padding: 4px 12px;&quot; |'''Co-discovery''' made with:&lt;br /&gt;{{note label|codisc|A|}} [[Eleanor F. Helin|E. F. Helin]]&lt;br /&gt;{{note label|codisc|B|}} [[Carolyn S. Shoemaker|C. S. Shoemaker]]&lt;br /&gt;{{note label|codisc|C|}} [[Peter D. Wilder|P. D. Wilder]]&lt;br /&gt;{{note label|codisc|D|}} [[David H. Levy|D. H. Levy]]

|}

|}


==Notes==

{{notelist}}

== References ==

{{Reflist|refs=


&lt;ref name=&quot;MPC-Discoverers&quot;&gt;{{Cite web

  |title      = Minor Planet Discoverers (by number)

  |work       = Minor Planet Center

  |url        = https://www.minorplanetcenter.net/iau/lists/MPDiscsNum.html

  |date       = 25 October 2018

  |accessdate = 18 February 2019}}&lt;/ref&gt;


}} &lt;!-- end of reflist --&gt;

==Bibliography==

{{refbegin}}

{{columns-list|colwidth=30em|

*{{Citation

|pmid = 9596575

|last=Farley

|first=K. A.

|last2=Montanari

|first2=A.

|last3=Shoemaker

|first3=E. M.

|last4=Shoemaker

|first4=C. S.

|authorlink4=Carolyn S. Shoemaker

|publication-date=May 22, 1998

|year=1998

|title=Geochemical evidence for a comet shower in the late Eocene

|volume=280

|issue=5367

|periodical=[[Science (journal)|Science]]

|pages=1250–1253

|doi = 10.1126/science.280.5367.1250

|bibcode = 1998Sci...280.1250F }}

*{{Citation

|pmid = 8929403

|last=Nozette

|first=S. D.

|last2=Lichtenberg

|first2=C. L.

|last3=Spudis

|first3=P. D.

|last4=Bonner

|first4=R.

|last5=Ort

|first5=W.

|last6=Malaret

|first6=E.

|last7=Robinson

|first7=M. S.

|last8=Shoemaker

|first8=E. M.

|publication-date=Nov 29, 1996

|year=1996

|title=The Clementine bistatic radar experiment

|volume=274

|issue=5292

|periodical=[[Science (journal)|Science]]

|pages=1495–1498

|doi = 10.1126/science.274.5292.1495

|bibcode=1996Sci...274.1495N

|hdl=2060/19970023672

|hdl-access=free

}}

*{{Citation

|pmid = 17737080

|last=Shoemaker

|first=E. M.

|last2=Robinson

|first2=M. S.

|last3=Eliason

|first3=E. M.

|publication-date=Dec 16, 1994

|year=1994

|title=The South Pole Region of the Moon as Seen by Clementine

|volume=266

|issue=5192

|periodical=[[Science (journal)|Science]]

|pages=1851–1854

|doi = 10.1126/science.266.5192.1851

|bibcode = 1994Sci...266.1851S }}

*{{Citation

|pmid = 17737076

|last=Nozette

|first=S. D.

|last2=Rustan

|first2=P. L.

|last3=Pleasance

|first3=L. D.

|last4=Kordas

|first4=J. F.

|last5=Lewis

|first5=I. T.

|last6=Park

|first6=H. S.

|last7=Priest

|first7=R. E.

|last8=Horan

|first8=D. M.

|displayauthors=8

|last9=Regeon, P.; Lichtenberg, C. L.; Shoemaker, E. M.; Eliason, E. M.; McEwen, A. S.; Robinson, M. S.; Spudis, P. D.; Acton, C. H.; Buratti, B. J.; Duxbury, T. C.; Baker, D. N.; Jakosky, B. M.; Blamont, J. E.; Corson, M. P.; Resnick, J. H.; Rollins, C. J.; Davies, M. E.; Lucey, P. G.; Malaret, E.; Massie, M. A.; Pieters, C. M.; Reisse, R. A.; Simpson, R. A.; Smith, D. E.; Sorenson, T. C.; Breugge, R. W.; Zuber, M. T.

|publication-date=Dec 16, 1994

|year=1994

|title=The Clementine Mission to the Moon: Scientific Overview

|volume=266

|issue=5192

|periodical=[[Science (journal)|Science]]

|pages=1835–1839

|doi = 10.1126/science.266.5192.1835

|first9 = P

|bibcode = 1994Sci...266.1835N }}

*{{Citation

|pmid = 17770832

|last=Weaver

|first=H. A.

|last2=Feldman

|first2=P. D.

|last3=A'Hearn

|first3=M. F.

|last4=Arpigny

|first4=C.

|last5=Brown

|first5=R. A.

|last6=Helin

|first6=E. F.

|authorlink6=Eleanor F. Helin

|last7=Levy

|first7=D. H.

|authorlink7=David H. Levy

|last8=Marsden

|first8=B. G.

|authorlink8=Brian G. Marsden

|displayauthors=8

|last9=Meech, K. J.; Larson, S. M.; Noll, K. S.; Scotti, J. V.; Sekanina, Z.; Shoemaker, C. S.; Shoemaker, E. M.; Smith, T. E.; Storrs, A. D.; Yeomans, D. K.; Zellner, B.

|publication-date=Feb 11, 1994

|year=1994

|title=Hubble Space Telescope Observations of Comet P/Shoemaker–Levy 9 (1993e)

|volume=263

|issue=5148

|periodical=[[Science (journal)|Science]]

|pages=787–791

|doi = 10.1126/science.263.5148.787

|first9 = KJ

|bibcode = 1994Sci...263..787W }}

*{{Citation

|pmid = 17793016

|last=Soderblom

|first=L. A.

|last2=Kieffer

|first2=S. W.

|last3=Becker

|first3=T. L.

|last4=Brown

|first4=R. H.

|last5=Cook

|first5=A. F. 2nd

|last6=Hansen

|first6=C. J.

|last7=Johnson

|first7=T. V.

|last8=Kirk

|first8=R. L.

|last9=Shoemaker

|first9=E. M.

|publication-date=Oct 19, 1990

|year=1990

|title=Triton's Geyser-Like Plumes: Discovery and Basic Characterization

|volume=250

|issue=4979

|pages=410–415

|doi = 10.1126/science.250.4979.410

|journal = Science

|bibcode=1990Sci...250..410S

}}

*Kring, D.A., (2007) &quot;Guidebook to the Geology of Barringer Meteorite Crater, Arizona (a.k.a. Meteor Crater)&quot;. Lunar and Planetary Institute contribution No. 1355

*{{Citation

|pmid = 17755997

|last=Smith

|first=B. A.

|last2=Soderblom

|first2=L. A.

|last3=Banfield

|first3=D.

|last4=Barnet

|first4=C. D.

|last5=Basilevsky

|first5=A. T.

|last6=Beebe

|first6=R. F.

|last7=Bollinger

|first7=K.

|last8=Boyce

|first8=J. M.

|displayauthors=8

|last9=Brahic, A.; Briggs, G. A.; Brown, R. H.; Chyba, C.; Collins, S. A.; Colvin, T.; Cook, A. F. 2nd; Crisp, D.; Croft, S. K.; Cruikshank, D.; Cuzzi, J. N.; Danielson, G. E.; Davies, M. E.; De Jong, E.; Dones, L.; Godfrey, D.; Goguen, J.; Grenier, I.; Haemmerle, V. R.; Hammel, H.; Hansen, C. J.; Helfenstein, C. P.; Howell, C.; Hunt, G. E.; Ingersoll, A. P.; Johnson, T. V.; Kargel, J.; Kirk, R.; Kuehn, D. I.; Limaye, S.; Masursky, H.; McEwen, A.; Morrison, D.; Owen, T.; Owen, W.; Pollack, J. B.; Porco, C. C.; Rages, K.; Rogers, P.; Rudy, D.; Sagan, C.; Schwartz, J.; Shoemaker, E. M.; Showalter, M.; Sicardy, B.; Simonelli, D.; Spencer, J.; Sromovsky, L. A.; Stoker, C.; Strom, R. G.; Suomi, V. E.; Synott, S. P.; Terrile, R. J.; Thomas, P.; Thompson, W. R.; Verbiscer, A.; Veverka, J.

|publication-date=Dec 15, 1989

|year=1989

|title=Voyager 2 at Neptune: Imaging Science Results

|volume=246

|issue=4936

|periodical=[[Science (journal)|Science]]

|pages=1422–1449

|doi = 10.1126/science.246.4936.1422

|first9 = A

|bibcode=1989Sci...246.1422S

|url=https://zenodo.org/record/1230992

}}

* {{cite journal| doi = 10.1126/science.233.4759.43| last1 = Smith| first1 = B. A.| last2 = Soderblom| first2 = L. A.| last3 = Beebe| first3 = A.| last4 = Bliss| first4 = D.| last5 = Boyce| first5 = J. M.| last6 = Brahic| first6 = A.| last7 = Briggs| first7 = G. A.| last8 = Brown| first8 = R. H.| last9 = Collins| first9 = S. A.| date = 4 July 1986| title = Voyager 2 in the Uranian System: Imaging Science Results| url = https://archive.org/details/sim_science_1986-07-04_233_4759/page/43| journal = Science| volume = 233| issue = 4759| pages = 43–64| pmid = 17812889| bibcode = 1986Sci...233...43S| ref = {{sfnRef|Smith Soderblom et al.|1986}}}}

* {{Citation

|pmid = 17731183

|last=Cook

|first=A. F.

|last2=Shoemaker

|first2=E. M.

|last3=Smith

|first3=B. A.

|last4=Danielson

|first4=G. E.

|last5=Johnson

|first5=T. V.

|last6=Synnott

|first6=S. P.

|publication-date=Mar 27, 1981

|year=1981

|title=Volcanic Origin of the Eruptive Plumes on Io

|volume=211

|issue=4489

|periodical=[[Science (journal)|Science]]

|pages=1419–1422

|doi = 10.1126/science.211.4489.1419

|bibcode = 1981Sci...211.1419C }}

* {{Citation

|pmid = 17733910

|last=Smith

|first=B. A.

|last2=Soderblom

|first2=L. A.

|last3=Beebe

|first3=R. F.

|last4=Boyce

|first4=J. M.

|last5=Briggs

|first5=G. A.

|last6=Carr

|first6=M. H.

|last7=Collins

|first7=S. A.

|last8=Cook

|first8=A. F. 2nd

|displayauthors=8

|last9=Danielson, G. E.; Davies, M. E.; Hunt, G. E.; Ingersoll, A.; Johnson, T. V.; Masursky, H.; McCauley, J.; Morrison, D.; Owen, T.; Sagan, C.; Shoemaker, E. M.; Strom, R.; Suomi, V. E.; Veverka, J.

|publication-date=Nov 23, 1979

|year=1979

|title=The Galilean Satellites and Jupiter: Voyager 2 Imaging Science Results

|volume=206

|issue=4421

|periodical=[[Science (journal)|Science]]

|pages=927–950

|doi = 10.1126/science.206.4421.927

|first9 = GE

|bibcode=1979Sci...206..927S

}}

* {{Citation

|pmid = 17800430

|last=Smith

|first=B. A.

|last2=Soderblom

|first2=L. A.

|last3=Johnson

|first3=T. V.

|last4=Ingersoll

|first4=A. P.

|last5=Collins

|first5=S. A.

|last6=Shoemaker

|first6=E. M.

|last7=Hunt

|first7=G. E.

|last8=Masursky

|first8=H.

|displayauthors=8

|last9=Carr, M. H.; Davies, M. E.; Cook, A. F. 2nd; Boyce, J.; Danielson, G. E.; Owen, T.; Sagan, C.; Beebe, R. F.; Veverka, J.; Strom, R. G.; McCauley, J. F.; Morrison, D.; Briggs, G. A.; Suomi, V. E.

|publication-date=Jun 1, 1979

|year=1979

|title=The Jupiter System Through the Eyes of Voyager 1

|volume=204

|issue=4396

|pages=951–972

|doi = 10.1126/science.204.4396.951

|first9 = MH

|journal = Science

|bibcode=1979Sci...204..951S

}}

* {{Citation

|pmid = 17781449

|last=Shoemaker

|first=E. M.

|last2=Hait

|first2=M. H.

|last3=Swann

|first3=G. A.

|last4=Schleicher

|first4=D. L.

|last5=Dahlem

|first5=D. H.

|last6=Schaber

|first6=G. G.

|last7=Sutton

|first7=R. L.

|publication-date=Jan 30, 1970

|year=1970

|title=Lunar Regolith at Tranquillity Base

|volume=167

|issue=3918

|pages=452–455

|doi = 10.1126/science.167.3918.452

|journal = Science

|bibcode = 1970Sci...167..452S }}

* {{Citation

|pmid = 17732959

|last=Shoemaker

|first=E. M.

|last2=Batson

|first2=R. M.

|last3=Holt

|first3=H. E.

|last4=Morris

|first4=E. C.

|last5=Rennilson

|first5=J. J.

|last6=Whitaker

|first6=E. A.

|publication-date=Nov 3, 1967

|year=1967

|title=Surveyor V: Television Pictures

|volume=158

|issue=3801

|periodical=[[Science (journal)|Science]]

|pages=642–652

|doi = 10.1126/science.158.3801.642

|bibcode = 1967Sci...158..642S }}

* {{Citation

|pmid = 17732958

|last=Gault

|first=D. E.

|last2=Adams

|first2=J. B.

|last3=Collins

|first3=R. J.

|last4=Green

|first4=J.

|last5=Kuiper

|first5=G. P.

|last6=Mazursky

|first6=H.

|last7=O'Keefe

|first7=J. A.

|last8=Phinney

|first8=R. A.

|last9=Shoemaker

|first9=E. M.

|publication-date=Nov 3, 1967

|year=1967

|title=Surveyor V: Discussion of Chemical Analysis

|volume=158

|issue=3801

|periodical=[[Science (journal)|Science]]

|pages=641–642

|doi = 10.1126/science.158.3801.641

|bibcode = 1967Sci...158..641G }}

* {{Citation

|pmid = 17748937

|last=Chao

|first=E. C. T.

|last2=Shoemaker

|first2=E. M.

|last3=Madsen

|first3=B. M.

|publication-date=Jul 22, 1960

|year=1960

|title=First Natural Occurrence of Coesite

|volume=132

|issue=3421

|periodical=[[Science (journal)|Science]]

|pages=220–222

|doi = 10.1126/science.132.3421.220

|bibcode=1960Sci...132..220C

}}

}}

{{refend}}


== External links==

* ''Asteroids:  Deadly Impact'' [[National Geographic Society|National Geographic]] videos

* [https://astrogeology.usgs.gov/rpif/exhibits/pioneers/gene-shoemaker USGS page about Gene Shoemaker]

* [http://www.jpl.nasa.gov/sl9/news81.html NASA page about Gene Shoemaker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117090050/http://www.jpl.nasa.gov/sl9/news81.html |date=2010-01-17 }}

[[Category:BEHM]]
[[Category:အတ္ထုပ္ပတ္တိ]]
[[Category:နက္ခတ္တဗေဒ]]
[[Category:ဘူမိဗေဒ]]</text>
      <sha1>bt9v0jj5s2sp8d9y1k927j9yt02zheb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကမၠင်မေတ္တာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>406</id>
    <revision>
      <id>56612</id>
      <parentid>46205</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:31:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38086" sha1="bcek16tph92kz62j3oty9sqq7nxpa2p" xml:space="preserve">'''ကမၠင်မေတ္တာ '''({{Lang-en|Child neglect}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာ မပကီုပရာပ် ပျဲပျာံ လတူ ကောန်ၚာ်တအ် မွဲဗီုကီုရ၊၊&lt;ref name=Bov0&gt;Bovarnick, S (2007), ''Child neglect'' (Child protection research briefing), London: [[National Society for the Prevention of Cruelty to Children]] https://www.academia.edu/832922&lt;/ref&gt; အရာသဇိုင် သွက်ကောန်ၚာ်မွဲ မၞုံပၟိက် မပ္တံကဵု ပရေင်လွဳယဲ (health care)၊ ပရေင်မင်မွဲထ္ၜလဘာ် (supervision)၊ ဗွိုက်လတက် (clothing)၊ စၞအဟာရ (nutrition)၊ သ္ၚိဌာန် (housing) နကဵု ခန္ဓကာယကီု၊ ပရေင်မိပ်လဟိင်စိုတ်ကီု၊ ပရေင်မၞိဟ်ကီု၊ ပရေင်ပညာကီု သီုကဵု ပရေင်ဂီုကၠီုတအ်ဂှ် ၜိုတ်မကလိဂွံထေက် ယဝ်ရ ကောန်ၚာ်ဂှ် ဟွံကလိဂွံမ္ဂး ကောန်ၚာ်ဂှ် ဒှ်ကောန်ၚာ် ကမၠင်မေတ္တာ မြဴသာ်ဝွံ ညးစၟတ်သမ္တီလဝ်ရ၊၊ ဂကောံမၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင်တအ် ပတှ်ေကေတ်လဝ် ကောန်ၚာ်မွဲ နကဵုပရေင်ခန္ဓကာယကီု၊ ပရေင်မၞိဟ်ကီု သီုကဵု ပရေင်စိုတ်စရိုတ် ဂွံဇၞော်မောဝ် ဂွံခိုဟ်မာန်ဂှ် အောန်အိုတ် မေတ္တာ ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် ထ္ၜလဘာ် နူမၞိဟ်မလွဳလွတ်ကောန်ၚာ်ဂှ် ဒးကလိဂွံလဝ်ရောင်၊၊ နကဵု ဟိုတ်နာနာသာ် ကောန်ၚာ်တအ် ဒးဒုင် ဇီုကပိုက် (ဝါ) ဒးဒုင်စသိုင် ကမၠင်မေတ္တာ အိုတ်ရ၊၊ ပၞောဝ်ကဵုဟိုတ်တအ်ဂှ် ဟိုတ်နူ မိမၜါဂှ် ဒးဒုင်စသိုင်ဒၟံင် ဝေဒနာစိုတ် (mental disorders)၊ ဟိုတ်နူ မိမၜါဂှ် မစသုင် ဂဥုဲၜူမာဲ (substance abuse)၊ ဟိုတ်နူ ပရေင်ပကီုပရာပ် ပ္ဍဲသ္ၚိဌာန် (ဝါ) ဟိုတ်နူ မိမၜါ သေက်ဇဵုတက် ရေင်သကအ် (domestic violence)၊ ဟိုတ်နူ ယာဲဣတ ကမၠောန်ကၜိုတ် ဟွံမဲ (unemployment)၊ ဟိုတ်နူ ကေတ်ကောန်ဇာတ် ဟွံမဲကုအစဳအဇန် (ဝါ) ကောန်ဂၠိုင်တုဲ ကောန်မွဲကုမွဲ ကြပ်လောန်အာ (unplanned pregnancy)၊ ကေုာံ ဟိုတ်နူ ဒိုက်ဂတ် (poverty)တအ်ရ၊၊ 

ကမၠင်မေတ္တာဂှ် တန်တဴဒၟံင်ကဵု ဗီုလဵု ကောန်ၚာ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်ဂှ် မစွံအာရီု လတူဒ္ဂေတ်ပြဝ မိမကောန်ၚာ်တအ်တုဲ ဟွံဆေင်စပ် ကုဗီုလဵု ညးမဒှ် မိမတအ် စှ်ေစိုတ် ညးတအ်မကၠောန်ပ ကုကောန်ၚာ်ညးတအ်ရ၊၊ &lt;ref&gt;Barnett, W. Steven; Belfield, Clive R. (Autumn 2006). &quot;Early Childhood Development and Social Mobility&quot;. ''The Future of Children, Special Issue: Opportunity in America''. [[Princeton University]]. '''16''' (2): 73–98. [[Digital object identifier|doi]]:10.1353/foc.2006.0011. [[JSTOR]] 3844792.&lt;/ref&gt; အဓိပ္ပါယ်ဒၞာဲဏအ်ဂှ် ကောန်ၚာ်မွဲ တဟင်တဟောဝ်ဒၟံင် မေတ္တာဟာ၊ ကလိဂွံဒၟံင် မေတ္တာ နူကဵု မိမတအ် ပေင်င်ရဟာဂှ် မိမတအ် ဒှ်မၞိဟ် မကဵု သ္ဂုတ်သွာတ် ဟွံသေင်၊ ဂကောံမၞိဟ် ညးမလ္ၚတ် ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ကောန်ၚာ်တအ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မကဵုသ္ဂုတ်သွာတ်ရ၊၊ အရာမဖန်ကဵုမာန်ဒၟံင်ဖိုဟ် ဟွံဖန်ကဵုဟေင် ဒှ်အရာ ဝတ်မိမဟွံဍိုက်ပေင် (Parental failure) လတူကောန်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်ဒိုက်ဂတ် ကေုာံ အရာမကလိဂွံမာန် ဟွံမဲတအ်ဂှ် ဒှ်အရာ မရနုက်ဗပေင်ကဵု ကုကောန်ဇာတ် ညးတအ်ဟွံမာန်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂွံစၟတ်သမ္တီ ကမၠင်မေတ္တာဟာ ဟွံကမၠင်မေတ္တာဟာဂှ် ဒးလ္ၚတ်အကာဲအရာ ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်ဂှ်ကၠာရ၊၊

ကမၠင်မေတ္တာဂှ် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ် မလ္ၚတ်ပါ်ပါဲ ပရေင်မၞိဟ်အောန် ဗီုကဵု ဍုင်ဝါတ်တ်ဂမၠိုင် သီုကဵု ဍုင်မန်ဗၟာဂှ် ဂွံတီကေတ်မာန် ဂွံကၠိုဟ်ကေတ်မာန် အောန်ကွေဟ်ဟ်တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံစွံအာရီု လတူကိစ္စဏအ်အိုတ်ရ၊၊ ဗွဲမဂၠိုင် စိုပ်အာ ကဆံင် မပျဲပျာံ ကောန်ၚာ် မပ္တံကဵု ပွမၜုင်တက်၊ ပွမကဵုအေင်ပုင်၊ ပွမဒးဒုင် သိပ်ဂၠိပ်မေထုန် ကုမိမတအ် စိုပ်အာ ကဆံင် မဒးဒုင်ပကီုပရာပ် ကဆံင်ကၞောတ် ဗီုဏအ်ဟေင် မၞိဟ်တအ် စွံအာရီုညိညကီုရ၊၊ တုဲပၠန် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ် ဍုင်ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ ဗီုကဵု ဍုင်မန်ဗၟာဂှ် မိမၜါဂှ် ပၠုပ်လဝ် ပ္ဍဲအဝေါင် အနန္တဂုဏ် (၅)သာ်တုဲ အရာမိမတအ် မကလိလောန် လတူကောန်ဇာတ် ၜိုတ်ဒးရးရမ္ဂး ဟွံညာတ်ကေတ် ဒုဟ် လတူမိမတအ်ရ၊၊ 

ပ္ဍဲဍုင်မစွံအဓိက ကုအခေါင်ဇၟာပ်ပ်ပူဂိုလ် ကေုာံ မစဵုဒၞာ အခေါင်ကောန်ၚာ် ဗီုကဵုဍုင်ယူရောပ်ဂမၠိုင် ကေုာံ အမေရိကာန်တအ်ဂှ် ဟိုတ်နူမိမတအ် ဝတ်မိမလီုလာ် လတူကောန်ဇာတ်၊ ဟိုတ်နူ ကမၠင်မေတ္တာတုဲ ကောန်ၚာ်တအ် အလဵုအသဳသီဏာတုဲ ထပိုတ်ထောအ် အဆက်မွဲအာယုက် ကုမိမကောန်ၚာ်တအ် နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ၊၊ ကုကောန်ၚာ် ကမၠင်မေတ္တာတအ်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု အန္တရာဲ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်မၞိဟ်၊ ပရေင်စိုတ် ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် အလုံမွဲဘဝမာန်ရ၊၊

== ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ==
ကမၠၚ်မေတ္တာ ဟီုဂှ် မုရော၊ မဒှ်ဗီုလဵုမ္ဂး ဂွံစၟတ်သမ္တီ ကမၠၚ်မေတ္တာရောဂှ် ဒှ်အရာ မလောဲသွာမွဲ ဟွံသေင်ရ၊၊ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ပ္ဍဲအရာမလွဳလွတ် ကောန်ၚာ်ဂှ် မွဲဂကောံမၞိဟ်မွဲ ကုမွဲ၊ ပ္ဍဲဍုင်မွဲ ကုမွဲ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ၊၊&lt;ref name=Gau0&gt;Gaudin, J M (1999) ''Child Neglect: Short-term and Long-term Outcomes''. In H Dubowitz (ed) Neglected Children: Research, Practice and Policy. Thousand Oaks: Sage.&lt;/ref&gt;အတိုင်လ္ၚတ်သုတေသနမ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် ကမၠင်မေတ္တာဝွံ ဍေဟ်ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုပရေင်ပကီုပရာပ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဖျုတ်ဗဒေက် ကောန်ၚာ်တအ်ရ၊၊&lt;ref name=Dan0&gt;Daniel, B (2005) ''Introduction to Issues for Health and Social Care in Neglect''. In J Taylor &amp; B Daniel (eds) Child Neglect: Practice Issues for Health and Social Care (11-25). London &amp; Philadelphia: Jessica Kingsley Publishers.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=CC0&gt;Claussen, A; Cicchetti, P (1991). &quot;Physical and Psychological Maltreatment: Relations among Types of Maltreatment&quot;. ''Child Abuse and Neglect''. '''15''' (1–2): 5–18. [[Digital object identifier|doi]]:10.1016/0145-2134(91)90085-r.&lt;/ref&gt;  ကမၠင်မေတ္တာဂှ် ဟိုတ်မဆက်စပ်ဒၟံင် ကုအရာဝတ်မိမ ဟွံဍိုက်ပေင် လတူကောန်ဇာတ် ကေုာံ ရနုက်ဗပေင်ကဵု အရာမၞုံပၟိက် အဓိကသဇိုင် ကောန်ၚာ်တအ်ဂှ် မဒးဒုင်ပဒၟံင် မဇ္ဇျဟ် အဆက်ဆက်တုဲ နူကဵု ဌာန ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် (ယူကေ) (Department for Education and Skills (United Kingdom)&lt;ref name=Df0&gt;Department for Education and Skills (2006) Working Together to Safeguard Children: a guide to inter-agency working to safeguard and promote the welfare of children. London: DfES.&lt;/ref&gt; ပံက်လဝ် ပွံက် ကမၠင်မေတ္တာ အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ၊၊

&lt;blockquote&gt;... the persistent failure to meet a child's basic physical and/or psychological needs, likely to result in the serious impairment of the child's health or development. Neglect may occur during pregnancy as a result of maternal substance abuse. Once a child is born, neglect may involve a parent or carer failing to provide adequate food, clothing and shelter (including exclusion from home or abandonment); protect a child from physical and emotional harm or danger; ensure adequate supervision (including the use of inadequate care-givers); or ensure access to appropriate medical care or treatment. It may also include neglect of, or unresponsiveness to, a child's basic emotional needs.&lt;/blockquote&gt;

&lt;blockquote&gt;...တင်နွံပၟိက်သဇိုင် သွက်ကောန်ၚာ်မွဲ မဆေင်စပ် ကုပရေင်စိုတ်ကီု သီုကဵု ပရေင်ခန္ဓကာယဂှ် နကဵုဍာ်ဇမၠိင် ဟွံကလိဂွံတုဲ ဍိုန်လျကဵု ပရေင်ထတ်ယုက်ကောန်ၚာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်ၚာ်ဂှ် ကမၠၚ်မေတ္တာ ကော်ခဴစရ၊၊ ကမၠၚ်မေတ္တာဂှ် ကတဵုဒှ် နူအခိင်ကောန်ၚာ် မၞုံပ္ဍဲဂဝ်ဂၞဴ ဟိုတ်နူ(မိ)ဂှ် စကာဂဥုဲၜူမာဲ၊ ကာလကောန်ၚာ် သၠးတိတ် နူဂၠံဂဝ်တုဲ ဟိုတ်နူမိမၜါ (ဝါ) ညးမမင်မဲကောန်ၚာ်ဂှ် ဟွံဖန်ကဵု စၞစ၊ ဗွိုက်လတက် ကေုာံ ဌာန်ဒတန် (သီုကဵု ပွမထဍေင်ပ္တိတ် နူသ္ၚိ နမကဵုဒုဟ်ဒဏ်)၊ ဟွံစဵုဒၞာကဵု ညံင်ကောန်ၚာ်ဂှ် ဂွံတိတ်ဗၠး နူဘဲအန္တရာဲ မပကဵု ညံင်ခန္ဓကာယ ဂွံဂိကီု သီုကဵု ပရေင်စိုတ် ညံင်ဟွံဂွံမိပ်လဟိင်၊ ဟွံဒၠောအ်ဗတောန် စၞောန်ထ္ၜးကဵု ညံင်ကောန်ၚာ်မွဲ ဂွံကၠိုဟ်ခၠင်၊ ဟွံလွဳလွတ်ကဵု ယဲတအ်ရ၊၊ ကမၠၚ်မေတ္တာဂှ် ဟိုတ်နူ ပွမဟွံစွံအာရီု ဟွံပဂရုတုဲ ကတဵုဒှ်ကီုရ၊၊&lt;/blockquote&gt;

ကမၠင်မေတ္တာဂှ် (ပရေင်ပကီုပရာပ် နကဵုစိုတ်) မြဴသာ်ဝွံလေဝ် ညးကော်ဟီုစကီုတုဲ မပံက်လဝ်ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ မဟွံဖန်ဇန်ကဵု အရာမၞုံပၟိက် သွက်ကောန်ၚာ်မွဲ ပ္ဍဲအရာမဆေင် ကဵုပရေင်ခန္ဓကာယ၊ ပရေင်စိုတ်၊ ပရေင်ပညာ၊ ပရေင်ဂဥုဲဇဗ အရာကောန်ၚာ်မွဲ မၞုံပၟိက်ရ၊၊&lt;ref&gt;Child Welfare Information Gateway (2012). ''Acts of omission: An overview of child neglect''. Washington, DC: U.S. Department of Health and Human Services, Children's Bureau. Retrieved 21 February 2015&lt;/ref&gt; ဗီုပြင် ကမၠင်မေတ္တာဂှ် မပ္တံကဵု - ပွမကဵု ကောန်ၚာ်တအ် ဆဵုညာတ် ပရေင်ပကီုပရာပ် (ဟွံသေင်မ္ဂး) ပရေင်ကယျာန်ဓဝါတ် ဒှ်သေက်ဇဵု ၜုင်တက် ရေင်သကအ် အကြာမိမၜါ  ကဵုဒှ်၊ အကြာမၞိဟ်ဇၞော်ဇၞော်တၞဟ်တအ် ကဵုဒှ်၊ ပရေင်ပကီုပရာပ် မကတဵုဒှ်ဒၟံင်တအ်ဂှ် ဟွံစွံအာရီု ဟွံစဵုဒၞာကဵု ကောန်ၚာ်တအ်ကီု၊ ပွမဟီုလက်ဆဴ၊ ပွမဟီုပျုက်ပဒက် ကောန်ၚာ်၊ ပွမဟွံစဵုဒၞာ ကဵုဒၞာဲဂီုကၠီု ကုကောန်ၚာ် ကေုာံ ပွမဟွံဗိုင်ထ္ၜလဘာ် ပရေင်စိုတ်စရိုတ် ကောန်ၚာ်၊ ပွမထ္ၜးကဵုကောန်ၚာ်တအ် ကုအရာမထ္ၜးဟွံထေက်&lt;ref&gt;&quot;Child Neglect and Psychological Abuse&quot;. ''New York Times''. 2011. Retrieved 17 November 2012.&lt;/ref&gt;

ပွံက် ကမၠင်မေတ္တာ ဂှ် နွံနာနာသာ်တုဲ ဂကောံမၞိဟ်မွဲကဵုမွဲ ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်တုဲ တန်တဴ ကုဗီုဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ် ဍုင်မဆေင်စပ်တအ်ဂှ်ရ၊၊ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကမၠင်မေတ္တာ နူကဵု ဌာနပရေင်မၞိဟ်အဝဵုအသဳ ဍုင်ဒိန်မက်ဂှ် ပံက်လဝ်ဗီုဏအ်ရ၊၊

အကာဲအရာ ဒဒှ်ရ မၞိဟ်မွဲ မဒးဗဒဗဒါဲ ကုမၞိဟ်တၞဟ်တအ်တုဲ ဟွံကလိဂွံ မေတ္တာ၊ အရီုအဗင် ၜိုတ်မၞိဟ်ဂှ် မၞုံပၟိက်မ္ဂး မၞိဟ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်ကမၠင်မေတ္တာရ၊၊ ကမၠင်မေတ္တာဂှ် ဆေင်ကဵုပရေင်ခန္ဓကာယမ္ဂး မပ္တံ ဟွံကလိဂွံ စၞအဟာရ ဗွဲမရီုဂပ်၊ ဟွံကလိဂွံ ဗွိုက်လတက် ဗွဲမဍိုက်ပေင်၊ ပရေင်အးၚးတအ်၊ ဆေင်ကဵု ပရေင်စိုတ်မ္ဂး မပ္တံ ဟွံကလိဂွံ ပရေင်ဒုင်စသိုင် ဓဝ်ဆာန်၊ မပဂရု၊ ဟွံဂွံအခေါင် သွက်ဂွံဗတောန်ဖျောန် သၠုင်ကဵု လညာတ်ညာဏ်၊ မဒးဒုင်စသိုင် ညးတၞဟ် ဟွံဒးစိုတ်ဇကု၊ မဒးဒုင်ဝေင်ပါဲ ဟွံကဵုလုပ်အဝေါင်တအ်ရ၊၊ &lt;ref&gt;[https://vidensportal.dk/temaer/Omsorgssvigt/definition Omsorgssvigt, difinition, Socialstyrelsen, Vidensportalen på den Sociale område] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191106170021/https://vidensportal.dk/temaer/Omsorgssvigt/definition |date=2019-11-06 }}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲပွံက်အဓိပ္ပါယ်ဏအ်ဂှ် ညးဟွံပိုင်ခြာလဝ် အာယုက်ရ၊၊ ဟီုလဝ် မၞိဟ်မဒးဗဒဗဒါဲ ညးတၞဟ်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကုမၞိဟ်ဒုက္ခိတ အဝဲကာယ ဟွံပေင်တအ်လေဝ် ၜိုန်ရ အာယုက်ပေင် ဒှ်မၞိဟ်ဇၞော်ကီုလေဝ် ပါလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲပွံက်အဓိပ္ပါယ်ဏအ်ကီုရ၊၊

တၞဟ်နဂွံစဵုဒၞာ ကမၠင်မေတ္တာဝွံတုဲ နကဵုကုလသမဂ္ဂ ၜိုန်ရ စၟတ်သမ္တီလဝ် အခေါင်အရာကောန်ၚာ် နွံကီုလေဝ် ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် သီုကဵု ဍုင်မထပက်လဝ် စၟတ်တဲ ဗွဲမဂၠိုင်တအ် ဒ္ဂေတ်ဗက် ကဵုစဵုဒၞာ ကုအေခါင်ကောန်ၚာ်တအ် ဟွံမာန်ဏီဖိုဟ်ရ၊၊ ၜိုန်ရ အလုံလိုက်မွဲ ပံက်လဝ် ပွံက် ကမၠင်မေတ္တာ တုပ်ပ် ဟွံမဲကီုလေဝ်၊ ဍုင်မဇၞော်မောဝ် ဗီုကဵု ဍုင်ရးသကေန်ဒိနေဗိယျာ (နဝ်ဝေ၊ သွိတ်ဒေန်၊ ဒိန်မက်၊ ဝှေန်လာန်)တအ်ဂှ် ညးတအ် ပံက်လဝ် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကမၠင်မေတ္တာ ဗွဲမကၠးဖ္ဍးတုဲ ကုမိမ (ဝါ) ညးပၟင်ပၟဲ ကောန်ၚာ်တအ် ယဝ်ရ ရနုက်ဗပေင် ကဵုကောန်ၚာ်ဇကု မလွဳလွတ်ဒၟံင်မ္ဂး ကောန်ၚာ်ဂှ် အလဵုအသဳသီကေတ်တုဲ အာစွံ ဒၞာဲသ္ၚိဌာန် မဗပေင်ကဵု မေတ္တာ ကုကောန်ၚာ်တအ်ဂှ်ရ၊၊ 

== ဗီုပြင် ကမၠင်မေတ္တာနာနာ==
ဗီုပြင် ကမၠင်မေတ္တာ နွံနာနာသာ်ရ၊၊ 

* ကမၠင်မေတ္တာ နကဵုကာယဂှ် ဒဒှ်ရ ညးမလွဳလွတ် ကောန်ၚာ်ဂှ် ဝတ်ဟွံပြေ လတူကောန်ၚာ် ညံင်ဂွံရနုက်ဗပေင်ကဵု အရာမၞုံပၟိက်သဇိုင်အဓိက သွက်ဘဝမၞိဟ်မွဲ ဥပမာ စၞစ၊ ဗွိုက်လတက်၊၊ စၞစမ္ဂး စၞစ သွက်ဂွံဘဝဂွံဂျိုင်ကီု သီုကဵု စၞစ မကိတ်ညဳ ကုပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဘဝကောန်ၚာ်မွဲ၊ ဗွိုက်လတက်ဂှ်လေဝ် ညံင်ဂွံစဵုဒၞာ ဘဲဒဏ်ရာသဳဥတု ၜိုဟ် ကတဴကီု သီုကဵု ညံင်ဂွံကိတ်ညဳ ကုဂကောံမၞိဟ်ပွဳပွူဇကု ဒဒှ် မၞုံကဵု အးဇ္ၚး ဒှ်တမ်ရ၊၊

* ကမၠင်မေတ္တာ နကဵုဂဥုဲဇဗဂှ် ဒဒှ်ရ ညးမလွဳလွတ် ကောန်ၚာ်တအ် ဝတ်ဟွံပြေ ပ္ဍဲအရာပရေင်ထတ်ယုက် ၜိုတ်မၞုံပၟိက်ဂှ်ရ၊၊ ဥပမာ ဟွံပေတ်ကဵု ၚေက် ရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲ၊ ဟွံဖုံကဵုဍာ်၊ အခိင်ကောန်ၚာ်ယဲ (ဝါ) အခိင်နွံပၟိက် အရာမဒးထ္ၜးကဵုအစာဂဥုဲမ္ဂး ဟွံပလံင်ကဵု ကောန်ၚာ်ဂှ် ရုင်ဂဥုဲ/အစာဂဥုဲ ဒှ်တမ်ရ၊၊

* ကမၠင်မေတ္တာ နကဵုပရေင်မိပ်လဟိင်/ပရေင်စိုတ်ဂှ် ဒဒှ်ရ ညးမလွဳလွတ် ကောန်ၚာ်တအ် ဝတ်ဟွံပြေ ပ္ဍဲအရာ မဟွံစဵုဒၞာကဵု ပရေင်ဂီုကၠီု မဆေင်ကဵုစိုတ် ကောန်ၚာ် ကေုာံ ဟွံဗိုင်ထ္ၜလဘာ် ညံင်စိုတ် ဂွံမိပ်မြဟ် ဂွံမိပ်သၠောင် ပ္ဍဲအရာမွဲမွဲ၊၊

* ကမၠင်မေတ္တာ နကဵုပရေင်ပညာ/ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ဂှ် ဒဒှ်ရ ညးမလွဳလွတ် ကောန်ၚာ်တအ် ဝတ်ဟွံပြေ ဒဒှ်ရ ဟွံဗတောန်ကဵု အရာမၞုံပၟိက် ပ္ဍဲအရာပရေင်ဇၞော်မောဝ်ဘဝ၊ ဥပမာ ဟွံပလံင်စွံ ဘာ ကုကောန်ၚာ်တအ် သွက်ပရေင်ပညာဍေဟ်တအ် ဒှ်တမ်ရ၊၊

*မစွံ ဟွံသေင်မ္ဂး ဗလးဏာ ကောန်ၚာ်တအ် သီုကဵု မၞိဟ်ဇၞော်ဇၞော်ဟွံမဲ ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ်ဂှ် ဍုင်မွဲကုမွဲ စၟတ်သမ္တီလဝ် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ၊၊ ဍုင်လ္ၚဵု ဗလးစွံကောန်ၚာ် သက္ကုမၞိဟ်ဇၞော်ဇၞော် မရံင်စံင်မ္ဂး စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ကမၠင်မေတ္တာတုဲ ဍုင်လ္ၚဵု မစွံလဝ် ကောန်ၚာ် ဒၞာဲမဂီုကၠီု ညးမွဲဓဝ်မ္ဂး ဂွံလေဝ်နွံကီုရ၊၊ 

==ဟိုတ်==
ဟိုတ် ကမၠင်မေတ္တာ ဂွံကတဵုဒှ်ဂှ် နွံဟိုတ်နာနာသာ်ရ၊၊ ဟိုတ်တအ်ဂှ် နကဵုကဆံင် ပိကဆံင် ပါ်ကေတ်မာန်ရ၊၊ (၁)ဟိုတ်နူ မၞိဟ်မစုက်လုက် ကုကောန်ၚာ်ဂှ်မွဲမွဲ ဥပမာ မိ ဟွံသေင်မ္ဂး အပါ ညးမွဲမွဲတုဲ ပရေင်ကမၠင်မေတ္တာ ကတဵုဒှ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီ နကဵုကဆံင် အပ္ဍဲပူဂိုလ်၊ (၂) ဟိုတ်နူမိမ သီုၜါလပါ် (ဝါ) ဟိုတ်နူအလုံမွဲသ္ၚိကၟိန် ဝတ်လီု လတူကောန်ၚာ်တုဲ ကမၠင်မေတ္တာ ကတဵုဒှ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီ ကဆံင်အပ္ဍဲသ္ၚိကၟိန် ကေုာံ (၃) ဟိုတ်နူ အလုံဂကောံမၞိဟ်မွဲ မၞိဟ်မွဲကွာန် မွဲအရာပ် မွဲဂကူ ဝင်လီု လတူကောန်ၚာ်တုဲ ကမၠင်မေတ္တာ ကတဵုဒှ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီ ကဆံင်ဂကောံမၞိဟ် ရ၊၊&lt;ref name=TT0&gt;Turney, D &amp; Tanner, K (2005). ''Understanding and Working with Neglect''. Research in Practice: Every Child Matters Research Briefings 10:&lt;/ref&gt;ပ္ဍဲကဵုကဆံင်နာနာတအ်ဂှ်ပၠန် ဟိုတ်ဂွံကတဵုဒှ် နွံနာနာသာ်ပၠန်ရ၊၊ ၜိုတ်မလ္ၚတ်ဂွံမ္ဂး ဗွဲမဂၠိုင် ကမၠင်မေတ္တာဂှ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူမိမတအ် မၞုံကဵုဝေဒနာစိုတ်၊ မိမတအ် သုင်စောဲ စၟတ်ၜူမာဲ၊&lt;ref name=Stone0&gt;Stone, B (1998). &quot;Child neglect: practitioners' perspectives&quot;. ''Child Abuse Review''. '''7''' (2): 87–96. [[Digital object identifier|doi]]:10.1002/(sici)1099-0852(199803/04)7:2&lt;87::aid-car368&gt;3.0.co;2-7&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Cle0&gt;Cleaver H, Unell I &amp; Aldgate J (1999) ''Children's Needs - Parental Capacity: The Impact of Parental Mental Illness, Problem Alcohol and Drug Use, and Domestic Violence on Children's Development''. London: The Stationery Office.&lt;/ref&gt;ဟိုတ်နူ ပရေင်ပကီုပရာပ် ပ္ဍဲသ္ၚိ (ဝါ) ဟိုတ်နူမိမၜါ ကယျာန်ဓဝါတ် ရေင်သကအ်&lt;ref name=She0&gt;Shepard, M; Raschick, M (1999). &quot;How Child Welfare Workers Assess and Intervene around Issues of Domestic Violence&quot;. ''Child Maltreatment''. '''4''' (2): 148–56. [[Digital object identifier|doi]]:10.1177/1077559599004002007&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Caw0&gt;Cawson P (2002) ''Child Maltreatment in the Family: The experience of a national sample of young people''. London: National Society for the Prevention of Cruelty to Children.&lt;/ref&gt; ဟိုတ်နူ ဟွံမဲကမၠောန်ကၜိုတ်&lt;ref name=Min0&gt;Minty, B; Pattinson, G (1994). &quot;The Nature of Child Neglect&quot;. ''British Journal of Social Work''. '''24''' (6): 733–47.&lt;/ref&gt; ကေုာံ ဟိုတ်နူ ဒိုက်ဝါတ်&lt;ref name=Tob0&gt;Thoburn, J, Wilding, J &amp; Watson, J (2000) ''Family Support in Cases of Emotional Maltreatment and Neglect''. London: The Stationery Office.&lt;/ref&gt;တအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်တမ်မူလ လမံင်လစံင်ဘဝ ကမၠင်မေတ္တာ ဂွံကတဵုဒှ်ရ၊၊ ကောန်ၚာ် မကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵုမိမ ဟွံရန်တၟအ် မိက်ဂွံဂွံကောန် (ဝါ) မိမတအ် သီုဟွံရန်တၟအ် မဗုင်အာတုဲ ကလိဂွံ ကောန်ဇာတ်တအ်ဂှ် ကောန်ၚာ်တအ် ဒးဒုင်စသိုင် ကမၠင်မေတ္တာ ဂၠိုင်ရ၊၊ &lt;ref&gt;# Lesa Bethea (1999). &quot;[http://www.aafp.org/afp/990315ap/1577.html Primary Prevention of Child Abuse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101228042800/http://www.aafp.org/afp/990315ap/1577.html |date=2010-12-28 }}&quot;. ''American Family Physician''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BestIntent&quot;&gt;Eisenberg, Leon; Brown, Sarah Hart (1995). ''The best intentions: unintended pregnancy and the well-being of children and families''. Washington, D.C: National Academy Press. pp. 73–74. [[International Standard Book Number|ISBN]] [[Special:BookSources/978-0-309-05230-6|978-0-309-05230-6]].&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် ကောန်ၚာ် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲမိမဒိုက်ဂတ်တအ်ဂှ်လေဝ် ပရေင်ကမၠင်မေတ္တာဂှ် ကတဵုဒှ်ဂၠိုင်ရ၊၊&lt;ref name=Monea2011&gt;# Monea J, Thomas A (June 2011). &quot;Unintended pregnancy and taxpayer spending&quot;. ''Perspectives on Sexual and Reproductive Health''. '''43''' (2): 88–93. [[Digital object identifier|doi]]:10.1363/4308811. [[PubMed Identifier|PMID]] 21651707.&lt;/ref&gt; 

=== ကဆံင် အပ္ဍဲပူဂိုလ် ===
နကဵု ကဆံင် အပ္ဍဲပူဂိုလ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် စွံအာရီု ကုညးမဒှ်မိ ကောန်ၚာ် နကဵုအခိုက်ကၞာမ္ဂး မိဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မလွဳလွတ်ကောန်ၚာ်ရ၊၊&lt;ref name=TT0 /&gt;&lt;ref name=Scou0&gt;Scourfield, J (2003) ''Gender and Child Protection''. Houndsmills: Palgrave MacMillan.&lt;/ref&gt; ဟိုတ် ကမၠင်မေတ္တာ ဂွံကတဵုဒှ်ဂှ် ဟိုတ်နူ ညးမဒှ်မိဂှ် ဟွံမဲ ကုဍာ်ဒကေဝ်မၞိဟ် သွက်ဂွံဖျေဟ် အစဳအဇန်၊ ဟွံမဲ ကုလညာတ်မဖန်ဇန် သွက်အနာဂတ်၊ ကောပ်ကာဲ ရပ်စပ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဟွံလေပ်၊ ဟိုတ်နူစိုတ် ဟွံညိင်၊ ဟိုတ်နူ ဟွံမဲ ကုလညာတ် မတီကေတ် အရာကောန်ၚာ်တအ်မွဲ မၞုံပၟိက်၊ ဟိုတ်နူကောန်ဂၠိုင်၊ ဟိုတ်နူ ညးမဒှ်မိဂှ် အာယုက်ဍောတ်လောန်အာ၊ ဟိုတ်နူကမၠောန်ထုဲ ကေုာံ ဟိုတ်နူကဆံင်ဘဝ ပရေင်မၞိဟ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍိုန်လျလောန်တအ်ရ၊၊&lt;ref name=Coo0&gt;Coohey, C (1995). &quot;Neglectful Mothers, Their Mothers, and Partners: The Significance of Mutual Aid&quot;. ''Child Abuse and Neglect''. '''19''' (8): 885–95. [[Digital object identifier|doi]]:10.1016/0145-2134(95)00051-9.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Gio0&gt;Giovanni, J M &amp; Becerra, R M (1979) ''Defining Child Abuse''. New York: The Free Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=May0&gt;Mayall, P D &amp; Norgard, K E (1983) ''Child Abuse and Neglect: Sharing Responsibility''. Chichester: John Wiley and Sons.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Pol0&gt;Polansky, N A, Chalmers, M A, Buttenwieser, E &amp; Williams D P (1981) ''Damaged Parents: An Anatomy of Child Neglect''. Chicago: The University of Chicago Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Tom0&gt;Thompson, R A (1995) ''Preventing Child Maltreatment Through Social Support''. Thousand Oaks, California; London; New Delhi: Sage.&lt;/ref&gt;ဟိုတ်နူ ယဲဝေဒနာစိုတ်၊ ဗွဲမဂၠိုင် ဟိုတ်နူ စိုတ်ထဍိုန်ဓရိုတ် (depression)တုဲ ဟွံမဲ ကုဍာ်ဒကေဝ်မၞိဟ် မဂွံတီကေတ် အရာကောန်ၚာ်မွဲ မၞုံပၟိက်တအ်ရ၊၊&lt;ref name=Min1&gt;Minty, B (2005) &quot;The Nature of Emotional Child Neglect and Abuse&quot; in J Taylor &amp; B Daniel (eds) ''Child Neglect: Practice Issues for Health and Social Care'' (57–72). London &amp; Philadelphia: Jessica Kingsley Publishers.&lt;/ref&gt; ညံင်ရဴဂှ်ကီု ဟိုတ်နူသုင်စောဲ စၞၜူမာဲတုဲ မိဂှ် ဍာ်ဒကေဝ် မဒှ်ဂွံ မိကောန်ၚာ် ဟွံမဲတုဲ စိုတ်ကေတ်လျိုင် စိုတ်မတီလျိုင် လတူကောန်ဇာတ်ဂှ် ဟွံမဲကီုရ၊၊ ၜိုန်ရ ဗွဲမဂၠိုင် စွံအာရီု လတူညးမဒှ်မိကောန်ၚာ်ကီုလေဝ် ညးမဒှ် အပါကောန်ၚာ်လေဝ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် မွဲကီုတုဲ မိကောန်ၚာ် ၜိုန်ခိုဟ်ကီုလေဝ် ယဝ်ရအပါကောန်ၚာ်ဂှ် ဟွံခိုဟ်မ္ဂး ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲသ္ၚိကၟိန်ဂှ် မဒးဒုင်စသိုင် ကမၠင်မေတ္တာ မာန်ကီုရ၊၊ 

=== ကဆံင်သ္ၚိကၟိန် ===

At the inter-personal/family level, a significant number of neglectful families are headed by a lone mother or have a transient male.&lt;ref name=Ste0&gt;Stevenson, O (1998) ''Neglected Children: Issues and Dilemmas''. Oxford: Blackwell.&lt;/ref&gt; Unstable and abusive relationships have also been mentioned as increasing the risk of child neglect. The impact of living with domestic violence on children frequently includes either direct violence or forced witnessing of abuse, which is potentially very damaging to children.&lt;ref name=Red0&gt;Radford, L &amp; Hester, M (2006). ''Mothering Through Domestic Violence''. London: Jessica Kingsley.&lt;/ref&gt; While the UK Department of Health connects children's exposure to domestic violence to parents' failure to protect them from emotional harm,&lt;ref name=Dep2000&gt;Department of Health (2000) ''Framework for the Assessment of Children in Need and their Families''. London: The Stationery Office.&lt;/ref&gt; the notion of &quot;failure to protect&quot; has been challenged as it focuses primarily on the responsibility of the abused parent, usually the mother, who is often herself at significant risk.&lt;ref name=Hes0&gt;Hester, M, Pearson, C &amp; Harwin, N Abrahams, H.' (2006) ''Making an Impact: Children and Domestic Violence – a Reader''. London: Jessica Kingsley&lt;/ref&gt; A recent reform to the Domestic Violence, Crime and Victims Act (2004) has introduced a new offence of causing or allowing the death of a child or vulnerable adult, thus reinforcing the notion of &quot;failure to protect&quot;. Research on domestic violence, however, has consistently shown that supporting the non-abusive parent is good child protection. There is some indication of the cyclical and inter-generational nature of neglect. A study on childhood abuse and the mother's later ability to be sensitive to a child's emotions showed that mothers with a self-reported history of physical abuse had higher indications of insensitivity and lack of attunement to infants’ emotional cues than mothers with no history of abuse.&lt;ref name=Cas0&gt;{{cite journal | last1 = Casanova | first1 = G | last2 = Domanic | first2 = J | last3 = McCanne | first3 = T | last4 = Milner | first4 = J | year = 1994 | title = Physiological Responses to Child Stimuli in Mothers with and without a Childhood History of Physical Abuse | url =https://archive.org/details/sim_child-abuse-neglect_1994-12_18_12/page/995| journal = Child Abuse and Neglect | volume = 18 | issue = 12| pages = 995–1004 | doi=10.1016/0145-2134(94)90124-4}}&lt;/ref&gt; Although the literature suggests that neglectful parents may have been affected adversely by their own past experiences, more research is needed to explore the link between past experiences of maltreatment and neglectful parenting behaviours.&lt;ref name=Har0&gt;{{cite journal | last1 = Harmer | first1 = A | last2 = Sanderson | first2 = J | last3 = Mertin | first3 = P | year = 1999 | title = Influence of Negative Childhood Experiences on Psychological Functioning, Social Support, and Parenting for Mothers Recovering from Addiction | url =https://archive.org/details/sim_child-abuse-neglect_1999-05_23_5/page/421| journal = Child Abuse and Neglect | volume = 23 | issue = 5| pages = 421–33 | doi=10.1016/s0145-2134(99)00020-4}}&lt;/ref&gt; Alcohol and drug abuse in caregivers are important risk-factors for recurrent child maltreatment after accounting for other known risk factors; the increased risk appears to be similar between alcohol and drug abuse.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Laslett | first1 = A. | last2 = Room | first2 = R. | last3 = Dietze | first3 = P. | last4 = Ferris | first4 = J. | year = 2012 | title = Alcohol's involvement in recurrent child abuse and neglect cases | url =https://archive.org/details/sim_british-journal-of-addiction_2012-10_107_10/page/1786| journal = Addiction | volume = 107 | issue = 10| pages = 1786–93 | doi = 10.1111/j.1360-0443.2012.03917.x | pmid = 22507640 }}&lt;/ref&gt;

==နိဿဲ==

{{Reflist|30em}}
[[Category:ကဏ္ဍအဓိက!]]
[[Category:BEHM]]
[[Category:ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:]]
[[Category:]]
[[Category:]]</text>
      <sha1>bcek16tph92kz62j3oty9sqq7nxpa2p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂျူ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>563</id>
    <revision>
      <id>56595</id>
      <parentid>55209</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:10:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112206" sha1="m74d92dt9rgvz09e31aygiufxgc4ixh" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
| group = ဂျူ
| native_name = יְהוּדִים‬
| native_name_lang = he
| image = Rembrandt Harmensz. van Rijn 063.jpg
| image_caption = အတိုင်ဓဝ်ပတှ်ေဂျူတအ်မ္ဂး ဂကူအေဿရေလ ၁၂ တၞောဝ်ဂှ် စေန်ဆက်ကၠုင် နူယာကုက်၊ 
| total = '''14.5–17.5 ပြကောဋိကိုဋ်'''&lt;br/&gt;
'''လၟိဟ်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် (သီုကဵု တၞောဝ်အဆက် ဂျူ ပေင်င် ကေုာံ မွဲဒကုတ်မွဲဒကဴ ''' &lt;br&gt;'''20.5 ပြကောဋိကိုဋ်'''
| total_year = 2017
| total_source = estimate
| total_ref  = 
| popplace  = အေဿရေ 
| pop1 = 6,451,400–6,835,500
| region2 = အမေရိကာန် 
| pop2 = 5,700,000–10,000,000
| region3 = ပြင်သေတ် 
| pop3 = 456,000–600,000
| region4 = ကနေဒါ 
| pop4 = 390,000–550,000
| region5 = ဗြိတိန် 
| pop5 = 289,500–370,000
| region6 = အာဂျေန်တိနာ 
| pop6 = 180,500–330,000
| region7 = ရုရှာ 
| pop7 = 176,000–380,000
| region8 = ဂျာမနဳ 
| pop8 = 116,000–225,000
| region9 = အဝ်သရေလဳယျာ 
| pop9 = 113,200–140,000
| region10 = ဗြာဇဳလ်
| pop10 = 93,800–150,000
| region11 = အဖရိက သၠုင်ကျာ
| pop11 = 69,300–80,000
| region12 = ယူကြုင်နာ
| pop12 = 53,000–140,000
| region13 = ဟင်ဂေရဳ
| pop13 = 47,500–100,000
| region14 = မေက်သဳကဝ်
| pop14 = 40,000–50,000
| region15 = နေတာလာန်
| pop15 = 29,800–52,000
| region16  = ဗေလ်ဂျဳယာမ် 
| pop16 = 29,300–40,000
| region17 = အဳတလဳ
| pop17 = 27,300–41,000
| region18 = ကဝ်လောမ်ဗိယျာ
| pop18 = 27,000–30,000
| region19 = သွိတ်ဇြေရ်လာန်
| pop19 = 18,700–25,000
| region20 = ချဳလဳ
| pop20 = 18,300–26,000
| region21 = ဥရုဂြေ
| pop21 = 16,900–25,000
| region22 = တူရကဳ
| pop22 = 15,300–21,000
| region23 = သွိတ်ဒေန်
| pop23 = 15,000–25,000
| languages = '''အရေဝ်မဟီုဂၠိုင်ဂမၠိုင်'''&lt;br&gt; ဟေဗြေဝ်ခေတ်တၟိ၊ အင်္ဂလိက်၊ ရုရှာ၊ ပြင်သေတ် 
| religions = ဘာသာဂျူ
| related_groups = Samaritans ကေုာံ Levantines၊ Semitic peoples
}}
'''ဂျူ''' ({{Lang-en|Jews}}; Hebrew: יְהוּדִים (jehuˈdim)) (ဟွံ) ဂကူဂျူ ဂှ် ဒှ်ကွေတ်ဘာသာဂကူ (ethnoreligious group) &lt;ref name=&quot;Jews-are-ethnoreligious-group&quot;/&gt; ကေုာံ ဂကူ,&lt;ref name=&quot;Nicholson2002&quot;&gt;M. Nicholson (2002). ''International Relations: A Concise Introduction''. NYU Press. pp. 19–. [[International Standard Book Number|ISBN]] [[Special:BookSources/978-0-8147-5822-9|978-0-8147-5822-9]]&quot;The Jews are a nation and were so before there was a Jewish state of Israel&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Neusner1991&quot;&gt;Jacob Neusner (1991).''An Introduction to Judaism: A Textbook and Reader''. Westminster John Knox Press. pp. 375–. [[International Standard Book Number|ISBN]] [[Special:BookSources/978-0-664-25348-6|978-0-664-25348-6]].&quot;That there is a Jewish nation can hardly be denied after the creation of the State of Israel&quot;
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dowty1998&quot;&gt;Alan Dowty (30 January 1998).''The Jewish State: A Century Later, Updated With a New Preface''. &quot;Jews are a people, a nation (in the original sense of the word), an ethnos&quot;&lt;/ref&gt;ဂျူ မဒှ်ဂကောံမၞိဟ် နူတမ်ဝါဒိ ဂကူ ကေုာံ ကွေတ်ဘာသာ နူဒေသလဒေါဝ်ဗၟံက် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ဘဳသဳ ဒုတိယဗွဝ်လ္ၚီ (second millennium BCE) ပ္ဍဲလိက်တၟအ် မေရ်နေပ်တး (Merneptah Stele) ဂှ် ဒဒှ်ရ ကောန်ဍုင်အေတ်သရေလ မၞုံပဒတဴကၠုင် ပ္ဍဲခေနာန် (Canaan) နူကဵု ဘဳသဳ ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ (ကၞောတ် အခေတ်ဗရိုတ်)ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် နဒဒှ် သက်သဳလိက်တၟအ်ရ၊၊&lt;ref name=NollMerneptah&gt;K. L. Noll, [https://books.google.com/books?id=hMeRK7B1EsMC&amp;pg=PA139 ''Canaan and Israel in Antiquity: A Textbook on History and Religion,''] A&amp;C Black, 2012, rev.ed. pp.137ff.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ThompsonMerneptah&gt;[[Thomas L. Thompson]], [https://books.google.com/books?id=RwrrUuHFb6UC&amp;pg=PA275 ''Early History of the Israelite People: From the Written &amp; Archaeological Sources,''] BRILL, 2000 pp. 275–76: 'They are rather a very specific group among the population of Palestine which bears a name that occurs here for the first time that at a much later stage in Palestine's history bears a substantially different signification.'&lt;/ref&gt; ဂကူအေတ်သရေဂှ် ဒှ်ဂကူမဇၞော်မောဝ် ပြံင်တိတ်ကၠုင် နူဂကောံမၞိဟ် ခေနာန်တအ်&lt;ref&gt;[[John Day (Old Testament scholar)|John Day]], [''In Search of Pre-Exilic Israel,''] Bloomsbury Publishing, 2005 pp. 47.5 p.48:'In this sense, the emergence of ancient Israel is viewed not as the cause of the demise of Canaanite culture but as its upshot'.&lt;/ref&gt; တုဲ ဒက်ပ္တန် ပဒတဴလဝ် တုဲ ပ္တန်လဝ် ဍုင်အေတ်သရေလ ကေုာံ ယူဍ ရ၊၊ ညးလ္ၚဵု စှ်ေစိုတ် ဂကူခေနာန် ကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဂကူနောမဒိစ် (nomadic groups) မကော်ခဴစ ဂကူဟေဗြေဝ် မစိုပ်ကၠုင် ဒေသဂှ် ပံင်နှဴတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဍုင်အေတ်သရေလ ရ၊၊ &lt;ref&gt;Day, pp. 31–33, p.57.n.33.&lt;/ref&gt; တင်ဂၞင် လ္ၚဵုလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဗမံက်ထ္ၜးလဝ် ဗီုဂကူဂျူ မဂွံစိုပ်အာ ပ္ဍဲဍုင်အေတ်သရေလ ဗွဲမလှဲလးဂှ်၊ &lt;ref&gt;[[:de:Rainer Albertz|Rainer Albertz]], [https://books.google.com/books?id=Xx9YzJq2B9wC&amp;pg=PA45 ''Israel in Exile: The History and Literature of the Sixth Century B.C.E.''] Society of Biblical Lit, 2003 pp. 45ff: 'Since the exilic era constitutes a gaping hole in the historical narrative of the Bible, historical reconstruction of this era faces almost insurmountable difficulties. Like the premonarchic period and the late Persian period, the exilic period, though set in the bright light of Ancient Near Eastern history, remains historically obscure. Since there are very few Israelite sources, the only recourse is to try to cast some light on this darkness from the history of the surrounding empires under whose dominion Israel came in this period.'&lt;/ref&gt; ဂကူဂျူတအ် စိုပ်အာ ဍုင်အေတ်သရေလ နူကဵု ဍုင်အဳဂျေပ်တြေံ၊ အာစိုပ် ခရိုင် ဂကူအသ်သူရိယာန် (Assyrian captivity) ဗၠးတိတ်နူဂှ် အာစိုပ် ခရိုင် ဂကူဗေဗဳလောန် (Babylonian captivity) ဗၠးတိတ်နူဂှ် အာစိုပ် သၟဝ်ပကင်ရင် အေန်ပါယာ သေလေဥစိဒ် (Seleucid Empire) နူဂှ် စိုပ်အာ သၟဝ်ညးမၜက်ၜေတ် ရဝ်မ၊ ဗၠးတိတ်နူဂှ်ပၠန်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရူဗီုဂကူဂျူ ကဵု ဍုင်မိတိမညးတအ် အေဿရေလဂှ် ဒှ်အရာအဓိက ပ္ဍဲဝင်ဂကူဂျူ ကေုာံ တင်စၟတ်သမ္တီညးတအ်တုဲ ပရူတအ်ဂှ် စောဲဗာန်ဒၟံင် ပ္ဍဲဂၠံသြိုဟ် ညးတအ်ရ၊၊ &lt;ref&gt;* {{cite book|author=Marvin Perry|title=Western Civilization: A Brief History, Volume I: To 1789|url=https://books.google.com/books?id=U2pnv0Aoh2EC|date=1 January 2012|publisher=Cengage Learning|isbn=1-111-83720-1|page=87}}

* Botticini, Maristella and Zvi Eckstein. [https://www.aeaweb.org/annual_mtg_papers/2007/0106_1430_1101.pdf &quot;From Farmers to Merchants, Voluntary Conversions and Diaspora:
 A Human Capital Interpretation of History.&quot;] pp. 18–19. August 2006. Accessed 21 November 2015. &quot;The death toll of the Great Revolt against the Roman empire amounted to about 600,000 Jews, whereas the Bar Kokhba revolt in 135 caused the death of about 500,000 Jews. Massacres account for roughly 40 percent of the decrease of the Jewish population in Palestine. Moreover, some Jews migrated to Babylon after these revolts because of the worse economic conditions. After accounting for massacres and migrations, there is an additional 30 to 40 percent of the decrease in the Jewish population in Palestine (about 1–1.3 million Jews) to be explained&quot; (p. 19).

* [http://nes.berkeley.edu/Web_Boyarin/BoyarinArticles/69%20Diaspora%20(1993).pdf Boyarin, Daniel, and Jonathan Boyarin. 2003. Diaspora: Generation and the Ground of Jewish Diaspora. p. 714] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201011234750/https://nes.berkeley.edu/Web_Boyarin/BoyarinArticles/69%20Diaspora%20(1993).pdf |date=2020-10-11 }} &quot;...it is crucial to recognize that the Jewish conception of the Land of Israel is similar to the discourse of the Land of many (if not nearly all) &quot;indigenous&quot; peoples of the world. Somehow the Jews have managed to retain a sense of being rooted somewhere in the world through twenty centuries of exile from that someplace (organic metaphors are not out of place in this discourse, for they are used within the tradition itself). It is profoundly disturbing to hear Jewish attachment to the Land decried as regressive in the same discursive situations in which the attachment of native Americans or Australians to their particular rocks, trees, and deserts is celebrated as an organic connection to the Earth that &quot;we&quot; have lost&quot; p. 714.

* [https://books.google.com/books?id=OcY0Oy5VpGIC&amp;pg=PA24&amp;lpg=PA24&amp;dq=Superficially,+the+crushing+of+the+revolt+of+the+Judeans+against+the+Romans#v=onepage&amp;q=greek Cohen, Robin. 1997. Global Diasporas: An Introduction. p. 24 London: UCL Press.] &quot;...although the word Babylon often connotes captivity and oppression, a rereading of the Babylonian period of exile can thus be shown to demonstrate the development of a new creative energy in a challenging, pluralistic context outside the natal homeland. When the Romans destroyed the Second Temple in AD 70, it was Babylon that remained as the nerve- and brain-centre for Jewish life and thought...the crushing of the revolt of the Judaeans against the Romans and the destruction of the Second Temple by the Roman general Titus in AD 70 precisely confirmed the catastrophic tradition. Once again, Jews had been unable to sustain a national homeland and were scattered to the far corners of the world&quot; (p. 24).

* [https://books.google.com/books?id=YBarWAR2qVkC&amp;pg=PA159&amp;cad=3#v=onepage Johnson, Paul ''A History of the Jews'' &quot;The Bar Kochba Revolt,&quot; (HarperPerennial, 1987) pp. 158–61.]: Paul Johnson analyzes Cassius Dio's ''Roman History: Epitome of Book LXIX'' para. 13–14 (Dio's passage cited separately) among other sources: &quot;Even if Dio's figures are somewhat exaggerated, the casualties amongst the population and the destruction inflicted on the country would have been considerable. According to Jerome, many Jews were also sold into slavery, so many, indeed, that the price of Jewish slaves at the slave market in Hebron sank drastically to a level no greater than that for a horse. The economic structure of the country was largely destroyed. The entire spiritual and economic life of the Palestinian Jews moved to Galilee. Jerusalem was now turned into a Roman colony with the official name ''Colonia Aelia Capitolina'' (''Aelia'' after Hadrian's family name: P. Aelius Hadrianus; ''Capitolina'' after Jupiter Capitolinus). The Jews were forbidden on pain of death to set foot in the new Roman city. Aelia thus became a completely pagan city, no doubt with the corresponding public buildings and temples...We can...be certain that a statue of Hadrian was erected in the centre of Aelia, and this was tantamount in itself to a desecration of Jewish Jerusalem.&quot; p. 159.

* [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/69*.html Cassius Dio's ''Roman History: Epitome of Book LXIX'' para. 13–14]: &quot;13 At first the Romans took no account of them. Soon, however, all Judaea had been stirred up, and the Jews everywhere were showing signs of disturbance, were gathering together, and giving evidence of great hostility to the Romans, partly by secret and partly by overt acts; 2 many outside nations, too, were joining them through eagerness for gain, and the whole earth, one might almost say, was being stirred up over the matter. Then, indeed, Hadrian sent against them his best generals. First of these was Julius Severus, who was dispatched from Britain, where he was governor, against the Jews. 3 Severus did not venture to attack his opponents in the open at any one point, in view of their numbers and their desperation, but by intercepting small groups, thanks to the number of his soldiers and his under-officers, and by depriving them of food and shutting them up, he was able, rather slowly, to be sure, but with comparatively little danger, to crush, exhaust and exterminate them. Very few of them in fact survived. Fifty of their most important outposts and nine hundred and eighty-five of their most famous villages were razed to the ground. Five hundred and eighty thousand men were slain in the various raids and battles, and the number of those that perished by famine, disease and fire was past finding out. 2 Thus nearly the whole of Judaea was made desolate, a result of which the people had had forewarning before the war. For the tomb of Solomon, which the Jews regard as an object of veneration, fell to pieces of itself and collapsed, and many wolves and hyenas rushed howling into their cities. 3 Many Romans, moreover, perished in this war. Therefore Hadrian in writing to the senate did not employ the opening phrase commonly affected by the emperors, 'If you and our children are in health, it is well; I and the legions are in health'&quot; (para. 13–14).

* [http://s3.amazonaws.com/academia.edu.documents/35322856/10.1safran.pdf?AWSAccessKeyId=AKIAJ56TQJRTWSMTNPEA&amp;Expires=1448051543&amp;Signature=RkGuXo51zJWymRJmow5zv%2BR%2B4yY%3D&amp;response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3DThe_Jewish_Diaspora_in_a_Comparative_and.pdf Safran, William. 2005. The Jewish Diaspora in a Comparative and Theoretical Perspective. Israel Studies 10 (1): 36.]{{Dead link|date=February 2016 }} &quot;...diaspora referred to a very specific case—that of the exile of the Jews from the Holy Land and their dispersal throughout several parts of the globe. Diaspora [galut] connoted deracination, legal disabilities, oppression, and an often painful adjustment to a hostland whose hospitality was unreliable and ephemeral. It also connoted the existence on foreign soil of an expatriate community that considered its presence to be transitory. Meanwhile, it developed a set of institutions, social patterns, and ethnonational and/or religious symbols that held it together. These included the language, religion, values, social norms, and narratives of the homeland. Gradually, this community adjusted to the hostland environment and became itself a center of cultural creation. All the while, however, it continued to cultivate the idea of return to the homeland.&quot; (p. 36).

*[http://sino-west.org/sjtu/Is.pdf Sheffer, Gabriel. 2005. Is the Jewish Diaspora Unique? Reflections on the Diaspora's Current Situation. Israel Studies 10 (1): pp. 3–4.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201130235103/http://www.sino-west.org/sjtu/Is.pdf |date=2020-11-30 }} &quot;...the Jewish nation, which from its very earliest days believed and claimed that it was the &quot;chosen people,&quot; and hence unique. This attitude has further been buttressed by the equally traditional view, which is held not only by the Jews themselves, about the exceptional historical age of this diaspora, its singular traumatic experiences its singular ability to survive pogroms, exiles, and Holocaust, as well as its &quot;special relations&quot; with its ancient homeland, culminating in 1948 with the nation-state that the Jewish nation has established there... First, like many other members of established diasporas, the vast majority of Jews no longer regard themselves as being in ''Galut'' [exile] in their host countries.7 Perceptually, as well as actually, Jews permanently reside in host countries of their own free will, as a result of inertia, or as a result of problematic conditions prevailing in other hostlands, or in Israel. It means that the basic perception of many Jews about their existential situation in their hostlands has changed. Consequently, there is both a much greater self- and collective-legitimatization to refrain from making serious plans concerning &quot;return&quot; or actually &quot;making Aliyah&quot; [to emigrate, or &quot;go up&quot;] to Israel. This is one of the results of their wider, yet still rather problematic and sometimes painful acceptance by the societies and political systems in their host countries. It means that they, and to an extent their hosts, do not regard Jewish life within the framework of diasporic formations in these hostlands as something that they should be ashamed of, hide from others, or alter by returning to the old homeland&quot; (p. 4).

* {{Cite book|title = The Cambridge History of Judaism: Volume 4, The Late Roman-Rabbinic Period|url = https://books.google.com/books?id=BjtWLZhhMoYC|publisher = Cambridge University Press|date = 1 January 1984|isbn = 9780521772488|first = William David|last = Davies|first2 = Louis|last2 = Finkelstein|first3 = Steven T.|last3 = Katz|quote = Although Dio's figure of 985 as the number of villages destroyed during the war seems hyperbolic, all Judaean villages, without exception, excavated thus far were razed following the Bar Kochba Revolt. This evidence supports the impression of total regional destruction following the war. Historical sources note the vast number of captives sold into slavery in Palestine and shipped abroad. ... The Judaean Jewish community never recovered from the Bar Kochba war. In its wake, Jews no longer formed the majority in Palestine, and the Jewish center moved to the Galilee. Jews were also subjected to a series of religious edicts promulgated by Hadrian that were designed to uproot the nationalistic elements with the Judaean Jewish community, these proclamations remained in effect until Hadrian's death in 138. An additional, more lasting punitive measure taken by the Romans involved expunging Judaea from the provincial name, changing it from Provincia Judaea to Provincia Syria Palestina. Although such name changes occurred elsewhere, never before or after was a nation's name expunged as the result of rebellion.}}

*Dalit Rom-Shiloni, ''[https://books.google.com/books?id=ffE3AAAAQBAJ&amp;pg=PR15 Exclusive Inclusivity: Identity Conflicts Between the Exiles and the People who Remained (6th–5th Centuries BCE)]'', A&amp;C Black, 2013 p. xv n.3: 'it is argued that biblical texts of the Neo-Babylonian and the early Persian periods show a fierce adversarial relationship(s) between the Judean groups. We find no expressions of sympathy to the deported community for its dislocation, no empathic expressions towards the People Who Remained under Babylonian subjugation in Judah. The opposite is apparent: hostile, denigrating, and denunciating language characterizes the relationships between resident and exiled Judeans throughout the sixth and fifth centuries.' (p. xvii)&lt;/ref&gt; ကၠာပၞာန်ဂၠးတိအလန်ဒုတိယ ဟွံကတဵုဒှ်ဏီ လၟိဟ်မၞိဟ် ဂကူဂျူ စိုပ်အာ ၁၆.၇ မဳလဳယာန်၊&lt;ref name=&quot;JVIL2010&quot;&gt;[https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/jewpop.html The Jewish Population of the World (2014)]|work = [[Jewish Virtual Library]]|access-date = 30 June 2015}}, based on {{cite book|title = American Jewish Year Book|publisher = [[American Jewish Committee]]&lt;/ref&gt; တၟော်ကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် အလုံမွဲဂၠးတိ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်မ္ဂး ဒှ်အာ ၜိုတ် ၀.၇% ရ၊၊ ဆိင်ကေတ်မ္ဂး ဂကူဂျူ ၜိုတ် ၆ မဳလဳယာန်ဂှ် ဒးဒုင်ဂစိုတ်&lt;ref&gt;[http://www.projetaladin.org/holocaust/en/40-questions-40-answers/basic-questions-about-the-holocaust.html Holocaust| Basic questions about the Holocaust] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190917041541/http://www.projetaladin.org/holocaust/en/40-questions-40-answers/basic-questions-about-the-holocaust.html |date=2019-09-17 }},www.projetaladin.org Retrieved 10 November 2015&lt;/ref&gt; နကဵု နဲမဂစိုတ်စံင်ယဇ် ပ္ဍဲအခိင် ပၞာန်ဂၠးတိအလန်ဒုတိယ ဂှ်ရ၊၊ ကြဴနူဂှ်တုဲ လၟိဟ်မၞိဟ်ဂကူဂျူ ကလေင်ဂၠိုင်တိုန် သိုက်က်ပၠန်ရ၊၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄ အတိုင်စရင်လၟိဟ်မၞိဟ်ဂကူဂျူမ္ဂး ဂကူဂျူ နွံ ၜိုတ် ၁၄.၄ မဳလဳယာန်ဒှ်ရ၊၊ &lt;ref name=&quot;JDB&quot; /&gt; ၜတ် နကဵု လၟိဟ်မၞိဟ်ဂၠးတိမ္ဂး နွံၜိုတ် ၀.၂% ဟွံပေင်ဍင်ညိရ၊၊&lt;ref&gt;http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4291987,00.html|title= Jews make up only 0.2% of mankind|publisher=[[ynetnews]]|date=October 2012&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The exact world Jewish population, however, is difficult to measure. In addition to issues with census methodology, disputes among proponents of ''[[halakhic]]'', secular, political, and ancestral identification factors regarding [[who is a Jew]] may affect the figure considerably depending on the source.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pfeffer&quot;&gt;http://www.haaretz.com/hasen/spages/903585.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090319024731/http://www.haaretz.com/hasen/spages/903585.html{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |archive-date=19 March 2009|title=Jewish Agency: 13.2 million Jews worldwide on eve of Rosh Hashanah, 5768 |access-date=24 January 2009 |last=Pfeffer |first=Anshel |date=12 September 2007 |newspaper=Haaretz&lt;/ref&gt;

ပၞောဝ်ကဵု ဍုင်လတူဂၠးတိဏအ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဍုင်အေတ်သရေ ခေတ်တၟိ ဂှ် မွဲဟေင်ရ ဂကူဂျူတအ် ဒှ်လၟိဟ်မၞိဟ် လပါ်ဂၠိုင်အိုတ်ရ၊၊ ဍုင်အေတ်သရေဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဍုင်ဂျူ ကေုာံ ဍုင်မဒ္ဂေတ်သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မပကင်ရင်ဍုင် အတိုင်သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကေုာံ အခေါင်ဗၠးၜးကောန်မၞိဟ်တအ်ရ၊၊ အတိုင်သၞောဝ်ဥပဒေ ကလေင်စဴဍုင်မိတိမ (Law of Return) မ္ဂး ကောန်ဂကူဂျူ နူကဵုဍုင်လဵု ဟွံဟီု ယဝ်ရ ကၠုင်မံင် ပ္ဍဲအေတ်သရေမ္ဂး ကလိဂွံ အခေါင်ကောန်ဍုင် ပေင်င်ရ၊၊&lt;ref&gt;A 1970 amendment to Israel's [[Law of Return]] defines &quot;Jew&quot; as &quot;a person who was born of a Jewish mother or has become converted to Judaism and who is not a member of another religion.&quot; &lt;/ref&gt;နကဵု အလုံမွဲဂၠးတိဂှ် ၜိုန်ရ လၟိဟ်မၞိဟ်ဂကူဂျူ မၞုံဒၟံင် နကဵုတၟအ်ကၠံ ဆညိညဓဝ်ကီုလေဝ် ပ္ဍဲအရာ ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဂကူဂျူတအ် ဓလီုလဝ်တုဲ ညးတအ်ဂှ် ဒှ်ဒၟံင် ဒၞာဲအဓိက မဆေင်ကဵု ပ္ဍဲကာလအတိက်ကီု သီုကဵု ပ္ဍဲအခိင်ခေတ်တၟိဏအ် မပ္တံကဵု ပရေင်ဒဿန &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.iep.utm.edu/maimonid/|title=Maimonides – Internet Encyclopedia of Philosophy|work=utm.edu|accessdate=26 August 2015}}&lt;/ref&gt; ပရေင်ဒ္ဂေတ်လ္ၚတ် (ethics)၊ &lt;ref&gt;Sekine, Seizō. A Comparative Study of the Origins of Ethical Thought: Hellenism and Hebraism. Lanham, MD: Rowman &amp; Littlefield, 2005. Print.&lt;/ref&gt; ပရေင်လိက်ပတ် (literature)၊&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;&gt;{{cite book|author=Jonathan Daly|title=The Rise of Western Power: A Comparative History of Western Civilization|url=https://books.google.com/books?id=9aZPAQAAQBAJ&amp;pg=PA21|date=19 December 2013|publisher=A&amp;C Black|isbn=978-1-4411-1851-6|pages=21–}}&quot;Upon the foundation of Judaism, two civilizations centered on monotheistic religion emerged, Christianity and Islam. To these civilizations, the Jews added a leaven of astonishing creativity in business, medicine, letters, science, the arts, and a variety of other leadership roles.&quot;&lt;/ref&gt; ပရေင်ဍုင်ကွာန်(politics)၊&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;/&gt; ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (business)&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;/&gt; ပါန်ကွတ် ကေုာံ ဓဇဲ၊ &lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;/&gt; ဂဳတ၊ ကေုာံ လဝေင်ဇာတ်&lt;ref&gt;&quot;Broadway Musicals: A Jewish Legacy&quot;. ''DC Theatre Scene''
&lt;/ref&gt; ကေုာံ ပရေင်ရုပ်ဒမျိုင်၊ ကွတ်ဂဥုဲ&lt;ref&gt;Roni Caryn Rabin [https://www.nytimes.com/2012/05/15/health/exhibition-traces-the-emergence-of-jews-as-medical-innovators.html Exhibition Traces the emergence of Jews as medical innovators], ''[[The New York Times]]'' (14 May 2012). Accessed 16 August 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shatzmiller, Joseph. Doctors to Princes and Paupers: Jews, Medicine, and Medieval Society. Berkeley: U of California, 1995. Print.&lt;/ref&gt; ကေုာံ ပရေင်သိပ္ပံ ကေုာံ နဲပညာ (science and technology)&lt;ref name=&quot;Daly2013&quot;/&gt; သီုကဵု ပရေင်ကွေတ်ဓဝ်တှ်ေဘာသာတအ် ဒှ်တမ်ရ၊၊ ဂျူဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မချူသၠပတ်သမ္မာ&lt;ref name=&quot;Dimont2004&quot;&gt;{{cite book|author=[[Max I. Dimont]]|title=Jews, God, and History|url=https://books.google.com/books?id=Lm5U0YSPmBUC&amp;pg=PT102|date=1 June 2004|publisher=Penguin Publishing Group|isbn=978-1-101-14225-7|pages=102–}}&quot;During the subsequent five hundred years, under Persian, Greek and Roman domination, the Jews wrote, revised, admitted and canonized all the books now comprising the Jewish Old Testament&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Galambush2011&quot;&gt;{{cite book|author=Julie Galambush|title=The Reluctant Parting: How the New Testament's Jewish Writers Created a Christian Book|url=https://books.google.com/books?id=52nkWb8GNMAC&amp;pg=PA3|date=14 June 2011|publisher=HarperCollins|isbn=978-0-06-210475-5|pages=3–}}&quot;The fact that Jesus and his followers who wrote the New Testament were first-century Jews, then, produces as many questions as it does answers concerning their experiences, beliefs, and practices&quot;&lt;/ref&gt; ညးမခၞံဗဒှ် ဘာသာခရေတ်ယာန်တမၠာ (Early Christianity)&lt;ref name=&quot;BarclaySweet1996&quot;&gt;{{cite book|author1=John M. G. Barclay|author2=John Philip McMurdo Sweet|title=Early Christian Thought in Its Jewish Context|url=https://books.google.com/books?id=DN0t06-wVvoC&amp;pg=PA20|date=28 June 1996|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-46285-3|pages=20–}}&quot;Early Christianity began as a Jewish movement in first-century Palestine&quot;&lt;/ref&gt; ကေုာံ လညာတ်ဘာသာညးတအ် ဓလီု စပ် ပ္ဍဲဘာသာအေတ်သလာမ်ကီုရ၊၊&lt;ref name=&quot;Paterson2009&quot;&gt;{{cite book|author=Dr. Andrea C. Paterson|title=Three Monotheistic Faiths – Judaism, Christianity, Islam: An Analysis and Brief History|url=https://books.google.com/books?id=tuuys4HxSzcC&amp;pg=PA41|date=21 May 2009|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4520-3049-4|pages=41–}}&quot;Judaism also contributed to the religion of Islam for Islam derives its ideas of holy text, the Qur'an, ultimately from Judaism. The dietary and legal codes of Islam are based on those of Judaism. The basic design of the mosque, the Islamic house of worship, comes from that of the early synagogues. The communal prayer services of Islam and their devotional routines resembles those of Judaism.&quot;&lt;/ref&gt; ပါဲနူဂှ်တုဲ ဂျူဂှ် ဒှ်မၞိဟ်အဓိက ပ္ဍဲအရာမဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ဂကောံမၞိဟ် ရးပလိုတ်တအ်ကီုရ၊၊&lt;ref name=&quot;Cambridge University Historical Series&quot;&gt;Cambridge University Historical Series, ''An Essay on Western Civilization in Its Economic Aspects'', p.40: Hebraism, like Hellenism, has been an all-important factor in the development of Western Civilization; Judaism, as the precursor of Christianity, has indirectly had had much to do with shaping the ideals and morality of western nations since the christian era.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/topic/Judaism/The-Judaic-tradition Role of Judaism in Western culture and civilization], &quot;Judaism has played a significant role in the development of Western culture because of its unique relationship with Christianity, the dominant religious force in the West&quot;. [http://www.britannica.com/topic/Judaism Judaism] at [[Encyclopædia Britannica]]&lt;/ref&gt;

== ဂျူဂှ် ညးဂှ်ရော? ==

ဘာသာယူဍာ (ဝါ) ဘာသာဂျူ (Judaism) ဂှ် ဒှ်ဂကူ&lt;ref name=&quot;Nicholson2002&quot;&gt;{{cite book|author=M. Nicholson|title=International Relations: A Concise Introduction|url=https://books.google.com/books?id=HvI8DAAAQBAJ&amp;pg=PA19|year=2002|publisher=NYU Press|isbn=978-0-8147-5822-9|pages=19–}} &quot;The Jews are a nation and were so before there was a Jewish state of Israel&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Neusner1991&quot;&gt;{{cite book|author=Jacob Neusner|title=An Introduction to Judaism: A Textbook and Reader|url=https://books.google.com/books?id=6M8oxDql1KIC&amp;pg=PA375|year=1991|publisher=Westminster John Knox Press|isbn=978-0-664-25348-6|pages=375–}} &quot;That there is a Jewish nation can hardly be denied after the creation of the State of Israel&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dowty1998&quot;&gt;{{cite book|author=Alan Dowty|title=The Jewish State: A Century Later, Updated With a New Preface|url=https://books.google.com/books?id=vL8r4U1FKSQC&amp;pg=PA3|date=30 January 1998|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-92706-3|pages=3–}} &quot;Jews are a people, a nation (in the original sense of the word), an ethnos&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://louisville.edu/law/library/special-collections/the-louis-d.-brandeis-collection/the-jewish-problem-how-to-solve-it-by-louis-d.-brandeis|title=The Jewish Problem: How To Solve It|first=Louis|last=Brandeis|authorlink=Louis Brandeis|date=25 April 1915|publisher=University of Louisville School of Law|accessdate=2 April 2012|quote=Jews are a distinctive nationality of which every Jew, whatever his country, his station or shade of belief, is necessarily a member}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Palmer|first1=Edward Henry|authorlink1=Edward Henry Palmer|title=A History of the Jewish Nation: From the Earliest Times to the Present Day|url=https://archive.org/details/historyofjewishn00palm|accessdate=2 April 2012|date=14 October 2002|origyear=First published 1874|publisher=Gorgias Press|isbn=978-1-931956-69-7|oclc=51578088|laysummary=http://www.gorgiaspress.com/bookshop/pc-45-60-palmer-e-history-of-the-jewish-nation.aspx}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://press.princeton.edu/einstein/materials/jewish_nationality.pdf|title=How I Became a Zionist|first=Albert|last=Einstein|authorlink=Albert Einstein|work=[[Einstein Papers Project]]|quote=The Jewish nation is a living fact|date=21 June 1921|publisher=[[Princeton University Press]]|accessdate=5 April 2012}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Jews-are-ethnoreligious-group&quot; /&gt; ကွေတ်ဘာသာ ကေုာံ ပြဝေဏဳ (ယေန်သၞာင်)&lt;ref name=&quot;GordisHeller2012&quot;&gt;{{cite book|author1=David M. Gordis|author2=Zachary I. Heller|title=Jewish Secularity: The Search for Roots and the Challenges of Relevant Meaning|url=https://books.google.com/books?id=QWrSy8Ckd5UC&amp;pg=PA1|year=2012|publisher=University Press of America|isbn=978-0-7618-5793-8|pages=1–}}: &quot;Judaism is a culture and a civilization which embraces the secular as well&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kunin2000&quot;&gt;{{cite book|author=Seth Daniel Kunin|title=Themes and Issues in Judaism|url=https://books.google.com/books?id=St_TAwAAQBAJ&amp;pg=PA1|date=8 February 2000|publisher=A&amp;C Black|isbn=978-0-304-33758-3|pages=1–}}: Although culture - and Judaism is a culture (or cultures) as well as religion - can be subdivided into different analytical categories...&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mendes-Flohr1991&quot;&gt;{{cite book|author=Paul R. Mendes-Flohr|title=Divided Passions: Jewish Intellectuals and the Experience of Modernity|url=https://books.google.com/books?id=VBuFygk2C-AC&amp;pg=PA421|year=1991|publisher=Wayne State University Press|isbn=0-8143-2030-9|pages=421–}}: &quot;Although Judaism is a culture - or rather has a culture - it is eminently more than a culture&quot;&lt;/ref&gt; မဗၟံက်ထ္ၜး အင်္ဂလက်သန် မစၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဂကူဂျူရ၊၊&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.chabad.org/45132 |title=What Makes a Jew Jewish? |publisher=Chabad.org |accessdate=2 October 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/whojew1.html|title=Who is a Jew?|accessdate=6 October 2007|last=Weiner|first=Rebecca|year=2007|publisher=[[Jewish Virtual Library]]}}&lt;/ref&gt; ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး ပ္ဍဲခေတ်တၟိဏအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဂကူဂျူဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုဂကောံမၞိဟ်ပိရဲ၊၊ 
(၁) မၞိဟ်မကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဂကောံသ္ၚိကၟိန်ဂျူ လျုင်ပတှ်ေ ဘာသာဂျူကီု ဟွံဂွံလျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာဂျူကီု၊&lt;br&gt; 
(၂) ညးမၞုံကဵု တၞောဝ်ဗဳဇဂကူဂျူ(လဆောဝ်မ္ဂး တၞောဝ်ဗဳဇ မပိုတ်အာတအ်လေဝ် ပါလုပ်ကီု)&lt;br&gt; 
(၃) ညးဟွံမဲ ကုတၞောဝ်ဗဳဇဂကူဂျူ ဆဂး လျုင်ပတှ်ေကေတ် ဘာသာဂျူတအ် မဒှ်ရ၊၊&lt;ref&gt;{{cite book|title=World Religions: An Introduction for Students|last=Fowler|first=Jeaneane D.|year=1997|publisher=Sussex Academic Press|isbn=1-898723-48-6|page=7}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵုဝင်မ္ဂး အတိုင်အခိုက်တြေံ စၟတ်သမ္တီကၠုင် ဂကူဂျူ နကဵုမဒုင်သဇိုင် ကု''[[halakha|ဟလခိစ် (halakhic)]]'' မဒှ်သၞောဝ်ဂကူဂျူ (Jewish Law) ရ၊၊ သၞောဝ်မစၟတ်သမ္တီ ညးဂှ် မဂွံဒှ် ဂကူဂျူဂှ် ​ဆေင်ဆက်ကၠုင် နူကဵု လိက်သၠပတ် သြရလ် တဝ်ရး [[Oral Torah]] မဒှ်သၞောဝ် မဓဇက်ချူလဝ် နူကဵုၜိုတ် သၞာံခရေတ် ၂၀၀ တေအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်တေအ် ညးတအ် ဒစဵုဒစး ညးဗြဴဂျူ မစှ်ေဒၞာဲ ကုဘာသာသအာင်တအ်ရ၊၊ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ကောန်ဇာတ် မတိတ်ကၠုင် နူကဵုအပါဘာသာသအာင်တအ်ဂှ် ဟွံဗက်စ ဘာသာဂျူ၊ လ္ၚောဝ်ကျာ်တၞဟ်ရ (Deuteronomy 7:1–5)၊၊ အတိုင်လိက် (Leviticus 24:10) မ္ဂး ကောန်ဇာတ် မကတဵုဒှ် နူကဵု မိ ဂကူဟေဗြေဝ် (ဂျူ)၊ အပါ ဂကူအဳဂျေပ်တအ်ဂှ် ဂွံစၟတ်သမ္တီ မၞိဟ်ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်အေတ်သရေလ ရ၊၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗီုမစၟတ်သမ္တီ ဂကူဂျူ ဂွံပြံင်လှာဲအာဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကၠာ ဟွံဂွံဒဴတိတ် နူအဳဂျေပ်တေအ်ရ၊၊ ဟိုတ်တုန် ညးဗြဴ ဂကူဂျူတအ် ဒးဒုင်ပလီုကောန်သမ္ဘာ ကုအဳဂျေပ်တအ်တုဲ ကလိဂွံကောန်ဇာတ်ရ၊၊ &lt;ref name=&quot;Klein2016&quot; /&gt; ညးလ္ၚဵုဟီု သၞောဝ်ဂှ် ဒးပလေဝ်ထောအ် ဟိုတ်နူ ညးဗြဴဂကူဂျူ ဒးဒုင်တံင်ဂြဲဏာ ကုကောန်ပၞာန်ရဝ်မ နဒဒှ်ဂၠုဲဍိက်ကာမတုဲ ညးတအ် ဒးသၠာဲထောအ် သၞောဝ်ဂှ် သွက်ကောန်ဇာတ် မကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု အကာဲအရာဂှ်ရ၊၊&lt;ref name=&quot;Schott2010&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=6iFx-wHhMJMC&amp;pg=PA67|title=Birth, Death, and Femininity: Philosophies of Embodiment|author=Robin May Schott|date=25 October 2010|publisher=Indiana University Press|isbn=0-253-00482-9|pages=67–}}&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် ဟိုတ်နူ ပရေင်ဒစဵုဒစး ဘာသာဂျူ ကတဵုဒှ်ကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲအကြာ ၁၈-၁၉ ဗွဝ်ကၠံတုဲ သၞောဝ်တြေံ နူကဵုလိက်တြေံ ဟလခိစ် ဂှ် ပြံင်လှာဲထောအ် ဗီုမစၟတ်သမ္တီ ဂကူဂျူရ၊၊&lt;ref&gt;Dosick (2007), pp. 56–57.&lt;/ref&gt;

အတိုင်လညာတ် အစာဝင် Shaye J. D. Cohen မ္ဂး ဟိုတ်မဂွံပြံင်လှာဲ ဗီုမစၟတ်သမ္တီ ဂကူဂျူဂှ် ဟိုတ်နူပရေင်ဖျေဟ်ဒၞာဲအိန်ထံင် ဂကူမထုဲနှဴတုဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ၊၊ &lt;ref name=&quot;J.D. Cohen&quot;&gt;{{Shaye J.D. Cohen|year=1999|title=The Beginnings of Jewishness|publisher=U. California Press|pages=305–06|isbn=0-585-24643-2&lt;/ref&gt;

== ဝင် ==

=== တမ်မူလ ===
[[ဝှာင်:A map of Canaan (8343807206).jpg|thumb|Map of [[Canaan]]]]
ပရူတမ်မူလ ဂကူဂျူ နူလဵုမကၠုင်ဂှ် ဂွံတီကၠးကၠး ဟွံလောဲသွာရ၊၊ ဝင်တမ်မူလဂျူဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဝင်ကောန်မၞိဟ် အောန်အိုတ် မလောန်ကၠုင် ၜိုတ် ပိလ္ၚီ (၃၀၀၀) သၞာံတေအ်တုဲ ဒုင်သဇိုင် ကုသက်သဳဝင် လိက်မချူလဝ် နူခေတ်တြေံ နာနာသာ်တုဲ နူကဵုဂကူတြေံ ရးဗၟံက် ၜိုတ်(၁၀) ဘာသာတအ်တုဲ ပတိုန်ထ္ၜးဏာရ၊၊ နကဵု ပရေင်လ္ၚတ်ဂၠိုက်ဂၠာဲ ပုရဏဝိဇ္ဇာယာံ ပၠန်လေဝ် တၠပညာတအ် ဒုင်သဇိုင် ကုတဳအဝ်ရဳ မယိုက်စဂွံ ဗွဲမဂၠိုင်တအ်တုဲ ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူတမ်မူလ ဂကူဂျူရ၊၊ တၞောဝ်ဗဳဇ ကေုာံ ဝင်တမၠာ ဂကူဂျူဂှ် ဆက်စပ် ကိတ်ညဳဒၟံင် ကုသက်သဳ နူကဵု ပုရဏဝိဇျာန်၊ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ လိက်စၟတ်သမ္တီဝင်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု လိက်ဝင်သာသနာကီု သီုကဵု လိက်ဒဏ္ဍာရဳဂမၠိုင်ရ၊၊ 

တၞောဝ်ဗဳဇတမ်မူလ ဂကူဂျူဂှ် စေန်ဆက်ကၠုင် နူကဵု ဂကူ မဟီုအရေဝ် သေမိတိစ် (semitic-speaking tribes) နူကဵုခေတ်ပသဲတေအ် မကော်ခဴစ ဂကူအေဿရေလ (Israelites) ညးမပဒတဴ ပ္ဍဲဒၞာဲလ္ၚဵု ခေနာန် (Canaan) ပ္ဍဲအခိင် ကာလ ဂကောံဂကူ ကေုာံ ဨကရာဇ်ဍုင် (tribal and monarchic periods)ရ၊၊ &lt;ref&gt;Legacy: A Genetic History of the Jewish People |last=Ostrer |first=Harry |publisher=Oxford University Press |year=2012 |isbn=978-0195379617 |publication-date=8 May 2012&lt;/ref&gt; ယၟုမ္ဂးဂျူ မကော်ဒၟံင် ခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဏအ်ဂှ် စေန်ဆက်ကၠုင် နူကဵု တၞောဝ်ဂကူအေဿရေလ လပါ်သၠုင်ကျာ ဍုင်ယူဍ (Kingdom of Judah)ရ၊၊ &lt;ref&gt;Ann E. Killebrew, [https://books.google.com/books/about/Biblical_Peoples_and_Ethnicity.html?id=VtAmmwapfVAC Biblical Peoples and Ethnicity. An Archaeological Study of Egyptians, Canaanites, Philistines and Early Israel 1300–1100 B.C.E. (Archaeology and Biblical Studies)], [[Society of Biblical Literature]], 2005&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Schama2014&quot;&gt;Simon Schama, The Story of the Jews: Finding the Words 1000 BC–1492 AD|url=https://books.google.com/books?id=sHIpAgAAQBAJ|date=18{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} March 2014|publisher=HarperCollins|isbn=978-0-06-233944-7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;* &quot;In the broader sense of the term, a Jew is any person belonging to the worldwide group that constitutes, through descent or conversion, a continuation of the ancient Jewish people, who were themselves the descendants of the Hebrews of the Old Testament.&quot;

* &quot;The Jewish people as a whole, initially called Hebrews (ʿIvrim), were known as Israelites (Yisreʾelim) from the time of their entrance into the Holy Land to the end of the Babylonian Exile (538&amp;nbsp;BC).&quot;

[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/303358/Jew Jew] at [http://www.britannica.com/ Encyclopædia Britannica]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ostrer2012&quot;&gt;{{cite book |last=Ostrer |first=Harry |title=Legacy: A Genetic History of the Jewish People|url=https://books.google.com/books?id=xIloAgAAQBAJ|date=19 April 2012|publisher=Oxford University Press, USA|isbn=978-0-19-970205-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Brenner2010&quot;&gt;{{cite book |last=Brenner |first=Michael |title=A Short History of the Jews|url=https://books.google.com/books?id=WGhprPLD26oC|date=13 June 2010|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-14351-X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Adams1840&quot;&gt;{{cite book |last=Adams |first=Hannah |title=The History of the Jews: From the Destruction of Jerusalem to the Present Time|url=https://books.google.com/books?id=_fQUPXmBJw8C|year=1840|publisher=London Society House}}&lt;/ref&gt;ယူဍ ဟိုတ်နူအင်္ဂလိက် ပ္တိတ်ရမ်သာင်ဂျူတုဲ ဂကူမန်တအ်လေဝ် ကော်စဂျူကီုရ၊၊ ပ္ဍဲလိက်တြေံ မပ္တံကဵု သၠပတ်သမ္မာတအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဂကူယူဍ (ဝါ) မၞိဟ်ယူဍ ရ၊၊

အတိုင် လိက်သၠပတ်ဟေဗြေဝ်မ္ဂး တၞောဝ်ဗဳဇဂကူဂျူဂှ် စေန်ဆက်ကၠုင် နူကဵု အဖရာဟာန် (Abraham) ကောန်ညး ဣသက် (Isaac)၊ ကောန်ဣသက်ဂှ် ဒှ် ယာကုက် (Jacob)၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် သၟတ်ဗြဴသာရာ (Sarah)၊ ရေဗေက်ခါ (Rebecca)၊ လေဟ် (Leah) ကေုာံ ရချေလ် (Rachel) ညးမပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲခေနာန် (Canaan) မဒှ် ဍုင်အဳဂျေပ်ဂှ်ရ၊၊ တၞောဝ်ဂကူ ၁၂ ဂှ် ဟီုလဝ် ဒှ်ကောန်ဇာတ် ယာကုက် စှ်ၜါဂှ်ရ၊၊ ယာကုက် ကဵု ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ညး ပြံင်အာမံင် ပ္ဍဲဍုင်အဳဂျေပ်တြေံ ကြဴနူ မဂွံဒုင်ဘိက် သွက်ဂွံပဒတဴ နကဵုအလဵုဇကု သၟိင်ပေရတ် (Pharaoh)ရ၊၊ ကြဴဂှ် တၞောဝ်ဒတောဝ်ဂှ် ဒးဒုင်ရပ် ပဍိက် အဳဂျေတ် စဵုကဵု စိုပ်အခိင် မဒဴတိတ် နူအဳဂျေပ် နကဵုသၟဝ်ပၠတရဴမောသေတ် (Moses)ရ၊၊ တိတ်နူ အဳဂျေပ်တုဲ ဂကူအေဿရေလတအ် သီကေတ် ခေနာန် နကဵုသၟဝ်ပၠတရဴ ညးမဆက်ဒုင်အာဲ မဝ်သေတ်၊ ယောရှဝါ (Joshua)၊၊ အတိုင်ဝင် နူလိက်သၠပတ်သမ္မာမ္ဂး ယောရှဝါ စုတိတုဲ ပရောဗက် သမုအေလ် (Samuel) စဝ်အဘိသေခ ကုသၟိင်သောလ်(Saul)၊ သၟိင်သောလ် ဟွံမဲတုဲ သၟိင်ဍာဝိတ် (David)၊ သၟိင်ဍာဝိတ် ဟွံမဲတုဲ သၟိင်သောလမဝ် (Solomon) ပ္ဍဲအခိင် သၟိင်သောလမဝ်၊၊ သၟိင်သောလမဝ် ဟွံမဲတုဲ ဍုင်အေဿရေလ ဒကးအာ ၜါကရေက်၊ ဍုင်အေဿရေလ ကဵု ဍုင်ယူဍ၊၊ ဍုင်ယူဍဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုတၞောဝ်ဂကူ ယူဍ ကေုာံ တၞောဝ်ဂကူ ဗေန်ဂျမိန် (Tribe of Benjamin)၊ တၞောဝ်ဂကူ လေဝိ (Tribe of Levi) လေဝ် နွံညိညကီုရ၊၊ ဆဂး ဗွဲကြဴညိ တၞောဝ်ဂကူတအ်ဏအ် ပြံင်လုပ်မံင် ပ္ဍဲဍုင်အေဿရေလ ရ၊၊&lt;ref name=&quot;Broshi 2001 174&quot;&gt;{{cite book |last=Broshi |first=Maguen |title=Bread, Wine, Walls and Scrolls |url=https://books.google.com/?id=etTUEorS1zMC&amp;pg=PA174|publisher=Bloomsbury Publishing |year=2001 |page=174 |isbn=1-84127-201-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Israelite Refugees Found High Office in Kingdom of Judah, Seals Found in Jerusalem Show |url=https://www.haaretz.com/archaeology/MAGAZINE-israelite-refugees-found-high-office-in-judah-seals-found-in-jerusalem-show-1.5448092 |accessdate=2019-03-09 |archivedate=2019-03-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190309075234/https://www.haaretz.com/archaeology/MAGAZINE-israelite-refugees-found-high-office-in-judah-seals-found-in-jerusalem-show-1.5448092 }}&lt;/ref&gt; 

အတိုင်လၟေင်ဝင် နူသၠပတ်သမ္မာ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် အစာပုရဏဝိဇ္ဇျာယာန် (archaeology) (အစာဝင်) ခေတ်တၟိတအ် တးပါဲ ဟွံဒုင်တဲ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Dever |first=William |title=What Did the Biblical Writers Know, and When Did They Know It? |year=2001 |publisher=Eerdmans |isbn=3-927120-37-5 |url=https://books.google.com/books?id=6-VxwC5rQtwC |pages=98–99 |quote=After a century of exhaustive investigation, all respectable archaeologists have given up hope of recovering any context that would make Abraham, Isaac, or Jacob credible &quot;historical figures&quot; [...] archaeological investigation of Moses and the Exodus has similarly been discarded as a fruitless pursuit.}}&lt;/ref&gt;တုဲ နူဒဒှ်ဝင်ဂှ် သှ်ေၜက် တန်တဴဒၟံင် နဒဒှ် ဒဏ္ဍာရဳ ဂကူဂျူမွဲရ၊၊ အတိုင်အစာဝင် ပုရဏဝိဇ္ဇာယာန် တအ် မပတှ်ေကေတ်မ္ဂး ဂကူအေဿရေလ ကေုာံ ယေန်သၞာင်ညးတအ်ဂှ် ဗတိုက်သီကေတ် ဒေသဂှ် ဗွဲအနိက်အထက် ဟွံသေင်၊ လုပ်မံင် ပံင်နှဴ ကုဂကူခေနာန်တအ်တုဲ ယေန်သၞာင် (ဝါ) ဓဝ်ပတှ်ေ နူကဵု ကျာ်မၞုံဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ်အာ ဓဝ်ပတှ်ေ ကျာ်မၞုံမွဲဇကုဓဝ် မကော်ဂး ယေဟဝ်/ယေဟဝ်ဝါ (Yahweh)၊၊ အခိုက်ဓဝ်ပတှ်ေ ယေဟဝ် မဒှ်ကျာ်ထာဝရ မွဲဇကုဓဝ်ဂှ် ဇၞော်ဗြေဝ်တိုန်တုဲ ကောံသၟဟ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဂကူအေဿရေလမွဲတုဲ ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲခေနာန်ဂှ်ရ၊၊&lt;ref&gt;Tubb, 1998. pp. 13–14&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mark Smith in &quot;The Early History of God: Yahweh and Other Deities of Ancient Israel&quot; states &quot;Despite the long regnant model that the Canaanites and Israelites were people of fundamentally different culture, archaeological data now casts doubt on this view. The material culture of the region exhibits numerous common points between Israelites and Canaanites in the Iron I period (c. 1200–1000&amp;nbsp;BCE). The record would suggest that the Israelite culture largely overlapped with and derived from Canaanite culture... In short, Israelite culture was largely Canaanite in nature. Given the information available, one cannot maintain a radical cultural separation between Canaanites and Israelites for the Iron I period.&quot; (pp. 6–7). Smith, Mark (2002) &quot;The Early History of God: Yahweh and Other Deities of Ancient Israel&quot; (Eerdman's)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rendsberg, Gary (2008). &quot;Israel without the Bible&quot;. In Frederick E. Greenspahn. The Hebrew Bible: New Insights and Scholarship. NYU Press, pp. 3–5&lt;/ref&gt;

အေဿရေလ နဒဒှ် ဂကူမွဲ မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက် မလုပ်လၟိဟ်သက်သဳဝင်ဂှ် နူကဵု ဘဳသဳ အကြာ ၁၂၀၀ ကဵု ၁၀၀၀ ရ၊၊&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Spielvogel|first1=Jackson J.|title=Western civilization|date=2012|publisher=Wadsworth/Cengage Learning|location=Australia|isbn=9780495913245|edition=8th|page=33 |quote=What is generally agreed, however, is that between 1200 and 1000 B.C.E., the Israelites emerged as a distinct group of people, possibly united into tribes or a league of tribes}}&lt;/ref&gt; အတိုင်လိက်သၠပတ်သမ္မာ မဟီုလဝ် အခိင်ကၟိန်ဍုင်ၜါ မပံင်ကောံတုဲ ဒှ်အာ ဍုင်မွဲဂှ် ဟွံတီ ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်ရ၊၊ &lt;ref name=&quot;Yoder2015&quot;&gt;For a bibliography of scholars who doubt anything like the period of the Judges ever occurred, see {{cite book|author=John C. Yoder|title=Power and Politics in the Book of Judges: Men and Women of Valor|url=https://books.google.com/books?id=h7kFCAAAQBAJ&amp;pg=PA5|date=1 May 2015|publisher=FORTRESS Press|isbn=978-1-4514-9642-0|page=5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Brettler2002&quot;&gt;{{cite book|author=Marc Zvi Brettler|title=The Book of Judges|url=https://books.google.com/books?id=9j9Jbcl6g38C&amp;pg=PA107|year=2002|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-16216-6|page=107}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thompson2000&quot;&gt;{{cite book|author=Thomas L. Thompson|title=Early History of the Israelite People: From the Written &amp; Archaeological Sources|url=https://books.google.com/books?id=RwrrUuHFb6UC&amp;pg=PA96|date=1 January 2000|publisher=BRILL|isbn=90-04-11943-4|page=96}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HjelmThompson2016&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hmOaCwAAQBAJ&amp;pg=PA4|title=History, Archaeology and The Bible Forty Years After &quot;Historicity&quot;: Changing Perspectives|publisher=Routledge|year=2016|isbn=978-1-317-42815-2|editor-last=Hjelm|editor-first=Ingrid|location=|page=4|editor-last2=Thompson|editor-first2=Thomas L}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Davies1995&quot;&gt;{{cite book|author=Philip R. Davies|title=In Search of &quot;Ancient Israel&quot;: A Study in Biblical Origins|url=https://books.google.com/books?id=5D5GNju1-ggC&amp;pg=PA26|year=1995|publisher=A&amp;C Black|isbn=978-1-85075-737-5|page=26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lipschits&quot;&gt;{{cite book|last1=Lipschits|first1=Oded|editor1-last=Berlin|editor1-first=Adele|editor2-last=Brettler|editor2-first=Marc Zvi|title=The Jewish Study Bible|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199978465|year=2014|edition=2nd|url=https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ|language=en|chapter=The History of Israel in the Biblical Period}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Finkelstein&gt;{{cite book|last1=Finkelstein|first1=Israel|last2=Silberman|first2=Neil Asher|title=The Bible unearthed : archaeology's new vision of ancient Israel and the origin of its stories|date=2001|publisher=Simon &amp; Schuster|location=New York|isbn=0-684-86912-8|edition=1st Touchstone}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Kuhrtp438&gt;{{cite book|last=Kuhrt|first=Amiele|title=The Ancient Near East|year=1995|publisher=Routledge|isbn=978-0415167628|page=438}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Wright&gt;{{cite web|last1=Wright|first1=Jacob L.|title=David, King of Judah (Not Israel)|url=http://www.bibleinterp.com/articles/2014/07/wri388001.shtml|publisher=The Bible and Interpretation|date=July 2014}}&lt;/ref&gt; နကဵုသက်သဳဝင် တၠပညာအစာဝင်တအ် မဒုင်လဝ်တဲပေင်င်ဂှ် ယၟုမ္ဂး ＂အေဿရေ＂ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ် မေရ်နေပ်တး (Merneptah Stele)၊ လိက်တၟအ်ဂှ် ဒှ်လိက်တၟအ် နူကဵု သၞာံၜိုတ် ဘဳသဳ ၁၂၀၀&lt;ref name=NollMerneptah/&gt;&lt;ref name=ThompsonMerneptah/&gt; တုဲပၠန် ခေနာန်ဂှ် အစာဝင်ပုရဏဝိဇ္ဇျာန်တအ် စၟတ်သမ္တီ ဒုင်လဝ်တဲ ဒဒှ်ရ ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲခေတ်ဗရိုတ်လဒေါဝ် (Middle Bronze Age)၊&lt;ref name=&quot;Golden&quot;&gt;Jonathan M Golden,[https://books.google.com/books?id=EResmS5wOnkC&amp;pg=PA3 ''Ancient Canaan and Israel: An Introduction,''] OUP USA, 2009 pp. 3–4.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1 = Lemche |first1 = Niels Peter |year = 1998 |title = The Israelites in History and Tradition |publisher = Westminster John Knox Press |url = https://books.google.com/books?id=JIoY7PagAOAC&amp;pg=PA35 |page=35|isbn=9780664227272}}&lt;/ref&gt; ဆဂး ဍုင်အေဿရေလ ကဵု ဍုင်ယုဍ ၜါဏအ် အဝဵုသြဇာ ၜိုတ်ဂလိုင်လဵုမၞုံဂှ် ပရေင်ဒးပါ်ပါဲ ဟီုဂး ရေင်သကအ်နွံညိရ၊၊ ဆဂး အစာဝင်တအ် တုပ်စိုတ် ဒုင်တဲဂှ် ဍုင်အေဿရေလ ဂှ် နွံလဝ် နူၜိုတ် ဘဳသဳ ၉၀၀ တေအ်&lt;ref name=Finkelstein/&gt;&lt;ref name=Kuhrtp438/&gt;&lt;ref name=Wright/&gt; တုဲပၠန် ဍုင်ယုဍ (Kingdom of Judah) ဂှ် နွံလဝ် ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳသဳ ၇၀၀ ရ၊၊ &lt;ref name=Pitcher&gt;[https://books.google.com/books?id=tu02muKUVJ0C&amp;pg=PA229 The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995] Quote: &quot;For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734-733, are the earliest published to date.&quot;&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် ညးဗွဲမဂၠိုင် ဒုင်တဲမွဲပၠန်ဂှ် ဍုင်အေဿရေလ ဒးဒုင်ပလီုဂှ် ၜိုတ် ဘဳသဳ ၇၂၀ ပ္ဍဲအခိင် ဍုင်ဂှ် ဒးဒုင်ဗတိုက် ကုအေန်ပါယာအသ်သဳရဳယာန်တၟိ (Neo-Assyrian Empire)ရ၊၊&lt;ref name=&quot;Broshi 2001 174&quot;/&gt;

ယၟု ဂျူ (Jew) ဂှ် တမ်မူလဍေဟ် ကၠုင်နူ အရေဝ်ရဝ်မာန် ယုဒေန် (Judean) မဂွံအဓိပ္ပါယ် မၞိဟ်နူကဵု ဍုင်ယုဍ၊၊&lt;ref&gt;{{cite book |url = https://books.google.com/?id=zese2C-fDTEC&amp;pg=PA41&amp;dq=when+was+the+term+jew+first+used#v=onepage&amp;q=when%20was%20the%20term%20jew%20first%20used| title = Teaching Jewish History|author= Julia Phillips Berger |author2=Sue Parker Gerson | publisher = Behrman House, Inc| page = 41| year = 2006| isbn = 9780867051834}}&lt;/ref&gt; နိရုတ္တိ ဝေါဟာရ ဗီုမပြံင်လှာဲ နူကဵု အေဿရေလ ဂွံဒှ်အာ ဂျူ ဂှ် ပ္ဍဲလိက်သၠပတ်သမ္မာတဝ်ရာန် (Torah)ဂှ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ်ရ၊၊ ဆဂး ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက် (Book of Esther) မချူလဝ် နူကဵု ဘဳသဳ ၄ ဗွဝ်ကၠံဂှ်  (4th century BCE)&lt;ref&gt;''The people and the faith of the Bible'' by André Chouraqui, Univ of Massachusetts Press, 1975, p. 43 [https://books.google.com/books?id=YznqNU6T3xMC&amp;pg=PA43]&lt;/ref&gt;၊ လိက် Ketuvim၊ ပ္ဍဲတတိယဝက် လိက်တနက် (Tanakh)တအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲသၞာံဘဳသဳ ၅၈၇ ဂှ် သၟိင် နေဗုချဒ်နေသာ ဒုတိယ (Nebuchadnezzar II) မဒှ် သၟိင်အေန်ပါယာ ဗေဗဳလောန်တၟိ (Neo-Babylonian Empire) လုပ်ဗတိုက် သီကေတ် ဍုင်ယေရုသလေမ် (Jerusalem)တုဲ ပလီုထောအ် ဘာကျာ်ပထမ (First Temple)တုဲ ညးဍုင်ကွာန်အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင်ရပ်ဏာရ၊၊&lt;ref&gt;The Hebrews: A Learning Module from Washington State University, © Richard Hooker, reprinted by permission by the ''[[Jewish Virtual Library]]'' under [https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/Exile.html The Babylonian Exile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170113034319/https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/Exile.html |date=2017-01-13 }}&lt;/ref&gt;

အတိုင်လိက် ဨဇရာ (Book of Ezra)မ္ဂး ကြဴနူ သၟိင်ဂကူဖာသဳယာန် သာဲရုသ် မဟာ (Cyrus the Great) လုပ်သီကေတ် ဍုင်ဗေဗဳလောန်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ဘဳသဳ ၅၃၈ ဂှ် ညးကဵုအခေါင် ကုဂကူဂျူတအ် ကလေင်စဴ ဍုင်ယုဍ ပၠန်ရ၊၊ &lt;ref name=&quot;rennert&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.biu.ac.il/js/rennert/history_4.html |title=Second Temple Period (538 BCE. to 70 CE) Persian Rule |publisher=Biu.ac.il |date= |accessdate=15 March 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Harper's Bible Dictionary'', ed. by Achtemeier, etc., Harper &amp; Row, San Francisco, 1985, p.103&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဒှ်အခိင်ပကင်ရင် နကဵုသၟိင်စဍုင် မၞုံယၟု (Zerubbabel) (ညးဂှ် ဒှ်မၞိဟ်တၞောဝ် သၟိင်ဍာဝိတ် မြဴသာ်ဝွံ ဟီုလဝ်)၊ လကျာ် ယောရှ (Joshua) မဒှ်လကျာ် မဆက်ကၠုင် နူကဵုလစှ်ေ ဘာကျာ်တြေံရ၊၊ ညးတအ် ကလေင်သြိုင် ဘာကျာ်တၟိ မကော်ဂး ဘာကျာ်ဒုတိယ ပ္ဍဲကဵုအခိင်အကြာ ဘဳသဳ ၅၂၁-၂၁၆ ရ၊၊&lt;ref name=&quot;rennert&quot;/&gt; ပ္ဍဲလိက်တိ (Cyrus Cylinder)ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ယၟုသၟိင်သာဲရုသ် ကေုာံ ပရူမကလေင်သြိုင်ခၞံ ဘာကျာ်၊ ကလေင်ပတိုန် မၞိဟ်ဇၞော် ညးမကလေင်စဴရ၊၊&lt;ref name=&quot;Becking&quot;&gt;{{cite book |last=Becking |first=Bob |authorlink= |editor1-last=Lipschitz |editor1-first=Oded |editor2-last=Oeming |editor2-first=Manfred |chapter=&quot;We All Returned as One!&quot;: Critical Notes on the Myth of the Mass Return |title=Judah and the Judeans in the Persian Period |url=https://books.google.com/books?id=1zi2i_C1aNkC&amp;pg=PA8#v=onepage&amp;q=%22Cyrus%20cylinder%22%20Jerusalem |accessdate= |year=2006 |publisher=Eisenbrauns |location=Winona Lake, IN |page=8 |isbn=978-1-57506-104-7}}&lt;/ref&gt; ဆဂး အစာဝင်လ္ၚဵုဟီု လိက်ဂှ် ချူလဝ် ပရူဗေဗဳလောန် ကေုာံ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ၊ ဟွံချူလဝ် ပရူယုဍ ကေုာံ ယေရုသလေမ် ရ၊၊&lt;ref name=&quot;Becking&quot; /&gt; ပါမောက္ခ လေသတာ ဂြဗ္ဗေ (Professor Lester L. Grabbe) ဟီု လိက်ဂှ် ဒှ်လိက်အသံပါင်အမိင် သၟိင်သာဲရုသ် မဆေင် ကဵုယုဍ၊ ညးဆက်ဟီုပၠန်ဂှ် အစာဝင်ပုရဏဝိဇ္ဇျာန်တအ် စှ်ေစိုတ် အရာမကလေင်စဴဂှ် ဂကူဂျူ ဗွဲမဂၠိုင် ကလေင်စဴကၠုင် မွဲတဲဓဝ် ဟွံသေင်၊ ကလေင်စဴဒၟံင်သိုက်သိုက် မဂၠိုင်ကဵု သၞာံဗွဝ်စှ် ရ၊၊&lt;ref name=&quot;Grabbe355&quot;&gt;{{cite book |last=Grabbe |first=Lester L. |title=A History of the Jews and Judaism in the Second Temple Period: Yehud - A History of the Persian Province of Judah v. 1 |year=2004 |publisher=T &amp; T Clark |isbn=978-0567089984 |url=https://books.google.com/books?id=-MnE5T_0RbMC&amp;pg=PA355&amp;lpg=PA355&amp;dq=gave+the+Jews+permission+to+return+to+Yehud+province+and+to+rebuild+the |page=355}}&lt;/ref&gt;

ဍုင်ယုဍတြေံဂှ် ကတဵုဒှ်အာ နကဵု တွဵုရး အပ္ဍဲ အေန်ပါယာဖေရ်သဳ &lt;ref&gt;Yehud being the Aramaic equivalent of the Hebrew Yehuda, or &quot;Judah&quot;, and &quot;medinata&quot; the word for province&lt;/ref&gt; နကဵုပယျဵုတိဍာ် မွဲအခိင်ကဵုမွဲအခိင် ဟွံတုပ်ရ၊၊&lt;ref name=&quot;Grabbe355&quot;/&gt; လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဍုင်ယုဍဂှ်လေဝ် အောန်စှ်ေအာ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ၊၊ အတိုင်မလ္ၚတ် ပုရဏဝိဇ္ဇျာယာန်မ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် နွံၜိုတ် ၃၀၀၀ ပ္ဍဲအခိင်အကြာ ဘဳသဳ ၅ ကဵု ၄ ဗွဝ်ကၠံဂှ်ရ၊၊&lt;ref name=&quot;Finkelstein&quot; /&gt;{{rp|308}} ဒေသဂှ် ဒးဒုင်အုပ်ဓုပ်လဝ် နကဵု အဆေမေနိဒ် (Achaemenids) စဵုကဵု စိုပ်အခိင် အေန်ပါယာဂှ် ဒးဒုင်သရိုဟ်ပလီု ပ္ဍဲဘဳသဳ ၃၃၃ နကဵု သၟိင်ဇၞော် အာလေက်ဇြေန်ဒြာ (Alexander the Great)ရ၊၊ ဂျူတအ်လေဝ် ပ္ဍဲလက်ထက် တၞောဝ်သၟိင် ဟသ်မဝ်နေန် (Hasmonean dynasty) နူဘဳသဳ ၁၁၀ စဵုကဵု ၆၃ ဂှ် ကလိဂွံ အခေါင်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗၠးၜးရ၊၊ တုဲပၠန် ပ္ဍဲလက်ထက် တၞောဝ်သၟိင် ဟေရဝ်ဒိန် (Herodian dynasty) အကြာသၞာံ ဘဳသဳ ၃၇ ကဵု ၆ ဂှ်လေဝ် ကလိဂွံ အခေါင်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗၠးၜးကီုရ၊၊&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Peter Fibiger Bang|author2=Walter Scheidel|title=The Oxford Handbook of the State in the Ancient Near East and Mediterranean|url=https://books.google.com/books?id=GCj09AmtvvwC&amp;pg=PA184|date=31 January 2013|publisher=OUP USA|isbn=978-0-19-518831-8|pages=184–187}}&lt;/ref&gt; စတမ်နူ ဘာကျာ်ဒုတိယ မဒးဒုင်သရိုဟ်ပလီု ပ္ဍဲ အေဒဳ ၇၀ ဂှ်တုဲ ဂကူဂျူတအ် ပြးဇးအာရ၊၊&lt;ref&gt;Johnson (1987), p. 82.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲတင်ဂၞင် မလ္ၚတ် တၞောဝ်ဗဳဇဂကူတအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဂကူဂျူ မပြးဇးဒၟံင် အလုံလိုက်တအ်ဂှ် နွံကဵု အာဲကၟာဲဗဳဇဂကူမၞိဟ် နူဒေသလဒေါဝ်ဗၟံက်တုဲ ပ္ဍဲဒေသလဒေါဝ်ဗၟံက်ဂှ်ပၠန် ဗဳဇညးတအ် ကြပ်ညောန် ကုဂကူဂေန်တိလေ (Gentile peoples) မဒှ်တၞောဝ်ဂကူ ဖေရ်တိလေ (Fertile Crescent)တအ်ရ၊၊ &lt;ref name=WhoAreTheJews&gt;{{cite web|url=http://ftp.beitberl.ac.il/~bbsite/misc/ezer_anglit/klali/05_123.pdf|title=Who are the Jews?|author=Jared Diamond|year=1993|accessdate=8 November 2010|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721133548/http://ftp.beitberl.ac.il/~bbsite/misc/ezer_anglit/klali/05_123.pdf|archivedate=21 July 2011|df=dmy-all}} Natural History 102:11 (November 1993): 12–19.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://www.pnas.org/content/97/12/6769.full|title=Jewish and Middle Eastern non-Jewish populations share a common pool of Y-chromosome biallelic haplotypes|accessdate=11 October 2012 | doi=10.1073/pnas.100115997|pmid=10801975|volume=97|issue=12|pmc=18733|date=June 2000|journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.|pages=6769–74 | last1 = Hammer | first1 = MF | last2 = Redd | first2 = AJ | last3 = Wood | first3 = ET |display-authors=etal|bibcode=2000PNAS...97.6769H}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Y Chromosome Bears Witness to Story of the Jewish Diaspora|first=Nicholas|last=Wade|url=https://www.nytimes.com/2000/05/09/science/y-chromosome-bears-witness-to-story-of-the-jewish-diaspora.html|newspaper=The New York Times|date=9 May 2000|accessdate=10 October 2012}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲတၞောဝ်ဗဳဇ ဂကောံဂကူဂျူနာနာတအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ ဂျူတအ်ဂှ် တၞောဝ်ဂကူ မစောန်ဆက်ကၠုင် နူကဵု ဇုဇဗဴလ သၞာံ ပန်လ္ၚီ မတုဲကၠုင်တေအ်ရ၊၊&lt;ref&gt;{{cite journal| title=Tracing the Roots of Jewishness |first=Michael |last=Balter| website=[[Science (journal)|Science]]| date=3 June 2010 | url=https://www.sciencemag.org/news/2010/06/tracing-roots-jewishness | access-date=4 October 2018}}&lt;/ref&gt; ၜိုန်ရ ညးတအ် ဒးဒကးပြးချာဲဒၟံင် ရေင်သကအ် အခိင်ဗွဲမလအ်လကီုလေဝ် ဂကောံမၞိဟ်ဂကူဂျူတအ် ဆက်ထိင်ဒဝ်လဝ် အာဲကၟာဲယေန်သၞာင် အခိုက်ကၞာ ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာညးတအ် ဗွဲမခိုင်ကၠိုက်ဖိုဟ်ရ၊၊&lt;ref&gt;{{cite book |title=Genes, Behavior, and the Social Environment:: Moving Beyond the Nature ...By Committee on Assessing Interactions Among Social, Behavioral, and Genetic Factors in Health, Board on Health Sciences Policy, Institute of Medicine, Lyla M. Hernandez P:100 |date=2006 |publisher=National Academies Press |isbn=9780309101967 |url=https://books.google.ca/books?id=gFtYAgAAQBAJ&amp;pg=PT116&amp;dq=the+importance+of+ancestral+origin+box+5-1&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=the%20importance%20of%20ancestral%20origin&amp;f=false |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== ဗေဗဳလောန် ကေုာံ ရဝ်မ ===

ကြဴနူ ဘာကျာ်ဒုတိယ မဒးဒုင်ပလီုတုဲ ဘာသာဂျူ ဒးဒုင်ဆောံလေင်အာ ဒၞာဲမပကောံ မွဲဂကောံ မွဲဂိုဏ်ရ၊၊&lt;ref name = &quot;Magness&quot;&gt;Jodi Magness (2011). &quot;[https://books.google.com/?id=VecxAQAAQBAJ&amp;pg=PA189&amp;dq=diaspora+70+ce#v=onepage&amp;q=70 Sectarianism before and after 70 CE]&quot;. In Daniel R. Schwartz; Zeev Weiss (eds.). ''Was 70 CE a Watershed in Jewish History?: On Jews and Judaism before and after the Destruction of the Second Temple''. BRILL. [[International Standard Book Number|ISBN]] [[Special%3ABookSources/9789004217447|&lt;bdi&gt;9789004217447&lt;/bdi&gt;]].&lt;/ref&gt; ၜိုန်ဂှ်ကီုလေဝ် အရာအဓိက ပရေင်ဘာသာဂကူဂျူဂှ် သှ်ေၜက်ဒၟံင် အတိုင်တြေံရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်လက်ထက် အာလေက်ဇြေန်ဒြာ ဂှ် လၟိဟ်ဂကူဂျူ နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ၊၊ ဝါဒဘာသာဂရိတ်ဂှ် ဆကဵုအန္တရာယ် ပ္ဍဲ (Diaspora) သၟးဟွံသေင် သီုကဵု ဍုင်အေဿရေလ ပ္ဍဲအခိင် ဗွဲမလအ်လကာဖာရ၊၊  ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး တၠပညာတအ် စှ်ေစိုတ် ဘာသာဂျူ ဂကောံရဗ္ဗိနိစ် (Rabbinic Judaism) ဂှ် ဒးဒုင်ပနှဴ ကုဝါဒဘာသာဂရိတ် ဂၠိုင်ဗွဲမလောန်ဗၞတ်ရ၊၊

ဘာကျာ် ဟွံမဲရတုဲ ဂျူ မဟီုအရေဝ်ဂရိတ်တအ် ဟွံကလေင်ဂတးရံင် (ဝါ) ဟွံစၟဳစဴ ဒၞာဲဇကုတြေံ ပ္ဍဲဂျေရုသလေမ် ဗီုအခိင်ကၠာတေအ်ရ၊၊ ညးမရှ်ေသှ်ေဂျူတအ် နကဵုအရေဝ်ဘာသာမ္ဂး ပါ်အာ ၜါဂကောံ၊၊ မွဲဂကောံဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မဟီုအရေဝ် ဂရိတ်၊ တုဲ မွဲဂကောံဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မဟီုအရေဝ် ဟေဗြေဝ်/အာရာပ်ရ၊၊&lt;ref name=&quot;Ehrlich&quot;&gt;Mark Avrum Ehrlich, ed. (2009). ''Encyclopedia of the Jewish Diaspora: Origins, Experiences, and Culture, Volume 1''. ABC-CLIO. [[International Standard Book Number|ISBN]] [[Special%3ABookSources/9781851098736|&lt;bdi&gt;9781851098736&lt;/bdi&gt;]].&lt;/ref&gt; လိက်ဘာသာ ကေုာံ ဗီုလျုင်ပတှ်ေဘာသာ အကြာၜါဂကောံဂှ်လေဝ် တၞဟ်ခြာအာ ရေင်သကအ် တၟာဂလိုင်ရ၊၊&lt;ref name=&quot;Ehrlich&quot;/&gt; ဂျူမနှဴဂရိတ် (Hellenized Judaism)တအ် ဆလအ် ဟွံလ္ၚတ်ဗှ် လိက်သမ္မာ (Oral Law)တုဲ ဂျူရဗ္ဗိနိစ် (Rabbinic Judaism) (ဗွဲတၟေင် မၞုံ ပ္ဍဲအေဿရေ ကေုာံ ဗဳဗေလောန်) ဝေင်ပါဲ ဘာသာဂရိတ် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကာလညးတအ် မချူလိက်ရ၊၊&lt;ref name=&quot;Ehrlich&quot;/&gt; ဘာသာဂျူမနှဴဂရိတ် (Hellenized Judaism) ကၠေအ်ကၠာဲအာကဵု အခိုက်ကၞာ ယေန်သၞာင်ဂရိတ်-ရဝ်မ (Greco-Roman culture) တုဲ ကၠေအ်ကၠက်အာရ၊၊ ဂျူရဗ္ဗိနိစ်တအ် ဆက်သှ်ေအာဒၟံင် ပ္ဍဲဗေဗဳလောန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ၊၊&lt;ref name=&quot;Ehrlich&quot;/&gt;

စိုပ်ၜိုတ် ဗွဝ်ကၠံပထမဂှ် ဂကောံမၞိဟ်ဂျူ ပ္ဍဲဗေဗဳလောန် မဒှ်ဂျူ မစိုပ်အာ ဗေဗဳလောန် ကြဴနူဗေဗဳလောန် သီပလီုထောအ် ဍုင်ညးတအ်တုဲ လၟိဟ်မၞိဟ်ဂၠိုင်တိုန်&lt;ref name=&quot;Translation 1981, pg. 95&quot;&gt;מרדכי וורמברנד ובצלאל ס רותת &quot;עם ישראל – תולדות 4000 שנה – מימי האבות ועד חוזה השלום&quot;, ע&quot;מ 95. (Translation: Mordechai Vermebrand and Betzalel S. Ruth – &quot;The People of Israel&amp;nbsp;– the history of 4000 years&amp;nbsp;– from the days of the Forefathers to the Peace Treaty&quot;, 1981, p. 95)&lt;/ref&gt; လၟိဟ်မၞိဟ် နွံၜိုတ် မွဲပြကောဋိကိုဋ်ဂှ် ဒှ်အာ ၜါပြကောဋိကိုဋ်ရ၊၊&lt;ref name=&quot;Solomon Gryazel p. 137&quot;&gt;Dr. Solomon Gryazel, &quot;History of the Jews – From the destruction of Judah in 586&amp;nbsp;BC to the present Arab Israeli conflict&quot;, p. 137&lt;/ref&gt; အကြာ ၜိုတ်သၞာံ အေဒဳ ၂၀၀ ကဵု ၅၀၀ ဂှ် နကဵုသဘာဝ လၟိဟ်မၞိဟ် မဂၠိုင်တိုန်ကီု သီုကဵု မၞိဟ်နူဍုင်အေဿရေလ ပြံင်လုပ်ကၠုင်ကီုတုဲ လၟိဟ်မၞိဟ်ဂျူ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ပ္ဍဲဗေဗဳလောန်ဂှ် ဒှ်အာဒၞာဲ လၟိဟ်မၞိဟ်ဂျူဂၠိုင်အိုတ် မွဲဂအုံ တြဴဂအုံရ၊၊&lt;ref name=&quot;Solomon Gryazel p. 137&quot; /&gt; ပ္ဍဲ ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ အစာချူလိက် (Bar Hebraeus) ချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲကဵုဂၠးကဝ်ရဝ်မ (ဒၞာဲသၟဝ်အုပ်ဓုပ်ရဝ်မ)ဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ် ဂကူဂျူ သီုဖအိုတ် နွံ 6,944,000 ရ၊၊&lt;ref name=&quot;Baron&quot;&gt;GOODMAN, MARTIN (26 February 2010). &quot;Secta and natio&quot;. ''The Times Literary Supplement''. Docs.google.com. Retrieved 2 October 2013.&lt;/ref&gt; ဆဂး လညာတ်ညးဂှ် အစာဝင်လ္ၚဵု ဟွံဒုင်တဲလေဝ် နွံကီုရ၊၊

== ပြဝေဏဳ ==

=== ကွေတ်ဘာသာ ===
မၞိဟ်ဂကူဂျူ ကဵု ကွေတ်ဘာသာဂျူ ၜါဝွံ ဆက်စပ် တောဲဒွန်ဒၟံင် ဗွဲမကၟောန်ဓရောန်ရ၊၊ ပွမဒုင်ပတှ်ေကေတ် ကွေတ်ဘာသာဂျူဂှ် ဂွံဒှ်တုပ်ကဵု ညံင်ညးမၜံင် ပ္ဍဲမိမဂကူဂျူတအ်ကီုရ၊၊&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/judaism/beliefs/conversion.shtml |title=BBC Religions/Converting to Judaism: &quot;A person who converts to Judaism becomes a Jew in every sense of the word, and is just as Jewish as someone born into Judaism.&quot; |publisher=Bbc.co.uk |accessdate=2 October 2013}}&lt;/ref&gt; ၜိုန်ဂှ်လေဝ် မၞိဟ်မပြံင်လုပ် ဒုင်ကေတ် ကွေတ်ဘာသာဂျူ သီုကဵုမၞိဟ်မၞုံကဵု တၞောဝ်ဗဳဇဂျူတြေံတအ်ဟီု ညးတအ်ဂှ် ဒးဒုင်ပါ်ကဆံင် နဒဒှ် မၞိဟ်ကဆံင်ဒုတိယ နူကဵု မၞိဟ်မၜံင်လဝ် ပ္ဍဲဂကူဂျူတအ်ရ၊၊&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.interfaithfamily.com/spirituality/conversion/Are_Converts_Treated_as_Second_Class.shtml |title=Are Converts Treated as Second Class? |work=InterfaithFamily |accessdate=2019-03-16 |archivedate=2020-08-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200808163226/http://www.interfaithfamily.com/spirituality/conversion/Are_Converts_Treated_as_Second_Class.shtml }}&lt;/ref&gt; ညံင်ညးတၞဟ် ဂွံပြံင်လုပ် ဒုင်ကေတ် ကွေတ်ဘာသာဂျူဂှ် ညးတအ် ဟွံပ္တိတ်ဒြဟတ် ဟွံဗက်ဟီုတွဟ် စန်ဒက်ရ၊၊ ဗွဲမဂၠိုင် ကုကောန်ဇာတ် မကတဵုဒှ် နူမိမ မနှဴရဴတအ်ကဵု ကုညးမစှ်ေဒၞာဲ ဒက်အိန်ထံင် ကုဂျူတအ်သၟးရ ညးတအ် ပ္တိတ်ဒြဟတ် စန်ဒက်၊၊&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/paul-golin/the-complicated-relations_b_842806.html |title=Paul Golin: The Complicated Relationship Between Intermarriage and Jewish Conversion |publisher=Huffingtonpost.com |accessdate=2 October 2013}}&lt;/ref&gt;

လိက်သၠပတ်ဟေဗြေဝ်ဂှ် ဒှ်လိက်မဆေင်ကဵု ကွေတ်ဘာသာညးတအ်ရ၊၊ လိက်တအ်ဂှ် တၞောဝ်ဝင်ဂကူဂျူ နူခေတ်တမၠာရ၊၊ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် လိက်သၠပတ်ဓမ္မတြေံ ပ္ဍဲဘာသာခရေတ်ယာန်ဂှ် ဒှ်လိက်သၠပတ်ညးတအ်ရ၊၊ လိက်သၠပတ်ဓမ္မတြေံဂှ် ဘာသာခရေတ်ယာန်ကီု သီုကဵု ဘာသာအေဿလာမ် စၟတ်သမ္တီလဝ် လိက်သၠပတ်ကျာ်ညးတအ်ကီုတုဲ ဘာသာပိဝွံ ညးကော်စ ဘာသာအဗရာဟေမ် (Abrahamic religions)ရ၊၊ ဘာသာဂျူဂှ် ကုညးမစ္ၜောဲစ္ၜော်တအ်ဂှ် ဟိုတ်မၞုံကဵု သီုဒ္ဂေတ်လၟေတ်မၞိဟ်ကီု သီုကဵု ဓဝ်ပတှ်ေဂှ်ရ ဘာသာဂျူဂှ် ဒှ်ဘာသာ မစ္ၜောဲစ္ၜော်မွဲ သၟးဟွံက သီုဒှ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ်ဘဝ &quot;way of life,&quot;&lt;ref&gt;Neusner (1991) p. 64&lt;/ref&gt;တုဲ ဂွံပါ်ကၠးကၠး အရာလဵု ဒှ်ဘာသာဂျူ၊ အရာလဵု ဒှ်ပြဝေဏဳဂျူဂှ် ဟွံလောဲသွာရ၊၊ အတိုင်လၟေင်ဝင် အခိင် ကေုာံ ဒၞာဲဒတန် တၞဟ်ခြာ မပ္တံကဵု ခေတ်ကာလဂရိတ်ခေတ်တြေံ မကော်ဂး ဟေလ်လေနိစ်&lt;ref&gt;{{cite book|last=Patai|first=Raphael|authorlink=Raphael Patai|title=[[The Jewish Mind]]|year=1996|origyear=1977|publisher=Wayne State University Press|location=Detroit|isbn=0-8143-2651-X|page=7}}&lt;/ref&gt;၊ ပ္ဍဲယူရောပ် ကၠာ ကေုာံ ကြဴ နူခေတ်ပညာ&lt;ref&gt;{{cite book|last=Johnson|first=Lonnie R.|title=Central Europe: Enemies, Neighbors, Friends|year=1996|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=0-19-510071-9|page=145}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအေဿလာမ်သပိန် ကေုာံ ပဝ်တူဂြဳ၊&lt;ref name=Sharot2930&gt;Sharot (1997), pp. 29–30.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအဖရိကသၟဝ်ကျာ ကေုာံ လဒေါဝ်ဗမံက်&lt;ref name=Sharot2930 /&gt; ပ္ဍဲအိန္ဒိယ၊&lt;ref&gt;Sharot (1997), pp. 42–43.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲဍုင်ကြုက်၊&lt;ref&gt;Sharot (1997), p. 42.&lt;/ref&gt; ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်၊&lt;ref&gt;{{cite book|last=Fishman|first=Sylvia Barack|title=Jewish Life and American Culture|year=2000|publisher=State University of New York Press|location=Albany, N.Y.|isbn=0-7914-4546-1|page=38}}&lt;/ref&gt; ကေုာံ ပ္ဍဲအေဿရေ&lt;ref&gt;{{cite book|last=Kimmerling|first=Baruch|title=The Israeli State and Society: Boundaries and Frontiers|year=1996|publisher=State University of New York Press|location=Albany, N.Y.|isbn=0-88706-849-9|page=169}}&lt;/ref&gt; တအ်ဂှ်တုဲ ဘာသာဂျူဂှ် ပကဵု ညံင်ဂွံဖျေဟ်ကိုန်ဂစိုတ် အရာလဵုမဒှ် ဘာသာဂျူ ဟွံလောဲသွာရ၊၊ အရာလ္ၚဵု မဆေင်ကဵု ဘာသာဂျူတုဲ အရာလ္ၚဵု မပြံက်နှဴကၠုင် နူကဵုပွဳပွူညးတအ် မမံင်လဝ်ဂှ်ရ၊၊ &lt;ref&gt;{{cite book|last=Lowenstein|first=Steven M.|title=The Jewish Cultural Tapestry: International Jewish Folk Traditions|year=2000|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=0-19-513425-7|page=228}}&lt;/ref&gt;

=== အရေဝ်ဘာသာ ===

[[File:Page from Yiddish-Hebrew-Latin-German dictionary by Elijah Levita.jpg|thumb|upright|A page from [[Elia Levita]]'s (right to left) [[Yiddish language|Yiddish]]-[[Hebrew language|Hebrew]]-[[Latin language|Latin]]-[[German language|German]] dictionary (1542) contains a list of nations, including an entry for Jew: {{lang-he|יְהוּדִי}}, {{lang-yi|יוּד}}, {{lang-de|Jud}}, {{lang-la|Iudaeus}}]]

အရေဝ်ဘာသာဟေဗြေဝ်ဂှ် ဒှ်အရေဝ်လိက် ဘာသာဂျူ (မကော်ခဴစ ''lashon ha-kodesh'', &quot;တဝဟ်ပါင်ကျာ်&quot;)၊ အရေဝ်မစကာ လိက်ဟေဗြေဝ်ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ်လိက် မကော်ခဴစ တးနက် (Tanakh) မဒှ်လိက် မမင်မဲလဝ် အရေဝ်ဂကူဂျူတအ် နူကဵုဗွဝ်ကၠံ ဗွဲမဂၠိုင်တေအ်ရ၊၊ ၜိုတ် ဘဳသဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံတေအ် ဂကူအာရမိစ် (Aramaic) မဒှ်ဂကူ တၞောဝ်ဗဳဇကြပ် စကာ အရေဝ်ဟေဗြေဝ် နဒဒှ် အရေဝ်မဟီုဂး ပ္ဍဲဂျူဒေဲ (Judea)ရ၊၊&lt;ref name=Grintz&gt;{{cite journal|doi=10.2307/3264497|title=Hebrew as the Spoken and Written Language in the Last Days of the Second Temple|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biblical-literature_1960-03_79_1/page/32|first=Jehoshua M.|last=Grintz|journal=Journal of Biblical Literature|volume=79|issue=1|date=March 1960|pages=32–47|publisher=The Society of Biblical Literature|jstor=3264497|ref=harv}}&lt;/ref&gt; ၜိုတ် ဘဳသဳ ၃ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဂျူလ္ၚဵုဂှ် ဟီုအရေဝ်ဂရိတ်၊&lt;ref&gt;Feldman (2006), p. 54.&lt;/ref&gt; ဂျူ ပ္ဍဲဗေဗဳလောန်ဂှ် ဟီုအရေဝ် ဟေဗြေဝ်၊ အရေဝ်အာရမိစ်၊၊ အရေဝ်ၜါဏအ်ဂှ် ဂျူမနွံ ပ္ဍဲအေဿရေလတအ်လေဝ် ဟီုဒၟံင်ကီု ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်၊၊၊{{Citation needed|date=March 2016}}

နကဵုဗွဝ်ကၠံ ဗွဲမဂၠိုင် ဂျူမပြးဇးဒၟံင် အလုံလိုက်မွဲတအ်ဂှ် စကာအရေဝ်ဒေသ (ဝါ) အရေဝ်အဓိက ပ္ဍဲဒၞာဲညးတအ် မပဒတဴဂှ်တုဲ ရမ္သာင်ညးတအ်လေဝ် ဓစေင်ဗၠေင်ဗက်အာကဵု အရေဝ်ဒေသတအ်ဂှ်ကီုရ၊၊ ဥပမာ အရေဝ် ယိဒ်ဒိရှ် (Yiddish) ဂှ် ဒှ်အရေဝ် ဂျူဒေဲအဝ်-ဂျာမာန် (Judæo-German language) မဒှ်အရေဝ် မပံင်နှဴ အကြာအရေဝ်ဂျူ ကဵု အရေဝ်ဂျာမန်၊ ဂျူမပဒတဴ ပ္ဍဲဒေသလဒေါဝ်ယူရောပ်တအ် မဟီုရ၊၊ ညံင်ရဴဂှ်ကီု အရေဝ် လာဒိနဝ် (Ladino) ဂှ် ဒှ်အရေဝ် ဂျူဒေဲအဝ်-သပိန် (Judæo-Spanish language) မဒှ်အရေဝ် မကတဵုဒှ်ကၠုင် နူဂကူဂျူ သေဖရ်ဒိ (Sephardi Jews) ညးမပဒတဴ ပ္ဍဲဒေသမုဟ်ၜဳ အဳဗေရိယာန် (Iberian peninsula)ရ၊၊ ပါဲနူဏအ်လေဝ် နွံတၟာဂလိုင်ဏီရ၊၊&lt;ref name=Languages /&gt;

လိက်ဘာသာဟေဗြေဝ်ဂှ် လုကဴ ပွိုင် ၁၆ ဗွဝ်ကၠံပြင်င် စကာကၠုင် နဒဒှ် လိက်မစကာ ပ္ဍဲဘာသာ ကေုာံ လိက်မချူလဝ် လိက်မဆေင်ကဵု ကွေတ်ဘာသာဂျူရ၊၊ ဆဂး အရေဝ်ဟေဗြေဝ်ဂှ် ဆမၞိဟ်ညိညဓဝ်ဟေင် စကာကၠုင် နဒဒှ် အရေဝ်မဟီု ရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲရ၊၊ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် အရေဝ်ဟေဗြေဝ်ဂှ် ပ္ဍဲဂါထာလ္ၚောဝ်ကျာ်တအ် ကေုာံ လိက်ကျာ်ဟေင်ရ စကာကၠုင်တုဲ ပ္ဍဲလဟီုမၞိဟ်တအ် ရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲဂှ် စကာဒၟံင် အရေဝ်ဘာသာ မကြပ်ညောန် ကုညးတအ်ရ၊၊&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Parfitt|first1=T. V.|doi=10.1093/jss/17.2.237|title=The Use Of Hebrew In Palestine 1800–1822|journal=Journal of Semitic Studies|volume=17|issue=2|pages=237–52|year=1972|url=http://jss.oxfordjournals.org/content/17/2/237.full.pdf+html|ref=harv}}&lt;/ref&gt; ညးမကလေင် ဂယိုင်ပတိုန် ညံင်အရေဝ်ဟေဗြေဝ် ဂွံကလေင်ဂျိုင်ကၠုင် နဒဒှ်အရေဝ် မဟီုရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲပၠန်ဂှ် ဒှ် အဳလဳဇာ ဗေန် ယေဟုဒါ (Eliezer ben Yehuda)ရ၊၊ ညးစိုပ်အာ ဍုင်ပါလေတ်သတာင် (လၟုဟ် မကော် အေဿရေ) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၁ တေအ်ရ၊၊ ညးဗတောန်ကဵု ဂကူဂျူတအ် အရေဝ်ဟေဗြေဝ်ဂှ်ရ၊၊ အရေဝ်ဂျူ (ဝါ) အရေဝ်ဟေဗြေဝ်ဂှ် စနူအခိင် တာန်နစ် (Tannaic times) (နူအေဒဳၜိုတ်၂၀၀) တေအ်ဂှ် နဒဒှ် အရေဝ်မဟီုဂးရိုဟ်တ္ၚဲမွဲဂှ် ကၠေအ်ကၠက်အာတုဲတုဲရ၊၊ &lt;ref name=Grintz /&gt; လၟုဟ်မ္ဂး အရေဝ်ဟေဗြေဝ် ခေတ်တၟိဂှ် နဒဒှ် အရေဝ်မစကာဍုင်အေဿရေမွဲဂှ် ကလေင်ဂျိုင်တိုန်တုဲ တန်တဴဒၟံင်ပၠန်ရ၊၊ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/NR/rdonlyres/EDC6CB3D-73EE-43BD-9CDC-ED4EFF8A4008/0/usisrael_pub.pdf |title=Israel and the United States: Friends, Partners, Allies |accessdate=2 April 2012 |publisher=[[Embassy of Israel in Washington, D.C.]] |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111013070200/http://www.mfa.gov.il/NR/rdonlyres/EDC6CB3D-73EE-43BD-9CDC-ED4EFF8A4008/0/usisrael_pub.pdf |archivedate=13 October 2011 }}&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ အရေဝ်ဟေဗြေဝ်ဂှ် နဒဒှ် အရေဝ် မစကာဍုင်မွဲ သွက်ဂကူဂျူ ပ္ဍဲဍုင်အေဿရေကီုလေဝ်၊ ဂျူအလုံဂၠးတိဂှ် ဟီုအရေဝ်ဟေဗြေဝ် ဟွံလေပ်ဏီရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ အရေဝ်အင်္ဂလိက်ဂှ် စကာဒၟံင် နဒဒှ် အရေဝ် မဆက်စၠောအ် အကြာဂကူဂျူဂမၠိုင်ရ၊၊ &lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=0VnB2Jq3fW4C&amp;pg=PA428#v=onepage|title=International Handbook of Jewish Education|author=Nava Nevo|publisher=Springer|year=2001|page=428|quote=In contrast to other peoples who are masters of their national languages, Hebrew is not the 'common possession' of all Jewish people, and it mainly—if not exclusively—lives and breathes in Israel.... Although there are oases of Hebrew in certain schools, it has not become the Jewish lingua franca and English is rapidly taking its place as the Jewish people's language of communication. Even Hebrew-speaking Israeli representatives tend to use English in their public appearances at international Jewish conventions.|isbn=9789400703544}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hEHCW7KnuG8C&amp;pg=PA121#v=onepage|title=Prophets and Profits: Managerialism and the Restructuring of Jewish Schools in South Africa|author=Chaya Herman|publisher=HSRC Press|year=2006|page=121|quote=It is English rather than Hebrew that emerged as the ''lingua franca'' of the Jews towards the late 20th century.... This phenomenon occurred despite efforts to make Hebrew a language of communication, and despite the fact that the teaching of Hebrew was considered the ''raison d'être'' of the Jewish day schools and the 'nerve center' of Jewish learning.|isbn=9780796921147}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/?id=bWmMAgAAQBAJ&amp;pg=PA185&amp;dq=%22english+as+a+lingua+franca+for+jews+worldwide%22#v=onepage&amp;q=%22english%20as%20a%20lingua%20franca%20for%20jews%20worldwide%22|title=Negotiating Language Policy in Schools: Educators as Policymakers|author=Elana Shohamy|publisher=Routledge|year=2010|page=185|quote=This priority given to English is related to the special relationship between Israel and the United States, and the current status of English as a ''lingua franca'' for Jews worldwide.|isbn=9781135146214}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rUpFAAAAQBAJ&amp;pg=PA214#v=onepage|title=Dynamic Belonging: Contemporary Jewish Collective Identities|author=Elan Ezrachi|publisher=Bergahn Books|year=2012|page=214|quote=As Stephen P. Cohen observes: 'English is the language of Jewish universal discourse.'|isbn=9780857452580}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jafi.org.il/JewishAgency/English/Jewish+Education/Compelling+Content/Worldwide+Community/Connecting+to+Community/Jewish+Languages.htm |title=Jewish Languages&amp;nbsp;– How Do We Talk To Each Other? |publisher=[[Jewish Agency]] |accessdate=5 April 2014 |quote=Only a minority of the Jewish people today can actually speak Hebrew. In order for a Jew from one country to talk to another who speaks a different language, it is more common to use English than Hebrew. |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140307172019/http://www.jafi.org.il/JewishAgency/English/Jewish%2BEducation/Compelling%2BContent/Worldwide%2BCommunity/Connecting%2Bto%2BCommunity/Jewish%2BLanguages.htm |archivedate=7 March 2014 |df= }}&lt;/ref&gt; ၜိုန်ရ ဂကူဂျူဂမၠိုင် လေပ်ကၠိုဟ် အရေဝ်ဘာသာဂျူ ၜိုတ်ကၠိုဟ်ခၠင် ဂွံဗှ်လိက်ကျာ် မချူလဝ် နကဵုဘာသာဂျူခေတ်တြေံ လေပ်ကီုလေဝ်၊ ဂျူဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် အရေဝ်အင်္ဂလိက်ဂှ် စကာဂၠိုင်ရ၊၊ 

အရေဝ်ဘာသာ ဂကူဂျူတအ် မဟီုဂၠိုင်အိုတ် ပိဘာသာ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဂှ် ဒှ်အရေဝ်ဟေဗြေဝ်၊ အရေဝ်အင်္ဂလိက် ကေုာံ အရေဝ်ရုရှာရ၊၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ အရေဝ်ရဝ်မ၊ အရေဝ်ပြင်သေတ် ကေုာံ အရေဝ်သပိန်လေဝ် စကာဂၠိုင်ကွေဟ်ကီုရ၊၊&lt;ref name=Languages /&gt; ပ္ဍဲခေတ်ကိုပ်ကၠာတေအ် အရေဝ်ယိဒ်ဒိသ် မဒှ်အရေဝ်ဂျူ မပြံက်နှဴကဵုဂျာမနဳဂှ် ဂျူတအ် ဟီုဂၠိုင်အိုတ်ကီုလေဝ် &lt;ref&gt;Hebrew, Aramaic and the rise of Yiddish. D. Katz. (1985) ''Readings in the sociology of Jewish languages'&lt;/ref&gt; ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိအလန်ဒုတိယ ဂျူမဒုင် ဂစိုတ်ပဠက်ဂကူ (ဒးဒုင်စံင်ယဇ်) ပ္ဍဲဂျာမနဳတုဲ အရေဝ် ဟေဗြေဝ်ခေတ်တၟိ မဒှ်အရေဝ် ဂကောံချဳဓရာင် သွက်ဗၠးၜးဂကူဂျူ မကော်ဂး ပရေင်ချဳဓရာင် ဇြာဲနာက် (Zionist movement) တအ်မစကာဂှ် ဒှ်ကၠုင် အရေဝ်ဂျူမွဲတုဲ အရေဝ်ဟေဗြေဝ်ဂှ် ဒှ်အာ အရေဝ်စကာဍုင် အေဿရေ ရ၊၊ ပ္ဍဲဒၞာဲလ္ၚဵု အရေဝ်မိ (ဝါ) အရေဝ်မစကာရိုဟ်တ္ၚဲ ဂကူဂျူတအ်ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူအရေဝ်မၞိဟ်မစကာဂၠိုင် ပ္ဍဲဒၞာဲဒေသဍုင် ညးတအ် မပဒတဴဒၟံင်ရ၊၊ ဥပမာ ပ္ဍဲကွဳဗေက် (Quebec) ဂကူအရှကေန်ဇိစ် (Ashkenazic) ဗွဲမဂၠိုင်တအ် လွဳဗစ အရေဝ်အင်္ဂလိက် နဒဒှ်အရေဝ်မိကီုလေဝ် ဂကူဂျူ သေဖရ်ဒိစ် (Sephardic) တအ် စကာ အရေဝ်ပြင်သေတ် နဒဒှ် အရေဝ်အဓိကရ၊၊&lt;ref name=&quot;forward&quot;&gt;{{cite web|url=http://forward.com/articles/5434/quebec-sephardim-make-breakthroughs/|title=Quebec Sephardim Make Breakthroughs – Forward.com|publisher=forward.com|accessdate=12 March 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=NYyiAgAAQBAJ&amp;pg=PR22#v=onepage|title=Contemporary Sephardic Identity in the Americas: An Interdisciplinary Approach|author=Edna Aizenberg|year=2012|page=xxii|isbn=9780815651659}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=fIZ6wftL3oQC&amp;pg=PA449#v=onepage|title=Canada's Jews: A People's Journey|author=Gerald Tulchinsky|pages=447–49|isbn=9780802093868|year=2008}}&lt;/ref&gt; ညံင်ရဴသာ်ဂှ်ကီု ဂျူ ပ္ဍဲအဖရိကသၠုင်ကျာတအ်ဂှ် စၞးမဟီု အရေဝ်အဖရိကာန် ဂှ် ညးတအ် ဟီု အရေဝ်အင်္ဂလိက် ရ၊၊&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gbTFAAAAQBAJ&amp;pg=PA51#v=onepage|title=Institutions, Ethnicity, and Political Mobilization in South Africa|author=Jessica Piombo|publisher=Palgrave Macmillan|page=51|isbn=9780230623828|date=3 August 2009}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်နူပဝ်လဇြဳ (ဝါ) ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု သဵုဗိယေတ် ကေုာံ ဨကရာဇ်ဇာတအ်တုဲ ဂကူဂျူ မၞုံပ္ဍဲရုရှာဂှ် အရေဝ်ဘာသာယိဒိဒိစ် (အရေဝ်ဂျူမွဲဂကူ) ဂှ် ကၠေအ်အာတုဲ မၞိဟ်တအ် ဟီုအရေဝ်ရုရှာအိုတ်ရ၊၊ &lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://books.google.com/books?id=TIMoQbjAmhgC&amp;pg=PA31#v=onepage|title=World War I and the Remaking of Jewish Vilna, 1914–1918|author=Andrew Noble Koss (dissertation)|publisher=Stanford University|year=2010|pages=30–31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ic5Kth7aiusC&amp;pg=PA781#v=onepage|title=Jewish and Non-Jewish Creators of &quot;Jewish Languages&quot;|author=Paul Wexler|chapter=Chapter 38: Evaluating Soviet Yiddish Language Policy Between 1917–1950|publisher=Otto Harrassowitz Verlag|year=2006|page=780|isbn=9783447054041}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jewish-languages.org/jewish-russian.html|title=Jewish Russian|author=Anna Verschik|publisher=Jewish Languages Research Website|date=25 May 2007|accessdate=16 March 2019|archivedate=16 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141016171323/http://www.jewish-languages.org/jewish-russian.html}}&lt;/ref&gt; အခိင်လၟုဟ် ဂျူ မၞုံပ္ဍဲဍုင် မပါ်တိတ် နူကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဆဵုဗိယေတ်တြေံ မပ္တံကဵု ဍုင်ယူကရိုင် (Ukraine)တအ်ဂှ် အရေဝ်ဒေသဂှ် ဟွံဟီုတုဲ ဟီုအရေဝ်ရုရှာအိုတ်ရ၊၊&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=NoPZu79hqaEC&amp;pg=PA1007#v=onepage|title=Encyclopedia of the Jewish Diaspora: Origins, Experiences, and Culture, Volume 1|page=1007|isbn=9781851098736|author1=Ehrlich|first1=Mark Avrum|year=2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;google&quot;&gt;{{cite book|title=Ukraine: A History, 4th Edition|author=Subtelny, O.|date=2009|publisher=University of Toronto Press, Scholarly Publishing Division|isbn=978-1-4426-9728-7|url=https://books.google.com/books?id=ktyM07I9HXwC|accessdate=12 March 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;google2&quot;&gt;{{cite book|title=Multicultural Perspectives in Working with Families|author1=Congress, E.P.|author2=Gonzalez, M.J.|date=2005|publisher=Springer Publishing Company|isbn=978-0-8261-3146-1|url=https://books.google.com/books?id=eujRZg308isC|accessdate=12 March 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.haaretz.com/weekend/jerusalem-babylon/.premium-1.579733 |title=The Jews who said 'no' to Putin |author=Anshel Pfeffer |publisher=''Haaretz'' |date=14 March 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140326082731/http://www.haaretz.com/weekend/jerusalem-babylon/.premium-1.579733 |archivedate=26 March 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jewishvirtuallibrary2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/Bukharan_Jews.html|title=Bukharan Jews &amp;#124; Jewish Virtual Library|publisher=jewishvirtuallibrary.org|accessdate=12 March 2015}}&lt;/ref&gt; ၜိုန်ရ လၟိဟ်မၞိဟ်ဂကူဂျူ ပ္ဍဲအဖရိကသၟဝ်ကျာဂှ် အောန်တဴကီုလေဝ် ဂျူ မၞုံပ္ဍဲဍုင်အလ်ဂေရိယျာ၊ မဝ်ရဝ်ကဝ်၊ တူနဳရှာ တအ်ဂှ် ဟွံဟီု အရေဝ် ညးဒေသ မပ္တံ အရေဝ်အာရာပ် ကေုာံ အရေဝ်ဗေရ်ဗေရ် (Berber)တအ်တုဲ ဟီု အရေဝ်ပြင်သေတ် ရ၊၊ ဒေသတအ်ဂှ် ကေင်ဒှ်လဝ် သၟဝ်ကဝ်လဝ်နဳပြင်သေတ်ရ၊၊&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=f4Mp4qy8lbUC&amp;pg=PA234#v=onepage|title=Transnational Spaces and Identities in the Francophone World|page=234|isbn=0803224656|author1=Gafaiti|first1=Hafid|date=1 July 2009}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Maoz&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=45exFa6wDIIC&amp;pg=PA258#v=onepage|title=Jewish Culture and Society in North Africa|pages=258, 270|isbn=0253001463|author1=Gottreich|first1=Emily Benichou|last2=Schroeter|first2=Daniel J|date=1 July 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jdc&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.jdc.org/where-we-work/africa/tunisia.html|title=Tunisia|publisher=jdc.org|accessdate=12 March 2015|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131016211752/http://www.jdc.org/where-we-work/africa/tunisia.html|archivedate=16 October 2013|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

=== က္ဍိုပ်သကိုပ် ===
ပ္ဍဲဂကောံဘာသာဂျူဂှ် က္ဍိုပ်သကိုပ်ဘာသာမွဲတၠ မဟီုတုဲ သီုဖအိုတ် ဗီုဏအ် ဟွံမဲကီု ပ္ဍဲကဵုဂကူလေဝ် မၞိဟ်မပၠတရဴဂကူ မၞုံကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ်မွဲတၠဓဝ် ဟွံမဲကီုရ၊၊ &lt;ref&gt;{{cite book|last=Eisenstadt|first=S.N.|title=Explorations in Jewish Historical Experience: The Civilizational Dimension|year=2004|publisher=Brill|location=Leiden, The Netherlands|isbn=90-04-13693-2|page=75 }}&lt;/ref&gt; ဆဂး ပ္ဍဲဂကောံဘာသာဂမၠိုင်ဂှ် မၞုံကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ် ကဆံင်နာနာသာ် ကဆံင်ပွိုင်ဍုင်၊ ကဆံင်ဍုင် ကေုာံ ကဆံင်ဍုင်ဂမၠိုင် မပံင်တောဲ နွံရ၊၊&lt;ref&gt;{{cite book|last=Lewis|first=Hal M.|title=From Sanctuary to Boardroom: A Jewish Approach to Leadership|year=2006|publisher=Rowman &amp; Littlefield|location=Lanham, Md.|isbn=0-7425-5229-2|page=1 }}&lt;/ref&gt;

=== Israel ===

အေဿရေ ဂှ် ဒှ်ဍုင် ကောန်ဂကူဂျူတုဲ ပၞောဝ်ဍုင်လတူဂၠးတိဏအ်ဂမၠိုင် ဍုင်အေဿရေမွဲဟေင် မဒှ်ဍုင် ဂကူဂျူ မဒှ်မၞိဟ်လပါ်ဂၠိုင်ရ၊၊&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.jpost.com/IranianThreat/News/Article.aspx?id=257112|title='Iran must attack Israel by 2014'|date=9 February 2012|newspaper=The Jerusalem Post|accessdate=3 April 2012}}&lt;/ref&gt; ဍုင်အေဿရေဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နဒဒှ် ဍုင်ဗၠးၜး သၞောတ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ မဒှ်ဍုင်ဂကူဂျူ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၈ ဂိတုမေ ၁၄ ဂှ်ရ၊၊&lt;ref name=&quot;cia&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html|publisher=Central Intelligence Agency|work=The World Factbook|accessdate=20 July 2007|date=19 June 2007|title=Israel|archivedate=3 January 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210103175437/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကၠတ်ထဝ် မကော်ခဴစ နကဵုဘာသာဟေဗြေဝ် ကၞေသ်သေတ် (Knesset) နွံအမာတ် စၞးညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ၁၂၀ တၠဂှ်&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.knesset.gov.il/description/eng/eng_mimshal_beh.htm|publisher=The Knesset|accessdate=8 August 2007|title=The Electoral System in Israel}}&lt;/ref&gt; အတိုင်သွဟ် သဘင်ရုဲမာဲ သၞာံ ၂၀၁၆ ဂှ်မ္ဂး အမာတ် ၁၄ တၠဂှ် ဒှ်မၞိဟ်စၞး နူကဵုဂကူအာရာပ် ပ္ဍဲဍုင်အေဿရေ ရ၊၊ အမာတ်မၞိဟ်စၞးအာရာပ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် နူကဵုဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂကူအာရာပ် ပ္ဍဲဍုင်အေဿရေဂှ်ရ၊၊ ပ္ဍဲနာဲဗစာဂမၠိုင် ပ္ဍဲရုင်ဗစာကၠတ်ထဝ် အေဿရေ (Supreme Court of Israel)ဂှ် မွဲတၠဂှ် ဒှ်မၞိဟ် နူဂကူအာရာပ်ကီုရ၊၊&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2009/israel|title=Israel|work=Freedom in the World|publisher=Freedom House|year=2009}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအေဿရေဂှ် အကြာသၞာံ ၁၉၄၈ ကဵု ၁၉၅၈ ဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ်ဂကူဂျူ နူ ၈၀၀,၀၀၀ ဂှ် ဒှ်အာ ၜါပြကောဋိကိုဋ်ရ၊၊&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_01&amp;CYear=2006 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |accessdate=7 August 2007 |year=2006 |title=Population, by Religion and Population Group |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930033403/http://www1.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_01&amp;CYear=2006 |archivedate=30 September 2007 |df= }}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ပ္ဍဲအေဿရေဂှ် ဂကူဂျူ နွံ ၇၅.၄% တုဲ နွံ ၆ ပြကောဋိကိုဋ်ရ၊၊&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4280028,00.html |title=Jewish New Year: Israel's population nears 8M mark |publisher=Ynetnews.com |date=20 June 1995 |accessdate=12 April 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=Harriet Sherwood in Jerusalem |url=https://www.theguardian.com/world/2013/jan/01/israel-jewish-population-six-million |title=Israel's Jewish population passes 6 million mark |work=Guardian |date=1 January 2013 |accessdate=12 April 2013}}&lt;/ref&gt; ကာလစဒက်ပ္တန် ဍုင်အေဿရေတေအ်ဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ်ဂကူဂျူတအ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မပြံင်လုပ် နူမၞိဟ်မဟွံချိုတ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ မဒးဒုင်စံင်ယဇ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ပၞာန်ဂၠးတိအလန်ဒုတိယတအ်ရ၊၊&lt;ref name=&quot;persecution&quot;&gt;{{harvnb|Dekmejian|1975|p=247}}. &quot;And most [Oriental-Sephardic Jews] came... because of Arab persecution resulting from the very attempt to establish a Jewish state in Palestine.&quot;&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲဍုင်အေဿရေဂှ် ဂျူ အဳတဳအဝ်ပဳယျာ (Ethiopian Jews) လေဝ် နွံတၟာဂလိုင်ကီုရ၊၊ ညးတအ်ဂှ် ပြံင်လုပ် နကဵုက္ၜင်ကျာ နူကဵုအကြာ ကၞောတ်သၞာံ ၁၉၈၀တအ် ကဵု လပါ်စ သၞာံ ၁၉၉၀တအ်ရ၊၊&lt;ref&gt;{{cite web|title=airlifted tens of thousands of Ethiopian Jews|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Judaism/ejhist.html#operation1/|accessdate=7 July 2005}}&lt;/ref&gt; အကြာ သၞာံ ၁၉၇၄ ကဵု ၁၉၇၉ ဂျူ ပြံင်လုပ်မံင် ပ္ဍဲအေဿရေ ဗဒါဲ ၂၂၇,၂၅၈ တၠရ၊၊ ၜိုတ်ကဝက်ဂှ် ဒှ်ဂျူ မကၠုင် နူကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံသဵုဗိယေတ် ရ၊၊&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.memo.ru/history/diss/books/alexeewa/|script-title=ru:История инакомыслия в СССР|first=Lyudmila|last=Alexeyeva|authorlink=Lyudmila Alexeyeva|location=Vilnius|year=1983|language=Russian|trans-title=History of Dissident Movement in the USSR|title=Archive copy|accessdate=2019-03-17|archivedate=2017-03-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170309152800/http://www.memo.ru/history/diss/books/alexeewa/}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိင်အကြာဂှ် ဂျူ နူကဵု ယူရောပ်လပါ်ပလိုတ်၊ နူလတ်တေန်အမေရိက ကေုာံ အမေရိကသၟဝ်ကျာတအ်လေဝ် နွံဗွဲမဂၠိုင်ကီုရ၊၊ &lt;ref&gt;Goldstein (1995) p. 24&lt;/ref&gt;

ဂျူ နူဒေသတၞဟ် ဗီုကဵု ဂျူအိန္ဒိယ၊ ဂျူမဒြေပ်ဒဴ ဘဲစံင်ယဇ် ပၞာန်ဂျာမနဳတုဲ မစိုပ်အာ ဍုင်အမေရိကာန်၊ အာဂျေန်တဳနာ၊ အဝ်သတေလျာ၊ ချဳလဳ ကေုာံ အဖရိကသၠုင်ကျာတအ်လေဝ် ပြံင်လုပ် အေဿရေကီုရ၊၊ ဂျူမပြံင်လုပ် အေဿရေတုဲ ဗွဲကြဴ ဟိုတ်နူ အခက်အခုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပြသၞာအကြာ ဂျူ-အာရပ် ပ္ဍဲအေဿရေဂှ်တုဲ ပြံင်တိတ် နူအေဿရေလေဝ် နွံကီုရ၊၊ ဂျူ မပြံင်တိတ် နူအေဿရေဂှ် ညးတအ်ကော်စ ယောရ်ဒိမ် (yordim ירידה) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ညးမဒဴတုဲ ကုညးမပြံင်လုပ်တအ်ဂှ် ညးတအ်ကော်စ Aliyah עליה မဂွံအဓိပ္ပါယ် ညးမစဴဌာန် ရ၊၊ &lt;ref name=&quot;Dosick 2007, p. 340&quot;&gt;Dosick (2007), p. 340.&lt;/ref&gt;

==နိဿဲ==
{{Reflist|30em}}

[[Category:ကဏ္ဍအဓိက!]]
[[Category:BEHM]]
[[Category:မနုဿဗေဒ]]
[[Category:ဘာသာ]]
{{DEFAULTSORT:ဂျူ}}</text>
      <sha1>m74d92dt9rgvz09e31aygiufxgc4ixh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>စိတ္တဗေဒ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>584</id>
    <revision>
      <id>56652</id>
      <parentid>4429</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:26:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23920" sha1="qz2cob7ovreu37sxrc9r6d006am781f" xml:space="preserve">'''စိတ္တဗေဒ''' ({{Lang-en|'''Psychology'''}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်သိပ္ပံ မလ္ၚတ် မဆေင်ကဵု ဒ္ဂေတ်ပြဝ ကေုာံ စရိုတ်တအ်ရ။ စိတ္တဗေဒဂှ် ဒှ်အရာမလ္ၚတ် စိုတ်မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သညာစိုတ် ([[:en:Consciousness|conscious]])ကီု သီုကဵု အသညာစိုတ် ([[:en:Unconscious mind|unconscious]])၊ ကေုာံ ပရေင်ဒုင်စသိုင် ကေုာံ ကသပ်မချပ်ဒၟံင်ကီုရ။ စိတ္တဗေဒဂှ် ဒှ်ဘာသာ မဆေင်ကဵုပညာ မဇၞော်လှဲလးမွဲရ။ အစာစိတ္တဗေဒတအ် ဂၠာဲသွဟ် ညံင်ဂွံကၠိုဟ်ကေတ် အစောမ်သတ္တိ က္ဍဟ်ဂမၠိုင်၊ ကေုာံ အရာမဆက်စပ် မကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵုက္ဍဟ်တအ်၊ နူဂှ် မွဲကဆံင် ပံင်ဗစိုပ် ကု ညးမလ္ၚတ်သုတေသန မဆေင် ကုသိပ္ပံကတေင်အာရုံ ([[:en:Neuroscience|neuroscientific]]) တအ်ရ။ နကဵု အစာသိပ္ပံပရေင်မၞိဟ် (social science)မွဲလေဝ် သ္ဒးကၠိုဟ်လဝ် သဘဴဓရ် ပရေင်စိတ္တဗေဒ ကေုာံ စိတ္တဗေဒမဆေင်စပ် ကုပရေင်မၞိဟ် နကဵုပူဂိုလ်ကီု သီုကဵု နကဵုဂကောံတအ်ဂှ် ဒးကၠိုဟ်တီလဝ်ကီုရ။&lt;ref name=&quot;Fernald&quot;&gt;Fernald LD (2008). [https://books.google.com/books?id=Q7p-J4-SWuQC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=false ''Psychology: Six perspectives''] (pp. 12–15). Thousand Oaks, CA: Sage Publications.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Psychology&quot;&gt;Hockenbury &amp; Hockenbury. Psychology. Worth Publishers, 2010.&lt;/ref&gt;

မၞိဟ်မလ္ၚတ် နကဵုပညာ ပ္ဍဲကဵုဗွိုင်ဘာသာဏအ်ဂှ် ညးကော်စ အစာစိတ္တဗေဇ နကဵုဘာသာအင်္ဂလိက် (psychologist)တုဲ အစာစိတ္တဗေဒတအ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မနွံလက်သန် မတီကၠိုဟ် ပရေင်မၞိဟ်၊ ပရေင်ပြဝမၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး အစာသိပ္ပံမဆေင်ကဵု ပရေင်ကၠိုဟ်လေပ်ပူဂိုလ်မွဲမွဲ ([[:en:Cognitive science|cognitive scientist]])ရ။ အစာစိတ္တဗေဒတအ်ဂှ် ဂစာန် ညံင်ဂွံကၠိုဟ် ဗီုစိုတ်ပူဂိုလ်မွဲမွဲ မကၠောန်ကမၠောန်၊ ကေုာံ ဗီုပြဝပရေင်မၞိဟ် (social behavior)ပူဂိုလ်မွဲမွဲရ။ တုဲပၠန် သီုကဵု လ္ၚတ် ဗီုလဵု နကဵုစိတ္တ ကေုာံ ကာယ မဆက်စပ်ရေင်သကအ်တုဲ မကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲပရေင်ကၠိုဟ်လေပ်ပူဂိုလ်မွဲမွဲ ကေုာံ ပြဝပူဂိုလ်မွဲမွဲ ကီုရ။ 
&lt;!--Subjects and methods:--&gt;

အစာစိတ္တဗေဒတအ် လ္ၚတ်ဂၠာဲသွဟ် လၟေင်ဗီုကၠောန်ကမၠောန် ပြဝ ကေုာံ စိုတ် ပူဂိုလ်မွဲမွဲ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်မွဲမွဲ မပ္တံကဵု ပရေင်လညာတ်ညာဏ် (perception)၊ ပရေင်ကၠိုဟ်လေပ် (cognition)၊ ပရေင်မစွံအာရီု (attention)၊ ပရေင်မဒုင်စသိုင် (emotion)၊ ပရေင်ဍိုဟ်ကေက် (intelligence)၊ ပရေင်မကေတ်လ္ၚတ် နူကဵုအရပ်အရာ ([[:en:phenomenology (psychology)|subjective experiences]])၊ ပရေင်စိုတ်ထတ် (motivation)၊ ဗီုက္ဍဟ်မကၠောန်ကမၠောန် ([[:en:Human brain#Functions|brain functioning]]) ကေုာံ ပရေင်မဆေင်ကဵုပူဂိုလ် ([[:en:personality psychology|personality]])တအ်ရ။ အရာတအ်ဏအ်ဂှ် ဗီုလဵု ဆက်ဆောံ အကြာမၞိဟ်တအ် မပ္တံကဵု ပရေင်မဆေင်စပ် အကြာညးမွဲကုမွဲ (interpersonal relationships) ကေုာံ အရာမဒုင်ဒဝ်ဒဏ် လပါ်စိတ္တဗေဒ (psychological resilience)၊ အရာမဒုင်ဒဝ်ဒဏ် မဆေင်ကဵု သ္ၚိကၟိန် (family resilience) ကေုာံ ကဏ္ဍအရာတၞဟ်တအ်ရ။ အစာစိတ္တဗေဒတအ် သီုစွံအာရီု ပ္ဍဲစိုတ် အခိင်ကာလ အသညာကီုရ။&lt;ref name =&quot;reference_name_A&quot;&gt;Although psychoanalysis and other forms of [[depth psychology]] are most typically associated with the unconscious mind, behaviorists consider such phenomena as classical conditioning]] and [[operant conditioning]], while [[cognitivism (psychology)|cognitivists]] explore [[implicit memory]], [[automaticity]], and [[subliminal message]]s, all of which are understood either to bypass or to occur outside of conscious effort or attention. Indeed, [[cognitive-behavioral therapist]]s counsel their clients to become aware of maladaptive thought patterns, the nature of which the clients previously had not been conscious.&lt;/ref&gt; 
&lt;!--Application and scope:--&gt;

လညာတ်ပညာစိတ္တဗေဒဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် စကာ ပ္ဍဲအရာမလွဳ ဝါဒနာမဆေင်ကဵုစိုတ်ကီုလေဝ် ပရေင်ပညာစိုတ်ဂှ် နဒဒှ် ညံင်ဂွံကၠိုဟ်ကေတ် အကာဲအရာ ပြသၞာဂမၠိုင်တုဲ ညံင်ဂွံပသောင် ပြသၞာ မကတဵုဒှ် အကြာကောန်မၞိဟ်တအ်ဂှ်လေဝ် စကာဒၟံင် ဗွဲမလှဲလးရ။ ပညာစိတ္တဗေဒဂှ် နဒဒှ်ဒတုဲဖိုလ် ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ဂကောံမၞိဟ်မွဲဂှ် စကာကၠုင်ဒၟံင် နဒဒှ် အရာဟွံမဲ ဟွံတုဲမွဲရ။&lt;ref name=&quot;O'Neil&quot;&gt;O'Neil, H.F.; cited in Coon, D.; Mitterer, J.O. (2008). [https://books.google.com/books?id=vw20LEaJe10C&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q&amp;f=false ''Introduction to psychology: Gateways to mind and behavior''] (12th ed., pp. 15–16). Stamford, CT: Cengage Learning.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;APA_mission&quot;&gt;&quot;The mission of the APA [American Psychological Association] is to advance the creation, communication and application of psychological knowledge to benefit society and improve people's lives&quot;; APA (2010). [http://www.apa.org/about/index.aspx ''About APA''.] Retrieved 20 October 2010.&lt;/ref&gt;ဒၞာဲမစကာ ပညာစိတ္တဗေဒဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲဒၞာဲမလွဳလွတ်၊ လွဳယဲ၊ အရာမကဵုကသပ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဗတောန်လိက် ပ္ဍဲဘာတအ်ရ။ ပရေင်လ္ၚတ်သုတေသန သိပ္ပံ အရာမဆေင် ကုပရေင်ဗီုစိုတ် ကေုာံ ပြဝ မကတဵုဒှ်တအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် လ္ၚတ် ပ္ဍဲဗွိုင်တက္ကသိုလ် ဌာနစိတ္တဗေဒ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ ဂကောံဗွိုင်တၠပညာ (မပ္တံ ကု ဘာဂဥုဲ၊ ရုင်ဂဥုဲတအ်)ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး စကာ ပ္ဍဲရုင်ကမၠောန်၊ ပ္ဍဲဂကောံ ကေုာံ ပ္ဍဲကဏ္ဍတၞဟ်။ &lt;ref&gt;Bureau of Labor Statistics, U.S. Department of Labor, Occupational Outlook Handbook, 2010–11 Edition, Psychologists, on the Internet at [http://www.bls.gov/oco/ocos056.htm bls.gov] (visited 8 July 2010).&lt;/ref&gt;မပတံ ကုဒၞာဲဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ဂကောံမၞိဟ် (human development) မပတံကဵု ဘာဗတောန်လိက်၊ လွဳလွတ်ကောန်ၚာ်၊ ရံင်စံင်မၞိဟ်ဗျုဗျု၊ ပရေင်ဝေင်ဓဝ်၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ကေုာံ ပရေင်လိက်နေဝ်ပရိုင်တအ်ကီု သီုကဵု ပ္ဍဲအရာ မလ္ၚတ်မဆေင်ကဵု ဂဥုဲၜူမာဲ ကေုာံ ပ္ဍဲအရာမဒက်ခၞံ သၞောဝ်ဥပဒေတအ်ရ။ 

== နိရုတ္တိ ကေုာံ ပွံက် ==
မအရေဝ် '''စိတ္တဗေဒ''' ဝွံ ဒှ်မအရေဝ် မကၠုင်နူပါဠိ မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ကွတ် မဆေင်ကဵု ပူမှ်/စိုတ်&quot;၊ စိတ္တ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပူမှ် (ဝါ) စိုတ်။ ဗေဒ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ကွတ်၊ မတီ။ မအရေဝ်အင်္ဂလိက် ''[[:en:psychology|psychology]]'' ဂှ် တမ်မူလ ကၠုင်နူ အရေဝ်ဂရိတ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပွမလ္ၚတ် ပရေင်စိုတ်၊ [[:en:Psyche (psychology)|psyche]] ဟွံသေင်မ္ဂး ဝိညာဏ် [[:en:soul (spirit)|soul]] ([[:en:ψυχή|ψυχή]] ''psychē'', &quot;ယဝီု, ပုင်သၟူ, ဇဴ&quot; တုဲ လဝ်ဂျဳ -λογία [[wikt:-logia|''-logia'']], &quot;မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပွမလ္ၚတ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;လ္ၚတ်ဂၠာဲ&quot;)။&lt;ref name=&quot;OED&quot;&gt;Online Etymology Dictionary. (2001). [http://www.etymonline.com/index.php?term=psychology &quot;Psychology&quot;].&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၀ ဝဳလဳယာမ် ဂျောမ် (William James) ပံက် ပွံက် ''စိတ္တဗေဒ/psychology'' ဗီုဏအ်ရ။ &quot;သိပ္ပံ ဘဝမဆေင်ကဵုစိုတ်၊ နကဵု ဗီုဍေဟ်မကၠောန်ကမၠောန်ကီု သီုကဵု အကာဲအရာဒမံင်ဍေဟ်&quot;။ ပွံက်ဏအ်ဂှ် သၞာံမဂၠိုင်ကဵုကၠံ ဒုင်ကၠုင်တဲ စကာကၠုင်ရ။ ဆဂး ပွံက်ဝွံ ဒးဒုင်ပလေဝ် ကုတၠပညာခေတ်လက္ကရဴဏအ် မပ္တံ ကု ဂျောန် ဝတ်သန် (John B. Watson) ညးမဒှ်မပံက်အဓိပ္ပါယ် ပွမစကာစိတ္တဗေဒ နဒဒှ် တင်ဂၞင်မတီညာတ်လဝ် မစကာဂွံ ပ္ဍဲအရာမထိင်ဒဝ် ပြဝ။ (the discipline of psychology as the acquisition of information useful to the control of behavior.) စတမ်နူ ဂျောမ် မပံက်အဓိပ္ပါယ်တေအ်ဂှ်ရ စိတ္တဗေဒဂှ် ဒှ်အရာ မဆေင်စပ် ကုကွတ် မစမ်ၜတ်သိပ္ပံ မွဲရ။&lt;ref&gt;Derek Russell Davis (DRD), &quot;psychology&quot;, in Richard L. Gregory (ed.), ''The Oxford Companion to the Mind'', second edition; Oxford University Press, 1987/2004; {{ISBN|978-0-19-866224-2}} (pp. 763–764).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Watson1913&gt;{{cite journal | last1 = Watson | first1 = John B. | authorlink = John B. Watson | title = Psychology as the Behaviorist Views It | url = http://commonweb.unifr.ch/artsdean/pub/gestens/f/as/files/4660/33602_123928.pdf| journal = Psychological Review | volume = 20 | issue = 2| year = 1913 | doi=10.1037/h0074428 | pages=158–177| hdl = 21.11116/0000-0001-9182-7 }}&lt;/ref&gt; စိတ္တဗေဒမဆေင်ကဵုမၞိဟ် ([Folk psychology)ဂှ် ပံက်ဏာအဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ အရာမၞိဟ်ဓမ္မတာတအ် မတီကၠိုဟ်လဝ် တၞဟ်ခြာဒၟံင် ကုဗီုတၠပညာစိတ္တဗေဒတအ် မတီလဝ်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;The term &quot;folk psychology&quot; is itself contentious: see Daniel D. Hutto &amp; Matthew Ratcliffe (eds.), ''Folk Psychology Re-Assessed''; Dorndrecht, the Netherlands: Springer, 2007; {{ISBN|978-1-4020-5557-7}}&lt;/ref&gt;

==ဝင်==
[[File:Wilhelm Wundt.jpg|thumb|left|Wilhelm Wundt]]
ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်တမၠာ မပ္တံကဵု အဳဂျေပ်၊ ဂရိတ်၊ ကြုက်၊ အိန္ဒိယ၊ ပါသဳတအ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် အဘိဓရ်မဆေင်ကဵုစိုတ်ရ။ ပ္ဍဲလိက်အဳဂျေပ် Ebers Papyrus ဂှ် ချူဗၟံက်လဝ် ပ္ဍဲစိုတ်ဍိုတ် ကေုာံ ယဲစိုတ်&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Okasha |first1=Ahmed  |date=2005 |title=Mental Health in Egypt |url=https://archive.org/details/sim_israel-journal-of-psychiatry-and-related-sciences_2005_42_2/page/116 |journal=The Israel Journal of Psychiatry and Related Sciences |volume=42 |issue=2 |pages=116–25 |pmid=16342608  }}&lt;/ref&gt; အစာဝင်တအ် ဟီု တၠပညာဒဿနဂရိတ် မပ္တံကဵု တလေသ် (Thales)၊ ပလေတဝ် (Plato) ကေုာံ အာရိသတဝ်လေတ် (Aristotle) (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲလိက် ''[[:en:On the Soul|De Anima]]),&lt;ref&gt;&quot;[http://plato.stanford.edu/entries/aristotle-psychology/ Aristotle's Psychology]&quot;. Stanford Encyclopedia of Philosophy.&lt;/ref&gt; ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ ဗီုစိုတ်မကၠောန်ကမၠောန်ရ။&lt;ref&gt;Green, C.D. &amp; Groff, P.R. (2003). ''Early psychological thought: Ancient accounts of mind and soul.'' Westport, Connecticut: Praeger.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳစဳ ၄ ဗွဝ်ကၠံဂှ် အစာရူပဗေဒဂရိတ် Hippocrates ချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ စိုတ်ဟွံညိင်ဝတ် (mental disorders)ဂှ် ဒှ်ရူပဗေဒ လတူနူဟိုတ် မလောန်ၜက် နူသဘာဝဏီရ။&lt;ref&gt;T.L. Brink. (2008) Psychology: A Student Friendly Approach. &quot;Unit One: The Definition and History of Psychology.&quot; pp 9 [http://www.saylor.org/site/wp-content/uploads/2012/06/TLBrink_PSYCH01.pdf].&lt;/ref&gt;

အရာမထိင်စိုတ် မဂဇအ်ဓရ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲအိန္ဒိယတမၠာ နူကဵုကွေတ်ဝါဒဟိန္ဒူရ။ အရာမၞုံကဵု စိုတ် ကေုာံ စေတသိက်/ဇဴစိုတ်တအ်ဂှ် ဒှ်တမ်အဓိက လညာတ်ဥပနိရှဒ် ရ။ လညာတ်အဘိဓရ်ဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု သာသၞာတမၠာ နူအိန္ဒိယဂမၠိုင်၊ ဟိန္ဒူ၊ ဂျိန်၊ ဗုဒ္ဓဘာသာတအ် လ္ၚတ်ဒ္ဂေတ်ဗက်ဒၟံင်အိုတ်ရ။ 

စိတ္တဗေဒ ခေတ်တၟိဏအ်ဂှ် စတမ်နူကဵု ကၞောတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ဟီုမာန်ရ။ စတမ်နူဂှ်တုဲ စိတ္တဗေဒဂှ် ကၠိုဟ်ကေတ် နဒဒှ် ကွတ်ပညာမွဲ ကေုာံ ကွတ်တၠပညာ သွက်ဂွံရပ်စပ် စကာမွဲရ။ 

စိတ္တဗေဒ နကဵုကွတ်သိပ္ပံဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု Wilhlem Wundt ဒၞာဲစမ်ၜတ် ပါ်ဓါတ် ပရေင်စိတ္တဗေဒ ပ္ဍဲကဵု Leipzig ဍုင်ဂျာမနဳ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၇၉ မဒှ်ဒၞာဲ မလ္ၚတ် မဆေင် ကုစိတ္တဗေဒတုဲ ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် လညာတ်တဳအဝ်ရဳ မဆေင်ကဵု စိတ္တဗေဒရ။ စိတ္တဗေဒ နဒဒှ် ကွတ်ပညာ (profession) မွဲဂှ် စတမ်နူ တၠပညာမဆေင်ကဵု ကတေင်အာရီု သဳမုန် ဖရေဒ် (Sigmund Freud) ညးမဒှ် ဂကူဂျူ ဍုင်ဂျာမနဳမွဲရ။ ညးဂှ် ဒှ်တၠပညာမလွဳယဲ မဆေင်ကဵု ကတေင်အာရီုမွဲတုဲ နူကဵု မလွဳမၞိဟ်ယဲ ကတေင်ဂြဲဂှ် ကၠောန်ပ ပရေင်စင်ခြင်စိတ္တ (psychoanalysis)တုဲ ဇၞော်မောဝ်တိုန် နဲကဲမလွဳယဲစိုတ် နကဵုမဟီုဓရီုကျာရ။

== ကဏ္ဍမလ္ၚတ် အဓိကဂမၠိုင် ==

=== မဆေင်ကဵုဇဳဝဗေဒ ===
[[File:Simulated Connectivity Damage of Phineas Gage 4 vanHorn PathwaysDamaged.jpg|thumb|right|upright=1.2|False-color representations of [[white matter|cerebral fiber]] pathways affected, per Van Horn et&amp;nbsp;al.{{ran|V|p=3}} ]]
Psychologists generally consider the organism the basis of the mind, and therefore a vitally related area of study. Psychiatrists and neuropsychologists work at the interface of mind and body.&lt;ref&gt;Edwin R. Wallace, IV, &quot;Two 'Mind'–'Body' Models for a Holistic Psychiatry&quot; and &quot;Freud on 'Mind–Body' I: The Psychoneurobiological and 'Instinctualist' Stance; with Implications for Chapter 24, and Two Postscripts&quot;, in Wallace &amp; Gach (eds.), ''History of Psychiatry and Medical Psychology'' (2008).&lt;/ref&gt;
Biological psychology, also known as physiological psychology,&lt;ref name=ThompsonZola /&gt; or [[neuropsychology]] is the study of the biological substrates of behavior and mental processes. Key research topics in this field include [[comparative psychology]], which studies humans in relation to other animals, and perception which involves the physical mechanics of sensation as well as neural and mental processing.&lt;ref&gt;Michela Gallagher &amp; Randy J. Nelson, &quot;Volume Preface&quot;, in Weiner (ed.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Volume 3: ''Biological Psychology''.&lt;/ref&gt; For centuries, a leading question in biological psychology has been whether and how mental functions might be [[Functional specialization (brain)|localized in the brain]]. From [[Phineas Gage]] to [[Henry Molaison|H.M.]] and [[Clive Wearing]], individual people with mental issues traceable to physical damage have inspired new discoveries in this area.&lt;ref name=ThompsonZola&gt;Richard F. Thompson &amp; Stuart M. Zola, &quot;Biological Psychology&quot;, in Weiner (ed.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Volume 1: ''History of Psychology''.&lt;/ref&gt; Modern neuropsychology could be said to originate in the 1870s, when in France [[Paul Broca]] traced production of speech to the left frontal gyrus, thereby also demonstrating hemispheric lateralization of brain function. Soon after, [[Carl Wernicke]] identified a related area necessary for the understanding of speech.&lt;ref&gt;Luria, &quot;The Working Brain&quot; (1973), pp. 20–22.&lt;/ref&gt;

The contemporary field of [[behavioral neuroscience]] focuses on physical causes underpinning behavior. For example, physiological psychologists use animal models, typically rats, to study the neural, genetic, and cellular mechanisms that underlie specific behaviors such as learning and memory and fear responses.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Pinel |first=John |title=Biopsychology |publisher=Prentice Hall |location=New York |year=2010 |isbn=978-0-205-83256-9}}&lt;/ref&gt; Cognitive neuroscientists investigate the neural correlates of psychological processes in humans using neural imaging tools, and neuropsychologists conduct psychological assessments to determine, for instance, specific aspects and extent of cognitive deficit caused by brain damage or disease. The [[biopsychosocial model]] is an integrated perspective toward understanding consciousness, behavior, and social interaction. It assumes that any given behavior or mental process affects and is affected by dynamically interrelated biological, psychological, and social factors.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Richard Frankel |author2=Timothy Quill |author3=Susan McDaniel |title=The Biopsychosocial Approach: Past, Present, Future |publisher=Boydell &amp; Brewer |year=2003 |isbn=978-1-58046-102-3}}&lt;/ref&gt;

[[Evolutionary psychology]] examines cognition and personality traits from an evolutionary perspective. This perspective suggests that psychological adaptations evolved to solve recurrent problems in human ancestral environments. Evolutionary psychology offers complementary explanations for the mostly proximate or developmental explanations developed by other areas of psychology: that is, it focuses mostly on ultimate or &quot;why?&quot; questions, rather than proximate or &quot;how?&quot; questions. &quot;How?&quot; questions are more directly tackled by [[behavioral genetics]] research, which aims to understand how genes and environment impact behavior.&lt;ref name=&quot;Behavior Genetics&quot;&gt;{{Cite book |vauthors= McGue M, Gottesman II | date= 2015| title= Behavior Genetics |journal= The Encyclopedia of Clinical Psychology | doi= 10.1002/9781118625392.wbecp578 | pages=1–11| isbn= 978-1-118-62539-2}}&lt;/ref&gt;

The search for biological origins of psychological phenomena has long involved debates about the importance of race, and especially the relationship between race and intelligence. The idea of white supremacy and indeed the modern concept of race itself arose during the process of world conquest by Europeans.&lt;ref&gt;Guthrie, ''Even the Rat was White'' (1998), Chapter 1: &quot;'The Noble Savage' and Science&quot; (pp. 3–33)&lt;/ref&gt; [[Carl von Linnaeus]]'s four-fold classification of humans classifies Europeans as intelligent and severe, Americans as contented and free, Asians as ritualistic, and Africans as lazy and capricious. Race was also used to justify the construction of socially specific mental disorders such as ''[[drapetomania]]'' and ''[[dysaesthesia aethiopica]]''—the behavior of uncooperative African slaves.&lt;ref&gt;Guthrie, ''Even the Rat was White'' (1998), Chapter 5: &quot;The Psychology of Survival and Education&quot; (pp. 113–134)&lt;/ref&gt; After the creation of experimental psychology, &quot;ethnical psychology&quot; emerged as a subdiscipline, based on the assumption that studying primitive races would provide an important link between animal behavior and the psychology of more evolved humans.&lt;ref&gt;Guthrie, ''Even the Rat was White'' (1998), Chapter 2: &quot;Brass Instruments and Dark Skins&quot; (pp. 34–54)&lt;/ref&gt;


==နိဿဲ==</text>
      <sha1>qz2cob7ovreu37sxrc9r6d006am781f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဥတ္တမရမ္ဘ၊ ကျာ်ဇၞော်အစာအစွောအ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1018</id>
    <revision>
      <id>56706</id>
      <parentid>46822</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T02:42:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>56706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56526" sha1="9p5my1tr47mjtfhb4lxqpqdl7y04zys" xml:space="preserve">'''ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဥတ္တမရမ္ဘ''' (ယၟု ပြာကတ်တဴ '''ကျာ်ဇၞော်အစွောအ်''') ဝွံ ဒှ် အစာကဝိမန် မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင်လိက်ပတ်မန်တုဲ နကုကျာ်ဇၞော် ချူခၞံလဝ် လိက်သီုဖအိုတ် နွံၜိုတ် ၁၃၄ ကၞပ် ဒှ်ရ။ ကျာ်ဇၞော်ဝွံ က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲရးဟံသာဝတဳ ပ္ဍဲ သက္ကရာဇ် ၁၀၆၁၊ ဗွဲကြဴ သၟိင်အဿဘုံမသာရ ညးမပိုင် ကွာန်အခေါန်ထဝ် (လၟုဟ် ဍုင်သောဲကျေန် (ရွှေကျင်မြို့) ရးဗဂေါ) ပ္တန် ဘာမွဲ ပ္ဍဲ ကွာန်အခေါန်ထဝ် (ဗွဲမဂၠိုင် ကော် ကွာန်ဆက်တိတ်)တုဲ ကဵုဒါန် ကုညးရ။ ဟိုတ်မဂွံဒှ် ညးမနွံပိုန် ဘာအစွောအ်တုဲ ယၟုညး ပြာကတ်တဴ ကျာ်ဇၞော်အစွောအ် ရ။ အခိင်သၞာံ ၁၇၃၉ (သက္ကရာဇ် ၁၁၀၂) ဂှ် ဟိုတ်နူ ဍုင်ကွာန် ကတံင်ကတဴတုဲ ကျာ်ဇၞော် ဒးပြံင်အာ ပဒတဴ ပ္ဍဲ [[ထီုဖာဗြ|ဖာဗြ]] ၜိုတ် ၇-၈ ဂိတု။ သၞာံ ၁၇၅၇ (သက္ကရာဇ် ၁၁၁၉) အခိင် ဍုင်မန်ဟံသာဝတဳလီုဂှ် အလဵုဇကု ကျာ်ဇၞော် ဂွံဆဵု ဂွံတီကေတ်လဝ်တုဲ ပရူဍုင်ဟံသာဝတဳလီုဂှ် သက်သဳ နကုလိက် နဘာသာမန်မ္ဂး က္လိဂွံ နူ ညး ဂၠိုင်အိုတ်ရ။ သက္ကရာဇ် ၁၁၃၈ ဂိတုကထိုန် ၈ မၟံက် တ္ၚဲသိုက်ဂှ် ကျာ်ဇၞော် ချူ လိက်ပ္တံပါရမဳ၊ ပ္ဍဲဘာအစွောအ် ကွာန်အခေါန်ထဝ်။ အခိင်ဂှ် ကျာ်ဇၞော် က္လိဂွံ အာယုက် ၜိုတ် ၇၇ သၞာံရ။ 

== ဘဝသၟတ် ==
ကျာ်ဇၞော်အစာ ဥတ္တမရမ္ဘ ဝွံ က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ၜိုတ် သၞာံ ၁၇၀၀ (သက္ကရာဇ် ၁၀၆၁)&lt;ref&gt;{{cite book |last= (ကျာ်ဇၞော်အစွောအ်)|first=ဥတ္တမရမ္ဘ |author-link= |date= |title= နိဂီု လိက်လောကသိဒ္ဓိ |url=|location= |publisher= |page= |isbn=|quote=(…)လိက်ဝွံဆန်ဗ္ဒဟ် ဟီုတွံမွဲတောင်၊ သက္ကရာဇ်ရောင် မွဲတောင်ဟီုအာ၊ သက္ကရာဇ်တၞံ ပ္ဍဲလ္ၚီကၠံၜါ ဂိတုမာ်ဟေင် ပိမံက်သေင်ဟာ၊ တ္ၚဲဗြဴဗတိ ဆန်အာဒိကၠာ၊ လက်ကုံဟွံခြာ ပ္ဍဲအခါဆန်၊ ဒေသဌာန်ကီု ပိုဲဟီုပျးပၠန်၊ ရးဍုင်ဟံသာ လလောင်ပြာသန်၊ ကွာန်အစွောံမာ နာမခုတ်ပ္တန်၊ ခုတ်ယၟုပကာန် တလကွာန်ပၠန်၊ ၜိုပ်ၜါအသဝ် သၟိင်ဓဝ်ခုတ်ပ္တန်၊ သ္ဍိုက်ရတ်ပိကၠာ သဒ္ဓါလောန်သန်၊ သိုင်ဘာမွဲဟေင် ဇရေင်ကွာန်ပၠန်၊ ပ္ဍဲဘာဂှ်ပြဲ လိက်ဝွံအဲဆန်၊ လောကသိဒ္ဓိ ဒမၠိခုတ်ပ္တန်၊ စိုပ်ဒတုဲလိုက် ဒိုက်သိုက်ဟွံခၠန်၊ ဝွံယၟုလိက် တိုင်ပမိက်ဇန်၊ မူဟိုတ်ရောဂး လိက်ဝွံဒးဆန်၊ နူအာဒိပၠန် ဍုင်က္တဴလောန်က္ဍင်၊ ဍိက်သၟိင်ဗၠာဲသၟိင် အနိင်တမၞင်၊ ဟွံမွဲကုဒုဟ် ပဒုဟ်ဇၟာပ်တင်၊ ကတဴကတာန်က္ဍင် ဇၟာပ်တင်အခါ၊ သာ်ဝွံတုန်ဂှ် အာဒိဒှ်ကၠာ၊ ကာလဂှ်ရော ပ္ဍဲဗဂေါမာ၊ နာဲသာအံင်ပ္ညုင် စဍုင်ဟံသာ၊ ဂွံဒှ်မြုဝန် ပိုင်မန်ဗမာ၊ ဟိုတ်စံင်ပၠေင်ညး လုံဍုင်ရးကၠာ၊ သရာံပါပ်အိုတ် ရာန်သကိုတ်သာ၊ မံင်ဟွံပိုင်ပ္ကာန် ဒုင်ဟွံမာန်ကၠာ၊ တုဲက္တဵုဒှ်ဟေင် သပုန်သေင်ဟာ၊ ဒဒှ်ပိုဲကီု ဟီုပၠန်မွဲဝါ၊ ပြံင်တၞဟ်ဟာန် ဌာန်ဖါဗြကၠာ၊ ဟိုတ်သာအံင်ဟေင် ပုန်အာသေင်ဟာ၊ နူဖာဗြဂး ပိုဲဒးပြးအာ၊ လိက်ပတ်အိုဿီု ထောံကၠေံသီုဘာ၊ ပိုဲအာစိုပ်သွံ ကွာန်အစွောံမာ၊ ပ္ဍဲအစွောံဟေင် မံင်တဴသေင်ဟာ၊ သၟိင်ၜိုပ်အသဝ် သိုင်လဝ်ကဵုဘာ၊ ပ္ဍဲဘာဂှ်ပၠန် ပိုဲတန်ဒၟံင်ကၠာ၊ ကောန်ညးအစွောံ ဂၠိုင်တိတ်စွံဘာ၊ ကဵုဗတောန်သၟတ် လိက်ပတ်ဇၟာပ်ရာ၊ လိက်တရေံဂး ထောံအိုတ်သ္အးအာ၊ လိက်ပတ်ဟွံမွဲ ပ္ဍဲဌာန်ဂှ်မာ၊ သိက်အဲပဒး ဂွံပ္ကတ်ကွးဘာ၊ ဂးတုဲအဲပၠန် ဆန်ပ္တိတ်လင်္ကာ၊ အဲဆန်လိက်ဂ္ညိ တၞံအာဒိကၠာ၊ ဝှ်အဲမဒှ် ကာလဂှ်မာ၊ ၜါစှ်ောမွဲဝှ် တိတ်ဒှ်ဟွံခြာ၊ အဲနွံပိုန်ဟေင် အစွောံသေင်ဟာ၊ သွက်ဂွံဗှ်ကၠဟ် ဂွံပ္ဍေန်ပ္ဍဟ်အာ၊ သွက်ဂွံသှ်ဇျာဲ လံလာဲဗွဲသွာ၊ သွက်ကောန်ကွးဘာ တီအာဂတ၊ သၟိက်ကဵုကွးဘာ ပညာစဳခၠ၊ သၟိက်ကဵုညာဏ်သၠဲ နဲပကာရ၊ သၟိက်ကဵုဂွံကၠာ ပညာက္ဍင်ပြ၊ ပညာနွံဟေင် စဳရေင်သဗ္ဗ၊ ပညာနွံသၟတ် လေပ်ကွတ်စဳခၠ(...)။}}&lt;/ref&gt;၊ ထေင်ကေတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗဂေါ။ ဗွဲမဗဗွဲ ကုအဝဲ မံင် ဘာ၊ ပ ထပိုယ်၊ ပ ခမဳတုဲ ဂွံကတ်လ္ၚတ်လဝ် လိက်လောကဳ လောကုတ္တဵုနာနာသာ်ရ။ စပ်် ကုပရူဘဝသၟတ်ညးတုဲ ညး ချူလဝ် ဗီုဏအ်ရ။

&quot;သုတ်ဝိနဲစိ အဘိဓမ္မာ
ဂွံကတ်စွံလဝ် ဓဝ်ဝါသၞာ
ဓဝီုတြဴကၞာတ် ဂွံညာတ်တုဲကၠာ
ကြက်အဒိန်က္ဍဝ် သံင်ဝစ္ဆဝ်ကၠာ
ဂှ်ကွတ်တံဂှ် ဗဒဟ်ဝါသၞာ
ပုတ်ဂၠတ်ပါန်ခဳ စေတဳဂၠိုင်ဝါ
ဓဝ်လေဝ်ဂွံတွံ ပျဟ်စိုတ်လိုက်ဗာ
ဂၠိင်ဝါတုန်သၟတ် ဂွံလ္ၚောတ်ကၠာ
ကွတ်တံသၟတ် လ္ၚောတ်ဂၠိုင်ဝါ
နူအဲသွတ် ဂွံကတ်သုတ်ဒါ
ပိတကတ်စိ သီုပိပြာကာ
ပြကိုဟ်ဗဟဳ ကဒဴပ္ညဳဏာ
ပြကိုဟ်ဗေဒင် စင်ခြင်ချပ်အာ
အဲဂွံကၠောန်ဗ္ဒဟ် ဂၠိုဟ်စမှာဝါ
ကွတ်ဗဳသ္ကဝ်ကၟပ် ပြာသာတ်ဇြပ်ဘာ
ဂၠိုင်ဝါကၠောန်သၟဟ် ဒှ်ဝါသၞာ
လ္ၚောတ်ကျာ်သမတ် ဝိပဿဏာ
လောကဳဗာဟဳ ဇၟာပ်ကွတ်ပ္ညဳဏာ
ဗ္ဒဟ်ဝါသၞာ မြာအိုတ်တုဲရ။&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last= |first= |author-link= |date= |title=Venerable Master Afoh, The Great Mon Poet |url=https://publications.spafajournal.org/index.php/spafapub/catalog/view/7/8/26-1 |location=Thailand |publisher=SEAMEO Regional Centre for Archaeology and Fine Arts |page=28 |isbn=978-616-7961-04-0 }}{{Dead link|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ရးမန် သီုပိဂှ် နွံသၟဝ် သၟိင်ဗၟာအင်ဝ တၞောဝ်သၟိင်ညောင်ယာမ် (''ညောင်ရမ်းမင်းဆက်'') ရ။

== မနွံပိုန် ဘာအစွောအ် ==
သၟိင်အဿဘုံမသာရ ညး မပိုင် အခေါန်ထဝ် သြိုင်ဘာမွဲ ပ္ဍဲ ကွာန်ဆက်တိတ် (အခေါန်ထဝ်)၊ တုဲ ကဵုဒါန် ကုခမဳဥတ္တမရမ္ဘ။ ဘာဂှ် ညး ကော်စ ဘာအစွောအ် (လဆောဝ်ချူ သွောအ်/သွောံ)။ ဟိုတ်ဒှ် ညးမနွံပိုန်ဘာဂှ်တုဲ ယၟုညးလေဝ် ပြာကတ်တဴ နကုယၟု ကျာ်ဇၞော်အ္စာအစွောအ် (ဝါ) မနွံပိုန်ဘာအစွောအ် ရ။ ကာလညး မကလိဂွံအာယုက် ၂၅ အခိင်မမံင်ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဘာအစွောအ်ဂှ်ဟေင် ပ္ဍဲ သက္ကရာဇ် ၁၀၈၆ ဂိတုပုဟ် ထပှ်စွေက် တ္ၚဲစန်ဂှ် ညးခၞံ လိက်ဝါရဝေါင်သ မွဲကၞပ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last= (ကျာ်ဇၞော်အစွောအ်)|first=ဥတ္တမရမ္ဘ |author-link= |date= |title=နိဒါန် လိက်ဝါရဝေါင်သ |url=|location= |publisher= |page= |isbn=|quote=(…)လိက်ဝွံဆန်ဗဒှ် တိုင်တွံဂုန်၊ သက္ကရာတ်တုန်ဟီုပ္ဍုဟ်လဝ်သၟဟ်၊ လ္ၚီတုန်ဂှ် ဒစာံစှော်တြဴ (၁၀၈၆) ဂိတုပုဟ်ရောင် ဟွံယောင်သ္ဘဴ ထပှ်စွေက်အဴ ဟီုတဴဟွံမှာ၊ တ္ၚဲစန်သေင်ဟာ ကၠာဟွံပၠိုတ်သၟဟ်၊ ဆန်ကာလဂှ်တုဲအိုတ်သၟဟ်န်၊ မူဂးဒေသ လိက်ဝွံညးဆန်၊ ရးဍုင်ဟံသာ ပြာကတ်လောန်ထောန်၊ ကွာန်ဆက်တိတ်ရ နာမခုတ်ပ္တန်၊ ပ္ဍဲဗ္တီဇာ ဒၟံင်မှာဇန်၊ သြာဲခေါန်ရ မူလကွာန်ပၠန်၊ အဿဘုံမ သာရခုတ်ပ္ညန်၊ တၠညးကၠာ ဒုင်ယၟုပၠန်၊ ပိုင်အခေါန်ထဝ် အံသဝ်က္ဍင်သန်၊ သြိုင်ဘာမွဲဟေင် ဇရေင်ဂှ်ပၠန်၊ ပ္ဍဲဘာဂှ်သၟး လိက်ဝွံညးဆန်၊ ဝါရဝေါင်သ နာမခုတ်ပ္ညန်၊ နွံပိုန်ဘာအသွောံ ဆန်စွံလဝ်ပၠန်၊ မူပၟိက်သၟး လိက်ဝွံညးဆန်၊ နူကၠာတေံပၠန် ညးဆန်မွဲဝါ၊ ပိုန်ဗျန်မူလ ယတိယောင်ယာ၊ ဒကုတ်ဖလှုတ် ဇၟောဝ်သ္ဂုတ်ကၠာ၊ ဟွံဍာံပြညိ ဂၠိုင်မြိပတ်အာ၊ သၟိက်သ္တပ်ညိတၟိမွဲဝါ၊ ဟိုတ်ဂှ်တုဲမှာ ဆန်လဝ်ကၠာရောင်။ (…)}}&lt;/ref&gt; ကွာန်ဆက်တိတ် ဟီုဂှ် ဒှ် ကွာန်မဗဒှ်တၟိ၊ ကွာန်ဏအ်ဂှ် ယၟု ဗတ်မန်မ္ဂး ညးခုတ်ခဴလဝ် ကွာန်အခေါန်ထဝ်၊ ဗတ်ဗၟာမ္ဂး ညးကော်စ သောဲကျေင် (ရွှေကျင်) နွံ ပ္ဍဲ ရးဗဂေါ ရ။&lt;ref name=acof3&gt;{{cite book |last=(ကျာ်ဇၞော်အစွောအ်) |first=ဥတ္တမရမ္ဘ |author-link= |date= |title=နိဒါန် လိက်ပ္တံပါရမဳ |url=https://www.mlpo.org/%e1%80%9c%e1%80%ad%e1%80%80%e1%80%ba%e1%80%87%e1%81%9f%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%9c%e1%80%80%e1%82%85%e1%80%ac%e1%80%99%e1%80%94%e1%80%ba%e1%80%90%e1%80%bc%e1%80%b1%e1%80%b6%e1%80%82%e1%80%99%e1%81%a0/ |location= |publisher= |page= |isbn= |quote=(…)လိက်ဝွံဆန်ဗ္ဒဟ်၊ တိုင်တဝှ်ဂုန်၊ သက္ကရာဇ်တုန်၊ ဟီုပ္ဍုန်သၟတ်သ္ဍာံ၊ လ္ၚီကၠံတုန်ဂှ်၊ ပိစှ်ောဒစာံ၊ ကထိုန်ဟီုလံက်၊ ဗွဲမံက်ဒစာံ၊ တ္ၚဲသိုက်ပြဲဗာံ၊ သၟတ်သ္ဍာံဗိုန်က္ညန်။ ကာလဂှ်ယး၊ လိက်ဝွံ ညးဆန်။ မူဒၞာဲဌာနဒေသဒတန်၊ လိက်ဝွံတန်ပၠန်၊ ညးမဆန်လဝ်၊ ဟံသာဝတဳ မြုကျာ်သြဳထဝ်၊ ရးဟံသာတၞံ၊ ကွာန်ပအံသဝ်၊ ကွာန်ဆက်တိတ်ရ၊ နာမခုတ်လဝ်၊ ကွာန်အခေါန်ထဝ် ခုတ်လဝ်ဗတ်မန်၊ ဗတ်ဗမာဟေင် သောဲကျေင်ခုတ်ပ္တန်၊ (…) }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231219073942/https://www.mlpo.org/%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%87%E1%81%9F%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%80%E1%82%85%E1%80%AC%E1%80%99%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%BC%E1%80%B1%E1%80%B6%E1%80%82%E1%80%99%E1%81%A0/ |date=2023-12-19 }}&lt;/ref&gt;

== ဍုင်ကွာန်ကတံင်ကတဴ ==
သၞာံ ၁၇၃၉ (သက္ကရာဇ် ၁၁၀၂) ဂှ် ဂလာမဏိပူရ် (''ကသည်း'')တအ် ကၠုင်ဗတိုက် ဍုင်အင်ဝတုဲ သီဂွံအာ ရးသေတ်ကာင် (စစ်ကိုင်းတိုင်)။ မြုဝေါန်ဗၟာ မစဍုင်ဗဂေါ နာဲသာအံင် (''ငသာအောင်'') ဂွံတီကေတ် ပရူဂှ်တုဲ ညး လလောင်တြး ဍုင်ဗၠးၜး ပ္ဍဲ ဗဂေါ၊&lt;ref name=kyi&gt;{{cite book |last=အုန်းကြည် |first=ဒေါ် |date=၂၀၁၀ |title=အလောင်းမင်းတရား |trans-title= |url= |language=Burmese |location=Yangon |publisher=ဦးတင်အောင်စိုး|page= 12 |isbn=}}&lt;/ref&gt; သက္ကရာဇ် ၁၁၀၂ ဂိတုဇှ်ေ ဗပေင် တ္ၚဲဗြဴဗတိဂှ် ညး ဂစိုတ်ထောအ် စာရေဂဳ စက္ကာဲ နာဲထံင်တအ်တုဲ ပ သၟိင်ဨကရာဇ် ပ္ဍဲဗဂေါရ။&lt;ref name=acof&gt;{{cite book |last=အစွောအ် |first=ကျာ်ဇၞော်|date=ကလေင်ပ္တိတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၀ |title=ရာဇာဝံသသံခိပ်|trans-title= |url= |language=Mon |location= |publisher=ကမ္မတဳဓမံက်ပ္တိုနပရေင်ကောန်ဂကူမန်|page= ၃၈ |isbn=}}&lt;/ref&gt; သၟိင်သာအံင် ဒှ် သၟိင်တုဲ ဗလးဏာ သရာဲပၞာန်မန်တအ် ကဵုအာဗတိုက် သြေင်။ ဆဂး သရာဲပၞာန်မန်တအ်ဂှ် စိုပ်သြေင်တုဲ ဟွံဗတိုက်၊ စၞးဂှ် ဒက်မိတ် ကုသြေင်တုဲ က္လေင်ပၠန် ကုသၟိင်သာအံင်။&lt;ref name=kyi/&gt; သၟိင်သာအံင် ဂွံဒှ် သၟိင် မွဲဂိတုလပါ် ပ္ဍဲ ဂိတုဒဂိုန် မွဲမၟံက် တ္ၚဲအဒိုတ်ဂှ် မန်တအ် ဂစိုတ်ထောအ် သၟိင်သာအံင်ရ။&lt;ref name=acof/&gt; ပရူ နာဲသာအံင် မလလောင်တြးဗၠးၜးဂှ် မြုဝေါန်ဗၟာဂမၠိုင် မနွံ ပ္ဍဲ ပြန်၊ ဓနုဖြူ၊ ဟင်္သာတ သီုဖအိုတ် ပ္ကောံဂွံ မြုဝေါန်ဗၟာ ၉ ကၠုင်ဗတိုက် ဗဂေါရ။ ပၞာန် ၉ ဍုင်ဂှ် ဗိုင်လဝ် မ္ၚးဍုင်ဗဂေါ၊ တုဲပၠန် နကုသၟိင်ဗၟာအင်ဝ မဟာဓမ္မရာဇာဓိပတိ လေဝ် ဗလးနင် အမူဒေအ်ဇကု (''မင်းရဲကျော်ခေါင်'') ကေုာံ ကောန်ပၞာန် ၅၀၀၀ ဂှ်လေဝ် စိုပ်ကၠုင်ပၠန်တုဲ နကုမန်တအ် ပ္အပ်ကဵု ကောန်ဇာတ် သၟိင်သာအံင် ကုမင်ရာဲကျဝ်ခေါင်တုဲ ဒုင်သစ္စာ ကု မင်ရာဲကျဝ်ခေါင် ရ။&lt;ref name=kyi/&gt; မင်ရာဲကျဝ်ခေါင် ပ္အပ် ဍုင်ဗဂေါ ကုမြုဝန်သြေင် မင်ရာဲအံင်နိင်တုဲ ကလေင်စဴအာ အင်ဝပၠန်ရ။&lt;ref name=kyi/&gt; မင်ရာဲအံင်နိင်ဂှ် ပဂွံ သၟိင် ပန်ဂိတု ၂၀ တ္ၚဲ၊ ဂိတုမြေက္ကသဵု ၁၁ မၟံက် တ္ၚဲအင္ၚာဂှ် မန် ကု သေံကောဲ ပံင်ကောံတုဲ ဂစိုတ်ထောအ်ပၠန်ရ။ ဗွဲကြဴ သၟိင်သေံကောဲ ဂွံယၟု သၟိင်ဓဝ်ဗုဒ္ဓကေသဳ ဂွံဒှ် ဨကရာဇ်ဍုင်ဗဂေါရ။&lt;ref name=acof/&gt; 

ပ္ဍဲအခိင် ဍုင်ကွာန် မကတံင်ကတဴဒၟံင်ဂှ် ကျာ်ဇၞော် ကေုာံ ကောန်ဍုင်ကွာန်လ္ၚဵု ဒးပြံင်အာမံင် ပ္ဍဲ ကွာန်ဖာဗြ။ နူ ဖာဗြဂှ်  ကာလဍုင်ကွာန် က္လေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်ပၠန်ဂှ် ညး က္လေင်စဴကၠုင် ပ္ဍဲ ဘာညးတြေံ ဘာအစွောအ်ဂှ်ရ။ ကာလမကလေင်စဴစိုပ်ဘာတုဲ သွက်ဂွံဗတောန်ကွးဂမၠိုင် လိက်လောကသိဒ္ဓိ မူတြေံဂှ် ဂၠာဲဟွံဂွံတုဲ သက္ကရာဇ် ၁၁၀၂ ဂှ်ဟေင် ဂိတုမာ် ပိ မၟံက် တ္ၚဲဗြဴဗတိဂှ် လိက်ဂှ် ညး ကလေင်ခၞံတၟိပၠန်ရ။&lt;ref name=acof1&gt;{{cite book |last=ကျာ်ဇၞော်အစာအစွောအ် |first=|date= |title=လိက်လောကသိဒ္ဓိ|trans-title= |url= |language=Mon |location= |publisher=|page= |isbn=}}&lt;/ref&gt; 

ရံင်ကုဗီုညးမချူလဝ် ပ္ဍဲ လိက်လောကသိဒ္ဓိ ဂှ်မ္ဂး ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၁၀၂ ပ္ဍဲ ဗဂေါဂှ် ဍုင်ကွာန်ကတံင်ကတဴတုဲ ညး ပြံင်အာမံင် ဖာဗြ၊ အခိင်ဂှ် သၟိင်ၜိုပ် သြိုင်ဘာမွဲ ပ္ဍဲ ကွာန်အစွောအ်တုဲ ညး အာပဒတဴ ပ္ဍဲကွာန်အစွောအ်။ အခိင်ဂှ် ညးကလိဂွံ ၂၁ ဝှ်။&lt;ref name=acof1/&gt;

== ဟံသာဝတဳလီု ==
ကျာ်ဇၞော် က္လေင်စိုပ် ဘာတုဲ ပွိုင် ၁၇ သၞာံ ဆက်ခၞံအာ ပြကိုဟ် ဗ္တောန်အာ ကွးဂမၠိုင်တုဲ စိုပ်သၞာံ ၁၇၅၇ (သက္ကရာဇ် ၁၁၁၉) ပၞာန်ဗၟာအံင်ဇဲယျ လုပ်ပလီု ဍုင်ဟံင်သာဝတဳဂှ် အတိုင် ညးမချူလဝ် ပ္ဍဲလိက် ရာဇာဝံသသံခိပ် ဂှ်မ္ဂး &quot;ကာလဂှ် အိုတ်ဂမှဳဍုင်ရး မတဴမ္ၚးဍုင်တေံဂှ် ကၠုင်ကောံ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗဂေါဝွံ သီုဖအိုတ်တုဲ ဗၞတ်ပိလ္ၚီပြင်ရ။ သၟီဗမာ ဂွံ ဍုင်ဗဂေါတုဲ ဂစိုတ်ကၠေံ ဂမှဳဖအိုတ်ရ။ ဆ ဂမှဳ မတဴဇိုင်ဂၞိင် ဗၟံက်ဍုင်သတိုင် ဗာန်ဆက်တိတ်ဂှ် ဒဴကၠောံအာ မတ်တၟတုဲ လောပ်အာ ဍုင်သေံလဗုန်ဇင်မှာဲတေံဂှ် မဂွံဗၠးဂစိုတ်ရ။&quot;&lt;ref name=acof2&gt;{{cite book |last=ကျာ်ဇၞော်အစာအစွောအ် |first=|date=ကလေင်ပ္တိတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၀ |title=ရာဇာဝံသသံခိပ်|trans-title= |url= |language=Mon |location= |publisher=ကမ္မတဳဓမံက်ပ္တိုနပရေင်ကောန်ဂကူမန်|page= ၃၉ |isbn=}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကာလဂှ် ကျာ်ဇၞော် နွံ ပ္ဍဲ ဘာအစွောအ် ကွာန်ဆက်တိတ်ဂှ်တုဲ ဂွံဗၠးဂစိုတ်ဂှ် ပြာကတ်ဒၟံင်ရ။ ကွာန်ဆက်တိတ် (ကွာန်အခေါန်ထဝ်)ဝွံ နွံဗၟံက် ၜဳဗတာင် (သတိုင်) နူ လိက်ဏအ် ပိုယ် ဂွံတီကေတ်ရ။

သက္ကရာဇ် ၁၁၃၈ ဂိတုကထိုန် ၈ မၟံက် တ္ၚဲသိုက်ဂှ် ကျာ်ဇၞော် ချူ လိက်ပ္တံပါရမဳ။ အခိင်ဂှ် ကျာ်ဇၞော် ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲ ဘာအစွောအ်၊ ကွာန်အခေါန်ထဝ်ဖိုဟ်ရ။&lt;ref name=acof3/&gt; ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ကျာ်ဇၞော် က္လိဂွံ အာယုက် ၇၇ သၞာံဒှ်ရ။

== ကဝိ ==
ကျာ်ဇၞော်ဝွံ ဒှ် ညးမစိုန်သကီု ပ္ဍဲ လိက်မန် လိက်ပါဠိရ။ လိက်တြေံတအ်ဂှ် ဝါကျယောင်ယာကၠုင်မ္ဂး ညး ကလေင်ဇန်တၟိကီု၊ လိက်မစပ် ကုပိဋကတ်ပိ နူပါဠိဂှ် ညး စၠောအ် နဘာသာမန် နလင်္ကာ ကော်ဂး လိက် လေဝ်ကီု နအရေဝ်ပလးလေဝ်ကီုရ။ ဥပမာ ဇာတ် ၅၅၀ ဂှ် နအရေဝ်ဗလး ကော်ဂး သၠပတ်။ လိက်မစပ် ကုဝင်ဂကူမန်လေဝ် ချူခၞံလဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ စိုပ် သက္ကရာဇ် ၁၁၂၈ ဂိတုမြေက္ကသဵု ၁၂ မၟံက် တ္ၚဲစန်ဂှ် အခိင်ကျာ်ဇၞော် မကလိဂွံ အယုက် ၆၇ ဂှ် ကျာ်ဇၞော် ခၞံ ပြကိုဟ်ရာဇာဝင် (ရာဇာဝံသသံခိပ်)။ ပ္ဍဲ သက္ကရာဇ် ၁၁၃၀ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် ၅ စွေက်ဂှ် ကျာ်ဇၞော် ခၞံ လိက်နယသၟတ်ဒြဳ။ လိက်ညးလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဒးဒုင်ကၠေအ်အာကီု၊ လီုအာကီုတုဲ ဗွဲကြဴ လိက်တအ်ဂှ် တြေံအာကီုတုဲ အစာတၟိတအ် ကလေင်ဇန်တၟိလေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ။ အတိုင်လိက် Venerable Master Afoh, The Great Mon Poet (2019) မ္ဂး ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ညးတအ် ပ္ကောံဂွံလဝ် လိက်ကျာ်ဇၞော်အစွောအ် သီုဖအိုတ် နွံ ၁၃၄ ကၞပ်ရ။

== တင်ဂၞင်ဂမၠိုင် ==
သၟဝ်ဝွံ ဒှ် လိက်ကျာ်ဇၞော်အစာ မခၞံလဝ် (ဝါ) လိက်ကျာ်ဇၞော် မကလေင်ဗဟဵုလဝ်တုဲ ဗၟံက်လဝ် ယၟုညး ၜိုတ်ဂၠာဲဆဵုကေတ်ရ။

'''လိက်လောကသိဒ္ဓိ ၁၁၀၂ '''
လိက်ဝွံဆန်ဗ္ဒဟ် ဟီုတွံမွဲတောင်၊ သက္ကရာဇ်ရောင် မွဲတောင်ဟီုအာ၊ သက္ကရာဇ်တၞံ ပ္ဍဲလ္ၚီကၠံၜါ ဂိတုမာ်ဟေင် ပိမံက်သေင်ဟာ၊ တ္ၚဲဗြဴဗတိ ဆန်အာဒိကၠာ၊ လက်ကုံဟွံခြာ ပ္ဍဲအခါဆန်၊ ဒေသဌာန်ကီု ပိုဲဟီုပျးပၠန်၊ ရးဍုင်ဟံသာ လလောင်ပြာသန်၊ ကွာန်အစွောံမာ နာမခုတ်ပ္တန်၊ ခုတ်ယၟုပကာန် တလကွာန်ပၠန်၊ ၜိုပ်ၜါအသဝ် သၟိင်ဓဝ်ခုတ်ပ္တန်၊ သ္ဍိုက်ရတ်ပိကၠာ သဒ္ဓါလောန်သန်၊ သိုင်ဘာမွဲဟေင် ဇရေင်ကွာန်ပၠန်၊ ပ္ဍဲဘာဂှ်ပြဲ လိက်ဝွံအဲဆန်၊ လောကသိဒ္ဓိ ဒမၠိခုတ်ပ္တန်၊ စိုပ်ဒတုဲလိုက် ဒိုက်သိုက်ဟွံခၠန်၊ ဝွံယၟုလိက် တိုင်ပမိက်ဇန်၊ မူဟိုတ်ရောဂး လိက်ဝွံဒးဆန်၊ နူအာဒိပၠန် ဍုင်က္တဴလောန်က္ဍင်၊ ဍိက်သၟိင်ဗၠာဲသၟိင် အနိင်တမၞင်၊ ဟွံမွဲကုဒုဟ် ပဒုဟ်ဇၟာပ်တင်၊ ကတဴကတာန်က္ဍင် ဇၟာပ်တင်အခါ၊ သာ်ဝွံတုန်ဂှ် အာဒိဒှ်ကၠာ၊ ကာလဂှ်ရော ပ္ဍဲဗဂေါမာ၊ နာဲသာအံင်ပ္ညုင် စဍုင်ဟံသာ၊ ဂွံဒှ်မြုဝန် ပိုင်မန်ဗမာ၊ ဟိုတ်စံင်ပၠေင်ညး လုံဍုင်ရးကၠာ၊ သရာံပါပ်အိုတ် ရာန်သကိုတ်သာ၊ မံင်ဟွံပိုင်ပ္ကာန် ဒုင်ဟွံမာန်ကၠာ၊ တုဲက္တဵုဒှ်ဟေင် သပုန်သေင်ဟာ၊ ဒဒှ်ပိုဲကီု ဟီုပၠန်မွဲဝါ၊ ပြံင်တၞဟ်ဟာန် ဌာန်ဖါဗြကၠာ၊ ဟိုတ်သာအံင်ဟေင် ပုန်အာသေင်ဟာ၊ နူဖာဗြဂး ပိုဲဒးပြးအာ၊ လိက်ပတ်အိုဿီု ထောံကၠေံသီုဘာ၊ ပိုဲအာစိုပ်သွံ ကွာန်အစွောံမာ၊ ပ္ဍဲအစွောံဟေင် မံင်တဴသေင်ဟာ၊ သၟိင်ၜိုပ်အသဝ် သိုင်လဝ်ကဵုဘာ၊ ပ္ဍဲဘာဂှ်ပၠန် ပိုဲတန်ဒၟံင်ကၠာ၊ ကောန်ညးအစွောံ ဂၠိုင်တိတ်စွံဘာ၊ ကဵုဗတောန်သၟတ် လိက်ပတ်ဇၟာပ်ရာ၊ လိက်တရေံဂး ထောံအိုတ်သ္အးအာ၊ လိက်ပတ်ဟွံမွဲ ပ္ဍဲဌာန်ဂှ်မာ၊ သိက်အဲပဒး ဂွံပ္ကတ်ကွးဘာ၊ ဂးတုဲအဲပၠန် ဆန်ပ္တိတ်လင်္ကာ၊ အဲဆန်လိက်ဂ္ညိ တၞံအာဒိကၠာ၊ ဝှ်အဲမဒှ် ကာလဂှ်မာ၊ ၜါစှ်ောမွဲဝှ် တိတ်ဒှ်ဟွံခြာ၊ အဲနွံပိုန်ဟေင် အစွောံသေင်ဟာ၊ သွက်ဂွံဗှ်ကၠဟ် ဂွံပ္ဍေန်ပ္ဍဟ်အာ၊ သွက်ဂွံသှ်ဇျာဲ လံလာဲဗွဲသွာ၊ သွက်ကောန်ကွးဘာ တီအာဂတ၊ သၟိက်ကဵုကွးဘာ ပညာစဳခၠ၊ သၟိက်ကဵုညာဏ်သၠဲ နဲပကာရ၊ သၟိက်ကဵုဂွံကၠာ ပညာက္ဍင်ပြ၊ ပညာနွံဟေင် စဳရေင်သဗ္ဗ၊ ပညာနွံသၟတ် လေပ်ကွတ်စဳခၠ(...)။


'''လိက်ဝါရဝေါင်သ ၁၀၈၆'''&lt;br&gt;

လိက်ဝွံကျာ်ဇၞော်အစွောအ် ခၞံလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၀၈၆ ပ္ဍဲကွာန်ဆက်တိတ်ဂှ်တုဲ ဗွဲကြဴမၞိဟ်မွဲ ကလေင်ဇန်လဝ်တၟိပၠန်ရ။&lt;br&gt;


(…)လိက်ဝွံဆန်ဗဒှ် တိုင်တွံဂုန်၊ သက္ကရာတ်တုန်ဟီုပ္ဍုဟ်လဝ်သၟဟ်၊ လ္ၚီတုန်ဂှ် ဒစာံစှော်တြဴ (၁၀၈၆) ဂိတုပုဟ်ရောင် ဟွံယောင်သ္ဘဴ ထပှ်စွေက်အဴ ဟီုတဴဟွံမှာ၊ တ္ၚဲစန်သေင်ဟာ ကၠာဟွံပၠိုတ်သၟဟ်၊ ဆန်ကာလဂှ်တုဲအိုတ်သၟဟ်န်၊ မူဂးဒေသ လိက်ဝွံညးဆန်၊ ရးဍုင်ဟံသာ ပြာကတ်လောန်ထောန်၊ ကွာန်ဆက်တိတ်ရ နာမခုတ်ပ္တန်၊ ပ္ဍဲဗ္တီဇာ ဒၟံင်မှာဇန်၊ သြာဲခေါန်ရ မူလကွာန်ပၠန်၊ အဿဘုံမ သာရခုတ်ပ္ညန်၊ တၠညးကၠာ ဒုင်ယၟုပၠန်၊ ပိုင်အခေါန်ထဝ် အံသဝ်က္ဍင်သန်၊ သြိုင်ဘာမွဲဟေင် ဇရေင်ဂှ်ပၠန်၊ ပ္ဍဲဘာဂှ်သၟး လိက်ဝွံညးဆန်၊ ဝါရဝေါင်သ နာမခုတ်ပ္ညန်၊ နွံပိုန်ဘာအသွောံ ဆန်စွံလဝ်ပၠန်၊ မူပၟိက်သၟး လိက်ဝွံညးဆန်၊ နူကၠာတေံပၠန် ညးဆန်မွဲဝါ၊ ပိုန်ဗျန်မူလ ယတိယောင်ယာ၊ ဒကုတ်ဖလှုတ် ဇၟောဝ်သ္ဂုတ်ကၠာ၊ ဟွံဍာံပြညိ ဂၠိုင်မြိပတ်အာ၊ သၟိက်သ္တပ်ညိတၟိမွဲဝါ၊ ဟိုတ်ဂှ်တုဲမှာ ဆန်လဝ်ကၠာရောင်။ (…)&lt;br&gt;


'''ရာဇာဝံသသံခိပ်၊ ၁၁၂၈'''&lt;br&gt;

(…)  ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၁၂၈ ဂှ် ဂိတုမြေဂ္ဂသဵု၊ ၁၂ မၟံက်၊ တ္ၚဲ ၁ဂှ်၊ ပြကိုဟ်ရာဇာဝင် မဒှ်တၞောဝ်ဒတောဝ်သၟီ အဆက်ဆက်တေံဂှ် တၞံနဒတုဲမြမောဝ်မှာဇန်တံညးဂမၠိုင် ဗွဲကမၞန်ဟေင် အဲနွံပိုန်ဘာအစွောံ စဳရေင်လဝ်တုဲတုဲ။&lt;br&gt;


'''လိက်သၠပတ်ပေါရဏံပေါရဒါံ၊'''&lt;br&gt;

(နွံပိုန်အစွောံ ဖျေန်ဒလိုအ်လိုက်ဗါ၊ (…)&lt;br&gt;


'''လိက်နယသၟတ်ဒြဳ၊ ၁၁၃၀။'''&lt;br&gt;

လိက်ဝွံကျာ်ဇၞော်အစာ ခၞံလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၁၃၀ ဂှ်တုဲ ညးမွဲမွဲ ကလေင်ခၞံတၟိလဝ်။&lt;br&gt;

(…) ကဝိမစိုန်ဒှ်တဝ်စရှ်ဂၠိုင်ကျာ်သြဳ အသွောံဝိဟာရ ထာဏမှာ(သောဂဳ၊ ဘိက္ခုဂကောံသင် လ္တူသ္ဒင်ဂြဳ၊ ဆန်လဝ်လိက်နာမ နဲယျသၟုဂြဳ၊ နဲဗီုမှာသၟိတ် ဗတ်မန်တိတ်ဟီုပညဳ၊ ပိုတ်ဗျန်ဝက်ကျတုန် နဲဗီုသုန္ဓရဳ၊ ဂလာန်မဒှ်ကြက် နဲဗီုအိန်တက္ခဳ၊ ရုန်တွိုန်လောကဳဂၠာဲပ္ညဳနဲအခဝ်၊ ဂိုန်တၞက်လင်္ကာဆန် ဟီုဖျေန်ဇမန်လဝ်၊ သတ်ဇန်တိက္ခညာန်နဳ ဒါန်ဒှ်အသဝ်ရး၊ ဟံသာဝတဳမြုဍုင်ကျာ်သြဳထဝ်၊ ဟီုဖျေန်ဇမန်လဝ် ညံင်ထဝ်နာဲရဳကာ၊ တၞံသက္ကရာတ်ဂှ် လ္ၚဳကၠံပိစှော်ကၠာ (၁၁၃၀)၊ ပ္ဍဲဖဝ်ရဂိုန်တန် မသုန်စွေက်မြာ၊ သိုက်ကြပၠိုတ်လောန်ညိ နာဍဳပိဟွံခြာ၊ ပါတ်ဇပင်ဇလံဒၟံင်ပၠန် ဂးပန်ဗိဇ္ဇနာ၊ ပိပြာန်အဒဝ်ကၞာတ် ဟောရာတ်ပသမာ၊ တြိယင်စန္ဒခုတ် နဝင်ဗုဒ္ဓဝါ၊ ဒွါဒသသိုကြ္ကကြဳသင်အဒိတ်တျာ၊ ဆတ္တတြဳသင် စန်သတ္တပ္ညန်ဗုဒ္ဓါ၊ သုရပိုတ်ဗုဒ္ဓဂြဟပိုတ်ဗုဒ္ဓါ၊ ဒိတှဳပန်ပြဲ ဂ္ညိဟတှိနက္ခတ္တာ၊ စန္ဒကောံလက်သၟဟ် လက်တူဒှ်အခါ၊ ဇၟန်ရုပ်အခဝ် ပ္တိုန်လဝ်ပ္ဍဲရိုတ္တာ။ (…)&lt;br&gt;


'''သၠပတ်အဓာန်မသုန်ရောင်'''&lt;br&gt;

(…) အဲနွံပိုန် ဘာအစွောံ သၟိက်ဂွံစိုပ်ဍုင်ဇၞော်နီဗာန်၊ လၟေင်တဝှ်ဂလာန်အကြီုမေတ္တဲယသုတ် မကတဵုဒှ်ဂတဂှ်၊ တၞံနသ္ကဵုဒှ် ဒတုဲမြမဝ် ဇန်တအ်မတဴပ္ဍဲသံသာ လၟေင်အဓာန်မသုန်ဂှ် အဲပ္ညီပ္ညပ်ဇန် သတုပ်လဝ်ကၠာတုဲ၊ ဗွဲကြဴဟေင် အဲစီရေင်ပ္ညီပ္ညပ်လဝ် သွက်ကောန်ဂကူတံညးဂမၠိုင်ညိအဴ။ (…)&lt;br&gt;


'''သ္ကေံဇာတ်ဝိဓူရ နဝဇာတ်'''&lt;br&gt;

(…) အဲနွံပိုန်ဘာအစွောံ၊ ဝေင်ထောံကၠေံဓဝ်လၞုဟ်၊ ဂိုင်ပ္ၚုဟ်လဝ်ဓဝ်သဒ္ဓါ၊ မေတ္တာ ကရုဏာပ္ဍဲဇန် ကောန်ဂကူတၠဝါသၞာတံညးဂမၠိုင် မၞံုပၟိက်ကုဒတုဲမြမောဝ် သၟိက်ဂွံပ္တန်လဝ်သာသၞာ ဒလောံဗ္တောန်ကျာ်တြဲဂှ်ဒှ်တုဲ၊ သ္ကေံသုတ်ဇာတ်ဝိဓူရပဏ္ဍိတ ဗွဲကမၞန်ဂှ် ကြက်အဲစဳရေင် ပ္ညဳပ္ညပ်သ္တပ်လဝ်ညိအဴ။ ။(…)&lt;br&gt;


'''မင်္ဂလသုတ်'''&lt;br&gt;

(…)  အဟံ၊ ယင်အဲ၊ နမာမိ၊ ပ္ဍံလ္ၚောဝ်ရအဴ၊ တံပရိတ္တံ၊ န်ကျာ်ဓဝ်သင်မစိုန်ဒှ်တဴပမင်ပမွဲနူရတ်ဂမိုင်ဂှ်၊ ဝန္ဒေတွာ၊ အဲလ္ၚောဝ်ကၠာတုဲ၊ မင်္ဂလသုတ်တပကာဏံ၊ န်ပြကိုဟ်င်္မဂလသုတ်မပျးကဵုမ္ၚဵုဗွဲကမၞန်ဂှ်၊ တိဏၞဝိဟာရဘောကဟံ၊ ယင်နွံပိုန်ဘာအစွောံဂှ်၊ ကရိဿာမိ၊ ပြာပ်အဲစဳရေင်လဝ်ညိအဴ။&lt;br&gt;


'''သၠပတ်မေတ္တယျသုတ်'''&lt;br&gt;

(…) အဲနွံပိုန်ဘာအစွောံ သၟိက်ဂွံစိုပ်ဍုင်ဇၞော်နီဗာန်၊ လၟေင်ထဝှ်ဂလာန်အကြီုမေတ္တဲယသုတ် မက္တဵုဒှ်ဂတဂှ်၊ တၞဟ်နသကဵုဒှ်ဒတုဲမြမောဝ်ဇန်တံ မတဴပ္ဍဲသံသာလေင်အဓာန် ၅ ဂှ်၊ အဲပ္ညီပ္ညပ်ဇန်သတုပ်လဝ်ကၠာတုဲ ဗွဲကြဴဟေင် အဲစီရေင်ပ္ညီပ္ညပ်လဝ် သွက်ကောန်ဂကူတံညးဂမၠိုင်ညိအဴ။  ။ (…)&lt;br&gt;


'''သၠပတ်သဗ္ဗစိတြသာဓာရဏ'''&lt;br&gt;

မူသၠရိုတ်ဝွံ အစာကၞေဟ်မဍောင်ဂဇေင် မကၠုင်ဍုင်သေံဂှ် ကလေင်ကှ်ေလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၅၆ ဂိတုဘတ် ၉ စွေက်။
(…) အဲနွံပိုန်ဘာသွောံတုန်ဂှ် ဟိုတ်ဓဝ်မေတ္တာကရုတ်ဏာ ဗတိုက်စိုတ်ဂှ်ဒှ်တုဲ တၞံနဒတုဲမြမောဝ်မှာဇန်တံညးဂမၠိုင် မတဴပ္ဍဲဍုင်ရးဟံသာဝတဳဂှ်၊ ပြကိုဟ်သဗ္ဗစိတြသာဓာရဏ မသာဓာကဵုစိုတ်ညးအိုဿီုဂှ်၊ အဲစဳရေင်ဗဟဵုပ္ညဳပ္ညပ်ဇန်သ္တပ်လဝ်ညိအဴ။  ။&lt;br&gt;

(…) သက္ကရာတ်လ္ၚီၜါကၠံ၅၆ (၁၂၅၆) ဂိတုဘတ်ဒ္စိတ်စွေက် တ္ၚဲသိုက် ပယျာံပိုန်တ္ၚဲစှ်မွဲနာဍဳ ဇိုင်ကၞေဟ်စိုပ်ဒတုဲရအဴ။ ။ ဖဵုအဲကှ်ေလဝ် အ္ခဝ်ညံဒွာ၊ ဖဵုမက်ပန်ဂှ် ကဵုဒှ်ပၠန်ကၠာ(…) ဂွံစဴရအရဳယျပိုန်၊ တုဲဂွံဒဂိုန်လဗိုန်သဳလှ၊ ဗလဗလ သတ်ဂၠုဇိုင်ကြုင်၊ တီနာဲဇုကၠုင် ၜှ်ဒုင်ၜှ်ဒုင် ပေင်ဂၠုင်နာဲရ။ ဓဝ်သ္တိဂှ် ဟီုတွံတုဲရ။ ဆထေက်ညာန်ပၠန် ဇၟန်ဝက္ကျ၊ ဆန်ဗဒှ်ရနာမအ္ခဝ်၊ ထာန်ဇာတိကၠာ ဒျောဒျာအသဝ်၊ ပ္ၚဟ်စိုတ်ရ ကျာ်တၠဳဓဝ်၊ ကျာ်လ္ဂုင်အဴ ကျာ်မုဟ်တဴသွဝ်၊ ဍတ်သၞာစိ ဣသိယဵုလဝ်၊ တုဲကြင်စိုပ်ပ္ညုင် ဂွံကၠုင်လ္ၚောဝ်၊ ဒယှ်တမ္ညဝ် သွဝ်ဗြီုလလောင်၊ ထမောင်ထမောင် သတ်ဂၠံင်ၜတ်တ်၊ တဗက်ရပ်ဟတ် မတ်ဗက်ဂမဳ သၟဝ်ဏဳထောင်ထောင်၊ ဖဵုကှ်ေလဝ်ရောင် ဍောင်ဓဝ်ကျာ်တြဲ၊ သုတ်သီုဝိနဲ ပ္ဍဲကဵုပလိ၊ ဒဒှ်ကြင်ကၠုင် စိုပ်ဍုင်မန်စိ၊ ဒဒိုက်စိုတ်အဲ ဟွံမွဲသ္တုံဇွိ၊ ဗော်မဂၠးမိ ဝေါင်သကၠော၊ ကၠင်ကၠောန်ဨကော ကၠောဒတောဝ်၊ ကယျောဝ်ကယျောဝ် သတ်လၟဝ်ဂဲါ၊ ဝုတ်တ်ဗၠာဲဗၠာဲ ပဂွံဒိပ်ဒါဲ ဖဴနာဲရုပ်ထဝ်၊ သၠပတ်ဝွံကၠာ မဟာတိက္ခ၊ ဝွံယၟုကၠာ ခုတ်လဝ်နာမ၊ သဗ္ဗစိတြာသာဓာရဏ၊ အဲကှ်ေလဝ်ကၠာ ဘာကံလှာရ၊ ယၟုတုန်ရော ဝေါဟာလောက၊ ထာန်ဒျောဒျာပ္ညုင် ဍုင်သေံနာမ၊ ခုတ်ယၟုရ မဍောင်ဂဇေင်၊ တၞေင်တၞေင် သတ်တရေင်ဗဝ်၊ ညာတ်ဝုတ်တံဂေါဝ် ကျောဝ်ပ္ဍဲဗတင် ဆင်ဗက်ခဍေင်။  ။&lt;br&gt;


'''သၠပတ်သဗ္ဗပမာ'''&lt;br&gt;

(…) နွံပိုန်အစွောံဂှ်တုန် တၞံနဒတုဲမြမောဝ် ညးဍုင်ဟံသာဝတဳတံဂမၠိုင်ကီု တၞံနဂမဳကောန်ဂကူတၠဝါသၞာ မပၟာကုသဵုစိုတ်ထၟိက် မသၟိက်ဂွံတွံဓဝ်ဒလောံဗ္တောန်ကဵုညးကီု၊ အဲပၟာစိုတ် ပ္ဍဲကုသဵု ဟွံသ္ၚေဝ်ကဵုလာဘ မလျုင်လဝ်သဒ္ဓါစေတနာမသၟး သၟိက်ဂွံပြာ်ဇကု သၟိက်ဂွံဏာဗ္စိုပ်ကဵု ကၟိန်ဍုင်ဇၞော်နိဗ္ဗာန်ဂှ်ဒှ်တုဲ သဗ္ဗပမာပိုတ်အ္ခဝ်မမြိပတ်လီုလာ်အာဂှ်ဟေင် အဲကြက်စဳရေင်ဂဟဵုခၞံလဝ်ညိအဴ။ (…)&lt;br&gt;


'''သ္ကေံဨကနိပါတ်'''&lt;br&gt;

(…) အဲနွံပိုန်ဘာအစွောံပၠန်တုန်ဂှ် တၞံနဒတုဲမြမောဝ်ညးဍုင်ရးဟံင်သာဝတဳတံညးဂမၠိုင်။ ဓဝ်ကရုတ်ဏာဗိုင်ဗတိုက်စိုတ်အဲဂှ်ဒှ်တုဲ၊ ကုဂမှဳကောန်ဂကူတလဝါသဏာ မပၟာတဴစိုတ် ပ္ဍဲဓဝ်ကုသဵု၊ မဟွံၚဳကဵုအတုရေလာဘ၊ မလယုင်လဝ်သုဒ္ဓစေတဏာမသၟး၊ သၟိက်ဂွံဟံင်ပြာ်ညးဟံင်ပြာ်ဇကု၊ သၟိက်ဂွံဏာဗစိုပ်ကဵုကၟိန်မြုနိဗ္ဗာန်ဂှ်ဒှ်တုဲ သ္ကေံအဂုင်္တ္တရနိကာဲ မဒှ်တွံဇာတ်၅ကၠံ၅၀ဒေက်ပိဟေင်ဇာတ်ဂှ်ဟေင် အဲစဳရေင်ခနှံဗဒှ်လဝ်ညိအဴ။ ။ (…)&lt;br&gt;


'''လိက်ဓနန်ဇဲယျကုမ္မာ'''&lt;br&gt;

(…) ပညပ်ကျာ်ကီု ဟဆောတ်ဟီုလဝ်၊ ဒှ်ဓမ္မဝတ် ပြေင်ကၞတ်လဝ်၊ ဒှ်ရာဇာဝတ်ကွေတ်သၟီဆက်တဝ်၊ လောကဝတ်က္ဍဝ် ပရေင်ဓဝ်လိုက်၊ တီဝတ်ပိသွံတုဲရောင်ဂွံသိုက်၊ အိုတ်ဇန်ပ္ဍဲလိုက် သၟိက်ကဵုသိုက်တုန်၊ နွံပိုန်ဘာအစွောံ လိက်ဝွံသ္ကောံဆန်၊ လောကဝိနဲယာရသ္ကဲပ္တန်၊ လမေတ်လိုက်ဗာ ဗတ်ဝေါဟာမန်၊ သွက်ဒတုဲဇန် ပ္ဍဲရးမည၊ ပ္ဍဲရးဟံင်သာ ကဵုပါဂတ၊ ကဵုဒှ်မ္ၚဵု ပူဂဵုမန္ဒ၊ ညံင်ဗတဝ်သာဲ သီုတင်လာဲဂျ၊ ဖျုင်လဝ်စိုတ်တၟပ် အိုတ်ဇန်သဗ္ဗ၊ ပိုဲဟီုနင်ရ  ပ္ကီုစိတ္တညိ။  ။

'''လိက်ပါရမဳကာန် ၁၁၃၈'''

(…) လိက်မဟီုပပ္ညန် ပ္ဍဲရးမည၊ ပ္ဍဲရးဒေသ ဟံသာဝတဳ၊ ယၟုလိက်ကၠာပတံပါရမီ၊ ကဝိဆန္ဒ နာမခုတ်ပ္ညဳ၊ ပ္ဍဲဂကောံသင်တူသဒင်ဂြီ၊ အသွောံနာမထာဏဘောဂဳ။ ဆန်လဝ်သက်လက် ဗီုအိန်တက္ခဳ၊ ကဵုဂွံတီရော ဇၟာပ်ဇန်လောကဳ၊ (ပတံ)ပါရမဳ လိက်ခုတ်ပ္ညဳရောင်။ ။&lt;br&gt;

နဳဒါန်လိက်သ္ကဲ ဟီုကၠာမွဲတောင်၊ ဂမှဳမွဲတောင် နွံဂၠောင်ကျာ်သြဳ၊ ခုတ်ယၟုကၠာ ပညာရာသဳ၊ ဍုင်အင်ဝဂွိုင် ထာန်စေတ်ကိုင်ပ္ညဳ၊ ဒၟံင်တဴအနဳ ဒ္ဂေတ်အိန်ရဳပန်၊ ပါရမဳကာန် လိက်ထာန်လစောန်၊ ဗမာတံသၟတ် ပပြာကတ်လောန်၊ လိက်ဗမာသွံ ကၠာဲကၠောံမန်၊ ဝေါဟာမန်ဂး ကဵုစဳပျးအန်၊ အင်ဝစေတ်ကိုင် ကဝိဂၠိုန်သြန်၊ ပျးဟွံဒးကၞာတ် လိက်ဂှ်ဝါတ်သြန်၊ နူစေတ်ကိုင်အိုဝ် ပြင်ကဵုအဲဆန်၊ ကၠုင်စိုပ်အဲပၠန် ရးမန်တွဵု၊ ၚဳဂၠိတ်ဇၟာပ်ဂၠင် အဲချပ်ရံင်အဵု၊ တင်ဒွးနဳဒါန် ဂလာန်ဟိုတ်ဖဵု၊ ဟီုစဟဒး ချပ်တရးတွဵု၊ ကဝိကၠာအဵု တင်ဃဵုဇၞော်ပြဲ၊ ကဝိတမၠာ ဆန်လိက်ကၠာတဲ၊ စဒးပၠေပၠတ် (သွဗင်)ပင်မေတ်ကၠဲ၊ မတ်ဂေတ်လၜဲ စိုတ်ဘင်ဘုဲပၠန်၊ ကြီုပါရမဳ ဂၠာဲဟီုပ္ညဳဆန်၊ လ္ၚဵုဟီုဒး စဳပျးစိုတ်ဇန်၊ လ္ၚိုဝ်ဘင်ဘုဲ ဟွံတီထုဲထ္ၜန်၊ ဆဆိုက်ပါင်ပၠန် ဒၞာဲဂွံဆန်အာ၊ တင်ဒွးနဳဒါန် ဂလာန်ဗမာ၊ ချပ်ကေတ်ဟွံဂွံ ဇၟာပ်စွံဇၟာပ်ရာ၊ ပံင်မေတ်တိုန်ဂၠိုင် ဟီုကြာန်ဂၠိုင်အာ၊ ဟီုအာပ္တိ(င်) ဂေတ်င်ဂၠိုင်ရာ၊ အဲချပ်ဝါတ်ဟေင် လိက်ဂှ်သေင်ဟာ၊ သၠးဟွံမာန် နဳဒါန်ဂၠိုင်ရာ၊ လိက်ဂှ်တုန်ကၠာ သတောံဗမာပၠန်၊ ညံင်ပြေင်တက်ၜဲ ထုဲကြာန်ဂြဲတ္ၜန်၊ ညံင်ပြေင်ပၠိုန်တိ တုပ်ညိလက်သန်၊ ဂၠာဲတင်ဒွာသ္ကဲ ဟွံဂွံမွဲတန်၊ ကျာ်တြဲပ္တံပ္ညဳ ပါရမဳပၠန်၊ ညံင်သာ်မဒး အဲတလဆန်၊ ဆန်လိက်ဂှ် လၟုဟ်ဇၟာပ်တောင်၊ အဲဇၞော်အာရ မောဟဂၠိုင်သန်၊ ဟီုကၠာဝိုတ်ကြဴ ဝိုတ်ပၠန်၊ ထပှ်စှော်ပိ အယုက်ဂ္ညိပ္တန်၊ ပ္ဍဲစိုတ်ဟွံမြဟ် လိက်လၞုဟ်ဆန်၊ ပါရမဳကျာ်လွဳ ဂၠိုင်သင်ပၠန်၊ သၟိက်ကဵုတီအိုတ် တၟံစိုတ်ဇန်၊ ဗှ်ကုသဵုပၠန် တုဲဒးဆန်ရောင်။ (…)

ပ္ဍဲမူတၞဟ်မွဲပၠန်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဗီုဏအ် 

(...) ယၟုလိက်ကၠာ ပ္တံပါရမဳ၊ ကဝိဆန္ဒ၊ နာမခုတ်ပ္ညဳ၊ ပ္ဍဲဂကောံသင် တူသဒင်ဂြဳ၊ အသွောံနာမ၊ ဌာနဘောဂဳ၊ ဆန်လဝ်သက်လက်၊ ဗီုအိန်တက္ခဳ၊ ကဵုဂွံတီရော၊ ဇၟာပ်ဇန်လောကဳ၊ တၞံပါရမဳ၊ လိက်ခုတ်ပ္ညဳရောင်။
လိက်ဝွံဆန်ဗ္ဒဟ်၊ တိုင်တဝှ်ဂုန်၊ သက္ကရာဇ်တုန်၊ ဟီုပ္ဍုန်သၟတ်သ္ဍာံ လ္ၚီကၠံတုန်ဂှ် ပိစှ်ောဒစာံ၊ ကထိုန်ဟီုလံက်၊ ဗွဲမံက်ဒစာံ၊ တ္ၚဲသိုက်ပြဲဗာံ၊ သၟတ်သ္ဍာံဗိုန်က္ညန်၊ ကာလဂှ်ယး၊ လိက်ဝွံညးဆန်၊ မူဒၞာဲဌာန ဒေသဒတန်၊ လိက်ဝွံတန်ပၠန်၊ ညးမဆန်လဝ်၊ ကွာန်အခေါန်ထဝ်၊ ခုတ်လဝ်ဗတ်မန်၊ ဗတ်ဗမာဟေင် သောဲကျေင်ခုတ်ပ္တန်၊ မၞိဟ်ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် သဒ္ဓါသၟဟ်သၟန်၊ သ္ဍိုက်ရတ်ပိလောန်၊ စိုတ်ဟွံစောန်ကၠိ၊ ဍာ်ဇိုင်သင်သၟတ်၊ ပုင်ဝတ်ဒမၠိ၊ တောံပလံင်သၟတ် ဒဵုဌာန်ရတ်ပိ၊ ရိုဟ်တ္ၚဲဟွံဖိုတ်၊ အိုတ်တၟအ်သ္ၚိ၊ ဂယးသဝ်တ္ၚဲ စိုတ်သ္ဇုင်ပြဲဂၠိ။(...) 

'''တြာဲဝိသုဒ္ဓမက်'''

ရံင်ကဵုသက္ကရာဇ် ၁၁၉၂ မ္ဂး အာယုက်ကျာ်ဇၞော်အစွောအ် ဂွံဒှ် ၁၃၁ သၞာံဂှ်ဒှ်ဟွံမာန်တုဲ ခမဳဥတ္တမရမ္ဘ မကှ်ေလိက်ဝွံ ဒှ်ကျာ်ဇၞော်အစွောအ် ဟွံသေင်။&lt;br&gt;

သက္ကရာ်လ္ၚီကၠံထစိတ်စှော်ၜါ (၁၁၉၂) ဂတုစဲထပှ်စွေက် တ္ၚဲဗြဴပတိ ကဵုပိုန်တ္ၚဲလောန် တ္ၚဲစေင်ပန်စဍောန် ဇိုင်ကၞေဟ်စိုပ်ဒတုဲရအဴ၊ အဲနာဲဥတ္တမရမ္ဘ ကှ်ေဗဒှ်လဝ် ဍောင်ဓဝ်ကျာ်တြဲ ညံင်ဗၠဲဇမၞ်၊ သ္တုံရပ်ကၞေ၄်ပၠန် ဇွိသ္ဂန်သလှရိုတ် ပါင်ၜိုတ်အခဝ် ဂ္ဇံဂၠိုင်ဂၞိင်ကွိုင် ရံင်ဂၠံင်မတ်ကင် ဗန်တဲလင်ဇွောဝ် ဝွံရဍောင်ဓဝ် တိုင်ဗွဝ်ရတ် ကဵုဗိုန်စိုတ်ညိ။  ။ 
(သၟဝ်ဂှ် ကဵုသမ္တီမြဴသာ်ဝွံ)
ဟံသာဝတီတိုင်း၌ သိတင်းသုံးနေတော်မူသော ဥတ္တမမည်သော အဝှေါ့ကျောင်းထိုင်ဘုန်းတော်ကြီးက နောင်လာနောက်သားတို့၏အကျိုးငှာ အဘိဓမ္မတ္ထကျမ်းမှ ၎င်းဝိသုဒ္ဓိကျမ်းမှ ၎င်းထုတ်နှုတ်၍ ရေးထားပြုပြင်စီရင်တော်မူသော စာဖြစ်ပါသည်။

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:ကျာ်ဇၞော်အစာအစွောအ်}}
[[Category:ကဏ္ဍအဓိက!]]
[[Category:BEHM]]
[[Category:အတ္ထုပ္ပတ္တိ]]
[[Category:လိက်ပတ်မန်]]</text>
      <sha1>9p5my1tr47mjtfhb4lxqpqdl7y04zys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဟိန္ဒူ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1344</id>
    <revision>
      <id>56685</id>
      <parentid>50552</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T23:19:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 6 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78493" sha1="4omavc4r2rfnu7uhz9up24q33pnk2zb" xml:space="preserve">'''ဟိန္ဒူ''' ဂှ် ဒှ်ဘာသာစၜုဲစၜော် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မရနုက်ကဵုပိရ။ ဘာသာဟိန္ဒူဂှ် ဒှ်ဘာသာ မကၠုင် နူဍုင်အိန္ဒိယ ကေုာံ မနွံကဵု ဓမ္မ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒ္ဂေတ်လၟေတ် မဆေင်ကဵု ဘဝ {{refn|group=note|name=&quot;definition&quot;}}တုဲ မၞိဟ်ပ္ဍဲဒေသ ဆာပ်တိုက် အိန္ဒိယ (Indian subcontinent) ကေုာံ ဍုင်အာရှ အဂၞဲဂမၠိုင် လျိုင်ပတှ်ေဒၟံင်ရ။ ဘာသာဟိန္ဒူဂှ် မဂွံစၟတ်သမ္တီ ဒှ် ဘာသာတြေံအိုတ် ပ္ဍဲကဵုဂၠးတိဝွံ၊{{refn|group=note|See:
* Fowler: &quot;probably the oldest religion in the world&quot; ({{harvnb|Fowler|1997|p=1}})
* Klostermaier: The &quot;oldest living major religion&quot; in the world ({{harvnb|Klostermaier|2007|p=1}})
* Kurien: &quot;There are almost a billion Hindus living on Earth. They practice the world's oldest religion...&quot;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kurien |first=Prema |title= Multiculturalism and American Religion: The Case of Hindu Indian Americans |url=https://archive.org/details/sim_social-forces_2006-12_85_2/page/723 |journal=Social Forces |volume=85 |issue=2 |year=2006 |pages= 723–741 |doi= 10.1353/sof.2007.0015 }}&lt;/ref&gt;
* Bakker: &quot;it [Hinduism] is the oldest religion&quot;.&lt;ref&gt;{{cite journal |first= F.L. |last= Bakker |title= Balinese Hinduism and the Indonesian State: Recent Developments |journal= Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde |year=1997 |volume=Deel 153, 1ste Afl. |issue= 1 |pages= 15–41 |jstor= 27864809|doi= 10.1163/22134379-90003943 }}&lt;/ref&gt;
* Noble: &quot;Hinduism, the world's oldest surviving religion, continues to provide the framework for daily life in much of South Asia.&quot;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Noble |first= Allen |title= South Asian Sacred Places |url=https://archive.org/details/journal-of-cultural-geography_spring-summer-1998_17_2/page/1 |journal= Journal of Cultural Geography |volume=17 |issue=2 |year=1998 |pages=1–3 |doi= 10.1080/08873639809478317 }}&lt;/ref&gt;}} တုဲ ညးမလျိုင်ပတှ်ေ ကေုာံ တၠပညာ ပရေင်ဘာသာတအ်ဟီု ဘာသာဟိန္ဒူဂှ် ဒှ်ဘာသာ''သနာတနဳဓမ္မ (Sanātana Dharma)''၊ မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဒၠောအ်ဗတောန် ထာဝရ (the eternal tradition)&quot;၊ ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဂၠံင်တရဴထာဝရ (eternal way)&quot;၊ လက္ကရဴ တၞောဝ်ဝင်ဘဝ ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။{{sfn|Knott|1998|pp=5, Quote: &quot;Many describe Hinduism as ''sanatana dharma'', the eternal tradition or religion. This refers to the idea that its origins lie beyond human history&quot;}}&lt;ref&gt;{{harvnb|Bowker|2000}}; {{harvnb|Harvey|2001|p=xiii}};&lt;/ref&gt; တၠပညာတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဘာသာဟိန္ဒူဂှ် ဒှ်ဘာသာမွဲ မပံင်ပကောံလဝ် {{refn|group=note|name=Lockard}} ဟွံသေင်မ္ဂး ဒှ် ဘာသာမွဲ သမ္ဘာရလဝ်{{sfn|Samuel|2010|p=193}}{{refn|group=note|name= &quot;Hiltebeitel-synthesis&quot;}} အခိုက်ပြဝေဏဳ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ကောန်ဍုင်အိန္ဒိယဂမၠိုင်&lt;ref name=&quot;Hiltebeitel 2007 12&quot;&gt;{{harvnb|Hiltebeitel|2007|p=12}}; {{harvnb|Flood|1996|p=16}}; {{harvnb|Lockard|2007|p=50}}&lt;/ref&gt;{{refn|group=note|name= fusion}} နူကဵု တမ်ရိုဟ်အခိုက်ကၞာမူလ နာနာသာ်{{sfn|Narayanan|2009|p=11}}{{refn|group=note| Among its roots are the [[Historical Vedic religion|Vedic religion]] of the late [[Vedic period]] ({{harvnb|Flood|1996|p=16}}) and its emphasis on the status of Brahmans ({{harvnb|Samuel|2010|pp=48–53}}), but also the religions of the [[Indus Valley Civilisation]] ({{harvnb|Narayanan| 2009|p=11}}; {{harvnb|Lockard|2007|p=52}}; {{harvnb|Hiltebeitel|2007|p=3}}; {{harvnb|Jones|Ryan|2006|p=xviii}}) the [[Sramana]] or renouncer traditions of [[Maurya Empire|north-east India]] ({{harvnb|Flood|1996|p=16}}; {{harvnb|Gomez|2013|p=42}}), with possible roots in a non-Vedic Indo-European culture ({{harvnb|Brokhorst|2007}}), and &quot;popular or [[Adivasi|local traditions]]&quot; ({{harvnb|Flood|1996|p=16}}).}}တုဲ ဟွံမဲ ကုညးခၞံဗဒှ်ရ။{{sfn|Fowler|1997|pp=1, 7}} အရာမကော်ခဴ သမ္ဘာရဟိန္ဒူ မဒှ် အခိုက်ကၞာ ဓဝ်ပတှ်ေဂမၠိုင် မပံင်ပကောံလဝ်တုဲ မကော်ဂး ဘာသာဟိန္ဒူခေတ်လၟုဟ်ဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲအကြာ ဘဳသဳ ၅၀၀ ကဵု အေဒဳ ၃၀၀၊{{sfn|Hiltebeitel|2007|p=12}} ကြဴနူ ပယာံကာလဝေဒ (နူ ဘဳသဳ ၁၅၀၀ စဵုကဵု ဘဳသဳ၅၀၀) မစိုပ်ကၞောတ်အိုတ်အာတုဲ၊{{sfn|Hiltebeitel|2007|p=12}}{{sfn|Larson|2009}} ဇၞော်မောဝ်တိုန် အခိင်ခေတ်လဒေါဝ် အိန္ဒိယ၊ မဒှ်ခေတ် ကိုပ်ကၠာ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဟွံမံက်ဂတဝ် ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယဏီဂှ်ရ။{{sfn|Larson|1995|p=109&amp;ndash;111}}  ဟီုမွဲသာ်ပၠန် ဟိန္ဒူဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲအခိင်လဒေါဝ် အကြာ ကြဴနူ ခေတ်ဝေဒအိုတ်၊ ကၠာနူ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဟွံကတဵုဒှ်ဏီရ။

ပ္ဍဲကဵု ဘာသာဟိန္ဒူဂှ် ၜိုန်ရ နွံကဵု လညာတ်ဒဿနဂမၠိုင်ကီုလေဝ် ပရေင်ဘာသာဂှ် ဒက်ပတန် ပါ်ပရအ်လဝ် နကဵု လညာတ်သမ္တီ၊ အခိုက်အလိုက်၊ ပရူစက္ကဝါ၊ ပရူပရာကျာ်ဂမၠိုင် ကေုာံ ဒၞာဲဒတန် ဘာသာဂမၠိုင်ရ။ လိက် ဘာသာဟိန္ဒူတအ်ဂှ် နွံၜါဗီု၊ &quot;ၐြုတိ&quot; ဒဒှ်မမိင်ကေတ် ကဵု &quot;သ္မြတိ&quot; ဒဒှ်မသမ္တီလဝ်။ လိက်တအ်ဂှ် ဒှ်လိက်ဒ္ဂေတ်လၟေတ်ကျာ်၊ လိက်ဒဿန၊ ကေုာံ လိက်အာဂီုဝင်ကျာ်ဂမၠိုင် (ဒဏ္ဍာရဳ)၊ ယဇန၊ အဂမိစပူဇယ၊ ကေုာံ စမြိုင်ဘုတ်ဘာဂမၠိုင်ရ။{{sfn|Michaels|2004}} ပြကိုဟ်ဇၞော်ဇၞော်ဂမၠိုင်မ္ဂး မပတံကဵု လိက်ဝေဒဂမၠိုင်၊ ''Vedas'' ကဵု လိက်ဥပနိသဒဂမၠိုင် (''Upanishads'')၊ လိက်ပုရဏာံဂမၠိုင် (''Puranas'') လိက်မဟာဘရတ(''Mahabharata'')၊ လိက်ယာမယန (လိက်သၟိင်ရာံ) (''Ramayana'') ကေုာံ လိက်အာဂမသတအ် (''Āgama (Hinduism)|Āgamas'')ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Hindu Scriptures| last=Zaehner|first=R. C.|publisher= Penguin Random House|year=1992|isbn= 978-0679410782|location=|pages=1–7|quote=|via=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Klostermaier 2007 p46–52, 76–77&quot;&gt;{{Cite book| title= A Survey of Hinduism|last= Klostermaier| first=Klaus|publisher=State University of New York Press|year=2007|isbn=978-0791470824|edition=3rd|location=|pages=46–52, 76–77|quote=|via=}}&lt;/ref&gt; တင်ဂၞင် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် နူကဵုလိက်တအ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာအဓိက ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲဘာသာဟိန္ဒူကီုလေဝ်၊ စပ်ကဵု ဗီုကံက်အဓိပ္ပါယ် နူလိက်တအ်ဂှ် လညာတ်တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် နွံဗွဲမဂၠိုင်တုဲ အရာလဵု မဒှ်အရာဓဝ်ဍာံ အရာလဵု မဒှ်အခိုက်ကၞာဂှ် လညာတ်ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်အိုတ်ရ။&lt;ref name=frazierintrop2&gt;{{cite book|last1=Frazier|first1=Jessica|title=The Continuum companion to Hindu studies | date=2011|publisher= Continuum| location= London|isbn= 978-0-8264-9966-0|pages=1–15}}&lt;/ref&gt;

တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ တိုင်ပ္ကဴဘဝ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာဟိန္ဒူဂှ် နွံပန်သာ်၊ ဣဏအ်ဂှ် ညးကော်ဂး ပုရုၑါရထပန် (Puruṣārtha)။ ညးမ္ဂး ပန်သာ်ဂှ်ရော &quot;ဓမ္မ&quot; ပွမဒ္ဂေတ် ကေုာံ ကေတ်တာလျိုင်၊ &quot;အာရ်ထ&quot; (Artha) ပွမကၠောန်၊ &quot;ကာမ&quot; ပွမထၞေန်စေန်စပ် ကေုာံ &quot;မောက်ၐ&quot; ပွမတိတ်ဗၠး နူဘဲသံသာ ပွမဒးမချိုတ် ကေုာံ ပွမကလေင်ဂျိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Bilimoria 2007 p. 103&quot;&gt;{{Cite book|title=Indian Ethics: Classical Traditions and Contemporary Challenges|last=|first=|year=2007|isbn=|editor-last=Bilimoria|display-editors=etal|location=|pages= 103|quote=|via=}} See also {{Cite journal|last=Koller|first=John|year=1968|title= Puruṣārtha as Human Aims|url=|journal= Philosophy East and West|volume=18|issue= 4|pages=315–319|doi= 10.2307/1398408|jstor=1398408}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gavin Flood 1997 pages 11&quot;&gt;{{Cite book| title=The Bhagavadgītā for Our Times|last=Flood|first= Gavin|publisher=Oxford University Press| year= 1997 |isbn= 978-0195650396|editor-last= Lipner|editor-first=Julius J.|location=|pages= 11–27|chapter=The Meaning and Context of the Puruṣārthas|quote=|via=}}&lt;/ref&gt; ကာမ မဒှ်အရာ မပကဵု ညံင်ဂွံချဳဓရာင် ညံင်ဂွံထၞေန်စပ်တုဲ ဇလိင်ကဵု ဘဝသံသာ မတွဟ်ဂး ပွမချိုတ် ပွမဒှ်တုဲ နကဵုဂၠံင်တရဴယောဂ/ပၟဝ်ဓဝ် ဂှ် ဗစိုပ်ကဵု မောက်ၐ ရ။ &lt;ref name=&quot;Klostermaier 2007 p46–52, 76–77&quot; /&gt;{{sfn|Brodd|2003}} ပ္ဍဲဘာသာဟိန္ဒူဂှ် နွံကဵု အရာမကၠောန်ပ မပတံကဵု ပူဇဴ၊ ဖ္ဍောတ်ဗှ်၊ ဇပ၊ ပၟဝ်ဓဝ်၊ သဘင်လၟေင်သၞာံဂမၠိုင် ကေုာံ ပွမအာဂၠောဲအာလ္ၚောဝ်ကျာ်ဂမၠိုင်ရ။ ညးလ္ၚဵုဂှ်မ္ဂး သၠးထောအ် ဘဝပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်အရပ်အရာဝတ္ထုဂမၠိုင်တုဲ မံင်နဒဒှ် ဘဝခမဳ မကော်ဂး သညေ္ညသ သွက်ကလိဂွံ မောက်ၐ ရ။&lt;ref name=ellinger70&gt;{{cite book|author=Herbert Ellinger |title=Hinduism |url=https://books.google.com/books?id=pk3iAwAAQBAJ |year=1996|publisher= Bloomsbury Academic|isbn= 978-1-56338-161-4 |pages= 69–70 }}&lt;/ref&gt;ဒလောအ်ဗတောန် ဟိန္ဒူ လၟိုန်ထာဝရဂှ် ညံင်ဂွံ နွံကဵုစိုတ် ပွမတပ်တး၊ ဝေင်ပါဲ ပရေင်ပျဲပျာံ ဂစိုတ်သတ် မနွံကဵုလမျီု၊ ဒးနွံကဵု ဓဝ်ခန္တဳ ပွမအေင်ဒုင်၊ မဒးနွံစိုတ်တန်ကြန်၊ မဒးနွံကရုဏာ အကြာညးမွဲကုမွဲရ။&lt;ref group=web name=&quot;EB-sanatana dharma&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=History of Dharmasastra| last=Dharma|first=Samanya|last2=Kane|first2=P. V.|year=|isbn=|volume=2|location=|pages=4–5|quote=|via=}} See also {{Cite journal|last=Widgery|first= Alban|year=1930|title=The Priniciples of Hindu Ethics|url=|journal=International Journal of Ethics|volume=40|issue=2|pages=232–245|doi=10.1086/intejethi.40.2.2377977}}&lt;/ref&gt; ဂကောံဂိုဏ်ဟိန္ဒူဇၞော်အိုတ် နွံပန်ဂိုဏ်၊ ဂိုဏ်ဝါဒဗိသၞုဟ် (Vaishnavism)၊ ဂိုဏ်ဝါဒသဳဝ (Shaivism)၊ ဂိုဏ်ဝါဒသကတ (Shaktism) ကေုာံ ဂိုဏ်ဝါဒသမာရတိ (Smartism)တအ်ရ။ &lt;ref&gt;Julius J. Lipner (2009), ''Hindus: Their Religious Beliefs and Practices'', 2nd Edition, Routledge, {{ISBN|978-0-415-45677-7}}, pages 377, 398&lt;/ref&gt;

ဟိန္ဒူဂှ် ဒှ်ဘာသာမစၜုဲစၜော် ဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵုပိ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်တုဲ၊ ကုညးမလျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာဟိန္ဒူဂှ် ညးကော်စ ကောန်ဟိန္ဒူ၊ သီုဖအိုတ် နွံစ ၜိုတ် ၁.၁၅ ဗဳလဳယာန် မဒှ်လၟိဟ်မၞိဟ်ဂၠးတိ ၜိုတ် ၁၅-၁၆%။&lt;ref group= &quot;web&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.pewforum.org/global-religious-landscape-hindu.aspx |title=The Global Religious Landscape – Hinduism |date=18 December 2012 |publisher=Pew Research Foundation |work=A Report on the Size and Distribution of the World's Major Religious Groups &lt;!-- {{as of|2010|lc=y}}--&gt; |accessdate=31 March 2013 |archivedate=6 May 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130506104814/http://www.pewforum.org/global-religious-landscape-hindu.aspx }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name =&quot;gordonconwell.edu&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gordonconwell.edu/resources/documents/1IBMR2015.pdf|title=Christianity 2015: Religious Diversity and Personal Contact|website=gordonconwell.edu|date=January 2015|accessdate=29 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141543/http://www.gordonconwell.edu/resources/documents/1IBMR2015.pdf|archive-date=25 May 2017|url-status=dead|archivedate=25 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141543/http://www.gordonconwell.edu/resources/documents/1IBMR2015.pdf}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယ၊ ဍုင်နဳပဝ်၊ ဍုင်မဝ်ရိဂျုတ် (Mauritius)တအ်ဂှ် ဒှ်ဍုင် မၞိဟ်မရှ်ေသှ်ေ ဟိန္ဒူဂၠိုင်အိုတ်ရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲတကအ်ပါလဳ ဍုင်အေန်ဒဝ်နဳရှာဂှ်လေဝ် ဒှ်မၞိဟ် မရှ်ေသှ်ေ ဟိန္ဒူဂၠိုင်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sp2010.bps.go.id/index.php/page/warning|title=Peringatan|website=sp2010.bps.go.id}}&lt;/ref&gt; ပါဲနူဂှ်တုဲ ဂကောံမၞိဟ်ဟိန္ဒူဂှ် ပ္ဍဲကဵု တကအ်ကာရိဗ်ဗေန်(Caribbean) ဍုင်အာရှအဂၞဲ၊ ပ္ဍဲအမေရိကသၟဝ်ကျာ၊ ယူရောပ်၊ Oceania၊ [[အာဖရိက]] ကေုာံ ပ္ဍဲဍုင်တၞဟ်တအ်လေဝ် နွံကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book| first=Steven | last= Vertovec|title=The Hindu Diaspora: Comparative Patterns|url=https://books.google.com/books?id=FRVTAQAAQBAJ |year= 2013|publisher= Routledge|isbn= 978-1-136-36705-2|pages=1–4, 7–8, 63–64, 87–88, 141–143}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-hindu/|title=Hindus|date=18 December 2012|work=Pew Research Center's Religion &amp; Public Life Project|accessdate=14 February 2015}};&lt;br/&gt;{{cite web|url=http://features.pewforum.org/grl/population-number.php?sort=numberHindu|title=Table: Religious Composition by Country, in Numbers (2010)|date=18 December 2012|work=Pew Research Center's Religion &amp; Public Life Project|accessdate=14 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20130201224548/http://features.pewforum.org/grl/population-number.php?sort=numberHindu|archive-date=1 February 2013|url-status=dead|archivedate=1 February 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130201224548/http://features.pewforum.org/grl/population-number.php?sort=numberHindu}}&lt;/ref&gt;

== နိရုတ္တိ ==

[[File:Bratan Bali Indonesia Balinese-family-after-Puja-01.jpg|thumb|ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ဟိန္ဒူ ပ္ဍဲတကအ်ပါလဳ ကြဴနူ မပူဇဴကျာ် ပ္ဍဲကဵု ဘာကျာ်ဗြတာန် ပ္ဍဲတကအ်ပါလဳ၊ ဍုင်အေန်ဒဝ်နဳရှာ]]
မအရေဝ်မ္ဂး ''ဟိန္ဒူ'' ဝွံ စေန်ဆက်ကၠုင် နူကဵု အရေဝ်အေန်ဒိ-အာရဳယာန်{{sfn|Flood|2008|p=3}}/သံသကြိုတ်{{sfn|Flood|1996|p=6}} နကဵုမအရေဝ်တမ် ''သိန္ဒု (Sindhu)''ရ။{{sfn|Flood|1996|p=6}}{{sfnp|Parpola, The Roots of Hinduism|2015|loc=Chapter 1}} နကဵုလညာတ် အစာပါမောက္ခ Asko Parpola မ္ဂး အရေဝ်တြေံတြဟ်အဳရာန်နဳယာန် (Proto-Iranian) ရမ္သာင် ''သ(*s)'' ဒှ်အာ&gt; ''ဟ'' ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအကြာ ဘဳသဳ ၈၅၀–၆၀၀ ရ။{{Citation needed|date=November 2019}}
ဟိန္ဒူ နဒဒှ် နကဵုယၟု ဘာသာမစၜုဲစၜော်မွဲဂှ် စစၟတ်သမ္တီကၠုင် ပ္ဍဲအခိင် ဗြိတိန် မလုပ်ပကဝ်လဳနဳ ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယရ။ ကိုပ်ကၠာနူဂှ်မ္ဂး ကောန်ဍုင်အိန္ဒိယတအ် ဟိန္ဒူဂှ် နဒဒှ်ဘာသာ မတၞဟ်ခြာ နူကဵု အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ဂကူညးတအ်မွဲဂှ် ဟွံစၟတ်သမ္တီလဝ်တုဲ ဟိန္ဒူဂှ် သီုဒှ်ဂကူ၊ အခိုက်ကၞာ မၞိဟ်မပဒတဴ ပ္ဍဲဒေသဂှ် သီုဖအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Doniger&quot;&gt;{{Cite book|title=On Hinduism|last=Doniger, Wendy.|isbn=9780199360079|location=Oxford|oclc=858660095|date = March 2014}}&lt;/ref&gt;{{page needed|date=October 2019}}

ယၟုမ္ဂး &quot;ဟိန္ဒူ&quot; ဂှ် နူတမ်တေအ် ဒှ်ယၟုၜဳအေန်ဒူ (Indus River) မနွံဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်လၟုဟ် ဍုင်ပါကာတ်သတာန် ကဵု အိန္ဒိယလပါ်သၟဝ်ကျာရ။{{sfn|Flood|1996|p=6}}{{refn|group=note|The Indo-Aryan word ''Sindhu'' means &quot;river&quot;, &quot;ocean&quot;.{{sfn|Flood|2008|p=3}} It is frequently being used in the [[Rigveda]]. The Sindhu-area is part of [[Āryāvarta]], &quot;the land of the Aryans&quot;.}} နကဵုလညာတ် Gavin Floodမ္ဂး &quot;ယၟုဂကောံမၞိဟ် မကော်ဂး ''ဟိန္ဒူ'' ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်ပါသဳ (အဳရာန်) မကော်စ ဂကောံမၞိဟ်/ဂကူ မပဒတဴ ဗဒါဲၜဳအေန်ဒူ မဒှ်မအရေဝ် မကၠုင်နူ သံသကြိုတ်''သိန္ဒု''&quot;၊{{sfn|Flood|1996|p=6}} ဗွဲမကၠးဖ္ဍးဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ် Darius I (550–486 BCE) မချူလဝ် ပ္ဍဲဘဳသဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;arvindsharmahhhh2&quot;&gt;{{Cite journal |jstor = 3270470|title = On Hindu, Hindustān, Hinduism and Hindutva|journal = Numen|volume = 49|issue = 1|pages = 1–36|last1 = Sharma|first1 = Arvind|year = 2002|doi = 10.1163/15685270252772759}}&lt;/ref&gt; ယၟုမ္ဂး ''ဟိန္ဒူ'' မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု အခိင်တမၠာတေအ်ဂှ် ဒှ်ယၟု ပထဝဳမွဲတုဲ ဟွံဒှ် ယၟုမပစၞး ဘာသာမစၜုဲစၜော်မွဲရ။{{sfn|Flood|1996|p=6}} ယၟုမ္ဂး &quot;ဟိန္ဒူ&quot; နဒဒှ် ဘာသာမစုဲစၜော်မွဲဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု လိက်ကြုက် နူကဵု ခေတ် ၇ ဗွဝ်ကၠံအေဒဳ မစၟတ်သမ္တီလဝ် ပရူဘာသာရးပလိုတ် နကဵု Xuanzang၊&lt;ref name=&quot;arvindsharmahhhh2&quot;/&gt; တုဲပၠန် ပ္ဍဲ ၁၄ ဗွဝ်ကၠံဂှ် လိက်ပါသဳ ''Futuhu's-salatin'' နကဵု'Abd al-Malik Isami ရ။{{refn|group=note|There are several views on the earliest mention of 'Hindu' in the context of religion:

# Gavin Flood (1996) states: &quot;In Arabic texts, Al-Hind is a term used for the people of modern-day India and 'Hindu', or 'Hindoo', was used towards the end of the eighteenth century by the British to refer to the people of 'Hindustan', the people of northwest India. Eventually 'Hindu' became virtually equivalent to an 'Indian' who was not a Muslim, Sikh, Jain or Christian, thereby encompassing a range of religious beliefs and practices. The '-ism' was added to Hindu in around 1830 to denote the culture and religion of the high-caste Brahmans in contrast to other religions, and the term was soon appropriated by Indians themselves in the context of building a national identity opposed to colonialism, though the term 'Hindu' was used in Sanskrit and Bengali hagiographic texts in contrast to 'Yavana' or Muslim as early as the sixteenth century&quot;.({{harvnb|Flood|1996|p=6}})
# [[Arvind Sharma]] (2002) and other scholars state that the 7th-century Chinese scholar [[Xuanzang]], whose 17 year travel to India and interactions with its people and religions were recorded and preserved in Chinese language, uses the transliterated term ''In-tu'' whose &quot;connotation overflows in the religious&quot;.&lt;ref name=&quot;arvindsharmahhhh2&quot;/&gt; Xuanzang describes [[Hindu temple|Hindu Deva-temple]]s of the early 7th century CE, worship of [[Surya|Sun]] deity and [[Shiva]], his debates with scholars of Samkhya and Vaisheshika schools of Hindu philosophies, monks and monasteries of Hindus, Jains and Buddhists (both Mahayana and Theravada), and the study of the Vedas along with Buddhist texts at [[Nalanda]].&lt;ref&gt;Stephen Gosch and Peter Stearns (2007), ''Premodern Travel in World History'', Routledge, {{ISBN|978-0415229418}}, pages 88–99&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Arvind Sharma (2011), Hinduism as a Missionary Religion, State University of New York Press, {{ISBN|978-1438432113}}, pages 5–12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bonnie Smith et al. (2012), ''Crossroads and Cultures, Combined Volume: A History of the World's Peoples'', Macmillan, {{ISBN|978-0312410179}}, pages 321–324&lt;/ref&gt;
# Arvind Sharma (2002) also mentions the use of word ''Hindu'' in Islamic texts such those relating to 8th-century Arab invasion of Sindh by Muhammad ibn Qasim, Al Biruni's 11th-century text ''Tarikh Al-Hind'', and those of the Delhi Sultanate period, where the term ''Hindu'' retains the ambiguities of including all non-Islamic people such as Buddhists and of being &quot;a region or a religion&quot;.&lt;ref name=arvindsharmahhhh2&gt;{{Cite journal |jstor = 3270470|title = On Hindu, Hindustān, Hinduism and Hindutva|journal = Numen|volume = 49|issue = 1|pages = 1–36|last1 = Sharma|first1 = Arvind|year = 2002|doi = 10.1163/15685270252772759}}&lt;/ref&gt;
# [[David Lorenzen]] (2006) states, citing Richard Eaton: &quot;one of the earliest occurrences of the word 'Hindu' in Islamic literature appears in 'Abd al-Malik Isami's Persian work, ''Futuhu's-salatin'', composed in the Deccan in 1350. In this text, 'Isami uses the word 'hindi' to mean Indian in the ethno-geographical sense and the word 'hindu' to mean 'Hindu' in the sense of a follower of the Hindu religion&quot;.&lt;ref&gt;David Lorenzen (2006), ''Who Invented Hinduism: Essays on Religion in History'', Yoda Press, {{ISBN|978-8190227261}}, page 33&lt;/ref&gt;
# David Lorenzen (2006) also mentions other non-Persian texts such as ''Prithvíráj Ráso'' by ~12th century Canda Baradai, and epigraphical inscription evidence from Andhra Pradesh kingdoms who battled military expansion of Muslim dynasties in the 14th century, where the word 'Hindu' partly implies a religious identity in contrast to 'Turks' or Islamic religious identity.&lt;ref&gt;David Lorenzen (2006), ''Who Invented Hinduism: Essays on Religion in History'', Yoda Press, {{ISBN|978-8190227261}}, pages 32–33&lt;/ref&gt; One of the earliest uses of word 'Hindu' in religious context, in a European language (Spanish), was the publication in 1649 by Sebastiao Manrique.&lt;ref&gt;David Lorenzen (2006), ''Who Invented Hinduism: Essays on Religion in History'', Yoda Press, {{ISBN|978-8190227261}}, page 15&lt;/ref&gt;}}

Thapar ဟီု မအရေဝ်မ္ဂး ''ဟိန္ဒူ''ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ကိုပ်ကၠာတေအ် နကဵု ''ဟေပတဟိန္ဒု (heptahindu)'' ပ္ဍဲAvesta – မတုပ်ကဵု ''သပ္တ သိန္ဒု (sapta sindhu)''၊ ''hndstn'' (ပတိတ်ရမ္သာင် ''ဟိန္ဒုသတာန် (Hindustan)'') ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ် သသနဳယာန် (Sasanian inscription) နကဵု အေဒဳ ၃ ဗွဝ်ကၠံတုဲ ယၟုဂှ် မကော်စ ဒေသ ပ္ဍဲအာရှသၠုင်ကျာ ဗွဲဒိုဟ်ဗာယပ်ရ။&lt;ref&gt;Romila Thapar (2004), ''Early India: From the Origins to A.D. 1300'', University of California Press, {{ISBN|978-0520242258}}, page 38&lt;/ref&gt; မလိက်အာရာပ် ''အယ်-ဟိန်ဒ (al-Hind)'' ဂှ် ရန်တၟအ် မကော်စ ဂကူမၞိဟ် မပဒတဴ ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ် ၜဳအေန်ဒု ရ။ {{sfn|Thapar|1993|p=77}} မအရေဝ်အာရာပ်ဝွံလေဝ် ကေတ်နူကဵု မအရေဝ်ပါသဳ နူကဵုအခိင်ပါသဳ ကိုပ်ကၠာအေဿလာမ် ဟွံကတဵုဒှ် မရန်တၟအ် ဂကောံမၞိဟ် ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယဂမၠိုင်ရ။ ၜိုတ် ၁၃ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ယၟုဍုင် ဟိန္ဒူသတာန် (Hindustan) ဂှ် ဒှ်ယၟုတၞဟ် သွက်ဂကူအိန္ဒိယဂမၠိုင်၊ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဍုင်ဟိန္ဒူ (ဟိန္ဒူသန္ထာန်)ရ။{{sfn|Thompson Platts|1884}}{{refn|group=note|In ancient literature the name ''Bharata'' or ''Bharata Vrasa'' was being used.({{harvnb|Garg|1992|p=3}})}}

မအရေဝ် ''ဟိန္ဒူ'' ဂှ် ဗွဲကြဴ စချူကၠုင် ပ္ဍဲလိက်သံသကြိုတ် မပ္တံကဵု ပ္ဍဲလိက် ''ရာဇတရန္ဂိနဳ'' (Hinduka, c. 1450) တုဲပၠန် ပ္ဍဲ အကြာ ၁၆-၁၈ ဗွဝ်ကၠံဂှ်လေဝ် ပ္ဍဲလိက်ဘာသာဗင်္ဂါလဳ လိက်ဂေါဒိယာ ဝိသနဝ (Gaudiya Vaishnava) သီုကဵု ပ္ဍဲလိက် စိန္တယ ဆရိတံရိတ (Chaitanya Charitamrita) ကေုာံ စိန္တယ ဘဂဝတ (Chaitanya Bhagavata)တအ်ရ။ လိက်တအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜး ဗီုဟိန္ဒူ မတၞဟ်ခြာ နူကဵု မုသလေန်ရ။ မုသလေန်ဂှ် ညးကော် ပ္ဍဲလိက်ဂှ် ယဝနဿ မဂွံ အဓိပ္ပါယ် ညးသအာင်/ညးဍုင်သအာင် ဟွံသေင်မ္ဂး မ္လေစ္ဆ (Mleccha) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အရိုင်&quot;၊ ပ္ဍဲကဵု လိက် ဘက္တ မလ (''Bhakta Mala'') မချူလဝ် &quot;''ဟိန္ဒူ ဓမ္မ''&quot;ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|title=The Word 'Hindu' in Gauḍīya Vaiṣṇava Texts| author = O'Conell, Joseph T.| journal= Journal of the American Oriental Society| volume= 93| number =3 | year =1973| pages=340–344| doi=10.2307/599467| jstor = 599467}}&lt;/ref&gt; စိုပ်ၜိုတ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ကောန်ဗၞိက် ရဲယူရောပ်တအ် စိုပ်ကၠုင် အိန္ဒိယတုဲ ဘာသာစၜုဲစၜော် အိန္ဒိယဂှ် ကော်စ  ''ဟိန္ဒူ (Hindus)''ရ။

== ပွံက်အဓိပ္ပါယ်ဂမၠိုင် ==

ဘာသာဟိန္ဒူဂှ် စပ်ကဵု ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ ကေုာံ အခိုက်ပြဝေဏဳတုဲ နွံလညာတ်နာနာသာ်ကီုလေဝ် မၞိဟ်ကဆံင်မသၠုင်ပြဲ မစၟတ်သမ္တီလဝ် ဗီုကဵု လကျာ် ဟွံမဲ၊ ညးမကလိဂွံလဝ် အဝဵုအသဳ မဆေင်ကဵုဘာသာ ညးမရှ်ေသှ်ေတအ် သ္ဒးကဠင်အမိင်ဟေင် ဗီုဏအ်လေဝ် ဟွံမဲ၊ ဂကောံပကင်ရင်အုပ်ဓုပ် ဟွံမဲ၊ ပရောဗက် ဟွံမဲ၊ ဒးရှ်ေသှ်ေ ကျာ်မွဲဇကုဟေင် ဗီုဏအ် ဟွံစၟတ်သမ္တီလဝ်တုဲ ၜိုတ်ဂလိုင်ဇကု မနွံပၟိက်ဂှ် ဇကုရုဲစှ်တုဲ ရှ်ေသှ်ေဂွံ၊ တုဲပၠန် အရာအိုတ်သီုဂှ် နဒဒှ်ညံင်ရဴကျာ်ဖအိုတ် စွံစိုတ်တုဲ ရှ်ေသှ်ေဂွံ၊ တုဲပၠန် ဇကုရုဲစှ်ကေတ် ကျာ်မွဲဇကုဓဝ်တုဲ ရှ်ေသှ်ေလေဝ်ဂွံ၊ မွဲဟွံရှ်ေသှ်ေ ဇကုမွဲဓဝ် မမံင်ကေတ်တ်လေဝ်ဂွံ၊ ကျာ် ဒေဝတဴ ဟွံမဲ စှ်ေစိုတ်ဗီုဏအ်လေဝ်ဂွံ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး စၞးမရှ်ေသှ်ေကျာ် ဒေဝတဴတအ်ဂှ် စွံအဓိက စေတနာလတူကောန်မၞိဟ် ဗီုဏအ်လေဝ်ဂွံကီုရ။&lt;ref&gt;[[Julius J. Lipner]] (2009), ''Hindus: Their Religious Beliefs and Practices'', 2nd Edition, Routledge, {{ISBN|978-0-415-45677-7}}, page 8; Quote: &quot;[...] one need not be religious in the minimal sense described to be accepted as a Hindu by Hindus, or describe oneself perfectly validly as Hindu. One may be polytheistic or monotheistic, monistic or pantheistic,henotheistic, panentheistic ,pandeistic, even an agnostic, humanist or atheist, and still be considered a Hindu.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lester Kurtz (Ed.), Encyclopedia of Violence, Peace and Conflict, {{ISBN|978-0123695031}}, Academic Press, 2008&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;MK Gandhi, ''[http://www.mkgandhi.org/ebks/essence_of_hinduism.pdf The Essence of Hinduism]'', Editor: VB Kher, Navajivan Publishing, see page 3; According to Gandhi, &quot;a man may not believe in God and still call himself a Hindu.&quot;&lt;/ref&gt; လညာတ် မဆေင်ကဵု ပြသၞာ မဆေင်ကဵု ဓဝ်ပတှ်ေ ကေုာံ အခိုက်မံင်စံင်ဘဝ မပတံကဵု မဟွံစဖျုန်၊ ဂၠံင်တရဴမဟွံပကီုပရာပ်၊ မပတှ်ေကေတ် ချိုတ်တုဲ ကလေင်ဒှ်၊ သီုကဵု ကဆံင်ဂကူမၞိဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်အရာမဒးပါ်ပါဲတုဲ မဒှ်အရာ မဒးဒ္ဂေတ်ဗက်ဟေင် ဟွံသေင်ရ။&lt;ref name=&quot;Doniger&quot; /&gt;{{page needed|date=October 2019}}

ဟိုတ်နူ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာဟိန္ဒူဂှ် နွံကဵုအခိုက်ကၞာ ကေုာံ လညာတ်ဗွဲမလှဲလး မသက်ကုပယျဵုတုဲ ဂွံပံက်ပွံက် အရာလဵု မဒှ် ဘာသာဟိန္ဒူ ဒှ်အရာ မလောဲသွာမွဲ ဟွံသေင်ရ။ {{sfn|Flood|1996|p=6}} ဟိန္ဒူဂှ် ဒှ်အာဘာသာ &quot;ဗီုပိုယ် မနွံပၟိက် မိက်ဂွံ ကံက်အဓိပ္ပါယ်ဂှ် ကံက်ကေတ်ဂွံရ။&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |title= Hinduism: A Very Short Introduction|edition= |last= Knott|first= Kim|year= 1998|publisher= Oxford University press|location= Oxford|isbn= 978-0-19-285387-5|page= 117}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ ဟိန္ဒူဂှ် ပံက် ပွံက်နာနာသာ် မပ္တံကဵု နဒဒှ် ဘာသာမစ္ၜုဲစ္ၜော်မွဲ၊ နဒဒှ် ဘာသာအခိုက်ကၞာမွဲ၊ (a religious tradition)၊ နဒဒှ် ဒတန်မဖန်ဗဒှ် သွက်ဂွံ လျိုင်ပတှ်ေဘာသာမွဲ၊ ကေုာံ နဒဒှ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ်သွက်ဘဝမွဲရ။{{sfn|Sharma|2003|p=12-13}}{{refn|group=note|name=&quot;definition&quot;|Hinduism is variously defined as a &quot;religion&quot;, &quot;set of religious beliefs and practices&quot;, &quot;religious tradition&quot;, &quot;a way of life&quot; ({{harvnb|Sharma|2003|pp=12–13}}) etc. For a discussion on the topic, see: &quot;Establishing the boundaries&quot; in {{harvnb|Flood|2008|pp=1–17}}}} နကဵု လညာတ် စၟတ်သမ္တီ ကောန်ရးပလိုတ်တအ်မ္ဂး ဟိန္ဒူဂှ် ဒှ်ဘာသာ မလျိုင်ပတှ်ေမွဲ မတုပ်ညံင်ရဴ ဘာသာတၞဟ်သအာင်တအ်ကီုရ။ ပ္ဍဲအိန္ဒိယ မအရေဝ်မ္ဂး ဓမ္မ/ဓရ် ဂှ် အဓိပ္ပါယ်လှဲလး နူကဵု လညာတ် ဗီုရဲရးပလိုတ်တအ် မကၠိုဟ်လဝ်ဏီရ။

ပွမလ္ၚတ် ပရူအခိုက်ကၞာ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ အိန္ဒိယဂှ် ဒှ်ပွံက် ဘာသာဟိန္ဒူရ။ (ဝါ) ဘာသာဟိန္ဒူဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ဘာသာ အိန္ဒိယရ။&lt;ref&gt;{{harvnb|Sweetman|2004}}; {{harvnb|King|1999}}&lt;/ref&gt; စတမ်နူ ၁၉၉၀တအ်တုဲ ပရူဘာသာဟိန္ဒူ ကေုာံ အရာမဆက်စပ် ကုဟိန္ဒူဂှ် ဒှ်အရာမပါ်ပါဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံဗွိုင်တၠပညာ ဘာသာဟိန္ဒူတအ်ကီု{{sfn|Sweetman|2004}}{{Refn|group=note|Sweetman mentions:

* Wilhelm Halbfass (1988), ''India and Europe''
* IXth European Conference on Modern Asian Studies in Heidelberg (1989), ''Hinduism Reconsidered''
* [[Ronald Inden]], ''Imagining India''
* [[Carol Breckenridge]] and [[Peter van der Veer]], ''Orientalism and the Postcolonial Predicament''
* Vasudha Dalmia and [[Heinrich von Stietencron]], ''Representing Hinduism''
* [[S.N. Balagangadhara]], ''The Heathen in his Blindness...''
* [[Thomas Trautmann]], ''Aryans and British India''
* Richard King (1989), ''Orientalism and religion''}} သီုကဵု ဗွိုင်တၠပညာရးပလိုတ်တအ်ရ။{{sfn|Nussbaum|2009}}{{refn|group=note|See [[Rajiv Malhotra]] and [[Being Different]] for a critic who gained widespread attention outside the academia, [[Invading the Sacred]], and [[Hindu studies]].}}

=== ပြကာရဗေဒ (Typology) ===
[[File:Aum Om navy blue circle coral.svg|thumb|ဥုံ၊ မချူလဝ် နကဵု အက္ခရ် ဒေဝနာဂရဳ၊ မဒှ် သင်္ကေတ ဘာသာဟိန္ဒူ]]

ဘာသာဟိန္ဒူ မကော်ဒၟံင်လၟုဟ်ဂှ် ပါ်ကရေက် ဂိုဏ်ဇၞော်ဇၞော် မဂၠိုင်ကဵုပြာကာဂွံမာန်ရ။ အတိုင်အခိုက်တြေံ (ဝါ) အတိုင်ဝင်မ္ဂး နွံ ဆဋ္ဌဒေသနာ (တြဴဒေသနာ)၊ ၜါဂိုဏ်၊ ဝေဒန္တ ကေုာံ ယောဂ မြဴသာ်ဝွံ ဗွဲအပြောမ်ပါ်ကေတ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|title=Development and Religion: Theology and Practice|url=https://books.google.com/books?id=DIvHQc0-rwgC&amp;pg=PA28|author=Matthew Clarke|publisher=Edward Elgar Publishing|year=2011|page=28|isbn=9780857930736}}&lt;/ref&gt;ယဝ်ရ ပါ်နကဵု ဂကောံကျာ်ဒေဝတဴဂမၠိုင်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵုဟိန္ဒူဂှ် ပါ်ဂွံပန်ဝါဒ - ဂကောံကျာ်ဗိသၞုဟ်ဂှ် ဝါဒဗိသၞုဟ်၊ ဂကောံကျာ်သဳဝဂှ် ဝါဒသဳဝ၊ ဂကောံကျာ်ဒေဝဳဂှ် ဝါဒသကတ၊ ကေုာံ ဂကောံဒေဝတဴမသုန်သမာရတိဂှ် ဝါဒသမာရတိ။{{sfn|Nath|2001|p=31}}{{sfn|Flood|1996|pp=113, 154}} ဘာသာဟိန္ဒူ သီုပတှ်ေကေတ် ညးတၠဣဓိ မပ္တံကဵု ဒေဝတဴဂမၠိုင်၊ ကျာ်တၠဣဓိကြဳဇှ် မွဲဇကုကီု သီုကဵု ဗွဲမဂၠိုင်၊ တုဲပၠန် ဒေဝတဴတအ်ပၠန်လေဝ် ဗွဲမဗဗွဲ ကုမဆေင်စပ် ကုညးဂှ် ညးနွံဣဓိကြဳဇှ် နကဵုကဆံင်နာနာသာ်ရ။{{sfn|Flood|1996|p=14}} အရာတၟေင်တၞဟ် မနွံ ပ္ဍဲဘာသာဟိန္ဒူဂှ် ညးတအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ နွံကဵု အာတမင် (ātman) (နာမ် ကေုာံ အဲ)၊ အာတမင်ဂှ် နွံကဵု မကလေင်ကတဵု (ချိုတ်တုဲ ကလေင်ဒှ်)၊ တုဲပၠန် ကမ်၊ သီုကဵု ပတှ်ေကေတ် ပ္ဍဲဓမ္မ၊ ဓမ္မဟီုဂှ် (တာလျိုင်၊ အရာမဍာံ၊ သၞောဝ်/သဳလ်၊ အရာမဒးဇၞော်ပၟဝ်၊ ဒ္ဂေတ် ကေုာံ ဂၠံင်တရဴဒ္ဂေတ်ဘဝတအ်ဂှ် လုပ်လၟိဟ်ဓရ်ဖအိုတ်ရ။

== Notes ==
{{Reflist|group=note|30em}}

''Subnotes''

{{Reflist|group=subnote}}

== References ==

&lt;!-- Please do not edit here, if you came here to provide citations please read WP:CITE for more info on how to do so. Thank you. --&gt;

{{reflist|20em}}

== Sources ==

&lt;!-- ------------------------------------------------------------------------
 Only references that are actually used and cited in the article should be
 placed here. Mainly list only books, and journals (not websites, newspapers).
 List in alphabetical order, by first author's last name.
 Try maintaining a standard formatting style and add ISBN numbers if possible.
 See http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Cite_sources for further details.
---- --&gt;

=== Printed sources ===
{{Refbegin|30em}}
* {{Cite book | last =Anthony | first =David W. | year =2007 | title =The Horse The Wheel And Language. How Bronze-Age Riders From the Eurasian Steppes Shaped The Modern World | publisher =Princeton University Press |ref=harv}}
* {{cite book |last=Avari |first=Burjor |authorlink=Burjor Avari |title=Islamic Civilization in South Asia: A history of Muslim power and presence in the Indian subcontinent |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-0-415-58061-8 |ref=harv}}
* {{Cite book |last=Ayalon |first=David |year=1986 |title=Studies in Islamic History and Civilisation |publisher=BRILL |isbn=978-965-264-014-7 |ref=harv}}
* {{Cite book | last=Basham | first=Arthur Llewellyn | authorlink=Arthur Llewellyn Basham | year=1989 | title=The Origins and Development of Classical Hinduism | publisher=Oxford University Press | url=https://books.google.com/books?id=2aqgTYlhLikC | ref=harv | isbn=9780195073492 }}
* {{Cite book | last =Basham | first =A. L. | authorlink =Arthur Llewellyn Basham | year =1999 | title =A Cultural History of India | publisher =[[Oxford University Press]] | isbn=978-0-19-563921-6 |ref=harv}}
*{{cite book |ref=harv |first=Surinder Mohan |last=Bhardwaj |title=Hindu Places of Pilgrimage in India: A Study in Cultural Geography |url=https://books.google.com/books?id=D6XJFokSJzEC |year=1983 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-04951-2 }}
* {{Cite book|last=Bhaskarananda|first=Swami|year=1994|title=Essentials of Hinduism|publisher=Viveka Press|isbn=978-1-884852-02-2|url=https://archive.org/details/isbn_9781884852022}}
* {{Cite book | last =Bowker | first =John | year =2000 | title =The Concise Oxford Dictionary of World Religions | publisher =Oxford University Press |ref=harv}}
* {{Cite book | last = Brodd | first = Jeffrey | title = World Religions | publisher = Saint Mary's Press | year = 2003 | location = Winona, MN | isbn = 978-0-88489-725-5 |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Bronkhorst | first =Johannes | year =2007 | title =Greater Magadha: Studies in the Culture of Early India | publisher =BRILL}}
* {{Cite book | last =Bryant | first =Edwin | authorlink =Edwin Bryant (author) | year =2007 | title =Krishna: A Sourcebook | publisher =Oxford University Press |ref =harv}}
* {{Cite book  |last =Burley | first =Mikel | year =2007 | title =Classical Samkhya and Yoga: An Indian Metaphysics of Experience | publisher =Taylor &amp; Francis |ref=harv}}
* {{Cite book | last = Clarke | first = Peter Bernard | authorlink=Peter B. Clarke | title = New Religions in Global Perspective | publisher = Routledge | year = 2006 | page = 209 | isbn = 978-0-7007-1185-7 |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Comans | first =Michael | year =2000 | title =The Method of Early Advaita Vedānta: A Study of Gauḍapāda, Śaṅkara, Sureśvara, and Padmapāda | place =Delhi | publisher =Motilal Banarsidass |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Cousins | first =L. S. | year =2010 | chapter=Buddhism |title=The Penguin Handbook of the World's Living Religions | publisher =Penguin | chapter-url =https://books.google.com/books?id=bNAJiwpmEo0C |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Crangle | first =Edward Fitzpatrick | year =1994 | title =The Origin and Development of Early Indian Contemplative Practices | publisher =Otto Harrassowitz Verlag |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Doniger | first =Wendy | authorlink =Wendy Doniger | year =2000 | title =Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions | publisher =Merriam-Webster | url =https://books.google.com/books?id=ZP_f9icf2roC | ref =harv | isbn =9780877790440 }}
* {{Cite book | last =Doniger | first =Wendy | year =2010 | title =The Hindus: An Alternative History | publisher =Oxford University Press | url =https://books.google.com/books?id=nNsXZkdHvXUC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q=history%20of%20hinduism | ref =harv | isbn =9780199593347 }}
* {{Cite book |last =Eaton |first =Richard M. |year =1993 |title =The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 |publisher =University of California Press |url =http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft067n99v9;brand=ucpress |ref =harv }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160527003759/http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft067n99v9;brand=ucpress |date=2016-05-27 }}
* {{Cite book |last =Eaton |first =Richard M. |year =2000a |title =Temple desecration in pre-modern India. Part I |journal =Frontline |url =http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00islamlinks/txt_eaton_temples1.pdf |ref =harv }}
* {{Cite book |last =Eaton |first =Richard M. |year =2006 |chapter =Introduction |editor-last1 =Chatterjee |editor-first1 =Indrani |editor-last2 =Eaton |editor-first2 =Richard M. |title =Slavery and South Asian History |publisher =Indiana University Press 0–2533 |isbn =978-0-253348104 |ref=harv}}
*{{cite book|ref=harv|author=Diana L. Eck|authorlink=Diana L. Eck|title=India: A Sacred Geography|url=https://books.google.com/books?id=uD_0P6gS-vMC|year=2012|publisher=Harmony|isbn=978-0-385-53190-0}}
* {{Cite book | last =Eliot | first =Sir Charles |authorlink=Charles Eliot (diplomat)|year=2003|title=Hinduism and Buddhism: An Historical Sketch|publisher= Munshiram Manoharlal|edition=Reprint|volume=I|isbn=978-81-215-1093-6 |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Embree | first =Ainslie T. | authorlink=Ainslie Embree | year =1988 | title =Sources of Indian Tradition. Second Edition. volume One. From the beginning to 1800 | publisher =Columbia University Press |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Esposito | first =John | authorlink =John Esposito | year =2003 | chapter =Suhrawardi Tariqah | title =The Oxford Dictionary of Islam | publisher =Oxford University Press | isbn =978-0195125597 |ref=harv}}
* {{Cite book | last = Feuerstein | first = Georg | authorlink = Georg Feuerstein | title = The Yoga Tradition | publisher = Motilal Banarsidass | year = 2002 | isbn = 978-3-935001-06-9 |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Flood | first =Gavin D. | authorlink = Gavin Flood | year =1996 | title =An Introduction to Hinduism | publisher =Cambridge University Press |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Flood | first =Gavin  |year =2006 | title =The Tantric Body. The Secret Tradition of Hindu Religion | publisher =I.B Taurus |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Flood | first =Gavin | year =2008 | title =The Blackwell Companion to Hinduism | publisher =John Wiley &amp; Sons |ref=harv}}
* {{Cite book |last =Fowler | first =Jeaneane D. | year =1997 |title =Hinduism: Beliefs and Practices | publisher =Sussex Academic Press |ref=harv}}
* {{Cite book |last=Fuller |first=Christopher John |year=2004 |title=The Camphor Flame: Popular Hinduism and Society in India |url=https://books.google.com/books?id=To6XSeBUW3oC |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-12048-5 |ref=harv }}
* {{Cite journal | last =Gaborieau | first =Marc | date =June 1985 | title =From Al-Beruni to Jinnah: Idiom, Ritual and Ideology of the Hindu-Muslim Confrontation in South Asia | url =https://archive.org/details/sim_anthropology-today_1985-06_1_3/page/7 | journal = Anthropology Today |volume=1 |issue=3 |pages=7–14 | doi =10.2307/3033123 | jstor =3033123 |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Garg | first =Gaṅgā Rām | year =1992 | title =Encyclopaedia of the Hindu World, Volume 1 | publisher =Concept Publishing Company | url =https://books.google.com/books?id=w9pmo51lRnYC | ref =harv | isbn =9788170223740 }}
* {{Cite book | last =Ghurye | first =Govind Sadashiv | authorlink =G. S. Ghurye | year =1980 | title =The Scheduled Tribes of India | publisher =Transaction Publishers | url =https://books.google.com/books?id=pTNmCIc9hCUC | ref =harv | isbn =9781412838856 }}
* {{Cite book|last=Gombrich |first=Richard F. | authorlink = Richard Gombrich |title=Theravāda Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo|publisher=London: Routledge|year=1988|isbn=978-0-415-07585-5}}
* {{Cite book | last =Gombrich | first =Richard F. | authorlink=Richard Gombrich | year =1996 | title =Theravada Buddhism. A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo | place =London and New York | publisher =Routledge |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Gomez | first =Luis O. | year =2013 | chapter=Buddhism in India |editor=Joseph Kitagawa |title=The Religious Traditions of Asia: Religion, History, and Culture | publisher=Routledge | chapter-url=https://books.google.com/books?id=9fyzAAAAQBAJ&amp;pg=PA42 |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Grapperhaus | first =F. H. M. | year =2009 | title =Taxes through the Ages | isbn =978-9087220549 |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Halbfass | first =Wilhelm | year =1991 | title =Tradition and Reflection | publisher =SUNY Press | url =https://books.google.com/books?id=-5fImMZMqNIC | ref =harv | isbn =9780791403617 }}
* {{Cite book | last =Halbfass | first =Wilhelm | year =1995 | title =Philology and Confrontation: Paul Hacker on Traditional and Modern Vedānta | publisher =SUNY Press |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Harman | first =William |chapter=Hindu Devotion |editor-last=Rinehart |editor-first=Robin |title=Contemporary Hinduism: Ritual, Culture, and Practice |publisher=ABC-CLIO |year=2004 |isbn=978-1576079058 |pp=99–122 |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Harshananda |first=Swami |year=1989 |title=A Bird's Eye View of the Vedas, in &quot;Holy Scriptures: A Symposium on the Great Scriptures of the World&quot; |place=Mylapore |publisher= Sri Ramakrishna Math |edition=2nd |isbn=978-81-7120-121-1 |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Hardy | first =P. | year =1977 | title =Modern European and Muslim explanations of conversion to Islam in South Asia: A preliminary survey of the literature | journal =Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain &amp; Ireland| volume = 109| issue=2| pages= 177–206 |ref=harv | doi=10.1017/s0035869x00133866}}
* {{Cite book | last =Harvey | first =Andrew | authorlink = Andrew Harvey (religious writer) | year =2001 | title =Teachings of the Hindu Mystics | publisher =Shambhala | isbn =978-1-57062-449-0 |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Hiltebeitel | first =Alf | year =2002 | chapter =Hinduism |editor=Joseph Kitagawa |title=The Religious Traditions of Asia: Religion, History, and Culture | publisher =Routledge | chapter-url =https://books.google.com/books?id=kfyzAAAAQBAJ&amp;printsec=frontcover |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Hiltebeitel | first =Alf | year =2007 | chapter=Hinduism |editor=Joseph Kitagawa |title=The Religious Traditions of Asia: Religion, History, and Culture |chapter-format=Digital printing | publisher =Routledge | chapter-url =https://books.google.com/books?id=9fyzAAAAQBAJ |ref=harv}}
* {{Cite book | last1 =Hopfe | first1 =Lewis M. | last2 =Woodward | first2 =Mark R. | authorlink2 =Mark R. Woodward | year =2008 | title =Religions of the World | publisher =Pearson Education | url =https://books.google.com/books?id=BVbiMBDVrdEC&amp;pg=PA79 | ref =harv | isbn =9780136061779 }}
* {{Cite book | last =Inden | first =Ronald | authorlink = Ronald Inden | year =1978 | chapter=Ritual, Authority, and Cycle Time in Hindu Kingship |editor=John F. Richards |title=Kingship and Authority in South Asia | place =New Delhi | publisher =South Asian Studies |ref=harv}}
* {{Cite book | last= Inden | first =Ronald B. | year =2000 | title =Imagining India | publisher =C. Hurst &amp; Co. Publishers |ref=harv}}
*{{cite book |ref=harv |author=Knut A. Jacobsen |title=Pilgrimage in the Hindu Tradition: Salvific Space |url=https://books.google.com/books?id=Kn6_3oBFAqIC |year=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-59038-9 }}
* {{Cite book | last = Johnson |first = W. J. |title = A Dictionary of Hinduism | publisher = Oxford University Press | year = 2009 | isbn = 978-0-19-861025-0  |ref=harv}}
* {{Cite book | last1 =Jones | first1 =Constance | last2 =Ryan | first2 =James D. | year =2006 | title =Encyclopedia of Hinduism | publisher =Infobase Publishing | url =https://books.google.com/books?id=OgMmceadQ3gC&amp;pg=PR17#v=onepage&amp;q=hinduism%20neolithic | ref =harv | isbn =9780816075645 }}
* {{Cite journal | last =Jouhki | first =Jukka | year =2006 | title =Orientalism and India | journal =J@rgonia | volume =8 | url =http://research.jyu.fi/jargonia/artikkelit/jargonia8.pdf | ref =harv }}
*{{cite book |last=Kane |first=P. V. |authorlink=Pandurang Vaman Kane |year=1953 |title=History of Dharmaśāstra: Ancient and Medieval Religious and Civil Law in India |volume=4 |url=https://archive.org/details/HistoryOfDharmasastraancientAndMediaevalReligiousAndCivilLawV.4 |ref=harv }}
* {{Cite book | last =Khanna | first =Meenakshi | year =2007 | title =Cultural History Of Medieval India | publisher =Berghahn Books |ref=harv}}
* {{Cite book | last =King | first =Richard | authorlink=Richard E. King | year =1999 | title =Orientalism and Religion: Post-Colonial Theory, India and &quot;The Mystic East&quot; | publisher =Routledge |ref=harv}}
* {{Cite journal | last =King | first= Richard | year=1999 | title =Orientalism and the Modern Myth of &quot;Hinduism&quot; | journal =NUMEN |volume=46 | issue= 2 |pages=146–185 |ref={{sfnref|King|1999-B}} | doi=10.1163/1568527991517950}}
* {{Cite book | last =King | first =Richard | year =2001 | title =Orientalism and Religion: Post-Colonial Theory, India and &quot;The Mystic East&quot; | publisher =Taylor &amp; Francis e-Library |ref=harv}}
* {{Cite book | last =King | first =Richard | year =2002 | title =Orientalism and Religion: Post-Colonial Theory, India and &quot;The Mystic East&quot; | publisher =Routledge |ref=harv}}
*{{cite book |ref=harv |author=Klaus K. Klostermaier |title=Survey of Hinduism, A: Third Edition |url=https://books.google.com/books?id=8CVviRghVtIC |year=2010 |publisher=State University of New York Press |isbn=978-0-7914-8011-3 }}
* {{Cite book | last =Klostermaier | first =Klaus K. | authorlink=Klaus Klostermaier | year =1994 | title =A Survey of Hinduism |edition=2nd | publisher =SUNY Press |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Klostermaier | first =Klaus K. | year =2007 | title =A Survey of Hinduism | edition =3rd | publisher =SUNY Press | url =https://books.google.com/books?id=E_6-JbUiHB4C | ref =harv | isbn =9780791470824 }}
* {{Cite book | last =Knott | first =Kim | year =1998 | title =Hinduism: A Very Short Introduction | publisher =Oxford University Press | url =https://books.google.com/books?id=p4kzNzII3zAC&amp;pg=PA6#v=onepage&amp;q=roots%20of%20hinduism | ref =harv | isbn =9780191606458 }}
* {{Cite journal | last1 =Koller | first1 =J. M.|title=The Sacred Thread: Hinduism in Its Continuity and Diversity, by J. L. Brockington (Book Review) | url =https://archive.org/details/sim_philosophy-east-and-west_1984-04_34_2/page/234 | jstor =1398925 | pages =234–236 | volume =34 | issue=2 | journal=Philosophy East and West | year=1984 |ref=harv | doi=10.2307/1398925}}
* {{Cite book | last=Kramer | first=Kenneth | year=1986 | title=World scriptures: an introduction to comparative religions | isbn=978-0-8091-2781-8 | url=https://books.google.com/books?id=RzUAu-43W5oC&amp;pg=PA34 | ref=harv }}
* {{Cite book | last1 =Kulke | first1 =Hermann | authorlink1 =Hermann Kulke | last2 =Rothermund | first2 =Dietmar | authorlink2 =Dietmar Rothermund | year =1998 | title =High-resolution analysis of Y-chromosomal polymorphisms reveals signatures of population movements from central Asia and West Asia into India | publisher =Routledge | accessdate =25 November 2008 | isbn =978-0-415-15482-6 | url =https://books.google.com/books?id=V0GEtXp-GsUC | ref =harv }}
* {{Cite book | last =Larson | first =Gerald | year =1995 | title =India's Agony Over Religion | publisher =SUNY Press | url =https://books.google.com/books?id=wIOSb97ph3EC | ref =harv | isbn =9780791424117 }}
* {{Cite book | last =Larson | first =Gerald James | year =2009 | chapter= Hinduism |title=World Religions in America: An Introduction |pages=179–198 | publisher =Westminster John Knox Press | chapter-url =https://books.google.com/books?id=34vGv_HDGG8C&amp;printsec=frontcover#v=onepage |ref=harv}}
*{{cite book |ref=harv |author=Robert Lingat |title=The Classical Law of India |url=https://books.google.com/books?id=Sauo8iSIj7YC |year=1973 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-01898-3 }}
*{{cite book|ref=harv|author=James G. Lochtefeld|title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: N-Z|url=https://books.google.com/books?id=g6FsB3psOTIC|year=2002|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-0-8239-3180-4}}
* {{Cite book | last =Lockard | first =Craig A. | year =2007 | title =Societies, Networks, and Transitions. Volume I: to 1500 | publisher =Cengage Learning | url =https://books.google.com/books?id=yJPlCpzOY_QC&amp;pg=PA50 | ref =harv | isbn =978-0618386123 }}
* {{Cite book | last =Long | first =Jeffrey D. | year =2013 | title =Jainism: An Introduction | publisher =I. B. Tauris}}
* {{Cite journal | last =Lorenzen | first =David N. | year =1999 | title =Who Invented Hinduism? | url =https://archive.org/details/sim_comparative-studies-in-society-and-history_1999-10_41_4/page/630 | journal = Comparative Studies in Society and History |volume=41 |issue=4 |pages=630–659 | ref=harv | doi=10.1017/s0010417599003084}}
* {{Cite book | last =Lorenzen | first =David N. | chapter =Early Evidence for Tantric Religion | editor-last1 =Harper | editor-first1 =Katherine Anne | editor-last2 =Brown | editor-first2 =Robert L. | year =2002 | title =The Roots of Tantra | publisher =State University of New York Press | isbn=978-0-7914-5306-3 |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Lorenzen | first =David N. | authorlink =David Lorenzen | year =2006 | title =Who Invented Hinduism: Essays on Religion in History | publisher =Yoda Press | url =https://books.google.com/books?id=SO-YmMWpcVEC&amp;printsec=frontcover | ref =harv | isbn =9788190227261 }}
* {{Cite book | last =Malik | first =Jamal | year =2008 | title =Islam in South Asia: A Short History | publisher =Brill Academic | isbn =978-9004168596 |ref=harv}}
* {{Cite book | last =McMahan | first =David L. | year =2008 | title =The Making of Buddhist Modernism | publisher =Oxford University Press | isbn =9780195183276 |ref=harv}}
* {{Cite book | last1 =Melton | first1 =Gordon J. | last2 =Baumann | first2 =Martin | year =2010 | title =Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices (6 volumes) | publisher =ABC-CLIO |ref=harv}}
*{{cite book |ref=harv |author1=Axel Michaels |author2=Barbara Harshav (Transl) |title=Hinduism: Past and Present |url=https://books.google.com/books?id=jID3TuoiOMQC |year=2004 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691089539 }}
* {{Cite book | last =Michaels | first =Axel | authorlink = Axel Michaels | year =2004 | title =Hinduism. Past and present | place =Princeton, New Jersey | publisher =Princeton University Press |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Michell | first =George | year =1977 | title =The Hindu Temple: An Introduction to Its Meaning and Forms | publisher =University of Chicago Press | url =https://books.google.com/books?id=ajgImLs62gwC | ref =harv | isbn =9780226532301 }}
* {{Cite book | last =Misra | first =Amalendu | year =2004 | title =Identity and Religion: Foundations of Anti-Islamism in India | publisher =SAGE |ref=harv}}
* {{Cite book |last=Monier-Williams |first=Monier |authorlink=Monier Monier-Williams |year=1974 |title=Brahmanism and Hinduism: Or, Religious Thought and Life in India, as Based on the Veda and Other Sacred Books of the Hindus |publisher=Adamant Media Corporation |url=https://books.google.com/?id=U5IBXA4UpT0C |accessdate=8 July 2007 |series=Elibron Classics |isbn=978-1-4212-6531-5 |ref=harv }}
* {{Cite book|last=Monier-Williams|first=Monier|authorlink=Monier Monier-Williams|year=2001|origyear=first published 1872|title=English Sanskrit dictionary|place=Delhi|publisher=Motilal Banarsidass|url=http://www.ibiblio.org/sripedia/ebooks/mw/index.html|accessdate=24 July 2007|isbn=978-81-206-1509-0|ref=harv}}
* {{Cite book | last =Muesse | first =Mark William | year =2003 | title =Great World Religions: Hinduism | url =http://www.docshut.com/rquv/lectures-on-great-world-religions-hinduism.html | ref =harv }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131227040433/http://www.docshut.com/rquv/lectures-on-great-world-religions-hinduism.html |date=2013-12-27 }}
* {{Cite book | last =Muesse | first =Mark W. | year =2011 | title =The Hindu Traditions: A Concise Introduction | publisher =Fortress Press |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Nakamura | first =Hajime | authorlink = Hajime Nakamura | year =2004 | title =A History of Early Vedanta Philosophy. Part Two | place =Delhi | publisher =Motilal Banarsidass Publishers Private Limited |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Narayanan | first =Vasudha | year =2009 | title =Hinduism | publisher =The Rosen Publishing Group | url =https://books.google.com/books?id=E0Mm6S1XFYAC&amp;printsec=frontcover | ref =harv | isbn =9781435856202 }}
* {{Cite journal | last =Nath | first =Vijay | year =2001 | title =From 'Brahmanism' to 'Hinduism': Negotiating the Myth of the Great Tradition | journal =Social Scientist  | volume =29 | issue =3/4 |pages=19–50 |ref=harv| doi =10.2307/3518337 | jstor =3518337 }}
* {{Cite book | last =Nicholson | first =Andrew J. | year =2010 | title =Unifying Hinduism: Philosophy and Identity in Indian Intellectual History | publisher =Columbia University Press |ref=harv| title-link =Unifying Hinduism: Philosophy and Identity in Indian Intellectual History }}
* {{Cite book | last =Novetzke | first =Christian Lee | year =2013 | title =Religion and Public Memory | publisher =Columbia University Press | isbn =978-0231512565 |ref=harv}}
* {{cite book | last =Nussbaum | first =Martha C. | year =2009 | title =The Clash Within: Democracy, Religious Violence, and India's Future | url =https://books.google.com/books?id=JLMQh4oc38gC&amp;pg=PA361#v=onepage&amp;q=%22rajiv%20malhotra%22 | accessdate =25 May 2013 | publisher =Harvard University Press | isbn =978-0-674-03059-6 | ref =harv }}
* {{Cite book|last= Oberlies|first=T.|year=1998|title=Die Religion des Rgveda|place=Vienna|publisher= Institut für Indologie der Universität Wien|isbn=978-3-900271-32-9 |ref=harv}}
* {{Cite book|last=Possehl|first=Gregory L. |authorlink=Gregory Possehl|title=The Indus Civilization: A Contemporary Perspective|chapter-url=https://books.google.com/books?id=XVgeAAAAQBAJ&amp;pg=PA154|date=11 November 2002|publisher=Rowman Altamira|isbn=978-0-7591-1642-9|pages=141–156|chapter=Indus religion |ref=harv}}
* {{Cite book|last=Radhakrishnan|given1=S.|surname2=Moore|given2=C.A.|authorlink=Sarvepalli Radhakrishnan|year=1967|title=A sSurcebook in Indian Philosophy|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-01958-1|ref=harv|url=https://archive.org/details/sourcebookinindi00radh}}
* {{Cite book|last= Radhakrishnan|first=S|authorlink=Sarvepalli Radhakrishnan|year=1996|title=Indian Philosophy|publisher=Oxford University Press|volume=1|isbn=978-0-19-563820-2 |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Raju | first =P. T. | year =1992 | title =The Philosophical Traditions of India | place =Delhi | publisher =Motilal Banarsidass Publishers Private Limited |ref=harv}}
* {{Cite book|last=Ramstedt|first=Martin|year=2004|title=Hinduism in Modern Indonesia: A Minority Religion Between Local, National, and Global Interests|place=New York|publisher= Routledge|isbn=978-0700715336 |ref=harv}}
* {{Cite book |last= Renou |first=Louis |authorlink= Louis Renou |year=1964 |title=The Nature of Hinduism |publisher= Walker |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Rinehart | first =Robin | year =2004 | title =Contemporary Hinduism: Ritual, Culture, and Practice | publisher =ABC-CLIO |ref=harv}}
* {{Cite book| first= Ludo| last= Rocher| year= 1986| authorlink= Ludo Rocher| title= The Puranas| publisher= Otto Harrassowitz Verlag| isbn= 978-3447025225| url= https://books.google.com/books?id=n0-4RJh5FgoC| ref= harv}}
* {{Cite book | last =Samuel | first =Geoffrey | year =2010 | title =The Origins of Yoga and Tantra. Indic Religions to the Thirteenth Century | publisher =Cambridge University Press |ref=harv}}
* {{Cite journal | last =Sanderson | first =Alexis | year =2015 | editor-last =Makinson | editor-first =John | publisher =Allen Lane | url =http://www.sutrajournal.com/tolerance-exclusivity-inclusivity-and-persecution-by-alexis-sanderson | title =Tolerance, Exclusivity, Inclusivity, and Persecution in Indian Religion During the Early Mediaeval Period }}
* {{Cite book |last1= Sargeant|first1=Winthrop|authorlink1=Winthrop Sargeant|last2=Chapple|first2=Christopher|year=1984|title=The Bhagavad Gita|place=New York|publisher= State University of New York Press|isbn=978-0-87395-831-8 |ref=harv|title-link=Bhagavad Gita (Sargeant)}}
* {{Cite journal | last1 =Shults | first1 =Brett | year =2014 | title =On the Buddha's Use of Some Brahmanical Motifs in Pali Texts | journal =Journal of the Oxford Centre for Buddhist Studies | volume =6 | pages =121–9 | url =http://jocbs.org/index.php/jocbs/article/view/76/96 }}
* {{Cite book |last= Sen Gupta|first=Anima|year=1986|title=The Evolution of the Sāṃkhya School of Thought|publisher= South Asia Books|isbn=978-81-215-0019-7 |ref=harv}}
* {{Cite journal |doi=10.1086/224812|last=Silverberg|first=James|year=1969|title=Social Mobility in the Caste System in India: An Interdisciplinary Symposium|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-sociology_1969-11_75_3/page/442|journal=The American Journal of Sociology|volume=75|issue=3|pages=442–443 |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Sharf | first =Robert H. | year =1993 | title =The Zen of Japanese Nationalism | journal =History of Religions | volume =33 | issue =1 | pages =1–43 | url =http://www.thezensite.com/ZenEssays/HistoricalZen/Zen_of_Japanese_Nationalism.html | ref =harv | doi =10.1086/463354 }}
* {{Cite web | last =Sharf | first =Robert H. | year =1995 | title =Whose Zen? Zen Nationalism Revisited | url =http://www.thezensite.com/ZenEssays/CriticalZen/whose%20zen_sharf.pdf | ref =harv }}
* {{Cite book | last =Sharma | first =Arvind | year =2003 | title =The Study of Hinduism | publisher =University of South Carolina Press |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Singh | first =Upinder | authorlink =Upinder Singh | year =2008 | title =A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century | publisher =Pearson Education India | isbn =978-81-317-1120-0 | url =https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&amp;pg=PA195 | ref =harv }}
* {{Cite journal | last =Sjoberg | first =Andree F. | year =1990 | title =The Dravidian Contribution to the Development of Indian Civilization: A Call for a Reassesment | journal =Comparative Civilizations Review | volume =23 | pages =40–74 | url =https://ojs.lib.byu.edu/spc/index.php/CCR/article/download/13469/13403 | ref =harv }}
* {{Cite book | last =Smart | first =Ninian | year =2003 | title =Godsdiensten van de wereld (The World's Religions) | place =Kampen | publisher =Uitgeverij Kok |ref=harv}}
* {{Cite book |editor1-last=Smelser|editor1-first=Neil J.|editor-link= Neil Smelser |editorlink2= Seymour Martin Lipset|editor2-last=Lipset|editor2-first=Seymour Martin|title=Social Structure and Mobility in Economic Development|publisher=Aldine Transaction|year=2005|isbn=978-0-202-30799-2 |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Smith | first =W. C. | year =1962 | title =The Meaning and End of Religion | place =San Francisco | publisher =Harper and Row | url =https://books.google.com/books?id=-5fImMZMqNIC | ref =harv | isbn =9780791403617 }}
* {{Cite book | last =Smith | first =Huston |authorlink=Huston Smith|year=1991|title=The World's Religions: Our Great Wisdom Traditions |place=San Francisco|publisher= HarperSanFrancisco|isbn=978-0-06-250799-0 |ref=harv}}
* {{cite book |last=Smith|first=Vincent A.  |authorlink=Vincent Arthur Smith |year=1999|title=The early history of India |edition=3rd |publisher=Oxford University Press  |origyear=first published 1908 |pp=381–384 |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Stein | first =Burton | authorlink =Burton Stein | year =2010 | title =A History of India, Second Edition | publisher =Wiley-Blackwell | url =http://www.investigacioneshistoricaseuroasiaticas-ihea.com/files/HISTORYINDIA-BurtonStein.pdf | ref =harv | url-status =dead | archiveurl =https://web.archive.org/web/20140114070555/http://www.investigacioneshistoricaseuroasiaticas-ihea.com/files/HISTORYINDIA-BurtonStein.pdf | archivedate =14 January 2014 | df =dmy-all }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140114070555/http://www.investigacioneshistoricaseuroasiaticas-ihea.com/files/HISTORYINDIA-BurtonStein.pdf |date=14 January 2014 }}
* {{Cite book | last =Sweetman | first =Will | year =2004 | title =The prehistory of Orientalism: Colonialism and the Textual Basis for Bartholomaus Ziegenbalg's Account of Hinduism | journal =New Zealand Journal of Asian Studies | volume =6 | issue =2 | pages =12–38 | url =http://www.nzasia.org.nz/downloads/NZJAS-Dec04/6_2_3.pdf | ref =harv }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130207044659/http://nzasia.org.nz/downloads/NZJAS-Dec04/6_2_3.pdf |date=2013-02-07 }}
* {{Cite book | last =Thapar | first =R. | year =1993 | title =Interpreting Early India | place =Delhi | publisher =Oxford University Press |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Thompson Platts | first =John | year =1884 | title =A dictionary of Urdu, classical Hindī, and English| publisher = W. H. Allen &amp; Co., Oxford University |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Tiwari | first =Shiv Kumar | year =2002 | title =Tribal Roots Of Hinduism | publisher =Sarup &amp; Sons |ref=harv}}
* {{Cite book | last1 = Toropov | first1 =Brandon | last2 =Buckles | first2 =Luke | year =2011 | title=The Complete Idiot's Guide to World Religions|publisher=Penguin |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Turner | first =Bryan S. | year =1996a | title =For Weber: Essays on the Sociology of Fate | authorlink =Bryan S. Turner (sociologist) | url =https://books.google.com/books?id=YDwRcguxbGwC | ref ={{sfnref|Turner|1996-A}} | isbn =9780803976344 }}
* {{Cite book | last =Vivekananda|first=Swami|authorlink=Swami Vivekananda|year=1987|title=Complete Works of Swami Vivekananda |place=Calcutta|publisher= Advaita Ashrama|isbn=978-81-85301-75-4 |ref=harv}}
* {{Cite book | last =Vivekjivandas | year =2010 | title =Hinduism: An Introduction - Part 1 | publisher =Swaminarayan Aksharpith | place =Ahmedabad | isbn =978-81-7526-433-5 |ref=harv}}
* {{Cite book | last =White | first =David Gordon | year =2000 | chapter=Introduction |editor=David Gordon White |title=Tantra in Practice | publisher =Princeton University Press |ref=harv}}
* {{Cite book | last =White | first =David Gordon | year =2006 | title =Kiss of the Yogini: &quot;Tantric Sex&quot; in its South Asian Contexts | publisher =University of Chicago Press | url =https://books.google.com/books?id=5RwARVMg2_4C | ref =harv | isbn =9780226027838 }}
* {{Cite book | last =Wink | first =Andre | year =1991 | title =Al-Hind: the Making of the Indo-Islamic World, Volume 1 | publisher =Brill Academic | isbn =978-9004095090 |ref=harv}}
* {{Cite book |last=Witzel |first=Michael |year=1995 |title=Early Sanskritization: Origin and Development of the Kuru state |journal=Electronic Journal of Vedic Studies |volume=1 |number=4 |url=http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |publisher=Praeger |ref=harv |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070611142934/http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |archivedate=11 June 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120220153727/http://www.ejvs.laurasianacademy.com/ejvs0104/ejvs0104article.pdf |date=20 February 2012 }}
* {{Cite book | last=Zimmer | first=Heinrich | authorlink= Heinrich Zimmer | year=1951 | title=Philosophies of India | publisher=Princeton University Press |ref=harv}}
{{Refend}}

=== Web sources ===
{{Reflist|group=web|30em}}

== Further reading ==

&lt;!-- only monographs dedicated to Hinduism in general should be listed here --&gt;

'''Introductory'''
* {{Cite book | last =Fowler | first =Jeaneane D. | year =1997 | title =Hinduism: Beliefs and Practices | publisher =Sussex Academic Press | url =https://books.google.com/books?id=RmGKHu20hA0C | isbn =978-1-898723-60-8 }}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Cite book | last =Flood | first =Gavin D. | authorlink = Gavin Flood | year =1996 | title =An Introduction to Hinduism | publisher =Cambridge University Press}}

'''Origins'''
* {{Cite book | last =Parpola | first =Asko | year =2015 | title =The Roots of Hinduism. The Early Aryans and the Indus Civilization | publisher =Oxford University Press |ref={{sfnref|Parpola, The Roots of Hinduism|2015}}}}
* {{Cite book | last =Samuel | first =Geoffrey | year =2010 | title =The Origins of Yoga and Tantra. Indic Religions to the Thirteenth Century | publisher =Cambridge University Press |ref=harv}}

'''Texts'''
* {{Cite book | last =Klostermaier | first =Klaus K. | year =2007 | title =A Survey of Hinduism: Third Edition | publisher =State University of New York Press | url =https://books.google.com/books?id=E_6-JbUiHB4C |ref=harv| isbn =9780791470824 }}
* {{Cite book | last=Flood |first=Gavin (Ed) | authorlink=Gavin Flood | year =2003 |title=Blackwell companion to Hinduism |publisher= [[Blackwell Publishing]] |isbn=978-0-631-21535-6 }}
* Richards, Glyn, ed. (1985). ''A Sourcebook of Modern Hinduism''. London: Curzon Press. x, 212 p. {{ISBN|0-7007-0173-7}}

== External links ==
{{Z148}}&lt;!-- {{No more links}}

       Please be cautious adding more external links.

Wikipedia is not a collection of links and should not be used for advertising.

     Excessive or inappropriate links will be removed.

 See [[Wikipedia:External links]] and [[Wikipedia:Spam]] for details.

If there are already suitable links, propose additions or replacements on
the article's talk page, or submit your link to the relevant category at
the Open Directory Project (dmoz.org) and link there using {{Dmoz}}.

 --&gt;

{{Sister project links|Hinduism|d=Q9089|n=Category:Hinduism|s=Category:Hinduism|voy=Hinduism}}

* [https://www.britannica.com/topic/Hinduism &quot;Hinduism&quot;]. ''[[Encyclopædia Britannica]]'' Online.
* [http://www.iep.utm.edu/hindu-ph/ Hindu Philosophy and Hinduism], IEP, Shyam Ranganathan, York University
* [http://www.people.fas.harvard.edu/~witzel/vedica.pdf Vedic Hinduism] SW Jamison and M Witzel, Harvard University
* [[Wikisource:The Complete Works of Swami Vivekananda/Volume 1/Lectures And Discourses/The Hindu Religion|The Hindu Religion]], Swami Vivekananda (1894), Wikisource
* [http://www.ramakrishna.org/catalog/archive/Spirit_of_Hinduism.htm Hinduism by Swami Nikhilananda], The Ramakrishna Mission (one of the Theistic Hindu Movements)
* [http://www.dlshq.org/download/hinduismbk.pdf All About Hinduism by Swami Sivananda (pdf)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191222000944/http://www.dlshq.org/download/hinduismbk.pdf |date=2019-12-22 }}, The Divine Life Society (one of the Theistic Hindu Movements)
* [http://www.iep.utm.edu/adv-veda/ Advaita Vedanta Hinduism by Sangeetha Menon], IEP (one of the non-Theistic school of Hindu philosophy)
* [https://web.archive.org/web/20051103040233/http://hinduism.iskcon.com/ Heart of Hinduism: An overview of Hindu traditions], ISKCON (Hare Krishna Movement)
* [http://www.hinduismtoday.com/modules/wfchannel/index.php?wfc_cid=21 What is Hinduism?], Editors of Hinduism Today Magazine
* [http://www.pluralism.org/religion/hinduism/bibliography Hinduism outside India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150420084630/http://pluralism.org/religion/hinduism/bibliography |date=2015-04-20 }}, A Bibliography, Harvard University (The Pluralism Project)
* [https://hal.archives-ouvertes.fr/halshs-00196705/ What's in a Name? Agama Hindu Bali in the Making – Hinduism in Bali, Indonesia] Michel Picard, Le CNRS (Paris, France)

'''Research on Hinduism'''

* [http://www.ochs.org.uk/ The Oxford Center for Hindu Studies], University of Oxford
* [http://jhs.oxfordjournals.org/content/current Latest issue of The Journal of Hindu Studies], Oxford University Press
* [https://link.springer.com/journal/volumesAndIssues/11407 Latest issue of the International Journal of Hindu Studies], Springer
* [http://digitalcommons.butler.edu/jhcs/ Latest issue of The Journal of Hindu-Christian Studies], Butler University
* [http://jewishstudies.fiu.edu/about-us/initiative-for-global-jewish-communities/society-for-indo-judaic-studies/journal-archives/ Latest issue of The Journal of Indo-Judaic Studies]{{Dead link|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Florida International University
* [http://www.internationaljournaldharmastudies.com Latest issue of the International Journal of Dharma Studies], Springer (Topical publications on Hinduism, other Indic religions)

'''Audio on Hinduism'''

* [https://archive.org/details/SwamiVivekanandaSwamiVivekananda1893Speech Hinduism as a Religion, by Swami Vivekananda], ''World Parliament of Religion'', Chicago in 1893 (Audio Version, [http://www.parliamentofreligions.org/_includes/FCKcontent/file/Vivekananda.pdf Text]{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }})
* [http://www.ochs.org.uk/lectures/previous Scholarly lectures on Hinduism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150620013322/http://www.ochs.org.uk/lectures/previous |date=2015-06-20 }}, OCHS, University of Oxford
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>4omavc4r2rfnu7uhz9up24q33pnk2zb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂိတု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1496</id>
    <revision>
      <id>56574</id>
      <parentid>42620</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:29:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33037" sha1="rizmwozn72yok33wdroeyujtxkacf16" xml:space="preserve">{{Infobox planet
| name = ဂိတု
| apsis = gee
| symbol = [[file:Moon decrescent symbol (bold).svg|20px|☾]]
| image = FullMoon2010.jpg
| image_alt = Full Moon in the darkness of the night sky. It is patterned with a mix of light-tone regions and darker, irregular blotches, and scattered with varying sizes of impact craters, circles surrounded by out-thrown rays of bright ejecta.
| caption = [[Full moon]] seen from North America
| background = #ddd
| adjectives = {{hlist |[[wikt:lunar|Lunar]] |[[wikt:selenic|selenic]]}}
| periapsis = {{gaps |362 |600}}&amp;nbsp;km&lt;br /&gt;({{gaps |356 |400}}–{{gaps |370 |400}}&amp;nbsp;km)
| apoapsis = {{gaps |405 |400}}&amp;nbsp;km&lt;br /&gt;({{gaps |404 |000}}–{{gaps |406 |700}}&amp;nbsp;km)
| semimajor = {{val |384399 |u=km}}{{nbsp |2}}({{val |0.00257 |u=AU}})&lt;ref name=&quot;W06&quot;/&gt;
| eccentricity = {{val |0.0549}}&lt;ref name=&quot;W06&quot;/&gt;
| period = {{longitem |class=nowrap |{{val |27.321661 |ul=d}}&lt;br /&gt;{{smaller |(27&amp;thinsp;d 7&amp;thinsp;h 43&amp;thinsp;min 11.5&amp;thinsp;s&lt;ref name=&quot;W06&quot;/&gt;)}}}}
| synodic_period = {{longitem |class=nowrap |{{val |29.530589 |u=d}}&lt;br /&gt;{{smaller |(29&amp;thinsp;d 12&amp;thinsp;h 44&amp;thinsp;min 2.9&amp;thinsp;s)}}}}
| avg_speed = {{val |1.022 |ul=km/s}}
| inclination = {{nowrap |5.145° to the [[ecliptic]]&lt;ref name=&quot;Lang2011&quot;/&gt;{{efn|name=inclination}}}}
| asc_node = {{longitem |Regressing by one [[orbit|revolution]] in 18.61&amp;nbsp;years}}
| arg_peri = {{longitem |Progressing by one&lt;br/&gt; revolution in 8.85&amp;nbsp;years}}
| satellite_of = [[Earth]]{{efn|name=near-Earth asteroids}}&lt;ref name=&quot;Morais2002&quot;/&gt;
| flattening = {{val |0.0012}}&lt;ref name=&quot;NSSDC&quot;/&gt;
| equatorial_radius = {{nowrap |{{val |1738.1 |u=km}}{{nbsp |2}}{{smaller |&lt;br /&gt;(0.2725 of Earth's)}}&lt;ref name=&quot;NSSDC&quot;/&gt;}}
| polar_radius = {{nowrap |{{val |1736.0 |u=km}}{{nbsp |2}}{{smaller |&lt;br /&gt;(0.2731 of Earth's)}}&lt;ref name=&quot;NSSDC&quot;/&gt;}}
| mean_radius = {{nowrap |{{val |1737.4 |u=km}}{{nbsp |2}}{{smaller |&lt;br /&gt;(0.2727 of Earth's)}}&lt;ref name=&quot;W06&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NSSDC&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Smith |first1=David E. |last2=Zuber |first2=Maria T. |last3=Neumann |first3=Gregory A. |last4=Lemoine |first4=Frank G. |title=Topography of the Moon from the Clementine lidar |journal=[[Journal of Geophysical Research]] |date=1 January 1997 |volume=102 |issue=E1 |page=1601 |doi=10.1029/96JE02940 |bibcode=1997JGR...102.1591S|hdl=2060/19980018849|hdl-access=free |url=https://semanticscholar.org/paper/9cdbb161f908e6cc4e5c55c4daee9f766743c400 }}&lt;/ref&gt;}}
| circumference = {{nowrap |{{val |10921 |u=km}}{{nbsp |2}}{{smaller |([[equator]]ial)}}}}
| surface_area = {{nowrap |{{val |3.793 |e=7 |u=km2}}{{nbsp |2}}{{smaller |&lt;br /&gt;(0.074 of Earth's)}}}}
| volume = {{nowrap |{{val |2.1958 |e=10 |u=km3}}{{nbsp |2}}{{smaller |&lt;br /&gt;(0.020 of Earth's)&lt;ref name=&quot;NSSDC&quot;/&gt;}}}}
| mass = {{nowrap |{{val |7.342 |e=22 |u=kg}}{{nbsp |2}}{{smaller |&lt;br /&gt;({{val |0.012300}} of Earth's)&lt;ref name=&quot;W06&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NSSDC&quot;/&gt;}}}} {{Sfn|Terry|2013|p=226}}
| density = {{val |3.344 |ul=g/cm3}}&lt;ref name=&quot;W06&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NSSDC&quot;/&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;{{val |0.606}} × Earth&lt;/small&gt;
| surface_grav = {{nowrap |{{val |1.62 |ul=m/s2}}{{nbsp |2}}{{smaller |({{val |0.1654 |u=[[G-force|g]]}})&lt;ref name=&quot;NSSDC&quot;/&gt;}}}}
| moment_of_inertia_factor = {{val |0.3929 |0.0009}}&lt;ref name=&quot;Williams1996&quot; /&gt;
| escape_velocity= {{val |2.38 |ul=km/s}}
| sidereal_day = {{nowrap |{{val |27.321661 |u=d}}{{nbsp |2}}{{smaller |([[tidal locking|synchronous]])}}}}
&lt;!-- Wieczorek et al. 2006 --&gt;
| rot_velocity = {{nowrap |4.627 m/s}}
| axial_tilt = {{ublist |class=nowrap |1.5424° to [[ecliptic]]&lt;!--1.533° according to Conn 2007--&gt;|6.687° to [[Orbital plane (astronomy)|orbit plane]]&lt;ref name=&quot;Lang2011&quot;/&gt;&lt;!--6.4° according to Grego; &lt;ref name=&quot;Grego2005&quot;&gt;Grego, Peter,   [https://books.google.com/books?id=z6Pgt9xEW9gC&amp;pg=PA48 ''The Moon and How to Observe It''], Springer, 2005&lt;/ref&gt; 6.6783° according to Conn. &lt;ref name=&quot;Conn2007&quot;&gt;Conn, David (2007); ''Lednorf's Dilemma'', AuthorHouse, Bloomington (IN)&lt;/ref&gt;--&gt;|24° to Earth's equator&amp;thinsp;&lt;ref&gt;Makemson, Maud W. (1971); [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-data_query?bibcode=1971Moon....2..293M&amp;link_type=ARTICLE&amp;db_key=AST&amp;high= &quot;Determination of Selenographic Positions&quot;], in ''The Moon'', volume 2, issue 3, pp. 293-308, {{DOI|10.1007/BF00561882}}, BibCode: 1971Moon....2..293M&lt;/ref&gt;}}
| epoch = [[J2000]]
| right_asc_north_pole =
  {{plainlist |
* {{RA|17|47|26}}
* 266.86°&lt;ref name=&quot;report&quot;&gt;{{Cite journal |doi=10.1007/s10569-010-9320-4 |title=Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements: 2009 |url=http://astropedia.astrogeology.usgs.gov/alfresco/d/d/workspace/SpacesStore/28fd9e81-1964-44d6-a58b-fbbf61e64e15/WGCCRE2009reprint.pdf &lt;!-- |url=http://astropedia.astrogeology.usgs.gov/download/Docs/WGCCRE/WGCCRE2009reprint.pdf --&gt; |journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy |volume=109 |issue=2 |pages=101–135 |year=2010 |last1=Archinal |first1=Brent A. |last2=A'Hearn |first2=Michael F. |last3=Bowell |first3=Edward G. |last4=Conrad |first4=Albert R. |last5=Consolmagno |first5=Guy J. |display-authors = 5 |last6=Courtin |first6=Régis |last7=Fukushima |first7=Toshio |last8=Hestroffer |first8=Daniel |last9=Hilton |first9=James L. |last10          = Krasinsky |first10         = George A. |last11=Neumann |first11=Gregory A. |last12=Oberst |first12=Jürgen |last13=Seidelmann |first13=P. Kenneth |last14=Stooke |first14=Philip J. |last15=Tholen |first15=David J. |last16=Thomas |first16=Paul C. |last17=Williams |first17=Iwan P. |bibcode=2011CeMDA.109..101A |access-date     = 24 September 2018 |archive-url     = https://web.archive.org/web/20160304065344/http://astropedia.astrogeology.usgs.gov/alfresco/d/d/workspace/SpacesStore/28fd9e81-1964-44d6-a58b-fbbf61e64e15/WGCCRE2009reprint.pdf |archive-date    = 4 March 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
  }}
| declination = 65.64°&lt;ref name=&quot;report&quot; /&gt;
| albedo = 0.136&lt;ref name=&quot;Saari&quot;/&gt;
| temp_name1 = Equator
| min_temp_1 = 100 [[Kelvin|K]]
| mean_temp_1 = 220 K
| max_temp_1 = 390 K
| temp_name2 = 85°N&amp;nbsp;
| min_temp_2 =
| mean_temp_2 = 150 K
| max_temp_2 = 230 K&lt;ref name=&quot;Vasavada1999&quot;/&gt;
| magnitude = {{ublist |class=nowrap |−2.5 to −12.9{{efn |name=maxval}} |−12.74{{nbsp |2}}{{smaller |(mean [[full moon]])}}&lt;ref name=&quot;NSSDC&quot;/&gt;}}
| angular_size = {{nowrap |29.3 to 34.1 [[minute and second of arc|arcminutes]]&lt;ref name=&quot;NSSDC&quot;/&gt;{{efn |name=angular size}}}}
| atmosphere = yes
| atmosphere_ref = &lt;ref name=&quot;L06&quot;/&gt;
| surface_pressure = {{ublist |class=nowrap |10{{sup |−7}} [[Pascal (unit)|Pa]] (1 [[bar (unit)|picobar]]){{nbsp |2}}{{smaller |(day)}} |10{{sup |−10}} Pa (1 femtobar) {{nbsp |2}}{{smaller | &lt;br /&gt;(night)}}{{efn |name=pressure explanation}}}}
| atmosphere_composition = {{hlist |[[Helium|He]] |[[Argon|Ar]] |[[Neon|Ne]] |[[Sodium|Na]] |[[Potassium|K]] |[[Hydrogen|H]] |[[Radon|Rn]]}}
}}
'''ဂိတု''' ({{Lang-en|Moon}}; သင်္ကေတ: [[file:Moon decrescent symbol (fixed width).svg|16px|☾]]) ဂှ် ရုပ်သန္ထာန် နက္ခတ္တမွဲ မဂေတ်လန်ဒၟံင် ဂၠးတိတုဲ ဒှ် ဂြိုဟ် မရနုက်ကဵု ပိ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တ္ၚဲ (Solar System)ပိုယ်ရ။ ဂိတုဂှ် နွံကဵု တိဗမၠိုက်ဂြိုဟ်ဂမၠိုင် ကေုာံ တၟအ်ဂမၠိုင်တုဲ ရာသဳ ကေုာံ ဓါတ်ဇရောတ်ဍေဟ်လေဝ် ဟွံဂွံတၟေင်တၞဟ်ခြာ ကုဓါတ်ဇရောတ် ဂၠးတိပိုယ်ရ။ ဓါတ်ဇရောတ်ဂိတုဂှ် ၜတ် ကုဓါတ်ဇရောတ်ဂၠးတိမ္ဂး ဍိုန်လျ ဗွဲမလောန်တုဲ နွံၜိုတ် တြဴဂအုံ မွဲဂအုံ{{val |0.1654 |u=[[G-force|g]]}} ဒှ်ရ။ ဂၠံင်သြရ်ဗိတ်ဂိတုဂှ် ဗွဲသၟဟ်မ္ဂး နွံကဵုခြာ ကုဂၠးတိ {{cvt|384402|km|mi}}၊&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://spaceplace.nasa.gov/moon-distance/en/ |title=How far away is the moon? |work=Space Place |publisher=NASA |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161006220531/http://spaceplace.nasa.gov/moon-distance/en/ |archive-date=6 October 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Scott |first=Elaine |title=Our Moon: New discoveries about Earth's closest companion |publisher=[[Houghton Mifflin]] Harcourt |year=2016 |page=7 |isbn=978-0-544-75058-6}}&lt;/ref&gt; 1.28&amp;nbsp;စက္က-လျး ဟွံသေင်မ္ဂး ၜိုတ် ၁၀ အလန် ကုဗွိုင်စက်ဂၠးတိ (Earth's circumference)၊ တုဲပၠန် ဒြဟတ်ဇရောတ်ဍေဟ်ဂှ် ပကဵု ညံင်ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ဂွံဒှ်ဍာ်ဒဳ (ဍာ်တိုန် ဍာ်စှ်ေ) ကေုာံ ဗီုပြင်တိ ဂွံဂၠိင်တိုန်ညိညဂှ်ရ။

ဂိတုဂှ် လန်ဂေတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ကရောင်ဂၠံင်ဇကု မပူဂေတ်ဒၟံင် ဂၠးတိ၊ တုဲပၠန် ကရေက်မုက်တုပ်ပ်ဂှ် ဂတးဒၟံင် ကုဂၠးတိဝွံရ။ ဂိတုကရေက် မဂတးမုက် ကုဂၠးတိဂှ် ညးကော်စ ကရေက်ကရပ်ဂိတု (near side of the Moon)။ ဟိုတ်နူ ပွူဂၠံင်ဂိတု မထၜာဲဒၟံင်တုဲ ဗလးမုက်ဂိတု ကဝက်ပြင်င် (ၜိုတ် ၅၉%)ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် နူကဵု ဂၠးတိဝွံရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www-istp.gsfc.nasa.gov/stargaze/Smoon4.htm |title=Libration of the Moon |last=Stern |first=David |date=30 March 2014 |website=NASA |access-date=11 February 2020 |archive-date=22 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522153419/https://www-istp.gsfc.nasa.gov/stargaze/Smoon4.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;အလုံမွဲ ဂၠံင်သြရ်ဗိတ် ဂိတု မဂေတ်ပူ ဂၠးတိဂှ် ဍေဟ်ဒးဂေတ် ပွိုင် ၂၇.၃ တ္ၚဲဂၠးတိ (နကဵု စနြမာသ)၊ နကဵု သူရိယမာသ မ္ဂး ၂၉.၅ တ္ၚဲ။ ကရေက်ကရပ်ဂိတုဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် အသာ်ဂၠုဂၠု၊ အသာ်ဗုဗု ကေုာံ တၟးတၟး မဒှ်ဒၞာဲသမၠုင် ကေုာံ ခလံင်တအ်ရ။ ဗလးဂိတု ဇေတ်တ်ဂှ် ဒှ်အရာမဗဵုစခိုဟ်မွဲ ဟွံသေင်၊ ဂိတုဂှ် ဟွံမဲကဵု လျးတုဲ ဆဒၞာဲပယးလျးတ္ၚဲ မတက်ဒးဂှ်ဟေင် ဂွံညာတ်ကေတ် မတၟးဒၟံင် နူကဵုဂၠးတိပိုယ်ဏအ်ရ။ တုဲပၠန် လျးတၟက်ကလေင်ဂှ် တၟးစိုပ်ကၠုင် ဂၠးတိပိုယ်ရ။ ဟိုတ်နူကဵုဂၠးတိဂှ် ဒးသမၞိင်ဂၠးတိတုဲ ကရေက်လ္ၚဵုဂှ် ဟွံဒးလျးတ္ၚဲတုဲ ဂၠုအာရ။ သမၞိင်ဂၠးတိ မတိတ်ကၠုင် ဟိုတ်နူလျးတ္ၚဲဂှ် တၟာကြပ်တုပ်ဒၟံင် တၟာဂိတုဂှ်ရ ပ္ဍဲကဵု တ္ၚဲဂိတုအိုတ်မ္ဂး ဗလးမုက်ဂိတု ဗဒန်ကြပ်အိုတ်အာရ။ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် ဟိုတ်နူ သမၞိင်ဂၠးတိ မဒးဗဒန်ထောအ် လျးတ္ၚဲ လတူစက်ဂိတုတုဲ ဂိတုမမံက် စဝေက် ဂွံဒှ်ကၠုင်ရ။

ဗွိုက်လၞင်စက်ဂိတုဂှ် နွံ{{val |3474.8 |u=km}}၊ ၜိုတ် မွဲဂအုံ ပန်ဂအုံဂၠးတိ (တိ ဇၞော်နူ ဂိတု ပန်အလန်)၊ ယဝ်ရ ဒးပတုပ်မ္ဂး ဂိတုဂှ် နွံတၟာတိုက်အဝ်သတြေလဳယျာမွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite website|url=https://theconversation.com/how-big-is-the-moon-let-me-compare-118840|date=18 July 2019|access-date=15 November 2020|title=How big is the Moon?|author=Jonti Horner|archive-date=7 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107223707/http://theconversation.com/how-big-is-the-moon-let-me-compare-118840|url-status=live}}&lt;/ref&gt;ရံင်ကဵု ဇမၞော်မ္ဂး ဂိတုဂှ် ပၞောဝ်ကဵုဂြိုဟ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တ္ၚဲဏအ် ဒှ် ဇၞော်မရနုက်ကဵု မသုန်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lowrie |first=William |date=1997 |title=Fundamentals of Geophysics |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |page=5}}&lt;/ref&gt;ဂိတုဂှ် ဍောတ်နူ ဂျူပဳတာညိ၊ တုဲပၠန် ဓါတ်ဇရောတ် သၠုင်အိုတ် ကေုာံ ကမၠေတ်ခိုဟ်အိုတ် မရနုက်ကဵု ဒုတိယ ပၞောဝ်ကဵု ဂြိုဟ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တ္ၚဲဝွံ ၜိုတ်မတီလဝ်ဂှ်ရ။

တၠပညာတအ် ပတှ်ေကေတ် ဂိတုဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵုသၞာံမတုဲကၠုင်ၜိုတ် ၄.၅၁ ကြဴနူ ဂၠးတိမကတဵုဒှ်တုဲ ဟွံလအ်ကွေဟ်ဟ်ရ။ လညာတ်မၞိဟ်မဒုင်တဲမာန်ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဂိတုဝွံ က္တဵုဒှ်ကၠုင် ကြဴနူ ဂိတု ကဵု ဂြိုဟ်မနွံတၟာမာသ် မကော်ဂး တဴယျာ (Theia) ဇီုကပိုက်တုဲ ကလှ်ေကရေက် မပါ်တိတ်အာဂှ် ဒှ်အာ ဂိတုရ။ သွဟ်သုတေသနတၟိမလ္ၚတ်တၟအ် နူဂိတုဂှ်လေဝ် ဟွံဒစဵုဒစး လညာတ်ထေဣသဝွံရ။ ဆဂး အာယုက်သၞာံဂှ် လအ်နူဂှ် ဒှ်မာန်ရောင် စှ်ေစိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.universetoday.com/143025/the-moon-is-older-than-scientists-thought/ |title=The Moon is older than scientists thought |website=Universe Today |access-date=3 August 2019 |archive-date=3 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190803125139/https://www.universetoday.com/143025/the-moon-is-older-than-scientists-thought/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ကပေါတ်မၞိဟ်မကၠောန် ပလံင်ဗစိုပ်ဏာ ဇရေင်ဂိတု မာန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ်က္ၜင်ဂြိုဟ် နူကဵု ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံသဵုဗိယေတ် မနွံယၟု လူနာ၃ မစှ်ေလတူဂိတု ပ္ဍဲကဵု သေပ်တေမ်ဗါ ၁၉၅၉ ဂှ်ရ။ ဆက်ဂစာန်ကၠုင်တုဲ နကဵုနဲကဲမစှ်ေသိုက်က် လတူဂိတုမာန်ကၠုင်ဂှ် ဒှ်က္ၜင်ဂြိုဟ် လုနာ၉ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၆။ နကဵုကောန်မၞိဟ် ဂွံဖျေဟ်ဇိုင် လတူဂိတုမာန်ဂှ် နကဵု ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံအမေရိကာန် ဌာနနက္ခတ္တ နာသာ (NASA) ဖျေဟ်အစဳအဇန် အပေါလော (Apollo program) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၈ က္ၜင်ဂြိုဟ်အပေါလော၈၊ အကြာသၞာံ ၁၉၆၉ ကဵု ၁၉၇၂ ဂှ် မၞိဟ်တြဴတၠ တိုန်စိုပ်လဝ် လတူဂိတု၊ မၞိဟ်မဂွံ စိုပ်လတူဂိတု ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် နကဵုက္ၜင်ဂြိုဟ် အပေါလော၁၁ ဂိတုဂျူလာင် ၁၉၆၉ဂှ်ရ။ နကဵု ကမၠောန်ဏအ်ဂှ် ကေတ်ဖျေဟ်နင် တၟအ် နူကဵုဂိတုတုဲ စမ်ၜတ်လ္ၚတ်တုဲ ဂွံတီကၠုင် ပထဝဳဗေဒ ဗီုလဵု ဂိတုစကတဵုဒှ်ကၠုင် ကေုာံ ပရူဒဒှ်ဂိတု မဒှ်လဝ်လက္ကရဴအိုတ်တအ်ဒှ်တမ်ရ။ စတမ်နူ သၞာံ ၁၉၇၂ အပေါလော ၁၇ ဂှ် ဂိတုမဂွံဒုင်ကၟုဲ နကဵုက္ၜင်ဂြိုဟ် မသက်ကုမၞိဟ်ဟေင်ရ။

==ယၟု==
ယၟုမ္ဂး &quot;ဂိတု&quot; နကဵုဘာသာမန်ခေတ်လၟုဟ် ပ္ဍဲကဵု မန်ခေတ်တြေံဂှ် &quot;ကိန္တု&quot;၊ မန်လဒေါဝ် &quot;ကိတု&quot;။ ညံင်ကဵု ပ္ဍဲကဵု ဘာသာအင်္ဂလိက် ခေတ်တၟိ ပါ်ချူ စက်ဂိတု နဒဒှ် Moon တုဲ သွက် ဂိတုလၟိဟ်တ္ၚဲဂှ် month ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵုမန်ဂှ် ချူ ဂိတု တုပ်ပ်ရ။ အရာဏအ်ဂှ် ဟိုတ်နူ ကြက္ကဒိန်မန် မဒုင်သဇိုင် ကုဂိတုမမံက် ဂိတုစဝေက်တုဲ ယၟုမ္ဂး စက်ဂိတု ကဵု ဂိတုလၟိဟ်တ္ၚဲ ဗီုမန်ဂှ် ချူတုပ်ဒၟံင်ရေင်သကအ် (ဝါ) ပွံင်မအက္ခရ် ပြံင်လှာဲတုပ်ဒၟံင်ရေင်သကအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵုလိက်မ္ဂး လဆောဝ်မ္ဂး သွက် စက်ဂိတုဂှ် ချူ သၟိင်ဂိတု။ 

{{multiple image
|width=135
 |align=center
 |title=ဂိတု 
 |image1=LRO WAC Nearside Mosaic.jpg
 |caption1= ကရေက်ကရပ်ဂိတု (ကရေက်မညာတ်ကေတ် နူကဵုဂၠးတိ)
|image2=Moon Farside LRO.jpg
 |caption2=ကရေက်ဇမ္ၚောဲဂိတု (ကရေက်လပါ်စး မဟွံညာတ်ကေတ် နူကဵုဂၠးတိ)
|image3=LRO WAC North Pole Mosaic (PIA14024).jpg
 |caption3= ပၞိဟ်သၟဝ်ကျာဂိတု (Lunar north pole)
|image4=LRO WAC South Pole Mosaic.jpg
 |caption4= ပၞိဟ်သမၠုင်ကျာဂိတု (Lunar south pole)
}}

==မကတဵုဒှ်==
ဂိတုဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု သၞာံ ၄.၅၁ ဗဳလဳယာန် မတုဲကၠုင်တေအ်၊ ကြဴနူ သၞောတ်တ္ၚဲ မကတဵုဒှ်လဝ်တုဲ ၆၀ မဳလဳယာန်သၞာံ။ ဗီုလဵု ဂိတုမကတဵုဒှ်ကၠုင်ဂှ် လညာတ်နာနာသာ် ဟီုဂးကၠုင်လဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1126/sciadv.1602365 |pmid=28097222 |pmc=5226643 |journal=[[Science Advances (journal)|Science Advances]] |date=2017 |volume=3 |issue=1 |title=Early formation of the Moon 4.51 billion years ago |last=Barboni |first=M. |author2=Boehnke, P. |author3=Keller, C.B. |author4=Kohl, I.E. |author5=Schoene, B. |author6=Young, E.D. |author7=McKeegan, K.D. |page=e1602365 |bibcode=2017SciA....3E2365B}}&lt;/ref&gt; ပၞောဝ်ကဵု လညာတ်တအ်ဂှ် မပ္တံကဵု  ဂိတုဂှ် က္တဵုကၠုင် နူကဵု ကဝေက်ဂၠးတိ မမေက်ပါ်တိတ် နူတိ&lt;ref name=&quot;Binder&quot; /&gt; (မဒှ် လညာတ် ဂၠးတိဂေတ်ပြဟ်လောန်တုဲ မေက် ကလေဟ်တိတ်အာ နူကဵုကဵုတိ)၊&lt;ref name=&quot;BotM&quot; /&gt; ခနိက်တိ မနွံမ္ၚး ဂၠးတိတအ်ဂှ် ဓါတ်ဇရောတ်တၞဟ် ဇြောတ်ပကောံတုဲ ဒှ်ကၠုင်၊&lt;ref name=&quot;Mitler&quot; /&gt;,&lt;ref name=&quot;BotM&quot;/&gt; မက္တဵုဒှ် မွဲစွံ ကုဂၠးတိ။&lt;ref name=&quot;BotM&quot;/&gt; လညာတ်တအ်ဏအ်ဂှ် ဟွံကိတ်ညဳ ကုသၞောတ်တိ-ဂိတု မဒက်ပ္တန်လဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Stevenson |first=D.J. |title=Origin of the moon–The collision hypothesis |journal=[[Annual Review of Earth and Planetary Sciences]] |date=1987 |volume=15 |issue=1 |pages=271–315 |bibcode=1987AREPS..15..271S |doi=10.1146/annurev.ea.15.050187.001415 |s2cid=53516498 |url=https://semanticscholar.org/paper/6cd05a92552fe0b618abbb1dbb1a8dba79acbba5 |access-date=2 December 2019 |archive-date=19 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819021911/https://www.semanticscholar.org/paper/Origin-of-the-Moon-The-Collision-Hypothesis-Stevenson/6cd05a92552fe0b618abbb1dbb1a8dba79acbba5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
[[ဝှာင်:Evolution of the Moon.ogv|thumb|ကသုဲ ဂိတု ကေုာံ တရဴဂိတု]]
လညာတ် မၞိဟ်မဒုင်တဲဂၠိုင်အိုတ် စပ်ကဵု ဗီုဂိတု က္တဵုဒှ်ကၠုင်ဂှ် သၞောတ်တိ-ဂိတု က္တဵုဒှ်ကၠုင် ကြဴနူ မဇီုကပိုက်ဇၞော် မတွဟ်ဂး ရုပ်သန္ထာန် မနွံတၟာမာသ်မွဲ (ကဵုလဝ်ယၟု ထေဣအ (Theia)) ကၠုင် ဇီုစုတ် ဂၠးတိတြေံ။ ဇၟီုဂှ် ပကဵု ညံင် ကိရိယာ မပ္တံတိ တၟအ် နူတိဂှ် ပရာတ်တိတ်အာ အပ္ဍဲသြရ်ဗိတ်တိတုဲ ကိရိယာတအ် ကောံတုဲ ဒှ်ကၠုင်ဂိတုရ။&lt;ref name=&quot;taylor1998&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://news.nationalgeographic.com/2015/04/150416-asteroids-scars-moon-formation-space/ |title=Asteroids Bear Scars of Moon's Violent Formation |date=16 April 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161008160812/http://news.nationalgeographic.com/2015/04/150416-asteroids-scars-moon-formation-space/ |archive-date=8 October 2016}}&lt;/ref&gt;

The Moon's far side has a crust that is {{convert|50|km|abbr=on}} thicker than that of the near side. This is thought to be because the Moon fused from two different bodies.

This hypothesis, although not perfect, perhaps best explains the evidence. Eighteen months prior to an October 1984 conference on lunar origins, Bill Hartmann, Roger Phillips, and Jeff Taylor challenged fellow lunar scientists: &quot;You have eighteen months. Go back to your Apollo data, go back to your computer, do whatever you have to, but make up your mind. Don't come to our conference unless you have something to say about the Moon's birth.&quot; At the 1984 conference at Kona, Hawaii, the giant impact hypothesis emerged as the most consensual theory. &lt;blockquote&gt;Before the conference, there were partisans of the three &quot;traditional&quot; theories, plus a few people who were starting to take the giant impact seriously, and there was a huge apathetic middle who didn't think the debate would ever be resolved. Afterward, there were essentially only two groups: the giant impact camp and the agnostics.&lt;ref name=Dana-Mackenzie&gt;{{cite book |author=Dana Mackenzie |title=The Big Splat, or How Our Moon Came to Be |url=https://archive.org/details/bigsplatorhowour00mack |url-access=registration |date=21 July 2003 |publisher=[[John Wiley &amp; Sons]] |isbn=978-0-471-48073-0 |pages=[https://archive.org/details/bigsplatorhowour00mack/page/166 166]–168 |df=dmy-all |access-date=11 June 2019 |archive-date=17 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617181357/https://archive.org/details/bigsplatorhowour00mack |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Giant impacts are thought to have been common in the early Solar System. Computer simulations of giant impacts have produced results that are consistent with the mass of the lunar core and the angular momentum of the Earth–Moon system. These simulations also show that most of the Moon derived from the impactor, rather than the proto-Earth.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Canup |first=R. |author2=Asphaug, E. |title=Origin of the Moon in a giant impact near the end of Earth's formation |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-08-16_412_6848/page/708 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=412 |pages=708–712 |date=2001 |doi=10.1038/35089010 |pmid=11507633 |issue=6848 |bibcode=2001Natur.412..708C|s2cid=4413525 }}&lt;/ref&gt; However, more recent simulations suggest a larger fraction of the Moon derived from the proto-Earth.&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2007/12/071219-moon-collision.html |title=Earth-Asteroid Collision Formed Moon Later Than Thought |magazine=[[National Geographic (magazine)|National Geographic]] |date=28 October 2010 |access-date=7 May 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090418171528/http://news.nationalgeographic.com/news/2007/12/071219-moon-collision.html |archive-date=18 April 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |title=2008 Pellas-Ryder Award for Mathieu Touboul |journal=Meteoritics and Planetary Science |volume=43 |issue=S7 |pages=A11–A12 |date=2008 |url=http://digitalcommons.arizona.edu/objectviewer?o=uadc://azu_maps/Volume43/NumberSupplement/Touboul.pdf |bibcode=2008M&amp;PS...43...11K |last1=Kleine |first1=Thorsten |doi=10.1111/j.1945-5100.2008.tb00709.x |access-date=8 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180727164701/http://digitalcommons.arizona.edu/objectviewer?o=uadc%3A%2F%2Fazu_maps%2FVolume43%2FNumberSupplement%2FTouboul.pdf |archive-date=27 July 2018 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180727164701/http://digitalcommons.arizona.edu/objectviewer?o=uadc%3A%2F%2Fazu_maps%2FVolume43%2FNumberSupplement%2FTouboul.pdf |date=27 July 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1038/nature06428 |title=Late formation and prolonged differentiation of the Moon inferred from W isotopes in lunar metals |date=2007 |last1=Touboul |first1=M. |last2=Kleine |first2=T. |last3=Bourdon |first3=B. |last4=Palme |first4=H. |last5=Wieler |first5=R. |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=450 |issue=7173 |pages=1206–1209 |pmid=18097403 |bibcode=2007Natur.450.1206T|s2cid=4416259 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=http://news.nationalgeographic.com/2015/04/150408-moon-form-giant-impact-earth |title=Flying Oceans of Magma Help Demystify the Moon's Creation |magazine=[[National Geographic (magazine)|National Geographic]] |date=8 April 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409220422/http://news.nationalgeographic.com/2015/04/150408-moon-form-giant-impact-earth/ |archive-date=9 April 2015}}&lt;/ref&gt; Other bodies of the inner Solar System such as Mars and [[4 Vesta|Vesta]] have, according to meteorites from them, very different oxygen and tungsten [[isotope|isotopic]] compositions compared to Earth. However, Earth and the Moon have nearly identical isotopic compositions. The isotopic equalization of the Earth-Moon system might be explained by the post-impact mixing of the vaporized material that formed the two,&lt;ref name=&quot;Pahlevan2007&quot; /&gt; although this is debated.&lt;ref&gt;{{cite magazine |last=Nield |first=Ted |title=Moonwalk (summary of meeting at Meteoritical Society's 72nd Annual Meeting, Nancy, France) |magazine=[[Geoscientist (magazine)|Geoscientist]] |volume=19 |page=8 |date=2009 |url=http://www.geolsoc.org.uk/gsl/geoscientist/geonews/page6072.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120927034348/http://www.geolsoc.org.uk/gsl/geoscientist/geonews/page6072.html |archive-date=27 September 2012}}&lt;/ref&gt;

The impact released a lot of energy and then the released material re-accreted into the Earth–Moon system. This would have melted the outer shell of Earth, and thus formed a magma ocean.&lt;ref name=&quot;Warren1985&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Tonks |first=W. Brian |author2=Melosh, H. Jay |date=1993 |title=Magma ocean formation due to giant impacts |journal=[[Journal of Geophysical Research]] |volume=98 |issue=E3 |pages=5319–5333 |bibcode=1993JGR....98.5319T |doi=10.1029/92JE02726}}&lt;/ref&gt; Similarly, the newly formed Moon would also have been affected and had its own [[lunar magma ocean]]; its depth is estimated from about {{Convert|500 |km |4=-2 |abbr=in}} to {{Convert |1737 |km |4=0 |abbr=in}}.&lt;ref name=&quot;Warren1985&quot; /&gt;

While the giant impact hypothesis might explain many lines of evidence, some questions are still unresolved, most of which involve the Moon's composition.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=[[Science (journal)|Science]] |author=Daniel Clery |title=Impact Theory Gets Whacked |url=https://archive.org/details/sim_science_2013-10-11_342_6155/page/183 |volume=342 |pages=183–185 |date=11 October 2013 |doi=10.1126/science.342.6155.183 |bibcode=2013Sci...342..183C |issue=6155 |pmid=24115419}}&lt;/ref&gt;
{{multiple image |total_width=600 |align=center
 |title=[[Oceanus Procellarum]] (&quot;Ocean of Storms&quot;)|width1=614 |height1=228 |image1=14-236-LunarGrailMission-OceanusProcellarum-Rifts-Overall-20141001.jpg |caption1=Ancient [[rift valley]]s – rectangular structure (visible – topography – [[Gravity Recovery and Interior Laboratory|GRAIL gravity gradients]]) |width2=1500 |height2=1500 |image2=PIA18822-LunarGrailMission-OceanusProcellarum-Rifts-Overall-20141001.jpg |caption2=Ancient [[rift valley]]s – context|width3=1546 |height3=905 |image3=PIA18821-LunarGrailMission-OceanusProcellarum-Rifts-Closeup-20141001.jpg |caption3=Ancient [[rift valley]]s – closeup (artist's concept)}}
In 2001, a team at the Carnegie Institute of Washington reported the most precise measurement of the [[isotopic signatures]] of lunar rocks.&lt;ref name=wiechert&gt;{{Cite journal |title=Oxygen Isotopes and the Moon-Forming Giant Impact |display-authors=1 |last1=Wiechert |first1=U. |last2=Halliday |first2=A.N. |last3=Lee |first3=D.-C. |last4=Snyder |first4=G.A. |last5=Taylor |first5=L.A. |last6=Rumble |first6=D. |volume=294 |issue=12 |pages=345–348 |date=October 2001 |doi=10.1126/science.1063037 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/294/5541/345 |access-date=5 July 2009 |journal=[[Science (journal)|Science]] |pmid=11598294 |bibcode=2001Sci...294..345W |s2cid=29835446 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090420154721/http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/294/5541/345 |archive-date=20 April 2009}}&lt;/ref&gt; The rocks from the Apollo program had the same isotopic signature as rocks from Earth, differing from almost all other bodies in the Solar System. This observation was unexpected, because most of the material that formed the Moon was thought to come from [[Theia (planet)|Theia]] and it was announced in 2007 that there was less than a 1% chance that Theia and Earth had identical isotopic signatures.&lt;ref name=ps2007&gt;{{Cite journal |last1=Pahlevan |first1=Kaveh |last2=Stevenson |first2=David |title=Equilibration in the Aftermath of the Lunar-forming Giant Impact |journal=[[Earth and Planetary Science Letters]] |volume=262 |issue=3–4 |date=October 2007 |pages=438–449 |doi=10.1016/j.epsl.2007.07.055 |bibcode=2007E&amp;PSL.262..438P |arxiv=1012.5323|s2cid=53064179 }}&lt;/ref&gt; Other Apollo lunar samples had in 2012 the same titanium isotopes composition as Earth,&lt;ref name=&quot;test&quot; /&gt; which [[Giant impact hypothesis#Difficulties|conflicts]] with what is expected if the Moon formed far from Earth or is derived from Theia. These discrepancies may be explained by variations of the giant impact hypothesis.

==နိဿဲ==

===Citations===
{{reflist|25em|refs=
[[Category:BEHM]]
[[Category:ဂြိုဟ်]]
[[Category:နက္ခတ္တဗေဒ]]</text>
      <sha1>rizmwozn72yok33wdroeyujtxkacf16</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တက္ကသဵု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1826</id>
    <revision>
      <id>56694</id>
      <parentid>55197</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T23:32:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 6 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68659" sha1="a50d40f9vw0jalxpvj0yz1lma4s29r7" xml:space="preserve">[[ဝှာင်:Oxfordceremony.jpg|thumb|upright=1.35|[[Graduation|Graduation ceremony]] on [[Convocation]] day at the [[University of Oxford]]. The Pro-Vice-Chancellor in [[Master of Arts (Oxbridge and Dublin)|MA]] gown and hood, [[Proctor]] in official dress and new [[Doctor of Philosophy|Doctors of Philosophy]] in scarlet full dress. Behind them, a [[bedel]], a Doctor and Bachelors of Arts and Medicine graduate.]]

'''တက္ကသဵု''' ({{Lang-en|University}})မ္ဂးဂှ် (လက်တေန်: universitas ' မွဲအလုံအိုတ်သီု&quot;) မဒှ်ဌာန်ဒတန် [[Educational institution|institution]] ဒဒက်တဴကဵု ပရေၚ်ပညာမသၠုၚ် ကေုာံ သုတေသန တအ်တုဲ မဒှ်အရာ မကလိဂွံတဆိပ် ဒဳဂရဳပညာ အပ္ဍဲ သၞောတ်ပညာ မဂၠိုၚ်သာ်တအ်ရ။ တက္ကသဵုဂှ် ဗွဲယေဘုယျ လွဳၜံၚ်ပတိတ် ပရေၚ်ပညာ သၟဝ်ဒဳဂရဳ ကေုာံ ပရေၚ်ပညာမလောန်ဒဳဂရဳတအ်ရ။ 

ဝေါဟာမ္ဂး တက္ကသဵုဂှ် ဆေန်ဆက်ကၠုၚ်နူ လက်တေန် ''universitas magistrorum et scholarium,'' မဒှ်အရာ အဓိပ္ပါယ်အပြောံမ္ဂး &quot; ဂကောံ ညးဗ္တောန်ဂမၠိုၚ် ကေုာံ သၟာလ္ၚတ်ဂမၠိုၚ်&quot; .&lt;ref&gt;{{Cite EB1911|wstitle=Universities|short=x}}&lt;/ref&gt; 

သၞောတ်တက္ကသဵုအခေတ်တအ်ဂှ် မၞုံတမ်ရိုဟ်ပ္ဍဲ တက္ကသဵု medieval ဥရောပ၊ ဒဒှ်အရာမခၞံလဝ် ပ္ဍဲ အဳတလဳ ကေုာံ မက္တဵုဒှ်ပြံၚ်လှာဲကၠုၚ် နူဘာ cathedral သွက် clergy အကြာလက်ထက် အာယုက် High Middle ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Haskins | first1 = Charles H. | year = 1898 | title = The Life of Medieval Students as Illustrated by their Letters | url =https://archive.org/details/sim_american-historical-review_1898-01_3_2/page/203| journal = The American Historical Review | volume = 3 | issue = 2| pages = 203–229 | doi=10.2307/1832500| jstor = 1832500 }}&lt;/ref&gt;

 
&lt;br /&gt;

==ဝၚ်==
{{see also|Academia#History{{!}}History of academia}}

===ပွံက်အဓိပ္ပါယ်===
တက္ကသဵု မဒှ်ဝေါဟာ လက်တေန် တမ်မူလဂှ် စၞောန်ထ္ၜးဗွဲသာမညကဵု &quot; မပ္တံ ဗၞတ်လၟိုဟ်မၞိဟ်တအ်မဆက်စပ်ပါလုပ်အပ္ဍဲဗွဝ်မွဲ၊ ဂကောံမွဲ၊ ကုမ္ဗဏဳ၊ ပွဳပွိုၚ်၊ ဗၞိက်၊ ဌာန်ကောံ&quot; &lt;ref&gt;{{Citation|last1=Lewis|first1=Charlton T.|last2=Short|first2=Charles|title=A Latin Dictionary|place=Oxford|publisher=Clarendon Press|origyear=1879|year=1966|isbn=}}&lt;/ref&gt;

At the time of the emergence of urban town life and [[Middle Ages|medieval]] [[guild]]s, specialized &quot;associations of [[student]]s and [[teacher]]s with collective legal rights usually guaranteed by charters issued by princes, prelates, or the towns in which they were located&quot; came to be denominated by this general term. Like other guilds, they were self-regulating and determined the qualifications of their members.&lt;ref&gt;Marcia L. Colish, ''Medieval Foundations of the Western Intellectual Tradition, 400-1400,'' (New Haven: Yale Univ. Pr., 1997), p. 267.&lt;/ref&gt;

In modern usage the word has come to mean '''&quot;An institution of higher education offering tuition in mainly non-vocational subjects and typically having the power to confer degrees,'''&quot;&lt;ref&gt;{{Citation | contribution = university, n. | year = 2010 | title = OED Online | edition = 3rd  | contribution-url = http://www.oed.com/view/Entry/214804?rskey=Owl6ZY&amp;result=1&amp;isAdvanced=false |accessdate = 27 August 2013 | place = Oxford | publisher = Oxford University Press| title-link = OED Online }}&lt;/ref&gt; with the earlier emphasis on its corporate organization considered as applying historically to Medieval universities.&lt;ref&gt;{{Citation | contribution = university, n. | year = 2010 | title = OED Online | edition = 3rd  | contribution-url = http://www.oed.com/view/Entry/214804?rskey=Owl6ZY&amp;result=1&amp;isAdvanced=false |accessdate = 27 August 2013 | place = Oxford | publisher = Oxford University Press | quote = …In the Middle Ages: a body of teachers and students engaged in giving and receiving instruction in the higher branches of study … and regarded as a scholastic guild or corporation.| title-link = OED Online }} Compare {{Citation | contribution = University | year = 1989 | title = Oxford English Dictionary | edition = 2nd  | editor-last = | editor-first = | place = Oxford | publisher = Oxford University Press | quote = The whole body of teachers and scholars engaged, at a particular place, in giving and receiving instruction in the higher branches of learning; such persons associated together as a society or corporate body, with definite organization and acknowledged powers and privileges (esp. that of conferring degrees), and forming an institution for the promotion of education in the higher or more important branches of learning….| title-link = Oxford English Dictionary }}&lt;/ref&gt;

The original Latin word referred to degree-awarding institutions of learning in [[Western Europe|Western]] and [[Central Europe]], where this form of legal organisation was prevalent and from where the institution spread around the world.

====သၠးပွး မစပ်ပညာ ====
An important idea in the definition of a university is the notion of [[academic freedom]]. The first documentary evidence of this comes from early in the life of the [[University of Bologna]], which adopted an academic charter, the ''[[Authentica habita|Constitutio Habit]]a'',&lt;ref&gt;Malagola, C. (1888), Statuti delle Università e dei Collegi dello Studio Bolognese. Bologna: Zanichelli.&lt;/ref&gt; in 1158 or 1155,&lt;ref name=&quot;Rüegg, W. 2003 pp 4-34&quot;&gt;Rüegg, W. (2003), Mythologies and Historiography of the Beginnings, pp 4-34 in H. De Ridder-Symoens, editor, A History of the University in Europe; Vol 1, Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; which guaranteed the right of a traveling scholar to unhindered passage in the interests of education. Today this is claimed as the origin of &quot;academic freedom&quot;.&lt;ref&gt;Watson, P. (2005), Ideas. London: Weidenfeld and Nicolson, page 373&lt;/ref&gt; This is now widely recognised internationally - on 18 September 1988, 430 university rectors signed the ''[[Magna Charta Universitatum]]'',&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www2.unibo.it/avl/charta/charta.htm |title=Magna Charta delle Università Europee |publisher=.unibo.it |accessdate=28 May 2010 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101115001914/http://www2.unibo.it/avl/charta/charta.htm |archivedate=15 November 2010  }}&lt;/ref&gt; marking the 900th anniversary of Bologna's foundation. The number of universities signing the ''Magna Charta Universitatum'' continues to grow, drawing from all parts of the world.

===သာဓက မကိုပ်ကၠာ===
{{see also|Ancient higher-learning institutions}}
According to ''[[Encyclopædia Britannica]]'', the earliest universities were founded in Asia and Africa, predating the first European [[medieval universities]].&lt;ref name=&quot;britannica1&quot;&gt;''[[Encyclopædia Britannica]]'': [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/618194/university &quot;University&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515232213/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/618194/university |date=15 May 2013 }}, 2012, retrieved 26 July 2012&lt;/ref&gt; The [[University of Al Quaraouiyine]], founded in Morocco by [[Fatima al-Fihri]] in 859, is considered by some to be the oldest degree-granting university.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Medina of Fez|url=https://whc.unesco.org/en/list/170|website=UNESCO World Heritage Centre|publisher=UNESCO|accessdate=7 April 2016|url-status=live|archiveurl=http://archive.wikiwix.com/cache/20100529141333/https://whc.unesco.org/en/list/170|archivedate=29 May 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Verger, Jacques: &quot;Patterns&quot;, in: Ridder-Symoens, Hilde de (ed.): ''A History of the University in Europe. Vol. I: Universities in the Middle Ages'', Cambridge University Press, 2003, {{ISBN|978-0-521-54113-8}}, pp.&amp;nbsp;35–76 (35)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;founding&quot;&gt;{{cite book |last=Esposito |first=John |authorlink=John L. Esposito |editor= |others= |title=The Oxford Dictionary of Islam |origyear= |month= |url= |format= |accessdate= |edition= |series= |date= |year=2003 |publisher=Oxford University Press |location= |language= |isbn=978-0-1951-2559-7 |oclc= |doi= |id= |chapter= |chapterurl= |quote=|page=328 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Najm&quot;&gt;Joseph, S, and Najmabadi, A. '' Encyclopedia of Women &amp; Islamic Cultures: Economics, education, mobility, and space''. Brill, 2003, p. 314.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Swart&quot;&gt;Swartley, Keith. ''Encountering the World of Islam''. Authentic, 2005, p. 74.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dictionary&quot;&gt;''Illustrated Dictionary of the Muslim World'', Publisher: Marshall Cavendish, 2010 [https://books.google.com/books?id=8Zp_5IydPGgC&amp;pg=PA161#v=onepage&amp;q&amp;f=false] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151001024838/https://books.google.com/books?id=8Zp_5IydPGgC&amp;pg=PA161|date=1 October 2015}} p.161&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Civilization: The West and the Rest'' by Niall Ferguson, Publisher: Allen Lane 2011 - {{ISBN|978-1-84614-273-4}}&lt;/ref&gt;

Their endowment by a prince or monarch and their role in training government officials made early [[History of the Mediterranean region|Mediterranean]] universities similar to Islamic [[madrasa]]s, although madrasas were generally smaller, and individual teachers, rather than the madrasa itself, granted the license or degree.&lt;ref&gt;{{Citation | last = Pryds | first = Darleen | editor-last = Courtenay | editor-first = William J. | editor2-last = Miethke | editor2-first = Jürgen | editor3-last = Priest | editor3-first = David B. | publication-date = 2000 | title = Universities and Schooling in Medieval Society | chapter = ''Studia'' as Royal Offices: Mediterranean Universities of Medieval Europe | series = Education and Society in the Middle Ages and Renaissance | volume = 10 | publisher = Brill | publication-place = Leiden | pages = 96–98 | url = https://www.google.com/search?tbo=p&amp;tbm=bks&amp;q=isbn:9004113517 }}&lt;/ref&gt;  Scholars like [[Arnold H. Green]] and [[Hossein Nasr]] have argued that starting in the 10th century, some [[Islamic Golden Age|medieval Islamic]] madrasas became universities.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=[[Arnold H. Green]]|title=The History of Libraries in the Arab World: A Diffusionist Model|journal=Libraries &amp; the Cultural Record|volume=23|issue=4|page=459}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=[[Hossein Nasr]]|title=Traditional Islam in the modern world|publisher=[[Taylor &amp; Francis]]|page=125}}&lt;/ref&gt; However, scholars like [[George Makdisi]], Toby Huff and Norman Daniel&lt;ref name='NDaniel1'&gt;{{cite journal | title = Review of &quot;The Rise of Colleges. Institutions of Learning in Islam and the West by George Makdisi&quot; | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1984_104_3/page/586 | journal = Journal of the American Oriental Society | year = 1984 | first = Norman | last = Daniel | volume = 104 | issue = 3 | pages = 586–8| id = | jstor = 601679 | quote = The first section, typology of institutions and the law of waqf, is crucial to the main thesis, since the college is defined in terms of the charitable trust, or endowment, as in Europe: it is admitted that the university, defined as a corporation, has no Islamic parallel. | doi=10.2307/601679| bibcode = 1964JAOS...84..128H }}&lt;/ref&gt; argue that the European university has no parallel in the medieval Islamic world.&lt;ref&gt;{{cite journal|first =George|last = Makdisi|title =Madrasa and University in the Middle Ages|journal =Studia Islamica|number = 32|date =1970|pages= 255–264 (264)|quote =Thus the university, as a form of social organization, was peculiar to medieval Europe. Later, it was exported to all parts of the world, including the Muslim East; and it has remained with us down to the present day. But back in the middle ages, outside of Europe, there was nothing anything quite like it anywhere.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Toby Huff, ''Rise of Early Modern Science: Islam, China and the West'', 2nd ed., Cambridge 2003, {{ISBN|0-521-52994-8}}, p. 133-139, 149-159, 179-189&lt;/ref&gt; Several other scholars consider the university as uniquely European in origin and characteristics.&lt;ref name=&quot;Rüegg, Walter 1992, pp. XIX&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Nuria Sanz, Sjur Bergan|title=The heritage of European universities, Volume 548|url=https://books.google.com/?id=M09rKWhN3soC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=The+Heritage+of+European+Universities#v=onepage&amp;q=arab-oriental&amp;f=false|publisher=[[Council of Europe]]|page=121|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150905161423/https://books.google.com/books?id=M09rKWhN3soC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=The+Heritage+of+European+Universities&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=AZ8LT6SED-Hv0gH_kImMBg&amp;ved=0CDkQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=arab-oriental&amp;f=false|archivedate=5 September 2015|isbn=9789287161215|date=1 January 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Abulafia, David, ed. The New Cambridge Medieval History: C. 1198-c. 1300. Cambridge University Press, 1999, 257.&lt;/ref&gt; Darleen Pryds questions this view, pointing out that [[Madrasa|madaris]] and European universities in the Mediterranean region shared similar foundations by princely patrons and were intended to provide loyal administrators to further the rulers' agenda.&lt;ref&gt;{{Citation | last = Pryds | first = Darleen | editor-last = Courtenay | editor-first = William J. | editor2-last = Miethke | editor2-first = Jürgen | editor3-last = Priest | editor3-first = David B. | year = 2000 | title = Universities and Schooling in Medieval Society | chapter = ''Studia'' as Royal Offices: Mediterranean Universities of Medieval Europe | series = Education and Society in the Middle Ages and Renaissance | volume = 10 | publisher = Brill | publication-place = Leiden | pages = 83–99 | isbn = 978-90-04-11351-0 | issn = 0926-6070}}&lt;/ref&gt;

Some scholars, including Makdisi, have argued that early medieval universities were influenced by the madrasas in [[Al-Andalus]], the [[Emirate of Sicily]], and the Middle East during the [[Crusades]].&lt;ref&gt;{{cite book|author=Nuria Sanz, Sjur Bergan|title=The heritage of European universities, Volume 548|url=https://books.google.com/?id=M09rKWhN3soC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=The+Heritage+of+European+Universities#v=onepage&amp;q=arab-oriental&amp;f=false|publisher=[[Council of Europe]]|page=28|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150905161423/https://books.google.com/books?id=M09rKWhN3soC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=The+Heritage+of+European+Universities&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=AZ8LT6SED-Hv0gH_kImMBg&amp;ved=0CDkQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=arab-oriental&amp;f=false|archivedate=5 September 2015|isbn=9789287161215|date=1 January 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Makdisi|first=George|title=Scholasticism and Humanism in Classical Islam and the Christian West|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=109|issue=2|date=April–June 1989|pages=175–182 [175–77]|doi=10.2307/604423|postscript=&lt;!--None--&gt;|jstor=604423|bibcode=1964JAOS...84..128H}}; {{Cite journal|last=Makdisi|first=John A.|title=The Islamic Origins of the Common Law|journal=[[North Carolina Law Review]]|date=June 1999|volume=77|issue=5|pages=1635–1739|postscript=&lt;!--None--&gt;}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=A History of Christian-Muslim Relations|first=Hugh|last=Goddard|year=2000|publisher=[[Edinburgh University Press]]|isbn=978-0-7486-1009-9|page=99|postscript=&lt;!--None--&gt;}}&lt;/ref&gt; Norman Daniel, however, views this argument as overstated.&lt;ref name='NDaniel2'&gt;{{cite journal | title = Review of &quot;The Rise of Colleges. Institutions of Learning in Islam and the West by George Makdisi&quot; | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1984_104_3/page/586 | journal = Journal of the American Oriental Society | year = 1984 | first = Norman | last = Daniel | volume = 104 | issue = 3 | pages = 586–8| id = | jstor = 601679 | quote = Professor Makdisi argues that there is a missing link in the development of Western scholasticism, and that Arab influences explain the &quot;dramatically abrupt&quot; appearance of the &quot;sic et non&quot; method. Many medievalists will think the case overstated, and doubt that there is much to explain. | doi=10.2307/601679| bibcode = 1964JAOS...84..128H }}&lt;/ref&gt; Roy Lowe and Yoshihito Yasuhara have recently drawn on the well-documented influences of scholarship from the Islamic world on the universities of Western Europe to call for a reconsideration of the development of higher education, turning away from a concern with local institutional structures to a broader consideration within a global context.&lt;ref&gt;{{Citation | editor-last = Feingold | editor-first = Mordecai | last = Lowe | first = Roy | last2 = Yasuhara | first2 = Yoshihito | chapter = The origins of higher learning: time for a new historiography? | title = History of Universities | volume = 27 | issue = 1 | pages = 1–19 | date = 2013 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | url = https://books.google.com/?id=iRl8AAAAQBAJ&amp;dq=History+of+Universities:+Volume+XXVII/1 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150905153758/https://books.google.com/books?id=iRl8AAAAQBAJ&amp;dq=History+of+Universities%3A+Volume+XXVII%2F1&amp;source=gbs_navlinks_s | archivedate = 5 September 2015 | df = dmy-all | isbn = 9780199685844 }}&lt;/ref&gt;

===တက္ကသဵု Medieval ဂမၠိုၚ်===
[[ဝှာင်:Bologna-vista02.jpg|thumb|right|upright=1.35|The [[University of Bologna]] in Italy, founded in 1088, is the oldest university, the word ''university'' ([[Latin language|Latin]]: ''universitas'') having been coined at its foundation.]]
{{Main|Medieval university|List of medieval universities}}
The university is generally regarded as a formal institution that has its origin in the [[History of Christianity|Medieval Christian]] tradition.&lt;ref name=&quot;Rüegg, Walter 1992, pp. XIX&quot;&gt;Rüegg, Walter: &quot;Foreword. The University as a European Institution&quot;, in: ''A History of the University in Europe. Vol. 1: Universities in the Middle Ages'', Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. XIX–XX&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Verger |first=Jacques |title=Gentes del saber: en la Europa de finales de la Edad Media |year=1999 |publisher=Editorial Complutense |pages=259 |isbn=9788489784697 |url=https://books.google.es/books?id=Wf3aqgLY-_wC&amp;printsec=frontcover |format=PDF}}&lt;/ref&gt; European higher education took place for hundreds of years in [[cathedral school]]s or [[monastic school]]s (''scholae monasticae''), in which [[monk]]s and [[nun]]s taught classes; evidence of these immediate forerunners of the later university at many places dates back to the 6th century.&lt;ref&gt;Riché, Pierre (1978): &quot;Education and Culture in the Barbarian West: From the Sixth through the Eighth Century&quot;, Columbia: University of South Carolina Press, {{ISBN|0-87249-376-8}}, pp. 126-7, 282-98&lt;/ref&gt; The earliest universities were developed under the aegis of the [[Latin Church]] by [[papal bull]] as ''[[Studium Generale|studia generalia]]'' and perhaps from cathedral schools. It is possible, however, that the development of cathedral schools into universities was quite rare, with the University of Paris being an exception.&lt;ref&gt;Gordon Leff, ''Paris and Oxford Universities in the Thirteenth and Fourteenth Centuries. An Institutional and Intellectual History'', Wiley, 1968.&lt;/ref&gt; Later they were also founded by Kings ([[University of Naples Federico II]], [[Charles University in Prague]], [[Jagiellonian University|Jagiellonian University in Kraków]]) or municipal administrations ([[University of Cologne]], [[University of Erfurt]]). In the [[Early Middle Ages|early medieval period]], most new universities were founded from pre-existing schools, usually when these schools were deemed to have become primarily sites of higher education. Many historians state that universities and cathedral schools were a continuation of the interest in learning promoted by [[monasteries|The residence of a religious community]].&lt;ref&gt;Johnson, P. (2000). The Renaissance : a short history. Modern Library chronicles (Modern Library ed.). New York: Modern Library, p. 9.&lt;/ref&gt; [[Pope Gregory VII]] was critical in promoting and regulating the concept of modern university as his [[1079 Papal Decree]] ordered the regulated establishment of cathedral schools that transformed themselves into the first European universities.&lt;ref&gt;Thomas Oestreich (1913). &quot;Pope St. Gregory VII&quot;. In Herbermann, Charles. Catholic Encyclopedia. New York: Robert Appleton Company.&lt;/ref&gt;

The first universities in Europe with a form of corporate/guild structure were the [[University of Bologna]] (1088), the [[University of Paris]] (c.1150, later associated with the [[Sorbonne]]), and the [[University of Oxford]] (1167).

The University of Bologna began as a law school teaching the ''[[jus gentium|ius gentium]]'' or [[Roman law]] of peoples which was in demand across Europe for those defending the right of incipient nations against empire and church. Bologna's special claim to ''[[Alma Mater Studiorum]]''{{Clarify|date=May 2011}} is based on its autonomy, its awarding of degrees, and other structural arrangements, making it the oldest continuously operating institution&lt;ref name=&quot;Rüegg, W. 2003 pp 4-34&quot;/&gt; independent of kings, emperors or any kind of direct religious authority.&lt;ref&gt;Makdisi, G. (1981), Rise of Colleges: Institutions of Learning in Islam and the West. Edinburgh: Edinburgh University Press.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Daun, H. and Arjmand, R. (2005), Islamic Education, pp 377-388 in J. Zajda, editor, International Handbook of Globalisation, Education and Policy Research. Netherlands: Springer.&lt;/ref&gt;
[[ဝှာင်:Meeting of doctors at the university of Paris.jpg|thumb|left|Meeting of doctors at the [[University of Paris]]. From a medieval manuscript.]]
The conventional date of 1088, or 1087 according to some,&lt;ref&gt;Huff, T. (2003), The Rise of Early Modern Science. Cambridge University Press, p. 122&lt;/ref&gt; records when [[Irnerius]] commences teaching [[Justinian I|Emperor Justinian's]] 6th-century codification of Roman law, the ''[[Corpus Iuris Civilis]]'', recently discovered at Pisa. Lay students arrived in the city from many lands entering into a contract to gain this knowledge, organising themselves into 'Nationes', divided between that of the Cismontanes and that of the Ultramontanes. The students &quot;had all the power … and dominated the masters&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|last =Kerr|first = Clark|date=2001|title = The Uses of the University|publisher = Harvard University Press|pages =16 and 145|isbn = 978-0674005327}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rüegg, W. (2003), Mythologies and Historiography of the Beginnings, pp 4-34 in H. De Ridder-Symoens, editor, A History of the University in Europe; Vol 1, Cambridge University Press.p. 12&lt;/ref&gt;

In Europe, young men proceeded to university when they had completed their study of the [[trivium (education)|trivium]]–the preparatory arts of [[grammar]], [[rhetoric]] and [[dialectic]] or [[logic]]–and the [[quadrivium]]: [[arithmetic]], [[geometry]], [[music]], and [[astronomy]].

All over Europe rulers and city governments began to create universities to satisfy a European thirst for knowledge, and the belief that society would benefit from the scholarly expertise generated from these institutions. Princes and leaders of city governments perceived the potential benefits of having a scholarly expertise develop with the ability to address difficult problems and achieve desired ends. The emergence of humanism was essential to this understanding of the possible utility of universities as well as the revival of interest in knowledge gained from ancient Greek texts.&lt;ref&gt;Grendler, P. F. (2004). &quot;The universities of the Renaissance and Reformation&quot;. Renaissance Quarterly, 57, pp. 2.&lt;/ref&gt;

The rediscovery of [[Aristotle]]'s works–more than 3000 pages of it would eventually be translated–fuelled a spirit of inquiry into natural processes that had already begun to emerge in the 12th century. Some scholars believe that these works represented one of the most important document discoveries in Western intellectual history.&lt;ref&gt;Rubenstein, R. E. (2003). Aristotle's children: how Christians, Muslims, and Jews rediscovered ancient wisdom and illuminated the dark ages (1st ed.). Orlando, Florida: Harcourt, pp. 16-17.&lt;/ref&gt; Richard Dales, for instance, calls the discovery of Aristotle's works &quot;a turning point in the history of Western thought.&quot;&lt;ref&gt;Dales, R. C. (1990). Medieval discussions of the eternity of the world (Vol. 18). Brill Archive, p. 144.&lt;/ref&gt; After Aristotle re-emerged, a community of scholars, primarily communicating in Latin, accelerated the process and practice of attempting to reconcile the thoughts of Greek antiquity, and especially ideas related to understanding the natural world, with those of the church. The efforts of this &quot;[[scholasticism]]&quot; were focused on applying Aristotelian logic and thoughts about natural processes to biblical passages and attempting to prove the viability of those passages through reason. This became the primary mission of lecturers, and the expectation of students.

[[ဝှာင်:Heidelberg Universitätsbibliothek 2003.jpg|thumb|[[Heidelberg University]] is the oldest [[List of universities in Germany|university in Germany]] and among Europe's best ranked.&lt;ref&gt;[http://www.uni-heidelberg.de/university/rankings/ Rankings: Universität Heidelberg in International Comparison] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140921065348/http://www.uni-heidelberg.de/university/rankings/ |date=21 September 2014 }} - Top Position in Germany, Leading Role in Europe (Heidelberg University)&lt;/ref&gt; It was established in 1386.]]

The university culture developed differently in northern Europe than it did in the south, although the northern (primarily Germany, France and [[Great Britain]]) and southern universities (primarily Italy) did have many elements in common. Latin was the language of the university, used for all texts, lectures, [[disputation]]s and examinations. Professors lectured on the books of Aristotle for logic, [[natural philosophy]], and [[metaphysics]]; while [[Hippocrates]], [[Galen]], and [[Avicenna]] were used for medicine. Outside of these commonalities, great differences separated north and south, primarily in subject matter. Italian universities focused on law and medicine, while the northern universities focused on the arts and theology. There were distinct differences in the quality of instruction in these areas which were congruent with their focus, so scholars would travel north or south based on their interests and means. There was also a difference in the types of degrees awarded at these universities. English, French and German universities usually awarded bachelor's degrees, with the exception of degrees in theology, for which the doctorate was more common. Italian universities awarded primarily doctorates. The distinction can be attributed to the intent of the degree holder after graduation – in the north the focus tended to be on acquiring teaching positions, while in the south students often went on to professional positions.&lt;ref&gt;Grendler, P. F. (2004). &quot;The universities of the Renaissance and Reformation&quot;. Renaissance Quarterly, 57, pp. 2-8.&lt;/ref&gt; The structure of northern universities tended to be modeled after the system of faculty governance developed at the [[University of Paris]]. Southern universities tended to be patterned after the student-controlled model begun at the University of Bologna.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Scott | first1 = J. C. | year = 2006 | title = The mission of the university: Medieval to Postmodern transformations | url =https://archive.org/details/sim_journal-of-higher-education_january-february-2006_77_1/page/6| journal = Journal of Higher Education | volume = 77 | issue = 1| page = 6 }}&lt;/ref&gt; Among the southern universities, a further distinction has been noted between those of northern Italy, which followed the pattern of Bologna as a &quot;self-regulating, independent corporation of scholars&quot; and those of southern Italy and Iberia, which were &quot;founded by royal and imperial charter to serve the needs of government.&quot;&lt;ref&gt;{{Citation | last = Pryds | first = Darleen | editor-last = Courtenay | editor-first = William J. | editor2-last = Miethke | editor2-first = Jürgen | editor3-last = Priest | editor3-first = David B. | publication-date = 2000 | title = Universities and Schooling in Medieval Society | chapter = ''Studia'' as Royal Offices: Mediterranean Universities of Medieval Europe | series = Education and Society in the Middle Ages and Renaissance | volume = 10 | publisher = Brill | publication-place = Leiden | pages = 84–85 | url = https://www.google.com/search?tbo=p&amp;tbm=bks&amp;q=isbn:9004113517 }}&lt;/ref&gt;

===တက္ကသဵု အခေတ် ဝါဒိကိုပ်ကၠာ===
{{See also|List of early modern universities in Europe|List of colonial universities in Latin America}}

During the [[Early Modern period]] (approximately late 15th century to 1800), the universities of Europe would see a tremendous amount of growth, productivity and innovative research. At the end of the Middle Ages, about 400 years after the first European university was founded, there were twenty-nine universities spread throughout Europe. In the 15th century, twenty-eight new ones were created, with another eighteen added between 1500 and 1625.&lt;ref&gt;Grendler, P. F. (2004). The universities of the Renaissance and Reformation. Renaissance Quarterly, 57, pp. 1-3.&lt;/ref&gt; This pace continued until by the end of the 18th century there were approximately 143 universities in Europe, with the highest concentrations in the German Empire (34), Italian countries (26), France (25), and Spain (23) – this was close to a 500% increase over the number of universities toward the end of the Middle Ages. This number does not include the numerous universities that disappeared, or institutions that merged with other universities during this time.&lt;ref&gt;Frijhoff, W. (1996). Patterns. In H. D. Ridder-Symoens (Ed.), Universities in early modern Europe, 1500-1800, A history of the university in Europe. Cambridge [England]: Cambridge University Press, p. 75.&lt;/ref&gt; The identification of a university was not necessarily obvious during the Early Modern period, as the term is applied to a burgeoning number of institutions. In fact, the term &quot;university&quot; was not always used to designate a higher education institution. In [[Mediterranean Sea|Mediterranean countries]], the term ''[[studium generale]]'' was still often used, while &quot;Academy&quot; was common in Northern European countries.&lt;ref&gt;Frijhoff, W. (1996). Patterns. In H. D. Ridder-Symoens (Ed.), Universities in early modern Europe, 1500-1800, A history of the university in Europe. Cambridge [England]: Cambridge University Press, p. 47.&lt;/ref&gt;
[[File:Basel 2012-08 Mattes 1 (89).JPG|thumb|The [[University of Basel]] is Switzerland's oldest university (1460) and through the heritage of [[Erasmus]] counted among the birth places of [[Renaissance humanism]]]]

[[File:Class at Salamanca.jpg|thumb|upright=0.9|17th-century classroom at the [[University of Salamanca]]]]

The propagation of universities was not necessarily a steady progression, as the 17th century was rife with events that adversely affected university expansion. Many wars, and especially the [[Thirty Years' War]], disrupted the university landscape throughout Europe at different times. [[War]], [[Plague (disease)|plague]], [[famine]], [[regicide]], and changes in religious power and structure often adversely affected the societies that provided support for universities. Internal strife within the universities themselves, such as student brawling and absentee professors, acted to destabilize these institutions as well. Universities were also reluctant to give up older curricula, and the continued reliance on the works of Aristotle defied contemporary advancements in science and the arts.&lt;ref&gt;Grendler, P. F. (2004). The universities of the Renaissance and Reformation. Renaissance Quarterly, 57, p. 23.&lt;/ref&gt; This era was also affected by the rise of the [[nation-state]]. As universities increasingly came under state control, or formed under the auspices of the state, the faculty governance model (begun by the University of Paris) became more and more prominent. Although the older student-controlled universities still existed, they slowly started to move toward this structural organization. Control of universities still tended to be independent, although university leadership was increasingly appointed by the state.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Scott | first1 = J. C. | year = 2006 | title = The mission of the university: Medieval to Postmodern transformations | url =https://archive.org/details/sim_journal-of-higher-education_january-february-2006_77_1/page/10| journal = Journal of Higher Education | volume = 77 | issue = 1| pages = 10–13 | doi=10.1353/jhe.2006.0007}}&lt;/ref&gt;

Although the structural model provided by the University of Paris, where student members are controlled by faculty &quot;masters&quot;, provided a standard for universities, the application of this model took at least three different forms. There were universities that had a system of faculties whose teaching addressed a very specific curriculum; this model tended to train specialists. There was a collegiate or tutorial model based on the system at [[University of Oxford]] where teaching and organization was decentralized and knowledge was more of a generalist nature. There were also universities that combined these models, using the collegiate model but having a centralized organization.&lt;ref&gt;Frijhoff, W. (1996). Patterns. In H. D. Ridder-Symoens (Ed.), Universities in early modern Europe, 1500-1800, A history of the university in Europe. Cambridge [England]: Cambridge University Press, p. 65.&lt;/ref&gt;

Early Modern universities initially continued the curriculum and research of the Middle Ages: [[natural philosophy]], logic, medicine, theology, mathematics, astronomy, astrology, law, grammar and [[rhetoric]]. Aristotle was prevalent throughout the curriculum, while medicine also depended on Galen and Arabic scholarship. The importance of humanism for changing this state-of-affairs cannot be underestimated.&lt;ref&gt;Ruegg, W. (1992). Epilogue: the rise of humanism. In H. D. Ridder-Symoens (Ed.), Universities in the Middle Ages, A history of the university in Europe. Cambridge [England]: Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; Once humanist professors joined the university faculty, they began to transform the study of grammar and rhetoric through the [[studia humanitatis]]. Humanist professors focused on the ability of students to write and speak with distinction, to translate and interpret classical texts, and to live honorable lives.&lt;ref&gt;Grendler, P. F. (2002). The universities of the Italian renaissance. Baltimore: Johns Hopkins University Press, p. 223.&lt;/ref&gt; Other scholars within the university were affected by the humanist approaches to learning and their linguistic expertise in relation to ancient texts, as well as the ideology that advocated the ultimate importance of those texts.&lt;ref&gt;Grendler, P. F. (2002). The universities of the Italian renaissance. Baltimore: Johns Hopkins University Press, p. 197.&lt;/ref&gt; Professors of medicine such as [[Niccolò Leoniceno]], [[Thomas Linacre]] and William Cop were often trained in and taught from a humanist perspective as well as translated important ancient medical texts. The critical mindset imparted by humanism was imperative for changes in universities and scholarship. For instance, [[Andreas Vesalius]] was educated in a humanist fashion before producing a translation of Galen, whose ideas he verified through his own dissections. In law, Andreas Alciatus infused the ''[[Corpus Juris]]'' with a humanist perspective, while [[Jacques Cujas]] humanist writings were paramount to his reputation as a jurist. [[Philipp Melanchthon]] cited the works of [[Erasmus]] as a highly influential guide for connecting theology back to original texts, which was important for the reform at Protestant universities.&lt;ref&gt;Ruegg, W. (1996). Themes. In H. D. Ridder-Symoens (Ed.), Universities in Early Modern Europe, 1500-1800, A history of the university in Europe. Cambridge [England]: Cambridge University Press, pp. 33-39.&lt;/ref&gt; [[Galileo Galilei]], who taught at the Universities of [[University of Pisa|Pisa]] and [[University of Padua|Padua]], and [[Martin Luther]], who taught at the [[University of Wittenberg]] (as did Melanchthon), also had humanist training. The task of the humanists was to slowly permeate the university; to increase the humanist presence in professorships and chairs, syllabi and textbooks so that published works would demonstrate the humanistic ideal of science and scholarship.&lt;ref&gt;Grendler, P. F. (2004). The universities of the Renaissance and Reformation. Renaissance Quarterly, 57, pp. 12-13.&lt;/ref&gt;

Although the initial focus of the humanist scholars in the university was the discovery, exposition and insertion of ancient texts and languages into the university, and the ideas of those texts into society generally, their influence was ultimately quite progressive. The emergence of classical texts brought new ideas and led to a more creative university climate (as the notable list of scholars above attests to). A focus on knowledge coming from self, from the human, has a direct implication for new forms of scholarship and instruction, and was the foundation for what is commonly known as the humanities. This disposition toward knowledge manifested in not simply the translation and propagation of ancient texts, but also their adaptation and expansion. For instance, Vesalius was imperative for advocating the use of Galen, but he also invigorated this text with experimentation, disagreements and further research.&lt;ref&gt;Bylebyl, J. J. (2009). Disputation and description in the renaissance pulse controversy. In A. Wear, R. K. French, &amp; I. M. Lonie (Eds.), The medical renaissance of the sixteenth century (1st ed., pp. 223-245). Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; The propagation of these texts, especially within the universities, was greatly aided by the emergence of the printing press and the beginning of the use of the vernacular, which allowed for the printing of relatively large texts at reasonable prices.&lt;ref&gt;Füssel, S. (2005). Gutenberg and the Impact of Printing (English ed.). Aldershot, Hampshire: Ashgate Pub., p. 145.&lt;/ref&gt;

Examining the influence of humanism on scholars in medicine, mathematics, astronomy and physics may suggest that humanism and universities were a strong impetus for the scientific revolution. Although the connection between humanism and the scientific discovery may very well have begun within the confines of the university, the connection has been commonly perceived as having been severed by the changing nature of science during the [[Scientific Revolution]]. Historians such as [[Richard S. Westfall]] have argued that the overt traditionalism of universities inhibited attempts to re-conceptualize nature and knowledge and caused an indelible tension between universities and scientists.&lt;ref&gt;Westfall, R. S. (1977). The construction of modern science: mechanisms and mechanics. Cambridge: Cambridge University Press, p. 105.&lt;/ref&gt; This resistance to changes in science may have been a significant factor in driving many scientists away from the university and toward private benefactors, usually in princely courts, and associations with newly forming scientific societies.&lt;ref&gt;Ornstein, M. (1928). The role of scientific societies in the seventeenth century. Chicago, IL: University of Chicago Press.&lt;/ref&gt;

Other historians find incongruity in the proposition that the very place where the vast number of the scholars that influenced the scientific revolution received their education should also be the place that inhibits their research and the advancement of science. In fact, more than 80% of the European scientists between 1450–1650 included in the [[Dictionary of Scientific Biography]] were university trained, of which approximately 45% held university posts.&lt;ref&gt;Gascoigne, J. (1990). A reappraisal of the role of the universities in the Scientific Revolution. In D. C. Lindberg &amp; R. S. Westman (Eds.), Reappraisals of the Scientific Revolution, pp. 208-209.&lt;/ref&gt; It was the case that the academic foundations remaining from the Middle Ages were stable, and they did provide for an environment that fostered considerable growth and development. There was considerable reluctance on the part of universities to relinquish the symmetry and comprehensiveness provided by the Aristotelian system, which was effective as a coherent system for understanding and interpreting the world. However, university professors still utilized some autonomy, at least in the sciences, to choose epistemological foundations and methods. For instance, Melanchthon and his disciples at University of Wittenberg were instrumental for integrating Copernican mathematical constructs into astronomical debate and instruction.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Westman | first1 = R. S. | year = 1975 | title = The Melanchthon circle:, rheticus, and the Wittenberg interpretation of the Copernicantheory | doi = 10.1086/351431| journal = Isis | volume = 66 | issue = 2| pages = 164–193 }}&lt;/ref&gt; Another example was the short-lived but fairly rapid adoption of Cartesian epistemology and methodology in European universities, and the debates surrounding that adoption, which led to more mechanistic approaches to scientific problems as well as demonstrated an openness to change. There are many examples which belie the commonly perceived intransigence of universities.&lt;ref&gt;Gascoigne, J. (1990). A reappraisal of the role of the universities in the Scientific Revolution. In D. C. Lindberg &amp; R. S. Westman (Eds.), Reappraisals of the Scientific Revolution, pp. 210-229.&lt;/ref&gt; Although universities may have been slow to accept new sciences and methodologies as they emerged, when they did accept new ideas it helped to convey legitimacy and respectability, and supported the scientific changes through providing a stable environment for instruction and material resources.&lt;ref&gt;Gascoigne, J. (1990). A reappraisal of the role of the universities in the Scientific Revolution. In D. C. Lindberg &amp; R. S. Westman (Eds.), Reappraisals of the Scientific Revolution, pp. 245-248.&lt;/ref&gt;

Regardless of the way the tension between universities, individual scientists, and the scientific revolution itself is perceived, there was a discernible impact on the way that university education was constructed. Aristotelian epistemology provided a coherent framework not simply for knowledge and knowledge construction, but also for the training of scholars within the higher education setting. The creation of new scientific constructs during the scientific revolution, and the epistemological challenges that were inherent within this creation, initiated the idea of both the autonomy of science and the hierarchy of the disciplines. Instead of entering higher education to become a &quot;general scholar&quot; immersed in becoming proficient in the entire curriculum, there emerged a type of scholar that put science first and viewed it as a vocation in itself. The divergence between those focused on science and those still entrenched in the idea of a general scholar exacerbated the epistemological tensions that were already beginning to emerge.&lt;ref&gt;Feingold, M. (1991). Tradition vs novelty: universities and scientific societies in the early modern period. In P. Barker &amp; R. Ariew (Eds.), Revolution and continuity: essays in the history and philosophy of early modern science, Studies in philosophy and the history of philosophy. Washington, D.C: Catholic University of America Press, pp. 53-54.&lt;/ref&gt;

The epistemological tensions between scientists and universities were also heightened by the economic realities of research during this time, as individual scientists, associations and universities were vying for limited resources. There was also competition from the formation of new colleges funded by private benefactors and designed to provide free education to the public, or established by local governments to provide a knowledge hungry populace with an alternative to traditional universities.&lt;ref&gt;Feingold, M. (1991). Tradition vs novelty: universities and scientific societies in the early modern period. In P. Barker &amp; R. Ariew (Eds.), Revolution and continuity: essays in the history and philosophy of early modern science, Studies in philosophy and the history of philosophy. Washington, D.C: Catholic University of America Press, pp. 46-50.&lt;/ref&gt; Even when universities supported new scientific endeavors, and the university provided foundational training and authority for the research and conclusions, they could not compete with the resources available through private benefactors.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = See | first1 =  | last2 = Baldwin | first2 = M | year = 1995 | title = The snakestone experiments: an early modern medical debate | url = https://archive.org/details/sim_isis_1995-09_86_3/page/394 | doi = 10.1086/357237 | pmid =  7591659| journal = Isis | volume = 86 | issue = 3| pages = 394–418 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Ur947.jpg|thumb|left|Universities in northern Europe were more willing to accept the [[Age of Enlightenment|ideas of Enlightenment]] and were often greatly influenced by them.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Eddy|first=Matthew Daniel|title=The Language of Mineralogy: John Walker, Chemistry and the Edinburgh Medical School, 1750-1800|year=2008|publisher=Ashgate|location=Aldershot|url=https://www.academia.edu/1112014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150903230852/http://www.academia.edu/1112014/The_Language_of_Mineralogy_John_Walker_Chemistry_and_the_Edinburgh_Medical_School_1750-1800_2008_|archivedate=3 September 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150903230852/http://www.academia.edu/1112014/The_Language_of_Mineralogy_John_Walker_Chemistry_and_the_Edinburgh_Medical_School_1750-1800_2008_ |date=3 September 2015 }}&lt;/ref&gt; For instance the historical ensemble of the [[University of Tartu]] in Estonia, that was erected around that time, is now included into [[European Heritage Label]] list as an example of a university in the Age of Enlightenment&lt;ref&gt;[http://ec.europa.eu/programmes/creative-europe/news/2016/1202-european-heritage-label-sites-2015_en.htm Culture: Nine European historical sites now on the European Heritage Label list] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160412194824/http://ec.europa.eu/programmes/creative-europe/news/2016/1202-european-heritage-label-sites-2015_en.htm |date=12 April 2016 }} European Commission, 8 February 2016&lt;/ref&gt;]]
By the end of the early modern period, the structure and orientation of higher education had changed in ways that are eminently recognizable for the modern context. Aristotle was no longer a force providing the epistemological and methodological focus for universities and a more mechanistic orientation was emerging. The hierarchical place of theological knowledge had for the most part been displaced and the humanities had become a fixture, and a new openness was beginning to take hold in the construction and dissemination of knowledge that were to become imperative for the formation of the modern state.

===Modern universities===
{{Main|History of European research universities|List of modern universities in Europe (1801–1945)}}
[[ဝှာင်:Strand102.jpg|thumb|[[King's College London]], established by Royal Charter having been founded by [[King George IV]] and [[Duke of Wellington]] in 1829, is one of the founding colleges of the [[University of London]].]]
[[ဝှာင်:Uni KA Portal.jpg|thumb|[[Karlsruhe Institute of Technology]], a German technical university, founded in the 19th century]]
By the 18th century, universities published their own [[academic journal|research journals]] and by the 19th century, the German and the French university models had arisen. The German, or Humboldtian model, was conceived by [[Wilhelm von Humboldt]] and based on [[Friedrich Schleiermacher]]'s liberal ideas pertaining to the importance of [[academic freedom|freedom]], [[seminar]]s, and [[laboratory|laboratories]] in universities.{{Citation needed|date=December 2007}} The French university model involved strict discipline and control over every aspect of the university.

Until the 19th century, [[religion]] played a significant role in university curriculum; however, the role of religion in research universities decreased in the 19th century, and by the end of the 19th century, the German university model had spread around the world. Universities concentrated on science in the 19th and 20th centuries and became increasingly accessible to the masses. In the United States, the [[Johns Hopkins University]] was the first to adopt the (German) [[research university]] model; this pioneered the adoption by most other American universities.  In Britain, the move from [[Industrial Revolution]] to [[modernity]] saw the arrival of new civic universities with an emphasis on [[science]] and [[engineering]], a movement initiated in 1960 by Sir Keith Murray (chairman of the University Grants Committee) and [[Samuel Curran|Sir Samuel Curran]], with the formation of the [[University of Strathclyde]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/69524 |title=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxforddnb.com |accessdate=28 May 2010 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306083652/http://oxforddnb.com/view/article/69524 |archivedate=6 March 2016  }}&lt;/ref&gt; The British also established universities worldwide, and [[higher education]] became available to the masses not only in Europe.

In 1963, the [[Robbins Report]] on universities in the United Kingdom concluded that such institutions should have four main &quot;objectives essential to any properly balanced system: instruction in skills; the promotion of the general powers of the mind so as to produce not mere specialists but rather cultivated men and women; to maintain research in balance with teaching, since teaching should not be separated from the advancement of learning and the search for truth; and to transmit a common culture and common standards of citizenship.&quot;&lt;ref name=&quot;historyandpolicy&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.historyandpolicy.org/papers/policy-paper-98.html|title=The 'Idea of a University' today|last=Anderson|first=Robert|date=March 2010|work=History &amp; Policy|publisher=History &amp; Policy|accessdate=9 December 2010|location=United Kingdom|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101127065822/http://www.historyandpolicy.org/papers/policy-paper-98.html|archivedate=27 November 2010}}&lt;/ref&gt;

In the early 21st century, concerns were raised over the increasing managerialisation and standardisation of universities worldwide. Neo-liberal management models have in this sense been critiqued for creating &quot;corporate universities (where) power is transferred from faculty to managers, economic justifications dominate, and the familiar 'bottom line' eclipses pedagogical or intellectual concerns&quot;.&lt;ref&gt;Maggie Berg &amp; Barbara Seeber. The Slow Professor: Challenging the Culture of Speed in the Academy, p. x. Toronto: Toronto University Press. 2016.&lt;/ref&gt; Academics' understanding of time, pedagogical pleasure, vocation, and collegiality have been cited as possible ways of alleviating such problems.&lt;ref&gt;Maggie Berg &amp; Barbara Seeber. The Slow Professor: Challenging the Culture of Speed in the Academy. Toronto: Toronto University Press. 2016. (passim)&lt;/ref&gt;

===National universities===
A [[national university]] is generally a university created or run by a national state but at the same time represents a state autonomic institution which functions as a completely independent body inside of the same state. Some national universities are closely associated with national [[cultural]], [[religious]] or [[political]] aspirations, for instance the [[National University of Ireland]], which formed partly from the [[Catholic University of Ireland]] which was created almost immediately and specifically in answer to the non-denominational universities which had been set up in Ireland in 1850. In the years leading up to the [[Easter Rising]], and in no small part a result of the Gaelic Romantic revivalists, the NUI collected a large amount of information on the [[Irish language]] and [[Irish culture]].{{citation needed|date=August 2016}} Reforms in Argentina were the result of the [[University Revolution]] of 1918 and its posterior reforms by incorporating values that sought for a more equal and laic{{explain|date=August 2016}} higher education system.

===Intergovernmental universities===
[[File:Cornell University, Ho Plaza and Sage Hall.jpg|thumb|right|[[Campus university|Campus universities]] with most buildings clustered closely together became especially widespread since the 19th century ([[Cornell University]])]]
Universities created by bilateral or multilateral treaties between states are [[intergovernmental organization|intergovernmental]]. An example is the [[Academy of European Law]], which offers training in European law to lawyers, judges, barristers, solicitors, in-house counsel and academics. [[EUCLID (Pôle Universitaire Euclide, Euclid University)]] is chartered as a university and umbrella organisation dedicated to sustainable development in signatory countries, and the [[United Nations University]] engages in efforts to resolve the pressing global problems that are of concern to the United Nations, its peoples and member states. The [[European University Institute]], a post-graduate university specialised in the social sciences, is officially an intergovernmental organisation, set up by the member states of the [[European Union]].

==Organization==
[[File:SydneyUniversity MainQuadrangle panorama 270.jpg|thumb|upright=1.25|The [[University of Sydney]] is Australia's oldest university.]]
Although each institution is organized differently, nearly all universities have a board of trustees; a president, [[chancellor (education)|chancellor]], or [[Rector (academia)|rector]]; at least one vice president, vice-chancellor, or vice-rector; and deans of various divisions. Universities are generally divided into a number of academic departments, schools or [[faculty (division)|faculties]]. [[Public university]] systems are ruled over by government-run higher education boards{{citation needed|date=January 2019}}. They review financial requests and budget proposals and then allocate funds for each university in the system. They also approve new programs of instruction and cancel or make changes in existing programs. In addition, they plan for the further coordinated growth and development of the various institutions of higher education in the state or country. However, many public universities in the world have a considerable degree of financial, research and [[Pedagogy|pedagogical]] autonomy. [[private university|Private universities]] are privately funded and generally have broader independence from state policies. However, they may have less independence from business corporations depending on the source of their finances.

==Around the world==
{{See also|List of universities and colleges by country}}

The funding and organization of universities varies widely between different countries around the world. In some countries universities are predominantly funded by the state, while in others funding may come from donors or from fees which students attending the university must pay. In some countries the vast majority of students attend university in their local town, while in other countries universities attract students from all over the world, and may provide university accommodation for their students.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.carnegiefoundation.org/classifications/index.asp?key=798|title=Basic Classification Technical Details|publisher=Carnegie Foundation for the Advancement of Teaching|accessdate=20 March 2007|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070613225633/http://www.carnegiefoundation.org/classifications/index.asp?key=798|archivedate=13 June 2007}}&lt;/ref&gt;
{{Clear}}

==Classification==
{{Further|Category:Higher education by country}}

The definition of a university varies widely, even within some countries.  Where there is clarification, it is usually set by a government agency.  For example:

In Australia, the [[Tertiary Education Quality and Standards Agency]] (TEQSA) is Australia's independent national regulator of the higher education sector.  Students rights within university are also protected by the Education Services for Overseas Students Act (ESOS).

In the United States there is no nationally standardized definition for the term ''university'', although the term has traditionally been used to designate [[research institution]]s and was once reserved for doctorate-granting research institutions. Some states, such as [[Massachusetts]], will only grant a school &quot;university status&quot; if it grants at least two [[doctoral degree]]s.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mass.edu/forinstitutions/academic/documents/610CMR.pdf |title=Massachusetts Board of Education: Degree-granting regulations for independent institutions of higher education |format=PDF |date= |accessdate=28 May 2010}}&lt;/ref&gt;

In the United Kingdom, the [[Privy Council of the United Kingdom|Privy Council]] is responsible for approving the use of the word ''university'' in the name of an institution, under the terms of the [[Further and Higher Education Act 1992]].&lt;ref name=&quot;privy&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.privy-council.org.uk/output/Page27.asp |title=Higher Education |accessdate=6 December 2007 |author= |date= |website= |publisher=[[Privy Council Office (United Kingdom)|Privy Council Office]] |archiveurl= https://web.archive.org/web/20090223084511/http://www.privy-council.org.uk/output/Page27.asp |archivedate= 23 February 2009}}&lt;/ref&gt;

In India, a new designation [[deemed university|deemed universities]] has been created for institutions of higher education that are not universities, but work at a very high standard in a specific area of study (&quot;An Institution of Higher Education, other than universities, working at a very high standard in specific area of study, can be declared by the Central Government on the advice of the [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] as an Institution 'Deemed-to-be-university'&quot;). Institutions that are 'deemed-to-be-university' enjoy the academic status and the privileges of a university.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Deemed University|url=http://mhrd.gov.in/deemed-university|website=mhrd.gov.in|publisher=MHRD|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151207204836/http://mhrd.gov.in/deemed-university|archivedate=7 December 2015}}&lt;/ref&gt; Through this provision many schools that are commercial in nature and have been established just to exploit the demand for higher education have sprung up.&lt;ref&gt;{{Cite web |author=— Peter Drucker |url=http://learnhub.com/news/1254- |title='Deemed' status distributed freely during Arjun Singh's tenure - LearnHub News |publisher=Learnhub.com |date= |accessdate=29 July 2010 |url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100707120057/http://learnhub.com/news/1254- |archivedate=7 July 2010  }}&lt;/ref&gt;

In Canada, ''college'' generally refers to a two-year, non-degree-granting institution, while ''university'' connotes a four-year, degree-granting institution. Universities may be sub-classified (as in the [[Rankings of universities in Canada|Macleans rankings]]) into large research universities with many PhD-granting programs and medical schools (for example, [[McGill University]]); &quot;comprehensive&quot; universities that have some PhDs but are not geared toward research (such as [[University of Waterloo|Waterloo]]); and smaller, primarily undergraduate universities (such as [[St. Francis Xavier University|St. Francis Xavier]]).

In Germany, universities are institutions of higher education which have the power to confer bachelor, master and PhD degrees. They are explicitly recognised as such by law and cannot be founded without government approval. The term Universitaet (i.e. the German term for university) is protected by law and any use without official approval is a criminal offense. Most of them are public institutions, though a few private universities exist. Such universities are always research universities. Apart from these universities, Germany has other institutions of higher education (Hochschule, [[Fachhochschule]]). Fachhochschule means a higher education institution which is similar to the former [[Polytechnic (United Kingdom)|polytechnics]] in the British education system, the English term used for these German institutions is usually 'university of applied sciences'. They can confer master's degrees but no PhDs. They are similar to the model of [[teaching universities]] with less research and the research undertaken being highly practical. Hochschule can refer to various kinds of institutions, often specialised in a certain field (e.g. music, fine arts, business). They might or might not have the power to award PhD degrees, depending on the respective government legislation. If they award PhD degrees, their rank is considered equivalent to that of universities proper (Universitaet), if not, their rank is equivalent to universities of applied sciences.

==Colloquial usage==
{{main|College}}
Colloquially, the term ''university'' may be used to describe a phase in one's life: &quot;When I was at university...&quot; (in the United States and Ireland, ''college'' is often used instead: &quot;When I was in college...&quot;). In Ireland, Australia, New Zealand, Canada, the United Kingdom, Nigeria, the Netherlands, Italy, Spain and the [[German-speaking countries]], ''university'' is often contracted to ''uni''. In Ghana, New Zealand, Bangladesh and in South Africa it is sometimes called &quot;varsity&quot; (although this has become uncommon in New Zealand in recent years).  &quot;Varsity&quot; was also common usage in the UK in the 19th century.{{citation needed|date=January 2011}} &quot;Varsity&quot; is still in common usage in Scotland.

==Cost==
{{Main|Tuition payments}}

In many countries, students are required to pay tuition fees.
Many students look to get 'student grants' to cover the cost of university. In 2016, the average outstanding student loan balance per borrower in the United States was US$30,000.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://money.cnn.com/2016/10/18/pf/college/average-student-loan-debt/index.html |title=Archived copy |accessdate=21 September 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170921095420/http://money.cnn.com/2016/10/18/pf/college/average-student-loan-debt/index.html |archivedate=21 September 2017  }}&lt;/ref&gt; In many U.S. states, costs are anticipated to rise for students as a result of decreased state funding given to public universities.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Students at Public Universities, Colleges Will Bear the Burden of Reduced Funding for Higher Education|url=http://business.time.com/2012/01/25/students-bear-the-burden-of-state-higher-ed-cuts/|accessdate=14 January 2013|work=Time|date=25 January 2012|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130309192745/http://business.time.com/2012/01/25/students-bear-the-burden-of-state-higher-ed-cuts/|archivedate=9 March 2013}}&lt;/ref&gt;

There are several major exceptions on tuition fees. In many European countries, it is possible to study without tuition fees. Public universities in [[Nordic countries]] were entirely without tuition fees until around 2005. Denmark, Sweden and Finland then moved to put in place tuition fees for foreign students. Citizens of [[EU]] and EEA member states and citizens from Switzerland remain exempted from tuition fees, and the amounts of public grants granted to promising foreign students were increased to offset some of the impact.&lt;ref&gt;[http://www.government.se/content/1/c6/05/71/00/9316e296.pdf &quot;Studieavgifter i högskolan&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515222157/http://www.government.se/content/1/c6/05/71/00/9316e296.pdf |date=15 May 2013 }} [[Statens offentliga utredningar|SOU]] 2006:7 {{in lang|sv}}&lt;/ref&gt; The situation in Germany is similar; public universities usually do not charge tuition fees apart from a small administrative fee. For degrees of a postgraduate professional level sometimes tuition fees are levied. Private universities, however, almost always charge tuition fees.

== See also ==
{{div col |colwidth = 25em }}
* [[Alternative university]]
* [[Alumni]]
* [[Ancient higher-learning institutions]]
* [[Catholic university]]
* [[College and university rankings]]
* [[Corporate university]]
* [[International university]]
* [[Land-grant university]]
* [[Liberal arts college]]
* [[List of academic disciplines]]
* [[Lists of universities and colleges]]
* [[Pontifical university]]
* [[School and university in literature]]
* [[Science tourism]]
* [[UnCollege]]
* [[University student retention]]
* [[University system]]
* [[Urban university]]
{{div col end}}

== References ==
{{Reflist}}

==Further reading==
* {{cite book|last=Aronowitz|first=Stanley|title=The Knowledge Factory: Dismantling the Corporate University and Creating True Higher Learning|year=2000|publisher=Beacon Press|location=Boston|isbn=978-0-8070-3122-3|authorlink=Stanley Aronowitz}}
* {{cite book|last=Barrow|first=Clyde W.|title=Universities and the Capitalist State: Corporate Liberalism and the Reconstruction of American Higher Education, 1894-1928|year=1990|publisher=University of Wisconsin Press|location=Madison, Wis|isbn=978-0-299-12400-7}}
* {{cite book|last=Diamond|first=Sigmund|title=Compromised Campus: The Collaboration of Universities with the Intelligence Community, 1945-1955|year=1992|publisher=Oxford Univ. Press|location=New York, NY|isbn=978-0-19-505382-1}}
* {{cite book|last=Pedersen|first=Olaf|title=The First Universities: Studium Generale and the Origins of University Education in Europe|year=1997|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-59431-8}}
* {{cite book|title=A History of the University in Europe|year=1992|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-36105-7|editor1-first= Hilde de|editor1-last=Ridder-Symoens |others= Rüegg, Walter (general ed.) |volume=Volume 1: Universities in the Middle Ages|title-link=A History of the University in Europe}}
* {{cite book|title=A History of the University in Europe|year=1996|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-36106-4|editor1-first= Hilde de|editor1-last=Ridder-Symoens |others= Rüegg, Walter (general ed.) |volume=Volume 2: Universities in Early Modern Europe (1500-1800)|title-link=A History of the University in Europe}}
* {{cite book|title=A History of the University in Europe|year=2004|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-36107-1|editor1-first= Walter|editor1-last= Rüegg |volume=Volume 3: Universities in the Nineteenth and Early Twentieth Centuries (1800-1945)|title-link=A History of the University in Europe}}
* {{cite book|last=Segre|first=Michael|title=Higher Education and the Growth of Knowledge: A Historical Outline of Aims and Tensions.  |year=2015|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-73566-7}}

==External links==
{{wikiversity}}
{{Commons|Universities}}
{{wikiquote|Universities}}
* {{Cite EB1911|wstitle=Universities|short=x}}
* {{curlie|Reference/Education/Colleges_and_Universities/}}

{{Schools}}
{{Education}}

{{Authority control}}

[[Category:Educational stages]]
[[Category:Higher education]]
[[Category:Types of university or college]]
[[Category:Universities and colleges|*]]</text>
      <sha1>a50d40f9vw0jalxpvj0yz1lma4s29r7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳရုသ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1842</id>
    <revision>
      <id>56593</id>
      <parentid>42616</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:07:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 6 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24437" sha1="s7scoasyd4tjcy8314cxryhtnnqax7x" xml:space="preserve">{{Virusbox
| image = Rotavirus Reconstruction.jpg
| image_alt = &quot;Rotavirus&quot;
| image_caption = ''[[Rotavirus]]''
| taxon = ဝဳရုသ် &lt;br&gt;Virus 
| synonyms = 
| synonyms_ref = 
| subdivision_ranks = Various
| subdivision = See text
}}

'''ဝဳရုသ်''' ({{Lang-en|'''virus'''}}) ဂှ် ဒှ် အရာမဍောတ်သောဲ မထၞေမ် အပ္ဍဲ ဇဳဝတၞဟ် မွဲဂကူတုဲ အပ္ဍဲကလာပ်ရုပ်ဇဳဝ မဂျိုင်တဴလမျီုတအ်ဟေင် ဍေဟ်ဂျိုင် တန်တဴမာန်ရ။  ဝဳရုသ်တအ်ဂှ် အပ္ဍဲ သဏ္ဌာန်ဇဳဝ သီုဖအိုတ် မပ္တံကဵု တိရစ္ဆာန်၊ တၞံ ကေုာံ ရုပ်ဇဳဝသွတ်တအ်ကီု သီုကဵု အပ္ဍဲစၟဗက်တေရိယျာ ( bacteria) ကေုာံ စၟအာခဴ (archaea) တအ်ဂှ်လေဝ် ဍေဟ်ထၞေမ်ဂွံမာန်ရ။
&lt;ref name=&quot;pmid17914905&quot;&gt;{{cite journal
|author=Holmes EC
|title=Viral evolution in the genomic age
|journal=PLOS Biology
|volume=5
|issue=10
|page=e278
|year=2007
|pmid=17914905
|pmc=1994994
|doi=10.1371/journal.pbio.0050278}}&lt;/ref&gt;

စတမ်နူ သၞာံ ၁၈၉၂ Dmitri Ivanovsky မချူလိက်ပရေင် ပရူ တၞံတဝ်ဗက် (တၞံဂဥုဲၜံက်) မဒးစၟတုဲ မာတဳနုသ် ဗာဲဇေရိက် (Martinus Beijerinck ) လ္ၚတ်တုဲ ဂွံတီကေတ် ပရူ တဝ်ဗက်မဝ်သက်ဝဳရုသ် ( tobacco mosaic virus)  ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၈၊&lt;ref name=&quot;Dimmock&quot; /&gt; ဗွဲတြးမ္ဂး သီုဖအိုတ် ဂၠာဲတီကေတ် ဂကူဝဳရုသ် ၜိုတ် ၅၀၀၀ ဒှ်ရ။ ဆဂး ဂကူဝဳရုသ် သီုဖအိုတ် နွံမဂၠိုင်ကဵု မဳလဳယာန်ရ။&lt;ref name=&quot;Breitbart M, Rohwer F 2005 278–84&quot;&gt;{{cite journal|authorlink1=Mya Breitbart|author=Breitbart M|author2=Rohwer F|title=Here a virus, there a virus, everywhere the same virus?|url=https://archive.org/details/sim_trends-in-microbiology_2005-06_13_6/page/278|journal=Trends in Microbiology |volume=13|issue=6|pages=278–84|year=2005|pmid=15936660|doi=10.1016/j.tim.2005.04.003}}&lt;/ref&gt; ဝဳရုသ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဂေဟ/သၞောတ်အဳကဝ် (ecosystem) ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ကြပ်သီုဖအိုတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်မာန်တုဲ ဝဳရုသ် ဂကူဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် သွက်လမျီုဂွံဂျိုင်တန်တဴမာန်ဂှ် ဒှ်အရာ မနွံပၟိက်မွဲရ။&lt;ref name=&quot;Lawrence&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Edwards RA, Rohwer F|title=Viral metagenomics|journal=Nature Reviews Microbiology |volume=3|issue=6|pages=504–10|year=2005|pmid=15886693|doi=10.1038/nrmicro1163}}&lt;/ref&gt;  ပွမလ္ၚတ် မဆေင် ကုဝဳရုသ်ဂှ် ညးကော်စ ဝဳရဝ်ဗေဒ (virology) မဒှ်ဗေဒ လစှ်ေ နူအနုဇဳဝဗေဒ (microbiology) မွဲရ။

ဝဳရုသ်ဂှ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ဍေဟ်ဟွံဂွံ ထၞေမ် (ဝါ) ဍေဟ်ဟွံဂွံလုပ်စိုပ် အပ္ဍဲကလာပ်ရုပ်မွဲမွဲဏီမ္ဂး ဍေဟ်နွံဒၟံင် နကဵု သဏ္ဌာန် ဗလိုက်တၞဟ်ခြာ (independent particles) ဟွံသေင်မ္ဂး ညးကော်စ ဝဳရဳယန် (''virions)'' မနွံကဵု (၁) ကိရိယာဇဳဝ နကဵုမဝ်လေဂျူ ဒဳအာင်အေ (DNA) ဟွံသေင်မ္ဂး အာရ်အေန်အေ (RNA) မဒက်ပတန်လဝ် နကဵုကုဒ် ဓါတ်ပရဝ်တိန် သွက်ဝဳရုသ်၊ (၂) ဓရောပ် ဓါတ်ပရဝ်တိန် မဒက်ပတန် စဵုဒၞာလဝ် ကိရိယာဇဳဝဂှ် (၃) လပါ်မ္ၚး နွံကဵု သၞောက်။ ဗီုပြင် ဝဳရုသ်တအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် နွံကဵု ဗီုပြင် ကွေန်ကွေန်  (helical form) ကေုာံ ကၠင်ကၠင် (icosahedral form) ဂကူလ္ၚဵုဂှ်မ္ဂး နွံကဵု ဗီုပြင်နာနာသာ်ရ။ ဝဳရိယန် ဂကူဝဳရုသ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဍောတ်သောဲလောန် နကဵု ဒ္ၚောဝ်မိကရဝ်သကောပ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်မာန် ဝါတ်ဂါတ်ရ။ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဍောန်နူ စၟဗက်တဳရဳယျာ ၜိုတ် မွဲကၠံဆ ဒှ်မာန်ရ။ 

တမ်မူလ ဗီုလဵု ဝဳရုသ် မစကတဵုကၠုင်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဝင်အပြံင်အလှာဲဘဝဂှ် ဟွံတီလဝ် ကၠးကၠးဖ္ဍးဖ္ဍးတုဲ ညးလ္ၚဵုစှ်ေစိုတ် ဝဳရုသ်ဂှ် ပြံင်လှာဲကၠုင် နူကဵုဒကုတ် ဒဳအေန်အေ မဒှ်အရာ မတိတ်မံင် မ္ၚးကလာပ်ရုပ်ဂွံ၊ ညးလ္ၚဵုဟီုဂှ် ဝဳရုသ်ဂှ် ပြံင်လှာဲကၠုင် နူကဵု စၟဗက်တဳရိယျာ ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ (အဳဝဝ်လူရှေန်)ဂှ် ဝဳရုသ်တအ်ဂှ် ဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲအရာမပြံင်လှာဲ ကၞောတ်ဇဳဝ မဒှ်အရာ မဇၞော်ပၟဝ်ကဵု ဇဳဝ သွက်ဂွံဒှ် နာနာသာ် နကဵုပရေင် လိင်္ဂမခဍတ်ဗဒှ်တၟိရ။&lt;ref name=&quot;Canchaya&quot; /&gt; တၠပညာလ္ၚဵုစှ်ေစိုတ် ဝဳရုသ်ဂှ် ဒှ်သဏ္ဌာန်လမျီုမွဲရ၊ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ဝဳရုသ်ဂှ် ဒှ်အရာ မရေင်တၠုင် ကိရိယာဇဳဝ၊ ဒှ်အရာမကလေင်ခဍတ်တၟိ ကေုာံ ဒှ်အရာ မပြံင်လှာဲကဵု အရာမရုဲစှ်သဘာဝ၊ ဟီုဖအိုတ်မ္ဂး ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ကလာပ်ရုပ် ဗီုဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာ မနွံပၟိက် သွက်ဘဝ မဂွံဂျိုင်တန်တဴရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ်ပိုင်ပြဳလဝ် အရာကိစ္စဇၞော် သွက်ဘဝလ္ၚဵုလ္ၚဵုတအ်၊ သီုဖအိုတ် ဟွံသေင်တုဲ ဝဳရုသ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် &quot;ရုပ်ဇဳဝ ပ္ဍဲကၞောတ်တၞုင် ဘဝ&quot;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite journal|author = Rybicki, EP|year = 1990|title = The classification of organisms at the edge of life, or problems with virus systematics|url = https://archive.org/details/sim_south-african-journal-of-science_1990-04_86_4/page/182|journal = South African Journal of Science |volume = 86|pages = 182–86}}&lt;/ref&gt;တုဲ ဒှ်ညးမပတုပ် ကၠောန်ပတိတ်ဗီုဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Are viruses alive? The replicator paradigm sheds decisive light on an old but misguided question |journal=Studies in History and Philosophy of Biological and Biomedical Sciences |volume=59 |pages=125–34 |date=7 March 2016 |last=Koonin |first=E. V. |last2=Starokadomskyy |first2=P. |doi=10.1016/j.shpsc.2016.02.016 |pmid=26965225 |pmc=5406846}}&lt;/ref&gt;

ဝဳရုသ်ဂှ် ပြးဇးအာ နကဵု နဲဗီုပြင် နာနာသာ်ရ။ ဂၠံင်တရဴ မစၠောအ်မွဲဂှ် နူကဵု ရုပ်ဇဳဝ မဒးဒုင်ထၞေမ်လဝ် မကော်ဂး ဗက်တာ (ညးမယိုက်ဏာ စၟယဲ) ဥပမာ ဝဳရုသ်ဂှ် ကၠောအ်အာ နူတၞံ မွဲကဵုမွဲ မွဲအဆက် ကုစၟမစတၞးတၞံတအ်၊ ဝဳရုသ် နူကဵုတိရစ္ဆာန်တအ်ဂှ် နူကဵု စၟမဇြောတ်ဆီတိရစ္ဆာန်တအ်ဂှ် စၠောအ်ဏာ ညံင်ဂွံကၠောအ်အာကဵု တိရစ္ဆာန်တၞဟ်တအ်ရ။ ဝဳရုသ်ဆာမ်တအ်ဂှ် ကၠောအ် နူကဵု မၞိဟ်တအ် မခဍက် မခအှ်၊ နဝ်ရဝ်ဝဳရုသ် ကဵု ရဝ်တဝဳရုသ်တအ်ဂှ် ဗွဲဓမ္မတာ ကၠောအ်လုပ် နကဵုဒွါပါင် နူကဵုစၞစ ကေုာံ ဍာ်သွုင်။ ဝဳရုသ်အိချ်အာင်ဝဳ ကေုာံ ဝဳရုသ်တၞဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ကၠောအ်ကၞာန် နကဵု မဆက်ဆောံလိင် ကေုာံ သရလပံက် မနွံကဵုဆီတအ်ရ။&lt;ref&gt;Shors pp. 49–50&lt;/ref&gt;

ဝဳရုသ် ဗွဲမဂၠိုင် ညံင်ဟွံဂွံ ထၞေမ်ဂွံဇကုဂှ် ဒြဟတ်ဒုင်ဗဒဝ် မကော်ဂး အိမ်မျုန် စဵုဒၞာတုဲ ဝဳရုသ်တအ် လုပ်ထၞေမ်ဇကုဟွံဂွံရ။ နကဵု မထပက်စုတ် ဂဥုဲစဵုဒၞာလေဝ် အိမ်မျုန်စဵုဒၞာကဵု ဝဳရုသ်တအ်ဂှ် မာန်နွံကီုရ။ ဝဳရုသ်လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ယဲအေတ် ကေုာံ ယဲဒဳဗဳတအ်ဂှ် လုပ်စိုပ်ဂွံတုဲမ္ဂး ဒှ်ယဲဇမၠိင်အာယုက်ရ။ ဂဥုဲဂစိုတ်ဝဳရုသ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂၠာဲဆဵုလဝ်တုဲ ကာလဇကု ဒးဒုင်ထၞေမ် ကုဝဳရုသ်ဗွဲမဂၠိုင်တအ်မ္ဂး နကဵုဂဥုဲဂှ် ကလေင်ဖအးထောအ် ဝဳရုသ် နူကဵု ဇကုမာန်ရ။

== နိရုတ္တိ ==
မအရေဝ် ဝဳရုသ် ဝွံ ကၠုင်နူ လေတ္တေန် (vīrus) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဂျိ&quot;၊ တုဲပၠန် မအရေဝ်ဝွံ ပ္ဍဲကဵု သံသကြိုတ်လေဝ် viṣa ဟွံသေင်မ္ဂး vīša မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဂျိ ကီုရ။ ကိုပ်ကၠာအိုတ် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်အင်္ဂလိက်ဂှ် နူကဵုသၞာံ ၁၃၉၈ ပ္ဍဲလိက် John Trevisa မကၠာဲလဝ် လိက် Bartholomeus Anglicus ''De Proprietatibus Rerum''ရ။&lt;ref&gt;&quot;virus, n.&quot; OED Online. Oxford University Press, March 2015. Web. 23 March 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Etymology_Dictionary&quot;&gt;{{cite web |title=virus|author=Harper D|year=2011|home=The Online Etymology Dictionary|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=virus|accessdate=19 December 2014}}&lt;/ref&gt;မအရေဝ် လေတ္တေန် နကဵုဝိသေသနမ္ဂး ''virulentus'' (ဒဒှ်မဒှ်ဂျိ) ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် နူကဵု ၜိုတ် အေဒဳ ၁၄၀၀ တေအ်ရ။ &lt;ref&gt;&quot;virulent, adj.&quot; OED Online. Oxford University Press, March 2015. Web. 23 March 2015.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|title=virulent|author=Harper D|year=2011|home=The Online Etymology Dictionary|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=virulent|accessdate=19 December 2014}}&lt;/ref&gt; နဒဒှ် အရာမပကဵု ညံင်ဂွံယဲဂှ် စစကာကၠုင် နူကဵု သၞာံ ၁၇၂၈&lt;ref name=&quot;Etymology_Dictionary&quot; /&gt; ကိုပ်ကၠာ နူ Dmitri Ivanovsky မတီဆဵု ဝဳရုသ် သၞာံတၟာလအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာအင်္ဂလိက် နကဵုဗဟုဝစ်မ္ဂး ဗွဲမဂၠိုင် ချူ  ''viruses'' ကီုလေဝ် လဆောဝ်မ္ဂး ချူ ''viri'' &lt;ref&gt;e.g. Michael Worboys: ''Cambridge History of Medicine: Spreading Germs: Disease Theories and Medical Practice in Britain, 1865–1900'', Cambridge University Press, 2000, p. 204&lt;/ref&gt; ဟွံသေင်မ္ဂး ''vira''ရ။&lt;ref&gt;e.g. Karsten Buschard &amp; Rikke Thon: ''Diabetic Animal Models''. In: ''Handbook of Laboratory Animal Science. Second Edition. Volume II: Animal Models'', edited by Jann Hau &amp; Gerald L. Van Hoosier Jr., CRC Press, 2003, pp. 163, 166&lt;/ref&gt;

ဘာသာမန်ဂှ် ညးလ္ၚဵုဗက်ကဵု ရမ္သာင်အင်္ဂလိက်တုဲ &quot;ဝါဲရာတ်&quot; ဗီုဏအ်ဂှ် ချူစဂၠိုင်ကီုလေဝ် ရံင်ကဵု မလိက်တမ် နူလေတ္တေန် (vīrus) တုဲ ဗက်ကဵု သၞောတ်စၠောအ်အက္ခရ်တုဲ မန်ပိုယ် ထေက်ကဵု ဒးလွဳစ မအရေဝ်ဝွံ နူတမ် နကဵု &quot;ဝဳရုသ်&quot; ရ။ တုဲပၠန် မအရေဝ်ဝွံ အရေဝ် ပ္ဍဲယူရောပ်ဗွဲမဂၠိုင် ဗီုကဵု အရေဝ်ဒိန်နေတ်တအ်ဂှ် ပ္တိတ်ဒၟံင် ရမ္သာင် &quot;ဝဳရုသ်&quot; ကီုရ။

== တမ်မူလ ==
ဒၞာဲလမျီု မနွံမ္ဂး ဝဳရုသ်တအ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုတုဲ ဝဳရုသ်ဏအ် နွံကၠုင် နူကဵု ကလာပ်ရုပ်လမျီု မစကတဵုဒှ်ကၠာအိုတ်တေအ်ရလေဝ် ဒှ်မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;pmid16494962&quot;&gt;{{cite journal
|author=Iyer LM, Balaji S, Koonin EV, Aravind L
|title=Evolutionary genomics of nucleo-cytoplasmic large DNA viruses
|journal=Virus Research
|volume=117
|issue=1
|pages=156–84
|year=2006
|pmid=16494962
|doi=10.1016/j.virusres.2006.01.009|url=https://zenodo.org/record/1259447
}}&lt;/ref&gt; တမ်မူလ ဝဳရုသ် စဒှ် နူအခိင်လဵုရော ဟိုတ်ဟွံဂွံတီကေတ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍးဂှ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ်ဟွံကၠောန်ဗဒှ် ဇြတၟအ် (fossils) သွက်ဂွံစမ်ၜတ် အခိင်ကာလဍေဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;pmid20660197&quot;&gt;{{cite journal |author=Sanjuán R, Nebot MR, Chirico N, Mansky LM, Belshaw R |title=Viral mutation rates |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-virology_2010-10_84_19/page/9733 |journal=Journal of Virology |volume=84 |issue=19 |pages=9733–48 |year=2010 |month=October |pmid=20660197 |doi=10.1128/JVI.00694-10 |pmc=2937809}}&lt;/ref&gt; ဇြတၟအ် ဟီုဂှ် ရုပ်ဇဳဝမွဲမွဲ ချိုတ်အာတုဲ သၞာံဗွဲမဂၠိုင်ကဵုကိုဋ်တုဲ ဒှ်အာ တၟအ် နကဵု ဗၟာ မကော်လဝ် (ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း)ရ။

== အနုဇဳဝဗေဒ (Microbiology) ==

=== ဒြပ် ဘဝ (Life properties) ===
ဝဳရုသ်တအ်ဂှ် ဒှ်အရာ မၞုံကဵု သဏ္ဌာန်ဘဝ ဟွံသေင်မ္ဂး လဒက်ပတန် ရုပ်ဇဳဝ မဂျိုင်မွဲစွံ ကုရုပ်ဇဳဝ ဂမျိုင်တအ်ဟာဂှ် လညာတ်တၞဟ်ခြာတဴ ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref name=&quot;pmid26965225&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Koonin EV, Starokadomskyy P |title=Are viruses alive? The replicator paradigm sheds decisive light on an old but misguided question |journal=Studies in History and Philosophy of Biological and Biomedical Sciences |volume=59 |pages=125–134 |year=2016 |pmid=26965225 |doi=10.1016/j.shpsc.2016.02.016 |pmc=5406846}}&lt;/ref&gt; ဝဳရုသ်တအ်ဂှ် မဂွံစၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် &quot;ရုပ်ဇဳဝ ပ္ဍဲကၞောတ် ဘဝ&quot;၊&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt; ဟိုတ်နူ ဍေဟ်တအ် ပံင်နှဴ ကုရုပ်ဇဳဝတၞဟ်တုဲ ပ္ဍဲဂှ် ဍေဟ်ပိုင်ပြဳအာ ဗဳဇ၊ ပြံင်လှာဲ နကဵု ပရေင်ရုဲစှ်သဘာဝ၊&lt;ref name=&quot;pmid17914905&quot;&gt;{{cite journal
|author=Holmes EC
|title=Viral evolution in the genomic age
|journal=PLOS Biology
|volume=5
|issue=10
|page=e278
|year=2007
|pmid=17914905
|pmc=1994994
|doi=10.1371/journal.pbio.0050278}}&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် ကလေင်ဗဒှ်တၟိ/ခဍတ်ပတိုန်တၟိ နကဵုမခၞံဗဒှ်ပတိုန် ပရေင်ပံင်နှဴ အကြာဇကုဇကု။ ၜိုန်ရ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု ဗဳဇကီုလေဝ် ဍေဟ်တအ် ဟွံမဲကု လဒက်ပတန် ကလာပ်ရုပ် ဗီုကဵု သဏ္ဌာန်ဘဝ တၞဟ်တအ်ရ။ ဝဳရုသ်တအ်ဂှ် ဟွံမဲကဵု မေတဗဝ်လဳသာမ် (metabolism) ဇကုအပိုင် မဒှ်အရာ ယန္တရာ သွက်ဘဝဂွံဂျိုင်၊ တုဲပၠန် ဝဳရုသ်တအ် နွံပၟိက်ကဵု ကလာပ်ရုပ် သွက်ဂွံဗဒဗဒါဲ သွက်ဂွံကၠောန်ဗဒှ်ပတိုန် ဝဳရုသ်တၟိရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဝဳရုသ်တအ်ဂှ် နကဵုသဘာဝ အခိင်မနွံ မ္ၚးကလာပ်ရုပ်မဗဒဗဒင်မ္ဂး ဍေဟ်ကၠောန်ပတိတ် ဝဳရုသ်တၟိ (ကောန်) ဟွံဂွံရ။&lt;ref name=&quot;pmid20010599&quot;&gt;{{cite journal |author=Wimmer E, Mueller S, Tumpey TM, Taubenberger JK |title=Synthetic viruses: a new opportunity to understand and prevent viral disease |url=https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2009-12_27_12/page/1163 |journal=Nature Biotechnology |volume=27 |issue=12 |pages=1163–72 |year=2009 |pmid=20010599 |doi=10.1038/nbt.1593 |pmc=2819212}}&lt;/ref&gt; ၜိုန်ဂှ်ရလေဝ် ဂကူစၟဗက်တေရဳယျာလ္ၚဵု ဗီုကဵု rickettsia ကဵု Chlamydia တအ်ဂှ် ၜိုန်ရ ဍောတ်သွတ် မနွံကဵုအပိုင်အခြာကီုလေဝ် စၟတ်သမ္တီ ရုပ်ဇဳဝဂမျိုင်မွဲတုဲ အပ္ဍဲဍောတ်တအ်ဂှ် ဝဳရုသ်ထၞေမ် ဂွံဏီရ။&lt;ref name=&quot;pmid18473699&quot;&gt;{{cite journal |author=Horn M |title=Chlamydiae as symbionts in eukaryotes |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-microbiology_2008_62/page/n128 |journal=Annual Review of Microbiology |volume=62 |pages=113–31 |year=2008 |pmid=18473699 |doi=10.1146/annurev.micro.62.081307.162818}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid19016440&quot;&gt;{{cite book |author=Ammerman NC, Beier-Sexton M, Azad AF |title=Laboratory maintenance of Rickettsia rickettsii |journal=[[Current Protocols in Microbiology]] |volume=11 |issue=1 |pages=3A.5.1–21 |year=2008 |pmid=19016440 |pmc=2725428 |doi=10.1002/9780471729259.mc03a05s11|isbn=978-0471729259 }}&lt;/ref&gt;

=== လဒက်ပတန် (Structure) ===
[[ဝှာင်:Hexon.svg|thumb|upright=0.9|alt=A cartoon showing several identical molecules of protein forming a hexagon|ဒဳယျာဂရာမ် မထ္ၜး ဗီုလဵု ခၞော် ဝဳရုသ် မွဲဗဒှ်စမာန်၊]]
{{Multiple image
| align = right
| direction = vertical
| width = 180
| image1 = TMV structure simple.png
| caption1 = Structure of [[tobacco mosaic virus]]: [[RNA]] coiled in a helix of repeating protein sub-units
| image2 = Icosahedral Adenoviruses.jpg
| caption2 = Structure of icosahedral [[adenovirus]]. Electron micrograph with an illustration to show shape
| image3 = Varicella (Chickenpox) Virus PHIL 1878 lores.jpg
| caption3 = Structure of [[chickenpox]] virus. They have a lipid envelope
| image4 = CowpeaMosaicVirus3D.png
| caption4 = Structure of an icosahedral [[cowpea mosaic virus]]
}}
ဝဳရုသ်တအ်ဂှ် နွံကဵု ဂကူနာနာ ဗီုပြင် ကေုာံ ဇမၞော်နာနာရ။ ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး ဝဳရုသ်ဂှ် ဍောတ်သောဲ နူကဵု ဗက်တေရဳယျာ တၟာဂလိုင်ရ။ ဝဳရုသ် ၜိုတ်မလ္ၚတ်တီလဝ်တုဲတအ်မ္ဂး နွံတၟာ ဗွိုက်လၞင် (ဒဳယျာမဳတာ) အကြာ ၂၀ ကဵု ၃၀၀ နာနဝ်မဳတာ (nanometres)။ ဖိလဝ်ဝဳရုသ်လ္ၚဵုတအ်မ္ဂး ဇမၠိင် သီုဖအိုတ် နွံစဵုကဵု ၁၄၀၀ နာနဝ်မဳတာတုဲ ဗွိုက်လၞင်ဍေဟ်ဂှ် နွံဆ ၈၀ နာနဝ်မဳတာဓဝ်ရ။  &lt;ref name=&quot;Collier3355&quot;&gt;Collier pp. 33–55&lt;/ref&gt; ဝဳရုသ်ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဟိုတ်နူသောဲလောန်တုဲ နကဵုဒ္ၚောဝ်မဳဂရဝ်သကုပ်ဂှ် ဆဵုကေတ် ဟွံမာန်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဒးဗှ်သကေတ်တုဲ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဝဳရုသ်တအ်ဂှ် နမစၠောအ်ဇၞော်ပတိုန် နကဵု အဳလေတ်ထရန် မဳဂရဝ်သကုပ်ဟေင် ဂွံဆဵုကေတ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;Collier pp. 33–37&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid1715774&quot;&gt;{{cite journal
|author=Kiselev NA, Sherman MB, Tsuprun VL
|title=Negative staining of proteins
|url=https://archive.org/details/sim_electron-microscopy-reviews_1990_3_1/page/43
|journal=Electron Microscopy Reviews
|volume=3
|issue=1
|pages=43–72
|year=1990
|pmid=1715774
|doi=10.1016/0892-0354(90)90013-I}}&lt;/ref&gt;

ရုပ်ဇဳဝ ဝဳရုသ် ပေင်င်မွဲ (ဝါ) ဝဳရုသ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံထၞေမ်စပ် ပ္ဍဲကလာပ်ရုပ်တအ်ဏီဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ခဍန် အက်သိဒ် (nucleic acid) မပူဗိုင်လဝ် နကဵု ဓါတ်ပရဝ်တိန်တုဲ နွံကဵု ခၞောက်ရ။&lt;ref&gt;Collier p. 40&lt;/ref&gt; ဗွဲဓမ္မတာ ဝဳရုသ်တအ်ဂှ် နွံ အဓိကပန်ဗီုပြင် - ကွေန်ကွေန် (Helical)၊ ကၠင်ကၠင် (Icosahedral)၊ ခဍမ် (Prolate)၊ ခပေဟ်ထိုင်လိက် (Envelope)၊ ထုဲဓရုဲ (Complex) တအ်ရ။

==နိဿဲ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>s7scoasyd4tjcy8314cxryhtnnqax7x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂိုဏ်သုဓမ္မာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1868</id>
    <revision>
      <id>56568</id>
      <parentid>47447</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:22:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7664" sha1="ok8je1r0zkpufb26l0ochqlkjm3vult" xml:space="preserve">{{Infobox organization
| name        = ဂိုဏ်သုဓမ္မာ
| native_name = သုဓမ္မာနိကာယ
| native_name_lang    = ဍုင်ဗၟာ
|image        = Thudhama Zayats.jpg
|size         = 
|abbreviation = သုဓမ္မာ
|formation    = ၁၈၀၀တအ်
|headquarters = ဍုင်ဗၟာ
|type         = ဂကောံဂိုဏ်ဗုဒ္ဓဘာသာ (ဍုင်ဗၟာ)
|leader_name  = 
|key_people   = 
}}
'''ဂိုဏ်သုဓမ္မာ''' ({{lang-en|'''Sudhammā Nikāya'''}}) ဂှ် ဒှ်ဂိုဏ်သင်ဇၞော်အိုတ်တုဲ ခမဳသင် ဍုင်ဗၟာ အကြာ ၈၅-၉၀% ဂှ် ဒှ်နူ ဂကောံဏအ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Thuddama Nikaya |url=https://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/seasia/thuddama.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20001002215328/https://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/seasia/thuddama.html |archive-date=2000-10-02 |language=en |accessdate=2025-11-26 |archivedate=2011-01-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110110124233/http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/seasia/thuddama.html }}&lt;/ref&gt;
 တုဲပၠန် ဂိုဏ်သုဓမ္မာဝွံ ပၞောဝ်ကဵု ဂိုဏ်သင် ဒစိတ်ဂိုဏ် သၟိင်ဍုင် မပၠုပ်လဝ် ပ္ဍဲသၞောဝ် အတိုင်သၞောဝ်ဂိုဏ်သင် ၁၉၉၀ မ္ဂးဂှ် ပါလုပ်မွဲဂိုဏ်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gutter |first1=Peter |year=2001 |title=Law and Religion in Burma |journal=Legal Issues on Burma Journal |publisher=Burma Legal Council |page=10 |issue=8 |url=http://www.blc-burma.org/pdf/liob/liob8.pdf }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314215506/http://www.blc-burma.org/pdf/liob/liob8.pdf |date=2012-03-14 }}&lt;/ref&gt; ဂိုဏ်သုဓမ္မာဂှ် ပတောအ်ၜတ် ကုဂိုဏ်တၞဟ် ဗီုကဵုဂိုဏ်ယှိုယ်ကျေန်၊ ဂိုဏ်မဟာယျေန်တအ်မ္ဂး လတူနူသဘဴဓရ်ဂှ် အရာမဒှ် နတဲဂှ် မကဵုဒြဟတ် ဒ္ဂေတ်ဗက်ဂၠိုင်၊ တုဲပၠန် ပရေင်ပကင်ရင်ဂိုဏ်လေဝ် ပရေင်သၠးပွးဂၠိုင်တုဲ ပရေင်ဗဟဵုရပ်ဇုက်ဂှ် အောန်ကွေဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Matthews |first1=Bruce |year=1993 |title=Buddhism under a Military Regime: The Iron Heel in Burma |url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_1993-04_33_4/page/411 |journal=Asian Survey |publisher=University of California Press |volume=33 |issue=4 |pages=411 |jstor=2645106 |doi=10.1525/as.1993.33.4.00p02742}}&lt;/ref&gt; ဆဂး ညံင်ရဴဂိုဏ်တၞဟ်တအ်ကီု ဂိုဏ်သုဓမ္မာလေဝ် ခမဳသင် ညံင်ဟွံဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲချဳဓရာင် ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂှ် စဵုဒၞာလဝ်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Aung-Thwin |first1=Michael |year=2009 |title=Of Monarchs, Monks, and Men: Religion and the State in Myanmar |journal=Working Paper Series No. 127 |publisher=Asia Research Institute |issue=18 |url=http://www.ari.nus.edu.sg/docs/wps/wps09_127.pdf }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727183142/http://www.ari.nus.edu.sg/docs/wps/wps09_127.pdf |date=2011-07-27 }}&lt;/ref&gt;

==တမ်မူလ==
ဂိုဏ်သုဓမ္မာဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲအခိင် ကၞောတ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ နကဵုဨကရာဇ်ဗၟာ ''ဘိုးတော်ဘုရား'' ကြဴနူ မကလေင်ပကောံ ဂကောံဂိုဏ်သင်ဂမၠိုင် မဒကးဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်ကုံဗင်ဂှ်ရ။ ယၟုမ္ဂး သုဓမ္မာဂှ် ဒှ်ယၟုဇြပ်သဘင်ဓရ် ပ္ဍဲမာန္တလေ မဒှ်ဒၞာဲ ဂကောံသင်တအ် မကောံဓရီုရေင်သကအ်ရ။&lt;ref name=&quot;carb&quot;&gt;{{cite book|last=Carbine|first=Jason A|title=Sons of the Buddha: Continuities and Ruptures in a Burmese Monastic Tradition|publisher=Walter de Gruyter|date=2011|volume=50|isbn=978-3-11-025409-9}}&lt;/ref&gt;

မှာထေရ်ဇၞော်အိုတ်ဂှ် ညးတအ် မကော်စ နကဵုဘာသာဗၟာ &quot;''သာသနာပိုင်&quot;'' မတုပ်ကဵု အခိုက်မန်တမၠာ &quot;သံဃရာဇ်&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;သၟိင်သင်&quot;ရ။ အခိုက်သၟိင်သင် &quot;သံဃရာဇ်&quot; ဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ်ဗုကာံ မှာထေရ်အရဟံ နူကဵု ၁၃ ဗွဝ်ကၠံတေအ်တုဲ ပ္ဍဲဍုင်သေံ၊ ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယာဂှ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ညးတအ် ကော်စဒၟံင် သံဃရာဇ် ဖိုဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;james&quot;&gt;{{cite book|last=James|first=Helen|title=Governance and civil society in Myanmar: education, health, and environment|publisher=Psychology Press|date=2005|pages=81|isbn=978-0-415-35558-2}}&lt;/ref&gt; &quot;သာသနာပိုင်&quot; ဂှ် ဒှ်ညးမနွံကဵု သြဇာ သွက်ဂွံပကင်ရင် ဘာဂမၠိုင်ကီု သွက်ဂွံဖျေဟ် သၞောဝ်လိက်ပရိယတ်ဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၄ ဂှ် တၠညး ''ဘိုးတော်ဘုရား'' ဒက်ပတန် ဂိုဏ်သုဓမ္မာတုဲ ကဵု &quot;သာသနာပိုင်&quot; ကေုာံ မှာထေရ်ပန်ဇကု ပကင်ရင်ဂိုဏ် သွက်ဂွံ ပသောင်ပြသၞာ ပ္ဍဲကိစ္စ လတက်သ္ၚာ ရုင်သ္ၚာတအ်၊ စပ်ကဵု ဗွိုက်လတက်သ္ၚာ ကေုာံ ကိစ္စတၞဟ်သအာင်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;james&quot;/&gt; စိုပ်ၜိုတ် ခေတ်ကၞောတ်ကုံဗင်ဂှ် ဂိုဏ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲအရာကိစ္စသာသနာ မပ္တံကဵု ရုဲစှ် ကျာ်ဇၞော်ဘာ၊ ဖျေဟ်သၞောဝ်ဒ္ဂေတ်၊ ရပ်စပ် ဂဗုတ်အကြာခမဳသင်၊ ဖန်ဇန် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာပရိယတ် မပ္တံကဵု သွဟ်လိက်တုဲ နူကဵု မှာထေရ် ပန်ဇကုဂှ် ဂလိုင်ပတိုန် ၈ ဇကုရ။&lt;ref name=&quot;james&quot;/&gt;

==နိဿဲ==
{{reflist}}

==ဆက်ဗှ်==
*[[ဂိုဏ်ယှိုယ်ကျေန်]]
*[[ဓမ္မယုတ္တိနိကာယ (မဟာယျေန်)၊ ဂိုဏ်|ဂိုဏ်မဟာယျေန်]]


{{ထာမ်ပလိက်:Theravada Buddhist orders}}
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:BEHM]]
[[Category:ဂကောံ]]
[[Category:]]
[[Category:]]
[[Category:]]</text>
      <sha1>ok8je1r0zkpufb26l0ochqlkjm3vult</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကံင်သဳဂီုကၠီု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1967</id>
    <revision>
      <id>56653</id>
      <parentid>48130</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:28:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="106898" sha1="bwly4vn2bwfd06wfqvydgqdl2jh3z3i" xml:space="preserve">{{Infobox United Nations
|name = {{native name|ar|مجلس الأمن التابع للأمم المتحدة|italics=off}}&lt;br /&gt;{{native name|zh|联合国安全理事会|italics=off}}&lt;br /&gt;{{native name|fr|Conseil de sécurité des Nations unies}}&lt;br /&gt;{{native name|ru|Совет Безопасности Организации Объединённых Наций|italics=off}}&lt;br /&gt;{{native name|es|Consejo de Seguridad de las Naciones Unidas}}&lt;!-- only list the official UN languages http://www.un.org/en/sections/about-un/official-languages/ --&gt;
|image = UN-Sicherheitsrat - UN Security Council - New York City - 2014 01 06.jpg|The security council room.
|caption = ဂၠံတိုက် ကံင်သဳဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ ပ္ဍဲ နျူယံက်
|type = အဝဲလစှ်ေ ကုလသမဂ္ဂ
|acronyms = UNSC
|membership = {{collapsible list
  |framestyle = text-align:left;border:0;padding:0;line-height:16px;white-space:nowrap;
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = '''၁၅ ဍုင်'''
  |'''ကောန်ဂကောံ လၟိုန်:'''
  |{{flag|China}}
  |{{flag|France}}
  |{{flag|Russia}}
  |{{flag|United Kingdom}}
  |{{flag|United States}}
  |'''ကောန်ဂကောံ လၟိုန်ဟွံသေင်:'''
  |{{flag|Belgium}}
  |{{flag|Dominican Republic}}
  |{{flag|Estonia}}
  |{{flag|Germany}}
  |{{flag|Indonesia}}
  |{{flag|Niger}}
  |{{flag|Saint Vincent and the Grenadines}}
  |{{flag|South Africa}}
  |{{flag|Tunisia}}
  |{{flag|Vietnam}}
}}

|status = ဂျိုင်ချဳဒၟံင်
|established = ၁၉၄၅
|website = {{url|www.un.org/securitycouncil/|www.un.org}}
|parent =
|subsidiaries =
}}
{{Sidebar 
| title = သၞောတ်လဒက်ပတန် ကုလသမဂ္ဂ
|image= [[File:Emblem of the United Nations.svg|100px]]
| above = အဝဲလစှ်ေဂမၠိုင်
| heading1=[[ဌာန ညးအုပ်ကာနာနာ]]
| heading2=[[အသေမ်ဗလဳနာနာ]] 
| heading3=[[ရုင်ဗစာ သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးကဝ်]]
| heading4=United Nations Security Council
| heading5=[[United Nations Economic and Social Council]]
| heading6=[[United Nations Trusteeship Council]]
}}
'''ကံင်သဳဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ''' ({{Lang-en|United Nations Security Council}}) ဂှ် ဒှ်အဝဲလစှ်ေ ကုလသမဂ္ဂမွဲ ပၞောဝ်ကဵု အဝဲလစှ်ေ သီုဖအိုတ် နွံတြဴဂှ်တုဲ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|title=Article 7 (1) of Charter of the United Nations|website=}}&lt;/ref&gt; ကေတ်တာလျိုင် ကၠောန်သွက် ဂၠးကဝ် ဂွံၜိုဟ်လလံ ကေုာံ ဂီုကၠီု၊&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|title=Article 24 (1) of Charter of the United Nations|website=}}&lt;/ref&gt; မထံက်ဂလာန် အသေမ်ပလီနာနာ သွက်ဂွံဒုင်တဲ ကောန်ဂကောံတၟိ ပ္ဍဲကုလသမဂ္ဂ၊ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|title=Article 4 (2) of Charter of the United Nations|website=}}&lt;/ref&gt; ကေုာံ ပဒတန် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲကဵု ပဋိညာဉ် (ဝါ) သၞောဝ်ဗီုဒက်ပ္တန် ကုလသမဂ္ဂတအ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|title=Article 108 of Charter of the United Nations|website=}}&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် နကဵုအဝဵု ကံင်သဳဝွံဂှ် ဒက်ပတန် ဒပ်ပၞာန်ပၟင်ပၟဲၜိုဟ်လလံ (peacekeeping operations) ကေုာံ ကၟာတ်လဒဵုသင်ရှေန်ဂၠးကဝ် (international sanctions)တအ်ကီု သီုကဵု ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲအရာမချဳဓရာင် နကဵုပၞာန် နူကုလသမဂ္ဂရ။ တုဲပၠန် ကံင်သဳဂီုကၠီုဂှ် ပၞောဝ်ကဵု အဝဲလစှ်ေ ကုလသမဂ္ဂသီုဖအိုတ်ဂှ် အဝဲလစှ်ေဝွံဟေင် ကလိဂွံလဝ် အဝဵု သွက်ဂွံပတိတ်  သွဟ်မသ္ဒးဒ္ဂေတ်ဗက်ဟေင် (binding resolutions) ကု ဍုင်ကောန်ဂကောံတအ်ရ။ ကံင်သဳဝွံ စကောံဓရီုအလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ၁၇ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၄၆ ရ။

ညံင်ရဴ အလုံမွဲခန္ဓ ကုလသမဂ္ဂကီု အဝဲလစှ်ေ ကုလသမဂ္ဂ ကံင်သဳဂီုကၠီုဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယ တၞဟ်နဂွံထိင်ဒဝ် ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ဂၠးတိရ။ နူစ ဒက်ပတန် ကံင်သဳဂီုကၠီုတုဲ ပ္ဍဲဗွဝ်စှ် လပါ်စဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ကောန်ဂကောံတအ် လညာတ်တၞဟ်ခြာဒၟံင် ၜါလဝး မကော်ဂး ပၞာန်လၜိုဟ် အကြာ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကဵု ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် ကေုာံ မဟာမိတ်ညးတအ်ရ။ အဝဵုသြဇာ ညးဒြဟတ်ဇၞော်ၜါဂှ် အာဓလီုဗဂေတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ပၞာန်ဒေသ မပတံကဵု ပၞာန်ကိုဝ်ရဳယျာ၊ ပြသၞာကောန်ဂဝ် (Congo Crisis) ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် ပၟင်ပၟဲဓဝ်ၜိုဟ်လလံ ပ္ဍဲကဵု ပြသၞာသုဇ် (Suez Crisis) ပြသၞာသာဲဗရုသ် (Cyprus) ကေုာံ ပြသၞာ နျူဂူနဴပလိုတ် (West New Guinea)တအ်တုဲ ပရေင်ပၟင်ပၟဲၜိုဟ်လလံ နူကုလသမဂ္ဂ ကၠောန်ဟွံဂွံ ခိုဟ်ဟ်ရ။ ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် ထရိုဟ်ထကးအာတုဲ ဒပ်ပၟင်ပၟဲဗၜိုဟ်လလံ နူကုလသမဂ္ဂ စကၠောန်ဂွံကၠုင်တုဲ ပလံင် ဒပ်ပၟင်ပၟဲၜိုဟ်လလံ ပ္ဍဲကဵု ကူဝိတ် (Kuwait)၊ ပ္ဍဲ နမဳဗဳယျာ (Namibia)၊ ကာမ္ဗောဒဳယျာ၊ ဗဝ်သနဳယျာ၊ ရဝါန္တာ၊ သဝ်မလဳယျာ၊ သုဒါန် ကေုာံ ကောန်ဂဝ် မာန်ကၠုင်ရ။ 

ကံင်သဳဂီုကၠီုဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ကောန်ဂကောံ စှ်သုန်တၠ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|title=Article 23 (1) of the Charter of the United Nations|last=|first=|date=26 June 1945|website=www.un.org|publisher=[[United Nations]]|language=en|access-date=10 December 2018}}&lt;/ref&gt;ကောန်ဂကောံ မကလိဂွံလဝ် မဟာအဝဵုဂှ် ဒှ်ဍုင်မဟာမိတ် မဇၞးပၞာန် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယ မသုန်ဍုင် ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ်၊ (လၟုဟ် ဍုင်ရုရှာ)၊ ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်/ဗြိတိန်၊ ဍုင်ပြင်သေတ်၊ ဍုင်ကြုက် ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်တအ်ရ။ ဍုင် မသုန်ဍုင်ဝွံ ဒှ်ကောန်ဂကောံလၟိုန်တုဲ သီုကလိဂွံလဝ် အဝဵုဝေတဝ် (veto) တုဲ သွဟ်နူ ကုလသမဂ္ဂသီုဖအိုတ် ယဝ်ရ ဍုင်မသုန်ဍုင်ဏအ် ဟွံထံက်ဂလာန်မ္ဂး ဆက်ကၠောန်ဂတဂှ် ဟွံဂွံရ။ သွက်ဂွံဒုင်တဲ ကောန်ဂကောံတၟိ ပ္ဍဲကဵု ကုလသမဂ္ဂကီု၊ သွက်ဂွံ ရုဲစှ် ညးအုပ်ကာနာနာကီု နူကဵု ဂကောံဍုင်မသုန်ဍုင်ဏအ် ဒးတုပ်စိုတ် ထံက်ဂလာန်ဟေင် ဂွံဒှ်မာန်ရ။ ပါဲနူ ညးမသုန်ဍုင် မဂွံလဝ် မဟာအဝဵုဝွံတုဲ ကောန်ဂကောံလၟိုန်ဟွံသေင် ၁၀ ဍုင်ပၠန်ဂှ် ရုဲစှ်ပတိုန် နူကဵု ဒေသဂမၠိုင်တုဲ ညးစၞးမွဲမွဲမ္ဂး နွံအာယုက် လုကဴ ၜါသၞာံရ။ လျိုင် ဥက္ကဌ ကံင်သဳဂီုကၠီုဂှ် ရုဲစှ်ပတိုန် လၟေင်ဂိတု အတိုင်လၟေင် အက္ခရ ပ္ဍဲကဵု ကောန်ဂကောံတအ်ရ။

သွဟ် နူကဵု ကံင်သဳဂီုကၠီုတအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး ဆေင်စပ် ကုပရေင် ဒပ်ပၟင်ပၟဲၜိုဟ်လလံ ကုလသမဂ္ဂ၊ ဒပ်ပၞာန်မပါလုပ် နူကဵု ဍုင်ကောန်ဂကောံတအ်တုဲ ခရိတ်ဘဏ္ဍာဂှ် စကာ နူကဵု သြန်ဗာတ်ဂျေတ် ကုလသမဂ္ဂရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၆ ဂှ် ကောန်ပၞာန်ပၟင်ပၟဲၜိုဟ်လလံ နွံ 103,510 တၠ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် နွံ 16,471 ယိုက်ဂၠေင်လဝ် ဒၞာဲဒေသပၟင်ပၟဲၜိုဟ်လလံ ၁၆ ဒၞာဲ ကေုာံ ဒပ်ဗၠာဲသၟိင် ဗွဲတၟေင် မွဲဒၞာဲရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/peacekeeping/resources/statistics/factsheet.shtml |title=Peacekeeping Fact Sheet |date=30 April 2016 |publisher=United Nations |access-date=20 June 2016 }}&lt;/ref&gt;

== ဝင် ==

=== ဒဒှ်လက္ကရဴ ကေုာံ လဒက်ပတန် ===
ပ္ဍဲဗွဝ်ကၠံ ကိုပ်ကၠာနူ ဟွံဂွံဒက်ပတန် ကုလသမဂ္ဂဏီ၊ တၞဟ်န မဂွံဖအောန်ဖျေဟ် ပြသၞာ အကြာဍုင်မွဲကုမွဲတုဲ ဂကောံ မဒက်ပတန်လဝ် နကဵုလိက်ကသုက် ကေုာံ ကောန်ဖရေန် ဂၠးကဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒက်ပတန်လဝ်ရ။ ဥပမာ ဗီုကဵု ဂကောံခရက်ဗကေတ် ကေုာံ တင်လတုပ်စိုတ် တာမ်ဟာက် ၁၈၉၉ ကေုာံ ၁၉၀၇ တအ် ဒှ်တမ်ရ။{{sfn|Kennedy|2006|p=5}} ကြဴနူ ပရေင်မဒးဆောံလေင် လမျီု ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ပ္ဍဲပၞာန်ဂၠးတိပထမတုဲဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ကောန်ဖရေန် ၜိုဟ်လလံ ပ္ဍဲပဴရေတ်တုဲ ဒက်ပတန်ပတိုန် ဂကောံပံင်ကောံဍုင်ဂမၠိုင် သွက်ဂွံမင်မဲ ပရေင်ဆာန်သၟိန် အကြာဍုင်မွဲကုမွဲရ။{{sfn|Kennedy|2006|p=8}} ဂကောံဏအ်ဂှ် ဗွဲမအံင်ဇၞး ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသလ္ၚဵုလ္ၚဵုတုဲ ကၠောန်ဗဒှ်ပတိုန် ပရေင်ဆက်စၠောအ် ဂၠးကဝ် မပတံကဵု ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ်လိက်၊ ဆက်စၠောအ် က္ၜင်ကျာ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ဂဥုဲၜူမာဲ ဗီုကဵု ဘိင်တအ် မာန်ကၠုင်ရ။ ကမၠောန်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် နကဵု ကုလသမဂ္ဂ ဆက်ယိုက်ဂၠေင်အာလေဝ် နွံကီုရ။ {{sfn|Kennedy|2006|p=10}} ဆဂး ဂကောံပံင်ကောံဝွံ သွက်မၞိဟ် သၟဝ်ကဝ်လဝ်နဳတအ်ဂှ် ဖန်ဗစိုပ်ကဵု ဟွံမာန်ရ။ (လၟိဟ်မၞိဟ်ဂၠးတိ ကဝက်ဂၠးတိ) ပ္ဍဲဂကောံဂှ် ဍုင်ဒြဟတ်ဇၞော် မပ္တံကဵု ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်၊ ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ်၊ ဂျာမနဳ ကေုာံ ဂိပါန် နအ်ဟေင် ဒှ်ဂုဏ်ဖိုလ်ရ။ တုဲပၠန် ကာလဂျပါန် မလုပ်သီ မာန်ချူရဳယျာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၁ ဂှ်ကီု၊ ကာလ အဳတလဳ လုပ်သီ အတဳအဝ်ဗဳယာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၅ ဂှ်ကီု၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၇ ကာလဂျပါန် မလုပ်သီ ဍုင်ကြုက်ဂှ်ကီု၊ ဂကောံပံင်ကောံဝွံ မုပဟွံမာန်တုဲ ကာလနာဇြဳဟေတ္တလာ ဂျာမနဳ မဗက်သီ ဍုင်ဝုတ်ဒိုဟ်တအ်ဂှ် ကတဵုဗဒှ်ကဵု ပၞာန်ဂၠးတိအလန်ဒုတိယ ရ။{{sfn|Kennedy|2006|p=13–24}}

[[File:Cairo conference.jpg|thumb|[[Chiang Kai-shek]], [[Franklin D. Roosevelt]], and [[Winston Churchill]] met at the [[Cairo Conference (1943)|Cairo Conference]] in 1943 during [[World War II]].]]
[[File:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&amp;W).jpg|thumb|British Prime Minister [[Winston Churchill]], US President [[Franklin D. Roosevelt]], and Soviet general secretary [[Joseph Stalin]] at the [[Yalta Conference]], February 1945]]

အစဳအဇန် မဒက်ပတန် ဂကောံဂၠးကဝ်တၟိမွဲဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု သဘင်ကောံဓရီု မကၠောန်ဗဒှ် နကဵု ဌာနတွဵုရးဂမၠိုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် မပ ကမ္မကထ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၉ တေအ်ရ။{{sfn|Hoopes|Brinkley|2000|pp=1–55}} သမတအမေရိကာန် ဖြာန်ကလိန် ရူသေဝေလ်တ် (Franklin D. Roosevelt) ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မစကာ ယၟုမ္ဂး ကုလသမဂ္ဂ ကိုပ်ကၠာအိုတ် နဒဒှ် မကော် ဂကောံဍုင်မဟာမိတ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲကာလ ပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယဂှ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု တ္ၚဲသၞာံတၟိ သၞာံ ၁၉၄၂ ဂှ် သမတ ရူသေဝေလ်တ်၊ ဝန်ဇၞော်ဍုင်ဗြိတိန် ချာချိလ်၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် မက်ဇြာံ လိတ်ဝိနောဝ် (Maxim Litvinov) ညးဇၞော် နူဍုင်ကြုက် သံင် (T. V. Soong) တအ် ထ္ပက်စၟတ်တ္ၚဲ ပ္ဍဲလိက်လလောင်တြးဇမၠေအ်မွဲ ဗွဲကြဴလိက်လလောင်တြးဂှ် ညးကော်စ လိက်လလောင်တြး ကုလသမဂ္ဂရ။ တ္ၚဲယးဂတဂှ် မၞိဟ်စၞး နူကဵု ၜါစှ်ောၜါဍုင် ထပ်စုတ် စၟတ်တဲညးတအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/aboutun/history/declaration.shtml |title=Declaration by United Nations |publisher=United Nations |accessdate=1 July 2015}}&lt;/ref&gt; ယၟုမ္ဂး ကုလသမဂ္ဂဂှ် စကာကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသၞောဝ်ဂှ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ သၟိင်ဍုင် ၂၆ ဍုင် မထပက်စၟတ်တဲ ပ္ဍဲကဵု လိက်လလောင်တြးဂှ်ရ။ စနူ ၁ မေ ၁၉၄၅ ဂှ် ဍုင် ၂၁ ဍုင် ထပ်ထပက်စၟတ်တဲရ။{{sfn|Osmańczyk|2004|p=2445}} ဍုင်အဝဵုသြဇာဇၞော်ပန်ဍုင် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်မဟာမိတ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်၊ ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်/ဗြိတိန်၊ ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ်၊ ကေုာံ ဍုင်ကြုက်တအ်ဂှ် ဂွံကော်စ &quot;သၟိင်ဇၞော်ပန်&quot; ရ။&lt;ref name=&quot;sheriff&quot;&gt;{{cite book |last=Urquhart |first=Brian |authorlink=Brian Urquhart |title=Looking for the Sheriff |publisher=New York Review of Books, 16 July 1998 |url= https://www.nybooks.com/articles/1998/07/16/looking-for-the-sheriff/ |accessdate=2019-06-07}}&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် ဍုင် သၟိင်ဇၞော်ပန်ဝွံ ဂွံဒှ်ဍုင် မကလိဂွံအဝဵု ကၞောတ်အထောတ် ပ္ဍဲကဵု ကုလသမဂ္ဂ ကံင်သဳဂီုကၠီုရ။{{sfn|Gaddis|2000}}

ပ္ဍဲ လဒေါဝ်-၁၉၄၄ ညးစၞး နူကဵု သၟိင်ဇၞော်ပန် - ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ်၊ ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်၊ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ ဍုင်ကြုက် ဆဵုရေင်သကအ် ပ္ဍဲကောန်ဖရေန် ဒုမ်ဗါတောန် အံက် (Dumbarton Oaks Conference) ပ္ဍဲဝတ်ရှေန်တာန် ဒဳဇြဳ သွက်ဂွံ ပညဳပညပ် ဗီုဂွံဒက်ပတန် ကုလသမဂ္ဂ ဂှ်&lt;ref&gt;{{cite video |year=1944 |title=Video: Allies Study Post-War Security Etc. (1944) |url= https://archive.org/details/gov.archives.arc.39024 |publisher=[[Universal Newsreel]] |accessdate=28 November 2014}}&lt;/ref&gt; ကိစ္စဗီုလဵု ဂွံဒက်ပတန် ဖျေဟ်ဗီုပြင် ကံင်သဳဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂဂှ် ဗွဲမပြဟ် ဒှ်ကၠုင် ဂလာန်သၟာန် ကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ကောံဓရီုဂှ်ရ။ ပြင်သေတ်၊ ဍုင်ကြုက်၊ ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ်၊ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်ဂှ် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ကောန်ဂကောံလၟိုန် ပ္ဍဲကံင်သဳဂီုကၠီု၊ အမေရိကာန် ပတိုန်ထ္ၜး သွက်ဂွံထပ်စုတ် ဍုင်ဗြာဇြဳလ် မွဲဍုင်ကီုရ။ ဆဂး လညာတ်ဂှ် သဵုဗိယေတ် ကဵု ဗြိတိန် တးပါဲတုဲ ဟွံဒှ်ဒတန်။{{sfn|Meisler|1995|p=9}} တုဲပၠန် ပ္ဍဲကောန်ဖရေန်ဂှ် အရာမဒးသဳကၠဳဂၠိုင်အိုတ် သဳကၠဳဝါတ်အိုတ်ဂှ် စပ်ကဵု ကောန်ဂကောံလၟိုန်တအ် မကလိဂွံ အခေါင် သွက်ဂွံစကာ အဝဵုဝေတဝ် ရ။ နကဵု သဵုဗိယေတ် ပတိုန်ထ္ၜး ဇၟာပ်ဍုင်ဂှ် သ္ဒးကလိဂွံ အခေါင် အဝဵုကၞောတ်အထောတ်ဝေတဝ်တုဲ ကၟာတ်လဒဵုထောအ် တင်သ္ဂုတ်သွာတ်ဂမၠိုင်မာန်ရ။ နကဵု ဗြိတိန် ပတိုန်ထ္ၜး ဍုင်တအ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ကိစ္စဇကုမပါလုပ်ဒၟံင်တအ်ဂှ် အခေါင်စကာ အဝဵုဝေတဝ် ဟွံဂွံရ။ ပ္ဍဲကဵု ကောန်ဖရေန် ယာလ်တ (Yalta Conference) မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၉၄၅ ဂှ် အမေရိကာန်၊ ဗြိတိန်၊ ရုရှာ တုပ်စိုတ် ဒဒှ်ရ ဇၟာပ်ကောန်ဂကောံလၟိုန်မသုန်ဂှ် သ္ဒးကလိဂွံ အဝဵုဝေတဝ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ကမၠောန်ကံင်သဳ သီုဖအိုတ်ရ၊ ဆဂး လတူ တင်သွဟ် မဖျေဟ်ဗွဲလၟေင်ကမၠောန် (သွဟ်နူကုလသမဂ္ဂ ဓမ္မတာ)တအ်ဂှ် နကဵု သၟိင်ဇၞော်မသုန် စကာအဝဵုဝေတဝ် ဟွံဂွံရ။ ဟီုမွဲနဲပၠန်မ္ဂး တင်သ္ဂုတ်သွာတ် ဓမ္မတာတအ်ဂှ် နကဵု ကောန်ဂကောံလၟိန်မသုန်ဍုင်တအ် လုပ်ပထုဲ ဟွံဂွံရ။{{sfn|Meisler|1995|pp=10–13}}

ပ္ဍဲ ၂၅ ဨပြဳ ၁၉၄၅ ဂှ် ကောန်ဖရေန် ကုလသမဂ္ဂ သွက်ဂွံဒက်ပတန် ဂကောံဂၠးကဝ်မွဲ စကၠောန် ပ္ဍဲကဵု သင်ဖြာန်သဳသကဝ်ဂှ် မၞိဟ်စၞး နူကဵု သၟိင်ဍုင် ၅၀ ဍုင် ကဵု မၞိဟ်စၞး ဂကောံသက္ကုသၟိင်ဍုင် (အေန်ဂျဳအဝ်) မွဲတၠ တိုန်စိုပ်တုဲ ဓဇက်ချူ ပဋိညာဉ် (ဝါ) သၞောဝ်ဥပဒေ ဗီုဂွံ ဒက်ပတန် ကုလသမဂ္ဂရ။&lt;ref name=unmilestones&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/aboutun/milestones.htm |title=Milestones in United Nations History |publisher=Department of Public Information, United Nations |accessdate=22 November 2013}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကဵု ကောန်ဖရေန်ဂှ် ညးစၞး နူကဵု အဝ်သတေလျာ ပတိုန်ဂလာန် သွက်ဂွံ ကလေင်ချပ်ဂၞန် စပ်ကဵု အဝဵုဝေတဝ် မကဵုလဝ် ကောန်ဂကောံလၟိုန် ပ္ဍဲကဵု ကံင်သဳဂီုကၠီုဂှ်ရ။{{sfn|Schlesinger|2003|p=196}} ဆဂး တင်ပတိုန်ထ္ၜးညးတေအ်ဂှ် ဒးဒုင်တးပါဲထောအ် နကဵုမမာဲ ၜါစှ်ော ကဵု စှ်ရ။{{sfn|Meisler|1995|pp=18–19}}

ကုလသမဂ္ဂဂှ် မံက်ဂတဝ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵုသၞောဝ် ပ္ဍဲ ၂၄ အံက်တဝ်ပါ ၁၉၄၅ ကြဴနူ ကောန်ဂကောံလၟိုန် ပ္ဍဲကဵု ကံင်သဳဂီုကၠီု မစၟဳစၟတ် တင်ပဋိညာဉ်ဂမၠိုင်တုဲဒှ် ကေုာံ နကဵုမၞိဟ်လပါ်ဂၠိုင် ၄၆ တၠ ထ္ပက်စၟတ်တဲရ။&lt;ref name=unmilestones /&gt; ပ္ဍဲ ၁၇ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၄၆ ဂှ် ကံင်သဳဂီုကၠီု ပကောံဓရီု အလန်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ချာတ်ဟု၊ ဝေတ်မိန်သတာ (Church House, Westminster) လာန်ဒါန်၊ ဍုင်အေန်ဂလာန်ရ။&lt;ref name=about&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/sc/about/ |title=What is the Security Council? |publisher=United Nations |accessdate=24 November 2013}}&lt;/ref&gt;

=== ပၞာန်လၜိုဟ် ===
[[File:Church House Westminster London 2016 (02).jpg|thumb|[[Church House, Westminster|Church House]] in London where the first Security Council Meeting took place on 17 January 1946]]

ကံင်သဳဂီုကၠီုဂှ် ပ္ဍဲဗွဝ်စှ် လပါ်စဂှ် ဟိုတ်နူကဵု ပၞာန်လၜိုဟ် အကြာ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကဵု ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ်တုဲ ကၠောန်ကမၠောန်ဟွံဂွံ ပရေင်ဗက်မုက် မၞိဟ်ညး မၞိဟ်အဲကတဵုဒှ်ကၠုင် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်တုဲ နကဵုကံင်သဳဂှ် ကၠောန်ဂွံ ပ္ဍဲပရေင်ကမၠောန် ဟွံဆက်စပ် ကုပၞာန်လၜိုဟ်ဂှ်ဟေင်ရ။ {{sfn|Meisler|1995|p=35}} (နကဵု ဥပမာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၀ နကဵုကံင်သဳဂီုကၠီု ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် စပ်ကဵု ကိုဝ်ရဳယျာသၟဝ်ကျာ လုပ်သီ ကိုဝ်ရဳယျာသၠုင်ဂှ် ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် တးပါဲထောအ်ရ။&lt;ref name=unmilestones /&gt;{{sfn|Meisler|1995|pp=58–59}} ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၆ ကုလသမဂ္ဂ ဒက်ပတန် ဒပ်ပၞာန်ပၟင်ပၟဲၜိုဟ်လလံ သွက်ပြသၞာသုဇ်&lt;ref name=unmilestones /&gt; ဆဂး နကဵု ကုလသမဂ္ဂ ပဒေါအ်ကဵု ညံင် ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် ဟွံဂွံ လုပ်ပထုဲသီ ဟင်ဂေရဳရ။{{sfn|Meisler|1995|p=114}} ပၞာန်လၜိုဟ်ဂှ် သီုဖန်ကဵု ညံင် ကမ္မတဳဒုင်ကာပၞာန် (Military Staff Committee) မဒက်ပတန် နကဵုပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ ပိုဒ်ဇၞော် ၄၅-၄၇ မဆေင် ကဵု လဒက်ပတန် ဒက်ပတန် ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ ဖျေဟ်ဒပ်ပၞာန် ကုလသမဂ္ဂ ပ္ဍဲဍုင်သအာင်ရ။ ကမ္မတဳဂှ် နွံဒၟံင် ဆပ္ဍဲစက္ခောတုဲ ပ္ဍဲကဵုအခိင်လဒေါဝ် ၁၉၅၀တအ်ဂှ် ပရေင်ကမၠောန်ဂှ် ဗၟံက်ရုပ်ရဴဟွံဂွံရ။{{sfn|Kennedy|2006|pp=38, 55–56}}&lt;ref name=Chapter7&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/documents/charter/chapter7.shtml |title=Charter of the United Nations: Chapter VII: Action with Respect to Threats to the Peace, Breaches of the Peace, and Acts of Aggression |publisher=United Nations |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၀ နကဵု ကုလသမဂ္ဂ ဒက်ပတန် ပရေင်ရပ်စပ် ပ္ဍဲကဵုဍုင်ကောန်ဂဝ် မကော်ဂး (United Nations Operation in the Congo (UNOC))ဂှ် ဒှ်ဒပ်ပၞာန် ကုလသမဂ္ဂဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵုအခိင် ဗွဝ်စှ်ကိုပ်ကၠာဂှ်ရ။ ဒပ်ပၞာန်ဂှ် သွက်ဂွံ ကလေင်ဒက်ပတန် တွဵုရးကတန်ဂါ ညံင်ဂွံကလေင်ပံင်ကောံ ကေုာံ ညံင်ဂွံ ကလေင်ဒက်ပတန် ကေုာံ မင်မဲ ဍုင်ဒဳမဝ်ကရေသဳကောန်ဂဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၄ ရ။{{sfn|Meisler|1995|pp=115–134}} ကံင်သဳဂီုကၠီုဂှ် အကြာဍုင်ဒြဟတ်ဂမၠိုင်တအ်ဂှ် ပညဳပညပ် ရေင်သကအ်တုဲ ရေင်တၠုင်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ကိစ္စ မပ္တံကဵု ပြသၞာမိစ်သာလ်ဂျူပါ (Cuban missile crisis) ဟွံသေင်မ္ဂး ပၞာန်ဗဳယေတ်နာမ်တအ်ဂှ် (Vietnam War)တအ် နွံကီုရ။{{sfn|Kennedy|2006|pp=61–62}} နကဵု ကံင်သဳဂှ် စွံအာရီု ကၠောန်ကၠုင် ပ္ဍဲပြသၞာဍောတ်တ် မဟွံဆက်စပ် ကု ပၞာန်လၜိုဟ်တအ်ရ။ နကဵု ကံင်သဳဂီုကၠီု ရေင်တၠုင်လဝ် ဂကောံသၟိင်တၠယာယဳ ကုလသမဂ္ဂ (United Nations Temporary Executive Authority) ပ္ဍဲကဵု နျူဂဴနေယ်ပလိုတ် (West New Guinea) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၂ ကေုာံ ဒပ်ပၞာန်ပၟင်ပၟဲၜိုဟ်လလံ ကုလသမဂ္ဂ (United Nations Peacekeeping Force) ပ္ဍဲသာဲပြုသ် (Cyprus) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၄၊ ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ် ဒှ်အာ ပရေင်ကမၠောန် ဒပ်ကုလသမဂ္ဂ မဖျေဟ်လဝ် အခိင်လအ်အိုတ်ရ။{{sfn|Meisler|1995|pp=156–157}}{{sfn|Kennedy|2006|p=59}}

ပ္ဍဲ ၂၅ အံက်တဝ်ပါ ၁၉၇၁ On 25 October 1971, over US opposition but with the support of many [[Third World]], alongside with [[Socialist People's Republic of Albania|People's Albania]] nations, the mainland, communist [[China|People's Republic of China]] was given the Chinese seat on the Security Council in place of [[Taiwan]]; the vote was widely seen as a sign of waning US influence in the organization.{{sfn|Meisler|1995|pp=195–197}} ပၞာန်မကတဵုဒှ်လဝ် မပ္တံကဵု ပၞာန်တြဴတ္ၚဲ ပ္ဍဲလဒေါဝ်ဗမံက် အကြာဍုင်အာရာပ်ဂမၠိုင် ကဵု အေဿရေ၊ ပၞာန်ဝဳယေတ်နာမ် ကေုာံ ပၞာန်အကြာအန္ဒိယ ပါကာတ်သတာန် ကိစ္စ ကရှမဳရ်တအ်ဂှ် နကဵုကုလသမဂ္ဂ လုပ်ပသောင် လုပ်ရပ်စမ်ဟွံမာန်ကၠုင်လဝ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ နကဵု ကုလသမဂ္ဂ စၞးမစွံအာရီု ပ္ဍဲပၞာန်မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲဂၠးတိတအ်ဂှ် အရာဇကု မကၠောန်ဂွံ ပ္ဍဲပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂှ် စွံကၠုင်အာရီုရ။ ၜိုတ်သၞာံ ၁၉၇၀တအ်ဂှ် သြန်ဗာတ်ဂျေတ်ဘဏ္ဍာ ကုလသမဂ္ဂ စကာ ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂှ် စကာဂၠိုင် နူ ပ္ဍဲအရာပၟင်ပၟဲၜိုဟ်လလံဏီရ။{{sfn|Meisler|1995|pp=167–168, 224–225}}

=== ကြဴနူ-ပၞာန်လၜိုဟ် ===

ပၞာန်လၜိုဟ် တုဲအာတုဲ နကဵုကုလသမဂ္ဂ ဂလိုင်ပတိုန် ပရေင်ကမၠောန်ဇကု ပ္ဍဲကိစ္စၜိုဟ်လလံတုဲ ရပ်စပ်ကၠုင် ကိစ္စပၞာန်ဂမၠိုင် မွဲသၞာံကဵုမွဲ ဂၠိုင်တိုန်ဒၟံင်ရ။{{sfn|Meisler|1995|p=286}} အကြာ သၞာံ ၁၉၈၈ ကဵု ၂၀၀၀ ဂှ် သွဟ် မပဒတန် ပ္ဍဲကဵု ကံင်သဳဂီုကၠီုဂှ် ဂၠိုင်နူ ကိုပ်တေအ် ၜါဆ၊ တုဲပၠန် စကာသြန်ဗာတ်ဂျေတ် ပ္ဍဲကမၠောန်ပၟင်ပၟဲၜိုဟ်လလံ ဂၠိုင်နူကၠာတေအ် စှ်ဆပြင်ရ။&lt;ref&gt;{{harvnb|Fasulo|2004|p=43}}; {{harvnb|Meisler|1995|p=334}}.&lt;/ref&gt; နကဵု ကုလသမဂ္ဂ ပသောင်ပတုဲကဵု ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင်သာလ်ဝဒဝ် (Salvadoran Civil War)၊ ရေင်တၠုင် ပရေင်ကမၠောန်ပၟင်ပၟဲၜိုဟ်လလံ ပ္ဍဲနမိဗဳယျာ (peacekeeping mission in Namibia) မာန်ကၠုင်၊ ပသောင်ပြသၞာ မပါ်ကဆံင်မၞိဟ် ပ္ဍဲ အာဖရိသၠုင်ကျာ မာန်တုဲ ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ရုဲမာဲ အတိုင်သၞောတ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ မာန်ကၠုင်၊ ကိစ္စခမာရုတ် ပ္ဍဲဍုင်ကမ္ဘောဒဳယာဂှ်လေဝ် လုပ်ပသောင်မာန်ကၠုင်ကီုရ။{{sfn|Meisler|1995|pp=252–256}} ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၁ ဂှ် နကဵု ကံင်သဳဂီုကၠီု လုပ်ရပ်စပ် ကိစ္စအဳရာတ် မလုပ်သီ ကူဝိက်တုဲ ပ္ဍဲကဵုတ္ၚဲဂှ်ဟေင် နကဵုကုလသမဂ္ဂ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်၊ ပၞာန်အမေရိကာန် အာဗတိုက်အဳရာတ်တုဲ ထဍေင်ပ္တိတ် အဳရာတ် နူကဵုကူဝိတ်မာန်ကၠုင်ရ။{{sfn|Meisler|1995|pp=264–277}} ပ္ဍဲကဵု လက်ထက် ညးအုပ်ကာနာနာ ဗြဳယာန် ယူရ်ကူဟာတ် (Brian Urquhart)ဂှ် ဗွဲကြဴ မဒးဒုင်ကော်စ ပရေင်အံင်ဇၞး နဒဒှ် &quot;ပရေင်ပြံင်လှာဲ မသ္ၚောံဗြမ် (false renaissance)&quot; ပ္ဍဲကဵု ဂကောံတုဲ ပရေင်ကမၠောန် ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ၜိုတ်မအံင်ဇၞး ဟွံအံင်ဇၞးတုဲ လလေင်ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ်ရ။{{sfn|Meisler|1995|p=334}}

ၜိုန်ရ ပ္ဍဲကဵု ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂဂှ် ချူလဝ် သွက်ဂွံဆဵုဒၞာ ပရေင်ပမာန်ဍဵုဍိုက် လတူဍုင်မွဲ ကုမွဲကီုလေဝ် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၉၀တအ် လပါ်စဂှ် နကဵု ကုလသမဂ္ဂ ဒးဒုင်ဆဵုဗဂ မြဴသာ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင်၊ ပြသၞာဇၞော်ဇၞော် အကြာဍုင်ဂမၠိုင် မပတံကဵု ဍုင်ဟာဲတိ (Haiti) ဍုင်မဝ်ဇြမ်ဗိက် (Mozambique) ကေုာံ ဍုင်ယူဂဝ်သလာပဳယျာ တြေံဂှ်တအ်ရ။{{sfn|Kennedy|2006|pp=66–67}} ဒပ်ပၞာန်စဵုဒၞာ ကုလသမဂ္ဂ (United Nations Protection Force) ပ္ဍဲကဵု ဗဝ်သနဳယျာဂှ် ဒးဗျုတ်ပဒေက် ပစရဵု ကုဍုင်လိုက်ဂမၠိုင် ဟိုတ်နူ ကုလသမဂ္ဂ ဟွံပိုတ်သကုတ် ကေုာံ ရပ်စပ် ပရေင်ကမၠောန် စဵုဒၞာ ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ ဒှ်ဒၟံင် ဓံင်ဓံင်ညံင်င်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;For quotation &quot;worldwide ridicule&quot;, see {{harvnb|Meisler|1995|p=293}}; for description of UN missions in Bosnia, see {{harvnb|Meisler|1995|pp=312–329}}.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၄ ဂှ် ပရေင်ကမၠောန် ကုလသမဂ္ဂ မလုပ်ပသောင် ကိစ္စရဝါန်ဒါဂှ် ဟိုတ်နူ လဇုဲလဇတုဲ ဒှ်အာ ပေါဲဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူရ။{{sfn|Kennedy|2006|p=104}}

ပ္ဍဲသၞာံ သၞာံ ၁၉၉၀တအ် လပါ်အိုတ်ဂှ် နကဵုကုလသမဂ္ဂ လုပ်ပသောင် ပြသၞာဂၠးကဝ် နကဵုဗီုပြင် ဗွဲမလှဲလးရ။ ကမၠောန် ကုလသမဂ္ဂ ပ္ဍဲအကြာသၞာံ ၁၉၉၁ - ၂၀၀၂ ဂှ် လုပ်ပသောင်လဝ် ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် Sierra Leone Civil War နကဵု အရီုအဗင် နူကဵု ဒပ်ပၞာန်ဨကရာဇ် ဗြိတိန် (British Royal Marines) ကေုာံ လုပ်သီဍုင်အာဖဂါန်နေတ်သတာန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၁ နကဵု ဒပ်ပၞာန်နေတဝ်တအ်ရ။{{sfn|Kennedy|2006|pp=110–111}} ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၃ ဂှ် ၜိုန်ရ နကဵုတင်သ္ဂုတ်သွာတ် ကံင်သဳဂီုကၠီုဂှ် ဟွံကလိဂွံကီုလေဝ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် လုပ်သီ ဍုင်အဳရာတ်တုဲ ဂလာန်သၟာန် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဗီုကဵု အခိင်ပၞာန်လၜိုဟ်တေအ် ကံင်သဳဂီုကၠီု ကၠောန်ကမၠောန်ဟွံဂွံဂှ် ကလေင်ဒှ်ကၠုင် မွဲအလန်ပၠန်ဟာရ။{{sfn|Kennedy|2006|p=111}} ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်စှ်တုပ်ပ်ဂှ် ကံင်သဳဂီုကၠီု လုပ်ပသောင် နကဵု ဒပ်ပၟင်ပၟဲၜိုဟ်လလံ ပ္ဍဲကဵု ပြသၞာ မပတံကဵု ပၞာန်ပ္ဍဲဒါရ်ဖုရ် (War in Darfur) ပ္ဍဲသုဒါန် ကေုာံ ပြသၞာကဳဝူ (Kivu conflict) ပ္ဍဲဍုင်ကောန်ဂဝ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၃ နကဵုကုလသမဂ္ဂ ရပ်စပ် ကိစ္စ ပၞာန်ဍုင်သဳရိလင်္ကာ မဗတိုက်ဖအး သပုန်တမေလ် မဆေင်ကဵု ရာဇာဝတ်ပၞာန် ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.firstpost.com/world/un-failed-during-final-days-of-lankan-ethnic-war-ban-ki-moon-1133061.html |title=UN failed during final days of Lankan ethnic war: Ban Ki-moon |agency=Press Trust of India |date=25 September 2013 |work=FirstPost |accessdate=5 November 2013}}&lt;/ref&gt;
ပ္ဍဲနဝ်ဝေမ်ပါ/ဒဳဇြေန်ပါ ၂၀၁၄ အဳဂျေပ် ပတိုန်ထ္ၜး သွက်ဂွံ ဇၞော်ဖလှဲပတိုန် လိက်ကသုက်သက္ကုအနုလက်ကၠိုက် (non-Proliferation Treaty) မကော်ဂး ဗွဲခမၞန် NPT နမပၠုပ်စုတ် ဍုင်အေဿရေ ကေုာံ အဳရာန် ရ။ တင်ရန်တၟအ် ပတိုန်ထ္ၜးဂှ် ရံင်ကဵု ပၞာန်ပ္ဍဲသဳရဳယာတုဲ ညံင်ပရေင်သရိုဟ်လီု ဟွံကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသလဒေါဝ်ဗမံက်ရ။ ဟီုကၠးကၠးမ္ဂး ကုဍုင် မထပက်လဝ် စၟတ်တဲ ပ္ဍဲလိက်ကသုက်သက္ကုအနုလက်ကၠိုက်တအ်ဂှ် အခေါင်ကၠောန်ဗဒှ်ပတိုန် လွဟ်နျူကလဳယျာ ဟွံမဲရ။ တင်ပတိုန်ထ္ၜးဂှ် ကောန်ဂကောံ ကံင်သဳဂီုကၠီု သီုဖအိုတ်ကီု၊ ဍုင်မပိုင်ပြဳလဝ် လွဟ်နျူကလဳယျာသီုဖအိုတ်ကီု တုပ်စိုတ်အိုတ်ရ။.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/disarmament/WMD/Nuclear/NPTtext.shtml|title=UNODA – Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)|publisher=United Nations}}&lt;/ref&gt;

== တာလျိုင် ကေုာံ သြဇာ ==

The UN's role in international [[collective security]] is defined by the UN Charter, which authorizes the Security Council to investigate any situation threatening international peace; recommend procedures for peaceful resolution of a dispute; call upon other member nations to completely or partially interrupt economic relations as well as sea, air, postal, and radio communications, or to sever diplomatic relations; and enforce its decisions militarily, or by any means necessary. The Security Council also recommends the new Secretary-General to the General Assembly and recommends new states for admission as [[member states of the United Nations]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/en/documents/charter/chapter2.shtml |title=Charter of the United Nations: Chapter II: Membership |publisher=United Nations |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/en/documents/charter/chapter5.shtml |title=Charter of the United Nations: Chapter V: The Security Council |publisher=United Nations |accessdate=9 June 2012}}&lt;/ref&gt; The Security Council has traditionally interpreted its mandate as covering only military security, though US Ambassador [[Richard Holbrooke]] controversially persuaded the body to pass a resolution on [[HIV/AIDS in Africa]] in 2000.{{sfn|Fasulo|2004|p=46}}

Under [[Chapter VI of the United Nations Charter|Chapter VI]] of the Charter, &quot;Pacific Settlement of Disputes&quot;, the Security Council &quot;may investigate any dispute, or any situation which might lead to international friction or give rise to a dispute&quot;. The Council may &quot;recommend appropriate procedures or methods of adjustment&quot; if it determines that the situation might endanger international peace and security.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/documents/charter/chapter6.shtml |title=Charter of the United Nations: Chapter VI: Pacific Settlement of Disputes |publisher=United Nations |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt; These recommendations are generally considered to not be binding, as they lack an enforcement mechanism.&lt;ref&gt;See {{harvnb|Fomerand|2009|p=287}}; {{harvnb|Hillier|1998|p=568}}; {{harvnb|Köchler|2001|p=21}}; {{harvnb|Matthews|1993|p=130}}; {{harvnb|Neuhold|2001|p=66}}. For lack of enforcement mechanism, see {{harvnb|Magliveras|1999|p=113}}.&lt;/ref&gt; A minority of scholars, such as [[Stephen Zunes]], have argued that resolutions made under Chapter VI are &quot;still directives by the Security Council and differ only in that they do not have the same stringent enforcement options, such as the use of military force&quot;.{{sfn|Zunes|2004|p=291}}

Under [[Chapter VII of the United Nations Charter|Chapter VII]], the Council has broader power to decide what measures are to be taken in situations involving &quot;threats to the peace, breaches of the peace, or acts of aggression&quot;.&lt;ref name=Chapter7/&gt; In such situations, the Council is not limited to recommendations but may take action, including the use of armed force &quot;to maintain or restore international peace and security&quot;.&lt;ref name=Chapter7/&gt; This was the legal basis for UN armed action in Korea in 1950 during the Korean War and the use of coalition forces in Iraq and Kuwait in 1991 and Libya in 2011.{{sfn|Kennedy|2006|pp=56–57}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/News/Press/docs/2011/sc10200.doc.htm |title=Security Council Approves 'No-Fly Zone' Over Libya, Authorizing 'All Necessary Measures' to Protect Civilians, by Vote of 10 in Favour with 5 Abasentions |date=17 March 2011 |publisher=United Nations |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt; Decisions taken under Chapter VII, such as [[economic sanctions]], are binding on UN members; the Security Council is the only UN body with the authority to issue binding resolutions.{{sfn|Fomerand|2009|p=287}}{{sfn|Fasulo|2004|p=39}}

The [[Rome Statute of the International Criminal Court|Rome Statute]] of the [[International Criminal Court]] recognizes that the Security Council has authority to refer cases to the Court in which the Court could not otherwise exercise jurisdiction.&lt;ref&gt;[http://legal.un.org/icc/statute/99_corr/cstatute.htm Article 13] of the Rome Statute. United Nations. Retrieved 26 November 2013.&lt;/ref&gt; The Council exercised this power for the first time in March 2005, when it referred to the Court &quot;the situation prevailing in [[Darfur]] since 1 July 2002&quot;; since Sudan is not a party to the Rome Statute, the Court could not otherwise have exercised jurisdiction.&lt;ref&gt;{{cite press release |publisher=United Nations Security Council |date=31 March 2006 |url=https://www.un.org/News/Press/docs/2005/sc8351.doc.htm |title=Security Council Refers Situation in Darfur, Sudan, To Prosecutor of International Criminal Court |accessdate=14 March 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.smh.com.au/news/World/Bush-relents-to-allow-UN-vote-on-Sudan-war-crimes/2005/04/01/1112302241979.html |title=Bush relents to allow UN vote on Sudan war crimes |author=Wadhams, Nick |date=2 April 2005 |work=The Sydney Morning Herald |accessdate=27 November 2013}}&lt;/ref&gt; The Security Council made its second such referral in February 2011 when it asked the ICC to investigate the Libyan government's violent response to the [[2011 Libyan Civil War|Libyan Civil War]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://uk.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-icc-idUSTRE71Q1DB20110227 |title=Q+A: How will the world's war crimes court act on Libya? |author=Gray-Block, Aaron and Greg Roumeliotis |date=27 February 2011 |agency=Reuters |accessdate=26 November 2013 |archivedate=2 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202230947/http://uk.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-icc-idUSTRE71Q1DB20110227 }}&lt;/ref&gt;

[[United Nations Security Council Resolution 1674|Security Council Resolution 1674]], adopted on 28 April 2006, &quot;reaffirms the provisions of paragraphs 138 and 139 of the 2005 [[World Summit Outcome Document]] regarding the responsibility to protect populations from genocide, war crimes, ethnic cleansing and crimes against humanity&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain?docid=4459bed60 |title=Resolution 1674 (2006) |publisher=UN Security Council via Refworld |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt; The Security Council reaffirmed this [[responsibility to protect]] in [[United Nations Security Council Resolution 1706|Resolution 1706]] on 31 August of that year.{{sfn|Mikulaschek|2010|p=20}} These resolutions commit the Security Council to take action to protect civilians in an armed conflict, including taking action against genocide, war crimes, ethnic cleansing, and crimes against humanity.{{sfn|Mikulaschek|2010|p=49}}

== Members ==

=== Permanent members ===
ကောန်ဂကောံလၟိန် ပ္ဍဲကံင်သဳဂီုကၠီု မသုန် ဍုင် မကလိဂွံလဝ် အဝဵုဝေတဝ်တုဲ သွဟ် နူကဵု ကုလသမဂ္ဂသီုဖအိုတ်တအ်ဂှ် ဍုင်တအ်ဏအ်မွဲမွဲ ဒစဵုဒစးမ္ဂး ဆက်ကၠောန်ဟွံဂွံ၊ ဆဂး ပရူဂှ် ဆက်ရပ်စပ် ဆက်သဳကၠဳ ဟွံဂွံ ဗီုဏအ် ဟွံသေင်ရ။{{sfn|Fasulo|2004|pp=40–41}}


{| class=&quot;wikitable&quot;
|- &quot;
! Country
! Regional group
! Current state representation
! Former state representation
|-
|[[China]]
|[[United Nations Regional Groups#Asia-Pacific Group|Asia-Pacific]]
|[[People's Republic of China]] (from 1971)
|[[Taiwan|Republic of China]] (1945–1971)
|-
|[[France]]
|[[Western European and Others Group|Western Europe and Others]]
|[[French Fifth Republic]] (from 1958)
|[[Provisional Government of the French Republic]] (1945–1946)&lt;br /&gt;[[French Fourth Republic]] (1946–1958)
|-
|[[Russia]]
|[[Eastern European Group|Eastern Europe]]
|[[Russian Federation]] (from 1991)
|[[Soviet Union|Union of Soviet Socialist Republics]] (1945–1991)
|-
|[[United Kingdom]]
|[[Western European and Others Group|Western Europe and Others]]
|[[United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland]] (from 1945)
|—
|-
|[[United States]]
|[[Western European and Others Group|Western Europe and Others]]
|[[United States of America]] (from 1945)
|—
|}

At the UN's founding in 1945, the five permanent members of the Security Council were the [[Republic of China (1912–1949)|Republic of China]], the [[Provisional Government of the French Republic]], the [[Soviet Union]], the United Kingdom, and the United States. There have been two major seat changes since then. [[China and the United Nations|China's seat]] was originally held by [[Chiang Kai-shek]]'s [[Nationalist Government]], the [[Republic of China]]. However, the Nationalists were forced to retreat to the [[Geography of Taiwan|island of Taiwan]] in 1949, during the [[Chinese Civil War]]. The [[Chinese Communist Party]] assumed control of [[mainland China]], thenceforth known as the [[People's Republic of China]]. In 1971, [[United Nations General Assembly Resolution 2758|General Assembly Resolution 2758]] recognized the People's Republic as the [[One-China policy|rightful representative of China]] in the UN and gave it the seat on the Security Council that had been held by the Republic of China, which was expelled from the UN altogether with [[Taiwan and the United Nations|no opportunity for membership as a separate nation]].{{sfn|Meisler|1995|pp=195–197}} After the [[dissolution of the Soviet Union]] in 1991, the Russian Federation was recognized as the [[succession of states|legal successor state]] of the Soviet Union and maintained the latter's position on the Security Council.{{sfn|Blum|1992}} Additionally, France eventually reformed its government into the [[French Fifth Republic]] in 1958, under the leadership of [[Charles de Gaulle]]. France maintained its seat as there was no change in its international status or recognition, although many of its [[French Community|overseas possessions]] eventually became independent.&lt;ref&gt;[[Permanent members of the United Nations Security Council]]&lt;/ref&gt;

The five permanent members of the Security Council were the victorious powers in World War II{{sfn|Kennedy|2006|p=70}} and have maintained the world's most powerful military forces ever since. They annually topped the [[List of countries by military expenditures|list of countries with the highest military expenditures]].&lt;ref name=SIPRI&gt;{{cite web |url=http://www.sipri.org/research/armaments/milex |title= SIPRI Military Expenditure Database|publisher=Stockholm International Peace Research Institute |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt; In 2013, they spent over US$1&amp;nbsp;trillion combined on defence, accounting for over 55% of global military expenditures (the US alone accounting for over 35%).&lt;ref name=SIPRI /&gt; They are also among the world's [[Arms industry#World's largest arms exporters|largest arms exporters]]&lt;ref&gt;{{cite web| url= https://www.reuters.com/article/2012/07/27/us-arms-treaty-idUSBRE86Q1MW20120727 | title= United Nations fails to agree landmark arms-trade treaty| first=Michelle |last=Nichols | date=27 July 2012 | agency= Reuters |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt; and are the only nations officially recognized as &quot;[[List of states with nuclear weapons|nuclear-weapon states]]&quot; under the [[Nuclear Non-Proliferation Treaty]] (NPT), though there are other states known or believed to be in possession of nuclear weapons.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/library/report/crs/92-099.htm |title=92099: Nuclear Weapons Testing and Negotiation of a Comprehensive Test Ban Treaty |date=14 November 1996 |publisher=Global Security |author=Medalia, Jonathan |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt;

==== Veto power ====
{{Main|United Nations Security Council veto power}}
{{See also|List of vetoed United Nations Security Council resolutions}}
{{Vetoed UN Resolutions}}

Under [[United Nations Security Council veto power#Article 27|Article 27]] of the UN Charter, Security Council decisions on all substantive matters require the affirmative votes of nine members. A negative vote or &quot;veto&quot; by a permanent member prevents adoption of a proposal, even if it has received the required votes.{{sfn|Fasulo|2004|pp=40–41}} Abstention is not regarded as a veto in most cases, though all five permanent members must actively concur to amend the UN Charter or to recommend the admission of a new UN member state.{{sfn|Fomerand|2009|p=287}} Procedural matters are not subject to a veto, so the veto cannot be used to avoid discussion of an issue. The same holds for certain decisions that directly regard permanent members.{{sfn|Fasulo|2004|pp=40–41}} A majority of vetoes are used not in critical international security situations, but for purposes such as blocking a candidate for Secretary-General or the admission of a member state.&lt;ref name=Veto /&gt;

In the negotiations building up to the creation of the UN, the veto power was resented by many small countries, and in fact was forced on them by the veto nations –  US, UK, China, France and the Soviet Union – through a threat that without the veto there will be no UN. Here is a description by Francis O. Wilcox, an adviser to US delegation to the 1945 conference: &quot;At San Francisco, the issue was made crystal clear by the leaders of the Big Five: it was either the Charter with the veto or no Charter at all. Senator Connally [from the US delegation] dramatically tore up a copy of the Charter during one of his speeches and reminded the small states that they would be guilty of that same act if they opposed the unanimity principle. 'You may, if you wish,' he said, 'go home from this Conference and say that you have defeated the veto. But what will be your answer when you are asked: &quot;Where is the Charter&quot;?{{'&quot;}}{{sfn|Wilcox|1945}}

As of 2012, 269 vetoes had been cast since the Security Council's inception.{{efn|This figure and the figures that follow exclude vetoes cast to block candidates for Secretary-General, as these occur in closed session; 43 such vetoes have occurred.&lt;ref name=Veto /&gt;}} In this period, China (ROC/PRC) used the veto 9 times, France 18, USSR/Russia 128, the UK 32, and the US 89. Roughly two-thirds of Soviet/Russian vetoes were in the first ten years of the Security Council's existence. Between 1996 and 2012, China vetoed 5 resolutions, Russia 7, and the US 13, while France and the UK did not use the veto.&lt;ref name=Veto&gt;{{cite web |url= http://www.globalpolicy.org/images/pdfs/Changing_Patterns_in_the_Use_of_the_Veto_as_of_August_2012.pdf |format=PDF|title=Changing Patterns in the Use of the Veto in The Security Council |publisher=Global Policy Forum |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt;

An early veto by Soviet Commissar [[Andrei Vishinsky]] blocked a resolution on the withdrawal of French forces from the then-colonies of Syria and Lebanon in February 1946; this veto established the precedent that permanent members could use the veto on matters outside of immediate concerns of war and peace. The USSR went on to veto matters including the admission of Austria, Cambodia, Ceylon, Finland, Ireland, Italy, Japan, Laos, Libya, Portugal, South Vietnam, and Transjordan as UN member states, delaying their joining by several years. Britain and France used the veto to avoid Security Council condemnation of their actions in the 1956 Suez Crisis. The first veto by the US came in 1970, blocking General Assembly action in [[Southern Rhodesia]]. From 1985 to 1990, the US vetoed 27 resolutions, primarily to block resolutions it perceived as anti-Israel but also to protect its interests in Panama and Korea. The USSR, US, and China have all vetoed candidates for Secretary-General, with the US using the veto to block the re-election of [[Boutros Boutros-Ghali]] in 1996.{{sfn|Kennedy|2006|pp=52–54}}

=== Non-permanent members ===
{{See also|List of members of the United Nations Security Council|United Nations Security Council election, 2018|United Nations Security Council election, 2019}}
[[File:United Nations Security Council regional groups.svg|thumb|A chart representing the Security Council seats held by each of the [[United Nations Regional Groups|regional groups]]. The United States, a WEOG observer, is treated as if it were a full member. This is not how the seats are arranged in actual meetings.{{legend|#0000ff|African Group}}{{legend|#339900|Asia-Pacific Group}}{{legend|#cc0000|Eastern European Group}}{{legend|#cc3399|Group of Latin American and Caribbean States (GRULAC)}}{{legend|#cc9900|Western European and Others Group (WEOG)}}]]

Along with the five permanent members, the Security Council of the United Nations has temporary members that hold their seats on a rotating basis by geographic region. Non-permanent members may be involved in global security briefings.&lt;ref&gt;{{YouTube|id=FgthI1fdRYA|title=U.N. Security Council Briefing on the U.S. Air Strike in Syria}} [[Time (magazine)|Time]]&lt;/ref&gt; In its first two decades, the Security Council had six non-permanent members, the first of which were Australia, Brazil, Egypt, Mexico, the Netherlands, and Poland. In 1965, the number of non-permanent members was expanded to ten.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The UN Security Council |url= http://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html |publisher= United Nations Foundation |accessdate=15 May 2012 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20120620101548/http://www.unfoundation.org/what-we-do/issues/united-nations/the-un-security-council.html |archivedate=20 June 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;

These ten non-permanent members are elected by the [[United Nations General Assembly]] for two-year terms starting on 1 January, with five replaced each year.&lt;ref name=&quot;Current&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/sc/members/ |title=Current Members |publisher=United Nations |accessdate=4 January 2016}}&lt;/ref&gt; To be approved, a candidate must receive at least two-thirds of all votes cast for that seat, which can result in deadlock if there are two roughly evenly matched candidates. In 1979, a standoff between Cuba and Colombia only ended after three months and a record 154 rounds of voting; both eventually withdrew in favour of Mexico as a compromise candidate.&lt;ref name=&quot;SCR&quot;&gt;{{cite web |title=Special Research Report No. 4Security Council Elections 201121 September 2011 |publisher=Security Council Report |accessdate=8 June 2012 |url= http://www.securitycouncilreport.org/site/c.glKWLeMTIsG/b.7741609/k.778/Special_Research_Report_No_4brSecurity_Council_Elections_2011br21_September_2011.htm |url-status=dead |archiveurl= https://web.archive.org/web/20120608042121/http://www.securitycouncilreport.org/site/c.glKWLeMTIsG/b.7741609/k.778/Special_Research_Report_No_4brSecurity_Council_Elections_2011br21_September_2011.htm |archivedate=8 June 2012}}&lt;/ref&gt; A retiring member is not eligible for immediate re-election.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/documents/charter/chapter5.shtml |title=Charter of the United Nations: Chapter V: The Security Council |publisher=United Nations |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt;

The African Group is represented by three members; the [[Latin America and the Caribbean]], Asia-Pacific, and [[Western European and Others Group|Western European and Others]] groups by two apiece; and the [[Eastern European Group]] by one. Traditionally, one of the seats assigned to either the Asia-Pacific Group or the African Group is filled by a nation from the [[Arab world]].&lt;ref&gt;{{cite news |last=Malone |first=David |title=Reforming the Security Council: Where Are the Arabs? |date=25 October 2003 |newspaper=[[The Daily Star (Lebanon)|The Daily Star]] |location=Beirut |url=http://www.worldpress.org/Mideast/1694.cfm |accessdate=3 January 2011}}&lt;/ref&gt; Currently, elections for terms beginning in even-numbered years select two African members, and one each within Eastern Europe, Asia-Pacific, and Latin America and the Caribbean. Terms beginning in odd-numbered years consist of two Western European and Other members, and one each from Asia-Pacific, Africa, and Latin America and the Caribbean.&lt;ref name=&quot;SCR&quot; /&gt;

During the [[2016 United Nations Security Council election]], neither Italy nor the Netherlands met the required two-thirds majority for election. They subsequently agreed to split the term of the Western European and Others Group. It was the first time in over five decades that two members agreed to do so.&lt;ref&gt;{{cite web |title=General Assembly Elects 4 New Non-permanent Members to Security Council, as Western and Others Group Fails to Fill Final Vacancy |url=https://www.un.org/press/en/2016/ga11796.doc.htm |publisher=United Nations |accessdate=9 August 2016}}&lt;/ref&gt; Usually, intractable deadlocks are resolved by the candidate countries withdrawing in favour of a third member state.

The current elected members, with the regions they were elected to represent, are as follows:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Current Members |url=https://www.un.org/securitycouncil/content/current-members |publisher=United Nations |accessdate=1 January 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=General Assembly Elects Estonia, Niger, Saint Vincent and Grenadines, Tunisia, Viet Nam as Non-Permanent Members of Security Council for 2020-2021 |url=https://www.un.org/press/en/2019/ga12152.doc.htm |publisher=United Nations |accessdate=1 January 2020 |date=7 June 2019}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Term
! colspan=&quot;3&quot;| Africa
! colspan=&quot;2&quot;| Asia-Pacific
!Eastern Europe
! colspan=&quot;2&quot;| Latin America &lt;br/&gt;and Caribbean
! colspan=&quot;2&quot;| Western Europe &lt;br/&gt;and Other&lt;!-- THE REGIONS ARE THE UN REGIONS - PLEASE DO_NOT CHANGE &quot;WESTERN EUROPE AND OTHER&quot; TO &quot;EUROPE&quot; ETC. --&gt;
|-
!2019
!
!
| rowspan=&quot;2&quot; | {{flagcountry|South Africa}}
!
| rowspan=&quot;2&quot; | {{flagcountry|Indonesia}}
!
!
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flagcountry|Dominican Republic}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flagcountry|Belgium}}
| rowspan=&quot;2&quot; |{{flagcountry|Germany}}
|-
!2020
| rowspan=&quot;2&quot; | {{flagcountry|Niger}}
| rowspan=&quot;2&quot; | {{flagcountry|Tunisia}}
| rowspan=&quot;2&quot; | {{flagcountry|Vietnam}}
| rowspan=&quot;2&quot; | {{flagcountry|Estonia}}
| rowspan=&quot;2&quot; | {{flagcountry|Saint Vincent and the Grenadines}}
|-
!2021
!
!
!
! colspan=&quot;2&quot; |
|}

=== President ===
{{Main|President of the United Nations Security Council}}
[[File:United Nations Security Council by political international.svg|thumb|United Nations Security Council by political international per country's [[head of government]]. Blue: [[International Democrat Union]]; red: [[Progressive Alliance]]; yellow: [[Liberal International]]; dark red: [[International Communist Seminar]]; gray: none or independent.]]

The role of [[President of the United Nations Security Council|president of the Security Council]] involves setting the agenda, presiding at its meetings and overseeing any crisis. The president is authorized to issue both [[Presidential Statement]]s (subject to consensus among Council members) and notes,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/Docs/sc/notes/PresidentialNotesEng.htm |title=Notes by the president of the Security Council |publisher=United Nations |accessdate=9 June 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;un.org&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/Docs/sc/unsc_pres_statements08.htm |title=UN Security Council: Presidential Statements 2008 |publisher=United Nations |accessdate=9 June 2012}}&lt;/ref&gt; which are used to make declarations of intent that the full Security Council can then pursue.&lt;ref name=&quot;un.org&quot;/&gt; The presidency of the Council is held by each of the members in turn for one month, following the English alphabetical order of the Member States names.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/sc/presidency.asp |title=Security Council Presidency in 2011 – United Nations Security Council |publisher=United Nations |accessdate=9 June 2012}}&lt;/ref&gt;

The list of nations that will hold the Presidency in 2020 is as follows:&lt;ref&gt;{{cite web|title=Security Council Presidency|url=https://www.un.org/securitycouncil/content/presidency|website=United Nations Security Council|publisher=United Nations|accessdate=5 January 2020}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Security Council Presidency in 2020
|- style=&quot;background:#ccc;&quot;
!Country
!Month
|-
|Vietnam
|January
|-
|Belgium
|February
|-
|China
|March
|-
|Dominican Republic
|April
|-
|Estonia
|May
|-
|France
|June
|-
|Germany
|July
|-
|Indonesia
|August
|-
|Niger
|September
|-
|Russia
|October
|-
|Saint Vincent and the Grenadines
|November
|-
|South Africa
|December
|-
|}

== Meeting locations ==
[[File:Barack Obama chairs a United Nations Security Council meeting.jpg|thumb|US President [[Barack Obama]] chairs a United Nations Security Council meeting]]
[[File:UN security council 2005.jpg|thumb|The meeting room exhibits the [[United Nations Security Council mural]] by [[Per Krohg]] (1952)]]
Unlike the General Assembly, the Security Council meets year-round. Each Security Council member must have a representative available at UN Headquarters at all times in case an emergency meeting becomes necessary.&lt;ref name=Whatis /&gt;

The Security Council generally meets in a designated chamber in the [[United Nations Headquarters|United Nations Conference Building]] in New York City. The chamber was designed by the Norwegian architect [[Arnstein Arneberg]] and was a gift from Norway. The [[United Nations Security Council mural]] by Norwegian artist [[Per Krohg]] (1952) depicts a [[Phoenix (mythology)|phoenix]] rising from its ashes, symbolic of the world's rebirth after World War II.&lt;ref&gt;[https://www.un.org/cyberschoolbus/untour/subsec.htm &quot;The Security Council&quot;]. ''United Nations Cyberschoolbus''. United Nations. Retrieved 14 September 2012.&lt;/ref&gt;

The Security Council has also held meetings in cities including [[Nairobi]], Kenya; [[Addis Ababa]], Ethiopia; [[Panama City]], Panama; and [[Geneva]], Switzerland.&lt;ref name=Whatis&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/sc/about/ |title=What is the Security Council? |publisher=United Nations |accessdate=26 November 2013}}&lt;/ref&gt; In March 2010, the Security Council moved into a temporary facility in the General Assembly Building as its chamber underwent renovations as part of the UN Capital Master Plan.&lt;ref&gt;{{cite web|title=UN Capital Master Plan Timeline|url=https://www.un.org/wcm/content/site/cmp/home/about/pid/22303 |publisher=United Nations |accessdate=29 September 2013}}&lt;/ref&gt; The renovations were funded by Norway, the chamber's original donor, for a total cost of {{usd}}5&amp;nbsp;million.&lt;ref&gt;{{cite web|title=An unrecognizable Security Council Chamber|url=http://www.norway-un.org/NorwayandUN/UNBodies/The-Security-Council/An-unrecognizable-Security-Council-Chamber/|publisher=Norway Mission to the UN|date=28 August 2012|accessdate=29 September 2013|archivedate=26 December 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161226054954/http://www.norway-un.org/NorwayandUN/UNBodies/The-Security-Council/An-unrecognizable-Security-Council-Chamber/}}&lt;/ref&gt; The chamber reopened on 16 April 2013.&lt;ref&gt;{{cite web|date=16 April 2013|title=Secretary-General, at inauguaration of renovated Security Council Chamber, says room speaks 'language of dignity and seriousness'|publisher=United Nations|accessdate=26 November 2013|url=https://www.un.org/News/Press/docs/2013/sgsm14951.doc.htm}}&lt;/ref&gt;

=== Consultation room ===

Because meetings in the Security Council Chamber are covered by the international press, proceedings are highly theatrical in nature. Delegates deliver speeches to justify their positions and attack their opponents, playing to the cameras and the audience at home. Delegations also stage walkouts to express their disagreement with actions of the Security Council.&lt;ref name=&quot;haidar2015&quot;&gt;{{cite news|last1=Haidar|first1=Suhasini|title=India's walkout from UNSC was a turning point: Natwar|url=http://www.thehindu.com/news/national/indias-walkout-from-unsc-was-a-turning-point-natwar/article7601027.ece|work=The Hindu|date=1 September 2015|quote=According to Mr. Singh, posted at India's permanent mission at the U.N. then, 1965 was a &quot;turning point&quot; for the U.N. on Kashmir, and a well-planned &quot;walkout&quot; from the U.N. Security Council by the Indian delegation as a protest against Pakistani Foreign Minister (and later PM) Zulfikar Ali Bhutto's speech ensured Kashmir was dropped from the UNSC agenda for all practical purposes.}}&lt;/ref&gt; Due to the public scrutiny of the Security Council Chamber,&lt;ref name=&quot;hovell2016&quot;&gt;{{cite book|last1=Hovell|first1=Devika|title=The Power of Process: The Value of Due Process in Security Council Sanctions Decision-making|date=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=9780198717676|page=145}}&lt;/ref&gt; all of the real work of the Security Council is conducted behind closed doors in &quot;informal consultations&quot;.&lt;ref name=&quot;dewet2003&quot;&gt;{{cite book|editor-last1=De Wet|editor-first1=Erika|editor-last2=Nollkaemper|editor-first2=André|editor-last3=Dijkstra|editor-first3=Petra|title=Review of the Security Council by member states|date=2003|publisher=Intersentia|location=Antwerp|isbn=9789050953078|pages=31–32}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bosco2009&quot;&gt;{{cite book|last1=Bosco|first1=David L.|title=Five to Rule Them All: the UN Security Council and the Making of the Modern World|date=2009|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=9780195328769|pages=[https://archive.org/details/fivetorulethemal00bosc/page/138 138–139]|url=https://archive.org/details/fivetorulethemal00bosc/page/138}}&lt;/ref&gt;

In 1978, West Germany funded the construction of a conference room next to the Security Council Chamber. The room was used for &quot;informal consultations&quot;, which soon became the primary meeting format for the Security Council. In 1994, the French ambassador complained to the Secretary-General that &quot;informal consultations have become the Council's characteristic working method, while public meetings, originally the norm, are increasingly rare and increasingly devoid of content: everyone knows that when the Council goes into public meeting everything has been decided in advance&quot;.&lt;ref name=&quot;elgebeily2017&quot;&gt;{{cite book|last1=Elgebeily|first1=Sherif|title=The Rule of Law in the United Nations Security Council Decision-Making Process: Turning the Focus Inwards|date=2017|isbn=9781315413440|pages=54–55}}&lt;/ref&gt; When Russia funded the renovation of the consultation room in 2013, the Russian ambassador called it &quot;quite simply, the most fascinating place in the entire diplomatic universe&quot;.&lt;ref name=&quot;sievers2014&quot;&gt;{{cite book|last1=Sievers|first1=Loraine|last2=Daws|first2=Sam|title=The Procedure of the UN Security Council|date=2014|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=9780191508431|edition=4}}&lt;/ref&gt;

Only members of the Security Council are permitted in the conference room for consultations. The press is not admitted, and other members of the United Nations cannot be invited into the consultations.&lt;ref name=&quot;unsc_glossary&quot;&gt;{{cite web|title=Security Council Handbook Glossary|url=https://www.un.org/en/sc/about/methods/glossary.shtml|website=United Nations Security Council|quote=&quot;Consultations of the whole&quot; are consultations held in private with all 15 Council members present. Such consultations are held in the Consultations Room, are announced in the UN Journal, have an agreed agenda and interpretation, and may involve one or more briefers. The consultations are closed to non-Council Member States. &quot;Informal consultations&quot; mostly refer to &quot;consultations of the whole&quot;, but in different contexts may also refer to consultations among the 15 Council members or only some of them held without a Journal announcement and interpretation.}}&lt;/ref&gt; No formal record is kept of the informal consultations.&lt;ref name=&quot;unsc_meetings&quot;&gt;{{cite web|title=United Nations Security Council Meeting records|url=https://www.un.org/en/sc/meetings/|accessdate=10 February 2017|quote=The preparatory work for formal meetings is conducted in informal consultations for which no public record exists.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;unsc_faq&quot;&gt;{{cite web|title=Frequently Asked Questions|url=https://www.un.org/en/sc/about/faq.shtml|website=United Nations Security Council|quote=Both open and closed meetings are formal meetings of the Security Council. Closed meetings are not open to the public and no verbatim record of statements is kept, instead the Security Council issues a Communiqué in line with Rule 55 of its Provisional Rules of Procedure. Consultations are informal meetings of the Security Council members and are not covered in the Repertoire.}}&lt;/ref&gt; As a result, the delegations can negotiate with each other in secret, striking deals and compromises without having their every word transcribed into the permanent record. The privacy of the conference room also makes it possible for the delegates to deal with each other in a friendly manner. In one early consultation, a new delegate from a Communist nation began a propaganda attack on the United States, only to be told by the Soviet delegate, &quot;We don't talk that way in here.&quot;&lt;ref name=&quot;bosco2009&quot;/&gt;

A permanent member can cast a &quot;pocket veto&quot; during the informal consultation by declaring its opposition to a measure. Since a veto would prevent the resolution from being passed, the sponsor will usually refrain from putting the resolution to a vote. Resolutions are vetoed only if the sponsor feels so strongly about a measure that it wishes to force the permanent member to cast a formal veto.&lt;ref name=&quot;dewet2003&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;scr2015&quot;&gt;{{cite journal|title=The Veto|journal=Security Council Report|date=19 October 2015|volume=2015|issue=3|url=http://www.securitycouncilreport.org/atf/cf/%7B65BFCF9B-6D27-4E9C-8CD3-CF6E4FF96FF9%7D/research_report_3_the_veto_2015.pdf}}&lt;/ref&gt; By the time a resolution reaches the Security Council Chamber, it has already been discussed, debated, and amended in the consultations. The open meeting of the Security Council is merely a public ratification of a decision that has already been reached in private.&lt;ref name=&quot;reid1999&quot;&gt;{{cite web|last1=Reid|first1=Natalie|title=Informal Consultations|url=https://www.globalpolicy.org/security-council/32941-informal-consultations-natalie-reid-january-1999.html|website=Global Policy Forum|date=January 1999}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dewet2003&quot;/&gt; For example, [[United Nations Security Council Resolution 1373|Resolution 1373]] was adopted without public debate in a meeting that lasted just five minutes.&lt;ref name=&quot;dewet2003&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Meeting record, Security Council, 4385th meeting|url=https://undocs.org/S/PV.4385|id=S/PV.4385|website=United Nations Repository|publisher=United Nations|date=28 September 2001}}&lt;/ref&gt;

The Security Council holds far more consultations than public meetings. In 2012, the Security Council held 160 consultations, 16 private meetings, and 9 public meetings. In times of crisis, the Security Council still meets primarily in consultations, but it also holds more public meetings. After the outbreak of the [[Ukraine crisis]] in 2013, the Security Council returned to the patterns of the Cold War, as Russia and the Western countries engaged in verbal duels in front of the television cameras. In 2016, the Security Council held 150 consultations, 19 private meetings, and 68 public meetings.&lt;ref name=&quot;unite2016&quot;&gt;{{cite web|title=Highlights of Security Council Practice 2016|url=https://unite.un.org/sites/unite.un.org/files/app-schighlights/index.html|website=Unite|publisher=United Nations|accessdate=10 February 2017|archivedate=11 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170211080514/https://unite.un.org/sites/unite.un.org/files/app-schighlights/index.html}}&lt;/ref&gt;

== Subsidiary organs/bodies ==
Article 29 of the Charter provides that the Security Council can establish subsidiary bodies in order to perform its functions. This authority is also reflected in Rule 28 of the Provisional Rules of Procedure. The subsidiary bodies established by the Security Council are extremely heterogenous. On the one hand, they include bodies such as the Security Council Committee on Admission of New Members. On the other hand, both the [[International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia]] and the [[International Criminal Tribunal for Rwanda]] were also created as subsidiary bodies of the Security Council. The by now numerous Sanctions Committees established in order to oversee implementation of the various sanctions regimes are also subsidiary bodies of the Council.

== United Nations peacekeepers ==
{{Main|United Nations peacekeeping|List of United Nations peacekeeping missions}}
After approval by the Security Council, the UN may send [[peacekeeping|peacekeepers]] to regions where armed conflict has recently ceased or paused to enforce the terms of peace agreements and to discourage combatants from resuming hostilities. Since the UN does not maintain its own military, peacekeeping forces are voluntarily provided by member states. These soldiers are sometimes nicknamed &quot;Blue Helmets&quot; for their distinctive gear.{{sfn|Fasulo|2004|p=52}}{{sfn|Coulon|1998|p=ix}} The peacekeeping force as a whole received the [[Nobel Peace Prize]] in 1988.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1988/|author=Nobel Prize|title=The Nobel Peace Prize 1988|accessdate=3 April 2011}}&lt;/ref&gt;

[[File:Bolivian Army 2nd Lt. Mauricio Vidangos stands guard at the entry control point of an Observation Point.jpg|thumb|left|Bolivian &quot;[[United Nations peacekeeping|Blue Helmet]]&quot; at an exercise in Chile]]

In September 2013, the UN had 116,837 peacekeeping soldiers and other personnel deployed on 15 missions. The largest was the [[United Nations Organization Stabilization Mission in the Democratic Republic of the Congo]] (MONUSCO), which included 20,688 uniformed personnel. The smallest, [[United Nations Military Observer Group in India and Pakistan]] (UNMOGIP), included 42 uniformed personnel responsible for monitoring the ceasefire in [[Jammu and Kashmir]]. Peacekeepers with the [[United Nations Truce Supervision Organization]] (UNTSO) have been stationed in the Middle East since 1948, the longest-running active peacekeeping mission.&lt;ref name=UNPO/&gt;

UN peacekeepers have also drawn criticism in several postings. Peacekeepers have been accused of child rape, soliciting prostitutes, or sexual abuse during various peacekeeping missions in the Democratic Republic of the Congo,&lt;ref&gt;{{cite news|url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A3145-2004Dec15.html|title=U.N.&amp;nbsp;Sexual Abuse Alleged in Congo|work=The Washington Post |first=Colum |last=Lynch|date=16 December 2004|accessdate=21 November 2013}}&lt;/ref&gt; Haiti,&lt;ref&gt;{{cite news|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/6195830.stm|title=UN troops face child abuse claims|work=BBC News|date=30 November 2006|accessdate=21 November 2013}}&lt;/ref&gt; Liberia,&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/05/08/world/africa/08iht-abuse.html|title=Aid workers in Liberia accused of sex abuse|work=The New York Times |date=8 May 2006|accessdate=22 November 2013}}&lt;/ref&gt; Sudan and what is now South Sudan,&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1538476/UN-staff-accused-of-raping-children-in-Sudan.html|title= UN staff accused of raping children in Sudan|work=The Telegraph|date=4 January 2007| first=Kate | last=Holt |accessdate=21 November 2013}}&lt;/ref&gt; Burundi and Ivory Coast.&lt;ref&gt;{{cite news|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/7420798.stm|title= Peacekeepers 'abusing children' |publisher=BBC |date=28 May 2007|accessdate=21 November 2013}}&lt;/ref&gt; Scientists cited UN peacekeepers from Nepal as the likely source of the [[2010–2013 Haiti cholera outbreak]], which killed more than 8,000 Haitians following the [[2010 Haiti earthquake]].&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.cnn.com/2013/10/09/world/americas/haiti-un-cholera-lawsuit/ |title=U.N. sued for 'bringing cholera to Haiti', causing outbreak that killed thousands |author=Watson, Ivan and Joe Vaccarello |date=10 October 2013 |publisher=CNN |accessdate=18 November 2013}}&lt;/ref&gt;

The budget for peacekeeping is assessed separately from the main UN organisational budget; in the 2013–2014 fiscal year, peacekeeping expenditures totalled $7.54&amp;nbsp;billion.&lt;ref name=UNPO&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/en/peacekeeping/resources/statistics/factsheet.shtml |title=United Nations Peacekeeping Operations |accessdate=9 November 2013 |date=30 September 2013 |publisher=United Nations}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Fasulo|2004|p=115}} UN peace operations are funded by assessments, using a formula derived from the regular funding scale, but including a weighted surcharge for the five permanent Security Council members. This surcharge serves to offset discounted peacekeeping assessment rates for less developed countries. In 2013, the top 10 providers of assessed financial contributions to United Nations peacekeeping operations were the US (28.38%), Japan (10.83%), France (7.22%), Germany (7.14%), the United Kingdom (6.68%), China (6.64%), Italy (4.45%), Russian Federation (3.15%), Canada (2.98%), and Spain (2.97%).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/Depts/dpko/dpko/contributors/financing.html |title=Financing of UN Peacekeeping Operations |publisher=United Nations  |accessdate=9 November 2013}}&lt;/ref&gt;

== Criticism and evaluations ==
{{Main|Criticism of the United Nations}}
In examining the first sixty years of the Security Council's existence, British historian [[Paul Kennedy]] concludes that &quot;glaring failures had not only accompanied the UN's many achievements, they overshadowed them&quot;, identifying the lack of will to prevent ethnic massacres in Bosnia and Rwanda as particular failures.{{sfn|Kennedy|2006|pp=101–103, 110}} Kennedy attributes the failures to the UN's lack of reliable military resources, writing that &quot;above all, one can conclude that the practice of announcing (through a Security Council resolution) a new peacekeeping mission without ensuring that sufficient armed forces will be available has usually proven to be a recipe for humiliation and disaster&quot;.{{sfn|Kennedy|2006|p=110}}

A 2005 RAND Corporation study found the UN to be successful in two out of three peacekeeping efforts. It compared UN nation-building efforts to those of the United States, and found that seven out of eight UN cases are at peace.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rand.org/pubs/monographs/2005/RAND_MG304.sum.pdf|author=RAND Corporation|title=The UN's Role in Nation Building: From the Congo to Iraq|format=PDF|accessdate=30 December 2008}}&lt;/ref&gt; Also in 2005, the [[Human Security Report 2005|Human Security Report]] documented a decline in the number of wars, genocides and human rights abuses since the end of the Cold War, and presented evidence, albeit circumstantial, that international activism – mostly spearheaded by the UN – has been the main cause of the decline in armed conflict since the end of the Cold War.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.humansecurityreport.info/|author=Human Security Centre|title=The Human Security Report 2005|accessdate=8 February 2007|url-status=dead|archiveurl=https://swap.stanford.edu/20090728163300/http%3A//www.humansecurityreport.info/|archivedate=28 July 2009}}&lt;/ref&gt;

Scholar Sudhir Chella Rajan argued in 2006 that the five permanent members of the United Nations Security Council, who are all nuclear powers, have created an exclusive [[nuclear club]] that predominately addresses the strategic interests and political motives of the permanent members – for example, protecting the oil-rich Kuwaitis in 1991 but poorly protecting resource-poor Rwandans in 1994.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Rajan |first=Sudhir Chella |title=Global Politics and Institutions |url=http://www.gtinitiative.org/documents/PDFFINALS/3Politics.pdf |format=PDF |journal=GTI Paper Series: Frontiers of a Great Transition |volume=3 |publisher=Tellus Institute |year=2006 |accessdate=11 December 2011}}&lt;/ref&gt; Since three of the five permanent members are also European, and four are predominantly white Western nations, the Security Council has been described as a pillar of [[global apartheid]] by Titus Alexander, former Chair of Westminster United Nations Association.{{sfn|Alexander|1996|pp=158–160}}

The Security Council's effectiveness and relevance is questioned by some because, in most high-profile cases, there are essentially no consequences for violating a Security Council resolution. During the [[Darfur crisis]], [[Janjaweed]] militias, allowed by elements of the Sudanese government, committed violence against an indigenous population, killing thousands of civilians. In the [[Srebrenica massacre]], Serbian troops committed genocide against [[Bosniaks]], although [[Srebrenica]] had been declared a UN [[safe area (Bosnian War)|safe area]], protected by 400 armed Dutch peacekeepers.{{sfn|Deni|2007|p=71|ps=: &quot;As Serbian forces attacked Srebrenica in July 1995, the [400] Dutch soldiers escorted women and children out of the city, leaving behind roughly 7,500 Muslim men who were subsequently massacred by the attacking Serbs.&quot;}}

In his 2009 speech, [[Muammar Gaddafi]] criticized the Security Council's veto powers and the wars permanent members of the Security Council engaged in. 

The [[United Nations Charter|UN Charter]] gives all three powers of the [[legislative]], executive, and [[judiciary]] branches to the Security Council.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Creery |first=Janet |title=Read the fine print first |year=2004 |url=http://peacemagazine.org/archive/v10n1p20.htm |magazine=[[Peace Magazine]] |issue=Jan–Feb 1994 |page=20 |accessdate=11 December 2011}}&lt;/ref&gt;

In his inaugural speech at the [[16th Summit of the Non-Aligned Movement]] in August 2012, [[Ayatollah Ali Khamenei]] criticized the United Nations Security Council as having an &quot;illogical, unjust and completely undemocratic structure and mechanism&quot; and called for a complete reform of the body.&lt;ref name=&quot;test&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20120831155453/http://www.namna.ir/en/homeen/28-english-latest-news/1128-supreme-leader-s-inaugural-speech-at-16th-nam-summit.html &quot;Supreme Leader’s Inaugural Speech at 16th NAM Summit&quot;]. Non-Aligned Movement News Agency. Retrieved 31 August 2012.&lt;/ref&gt;

The Security Council has been criticized for failure in resolving many conflicts, including Cyprus, Sri Lanka, Syria, Kosovo and the [[Israeli–Palestinian conflict]], reflecting the wider short-comings of the UN. 
For example; At the 68th Session of the UN General Assembly, New Zealand Prime Minister [[John Key]] heavily criticized the UN's inaction on [[Syria]], more than two years after the [[Syrian civil war]] began.&lt;ref&gt;[http://www.3news.co.nz/Key-compromises-on-UN-Syria-deal/tabid/1607/articleID/315021/Default.aspx Key compromises on UN Syria deal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130930183756/http://www.3news.co.nz/Key-compromises-on-UN-Syria-deal/tabid/1607/articleID/315021/Default.aspx |date=30 September 2013 }}. ''3 News NZ''. 28 September 2013.&lt;/ref&gt;

== Membership reform ==
{{Main|Reform of the United Nations Security Council}}
[[File:G4 Nations.svg|thumb|The [[G4 nations]]: Brazil, Germany, India, Japan.]]
[[File:Uniting for Consensus core.png|thumb|[[Uniting for Consensus]] core members]]

Proposals to reform the Security Council began with the conference that wrote the UN Charter and have continued to the present day. As British historian Paul Kennedy writes, &quot;Everyone agrees that the present structure is flawed. But consensus on how to fix it remains out of reach.&quot;{{sfn|Kennedy|2006|p=76}}

There has been discussion of increasing the number of permanent members. The countries who have made the strongest demands for permanent seats are Brazil, Germany, India, and Japan. Japan and Germany, the main defeated powers in WWII, are now the UN's second- and third-largest funders respectively, while Brazil and India are two of the largest contributors of troops to UN-mandated peace-keeping missions.

Italy, another main defeated power in WWII and now the UN's sixth-largest funder, leads a movement known as the [[Uniting for Consensus]] in opposition to the possible expansion of permanent seats. Core members of the group include Canada, South Korea, Spain, Indonesia, Mexico, Pakistan, Turkey, Argentina and Colombia. Their proposal is to create a new category of seats, still non-permanent, but elected for an extended duration (semi-permanent seats). As far as traditional categories of seats are concerned, the UfC proposal does not imply any change, but only the introduction of small and medium size states among groups eligible for regular seats. This proposal includes even the question of veto, giving a range of options that goes from abolition to limitation of the application of the veto only to Chapter VII matters.

Former UN Secretary-General [[Kofi Annan]] asked a team of advisers to come up with recommendations for reforming the United Nations by the end of 2004. One proposed measure is to increase the number of permanent members by five, which, in most proposals, would include Brazil, Germany, India, and Japan (known as the [[G4 nations]]), one seat from Africa (most likely between Egypt, Nigeria or South Africa), and/or one seat from the [[Arab League]].&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.voanews.com/english/news/a-13-2006-11-01-voa46.html |title=UN Security Council Reform May Shadow Annan's Legacy |date=1 November 2006 |publisher=[[Voice of America]] |accessdate=11 December 2011}}&lt;/ref&gt; On 21 September 2004, the G4 nations issued a joint statement mutually backing each other's claim to permanent status, together with two African countries. Currently the proposal has to be accepted by two-thirds of the General Assembly (128 votes).

The permanent members, each holding the right of veto, announced their positions on Security Council reform reluctantly. The United States has unequivocally supported the permanent membership of Japan and lent its support to India and a small number of additional non-permanent members. The United Kingdom and France essentially supported the G4 position, with the expansion of permanent and non-permanent members and the accession of Germany, Brazil, India and Japan to permanent member status, as well as an increase in the presence by African countries on the Council. China has supported the stronger representation of developing countries and firmly opposed Japan's membership.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/us-embassy-cables-documents/204917 |title=US embassy cables: China reiterates 'red lines' |work=The Guardian  |date=29 November 2010 |accessdate=11 December 2011 |quote=[I]t would be difficult for the Chinese public to accept Japan as a permanent member of the UNSC.}}&lt;/ref&gt;

In 2017, it was reported that the G4 nations were willing temporarily to forgo [[United Nations Security Council veto power|veto power]] if granted [[Permanent members of the United Nations Security Council|permanent UNSC seats]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=India Offers To Temporarily Forgo Veto Power If Granted Permanent UNSC Seat|url=http://www.huffingtonpost.in/2017/03/08/india-offers-to-temporarily-forgo-veto-power-if-granted-permanen/|work=[[HuffPost]]|accessdate=9 March 2017}}&lt;/ref&gt; In September 2017, [[United States House of Representatives|U.S. Representatives]] [[Ami Bera]] and [[Frank Pallone]] introduced a resolution (H.Res.535) in the [[US House of Representatives]] ([[115th United States Congress]]), seeking support for [[India]] for a permanent membership of the United Nations Security Council.&lt;ref name=&quot;US Congress India UNSC&quot;&gt;{{cite web|title=US congressmen move resolution in support of India's UN security council claim|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/us-congressmen-move-resolution-in-support-of-india-s-un-security-council-claim/story-EMDxUAGQjsP8PYFgcBWeFN.html|work=[[Hindustan Times]]|accessdate=30 September 2017}}&lt;/ref&gt;

== See also ==
{{Portal|Politics|Law}}
*[[Kazakhstan's membership in the United Nations Security Council]]
* [[Reform of the United Nations]]
* [[United Nations Department of Political Affairs]], provides secretarial support to the Security Council
* [[United Nations Security Council Counter-Terrorism Committee]], a standing committee of the Security Council
* [[Small Five Group]], a group formed to improve the working methods of the Security Council

==Notes==
{{notelist}}

== References ==
=== Citations ===
{{Reflist|30em}}

=== Sources ===
{{refbegin|35em}}
* {{cite book
|last=Alexander
|first=Titus
|year=1996
|title=Unravelling Global Apartheid: An Overview of World Politics
|location=Cambridge, Massachusetts
|publisher=Polity Press
|isbn=978-0-7456-1353-6
|ref=harv
}}
* {{cite journal
|last=Blum
|first=Yehuda Z.
|author-link=Yehuda Zvi Blum
|year=1992
|title=Russia Takes Over the Soviet Union's Seat at the United Nations
|url=http://www.ejil.org/pdfs/3/2/2045.pdf
|format=PDF
|journal=European Journal of International Law
|volume=3
|issue=2
|pages=354–362
|access-date=8 February 2016
|ref=harv
}}
* {{cite book
|last1=Coulon
|first1=Jocelyn
|author-link1=Jocelyn Coulon
|year=1998
|title=Soldiers of Diplomacy: The United Nations, Peacekeeping, and the New World Order
|url=https://archive.org/details/soldiersofdiplom0000coul
|url-access=registration
|publisher=University of Toronto Press
|isbn=978-0-8020-0899-2
|ref=harv
}}
* {{cite book
|last=Deni
|first=John R.
|year=2007
|title=Alliance Management and Maintenance: Restructuring NATO for the 21st Century
|location=Aldershot, England
|publisher=Ashgate Publishing
|isbn=978-0-7546-7039-1
|ref=harv
}}
* {{cite book
|last1=Fasulo
|first1=Linda
|year=2004
|title=An Insider's Guide to the UN
|location=New Haven, Connecticut
|publisher=Yale University Press
|isbn=978-0-300-10155-3
|ref=harv
|url=https://archive.org/details/insidersguidetou00lind
}}
* {{cite book
|last1=Fomerand
|first1=Jacques
|year=2009
|title=The A to Z of the United Nations
|location=Lanham, Maryland
|publisher=Scarecrow Press
|isbn=978-0-8108-5547-2
|ref=harv
}}
* {{cite book
|last=Gaddis
|first=John Lewis
|author-link=John Lewis Gaddis
|year=2000
|origyear=1972
|title=The United States and the Origins of the Cold War, 1941–1947
|location=New York
|publisher=Columbia University Press
|isbn=978-0-231-12239-9
|ref=harv
}}
* {{cite book
|last1=Hillier
|first1=Timothy
|year=1998
|title=Sourcebook on Public International Law
|series=Sourcebook Series
|location=London
|publisher=Cavendish Publishing
|isbn=978-1-85941-050-9
|ref=harv
}}
* {{cite book
|last1=Hoopes
|first1=Townsend
|author-link1=Townsend Hoopes
|last2=Brinkley
|first2=Douglas
|author-link2=Douglas Brinkley
|year=2000
|origyear=1997
|title=FDR and the Creation of the U.N.
|location=New Haven, Connecticut
|publisher=Yale University Press
|isbn=978-0-300-08553-2
|ref=harv
}}
* {{cite book
|last1=Kennedy
|first1=Paul
|author-link1=Paul Kennedy
|year=2006
|title=[[The Parliament of Man]]: The Past, Present, and Future of the United Nations
|location=New York
|publisher=Random House
|isbn=978-0-375-50165-4
|ref=harv
}}
* {{cite book
|last1=Köchler
|first1=Hans
|author-link1=Hans Köchler
|year=2001
|title=The Concept of Humanitarian Intervention in the Context of Modern Power: Is the Revival of the Doctrine of &quot;Just War&quot; Compatible with the International Rule of Law?
|series=Studies in International Relations
|volume=26
|location=Vienna
|publisher=International Progress Organization
|isbn=978-3-90070420-9
|ref=harv
}}
* {{cite book
|last1=Magliveras
|first1=Konstantinos D.
|year=1999
|title=Exclusion from Participation in International Organisations: The Law and Practice behind Member States' Expulsion and Suspension of Membership
|location=The Hague
|publisher=Kluwer Law International
|series=Studies and Materials on the Settlement of International Disputes
|volume=5
|isbn=978-904111239-2
|ref=harv
}}
* {{cite book
|last1=Manchester
|first1=William
|author-link1=William Manchester
|last2=Reid
|first2=Paul
|author-link2=Paul Reid (writer)
|year=2012
|title=[[The Last Lion: Winston Spencer Churchill]]
|volume=Volume 3: Defender of the Realm
|location=New York
|publisher=Little Brown and Company
|isbn=978-0-316-54770-3
|ref=harv
}}
* {{cite book
|last1=Matthews
|first1=Ken
|year=1993
|title=The Gulf Conflict and International Relations
|url=https://archive.org/details/gulfconflictinte0000matt
|url-access=registration
|location=London
|publisher=Routledge
|isbn=978-0-415-07519-0
|ref=harv
}}
* {{cite book
|last1=Meisler
|first1=Stanley
|year=1995
|title=United Nations: The First Fifty Years
|url=https://archive.org/details/unset0000unse_z7w4
|url-access=registration
|location=New York
|publisher=Atlantic Monthly Press
|ref=harv
}}
* {{cite book
|last1=Mikulaschek
|first1=Christoph
|year=2010
|chapter=Report from the 39th International Peace Institute Vienna Seminar on Peacemaking and Peacekeeping
|editor1-last=Winkler
|editor1-first=Hans
|editor2-last=Rød-Larsen
|editor2-first=Terje
|editor2-link=Terje Rød-Larsen
|editor3-last=Mikulaschek
|editor3-first=Christoph
|title=The UN Security Council and the Responsibility to Protect: Policy, Process, and Practice
|url=http://www.ipinst.org/wp-content/uploads/publications/favorita_paper_2010.pdf
|format=PDF
|series=Favorita Papers
|publisher=Diplomatic Academy of Vienna
|pages=20–49
|isbn=978-3-902021-67-0
|access-date=8 February 2016
|ref=harv
}}
* {{cite book
|last1=Mires
|first1=Charlene
|year=2013
|title=Capital of the World: The Race to Host the United Nations
|publisher=New York University Press
|isbn=978-0-8147-0794-4
|ref=harv
}}
* {{cite book
|last1=Neuhold
|first1=Hanspeter
|year=2001
|chapter=The United Nations System for the Peaceful Settlement of International Disputes
|editor1-last=Cede
|editor1-first=Frank
|editor2-last=Sucharipa-Behrmann
|editor2-first=Lilly
|title=The United Nations: Law and Practice
|location=The Hague
|publisher=Kluwer Law International
|isbn=978-904111563-8
|ref=harv
}}
* {{cite encyclopedia
|last=Osmańczyk
|first=Edmund Jan
|author-link=Edmund Osmańczyk
|editor-last=Mango
|editor-first=Anthony
|year=2004
|title=Encyclopedia of the United Nations and International Agreements
|volume=4
|publisher=Taylor &amp; Francis
|isbn=978-0-415-93924-9
|ref=harv
}}
* {{cite book
|last1=Schlesinger
|first1=Stephen C.
|author-link1=Stephen Schlesinger
|year=2003
|title=Act of Creation: The Founding of the United Nations: A Story of Super Powers, Secret Agents, Wartime Allies and Enemies, and Their Quest for a Peaceful World
|location=Boulder, Colorado
|publisher=Westview Press
|isbn=978-0-8133-3324-3
|ref=harv
|url=https://archive.org/details/actofcreationfou00schl_0
}}
* {{cite journal
|last=Wilcox
|first=Francis O.
|author-link=Francis O. Wilcox
|year=1945
|title=The Yalta Voting Formula
|url=https://archive.org/details/sim_american-political-science-review_1945-10_39_5/page/943
|journal=American Political Science Review
|volume=39
|issue=5
|pages=943–956
|doi=10.2307/1950035
|issn=0003-0554
|jstor=1950035
|ref=harv
}}
* {{cite journal
|last=Zunes
|first=Stephen
|author-link=Stephen Zunes
|year=2004
|title=International Law, the UN and Middle Eastern Conflicts
|url=https://archive.org/details/peace-review_2004-09_16_3/page/285
|journal=Peace Review: A Journal of Social Justice
|volume=16
|issue=3
|pp=285–292
|doi=10.1080/1040265042000278513
|issn=1040-2659
|ref=harv
}}
{{refend}}

== Further reading ==
{{refbegin|35em}}
* {{Cite book
|last=Bailey
|first=Sydney D.
|last2=Daws
|first2=Sam
|year=1998
|title=The Procedure of the UN Security Council
|edition=3rd
|publisher=Oxford University Press
|isbn=978-0-19-828073-6
}}
* {{Cite book
|last=Bosco
|first=David L.
|author-link=David Bosco
|year=2009
|title=Five to Rule Them All: The UN Security Council and the Making of the Modern World
|location=New York
|publisher=Oxford University Press
|isbn=978-0-19-532876-9
|url=https://archive.org/details/fivetorulethemal00bosc
}}
* {{Cite book
|last=Cockayne
|first=James
|last2=Mikulaschek
|first2=Christoph
|last3=Perry
|first3=Chris
|year=2010
|title=The United Nations Security Council and Civil War: First Insights from a New Dataset
|url=http://www.ipinst.org/publication/policy-papers/detail/298-the-united-nations-security-council-and-civil-war-first-insights-from-a-new-dataset.html
|location=New York
|publisher=International Peace Institute
|accessdate=8 February 2016
}}
* {{cite book
|last=Grieger
|first=Gisela
|title=Reform of the UN Security Council
|year=2013
|url=http://www.europarl.europa.eu/RegData/bibliotheque/briefing/2013/130451/LDM_BRI(2013)130451_REV1_EN.pdf
|format=PDF
|publisher=Library of the European Parliament
|accessdate=8 February 2016
}}
* {{Cite book
|last=Hannay
|first=David
|author-link=David Hannay, Baron Hannay of Chiswick
|year=2008
|title=New World Disorder: The UN after the Cold War – An Insider's View
|location=London
|publisher=I.B. Tauris
|isbn=978-1-84511-719-1
}}
* {{Cite book
|last=Hurd
|first=Ian
|year=2007
|title=After Anarchy: Legitimacy and Power in the United Nations Security Council
|location=Princeton, New Jersey
|publisher=Princeton University Press
|isbn=978-0-691-12866-5
}}
* {{cite book
|last1=Köchler
|first1=Hans
|author-link1=Hans Köchler
|year=1991
|title=The Voting Procedure in the United Nations Security Council: Examining a Normative Contradiction in the UN Charter and its Consequences on International Relations 
|url=http://i-p-o.org/Koechler-Voting_Procedure-UN_Security_Council.pdf
|format=PDF
|series=Studies in International Relations
|volume=17
|location=Vienna
|publisher=International Progress Organization
|isbn=978-3-90070410-0
|ref=harv
}}
* {{cite book
|year=2008
|editor-last1=Lowe
|editor-first1=Vaughan
|editor-link1=Vaughan Lowe
|editor-last2=Roberts
|editor-first2=Adam
|editor-link2=Adam Roberts (scholar)
|editor-last3=Welsh
|editor-first3=Jennifer
|editor-link3=Jennifer Welsh
|editor-last4=Zaum
|editor-first4=Dominik
|title=The United Nations Security Council and War: The Evolution of Thought and Practice since 1945
|publisher=Oxford University Press
|isbn=978-0-19-953343-5
}}
* {{Cite book
|last=Malone
|first=David
|author-link=David M. Malone
|year=1998
|title=Decision-Making in the UN Security Council: The Case of Haiti, 1990–1997
|location=Oxford
|publisher=Clarendon Press
|isbn=978-0-19-829483-2
|url-access=registration
|url=https://archive.org/details/decisionmakingin0000malo
}}
* {{Cite book
|last=Matheson
|first=Michael J.
|year=2006
|title=Council Unbound: The Growth of UN Decision Making on Conflict and Postconflict Issues after the Cold War
|location=Washington
|publisher=US Institute of Peace Press
|isbn=978-1-929223-78-7
}}
* {{Cite book
|last=Roberts
|first=Adam
|author-link=Adam Roberts (scholar)
|last2=Zaum
|first2=Dominik
|year=2008
|title=Selective Security: War and the United Nations Security Council since 1945
|series=Adelphi Paper
|volume=395
|location=Abingdon, England
|publisher=Routledge
|isbn=978-0-415-47472-6
|issn=0567-932X
}}
* {{Cite book
|last= Vreeland
|first=James
|author-link=James Vreeland
|last2=Dreher
|first2=Axel
|author-link2=Axel Dreher
|year=2014
|title= The Political Economy of the United Nations Security Council: Money and Influence
|location=Cambridge, England
|publisher=Cambridge University Press
|isbn=978-0-521-51841-3
}}
{{refend}}

== External links ==
{{commons category}}
* {{Official website|http://www.un.org/en/sc}}
* [http://research.un.org/en/docs/sc UN Security Council Research Guide]
* [http://www.globalpolicy.org/security/index.htm Global Policy Forum&amp;nbsp;– UN Security Council]
* [http://www.securitycouncilreport.org/ Security Council Report]&amp;nbsp;– information and analysis on the Council's activities
** [https://www.whatsinblue.org/ What's In Blue] –  a series of insights on evolving Security Council actions
* [http://www.centerforunreform.org/ Center for UN Reform Education&amp;nbsp;– information on current reform issues at the United Nations]
* [http://www.undemocracy.com/ UN Democracy: hyperlinked transcripts of the United Nations General Assembly and the Security Council]


[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:BEHM]]
[[Category:ဂကောံ]]
[[Category:ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:]]</text>
      <sha1>bwly4vn2bwfd06wfqvydgqdl2jh3z3i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သုက္ကဝိဿဋ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2012</id>
    <revision>
      <id>56684</id>
      <parentid>44780</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T23:16:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33048" sha1="j3xu71kv99ead4mj19tp5qkuicht0vj" xml:space="preserve">[[ဝှာင်:Klimt_Mulher_sentada.jpg|thumb|မၞိဟ်ဗြဴမွဲ မပဒၟံင် သုက္ကဝိဿဋ် နကဵု လပုဟ်တဲ ပ္ဍဲယောနိဇကု – Gustav Klimt's ''Woman seated with thighs apart'' (1916)]]
[[ဝှာင်:Male_masturbation.svg|thumb|မၞိဟ်တြုဟ်မွဲ မပဒၟံင် သုက္ကဝိဿဋ် နကဵု မဓလိုက်ကတဵု မဗေါဝ် ညးတေအ်]]
'''သုက္ကဝိဿဋ် (masturbation)'''  ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာ မဓလိုက်ကတဵု လိင်ကာမ၊ အင်္ဂဇာတ်ဇကု သွက် လိင်ကာမ ဂွံဓလိုက်ကတဵု ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ကလိဂွံ သိုင်တသိုက် လိင်ကာမ၊ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး သွက်ကလိဂွံ သြရ်ဂေတ် (ဍာ်သုက်တိတ်)ရ။ &lt;ref name=&quot;webmd&quot;&gt;{{Cite web|first=Jennifer|last=Robinson|url=http://www.webmd.com/sex-relationships/guide/masturbation-guide|title=Masturbation – Is Masturbation Normal or Harmful? Who Masturbates? Why Do People Masturbate?|publisher=[[WebMD]]|date=4 March 2010|accessdate=17 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lehmiller&quot;&gt;{{Cite book|title=The Psychology of Human Sexuality|publisher=[[John Wiley &amp; Sons]]|url=https://books.google.com/books?id=ytk5DwAAQBAJ&amp;pg=PT402}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nadal&quot;&gt;{{Cite book|title=The SAGE Encyclopedia of Psychology and Gender|publisher=[[SAGE Publishing|SAGE]]|url=https://books.google.com/books?id=lVYoDwAAQBAJ&amp;pg=PA1123}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအရာမဓလိုက်ကတဵုဂှ် မလေပ် စကာ နကဵုတဲ၊ လပုဟ်တဲ၊ ကပေါတ်အရပ်အရာမွဲမွဲ၊ ကိရိယာလိင် မပ္တံကဵု ဝိဗရေတာ  (vibrators) ဟွံသေင်မ္ဂး မပံင်နှဴ အရာတအ်ဂှ်တအ်ဂှ်ရ။ သဟသုက္ကဝိဿဋ် (Mutual masturbation) ဟီုဂှ် ဒှ်အရာ သုက္ကဝိဿဋ် နကဵု သကအ်ပွံင်လိင်ကာမ&lt;ref name=&quot;Bruess&quot;&gt;{{Cite book|title=Sexuality Education Theory And Practice|publisher=[[Jones &amp; Bartlett Publishers]]|url=https://books.google.com/books?id=WWFW6-kkAVoC&amp;pg=PA151}}&lt;/ref&gt; တုဲ အင်္ဂ သကအ်ပွံင် (မပတံကဵု လပုဟ်တဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန်တဲ  handjob) ပါလုပ်မာန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒှ်အရာမဆက်ဆောံလိင် နကဵု ဗီုပြင် သက်ကုပၠုပ်အင်္ဂဇာတ် (non-penetrative sex) ရ။&lt;ref name=&quot;Upton&quot;&gt;{{Cite book|title=Nursing &amp; Health Survival Guide: Health Promotion|publisher=[[Routledge]]|url=https://books.google.com/books?id=VnvJAwAAQBAJ&amp;pg=PA52}}&lt;/ref&gt;

သုက္ကဝိဿဋ် ဝွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု လိင်သီုၜါ ပ္ဍဲကဵု အာယုက်နာနာသာ်ရ။ သုက္ကဝိဿဋ်ဝွံ ဒှ်အရာ မဒှ်ဂုဏ်ဖိုလ် မပခိုဟ်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် နကဵု လပါ်ဂဥုဲကီု သီုကဵု လပါ်စိတ္တဗေဒ မတုပ်ညံင် ပွမဆက်ဆောံလိင် ဗွဲဓမ္မတာမွဲဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ်ရ။ သုက္ကဝိဿဋ်ဝွံ ဒှ်အရာ ယဲစိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲကာယမွဲမွဲရောင်ဂှ် ဟွံ ဆဵုကေတ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|year=2012|url=https://web.archive.org/web/20150722160223/http://samples.sainsburysebooks.co.uk/9781317787587_sample_833458.pdf|title=Masturbation as a Means of Achieving Sexual Health|location=New York|publisher=Routledge, Taylor &amp; Francis Group|page=7|isbn=978-0-7890-2047-5|oclc=50913590|quote=Despite the scientific evidence indicating that masturbation is generally a normal variant of sexual expression and that it does not seem to have a causal relationship with sexual pathology, negative attitudes about masturbation persist and it remains stigmatized.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;OllendickSchroeder2012&quot;&gt;{{Cite book|title=Encyclopedia of Clinical Child and Pediatric Psychology|publisher=Springer Science &amp; Business Media|isbn=978-1-4615-0107-7|page=359|oclc=913623298|location=Boston, MA}} Note: Messer's and Walker's article cannot be protected by copyright.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲရးပလိုတ်မ္ဂး သုက္ကဝိဿဋ်ဝွံ ဒှ်အရာ မဆေင်ကဵု ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး အကြာ ပွံင်ဇကုမ္ဂး ဒှ်အရာဓမ္မတာ ကေုာံ ဒှ်အရာ ပွမဒုင်စသိုင်တသိုက် လိင်ကာမ ထတ်ယုက်မွဲရ။

ရုပ်ကသူ ပါန်ကွတ် မဓဇက်ချူလဝ် သုက္ကဝိဿဋ် ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် နူကဵု ခေတ်ကိုပ်ကၠာဝင်၊ တုဲ ပရူဏအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဟီုဂးပါ်ပါဲကၠုင် နူကဵုအခိင် ကောန်မၞိဟ်တအ် မစချူလိက်လေပ်တေအ်ရ။ ပ္ဍဲ ၁၈ ကဵု ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ လညာတ်ဘာသာ ကေုာံ လညာတ်ခန္ဓဗေဒ ပ္ဍဲဥရဝ်ပ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် သုက္ကဝိဿဋ်ဝွံ ဒှ်အရာ &quot;မပရေအ်&quot;၊ &quot;မဟွံမဲကဵု ဂဝဂလေအ်&quot;၊ ကေုာံ &quot;ယဲစိုတ်&quot; မွဲရ။ ဆဂး စိုပ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ် လညာတ် လပါ်ပရေအ် လတူ သုက္ကဝိဿဋ်ဂှ် အောန်စှ်ေအာ သိုက်က်ရ။ စပ်ကဵု သုက္ကဝိဿဋ်ဂှ် စကာကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ပါန်ကွတ် မပတံ ရုပ်ကသူ၊ ဂဳတ ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ကၠုင်ရ။ အခိင်လၟုဟ်မ္ဂး စပ်ကဵု သုက္ကဝိဿဋ်ဝွံ ပ္ဍဲကဵုဘာသာမ္ဂး လညာတ်တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ်၊ ညးလ္ၚဵု ညာတ်ကေတ် ဒှ်အရာ မကၠောန်ပ မဗၠေတ်ကဵုဓရ်၊ ညးလ္ၚဵုဂှ် ညာတ်ကေတ် အရာဓမ္မတာ နကဵုအကာဲအရာရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေလေဝ် ပ္ဍဲမွဲဒမြေပ်ဝင်ဂှ် စပ်ကဵု သုက္ကဝိဿဋ်ဝွံ လညာတ်နွံကၠုင် နာနာသာ်တုဲ စဵုကဵုလၟုဟ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ကၟာတ်လဒဵုလဝ် သုက္ကဝိဿဋ် ပ္ဍဲလဒေါဝ်မၞိဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=July–December 2010|title=MASTURBATION—AN OVERVIEW|url=http://www.jfmtonline.org/current/masterbation_an_overview.php}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160821082841/http://www.jfmtonline.org/current/masterbation_an_overview.php |date=2016-08-21 }}&lt;/ref&gt; တိရစ္ဆာန် သုက္ကဝိဿဋ် ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲတိရစ္ဆာန် ဂကူဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲအရိုင်ကီု သီုကဵု တိရစ္ဆာန်လွဳရ။&lt;ref name=&quot;Poiani2010&quot;&gt;{{Cite book|title=Animal Homosexuality: A Biosocial Perspective|url=https://books.google.com/books?id=EftT_1bsPOAC&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q=(masturbation%20OR%20masturbate)&amp;f=false|date=19 August 2010|publisher=Cambridge University Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.petplace.com/horses/breeding-soundness-examination-of-the-stallion/page2.aspx|title=Breeding Soundness Examination of the Stallion|publisher=Petplace.com|accessdate=29 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110905032903/http://www.petplace.com/horses/breeding-soundness-examination-of-the-stallion/page2.aspx|archivedate=5 September 2011|date=2014-12-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bagemihl,1999&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0xpi2NI-Dz4C&amp;printsec=frontcover#v=onepage&amp;q=(masturbate%20OR%20masturbation)&amp;f=false|title=Biological Exuberance: Animal Homosexuality and Natural Diversity|publisher=St. Martin's Press|accessdate=21 October 2015}}&lt;/ref&gt;

== နိရုတ္တိ ==
မအရေဝ်မန် သုက္ကဝိဿဋ် ဝွံ လွဳကေတ် နူပါဠိ &quot;သုက္ကဝိဿဋ္ဌ&quot; (သုက္က - ဍာ်သုက်၊ ဝိဿဋ္ဌ - မပ္တိတ်) မဂွံအဓိပ္ပါယ် မပတိတ်ဍာ်သုက်။ 
&lt;br /&gt;

== ဝေါဟာရဗေဒ ==
မအရေဝ် သုက္ကဝိဿဋ် ဝွံ နကဵု မအရေဝ်မန် မလွဳဗ္စ နူပါဠိဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဝဳကဳပဳဒဳယာမန်ဝွံ ဂွံဆဵု ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ([[ဗဳထဝ် မန်ဇြာ၊ နာဲ| နာဲဗဳထဝ် မန်ဇြာ]] ဒှ်ညးမစကာ ကၠာအိုတ်ရ။) သုက္ကဝိဿဋ်ဝွံ နကဵုသဘာဝ ကေုာံ အခိုက်အလိုက်မၞိဟ်မန် ဒှ်အရာ မဆေင် ကုပူဂိုလ်တုဲ ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ်မန် ဟွံဂွံဆဵုကေတ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပြကိုဟ်ဝိနယ် (ပထမ သံဃဒိသိဟ်) ဂှ် ၜိုန်ရ နွံကီုလေဝ် နဒဒှ် မနာမ်မွဲဂှ် မန်ဟွံဗဒှ်လဝ်၊ နကဵု တြာဲ မအရေဝ်ပါဠိ &quot;သုက္ကဝိဿဋ္ဌိ&quot; ဂှ် ကၠာဲလဝ် &quot;ယြဴင် ပွမပ္တိတ်ဍာ်သုက်မွဲ&quot; ရ။ 

ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်အရာပ် အကြာ ဗွဲတၟေင် မၞိဟ်တြုဟ်တအ်မ္ဂး ကော်စ ဗွဲမဂၠိုင် &quot;ထုကွေန်&quot;၊ ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်အင်္ဂလိက်မ္ဂး နကဵု အရေဝ်လိက်ဂှ် ''masturbation'' မဒှ်အရေဝ် မလွဳဗ္စ နူလေတ္တန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂရိတ်ဂှ် ၜိုန်ရ ဟီု ချူဒၟံင်ကီုလေဝ် မပ္တံ  ''playing with yourself (ဝေင် နကဵုဇကုဇကု)'', ''pleasuring oneself'' (ဒုင်စသိုင် အလဵုဇကုဇကု) ကေုာံ အရေဝ်အရာပ် ''wanking'',&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Darby, R.|title=Solitary Sex: A Cultural History of Masturbation|journal=Journal of Social History|year=2004}}&lt;/ref&gt; ''jerking off'', ကေုာံ  ''frigging'' တအ်ဂှ် အကြာ ညးသၟတ်တအ် မလေပ်ဟီုဂၠိုင်ရ။ အရေဝ်အရာပ် ခေတ်တၟိဂှ် ''Self-abuse'' ကေုာံ ''self-pollution'' မလေပ်ဟီုတုဲ မအရေဝ်ဏအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက် အဘိဓာန်အင်္ဂလိက်ကီုရ။ 

== နဲကဲ ==
===ဗွဲဓမ္မတာ===
[[ဝှာင်:Vibratoren bunt DSCF7424.jpg|thumb|right|Two vibrators in a [[sex shop]]]]

သုက္ကဝိဿဋ်ဂှ် ပါလုပ် မပ္တံကဵု၊ ပွမရပ်၊ ပွမပတ်၊ ပွမဇွိတ်သပေါတ်၊ ဒၞာဲအင်္ဂလိင် ပူဂိုလ်ဂှ် နကဵုလပုဟ်တဲ ဟွံသေင်မ္ဂး မဓဇုက် ကုအရပ်အရာမွဲမွဲ မပ္တံကဵု ဂၞဳ၊ မပၠုပ်စုတ် လပုဟ်တဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ကိရိယာ ပ္ဍဲယောနိ ဟွံသေင်မ္ဂး သိုင်အိက်၊ ကေုာံ မဖန်ညံင် အင်္ဂဇာတ် ဂွံဓလိုက်ကတဵု နကဵုကိရိယာစက် ဗီုကဵု ဝဳဗြာတောရ်တအ်ရ။ 
မဗှ်၊ မဗဵု ရုပ်ပေါရ်နဝ်ဂြာပ်ဖဳ (pornography) ကေုာံ အရာမဓလိုက်ကတဵုကဵု စိုတ်လိင် တၞဟ်တအ်ဂှ်လေဝ် ဖန်ကဵု ညံင်ဂွံဒုင်စသိုင်ကလိဂွံ သုက္ကဝိဿဋ် ကီုရ။

ညးလ္ၚဵုဂှ် ကလိဂွံ လဟိင်ကာမ နကဵု မပၠုပ်စုတ် အရပ်အရာဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ပွေင်ပထောင်ဏမ် (urethral sounds/urethral play) မဒှ်ကိရိယာ မပၠုပ်စုတ် ပ္ဍဲပထောင်ဏမ် (ပထောင်ဗေါဝ်)ရ။&lt;ref name=&quot;Alice05&quot;&gt;{{cite web | title=Go Ask Alice!: &quot;Cock-stuffing&quot; | website=goaskalice.columbia.edu | date=18 February 2005 | url=http://www.goaskalice.columbia.edu/3516.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20050219153312/http://www.goaskalice.columbia.edu/3516.html | archive-date=19 February 2005 | url-status=dead | access-date=12 October 2019 | accessdate=26 November 2020 | archivedate=19 February 2005 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20050219153312/http://www.goaskalice.columbia.edu/3516.html }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BME06&quot;&gt;{{cite web |last = Various authors |title = Urethral Sound |publisher = Body Modification Ezine |date = 21 April 2006 |url = http://wiki.bme.com/index.php?title=Urethral_Sound |access-date = 29 July 2006 |accessdate = 26 November 2020 |archivedate = 20 January 2016 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160120173033/http://wiki.bme.com/index.php?title=Urethral_Sound }}&lt;/ref&gt;လ္ၚဵုဂှ်မ္ဂး စုတ်ပၠုပ် မဂဝ်လဳ၊ စွမ်ဂမ္တဴတအ် ဒှ်တမ်၊ နကဵု နဲကဲမပၠုပ်စုတ် အရပ်အရာဏအ်ဂှ် ပကဵုညံင်ပထောင်ဏမ် ဂွံဒှ်သရမာန်ရ။&lt;ref name=&quot;JAAPA06&quot;&gt;{{cite journal |last1=McPartlin |first1=Daniel |last2=Klausner |first2=Adam P. |last3=Berry |first3=Tristan T. |last4=Mulcahy |first4=Maurice |title=Case report: A foreign body in the urethra |journal=International Journal of Surgery Case Reports |volume=4 |issue=11 |pages=1052–4 |date=9 September 2005 |doi=10.1016/j.ijscr.2013.07.017 |pmid=24055017 |pmc=3825963}}&lt;/ref&gt;ညးလ္ၚဵု ပသုက္ကဝိဿဋ် နကဵုမစကာစက်ခမ္ညဴ (Fucking machine)လေဝ် နွံကီုရ။

မၞိဟ်တြုဟ် ကဵု မၞိဟ်ဗြဴ ပသုက္ကဝိဿဋ် စဵုကဵု ညးတအ် ကလိဂွံ သြရ်ဂေတ် (ဍာ်တိတ်)၊ အကြာဂှ် ဒေါအ်ဇူ မွဲမွဲလစုတ် ဂွံဖျအ်ဖျေဟ်စိုတ်၊ တုဲ ဆက်ပၠန်။ ဒေါအ်-ဆက်ဂှ် ဒှ်အရာ ကၞောတ်တဲ သွက်ကလိဂွံ သြရ်ဂေတ်ခိုဟ်ဟ် (ဝါ) မပေင်တြပ်စိုတ်ခိုဟ်ဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;SXED1&quot;&gt;{{cite web |title=Sex Editorials |date=16 March 2004 |url=http://sexeditorials.com/masturbation/male/stop-and-go.html |access-date=15 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120101205321/http://sexeditorials.com/masturbation/male/stop-and-go.html |archive-date=1 January 2012 |df=dmy |accessdate=26 November 2020 |archivedate=1 January 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120101205321/http://sexeditorials.com/masturbation/male/stop-and-go.html }} &quot;The Stop-And-Go Masturbation Technique for Men and Women&quot;&lt;/ref&gt; ဗွဲမဂၠိုင် ကိုပ်ကၠာဟွံကလိဂွံ သြရ်ဂေတ်က္ဍင်ဂှ် ဒေါအ်ပွမပချဳဓရာင်တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ကြဴနူ မကလိဂွံသြရ်ဂေတ်တုဲ တုဲဒှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|first=Margo|last=Woods|url=http://www.onehearttantra.com/uploads/1/0/7/4/10748619/amasturbation_self_love_tantra.pdf|title=Masturbation, Tantra and Self-love|access-date=27 August 2014|accessdate=26 November 2020|archivedate=17 December 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141217040429/http://www.onehearttantra.com/uploads/1/0/7/4/10748619/amasturbation_self_love_tantra.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== မၞိဟ်တြုဟ် ===&lt;!-- &quot;Autopederasty&quot; redirects here --&gt;

ဗီုမမံင်စဒှ်ဂှ်မ္ဂး မပ္တံကဵု တိက်ဂၠံင်လ္ၚာ၊ ဂပ်၊ ဂဇအ်၊ ဂဇုန်၊ အထံက်ကၟံင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠံင်ဒတဴတအ် ဒှ်တမ်ရ။
နဲကဲ မၞိဟ်တြုဟ် မပသုက္ကဝိဿဋ် ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး ဂန်လဝ် မဗေါဝ်ညိညတုဲ မပချဳ ပတိုန် ဖျေဟ်တဲရ။ နကဵုနဲ မပတိုန်ဖျေဟ်ဂှ် ဗွဲဓမ္မတာ သ္ဒးနွံဟေင် သ္ဂောအ်ကလိဂွံ သြရ်ဂေတ် ကေုာံ ကရိုဟ်ဍာ်သုက်မာန်ရ။ ပရဟ်တဲဂှ် ဗွဲမဗဗွဲ ကုအပိုင်အခြာကာလ မပသုက္ကဝိဿဋ်တုဲ တၞဟ်ခြာတဴရ။ 

နဲကဲ မၞိဟ်တြုဟ် မဒးဒုင်ရေက်လဝ်စၞာံကထိုက် (circumcised) ကဵု ညးဟွံဒးဒုင်ရေက်တအ်ဂှ် မပသုက္ကဝိဿဋ် တၞဟ်ခြာရေင်သကအ် ညိညရ။ တုဲပၠန် နဲကဲလ္ၚဵုဂှ် သွက်မၞိဟ်လ္ၚဵု ဒုင်စသိုင်ခိုဟ်ကီုလေဝ် သွက်မၞိဟ်သအာင် ဟွံဒှ်အရာမဒုင်စသိုင်ခိုဟ်လေဝ် နွံကီုရ။ သွက်မၞိဟ်တြုဟ် မဟွံဒးဒုင်ရေက်လဝ် စၞာံကထိုက်တအ်မ္ဂး ဓလိုက်ကတဵုအင်္ဂဇာတ် ဗွဲမဂၠိုင် နကဵု မထပက်စၞာံကထိုက်၊ ရပ်ဂဝ်လဝ်တုဲ ပချဳပတိုန်ဖျေဟ် စဵုကဵုစိုပ် က္ဍိုပ်လိင် (glans penis)၊ ဂလိုင်လဵုရောဂှ် တန်တဴကဵု ဇမၠိင်စၞာံကထိုက်ရ။ စၞာံကထိုက် လပါ်အပ္ဍဲ ဒးက္ဍိုပ်လိင်။ တုဲပၠန် က္ဍိုပ်လိင်ဂှ်လေဝ် ကာလဓလိုက်ကတဵုကၠုင်မ္ဂး ဇၞော်တိုန် ဂၠိင်တိုန် တုဲပၠန် အသာ်လေဝ် ကြံင်ကၠုင်တုဲ စၞာံကထိုက်ဂှ် ဒးက္ဍိုပ်လိင်ဂၠိုင်ကၠုင်ကီုရ။ နကဵုနဲဏအ်ဂှ် သွက်မၞိဟ်တြုဟ် မဒးဒုင်ရေက်လဝ်စၞာံကထိုက်တုဲ သှ်ေဒၟံင်ညိညတအ်လေဝ် စကာကီုရ။ 

သွက်မၞိဟ်တြုဟ် မဒုင်ရေက်လဝ် စၞာံကထိုက်တုဲ က္ဍိုပ်လိင်မလာတ်ဒၟံင် (ပံက်တုဲ ဟွံဂြောပ်ဒၟံင်)တအ်မ္ဂး နကဵုနဲကဲဏအ် တဲ ကေုာံ က္ဍိုပ်လိင်ဂှ် စုက်လုက်ဒး တပ်ပ်ရ။ တၞဟ်နဂွံဝေင်ပါဲ ပ္ဍဲအရာမဂိသကေဝ်တုဲ ညးလ္ၚဵု စကာ ဍာ်ခလိန်ခလိန်ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ခရေမ်သုက္ကဝိဿဋ် (masturbation cream) ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ်ပါင်ရ။ 

စၞာံကမြဳဂှ်လေဝ် ပချဳပတိုန်ဖျေဟ်ဂွံကီု ဆပ္ဍဲကဵု လပုဟ်တဲကဵု အကြာလိင်ညိညဂှ်ရ။ နဲတၞဟ်ဂှ် လပုဟ်တဲ ကေုာံ ၝောအ််တဲဂှ် ရပ်ဂန်လဝ် လိင်တုဲ ပချဳ ပတိုန်ဖျေဟ်။ တိက်ဂၠံင်ဂပ် လတူအရာမဍိုန်ဍောတ် ဗီုကဵုဖုန်၊ ဂၞဳ ခညဴ။ နကဵုနဲဏအ်ဂှ် တဲဇကုဂှ် ပညံင်ပထောင်ယောနိတုဲ မပသုက္ကဝိဿဋ်ရ။ 

ပွတ်ပြောသတတ် (Prostate massage) ဂှ် ဒှ်နဲကဲ ဓလိုက်ကတဵုလိင်၊ ဗွဲမဂၠိုင် တၞဟ်နဂွံကလိဂွံ သြရ်ဂေတ်ရ။ ကလေန်ပြောသတတ်ဂှ် နွံဒၟံင် သၟဝ်ထိုင်ဏမ်၊ လတူမကြိုက်တုဲ ဒှ် (G-spot) မၞိဟ်တြုဟ် (ဝါ) ဒၞာဲမဒုင်စသိုင်လိင် မၞိဟ်တြုဟ်ကီုရ။&lt;ref name=&quot;Psychology Today 2014&quot;&gt;{{cite web | first=Naveed | last=Saleh | title=Hitting the P-Spot | website=Psychology Today | date=16 October 2014 | url=http://www.psychologytoday.com/blog/the-red-light-district/201410/hitting-the-p-spot | access-date=26 April 2020}}&lt;/ref&gt; မၞိဟ်တြုဟ်လ္ၚဵု ကလိဂွံ သြရ်ဂေတ် နကဵု မပချဳဓလိုက်ကတဵု ကလေန်ပြောသတတ် နကဵုမစကာ လပုဟ်တဲကၠေင်ကၠေင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒိလ်ဒေါ ထ္ပက်စုတ် ပ္ဍဲကသိုင်အိက်တုဲ ဍဵုဒး ကလေန်ပြောသတတ်ရ။ မၞိဟ်တြုဟ် မဒုင်စသိုင် သြရ်ဂေတ်ဗီုဏအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် မၞိဟ်တြုဟ် မဒုင်စသိုင်လိင် ညံင်မၞိဟ်ဗြဴတအ်ရ။ နကဵုမၞိဟ်ဗြဴမ္ဂး ကာလအင်္ဂဇာတ် မၞိဟ်တြုဟ် ပၠုပ်စုတ် ပ္ဍဲယောနိမ္ဂး က္ဍိုပ်အင်္ဂဇာတ်တြုဟ်ဂှ် အာဒးကလေန်ပြောသတတ် ညးတအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Rosenthal&quot;&gt;{{cite book |first=Martha |last= Rosenthal| title = Human Sexuality: From Cells to Society | publisher =[[Cengage Learning]]|year = 2012|pages=133–135|access-date = May 18, 2014| isbn = 978-0618755714|url =https://books.google.com/books?id=d58z5hgQ2gsC&amp;pg=PT153}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Ladas&gt;{{cite book |last=Ladas |first=AK |author2=Whipple, B |author3=Perry, JD |title=The G spot and other discoveries about human sexuality |publisher=Holt, Rinehart, and Winston |location=New York |year=1982 |isbn=978-0440130406 |url=https://archive.org/details/gspototherrecent00lada }}&lt;/ref&gt;ပချဳဓရာင် ပြောသတတ်ဂှ် ပတိတ်သြရ်ဂေတ် စိုပ်တရဴ ဂၠိုင်နူကဵု ပချဳဓရာင်ဗောဝ်ဏီရ။&lt;ref name=&quot;Rosenthal&quot;/&gt; ပချဳဓရာင်ဗွဲမ္ၚး နကဵုမဇွိတ်သ္ပောတ် ပ္ဍဲကဵု ပေရိနေယောမ် (perineum) မဒှ်ဒၞာဲ အကြာပထောင်သိုင်အိက် ကဵု မကြိုက်ဂှ်လေဝ် ဂွံဒုင်စသိုင်ကာမကီုရ။

သုက္ကဝိဿဋ်သိုင်အိက် (Anal masturbation)၊ နကဵု မပၠုပ်စုတ် လပုဟ်တဲ ဟွံသေင်မ္ဂး အရာမွဲမွဲ အပ္ဍဲသိုင်အိက်ဂှ်လေဝ် မၞိဟ်တြုဟ်လ္ၚဵုဂှ် ဒုင်စသိုင်လဟိင် နွံကီုရ။ ဟိုတ်နူ ကတေင်အာရီုမဆက်စၠောအ်လဝ် ကုကသိုင်အိက် နွံတၟာဂလိုင်တုဲ နကဵုနဲဝွံလေဝ် ကလိဂွံ သြရ်ဂေတ်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite web |author=Sinclair Intimacy Institute |url=http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/analsex.html |title=Discovery: Health |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20020613200634/http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/analsex.html |archive-date=2002-06-13 |accessdate=2020-11-26 |archivedate=2002-06-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20020613200634/http://health.discovery.com/centers/sex/sexpedia/analsex.html }}&lt;/ref&gt;တၞဟ်နဂွံပၠုပ်စုတ်လုပ်ကီု ဂွံဒုင်စသိုင်ခိုဟ်ကီုဂှ် ကၠေင်ခိုဟ်ဟ် နွံပၟိက်ရ။ ညးလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဆၜိုတ် ဇွိတ်သ္ပောတ် သၟောန်မ္ၚးသၟးတုဲ ညးလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ပၠုပ်စုတ် လပါ်တဲမွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူမွဲရ။

နဲကဲ မၞိဟ်တြုဟ် မပသုက္ကဝိဿဋ်ဂှ် နွံနာနာသာ်ရ။ နကဵု မဇွိတ်သ္ပောတ် က္ဍိုပ်လိင်၊ ပထောင်လိင်၊ စၞာံဂရဲက္ဍိုပ် (frenular delta) တအ်လေဝ် နွံကီုရ။ မၞိဟ်တြုဟ်လ္ၚဵု တဲသီုၜါ ဂန်ရပ် လိင်၊ ညးလ္ၚဵုဂှ် တဲမွဲ ဂန်ရပ်လိင်တုဲ တဲသၠးဂှ် ရပ်တှ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇကုညးတအ်မွဲမွဲဒၞာဲတုဲ ပသုက္ကဝိဿဋ်ရ။ The nipples are erogenous zones, and vigorous stimulation of them during masturbation usually causes the penis to become erect more quickly than it would otherwise. Some may keep their hand stationary while pumping into it with pelvic thrusts in order to simulate the motions of [[sexual intercourse]]. Some may lay in the [[prone position]] and rub their genitals against the bed sheet or other surface, a technique called ''prone masturbation''.&lt;ref name=&quot;Prone Masturbation&quot;&gt;{{cite web|author=Kinsey Confidential|title=Prone masturbation a threat?|url=http://www.idsnews.com/article/2015/10/prone-masturbation-a-threat-probably-not|website=Indiana Daily Student|access-date=30 March 2017}}&lt;/ref&gt; In a bath or shower, a male may direct water via a handheld [[shower]]head at his frenulum, testicles, or perineum. Others may also use vibrators and other sexual devices more commonly associated with female masturbation.

A somewhat controversial ejaculation control technique is to put pressure on the perineum, about halfway between the [[scrotum]] and the anus, just before ejaculating.{{citation needed|date=February 2018}} This can, however, redirect semen into the bladder (referred to as [[retrograde ejaculation]]).

== Popular culture ==
[[ဝှာင်:20110526222429!Félicien_Rops_-_Sainte-Thérèse.png|right|thumb|Religious ecstasy illustrated as masturbation by Félicien Rops (1833–1898)]]
[[ဝှာင်:Michael_von_Zichy-1911-Onanie.jpg|right|thumb|''Masturbation'', 1911, copper engraving by Mihály Zichy]]

== Other animals ==
Masturbatory behavior has been documented in a very wide range of species. Individuals of some species have been known to create tools for masturbation purposes.&lt;ref name=&quot;Bagemihl,1999&quot;/&gt;

== See also ==
{{Div col}}
* [[Adult video arcade]]
* [[Autoeroticism]]
* [[Autofellatio]]
* [[Cum shot]]
* ''[[Die große Nacht im Eimer]]''
* [[Handjob]]
* [[Jugum penis]], archaic anti-masturbation device
* [[National Masturbation Day]]
* [[Nocturnal emission]]
* [[Phone sex]]
* [[Self-love]]
* [[Sex doll]]
* [[Sex magic]]
* [[Venus Butterfly]]
{{Div col end}}

== References ==
{{Reflist|30em}}

== Further reading ==

{{refbegin|30em}}

*{{cite book |last=DeMartino|first=Manfred F. |title=Human Autoerotic Practices |publisher=Human Sciences Press |location=New York |year=1979 |isbn=978-0-87705-373-6 }}
*{{cite book |last=Marcus|first=Irwin M. |title=Masturbation: From Infancy to Senescence |publisher=International Universities Press |location=New York |year=1975 |isbn=978-0-8236-3150-6 }}
* {{cite journal |last1=Hurlbert|first1=David Farley |first2=Karen Elizabeth|last2=Whittaker | year = 1991 | title = The Role of Masturbation in Marital and Sexual Satisfaction: A Comparative Study of Female Masturbators and Nonmasturbators |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sex-education-and-therapy_winter-1991_17_4/page/272| journal = Journal of Sex Education &amp; Therapy | volume = 17 | issue = 4| pages = 272–282 |doi=10.1080/01614576.1991.11074029 }}
* {{cite book |last=Theobald|first=Stephanie |title= Sex Drive |publisher=Unbound Press |location= London |year=2018 |isbn=978-1-78352-681-9 }}
{{refend}}

== External links ==
{{sisterlinks|wikt=no}}
{{sister project
|project=wkt
|text=[[Wiktionary]] has media related to: '''''[[Wiktionary:masturbation|masturbation]]'''''
}}
*{{wiktionary-inline|onanism}}
* {{cite book|first1=Drew C.|last1=Messer|first2=C. Eugene|last2=Walker|editor-first1=Thomas H.|editor-last1=Ollendick|editor-first2=Carolyn S.|editor-last2=Schroeder|title=Encyclopedia of Clinical Child and Pediatric Psychology|chapter-url=http://members.home.nl/icnl/messerandwalker.pdf|date=6 December 2012|origyear=2003|publisher=Springer Science &amp; Business Media|isbn=978-1-4615-0107-7|pages=359–360|chapter=Masturbation|oclc=913623298|location=Boston, MA}} Note: Messer's and Walker's article cannot be protected by copyright.
*{{cite web | last=Fox | first=Douglas | title=Masturbating may protect against prostate cancer | website=New Scientist | date=16 July 2003 | url=https://www.newscientist.com/article/dn3942-masturbating-may-protect-against-prostate-cancer/ | access-date=19 January 2020}}
*{{cite web | last=Robson | first=David | title=Masturbation could bring hay fever relief for men | website=New Scientist | date=1 April 2009 | url=https://www.newscientist.com/article/dn16872-masturbation-could-bring-hay-fever-relief-for-men/ | access-date=19 January 2020}}
*[https://web.archive.org/web/20151228181238/http://www.mckinley.illinois.edu/Handouts/pdfs/masturbation.pdf Masturbation: Questions and Answers], McKinley Health Center, © The Board of Trustees of the [[University of Illinois]], 2008.
* {{youtube|IQFCeES8UQc|Do You Masturbate Too Much?}} (Prof. [[Debby Herbenick]] for [[Men's Health]])
* {{youtube|dgKsMG27qAs|Masturbation PSA. Masturbation Is A Personal Choice}} ([[University of Guelph]] students enrolled in FRHD 4200 Issues in Human Sexuality created Public Service Announcement (PSA) on the health benefits of masturbation.)
* {{youtube|2dguohRrxzg|Masturbation PSA. Masturbation - There Is No Shame In Loving Yourself.Group 5.mov}} (University of Guelph students enrolled in FRHD 4200 Issues in Human Sexuality created Public Service Announcement (PSA) on the health benefits of masturbation.)

[[ကဏ္ဍ:ပညာလိင်]] [[ကဏ္ဍ:BEHM]]</text>
      <sha1>j3xu71kv99ead4mj19tp5qkuicht0vj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကပ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2020</id>
    <revision>
      <id>56681</id>
      <parentid>55547</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T23:12:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61443" sha1="00ey15avbq3v8lbr54k1vn3h41kau29" xml:space="preserve">[[File:1918FluVictimsStLouis.jpg|thumb|upright=1.6|သၞာံ ၁၉၁၈-၂၀ &quot;ယဲဇွဟ် သပိန် (Spanish flu)&quot; မဒှ် ယဲကပ် ဂှ် မၞိဟ်ဒးစုတိအာ အလုံဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင်]]
'''ကပ်''' ({{Lang-en|pandemic}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ယဲ မကၠောအ် ကၞာန် ပ္ဍဲဒေသဗွဲမဇၞော် ဥပမာ ကၠောအ်ကၞာန် ပြးၜက် မွဲတိုက်ကဵုမွဲတိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး အလုံလိုက်မွဲရ။ 

ယဲအလုံမွဲဍုင် မကော်ဂး ဗီုအင်္ဂလိက် (endemic disease) ဂှ် ၜိုန်ရ လၟိဟ်မၞိဟ် မကတဵုဒှ် ဗွဲမဂၠိုင်ကီုလေဝ် ယဝ်ရ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲမကောံဒၟံင် မွဲဒၞာဲဓဝ် ဟွံပြးတတ်ၜက်အာ တိုက်တၞဟ်မ္ဂး နကဵု သၞောတ်ဂၠးတိမ္ဂး ညးဟွံကော်စ ကပ် (pandemic) ဏီရ။ ပ္ဍဲမွဲဒမြေပ်ဝင်ဂှ် ကပ်ယဲ မကေင် ကတဵုဒှ်ကၠုင်လဝ် နွံတၟာဂလိုင်ရ။ မပ္တံကဵု ယဲဗြန် (smallpox) ကေုာံ ယဲတဳဗဳ (တူဗါကူလဝ် tuberculosis)တအ် ဒှ်တမ်ရ။ ကပ်ယဲ ၜိုတ်မကတဵုဒှ်ကၠုင်လဝ်တအ်ဂှ် ယဲပလုက်၊ ကာလမၞိဟ် မချိုတ် ကုယဲဏအ် ဟိုတ်နူဖျုန်စၞာံလမ္စံက်တုဲ ယဲဂမ္စိုတ်လမ္စံက် (Black Death) လေဝ်ကော်စကီုရ။ နကဵုကပ်ယဲပလုက်ဏအ် ပ္ဍဲကဵု ၁၄ ဗွဝ်ကၠံတေအ် မၞိဟ်ဒးချိုတ်အာ ၜိုတ် ၇၅-၂၀၀ ပြကောဋိကိုဋ်ဒှ်ရ။ ယဲကပ် မကတဵုဒှ်ဒၟံင်လၟုဟ်ဂှ် ယဲအေအာင်ဒဳအေတ် ကေုာံ ယဲကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် ၂၀၁၉ (ကဝ်ဝိဒ်-၁၉) တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-51839944|title=Coronavirus confirmed as pandemic|website=BBC News|language=en|date=2020-03-11|access-date=2020-03-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/live/2020/mar/11/coronavirus-update-live-news-uk-health-minister-italy-lockdown-australia-us-china-stock-markets-outbreak-latest-updates?page=with:block-5e6911e18f08c2df6d2779a5#block-5e6911e18f08c2df6d2779a5|title=Coronavirus live updates: WHO says Covid-19 is pandemic. Covid-19 is expected to kill 100 million people
|website=The Guardian|language=en|date=2020-03-11|access-date=2020-03-11}}&lt;/ref&gt; ပၞောဝ်ကဵုယဲကပ် မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအတိက် မကြီုအိုတ်ဂမၠိုင်ဂှ် ယဲကပ်ဇွဟ် ၁၉၁၈ မကော်ဂး ယဲဇွဟ်သပိန် (Spanish flu) ကေုာံ ယဲဇွဟ် ၂၀၀၉ (H1N1)တအ်ရ။

== ပွံက် ကေုာံ ကဆံင်ဂမၠိုင် ==
[[File:WHO pandemic phases.png|thumb|[[World Health Organization]] influenza pandemic alert phases, The WHO does not use the old system of 6 phases]]
ကပ် ဂှ် ဒှ်ယဲ မကတဵုဒှ် နကဵုကဆံင် မကၠောအ်ကၞာန် မတတ်ၜက်ပယျဵုဍုင်နာနာ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး လၟိဟ်မကတဵုဒှ်ယဲ ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင်ရ။&lt;ref name=Porta2008&gt;{{cite book|author=Miquel Porta|editor=Miquel Porta|title=Dictionary of Epidemiology|url=https://books.google.com/books?id=3Dr8dyuzvTkC&amp;pg=PA179|accessdate=14 September 2012|year=2008|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-531449-6|page=179}}&lt;/ref&gt; ကပ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓမတဵုလွဳဂမၠိုင် မဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲကဵု ဇွောအ်မသတ်တအ် မပ္တံကဵု ကုတၞံသြောအ်ဂမၠိုင်၊ က၊ ဖျုန် ကေုာံ တၞံဆုဂမၠိုင်တုဲ မဗဒှ်ကဵု ကပ်ကၞောဝ် ကုကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ ယဲ ဟွံသေင်မ္ဂး အကာဲအရာမွဲမွဲ ဟိုတ်မဖန်ကဵု ညံင်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မဒးစုတိကီုလေဝ် ညးဟွံစၟတ်သမ္တီ ကပ်ဖအိုတ်ရ။ ဥပမာ ယဲကေန်သာဂှ် ၜိုန်ရ ဂစိုတ်ဒၟံင် မၞိဟ် လၟိဟ်ဗွဲမဂၠိုင်ကီုလေဝ် ဟွံစၟတ်သမ္တီ ယဲကပ်မွဲဂကူရ။ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ကေန်သာဂှ် ဒှ်ယဲ မကၠောအ်ကၞာန်လေပ် ဟွံသေင်မ္ဂး မလေပ်ကၠောအ် ဗွဲမလောဲသွာ ဟွံသေင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last1=A. M.|first1=Dumar|title=Swine Flu: What You Need to Know|date=2009|publisher=Wildside Press LLC|isbn=9781434458322|page=7|accessdate=}}&lt;/ref&gt;

နကဵု ဂကောံထတ်ယုက် ဂၠးကဝ် (World Health Organization -(WHO)) စၟတ်သမ္တီလဝ် နူယဲဓမ္မတာ မဂွံစၟတ်သမ္တီ ယဲကပ်ဂှ် ပိုင်ခြာလဝ် တြဴ-ကဆံင်ရ။ တင်တအ်ဂှ် စနူ ဝဳရုသ် ဗွဲမဂၠိုင် မကၠောအ်ကၞာန် အကြာတိရစ္ဆာန်၊ နူတိရစ္ဆာန်ဂှ် ကၠောအ် ကဵုမၞိဟ်၊ နူဂှ် မွဲကဆံင် ဝဳရုသ်ဂှ် ကၠောအ်ကၞာန် အကြာမၞိဟ်ကဵုမၞိဟ်၊ အကြာမၞိဟ်ကဵုမၞိဟ်ဂှ် ယဝ်ရ ကၠောအ်ကၞာန် ပြးအာ အလုံဂၠးတိမ္ဂး ညးကော်စ ယဲကပ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/uk-china-health-who-idUKKCN20I0PD|title=WHO says it no longer uses 'pandemic' category, but virus still emergency|date=24 February 2020|work=Reuters|access-date=29 February 2020|language=en}}&lt;/ref&gt;

== ကပ် မကတဵုဒှ်ဒၟံင်ဂမၠိုင် ==

=== ယဲအေအာင်ဒဳအေတ် HIV/AIDS  ===
 [[File:HIV Epidem 2.png|thumb|upright=1.6|Estimated HIV/AIDS prevalence among young adults (15-49) by country as of 2008]]
စၟယဲ HIV ဂှ် နူတမ် ကၠုင်နူ အာဖရိက နူဂှ် ပြးစိုပ် အမေရိကာန် မွဲကဆံင် ဍုင်ဟာဲဒဳ ပ္ဍဲအကြာသၞာံ ၁၉၆၆ ကဵု ၁၉၇၂ &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://articles.latimes.com/2007/oct/30/science/sci-aids30 | title=Analysis clarifies route of AIDS |work=Los Angeles Times |date=30 October 2007 |last=Chong |first=Jia-Rui |accessdate=6 July 2014}}&lt;/ref&gt;နကဵုစၟယဲHIV ဂှ် ကတဵုဗဒှ်ကဵု ယဲအေအာင်ဒဳအေတ် (AIDS) (ဝါ) ယဲအိဒ်သ် ရ။ ယဲအိဒ်သ်ဂှ် ညးစၟတ်သမ္တီလဝ် ယဲကပ် မွဲ မကတဵုဒှ်ဒၟံင်ဖိုဟ်ရ။ နကဵု ယဲအိဒ်သ်ဝွံ မၞိဟ် ၂၅% ပ္ဍဲကဵု တိုက်အာဖရိက ကရေက်သၠုင်ကျာ ကေုာံ ဗမံက် မဒးဒုင်ကၠောအ်လဝ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၆ ဂှ် မၞိဟ်ဗြဴ မတန်ဂဝ်ဂၞဴ ၂၉% ပ္ဍဲဍုင်အာဖရိကသၠုင်ကျာ ဂှ် နွံကဵု ယဲအိဒ်သ်အိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.avert.org/safricastats.htm |title=The South African Department of Health Study|publisher=Avert.org |date=2006 |accessdate=26 August 2010}}&lt;/ref&gt; နကဵု မကဵုပညာ ညံင်ဂွံဆက်ဆောံလိင် နကဵုနဲသက္ကုဘဲ ကေုာံ ဝေင်ပါဲ မစုက်လုက် နကဵုဆီ (အကြာ သရ ကဵု သရ) တအ်တုဲ ဖအောန်ကဵု ပရေင်ကၠောအ်ကၞာန် ယဲဝွံမာန်ကၠုင်ရ။

=== ယဲကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် ၂၀၁၉ (COVID-19) ===
[[File:Citizens of Wuhan lining up outside of a drug store to buy masks during the Wuhan coronavirus outbreak.jpg|thumb|People queueing outside a [[Wuhan]] pharmacy to buy face masks and medical supplies]]
ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ်တၟိဝွံ ဂွံဆဵုကေတ်ကၠာအိုတ် နူကဵု ဍုင်ဝူဟာန်၊ ဟူဗေ၊ ဍုင်ကြုက် ပ္ဍဲကဵု ကၞောတ် ဒဳဇြေန်ပါ သၞာံ ၂၀၁၉၊&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/china/news/detail/09-01-2020-who-statement-regarding-cluster-of-pneumonia-cases-in-wuhan-china |title=WHO Statement Regarding Cluster of Pneumonia Cases in Wuhan, China |publisher=WHO |date=31 December 2019 |accessdate=12 March 2020 }}&lt;/ref&gt;ဂှ် ဗဒှ်ကဵု ယဲဂၠံင်ကျာယဓီု မသကာတ်မြဟ် မကော်ဂး ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉) ရ။ ယဲကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ်ဏအ်ဂှ် ဍုင် ၁၁၆ ဍုင်ပြင်င် ဒးဒုင်ကၠောအ်ကၞာန်တုဲ မၞိဟ်ကတဵုဒှ်ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ပ္ဍဲဍုင်ကြုက်လဒေါဝ်၊ ဍုင်အဳတလဳ၊ ဍုင်ကဝ်ရဳယျာသၠုင်ကျာ ကေုာံ ဍုင်အဳရာန်ရ။&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=https://gisanddata.maps.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html#/bda7594740fd40299423467b48e9ecf6|title=Coronavirus COVID-19 Global Cases by Johns Hopkins CSSE|last=|first=|date=|website=gisanddata.maps.arcgis.com|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-03-08}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ ဂိတုမာတ် ၁၁၊ ၂၀၂၀ ဂှ် နကဵု ဂကောံထတ်ယုက်ဂၠးတိ စၟတ်သမ္တီ ကဝ်ဝိဒ်-၁၈ နဒဒှ် ကပ်ယဲ မွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.who.int/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020 |title=WHO Director-General's opening remarks at the media briefing on COVID-19 - 11 March 2020 |publisher=WHO |date=11 March 2020 |accessdate=12 March 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-51839944|title=Coronavirus confirmed as pandemic|date=2020-03-11|work=BBC News|access-date=2020-03-11|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== ကပ်ယဲ မကတဵုဒှ်လဝ်ဂမၠိုင် ==
ပ္ဍဲမွဲဒမြေပ်ဝင် ကောန်မၞိဟ်တအ်ဂှ် ကပ်ယဲ ကေုာံ ယဲမကတဵုဒှ်အလုံဍုင် ကေင်ကတဵုဒှ်ကၠုင်ဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ စၟယဲ မကၠောအ်နူ တိရစ္ဆာန် မပ္တံ ယဲဇွဟ် (ဖလူ) (influenza) ကေုာံ ယဲစၟဂြိုဟ်တဳဗဳ (tuberculosis)တအ်ရ။ ပၞောဝ်ယဲဂမၠိုင်ဂှ် ယဲပလုက်၊ ယဲဗြန်တအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ် မဂၠိုင်ကဵုအလန်တုဲ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံဆဵုဂဥုဲတေအ်မ္ဂး ကတဵုဒှ်ကၠုင်မ္ဂး မၞိဟ် မဂၠိုင်ကဵု ပြကောဋိကိုဋ် မဒးစုတိ နကဵုယဲတအ်ရ။ ယဲကပ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲဂမၠိုင်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးကဵု ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။

* ယဲပလုတ် အေတေန် (Plague of Athens) နူ ဘဳသဳ ၄၃၀ စဵုကဵု ၄၂၆။ ပ္ဍဲအခိင်ပၞာန် (Peloponnesian War) ဂှ် ယဲၚာင်ဂမ္တဴ (typhoid fever) ဂှ် ဂစိုတ်ထောအ် ကောန်ပၞာန်အေတေန် မွဲအစိတ် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် မွဲအစိတ် ပ္ဍဲကဵု ပွိုင် ပန်သၞာံဂှ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် မၞိဟ်တအ် ဟွံဂွံတီကေတ် ပရူယဲပလုက်ဏီတုဲ ကောန်ပၞာန်တအ် မဒးချိုတ်ဂှ် နကဵုယဲမုညးတအ် ဟွံတီကေတ်လဝ်ရ။ ဒဒှ်ရ ကောန်ပၞာန်အေတေန် မဒးချိုတ်လဝ် နကဵု ယဲပလုက်ဂှ် သၞာံ ၂၀၀၆ နူကဵုတက္ကသိုလ်အေတေန် ၜံက်ခါဲပတိတ် ဇုတ် နူအခိင်တေအ်တုဲ စမ်ၜတ်ရံင်ဂှ် ဂွံတီကေတ်ရ။ &lt;ref&gt;[http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=000BF619-9B78-13D6-9B7883414B7F0135&amp;ref=sciam&amp;chanID=sa003 &quot;Ancient Athenian Plague Proves to Be Typhoid&quot;]. ''Scientific American.'' 25 January 2006.&lt;/ref&gt;
[[File:Chevalier Roze à la Tourette - 1720.PNG|thumb|right|Contemporary engraving of Marseille during the [[Great Plague of Marseille]] in 1720–1721]]

* ယဲပလုက် အာန်တဝ်နဳနာ (Antonine Plague) နူ အေဒဳ ၁၆၅ စဵုကဵုစိုပ် ၁၈၀။ ဟိုတ်ယဲဗြန်ဏအ် ဂွံကတဵုဒှ် ပ္ဍဲအဳတလဳဂှ် ညးတအ် စှ်ေစိုတ် ပါကၠုင် ကရောမ် ကောန်ပၞာန် မစဴကၠုင် နူ နေဝ်အိတ် (Near East) ရ။ မၞိဟ်ကမၠောအ် သီုဖအိုတ် မွဲအစိတ်ဂှ် ဒးချိုတ်တုဲ သီုဖအိုတ် ဒှ်အာမၞိဟ် မသုန် ပြကောဋိကိုဋ်ရ။&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/4381924.stm Past pandemics that ravaged Europe]. ''BBC News'', 7 November. 2005&lt;/ref&gt; နကဵုယဲဂှ်ပၠန် ကလေင်ကၞာန်တိတ် အလန်ဒုတိယ မကော်ဂး ယဲပလုတ် သာဲပရိယျေန် (Plague of Cyprian) (၂၅၁-၂၆၆) ဂှ် အတိုင်စၟတ်သမ္တီမ္ဂး မွဲမွဲတ္ၚဲ မၞိဟ်စုတိလဝ် ၅,၀၀၀ ပ္ဍဲဍုင်ရဝ်မ ရ။ 
* ယဲပလုက် ဂျာတ်သတိန်နဳယျေန် (Plague of Justinian) နူ ၅၄၁ စဵုကဵု ၇၅၀ ဂှ် ဒှ်ယဲပလုတ်ဗူဗဝ်နဳစ် (bubonic plague) မစၟတ်သမ္တီလဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ယဲဏအ် စကတဵုဒှ် နူအဳဂျေပ်၊ နူဂှ် ကၞာန်စိုပ် Constantinople ဂှ် အတိုင်လိက်ဝင် the Byzantine chronicler Procopius မ္ဂး ပ္ဍဲအခိင် အသိင်ယဲသၠုင်အိုတ်ဂှ် မွဲမွဲတ္ၚဲ မၞိဟ်ချိုတ် ၁၀,၀၀၀ တုဲ ကောန်ဍုင် ၄၀% ဂှ် ဒးအိုတ်အာရ ဒှ်မာန်ရ။ နကဵုယဲပလုက်ဂှ် ကောန်မၞိဟ် နူမွဲအစိတ် စဵုကဵု ကပါ် (ကဝက်) ဂှ် ဒးချိုတ်လဝ် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cambridge.org/us/catalogue/catalogue.asp?isbn=0521846390&amp;ss=fro |title=Cambridge Catalogue page &quot;Plague and the End of Antiquity&quot; |publisher=Cambridge.org |date= |accessdate=26 August 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.speakeasy-forum.com/lofiversion/index.php/t18579.html Quotes from book &quot;Plague and the End of Antiquity&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716114235/http://www.speakeasy-forum.com/lofiversion/index.php/t18579.html |date=16 July 2011}} Lester K. Little, ed., ''Plague and the End of Antiquity: The Pandemic of 541–750'', Cambridge, 2006. {{ISBN|0-521-84639-0}}&lt;/ref&gt; အတိုင်စရင်မ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲယူရောပ် ၅၀% အကြာ အေဒဳ ၅၅၀ ကဵု ၇၀၀ ဂှ် ဒးချိုတ်လဝ် နကဵု ယဲပလုက်ရ။&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |title=Plague, Plague Information, Black Death Facts, News, Photos |magazine=National Geographic |accessdate=3 November 2008 |archive-date=28 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071128194106/http://science.nationalgeographic.com/science/health-and-human-body/human-diseases/plague-article.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* ဂမ္စိုတ်လမ္စံက် (Black Death) နူကဵု ၁၃၃၁ စဵုကဵု ၁၃၅၃။ လၟိဟ်မၞိဟ် အလုံလိုက်မွဲ ဒးချိုတ်အာ ၜိုတ် ၇၅ ပြကောဋိကိုဋ်ရ။&lt;ref&gt;[http://www.museumoflondonarchaeology.org.uk/English/News/Archive/News08/blackdeathcemetery.htm New MOL Archaeology monograph: Black Death cemetery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090928095658/http://www.museumoflondonarchaeology.org.uk/English/News/Archive/News08/blackdeathcemetery.htm |date=28 September 2009}}. ''Archaeology at the Museum of London.''&lt;/ref&gt; ယဲပလုက်ဏအ်ဂှ် ကြဴနူ မကၠေအ်ဒၟံင် ပွိုင် ဒစာံကၠံသၞာံတုဲ မကလေင်ဒှ် ပ္ဍဲယူရောပ်ရ။ နူတမ် စကတဵုဒှ် နူအာရှ၊ နူဂှ် မွဲကဆံင် ယဲဂှ် ကၠောအ်စိုပ် လဒေါဝ်ဗမံက်၊ ယူရောပ်ပလိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃၄၈။ ပွိုင် တြဴသၞာံဂှ် ယဲဂှ် ဂစိုတ်ထောအ်မၞိဟ် ပ္ဍဲယူရောပ် ၜိုတ် ၂၀ ကဵု ၃၀ ပြကောဋိကိုဋ်၊&lt;ref&gt;[http://www.medhunters.com/articles/deathOnAGrandScale.html Death on a Grand Scale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090903051705/http://www.medhunters.com/articles/deathOnAGrandScale.html |date=2009-09-03 }}. ''MedHunters.''&lt;/ref&gt; မဒှ်လၟိဟ်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ပိဂအုံ၊&lt;ref&gt;Stéphane Barry and Norbert Gualde, in ''[[L'Histoire]]'' n° 310, June 2006, pp. 45–46, say &quot;between one-third and two-thirds&quot;; Robert Gottfried (1983). &quot;Black Death&quot; in ''[[Dictionary of the Middle Ages]]'', volume 2, pp. 257–267, says &quot;between 25 and 45&amp;nbsp;percent&quot;.&lt;/ref&gt;  ပ္ဍဲဒၞာဲဒေသ မကတဵုဒှ်ဂၠိုင်ဂှ် မၞိဟ်စဵုကဵုကဝက်ရ။ &lt;ref&gt;{{cite EB1911 |wstitle=Plague |volume=21 |pages=693–705}}&lt;/ref&gt; It was the first of a cycle of European [[Second plague pandemic|plague epidemics]] that continued until the 18th century.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://urbanrim.org.uk/plague%20list.htm |title=A List of National Epidemics of Plague in England 1348–1665 |publisher=Urbanrim.org.uk |date=4 August 2010 |accessdate=26 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090508010316/http://urbanrim.org.uk/plague%20list.htm |archive-date=8 May 2009 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိင်ကာလဂှ် ယဲပလုက် ၁၀၀ အလန်ပြင်င် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲယူရောပ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/uk/2004/may/16/health.books |title=Black Death blamed on man, not rats  |newspaper=The Observer |author=Jo Revill |date= 16 May 2004|accessdate=3 November 2008 | location=London}}&lt;/ref&gt; ယဲပလုက်ဂှ် ပ္ဍဲအေန်ဂလာန် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ၜါသၞာံ ဟွံသေင်မ္ဂး မသုန်သၞာံ မွဲအလန် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု အကြာသၞာံ ၁၃၆၁ ကဵု ၁၄၈၀ ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dshs.state.tx.us/preparedness/bt_public_history_plague.shtm |title=Texas Department of State Health Services, History of Plague |publisher=Dshs.state.tx.us |date= |accessdate=3 November 2008 |archivedate=11 April 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160411041422/http://www.dshs.state.tx.us/preparedness/bt_public_history_plague.shtm }}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၃၇၀တအ်ဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ် အေန်ဂလာန် ၅၀% ဂှ် ယအ်စှ်ေအာရ။&lt;ref&gt;{{cite web |author=Igeji, Mike|url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/black_09.shtml |title=Black Death |publisher=BBC |date= |accessdate=3 November 2008}}&lt;/ref&gt; ယဲမဟာပလုက် အေန်ဂလာန် (The Great Plague of London) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၆၅ - ၆၆ ဂှ် ကတဵုဒှ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ်ရ။ နကဵုယဲဏအ် ဂစိုတ်ထောအ် ကောန်ဍုင်အေန်ဂလာန် ၜိုတ် ၁၀၀၀,၀၀၀ မဒှ်လၟိဟ်မၞိဟ် ၂၀% ပ္ဍဲအေန်ဂလာန်ရ။&lt;ref&gt;[http://ocp.hul.harvard.edu/contagion/plague.html The Great Plague of London, 1665]. ''The Harvard University Library, Open Collections Program: Contagion.''&lt;/ref&gt;

* ကပ်ယဲ ပလုက် တတိယ စကတဵုဒှ် နူဍုင်ကြုက် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၅၅ တုဲ ပြးစိုပ် အိန္ဒိယ၊ ပ္ဍဲအိန္ဒိယ မၞိဟ်ဒးချိုတ်အာ ၁၀ ပြကောဋိကိုဋ်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.who.int/vaccine_research/diseases/zoonotic/en/index4.html |title=Zoonotic Infections: Plague |publisher=World Health Organization |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090420003315/http://www.who.int/vaccine_research/diseases/zoonotic/en/index4.html |archivedate=20 April 2009 |accessdate=5 July 2014}}&lt;/ref&gt; အခိင်ကာလ ကပ်ယဲဏအ်ဂှ် ယဲဏအ် စိုပ်ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵု သင်ဖြာန်သဳသကဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၀ - ၁၉၀၄ ရ။&lt;ref&gt;[https://www.pbs.org/wgbh/aso/databank/entries/dm00bu.html Bubonic plague hits San Francisco 1900–1909]. ''A Science Odyssey. Public Broadcasting Service (PBS).''&lt;/ref&gt; 
* ယဲဇွဟ်သပိန် (Spanish flu) နူသၞာံ ၁၉၁၈ စဵုကဵု ၁၉၂၀။ နကဵုယဲဏအ် မၞိဟ်ကမၠောအ်သီုဖအိုတ် အလုံဂၠးတိ ၅၀၀ ပြကောဋိကိုဋ်&lt;ref name=&quot;Taubenberger&quot;/&gt; သီုကဵု မၞိဟ် မပဒတဴ ပ္ဍဲတကအ်ပသဳဖိစ် (Pacific islands) ကေုာံ ပ္ဍဲ အာတိစ် (Arctic) တအ်လေဝ် ကတဵုဒှ်ကီုရ။ နကဵုယဲဏအ် မၞိဟ်ဒးချိုတ်အာ အကြာ ၅၀ ကဵု ၁၀၀ ပြကောဋိကိုဋ်ရ။&lt;ref name=&quot;Taubenberger&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| title=Historical Estimates of World Population| url=https://www.census.gov/population/international/data/worldpop/table_history.php| archive-url=https://web.archive.org/web/20120709092946/https://www.census.gov/population/international/data/worldpop/table_history.php| url-status=dead| archive-date=9 July 2012| access-date=29 March 2013}}&lt;/ref&gt; ယဲဇွဟ် ကၠောအ်ကၞာတ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ကောန်ၚာ် ကဵု မၞိဟ်ဗယုတအ်ရ ဒးချိုတ်ဂၠိုင်ရ။ ဆဂး ယဲဇွဟ်သပိန်ဂှ် ဟွံရုဲ မၞိဟ်ဇၞော် မၞိဟ်ဍောတ် မၞိဟ်အဃောအဝဲဂမၠိုင်လေဝ် ဒးချိုတ်လဝ်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Age-Specific Mortality During the 1918 Influenza Pandemic: Unravelling the Mystery of High Young Adult Mortality |journal=PLOS One |pmc=3734171 |pmid=23940526 |doi=10.1371/journal.pone.0069586 |bibcode=2013PLoSO...869586G |doi-access=free |volume=8 |issue=8 |year=2013 |page=e69586 |vauthors=Gagnon A, Miller MS, Hallman SA, Bourbeau R, Herring DA, Earn DJ, Madrenas J}}&lt;/ref&gt; 

===ကဝ်လာ Cholera ===
နူစတမ်နူ ယဲကဝ်လာ စပြးကၠုင် ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် မၞိဟ်ဒးချိုတ်အာ ဂၠိုင်ကဵုစှော်ပြကောဋိကိုဋ်ရ။&lt;ref&gt;Kelley Lee (2003) ''Health impacts of globalization: towards global governance''. Palgrave Macmillan. p. 131. {{ISBN|0-333-80254-3}}&lt;/ref&gt;
* ကပ်ယဲ ကဝ်လာ ၁၈၁၇-၁၈၂၄။ ယဲကဝ်လာဝွံ ဗွဲကိုပ်ကၠာ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဆာပ်တိုက် အိန္ဒိယ (Indian subcontinent) မကတဵုဒှ် နူကဵု ဗေင်္ဂါ (Bengal)၊ နူဂှ် ပြးကၞာန်အာ အလုံအိန္ဒိယ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၀။ ကောန်ပၞာန်ဗြိတိန် ဒးချိုတ် နကဵုယဲဏအ် ၜိုတ် ၁၀,၀၀၀ တုဲ ကောန်ဍုင်အိန္ဒိယလေဝ် ဒးချိုတ်အာ ရိုဟ်လၟိဟ်ဟွံမာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/intro/bio_cholera.htm |title=Cholera- Biological Weapons |publisher=Globalsecurity.org |date= |accessdate=26 August 2010}}&lt;/ref&gt; နူဂှ် ပြးဇး စိုပ်အာ ဍုင်ကြုက်၊ အေန်ဒဝ်နဳရှာ၊ ကေုာံ ဒေသၜဳCaspian Seaတအ်ရ။ အကြာသၞာံ ၁၈၁၇ ကဵု ၁၈၆၀ ဂှ် မၞိဟ်မဒးချိုတ် နကဵုယဲဏအ် ပ္ဍဲဆာပ်တိုက် အိန္ဒိယသၟးဂှ် ၜိုတ် ၁၅ ပြကောဋိကိုဋ်၊ အကြာ သၞာံ ၁၈၆၅ ကဵု ၁၉၁၇ ဂှ် မၞိဟ်ဒးချိုတ်အာ ၂၃ ပြကောဋိကိုဋ်ရ။  ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ပ္ဍဲရုရှာ မၞိဟ်ချိုတ် ၜိုတ် ၂ ပြကောဋိကိုဋ်။ &lt;ref&gt;{{cite web|author=G. William Beardslee |url=http://www.earlyamerica.com/review/2000_fall/1832_cholera_part1.html |title=The 1832 Cholera Epidemic in New York State |publisher=Earlyamerica.com |date= |accessdate=26 August 2010}}&lt;/ref&gt;
* ကပ်ယဲ ကဝ်လာ ၁၈၂၆–၁၈၃၇။ စိုပ် ရုရှာ၊ ဟင်ဂေရဳ (ချိုတ် ၜိုတ် ၁၀၀,၀၀၀) တုဲပၠန် စိုပ်ဂျာမနဳ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၃၁၊ စိုပ် လာန်ဒါန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၃၂ (ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်/အေန်ဂလာန် မၞိဟ်ချိုတ် ဂၠိုင်နူ ၅၅,၀၀၀)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ph.ucla.edu/EPI/snow/pandemic1826-37.html |title=Asiatic Cholera Pandemic of 1826–37 |publisher=Ph.ucla.edu |date= |accessdate=26 August 2010}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲသၞာံဂှ်ကီု သီုပြးစိုပ် ပြင်သေတ်၊ ကနေဒါ (Ontario) ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (New York City) &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tngenweb.org/darkside/cholera.html |title=The Cholera Epidemic Years in the United States |publisher=Tngenweb.org |date= |accessdate=26 August 2010}}&lt;/ref&gt; သၞာံ ၁၈၃၄ ဂှ် စိုပ် ပြင်ၜဳဖသဳဖိစ် အမေရိကသၟဝ်ကျာ။ ပတှ်ေကေတ်မ္ဂး ကောန်ဍုင်အမေရိကာန် ဒးချိုတ်အာ နကဵုယဲကဝ်လာဏအ် ဂၠိုင်နူ ၁၅၀,၀၀၀ အကြာသၞာံ ၁၈၃၂ ကဵု ၁၈၄၉။&lt;ref name=Cholera&gt;[http://www.earlyamerica.com/review/2000_fall/1832_cholera_part2.html The 1832 Cholera Epidemic in New York State. p. 2]. By G. William Beardslee&lt;/ref&gt;
* ယဲကပ် ကဝ်လာ ၁၈၄၆-၁၈၆၀။ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲရုရှာ ဗွဲမသကာတ်မြဟ် မၞိဟ်ဒးချိုတ်အာ မွဲပြကောဋိကိုဋ် ပြင်င်။ ယဲဂှ် ပြးကၞာန် ပွိုင်ၜါသၞာံ ပ္ဍဲအေန်ဂလာန် ကေုာံ ဝေလ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၄၈ ဂှ် ဒးချိုတ်အာ မၞိဟ် ၅၂,၀၀၀။ &lt;ref&gt;[http://www.cbc.ca/health/story/2008/05/09/f-cholera-outbreaks.html Cholera's seven pandemics], cbc.ca, 2 December 2008&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကဵု သပိန်ဂှ် ယဲကဝ်လာ ဂစိုတ်ထောအ် မၞိဟ် ဂၠိုင်နူ ၂၃၆,၀၀၀ ပ္ဍဲ အကြာသၞာံ ၁၈၅၄-၅၅။&lt;ref&gt;{{Cite book
 | first = George C.
 | last = Kohn
 | title = Encyclopedia of plague and pestilence: from ancient times to the present
 | url = https://books.google.com/books?id=tzRwRmb09rgC&amp;pg=PA369&amp;dq#v=onepage&amp;q=&amp;f=false
 | publisher = Infobase Publishing
 | year = 2008
 | page = 369
 | isbn = 978-0-8160-6935-4}}
&lt;/ref&gt; It claimed 200,000 lives in Mexico.&lt;ref&gt;{{Cite book
 | first = Joseph Patrick
 | last = Byrne
 | title = Encyclopedia of Pestilence, Pandemics, and Plagues: A–M
 | url = https://books.google.com/books?id=5Pvi-ksuKFIC&amp;pg=PA101&amp;dq#v=onepage&amp;q=&amp;f=false
 | publisher = ABC-CLIO
 | year = 2008
 | page = 101
 | isbn = 978-0-313-34102-1
 }}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ကပ်ယဲ ကဝ်လာ ၁၈၆၃-၇၅။ ယဲဏအ် ကၞာန်ကၠောအ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲဥရဝ်ပ ကေုာံ အာဖရိက။ အောန်အိုတ် မၞိဟ်ဒးချိုတ်အာ ၃၀,၀၀၀ ဒးဒုင်ဘဲ နကဵုယဲဏအ် ၉၀,၀၀၀ ရ။ ပ္ဍဲရုရှာ မၞိဟ်ဒးချိုတ်အာ နကဵု ယဲကဝ်လာဏအ် ၉၀,၀၀၀ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၆။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.kehilalinks.jewishgen.org/Myadel/pandemics.htm |title=Eastern European Plagues and Epidemics 1300–1918 |publisher=kehilalinks.jewishgen.org |date= |accessdate=26 August 2010 }}{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၆ ယဲဏအ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု အမေရိကသၟဝ်ကျာ။ ယဲဏအ် ဂစိုတ်ထောအ် ကောန်ဍုင်အမေရိကာန် ၅၀,၀၀၀။&lt;ref name=Cholera/&gt;
* ယဲကပ် ကဝ်လာ ၁၈၈၁-၉၆။ ယဲဏအ် ပ္ဍဲအကြာ သၞာံ ၁၈၈၃-၁၈၈၇ ဂှ် မၞိဟ်ချိုတ် ၂၅၀,၀၀၀ ပ္ဍဲဥရဝ်ပ တုဲပၠန် ပ္ဍဲအမေရိကဂှ် အောန်အိုတ် ဒးချိုတ်အာ ၅၀,၀၀၀ ရ။ နကဵုယဲဏအ် ပ္ဍဲရုရှာ မၞိဟ်ဒးချိုတ်အာ ၂၆၇,၈၉၀ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၂၊ &lt;ref&gt;{{cite EB1911 |wstitle=Cholera |volume=6 |pages=262–267}}&lt;/ref&gt; ၁၂၀,၀၀၀ ပ္ဍဲသပိန်၊ &lt;ref&gt;{{cite news |url=https://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9E05EED7123BE533A25753C2A9609C94619ED7CF |title=The cholera in Spain | work=New York Times |date=20 June 1890 |accessdate=8 December 2008}}&lt;/ref&gt;၉၀,၀၀၀ ပ္ဍဲဂျပေန် ကေုာံ ၆၀,၀၀၀ ပ္ဍဲအဳရာန်။
* ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၂၊ ကဝ်လာ ကၠောအ်ဂွံ နူဍာ်မပလံင် ပ္ဍဲဍုင်ဟာမ်ဗဝ် (ဂျာမနဳ)တုဲ မၞိဟ် ၈,၆၀၆ ဒးချိုတ်အာရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Barry|first=John M.|authorlink=John M. Barry|title=The Great Influenza: The Epic Story of the Greatest Plague in History|publisher=Viking Penguin|year=2004|isbn=978-0-670-89473-4|series=|url=https://archive.org/details/greatinfluenzaep00john}}&lt;/ref&gt;
* ကပ်ယဲ ကဝ်လာ ၁၈၉၉ - ၁၉၂၃။ ပ္ဍဲဥရဝ်ပ ဟိုတ်နူ ဌာနထတ်ယုက်အလဵုအသဳ ကဵုသတိ စဵုဒၞာတုဲ မၞိဟ်ကတဵုဒှ် ဆညိညဓဝ်ကီုလေဝ် ပ္ဍဲရုရှာ မၞိဟ်ဒးချိုတ်အာ ဂၠိုင်နူ ၅၀၀,၀၀၀။ &lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/114078/cholera/253250/Seven-pandemics cholera :: Seven pandemics], Britannica Online Encyclopedia&lt;/ref&gt; The sixth pandemic killed more than 800,000 in India. The 1902–1904 cholera epidemic claimed over 200,000 lives in the [[Philippines]].&lt;ref&gt;[http://www3.wooster.edu/History/jgates/book-ch3.html John M. Gates, Ch. 3, &quot;The U.S. Army and Irregular Warfare&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140629045949/http://www3.wooster.edu/History/jgates/book-ch3.html |date=29 June 2014 }}&lt;/ref&gt;
* ကပ်ယဲ ကဝ်လာ ၁၉၆၁-၇၅။ စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ အေန်ဒဝ်နဳရှာ ကော်စ အဳလ်တောရ် (El Tor) နူဂှ် ပြးစပ် ဗေင်္ဂလာဒေသ် ပ္ဍဲ ၁၉၆၃၊ သၞာံ ၁၉၆၄ ဂှ် စိုပ် အိန္ဒိယ၊ သၞာံ ၁၉၆၆ ဂှ် စိုပ် ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ်။ နူဂှ် ပြးစိုပ် အာဖရိက ကေုာံ လဒေါဝ်အမေရိက။ 

=== အေန်ဖလူအေန်သာ (ဇွဟ်) Influenza ===
 [[File:Pandemie.jpg|thumb|Advice (in French and English) for travellers on risks of epidemics abroad. Posters from the Charles De Gaulle airport, Paris.]]
* တၠပညာ ရူပဗေဒ ဂကူဂရိတ် ဟိပ္ပေါကရတေသ် (Hippocrates) ညးမဂွံဒုင် စၟတ်သမ္တီ  &quot;မအံက် ဂဥုဲ (Father of Medicine)&quot; ဂှ် ချူဗၟံက်ထ္ၜး ပရူ အေန်ဖလူအေန်သာ ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဘဳသဳ ၄၁၂။ &lt;ref&gt;[http://who.int/inf-pr-1999/en/pr99-11.html 50 Years of Influenza Surveillance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090501165850/http://www.who.int/inf-pr-1999/en/pr99-11.html |date=1 May 2009 }}. ''World Health Organization''.&lt;/ref&gt; အေန်ဖလူအေန်သာ ဂှ် ဟီုဗွဲခမၞန် ဖလူ (flu) ရ။
* အေန်ဖလူအေန်သာ နဒဒှ် ကပ်ယဲဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၈၀၊ စနူအခိင်ဂှ်တုဲ ကပ်ယဲ အေန်ဖလူအေန်သာ ကတဵုဒှ်ကၠုင်ဒၟံင် ဇၟာပ်ပ် ၁၀ ကဵု ၃၀ သၞာံ မွဲအလန်ရ။&lt;ref&gt;[http://www.gov.im/dhss/about/Public_Health/hp/pandemicflu/ &quot;Pandemic Flu&quot;]. Department of Health and Social Security.  {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120107000431/http://www.gov.im/dhss/about/Public_Health/hp/pandemicflu/ |date=7 January 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Beveridge, W.I.B. (1977) ''Influenza: The Last Great Plague: An Unfinished Story of Discovery'', New York: Prodist. {{ISBN|0-88202-118-4}}.{{page?|date=February 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last       = Potter
 |first      = C.W.
 |authorlink = C.W. Potter
 |title      = A History of Influenza
 |url       = https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-microbiology_2001-10_91_4/page/572
 |journal    = Journal of Applied Microbiology
 |volume     = 91
 |issue      = 4
 |pages      = 572–579
 |date       = October 2001
 |doi        = 10.1046/j.1365-2672.2001.01492.x
 |pmid       = 11576290
}}&lt;/ref&gt;
* ကပ်ယဲ ဖလူ ၁၈၈၉-၁၈၉၀၊ သီုမကော်စ ဖလူရုရှာ (ဇွဟ်ရုရှာ) ဂှ် စၟတ်သမ္တီ စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဂိတုမေ ၁၈၈၉ ပ္ဍဲ ဗုခရ (Bukhara)၊ ဥဇဗေကိသတာန် (Uzbekistan)။ ၜိုတ် ဂိတုအံက်တဝ်ပါဂှ် ယဲဂှ် စိုပ်အာ တောမ်သ်က် (Tomsk) ကေုာံ ကောကသုသ် (Caucasus)။ ယဲဂှ် ကၠောအ်ကၞာန် စိုပ် အမေရိကသၟဝ်ကျာ မဂၠိုင်ကဵုအလန် ပ္ဍဲ ဒဳဇြေန်ပါ ၁၈၈၉၊ ပ္ဍဲအမေရိကသၠုင်ကျာ ဖေဖဝ်ဝါရဳ-ဨပြဳ ၁၈၉၀၊ အိန္ဒိယ ပ္ဍဲ ဖေဖဝ်ဝါရဳ-မာတ် ၁၈၉၀၊ သြသတေလျာ မာတ်-ဨပြဳ ၁၈၉၀။ ဝဳရုသ် H3N8 ကေုာံ H2N2 မဒှ် ဆာပ်ဂကူ အေန်ဖလူအေန်သာ အေ ဝဳရုသ် ဂှ် ဒှ်ဝဳရုသ် ဟိုတ်ကပ်ယဲဏအ် ဂွံကတဵုဒှ်ရ။ ဝဳရုသ်ဏအ် ကၠောအ်ကၞာန်ဂွံ မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ၜိုတ် မွဲပြကောဋိကိုဋ် ဒးချိုတ်လဝ်ရ။&lt;ref&gt;[http://www.cidrap.umn.edu/cidrap/content/influenza/panflu/biofacts/index.html CIDRAP] article ''Pandemic Influenza'' Last updated 16 June 2011&lt;/ref&gt;
* ဖလူ သပိန် (ယဲဇွဟ်သပိန်)၊ The &quot;Spanish flu&quot; ၁၉၁၈-၁၉၁၉။ မဂွံတီကေတ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဂိတုမာတ် ၁၉၁၈ နူကောန်ပၞာန်အမေရိကာန် မနွံ ပ္ဍဲ Camp Funston၊ Kansas။ ၜိုတ် အံက်တဝ်ပါ ၁၉၁၈ ဂှ် ယဲဂှ် ပြးဇး အလုံလိုက်တုဲ ဒှ်အာ ကပ်ယဲတုဲ ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲဂၠးတိ ပိဂအုံ မွဲဂအုံဂှ် မဒးဒုင်ကၠောအ် (ဟွံသေင်မ္ဂး ≈ မၞိဟ် 500 ပြကောဋိကိုဋ်)။&lt;ref name=&quot;Taubenberger&quot;/&gt; ယဲဏအ် ကလေင်သ္ၚဲအာ ဗွဲမပြး အပ္ဍဲပွိုင် ၁၈ ဂိတု။ ပ္ဍဲပွိုင် တြဴဂိတုဂှ် မၞိဟ် ၅၀ ပြကောဋိကိုဋ် မဒးချိုတ်အာ နကဵု ကပ်ယဲဏအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Taubenberger&quot;&gt;{{cite journal
 |vauthors=Taubenberger JK, Morens DM
 |journal=Emerging Infectious Diseases
 |date=January 2006
 |url=https://www.cdc.gov/ncidod/eid/vol12no01/05-0979.htm
 |title=1918 Influenza: the mother of all pandemics
 |volume=12
 |issue=1
 |doi=10.3201/eid1201.050979
 |pmid=16494711
 |pages=15–22
 |pmc=3291398
 |ref=harv
 |access-date=7 September 2017
 |archive-url=https://www.webcitation.org/5kCUlGdKu?url=http://www.cdc.gov/ncidod/EID/vol12no01/05-0979.htm
 |archive-date=1 October 2009
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt; လ္ၚဵုဂှ် တော်ကေတ်မ္ဂး မၞိဟ်အလုံလိုက်ဂှ် မဒးချိုတ်အာ နကဵု ကပ်ယဲဏအ် ဂၠိုင်နူဂှ် ၜါဆ ဒှ်မာန်ရ။ &lt;ref&gt;[https://www.sciencedaily.com/articles/s/spanish_flu.htm Spanish flu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150325113108/http://www.sciencedaily.com/articles/s/spanish_flu.htm |date=25 March 2015 }}, ScienceDaily&lt;/ref&gt; ၜိုတ် ၁၇ ပြကောဋိကိုဋ်ဂှ် ချိုတ် ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ၊ ၆၇၅,၀၀၀ ဂှ် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်&lt;ref&gt;[http://1918.pandemicflu.gov/the_pandemic/index.htm The Great Pandemic: The United States in 1918–1919] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111126082941/http://1918.pandemicflu.gov/the_pandemic/index.htm |date=26 November 2011 }}, U.S. Department of Health &amp; Human Services.&lt;/ref&gt; တုဲ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်/အေန်ဂလာန်ဂှ် ၂၀၀,၀၀၀ ရ။ ယဲဇွဟ်သပိန်ဏအ်ဂှ် ဟိုတ်ကောန်ၚာ် မဒးဒုင်ကၠောအ်လောဲသွာတုဲ သီုစၟတ်သမ္တီ ယဲကပ် ကောန်ၚာ်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite journal| author1=JA Vilensky| author2=P Foley| author3=S Gilman| title=Children and encephalitis lethargica: a historical review| url=http://www.pedneur.com/article/S0887-8994(07)00194-4/abstract| journal=Pediatric Neurology| volume=37| issue=2| pages=79–84| date=August 2007| pmid=17675021| doi=10.1016/j.pediatrneurol.2007.04.012| ref=harv}}&lt;/ref&gt; ဝဳရုသ်ဏအ်ဂှ် နကဵုအစာသိပ္ပံတအ် ကလေင်ခၞံဗဒှ်ပတိုန်ဂွံ ပ္ဍဲကဵု ဌာနဗဟဵု ထိင်ဒဝ်ယဲကၠောအ်ကၞာန် ကေုာံ စဵုဒၞာ (Centers for Disease Control and Prevention -CDC) တုဲ ထိင်ဒဝ် မင်မဲလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသဂံက်အာလသကာ (Alaskan permafrost) ရ။ ဝဳရုသ်H1N1 ဂှ် ဒှ်ဝဳရုသ်ဍောတ်၊ ဆဂး ဗီုပြင်လဒက်ပတန်ဍေဟ်ဂှ် တုပ်ဒၟံင် ကုဖလူသပိန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://blogs.scientificamerican.com/observations/h1n1-shares-key-similar-structures-to-1918-flu-providing-research-avenues-for-better-vaccines/|title=H1N1 shares key similar structures to 1918 flu, providing research avenues for better vaccines|publisher=}}&lt;/ref&gt;
* အာရှဖလူ ၁၉၅၇-၅၈။ ဝဳရုသ် H2N2 ဂွံဆဵုကေတ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဍုင်ကြုက် ပ္ဍဲကၞောတ်ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၉၅၇၊ အလုံလိုက်မွဲ မၞိဟ်ဒးချိုတ်အာ နကဵုဝဳရုသ်ဏအ် ၜိုတ် ၂ ပြကောဋိကိုဋ်။ &lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/8017585.stm Q&amp;A: Swine flu]. ''BBC News.'' 27 April 2009.&lt;/ref&gt;. The Asian flu spread to the United States by June 1957 and caused about 70,000 deaths in the US. 
* ဟံင်ကံင်ဖလူ ၁၉၆၈-၆၉။ ဝဳရုသ်H3N2 ဂွံဆဵုကေတ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဟံင်ကံင် တမ်သၞာံ ၁၉၆၈၊ နူဂှ် ပ္ဍဲကၞောတ်သၞာံဂှ် ကၠောအ်စိုပ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်။ ကပ်ယဲဏအ် အလုံလိုက် ဂစိုတ်ထောအ်မၞိဟ် ၜိုတ် မွဲပြကောဋိကိုဋ်။&lt;ref&gt;{{cite book|last1=A. M.|first1=Dumar|title=Swine Flu: What You Need to Know|date=2009|publisher=Wildside Press LLC|isbn=9781434458322|page=20}}&lt;/ref&gt; It caused about 34,000 deaths in the United States.
* ဝဳရုသ် အေန်ဖလူအေန်သာ အေ (H3N2) ဂှ် စဵုကဵု အခိင်လၟုဟ် နွံဒၟံင် ဏီဖိုဟ်ရ။

=== တိပ်ဖါသ် Typhus ===
တိပ်ဖါသ် (Typhus) ဂှ် လဆောဝ်ကော်စ &quot;ယဲၚာင်ဂမ္တဴ ဗဒိုပ် camp fever&quot; &quot;ယဲၚာင်ဂမ္တဴထံင် gaol fever&quot; ကေုာံ &quot;ယဲၚာင်ဂမ္တဴက္ၜင် ship fever&quot; ဟိုတ်နူကဵု မလေပ်ပြးကၞာန် ပ္ဍဲဒၞာဲမၞိဟ်မံင်ကောံကောံ ဗီုကဵု ဗဒိုပ်၊ ထံင် ကေုာံ က္ၜင်တအ်ရ။ ယဲဏအ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲသပိန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၄၈၉။ အပ္ဍဲအခိင် မဒှ်ဒၟံင် ပေါဲဗတိုက် အကြာ သပိန်ခရေတ်ယာန် ကဵု မူသလေန် ပ္ဍဲဂြာနဒ  (Granada)၊ သပိန် ဒးဆောံလေင်အာ ကောန်ပၞာန် ဟိုတ်နူပၞာန်ဂှ် ၃,၀၀၀ တုဲ ဟိုတ်နူ တိပ်ဖါသ်ဂှ် ၂၀,၀၀၀။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၂၈ ပြင်သေတ် ဒးဆောံလေင်အာ ကောန်ပၞာန် ၁၈,၀၀၀ ပ္ဍဲအဳတလဳ၊ တုဲ ဒးလေင်အာ အဝဵုသြဇာ ပ္ဍဲအဳတလဳ ကုသပိန်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၄၂ ကောန်ပၞာန် ၃၀,၀၀၀ ဒးချိုတ်အာ ဟိုတ်နူကဵု တိပ်ဖါသ် အဃောမဗတိုက်ဒၟံင် ကုသြတ္တောမာန် ပ္ဍဲဗလ်ကာန် (Balkans)ရ။

ပ္ဍဲအခိင် ပၞာန်၃၀သၞာံ (Thirty Years' War) (၁၆၁၈–၁၆၄၈) ဂှ် ဂကူဂျာမာန် ဒးချိုတ်အာ ၈ ပြကောဋိကိုဋ် နကဵု ယဲပလုက်ဗုဗဝ်နိစ် (bubonic plague) ကေုာံ တိပ်ဖါသ် ရ။&lt;ref&gt;[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,794989,00.html War and Pestilence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090921004137/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,794989,00.html |date=2009-09-21 }}. ''Time.'' 29 April 1940&lt;/ref&gt; ယဲဂှ် ဒှ်အရာအဓိက သွက်ဂွံပလီုထောအ် ဒပ်ပၞာန် နပဝ်လဳယာန် (Napoleon's ''Grande Armée'' ပ္ဍဲရုရှာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၂ ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင် မနုက်ပၞာန် နူမဝ်သကဝ်ဂှ် ကောန်ပၞာန်ပြင်သေတ် ဒးချိုတ်အာ နကဵုယဲတိပ်ဖါသ်ဂှ် ဂၠိုင်နူကဵု မဒးဒုင်ချိုတ် ဟိုတ်နူပၞာန်ရုရှာဏီရ။&lt;ref&gt;[http://entomology.montana.edu/historybug/TYPHUS-Conlon.pdf The Historical Impact of Epidemic Typhus] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100611213940/http://entomology.montana.edu/historybug/TYPHUS-Conlon.pdf |date=11 June 2010 }}. Joseph M. Conlon.&lt;/ref&gt; ပၞောဝ်ကဵု ကောန်ပၞာန် ၄၅၀,၀၀၀ မတတ်ကြုင်နေမေန် (Neman River) ပ္ဍဲ ၂၅ ဂျူလာင် ၁၈၁၂ ဂှ် ဆကောန်ပၞာန် အောန်နူ ၄၀,၀၀၀ ဂွံကလေင်စဴရ။ ကောန်ပၞာန် မဒးဒုင် ချိုတ် နကဵုယဲတိပ်ဖါသ် အကြာသၞာံ ၁၅၀၀-၁၉၁၄ ဂၠိုင်နူကဵု ပြဟ်လလုဲအာ ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက်ဏီရ။&lt;ref name=&quot;TIME Magazine 1940&quot;&gt;[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,794989,00.html War and Pestilence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090921004137/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,794989,00.html |date=2009-09-21 }}. ''Time''.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၁၃ လပါ်စ၊ နပဝ်လဳယာန် ဇက်အာပၞာန် မွဲအလန်ပၠန် နကဵု ဒြဟတ်ကောန်ပၞာန် ၅၀၀,၀၀၀ သွက်ကလေင် ကလိဂွံ ဒၞာဲဇကု မကျဗြမ်လဝ် ကဵုရုရှာရ။ ပ္ဍဲကဵု ပေါဲပၞာန် ပ္ဍဲသၞာံဂှ် ကောန်ပၞာန် နပဝ်လဳယာန် ဒးချိုတ်အာ နကဵုတိပ်ဖါသ် ၂၁၉,၀၀၀ ပြင်င်ရ။&lt;ref name=Typhus/&gt;  ပ္ဍဲကဵု ဓိကဵုအာလူအာဲရေတ် (Irish Potato Famine) ဂှ်လေဝ် တိပ်ဖါသ် ပါလုပ်လဝ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ကီုရ။ ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ပၞာန်ဂၠးတိအလန်ပထမဂှ် တိပ်ဖါသ် ဂစိုတ်ထောအ်မၞိဟ် ၁၅၀,၀၀၀ ပြင်င် ပ္ဍဲကဵု သာပဳယျာ။ ပ္ဍဲရုရှာ အကြာသၞာံ ၁၉၁၈ ကဵု ၁၉၂၂ ဂှ် မၞိဟ်မဒးဒုင်ကၠောအ်ယဲ တိပ်ဖါသ် ၂၅ ပြကောဋိကိုဋ်တုဲ မၞိဟ် ၃ ပြကောဋိကိုဋ် ဒးချိုတ်အာ နကဵု တိပ်ဖါပ်ရ။&lt;ref name=Typhus&gt;{{cite web |url=http://entomology.montana.edu/historybug/TYPHUS-Conlon.pdf |title=The historical impact of epidemic typhus |author=Joseph M. Conlon |accessdate=21 April 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100611213940/http://entomology.montana.edu/historybug/TYPHUS-Conlon.pdf |archivedate=11 June 2010 }}&lt;/ref&gt; တိပ်ဖါသ် သီုဂစိုတ် လၟိဟ် ကောန်ထံင် ပ္ဍဲ ဗဒိုပ်ထိင်ဒဝ်နာဇြဳ (Nazi concentration camp) ကေုာံ ပ္ဍဲထံင်ဂၠုဲပၞာန် ဍုင်သဵုဗိယေတ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယဂှ်ရ။ ကောန်ပၞာန်သဵုဗိယေတ် ပ္ဍဲထံင် သဵုဗိယေတ် ဒးချိုတ်အာ နကဵုယဲဏအ် ၅.၇ ပြကောဋိကိုဋ်ရ။&lt;ref&gt;[http://www.historynet.com/soviet-prisoners-of-war-forgotten-nazi-victims-of-world-war-ii.htm Soviet Prisoners of War: Forgotten Nazi Victims of World War II] By Jonathan Nor, TheHistoryNet&lt;/ref&gt;

=== ယဲဗြန် (Smallpox) ===
[[File:Child with Smallpox Wellcome L0032953.jpg|thumb|ဗီုကောန်ၚာ် မကတဵုဒှ် ယဲဗြန် ၜိုတ် ၁၉၀၈]]
ယဲဗြန်ဂှ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ဝဳရုသ် နာနာသာ်ရ။ ပ္ဍဲကဵုသၞာံ ကြပ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံတေအ် ယဲဏအ် ဂစိုတ်ထောအ် ကောန်ဍုင်ဥရဝ်ပ ၜိုတ် ၄၀၀,၀၀၀ ရိုဟ်ဒဒှ်သၞာံရ။&lt;ref&gt;[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=vacc.chapter.3 Smallpox and Vaccinia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090601172056/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=vacc.chapter.3 |date=1 June 2009 }}. ''National Center for Biotechnology Information.''&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိင် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ် မၞိဟ်မဒးဒုင်ချိုတ် နကဵု ယဲဗြန် နွံၜိုတ် အကြာ ၃၀၀ - ၅၀၀ ပြကောဋိကိုဋ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ucdavismagazine.ucdavis.edu/issues/su06/feature_1b.html |title=UC Davis Magazine, Summer 2006: Epidemics on the Horizon |accessdate=3 January 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081211181455/http://ucdavismagazine.ucdavis.edu/issues/su06/feature_1b.html |archivedate=11 December 2008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.sciencedaily.com/releases/2008/01/080131122956.htm How Poxviruses Such As Smallpox Evade The Immune System], ScienceDaily, 1 February 2008&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၀တအ် လပါ်စဂှ် မၞိဟ်ၜိုတ် ၅၀ ပြကောဋိကိုဋ် ကတဵုဒှ်လဝ် ယဲဗြန် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။&lt;ref&gt;[http://www.who.int/mediacentre/factsheets/smallpox/en/ &quot;Smallpox&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070921235036/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/smallpox/en/ |date=21 September 2007 }}. ''WHO Factsheet.'' Retrieved on 22 September 2007.&lt;/ref&gt; ကြဴနူ ကလိဂွံ ဂဥုဲစဵုဒၞာတုဲ ပ္ဍဲအခိင် အကြာ ၁၉ ကဵု ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဗက်ဆဝ်မ္ၚုဟ် ညံင်ဂွံထပက်စဵုဒၞာ ယဲဗြန်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၉ ဂိတုဒဳဇြေန်ပါဂှ် နကဵု ဂကောံထတ်ယုက်ဂၠးကဝ် ဂွံဖျေဟ်စိုတ် လတူယဲဗြန်ရ။ အခိင်လၟုဟ်မ္ဂး ယဲဗြန်ဝွံ စဵုဒၞာမာန်ကၠုင်ပေင်င်ရ။ &lt;ref&gt;{{cite journal | author = De Cock KM | title = (Book Review) The Eradication of Smallpox: Edward Jenner and The First and Only Eradication of a Human Infectious Disease | url = http://www.nature.com/nm/journal/v7/n1/full/nm0101_15b.html| journal = Nature Medicine | year = 2001 | volume = 7 | pages = 15–16 | doi = 10.1038/83283 | issue=1 }}&lt;/ref&gt; 

=== ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ်ဂမၠိုင် (Coronaviruses) ===
ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ်ဂမၠိုင် (CoV) ဂှ် ဒှ်ဂကောံဝဳရုသ် မနွံ ဂၠိုင်ကဵု ဂကူတုဲ ဂကူလ္ၚဵုဂှ် ပကဵု ညံင်ဂွံဒှ် ဆယဲဓမ္မတာတုဲ ဂကူလ္ၚဵုဂှ် မပ္တံကဵု (Middle East Respiratory Syndrome -MERS-CoV) ကေုာံ (Severe Acute Respiratory Syndrome - SARS-CoV) တအ်ဂှ် ကဵုဘဲအန္တရာယ်လမျီု ကုမၞိဟ်တအ်ရ။ နဝ်ဝေလ် ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် (SARS-CoV-2) မဂွံဆဵုကေတ်တၟိဂှ် နကဵုမၞိဟ် စဵုဒၞာဟွံမာန်ဏီရ။ 

ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဒှ်ဝဳရုသ် ဇြူနဝ်တိစ် (zoonotic) မဂွံအဓိပ္ပါယ် နူတိရစ္ဆာန် မလေပ်ကၠောအ် ကဵုမာန်ရ။ ၜိုတ်မဂွံတီမ္ဂး SARS-CoV ဂှ် နူ ခၜဵု (civet cat)  ကၠောအ်စိုပ် မၞိဟ်၊ MERS-CoV ဂှ် နူ အုတ်ဂလာ (camel) ကၠောအ်စိုပ် မၞိဟ်ရ။ ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂေတ်လန်ဒၟံင် ပ္ဍဲတိရစ္ဆာန်တုဲ ဟွံ ကၠောအ်လုပ် မၞိဟ်ဏီရ။ ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ်ဂှ် ကၠောအ်ဂွံ ပ္ဍဲမၞိဟ်မ္ဂး သၞောတ်အဳမျုန်မၞိဟ် တဝ်စၞေဟ် ကုကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ်ဂှ်တုဲ မၞိဟ်ဂှ် ဇကုကတဴ (fever)၊ တုဲမ္ဂး မၞိဟ်ခ္ဍက်၊ ယီုဂၠေအ် တုဲမ္ဂး ယီုဝါတ် ကတဵုဒှ်ရ။ ယဝ်ရ သၞောတ်အဳမျုန်ဇကု တဝ်စၞေဟ် ဟွံမာန်မ္ဂး (kidney) လီုတုဲ စဵုဒးစုတိရ။ သွက်ဂွံစဵုဒၞာဲ ဝဳရုသ်တအ် နဲခိုဟ်အိုတ်ဂှ် ဒှ်နဲကြာတ်တဲရ။ ကုညး မနွံကဵု ဝဳရုသ်တအ် ညံင်ဝဳရုသ် ဟွံဂွံကၠောအ် ကုညးသအာင်တုဲ ကာလဇကု ခဍက် ခအှ်မ္ဂး ကၟာတ်လဝ်ပါင် နကဵုယာတ်ရ။ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ဝဳရုသ်တအ်ဂှ် ဍောတ်သောဲလောန်တုဲ နူကဵု ဍာ်ပါင် ဍာ်မုဟ်ဇကု မပြးတိတ်သောဲသောဲတအ်ဂှ် ဝဳရုသ်တအ် ပြးစိုပ်ညးတၞဟ်မာန်ရ။ ယဝ်ရ ဇကု ခဍက် ခအှ်စုတ်လဝ် ပ္ဍဲဂတာတဲဇကုတုဲ ဇကုအာရပ် မွဲမွဲဒၞာဲ ဗီုကဵု ဒရဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဓလဲတအ်မ္ဂး ညးတၞဟ်ကၠုင်ရပ်ဒး ဒၞာဲဂှ်မ္ဂး ဝဳရုသ်ဂှ် စိုပ်အာ ပ္ဍဲတဲ ညးတၞဟ်ရ။ နူဂှ် မၞိဟ်ဂှ် အာဇွိတ်ဒး မုဟ်၊ ပါင်မ္ဂး ဝဳရုသ်ဂှ် စိုပ်အာ ပ္ဍဲခန္ဓမၞိဟ်ဂှ်တုဲ မၞိဟ်ဂှ် ဒးဒုင်ကၠောအ်အာရ။ 

အတိုင်ဌာနသုတေသန အမေရိကာန်မဆဵုကေတ်မ္ဂး ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ်ဂှ် ကြဴနူမတိတ်အာ နူမၞိဟ် နကဵုခဍက် ဟွံသေင်မ္ဂး ခအှ်တုဲ ပ္ဍဲလတူကျာဂှ် ပွိုင် ပိ နာဍဳဂျိုင်မာန်ရ။ လတူပသဲ ဟွံမဲကဵုနှိင် ဗီုကဵု တဝ်တြင် ကေုာံ လတူပလာသတေတ်တအ်ဂှ် စဵုကဵု ပိတ္ၚဲဍေဟ်တအ်ဂျိုင်မာန်၊ လတူစက္ခဴတအ်ဂှ် ပွိုင် ၂၄ နာဍဳ၊ လတူဗရိုတ်တအ်ဂှ် ပွိုင် ၄ နာဍဳ ဍေဟ်ဂျိုင်မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Corona-virus kan overleve på dørhåndtaget i op til tre dage: ’Håndvask og god hygiejne er vigtigt’|url=https://www.dr.dk/nyheder/viden/kroppen/corona-virus-kan-overleve-paa-doerhaandtaget-i-op-til-tre-dage-haandvask-og?cid=soc_facebook_drnyheder_post_rd89t0d1&amp;fbclid=IwAR1hwE44g71OBeQol4KdyRMReQzjxJeW7ccnq4mbIoIEiPtkH8-fV__q4wI|work=Danish Radio |date=13 March 2020}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}
[[Category:BEHM]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:]]
&lt;references /&gt;
[[ကဏ္ဍ:ယဲကပ်]]</text>
      <sha1>00ey15avbq3v8lbr54k1vn3h41kau29</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မဟာတ္မ ဂါန္ဓီ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2026</id>
    <revision>
      <id>56654</id>
      <parentid>48153</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:28:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78191" sha1="2s5gcuggguxsvazqadgyw25p3j0v67a" xml:space="preserve">{{Infobox person
| honorific_prefix   = '''မဟာတ္တမ Mahātmā'''
| name               = ဂါန္ဒဳ
| office             = ဥက္ကဌ ကောန်ဂရေတ် ကောန်ဂကူ အိန္ဒိယ
| term               =  ၁၉၂၄–၁၉၂၅
| nationality        = အိန္ဒိယ
| native_name        = 
| native_name_lang   = 
| image              = Mahatma-Gandhi, studio, 1931.jpg
| alt                = Studio photograph of Mohandas K. Gandhi, London, 1931.
| birth_name         = မဝ်ဟာန်ဒါသ် ကရမ်ချန် ဂန္ဓိ&lt;br&gt;Mohandas Karamchand Gandhi
| birth_date         = {{Birth date|df=y|1869|10|2}}
| birth_place        = Porbandar, Porbandar State,  Kathiawar Agency, British-ruled India
| death_date         = {{Death date and age|df=y|1948|1|30|1869|10|2}}
| death_place        = New Delhi, India
| death_cause        = ဒးဒုင်ဂစိုတ် (ပန်သေနာတ်)
| monuments          = [[Raj Ghat and associated memorials|Raj Ghat]], &lt;br /&gt; [[Gandhi Smriti]] 
| other_names        = မဟာတ္တမ ဂါန္ဒဳ (Mahatma Gandhi), ဗပူ ဂျဳ (မအံက်ဇၞော်) Bapu ji, ဂါန္ဒဳ ဂျဳ Gandhi ji
| known_for          = အာဇာနဲ သွက်ဗၠးၜး အိန္ဒိယ&lt;br /&gt;ဒစဵုဒစး သက္ကုပကီုပရာပ် (Nonviolent resistance)
| notable_works      = ''The Story of My Experiments with Truth''
| height_m           = 
| party              = Indian National Congress
| movement           = ချဳဓရာင် သွက်ဗၠးၜး အိန္ဒိယ   
| alma_mater         = University College London (Bachelor of Laws - LL.B.)&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Jeffrey M. Shaw |author2=Timothy J. Demy |title=War and Religion: An Encyclopedia of Faith and Conflict |url=https://books.google.com/books?id=KDlFDgAAQBAJ&amp;pg=PA309|year=2017|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-517-6|pages=309 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;Inner Temple  
| occupation         = {{hlist|Lawyer|Politician|Activist|Writer}}
| years_active       = ၁၈၉၃–၁၉၄၈
| era                = British Raj
| spouse             = {{marriage|[[Kasturba Gandhi]]|1883|1944|end=died}}
| children           = {{hlist|[[Harilal Gandhi|Harilal]]|[[Manilal Gandhi|Manilal]]|[[Ramdas Gandhi|Ramdas]]|[[Devdas Gandhi|Devdas]]}}
| mother             = ပုတ်လိဗါဲ ဂါန္ဒဳ ?Putlibai Gandhi)
| father             = ကရမ်ချန် ဥတ္တံချန် ဂါန္ဒဳ (Karamchand Uttamchand Gandhi)
| relatives          = 
| awards             = 
| signature          = Mohandas K. Gandhi signature.svg
| signature_alt      = Signature of Gandhi
| module        = {{Infobox military person
  |embed=yes
  |nickname=
  |allegiance= {{flag|British Empire}}
  |branch= 
  |serviceyears= 1900–1902, 1906
  |rank=Sergeant-Major&lt;ref name=&quot;medals_south_african&quot;&gt;{{cite web|title=South African Medals that Mahatma Returned Put on View at Gandhi Mandap Exhibition |url=http://pibarchive.nic.in/archive/ArchiveSecondPhase/DEFENCE/1949-JAN-DEC-DEFENCE/PDF/DEF-1949-02-24_076.pdf|website=Press Information Bureau of India – Archive|date=5 March 1949|accessdate=16 February 2020}}&lt;/ref&gt;
  |unit=Natal Volunteer Indian Ambulance Corps&lt;br&gt;Indian Stretcher-Bearer Corps
  |commands=
  |battles=[[Second Boer War]]&lt;br&gt;[[Bambatha Rebellion]]
  |awards=Kaiser-i-Hind Medal (1st Class)&lt;br&gt;[[Queen's South African Medal]]&lt;br&gt;[[Natal Native Rebellion Medal]]
  |relations=
  |signature = }}
}}

'''မောဟန်ဒါသ် ကရမ်စန္ဒ် ဂါန္ဓဳ''' ('''Mohandas Karamchand Gandhi''');&lt;ref&gt;[http://dictionary.reference.com/browse/gandhi &quot;Gandhi&quot;]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150114041417/http://dictionary.reference.com/browse/gandhi |date=14 January 2015 }} ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; ၂ အံက်တဝ်ပါ ၁၈၆၉ – ၃၀ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၄၈) ဝွံ ဒှ်သၟာသၞောဝ် အိန္ဒိယ မွဲတၠ၊&lt;ref&gt;{{citation|title=Mahatma Gandhi|author=B. R. Nanda|year = 2019|encyclopedia = Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Mahatma-Gandhi}} Quote: &quot;Mahatma Gandhi, byname of Mohandas Karamchand Gandhi, (born October 2, 1869, Porbandar, India – died January 30, 1948, Delhi), Indian lawyer, politician, ...&quot;&lt;/ref&gt; ညးမဆာန်ဂကူ ဒစဵုဒစး သၞောဝ်ကဝ်လဝ်နဳ၊&lt;ref name=&quot;GangulyDocker2008&quot;&gt;{{citation|last1=Ganguly|first1=Debjani|last2=Docker|first2=John|title=Rethinking Gandhi and Nonviolent Relationality: Global Perspectives|url=https://books.google.com/books?id=cId9AgAAQBAJ&amp;pg=PA4|date=25 March 2008|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-07431-0|pages=4–}} Quote: &quot;... marks Gandhi as a hybrid cosmopolitan figure who transformed ... anti-colonial nationalist politics in the twentieth-century in ways that neither indigenous nor westernized Indian nationalists could.&quot;&lt;/ref&gt; ကေုာံ ဒှ်သၟာပရေင်ဍုင် နကဵုဂုဏ်သိက္ခာသမၠုင်၊ &lt;ref name=&quot;Parel2016&quot;&gt;{{citation|last=Parel|first=Anthony J|title=Pax Gandhiana: The Political Philosophy of Mahatma Gandhi|url=https://books.google.com/books?id=bMGSDAAAQBAJ&amp;pg=PA202|year=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-049146-8|pages=202–}} Quote: &quot;Gandhi staked his reputation as an original political thinker on this specific issue. Hitherto, violence had been used in the name of political rights, such as in street riots, regicide, or armed revolutions. Gandhi believes there is a better way of securing political rights, that of nonviolence, and that this new way marks an advance in political ethics.&quot;&lt;/ref&gt; မဒ္ဂေတ် ဂၠံင်တရဴပၠန်ဂတး နကဵုနဲကဲ သက္ကုပကီုပရာပ်တုဲ ဖန်ညံင်ကဵု ဍုင်ကလိဂွံ ပေါဲအံင်ဇၞး သွက်ဍုင်သၠးပွး အိန္ဒိယ နူကဵု ပကင်ရင် ဗြိန်တိန်၊&lt;ref name=&quot;Stein2010&quot;&gt;{{citation|last=Stein|first=Burton|authorlink=Burton Stein|title=A History of India|url=https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC&amp;pg=GBS.PA289|year=2010|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-4443-2351-1|pages=289–}} Quote: &quot;Gandhi was the leading genius of the later, and ultimately successful, campaign for India’s independence.&lt;/ref&gt; ကေုာံ ဒှ်မၞိဟ် မပၠတရဴ မကေတ်အစာံခိုဟ် သွက် ချဳဓရာင် အခေါင်ညးဍုင် (civil rights) ကေုာံ ဗၠးၜး အလုံလိုက်မွဲရ။ ဗြးမဟိမု မဟာတ္တမ/မဟာတ္မာ (Mahātmā) မဒှ် အရေဝ်သံသကြိုတ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ညးတၠ ဝိညာဏ် မပြဲ great-souled&quot;, &quot;တၠဂုဏ် venerable&quot;) ဂှ် ဇိုန်ကဵုညးကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၄ နူ အာဖရိကသၠုင်ကျာ၊ လၟုဟ်မ္ဂး စကာကော်ဂးဒၟံင် အလုံလိုက်မွဲရ။&lt;ref name=&quot;McGregor1993&quot;&gt;{{Cite book|last=McGregor|first=Ronald Stuart|title=The Oxford Hindi-English Dictionary|url=https://archive.org/details/oxfordhindiengli00mcgr_0|url-access=registration|access-date=31 August 2013|year=1993|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-864339-5|page=[https://archive.org/details/oxfordhindiengli00mcgr_0/page/799 799]}} Quote: (''mahā-'' (S. &quot;great, mighty, large, ..., eminent&quot;) + ''[[Ātman (Hinduism)|ātmā]]'' (S. &quot;'''1.''' soul, spirit; the self, the individual; the mind, the heart; '''2.''' the ultimate being.&quot;): &quot;high-souled, of noble nature; a noble or venerable man.&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=rajmohan_gandhi_p172&gt;[[#Rajmohan|Gandhi, Rajmohan (2006)]] [https://books.google.com/?id=FauJL7LKXmkC&amp;pg=PA172 p. 172]: &quot;...&amp;nbsp;Kasturba would accompany Gandhi on his departure from Cape Town for England in July 1914 ''en route'' to India. ... In different South African towns ([[Pretoria]], [[Cape Town]], [[Bloemfontein]], [[Johannesburg]], and the [[KwaZulu-Natal|Natal]] cities of [[Durban]] and [[Verulam, KwaZulu-Natal|Verulam]]), the struggle's martyrs were honoured and the Gandhi's bade farewell. Addresses in [[Durban]] and Verulam referred to Gandhi as a 'Mahatma', 'great soul'. He was seen as a great soul because he had taken up the poor's cause. The whites too said good things about Gandhi, who predicted a future for the Empire if it respected justice.&quot; (p. 172).&lt;/ref&gt;

ညးဝွံ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ကေုာံ ဇၞော်ဂေါဝ်ကၠုင် ပ္ဍဲဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဟိန္ဒူ ပ္ဍဲဍုင်သြင်ၜဳ ဂုဇရာဇ် (Gujarat)၊ အိန္ဒိယ ကရေက်ပလိုတ်၊ ဂါန္ဒဳ တိုန်ဗတောန်လိက် ဘာသာသၞောဝ်ဥပဒေ ပ္ဍဲကဵု ဘာကျာ်အေန်နေရ် (Inner Temple)၊ ဍုင်လာန်ဒါန် ကေုာံ ပ္ဍဲအခိင် ညးမကလိဂွံ အာယုက် ၂၂ ပ္ဍဲဂိတု ဂျောန် ၁၈၉၁ ဂှ်ရ။ ညးကလေင်စဴ အိန္ဒိယ ဂွံၜါသၞာံရလေဝ် ဟွံဒှ်ကၠောန် ကမၠောန်သၞောဝ်ဥပဒေဂှ်ရ။ ညးပြံင်အာမံင် အာဖရိကသၠုင်ကျာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၃ သွက်ဂွံပစၞး သၟာဗၞိက်အိန္ဒိယ လပါ်ကိစ္စသၞောဝ်ဥပဒေရ။ ပ္ဍဲအာဖရိကသၠုင်ကျာဂှ် ညးပဒတဴလဝ် လုကဴ ပွိုင် ၂၁ သၞာံရ။ ပ္ဍဲကဵု အာဖရိကသၠုင်ကျာဂှ်ရ ညးတေအ် ဒက်ပ္တန်ဘဝသ္ၚိကၟိန်ညးတေအ် တုဲ စချဳဓရာင် ပၠန်ဂတး နဲသက္ကုပကီုပရာပ် မဒှ် ပေါဲဗတိုက် သွက်အခေါင်ညးဍုင်ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၅၊ အာယုက် ၄၅၊ ညးကလေင်စဴ အိန္ဒိယ။ ညးစန်ဒက် ညးဒိုက်ဂတ်၊ သၟာဗ္ၚ၊ ကေုာံ သၟာကမၠောန် လတူဍုင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါန်ညးဍုင် ကေုာံ ဒစဵုဒစး ပရေင်ပါ်ကဆံင်မၞိဟ်ရ။ ညးဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ကောန်ဂရေတ် ကောန်ဂကူ အိန္ဒိယ (Indian National Congress) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၁၊ ဂါန္ဒဳ ပၠတရဴ ပေါဲဗတိုက် အလုံဍုင် သွက်ဂွံ ပလီုဗတိုက် ဒိုက်ဂတ်၊ ဂလိုင်ပတိုန် အခေါင်အရာ ညးဗြဴ၊ ဒက်ပတန် ဓဝ်ဆာန်သၟိန် အကြာဘာသာ ကေုာံ ဂကူတၞဟ်ခြာ၊ ဖအိုတ်ကၠေအ် (untouchability) ကေုာံ သွက်ဂွံကလိဂွံ ”သွရာဇ် Swaraj'' အဝဵု အလဵုပကင်ရင် (အုပ်ဓုပ်ကေတ်တ်/selv-rule)ရ။ &lt;ref&gt;{{cite book |last1=Maeleine Slade |first1=Mirabehn |title=Gleanings Gathered at Bapu's Feet |publisher=Navjivan publications |location=Ahmedabad |url=http://gandhiserve.org/e/information/questions_and_answers/faq5/faq5.htm |accessdate=4 March 2019 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220118164519/https://gandhiserve.org/e/information/questions_and_answers/faq5/faq5.htm |date=18 January 2022 }}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု သၞာံဂှ်ရ ဂါန္ဒဳ သၠာဲဗိုက်လတက်ကေတ် ”ဓေါတဳ” မဒှ်ဗွိုက်လတက် ပြဝေဏဳ အိန္ဒိယ၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂံက်မ္ဂး ကြာဲလတက်စုတ် ဓကိုပ် မဒှ်ယာတ် မတတ်ပတိတ် နူအိန္ဒိယရ။ အခိင်ဂှ်မ္ဂး ဗွိုက်လတက် ပြဝေဏဳအိန္ဒိယဂှ် ဒှ်ဗွိုက်လတက် ညးဒိုက်ဂတ် ကောန်ဂြိုပ်တအ်ဟေင်ရ လတက်ဒၟံင်ရ။ တုဲပၠန် ဗွိုက်လတက်ဂှ် သီုဒှ် လက်သန် ဗွိုက်လတက် ညးဒိုက်ဂတ်မွဲရ။ တုဲပၠန် စၞးမမံင် ပ္ဍဲလတူဍုင် သ္ၚိခိုဟ်ဟ်ဂှ် ညးမံင် ပဒတဴ ပ္ဍဲ အရာပ် အလဵု-ဇွောအ်မ (self-sufficient residential community) စ စၞသၞေဝ်ဓမ္မတာ၊ ကေုာံ မင် သဳလ်ဇမၠိင်၊ ကေုာံ ဒစဵုဒစး ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။ ညံင် ကောန်ဍုင်ကွာန် အိန္ဒိယ မၞိဟ်ဓမ္မတာ မၞိဟ်အရာပ်တအ် ဂွံတီကၠိုဟ် ပရေင်ပၠန်ဂတး ဒစဵုဒစး သၞောဝ်ကဝ်လဝ်နဳဂှ် ဗက်ဟီုတွဟ်၊ ဂါန္ဒဳ ပညုင်ဂၠံင် ညံင်ကောန်ဍုင်တအ် ဂွံကၠောန်ၜဵုကေတ်တ်တုဲ ပြိုင်ပကာန်ကဵု ကမၠောန်ဗြိတိန် မပၠုပ်ၜဵု ပ္ဍဲဍုင်၊ ညးကွာ်ဂၠံင် ၄၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ မကော်ဂး သဘင်ဇက်ဂၠောဲၜဵု (Salt March) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၀၊ တုဲပၠန် ဗွဲကြဴညိ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၂ဂှ် ညးအာတ်မိက် ဗြိတိန် ညံင်ဂွံတိတ်နူအိန္ဒိယ။ ညးဒးဒုင်စုတ်ထံင် သၞာံဗွဲမလအ်၊ နကဵု အကာဲအရာနာနာ ပ္ဍဲအခိင် မနွံ ပ္ဍဲ အာဖရိသၠုင်ကျာကီု သီုကဵု ပ္ဍဲအိန္ဒိယ။ 

မူဝါဒ ဂါန္ဒဳ ဍုင်သၠးပွး အိန္ဒိယ မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဘာသာနာနာဂှ် ပ္ဍဲကဵု ၁၉၄၀တအ် လပါ်စဂှ် ဒးဒုင်ဆိုန်မုက် ခက်ခုဲ ကုညးဝါဒဂကူ မူသလေန်တအ် မိက်ဂွံပါ်တိတ် နကဵု ဍုင်တၞဟ်ခြာ နူကဵု အိန္ဒိယရ။&lt;ref name=Khan2007-page1&gt;{{Cite book|last=Khan|first=Yasmin|title=The Great Partition: The Making of India and Pakistan|url=https://archive.org/details/greatpartitionma00khan/page/18|access-date=1 September 2013|year=2007|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-12078-3|page=[https://archive.org/details/greatpartitionma00khan/page/18 18]}} Quote: &quot;the Muslim League had only caught on among South Asian Muslims during the Second World War. ... By the late 1940s, the League and the Congress had impressed in the British their own visions of a free future for Indian people. ... one, articulated by the Congress, rested on the idea of a united, plural India as a home for all Indians and the other, spelt out by the League, rested on the foundation of Muslim nationalism and the carving out of a separate Muslim homeland.&quot; (p. 18)&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ အဝ်ဂေတ် ၁၉၄၇ ဗြိတိန် ကဵု သၠးပွး၊ ဆဂး အေန်ပါယာ အိန္ဒိယ ဗြိတိန် (British Indian Empire)&lt;ref name=Khan2007-page1/&gt; ဂှ် ဒးပါ် ၜါကရေက် မွဲကရေက်ဂှ် ဒၞာဲဂကောံမၞိဟ်ဟိန္ဒူ လပါ်ဂၠိုင်ဂှ် နဒဒှ် ဍုင်အိန္ဒိယ၊ မွဲကရေက်ဂှ် ဒၞာဲဂကောံမၞိဟ်မူသလေန် လပါ်ဂၠိုင် နဒဒှ် ဍုင်ပါကိသတာန်။&lt;ref name=autogenerated3&gt;{{Cite book|last=Khan|first=Yasmin|title=The Great Partition: The Making of India and Pakistan|url=https://archive.org/details/greatpartitionma00khan/page/1|access-date=1 September 2013|year=2007|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-12078-3|page=[https://archive.org/details/greatpartitionma00khan/page/1 1]}} Quote: &quot;South Asians learned that the British Indian empire would be partitioned on 3 June 1947. They heard about it on the radio, from relations and friends, by reading newspapers and, later, through government pamphlets. Among a population of almost four hundred million, where the vast majority lived in the countryside, ..., it is hardly surprising that many ... did not hear the news for many weeks afterwards. For some, the butchery and forced relocation of the summer months of 1947 may have been the first they know about the creation of the two new states rising from the fragmentary and terminally weakened British empire in India.&quot; (p. 1)&lt;/ref&gt; ဟိုတ်နူ ဂကောံမၞိဟ် ဟိန္ဒူ၊ မူသလေန်၊ သိခ်တအ် ဒၞာဲဒတန်လီု မဒးပြံင်လုပ်မံင် ပ္ဍဲဍုင်တၟိတၟိ ညးတအ်တုဲ ပရေင်ပကီုပရာပ်ဘာသာ ကတဵုဒှ်ကၠုင်၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ပုန်ဇာပ် (Punjab region) ကဵု ဗေင်္ဂလ်တအ်ရ။ တၞဟ်နဂွံဝေင်ပါဲ ပရေင်ကလိုက်ကမဵုတုဲ အခန်ကၞာ တ္ၚဲသၠးပွး အိန္ဒိယဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဍုင်ဒေလဳ။ တၞဟ်န ဂွံရီုဗင် ပရေလၞဳစိုတ် ညးဍုင်ကွာန်တအ်တုဲ ဂါန္ဒဳ အာရံင် ပ္ဍဲဒေသ မဒးလဝ် ဘဲအဓိကိုရ် မသကာတ်မြဟ်တအ်ဂှ်ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် အဓိကိုရ် ဟွံဒေါအ် ဆက်ဒှ်တုဲ ညးရုဲစှ် လုကဴ အဓိကိုရ် ဆက်ဒှ်ဒၟံင်ဏီမ္ဂး ညးအေင်စၞ စဵုကဵု လမျီုအိုတ်ရ။ ညးမအေင်စၞ အလန်လက္ကရဴအိုတ်ဂှ် ပ္ဍဲ ၁၂ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၄၈ အခိင်ဂှ် ညးကလိဂွံ အာယုက် ၇၈ သၞာံ၊&lt;ref name=Brown1991-p380&gt;[[#Brown1991|Brown (1991)]], p. 380: &quot;Despite and indeed because of his sense of helplessness Delhi was to be the scene of what he called his greatest fast. ... His decision was made suddenly, though after considerable thought – he gave no hint of it even to Nehru and Patel who were with him shortly before he announced his intention at a prayer-meeting on 12 January 1948. He said he would fast until communal peace was restored, real peace rather than the calm of a dead city imposed by police and troops. Patel and the government took the fast partly as condemnation of their decision to withhold a considerable cash sum still outstanding to Pakistan as a result of the allocation of undivided India's assets, because the hostilities that had broken out in Kashmir; ... But even when the government agreed to pay out the cash, Gandhi would not break his fast: that he would only do after a large number of important politicians and leaders of communal bodies agreed to a joint plan for restoration of normal life in the city.&quot;&lt;/ref&gt; သီုကဵု နကဵုနဲတပ်ပ်ဟွံသေင် ကဵုဒြဟတ်ဒမြိုဟ် အိန္ဒိယ သွက်ဂွံကဵု သြန်ထံက်ပင် ကုပါကိသတာန်ရ။&lt;ref name=Brown1991-p380/&gt; ကောန်ဍုင်အိန္ဒိယ လ္ၚဵုတအ် ညာတ်ကေတ် ဂါန္ဒဳဝွံ ဗက်အလိုက် ပါကိသတာန် လောန်ၜက်အာရ။&lt;ref name=Brown1991-p380/&gt;&lt;ref name=&quot;CushRobinson2008&quot;/&gt; ပၞောဝ်ကဵု မၞိဟ်မစှ်ေစိုတ် ဗီုဏအ်ဂှ် နထုရံ ဂေါဒ်သေ (Nathuram Godse) ညးမဒှ် စိုတ်ဓါတ်ဆာန်ဂကူဟိန္ဒူလေဝ် လုပ်လၟိဟ်မွဲတၠကီုရ။ တုဲ ညးပန်ဂစိုတ်ထောအ် မဟာတ္တမ ဂါန္ဒဳ ပ္ဍဲ ၃၀ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၄၈ နကဵုသေနာတ် မကမ်ပိလစုတ် ပ္ဍဲကဵုသြိုဟ်ညးရ။&lt;ref name=&quot;CushRobinson2008&quot;&gt;{{Cite book|last1=Cush|first1=Denise|last2=Robinson|first2=Catherine|last3=York|first3=Michael|title=Encyclopedia of Hinduism|url=https://books.google.com/books?id=i_T0HeWE-EAC&amp;pg=PA544|access-date=31 August 2013|year=2008|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-0-7007-1267-0|page=544|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131012221104/http://books.google.com/books?id=i_T0HeWE-EAC&amp;pg=PA544|archivedate=12 October 2013}} Quote: &quot;The apotheosis of this contrast is the assassination of Gandhi in 1948 by a militant Nathuram Godse, on the basis of his 'weak' accommodationist approach towards the new state of Pakistan.&quot; (p. 544)&lt;/ref&gt;

တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ် ဂါန္ဒဳ ၂ အံက်တဝ်ပါ ဂှ် ဍုင်အိန္ဒိယ စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် တ္ၚဲ ”ဂါန္ဒဳ ဇယန္တိ” (Gandhi Jayanti) မဒှ်တ္ၚဲတၟေင် တ္ၚဲပရဲ တ္ၚဲကၟာတ်ရုင် ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယတုဲ နကဵုအလုံလိုက်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ”တ္ၚဲသက္ကု ပကီုပရာပ် ဂၠးကဝ် (International Day of Non-Violence) ရ။ဂါန္ဒဳဂှ် နကဵု ပ္ဍဲသၞောဝ် ၜိုန်ရ ဟွံစၟတ်သမ္တီလဝ်ကီုလေဝ် ပ္ဍဲကဵု ညးဍုင်ကွာန်တအ်မ္ဂး မဂွံစၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ”မအံက် ကောန်ဂကူ” (Father of the Nation) ပ္ဍဲအိန္ဒိယ၊&lt;ref name=&quot;archive.indianexpress.com&quot;&gt;[http://archive.indianexpress.com/news/gandhi-not-formally-conferred-father-of-the-nation-title-govt/973101/ &quot;Gandhi not formally conferred 'Father of the Nation' title: Govt&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140906121950/http://archive.indianexpress.com/news/gandhi-not-formally-conferred-father-of-the-nation-title-govt/973101 |date=6 September 2014 }}, ''[[The Indian Express]]'', 11 July 2012.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;timesofindia.indiatimes.com&quot;&gt;[http://timesofindia.indiatimes.com/india/Constitution-doesnt-permit-Father-of-the-Nation-title-Government/articleshow/16961980.cms &quot;Constitution doesn't permit 'Father of the Nation' title: Government&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170107223546/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Constitution-doesnt-permit-Father-of-the-Nation-title-Government/articleshow/16961980.cms |date=7 January 2017 }}, ''The Times of India'', 26 October 2012.&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် ဗွဲမဂၠိုင် ညးဂမၠိုင် ကော်စညး '''ဗပူ Bapu'''&lt;ref name=&quot;Nehru&quot;&gt;{{cite book |last1=Nehru |first1=Jawaharlal |title=An Autobiography |publisher=Bodley Head }}&lt;/ref&gt; နကဵု အရေဝ်ဘာသာ ဂကူညး ဂုဇရာဇ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ''မအံက်''၊&lt;ref name=&quot;McAllister1982&quot;/&gt; ''ပါပါ''&lt;ref name=&quot;McAllister1982&quot;&gt;{{Cite book|last=McAllister|first=Pam|title=Reweaving the Web of Life: Feminism and Nonviolence|url=https://archive.org/details/reweavingwebofli00mcal|url-access=registration|access-date=31 August 2013|year=1982|publisher=New Society Publishers|isbn=978-0-86571-017-7|page=[https://archive.org/details/reweavingwebofli00mcal/page/194 194]}} Quote: &quot;With love, Yours, Bapu (You closed with the term of endearment used by your close friends, the term you used with all the movement leaders, roughly meaning 'Papa'.&quot; Another letter written in 1940 shows similar tenderness and caring.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Eck2003&quot;&gt;{{Cite book|last=Eck|first=Diana L.|author-link=Diana Eck|title=Encountering God: A Spiritual Journey from Bozeman to Banaras|url=https://books.google.com/books?id=XpR0AmKLeY4C&amp;pg=PA210|access-date=31 August 2013|year=2003|publisher=Beacon Press|isbn=978-0-8070-7301-8|page=210|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131012220529/http://books.google.com/books?id=XpR0AmKLeY4C&amp;pg=PA210|archivedate=12 October 2013}} Quote: &quot;...&amp;nbsp;his niece Manu, who, like others called this immortal Gandhi 'Bapu,' meaning not 'father,' but the familiar, 'daddy'.&quot; (p. 210)&lt;/ref&gt;ရ။

==အတ္ထုပ္ပတ္တိ==
===ပထမအဝဲ ကေုာံ ဒဒှ်လက္ကရဴ===

မဝ်ဟာန်ဒါသ် ကရမ်ချင် ဂါန္ဒဳ (Mohandas Karamchand Gandhi)&lt;ref name=&quot;Gandhi name&quot;&gt;Todd, Anne M. (2012) [https://books.google.com/?id=svxDMQZ7fakC&amp;pg=PA8 Mohandas Gandhi], Infobase Publishing, {{ISBN|1-4381-0662-9}}, p. 8: ''The name Gandhi means &quot;grocer&quot;, although Mohandas's father and grandfather were politicians not grocers.''&lt;/ref&gt; ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ၂ အံက်တဝ်ပါ ၁၈၆၉&lt;ref name=&quot;Gandhi DOB&quot;&gt;[[#Rajmohan|Gandhi, Rajmohan (2006)]] [https://books.google.com/?id=FauJL7LKXmkC pp. 1–3].&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကဵု ဂကူ ဂုဇရာဇ် ဟိန္ဒူ၊ ပ္ဍဲဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဗနိယာ (Baniya family)&lt;ref&gt;{{cite book|title=Responses to One Hundred and One Questions on Hinduism By John Renard|year=1999|page=[https://archive.org/details/responsesto101qu0000rena_e0p7/page/139 139]|url=https://archive.org/details/responsesto101qu0000rena_e0p7/page/139|isbn=978-0-8091-3845-6|author=Renard, John}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ ပေါဗာန်ဒရ် (Porbandar) (သီုမကော်စ ''သုဒမပူရဳ Sudamapuri'') မဒှ်ဍုင် ဇိုင်ၜဳ ပ္ဍဲကဵု တကအ်ဒကုတ်ကထဳယာဝါရ် (Kathiawar Peninsula) ကေုာံ ပ္ဍဲတွဵုရးပေါဗာန်ဒရ်၊ အေန်ပါယာ အိန္ဒိယ ဗြိတိန်။  အပါညး ကရမ်ချင် ဥတ္တံချင် ဂါန္ဒဳ (Karamchand Uttamchand Gandhi) (၁၈၂၂–၁၈၈၅) ဂှ် ဒှ် ဒိဝန်  (သကိုပ် ဝန်ဇၞော်) တွဵုရးပေါဗာန်ဒရ်။&lt;ref&gt;Mohandas K. Gandhi, ''Autobiography'' chapter 1 (Dover edition, p. 1).&lt;/ref&gt;ညးဝွံ ၜိုန်ရ မဂွံအံင်လဝ် ဆဘာတန်မူလ တုဲပၠန် ကိုပ်ကၠာတေအ်ဂှ် မကေင်ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲ ရုင်အလဵုအသဳ တွဵုရး နဒဒှ် စာရေ (clerk) မွဲတုဲ ကရမ်ချင်ဂှ် ဒှ်ညး မနွံကဵု အစောမ်စရာဲ မယိုက်ဂၠေင် နဒဒှ် ညးသကိုပ်ဝန်ဇၞော်မွဲရ။ &lt;ref name=GuhaPP19to21&gt;Guha 2015 pp. 19–21&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိင် မွဲဒမြေပ် တာလျိုင်ညးဂှ် ကရမ်ချင်ဝွံ ဒက်အိန်ထံင် ပန်ပန်အလန်ရ။ သမ္ဘာညးကိုပ်ကၠာၜါဂှ် ကြဴနူ ကလိဂွံ ကောန်ၜါၜါတုဲ စုတိအာ ပ္ဍဲအခိင် အာယုက်ဍောတ်တ်အိုတ်တုဲ သမ္ဘာညး တတိယဂှ် ဟွံကလိဂွံ ကောန်ဇာတ်။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၅၇ ကရမ်ချင် သွံထောအ် သမ္ဘာညး မရနုက်ကဵုပိ နဒဒှ်ကဵု ဖျေဟ်ဒၞာဲ ကုတြုဟ်တၞဟ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံဂှ်ရ ညးဒက်အိန်ထံင် ကုပုတ်လိဗါဲ (Putlibai) (၁၈၄၄-၁၈၉၁) ညးမဒှ် မကၠုင် နူကဵု ဇုနဂဓ် (Junagadh)&lt;ref name=GuhaPP19to21/&gt; ကေုာံ နူကဵု ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ပြနမဳ ဝေသနဝ (Pranami Vaishnava)ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|title=Identity and Religion: Foundations of anti-Islamism in India|year=2004|page=67|url=https://books.google.com/?id=aLgB8pZg0qsC&amp;pg=PA67|isbn=978-0-7619-3227-7|author=Misra, Amalendu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Mohandas: A True Story of a Man, His People, and an Empire By Gandhi|year=2006|page=5|url=https://books.google.com/?id=TEyXCoc76AEC&amp;pg=PA5|isbn=978-0-14-310411-7|author=Gandhi, Rajmohan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tendulkar1951&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Lawyer to Mahatma: Life, Work and Transformation of M. K. Gandhi |year=2001|page=5|url=https://books.google.com/?id=fRq21fNfydIC&amp;pg=PA5|isbn=978-81-7629-293-1|author=Malhotra, S.L}}&lt;/ref&gt; ကရမ်ချင် ကဵု ပုတ်လိဗါဲ ကြဴနူ မပံင်ဖက် ပွိုင်မွဲ ဗွဝ်စှ်တုဲ ကလိဂွံ ကောန်ဇာတ် ပိ၊ ကောန်တြုဟ် မွဲ မနွံယၟု လက်မိဒိသ် (Laxmidas) (ၜိုတ် ၁၈၆၀-၁၉၁၄)၊ ကောန်ဗြဴ ရလဳယာတ်ဗေန် (Raliatbehn) (၁၈၆၂-၁၉၆၀) ကေုာံ ကောန်တြုဟ် တၞဟ်မွဲပၠန်ဂှ် ကာသင်ဒိသ် (Karsandas) (ၜိုတ် ၁၈၆၆-၁၉၁၃)။&lt;ref&gt;Guha 2015, p. 21&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Guha 2015, p. 512&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ၂ အံက်တဝ်ပါ ၁၈၆၉ ပုတ်လဳဗါဲ သၠးဂပ္ဘ ကောန်ခဒေအ်ညး မဝ်ဟာန်ဒိသ်၊ ပ္ဍဲဒမၠု မဒှ်အခန်သၟဝ်တုဲ သက္ကုဗတင် ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဂါန္ဒဳ ပ္ဍဲ ဍုင်ပေါရ်ဗာန်ဒရ် (Porbandar city)ရ။ နဒဒှ် ကောန်ၚာ်မွဲဂှ် ဂါန္ဒဳဝွံ အတိုင် ၝောဲညးတေအ် မဟီုထ္ၜးမ္ဂး ဒှ်ကောန်မဂၠာန် ညံင်ကဵု ဗဒါ ချဳဒၟံင်တွဵု ဝေင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြေပ်အာ ဒြေပ်ကၠုင်ရ။ အရာညးတေအ် မဒးစိုတ်မွဲဂှ် ရပ်ဝေင် ကတောဝ်ကၠဵုရ။&lt;ref&gt;Guha 2015, p. 22&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကဵု ဘဝကောန်ၚာ် ဂါန္ဒဳမ္ဂး ပေါမ်အာဂီု အိန္ဒိယ ဝင်သၟိင်သျှရဝန (Shravana) ကေုာံ ဝင်သၟိင်ဟရိစနြာ (Harishchandra) ဂှ် ညးတေအ် ဂွံမိင် ဂွံတီကေတ်ရ။ အလဵုဇကုညးတေအ် မချူလဝ် ဒဒှ်ရ ပရူသၟိင်ၜါဝွံ စောဲဗာန်ဒၟံင် ပ္ဍဲစိုတ်ညးတေအ်ရ။ ညး ချူ ”အခိင်ကာလ မဒှ်ဂၟံက်စိုတ်မ္ဂး အဲဒးပ ဇကုအဲ သၟိင်ဟရိစနြာ ရိုဟ်လၟိဟ်အလန် ဟွံမာန်။” သစ္စ ကေုာံ မေတ္တာ ဂါန္ဒဳဂှ် မဂၠိုင်ကဵုဒၞာဲ တုပ်သၟဟ်ဒၟံင် ကုအယောင်အလာ သၟိင်ဟရိစနြာဂှ် ဆဵုကေတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Sorokin2002&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RudolphRudolph1983&quot;&gt;{{cite book|author1=Rudolph, Susanne Hoeber  |author2=Rudolph, Lloyd I.  |lastauthoramp=yes |title=Gandhi: The Traditional Roots of Charisma|url=https://books.google.com/?id=JsPYNLAU9KYC&amp;pg=PA48|year=1983|publisher=University of Chicago Press|page=48|isbn=978-0-226-73136-0}}&lt;/ref&gt;

သာသနာ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် မရှ်ေသှ်ေဂှ်လေဝ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုလစွံစိုတ် ဂါန္ဒဳကီုရ။ အပါ ဂါန္ဒဳဂှ် ဒှ်ညးရှ်ေသှ်ေ ဘာသာဟိန္ဒူ တုဲ မိညးဂှ် ဒှ်မၞိဟ် နူကဵု ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ပြနမိ ဝေသနဝဟိန္ဒူရ။&lt;ref&gt;[[#Rajmohan|Gandhi, Rajmohan (2006)]] pp. 2, 8, 269&lt;/ref&gt;&lt;ref name=sharma11&gt;{{cite book|author=Arvind Sharma|title=Gandhi: A Spiritual Biography|url=https://archive.org/details/gandhispiritualb0000shar |url-access=registration|year=2013|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-18738-0|pages=[https://archive.org/details/gandhispiritualb0000shar/page/11 11]–14}}&lt;/ref&gt; အပါ ဂါန္ဒဳဂှ် ဒှ် ဇာတ် မောဓ် ဗနိယာ (Modh Baniya caste) နူကဵု ဝါရန ဝေသျှ (Varna Vaishya)ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Rudolph, Susanne Hoeber  |author2=Rudolph, Lloyd I.  |lastauthoramp=yes |title=Gandhi: The Traditional Roots of Charisma|url=https://books.google.com/?id=JsPYNLAU9KYC&amp;pg=PA17|year=1983|publisher=University of Chicago Press|page=17|isbn=978-0-226-73136-0}}&lt;/ref&gt; မိအံက်ညးဂှ် ကၠုင်နူကဵု ဂကောံအခိုက်ပြနမိ မဒုင်သဇိုင် ကု ခရိသျှန ဘက္တိ (Krishna bhakti) မဒှ် ဂကောံဟိန္ဒူ မပအဓိက ကုလိက် ဘဂဝဒ် ဂဳတ (Bhagavad Gita)၊ ဘဂဝတ ပုရဏ (Bhagavata Purana) ကေုာံ လိက်ဂကောံ ၁၄ စံင် (a collection of 14 texts) မဒှ်လိက်လၟေတ်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု လိက်ဝေဒ (Vedas)၊ လိက်ကူရာန် (Quran) ကေုာံ သၠပတ်သမ္မာ ( Bible)ရ။&lt;ref name=sharma11/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Gerard Toffin|editor=John Zavos|display-editors=etal|title=Public Hinduisms|url=https://books.google.com/books?id=uuuICwAAQBAJ&amp;pg=PT249| year=2012|publisher= SAGE Publications|isbn=978-81-321-1696-7|pages=249–257}}&lt;/ref&gt; ဂါန္ဒဳဂှ် ဒ္ဂေတ်ပြဝ နူမိအံက်ညး ဗွဲမဂၠိုင် ကလိဂွံလဝ်ရ။ မိညးဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မလျိုင်ပတှ်ေ သာသနာ ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်၊ ယဝ်ရ ဟွံဂွံ ပူဇဴ ကလအ်ကျာ်မ္ဂး ညးဟွံဂွံစစၞရ။ တုဲပၠန် ဒ္ဂေတ်မင်မဲသဳလ်ရ။&lt;ref&gt;Guha 2015, p. 23&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၇၄၊ အပါ ဂါန္ဒဳတအ် ကရမ်ချင် ဒးအာမံင် ဍုင်သွတ် ရာဇ်ကောတ် (Rajkot) သွက်ဂွံ ကေတ်တာလျိုင် နဒဒှ် မၞိဟ်မကဵုကသပ် သၟိင်ဍုင်ဂှ် မနွံယၟု ထကုရ် သဟိဗ် (Thakur Sahib)ရ။ ရာဇ်ကောတ်ဂှ် ၜိုန်ရ ဍောတ်နူ ပေါရ်ဗင်ဒရ် ကီုလေဝ် ရုင်အလဵုအသဳ ဗြိတိန် ဖျေဟ်စွံလဝ် ပ္ဍဲဍုင်ဂှ်တုဲ သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ကေုာံ ဒပ်ဂီုကၠီုလေဝ် စွံလဝ် ပ္ဍဲဍုင်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;Guha 2015, pp. 24–25&lt;/ref&gt; သၞာံ ၁၈၇၆ ဂှ် ကရမ်ချင် ဒှ်ဒိဝန် (ဝန်ဇၞော်) ပ္ဍဲရာဇ်ကောတ်တုဲ တာလျိုင်ညးတြေံ နဒဒှ် ဝန်ဇၞော် ပ္ဍဲဍုင်ပေါရ်ဗင်ဒရ်ဂှ် ဒေအ်ညး တုလ်သိဒသ် (Tulsidas) ဆက်ကေတ်ရ။ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ညး ပြံင်အာ မံင် ပ္ဍဲ ရာဇ်ကောတ်ရ။&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite book|title=Gandhi before India|year= 2015|author=Rajmohan Gandhi |publisher=Vintage Books|isbn=978-0-385-53230-3|pages=24–25}}&lt;/ref&gt;

[[File:Gandhi and Laxmidas 2.jpg|thumb|upright=0.85|ဂါန္ဒဳ (ပုင်) ကရောမ် ကောညးတေအ် လက်မဳဒသ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၆&lt;ref name=&quot;Fischer1982p96&quot;&gt;{{cite book|author=Louis Fischer|title=Gandhi, his life and message for the world |url=https://books.google.com/books?id=02NWvRxCx64C |year=1982|publisher=Penguin|isbn=978-0-451-62142-9|page=96}}&lt;/ref&gt;]]
ကာလ ဂါန္ဒဳ ကလိဂွံ အာယုက် ၉ သၞာံဂှ် ညးတေအ် စမံင်ဘာ ပ္ဍဲရာဇ်ကောတ်၊ ဗဒါဲသ္ၚိညးတအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵုဘာဂှ် ညးတေအ် ဂွံဗ္တောန် သဇိုင်သင်္ချာ၊ ဝင်၊ ဘာသာဂုဇရာဇ် ကေုာံ ပထဝဳရ။&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; ပ္ဍဲအာယုက် ၁၁ သၞာံ ညးတိုန် ဘာတန်သမၠုင် ပ္ဍဲ ရာဇ်ကောတ်။&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{cite book|title=Gandhi before India|year= 2015|author=Rajmohan Gandhi | publisher=Vintage Books|isbn=978-0-385-53230-3|pages=25–26}}&lt;/ref&gt;ညးဂှ် ဒှ်ကွးဘာဓမ္မတာ၊ ကလိဂွံ လာဘ်ဗွဲမဂၠိုင် ဆဂး ဒှ်ကွးဘာ မဂွလေပ်တုဲ မလေပ်ဟီုအရေဝ်အောန်၊ စိုတ်ဟွံလုပ်စ ပ္ဍဲပရေင်ဝေင်ဓတ်တအ်တုဲ ညးစိုတ်လုပ် ပ္ဍဲလိက် ကေုာံ ခန်လ္ၚတ်ဘာဟေင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Sankar Ghose|title=Mahatma Gandhi|url=https://books.google.com/books?id=5l0BPnxN1h8C&amp;pg=PA4|year=1991|publisher=Allied Publishers|isbn=978-81-7023-205-6|page=4}}&lt;/ref&gt;


ပ္ဍဲဂိတုမေ ၁၈၈၃၊ ကာလညးကလိဂွံ အာယုက် ၁၃ ဂှ် မဝ်ဟာန်ဒသ် ဒက်ဘဝအိန်ထံင် ကုသၟတ်ဗြဴ အာယုက် ၁၄ သၞာံ ကသတူရ်ဗါဲ မခန်ဂျဳ ကပဒဳယာ (Kasturbai Makhanji Kapadia) (ယၟု ပထမ ညးဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ဓလေအ် ချူ ကသတူရ်ဗါ) ပရေင်ဒက်အိန်ထံင်ဂှ် နကဵု အခိုက်အခိင်ဂှ် မိမၜါလပါ် စာတ်ကဵုရ။&lt;ref name=&quot;Mohanty2011&quot;/&gt; ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ ညးတေအ် ဒးဒေါအ်ဘာ ပွိုင်မွဲသၞာံ၊ ဆဂး ဗွဲကြဴ ညးတေအ် ဂွံအခေါင် ဆက်တိုန်ဘာရ။&lt;ref name=&quot;Childhood&quot;&gt;Gandhi (1940). [http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_I/At_the_High_School Chapter &quot;At the High School&quot;]; {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630233959/http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_I/At_the_High_School |date=30 June 2012 }}.&lt;/ref&gt; သဘင်မ္ၚဵုသၞက်ကရောဲ ညးဂှ် ဒှ်သဘင်မပံင်တောဲမွဲတုဲ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ကောညးကီု သီုကဵု ကောန်ၝောဲ ကောန်ဒေအ်ညးလေဝ် ပမ္ၚဵုသၞက်ကရောဲကီုရ။ စပ်ကဵု သဘင်ဏအ်တုဲ အလဵုဇကုညး ချူလဝ် &quot;ပိုယ်ဂှ် ဍောတ်လောန်တုဲ ပရေင်ဖျေဟ်ဒၞာဲ ဒက်အိန်ထံင်ဂှ် မုဟွံတီ၊ ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ် သွက်ပိုယ်မ္ဂး ဂွံလတက် ပလောအ်တၟိတၟိ၊ စမခၜေတ် စကွာင်၊ ဝေင်ကဵု ကလောမသတအ်ရ။&quot; အတိုင်အခိုက်ကၞာမ္ဂး သၟတ်ကောန်ၚာ် ကောန်ဝုတ်မ္ၚဵုဂှ် ပဒတဴ ပ္ဍဲသ္ၚိ မိမဇကုတုဲ မံင်သ္ၚောဲသ္ၚောဲ ကုတြုဟ်တၠသ္ၚိဇကုရ။&lt;ref name=&quot;Husband&quot;&gt;Gandhi (1940). [http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_I/Playing_the_Husband Chapter &quot;Playing the Husband&quot;]; {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120701002125/http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_I/Playing_the_Husband |date=1 July 2012 }}.&lt;/ref&gt;

ဂါန္ဒဳ ညးချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရေင်ဒုင်စသိုင် လတူ ကောန်ဝုတ်မ္ၚဵုညးဂှ် &quot;ၜိုန်ရ အဲနွံဒၟံင် ပ္ဍဲဘာကီုလေဝ် အဲချပ်စိုပ်အာ လပါ်ဍေဟ်၊ တုဲ အဲချပ် ပ္ဍဲအခိင်ဗတံမ္ဂး မိက်ဂွံကဵု ဍေဟ်မိန်လဝ်အဲတိက်ရ။&quot; ညးတေအ် ကလေင်ချပ်ဂွံ အခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ် ဒဒှ်ရ လအ်ညိဂှ် ညးတေအ် ဒှ်ဣစ္ဆာ လတူဍေဟ် တုဲ ဒးကၠုင်စိုတ် လတူဍေဟ်၊ ကာလ ညးတေအ် မဂွံဆဵု ဍေဟ် ပ္ဍဲကဵု ဘာကျာ် ကရောမ် သကအ်ရဲဍေဟ်မ္ဂး ညးတေအ် စိုတ်ကာမလိင် ကတဵုဒှ်ကၠုင် လတူဍေဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Ramachandra Guha |title=Gandhi before India |year= 2015| publisher= Vintage Books|isbn=978-0-385-53230-3|pages=28–29}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ကၞောတ်သၞာံ ၁၈၈၅ ဂှ် အပါ ဂါန္ဒဳတအ် ကရမ်ချင် စုတိအာရ။&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;Guha 2015, p. 29&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဂါန္ဒဳ ကလိဂွံ အာယုက် ၁၆ သၞာံ၊ သမ္ဘာညး ကလိဂွံ အာယုက် ၁၇ သၞာံဂှ် ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်၊ ဆဂး ကောန်ၚာ်ဂှ် ဂျိုင်ဆ မွဲၜါတ္ၚဲဓဝ်ရ။ ကောန်ညးၜါ ဒးချိုတ်အာ ဗီုဏအ်ရ။  &lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt; တုဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ညးတေအ် ဆကလိဂွံ ကောန်ပန်ပၠန်၊ ကောန်တြုဟ် သီုဖအိုတ်၊ ဟရိလလ် ၜံင် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၈၊ မနိလလ် ၜံင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၂၊ ရာမ်ဒသ် ၜံင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၇ တုဲ ဒေဝ်ဒသ် ၜံင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၀။&lt;ref name=&quot;Mohanty2011&quot;/&gt;

ပ္ဍဲ နဝ်ဝေမ်ပါ ၁၈၈၇ ဂါန္ဒဳ အာယုက် ၁၈ ဂှ် ဘာတုဲ နူကဵု ဘာတန်သမၠုင် အဟမေဒဗာဒ် (Ahmedabad)။&lt;ref&gt;Guha 2015, p. 30&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ၁၈၈၈ ညးတေအ် လုပ်တိုန် သမလ်ဒသ် ကဝ်လိက် (Samaldas College) ပ္ဍဲ တွဵုရး ဘဝနာဂရ် (Bhavnagar State)၊ မဒှ် ဘာသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသဂှ်ရ။ ဆဂး ညးတေအ် တိတ် နူဘာဂှ်တုဲ ညးတေအ် ကလေင်စဴမံင် ကရောမ် ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ညးတေအ် ပ္ဍဲကဵု ပေါရ်ဗင်ဒရ် ရ။&lt;ref name=&quot;autogenerated32&quot;&gt;Guha 2015, p. 32&lt;/ref&gt;

===ပိသၞာံ ပ္ဍဲ လာန်ဒါန်===
====ကတ်လ္ၚတ် သၞောဝ်ဥပဒေ====
ဂါန္ဒဳဂှ် ကၠုင် နူ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် သေဌဳမွဲတၠ ဟွံသေင်ရ။ ညးတေအ် ဒးတိတ်ထောအ် နူကဵု ကဝ်လိက် ၚုဟ်မတန်အိုတ် ဟိုတ်နူကဵု တိုန်ဟွံမာန်။&lt;ref name=&quot;Preparation&quot;&gt;Gandhi (1940). [http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_I/Preparation_for_England Chapter &quot;Preparation for England&quot;.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120702043412/http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_I/Preparation_for_England |date=2 July 2012 }}&lt;/ref&gt; မဝ်ဂျဳ ဒဝေ ဇေါသျှဳဂျဳ (Mavji Dave Joshiji) လကျာ်ဗဗၞး (လကျာ်ဟိန္ဒူ) ကေုာံ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် သကအ်ရဲဂမၠိုင် ကဵုကသပ် ကုဂါန္ဒဳ ကေုာံ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ညး ကဵု ဂါန္ဒဳ ကတ်လ္ၚတ်သၞောဝ်ဥပဒေတုဲ ညးတေအ် စွံအာရီု ညံင်ဂွံအာ ကတ် ပ္ဍဲလာန်ဒါန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|title=Gandhi before India|year=2015|author=Rajmohan Gandhi| publisher=Vintage Books|isbn=978-0-385-53230-3|page=32}}&lt;/ref&gt;ပ္ဍဲ ဂျူလာင် ၁၈၈၈၊ သမ္ဘာညး သၠးဂၠံဂဝ် ကောန်တြုဟ် ဟရိလလ် မဂျိုင် ဗွဲကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;autogenerated33&quot;&gt;Guha 2015, pp. 33-34&lt;/ref&gt; ဂါန္ဒဳ ဗလးလဝ် သမ္ဘာဇကုသၟးတုဲ အာမံင် သ္ၚောဲသ္ၚောဲဂှ် မိညးတေအ် ဟွံဒးဂၞပ်စိုတ် ကွေဟ်ဟ်ရ။ အမူညးတေအ် (တုလ်သိဒသ် Tulsidas) လေဝ် ဂစာန်ဗဒေါအ် ညးတေအ်ကီုရ။ ဆဂး ဂါန္ဒဳ မိက်ဂွံအာ။ တၞဟ်န ဂွံပရေစိုတ် သမ္ဘာညးတေအ် ကဵု မိညးတေအ်တုဲ ဂါန္ဒဳ ယဵုဒုင်ဗစာ ဒဒှ်ရ ညးတေအ် ဝေင်ပါဲ ဖျုန်၊ အရက် ကေုာံ ညးဗြဴရောင်။ ကော ဂါန္ဒဳ လက်မိဒသ် (Laxmidas)ဂှ် ကတဵုဒှ် သၟာသၞောဝ် (lawyer) တုဲတုဲရ၊ ကဵုဒြဟတ် ညံင်ဂါန္ဒဳ ဂွံအာတိုန်ဘာ ပ္ဍဲလာန်ဒါန်တုဲ ညးတေအ် ဗိုင်ထံက်ကဵု ကီုရောင်ဂှ် ဟီုလဝ်ရ။ ပုတ်လိဗါဲ ကဵု အခေါင် ကုဂါန္ဒဳ သွက်ဂွံအာ တိုန်ဘာ ပ္ဍဲလာန်ဒါန်ရ။&lt;ref name=&quot;autogenerated32&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Gandhi2006a&quot;&gt;[[#Rajmohan|Gandhi, Rajmohan (2006)]] [https://books.google.com/?id=FauJL7LKXmkC&amp;pg=PA20 pp. 20–21].&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ၁၀ အဝ်ဂေတ် ၁၈၈၈ ဂါန္ဒဳ ကလိဂွံအာယုက် ၁၈ သၞာံ၊ တိတ်နူ ပေါရ်ဗင်ဒရ်တုဲ အာမုမ်ဗါဲ (ဗောမ်ဗေ)။ ဟိန် ညးတေအ် မမင်ဒၟံင်က္ၜင် သွက်ဂွံတိတ်အာ လာန်ဒါန်ဂှ် ညးတေအ် အာတိက်မံင် ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိဂကောံမောဓ် ဗနဳယျာ (Modh Bania community)၊ မၞိဟ်ဇၞော် ဂကောံဂှ် ဒဒှ်ေဒၟံင် ကုအပါ ဂါန္ဒဳတအ်ရ။ ကြဴနူ ညးတအ် မဂွံတီ အစဳအဇန် ဂါန္ဒဳတုဲ ညးတအ် ကဵုဓဝ်သတိ ဒဒှ်ရ အာမံင်လာန်ဒါန်ဂှ် ပ္ဍဲကၠဟ်ထောအ် ဘာသာဇကုညိ။ မံင်လာန်ဒါန်တုဲ ဒ္ဂေတ်လီု စသုင် ဗီုအခိုက် ရဲရးပလိုတ်။ ဂါန္ဒဳ လဴကဵုညး ဒဒှ်ရ ညးတေအ် ကဵုလဝ် ဂတိပါင် ကုမိအံက် ကေုာံ မိညးတေအ် မရာဒၞာမိက်လဝ်ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ညးဇၞော်ဂှ် ဟွံဒုင်တဲတုဲ ညးတအ် ပ္တိတ်ထောအ် ဂါန္ဒဳ နူကဵုဇာတ်ညးတအ်ရ။ ဆဂး ဂါန္ဒဳ ဟွံစွံ အာရီု၊ တုဲ ပ္ဍဲ ၄ သေတ်တေန်ပါဂှ် ညးတေအ် ဍိုက်အာက္ၜင် နူကဵုဗောမ်ဗေ အာလာန်ဒါန်ရ။ ကောညးတေအ် အာပလံင်ညးတေအ်ကီုရ။ &lt;ref name=&quot;autogenerated33&quot;/&gt;&lt;ref&gt;M K Gandhi (1940), [https://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_I/Outcaste The Story of My Experiments with Truth] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160417030706/http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_I/Outcaste |date=17 April 2016 }}, Autobiography, Wikisource&lt;/ref&gt;
ဂါန္ဒဳ တိုန်တက္ကသိုလ်ကဝ်လိက်၊ လာန်ဒါန် မဒှ် တက္ကသိုလ်လာန်ဒါန် ရ။ 

[[File:Gandhi student full.jpg|thumb|upright=0.85|ဂါန္ဒဳ ပ္ဍဲလာန်ဒါန် နဒဒှ် ကွးဘာတက္ကသိုလ် သၞောဝ်ဥပဒေ]] 
ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ်လာန်ဒါန်ဂှ် ညးတေအ် တိုန်ဘာဥပဒေ ကေုာံ ဗီုစဳရေင်သၞောဝ် တုဲ ဂွံဒုင်ဘိက် သွက်ဂွံ ပၠုပ်စရင် ပ္ဍဲ ဘာအေန်နာ (Inner Temple) သွက်ဂွံ ကတဵုဒှ် သၟာသၞောဝ် (barrister) မွဲရ။ အခိုက် မဂွလေပ်၊ ဟွံဂံင်ဟီု နူဘဝကောန်ၚာ်ဂှ် ဆက်ဒှ်အာဒၟံင် ပ္ဍဲကဵုဘဝသၟာဲလေင်ဂှ်ရ။ ညးတေအ် စိုပ်လာန်ဒါန်တုဲလေဝ် အခိုက်ဂှ် ဟွံအိုတ်ဏီဂှ်ရ ညးတေအ် လုပ်ဂကောံဗတောန်ဟီုအရေဝ်လဒေါဝ်ဝိုင် (a public speaking practice group) သွက်ဂွံ တတ်ၜက်ထောအ် တင်ဍိုန်လျ ညးတေအ်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Thomas Weber|title=Gandhi as Disciple and Mentor|url=https://archive.org/details/gandhiasdisciple0000webe|url-access=registration|year=2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-45657-9|pages=[https://archive.org/details/gandhiasdisciple0000webe/page/19 19]–25}}&lt;/ref&gt;

====ဝါဒစၞသၞေဝ် (Vegetarianism) ကေုာံ ကမၠောန် ပ္ဍဲဂကောံ====
အခိင်ညးမပဒတဴ ပ္ဍဲလာန်ဒါန်ဂှ် သစာညးမယဵုလဝ် ကုမိအံက်ညးဂှ် ထိင်လဝ်ညးတၟာဂလိုင်ရ။ ညး ဂစာန် လွဳကေတ် အခိုက်မံင်စံင်ဘဝ အင်္ကလိက် မပ္တံကဵု တိုန်တန်ဗတောန်လှ်ေတအ် ဒှ်တမ်ရ။ ၜိုန်ဂှ်ရလေဝ် စပ်ကဵုစၞစတုဲ ညးတေအ် လုပ်ပတုပ်ဗက် ဗီုအင်္ကလိက် ဟွံမာန်ရ။ ညးဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မဒ္ဂေတ်ဝါဒစၞသၞေဝ်မွဲရ။ စၞသၟာဍုန်တိုပ်ညးတေအ် မဍုန်လဝ် စၞသၞေဝ်ဂှ် ညးတေအ် ဟွံဒးဂၞပ်တုဲ လဆောဝ်မ္ဂး ညးတေအ် ဒးအေင်စၞလေဝ် ကေင်နွံလဝ်ကီုရ။ ဗွဲကြဴ ညးဂွံဆဵု ဖျာစၞစသၞေဝ် ပ္ဍဲလာန်ဒါန်တုဲ သွက်ညး ဟွံဒှ်ခက်ခုဲ ပ္ဍဲအရာစၞစရ။ နကဵု အဆက် အစာချူလိက် Henry Stephens Salt တုဲ ညးလုပ် ဂကောံညးစသၞေဝ် ပ္ဍဲလာန်ဒါန်၊ တုဲ ညးဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ကောန်ဂကောံ ကမ္မတဳဗဟဵု ပ္ဍဲဂကောံဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;Brown1991&quot;&gt;[[#Brown1991|Brown (1991)]].&lt;/ref&gt;ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် Arnold Hills ဒှ် ဥက္ကဌ ဂကောံဂှ်ရ။ နကဵုဂကောံဂှ် ဒက်ပတန် ကဏ္ဍဗေသဝတ်တာ (Bayswater chapter) မွဲရ။&lt;ref name=&quot;Tendulkar1951&quot; /&gt; ပ္ဍဲဂကောံညးစၞသၞေဝ်ဂှ် ကောန်ဂကောံလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် နူကဵု ဂကောံမှာဇန်ဓမ္မသာသနာ (Theosophical Society) မဒှ်ဂကောံ မဒက်ပတန်လဝ် နူကဵုသၞာံ ၁၈၇၅ မလ္ၚတ်ဆေင်ကဵု အဘိဓရ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဟိန္ဒူရ ညးတအ် ကော်ဘိက် ဂါန္ဒဳ သွက်ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲအရာမဗှ်လိက် ဘဂဝဒ်ဂဳတ (Bhagavad Gita) နကဵုမူ မကၠာဲလဝ် ဗီုအင်္ကလိက်ကီု သီုကဵု မူတမ်မူလ နကဵုဘာသာသံသကြိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Brown1991&quot;/&gt;

====Called to the bar====
ဂါန္ဒဳ ကာလမကလိဂွံ အာယုက် ၂၂ ဂှ် မဂွံစှ်ေ နတဲ သွက်ဂွံဒှ် တၠပညာသၞောဝ် (called to the bar) ပ္ဍဲဂိတုဂျောန် ၁၈၉၁ တုဲ စဴကၠုင် အိန္ဒိယ နူလာန်ဒါန်ရ။ ကာလညး ကလေင်စိုပ် အိန္ဒိယဂှ် ညးဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ပရူဒဒှ် မိညး မဒးစုတိအာဂှ် ဟွံကဵုပရိုင် လဴကဵုညးရ။&lt;ref name=&quot;Brown1991&quot;/&gt; ညးကလိဂွံ အခေါင်စှ်ေ ပညာသၞောဝ် နတဲ ပ္ဍဲဗောမ်ဗေ၊ ညးဟွံအံင် ဟိုတ်နူကဵု စိတ္တဇ ဟွံသၟဟ်ရထ သွက်ဂွံ အံင်လိက်ရ။ ညးကလေင်အာ ရာဇ်ကောတ် He returned to Rajkot to make a modest living drafting petitions for litigants, but he was forced to stop when he ran afoul of a British officer Sam Sunny.&lt;ref name=&quot;Tendulkar1951&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Brown1991&quot;/&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၃၊ သၟာဗၞိက် မူသလေန် နူကဵု ကထာဲဝါရ် (Kathiawar) မနွံယၟု ဒါဒါ အာပ်ဒူလး (Dada Abdullah) ဆက်နင် ကုဂါန္ဒဳရ။ အာပ်ဒူလး ပိုင်ပြဳလဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် က္ၜင် မအံင်ဇၞး ပ္ဍဲအာဖရိကသၠုင်ကျာရ။ ကောန်မေန် အာပ်ဒူလးဂှ် ပ္ဍဲယောဟာန်နေသ်ဗုဂ် (Johannesburg) နွံပၟိက် တၠပညာသၞောဝ်မွဲရ။ ညးတအ် မိက်ဂွံဂွံ ကောန်ကွာန်ကထာဲဝါရ်ရ။ ဂါန္ဒဳ သၟာန် ကဵုၚုဟ်ဂိတု မူစိရောရ။ ညးတအ် ကဵု သြန်ဂိတု £105 (~$17,200 နကဵုလှုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉) ကေုာံ ခရိတ်ဂၠံင်ဂမၠိုင်ရ။ ဂါန္ဒဳ ဒုင်တဲ၊ အောန်အိုတ် ဒးကၠောန် ပွိုင်မွဲသၞာံ၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် အာဖရိကသၠုင်ကျာလေဝ် ဒှ်ကဝ်လဝ်နဳ ဗြိတိန် ပ္ဍဲအေန်ပါယျာ ဗြိတိန်မွဲ ဗီုကဵု ဍုင်အိန္ဒိယကီုရ။&lt;ref name=&quot;Tendulkar1951&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Herman 2008 pp. 82&quot;&gt;[[#Herman2008|Herman (2008)]], pp. 82–83&lt;/ref&gt;

===ချဳဓရာင် သွက်အခေါင်ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲအာဖရိက သၠုင်ကျာ (၁၈၉၃-၁၉၁၄)===

ပ္ဍဲ ဨပြဳ ၁၈၉၃ ဂါန္ဒဳ ကလိဂွံ အာယုက် ၂၃ အာအာဖရိကသၠုင်ကျာ နကဵုက္ၜင် သွက်ဂွံကၠောန် နဒဒှ် သၟာသၞောဝ် သွက်ကောန်မေန် အာပ်ဒူလး ရ။&lt;ref name=&quot;Herman 2008 pp. 82&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NHOA-193&quot;&gt;{{cite book|author1=Giliomee, Hermann  |author2-link=Mbenga, Bernard |author2=Mbenga, Bernard  |lastauthoramp=yes |title=New History of South Africa|editor=Roxanne Reid|publisher= Tafelberg|year=2007|edition=1st|page=193|chapter=3|isbn=978-0-624-04359-1|author1-link=Giliomee, Hermann }}&lt;/ref&gt; ညးပဒတဴ ပ္ဍဲ အာဖရိကသၠုင်ကျာ လုကဴ ပွိုင် ၂၁ သၞာံ၊ ပ္ဍဲကာလဂှ် ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် လညာတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဒ္ဂေတ်လၟေတ်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Gandhi&quot;&gt;{{cite journal|title=Gandhi in South Africa|url=https://archive.org/details/journal-of-modern-african-studies_1969-10_7_3/page/441|journal= [[The Journal of Modern African Studies]]|year= 1969|jstor=159062|author=Power, Paul F. |volume=7|issue=3|pages=441–55|doi=10.1017/S0022278X00018590}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Into that Heaven of Freedom: The impact of apartheid on an Indian family's diasporic history&quot;, Mohamed M Keshavjee, 2015, by Mawenzi House Publishers, Ltd., Toronto, ON, Canada, {{ISBN|978-1-927494-27-1}}&lt;/ref&gt;

ဂါန္ဒဳ စစိုပ် အာဖရိကသၠုင်ကျာဗက်ဂှ် ညးဒးဒုင်စသိုင် ပရေင်ပါ်ကဆံင် ဟိုတ်နူကဵု အသာ်ဖျုန်စၞာံ ကေုာံ ဗဳဇညးရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် မၞိဟ်လမ္စံက်တအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒးဒုင်ပါ်ကဆံင် ဗီုညးဖအိုတ်ရ။ &lt;ref name=&quot;Parekh2001&quot;/&gt; ညး အခေါင်ဂဇအ် လတူခုင် ဗဒါဲဒၞာဲ ကောန်ဂကူဥရဝ်ပတအ် ဟွံဂွံ၊ ဒးဂဇအ် ပ္ဍဲကၞဳ ဗဒါဲ မၞိဟ်ဒဳကာ၊ ယဝ်ရ ဟွံကဠင်အရေဝ်မ္ဂး ဒးဒုင်တက်ရ။ ပ္ဍဲမွဲတ္ၚဲ ဟိုတ်နူ ညးကွာ်ဒး ကြပ်အာကဵု သ္ၚိမွဲတဲ ဒးဒုင်တေအ်ဖျေဟ် မြံင်။ မွဲအလန်ပၠန်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ကွဳပၟတ် ဟိုတ်နူ ညး ဟွံပါဲကဵု နူဒၞာဲတောဲကဆံင်ပထမတုဲ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်Pietermaritzburgဂှ် ဒးဒုင် ထဍေင်ပတိတ် နူကဵုကွဳပၟတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Stagecoach&quot;&gt;Gandhi (1940). [http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_II/More_Hardships Chapter &quot;More Hardships&quot;.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120702044616/http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_II/More_Hardships |date=2 July 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=dhiman25&gt;{{cite book|author=S. Dhiman|title=Gandhi and Leadership: New Horizons in Exemplary Leadership|url=https://books.google.com/books?id=2Y2kCgAAQBAJ |year=2016|publisher=Springer|isbn=978-1-137-49235-7 |pages=25–27}}&lt;/ref&gt; ညးဒးဒုင် ထဍေင်ပတိတ် နူကွဳပၟတ်တုဲ ညးဂ္ဇအ်ဒၟံင် ပ္ဍဲသၞေဟ်ဘူတာတုဲ ခတေဝ်ဒၟံင် ပ္ဍဲသၞေဟ်ဂှ် ကၠိုဟ်ဗတံတုဲ ချပ်ဒၟံင် ကလေင်စဴ အိန္ဒိယရ။&lt;ref name=dhiman25/&gt; ညးရုဲစှ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ညးဒစဵုဒစး ပရေင်ပါ်ကဆံင်ဝွံတုဲ ညးရာန်စၟတ်တဲ ကွဳပၟတ် မတိတ်တ္ၚဲယးဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;(Mahatma)Fischer2002&quot;&gt;[[#Fischer2002|Fischer (2002)]]&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲဒၞာဲတၞဟ်မွဲပၠန် ဂါန္ဒဳဂှ် နကဵုအခိုက်ကၞာ ညးတအ် ထၟိင်လဝ် ယာတ်ထၟိင်က္ဍိုပ်တွဵုရ။ ပ္ဍဲကဵု ရုင်ဗစာဂှ် ဟီုကဵုညးတေအ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ယာတ်ထၟိင်က္ဍိုပ်၊ ဆဂး ဂါန္ဒဳ ဟွံဒုင်တဲတုဲ ဟွံပတိတ် ထမိင်က္ဍိုပ်ရ။&lt;ref name=&quot;Turban&quot;&gt;Gandhi (1940). [http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_II/Some_Experiences Chapter &quot;Some Experiences&quot;.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120702043438/http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_II/Some_Experiences |date=2 July 2012 }}&lt;/ref&gt;ပ္ဍဲအာဖရိသၠုင်ကျာဂှ် ကောန်ဍုင်အိန္ဒိယတအ် အခေါင်ကွာ် လတူပလေတ်ဖံင် (public footpaths) ဟွံမဲ။ ဂါန္ဒဳ ဒးဒုင် ထၞိက်ဖျေဟ် ဂၠံင် နူကဵု လတူပလေတ်ဖံင် နကဵု ဗၠာဲသၟိင် သီုဟွံကဵုဟီု ကဵုသတိရ။&lt;ref name=&quot;What it is to be a coolie&quot;&gt;Gandhi (1940). [http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_II/What_it_is_to_be_a_%27Coolie%27 Chapter &quot;What it is to be a coolie&quot;.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160411011314/http://wikilivres.ca/wiki/The_Story_of_My_Experiments_with_Truth/Part_II/What_it_is_to_be_a_%27Coolie%27 |date=11 April 2016 }}&lt;/ref&gt;

အခိင်ကာလ ဂါန္ဒဳ မစိုပ် အာဖရိသၠုင်ကျာဂှ် ညးဒုင်ကေတ်လဝ် ပထမဂှ် နဒဒှ် ကောန်ဗြိတိန် တုဲ ဒုတိယဂှ် ကောန်အိန္ဒိယရ။&lt;ref&gt;[[#Herman2008|Herman (2008)]], pp. 87–88&lt;/ref&gt; However, the prejudice against him and his fellow Indians from British people that Gandhi experienced and observed deeply bothered him. He found it humiliating, struggling to understand how some people can feel honour or superiority or pleasure in such inhumane practices.&lt;ref name=dhiman25/&gt; Gandhi began to question his people's standing in the [[British Empire]].&lt;ref name=&quot;Allen2011&quot;&gt;{{cite book|last=Allen|first=Jeremiah|title=Sleeping with Strangers: A Vagabond's Journey Tramping the Globe|url=https://books.google.com/?id=vyl8f54UToQC&amp;pg=PT273|year=2011|publisher=Other Places Publishing|isbn=978-1-935850-01-4|page=273}}&lt;/ref&gt;

The Abdullah case that had brought him to South Africa concluded in May 1894, and the Indian community organised a farewell party for Gandhi as he prepared to return to India.&lt;ref name=&quot;Herman 2008 pp. 88&quot;&gt;[[#Herman2008|Herman (2008)]], pp. 88–89&lt;/ref&gt; However, a new Natal government discriminatory proposal led to Gandhi extending his original period of stay in South Africa. He planned to assist Indians in opposing a bill to [[Disfranchisement|deny them the right to vote]], a right then proposed to be an exclusive European right. He asked [[Joseph Chamberlain]], the British Colonial Secretary, to reconsider his position on this bill.&lt;ref name=&quot;Gandhi&quot; /&gt; Though unable to halt the bill's passage, his campaign was successful in drawing attention to the grievances of Indians in South Africa. He helped found the [[Natal Indian Congress]] in 1894,&lt;ref name=&quot;Tendulkar1951&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;(Mahatma)Fischer2002&quot;/&gt; and through this organisation, he moulded the Indian community of South Africa into a unified political force. In January 1897, when Gandhi landed in Durban, a mob of white settlers attacked him&lt;ref&gt;{{cite wikisource |title=The Collected Works of Mahatma Gandhi |chapter=March 1897 Memorial |wslink=The_Collected_Works_of_Mahatma_Gandhi/Volume_II}}: correspondence and newspaper accounts of the incident.&lt;/ref&gt; and he escaped only through the efforts of the wife of the police superintendent. However, he refused to press charges against any member of the mob.&lt;ref name=&quot;Tendulkar1951&quot;/&gt;

[[File:Gandhi Boer War.jpg|thumb|Gandhi with the stretcher-bearers of the [[Indian Ambulance Corps]] during the [[Boer War]].]]
During the [[Second Boer War|Boer War]], Gandhi volunteered in 1900 to form a group of stretcher-bearers as the [[Natal Indian Ambulance Corps]]. According to Arthur Herman, Gandhi wanted to disprove the imperial British stereotype that Hindus were not fit for &quot;manly&quot; activities involving danger and exertion, unlike the Muslim &quot;[[martial race]]s&quot;.&lt;ref&gt;[[#Herman2008|Herman (2008)]], page 125&lt;/ref&gt; Gandhi raised eleven hundred Indian volunteers, to support British combat troops against the Boers. They were trained and medically certified to serve on the front lines. They were auxiliaries at the [[Battle of Colenso]] to a White volunteer ambulance corps. At the battle of [[Battle of Spion Kop|Spion Kop]] Gandhi and his bearers moved to the front line and had to carry wounded soldiers for miles to a field hospital because the terrain was too rough for the ambulances. Gandhi and thirty-seven other Indians received the [[Queen's South Africa Medal]].&lt;ref&gt;[[#Herman2008|Herman (2008)]] chapter 6.&lt;/ref&gt;

[[File:Gandhi and Kasturbhai 1902.jpg|thumb|Gandhi and his wife [[Kasturba Gandhi|Kasturba]] (1902)]]
In 1906, the [[Transvaal Colony|Transvaal]] government promulgated a new Act compelling registration of the colony's Indian and Chinese populations. At a mass protest meeting held in Johannesburg on 11 September that year, Gandhi adopted his still evolving methodology of ''[[Satyagraha]]'' (devotion to the truth), or nonviolent protest, for the first time.&lt;ref name=&quot;Rai2000&quot;&gt;{{cite book|last=Rai|first=Ajay Shanker|title=Gandhian Satyagraha: An Analytical And Critical Approach|url=https://books.google.com/?id=Z9ZSLa6cy-8C&amp;pg=PA35|year=2000|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7022-799-1|page=35}}&lt;/ref&gt; According to Anthony Parel, Gandhi was also influenced by the Tamil text ''[[Tirukkuṛaḷ]]'' because [[Leo Tolstoy]] mentioned it in their correspondence that began with &quot;[[A Letter to a Hindu]]&quot;.&lt;ref name=&quot;LetterToAHindu&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.online-literature.com/tolstoy/2733/ | title = A Letter to A Hindu: The Subjection of India-Its Cause and Cure | last = Tolstoy | first = Leo | date = 14 December 1908 | website = The Literature Network | publisher = The Literature Network | access-date = 12 February 2012 | quote = The Hindu Kural}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=gandhi&gt;{{Citation | last = Parel | first = Anthony J. | author-link = Anthony Parel | contribution = Gandhi and Tolstoy | editor1=M. P. Mathai|editor2= M. S. John |editor3= Siby K. Joseph | title = Meditations on Gandhi : a Ravindra Varma festschrift | pages = 96–112 | publisher = Concept | place = New Delhi | year = 2002 | url = https://books.google.com/books?id=kcpDOVk5Gp8C&amp;pg=PA96 |accessdate=8 September 2012| isbn = 9788170229612 }}&lt;/ref&gt; Gandhi urged Indians to defy the new law and to suffer the punishments for doing so. Gandhi's ideas of protests, persuasion skills and public relations had emerged. He took these back to India in 1915.&lt;ref&gt;[[Guha, Ramachandra]] (2013), ''Gandhi Before India'', Vol. 1, Ch. 22, Allen Lane, {{ISBN|0-670-08387-9}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Charles R. DiSalvo|title=M.K. Gandhi, Attorney at Law: The Man before the Mahatma|url=https://books.google.com/books?id=9XGtAAAAQBAJ&amp;pg=PR14|year=2013|pages=14–15|isbn=9780520956629}}&lt;/ref&gt;

====Europeans, Indians and Africans====
Gandhi focused his attention on Indians while in South Africa. He was not interested in politics. This changed after he was discriminated against and bullied, such as by being thrown out of a train coach because of his skin colour by a white train official. After several such incidents with [[White South African|Whites in South Africa]], Gandhi's thinking and focus changed, and he felt he must resist this and fight for rights. He entered politics by forming the Natal Indian Congress.&lt;ref&gt;{{cite book|last1= Jones|first1= Constance|last2= Ryan|first2= James|title= Encyclopedia of Hinduism|url= https://books.google.com/books?id=OgMmceadQ3gC|access-date= 5 October 2012|year= 2009|publisher= Infobase Publishing|isbn= 978-1-4381-0873-5|pages= 158–59|url-status=live|archiveurl= https://web.archive.org/web/20151021174237/https://books.google.com/books?id=OgMmceadQ3gC|archivedate= 21 October 2015|df= dmy-all}}&lt;/ref&gt; According to Ashwin Desai and Goolam Vahed, Gandhi's views on racism are contentious, and in some cases, distressing to those who admire him. Gandhi suffered persecution from the beginning in South Africa. Like with other coloured people, white officials denied him his rights, and the press and those in the streets bullied and called him a &quot;parasite&quot;, &quot;semi-barbarous&quot;, &quot;canker&quot;, &quot;squalid coolie&quot;, &quot;yellow man&quot;, and other epithets. People would spit on him as an expression of racial hate.&lt;ref name=&quot;Desai2015p26&quot;/&gt;

While in South Africa, Gandhi focused on racial persecution of Indians but ignored those of Africans. In some cases, state Desai and Vahed, his behaviour was one of being a willing part of racial stereotyping and African exploitation.&lt;ref name=&quot;Desai2015p26&quot;/&gt; During a speech in September 1896, Gandhi complained that the whites in the British colony of South Africa were degrading Indian Hindus and Muslims to &quot;a level of [[Kaffir (racial term)|Kaffir]]&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://theprint.in/opinion/ramachandra-guha-is-wrong-a-middle-aged-gandhi-was-racist-and-no-mahatma/168222/|title=Ram Guha is wrong. Gandhi went from a racist young man to a racist middle-aged man|date=24 December 2018}}&lt;/ref&gt; Scholars cite it as an example of evidence that Gandhi at that time thought of Indians and black South Africans differently.&lt;ref name=&quot;Desai2015p26&quot;/&gt; As another example given by Herman, Gandhi, at age 24, prepared a legal brief for the Natal Assembly in 1895, seeking voting rights for Indians. Gandhi cited race history and European Orientalists' opinions that &quot;Anglo-Saxons and Indians are sprung from the same Aryan stock or rather the Indo-European peoples&quot;, and argued that Indians should not be grouped with the Africans.&lt;ref name=&quot;Herman 2008 pp. 88&quot;/&gt;

Years later, Gandhi and his colleagues served and helped Africans as nurses and by opposing racism, according to the Nobel Peace Prize winner [[Nelson Mandela]]. The general image of Gandhi, state Desai and Vahed, has been reinvented since his assassination as if he was always a saint, when in reality his life was more complex, contained inconvenient truths and was one that evolved over time.&lt;ref name=&quot;Desai2015p26&quot;&gt;{{cite book|author1= Ashwin Desai|author2= Goolem Vahed|title=The South African Gandhi: Stretcher-Bearer of Empire|url= https://books.google.com/books?id=lZZ1CgAAQBAJ |year= 2015|publisher= Stanford University Press|isbn= 978-0-8047-9717-7 |pages= 22–26, 33–38}}&lt;/ref&gt; In contrast, other Africa scholars state the evidence points to a rich history of co-operation and efforts by Gandhi and Indian people with nonwhite South Africans against persecution of Africans and the [[Apartheid]].&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Edward Ramsamy|author2=Michael Mbanaso|author3=Chima Korieh|title=Minorities and the State in Africa|url=https://books.google.com/books?id=-J-EZLTRVRwC |publisher=Cambria Press|isbn=978-1-62196-874-0|pages=71–73}}&lt;/ref&gt;

In 1906, when the British [[Bambatha Rebellion|declared war]] against the [[Zulu Kingdom]] in Natal, Gandhi at age 36, sympathised with the Zulus and encouraged the Indian volunteers to help as an ambulance unit.&lt;ref name=&quot;Herman2010&quot;/&gt; He argued that Indians should participate in the war efforts to change attitudes and perceptions of the British people against the coloured people.&lt;ref name=&quot;Herman2010p281&quot;&gt;[[#Herman2008|Herman (2008)]], pp. 280–281, 154–157&lt;/ref&gt; Gandhi, a group of 20 Indians and black people of South Africa volunteered as a stretcher-bearer corps to treat wounded British soldiers and the opposite side of the war: Zulu victims.&lt;ref name=&quot;Herman2010&quot;/&gt;

[[File:Gandhi suit crop.jpg|thumb|right|upright|Gandhi photographed in South Africa (1909)]]
White soldiers stopped Gandhi and team from treating the injured Zulu, and some African stretcher-bearers with Gandhi were shot dead by the British. The medical team commanded by Gandhi operated for less than two months.&lt;ref name=&quot;Herman2010&quot;&gt;[[#Herman2008|Herman (2008)]], pp. 136–137.&lt;/ref&gt; Gandhi volunteering to help as a &quot;staunch loyalist&quot; during the Zulu and other wars made no difference in the British attitude, states Herman, and the African experience was a part of his great disillusionment with the West, transforming him into an &quot;uncompromising non-cooperator&quot;.&lt;ref name=&quot;Herman2010p281&quot;/&gt;

In 1910, Gandhi established, with the help of his friend [[Hermann Kallenbach]], an idealistic community they named [[Tolstoy Farm]] near Johannesburg.&lt;ref&gt;For Kallenbach and the naming of Tolstoy Farm, see Vashi, Ashish (31 March 2011) [https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/For-Gandhi-Kallenbach-was-a-friend-and-guide/articleshow/7829668.cms?referral=PM &quot;For Gandhi, Kallenbach was a Friend and Guide&quot;], ''The Times of India''. Retrieved 1 January 2019.&lt;br /&gt;For Johannesburg, see [http://philosophynow.org/issues/101/Satyagraha &quot;Gandhi – A Medium for Truth&quot; (link to article in ''Philosophy Now'' magazine)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140324184714/http://philosophynow.org/issues/101/Satyagraha |date=24 March 2014 }}. Retrieved March 2014.&lt;/ref&gt; There he nurtured his policy of peaceful resistance.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Gandhi's Decisive South African 1913 Campaign: A Personal Perspective from the Letters of Betty Molteno|journal= [[South African Historical Journal]]|year= 2014|author1=Corder, Catherine|author2= Plaut, Martin |volume=66|issue=1|pages=22–54|doi=10.1080/02582473.2013.862565}}&lt;/ref&gt;

In the years after black South Africans gained the right to vote in South Africa (1994), Gandhi was proclaimed a national hero with numerous monuments.&lt;ref name=&quot;Mbeki2006&quot;/&gt;

==နိဿဲ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>2s5gcuggguxsvazqadgyw25p3j0v67a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယဲကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် ၂၀၁၉</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2085</id>
    <revision>
      <id>56679</id>
      <parentid>48226</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T23:10:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65295" sha1="t8gje1wgee6c45hq933ff6kiomun8ee" xml:space="preserve">{{Infobox medical condition| name = Coronavirus disease 2019 (COVID-19)| synonyms =* Coronavirus* Corona* COVID* 2019-nCoV acute respiratory disease* Novel coronavirus pneumonia&lt;ref name=&quot;chinamortality&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Han X, Cao Y, Jiang N, Chen Y, Alwalid O, Zhang X, Gu J, Dai M, Liu J, Zhu W, Zheng C, Shi H | display-authors = 6 | title = Novel Coronavirus Pneumonia (COVID-19) Progression Course in 17 Discharged Patients: Comparison of Clinical and Thin-Section CT Features During Recovery | journal = Clinical Infectious Diseases | date = March 2020 | pmid = 32227091 | pmc = 7184369 | doi = 10.1093/cid/ciaa271 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;* Severe pneumonia with novel pathogens&lt;ref&gt;{{cite web |title=Special Act for Prevention, Relief and Revitalization Measures for Severe Pneumonia with Novel Pathogens–Article Content–Laws &amp; Regulations Database of The Republic of China |url=https://law.moj.gov.tw/ENG/LawClass/LawAll.aspx?pcode=L0050039 |website=law.moj.gov.tw |access-date=10 May 2020}}&lt;/ref&gt;| pronounce = {{ubl|{{IPAc-en|k|ə|ˈ|r|oʊ|n|ə|ˌ|v|aɪ|r|ə|s|_|d|ɪ|ˈ|z|i:|z}}|{{IPAc-en|ˌ|k|oʊ|v|ɪ|d|n|aɪ|n|ˈ|t|iː|n|,_|ˌ|k|ɒ|v|ɪ|d|-}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://oed.com/view/Entry/88575495|title=Covid-19, n.|website=[[Oxford English Dictionary]]|access-date=15 April 2020}}&lt;/ref&gt;}}| image = Symptoms of coronavirus disease 2019 4.0.svg| caption = Symptoms of COVID-19| specialty = [[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]]| symptoms = Fever, cough, fatigue, shortness of breath, loss of smell; sometimes no symptoms at all&lt;ref name=CDC2020Sym/&gt;&lt;ref name=&quot;WHO2020QA&quot; /&gt;| complications = [[Viral pneumonia|Pneumonia]], [[viral sepsis]], [[acute respiratory distress syndrome]], [[Acute kidney injury|kidney failure]], [[cytokine release syndrome]]| onset = 2–14 days (typically 5) from infection| duration =| types =| cause = [[Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2]] (SARS-CoV-2)| risks = Travel, viral exposure| diagnosis = [[Reverse transcription polymerase chain reaction|rRT-PCR testing]], [[CT scan]]| differential =| prevention = [[Hand washing]], face coverings, [[quarantine]], [[social distancing]]&lt;ref name=Quar2020&gt;{{cite journal | vauthors = Nussbaumer-Streit B, Mayr V, Dobrescu AI, Chapman A, Persad E, Klerings I, Wagner G, Siebert U, Christof C, Zachariah C, Gartlehner G | display-authors = 6 | title = Quarantine alone or in combination with other public health measures to control COVID-19: a rapid review | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 4 | pages = CD013574 | date = April 2020 | pmid = 32267544 | pmc = 7141753 | doi = 10.1002/14651858.CD013574 }}&lt;/ref&gt;| treatment = [[Symptomatic treatment|Symptomatic]] and [[supportive treatment|supportive]]| medication =| prognosis =| frequency = 6.511.668 (confirmed cases)| deaths = 386.073 (5,9% of confirmed cases)

}}

'''ယဲကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် (ကဝ်ဝိဒ်-၁၉) (Coronavirus disease 2019''' ('''COVID-19''')) ဝွံ ဒှ်ယဲကၞာန် ဟိုတ်နူကဵု (SARS-CoV-2).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/technical-guidance/naming-the-coronavirus-disease-(covid-2019)-and-the-virus-that-causes-it|title=Naming the coronavirus disease (COVID-19) and the virus that causes it|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)}}&lt;/ref&gt; ယဲဏအ်ဂှ် ဗွဲကိုပ်ကၠာ ဂွံတီကေတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ ပ္ဍဲဝူဟာန်၊ ဍုင်ဇၞော် တွဵုရးဟူဗေ၊ ဍုင်ကြုက်တုဲ နူဂှ် ကၠောအ်ကၞာန်အာ အလုံလိုက်တုဲ ဒှ်အာ ၂၀၁၉-၂၀ ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် ကပ်ယဲ (2019–20 coronavirus pandemic)ရ။&lt;ref name=&quot;Hui14Jan2020&quot;&gt;{{Cite journal|title=The continuing 2019-nCoV epidemic threat of novel coronaviruses to global health—The latest 2019 novel coronavirus outbreak in Wuhan, China}}&lt;/ref&gt; လက်သန်ယဲ ၜိုတ်မတီစၟတ်သမ္တီလဝ် လၟုဟ်မ္ဂး ဇကုကတဴ၊ ခဍက် ကေုာံ ယီုဂြက်။ ဂိဇကုဇကောဝ် (Muscle pain)၊ လှေဟ် တိတ် (sputum production)၊ ဂၞဴလီု ( diarrhea)၊ ကအ်ဂိ (sore throat) ကေုာံ ကအ်လီု (loss of taste) ကေုာံ/ဟွံသေင်မ္ဂး မုဟ်လီု (loss of smell) တအ်ဂှ်လေဝ် ဒှ်လက်သန်ယဲဏအ် နွံကီုရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/coronavirus-symptoms-respiratory-anosmia-smell-taste-loss-ent-asymptomatic-a9418151.html|title=CORONAVIRUS: WHY ARE LOSS OF SMELL AND TASTE REPORTEDLY SYMPTOMS OF COVID-19?|publisher=The Independent}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CDC2020Sym&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/symptoms.html|title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) Symptoms}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;whoqa&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses|title=Q&amp;A on coronaviruses (COVID-19)|publisher=[[World Health Organization]] (WHO)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite journal|title=COVID-19: Gastrointestinal manifestations and potential fecal-oral transmission}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite journal|title=Panic of Buying Toilet Papers: A Historical Memory or a Horrible Truth? Systematic Review of Gastrointestinal Manifestations of COVID-19}}&lt;/ref&gt; မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင်တအ်ဂှ် လက်သန်ယဲ ဆညိညဟေင်ထ္ၜးတုဲ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/02/27/world/asia/coronavirus-treament-recovery.html|title=Most Coronavirus Cases Are Mild. That's Good and Bad News.}}&lt;/ref&gt; ညးလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု ယဲကသအ် (ယီုဟွံဂွံ) (pneumonia) ကေုာံ ယဲအဝဲခန္ဓအပ္ဍဲ-နာနာ သရိုဟ်လီု  (multi-organ failure)။&lt;ref name=&quot;WHO-q-a&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses|title=Q&amp;A on coronaviruses}}&lt;/ref&gt; စဵုကဵု ၂၅ မာတ် ၂၀၂၀ လၟိဟ် ဂမ္စိုတ် ညးမဒှ်ယဲဏအ်ဂှ် ဒှ် ၄.၅ တၟအ်ကၠံ (ပ္ဍဲမၞိဟ် မဒှ်ယဲဏအ် ကၠံတၠဂှ် မၞိဟ် ပန်ကဝက်တၠ ဒးချိုတ်)၊ ဆဂး နူကဵု ၀.၂ တၟအ်ကၠံ စဵုကဵု ၁၅ တၟအ်ကၠံ ဒှ်မာန်ရ။ တန်တဴဒၟံင်ကဵု အာယုက် ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ညးကမၠောအ်ယဲတအ်ရ။ အာယုက်ဍောတ်၊ ပရေင်ထတ်ယုက်ခိုဟ်မ္ဂး ဂွံဗၠးဂှ် အခေါင်နွံဂၠိုင်ရ။ &lt;ref name=&quot;worldometers.info&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/coronavirus/coronavirus-death-rate/|title=Coronavirus (COVID-19) Mortality Rate}}&lt;/ref&gt;

ဝဳရုသ်ဏအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ကၠောအ်ကၞာန် ဟိုတ်နူကဵု စုက်လုက်ကြပ်ပ် နူကဵု ထၞဟ်ပၞောက်ယဝီု (respiratory droplets) ကာလမၞိဟ်မနွံကဵုယဲ ထအဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကသိုဟ်။ ထၞဟ်တအ်ဂှ် ဍောတ်သောဲ ရံင်ကဵုမတ် ဆဵုကေတ် ဟွံမာန်ကီုလေဝ် ဝဳရုသ်ဗွဲမဂၠိုင် နွံမာန်ရ။ ထၞဟ်ပၞောက်ယဝီုဂှ် ကာလမယီုကျာလေဝ် တိတ်ဒၟံင်ကီုရ၊ ဆဂး ထၞဟ်(ဝဳရုသ်)တအ် ဍေဟ် ဟွံပြးတိတ်အာ အပ္ဍဲကဵုကျာရ။ နကဵု မရပ်ဒး မုက်ညးမနွံကဵုယဲတအ်တုဲ နကဵုတဲဂှ် ဇကုကလေင်ရပ် မုက်ဇကုမ္ဂးလေဝ် ယဲကၠောအ်မာန်ကီုရ။ အခိင်မၞိဟ်ယဲ မနွံကဵု လက်သန်ယဲဂှ် ကၠောအ်လောဲသွာကီုလေဝ်၊ အခိင်မနွံကဵု ဝဳရုသ် မဟွံထ္ၜး လက်သန်ယဲဏီဂှ်လေဝ် ကၠောအ်မာန်ကီုရ။ ဝဳရုသ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဗလးမုက်မွဲမွဲ စဵုကဵု ပွိုင် ၇၂ နာဍဳ ဂျိုင်မာန်ရ။ အခိင်ကာလ နူစ မဒးဒုင်ကၠောအ် စဵုကဵု လက်သန်ယဲမံက်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် နွံ အကြာ ၜါတ္ၚဲ ကဵု ၁၄ တ္ၚဲ၊ ဗွဲသၟဟ်မ္ဂး နွံ ၅ တ္ၚဲရ။ နဲကဲ မစမ်ၜတ်ယဲ သွက်ဂွံတီကေတ် ယဲဏအ်မာန်ဂှ် စကာ နကဵု နဲကဲ reverse transcription polymerase chain reaction (rRT-PCR) နူကဵု ဍာ်မုဟ် ဍာ်ပါင်ရ။ နကဵု နဲကဲ မဗှ်သကေန် ပ္ဍဲကဵု ကသအ်မၞိဟ်ယဲလေဝ် ဂွံတီကေတ် ယဲဏအ်မာန်ကီုရ။

နဲကဲ မကဵုလဝ်သမ္တီ သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ညံင်ယဲဟွံကၠောအ်ဂှ် ကြာတ်တဲ၊ လ္ပမံင်ကြပ်ပ် ရေင်သကအ် (ဗွဲတၟေင် ကုမၞိဟ် မနွံကဵု ဝဳရုသ်တအ်ဂှ် ဒးဝေင်ပါဲ မံင်သ္ၚောဲသ္ၚောဲ၊ ကာလခ္ဍက်၊ ထအဟ်မ္ဂး ကၟာတ် နကဵု စက္ခောတိသ်ရှူ ဟွံသေင်မ္ဂး ယာတ်၊ တဲဟွံဂွံကြာတ်လဝ်ဏီဂှ် စွံသ္ၚောဲသ္ၚောဲ ကုမုက်။&lt;ref name=&quot;Advice for public&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public|title=Advice for public}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gov.uk/government/publications/covid-19-guidance-on-social-distancing-and-for-vulnerable-people/guidance-on-social-distancing-for-everyone-in-the-uk-and-protecting-older-people-and-vulnerable-adults|title=Guidance on social distancing for everyone in the UK}}&lt;/ref&gt; စကာ ဂရုပ်မုက် (ယာတ်ကၟာတ်ပါင်) ဂှ် ပ္ဍဲဌာနအဝဵုအသဳ ပရေင်ထတ်ယုက် ဍုင်လ္ၚဵုတအ် ကဵုစကာတုဲ ဍုင်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် သွက်ညးယဲ ကေုာံ ညးသံသယယဲ ကေုာံ ကောန်ကမၠောန် ပရေင်ထတ်ယုက်တအ်ဟေင် စကာရ။&lt;ref name=&quot;CDC2020IfSick&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/steps-when-sick.html|title=2019&amp;nbsp;Novel Coronavirus (2019-nCoV)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public|title=Advice for public}}&lt;/ref&gt; ဂဥုဲဝက်သေန် (ဂဥုဲစဵုဒၞာ) ကေုာံ ဂဥုဲဂစိုတ်ဝဳရုသ် သွက်ဂွံလွဳ ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ဂှ် ဟွံမဲဏီရ။ လွဳလွတ်ဒၟံင် နကဵုလက်သန်ယဲ ညံင်မၞိဟ်ယဲ ဂွံမံင်လောဲတုဲ နကဵုဒြဟတ်ဒုင်ဗတဝ် မၞိဟ်ယဲဂှ် ညံင်ဂွံဗၠးအာ ကေတ်တ်ဟေင်ရ။&lt;ref name=&quot;cdc21Jan20202&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/prevention-treatment.html|title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)}}&lt;/ref&gt;

ဂကောံပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးကဝ် (WHO) လလောင်တြးလဝ် ဒဒှ်ရ ၂၀၁၉-၂၀ ယဲကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် ဂှ် ဒှ်ယဲမဒှ်ဓဝိင် ဍုင်နာနာ ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန်  Public Health Emergency of International Concern (PHEIC) ပ္ဍဲကဵု ၃၀ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၂၀ ဂှ်၊&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/news-room/detail/30-01-2020-statement-on-the-second-meeting-of-the-international-health-regulations-(2005)-emergency-committee-regarding-the-outbreak-of-novel-coronavirus-(2019-ncov)|title=Statement on the second meeting of the International Health Regulations (2005) Emergency Committee regarding the outbreak of novel coronavirus (2019-nCoV)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/coronavirus-china-live-updates/2020/02/05/114ced8a-479c-11ea-bc78-8a18f7afcee7_story.html|title=Hundreds of evacuees to be held on bases in California; Hong Kong and Taiwan restrict travel from mainland China}}&lt;/ref&gt; နူဂှ် နဒဒှ် ယဲကပ် ([[ကပ်|pandemic]]) ပ္ဍဲကဵု ၁၁ မာတ် ၂၀၂၀။ ယဲဝွံ ကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု တိုက် ၆ မဒှ် ဒေသ မပါ်လဝ် နကဵု ဂကောံပရေင်ထတ်ယုက်ဂၠးကဝ်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=ho.int/docs/default-source/coronaviruse/situation-reports/20200325-sitrep-65-covid-19.pdf|title=WHO Situation Report #65}}&lt;/ref&gt;

== အကာဲအရာ ကေုာံ လက်သန်ယဲ ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin-left:1em; text-align:center&quot;
!လက်သန်ယဲ Symptom
!%
|-
|ဂမ္တဴ &lt;br&gt;(Fever)
|87.9
|-
|ခ္ဍက်ဇမ္ကဟ် &lt;br&gt;(Dry cough)
|67.7
|-
|ဒြဟတ်အိုတ်&lt;br&gt; (Fatigue)
|38.1
|-
|သလေဟ်တိတ် &lt;br&gt;(Sputum production)
|33.4
|-
|သၟူ ကေုာံ ရှ် လီု &lt;br&gt;(Loss of smell and taste)&lt;ref name=&quot;entuk-anosmia&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.entuk.org/loss-sense-smell-marker-covid-19-infection|title=Loss of sense of smell as marker of COVID-19 infection|last=|first=|date=|accessdate=2020-03-26|archivedate=2020-05-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200527203954/https://www.entuk.org/sites/default/files/files/Loss%20of%20sense%20of%20smell%20as%20marker%20of%20COVID.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entnet-anosmia&quot;&gt;{{Cite web|title=Anosmia, Hyposmia, and Dysgeusia Symptoms of Coronavirus Disease|url=https://www.entnet.org/content/coronavirus-disease-2019-resources|date=22 March 2020|accessdate=26 March 2020|archivedate=24 March 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200324213530/https://www.entnet.org/content/coronavirus-disease-2019-resources}}&lt;/ref&gt;
|30 to 66
|-
|ယီုဝါတ် &lt;br&gt;(Shortness of breath)
|18.6
|-
|ဂိ ဇကုဇကောဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ၚပ်ဇိုင်တဲ &lt;br&gt;(Muscle or joint pain)
|14.8
|-
|ကအ်ဂိ &lt;br&gt;(Sore throat)
|13.9
|-
|က္ဍိုပ်ဂိ &lt;br&gt;(Headache)
|13.6
|-
|ဂံက် &lt;br&gt;(Chills)
|11.4
|-
|စံင်ပရံင် ပေင်သြိုဟ်&lt;br&gt; (Nausea or vomiting)
|5.0
|-
|ဍာ်မုဟ်ဓဇူ &lt;br&gt;(Nasal congestion)
|4.8
|-
|ဂၞဴအာ &lt;br&gt;(Diarrhea)
|3.7 to 31&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite book|last=Wei|first=Xiao-Shan|date=26 February 2020|title=Clinical Characteristics of SARS-CoV-2 Infected Pneumonia with Diarrhea}}&lt;/ref&gt;
|-
|ခ္ဍက်ဆီ &lt;br&gt;(Haemoptysis)
|0.9
|-
|မတ်ဍာဲ &lt;br&gt;(Conjunctival congestion)
|0.8
|}
ကုညးမဒးဒုင်ကၠောအ် ကုဝဳရုသ်ဏအ်မ္ဂး လက်သန်ယဲ ကတဵုဒှ် ညံင်ရဴ ညးမဒှ် ယဲချာမ်၊ ဗီုကဵု ဇကုကတဴ၊ ခ္ဍက်၊ ဒြဟတ်အိုတ် ကေုာံ ယီုဝါတ်ရ။&lt;ref name=&quot;CDC2020Sym&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal|title=Epidemiological and clinical characteristics of 99 cases of 2019 novel coronavirus pneumonia in Wuhan, China: a descriptive study|date=February 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hessen27Jan2020&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.elsevier.com/connect/coronavirus-information-center|title=Novel Coronavirus Information Center: Expert guidance and commentary|date=27 January 2020}}&lt;/ref&gt;လက်သန်ယဲ မကတဵုဒှ် မွဲတဲဓဝ် မကော်ဂး (Emergency symptoms) မပ္တံကဵု ပွမယီုဝါတ်၊ သြိုဟ်ဂိ ဟွံဒေါအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒုင်စသိုင် ဖဍိုက်လဝ် ပ္ဍဲသြိုဟ်၊ ကွာ်ဝါတ်၊ ကေုာံ မုက် ကေုာံ သၟောန်ပါင်သ္ၚေက် (bluish face or lips) ယဝ်ရ လက်သန်ဗီုဏအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်မ္ဂး ညံင်ဂွံဂွံလွဳဗွဲမပြဟ်ဂှ် ကဵုလဝ် ဓဝ်သတိရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)—Symptoms|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/symptoms-testing/symptoms.html|date=20 March 2020}}&lt;/ref&gt;ပါဲနူ လက်သန်ယဲ မဆေင်ကဵု ယဝီုတုဲ ဗီုကဵု ချာမ်၊ ခၟောဝ်ဓဇူ ဟွံသေင်မ္ဂး ကအ်ဂိတအ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ။ လက်သန်ယဲ မပ္တံကဵု စံင်ပရံင် ပေင်သြိုဟ် ကေုာံ ဂၞဴအာတအ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် နကဵုတၟအ်ကၠံ ညိညကီုရ။&lt;ref name=&quot;:10&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Huang24Jan2020&quot;&gt;{{Cite journal|title=Clinical features of patients infected with 2019 novel coronavirus in Wuhan, China|date=February 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=1 March 2020|title=Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 (SARS-CoV-2) and coronavirus disease-2019 (COVID-19): The epidemic and the challenges}}&lt;/ref&gt;မၞိဟ်ယဲလ္ၚဵု ပ္ဍဲဍုင်ကြုက် စဒှ် မပ္တံကဵု သြိုဟ်ဂြက် (chest tightness) ကေုာံ ခတဝ် ပ္ဍဲကဵုသြိုဟ်တအ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ။&lt;ref name=&quot;Zheng Ma Zhang Xie p.&quot;&gt;{{Cite journal|title=COVID-19 and the cardiovascular system|date=March 2020}}&lt;/ref&gt;မုဟ်လီု (ဟွံဂွံသၟူ) Anosmia (loss of the sense of smell) ကေုာံ ကအ်လီု (ဟွံဂွံရှ်) dysgeusia (distortion of the sense of taste) တအ်ဂှ်လေဝ် နွံကီုရ။ ဗွဲတၟေင် ကုညး မဟွံထ္ၜး လက်သန်ယဲတၞဟ်တအ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။&lt;ref name=&quot;entuk-anosmia&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;entnet-anosmia&quot;/&gt; ပ္ဍဲကဵု မၞိဟ်လ္ၚဵုဂှ် ယဲဂှ် ဒှ်အာယဲကသအ် (pneumonia)၊ ယဲအဝဲခန္ဓအပ္ဍဲ သရိုဟ်လီုတုဲ ချိုတ် (လဝုဲ)ဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;Hui14Jan2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;WHO-q-a&quot;/&gt;

== ယဲ ==
ယဲဏအ်ဂှ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ဝဳရုသ်[[နဝ်ဝေလ် ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် (2019-nCoV)|မပကဵု ညံင်ဂွံဒှ်ယဲ ဂၠံင်ကျာယဝီု ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ၂]] (SARS-CoV-2)၊ ဗွဲကိုပ်ကၠာဂှ် ကော်စ နဝ်ဝေလ် ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ်(2019-nCoV)။&lt;ref name=&quot;Gorbalenya-bioRxiv&quot;&gt;{{cite journal |last=Gorbalenya |first=Alexander E. | name-list-format = vanc |date=11 February 2020 |title=Severe acute respiratory syndrome-related coronavirus—The species and its viruses, a statement of the Coronavirus Study Group |journal=[[bioRxiv]] |type=preprint |doi=10.1101/2020.02.07.937862 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ဝဳရုသ်ဂှ် ကၠောအ် အကြာ မၞိဟ်ကဵုမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် နူကဵု ထၞဟ်ယဝီု မတိတ်ကၠုင် နူကဵု ခဍက် ကေုာံ ထအဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;CDC2020Spread&quot;&gt;{{cite web |title=2019&amp;nbsp;Novel Coronavirus (2019-nCoV) |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/transmission.html |website=Centers for Disease Control and Prevention |access-date=18 February 2020 |date=11 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200307081351/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/transmission.html |archive-date=7 March 2020 |url-status=live |quote=The virus is thought to spread mainly from person-to-person ... through respiratory droplets produced when an infected person coughs or sneezes. }}&lt;/ref&gt; လလအ် ဂလိုင်လဵု ဝဳရုသ်ဂှ် ဂျိုင်တန်တဴမာန်ဂှ် လ္ၚတ်တုဲ ဂွံဆဵုကေတ် နာနာသာ်၊ တန်တဴကဵု ဒၞာဲဂမၠိုင်ရ။ ဝဳရုသ်ဂှ် လတူ ဗရိုတ် မ္ဂး ဂျိုင်မာန် စဵုကဵု ပွိုင် ၄ နာဍဳ၊ လတူစက္ခောတအ်ဂှ် ၂၄ နာဍဳ၊ လတူပသဲ မဟွံမဲကုနှိင်ဂှ် ၇၂ နာဍဳ၊ လတူပလာသတေတ်ဂှ် ၇၂ နာဍဳ။ ဆဂး အရာဝွံ စဵုကဵု ၁၀၀% ပဒတန် ဟွံဂွံ တန်တဴဒၟံင် ဗလးမုက် အရပ်အရာတအ်ဂှ်ရ။(limit of detection was 3.33×10&lt;sup&gt;0.5&lt;/sup&gt; [[Virus quantification|TCID&lt;sub&gt;50&lt;/sub&gt;]] per liter of air for aerosols, 10&lt;sup&gt;0.5&lt;/sup&gt; TCID&lt;sub&gt;50&lt;/sub&gt; per milliliter of medium for plastic, steel, and cardboard, and 10&lt;sup&gt;1.5&lt;/sup&gt; TCID&lt;sub&gt;50&lt;/sub&gt; per milliliter of medium for copper). ဗွဲသၟဟ် လလအ် ဝဳရုသ်မဂျိုင်တန်တဴမာန် နကဵု Bayesian regression model မ္ဂး ဟီုလဝ် လတူဗရိုတ်မ္ဂး စဵုကဵု ၁၈ နာဍဳ၊ လတူစက္ခော ၅၅ နာဍဳ၊ လတူပသဲ ဟွံမဲကဵုနှိင်ဂှ် ၉၀ နာဍဳတုဲ ပ္ဍဲပလာသတေတ်ဂှ် စဵုကဵု ၁၀၀ နာဍဳပြင်င်ဂှ် ဝဳရုသ်တအ် ဂျိုင်တန်တဴမာန်ဒၟံင်ရ။ တုဲပၠန် ဝဳရုသ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵုကျာ သွဝ်အာ သွဝ်ကၠုင် စဵုကဵု ပွိုင် ၃ နာဍဳ ဂျိုင်တန်တဴမာန်ဏီရ။&lt;ref name=&quot;van Doremalen Bushmaker Morris Holbrook p.&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = van Doremalen N, Bushmaker T, Morris DH, Holbrook MG, Gamble A, Williamson BN, Tamin A, Harcourt JL, Thornburg NJ, Gerber SI, Lloyd-Smith JO, de Wit E, Munster VJ | display-authors = 6 | title = Aerosol and Surface Stability of SARS-CoV-2 as Compared with SARS-CoV-1 | journal = The New England Journal of Medicine | date = March 2020 | pmid = 32182409 | doi = 10.1056/nejmc2004973 | publisher = Massachusetts Medical Society }}&lt;/ref&gt;ဝဳရုသ်ဂှ် သီုဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု အသုဘ (အိက်) ကေုာံ မဒးဒုင်ကၠောအ် နူကဵု အိက်မွဲကဆံင်ဂှ်လေဝ် နွံကီုရ။ ဥပမာ မၞိဟ်မွဲ လုပ်သ္ၚိဍာ်တုဲ ကြာတ်တဲ ဟွံအး၊ နကဵုတဲကၠိကၠိဂှ် အာရပ်တဲတြင်၊ ညးတၞဟ်မွဲ လုပ်သ္ၚိဍာ် ရပ်တဲတြင်ဂှ်မ္ဂး ဝဳရုသ် ကၠောအ်စိုပ် မၞိဟ်ဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;:11&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/php/water.html Water Transmission and COVID-19] (CDC, accessed 19 March 2020)&lt;/ref&gt;

အဝဲခန္ဓ ကသအ်ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲ မဒးဒုင်ဒှ်ယဲ နကဵုယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ဂၠိုင်အိုတ်ရ။ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ဝဳရုသ်ဂှ် လုပ်စိုပ် စောဲစပ် ပ္ဍဲကဵု ကလာပ်ရုပ် နကဵု အေန်ဇြောမ် (enzyme [[angiotensin-converting enzyme 2|ACE2]]) မဒှ်ကလာပ်ရုပ် ဂကူ (type II alveolar cells) မနွံဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ကသအ်ရ။ ဝဳရုသ်ဂှ် ဍေဟ်စကာ ဂလူဂေါတ်ပရဝ်တေန် (glycoprotein) မကော်ဂး &quot;ဇလ spike&quot; သွက်ဂွံဆက်ကဵု ACE2 တုဲ ဂွံလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲကဵု ကလာပ်ရုပ်ရ။&lt;ref name=&quot;Nature Microbiology&quot;&gt;{{cite journal | title=Functional assessment of cell entry and receptor usage for SARS-CoV-2 and other lineage B betacoronaviruses | journal=Nature Microbiology | doi=10.1038/s41564-020-0688-y | doi-access=free | pmid=32094589 | year=2020 | vauthors=Letko M, Marzi A, Munster V | pages=1–8 }}&lt;/ref&gt;ဝဳရုသ် လုပ်စိုပ် ပ္ဍဲကလာပ်ရုပ်တုဲ ဍေဟ်ကေတ် ရုပ်စန် ပ္ဍဲကလာပ်ရုပ်ဂှ်တုဲ ဍေဟ်ဂလိုင်ပတိုန်မဍေဟ်ရ။ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် ဝဳရုသ်ဂှ် နကဵု အလဵုဇကုဍေဟ် ဍေဟ်ကၠောန်ပ္တိတ် ကောန်ဍေဟ် ဟွံဂွံရ။ ဍေဟ် ဒးပံင် ဒးကေတ် ရုပ်စန် နူကလာပ်ရုပ် သတ်မွဲမွဲတုဲဟေင် ဍေဟ် ဗဒှ်ပတိုန် ကောန်/ဝဳရုသ်တၟိဂွံမာန်ရ။ ရုပ်စန်ဂှ် ဍေဟ်ကေတ်ထောအ်တုဲ ကလာပ်ရုပ်ဂှ်လီုအာရ။ ဝဳရုသ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် မကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကလာပ်ရုပ်ဂှ် လုပ်စိုပ် ကလာပ်ရုပ်တၞဟ်တအ်ပၠန်တုဲ ကၞောတ်တဲ အလုံမွဲ အဝဲခန္ဓဂှ် ဒးသရိုဟ်လီုအာတုဲ မၞိဟ်ဂှ်လေဝ် ဒးစုတိချိုတ် နကဵုဝဳရုသ်ဏအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Xu Zhong Deng Peng p.&quot;/&gt;

ဝဳရုသ်ဂှ် သီုကဵု ပလီုအဝဲခန္ဓဂၞဴကီုရ။ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ACE2 ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ကလာပ်ရုပ် ကလေန်ထိုင်စၞ၊ ကြုတ် ကေုာံ ကြုတ်ဇၞော်လေဝ် နွံကောံဂၠိုင်ဒၟံင်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hamming|first=I.|last2=Timens|first2=W.|last3=Bulthuis|first3=M. L. C.|last4=Lely|first4=A. T.|last5=Navis|first5=G. J.|last6=Goor|first6=H. van|date=2004|title=Tissue distribution of ACE2 protein, the functional receptor for SARS coronavirus. A first step in understanding SARS pathogenesis|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-pathology_2004-06_203_2/page/631|journal=The Journal of Pathology|language=en|volume=203|issue=2|pages=631–637|doi=10.1002/path.1570|pmid=15141377|issn=1096-9896}}&lt;/ref&gt;ပ္ဍဲကဵု အိက် မၞိဟ်မဒှ်ယဲဏအ် ၅၃%ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဝဳရုသ်ဏအ်၊&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt; နူကဵု ဍာ်မုဟ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဂၠိုင်နူကဵု ဍာ်ပါင်ရ။&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite journal|last=Zhang|first=Wei|last2=Du|first2=Rong-Hui|last3=Li|first3=Bei|last4=Zheng|first4=Xiao-Shuang|last5=Yang|first5=Xing-Lou|last6=Hu|first6=Ben|last7=Wang|first7=Yan-Yi|last8=Xiao|first8=Geng-Fu|last9=Yan|first9=Bing|last10=Shi|first10=Zheng-Li|last11=Zhou|first11=Peng|date=1 January 2020|title=Molecular and serological investigation of 2019-nCoV infected patients: implication of multiple shedding routes|journal=Emerging Microbes &amp; Infections|volume=9|issue=1|pages=386–389|doi=10.1080/22221751.2020.1729071|pmc=7048229|pmid=32065057}}&lt;/ref&gt; ဝဳရုသ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု အိက် နူ ၁ စဵုကဵု ၁၂ တ္ၚဲ ကေုာံ မၞိဟ်ယဲ ၁၇%ဂှ် ၜိုန်ရ ပ္ဍဲကျာယဝီုဂှ် ခိုဟ်အာရကီုလေဝ် ပ္ဍဲကဵု ထိုင်စၞဂှ် ဆက်သှ်ေနွံဒၟံင်ဏီဖိုဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt; ပ္ဍဲအခိင်မစဒှ်မ္ဂး ဝဳရုသ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် နူကဵုဍာ်မုဟ်ဂၠိုင် နူကဵု ဍာ်ပါင်၊ ယဲလအ်ညိမ္ဂး ဝဳရုသ် ပ္ဍဲဍာ်ပါင်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဂၠိုင်နူ ပ္ဍဲမုဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;

ဝဳရုသ်ဏအ်ဂှ် ပတှ်ေကေတ် ဒှ်အရာသဘာဝ မကၠုင်နူတိရစ္ဆာန်၊&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Zhou P, Yang XL, Wang XG, Hu B, Zhang L, Zhang W, etal |title=Discovery of a novel coronavirus associated with the recent pneumonia outbreak in humans and its potential bat origin |date=23 January 2020 |journal=[[bioRxiv]] |type=preprint |doi=10.1101/2020.01.22.914952 |doi-access=free | name-list-format = vanc}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NM-20200317&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Andersen KG, Rambaut A, Lipkin WI, Holmes EC, Garry RF |title=The proximal origin of SARS-CoV-2 |url=https://www.nature.com/articles/s41591-020-0820-9 |date=17 March 2020 |journal=[[Nature Medicine]] |pages=1–3 |doi=10.1038/s41591-020-0820-9 |access-date=18 March 2020 }}&lt;/ref&gt; ကၠုင်လုပ်စိုပ် မၞိဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nautil.us/issue/83/intelligence/the-man-who-saw-the-pandemic-coming|title=The Man Who Saw the Pandemic Coming|last=Berger|first=Kevin|name-list-format=vanc|date=12 March 2020|website=Nautilus|access-date=16 March 2020|accessdate=26 March 2020|archivedate=15 March 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200315180124/http://nautil.us/issue/83/intelligence/the-man-who-saw-the-pandemic-coming}}&lt;/ref&gt; တမ်မူလဍေဟ်ဂှ် ဟွံတီ၊ ၜိုတ် ဂိတုဒဳဇြေန်ပါ ၂၀၁၉ ဂှ် စကၠောအ် အကြာမၞိဟ်ကဵုမၞိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Epidemiology2020Feb17&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Yanping Z, et al.|collaboration=The Novel Coronavirus Pneumonia Emergency Response Epidemiology Team|title=The Epidemiological Characteristics of an Outbreak of 2019 Novel Coronavirus Diseases (COVID-19)—China, 2020|url=http://weekly.chinacdc.cn/en/article/id/e53946e2-c6c4-41e9-9a9b-fea8db1a8f51|journal=China CDC Weekly|volume=2|issue=8|pages=113–122|date=17 February 2020|publisher=[[Chinese Center for Disease Control and Prevention]]|access-date=18 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Heymann Shindo 2020 pp. 542–45&quot;&gt;{{cite journal | vauthors=Heymann DL, Shindo N | title=COVID-19: what is next for public health? | journal=Lancet | volume=395 | issue=10224 | date=February 2020 | pmid=32061313 | doi=10.1016/S0140-6736(20)30374-3 | doi-access=free | pages=542–45 }}&lt;/ref&gt; မစတီကၠာအိုတ်ဂှ် ပ္ဍဲနဝ်ဝေမ်ပါ ၁၇ ၂၀၁၉ ပ္ဍဲဝူဟာန်၊ ဍုင်ကြုက်။&lt;ref&gt;{{cite news |author=Davidson, Helen |date= 13 March 2020|title= First Covid-19 case happened in November, China government records show—report |url= https://www.theguardian.com/world/2020/mar/13/first-covid-19-case-happened-in-november-china-government-records-show-report |work=The Guardian|access-date=21 March 2020}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;160px&quot;&gt;
ဝှာင်:Novel Coronavirus SARS-CoV-2.jpg|ဗီုရုပ် ဝဳရုသ် SARS-CoV-2 မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲမာက္ကရဝ်သကောပ်။ ဇလ ဍောတ်တ် မတိတ်ဒၟံင်ဂှ် မတုပ်ညံင် ၝောအ်ကိုဋ်၊ ဒုင်သဇိုင် ကုအရာဏအ်တုဲ ဝဳရုသ်ဏအ် ညးကော်စ ကဝ်ရဝ်နာ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ၝောအ်ကိုဋ်။ 
ဝှာင်:Coronavirus virion structure.svg|ရုပ်ဓဇက် ဗီုလဒက်ပတန် ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် မထ္ၜးလဝ် အရာမနွံ ပ္ဍဲကဵု ဝဳရုသ်မွဲမ မပ္တံကဵု S, spike protein; M, membrane protein; E, envelope protein; N, nucleocapsid protein; structural proteins of coronavirus.
&lt;/gallery&gt;

== ဗမံက်ထ္ၜးယဲ ==
[[File:CDC 2019-nCoV Laboratory Test Kit.jpg|thumb|CDC rRT-PCR ကိရိယာစမ်ယဲ ကဝ်ဝိဒ်-၁၉&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/testing.html|title=CDC Tests for 2019-nCoV|last=CDC|date=5 February 2020|website=Centers for Disease Control and Prevention|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200214023335/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/testing.html|archive-date=14 February 2020|access-date=12 February 2020| name-list-format = vanc}}&lt;/ref&gt;]]

ဂကောံပရေင်ထတ်ယုက်ဂၠးကဝ် (WHO) ပ္တိတ်လဝ် နဲကဲ မဂွံစမ်ယဲဏအ် နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/publications-detail/laboratory-testing-for-2019-novel-coronavirus-in-suspected-human-cases-20200117|title=Laboratory testing for 2019 novel coronavirus (2019-nCoV) in suspected human cases|website=[[World Health Organization]] (WHO)|access-date=13 March 2020}}&lt;/ref&gt;နဲကဲ မစမ်ၜတ် မစှ်ေကဵုဍာ်ဒကေဝ်ဂှ် ဒှ် နဲ  real-time reverse transcription polymerase chain reaction (rRT-PCR) ရ။&lt;ref name=&quot;20200130cdc&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/summary.html |title=2019 Novel Coronavirus (2019-nCoV) Situation Summary |date=30 January 2020 |website=[[Centers for Disease Control and Prevention]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200126210549/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-nCoV/summary.html |archive-date=26 January 2020 |access-date=30 January 2020| name-list-format = vanc}}&lt;/ref&gt; ဗီုမစမ်ဂှ် ကေတ် အရာမတိတ်ကၠုင် နူကဵု ခန္ဓကာယမၞိဟ် ညိည မပ္တံကဵု ဍာ်မုဟ်၊ ဍာ်ပါင်တုဲ စုတ်ပၠုပ် ပ္ဍဲစက်ရ။&lt;ref name=&quot;20200129cdc&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/lab/rt-pcr-detection-instructions.html |title=Real-Time RT-PCR Panel for Detection 2019-nCoV |date=29 January 2020 |website=[[Centers for Disease Control and Prevention]] |access-date=1 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200130202031/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/lab/rt-pcr-detection-instructions.html |archive-date=30 January 2020 |url-status=live | name-list-format = vanc}}&lt;/ref&gt; သွဟ်ဍေဟ်ဂှ် ကလိဂွံမာန် အပ္ဍဲပွိုင် မွဲၜါနာဍဳကဵု စဵုကဵု ၜါတ္ၚဲရ။&lt;ref name=&quot;globenewswire1977226&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.globenewswire.com/news-release/2020/01/30/1977226/0/en/Curetis-Group-Company-Ares-Genetics-and-BGI-Group-Collaborate-to-Offer-Next-Generation-Sequencing-and-PCR-based-Coronavirus-2019-nCoV-Testing-in-Europe.html |title=Curetis Group Company Ares Genetics and BGI Group Collaborate to Offer Next-Generation Sequencing and PCR-based Coronavirus (2019-nCoV) Testing in Europe |date=30 January 2020 |website=GlobeNewswire News Room |access-date=1 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200131201626/https://www.globenewswire.com/news-release/2020/01/30/1977226/0/en/Curetis-Group-Company-Ares-Genetics-and-BGI-Group-Collaborate-to-Offer-Next-Generation-Sequencing-and-PCR-based-Coronavirus-2019-nCoV-Testing-in-Europe.html |archive-date=31 January 2020 |url-status=live | name-list-format = vanc}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;20200130businessinsider&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.businessinsider.com/how-to-know-if-you-have-the-coronavirus-pcr-test-2020-1 |title=There's only one way to know if you have the coronavirus, and it involves machines full of spit and mucus |last=Brueck |first=Hilary | name-list-format = vanc |date=30 January 2020 |website=Business Insider |access-date=1 February 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200201034232/https://www.businessinsider.com/how-to-know-if-you-have-the-coronavirus-pcr-test-2020-1 |archive-date=1 February 2020 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;စမ်ဆီလေဝ် ဂွံကီုရ။ ဆဂး ယဝ်ရစမ်နကဵုဆီမ္ဂး သွဟ်ဂွံမံက်ဂှ် ဒးကေတ်အခိင်လအ် စဵုကဵု ပွိုင် ၜါသတ္တဟ၊ တုဲပၠန် သွဟ်လေဝ် ဟွံချိုတ်ပၠိုတ်ကွေဟ်ဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.who.int/publications-detail/laboratory-testing-for-2019-novel-coronavirus-in-suspected-human-cases-20200117 |title=Laboratory testing for 2019 novel coronavirus (2019-nCoV) in suspected human cases |access-date=26 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200221192745/https://www.who.int/publications-detail/laboratory-testing-for-2019-novel-coronavirus-in-suspected-human-cases-20200117 |archive-date=21 February 2020 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;တၠပညာသိပ္ပံကြုက်တအ် ဂိုင်ဒေပ်လဝ် ဗဳဇ ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ်တုဲ ပ္တိတ်တြးလဝ် ဗီုပြင်ဗဳဇ (genetic sequence)ဍေဟ်ဂှ်ရ ဌာနပါ်ဓါတ် အလုံဂၠးတိ ဗွဲမဗၠးၜး ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ပဳသဳအာရ် polymerase chain reaction (PCR) မဒှ်နဲ ဗီုဂွံစမ်ဂၠာဲ ဝဳရုသ်ဂွံရ။&lt;ref name=&quot;Hui14Jan2020&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Cohen17Jan20202&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Cohen J, Normile D | title = New SARS-like virus in China triggers alarm | journal = Science | volume = 367 | issue = 6475 | pages = 234–35 | date = January 2020 | pmid = 31949058 |doi=10.1126/science.367.6475.234 | bibcode = 2020Sci...367..234C | url = https://mcb.uconn.edu/wp-content/uploads/sites/2341/2020/01/WuhanScience24Jan2020.pdf | access-date = 11 February 2020 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20200211230310/https://mcb.uconn.edu/wp-content/uploads/sites/2341/2020/01/WuhanScience24Jan2020.pdf | archive-date = 11 February 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ncbiWuhanGenomes&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/labs/virus/vssi/#/virus?SeqType_s=Nucleotide&amp;VirusLineage_ss=Wuhan%20seafood%20market%20pneumonia%20virus,%20taxid:2697049 |title=Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 data hub |website=NCBI |url-status=live |access-date=4 March 2020 | name-list-format = vanc}}&lt;/ref&gt; စဵုကဵု ၁၉ မာတ် ၂၀၂၀၊&lt;ref name=&quot;Vogel2020&quot;&gt;{{cite journal |title=New blood tests for antibodies could show true scale of coronavirus pandemic |last1=Vogel| first1=Gretchen |journal=Science |year=2020 |issn=0036-8075 |doi=10.1126/science.abb8028}}&lt;/ref&gt;ဟွံဂွံစကာ နဲ antibody tests ဏီရ။&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Pang J, Wang MX, Ang IY, Tan SH, Lewis RF, Chen JI, Gutierrez RA, Gwee SX, Chua PE, Yang Q, Ng XY, Yap RK, Tan HY, Teo YY, Tan CC, Cook AR, Yap JC, Hsu LY | display-authors = 6 | title = Potential Rapid Diagnostics, Vaccine and Therapeutics for 2019 Novel Coronavirus (2019-nCoV): A Systematic Review | journal = Journal of Clinical Medicine | volume = 9 | issue = 3 | pages = 623 | date = February 2020 | pmid = 32110875 | doi = 10.3390/jcm9030623 }}&lt;/ref&gt; FDA ပဒတန် နဲကဲစမ် point-of-care test ပ္ဍဲ ၂၁ မာတ် ၂၀၂၀ သွက်ဂွံ ဆက်စကာအာ ပ္ဍဲကဵုဂိတုဂှ်အိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Coronavirus (COVID-19) Update: FDA Issues first Emergency Use Authorization for Point of Care Diagnostic |date= 21 March 2020 |publisher= FDA |url= https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/coronavirus-covid-19-update-fda-issues-first-emergency-use-authorization-point-care-diagnostic |access-date= 22 March 2020}}&lt;/ref&gt;

နဲကဲစမ်ယဲ မပတိတ် နူကဵု ရုင်ဂဥုဲတက္ကသိုလ်ဝူဟာန် ဇဟံင်နာန် (Zhongnan Hospital of Wuhan University ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုလက်သန်ယဲ အောန်အိုတ် နွံၜါ ဇကုကတဴ၊ ယီုဝါတ်၊ ဒြဟတ်ဆီအောန်စှ်ေ မွဲတဲဓဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite journal | vauthors=Jin YH, Cai L, Cheng ZS, Cheng H, Deng T, Fan YP, Fang C, Huang D, Huang LQ, Huang Q, Han Y, Hu B, Hu F, Li BH, Li YR, Liang K, Lin LK, Luo LS, Ma J, Ma LL, Peng ZY, Pan YB, Pan ZY, Ren XQ, Sun HM, Wang Y, Wang YY, Weng H, Wei CJ, Wu DF, Xia J, Xiong Y, Xu HB, Yao XM, Yuan YF, Ye TS, Zhang XC, Zhang YW, Zhang YG, Zhang HM, Zhao Y, Zhao MJ, Zi H, Zeng XT, Wang YY, Wang XH | display-authors=6 | title=A rapid advice guideline for the diagnosis and treatment of 2019 novel coronavirus (2019-nCoV) infected pneumonia (standard version) | journal=Military Medical Research | date=February 2020 | volume=7 | issue=1 | pages=4 | doi=10.1186/s40779-020-0233-6 | doi-access=free | pmid=32029004 | pmc=7003341 }}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;300px&quot; heights=&quot;110px&quot; &gt;
File:COVID19CT2.webp|Typical CT imaging findings
File:COVID19CT1.webp|CT imaging of rapid progression stage
&lt;/gallery&gt;

== စဵုဒၞာ ==
[[ဝှာင်:Covid-19-curves-graphic-social-v3.gif|thumb|ဗမံက်ထ္ၜး ဗီု ညံင်ယဲဟွံဂွံကၠောအ်ကၞာန် ဗွဲမပြဟ်မွဲတဲဓဝ်၊ ဖန်ညံင်ယဲ ဂွံကၠောအ်ကၞာန် သိုက်က် လအ်လအ် ကာလဂှ်မ္ဂး နူကဵု ဌာနပရေင်ထတ်ယုက် ဂွံရပ်စပ် လွဳလွတ်ဂွံဂတာပ်၊ ဂွံလွဳလွတ်မာန်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The three phases of Covid-19 – and how we can make it manageable|url=https://thespinoff.co.nz/society/09-03-2020/the-three-phases-of-covid-19-and-how-we-can-make-it-manageable/|date=9 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lancet2020Flatten&quot;&gt;{{Cite journal|title=How will country-based mitigation measures influence the course of the COVID-19 epidemic?|date=March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vox.com/2020/3/10/21171481/coronavirus-us-cases-quarantine-cancellation|title=How canceled events and self-quarantines save lives, in one chart|date=10 March 2020}}&lt;/ref&gt;]]
[[File:Covid-19-curves-graphic2-stopthespread-v3.gif|thumb|upright=1.4|Alternatives to flattening the curve&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Wiles |first1=Siouxsie |title=After 'Flatten the Curve', we must now 'Stop the Spread'. Here's what that means |url=https://thespinoff.co.nz/society/14-03-2020/after-flatten-the-curve-we-must-now-stop-the-spread-heres-what-that-means/ |website=The Spinoff |access-date=13 March 2020 |date=14 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Anderson RM, Heesterbeek H, Klinkenberg D, Hollingsworth TD | title = How will country-based mitigation measures influence the course of the COVID-19 epidemic? | journal = Lancet | date = March 2020 | volume = 395 | issue = 10228 | pages = 931–934 | pmid = 32164834 | doi = 10.1016/S0140-6736(20)30567-5 }}&lt;/ref&gt;]]

တၠပညာ မဆေင်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက်တအ် ဒုင်သဇိုင် ကုဗီုကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် မဂျိုင်တန်တဴမာန်၊ ဗီုမပြးတိတ် နူကဵု ခန္ဓမၞိဟ်မဒှ်ယဲတအ်တုဲ ဟီုလဝ် နဲကဲ သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ညံင်ယဲဟွံဂွံကၠောအ်ဂၠိုင်င်ရ။ ညးမဒှ်ဒၟံင်ယဲဏအ် (အလဵုဇကု ဟွံတီဏီလေဝ်နွံ) ဂှ် ဝဳရုသ် နူကဵု ခန္ဓညးဂှ် နူကဵု မုဟ်၊ ပါင်၊ ဝစ္စမက် မွဲကဆံင် တိတ်ကၠုင်မ္ၚးမာန်ရ။ နကဵုမၞိဟ်ယဲဂှ် အရာမရပ်မုဟ် ရပ်ပါင် ပတုဲကိစ္စ မဆေင်ကဵု ဝစ္စမက် (မပတံ ဗိုင်အိက်) တအ်ဂှ် ဒးကၠောန်ပ နကဵုတဲဖအိုတ်ရ။ နူကဵု တဲဂှ် အာရပ်ကပေါတ်အရပ်အရာတၞဟ်၊ ကပေါတ်ဂှ် ညးမွဲသအာင် အာရပ်ဒးကီု၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဆက်တဲ ကုညးမွဲသအာင်မ္ဂး ဝဳရုသ် နူကဵုတဲညးဂှ် စၠောအ်ပရးဏာ ပ္ဍဲတဲမၞိဟ်မွဲသအာင်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဝဳရုသ် မတိတ်နူ မၞိဟ်ယဲမွဲမွဲဂှ် အာဒတုံပြဟ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲလတူ ကပေါတ်အရပ်မွဲမွဲတုဲ မၞိဟ်တၞဟ်မွဲ ကၠုင်ရပ်ဒး ကပေါတ်ဂှ်မ္ဂးလေဝ် ဝဳရုသ်ဂှ် ကၠောအ်စိုပ် ပ္ဍဲမၞိဟ်မရပ်ကပေါတ်ဂှ်ရ။ တုဲပၠန် ဝဳရုသ်ဂှ် ဍေဟ်တအ် နွံကဵု ခၞောက်တုဲ ခၞောက်ဍေဟ်ဂှ် ဒးဍာ်သာပ်ပျာမ္ဂး ထကးလီုတုဲ ချိုတ်မာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးကဵုပညာ နဲစဵုဒၞာဂှ် ဒှ်နဲကြာတ်တဲရ။ ကြာတ်တဲပၠန်ရ သာပ်ပျာဂွံကၠောအ် ဂွံလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲစက်တဲတအ်မာန်ဂှ် ဒးပေါတ် အောန်အိုတ် လလအ် ၂၀ စက္ကရ။ တဲဇကုမရပ်လဝ် ကပေါတ်အရပ်အရာမွဲမွဲ၊ မရပ်လဝ် မၞိဟ်တၞဟ်သအာင်မွဲမွဲဂှ် ကိုပ်ကၠာဇကု ဟွံဂွံကြာတ်ဏီ လ္ပရပ်မုက်မတ်ဇကု မဒှ်ဒၞာဲ တြင်မလုပ်ကဵု ခန္ဓကာယဇကုညိဂှ် ကဵုလဝ်သတိရ။ တုဲပၠန် ဇၟာပ်မၞိဟ်ဂှ် ဇကုဒးဒုင်ကၠောအ်လဝ် ယဲရဟာ ဇကုဟွံဒးဏီဟာဂှ် လဝုဲဂှ် တီကေတ်ဟွံမာန်၊ အခိင်လဒပ် ဝဳရုသ် ပ္ဍဲခန္ဓကာယဇကုဂှ် နွံစဵုကဵု ၁၄ တ္ၚဲဂှ်ရ ကာလဇကုခဍက် ဟွံသေင်မ္ဂး ထအဟ်မ္ဂး တၞဟ်န ဝဳရုသ် နူဇကု ဟွံဂွံပြးတိတ်အာမ္ၚးဇကုတုဲ ဇကုဒးကၟာတ်ပါင် ကၟာတ်မုဟ်ဇကု နကဵု စက္ခောတိသ်ရှူ ရ။ ယဝ်ရ ဇကုခဍက်/ထအဟ်စုတ် ပ္ဍဲတဲဇကုမ္ဂး ဗွဲမပြဟ် ဇကုဒးအာကြာတ်ထောအ်တဲဇကုရ။&lt;ref name = &quot;CDC-Prevention &amp; Treatment&quot;/&gt; 

တင်စဵုဒၞာမွဲပၠန်ဂှ် ဒှ်တင်မပရးမၞိဟ်တုဲမံင်စံင်အာကၠုင်ရ။ မၞိဟ်မနွံကဵု ဝဳရုသ်မွဲမွဲ ကာလမၞိဟ်ဂှ် ထအဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ခဍက်မ္ဂး ဝဳရုသ်နူမၞိဟ်ဂှ် နကဵုအသိင်ကျာမုဟ် ကျာပါင်မၞိဟ်ဂှ် ပရးဗစိုပ်ဏာ ဝဳရုသ် မ္ၚးရ။ ယဝ်ရ မံင်ကြပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ်မ္ဂး ဝဳရုသ်မစိုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကျာဂှ် ညးတၞဟ်မွဲသအာင် ယီုပၠုပ် ဝဳရုသ်ဂှ်တုဲ ဝဳရုသ်လုပ်စိုပ်အာ ပ္ဍဲခန္ဓမၞိဟ်ဂှ်မာန်ရ။ ဝဳရုသ်ဂှ် ပ္ဍဲကျာ စဵုကဵု ပွိုင် ၄ နာဍဳ ဍေဟ်ဂျိုင်တန်တဴမာန်ဒၟံင်ရ။ တုဲပၠန် ဝဳရုသ်ဂှ် နူကဵု ကျာယဝီု မၞိဟ်မနွံကဵု ဝဳရုသ်ဂှ်လေဝ် ပြးပ္တိတ်မ္ၚးကီုရ။ ရံင်ကဵု တင်ဏအ်တုဲ ညးတအ် ကဵုလဝ် သမ္တီ ညးမွဲကုမွဲ ယဝ်ရ မံင်ခြာမွဲမဳတာကဵု ၜါမဳတာမ္ဂး ဝဳရုသ် မတိတ် နူကျာယဝီုဂှ် ကၠောအ်စိုပ် ဟွံမာန်ရ။&lt;ref name=&quot;JHUSocialDistancing&quot;&gt;{{cite web | first = Lisa Lockerd | last = Maragakis | name-list-format = vanc |title=Coronavirus, Social Distancing and Self Quarantine |url=https://www.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/coronavirus/coronavirus-social-distancing-and-self-quarantine |website=www.hopkinsmedicine.org |publisher=Johns Hopkins University}}&lt;/ref&gt;ရံင်ကဵု တင်ဏအ်တုဲ ညးတအ် ကဵုလဝ် သမ္တီ ညးမွဲကုမွဲ ယဝ်ရ မံင်ခြာ ၜိုတ် ၆ ပေ (ၜိုတ် ၁.၈ မဳတာ)မ္ဂး ဝဳရုသ် မတိတ် နူကျာယဝီုဂှ် ကၠောအ်စိုပ် ဟွံမာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဒၞာဲမၞိဟ်ဂၠိုင်င် မကောံဒၟံင် ဗီုကဵု ဘာဗတောန်လိက်၊ ရုင်ကမၠောန်၊ ဇြပ်ဇၞူ၊ ဒၞာဲမကောံအာကၠုင်ဂၠိုင် မပ္တံကဵု ကၠအ်ပ္ကဴ၊ တိုက်ရံင်လိက်၊ ဘာကျာ်တအ်ဂှ် ဒးဝေင်ပါဲရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Parker-
Pope|first=Tara|url=https://www.nytimes.com/2020/03/19/well/live/coronavirus-quarantine-social-distancing.html|title=Deciding How Much Distance You Should Keep|date=19 March 2020|work=The New York Times|access-date=20 March 2020|language=en-US|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;ဂဥုဲစဵုဒၞာ ဝဳရုသ် SARS-CoV-2 ဏအ်ဂှ် ဆိင်ကေတ်မ္ဂး ပြဟ်အိုတ် သၞာံ ၂၀၂၁ တေအ်မ္ဂး ကလိဂွံမာန်ရောင်တုဲ&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.sciencealert.com/who-says-a-coronavirus-vaccine-is-18-months-away | title = Here's Why It's Taking So Long to Develop a Vaccine for the New Coronavirus | website = Science Alert | first1 = Rob | last1 = Grenfell | first2 = Trevor | last2 = Drew | name-list-format = vanc | date = 17 February 2020 | access-date = 26 February 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200228010631/https://www.sciencealert.com/who-says-a-coronavirus-vaccine-is-18-months-away | archive-date = 28 February 2020 | url-status = live }}&lt;/ref&gt;ပရေင်စဵုဒၞာ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုနဲကဲ ညံင်ဂွံလဇုဲလဇဖျေဟ်အခိင်တုဲ ဖန်ဒၟံင်ရ။ စၞးမကဵုဒှ် ယဲဏအ် မွဲတဲဓဝ် လၟိဟ်မၞိဟ်ဂၠိုင်င် ရုင်ဂဥုဲရပ်စပ် လွဳဗက်ဟွံဂတာပ်ဂှ် ကဵုဒှ် သိုက်က် ညံင်ရုင်ဂဥုဲ ဂွံလွဳဗက်ဂတာပ်ရ။ တုဲပၠန် ဒၞာဲမဒှ်လဝ်တုဲတအ်ဂှ် ညံင်ဟွံကလေင် မံက်ကတဵုကၠုင် မွဲဝါပၠန်ဂှ်လေဝ် စဵုဒၞာဝေင်ပါဲရ။&lt;ref name=&quot;Lancet2020Flatten&quot; /&gt; ပွမလဇုဲလဇ ညံင်မၞိဟ်ဟွံဂွံဒှ် မွဲတဲဓဝ်ဂၠိုင်င်ဂှ် တၞဟ်နရုင်ဂဥုဲ ဂွံရပ်စပ်မာန်ကီု သီုကဵု မင်လဇုဲ စဵုကဵု ဂဥုဲစဵုဒၞာ ဂွံတိတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Lancet2020Flatten&quot; /&gt;

နဲကဲစဵုဒၞာ ဝေင်ပါဲဂှ် နကဵု ဂကောံပရေင်ထတ်ယုက်ဂၠးကဝ (WHO) ဟီုလဝ် သွက်မၞိဟ်ခ္ဍက်၊ ထအဟ် ကေုာံ မၞိဟ်မလွဳလွတ်ယဲ ကုညးသံသယယဲ ဗီုကဵု အစာဂဥုဲတအ်မ္ဂး ဒးစုတ် ဂရုပ်ပါင် (ယာတ်ကၟာတ်ပါင်)ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/advice-for-public/when-and-how-to-use-masks|title=When and how to use masks|website=[[World Health Organization]] (WHO)|access-date=8 March 2020| name-list-format = vanc}}&lt;/ref&gt; ဍုင်လ္ၚဵု နူကဵု ဌာနပရေင်ထတ်ယုက် ဇၟာပ်မၞိဟ်တိတ်မ္ၚးမ္ဂး ဒးစုတ် ဂရုပ်ပါင်ရ။ ဗွဲတၟေင် ဍုင်ကြုက်&lt;ref name=&quot;nhc_masks&quot;&gt;{{cite web |url=http://en.nhc.gov.cn/2020-02/07/c_76337.htm |title=For different groups of people: how to choose masks |work=NHC.gov.cn |publisher=National Health Commission of the People's Republic of China |date=7 February 2020 |access-date=22 March 2020 |archive-url= |archive-date= |quote=&quot;Disposable medical masks: Recommended for: · People in crowded places · Indoor working environment with a relatively dense population · People going to medical institutions · Children in kindergarten and students at school gathering to study and do other activities&quot; }}&lt;/ref&gt; ဟံင်ကံင်&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.chp.gov.hk/files/pdf/prevention_of_covid_19_en.pdf |title=Prevention of Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) |website=[[Centre for Health Protection]] |access-date=22 March 2020 |quote=&quot;Wear a surgical mask when taking public transport or staying in crowded places.&quot; |accessdate=26 March 2020 |archivedate=21 March 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200321175110/https://www.chp.gov.hk/files/pdf/prevention_of_covid_19_en.pdf }}&lt;/ref&gt; ကေုာံ ဍုင်သေံ တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |title='Better than nothing': Thailand encourages cloth masks amid surgical mask shortage |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-thailand-masks/better-than-nothing-thailand-encourages-cloth-masks-amid-surgical-mask-shortage-idUSKBN20Z0UT |first=Jiraporn |last=Kuhakan |work=Reuters |date=12 March 2020 |quote=&quot;Thailand's health authorities are encouraging people to make cloth face masks at home to guard against the spread of the coronavirus amid a shortage of surgical masks. ... The droplet from coughing and sneezing is around five microns and we have tested already that cloth masks can protect against droplets bigger than one micron.&quot; }}&lt;/ref&gt; ဂရုပ်မုက် ဂွံရုမ်ဂပ်မာန်ဂှ် နကဵု ဂကောံပရေင်ထတ်ယုက်ဂၠးတိ ဟီု ရုင်ကမၠောန်မကၠောန်ပတိတ် ဂရုပ်မုက်တအ် ဒးကၠောန်ဂလိုင်ပတိုန် ၄၀% ရ။ ဟိုတ်နူယဲဏအ်တုဲ ၚုဟ်ဂရုပ်မုက်ဂှ် ဍင်တိုန် ၆ ဆ၊ တုဲပၠန် ကပေါတ်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဍာ်ဒကေဝ်ဟွံစိုပ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite press release |title= Shortage of personal protective equipment endangering health workers worldwide|date= 3 March 2020 |publisher= WHO |url= https://www.who.int/news-room/detail/03-03-2020-shortage-of-personal-protective-equipment-endangering-health-workers-worldwide |access-date= 24 March 2020}}&lt;/ref&gt;ၜိုန်ရ ဂရုပ်မုက်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ကၠောန်လဝ် ဍာ်ဒကေဝ်ဟွံစိုပ် ဝဳရုသ် လုပ်တတ်စိုပ်မာန်ဒၟံင်ကီုလေဝ် တၠပညာ ပရေင်ထတ်ယုက် လ္ၚဵုတအ် ဟီု စုတ်ဂရုပ်မုက်ဂှ် ဖန်ကဵု ညံင်မၞိဟ်တအ် ဟွံဂွံရပ်မုက်ညးတအ် တိုက်က်ရိုက်က်တုဲ ဒှ်ဂုဏ်ဖိုဟ် လပါ်ခိုဟ်မွဲရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bostonglobe.com/2020/03/19/opinion/guidance-against-wearing-masks-coronavirus-is-wrong-you-should-cover-your-face/|title=Guidance against wearing masks for the coronavirus is wrong – you should cover your face - The Boston Globe|website=BostonGlobe.com}}&lt;/ref&gt;

ကုညးမဒှ် ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ဟွံသေင်မ္ဂး ကုညးမထေင်ကေတ် ဇကုဒးဒုင်ကၠောအ်လဝ် နကဵုဝဳရုသ်တအ်ဂှ် နူကဵု ဌာနပရေင်ထတ်ယုက် ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ဟီုလဝ် လ္ပတိတ်မ္ၚး မံင်ပ္ဍဲသ္ၚိဇကု၊ ကိုပ်ကၠာ ဇကုဟွံအာ ရုင်ဂဥုဲမ္ဂး ဇကုဒးကဵုပရိုင်ဆက်ဖုန်ကၠာ၊ ကာလဇကုအာမ္ဂး စကာဂရုပ်ပါင်၊ ဍုင်လ္ၚဵုမ္ဂး ဒံက်တာကၠုင်လွဳ ပ္ဍဲသ္ၚိရ။ ကာလမၞိဟ်ဂှ် ယဲက္ဍင် ဒးစကာကိရိယာတၟေင်မ္ဂး ကဵုတိုန်မံင် ပ္ဍဲရုင်ဂဥုဲရ။ အရာဏအ် ဍုင်မွဲကုမွဲ ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/prevention.html | title = Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)—Prevention &amp; Treatment| date = 10 March 2020 | work = Centers for Disease Control and Prevention | publisher = U.S. Department of Health &amp; Human Services }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web | url = https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/steps-when-sick.html | title = What to do if you are sick with 2019&amp;nbsp;Novel Coronavirus (2019-nCoV) | last = [[Centers for Disease Control and Prevention]] | date = 11 February 2020 | language = en-us | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20200214153016/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/steps-when-sick.html | archive-date = 14 February 2020 | access-date = 13 February 2020| name-list-format = vanc}}&lt;/ref&gt; 

&lt;gallery widths=&quot;300px&quot; heights=&quot;200px&quot; &gt;
File:Covid-19-Transmission-graphic-01.gif|ဗီုမထ္ၜး ယဝ်ရ ဟွံစဵုဒၞာမ္ဂး ဗီုလဵု ပြးကၞာန်တုဲ ယဝ်ရ စဵုဒၞာမ္ဂး ဗီုလဵု ဂွံပဒေါအ် ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ကၠောအ်ကၞာန်။ 
File:COVID19 W ENG.ogv|ထ္ၜးနဲကြာတ်တဲ
&lt;/gallery&gt;

== Management ==
[[ဝှာင်:DonningCDC2020.jpg|thumb|Four steps to putting on personal protective equipment&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Sequence for Putting On Personal Protective Equipment (PPE)|url=https://www.cdc.gov/hai/pdfs/ppe/PPE-Sequence.pdf}}&lt;/ref&gt;]]

== Prognosis ==
 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;10&quot; |Case fatality rates (%) by age and country
|-
!Age
!0–9
!10–19
!20–29
!30–39
!40–49
!50–59
!60–69
!70–79
!80+
|-
|China as of 11 February&lt;ref name=&quot;Epidemiology2020Feb17&quot;/&gt;
|0.0
|0.2
|0.2
|0.2
|0.4
|1.3
|3.6
|8.0
|14.8
|-
|Italy as of 19 March
|0.0
|0.0
|0.0
|0.4
|0.6
|1.2
|4.9
|15.3
|23.6
|-
|South Korea as of 23 March
|0.0
|0.0
|0.0
|0.1
|0.1
|0.4
|1.6
|6.3
|11.6
|-
|Spain as of 22 March
|0.0
|0.5
|0.3
|0.1
|0.3
|0.6
|2.2
|5.2
|17.9
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;8&quot; |Case fatality rates (%) by age in the United States
|-
|Age
|0-19
|20-44
|45-54
|55-64
|65-74
|75-84
|≥85
|-
|United States as of 16 March&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/69/wr/mm6912e2.htm|title=Severe Outcomes Among Patients with Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) — United States, February 12–March 16, 2020|date=16 March 2020|publisher=[[Centers for Disease Control]]}}&lt;/ref&gt;
|0.0
|0.1-0.2
|0.5-0.8
|1.4-2.6
|2.7-4.9
|4.3-10.5
|10.4-27.3
|-
| colspan=&quot;8&quot; |&lt;small&gt;Note: The lower bound includes all cases. The upper bound excludes cases that were missing data.&lt;/small&gt;
|}
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;210&quot;&gt;
ဝှာင်:Total-cases-covid-19-who.png|Total confirmed cases over time
ဝှာင်:Total-deaths-covid-19-who (1).png|Total deaths over time
ဝှာင်:Total-confirmed-cases-of-covid-19-per-million-people.png|Total confirmed cases of COVID-19 per million people, 20 March 2020&lt;ref&gt;{{cite web |title=Total confirmed cases of COVID-19 per million people |url=https://ourworldindata.org/grapher/total-confirmed-cases-of-covid-19-per-million-people |website=Our World in Data |access-date=20 March 2020}}&lt;/ref&gt;
ဝှာင်:World map of total confirmed COVID-19 deaths per million people by country.svg|Total confirmed deaths due to COVID-19 per million people, 24 March 2020&lt;ref&gt;{{cite web |title=Total confirmed deaths due to COVID-19 per million people |url=https://ourworldindata.org/grapher/total-covid-deaths-per-million |website=Our World in Data |access-date=24 March 2020}}&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Terminology ==

=== Passive antibody therapy ===

== နိဿဲ ==
{{reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;Reut_NIH_Moderna_3months&quot;&gt;{{cite news | last1= Steenhuysen | first1= Julie | last2= Kelland | first2= Kate | name-list-format = vanc | title= With Wuhan virus genetic code in hand, scientists begin work on a vaccine | date= 24 January 2020 | agency= [[Reuters]] | url= https://www.reuters.com/article/us-china-health-vaccines-idUSKBN1ZN2J8 |access-date=25 January 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200125203723/https://www.reuters.com/article/us-china-health-vaccines-idUSKBN1ZN2J8 |archive-date= 25 January 2020 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}

[[Category:BEHM]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:]]</text>
      <sha1>t8gje1wgee6c45hq933ff6kiomun8ee</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တၞံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2142</id>
    <revision>
      <id>56632</id>
      <parentid>37714</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:56:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17316" sha1="f2iefahdtdmv5myguddz2qzo0e4nya2" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox
| name = Plants
| fossil_range = {{long fossil range|Mesoproterozoic|present}}
| image = Diversity of plants (Streptophyta) version 2.png
| image_caption =
| image_alt =
| taxon = Plantae
| authority = ''sensu'' Copeland, 1956
| display_parents = 3
| subdivision_ranks = Superdivisions
| subdivision =
* [[Chlorokybophyta]]
* [[Mesostigmatophyta]]
* [[Spirotaenia]]
* '''Chlorobionta''' &lt;small&gt;Kenrick &amp; Crane 1997&lt;/small&gt;
** [[Chlorophyta]]
* '''[[Streptobionta]]''' &lt;small&gt;Kenrick &amp; Crane 1997&lt;/small&gt;
** [[Klebsormidiophyceae]]
** [[Charophyta]] (stoneworts)
** ?[[Chaetosphaeridiales]]
** [[Coleochaetophyta]]
** [[Zygnematophyta]]
** [[Embryophyta]] &lt;small&gt;Engler, 1892&lt;/small&gt; (land plants)
*** [[Marchantiophyta]] (liverworts)
*** [[Moss|Bryophyta]] (mosses)
*** [[Anthocerotophyta]] (hornworts)
*** †[[Horneophyta]]
*** †[[Aglaophyta]]
*** [[Tracheophyta]] (vascular plants)
| synonyms = * [[Viridiplantae]] &lt;small&gt;Cavalier-Smith 1981&lt;/small&gt;&lt;ref name=CavalierSmith1981&gt;{{cite journal |first=T. |last=Cavalier-Smith|date=1981|title=Eukaryote kingdoms: Seven or nine?|url=https://archive.org/details/bio-systems_1981_14_3-4/page/461 |journal=BioSystems|volume=14|issue=3–4|pages=461–481|doi=10.1016/0303-2647(81)90050-2|pmid=7337818}}&lt;/ref&gt;
* Chlorobionta &lt;small&gt;Jeffrey 1982, emend. Bremer 1985, emend. Lewis and McCourt 2004&lt;/small&gt;&lt;ref name=LewisMcCourt&gt;{{cite journal|last1=Lewis|first1=L.A.|first2=R.M.|last2=McCourt|date=2004|title=Green algae and the origin of land plants|journal=American Journal of Botany|volume=91|issue=10|pages=1535–1556|doi=10.3732/ajb.91.10.1535|pmid=21652308}}&lt;/ref&gt;
* Chlorobiota &lt;small&gt;Kenrick and Crane 1997&lt;/small&gt;&lt;ref name=KenrickCrane1997&gt;{{cite book |last1=Kenrick|first1=Paul|last2=Crane|first2=Peter R.|date=1997|title=The origin and early diversification of land plants: A cladistic study|location=Washington, D.C.|publisher=Smithsonian Institution Press|isbn=978-1-56098-730-7}}&lt;/ref&gt;
* Chloroplastida &lt;small&gt;Adl et al., 2005 &lt;/small&gt;&lt;ref name=Adl&gt;{{cite journal|authors=Adl, S.M.| date=2005|title=The new higher level classification of eukaryotes with emphasis on the taxonomy of protists|journal=Journal of Eukaryote Microbiology|volume= 52| issue=5|pages=399–451|doi=10.1111/j.1550-7408.2005.00053.x |display-authors=etal|pmid=16248873}}&lt;/ref&gt;
* Phyta &lt;small&gt;Barkley 1939&lt;/small&gt; emend. &lt;small&gt;Holt &amp; Uidica 2007&lt;/small&gt;
* Cormophyta &lt;small&gt;Endlicher, 1836&lt;/small&gt;
* Cormobionta &lt;small&gt;Rothmaler, 1948&lt;/small&gt;
* Euplanta &lt;small&gt;Barkley, 1949&lt;/small&gt;
* Telomobionta &lt;small&gt;Takhtajan, 1964&lt;/small&gt;
* Embryobionta &lt;small&gt;Cronquist et al., 1966&lt;/small&gt;
* Metaphyta &lt;small&gt;Whittaker, 1969&lt;/small&gt;
}}
'''တၞံ'''({{Lang-en|Plant}}) ဂှ် ဒှ်အရာ မနွံကဵု ကလာပ်ရုပ်နာနာ၊ မဂျိုင်တန်တဴ နကဵု photosynthetic eukaryotes မဒှ်ဂကောံ ရုက္ခလောက (kingdom '''Plantae)'''  မပ္တံ တၞံဆု၊ တၞံရာပ်၊ တၞံသၞေဝ်၊ အိက်ၚေက်တအ်ရ။ နကဵု နဲကဲတြေမ်မ္ဂး ပ္ဍဲလောကၜါ သတ်မဂျိုင်လမျီု သီုဖအိုတ် မပ္တံကဵု တိရစ္ဆာန်တအ်ဂှ် ပၠုပ်စုတ် ပ္ဍဲသတ္တလောကတုဲ တၞံဂမၠိုင် သီုကဵု အိက်ၚေက်၊ ပတိုဟ်တအ်ဂှ် ပၠုပ်လဝ် ပ္ဍဲ ရုက္ခလောက ရ။ ဆဂး ပွံက် ရုက္ခလောက (definitions of Plantae) လၟုဟ်ဂှ် ပတိုဟ်၊ အိက်ၚေက် ဂကူလ္ၚဵု ကေုာံ prokaryotes မဒှ်အရာ ဨကကလာပ်ရုပ်ဂမၠိုင်တအ်ဂှ် ဟွံပၠုပ်စုတ် ပ္ဍဲရုက္ခလောကရ။ 

တၞံသၚေက်ဂမၠိုင် (Green plants) ဂှ် ဒြဟတ်ဍေဟ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ကၠုင်နူ လျးတ္ၚဲ၊ ဗွဲတၟေင် တၞးသၚေက် (chloroplast) မနွံကဵု endosymbiosis ဟွံသေင်မ္ဂး cyanobacteria တအ်ဂှ် နကဵု [[လျးသံယိုဂ်]] (photosynthesis)ဂှ် ဖန်ဗဒှ်ပတိုန် ဒြဟတ် (ဝါ)အဟာရဇကု ညံင်ဂွံဂျိုင် ကေုာံ ဇၞော်ဂေါဝ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု တၞးသၚေက်ဍေဟ်တအ် နွံကဵု နွံကဵု အသာ်သၚေက် (chlorophyll) a ကဵု b ရ။ အရာဏအ်ဂှ်ရ ပကဵုဍေဟ်တအ် ညံင်ဂွံဒှ် အသာ်သၚေက်ရ။ တၞံလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဒှ် parasitic ဟွံသေင်းမ္ဂး mycotrophic ကေုာံ ဟွံမဲကု အစောမ်စရာဲ သွက်ဂွံကၠောန်ပ္တိတ် အသာ်သၚေက် (chlorophyll) တုဲ ကၠောန်ပ လျးပယိုဂ် ဟွံဂွံတုဲ ဒးဗဒဗဒါဲ နူကဵု တၞံတၞဟ်တအ် မကၠောန်ပတိတ်လဝ် ဒြဟတ်တအ်ရ။ တၞံတအ်ဂှ် နွံကဵု ပရေင်မကလေင်ခၞံပတိတ် နကဵုဆက်ဆောံလိင် (sexual reproduction) ကေုာံ မခၞံဗဒှ်တၞောဝ်တၟိ နကဵုနဲတၞဟ် (alternation of generations)ရ။ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး ပရေင်ကလေင်ခၞံပတိတ် နကဵုဆက်ဆောံလိင်ဂှ် နွံဂၠိုင်ရ။

ဂကူတၞံ သီုဖအိုတ် နွံၜိုတ် ၃၂၀,၀၀၀ တုဲ ပ္ဍဲတအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် အကြာ ၂၆၀-၂၉၀ ဂကူဂှ် ပ္တိတ် မ ရ။&lt;ref name=&quot;IUCNdata&quot;&gt;{{Cite web|title=Numbers of threatened species by major groups of organisms (1996–2010)|publisher=International Union for Conservation of Nature|date=11 March 2010|url=http://www.iucnredlist.org/documents/summarystatistics/2010_1RL_Stats_Table_1.pdf}}&lt;/ref&gt; တၞံသၚေက်တအ်ဂှ်  ပ္ဍိုက်ဗပေင်ဒၟံင် ဓါတ်မဝ်လေကျူ အံက်သေဂျေန် (molecular oxygen) မဒှ် အရာမနွံပၟိက် ပ္ဍဲကဵုဂၠးတိဏအ်&lt;ref name=&quot;behrenfeld&quot;&gt;{{Cite journal|title=Primary production of the biosphere: Integrating terrestrial and oceanic components|url=http://www.escholarship.org/uc/item/9gm7074q}}&lt;/ref&gt; ကေုာံ အရာသဇိုင်အဓိက သွက်သၞောတ်ဂေဟဂၠးတိ (Earth's ecosystems) ညံင်ဂွံဂေတ်ရ။ တၞံ မပတိတ် သြောအ် (grain)၊  သတ် (fruit) ကေုာံ သၞေဝ် (vegetables) တအ်ဂှ်လေဝ် ဒှ်အရာအဓိက စၞစ ကောန်မၞိဟ်တအ်တုဲ ကောန်မၞိဟ်တအ် တဵုလွဳကၠုင်ဒၟံင် နူကဵု သၞာံမဂၠိုင်ကဵုလ္ၚီရ။ တၞံတအ်ဂှ် ရပ်စပ် စကာဒၟံင် ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲအရာ ယေန်သၞာင် ပြဝေဏဳဂမၠိုင် မပ္တံ မစြဟ်ဝက်၊ ပူဇဴကျာ်၊ ဗလိ ဒေဝတဴကီု သီုကဵု စကာ ပ္ဍဲအရာ မသြိုင်ခၞံ မပ္တံကဵု ဆု သွက်ဂွံသြိုင်သ္ၚိ၊ ဒက်ဂၠုင်၊ ကပေါတ်ကသူ မချူ မပတံကဵု လိက် ကေုာံ ဒဗျဂဥုဲဇဗဂမၠိုင်ကီုရ။ ပညာမလ္ၚတ် တၞံတအ်ဂှ် ညးကော်စ ရုက္ခဗေဒ  (botany) မဒှ် လစှ်ေ ဇဳဝဗေဒ (biology) ရ။ 

== ပွံက် ==
{{barlabel|size=8|at=5|label=groups traditionally&lt;br /&gt;called [[green algae]]|cladogram={{cladex
|label1='''Archaeplastida + cryptista'''&amp;nbsp;
|1={{cladex
  |3=[[Cryptista]]
   |1={{clade
         |1=[[Rhodophyta]] (red algae)
         |2=Rhodelphidia (predatorial)
        |3=[[Picozoa]]
        }}
   |2={{cladex
       |1=[[Glaucophyta]] (glaucophyte algae)
       |label2='''green plants'''
       |2={{cladex
          |1={{cladex
             |1=[[Mesostigmatophyceae]]|barbegin1=darkgreen
             |2={{cladex
                |1=[[Chlorokybophyceae]]|bar1=darkgreen
                |2=[[Spirotaenia]]|bar2=darkgreen
                }}
             }}
          |2={{cladex
              |1=[[Chlorophyta]]|bar1=darkgreen
              |label2=[[Streptophyta]]
              |2={{cladex
                 |1=[[Charales]] (stoneworts)|barend1=darkgreen
                 |2='''land plants''' or [[embryophyte]]s
                 }}
              }}
           }}
        }}
     }}
  }}}}

=== အိက်ၚာက် Algae ===
[[ဝှာင်:Haeckel_Siphoneae.jpg|thumb|Green algae from Ernst Haeckel's ''Kunstformen der Natur'', 1904.]]

=== ပတိုဟ် Fungi ===

== လပါ် Diversity ==
&lt;br /&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:left; margin-left:1em;&quot;
|+'''Diversity of living green plant (Viridiplantae) divisions'''
! style=&quot;background:lightgreen; text-align:center;&quot; |Informal group
! style=&quot;background:lightgreen; text-align:center;&quot; |Division name
! style=&quot;background:lightgreen; text-align:center;&quot; |Common name
! style=&quot;background:lightgreen; text-align:center;&quot; |No. of living species
! style=&quot;background:lightgreen; text-align:center;&quot; |Approximate No. in informal group
|-
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:lightgrey; vertical-align:top;&quot; |Green algae
|'''Chlorophyta'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; |green algae (chlorophytes)
| style=&quot;text-align:right;&quot; |3,800–4,300 &lt;ref&gt;Van den Hoek, C.; Mann, D.G.; &amp; Jahns, H.M. 1995. ''Algae: An Introduction to Phycology''. pp. 343, 350, 392, 413, 425, 439, &amp; 448 (Cambridge: Cambridge University Press). {{ISBN|0-521-30419-9}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:right; vertical-align:top;&quot; |8,500
(6,600–10,300)
|-
|'''Charophyta'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; |green algae (e.g. desmids &amp; stoneworts)
| style=&quot;text-align:right;&quot; |2,800–6,000 &lt;ref&gt;Van den Hoek, C.; Mann, D.G.; &amp; Jahns, H.M. 1995. ''Algae: An Introduction to Phycology''. pp. 457, 463, &amp; 476. (Cambridge: Cambridge University Press). {{ISBN|0-521-30419-9}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:lightgrey; vertical-align:top;&quot; |Bryophytes
|'''Marchantiophyta'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; |liverworts
| style=&quot;text-align:right;&quot; |6,000–8,000 &lt;ref&gt;Crandall-Stotler, Barbara &amp; Stotler, Raymond E., 2000. &quot;Morphology and classification of the Marchantiophyta&quot;. p. 21 ''in'' A. Jonathan Shaw &amp; Bernard Goffinet (Eds.), ''Bryophyte Biology''. (Cambridge: Cambridge University Press). {{ISBN|0-521-66097-1}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:right; vertical-align:top;&quot; |19,000
(18,100–20,200)
|-
|'''Anthocerotophyta'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; |hornworts
| style=&quot;text-align:right;&quot; |100–200 &lt;ref&gt;Schuster, Rudolf M., ''The Hepaticae and Anthocerotae of North America'', volume VI, pp. 712–713. (Chicago: Field Museum of Natural History, 1992). {{ISBN|0-914868-21-7}}.&lt;/ref&gt;
|-
|'''Bryophyta'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; |mosses
| style=&quot;text-align:right;&quot; |12,000 &lt;ref name=&quot;Goffinet &amp; Buck 2004&quot;&gt;{{Cite journal|last=Goffinet|first=Bernard|year=2004|title=Systematics of the Bryophyta (Mosses): From molecules to a revised classification}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:lightgrey; vertical-align:top;&quot; |Pteridophytes
|'''Lycopodiophyta'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; |club mosses
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1,200 &lt;ref name=&quot;Raven 2005&quot;&gt;{{Cite book|last=Raven|first=Peter H.|year=2005|title=Biology of Plants|url=https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0|publisher=W.H. Freeman and Company}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:right; vertical-align:top;&quot; |12,000
(12,200)
|-
|'''Pteridophyta'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; |ferns, whisk ferns &amp; horsetails
| style=&quot;text-align:right;&quot; |11,000 
|-
| rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:lightgrey; vertical-align:top;&quot; |Seed plants
|'''Cycadophyta'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; |cycads
| style=&quot;text-align:right;&quot; |160 &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Gifford|first=Ernest M.|year=1988|title=Morphology and Evolution of Vascular Plants|publisher=W.H. Freeman and Company}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:right; vertical-align:top;&quot; |260,000
(259,511)
|-
|'''Ginkgophyta'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; |ginkgo
| style=&quot;text-align:right;&quot; |1 &lt;ref&gt;{{Cite book|last=Taylor|first=Thomas N.|year=1993|title=The Biology and Evolution of Fossil Plants|publisher=Prentice-Hall}}&lt;/ref&gt;
|-
|'''Pinophyta'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; |conifers
| style=&quot;text-align:right;&quot; |630 
|-
|'''Gnetophyta'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; |gnetophytes
| style=&quot;text-align:right;&quot; |70 
|-
|'''Magnoliophyta'''
| style=&quot;text-align:left;&quot; |flowering plants
| style=&quot;text-align:right;&quot; |258,650 &lt;ref&gt;International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, 2006. ''[http://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List of Threatened Species:Summary Statistics] {{Webarchive}}''&lt;/ref&gt;
|}


&lt;br /&gt; 
&lt;br /&gt;{{barlabel|size=1|at=0.1|label=[[Green algae]]|cladogram={{clade| style=font-size:90%;line-height:80%;
|label1=[[Viridiplantae]]
|1={{cladex
  |1= {{cladex|barbegin1=darkgreen
    |1=[[Mesostigmatophyceae]]
    |2={{cladex
      |1=[[Chlorokybophyceae]] |bar1=darkgreen
      |2=''[[Spirotaenia]]''|bar2=darkgreen
       }}
     }}
  |2={{cladex
    |1=[[Chlorophyta]] inc. Prasinophyceae |bar1=darkgreen
    |label2=[[Streptophyta|Streptobionta]]
    |2={{cladex
      |1=''[[Streptofilum]]'' |bar1=darkgreen
      |2={{cladex
        |1=[[Klebsormidiophyceae|Klebsormidiophyta]] |bar1=darkgreen
        |label2=[[Phragmoplastophyta]]
        |2={{cladex
          |1=[[Charophyta]] &lt;small&gt;Rabenhorst 1863 emend. Lewis &amp; McCourt 2004&lt;/small&gt; (Stoneworts)|bar1=darkgreen
          |2={{cladex
            |1=[[Coleochaetophyceae|Coleochaetophyta]] |bar1=darkgreen
            |2={{cladex
              |1=[[Zygnematophyceae|Zygnematophyta]]|barend1=darkgreen
              |label2=[[Embryophyta|Embryobiotes]]
              |2={{cladex
                |1=[[Marchantiophyta]] (Liverworts)
                |label2=[[Stomatophyta]]
                |2={{cladex
                  |1=[[Moss|Bryophyta]] (True mosses)
                  |2={{cladex
                    |1=[[Anthocerotophyta]] (Non-flowering hornworts)
                    |label2=[[Polysporangiophyta]]
                    |2={{cladex
                      |1=†[[Horneophytopsida|Horneophyta]]
                      |2={{cladex
                        |1=†[[Aglaophyton|Aglaophyta]]
                        |2=[[Tracheophyta]] (Vascular Plants)
                         }}
                       }}
                     }}
                   }}
                 }}
               }}
             }}
           }}
         }}
       }}
     }}
   }}
}}}}

=== Embryophytes ===
[[ဝှာင်:Ferns02.jpg|thumb|''Dicksonia antarctica'', a species of tree fern]]


=== ဇမြ (Fossils) ===
[[ဝှာင်:Petrified_forest_log_1_md.jpg|thumb|A petrified log in Petrified Forest National Park, Arizona]]

== လဒက်ပတန်၊ ဇၞော် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် Structure, growth and development ==
[[ဝှာင်:Leaf_1_web.jpg|thumb|The leaf is usually the primary site of photosynthesis in plants.]]
[[ဝှာင်:Eenbruinigherfstblad.jpg|left|thumb|There is no photosynthesis in deciduous leaves in autumn.]]

=== ကလာပ်ရုပ် တၞံ Plant cells ===
[[ဝှာင်:Plant_cell_structure-en.svg|thumb|Plant cell structure]]

== ခန္ဓဗေဒ Physiology ==

=== သင်ဂြး Photosynthesis ===
Plants are photosynthetic, which means that they manufacture their own food molecules using energy obtained from light. The primary mechanism plants have for capturing light energy is the pigment chlorophyll. All green plants contain two forms of chlorophyll, chlorophyll &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwAyI&quot;&gt;a&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt; and chlorophyll &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwAyQ&quot;&gt;b&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt;. The latter of these pigments is not found in red or brown algae.
The simple equation of photosynthesis is as follows:

: &lt;chem&gt;6CO2{} + 6H2O{} -&gt;[\text{light}] C6H12O6{} + 6O2{}&lt;/chem&gt;

=== သၞောတ် ဒြဟတ်အိမ်မုန် Immune system ===
&lt;br /&gt;

=== Internal distribution ===
&lt;br /&gt;

== ဗဳဇ Genomics ==

== ဂေဟဗေဒ Ecology ==

=== Food ===
[[ဝှာင်:Harvest_Time_-_geograph.org.uk_-_747095.jpg|thumb|Mechanical harvest of oats.]]

[[ကဏ္ဍ:ပြန်လည်မဆန်းစစ်ရသေးသော ဘာသာပြန်များပါဝင်သည့် စာမျက်နှာများ]]</text>
      <sha1>f2iefahdtdmv5myguddz2qzo0e4nya2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကွတ်ပေါရာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2218</id>
    <revision>
      <id>56644</id>
      <parentid>44152</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:19:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19553" sha1="te4730gnmgz5t5gv4oueiuv9tz2zy8b" xml:space="preserve">[[File:archaeology.rome.arp.jpg|thumb|300px|right|ဗီုရုပ် သၟာပေါရာန်တအ် ၜံက်ခါဲဒၟံင် နကဵုပေါရဏာံ သွက်ဂွံလ္ၚတ်တီ ပရူအတိက် ရဝ်မ မနွံ ပ္ဍဲဍုင် အဳတလဳ။]]
'''ကွတ်ပေါရာန် (Archaeology)'''  ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ် ပရေင်ချဳဓရာင် ကောန်မၞိဟ် နကဵုနဲ မဂၠိုက်ဂၠာဲ ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လ္ၚတ် ကပေါတ် လွပ်ဂမၠိုင်ရ။ ကပေါတ်လွပ် ပေါရဏာံဂှ် မပ္တံကဵု ကပေါတ်ပါန်ကွတ်ဂမၠိုင် (artifacts)၊ ဓဇဲ (architecture) ကေုာံ ကပေါတ်ဇဳဝဂမၠိုင် (biofacts) ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ်ဂေဟဂမၠိုင် (ecofacts) ကေုာံ ဗီုပြင်တိဍာ်တအ် (cultural landscapes) ရ။ ကွတ်ပေါရာန်ဝွံ နဒဒှ် ကွတ်သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ် (social science) မွဲလေဝ် ဟီုဂွံကီုတုဲ မဒှ် ကဏ္ဍလပါ်ကွတ်ယေန်သၞာင်မၞိဟ် (humanities) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book | author = Sinclair A | year = 2016 | title = The Intellectual Base of Archaeological Research 2004–2013: a visualisation and analysis of its disciplinary links, networks of authors and conceptual language | journal = Internet Archaeology | volume =  | issue = 42| page =  | doi=10.11141/ia.42.8| doi-access = free}}&lt;/ref&gt;
ပ္ဍဲဥရောပမ္ဂး ကွတ်ပေါရာန်ဂှ် ပၠုပ်စုတ်လဝ် နဒဒှ်တၞဟ်ခြာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဗွိုင်ပညာလစှေ် ပ္ဍဲကဵုဘာသာမွဲမွဲရ။ ပ္ဍဲအမေရိကသၟဝ်ကျာမ္ဂး ကွတ်ပေါရာန်ဂှ် နဒဒှ် လစှ်ေဗွိုင်ပညာ ကွတ်မနုဿ (sub-field of anthropology) မွဲရ။

သၟာပေါရာန်တအ် (Archaeologist)ဂှ် လ္ၚတ် ပရူမၞိဟ် နူခေတ်ကိုပ်ကၠာဝင် ကေုာံ ခေတ်ဝင် ဗီုမဇၞော်မောဝ် ပြံင်လှာဲကၠုင် နူကဵု မစကာ ကပေါတ်တၟအ် ပ္ဍဲကဵု လောမေကွဳ (Lomekwi) ပ္ဍဲ အာဖရိက ဗမံက် မလောန်ကၠုင် သၞာံ ၃.၃ မဳလဳယာန်တေအ် စဵုကဵု မစိုပ်ခေတ်ဗွဝ်စှ်လၟုဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Roche|first=Hélène|last2=Kent|first2=Dennis V.|last3=Kirwa|first3=Christopher|last4=Lokorodi|first4=Sammy|last5=Wright|first5=James D.|last6=Mortlock|first6=Richard A.|last7=Leakey|first7=Louise|last8=Brugal|first8=Jean-Philip|last9=Daver|first9=Guillaume|date=May 2015|title=3.3-million-year-old stone tools from Lomekwi 3, West Turkana, Kenya|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2015-05-21_521_7552/page/310|journal=Nature|volume=521|issue=7552|pages=310–315|doi=10.1038/nature14464|pmid=25993961|bibcode=2015Natur.521..310H|issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt;ကွတ်ပေါရာန် ဂှ် တၞဟ်ခြာကဵု ကွတ်(palaeontology) မဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ် ဇြတၟအ် (fossil) သၟေဟ်ဂမၠိုင်ရ။ ကွတ်palaeontology ဂှ် ညးလ္ၚတ် ကပေါတ်ဇြတၟအ် မသၟေဟ်ဒၟံင် (ကပေါတ်ဇဳဝ မပ္တံကဵု တိရစ္ဆာန်၊ တၞံဆုတအ် နွံတိုပ်ဒၟံင် သၟဝ်တိ သၞာံမဂၠိုင်ကဵု မဳလဳယာန်တုဲ ဇြဒှ်အာတၟအ်)၊ ကွတ်ပေါရာန်ဂှ် လ္ၚတ် ပရူဂကောံမၞိဟ်ကိုပ်ကၠာခေတ်ဝင် ဗီုကဵု သက်သဳ နကဵုလိက်မချူလဝ် ဟွံမဲတအ်ရ။  ကွတ်ပေါရာန်ဂှ် နွံကဵု တင်ရန်တၟအ် တိုင်ပ္ကဴ ဗွဲမဂၠိုင် မပတံကဵု ညံင်ဂွံကၠိုဟ်ကေတ် ဝင်ဘဝမံင်စံင် ယေန်သၞာင်မၞိဟ်တုဲ ကလေင်ဗၟံက်ထ္ၜး အခိုက်အလိုက်ဘဝမၞိဟ် ပ္ဍဲအခိင်အတိက်တုဲ ထ္ၜးသက်သဳ ဗီုအပြံင်အလှာဲ မကတဵုဒှ်ကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲကဵုဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဗဗွဲကဵု အခိင်ကာလရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.livescience.com/44448-what-is-archaeology.html|title=What Is Archaeology? {{!}} Archaeology Definition|work=Live Science|access-date=25 August 2017}}&lt;/ref&gt;

ကွတ်ပေါရာန်ဝွံ နမပသုတေသန၊ မၜံက်ခါဲ ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စမ်ၜတ် တင်ဂၞင်မကလိဂွံလဝ်တုဲ လ္ၚတ်ပရူဒဒှ် အတိက်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကွတ်ပေါရာန်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဘာသာ ကွတ်မနုဿ (anthropology) မဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ်မဆေင်ကဵု အခိုက်အလိုက်မၞိဟ်၊ ဝင် ([[ဝၚ်|history)]] မဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ် ပရူဒဒှ် ကောန်မၞိဟ်အတိက်၊ ဝင်ပါန်ကွတ် (art history) မဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ် ပါန်ကွတ် အတိက်၊ ကွတ်အခိုက်တမၠာ (classics) မဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ်ကပေါတ်ကွတ်တဲတြေံ၊ ကွတ်တၞောဝ်ဂကူ (ethnology) မဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ်တၞောဝ်ဂကူမၞိဟ် နာနာ၊  ကွတ်ဝင်ဘူမိ (geography) မဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ်ဗီုပြင်တိဍာ် ကေုာံ ယေန်သၞာင်မၞိဟ်ဂၠးတိနာနာ၊ ကွတ်ဘူမိ (geology) မဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ်ပရူတိ၊ ဝင်လိက်(literary history) မဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ် ဝင်လိက် ကေုာံ လိက်ပတ်၊ ကွတ်အရေဝ်ဘာသာ (linguistics) မဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ် အရေဝ်ဘာသာ ဂကူနာနာ၊  ကွတ်သင်္ကေတ (semiology) မဒှ်ကေတ် မလ္ၚတ် ဗီုမစကာ သင်္ကေတနာနာ၊ ကွတ်ဝေါဟာမၞိဟ် (sociology) မဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ် ပရေင်မၞိဟ်၊ အဆက်အစပ် ပရေင်မၞိဟ်၊ ဗီုကောန်မၞိဟ် မကလေင်ပၠန် ကေုာံ အကာဲအရာဘဝမၞိဟ် ရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲ၊ ကွတ်အက္ခရ (textual criticism) မဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ် အက္ခရ် ကေုာံ ဒဿန မချူလဝ် နကဵုအက္ခရ်ဂမၠိုင်၊  ကွတ်ရူပ (physics) မဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ် ဗီုရုပဂမၠိုင် မကၠောန်ကမၠောန်၊ ကွတ်သိပ္ပံ ပရိုင် (information sciences) မဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ် ဗီုပကောံတင်ဂၞင် ကေုာံ ဗီုမရပ်စပ် တင်ဂၞင်ဂမၠိုင်၊ ကွတ်ဓါတု (chemistry) မဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ် ဗီုလဒက်ပတန်ဓါတ်ဂမၠိုင်၊  ကွတ်စရင်အင် (statistics) မဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ်လၟိဟ်တင်ဂၞင် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်တင်ဂၞင်ဂမၠိုင်၊ ကွတ်ဇြတၟအ်ရုက္ခ (paleoecology) မဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ် ဇြတၟအ် တၞံဂမၠိုင်၊ , paleography, paleontology, paleozoology, ကေုာံ paleobotany တအ်ရ။.{{Citation needed|date=January 2020}}

ကွတ်ပေါရာန်ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲဥရောပ ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံတုဲ နူကဵု မလ္ၚတ်ကပေါတ်တြေံဂမၠိုင်တုဲ နူဂှ် ပြးဇးအာ အလုံလိုက်မွဲရ။  ကွတ်ပေါရာန်ဂှ် နကဵု ဍုင်-ဂကူဂမၠိုင် စကာကၠုင် သွက်ဂွံ ဗၟံက်ပတိုန် ဝင်အတိက် ဍုင်ဇကုရ။ နူစ မကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ လပါ်ဘာသာလစှ်ေဂမၠိုင် ကတဵုဒှ်ကၠုင် မပ္တံကဵု ကွတ်ပေါရာန် ၜဳ  (maritime archaeology) မဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ်ပရူတြေံ ဗီုကောန်မၞိဟ်တအ် မသုင်စောဲ စုက်လုက် ကုၜဳ၊ ကြုင်၊ လှာ ကၟာတအ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ အခိင်လၟိဟ် သၟာပေါရာန်တအ် ဒးစုက်လုက် ကုကွတ်ပေါရာန်အလီ  (pseudoarchaeology) ကပေါတ်ပါန်ကွတ်ကမၠတ် &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://openscience.com/a-special-issue-of-open-archaeology-on-non-professional-metal-detecting/ |title=A Special Issue of Open Archaeology on Non-Professional Metal-Detecting |first=Pablo |last=Markin |work=[[OpenScience]] |date=10 April 2017 |accessdate=11 April 2017 |archivedate=28 October 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191028212253/http://openscience.com/a-special-issue-of-open-archaeology-on-non-professional-metal-detecting/ }}&lt;/ref&gt;ကေုာံ ကပေါတ်ပတောအ် မၞိဟ်စိုတ်လုပ်စအောန်ကၠုင် ကေုာံ ဂွံၜံက်ခါဲ ပွိုင်ပေါရဏာံ ဝါတ်ကၠုင်ရ။ 

==နိရုတ္တိ==
ၜိုတ် ၁၆၀၀၊ ”ဝင် တြေံ /ancient history,&quot; နူကဵု ပြင်သေတ်  archéologie (16c.) ဟွံသေင်မ္ဂး နူကဵုကဵု ဂရိတ်  arkhaiologia &quot;မလ္ၚတ် ကပေါတ် တြေံတြဟ်/the study of ancient things;&quot; ရံင် archaeo- + -ology. အဓိပ္ပါယ် &quot;ကွတ် မလ္ၚတ် မၞိဟ်တြေံတြဟ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် အတိက် /scientific study of ancient peoples and past civilizations&quot; ဂှ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် နူကဵုသၞာံ ၁၈၂၅။ (etymonline.com)

=== ဂကူမကြပ်ကဵုဂကူမန်တအ် === 

'''ခမေန်''' បុរាណវិទ្យា (ပုရာဏဝိဇျာ) ပုရာဏ- + -ဝိဇျာ/ဝိဒျာ (သံသကြိုတ်) ပုရာဏ (တြေံတြဟ်)၊ ဝိဇျာ (ကွတ်/ပညာ) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ”ပညာ မလ္ၚတ် ပရူတြေံတြဟ်။ 

'''သေံ''' โบราณคดี Borāṇkhdī (ပေါရာဏ်ခဒဳ) ပေါရာဏ် (သံသကြိုတ်) တြေံတြဟ်။ ခဒဳ/ဝိဇ္ဇာ။ 

'''ဗၟာ''' ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ 

'''ပါဠိ''' (purāvatthuvijjā) ပုရာဝတ္ထုဝိဇ္ဇာ (dictionary.tamilcube.com)

=== တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ===

စပ်ကဵု မအရေဝ် ဝေါဟာရ ဗွဲလတူတအ်တုဲ ပ္ဍဲအရေဝ်မန် ဗီုမနွံကၠုင်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်၊ 

'''archaeo:''' &lt;br&gt;
တမၠာ (န) [မန်တြေံ- တုံလာရ် (ဂၞသၟိင်-ဂေါးသ္တုန် ကန္ဒံ ထိစ်နောရ် တုံလာရ်ဝေလ် (ယှိုယ်သဳ ဃ၊ ၄-၅))၊ မန်လဒေါဝ် တမ္လာ (သၟိင် မနွောမ် ကုပိုန်တမ္လာ မသ္ဇုင်သ္ဍိုက် ပ္ဍယ်သာသနာ- (ဗဂေါ နဟာ၊ ၅-၆)] 
တင်စၟတ် - မအရေဝ် တုံလာရ် (န) ဝွံ ကၠုင်နူ မဝိသေသန မန်တြေံ တ္လာရ် (ကၠာ) မပလဝ် မနာမ်။ (တ္လာရ် (ဝိသေ)၊ တုံလာရ် (နာမ်)။ 

တြေမ် (ဝိသေ၊ ကြိ)၊ [မန်တြေံ - တိနြေမ် (ကြိ) (ယင်မဟာဝါတှု မသၟိင်ဓမ္မႝသောက် ကိန္ဒံ မတိနြေမ် ရ္လိမ်ရ္လာက်တဂေါး၊ သၟိင်-ဂေါး တူန်ကိန္ဒံ တုမိ တူန်ခိသ်နောရ်တ္လာရ်။(ယှိုယ်ပြန်၊ ဂ၊ ၇-၈))၊ မန်လဒေါဝ် - တရေမ် (ဝိသေ) ကုသိုလ်တရေမ်၊] 
တင်စၟတ် တြေမ် နဒဒှ် မနာမ်မွဲ ပ္ဍဲမန် ဟွံခၞံဗဒှ်လဝ်ဏီတုဲ ပ္ဍဲမန်ခေတ်တြေံဂှ် နွံဆ မကြိယာတုဲ ကာလမစကာ နဒဒှ် မဝိသေသနမ္ဂး ဂတဂှ် ညးစုတ် မ (မတိနြေမ်)။ 

ပေါရာန် (န) (သံသကြိုတ် -ပေါရာဏ၊ ပါဠိ- ပေါရာဏ/ပုရာဏ) မဂွံအဓိပ္ပါယ် တမၠာ၊ ancient, ancient timepast, long past (wisdomlib.org)။ မအရေဝ်သံသကြိုတ်ဏအ် လေတ်တေန်လေဝ် လွဳစ နကဵု prae (မဂွံအဓိပ္ပါယ် before in time or place) နူလေတ်တေန်ဂှ် ပြင်သေတ်လွဳစ pre- လၟုဟ် သီုကဵု အင်္ဂလိက် မစွံစ ဂတမနာမ်၊ ဥပမာ pre-election ကိုပ်ကၠာ-မာဲ/ကိုပ်ကၠာသဘင်မာဲ (etymoline.com)။ မန်လွဳဗ္စလဝ် ပ္ဍဲမန်တြေံ ပေါရာန် (တိလ်တောဝ် သၟိင်ပေါရာန် ဂုံလောင် (ယှိုယ်သဳ င၊ ၂၇-၃၈)။ ဂလာန်ပေါရဏာံ ပေါရဒါံ (သက်/အဘိ ၃၆၄)။ 

'''-ology''' &lt;br&gt;
ပြဇ္ညာ (န) (သံသကြိုတ် - ပြတ္ညာ) မဂွံအဓိပ္ပါယ် လညာတ်ညာဏ်၊ ပညာ၊ wisdom, knowledge. [မန်တြေံ - ပြဇ္ညာ (မနောမ်ပုန်ပြဇ္ညာ (ယှိုယ်သဳ၊ က၊ ၉)၊] မန်တၟိ၊ ပြဒညာ/ပြဒ္ဒညာ) (တင်စၟတ် မအရေဝ်ဝွံ လၟုဟ်စကာ ထုဲအာကဵု ပြသၞာ။) 

ကွတ် (န) branch of knowledge, art, craft, (မန်တြေံ-တၟိ) လေပ်ကွတ်သလ် (လေပ်ကွတ်သဝ် - အစာသဝ်) (ဂိုဟ်ဗြံက် ၂၀၁) (တင်စၟတ် - ကွတ် (န) ဝွံကၠုင်နူ ကတ်် (ကြိ) (ကြိယာ ပနာမ်))။ 

=== တင်ကသပ် ===

ရံင်ကဵု တင်ဂၞေင် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် ဗွဲလတူတအ်သီုဖအိုတ်တုဲ မအရေဝ် archaeology ဝွံ ပိုယ်တအ် ဗဒှ်ကေတ် ညံင်ဂွံကိတ်ညဳ နဒဒှ် မဝေါဟာရ (terminology) မွဲမ္ဂး -

စပ်ကဵု -ology ဂှ် နကဵုမအရေဝ်မန်ဇေတ်တ် ပ္ဍဲပိုယ် ”ကွတ်” နွံဒၟံင်။ မအရေဝ် ပိုယ်မလွဳစလဝ် နူသံသကြိုတ် ပြဇ္ညာ (တြေံ)၊ ပြဒ္ဒညာ(တၟိ) ဂှ် ဍေဟ်ထုဲအာညိရ။ ပါ်နူဏအ် မအရေဝ်မန် မလေပ်စကာ -ဗေဒ။ ဥပမာ ဓါတုဗေဒ တအ် နွံကီုရ။ သာ်ဂှ်ဟွံသေင် ကေတ်စနဲကာဲ ဗီုသေံ ကဵု ခမေန် စကာ ဝိဇ္ဇာ / ဝိဇျာတုဲ မစွံလက်ကရဴလေဝ်ဂွံ။ 

စပ်ကဵု archaeo- ဂှ်မ္ဂး မအရေဝ်မန် တမၠာ နွံ။ မအရေဝ်မန် မလွဳစ နူသံသကြိုတ် ပေါရာန် နွံ။ မအရေဝ် ”တြေံ” ဂှ် ဒှ်မနာမ်ဟွံသေင်တုဲ ပိုယ်တအ် စကာဟွံဂွံ။ 

ဟိုတ်ဂှ်ရ မအရေဝ်ဝွံ ပိုယ်တအ် ဗဒှ်ပတိုန် နကဵုဘာသာမန် 

ကွတ်ပေါရာန်၊ (ဟွံ) ပေါရာန်ဗေဒ (ဟွံ) ပေါရာန်ဝိဇ္ဇာ ဂွံမာန်ရ။ နကဵုပူဂိုလ်အဲ မိက်ဂွံရုဲစှ် ”ကွတ်ပေါရာန်”
Archeology (n.) ကွတ်ပေါရာန်
Archeological (adj.) ပေါရဏာံ archeological site ပွိုင် ပေါရဏာံ (ရှေးဟောင်း(သုတေသန)နယ်မြေ)၊ an archaeological excavation ကမၠောန်မၜံက်ခါဲ ပေါရဏာံ, archaeological artifact ကပေါတ်ပေါရဏာံ, 
Archaeologically (adverb) နကဵုပေါရဏာံ the site of the house has never been archaeologically excavated. ပွိုင်သ္ၚိဂှ် မွဲလှ်ေဟွံဂွံ ၜံက်ခါဲလဝ် နကဵုပေါရဏာံ။  
Archaeologist (n.) သၟာပေါရာန်
([[ဗဳထဝ် မန်ဇြာ၊ နာဲ|နာဲဗဳထဝ် မန်ဇြာ]] လ္ၚတ်တုဲ ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် လညာတ် စပ်ကဵု ခၞံဗဒှ်ပတိုန် မဝေါဟာရမန်)

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

[[ကဏ္ဍ:BEHM]]
[[ကဏ္ဍ:ကွတ်]]</text>
      <sha1>te4730gnmgz5t5gv4oueiuv9tz2zy8b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကၟိန်ဍုင်သမ္မတဒဳမံက်ကရေဇြဳ ထဳမဝ်လေဝ်သ်တေ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2220</id>
    <revision>
      <id>56680</id>
      <parentid>56154</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T23:11:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91959" sha1="4ik8rzyswix3e967n40dvf4hvjapu1j" xml:space="preserve">{{About|the country|the former Indonesian province|East Timor (province)}}
{{pp-move|small=yes}}
{{EngvarB|date=December 2019}}
{{Use dmy dates|date=December 2019}}
{{short description|Country in Southeast Asia}}
{{Infobox country
| conventional_long_name = Democratic Republic of Timor-Leste
| native_name = {{ubl|{{native name|tet|Repúblika Demokrátika Timór-Leste}}|{{native name|pt|República Democrática de Timor-Leste}}}}
| common_name = East Timor
| image_flag = Flag of East Timor.svg
| image_coat = Coat of arms of East Timor.svg
| national_motto = {{native phrase|pt|Unidade, Acção, Progresso|nolink=on}}&lt;br&gt;{{native phrase|tet|Unidade, Asaun, Progresu|nolink=on}}&lt;br&gt;({{Lang-en|&quot;Unity, Action, Progress&quot;}})
| national_anthem = {{native phrase|pt|&quot;[[Pátria]]&quot;|italic=no|nolink=on}}&lt;br&gt;({{Lang-en|&quot;Fatherland&quot;}})&lt;br&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.2em;&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;center&gt;[[File:East Timorese national anthem.wav]]&lt;/center&gt;
| image_map = Timor Leste (orthographic projection).svg
&lt;!--|map_caption = Location of East Timor (red) toward the eastern end of the [[Indonesian Archipelago]]. --&gt;
| image_map2 = 
| capital = [[Dili]]
| coordinates = {{Coord|8.55|S|125.56|E|display=inline,title}}
| largest_city = Dili
| official_languages = {{plainlist|
*[[Tetum]]
*[[Portuguese language|Portuguese]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;}}
| languages_type = {{nobold|[[National language]]s}}
| languages = {{Collapsible list|title=15 languages|titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;|
* [[Atauru language|Atauru]]
* [[Uab Meto language|Baikeno]]
* [[Bekais language|Bekais]]
* [[Bunak language|Bunak]]
* [[Fataluku language|Fataluku]]
* [[Galoli language|Galoli]]
* [[Habun language|Habun]]
* [[Idalaka language|Idalaka]]
* [[Kawaimina languages|Kawaimina]]
* [[Kemak language|Kemak]]
* [[Makalero dialect|Makalero]]
* [[Makasae language|Makasae]]
* [[Makuv'a language|Makuva]]
* [[Mambai language (Timor)|Mambai]]
* [[Tokodede]]}}
| religion = {{plainlist|
*97.57% [[Roman Catholic]]
*2.43% other religions}}
| religion_year = 2015 Census&lt;ref name=&quot;religion&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/3_2015-V2-Nationality-Citizenship-Religion.xls|title=Nationality, Citizenship, and Religion|date=25 October 2015|accessdate=29 January 2020|publisher=Government of Timor-Leste|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191221231647/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/3_2015-V2-Nationality-Citizenship-Religion.xls|archivedate=21 December 2019}}&lt;/ref&gt;
| demonym = {{plainlist|
*East Timorese
*Timorese
*Maubere (informal)&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=EEKDBAAAQBAJ&amp;pg=PA199&amp;lpg=PA199&amp;dq=east+timor+maubere#v=onepage&amp;q=east+timor+maubere&amp;f=false|title=Rhetoric and the Decolonization and Recolonization of East Timor|first=David|last=Hicks|date=15 September 2014|publisher=Routledge|via=Google Books|isbn=9781317695356}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=WRpHAAAAQBAJ&amp;pg=PA281&amp;lpg=PA281&amp;dq=east+timor+maubere#v=onepage&amp;q=east+timor+maubere&amp;f=false|title=No Return, No Refuge: Rites and Rights in Minority Repatriation|first=Howard|last=Adelman|date=28 June 2011|publisher=Columbia University Press|via=Google Books|isbn=9780231526906}}&lt;/ref&gt;}}
| government_type = {{nowrap|[[Unitary state|Unitary]] [[Semi-presidential system|semi-presidential]]}} [[Republic|constitutional republic]]&lt;ref name=&quot;Divided&quot;&gt;{{Cite journal|last=Shoesmith|first=Dennis|date=March–April 2003|title=Timor-Leste: Divided Leadership in a Semi-Presidential System|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_march-april-2003_43_2/page/231|journal=[[Asian Survey]]|volume=43|issue=2|pages=231–252|issn=0004-4687|oclc=905451085|doi=10.1525/as.2003.43.2.231|quote=The semi-presidential system in the new state of Timor-Leste has institutionalized a political struggle between the president, Xanana Gusmão, and the prime minister, Mari Alkatiri. This has polarized political alliances and threatens the viability of the new state. This paper explains the ideological divisions and the history of rivalry between these two key political actors. The adoption of Marxism by Fretilin in 1977 led to Gusmão's repudiation of the party in the 1980s and his decision to remove Falintil, the guerrilla movement, from Fretilin control. The power struggle between the two leaders is then examined in the transition to independence. This includes an account of the politicization of the defense and police forces and attempts by Minister of Internal Administration Rogério Lobato to use disaffected Falintil veterans as a counterforce to the Gusmão loyalists in the army. The December 4, 2002, Dili riots are explained in the context of this political struggle.|ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SpL&quot;&gt;{{cite journal|last1=Neto|first1=Octávio Amorim|last2=Lobo|first2=Marina Costa|year=2010|title=Between Constitutional Diffusion and Local Politics: Semi-Presidentialism in Portuguese-Speaking Countries|url=https://papers.ssrn.com/sol3/Delivery.cfm/SSRN_ID1666842_code1512429.pdf|journal=APSA 2010 Annual Meeting Paper|ssrn=1644026|accessdate=25 August 2017|ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;InstET&quot;&gt;{{cite book|last=Beuman|first=Lydia M.|year=2016|title=Political Institutions in East Timor: Semi-Presidentialism and Democratisation|url=https://books.google.com/books?id=8GCFCwAAQBAJ&amp;printsec=frontcover|location=Abingdon, Oxon|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1317362128|lccn=2015036590|oclc=983148216|accessdate=18 August 2017|via=Google Books|quote=}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1 = [[President of East Timor|President]]
| leader_name1 = [[José Ramos-Horta]]
| leader_title2 = [[Prime Minister of East Timor|Prime Minister]]
| leader_name2 = [[Taur Matan Ruak]]
| legislature = [[National Parliament of East Timor|National Parliament]]
| sovereignty_type = [[East Timor (province)|Independence]]
| sovereignty_note = from [[Portugal]] and [[Indonesia]]
| established_event1 = [[Portuguese Timor]]
| established_date1 = 16th century
| established_event2 = Independence declared
| established_date2 = 28 November 1975
| established_event3 = [[East Timor (province)|Annexation by Indonesia]]
| established_date3 = 17 July 1976
| established_event4 = Administered by [[United Nations Transitional Administration in East Timor|UNTAET]]
| established_date4 = 25 October 1999
| established_event5 = Independence restored
| established_date5 = 20 May 2002
| area_km2 = 15,007 &lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.easttimorgovernment.com/geography.htm|title=East Timor Geography|website=www.easttimorgovernment.com}}&lt;/ref&gt;
| area_rank = 154th &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| area_sq_mi = 5,794 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water = negligible
| population_census = 1,183,643&lt;ref name=&quot;census&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/2_2015-V2-Population-by-Age-Sex.xls|title=Population by Age &amp; Sex|date=25 October 2015|accessdate=29 January 2020|publisher=Government of Timor-Leste|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200125141940/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/2_2015-V2-Population-by-Age-Sex.xls|archivedate=25 January 2020}}&lt;/ref&gt;
| population_census_year = 2015
| population_density_km2 = 78
| population_density_sq_mi = 201 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| GDP_PPP = $7.221 billion
| GDP_PPP_year = 2019
| GDP_PPP_per_capita = $5,561&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=84&amp;pr.y=15&amp;sy=2017&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=537&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=www.imf.org|accessdate=4 May 2019}}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal = $3.145 billion
| GDP_nominal_year = 2019
| GDP_nominal_per_capita = $2,422&lt;ref name=&quot;imf.org&quot;/&gt;
| Gini = &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year =
| Gini_change = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref =
| Gini_rank =
| HDI = 0.626&lt;!--number only--&gt;
| HDI_year = 2018&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|title=Human Development Indices and Indicators: 2018 Statistical update|publisher=United Nations Development Programme|date=15 September 2018|accessdate=15 September 2018}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = 131st
| currency = [[United States dollar]]&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt;
| currency_code = USD
| time_zone =
| utc_offset = +9
| utc_offset_DST =
| time_zone_DST =
| drives_on = left
| calling_code = [[+670]]
| iso3166code = TL
| cctld = [[.tl]]&lt;sup&gt;c&lt;/sup&gt;
| footnote_a = Fifteen further &quot;national languages&quot; are recognised by the Constitution.
&lt;!----ORPHANED:
|footnote_ = [[Indonesia]] invaded East Timor on 7 December 1975 and left in 1999.
|footnote_ = Defined as a restoration by the Constitution.
 -----&gt;| footnote_b = [[East Timor centavo coins|Centavo coins]] also used.
| footnote_c = [[.tp]] has been phased out.
| country_code =
| official_website = [http://timor-leste.gov.tl/ timor-leste.gov.tl]
}}
&lt;!-- NOTE: Please do not change the lead sentence without consulting the talk page first. This lead has been discussed numerous times and there is general consensus that this is the best one. Thanks. --&gt;

'''East Timor''' ({{IPAc-en|audio=En-us-East Timor.ogg|-|ˈ|t|iː|m|ɔr}}) or '''Timor-Leste''' ({{IPAc-en|t|i|ˈ|m|ɔr|_|ˈ|l|ɛ|ʃ|t|eɪ}}; [[Tetum language|Tetum]]: ''Timór Lorosa'e''), officially the '''Democratic Republic of Timor-Leste'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/26th-gegn-docs/WP/WP54_UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%202011.pdf|title=UNGEGN list of country names|date=2–6 May 2011|accessdate=14 August 2016|publisher=[[United Nations Group of Experts on Geographical Names]]}}&lt;/ref&gt; ({{lang-pt|República Democrática de Timor-Leste}},&lt;ref name=&quot;ConstitPORT&quot;&gt;{{cite web|title=Constituição da República Democrática de Timor|url=http://timor-leste.gov.tl/wp-content/uploads/2010/03/Constituicao_RDTL_PT.pdf|website=Government of Timor-Leste|accessdate=2 September 2016}}&lt;/ref&gt; {{lang-tet|Repúblika Demokrátika Timór-Leste}}),&lt;ref name=&quot;ConstitTETUM&quot;&gt;{{cite web|title=Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timór-Leste|url=http://timor-leste.gov.tl/wp-content/uploads/2010/03/Constituicao_RDTL_TT.pdf|website=Government of Timor-Leste|accessdate=2 September 2016}}&lt;/ref&gt; is a [[sovereign state|country]] in [[Southeast Asia]].&lt;ref name=&quot;cia&quot;&gt;{{cite web|last=CIA|title=East and Southeast Asia:Timor-Leste|work=The World Factbook|publisher=Washington, DC: Central Intelligence Agency|date=29 November 2012|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tt.html|accessdate=16 December 2012|archivedate=28 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180128152225/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tt.html}}&lt;/ref&gt; It comprises the eastern half of the island of [[Timor]], the nearby islands of [[Atauro Island|Atauro]] and [[Jaco Island|Jaco]], and [[Oecusse]], an [[enclave and exclave|exclave]] on the northwestern side of the island surrounded by [[Indonesia]]n [[West Timor]]. [[Australia]] is the country's southern neighbour, separated by the [[Timor Sea]]. The country's size is about 15,007&amp;nbsp;km{{smallsup|2}} (5,794 sq&amp;nbsp;mi).&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;

East Timor was colonised by [[Portugal]] in the 16th century, and was known as [[Portuguese Timor]] until 28 November 1975, when the [[Fretilin|Revolutionary Front for an Independent East Timor]] (Fretilin) declared the territory's independence. Nine days later, it was [[Indonesian invasion of East Timor|invaded]] and [[Indonesian occupation of East Timor|occupied]] by the [[Indonesian National Armed Forces|Indonesian military]], and was declared as the country's [[East Timor (province)|27th province]] the following year. The Indonesian occupation of East Timor was characterised by a highly violent, decades-long conflict between separatist groups (especially Fretilin) and the Indonesian military.

In 1999, following the United Nations-sponsored act of self-determination, Indonesia relinquished control of the territory. East Timor became the first new [[List of sovereign states|sovereign state]] of the 21st century on 20 May 2002 and joined the [[United Nations]] and the [[Community of Portuguese Language Countries]]. In 2011, East Timor announced its [[Accession of East Timor to the Association of Southeast Asian Nations|intention to become the eleventh member]] of the [[Association of Southeast Asian Nations]] (ASEAN).&lt;ref&gt;[http://www.bangkokpost.com/news/local/218897/east-timor-bid-to-join-asean-wins-trong-support East Timor Bid to Join ASEAN Wins 'Strong Support'], Bangkok Post, date: 31 January 2011.&lt;/ref&gt; It is one of only two predominantly [[Christianity in Asia|Christian]] nations in [[Southeast Asia]], the other being the [[Philippines]],&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Cavanaugh |first=Ray |url=https://www.catholicworldreport.com/2019/04/24/timor-leste-a-young-nation-with-strong-faith-and-heavy-burdens/ |title=Timor-Leste: A young nation with strong faith and heavy burdens |date=24 April 2019 |work=The Catholic World Report}}&lt;/ref&gt; as well as the only [[Asia]]n country to be located completely in the [[Southern Hemisphere]].

==Etymology==
&quot;Timor&quot; derives from ''timur'', the word for &quot;east&quot; in [[Malay language|Malay]], which became recorded as ''Timor'' in [[Portuguese language|Portuguese]], thus resulting in the [[List of tautological place names|tautological toponym]] meaning &quot;East East&quot;: In Portuguese ''Timor-Leste'' (''Leste'' being the word for &quot;east&quot;); in [[Tetum]] ''Timór Lorosa'e'' (''Lorosa'e'' being the word for &quot;east&quot; (literally &quot;rising sun&quot;)). In Indonesian, the country is called ''Timor Timur'', thereby using the Portuguese name for the island followed by the word for &quot;east&quot;, as adjectives in Indonesian are put after the noun.

The official names under the Constitution are Democratic Republic of Timor-Leste in English,&lt;ref name=&quot;ConstitENG&quot;&gt;{{cite web|title=Constitution of the Democratic Republic of Timor-Leste|url=http://timor-leste.gov.tl/wp-content/uploads/2010/03/Constitution_RDTL_ENG.pdf|website=Government of Timor-Leste|accessdate=2 September 2016}}&lt;/ref&gt; República Democrática de Timor-Leste in Portuguese,&lt;ref name=&quot;ConstitPORT&quot; /&gt; and Repúblika Demokrátika Timór-Leste in Tetum.&lt;ref name=&quot;ConstitTETUM&quot; /&gt;

The [[International Organization for Standardization]] (ISO) [[ISO 3166-1|official short form]] in English and all other languages is ''Timor-Leste'' (codes: TLS &amp; TL), which has been adopted by the United Nations,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/members/list.shtml|title=United Nations Member States|publisher=United Nations|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071024134907/http://www.un.org/members/list.shtml|archivedate=24 October 2007 }}&lt;/ref&gt; the European Union,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/07/833&amp;format=HTML&amp;aged=0&amp;language=EN&amp;guiLanguage=en|title=European Union deploys Election Observation Mission to Timor Leste|work=Europa (web portal)|accessdate=28 March 2010}}&lt;/ref&gt; and the national standards organisations of [[France]] ([[AFNOR]]), the [[United States]] ([[ANSI]]),&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/p/eap/ci/tt|title=US Department of State: Timor-Leste|publisher=State.gov|date=20 January 2009|accessdate=28 March 2010}}&lt;/ref&gt; [[United Kingdom]] ([[BSI Group|BSI]]), [[Germany]] ([[DIN]]), and [[Sweden]] ([[Swedish Standards Institute|SIS]]), all diplomatic missions to the country by protocol and the CIA World Factbook.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/index.html|title=CIA World Factbook|publisher=US Govt.|accessdate=|date=1 July 2014}}&lt;/ref&gt;

== History ==
{{main|History of East Timor}}

===Prehistory===
Cultural remains at [[Jerimalai]] on the eastern tip of East Timor have been dated to 42,000 years ago, making it one of the oldest known sites of modern human activity in [[Maritime Southeast Asia]].&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Marwick|first1=Ben|last2=Clarkson|first2=Chris|last3=O'Connor|first3=Sue|last4=Collins|first4=Sophie|title=Early modern human lithic technology from Jerimalai, East Timor|journal=Journal of Human Evolution|date=December 2016|volume=101|pages=45–64|doi=10.1016/j.jhevol.2016.09.004|pmid=27886810|url=http://ro.uow.edu.au/smhpapers/4268|type=Submitted manuscript}}&lt;/ref&gt; Descendants of at least three waves of migration are believed still to live in East Timor. The first is described by anthropologists as people of the [[Vedda people|Veddo]]-[[Australoid]] type. Around 3000 BC, a second migration brought [[Melanesians]]. The earlier Veddo-Australoid peoples withdrew at this time to the mountainous interior. Finally, proto-Malays arrived from south [[China]] and north [[Indochina]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.uc.pt/Timor/CURSO1A.HTM |title=Lesson 1 (First Part): Population Settlements in East Timor and Indonesia |website=University of Coimbra |archive-url=https://web.archive.org/web/19990202035244/http://www.uc.pt/Timor/CURSO1A.HTM |archive-date=1999-02-02}}&lt;/ref&gt; Hakka traders are among those descended from this final group.&lt;ref name=&quot;TL&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.timor-leste.gov.tl/AboutTimorleste/history.htm |title=About Timor-Leste &gt; Brief History of Timor-Leste: A History |website=Timor-Leste.gov.tl |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081029065300/http://www.timor-leste.gov.tl/AboutTimorleste/history.htm |archive-date=29 October 2008 |accessdate=18 May 2020 |archivedate=29 October 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081029065300/http://www.timor-leste.gov.tl/AboutTimorleste/history.htm }}&lt;/ref&gt; Timorese origin myths tell of ancestors who sailed around the eastern end of Timor arriving on land in the south. Some stories recount Timorese ancestors journeying from the [[Malay Peninsula]] or the [[Minangkabau people|Minangkabau]] highlands of [[Sumatra]].&lt;ref name=&quot;Taylor 2003 378&quot;&gt;{{cite book|last=Taylor|first=Jean Gelman|title=Indonesia: Peoples and Histories|url=https://archive.org/details/indonesia00jean|url-access=registration|pages=[https://archive.org/details/indonesia00jean/page/378 378]|publisher=Yale University Press|year=2003|location= New Haven and London|isbn=978-0-300-10518-6}}&lt;/ref&gt; [[Austronesian]]s migrated to Timor, and are thought to be associated with the development of agriculture on the island.{{Citation needed|date=January 2008}}

===Classical era===
{{see also|Greater India}}
[[Pre-colonial Timor (pre-1515)|Before European colonialism]], Timor was included in Indonesian/Malaysian, Chinese and Indian trading networks, and in the 14th century was an exporter of aromatic [[sandalwood]], slaves, honey, and wax. Since the 1500s, the Timorese people had military ties with the [[Luções]] of present-day northern [[Philippines]].&lt;ref&gt;Pigafetta, Antonio (1969) [1524]. &quot;First voyage round the world&quot;. Translated by J.A. Robertson. Manila: Filipiniana Book Guild.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The former sultan of Malacca decided to retake his city from the Portuguese with a fleet of ships from Lusung in 1525 A.D., SOURCE: Barros, Joao de, Decada terciera de Asia de Ioano de Barros dos feitos que os Portugueses fezarao no descubrimiento dos mares e terras de Oriente [1628], Lisbon, 1777, courtesy of William Henry Scott, Barangay: Sixteenth-Century Philippine Culture and Society, Quezon City: Ateneo de Manila University Press, 1994, page 194.&lt;/ref&gt; It was the relative abundance of sandalwood in Timor that attracted European explorers to the island in the early 16th century.&lt;ref name=leibosteven&gt;{{citation|last1=Leibo|first1=Steven|title=East and Southeast Asia 2012|place=Lanham, MD|publisher=Stryker Post|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781610488853/page/161 161–165]|year=2012|edition=45|isbn=978-1-6104-8885-3|url=https://archive.org/details/isbn_9781610488853/page/161}}&lt;/ref&gt; During that time, European explorers reported that the island had a number of small chiefdoms or princedoms.{{citation needed|date=December 2012}}

[[File:Lesser coat of arms of Portuguese Timor.svg|thumb|left|upright=0.55|Arms of Portuguese Timor (1935–1975)&lt;ref name=&quot;Flags of the World&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fotw.net/flags/tl!1967.html|title=Flags of the World|publisher=Fotw.net|accessdate=17 July 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140408212757/http://www.fotw.net/flags/tl!1967.html|archivedate=8 April 2014 }}&lt;/ref&gt;]]

===Colonial era===
{{see also|Battle of Penfui}}

====Portuguese period (1769–1975)====
The Portuguese established outposts in [[Timor]] and [[Maluku Islands|Maluku]]. Effective European occupation of a small part of the territory began in 1769, when the city of [[Dili]] was founded and the colony of [[Portuguese Timor]] declared.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lusotopie.sciencespobordeaux.fr/carneiroSousa.rtf|title=The Portuguese Colonization and the Problem of East Timorese Nationalism|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061123193421/http://www.lusotopie.sciencespobordeaux.fr/carneiroSousa.rtf|archivedate=23 November 2006}}&lt;/ref&gt; A definitive border between the Dutch-colonised western half of the island and the Portuguese-colonised eastern half of the island was established by the [[Permanent Court of Arbitration]] of 1914,&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Deeley |first=Neil |title=The International Boundaries of East Timor |year=2001 |pages=8}}&lt;/ref&gt; and it remains the international boundary between the successor states East Timor and Indonesia. For the Portuguese, East Timor remained little more than a neglected trading post until the late nineteenth century, with minimal investment in infrastructure, health, and education. Sandalwood remained the main export crop with coffee exports becoming significant in the mid-nineteenth century. As was often the case, Portuguese rule was generally neglectful but exploitative where it existed.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

At the beginning of the twentieth century, a faltering home economy prompted the Portuguese to extract greater wealth from its colonies, which was met with East Timorese resistance.&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite book|last=Schwarz|first=A.|year=1994|title=A Nation in Waiting: Indonesia in the 1990s|page=[https://archive.org/details/nationinwaitingi00schw/page/198 198]|publisher=Westview Press|isbn=978-1-86373-635-0|url=https://archive.org/details/nationinwaitingi00schw/page/198}}&lt;/ref&gt;

During [[World War II]], first the [[Allies of World War II|Allies]] and later the [[Empire of Japan|Japanese]] occupied Dili, and the mountainous interior became the scene of a [[guerrilla warfare|guerrilla]] campaign, known as the [[Battle of Timor (1942–43)|Battle of Timor]]. Waged by East Timorese volunteers and Allied forces against the Japanese, the struggle resulted in the deaths of between 40,000 and 70,000 East Timorese.&lt;ref name=ASNCE&gt;{{cite web|url=http://www.defence.gov.au/army/asnce/history.htm|title=Department of Defence (Australia), 2002, &quot;A Short History of East Timor&quot;|accessdate=3 January 2007|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060103133824/http://www.defence.gov.au/army/asnce/history.htm|archivedate=3 January 2006 }} Access date: 3 January 2007.&lt;/ref&gt; The Japanese eventually drove the last of the Australian and Allied forces out. However, following the end of World War II and Japanese surrender, Portuguese control was reinstated.

Following the [[Carnation Revolution|1974 Portuguese revolution]], Portugal effectively abandoned its colony on Timor and civil war between East Timorese political parties broke out in 1975.

[[Fretilin|The Revolutionary Front for an Independent East Timor (Fretilin)]] resisted a [[Timorese Democratic Union]] (UDT) coup attempt in August 1975,&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ricklefs|first=M. C.|title=A History of Modern Indonesia since c.1300, Second Edition|publisher=MacMillan|year=1991|page=301|isbn=978-0-333-57689-2}}&lt;/ref&gt; and [[East Timorese declaration of independence|unilaterally declared independence]] on 28 November 1975. Fearing a communist state within the Indonesian archipelago, the Indonesian military launched an [[Indonesian invasion of East Timor|invasion of East Timor]] in December 1975.&lt;ref&gt;Jardine, pp. 50–51.&lt;/ref&gt; Indonesia declared [[East Timor (province)|East Timor its 27th province]] on 17 July 1976.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gov.east-timor.org/AboutTimorleste/distt.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120321012746/http://www.gov.east-timor.org/AboutTimorleste/distt.htm|archivedate=21 March 2012|title=Official Web Gateway to the Government of Timor-Leste – Districts|publisher=Government of the Democratic Republic of Timor-Leste|accessdate=16 July 2011}}&lt;/ref&gt; The UN Security Council opposed the invasion and the territory's nominal status in the UN remained as &quot;non-self-governing territory under Portuguese administration&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/en/decolonization/nonselfgov.shtml|title=The United Nations and Decolonization|website=www.un.org}}&lt;/ref&gt;

[[File:East Timor Demo.jpg|thumb|A demonstration for [[Indonesian occupation of East Timor|independence from Indonesia]] held in Australia during September 1999]]

====Indonesian occupation (1975–1999)====

[[Indonesian occupation of East Timor|Indonesia's occupation of East Timor]] was marked by violence and brutality. A detailed statistical report prepared for the [[Commission for Reception, Truth and Reconciliation in East Timor]] cited a minimum bound of 102,800 conflict-related deaths in the period 1974–1999, namely, approximately 18,600 killings and 84,200 &quot;excess&quot; deaths from hunger and illness, with an estimated figure based on Portuguese, Indonesian and Catholic Church data of approximately 200,000 deaths.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Benetech Human Rights Data Analysis Group|title=The Profile of Human Rights Violations in Timor-Leste, 1974–1999|work=A Report to the Commission on Reception, Truth and Reconciliation of Timor-Leste|publisher=Human Rights Data Analysis Group (HRDAG)|date=9 February 2006|url=http://www.hrdag.org/resources/timor_chapter_graphs/timor_chapter_page_02.shtml|url-status=dead|archiveurl=https://www.webcitation.org/65eZ8hHJe?url=http://www.hrdag.org/resources/timor_chapter_graphs/timor_chapter_page_02.shtml|pp=2–4|archivedate=22 February 2012 }}&lt;/ref&gt; The East Timorese guerrilla force (Forças Armadas da Libertação Nacional de Timor-Leste, [[Falintil]]) fought a campaign against the Indonesian forces from 1975 to 1998.{{citation needed|date=September 2014}}

[[File:Präsidentschaftswalhkampf JRH 2007.JPG|thumb|left|upright|[[José Ramos-Horta]], 1996 Nobel Peace Prize winner, second President of East Timor]]
The 1991 [[Dili Massacre]] was a turning point for the independence cause and an East Timor solidarity movement grew in Portugal, the Philippines, Australia, and other Western countries.

Following the [[Fall of Suharto|resignation of Indonesian President Suharto]], a UN-sponsored agreement between Indonesia and Portugal allowed for a UN-supervised popular [[East Timorese independence referendum, 1999|referendum]] in August 1999. A clear vote for independence was met with a [[1999 East Timorese crisis|punitive campaign of violence]] by East Timorese [[pro-Indonesia militia|pro-integration militia]] with the support of elements of the Indonesian military. With Indonesian permission, an Australian-led multi-national peacekeeping force ([[International Force East Timor|INTERFET]]) was deployed until order was restored. On 25 October 1999, the administration of East Timor was taken over by the UN through the [[United Nations Transitional Administration in East Timor]] (UNTAET), headed by [[Sergio Vieira de Mello]].&lt;ref&gt; https://thediplomat.com/2013/08/one-mans-legacy-in-east-timor/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/peace/etimor/etimor.htm|title=UNITED NATIONS TRANSITIONAL ADMINISTRATION IN EAST TIMOR – UNTAET|publisher=United Nations|accessdate=17 July 2011}}&lt;/ref&gt; The INTERFET deployment ended in February 2000 with the transfer of military command to the UN.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Etan/Us|url=http://www.etan.org/et2000a/february/13-19/14untake.htm|title=UN takes over East Timor command|publisher=Etan.org|date=15 February 2000|accessdate=17 July 2011}}&lt;/ref&gt;

===Contemporary era===
[[File:Xanana 2011.jpg|thumb|upright=0.9|[[Xanana Gusmão]], the first East Timorese President after Indonesian occupation.]]
On 30 August 2001, the East Timorese voted in their first election organised by the UN to elect members of the Constituent Assembly.&lt;ref name=&quot;ConstitENG&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;UNOct01&quot;&gt;{{cite press release|title=Council endorses proposal to declare East Timor's Independence 20 May 2002|url=https://www.un.org/press/en/2001/sc7192.doc.htm|website=United Nations|publisher=Security Council|date=31 October 2001|accessdate=2 September 2016}}&lt;/ref&gt; On 22 March 2002, the Constituent Assembly approved the Constitution.&lt;ref name=&quot;ConstitENG&quot; /&gt; By May 2002, over 205,000 refugees had returned.&lt;ref&gt;{{cite web|title=East Timor: More than 1,000 refugees return since beginning of month|url=http://reliefweb.int/report/timor-leste/east-timor-more-1000-refugees-return-beginning-month|publisher=ReliefWeb|accessdate=13 February 2013|date=10 May 2002}}&lt;/ref&gt; On 20 May 2002, the Constitution of the Democratic Republic of East Timor came into force and East Timor was recognised as independent by the UN.&lt;ref name=&quot;UNOct01&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Constitution of the Democratic Republic of East Timor|url=http://www.refworld.org/docid/3dd8dd484.html|website=refworld|date=20 May 2002|accessdate=2 September 2016}}&lt;/ref&gt; The Constituent Assembly was renamed the National Parliament and [[Xanana Gusmão]] was sworn in as the country's first President after Indonesian occupation. On 27 September 2002, East Timor was renamed to Timor-Leste, using the Portuguese language, and was admitted as a member state by the UN.&lt;ref&gt;{{cite press release|title=Unanimous Assembly decision makes Timor-Leste 191st United Nations member state|url=https://www.un.org/press/en/2002/ga10069.doc.htm|publisher=United Nations|date=27 September 2002|accessdate=2 September 2016}}&lt;/ref&gt;

The following year, Gusmão declined another presidential term, and in the build-up to the [[East Timorese presidential election, 2007|April 2007 presidential elections]] there were renewed outbreaks of violence. [[José Ramos-Horta]] was elected [[President of East Timor|President]] in the May 2007 election,&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/worldlatest/story/0,,-6759703,00.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080113222417/http://www.guardian.co.uk/worldlatest/story/0%2C%2C-6759703%2C00.html|archivedate=13 January 2008|title=East Timor May Be Becoming Failed State|date=13 January 2008|location=London|url-status=dead }}&lt;/ref&gt; while Gusmão ran in the [[East Timorese parliamentary election, 2007|parliamentary elections]] and became Prime Minister. Ramos-Horta was critically injured in [[2008 East Timor coup attempt|an attempted assassination]] in February 2008. Prime Minister Gusmão also faced gunfire separately but escaped unharmed. Australian reinforcements were immediately sent to help keep order.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7238142.stm |title=Shot East Timor leader 'critical' |date=11 February 2008 |work=[[BBC News]] |access-date=17 July 2011}}&lt;/ref&gt; In 2006, the United Nations sent in security forces to restore order when unrest and factional fighting forced 15 percent of the population (155,000 people) to flee their homes. In March 2011, the UN handed over operational control of the police force to the East Timor authorities. The United Nations ended its peacekeeping mission on 31 December 2012.&lt;ref&gt;{{cite web|title=UN wraps up East Timor mission|url=http://www.abc.net.au/news/2012-12-31/an-un-wraps-up-east-timor-mission/4448044|publisher=[[ABC News (Australia)|ABC News]]|date=30 December 2012}}&lt;/ref&gt;

East Timor became a state party to the [[UNESCO]] [[World Heritage Convention]] on 31 January 2017.&lt;ref&gt;{{cite news |title=The World Heritage Convention has entered into force for Timor-Leste |url=https://whc.unesco.org/en/news/1625/ |accessdate=4 May 2019 |work=UNESCO World Heritage Centre |date=1 February 2017 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Politics and government==
{{main|Politics of East Timor}}
The [[head of state]] of East Timor is the [[President of East Timor|President of the Republic]], who is elected by popular vote for a five-year term. Although their executive powers are somewhat limited, the President does have the power to appoint the Prime Minister and veto government legislation. Following elections, the President usually appoints the leader of the majority party or [[coalition]] as [[Prime Minister of East Timor]] and the cabinet on the proposal of the latter. As [[head of government]], the Prime Minister presides over the cabinet.&lt;ref name=&quot;Divided&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SpL&quot; /&gt;
[[File:Präsidentenpalast 17-05-2015.jpg|thumb|[[Nicolau Lobato Presidential Palace]] in Dili.]]
[[File:Timorese Parliament.jpg|thumb|left|The National Parliament of East Timor]]
[[File:Procuradoria Geral da República.jpg|thumb|center|220px|East Timor's Attorney General's Office]]
The [[unicameral]] East Timorese parliament is the [[National Parliament (East Timor)|National Parliament]] or ''Parlamento Nacional'', whose members are elected by popular vote to a five-year term. The number of seats can vary from a minimum of fifty-two to a maximum of sixty-five. The East Timorese constitution was modelled on that of Portugal. The country is still in the process of building its administration and governmental institutions. Government departments include the [[Polícia Nacional de Timor-Leste]] (police), East Timor Ministry for State and Internal Administration, [[Civil Aviation Division of Timor-Leste]], and Immigration Department of Timor-Leste.{{Citation needed|date=July 2013}}
{{clear}}

==Administrative divisions== &lt;!--[[Administrative divisions of East Timor]] redirects here--&gt;
{{main|Municipalities of East Timor|Administrative posts of East Timor|Sucos of East Timor}}
[[File:2022 East Timor, administrative divisions - de - colour.tif|thumb|upright=1.75|The thirteen municipalities of East Timor]]
East Timor is divided into 14 municipalities, which in turn are subdivided into 66 administrative posts, 452 ''sucos'' (villages), and 2,233 ''aldeias'' (hamlets).&lt;ref&gt;{{Citation |url=http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf |work=Jornal da Républica, Série I, N.° 33, 16 de Setembro de 2009, 3588-3620 |title=Diploma Ministerial No:199/GM/MAEOT/IX/09 de 15 de Setembro de 2009 Que fixa o número de Sucos e Aldeias em Território Nacional Exposição de motivos |archive-url=https://web.archive.org/web/20120301124211/http://www.jornal.gov.tl/public/docs/2009/serie_1/serie1_no33.pdf|archive-date=1 March 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=Population and Housing Census 2015, Preliminary Results |url=http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2015/10/1-Preliminary-Results-4-Printing-Company-19102015.pdf |publisher=Direcção-Geral de Estatística |access-date=15 January 2018}}&lt;/ref&gt;
# [[Oecusse District|Oecusse]]
# [[Liquiçá District|Liquiçá]]
# [[Dili District|Dili]]
# [[Manatuto District|Manatuto]]
# [[Baucau District|Baucau]]
# [[Lautém District|Lautém]]
# [[Bobonaro District|Bobonaro]]
# [[Ermera District|Ermera]]
# [[Aileu District|Aileu]]
# [[Viqueque District|Viqueque]]
# [[Cova Lima District|Cova Lima]]
# [[Ainaro District|Ainaro]]
# [[Manufahi District|Manufahi]]
# [[Atauro]]

Articles 5 and 71 of the 2002 constitution provide that Oetcussi Ambeno be governed by a special administrative policy and economic regime. Law 3/2014 of 18 June 2014 created the Special Administrative Region of Oe-Cusse Ambeno (Região Administrativa Especial de Oecusse, RAEOA).&lt;ref&gt;{{Citation |title=Lei N.º 3/2014 de 18 de Junho Cria a Região Administrativa Especial de Oe-Cusse Ambeno e estabelece a Zona Especial de Economia Social de Mercado |work=Jornal da República, Série I, N.° 21, 18 de Junho de 2014, 7334-7341 |url=http://www.mj.gov.tl/jornal/public/docs/2014/serie_1/SERIE1_NO_21.pdf}}&lt;/ref&gt;

==Foreign relations and military==
{{main|Foreign relations of East Timor|Timor Leste Defence Force}}
[[File:F-FDTL soldiers standing in formation.JPG|thumb|F-FDTL soldiers standing in formation]]
East Timor is a full member state of the [[Community of Portuguese Language Countries]] (CPLP), also known as the Lusophone Commonwealth, an international organisation and political association of [[Lusophone]] nations across four continents, where [[Portuguese language|Portuguese]] is an official language. East Timor sought membership in the [[Association of Southeast Asian Nations]] (ASEAN) in 2007, and a formal application was submitted in March 2011.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://investvine.com/east-timor-aims-to-join-asean/|title=East Timor aims to join ASEAN|publisher=Investvine|date=30 December 2012|accessdate=30 December 2012|archivedate=2 January 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130102125115/http://investvine.com/east-timor-aims-to-join-asean/}}&lt;/ref&gt;

[[File:Europa Haus.jpg|thumb|left|The [[Casa Europa]] in Dili, the [[European Union]]'s representation in East Timor]]
[[File:Indo-timor border.jpg|thumb|[[Indonesia]]-East Timor border in [[Mota'ain]]]]

The East Timor Defence Force (''Forças de Defesa de Timor-Leste'', F-FDTL) is the [[Armed forces|military body]] responsible for the defence of East Timor. The F-FDTL was established in February 2001 and comprised two small infantry battalions, a small naval component, and several supporting units.

The F-FDTL's primary role is to protect East Timor from external threats. It also has an internal security role, which overlaps with that of the [[National Police of East Timor]] (Polícia Nacional de Timor-Leste, PNTL). This overlap has led to tensions between the services, which have been exacerbated by poor morale and lack of discipline within the F-FDTL.{{cn|date=March 2020}}

The F-FDTL's problems [[2006 East Timorese crisis|came to a head in 2006]] when almost half the force was dismissed following protests over discrimination and poor conditions. The dismissal contributed to a general collapse of both the F-FDTL and PNTL in May and forced the government to request foreign peacekeepers to restore security. The F-FDTL is being rebuilt with foreign assistance and has drawn up a long-term force development plan.

[[File:Oil demo Timor 2013.JPG|thumb|Demonstration against Australia in December 2013]]
Since the discovery of petroleum in the Timor Sea in the 1970s, there have been disputes surrounding the rights to ownership and exploitation of the resources situated in a part of the Timor Sea known as the [[Timor Gap]], which is the area of the Timor Sea which lies outside the territorial boundaries of the nations to the north and south of the Timor Sea.&lt;ref name=&quot;ta&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.theage.com.au/news/investigations/new-timor-treaty-a-failure/2007/04/20/1176697092049.html|title=New Timor treaty 'a failure'|author=Richard Baker|accessdate=3 January 2010|date=21 April 2007|work=[[Theage.com.au]]|publisher=The Age Company Ltd }}&lt;/ref&gt; These disagreements initially involved Australia and Indonesia, although a resolution was eventually reached in the form of the [[Timor Gap Treaty]]. After declaration of East Timor's nationhood in 1999, the terms of the Timor Gap Treaty were abandoned and negotiations commenced between Australia and East Timor, culminating in the [[Timor Sea Treaty]].

Australia's territorial claim extends to the bathymetric axis (the line of greatest sea-bed depth) at the Timor Trough. It overlaps East Timor's own territorial claim, which follows the former colonial power [[Portugal]] and the [[United Nations Convention on the Law of the Sea]] in claiming that the dividing line should be midway between the two countries.

It was revealed in 2013 that the [[Australian Secret Intelligence Service]] (ASIS) planted listening devices to listen to the East Timorese government during negotiations over the Greater Sunrise oil and gasfields. This is known as the [[Australia–East Timor spying scandal]].&lt;ref&gt;{{cite news |title=Timor-Leste activists 'shocked' by Australia's prosecution of spy Witness K and lawyer |url=https://www.theguardian.com/world/2018/jul/22/timor-leste-activists-shocked-by-australias-prosecution-of-spy-witness-k-and-lawyer |work=The Guardian |date=21 July 2018}}&lt;/ref&gt;
{{clear}}

==Geography==
{{main|Geography of East Timor}}
&lt;gallery mode=packed heights=120&gt;
File:Jaco_3.jpg|''[[Jaco Island|Ilha de Jaco]]'', [[Lautém Municipality|Lautém]], East Timor
File:Dili coast.jpg|Dili Coast
File:Matebian12.jpg|[[Matebian]], [[Baucau Municipality|Baucau]], Timor-Leste
File:View west towards Paitchau range off Hilapuna Beach, Tutuala, Lautem, Timor-Leste (8 Apr 2003).jpg|Paitchau range, East Timor
File:Loihuno River quiet on 25 Jul 2010 before heavy rain.jpg|Loi-Huno, [[Viqueque Municipality|Viqueque]], East Timor
File:Lariguto_valley_-_Ossu_de_cima_5.jpg|''Mundo Perdido'', Timor-Leste
File:Aldeia de Berau, Atauro.jpg|Aldeia de Berau, Atauro, East Timor
&lt;/gallery&gt;

Located in Southeast Asia,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/depts/dhl/maplib/worldregions.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100402083134/http://www.un.org/depts/dhl/maplib/worldregions.htm|archivedate=2 April 2010|title=United Nations|publisher=United Nations|accessdate=28 March 2010}}&lt;/ref&gt; the island of [[Timor]] is part of [[Maritime Southeast Asia]], and is the largest and easternmost of the [[Lesser Sunda Islands]]. To the north of the island are the [[Ombai Strait]], [[Wetar Strait]], and the greater [[Banda Sea]]. The [[Timor Sea]] separates the island from [[Australia]] to the south, and the [[Provinces of Indonesia|Indonesian Province]] of [[East Nusa Tenggara]] lies to East Timor's west. The total land size is {{convert|14,919|km2|mi2|0|abbr=on}}. East Timor has an [[exclusive economic zone]] of {{convert|70,326|km2|mi2|abbr=on}}.&lt;ref&gt;[http://www.seaaroundus.org/eez/summaryInfo.aspx?eez=608# Exclusive Economic Zones] – Sea Around Us Project – Fisheries, Ecosystems &amp; Biodiversity – Data and Visualization.&lt;/ref&gt;

Much of the country is mountainous, and its highest point is [[Tatamailau]] (also known as Mount Ramelau) at {{convert|2,963|m}}.&lt;ref name=&quot;gb&quot;&gt;{{cite web|title=Mount Ramelau|url=http://www.gunungbagging.com/ramelau/|publisher=Gunung Bagging|accessdate=18 December 2016}}&lt;/ref&gt; The climate is tropical and generally hot and humid. It is characterised by distinct rainy and dry seasons. The capital, largest city, and main port is Dili, and the second-largest city is the eastern town of [[Baucau]]. East Timor lies between latitudes [[8th parallel south|8°]] and [[10th parallel south|10°S]], and longitudes [[124th meridian east|124°]] and [[128th meridian east|128°E]].
[[File:Koppen-Geiger Map TLS present.svg|thumb|center|[[Köppen climate classification]] map for East Timor.]]
The easternmost area of East Timor consists of the [[Paitchau]] Range and the Lake [[Ira Lalaro]] area, which contains the country's first conservation area, the [[Nino Konis Santana National Park]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Nino Konis Santana National Park declared as Timor-Leste's (formerly East Timor) first national park|url=http://www.wildlifeextra.com/go/safaris/nino-konis.html#cr|publisher=Wildlife Extra|accessdate=18 May 2020|archivedate=25 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160125042905/http://www.wildlifeextra.com/go/safaris/nino-konis.html#cr}}&lt;/ref&gt; It contains the last remaining [[tropical dry]] forested area within the country. It hosts a number of unique plant and animal species and is sparsely populated.&lt;ref&gt;Norwegian energy and Water Resources Directorate (NVE) (2004), Iralalaro Hydropower Project Environmental Assessment&lt;/ref&gt; The northern coast is characterised by a number of [[coral reef]] systems that have been determined to be at risk.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://reefgis.reefbase.org/default.aspx?wms=RGWRR&amp;bbox=124.435391706464,-9.57341029858931,127.322447704801,-7.95947401551091|title=ReefGIS – Reefs At Risk – Global 1998|publisher=Reefgis.reefbase.org|accessdate=28 March 2010|archivedate=14 September 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180914203531/http://reefgis.reefbase.org/default.aspx?wms=RGWRR&amp;bbox=124.435391706464,-9.57341029858931,127.322447704801,-7.95947401551091}}&lt;/ref&gt;

==Economy==
{{main|Economy of East Timor}}
[[File:East Timor Export Treemap 2010.png|thumb|upright=1.35|East Timor export treemap, 2010]]
[[File:Timor Lorosa'e centavo coin -2.JPG|thumb|right|Fractional coins &quot;centavos&quot;]]
[[File:Mountain village.jpg|thumb|left|upright|Coffee plantations in [[Aileu District|Aileu]]]]
East Timor has a [[market economy]] that used to depend upon exports of a few commodities such as [[coffee]], [[marble]], [[petroleum]], and [[sandalwood]].&lt;ref name=debrowser&gt;{{citation|last=de Brouwer|first=Gordon|author-link=Gordon de Brouwer|editor-last=Hill|editor-first=Hal|editor2-last=Saldanha|editor2-first=João M.|title=East Timor: Development Challenges For The World's Newest Nation|place=Canberra, Australia|publisher=Asia Pacific Press|pages=39–51|year=2001|isbn=978-0-3339-8716-2}}&lt;/ref&gt; East Timor's economy grew by about 10% in 2011 and at a similar rate in 2012.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Timor-Leste's Economy Remains Strong, Prospects for Private Sector Development Strengthened|url=http://www.adb.org/news/timor-leste/timor-lestes-economy-remains-strong-prospects-private-sector-development-strengthen|publisher=Asian Development Bank|url-status=dead|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EzCjw2H7?url=http://www.adb.org/news/timor-leste/timor-lestes-economy-remains-strong-prospects-private-sector-development-strengthen|archivedate=9 March 2013}}&lt;/ref&gt;

East Timor now has revenue from offshore oil and gas reserves, but little of it has gone to develop villages, which still rely on subsistence farming.&lt;ref name=&quot;Schonhardt&quot;/&gt; Nearly half the population lives in extreme poverty.&lt;ref name=&quot;Schonhardt&quot;&gt;{{cite news|last=Schonhardt|first=Sara|title=Former Army Chief Elected President in East Timor|work=[[The New York Times]]|publisher=[[The New York Times Company]]|date=19 April 2012|url=https://www.nytimes.com/2012/04/19/world/asia/former-army-chief-elected-president-in-east-timor.html}}&lt;/ref&gt;

The [[Timor-Leste Petroleum Fund]] was established in 2005, and by 2011 it had reached a worth of US$8.7 billion.&lt;ref name=&quot;irin-asia&quot;&gt;{{cite web|title=Observers divided over oil fund investment|url=http://www.irinnews.org/Report/94001/TIMOR-LESTE-Observers-divided-over-oil-fund-investment|publisher=IRIN Asia|date=18 October 2011}}&lt;/ref&gt; East Timor is labelled by the International Monetary Fund as the &quot;most oil-dependent economy in the world&quot;.&lt;ref name=art4&gt;{{cite web|title=Article IV Consultation with the Democratic Republic of Timor-Leste|url=http://www.imf.org/external/np/sec/pn/2011/pn1131.htm|publisher=IMF}}&lt;/ref&gt; The Petroleum Fund pays for nearly all of the government's annual budget, which has increased from $70 million in 2004 to $1.3 billion in 2011, with a $1.8 billion proposal for 2012.&lt;ref name=&quot;irin-asia&quot;/&gt; East-Timor's income from oil and gas stands to significantly increase after its announcement to cancel a controversial agreement with Australia, which has given Australia half of the income from oil and gas since 2006.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=East Timor axes Australia border treaty over oil reserves|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-38551628|publisher=BBC UK|newspaper=BBC News|date=10 January 2017}}&lt;/ref&gt;
[[File:DSCI2950_Timor_Plaza.jpg|thumb|right|[[Shopping mall]] in Dili]]
The economy is dependent on government spending and, to a lesser extent, assistance from foreign donors.&lt;ref name=&quot;us-dos&quot;&gt;{{cite web|title=U.S. Relations With Timor-Leste|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/35878.htm|publisher=U.S. Department of State|date=3 July 2012}}&lt;/ref&gt; Private sector development has lagged due to human capital shortages, infrastructure weakness, an incomplete legal system, and an inefficient regulatory environment.&lt;ref name=&quot;us-dos&quot;/&gt; After [[petroleum]], the second largest export is [[coffee]], which generates about $10 million a year.&lt;ref name=&quot;us-dos&quot;/&gt; [[Starbucks]] is a major purchaser of East Timorese coffee.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Story of East Timorese Coffee|url=http://www.easttimornow.com.au/trade/coffee.aspx|publisher=East Timor Now|date=16 January 2018|accessdate=18 May 2020|archivedate=27 December 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151227094015/http://www.easttimornow.com.au/trade/coffee.aspx}}&lt;/ref&gt;
[[File:ANL_Timor_Trader,_Dili,_2018_(02).jpg|thumb|left|Port of Dili]] 9,000 tonnes of coffee, 108 tonnes of [[cinnamon]] and 161 tonnes of cocoa were harvested in 2012 making the country the 40th ranked producer of coffee, the 6th ranked producer of cinnamon and the 50th ranked producer of cocoa worldwide.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://faostat3.fao.org/browse/rankings/countries_by_commodity/E|title=FAOSTAT|website=faostat3.fao.org}}&lt;/ref&gt;
According to data gathered in the 2010 census, 87.7% of urban (321,043 people) and 18.9% of rural (821,459 people) households have electricity, for an overall average of 38.2%.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Highlights of the 2010 Census Main Results in Timor-Leste|url=http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Census%20Summary%20English/English%20Census%20Summary%202011.pdf|publisher=Direcção Nacional de Estatística|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130928190541/http://dne.mof.gov.tl/published/2010%20and%202011%20Publications/Census%20Summary%20English/English%20Census%20Summary%202011.pdf|archivedate=28 September 2013 }}&lt;/ref&gt;

The agriculture sector employs 80% of the active population.&lt;ref name=&quot;wb-expanding&quot;&gt;{{cite web|title=Expanding Timor – Leste's Near – Term Non – Oil Exports|url=http://siteresources.worldbank.org/INTTIMORLESTE/Resources/Volume1TimorLesteDTIS.pdf|publisher=World Bank|pages=iii|date=August 2010}}&lt;/ref&gt; In 2009, about 67,000 households grew coffee in East Timor, with a large proportion being poor.&lt;ref name=&quot;wb-expanding&quot;/&gt; Currently, the [[gross margin]]s are about $120 per hectare, with returns per labour-day of about $3.70.&lt;ref name=&quot;wb-expanding&quot;/&gt; There were 11,000 households growing [[Mung bean|mungbeans]] as of 2009, most of them subsistence farmers.&lt;ref name=&quot;wb-expanding&quot;/&gt;

The country was ranked 169th overall and last in the East Asia and Pacific region by the [[Ease of doing business index|Doing Business]] 2013 report by the World Bank. The country fared particularly poorly in the &quot;registering property&quot;, &quot;enforcing contracts&quot; and &quot;resolving insolvency&quot; categories, ranking last worldwide in all three.&lt;ref name=edb&gt;{{cite web|title=Doing Business in Timor-Leste|url=http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/timor-leste/|publisher=World Bank|accessdate=13 February 2013}}&lt;/ref&gt;

Tourism is still of minor importance. In 2017, East Timor was visited by 74,000 tourists.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.travelbook.de/ziele/laender/ranking-die-am-wenigsten-besuchten-laender-der-welt|title=Keine Lust auf Massentourismus? Studie: Die Länder mit den wenigsten Urlaubern der Welt|date=10 September 2018|website=TRAVELBOOK}}&lt;/ref&gt;

As regards telecommunications infrastructure, East Timor is the second to last ranked Asian country in the World Economic Forum's Network Readiness Index (NRI), with only [[Myanmar]] falling behind it in southeast Asia. NRI is an indicator for determining the development level of a country's information and communication technologies. East Timor ranked number 141 overall in the 2014 NRI ranking, down from 134 in 2013.&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www3.weforum.org/docs/GITR/2014/GITR_OverallRanking_2014.pdf| title=NRI Overall Ranking 2014| publisher=World Economic Forum| accessdate=28 June 2014}}&lt;/ref&gt;

The Portuguese colonial administration granted concessions to the Australia-bound Oceanic Exploration Corporation to develop petroleum and natural gas deposits in the waters southeast of Timor. However, this was curtailed by the Indonesian invasion in 1976.{{citation needed|date=November 2012}} The resources were divided between Indonesia and Australia with the [[Timor Gap Treaty]] in 1989.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://atns.net.au/biogs/A002026b.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050616125127/http://atns.net.au/biogs/A002026b.htm|archivedate=16 June 2005|title=TIMOR GAP TREATY between Australia and the Republic of Indonesia ...|publisher=Agreements, Treaties and Negotiated Settlements Project|date=|accessdate=11 February 2013}}&lt;/ref&gt; East Timor inherited no permanent maritime boundaries when it attained independence.{{citation needed|date=November 2012}} A provisional agreement (the [[Timor Sea Treaty]], signed when East Timor became independent on 20 May 2002) defined a Joint Petroleum Development Area (JPDA) and awarded 90% of revenues from existing projects in that area to East Timor and 10% to Australia.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aph.gov.au/library/pubs/RN/2001-02/02rn45.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604224608/http://www.aph.gov.au/library/pubs/RN/2001-02/02rn45.htm|archivedate=4 June 2011|title=The Timor Sea Treaty: Are the Issues Resolved?|publisher=Aph.gov.au|accessdate=17 July 2011}}&lt;/ref&gt; An agreement in 2005 between the governments of East Timor and Australia mandated that both countries put aside their dispute over maritime boundaries and that East Timor would receive 50% of the revenues from the resource exploitation in the area (estimated at [[Australian Dollar|A$]]26 billion, or about US$20 billion over the lifetime of the project)&lt;ref&gt;{{cite web|author=Geoff A. McKee|url=http://www.canb.auug.org.au/~wildwood/05mar26mckee.html|title=McKee: How much is Sunrise really worth?: True Value of a Timor Sea Gas Resource (26 Mar 05)|publisher=Canb.auug.org.au|accessdate=17 July 2011|archivedate=23 August 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060823032214/http://www.canb.auug.org.au/%7Ewildwood/05mar26mckee.html}}&lt;/ref&gt; from the Greater Sunrise development.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pm.gov.tp/bill.htm|title=Prime Minister and Cabinet, Timor-Leste Government – Media Releases|publisher=Pm.gov.tp|accessdate=17 July 2011|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615034259/http://www.pm.gov.tp/bill.htm|archivedate=15 June 2011 }}&lt;/ref&gt; In 2013, East Timor launched a case at the [[Permanent Court of Arbitration]] in [[The Hague]] to pull out of a gas treaty that it had signed with Australia, accusing the [[Australian Secret Intelligence Service]] (ASIS) of [[Covert listening device|bugging]] the East Timorese cabinet room in Dili in 2004.&lt;ref name=ABC&gt;{{cite news|author=Australian Broadcasting Corporation|title=East Timor spying case: PM Xanana Gusmao calls for Australia to explain itself over ASIO raids|newspaper=Australian Broadcasting Corporation|date=5 December 2013|url=http://www.abc.net.au/news/2013-12-04/east-timor-pm-shocked-by-asio-raids-over-spying-case/5135146}}&lt;/ref&gt; East Timor is part of the [[Timor Leste–Indonesia–Australia Growth Triangle]] (TIA-GT).&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://timor-leste.gov.tl/?p=14966&amp;lang=en|title=Boosting Growth through the Growth Triangle « Government of Timor-Leste|website=timor-leste.gov.tl}}&lt;/ref&gt;

There are no [[Patent|patent laws]] in East Timor.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.billanderson.com.au/Gazetteer-Patents.htm|title=Gazetteer – Patents|publisher=Billanderson.com.au|accessdate=28 March 2010|archivedate=26 September 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180926141115/http://www.billanderson.com.au/Gazetteer-Patents.htm}}&lt;/ref&gt;

A railway system has been proposed but the current government has yet to approve the proposal due to lack of funds and expertise. If established, the country's economy is projected to have an economic boom similar to that of [[Japan]] almost a century ago. 

==Demographics==
{{main|Demographics of East Timor}}
[[File:Man in traditional dress, East Timor.jpg|thumb|left|upright|An East Timorese man partially dressed in traditional clothing]]
{{Historical populations
|title = Historical populations
|percentages=pagr
|align = right|width =
|source = 2015 census&lt;ref&gt;{{cite web|title=East Timor: Administrative Division|url=http://www.citypopulation.de/php/timor-admin.php|publisher=City population}}&lt;/ref&gt;
|1980|555350
|1990|747557
|2001|787340
|2004|923198
|2010|1066582
|2015|1183643
}}
[[File:Timor-Lestepop.svg|thumb|Population pyramid]]
[[File:East Timor demographic change.png|thumb|East Timor demographic change between 1861 and 2010.]]
East Timor recorded a population of 1,183,643 in its 2015 census.&lt;ref name=&quot;census&quot; /&gt;

The CIA's World Factbook lists the English-language demonym for East Timor as Timorese,&lt;ref&gt;{{cite web|title=The World Factbook|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tt.html|website=Cia.gov|accessdate=14 January 2018|archivedate=28 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180128152225/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tt.html}}&lt;/ref&gt; as does the Government of Timor-Leste's website.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Government of Timor-Leste|url=http://timor-leste.gov.tl/?p=547&amp;lang=en|website=Timor-leste.gov.tl|accessdate=14 January 2018}}&lt;/ref&gt; Other reference sources list it as East Timorese.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Dickson|first1=Paul|title=Labels for Locals: What to Call People from Abilene to Zimbabwe|year=2006|publisher=Collins|isbn=978-0-06-088164-1|url=https://archive.org/details/labelsforlocalsw00dick}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The International Thesaurus of Refugee Terminology|url=http://www.refugeethesaurus.org/|publisher=UNHCR &amp; FMO|accessdate=14 January 2018|archivedate=23 March 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180323091934/http://refugeethesaurus.org/}}&lt;/ref&gt;

The word ''Maubere'',&lt;ref&gt;[[:de:Maubere|&quot;Maubere&quot; article at the German Wikipedia]].&lt;/ref&gt; formerly used by the Portuguese to refer to native East Timorese and often employed as synonymous with the illiterate and uneducated, was adopted by Fretilin as a term of pride.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Fox|first1=James J.|author1-link=James J. Fox|last2=Soares|first2=Dionisio Babo|author2-link=Dionísio Babo Soares|title=Out of the Ashes: Destruction and Reconstruction of East Timor|url=https://books.google.com/books?id=Wu4yJjUqxUgC&amp;pg=PA60|year=2000|publisher=C. Hurst|isbn=978-1-85065-554-1|page=60}}&lt;/ref&gt; Native East Timorese consist of a number of distinct ethnic groups, most of whom are of mixed [[Austronesian peoples|Austronesian]] and [[Melanesians|Melanesian]]/[[Papuan peoples|Papuan]] descent.{{citation needed|date=December 2012}} The largest Malayo-Polynesian ethnic groups are the [[Tetum]]&lt;ref&gt;{{cite book|last=Taylor|first=Jean Gelman|title=Indonesia: Peoples and Histories|url=https://archive.org/details/indonesia00jean|url-access=registration|publisher=Yale University Press|year=2003|page=[https://archive.org/details/indonesia00jean/page/378 378]|isbn=978-0-300-10518-6}}&lt;/ref&gt; (100,000), primarily in the north coast and around Dili; the [[Mambai people (Timor)|Mambai]] (80,000), in the central mountains; the [[Tukudede]] (63,170), in the area around [[Maubara]] and [[Liquiçá]]; the [[Galoli]] (50,000), between the tribes of Mambae and [[Makasae]]; the [[Kemak people|Kemak]] (50,000) in north-central Timor island; and the [[Baikeno]] (20,000), in the area around [[Pante Macassar]].{{citation needed|date=February 2013}}

The main tribes of predominantly Papuan origin include the [[Bunak]] (84,000), in the central interior of Timor island; the [[Fataluku language|Fataluku]] (40,000), at the eastern tip of the island near [[Lospalos]]; and the [[Makasae]] (70,000), toward the eastern end of the island.{{citation needed|date=February 2013}} As a result of [[interracial marriage]] which was common during the Portuguese era, there is a population of people of mixed East Timorese and Portuguese origin, known in Portuguese as ''[[mestiço]]s''. There is a small [[overseas Chinese|Chinese]] minority, most of whom are [[Hakka people#East Timor|Hakka]].&lt;ref&gt;{{Citation |last=Berlie |first=Jean A. |title=Chinese in East Timor: Identity, Society and Economy |date=2015 |url=https://open.lnu.se/index.php/hn/article/view/355 |work=HumaNetten |issue=35 |pages=37–49 |doi=10.15626/hn.20153503|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Many Chinese left in the mid-1970s.&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Constâncio Pinto|author2=Matthew Jardine|title=East Timor's Unfinished Struggle: Inside the East Timorese Resistance|url=https://books.google.com/books?id=CdHlt6CSp54C&amp;pg=PA263|year=1997|publisher=South End Press|isbn=978-0-89608-541-1|page=263}}&lt;/ref&gt;

===Languages===
{{main|Languages of East Timor}}
[[File:Sprachen Osttimors-en.png|thumb|Major language groups in East Timor by ''[[suco]]'']]
East Timor's two official languages are [[Portuguese language|Portuguese]] and [[Tetum language|Tetum]]. [[English language|English]] and [[Indonesian language|Indonesian]] are sometimes used.&lt;ref name=&quot;thejakartapost.com&quot;&gt;{{Cite news |url=http://www.thejakartapost.com/news/2012/04/20/timor-leste-tetum-portuguese-bahasa-indonesia-or-english.html |title=Timor Leste, Tetum, Portuguese, Bahasa Indonesia or English? |last=Ramos-Horta |first=J. |date=20 April 2012 |work=The Jakarta Post |language=en |author-link=José Manuel Ramos-Horta}}&lt;/ref&gt; Tetum belongs to the [[Austronesian languages|Austronesian]] family of languages spoken throughout Southeast Asia and the Pacific.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Taylor|first=Jean Gelman|title=Indonesia: Peoples and Histories|url=https://archive.org/details/indonesia00jean|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/indonesia00jean/page/378 378]|publisher=Yale University Press|year=2003|location=New Haven and London|isbn=978-0-300-10518-6}}&lt;/ref&gt;

The 2015 census found that the most commonly spoken [[mother tongue]]s were [[Tetum language|Tetum Prasa]] (mother tongue for 30.6% of the population), [[Mambai language (Timor)|Mambai]] (16.6%), [[Makasai]] (10.5%), [[Tetum language|Tetum Terik]] (6.05%), [[Baikenu]] (5.87%), [[Kemak language|Kemak]] (5.85%), [[Bunak language|Bunak]] (5.48%), [[Tokodede]] (3.97%), and [[Fataluku language|Fataluku]] (3.52%). Other indigenous languages accounted for 10.47%, while 1.09% of the population spoke foreign languages natively.&lt;ref&gt;{{citation|title=Language|url=http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/4_2015-V2-Language.xls|work=Population and Housing Census of Timor-Leste, 2015|publisher=Timor-Leste Ministry of Finance}}&lt;/ref&gt;

Under [[Indonesian occupation of East Timor|Indonesian rule]], the use of [[Portuguese language|Portuguese]] was banned and only [[Indonesian language|Indonesian]] was allowed to be used in government offices, schools and public business.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Gross|first=Max L.|title=A Muslim Archipelago: Islam and Politics in Southeast Asia: Islam and Politics in Southeast Asia|url=https://books.google.com/books?id=tm8tSwyTa7AC&amp;pg=PA119|archiveurl=http://ni-u.edu/ni_press/pdf/A_Muslim_Archipelago.pdf|archivedate=21 November 2002|date=14 February 2008|publisher=Government Printing Office|isbn=978-0-16-086920-4|page=119}}&lt;/ref&gt; During the Indonesian occupation, Tetum and Portuguese were important unifying elements for the East Timorese people in opposing [[Javanese culture]].&lt;ref&gt;{{Cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4A_RzBG4DjIC&amp;pg=PA106 |title=Portuguese and Luso-Asian Legacies in Southeast Asia, 1511–2011 |last=Paulino |first=Vicente |date=2012 |publisher=Institute of Southeast Asian Studies |isbn=978-981-4345-50-7 |editor-last=Jarnagin |editor-first=Laura |volume=2 |location=Singapore |page=106 |chapter=Remembering the Portuguese Presence in Timor and Its Contribution to the Making of Timor's National and Cultural Identity}}&lt;/ref&gt; Portuguese was adopted as one of the two official languages upon independence in 2002 for this reason and as a link to [[Lusophone]] nations in other parts of the world. It is now being taught and promoted with the help of Brazil, Portugal, and the [[Community of Portuguese Language Countries]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://languagemagazine.com/?page_id=3465 |title=East Timor Pumps Up Portuguese |last=Bivona |first=Kristal |website=Language Magazine |access-date=14 January 2018 |accessdate=18 May 2020 |archivedate=25 January 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160125042905/http://languagemagazine.com/?page_id=3465 }}&lt;/ref&gt;

According to the observatory of the Portuguese language, the East Timorese literacy rate was 77.8% in Tetum, 55.6% in Indonesian, and 39.3% in Portuguese, and that the primary literacy rate increased from 73% in 2009 to 83% in 2012.&lt;ref name=&quot;ILLP&quot;&gt;{{Cite web |url=https://iilp.wordpress.com/2015/05/29/o-estimulo-ao-uso-da-lingua-portuguesa-em-timor-leste-e-guine-bissau/ |title=O estímulo ao uso da língua portuguesa em Timor Leste e Guiné Bissau |date=29 May 2015 |website=Blog of the International Portuguese Language Institute |language=Portuguese}}&lt;/ref&gt; Indonesian and English are defined as working languages under the Constitution in the Final and Transitional Provisions, without setting a final date. In 2012, 35% could speak, read, and write Portuguese, which is up significantly from less than 5% in the 2006 UN Development Report. Portuguese is recovering as it is now been made the main official language of Timor, and is being taught in most schools.&lt;ref name=&quot;thejakartapost.com&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite report |url=http://jsmp.minihub.org/Reports/jsmpreports/Language%20Report/LanguageReport%28english%29.pdf |title=The Impact of the Language Directive on the Courts in East Timor
 |date=August 2004 |publisher=Judicial System Monitoring Programme |location=Dili, East Timor |access-date=1 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120211212631/http://www.jsmp.minihub.org/Reports/jsmpreports/Language%20Report/LanguageReport%28english%29.pdf |archive-date=11 February 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; It is estimated that English is understood by 31.4% of the population. East Timor is a member of the [[Community of Portuguese Language Countries]] (also known as the [[Lusophone]] Commonwealth) and of the [[Latin Union]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Estados Membros|url=http://www.unilat.org/SG/Etats_membres/pt|publisher=União Latina|accessdate=18 May 2020|archivedate=7 February 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180207005253/http://www.unilat.org/SG/Etats_membres/pt}}&lt;/ref&gt;

Aside from Tetum, [[Ethnologue]] lists the following indigenous languages: [[Adabe language|Adabe]], Baikeno, Bunak, Fataluku, [[Galoli language|Galoli]], [[Habun language|Habun]], [[Idaté]], [[Kairui-Midiki language|Kairui-Midiki]], Kemak, [[Lakalei language|Lakalei]], Makasae, [[Makuv'a]], Mambae, [[Nauete language|Nauete]], Tukudede, and [[Waima'a language|Waima'a]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Languages of East Timor|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=tl|publisher=Ethnologue}}&lt;/ref&gt; According to the [[Atlas of the World's Languages in Danger]], there are six endangered languages in East Timor: [[Adabe]], [[Habu language|Habu]], [[Kairui-Midiki]], [[Maku'a language|Maku'a]], [[Naueti language|Naueti]], and [[Waima'a language|Waima'a]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Interactive Atlas of the World's Languages in Danger|url=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|publisher=UNESCO}}&lt;/ref&gt;

===Education===
[[File:Portuguese School of Díli, Timor-Leste.jpg|thumb|[[Escola Portuguesa Ruy Cinatti]], the Portuguese School of Díli.]]
East Timor's adult [[literacy]] rate in 2010 was 58.3%, up from 37.6% in 2001.&lt;ref name=unescolit&gt;{{cite web|title=National adult literacy rates (15+), youth literacy rates (15–24) and elderly literacy rates (65+)|url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=210|publisher=UNESCO Institute for Statistics|accessdate=18 May 2020|archivedate=29 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029183908/http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=210}}&lt;/ref&gt; Illiteracy was at 95% at the end of Portuguese rule.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Roslyn Appleby|title=ELT, Gender and International Development: Myths of Progress in a Neocolonial World|url=https://books.google.com/books?id=WYeGUXRBjGUC&amp;pg=PA92|date=30 August 2010|publisher=Multilingual Matters|isbn=978-1-84769-303-7|page=92}}&lt;/ref&gt;

The [[National University of East Timor]] is the country's main university. There are also four colleges.&lt;ref name=robinson /&gt;

Since independence, both [[Indonesian language|Indonesian]] and Tetum have lost ground as [[Medium of instruction|media of instruction]], while [[Portuguese language|Portuguese]] has increased: in 2001 only 8.4% of primary school and 6.8% of secondary school students attended a Portuguese-medium school; by 2005 this had increased to 81.6% for primary and 46.3% for secondary schools.&lt;ref name=edulang&gt;{{cite web|title=Table 5.7 – Profile Of Students That Attended The 2004/05 Academic Year By Rural And Urban Areas And By District|url=http://dne.mof.gov.tl/TLSLS/StatisticalData/5_Education/Main%20Tables/table5.7.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20091114124605/http://dne.mof.gov.tl/TLSLS/StatisticalData/5_Education/Main%20Tables/table5.7.htm|url-status=dead|archivedate=14 November 2009|publisher=Direcção Nacional de Estatística}}&lt;/ref&gt; Indonesian formerly played a considerable role in education, being used by 73.7% of all secondary school students as a medium of instruction, but by 2005 it was used by most schools in [[Baucau District|Baucau]], [[Manatuto District|Manatuto]], as well as the capital district. The [[Philippines]] has sent Filipino teachers to East Timor to teach [[English language|English]], so that a program between the two countries can begin, where deserving English-knowledgeable East Timorese nationals will be granted university scholarships in the Philippines.&lt;ref name=edulang/&gt;

===Health===
See [[Health in East Timor]]

===Religion===
{{main|Religion in East Timor}}
{{see also|Catholic Church in East Timor}}
[[File:Motael Church, Dili, East Timor (312012049).jpg|thumb|upright|The Church of [[Motael Church|Santo António de Motael]], Dili]]
According to the 2015 census, 97.57% of the population is [[Roman Catholic]]; 1.96% [[Protestant]]; 0.24% [[Muslim]]; 0.08% Traditional; 0.05% [[Buddhist]]; 0.02% [[Hindu]], and 0.08% other religions.&lt;ref name=&quot;religion&quot;/&gt; A 2016 survey conducted by the [[Demographic and Health Survey]] programme showed that Catholics made up 98.3% of the population, Protestants 1.2%, and Muslims 0.3%.&lt;ref name=&quot;DHS 2013&quot;&gt;{{cite web|url=https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR329/FR329.pdf|title=Timor-Leste: Demographic and Health Survey, 2016|publisher=General Directorate of Statistics, Ministry of Planning and Finance &amp; Ministry of Health|page=35|accessdate=21 April 2018}}&lt;/ref&gt;

The number of churches has grown from 100 in 1974 to over 800 in 1994,&lt;ref name=robinson&gt;Robinson, G. ''If you leave us here, we will die'', Princeton University Press 2010, p.&amp;nbsp;72.&lt;/ref&gt; with Church membership having grown considerably under [[Indonesia]]n rule as ''[[Pancasila Indonesia|Pancasila]]'', Indonesia's state ideology, requires all citizens to [[monotheism|believe in one God]] and does not recognise traditional beliefs. East Timorese [[animist]] belief systems did not fit with [[Constitution of Indonesia|Indonesia's constitutional]] [[monotheism]], resulting in mass conversions to [[Christianity]]. Portuguese clergy were replaced with Indonesian priests and [[Latin language|Latin]] and [[Portuguese language|Portuguese]] [[Mass in the Catholic Church|mass]] was replaced by [[Indonesian language|Indonesian]] mass.&lt;ref name=&quot;Taylor, Jean Gelman 2003, p.381&quot;&gt;{{cite book|last=Taylor|first=Jean Gelman|title=Indonesia: Peoples and Histories|url=https://archive.org/details/indonesia00jean|url-access=registration|publisher=Yale University Press|year=2003|page=[https://archive.org/details/indonesia00jean/page/381 381]|isbn=978-0-300-10518-6}}&lt;/ref&gt; While just 20% of East Timorese called themselves Catholics at the time of the 1975 invasion, the figure surged to reach 95% by the end of the first decade after the invasion.&lt;ref name=&quot;Taylor, Jean Gelman 2003, p.381&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4410917.stm| work=[[BBC News]]|first=Jonathan|last=Head|title=East Timor mourns 'catalyst' Pope|date=5 April 2005}}&lt;/ref&gt; In rural areas, Roman Catholicism is [[Religious syncretism|syncretised]] with local animist beliefs.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Hajek|first1=John|last2=Tilman|first2=Alexandre Vital|title=East Timor Phrasebook|url=https://archive.org/details/easttimorphraseb00haje|url-access=registration|date=1 October 2001|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-74059-020-4|page=[https://archive.org/details/easttimorphraseb00haje/page/56 56]}}&lt;/ref&gt; With over 95% Catholic population, East Timor is currently one of the most densely Catholic countries in the world.&lt;ref&gt;[http://www.etan.org/et2000c/september/17-23/21etslow.htm East Timor slowly rises from the ashes] ETAN 21 September 2001 Online at [http://www.etan.org/ etan.org]. Retrieved 22 February 2008&lt;/ref&gt;

[[File:8-Igreja_da_Imaculada_Conceição_Viqueque_2015-08-22.jpg|thumb|left|''Igreja da Imaculada Conceição'' church, in [[Viqueque Municipality|Viqueque]]]]

The number of [[Protestant]]s and [[Muslim]]s declined significantly after September 1999 because these groups were disproportionately represented among supporters of integration with [[Indonesia]] and among the Indonesian civil servants assigned to work in the province from other parts of Indonesia, many of whom left the country in 1999.&lt;ref name=report&gt;[https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90135.htm International Religious Freedom Report 2007: Timor-Leste]. United States [[Bureau of Democracy, Human Rights and Labor]] (14 September 2007). ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]].''&lt;/ref&gt; There are also small Protestant and Muslim communities.&lt;ref name=report/&gt; The [[Indonesian National Armed Forces|Indonesian military forces]] formerly stationed in the country included a significant number of Protestants, who played a major role in establishing Protestant churches in the territory.&lt;ref name=report/&gt; Fewer than half of those congregations existed after September 1999, and many Protestants were among those who remained in [[West Timor]].&lt;ref name=report/&gt; The [[Assemblies of God]] is the largest and most active of the Protestant denominations.&lt;ref name=report/&gt;

While the [[Constitution of East Timor]] enshrines the principles of [[freedom of religion]] and [[separation of church and state]] in Section 45 Comma 1, it also acknowledges &quot;the participation of the Catholic Church in the process of national liberation&quot; in its preamble (although this has no legal value).&lt;ref name=&quot;constitution&quot;&gt;{{Cite web |url=http://timor-leste.gov.tl/wp-content/uploads/2010/03/Constitution_RDTL_ENG.pdf |title=Constitution of the Democratic Republic of Timor-Leste |publisher=Governo de Timor-Leste}}&lt;/ref&gt; Upon independence, the country joined the [[Philippines]] to become the only two predominantly Roman Catholic states in Asia, although nearby parts of eastern Indonesia such as [[West Timor]] and [[Flores]] also have Roman Catholic majorities.

The [[Roman Catholic Church]] divides East Timor into [[List of Roman Catholic dioceses in East Timor|three dioceses]]: the [[Roman Catholic Diocese of Díli|Diocese of Díli]], the [[Roman Catholic Diocese of Baucau|Diocese of Baucau]], and the [[Roman Catholic Diocese of Maliana|Diocese of Maliana]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Pope Benedict XVI erects new diocese in East Timor|url=http://www.catholicnewsagency.com/news/pope_benedict_xvi_erects_new_diocese_in_east_timor/|publisher=Catholic News Agency|accessdate=18 May 2020|archivedate=17 February 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130217015334/http://www.catholicnewsagency.com/news/pope_benedict_xvi_erects_new_diocese_in_east_timor/}}&lt;/ref&gt;

==Culture==
{{main|Culture of East Timor}}
[[File:Lospalos klein.jpg|thumb|upright|Sacred house (''lee teinu'') in [[Lospalos]]]]
The culture of East Timor reflects numerous influences, including Portuguese, Roman Catholic and Indonesian, on Timor's [[Indigenous peoples|indigenous]] [[Austronesian people|Austronesian]] and [[Melanesia]]n cultures. East Timorese culture is heavily influenced by Austronesian legends. For example, East Timorese [[creation myth]] has it that an ageing [[crocodile]] transformed into the island of Timor as part of a debt repayment to a young boy who had helped the crocodile when it was sick.&lt;ref name=&quot;wiseamanda&quot;&gt;{{Cite book |title=Exile and Return Among the East Timorese |last=Wise |first=Amanda |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2006 |isbn=978-0-8122-3909-6 |location=Philadelphia, PA |pages=211–218}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=The Legend and History of Timor Leste |url=https://visiteasttimor.com/legend-history-timor-leste/ |work=VisitEastTimo}}&lt;/ref&gt; As a result, the island is shaped like a crocodile and the boy's descendants are the native East Timorese who inhabit it. The phrase &quot;leaving the crocodile&quot; refers to the pained exile of East Timorese from their island. East Timor is currently finalising its dossiers needed for nominations in the [[UNESCO]] [[World Heritage List]], [[UNESCO Intangible Cultural Heritage Lists]], UNESCO [[Creative Cities Network]], UNESCO [[Global Geoparks Network]], and UNESCO [[Biosphere Reserve]] Network. The country currently has one document in the UNESCO [[Memory of the World Register]], namely, ''On the Birth of a Nation: Turning points''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/memory-of-the-world/register/access-by-region-and-country/tl/|title=Timor-Leste – Memory of the World Register – United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|website=www.unesco.org}}&lt;/ref&gt;

===Arts===
[[File:Timorese Dancers.jpg|thumb|left|upright|Traditional Timorese dancers]]
There is also a strong tradition of poetry in the country.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://lusofonia.x10.mx/timor.htm |title=Literatura timorense em língua portuguesa |website=lusofonia.x10.mx |trans-title=Timorese literature in the Portuguese language |archive-url=https://web.archive.org/web/20190929080148/http://lusofonia.x10.mx/timor.htm |archive-date=2019-09-29 |language=Portuguese |accessdate=18 May 2020 |archivedate=29 September 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190929080148/http://lusofonia.x10.mx/timor.htm }}&lt;/ref&gt; Prime Minister Xanana Gusmão, for example, is a distinguished poet, earning the moniker &quot;poet warrior&quot;.&lt;ref name=&quot;poetxan&quot;&gt;{{Cite news |url=http://www.abc.net.au/news/2015-02-09/xanana-gusmao-resignation-profile/6081170 |title=East Timor's president accepts Xanana Gusmao's resignation |date=9 February 2015 |work=ABC News |access-date=22 January 2017 |language=en-AU}}&lt;/ref&gt;

Architecturally, Portuguese-style buildings can be found, along with the traditional totem houses of the eastern region. These are known as ''uma lulik'' (&quot;sacred houses&quot;) in Tetum and ''lee teinu'' (&quot;legged houses&quot;) in Fataluku.{{citation needed|date=July 2013}} Craftsmanship and the weaving of traditional scarves (''tais'') is also widespread.{{citation needed|date=July 2013}}

An extensive collection of Timorese audiovisual material is held at the [[National Film and Sound Archive|National Film and Sound Archive of Australia]]. These holdings have been identified in a document titled The NFSA Timor-Leste Collection Profile, which features catalogue entries and essays for a total of 795 NFSA-held moving image, recorded sound and documentation works that have captured the history and culture of East Timor since the early 20th century.&lt;ref&gt;[http://www.nfsa.gov.au/about/media/releases/2012/12/14/nfsa-provides-insight-timor-leste-history/ NFSA provides insight into Timor-Leste history] on ''nfsa.gov.au''&lt;/ref&gt; The NFSA is working with the East Timorese government to ensure that all of this material can be used and accessed by the people of that country.&lt;ref&gt;[http://nfsa.gov.au/blog/2013/04/24/connection-timor-leste/ A connection with Timor-Leste] on ''nfsa.gov.au''&lt;/ref&gt;

===Cinema and TV drama===
In 2009 and 2010, East Timor was the setting for the Australian film ''[[Balibo (film)|Balibo]]'' and the South Korean film ''[[A Barefoot Dream]]''. In 2013, the first East Timorese feature film, ''[[Beatriz's War]]'', was released.&lt;ref name=&quot;SMH&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.smh.com.au/entertainment/movies/fresh-start-for-east-timors-film-scene-20131002-2urxt.html|title=Fresh start for East Timor's film scene|accessdate=3 October 2013|work=[[Sydney Morning Herald]]}}&lt;/ref&gt; Two further feature-length films, ''[[Abdul &amp; José]]'' and ''[[Ema Nudar Umanu]]'', were respectively released on 30 July 2017 through the television network of [[East Timor Broadcasting Service|RTTF]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Abdul &amp; José EN (2017)|url=https://www.fifotahiti.com/movie/abdul-jose-en/|website={{Interlanguage link|FIFO Tahiti|fr|Festival international du film documentaire océanien de Tahiti}}|publisher=Association FIFO|accessdate=10 December 2018}}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author1=ETAN|author2=Media ONE Timor|title=The Stolen Child New Documentary|url=https://mediaonetimor.com/2017/07/25/the-stolen-child-new-documentary/|accessdate=10 December 2018|work=Media ONE Timor|publisher=MediaONETimor.com|date=25 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20181211072733/https://mediaonetimor.com/2017/07/25/the-stolen-child-new-documentary/|archive-date=11 December 2018|url-status=dead|author1-link=East Timor and Indonesia Action Network|archivedate=11 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181211072733/https://mediaonetimor.com/2017/07/25/the-stolen-child-new-documentary/}}&lt;/ref&gt; and on 16 August 2018 at the [[Melbourne International Film Festival]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ema Nudar Umanu|url=http://miff.com.au/program/film/ema-nudar-umanu|website=[[Melbourne International Film Festival|MIFF]]|publisher=Melbourne International Film Festival|accessdate=14 September 2018|archivedate=8 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180808151143/http://miff.com.au/program/film/ema-nudar-umanu}}&lt;/ref&gt; In 2010, the first East Timorese TV drama, ''[[Suku Hali]]'' was released.

===Cuisine===
The [[cuisine of East Timor]] consists of regional popular foods such as [[pork]], fish, [[basil]], [[tamarind]], [[legumes]], [[corn]], [[rice]], [[root vegetables]], and [[tropical fruit]]. East Timorese cuisine has influences from [[Southeast Asian cuisine]] and from [[Portuguese cuisine|Portuguese dishes]] from its colonisation by Portugal. Flavours and ingredients from other former Portuguese colonies can be found due to the centuries-old Portuguese presence on the island. Due to the East and West combination of East Timor's cuisine, it developed features related to [[Filipino cuisine]], which also experienced an East-West culinary combination.

===Sports===
{{Main|Sport in East Timor}}
Sports organisations joined by East Timor include the [[International Olympic Committee]] (IOC), the [[International Association of Athletics Federations]] (IAAF), the International Badminton Federation (IBF), the [[Union Cycliste Internationale]], the International Weightlifting Federation, the International Table Tennis Federation (ITTF), the International Basketball Federation (FIBA), and [[East Timor national football team|East Timor's national football team]] joined [[FIFA]]. East Timorese athletes competed in the [[2003 Southeast Asian Games]] held 2003. In the 2003 ASEAN [[Paralympics]] Games, East Timor won a bronze medal. In the [[2004 Summer Olympics|Athens 2004 Olympic Games]], East Timorese athletes participated in athletics, weightlifting and boxing. East Timor [[East Timor at the 2005 Southeast Asian Games|won three medals]] in [[Arnis at the 2005 Southeast Asian Games]]. East Timor competed in the [[2006 Lusophony Games|first]] [[Lusophony Games]] and, in October 2008, the country earned its first international points in a [[FIFA]] football match with a 2–2 draw against Cambodia.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Madra|first=Ek|url=http://uk.reuters.com/article/2008/10/30/soccer-asia-timor-idUKLNE49T08T20081030|title=World's worst football team happy to win first point|publisher=[[Reuters]]|date=30 October 2008|accessdate=11 February 2013|archivedate=8 May 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130508175959/http://uk.reuters.com/article/2008/10/30/soccer-asia-timor-idUKLNE49T08T20081030}}&lt;/ref&gt; East Timor competed at the [[2014 Winter Olympics]].

[[Thomas Americo]] was the first East Timorese fighter to fight for a world [[boxing]] title. He was murdered in 1999, shortly before the Indonesian occupation of East Timor ended.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://boxrec.com/media/index.php/Thomas_Americo|title=Thomas Americo – BoxRec|website=boxrec.com}}&lt;/ref&gt;

==See also==
{{Portal|Asia}}
* [[Outline of East Timor]]
* [[Index of East Timor-related articles]]
* &lt;!--[[Bibliography of East Timor]]--&gt;
* &lt;!--{{Wikipedia books link|East Timor}}--&gt;
{{clear}}

==References==
{{Reflist}}

==Bibliography==
{{refbegin|40em}}
* Cashmore, Ellis (1988). ''Dictionary of Race and Ethnic Relations''. New York: Routledge. {{ASIN|B000NPHGX6}}
* Charny, Israel W. ''Encyclopedia of Genocide Volume I''. Denver: Abc Clio.
* {{cite book|last=Dunn|first=James|date=1996|title=East Timor: A People Betrayed|location=Sydney|pages=|publisher=Australian Broadcasting Corporation|isbn=|author-link=James Dunn (diplomat)}}
* {{cite book|last1=Durand|first1=Frédéric|title=East Timor: A Country at the Crossroads of Asia and the Pacific, a Geo-Historical Atlas|date=2006|publisher=Silkworm Books|location=Chiang Mai|pages=|isbn=9749575989}}
* {{cite book|last1=Groshong|first1=Daniel J|title=Timor-Leste: Land of Discovery|date=2006|publisher=Tayo Photo Group|location=Hong Kong|pages=|isbn=988987640X}}
* Gunn, Geoffrey C. (1999), Timor Loro Sae: 500 years. Macau: Livros do Oriente. {{ISBN|972-9418-69-1|}} [https://www.amazon.com/dp/B07TM1KZFZ ]
* {{HD of East Timor}}
* Hägerdal, Hans (2012), ''Lords of the Land, Lords of the Sea; Conflict and Adaptation in Early Colonial Timor, 1600–1800.'' [http://www.oapen.org/download?type=document&amp;docid=408241 Oapen.org]
* {{cite book|last1=Kingsbury|first1=Damien|author1-link=Damien Kingsbury|last2=Leach|first2=Michael|title=East Timor: Beyond Independence|series=Monash Papers on Southeast Asia, no 65|date=2007|publisher=Monash University Press|location=Clayton, Vic|pages=|isbn=9781876924492}}
* {{cite book|editor1-last=Hill|editor1-first=H|editor2-last=Saldanha|editor2-first=J|title=East Timor: Development Challenges for the World's Newest Nation|last=|first=|date=2002|publisher=Palgrave Macmillan UK|location=London|pages=|isbn=978-0-333-98716-2}}
* {{cite book|editor1-last=Leach|editor1-first=Michael|editor2-last=Kingsbury|editor2-first=Damien|editor2-link=Damien Kingsbury|title=The Politics of Timor-Leste: Democratic Consolidation After Intervention|last=|first=|series=Studies on Southeast Asia, no 59|date=2013|publisher=Cornell University, Southeast Asia Program Publications|location=Ithaca, NY|pages=|isbn=9780877277897}}
* Levinson, David. ''Ethnic Relations''. Denver: Abc Clio.
* {{cite book|last1=Molnar|first1=Andrea Katalin|title=Timor Leste: Politics, History, and Culture|series=Routledge Contemporary Southeast Asia series, 27|date=2010|publisher=Routledge|location=London; New York|pages=|isbn=9780415778862}}
* Rudolph, Joseph R. ''Encyclopedia of Modern Ethnic Conflicts''. Westport: Greenwood P, 2003. 101–106.
* Shelton, Dinah. ''Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity''. Thompson Gale.
* Taylor, John G. (1999). ''East Timor: The Price of Freedom''. Australia: Pluto Press. {{ISBN|978-1-85649-840-1|}}.
* {{cite book|editor1-last=Viegas|editor1-first=Susana de Matos|editor2-last=Feijó|editor2-first=Rui Graça|title=Transformations in Independent Timor-Leste: Dynamics of Social and Cultural Cohabitations|last=|first=|date=2017|publisher=Routledge|location=London|pages=|isbn=9781315534992}}
* [https://web.archive.org/web/20110503184308/http://direct.bl.uk/bld/PlaceOrder.do?UIN=147446017&amp;ETOC=RN&amp;from=searchengine ''East Timor: a bibliography''], a bibliographic reference, [[Jean Berlie|Jean A. Berlie]], launched by PM [[Xanana Gusmão]], Indes Savantes editor, Paris, France, published in 2001. {{ISBN|978-2-84654-012-4|}}, {{ISBN|978-2-84654-012-4|}}.
* [https://web.archive.org/web/20040321134359/http://kyotoreview.cseas.kyoto-u.ac.jp/issue/issue2/article_232.doc ''East Timor, politics and elections'' (in Chinese)/ 东帝汶政治与选举 (2001–2006): 国家建设及前景展望], [[Jean Berlie|Jean A. Berlie]], Institute of Southeast Asian Studies of Jinan University editor, Jinan, China, published in 2007.
* Mats Lundahl and Fredrik Sjöholm. 2019. The Creation of the East Timorese Economy. Springer.
{{refend}}

==External links==
{{Sister project links|East Timor|voy=East Timor}}
&lt;!--
Wikipedia is not a link list nor a Web directory. If your link points to a website that does not cover many subjects about East Timor, it's most likely in the wrong place here and you should go and search for a more specific article.
--&gt;
'''Government'''
* [http://www.timor-leste.gov.tl/ Timor-Leste official government website]
* [http://www.timorleste.tl/ Timor-Leste official tourism website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250321142212/https://www.timorleste.tl/ |date=21 March 2025 }}
* [https://web.archive.org/web/20081210074013/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-t/timor-leste.html Chief of State and Cabinet Members]

'''General information'''
* {{CIA World Factbook link|tt|Timor-Leste}}
* [https://web.archive.org/web/20081029214745/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/etimor.htm East Timor] from ''UCB Libraries GovPubs''
* {{curlie|Regional/Asia/Timor-Leste|Timor-Leste}}
* [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596313/East-Timor East Timor] at ''[[Encyclopædia Britannica]]''
* [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-14919009 East Timor profile] [[BBC News]]
* {{Wikiatlas|East Timor}}
* [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=TL Key Development Forecasts for Timor-Leste] from [[International Futures]]
* [https://web.archive.org/web/20190326203827/http://www.tlstudies.org/index.html Timor Leste Studies Association]

{{Cookbook}}
{{East Timor topics}}
{{Navboxes
|title = Related articles
|list =
{{Municipalities of East Timor}}
{{Capitals of Municipalities of East Timor}}
{{Administrative posts of East Timor}}
{{Sucos of East Timor}}
{{Countries of Asia}}
{{Countries and territories of Southeast Asia}}
{{Countries of the Malay Archipelago}}
{{Pacific Islands Forum (PIF)}}
{{Association of Southeast Asian Nations (ASEAN)}}
{{East Asia Summit (EAS)}}
{{Non-Aligned Movement}}
{{World Trade Organization}}
{{Community of Portuguese Language Countries (CPLP)|state=collapsed}}
{{Portuguese overseas empire}}
}}
{{Authority control}}

[[Category:ရးနိဂီု]]</text>
      <sha1>4ik8rzyswix3e967n40dvf4hvjapu1j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တ္ၚဲဝါလ်တေမာရ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2350</id>
    <revision>
      <id>56594</id>
      <parentid>55619</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:09:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29609" sha1="pqyn6vdcwq3ydgnme04oo530hwss85o" xml:space="preserve">{{Infobox holiday
| holiday_name = တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ် ကေုာံ တ္ၚဲကလေင်ကောံ&lt;br/&gt;(Valdemarsdag / Genforeningsdag)
| type = သဘင် ကောန်ဂကူ (National holiday)
| image = [[File:Christian August Lorentzen - Dannebrog falling from the sky during the Battle of Lyndanisse, June 15, 1219 - Google Art Project.jpg|300px|ဗီုရုပ် အလာံ ဒေန်နေဗြောဂ် ဒတုံစှ်ေကၠုင် နူအကာသ ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် လေန်ဒါနိသ္သေ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၁၉။]]
| caption = ရုပ်ပါန်ခဳ အလာံ ဒေန်နေဗြောဂ် ဒတုံစှ်ေကၠုင် နူအကာသ ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် လေန်ဒါနိသ္သေ (၁၂၁၉) မဓဇက်လဝ် နကဵု Christian August Lorentzen။
| observedby = [[ဒိန်မက်]] (Denmark)
| date = ဂျောန် ၁၅
| observances = ပွမတေင် အလာံ၊ သဘင်သွံအလာံ သွက် သြန်ဗွဝ်၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဝင်
| origin_date = ၁၉၁၂ (စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ်)&lt;br/&gt;၁၉၂၀ (တ္ၚဲကလေင်ကောံ)
| relatedto = အလာံ ဒေန်နေဗြောဂ်၊ ဨကရာဇ် ဝါလ်တေမာရ်၊ ပရေင်ကလေင်ကောံ ဒေသ သောန်နာယူလာန်
}}

'''တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ်''' ({{lang-en|Valdemar's Day}}; {{lang-da|Valdemarsdag}}) ဝွံ ဒှ် သဘင်စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲကောန်ဂကူ မကိစ္စဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် [[ဒိန်မက်]] မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ '''ဂျောန် ၁၅''' ဇၟာပ်ပ်သၞာံရ။ တ္ၚဲဏအ်ဝွံ စၟတ်သမ္တီလဝ် သွက်ဂွံ ဗၞုဟ်သမ္တီလဝ် အရာမကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဝင် အဓိက ၜါသာ် မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ဂျောန် ၁၅ ရ။ ပထမဂှ် ဒှ် ဒဏ္ဍရဳ အလာံဍုင်ဒိန်မက် မဟိမု '''ဒေန်နေဗြောဂ်''' (Dannebrog) ဒတုံစှ်ေကၠုင် နူအကာသ ပ္ဍဲအခိင် ပေါဲဗတိုက် လေန်ဒါနိသ္သေ (Lyndanisse) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၁၉ တေအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Evans |first=Andrew |title=Denmark |year=2019 |publisher=Bradt Travel Guides |isbn=978-1784776100}}&lt;/ref&gt; ဒုတိယဂှ် ဒှ် တ္ၚဲကလေင်ကောံ (Genforeningsdag) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၀ မဒှ်အခိင် ဒေသ ဒကုတ်သောန်နာယူလာန် (Sønderjylland) ဟွံသေင်မ္ဂး သၠေတ်သဝေတ်သၟဝ်ကျာ (North Schleswig) မဒးဒုင် ပိုင်ပြဳလဝ် သၟဝ် ဂျာမနဳဂှ် ကလေင်စိုပ်ကၠုင် သၟဝ် အုပ်ဓုပ် ဒိန်မက် နကဵု ဆန္ဒမာဲ ညးဍုင်ကွာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jespersen |first=Knud J.V. |title=A History of Denmark |year=2011 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0230273429}}&lt;/ref&gt;

__TOC__

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Definition) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;ဝါလ်တေမာရ်ဒါတ်&quot; (Valdemarsdag) ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု ဨကရာဇ် ဒိန်မက် တြေံ '''ဝါလ်တေမာရ် မရနုက်ကဵု ၜါ''' (King Valdemar II) ညးမကလိဂွံ ယၟု &quot;ဝါလ်တေမာရ် ညးမအံင်ဇၞး&quot; (Valdemar the Victorious) ရ။ ညးဝွံ ဒှ် ဨကရာဇ် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ်လဝ် ပၞာန် ပ္ဍဲကဵု ပေါဲဗတိုက် လေန်ဒါနိသ္သေ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၁၉ ဂှ်ရ။ 

အလာံ ဍုင်ဒိန်မက် မဟိမု &quot;ဒေန်နေဗြောဂ်&quot; (Dannebrog) ဝွံ မအရေဝ်ဏအ် ကၠုင်နူ ဘာသာ ဒိန်မက် တြေံ မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ယာတ် ညးဒိန်မက်တအ်&quot; (Danes' cloth) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ယာတ် အလာံ သာ်ဗ္ကေတ်&quot; ရ။ အလာံဏအ်ဝွံ ဒှ် အလာံ သာ်ဗ္ကေတ် မၞုံကဵု တိုင်မွဲ မွဲလဒေါဝ် သာ်ဗု (Nordic cross) တုဲ ဍေံဒှ် အလာံ ကောန်ဂကူ မတြေံအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မဆက်စကာဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Adriansen |first=Inge |title=Nationale symboler i Det Danske Rige |year=2003 |publisher=Museum Tusculanum Press |isbn=978-8772897943}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဒဏ္ဍရဳ အလာံ ဒေန်နေဗြောဂ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၁၉ (The Legend of Dannebrog in 1219) ==
[[File:Dannebrog_flag.svg|thumb|right|200px|အလာံ ဒေန်နေဗြောဂ် (Dannebrog) မဒှ် အလာံဍုင် ဒိန်မက်၊ မဒှ် အလာံကောန်ဂကူ မတြေံအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မဆက်စကာဒၟံင်။]]
အတိုင် ဒဏ္ဍရဳ ဝင် ဒိန်မက်မ္ဂး၊ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ဂျောန် ၁၅၊ သၞာံ ၁၂၁၉ ဂှ် ဨကရာဇ် ဝါလ်တေမာရ် မရနုက်ကဵု ၜါ က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပၞာန်ခရေတ်ယာန် (Crusade) တုဲ အာဗတိုက် ဍုင် အေတ်သလာန် (Estonia) သွက်ဂွံ ပၠောပ် ဘာသာ ခရေတ်ယာန် ရ။ ပေါဲဗတိုက်ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဒၞာဲ ဗဒါဲ လေန်ဒါနိသ္သေ (Lyndanisse) မဒှ် ဒၞာဲ ဍုင်ဇၞော် တာလဳန် (Tallinn) ဍုင်အေတ်သလာန် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lind |first=John H. |title=Danske korstog: krig og mission i Østersøen |year=2004 |publisher=Høst &amp; Søn |isbn=978-8714298044}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိင် ပေါဲဗတိုက် မသကာတ်မြဟ်ဒၟံင်တုဲ ပၞာန်ဒိန်မက်တအ် ကြပ်ကျဒၟံင်ဂှ်၊ လကျာ်ဇၞော် (Archbishop) ဍုင်ဒိန်မက် ညးမပါကၠုင် ပ္ဍဲပၞာန်ဂှ် ယိုက်ပတိုန် တဲၜါ လ္တူအကာသတုဲ ဖ္ဍောတ်ရာဒနာ မိက်ဂွံကလိဂွံ အရီုအဗင် နူကျာ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်ဟေင်၊ အလာံ သာ်ဗ္ကေတ် မၞုံကဵု တိုင်မွဲ သာ်ဗု မွဲတၞး ဒတုံစှ်ေကၠုင် နူကဵု အကာသ တိုက်ရိုက်ရ။ ပၞာန်ဒိန်မက်တအ် ကလိဂွံ အလာံဂှ်တုဲ စိုတ်ဓါတ် ပၞာန် ကလေင်မြဟ်တိုန်ကၠုင်တုဲ မာန်ဇၞးအာ ပေါဲဗတိုက်ဂှ်ရ။ နူအခိင်ဂှ်စတုဲ အလာံ ဒေန်နေဗြောဂ် ဝွံ ဒှ်ကၠုင် သင်္ကေတ အလာံ ဨကရာဇ် ကေုာံ အလာံဍုင် ဒိန်မက် ရ။

== ၃။ ဝင် ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၂ (Establishment of the Holiday in 1912) ==
ၜိုန်ရ ဒဏ္ဍရဳဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၁၉ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ &quot;တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ်&quot; နဒဒှ် သဘင်စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲအလာံ အလဵုအသဳဂှ် စကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၂ ရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံဂှ် ဒှ် သၞာံ မပေင် ဒြပ် ၇၀၀ သၞာံ (၁၂၁၂-၁၉၁၂) သွက် ဝင် အလာံ ဒေန်နေဗြောဂ် တုဲ၊ ဂကောံ ဒိန်မက် (Danmarks-Samfundet) တအ် အာတ်မိက်လဝ် ညံင်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲဏအ်ရ။ နကဵု စေဝ်အစင် အလဵုအသဳ '''(Cirk.Nr.391 24/12 1912)''' ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ဒိန်မက် စၟတ်သမ္တီလဝ် တ္ၚဲ ဂျောန် ၁၅ ဝွံ နဒဒှ် တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ် (Valdemarsdag) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://danmarks-samfundet.dk/valdemarsdag/ |title=Valdemarsdag |publisher=Danmarks-Samfundet |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt; ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ပရေင်ဆာန်ဂကူ၊ ပရေင်ကောံသၟဟ် ကောန်ဂကူ၊ ကေုာံ ညံင် ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် ဂွံစကာ အလာံ ဒေန်နေဗြောဂ် ပ္ဍဲကဵု ဘဝ လၟေင်တ္ၚဲညးတအ်ရ။

== ၄။ အခိုက်ကၞာ သဘၚ်သွံအလာံ ကေုာံ သြန်ဗွဝ် (Flag-selling Tradition and Charity) ==
စနူ သၞာံ ၁၉၁၂ တုဲ၊ ပ္ဍဲတ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ် ဏအ်ဝွံ အခိုက်ကၞာ မွဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင်လဝ်ရ။ ဂှ်မ္ဂး၊ ဂကောံ &quot;Danmarks-Samfundet&quot; (Danish Society) တအ် စကၠောန် သဘင် သွံအလာံ ဍောတ်တ် ညံင်ရဴ အလာံပလောမ် (Valdemars-flag) ပ္ဍဲကဵု လဒေါဝ်ဍုင် ကေုာံ ဒၞာဲညးဍုင်ကွာန်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kjær |first=Lars |title=Valdemar Sejr |year=2020 |publisher=Gads Forlag |isbn=978-8712059340}}&lt;/ref&gt;

ကောန်ဍုင် ဒိန်မက်တအ် ရာန်ကေတ် အလာံ ဍောတ်တ်တအ်ဏအ်တုဲ တက်စုတ် ပ္ဍဲကဵု ပလောအ်ညးတအ် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပရေင်ဆာန်ဂကူရ။ သြန်ပရဲ မကလိဂွံ နူကဵု ပရေင်သွံအလာံတအ်ဂှ်၊ ညးတအ် ပသြန်ဗွဝ် တုဲ ကဵုဒါန် ကု ဂကောံ ပရဟိတ ကေုာံ ဂကောံ ညးသၟတ် (Scout organizations, sports clubs) သွက်ဂွံ ရာန် အလာံ ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ ကပေါတ်အထံက်အပင် နာနာသာ်ရ။ အခိုက်ဏအ်ဝွံ ဆက်ကၠောန်ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

== ၅။ တ္ၚဲကၟာတ်ဘာ စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၄၈ (School Holiday until 1948) ==
ပ္ဍဲအခိင် ကိုပ်ကၠာတေံ၊ တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ် ဝွံ နွံကဵု အရေးပါမှု ဗွဲမသၠုင် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဒိန်မက်ရ။ စနူ မစၟတ်သမ္တီ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၂ တုဲ၊ တ္ၚဲ ဂျောန် ၁၅ ဂှ် နဒဒှ် တ္ၚဲကၟာတ်ဘာ မွဲ (School holiday) ဂှ် အလဵုအသဳ ပရေင်ပညာ ဒိန်မက် စၟတ်သမ္တီလဝ် သွက် ကွးဘာတအ်ရ။ 

ကွးဘာတအ် ကလိဂွံ အခေါင် ဇူဘာ တ္ၚဲကဝက် ဟွံသေင်မ္ဂး မွဲတ္ၚဲပေင်ပေင်တုဲ ညးတအ် ဒးပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်လှ်ေဒယှ်ေ၊ ပရေင်ထ္ၜးဆန္ဒ ဍုက်ဍေက် ကေုာံ ပရေင်တေင်အလာံ တအ်ရ။ ဆဂး၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၈ ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ဒိန်မက် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် သွက်ဂွံ ပလီုထောအ် အခေါင်ကၟာတ်ဘာ ပ္ဍဲတ္ၚဲဏအ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောတ် ပရေင်ပညာ ကေုာံ သၞောတ် တ္ၚဲကၟာတ်ရုံးရ။ ၜိုန်ဂှ်ကီုလေဝ်၊ အခိုက် တေင်အလာံ ပ္ဍဲဘာတအ်ဂှ် ဆက်သှ်ေဒၟံင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Ostergard |first=Uffe |title=Peasants and Danes: The Danish National Identity and Political Culture |url=https://archive.org/details/sim_comparative-studies-in-society-and-history_1992-01_34_1/page/3 |journal=Comparative Studies in Society and History |year=1992 |volume=34 |issue=1 |pages=3-27}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ တ္ၚဲကလေၚ်ကောံ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၀ (Reunification Day in 1920) ==
[[File:Genforeningen_1920_-_afstemningsplakat.jpg|thumb|left|200px|ပဝ်သတာ ပရေင်စုတ်မာဲ (Plebiscite poster) သွက်ဂွံ ကလေင်ပံင်ကောံ ဒေသ သောန်နာယူလာန် ကု ဍုင်ဒိန်မက် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၀။]]
ပါဲနူ ဒဏ္ဍရဳ အလာံတုဲ၊ ဂျောန် ၁၅ ဝွံ သီုဒှ် တ္ၚဲ မစၟတ်သမ္တီလဝ် '''တ္ၚဲကလေင်ကောံ''' (Genforeningsdag) သွက် ဒေသ ဒကုတ် သောန်နာယူလာန် (Sønderjylland) ဟွံသေင်မ္ဂး သၠေတ်သဝေတ် သၟဝ်ကျာ (Nordslesvig) ရ။

ကိုပ်ကၠာတေံ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၄ ဂှ်၊ ဒိန်မက် ကျအာ ပၞာန် ကု ပရတ်ရှာ (Prussia - ဂျာမနဳ) တုဲ ဒးပအပ်လဝ် ဒေသ သောန်နာယူလာန် ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးကဝ် ပထမ (World War I) တုဲ၊ အတိုင် ကသုက် ဗာသာဲ (Treaty of Versailles) မ္ဂး ကဵုလဝ် အခေါင် ကု ကောန်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲဒေသဂှ် ညံင်ဂွံ ဖျေဟ် ဆန္ဒမာဲ (Plebiscite) သွက်ဂွံ ရုဲစှ် မံင် သၟဝ် ဂျာမနဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒိန်မက် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Grell |first=Ole Peter |title=The Scandinavian Reformation |year=1995 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521441629}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ပွိုင်ရုဲမာဲ ဒေသသၟဝ်ကျာ (Zone 1) ဂှ်၊ မၞိဟ် ၇၅% ပြင်င် စုတ်မာဲ သွက်ဂွံ ကလေင်လုပ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဒိန်မက် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ '''ဂျောန် ၁၅၊ သၞာံ ၁၉၂၀''' ဂှ်၊ ဒေသ သောန်နာယူလာန် ဝွံ နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ကလေင်ပံင်ကောံ (Reunified) စိုပ်ကၠုင် သၟဝ် ဍုင်ဒိန်မက် တုဲ၊ တ္ၚဲဏအ်ဝွံ ဒှ်ကၠုင် တ္ၚဲကလေင်ကောံ မစၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင်ဒိန်မက် ရ။

== ၇။ ဨကရာဇ် ခရိတ်ယှာန် ဒသမ ကေုာံ ချေဟ်ဗတာၚ် (King Christian X and the White Horse) ==
[[File:Christian_X_rider_over_grænsen.jpg|thumb|right|250px|ဨကရာဇ် ခရိတ်ယှာန် ဒသမ ဍိုက်တတ်အာ ပယျဵု နကဵု ချေဟ်ဗတာင် ပ္ဍဲ ဂျူလာင် ၁၀၊ ၁၉၂၀ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ပရေင်ကလေင်ကောံ။]]
ပရေင်ကလေင်ကောံဏအ်ဝွံ ဍိုက်ပေင်အာ နကဵု သဘင် မစိုတ်လုပ်စမွဲ မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ '''၁၀ ဂျူလာင် ၁၉၂၀''' ရ။ ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ် ဨကရာဇ် ဒိန်မက် '''ခရိတ်ယှာန် ဒသမ''' (King Christian X) ဝွံ ဍိုက်ကၠုင် နကဵု ချေဟ်သာ်ဗတာင် (White horse) မွဲတုဲ ဍိုက်တတ်အာ ပယျဵု တြေံ (Kongebåen) မဒှ် ပယျဵု အကြာ ဒိန်မက် ကေုာံ ဂျာမနဳ ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၁၉၂၀ ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Barton |first=H. Arnold |title=Scandinavia in the Revolutionary Era: 1760-1815 |year=1986 |publisher=University of Minnesota Press |isbn=978-0816613922}}&lt;/ref&gt;

အတိုင် ဒဏ္ဍရဳ ဒေသမ္ဂး၊ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ပတှ်ေလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ကာလ ဒေသ သောန်နာယူလာန် ကလေင်စိုပ် ဒိန်မက်မ္ဂး၊ ဨကရာဇ် ဒိန်မက် သ္ဍိုက်ကၠုင် နကဵု ချေဟ်ဗတာင်&quot; ရ။ ဨကရာဇ် ခရိတ်ယှာန် ဒသမ ဝွံ ပကဵု ညံင် ဒဏ္ဍရဳဂှ် ဂွံဒှ် ဍာံတုဲ ညး ဍိုက်ကၠုင် ချေဟ်ဗတာင် မၞုံယၟု &quot;Malgré Tout&quot; ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးသီု ယိုက်ပတိုန် ကောန်ၚာ်ဝုတ် ဍောတ်တ် မွဲ မၞုံယၟု ယိုဟ်ဟန်နာ မဟီု (Johanne Braren) စွံလ္တူ ချေဟ်ညးတုဲ အရာဏအ်ဝွံ ဒှ်ကၠုင် သင်္ကေတ မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် သွက် ပရေင်ကလေင်ကောံ (Genforeningen) ဍုင်ဒိန်မက် ရ။

== ၈။ သၚ်္ကေတ အလာံ ကေုာံ ပရေၚ်စိုတ်ဓါတ် ကောန်ဂကူ (Symbolism and National Identity) ==
တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ် ကေုာံ အလာံ ဒေန်နေဗြောဂ် ဝွံ နွံကဵု ဒြဟတ် ဗွဲမဇၞော် လ္တူ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကောန်ဂကူ (National Identity) ဂကူ ဒိန်မက် ရ။ အလာံ ဒေန်နေဗြောဂ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ အလာံ သွက် အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး သၟိင်တၠ သၟးရ၊ ဍေံဒှ် အလာံ ညးဍုင်ကွာန် (People's flag) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jenkins |first=Richard |title=Being Danish: Paradoxes of Identity in Everyday Life |year=2011 |publisher=Museum Tusculanum Press |isbn=978-8763526036}}&lt;/ref&gt;

ညးဒိန်မက်တအ် စကာ အလာံဏအ် ပ္ဍဲကဵု ဇၟာပ်ပ် ပရေင်ကတဵုဒှ် အဓိက ပ္ဍဲဘဝညးတအ် ညံင်ရဴ တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ် (Birthdays)၊ တ္ၚဲမ္ၚဵုထပ်တဲ (Weddings)၊ ကေုာံ ပ္ဍဲအခိင် မတိုန် စိုပ် ဘာ ကေုာံ ရုင်ဂမၠိုင်ရ။ တ္ၚဲ ဂျောန် ၁၅ ဝွံ ပကဵု ညံင် ကောန်ဂကူ ဒိန်မက်တအ် ဂွံကလေင် ဗၞုဟ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် နွံကဵု ဝင် မဇၞော်လှဲလး ကေုာံ ပရေင်ကောံသၟဟ် မခိုင်ကၠိုက်ရ။

== ၉။ တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် (Valdemar's Day in Modern Times) ==
လၟုဟ် ပ္ဍဲခေတ် တ္ၚဲဏအ်မ္ဂး၊ တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ် ဝွံ ဒှ် တ္ၚဲတေင်အလာံ အလဵုအသဳ (Official flag-flying day) ပ္ဍဲ ဍုင်ဒိန်မက် ရ။ ဇၟာပ်ပ် ရုင်အလဵုအသဳ၊ ကွဳစက် အလဵုအသဳ (ဗာတ်သ်)၊ ကေုာံ သ္ၚိ ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် ဒးတေင် ပတိုန် အလာံ ဒေန်နေဗြောဂ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://denmark.dk/people-and-culture/the-danish-flag |title=The Danish flag |publisher=Ministry of Foreign Affairs of Denmark |access-date=2023-10-18 }}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ပါဲနူဂှ်တုဲ၊ ဂကောံ ဒိန်မက် (Danmarks-Samfundet) တအ်လေဝ် ဆက်ကၠောန်ဒၟံင် သဘင် သွံအလာံ ဍောတ်တ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ်ဍုင် သွက်ဂွံ ဂၠာဲသြန်ဗွဝ် သွက် ကမၠောန် ပရဟိတ ကီုရ။ ပ္ဍဲဒေသ သောန်နာယူလာန် (Sønderjylland) ဂှ်၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲဏအ် ပိုဲစိုတ်လုပ်စ ဂၠိုင် ဟိုတ်နူကဵု မဒှ် သီု တ္ၚဲကလေင်ကောံ (Genforeningsdag) သွက် ဒေသညးတအ်ရ။ ကောန်ပၞာန် ဒိန်မက် တအ်လေဝ် မလေပ် ကၠောန် သဘင် ထ္ၜးဒြဟတ် ပၞာန် (Military parades) ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ကဝ်ပေန်ဟေဂေန် (Copenhagen) ရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=Fq2CjcJq3n8 ဝင် အလာံ ဒေန်နေဗြောဂ် ကေုာံ ပရေင်ကလေင်ကောံ သၞာံ ၁၉၂၀ (YouTube - Danish History)]

== ၁၀။ သရုပ် ကေုာံ လညာတ် အစာဝၚ် (Conclusion and Historical Perspectives) ==
သရုပ်မ္ဂး၊ တ္ၚဲ ဂျောန် ၁၅ (တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ်) ဝွံ ဒှ် တ္ၚဲ မပံင်ကောံလဝ် ဒဏ္ဍရဳ ကေုာံ ဝင် မဍာံဇေတ် ၜါသာ် မကိစ္စဇၞော် သွက် ဂကူဒိန်မက် ရ။

လ္ပာ်မွဲဂှ်၊ ဒဏ္ဍရဳ အလာံ ဒတုံစှ်ေကၠုင် နူအကာသ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၁၉ ဂှ် ၜိုန်ရ အစာဝင်တအ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဒှ်ဆ ဒဏ္ဍရဳ မဖန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ ကီုလေဝ်၊ ဍေံဒှ်လဝ် သင်္ကေတ မပကဵု ညံင် ဂကူဒိန်မက် ဂွံဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက်ရ။ လ္ပာ်မွဲပၠန်ဂှ်၊ ပရေင်ကလေင်ကောံ သောန်နာယူလာန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၀ ဂှ် ဒှ် ဝင် မဍာံဇေတ် မထ္ၜးကဵု ပရေင်အံင်ဇၞး နကဵု ဆန္ဒမာဲ ဒဳမဝ်ကရေသဳ မဟွံဒးစကာ လွဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Thiedecke |first=Johnny |title=Genforeningen 1920 |year=2020 |publisher=Pantheon |isbn=978-8790108922}}&lt;/ref&gt; 

ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ တ္ၚဲ မဗၞုဟ်သမ္တီ ဝင် သၟးရ၊ ဍေံဒှ် တ္ၚဲ မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဆာန်ဂကူ ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် ကောန်ဍုင် ဒိန်မက် သီုဖအိုတ် ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Evans&quot;&gt;{{cite book |last=Evans |first=Andrew |title=Denmark |year=2019 |publisher=Bradt Travel Guides |isbn=978-1784776100}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Jespersen&quot;&gt;{{cite book |last=Jespersen |first=Knud J.V. |title=A History of Denmark |year=2011 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0230273429}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Adriansen&quot;&gt;{{cite book |last=Adriansen |first=Inge |title=Nationale symboler i Det Danske Rige |year=2003 |publisher=Museum Tusculanum Press |isbn=978-8772897943}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Lind&quot;&gt;{{cite book |last=Lind |first=John H. |title=Danske korstog: krig og mission i Østersøen |year=2004 |publisher=Høst &amp; Søn |isbn=978-8714298044}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;DanmarksSamfundet&quot;&gt;{{cite web |url=https://danmarks-samfundet.dk/valdemarsdag/ |title=Valdemarsdag |publisher=Danmarks-Samfundet |access-date=2023-10-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kjaer&quot;&gt;{{cite book |last=Kjær |first=Lars |title=Valdemar Sejr |year=2020 |publisher=Gads Forlag |isbn=978-8712059340}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ostergard&quot;&gt;{{cite journal |last=Ostergard |first=Uffe |title=Peasants and Danes: The Danish National Identity and Political Culture |url=https://archive.org/details/sim_comparative-studies-in-society-and-history_1992-01_34_1/page/3 |journal=Comparative Studies in Society and History |year=1992 |volume=34 |issue=1 |pages=3-27}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Grell&quot;&gt;{{cite book |last=Grell |first=Ole Peter |title=The Scandinavian Reformation |year=1995 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521441629}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Barton&quot;&gt;{{cite book |last=Barton |first=H. Arnold |title=Scandinavia in the Revolutionary Era: 1760-1815 |year=1986 |publisher=University of Minnesota Press |isbn=978-0816613922}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Jenkins&quot;&gt;{{cite book |last=Jenkins |first=Richard |title=Being Danish: Paradoxes of Identity in Everyday Life |year=2011 |publisher=Museum Tusculanum Press |isbn=978-8763526036}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;DenmarkDK&quot;&gt;{{cite web |url=https://denmark.dk/people-and-culture/the-danish-flag |title=The Danish flag |publisher=Ministry of Foreign Affairs of Denmark |access-date=2023-10-18 }}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Thiedecke&quot;&gt;{{cite book |last=Thiedecke |first=Johnny |title=Genforeningen 1920 |year=2020 |publisher=Pantheon |isbn=978-8790108922}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = ဝင် ဒိန်မက် ကေုာံ သဘင်
| title      = ဝင် ကေုာံ သဘင် အလဵုအသဳ ဍုင် [[ဒိန်မက်]] (Denmark)
| listclass  = hlist
| group1     = သဘင် အလဵုအသဳ ကေုာံ အလာံ
| list1      = 
* [[တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ်]] (Valdemarsdag)
* [[ဒေန်နေဗြောဂ်]] (Dannebrog)
* [[တ္ၚဲကလေင်ကောံ ဒိန်မက်]] (Genforeningsdag)
| group2     = မၞိဟ် အဓိက ပ္ဍဲ ဝင်
| list2      = 
* [[ဨကရာဇ် ဝါလ်တေမာရ် မရနုက်ကဵု ၜါ]] (Valdemar II)
* [[ဨကရာဇ် ခရိတ်ယှာန် ဒသမ]] (Christian X)
| group3     = ဒေသ ကေုာံ ပေါဲဗတိုက်
| list3      = 
* [[သောန်နာယူလာန်]] (Sønderjylland)
* [[သၠေတ်သဝေတ်]] (Schleswig)
* [[ပေါဲဗတိုက် လေန်ဒါနိသ္သေ]] (Battle of Lyndanisse)
}}

[[Category:တ္ၚဲ ဝါလ်တေမာရ်]]
[[Category:သဘင် ဍုင်ဒိန်မက်]]
[[Category:ဝင် ဍုင်ဒိန်မက်]]
[[Category:၁၉၂၀ ပ္ဍဲ ဍုင်ဒိန်မက်]]
[[Category:အလာံဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>pqyn6vdcwq3ydgnme04oo530hwss85o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒစဵုဒၞာဂဗ္ဘ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2375</id>
    <revision>
      <id>56639</id>
      <parentid>45358</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:13:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 8 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71267" sha1="7vzd0bh8chu6x52w3d35z2nwhuw5kym" xml:space="preserve">{{Infobox medical intervention
| name         = Birth control
| synonyms     = Contraception, fertility control
| image        = Opened Oral Birth Control.jpg
| alt          = Package of birth control pills
| caption      = A package of [[birth control pills]]
| ICD10        =
| ICD9         =
| ICD9unlinked =
| MeshID       = D003267
| LOINC        =
| other_codes  =
| MedlinePlus  =
| eMedicine    =
}}
'''ဒစဵုဒၞာဂဗ္ဘ (Birth control)'''  ဂှ် ဒှ်နဲကဲ ဟွံသေင်မ္ဂး မစကာအရပ်အရာမွဲမွဲ သွက်စဵုဒၞာ ညံင်ဟွံတန်ဂဗ္ဘ (ဝါ) ညံင်ဟွံတန်ပဋိသန္ဓိ (ဝါ) ညံင်ဟွံဂွံဗုင်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Definition of Birth control|url=http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=53351|work=MedicineNet|accessdate=August 9, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120806234913/http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=53351|archivedate=August 6, 2012}}&lt;/ref&gt; ဒစဵုဒၞာဂဗ္ဘဂှ် ကောန်မၞိဟ်တအ် စကာကၠုင် နူကဵု အခိင်တမၠာတေအ်ရ၊ ဆဂး ဒစဵုဒၞာဂဗ္ဘ နကဵု နဲကဲမကၠောန်ကမၠောန်ခိုဟ်ဟ် ကေုာံ သက္ကုဘဲအန္တရာယ်ဂှ် စကလိဂွံ ပ္ဍဲကဵုခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံရ။&lt;ref name=&quot;Hopkins2010&quot;&gt;{{Cite book|title=The Johns Hopkins manual of gynecology and obstetrics}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကဵု အခိုက်ကၞာလ္ၚဵုဂှ်မ္ဂး ဒစဵုဒၞာဂဗ္ဘဂှ် ညးတအ်ဟွံဒုင်တဲ၊ ညးတအ် ညာတ်ကေတ် ဒှ်အရာမဗၠေတ်ကဵု ဒ္ဂေတ်ပြဝ၊ ဒစဵုဒစး ကုလညာတ်ဘာသာ ဟွံသေင်မ္ဂး လညာတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ။

ဒစဵုဒၞာဂဗ္ဘ နဲကဲ မကၠောန်ကမၠောန်ခိုဟ်အိုတ်ဂှ် ဒှ်နဲကဲ ဇမ္အး (sterilization) မဂွံအဓိပ္ပါယ် မဗပိုတ် ကတေင်ကောန် ပ္ဍဲကဵု မၞိဟ်တြုဟ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵု မၞိဟ်ဗြဴ မကော်ဂး  intrauterine devices (IUDs)၊ ကေုာံ ဒစဵုဒၞာဂဗ္ဘ နမပတံစုတ် (implantable birth control) ရ။ ဒစဵုဒၞာဂဗ္ဘ နမပတံစုတ်ဂှ် ဒှ် နဲကဲ မဒုင်သဇိုင် ကုဓါတ်ဟောရ်မုန် (hormone-based methods) နွံနာနာသာ် မပတံကဵု ဂဥုဲစဵုဒၞာဲ (oral pills)၊ ပလာတ်သတာ (patches)၊ လကံက်ယောနိ (vaginal rings)၊ ကေုာံ ထပက်ဂဥုဲ (injections) ရ။ နကဵုနဲတၞဟ် မလေပ်ကၠောန်ကမၠောန် ဟွံခိုဟ်ကွေဟ်ဟ် နကဵု နဲမစဵုဒၞာ နကဵုကာယ မပတံကဵု နဲမစကာ  ကောန်ဒေါမ် (condoms) မဓလိုက်စုတ် ပ္ဍဲအင်္ဂဇာတ် မၞိဟ်တြုဟ်၊ diaphragms ကဵု birth control sponges မဒှ်ဂရောပ် မစုတ်ပၠုပ် ပ္ဍဲယောနိမၞိဟ်ဗြဴ ကေုာံ နဲမစွံသတိ ကမၠောအ်မ (fertility awareness methods) မဒှ်နဲ မဝေင်ပါဲ ပ္ဍဲတ္ၚဲ ညးဗြဴဖျေဟ်ခၟာဲ။ နကဵုနဲ မကၠောန်ကမၠောန် အောန်အိုတ်ဂှ် ဒှ်နဲ ဂမ္စိုတ်သုက် (spermicides) မဒှ်ဂဥုဲ မစုတ်ပၠုပ် ပ္ဍဲယောနိမၞိဟ်ဗြဴ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဆက်ဆောံလိင် အခိင်ညိည၊ မပကဵု ညံင်စၟသုက်ဂွံချိုတ် ကေုာံ နဲမၞိဟ်တြုဟ်ၜေတ်ပတိတ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံစရိုဟ် (withdrawal by the male before ejaculation) ရ။ နကဵုနဲဇမ္အးဂှ် ဒှ်နဲ ကလေင်ကေတ်ဟွံဂွံတုဲ နဲတၞဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်နဲကလေင်ဂွံ သီုဖအိုတ်တုဲ ဒှ်နဲ မပဒေါအ်ဇူလဝ် မွဲအခိင်ကာလရ။&lt;ref name=&quot;WHO_FP2011&quot;&gt;{{Cite book|author=World Health Organization Department of Reproductive Health and Research|title=Family planning: A global handbook for providers: Evidence-based guidance developed through worldwide collaboration|year=2011|publisher=WHO and Center for Communication Programs|location=Geneva|isbn=978-0-9788563-7-3|url=http://www.fphandbook.org/sites/default/files/hb_english_2012.pdf|edition=Rev. and Updated}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921054335/http://www.fphandbook.org/sites/default/files/hb_english_2012.pdf |date=2013-09-21 }}&lt;/ref&gt; စကာ နဲ [[လိင် မသက်ကုဘဲ|လိင်မသက်ကုဘဲ]] မပတံကဵု နဲမစကာကောန်ဒေါမ် မၞိဟ်တြုဟ် ကေုာံ ကောန်ဒေါမ်မၞိဟ်ဗြဴတအ်ဂှ် သီုဒှ် နဲမစဵုဒၞာ ညံင်ယဲဟွံဂွံကၠောအ် နကဵုမဆက်ဆောမ်လိင်ကီုရ။&lt;ref name=&quot;pmid22423463&quot;&gt;{{Cite journal|author=Taliaferro|title=We have the evidence to enhance adolescent sexual and reproductive health—do we have the will?|year=2011}}&lt;/ref&gt; နဲဒစဵုဒၞာဂဗ္ဘတၞဟ်တအ်ဂှ် စဵုဒၞာကဵု ညံင်ယဲဟွံဂွံကၠောအ် နကဵုမဆက်ဆောမ်လိင် ဟွံမာန်ရ။&lt;ref name=&quot;pmid22341164&quot;&gt;{{Cite journal|author=Chin|title=The Effectiveness of Group-Based Comprehensive Risk-Reduction and Abstinence Education Interventions to Prevent or Reduce the Risk of Adolescent Pregnancy, Human Immunodeficiency Virus, and Sexually Transmitted Infections|year=2012|url=http://www.ajpmonline.org/article/S0749-3797(11)00906-8/abstract}}&lt;/ref&gt; ကြဴနူ ဆက်ဆောံလိင် သက်ကုစဵုဒၞာတုဲ အပ္ဍဲ အခိင်အကြာ ၇၂ ကဵု ၁၂၀ နာဍဳဂှ် စကာ နဲဒစဵုဒၞာဂဗ္ဘ ကာမံက်တိုန် (Emergency birth control) ဂွံမာန်ရ။&lt;ref name=&quot;Gizzo2012&quot;&gt;{{Cite journal|author=Gizzo|title=Nowadays which emergency contraception? Comparison between past and present: latest news in terms of clinical efficacy, side effects and contraindications}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Selected practice recommendations for contraceptive use|publisher=World Health Organization|location=Geneva|isbn=978-92-4-156284-3|edition=2nd|url=https://books.google.com/books?id=77hFLypBfHYC&amp;pg=RA2-PA16}}&lt;/ref&gt; ညးလ္ၚဵုဂှ်ဟီု ဟွံမိက်ဂွံ ကောန်ဇာတ်မ္ဂး [[ပၞာဲ မေထုန်|လ္ပဆက်ဆောံလိင်]] ရ။ ပညာလိင် မဒုင်သဇိုင် ကုပၞာဲမေထုန် ဟေင်ဂှ် ဒှ်အရာ မဂလိုင်ကဵု လၟိဟ် သၟာဲလေင် (သၟဝ်အာယုက် ၂၀) ဗုင်တိတ်/ သၟာဲလေင်တန်ဂဗ္ဘ မာန်ရ။ မေထုန်ဂှ် ဒှ်အရာသဘာဝ သတ်တအ်တုဲ ယဝ်ရ ညးသၟတ်တအ် ဟွံဂွံတီလဝ် နဲကဲဒစဵုဒၞာဂဗ္ဘမ္ဂး ယဝ်ရပညာလိင်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုနဲပၞာဲမေထုန်သၟး (ဝါ) ယဝ်ရ ဟီုလဝ် ဝေင်ပါဲဓဝ်မေထုန်သၟး ဆၜိုတ်ဏအ်ရမ္ဂး လၟိဟ်သၟာဲလေင်တန်ဂဗ္ဘဂှ် ဂၠိုင်တိုန်မာန်ရ။ ဟွံသေင်မ္ဂး ဟိုတ်နူ တန်အာဂဗ္ဘတုဲ ပ္ဍဲကဵု အာယုက်ဍောတ်တ်ဂှ် ဒးဒက်ဘဝအိန်ထံင်ဂှ် ဂၠိုင်ကၠုင်ရ။&lt;ref name=&quot;pmid12065267&quot;&gt;{{Cite journal|title=Interventions to reduce unintended pregnancies among adolescents: systematic review of randomised controlled trials|url=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid18923389&quot;&gt;{{Cite journal|author=Duffy|title=Government Support for Abstinence-Only-Until-Marriage Education|year=2008|url=http://www.nature.com/clpt/journal/v84/n6/full/clpt2008188a.html}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲဘဝသၟာဲလေင် (သၟဝ် အာယုက် ၂၀) ဂှ် ဒှ်ဟိုတ် မဖန်ဗဒှ်ကဵု ဘဝဒိုက်ဂတ်မာန်ရ။ နကဵု[[ပညာလိင်|ပညာလိင် ဗွဲမဍိုက်ပင်]] ကေုာံ မကလိဂွံ ဒစဵုဒၞာဂဗ္ဘဂှ် ဖန်ကဵု ညံင်ဂွံဖအောန်ဖျေဟ် ဒဒှ်မတန်ဂဗ္ဘ သက်ကုမနွံပၟိက် ပ္ဍဲကဵုဘဝသၟတ် မကော်ဂး ဘဝသၟာဲလေင်ဝွံမာန်ရ။&lt;ref name=&quot;pmid22764559&quot;&gt;{{Cite journal|author=Black|title=Pregnancy in adolescents|pages=xi, 123–38|year=2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid22764557&quot;&gt;{{Cite journal|author=Rowan|title=Contraception for primary care providers|pages=x–xi, 95–110|year=2012}}&lt;/ref&gt;ပ္ဍဲကဵု ဘဝသၟတ်ဂှ် နဲကဲဒစဵုဒၞာဂဗ္ဘ မကလေင်ကေတ်ဂွံ မပတံကဵု စကာကောန်ဒေါမ်၊ စုတ်လကံက်ယောနိ၊ စုတ်တၞိင်ဟောရ်မုန်တအ်ဂှ် မလေပ်စကာ ဂွံဖအိုတ်တုဲ နကဵုနဲတအ်ဏအ် ဖအောန်ကဵု လၟိဟ်မတန်ဂဝ် ပ္ဍဲဘဝသၟာဲလေင်မာန်ရ။ နဲကဲမကလေင်ကေတ်ဟွံဂွံ (ဝါ) မကလေင်ကေတ်ဝါတ် ဗီုကဵု ဗပိုတ် ကတေင်ကောန်တအ်ဂှ် သွက်ညးသၟတ်တအ် ဟွံထေက်ကဵု စကာဏီရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ကုညးဗြဴ မကလိဂွံကောန်ဇာတ်တၟိတၟိ ကောန်ဍောတ်ဒၟံင်ဏီ ဟွံမဲပၟိက် တန်ပဋိသန္ဓိဏီတအ်လေဝ် စကာ နဲဒစဵုဒၞာဂဗ္ဘတအ် ဂွံကီုရ။ မၞိဟ်ဗြဴတအ်ဂှ် ကြဴနူ သၠးဂၠံဂဝ်တုဲ အကြာ ပန်သတ္တဟ ကဵု တြဴသတ္တဟဂှ် တန်ဂၠံဂဝ်မာန်ဒၟံင်ရ။ ညးလ္ၚဵုထေင်ကေတ် ယဝ်ရ ဇကုဗမဴတှ်ကဵု ကောန်ၚာ်မ္ဂး တန်ဂၠံဂဝ်ဟွံမာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၠးဂၠံဂဝ်တုဲဗက်ဂှ် ယဝ်ရဇကုဟွံမဲပၟိက် တန်ဂၠံဂဝ်ဏီမ္ဂး ဒးစကာ နဲဒစဵုဒၞာဂဗ္ဘ နကဵုနဲလ္ၚဵုတအ်ဂှ် လဝါဲဂှ်ရ။ နဲလ္ၚဵုဂှ်မ္ဂး သၠးဂၠံဂဝ်တုဲ ဒးမင် မွဲလစုတ် ၜိုတ်တြဴဂိတုတုဲမ္ဂး စကာဂွံရ။&lt;ref name=&quot;WHO_FP2011p260&quot;&gt;{{Cite book|author=World Health Organization Department of Reproductive Health and Research|title=Family planning: A global handbook for providers: Evidence-based guidance developed through worldwide collaboration|year=2011|pages=260–300|publisher=WHO and Center for Communication Programs|location=Geneva|isbn=978-0-9788563-7-3|url=http://www.fphandbook.org/sites/default/files/hb_english_2012.pdf|edition=Rev. and Updated}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921054335/http://www.fphandbook.org/sites/default/files/hb_english_2012.pdf |date=2013-09-21 }}&lt;/ref&gt;

== နဲကဲဂမၠိုင် ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;float: right; margin-left:15px; text-align:center&quot;
|+Chance of pregnancy during first year of use&lt;ref name=Trus2011&gt;{{cite journal|last=Trussell|first=James|date=May 2011|title=Contraceptive failure in the United States|journal=Contraception|volume=83|issue=5|pages=397–404|doi=10.1016/j.contraception.2011.01.021|pmc=3638209|pmid=21477680}}&lt;br /&gt;{{cite book|last=Trussell|first=James|year=2011|chapter=Contraceptive efficacy|editor1-last=Hatcher|editor1-first=Robert A.|editor2-last=Trussell|editor2-first=James|editor3-last=Nelson|editor3-first=Anita L.|editor4-last=Cates|editor4-first=Willard Jr.|editor5-last=Kowal|editor5-first=Deborah|editor6-last=Policar|editor6-first=Michael S. |title=Contraceptive technology|edition=20th revised|location=New York|publisher=Ardent Media|pages=779–863|isbn=978-1-59708-004-0|issn=0091-9721|oclc=781956734}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=CDC2013&gt;{{cite journal|authors=Division of Reproductive Health, National Center for Chronic Disease Prevention and Health Promotion, Centers for Disease Control and Prevention (CDC)|date=June 21, 2013|title=U.S. Selected practice recommendations for contraceptive use, 2013: adapted from the World Health Organization Selected practice recommendations for contraceptive use, 2nd edition|journal=MMWR Recommendations and Reports|volume=62|issue=5|pages=1–60|pmid=23784109|url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6205a1.htm|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130710101031/http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/rr6205a1.htm|archivedate=July 10, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
! Method !! Typical use !! Perfect use
|-
| No birth control || 85% || 85%
|-
| Combination pill || 9% || 0.3%
|-
| Progestin-only pill || 13% || 1.1%
|-
| Sterilization (female) || 0.5% || 0.5%
|-
| Sterilization (male) || 0.15% || 0.1%
|-
| Condom (female) || 21%|| 5%
|-
| Condom (male) || 18% || 2%
|-
| Copper IUD || 0.8% || 0.6%
|-
| Hormonal IUD || 0.2% || 0.2%
|-
| Patch || 9% || 0.3%
|-
| Vaginal ring || 9% || 0.3%
|-
| [[Medroxyprogesterone acetate|MPA]] shot || 6% || 0.2%
|-
| Implant || 0.05% || 0.05%
|-
| Diaphragm and spermicide || 12% || 6%
|-
| Fertility awareness || 24% || 0.4–5%
|-
| Withdrawal || 22% || 4%
|-
| Lactational amenorrhea method&lt;br /&gt; (6 months failure rate) || 0–7.5%&lt;ref name= Vanderwijden&gt;{{cite journal|last1=Van der Wijden|first1=C|last2=Manion|first2=C|title=Lactational amenorrhoea method for family planning|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|date=12 October 2015|issue=10|pages=CD001329|pmid=26457821|pmc=6823189|doi=10.1002/14651858.CD001329.pub2}}&lt;/ref&gt; || &lt;2%&lt;ref name=Blenning2005 /&gt;
|}

နဲကဲဒစဵုဒၞာဂဗ္ဘဂှ် နွံဒၟံင် သီုဖအိုတ် မသုန်နဲဂှ် နဲဒၞာခြာ (barrier methods)၊ နဲဂဥုဲဟောရ်မုန် (hormonal birth control)၊ နဲမဂြောပ်စုတ် (intrauterine devices) (IUDs)၊ နဲဇမ္အး (sterilization)၊ ကေုာံ နဲပၞာဲ (behavioral methods) တအ်ရ။ နဲလ္ၚဵုဂှ် စကာ ကိုပ်ကၠာ ဟွံသိပ်ဂၠိပ်မေထုန်၊ နဲလ္ၚဵုဂှ် စကာ အဃောမသိပ်ဂၠိပ်မေထုန်တုဲ နဲစဵုဒၞာကာတၟေင် (emergency contraceptive) ဂှ် ကြဴနူ သိပ်ဂၠိပ်မေထုန်တုဲ စဵုကဵုမသုန်တ္ၚဲ မြဴသာ်ဝွံ ဗီုမစကာ နဲကဲတအ်ဂှ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်အိုတ်ရ။ နဲလ္ၚဵုဂှ် ဖန်လဝ် မွဲအလန်တုဲ ဍေဟ်ကၠောန်ကမၠောန် လလအ် ပွိုင်မွဲသၞာံ၊&lt;ref&gt;{{cite book|author=Gordon Edlin|author2=Eric Golanty|author3=Kelli McCormack Brown|title=Essentials for health and wellness|year=2000|publisher=Jones and Bartlett|location=Sudbury, MA|isbn=978-0-7637-0909-9|page=161|url=https://books.google.com/books?id=_0H4iyS_DFwC&amp;pg=PA162|edition=2nd|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160610000602/https://books.google.com/books?id=_0H4iyS_DFwC&amp;pg=PA162|archivedate=June 10, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; နဲလ္ၚဵု ဗီုကဵု နဲဗပိုတ် ကတေင်ကောန်တအ်ဂှ် ဍေဟ်ကၠောန်ကမၠောန် လလအ်ဇမၠိင်အာယုက်ရ။&lt;ref name=Dew2012&gt;{{cite book|editor-last=Edmonds|editor-first=D. Keith|title=Dewhurst's textbook of obstetrics &amp; gynaecology|publisher=Wiley-Blackwell|year=2012|location=Chichester, West Sussex|isbn=978-0-470-65457-6|page=508|url=https://books.google.com/books?id=HfakBRceodcC&amp;pg=PA508|edition=8th|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160503061741/https://books.google.com/books?id=HfakBRceodcC&amp;pg=PA508|archivedate=May 3, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

နဲမကၠောန်ကမၠောန်ဂၠိုင်အိုတ် နဲဗပိုတ်သ္ၚိကောန်ဂှ် ဖန်လဝ် မွဲအလန်တုဲ ဟွံဒးအာ စဳစတ် ကုအစာဂဥုဲရ။&lt;ref name=Will2012 /&gt; နဲဂဥုဲဟောရ်မုန် မပတံကဵု ထပက်စုတ် ဂဥုဲ ပ္ဍဲကာယ၊ ပၠုပ်စုတ် ကိရိယာပ္ဍဲယောနိတအ်ဂှ် ဂွံပွိုင်မွဲသၞာံတုဲမ္ဂး ဒြဟတ်စဵုဒၞာ (ဝါ) ဒြဟတ်ကၠောန်ကမၠောန်ဍေဟ် အောန်စှ်ေအာ ၁% ရ။&lt;ref name=Trus2011 /&gt; ပလာသတာ လကံက်ယောနိ၊ ကေုာံ နဲ lactational amenorrhea method (LAM) တအ်လေဝ် ပေင်မွဲသၞာံတုဲမ္ဂး ဒြဟတ်စဵုဒၞာ အောန်စှ်ေအာ ၁% ကီုရ။&lt;ref name=Will2012 /&gt;

နဲကဲဒစဵုဒၞာဂဗ္ဘတအ်ဂှ် နိသံသဍေဟ် ပကဵု အရာတၞဟ်တအ်မာန် နွံညိညကီုလေဝ် အန္တရာယ်ဟွံဇၞော် နူတန်ပဋိသန္ဓိ ပ္ဍဲဘဝသၟတ်ရ။&lt;ref name=Will2012&gt;{{cite book|last1=Cunningham|first1=F. Gary|last2=Stuart|first2=Gretchen S.|year=2012|chapter=Contraception and sterilization|editor1-last=Hoffman|editor1-first=Barbara|editor2-last=Schorge|editor2-first=John O.|editor3-last=Schaffer|editor3-first=Joseph I.|editor4-last=Halvorson|editor4-first=Lisa M.|editor5-last=Bradshaw|editor5-first=Karen D.|editor6-last=Cunningham|editor6-first=F. Gary|title=Williams gynecology|edition=2nd|location=New York|publisher=McGraw-Hill Medical|pages=132–69|isbn=978-0-07-171672-7}}&lt;/ref&gt; ကြဴနူ မပဒေါအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပတိတ်ထောအ် ကိရိယာဒစဵုဒၞာဂဗ္ဘတအ်တုဲ အခေါင်မတန်ဂဗ္ဘမာန် အပ္ဍဲပွိုင်မွဲသၞာံဂှ် တုပ်သၟဟ်ကဵု မၞိဟ်ဟွံကေင် စကာလဝ် ကိရိယာတအ်ရ။ &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Mansour|first=D|last2=Gemzell-Danielsson |first2=K |last3=Inki |first3=P |last4=Jensen |first4=JT|title=Fertility after discontinuation of contraception: a comprehensive review of the literature|journal=Contraception|date=November 2011|volume=84|issue=5|pages=465–77|pmid=22018120|doi=10.1016/j.contraception.2011.04.002|ref=harv}}&lt;/ref&gt;

ညးဗြဴလ္ၚဵု ဟိုတ်နူစကာ နဲကဲဒစဵုဒၞာဂဗ္ဘတုဲ ဗဒှ်ကဵု ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက်နွံကီုလေဝ် ကုညးပရေင်ထတ်ယုက်ခိုဟ်တအ်ဂှ် ဟိုတ်နူ ဒစဵုဒၞာဂဗ္ဘတုဲ ဗဒှ်ကဵု ပြသၞာပရေင်ထတ်ယုက်ဂှ် အောန်ကွေဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Department of Reproductive Health and Research, Family and Community|title=Selected practice recommendations for contraceptive use.|year=2004|publisher=World Health Organization|location=Geneva|isbn=978-92-4-156284-3|page=Chapter 31|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2004/9241562846.pdf|edition=2nd|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130718091826/http://whqlibdoc.who.int/publications/2004/9241562846.pdf|archivedate=July 18, 2013|df=mdy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130718091826/http://whqlibdoc.who.int/publications/2004/9241562846.pdf |date=July 18, 2013 }}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၉ ဂှ် နကဵု ဂကောံပရေင်ထတ်ယုက်ဂၠးကဝ် (WHO) ပ္တိတ်လဝ် နိသံသမကတဵုဒှ်မာန် ဇၟာပ်ပ် နဲကဲဒစဵုဒၞာဂဗ္ဘရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကိုပ်ကၠာ ဇကုဟွံရုဲစှ် နဲကဲလဵုမကိတ်ညဳကဵုဇကုဂှ် ချပ်ဂၞန် ကုသဝ်ဝန် စမ်ဆီတုဲ ရုဲစှ်မ္ဂး ခိုဟ်အိုတ်ရ။&lt;ref name=WHO2009_10&gt;{{cite book|last=Organization|first=World Health|title=Medical eligibility criteria for contraceptive use|year=2009|publisher=Reproductive Health and Research, World Health Organization|location=Geneva|isbn=978-92-4-156388-8|pages=1–10|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241563888_eng.pdf|edition=4th|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120709230021/http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241563888_eng.pdf|archivedate=July 9, 2012|df=mdy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120709230021/http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241563888_eng.pdf |date=July 9, 2012 }}&lt;/ref&gt;

=== ဂဥုဲဟောရ်မုန် (Hormonal) ===

နဲကဲ ဂဥုဲဟောရ်မုန်ဏအ်ဂှ် နွံဗီုပြင်နာနာသာ် မပတံကဵု ဂဥုဲသွုင် (oral pills) (လ္ၚဵုကော် ဂဥုဲကာဒ်)၊ တၞုင် ဒစဵုဒၞာဂဗ္ဘ (contraceptive implant) မထ္ပက်စုတ် ပ္ဍဲစၞာံ၊ ဂဥုဲတၞုင် (injectable contraceptives)၊ ပလာသတာ ဒစဵုဒၞာဂဗ္ဘ (contraceptive patch) မဗာန်လဝ် ပ္ဍဲဇကု၊ ပါ်ဟောရ်မုန် (hormonal IUD) မစုတ်ပၠုပ် ပ္ဍဲယောနိ ကေုာံ လကံက်ယောနိ (vaginal ring) လကံက်မပၠုပ်စုတ်လဝ် ပ္ဍဲယောနိမၞိဟ်ဗြဴရ။ &lt;ref&gt;{{cite news|last=Mackenzie|first=James|title=The male pill? Bring it on|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2013/dec/06/male-contraceptive-pill-bring-it-on|accessdate=May 20, 2014|newspaper=The Guardian|date=December 6, 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140521031817/http://www.theguardian.com/commentisfree/2013/dec/06/male-contraceptive-pill-bring-it-on|archivedate=May 21, 2014|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; ဂဥုဲသွုင်ဂှ် နွံၜါသာ်၊ မွဲဂှ် ညးကော်စ (combined oral contraceptive pill) မနွံကဵု ဓါတ်ၜါသာ် ဓါတ် estrogen ကဵု ဓါတ်progestin၊ မွဲဂကူပၠန်ဂှ် ဟိုတ်မနွံ ဆဓါတ်progestin သၟးတုဲ ညးကော်စ progestogen-only pill (လဆောဝ်ကော်စ ဂဥုဲကာဒ်ဍောတ် (minipills)။&lt;ref name=&quot;Ammer 2009a&quot;&gt;{{cite book|last=Ammer|first=Christine|year=2009|chapter=oral contraceptive|title=The encyclopedia of women's health|edition=6th|location=New York|publisher=Facts On File|isbn=978-0-8160-7407-5|pages=312–15|chapterurl=https://books.google.com/books?id=_MRDimrELCIC&amp;pg=PA312&amp;vq=oral+contraceptive}}&lt;/ref&gt;ဂဥုဲသီုၜါဂှ် အခိင်ကာလ မနွံကဵုဂဝ်ဂၞဴ (ဟိုတ်နူဟွံတီ) တုဲ သုင်ဒးမ္ဂး ဟွံကဵုအန္တရာယ် ကုကောန်ၚာ် သီုၜါရ။&lt;ref name=WHO_FP2011p10 /&gt;ဂဥုဲသီုၜါဂှ် ပကဵု ညံင်ခၟာဲ ပ္ဍဲမၞိဟ်ဗြဴ ဟွံဂွံအံင်ရ။&lt;ref name=&quot;Nelson 2011&quot;&gt;{{cite book|last1=Nelson|first1=Anita L.|last2=Cwiak|first2=Carrie|year=2011|chapter=Combined oral contraceptives (COCs)|editor1-last=Hatcher|editor1-first=Robert A.|editor2-last=Trussell|editor2-first=James|editor3-last=Nelson|editor3-first=Anita L.|editor4-last=Cates|editor4-first=Willard Jr.|editor5-last=Kowal|editor5-first=Deborah|editor6-last=Policar|editor6-first=Michael S. |title=Contraceptive technology|edition=20th revised|location=New York|publisher=Ardent Media|pages=249–341 [257–58]|isbn=978-1-59708-004-0|issn=0091-9721|oclc=781956734}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Williams2011&gt;{{cite book|author1=Barbara L. Hoffman|title=Williams gynecology|date=2011|publisher=McGraw-Hill Medical|location=New York|isbn=978-0-07-171672-7|edition=2nd|chapter=5 Second-Tier Contraceptive Methods—Very Effective}}&lt;/ref&gt;ဂဥုဲတအ်ဂှ် မလေပ်ပကဵု ဗီုကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲသ္ၚိကောန်တအ်ရ။&lt;ref name=Williams2011 /&gt;ဂလိုင်ဍေဟ်မကၠောန်ကမၠောန်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကုမၞိဟ်သွုင်ဂှ်ရ။ ဟိုတ်နူဒးသုင် အတိုင်စၞောန်တုဲ ယဝ်ရဝိုတ်စကီု၊ ယဝ်ရဟွံစှ်ေသၞောတ် အတိုင်စၞောန်မ္ဂး ဍေဟ်ဟွံကၠောန်ကမၠောန်ရ။&lt;ref name=&quot;WHO_FP2011p10&quot; /&gt;

&lt;gallery class=&quot;center&quot; align=&quot;center&quot;&gt;
File:Plaquettes de pilule.jpg|alt=birth control pill packages|ဂဥုဲသွုင် သွက်စဵုဒၞာဂဗ္ဘ ပိ ရဲ မဗက်အာ အတိုင်လၟေင်တ္ၚဲကြက္ကဒိန် နူတ္ၚဲ စဆီကျာမကၠုင်။ 
File:Birth Control Pills.png|ဂဥုဲသွုင် ဒစဵုဒၞာဂဗ္ဘ
File:BirthControlPatch.JPG|alt=a contraceptive patch|ပလာသတာ ဒစဵုဒၞာဂဗ္ဘ
File:NuvaRing in hand.jpg|alt=a vaginal ring|လကံက်ယောနိ  NuvaRing
&lt;/gallery&gt;

=== ဒၞာခြာ ===

နဲကဲဒၞာခြာဂှ် ဒှ်နဲကဲ မစကာ ကိရိယာ မဒၞာခြာ ညံင်စၟသုက် နူမၞိဟ်တြုဟ် ဟွံဂွံလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲခၟာဲမၞိဟ်ဗြဴရ။&lt;ref name=Neinstein2008 /&gt; နကဵုနဲဏအ်မ္ဂး စကာကောန်ဒေါမ်မၞိဟ်တြုဟ်ကီု သီုကဵု ကောန်ဒေါမ်မၞိဟ်ဗြဴ၊ cervical cap, Diaphragm, ကေုာံ ဂမ္စိုတ်သုက်တအ် ပါလုပ်ရ။&lt;ref name=Neinstein2008&gt;{{cite book|last=Neinstein|first=Lawrence|title=Adolescent health care : a practical guide|year=2008|publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-0-7817-9256-1|page=624|url=https://books.google.com/books?id=XIzo5uo3XIQC&amp;pg=PA624|edition=5th|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160617091640/https://books.google.com/books?id=XIzo5uo3XIQC&amp;pg=PA624|archivedate=June 17, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

ပၞောဝ်ကဵု နဲဂမၠိုင်ဂှ် နဲစကာ ကောန်ဒေါမ်ဂှ် မၞိဟ်စကာဂၠိုင်အိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Chaudhuri|title=Practice Of Fertility Control: A Comprehensive Manual|year=2007|publisher=Elsevier India|isbn=978-81-312-1150-2|page=88|url=https://books.google.com/books?id=pzanxKlcU74C&amp;pg=PA88|edition=7th|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160430204739/https://books.google.com/books?id=pzanxKlcU74C&amp;pg=PA88|archivedate=April 30, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; ကောန်ဒေါမ်မၞိဟ်တြုဟ်ဂှ် ဓလိုတ်ပၠုပ် ပ္ဍဲအင်္ဂဇာတ်မၞိဟ်တြုဟ်တုဲ ဒၞာခြာထောအ် ညံင်ဍာ်သုက် နူမၞိဟ်တြုဟ် ဟွံဂွံကရိုဟ်လုပ်စိုပ်အာ ပ္ဍဲကဵု ယောနိမၞိဟ်ဗြဴပွံင်လိင် ကုမၞိဟ်တြုဟ်ဂှ်ရ။&lt;ref name=Hamil2012 /&gt; ကောန်ဒေါမ်ဂှ် ပ္ဍဲခေတ်တၟိဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ကၠောန်လဝ် နကဵုခၜိုတ် (latex) လ္ၚဵုဂှ် ကၠောန်လဝ် နကဵု (polyurethane)ရ။&lt;ref name=Hamil2012&gt;{{cite book|last=Hamilton|first=Richard|title=Pharmacology for nursing care|publisher=Elsevier/Saunders|location=St. Louis, MO|isbn=978-1-4377-3582-6|page=799|year=2012|url=https://books.google.com/books?id=_4SwO2dHcAIC&amp;pg=PA799|edition=8th|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160603075248/https://books.google.com/books?id=_4SwO2dHcAIC&amp;pg=PA799|archivedate=June 3, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; ကောန်ဒေါမ်မၞိဟ်ဗြဴလေဝ် ကၠောန်လဝ် နကဵုနာနာ မပ္တံကဵု ခၜိုတ်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book|title=Facts for life|year=2010|publisher=United Nations Children's Fund|location=New York|isbn=978-92-806-4466-1|page=141|url=https://books.google.com/books?id=GAFgWda-2NMC&amp;pg=PA141|edition=4th|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160513045129/https://books.google.com/books?id=GAFgWda-2NMC&amp;pg=PA141|archivedate=May 13, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; ကောန်ဒေါမ်မၞိဟ်တြုဟ်ဂှ် ၚုဟ်မးတန်တုဲ စကာလောဲသွာ တုဲပၠန် သီုကဵု အန္တရာယ်အောန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pray|first=Walter Steven|title=Nonprescription product therapeutics|year=2005|publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-0-7817-3498-1|page=414|url=https://books.google.com/books?id=XU1sMK1djVAC&amp;pg=PA414|edition=2nd|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160430062155/https://books.google.com/books?id=XU1sMK1djVAC&amp;pg=PA414|archivedate=April 30, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; ဖန်ဇန်လဝ် ညံင်ညးသၟတ်တအ် ဂွံကလိဂွံကောန်ဒေါမ်မာန်ဂှ် ဒှ်အရာ မဓလိုက်ကတဵုကဵု စိုတ်ရာဂလိင် ညးသၟတ်တအ် ညံင်ဂွံကတဵုဂၠိုင်ဟွံသေင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Condom Use by Adolescents|journal=Pediatrics|date=October 28, 2013|volume=132|issue=5|pages=973–81|doi=10.1542/peds.2013-2821|pmid=28448257|author1=COMMITTEE ON ADOLESCENCE|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; 

ကောန်ဒေါမ်ဂှ် သီုစဵုဒၞာကဵု ညံင်ယဲမကၠောအ်ကၞာန် နကဵုမဆက်ဆောံလိင် မပ္တံကဵု ယဲအေအာင်ဒဳအေသ်တအ်ကီုရ။ ဆဂး ကောန်ဒေါမ် မကၠောန်လဝ် နကဵုကြုတ်တိရစ္ဆာန်တအ်ဂှ် စဵုဒၞာကဵု ယဲဟွံမာန်ရ။&lt;ref name=WHO_FP2011 /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.healthlinkbc.ca/healthlinkbc-files/preventing-sti|title=Preventing Sexually Transmitted Infections (STIs)|last=|first=|date=February 2017|website=British Columbia Health Link|access-date=31 March 2018|accessdate=22 June 2020|archivedate=27 July 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200727010034/https://www.healthlinkbc.ca/healthlinkbc-files/preventing-sti}}&lt;/ref&gt;

Contraceptive sponges combine a barrier with a spermicide.&lt;ref name=Will2012 /&gt; Like diaphragms, they are inserted vaginally before intercourse and must be placed over the [[cervix]] to be effective.&lt;ref name=Will2012 /&gt; Typical failure rates during the first year depend on whether or not a woman has previously given birth, being 24% in those who have and 12% in those who have not.&lt;ref name=Trus2011 /&gt; The sponge can be inserted up to 24&amp;nbsp;hours before intercourse and must be left in place for at least six hours afterward.&lt;ref name=Will2012 /&gt; Allergic reactions&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Kuyoh|first=MA|author2=Toroitich-Ruto, C |author3=Grimes, DA |author4=Schulz, KF |author5= Gallo, MF |title=Sponge versus diaphragm for contraception: a Cochrane review.|url=https://archive.org/details/sim_contraception_2003-01_67_1/page/n20|journal=Contraception|date=January 2003|volume=67|issue=1|pages=15–18|pmid=12521652 |doi=10.1016/s0010-7824(02)00434-1}}&lt;/ref&gt; and more severe adverse effects such as [[toxic shock syndrome]] have been reported.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Organization|first=World Health|title=Medical eligibility criteria for contraceptive use|year=2009|publisher=Reproductive Health and Research, World Health Organization|location=Geneva|isbn=978-92-4-156388-8|page=88|url=https://books.google.com/books?id=pouTfH33wF8C&amp;pg=PA88|edition=4th|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160515194650/https://books.google.com/books?id=pouTfH33wF8C&amp;pg=PA88|archivedate=May 15, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery class=&quot;center&quot; align=&quot;center&quot;&gt;
File:Kondom.jpg|ကောန်ဒေါမ် မၞိဟ်တြုဟ် သၟူလဝ်မွဲ။
File:Condom unrolled durex.jpg|alt=an unrolled condom|ကောန်ဒေါမ်မၞိဟ်တြုဟ် မဟွံသၟူလဝ်မွဲ။
File:Préservatif féminin.jpg|alt=a female condom|ကောန်ဒေါမ်မၞိဟ်ဗြဴ
File:Contraceptive diaphragm.jpg|alt=a diaphragm|A [[Diaphragm (contraceptive)|diaphragm]] vaginal-cervical [[Barrier contraception|barrier]], in its case with a [[Quarter (United States coin)|quarter U.S. coin]].
File:Éponge spermicide.jpg|alt=a contraceptive sponge|A [[contraceptive sponge]] set inside its open package.
&lt;/gallery&gt;

=== ကိရိယာမပၠုပ်ဂမၠိုင်===

[[File:Tête de stérilet.jpg|thumb|ဗရိုတ်တဳ (Copper T shaped IUD) မနွံကဵု ခဗာဲ ကာလကလေင်ပတိတ် သွက်ဂွံတံင်ပတိတ်ဂွံ]]

ကိရိယာ မပၠုပ်စုတ် မကော်ခဴစ ဗရိုတ်တဳ (ဟိုတ်မကၠောန်လဝ် နကဵုဗရိုတ် မနွံဗီုပြင် အက္ခရ်တဳ) ဂှ် ဒှ်ကိရိယာဍောတ်တ်မွဲ မပၠုပ်စုတ် စွံလဝ် ပ္ဍဲယောနိမၞိဟ်ဗြဴရ။ ကိရိယာဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာ မကၠောန်ကမၠောန်ခို ပ္ဍဲအရာဒစဵုဒၞာဂဗ္ဘမွဲတုဲ ဂွံအခိင်လေဝ် လအ်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal |author1=Winner, B |author2=Peipert, JF |author3=Zhao, Q |author4=Buckel, C |author5=Madden, T |author6=Allsworth, JE |author7=Secura, GM. |year=2012 |title=Effectiveness of Long-Acting Reversible Contraception |journal=New England Journal of Medicine |volume=366 |issue=21 |pages=1998–2007 |doi=10.1056/NEJMoa1110855 |pmid=22621627 |df=mdy-all |url=https://digitalcommons.wustl.edu/open_access_pubs/2773 }}&lt;/ref&gt; အရာဝွံ နွံၜါသာ် ဗရိုတ်အာင်ယူဒဳ (copper IUD) ကဵု levonorgestrel IUD။ ကိရိယာၜါဏအ်ဂှ် မွဲသၞာံမွဲအလန် ဒးကလေင်သၠာဲရ။ စကာပေင်အာ မွဲသၞာံတုဲမ္ဂး ဗရိုတ်အာင်ယူဒဳဂှ် ကၠောန်ကမၠောန်အောန်စှ်ေ ၜိုတ် ၀.၈% တုဲ levonorgestrel IUD ဂှ် အောန်စှ်ေ ၜိုတ် ၀.၂% ရ။&lt;ref name=Hopkins2010b&gt;{{cite book|editor-last=Hurt|editor-first=K. Joseph|title=The Johns Hopkins manual of gynecology and obstetrics|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams &amp; Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-60547-433-5|page=232|url=https://books.google.com/books?id=4Sg5sXyiBvkC&amp;pg=PR232|edition=4th|others=Department of Gynecology and Obstetrics, The Johns Hopkins University School of Medicine, Baltimore Maryland|date=March 28, 2012|display-editors=etal|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160512081611/https://books.google.com/books?id=4Sg5sXyiBvkC&amp;pg=PR232|archivedate=May 12, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; ပၞောဝ်ကဵု ကိရိယာဒစဵုဒၞာဂဗ္ဘဂမၠိုင်မ္ဂး ကိရိယာဏအ်ဂှ် မၞိဟ်စကာဂၠိုင်တုဲ မၞိဟ်ဒးဂၞပ်လေဝ် ဂၠိုင်ကီုရ။&lt;ref name=Comm2012&gt;{{cite journal|author=Committee on Adolescent Health Care Long-Acting Reversible Contraception Working Group, The American College of Obstetricians and Gynecologists|title=Committee opinion no. 539: adolescents and long-acting reversible contraception: implants and intrauterine devices|url=https://archive.org/details/sim_obstetrics-and-gynecology_2012-10_120_4/page/983|journal=Obstetrics and Gynecology|date=October 2012|volume=120|issue=4|pages=983–88|pmid=22996129|doi=10.1097/AOG.0b013e3182723b7d}}&lt;/ref&gt;အတိုင်စရင် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၇ ဂှ်မ္ဂး မၞိဟ်မစကာကိရိယာဏအ် အလုံလိုက် နွံ ၁၈၀ မဳလဳယာန်ရ။&lt;ref name=Darney2010&gt;{{cite book|last=Darney|first=Leon Speroff, Philip D.|title=A clinical guide for contraception|year=2010|publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-1-60831-610-6|pages=242–43|url=https://books.google.com/books?id=f5XJtYkiJ0YC&amp;pg=PT425|edition=5th|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160506220517/https://books.google.com/books?id=f5XJtYkiJ0YC&amp;pg=PT425|archivedate=May 6, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

နကဵု ကိရိယာဝွံ ပ္ဍဲသၟာဲလေင်တအ်ကီုလေဝ် စကာဂွံ မသက်ကု ဘဲအန္တရာယ်၊&lt;ref name=Comm2012 /&gt; တုဲပၠန် ဟိုတ်နူ စုတ်လဝ် ကိရိယာဏအ်တုဲ ကာလဇကုမိက်ဂွံဂွံကောန်ဇာတ်လေဝ် ဍေဟ်ဟွံ ဒှ်အခက်အခုဲရ။ and those who have and have not previously had children.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Black|first=K|last2=Lotke |first2=P |last3=Buhling |first3=KJ |last4=Zite |first4=NB |last5=Intrauterine contraception for Nulliparous women: Translating Research into Action (INTRA), group|title=A review of barriers and myths preventing the more widespread use of intrauterine contraception in nulliparous women|journal=The European Journal of Contraception &amp; Reproductive Health Care|date=October 2012|volume=17|issue=5|pages=340–50|pmid=22834648|doi=10.3109/13625187.2012.700744 |pmc=4950459}}&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် ဟိုတ်နူစုတ်လဝ် IUDs တုဲ ဍေဟ်ဟွံခ္ဍဳလျတ်ဒး ဍာ်တှ်တုဲ ကုညးမသၠးဂၠံဂဝ်တၟိ မနွံကဵု ကောန်တှ်တအ်လေဝ် ဟွံဒးမင် စုတ်ဂွံကီုရ။&lt;ref name=Gabbe2012&gt;{{cite book|last=Gabbe|first=Steven|title=Obstetrics: Normal and Problem Pregnancies|year=2012|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4557-3395-8|page=527|url=https://books.google.com/books?id=x3mJpT2PkEUC&amp;pg=PA527|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160515213803/https://books.google.com/books?id=x3mJpT2PkEUC&amp;pg=PA527|archivedate=May 15, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;တုဲပၠန်် ကြဴနူ ကြဴနူပလီုဖျေဟ်ထောအ် ဂဝ်ဂၞဴတုဲ လွာဲဂှ် စုတ်ဂွံကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Steenland|first=MW|author2=Tepper, NK |author3=Curtis, KM |author4= Kapp, N |title=Intrauterine contraceptive insertion postabortion: a systematic review|journal=Contraception|date=November 2011|volume=84|issue=5|pages=447–64|pmid=22018119|doi=10.1016/j.contraception.2011.03.007|url=https://zenodo.org/record/1258857}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Roe|first=Andrea Hsu|last2=Bartz|first2=Deborah|date=2019-01-01|title=Society of Family Planning clinical recommendations: contraception after surgical abortion|url=https://www.contraceptionjournal.org/article/S0010-7824(18)30425-6/abstract|journal=Contraception|language=English|volume=99|issue=1|pages=2–9|doi=10.1016/j.contraception.2018.08.016|issn=0010-7824|pmid=30195718}}&lt;/ref&gt;ကာလမပတိတ်ထောအ်တုဲ ၜိုန်ရ စကာလဝ် အခိင်ဗွဲမလအ်ကီုလေဝ် ကလေင်ဒှ် အတိုင်ဓမ္မတာ (ဝါ) ကလိဂွံကောန်ဇာတ်မာန် လွာဲဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|editor=Tommaso Falcone|editor2=William W. Hurd|title=Clinical reproductive medicine and surgery|year=2007|publisher=Mosby|location=Philadelphia|isbn=978-0-323-03309-1|page=409|url=https://books.google.com/books?id=fOPtaEIKvcIC&amp;pg=PA409|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160617031849/https://books.google.com/books?id=fOPtaEIKvcIC&amp;pg=PA409|archivedate=June 17, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

IUD ဗရိုတ်တအ်ဂှ် စုတ်တုဲ ဆီကျာကၠုင်ဂၠိုင် တုဲပၠန် ဂိဆီကျာ မလေပ် ဒှ်စမာန်ရ။ s may increase menstrual bleeding and result in more painful cramps,&lt;ref name=Grimes2007&gt;{{Cite journal | author = Grimes, D.A. | title=&quot;Intrauterine Devices (IUDs)&quot; In:Hatcher, RA; Nelson, TJ; Guest, F; Kowal, D | journal = Contraceptive Technology | edition = 19th |year = 2007 }}&lt;/ref&gt;IUD ဟောရ်မုန်ဂှ် စုတ်တုဲမ္ဂး ဆီကျာကၠုင်အောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဆီကျာဒေါအ်အာ ဒှ်မာန်ရ။&lt;ref name=Gabbe2012 /&gt;အရာမဂိတအ်ဂှ် သုင်ကေတ်ဂဥုဲဗၠးမာန်ရ။&lt;ref name=Marnach2013 /&gt; &lt;ref name=Gabbe2012 /&gt;&lt;ref name=Marnach2013&gt;{{cite journal|last=Marnach|first=ML|author2=Long, ME |author3=Casey, PM |title=Current issues in contraception|url=https://archive.org/details/sim_mayo-clinic-proceedings_2013-03_88_3/page/295|journal=Mayo Clinic Proceedings|date=March 2013|volume=88|issue=3|pages=295–99|pmid=23489454|doi=10.1016/j.mayocp.2013.01.007|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;နကဵု နဲပၠုပ်စုတ်ဝွံ စဵုဒၞာကဵု ယဲမကၠောအ်ကၞာန် နမဆက်ဆောံလိင် ဟွံမာန်ရ။&lt;ref name=&quot;guttmacher2007&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.guttmacher.org/pubs/gpr/10/4/gpr100419.html|title=Popularity Disparity: Attitudes About the IUD in Europe and the United States|publisher=Guttmacher Policy Review|date=2007|accessdate=April 27, 2010|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100307124351/http://www.guttmacher.org/pubs/gpr/10/4/gpr100419.html|archivedate=March 7, 2010|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; IUDs appear to decrease the risk of [[ovarian cancer]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cramer |first1=DW |title=The epidemiology of endometrial and ovarian cancer|journal=Hematology/Oncology Clinics of North America |date=February 2012 |volume=26 |issue=1 |pages=1–12 |doi=10.1016/j.hoc.2011.10.009 |pmid=22244658|pmc=3259524 }}&lt;/ref&gt;

=== ဇမ္အး ===

ဇမ္အး ဟီုဂှ် ဒှ်အရာမဗပိုတ်ထောအ် ကတေင်ကောန် ပ္ဍဲကဵု ညးဗြဴကီု သီုကဵု မၞိဟ်တြုဟ်ရ။&lt;ref name=Hopkins2010 /&gt; နဲဏအ်ဂှ် ဒှ်နဲမစိုပ်တရဴဂၠိုင်အိုတ်တုဲ ယဝ်ရ ဗပိုတ်ကတေင်ကောန် မၞိဟ်ဗြဴမ္ဂး သီုဖအောန်ကဵု ညံင်ဟွံဂွံဒှ် ကေန်သာသ္ၚိကောန် မာန်ကီုရ။&lt;ref name=Hopkins2010 /&gt; ကြဴနူ ဗပိုတ်ကတေင်တုဲ ၜိုတ်မွဲသတ္တဟ ဟွံသေင်မ္ဂး ၜါသတ္တဟဂှ် ဗုင်မလေပ်ခအံင်ဒှ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |author=Hillard, Paula Adams |title=The 5-minute obstetrics and gynecology consult |publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins |location=Hagerstwon, MD |year=2008 |page=265 |isbn=978-0-7817-6942-6 |url=https://books.google.com/books?id=fOoFIQOdIhkC&amp;pg=PA265 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160611045006/https://books.google.com/books?id=fOoFIQOdIhkC&amp;pg=PA265 |archivedate=June 11, 2016 |df=mdy-all }}&lt;/ref&gt; နကဵုနဲဏအ်ဂှ် စဵုဒၞာကဵု ယဲမကၠောအ်ကၞာန် နူကဵု မဆက်ဆောံလိင် ဟွံမာန်ကီုရ။&lt;ref name=Hopkins2010 /&gt;

နကဵုနဲဏအ်ဂှ် ဟိုတ်နူမကလေင်ကေတ် ဟွံလောဲဂှ်ရ မၞိဟ်တြုဟ်တအ် ကၠောန်စအောန်တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် မၞိဟ်ဗြဴလတူအာယုက် ၃၀ ကလိဂွံကောန်ဇာတ်တုဲတအ် မလေပ်ကၠောန်စဂၠိုင်ရ။&lt;ref name=Hopkins2010 /&gt;

နကဵုနဲဏအ်ဂှ် ၜိုန်ရ ဟီုလဝ် ဒှ်နဲမဗပိုတ်ထာဝရကီုလေဝ် ကလေင်ဆက်ဂွံမာန်ဒၟံင်ဏီရ။ ကြဴနူ မကလေင်ဆက်တုဲ အခေါင်မကလိဂွံ ဂဝ်ဂၞဴပၠန် နွံဒၟံင် အကြာ ၃၁ ကဵု ၈၈ က္ဍိုပ်ကၠံရ။&lt;ref name=Deff2011&gt;{{cite journal|last=Deffieux|first=X|last2=Morin Surroca |first2=M |last3=Faivre |first3=E |last4=Pages |first4=F |last5=Fernandez |first5=H |last6=Gervaise |first6=A|title=Tubal anastomosis after tubal sterilization: a review|journal=Archives of Gynecology and Obstetrics|date=May 2011|volume=283|issue=5|pages=1149–58|pmid=21331539|doi=10.1007/s00404-011-1858-1}}&lt;/ref&gt;

=== Behavioral ===
Behavioral methods involve [[Calendar-based contraceptive methods|regulating the timing]] or method of intercourse to prevent introduction of sperm into the female reproductive tract, either altogether or when an egg may be present.&lt;ref name=Grim2004 /&gt; If used perfectly the first-year failure rate may be around 3.4%, however if used poorly first-year failure rates may approach 85%.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Lawrence|first=Ruth|title=Breastfeeding : a guide for the medical professional|year=2010|publisher=Saunders|location=Philadelphia|isbn=978-1-4377-0788-5|page=673|url=https://books.google.com/books?id=jhQ2zHnKEKwC&amp;pg=PA673|edition=7th|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

==== Fertility awareness ====

[[File:Geburtenkontrollkette (cropped).jpg|thumb|A [[CycleBeads]] tool, used for estimating fertility based on days since last menstruation|alt=a birth control chain calendar necklace]]

[[Fertility awareness method]]s involve determining the most fertile days of the [[menstrual cycle]] and avoiding unprotected intercourse.&lt;ref name=Grim2004 /&gt; Techniques for determining fertility include monitoring [[basal body temperature]], [[cervical secretions]], or the day of the cycle.&lt;ref name=Grim2004&gt;{{cite journal|last=Grimes|first=DA|author2=Gallo, MF |author3=Grigorieva, V |author4=Nanda, K |author5= Schulz, KF |title=Fertility awareness-based methods for contraception.|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|date=Oct 18, 2004|issue=4|pages=CD004860|pmid=15495128|doi=10.1002/14651858.CD004860.pub2}}&lt;/ref&gt; They have typical first-year failure rates of 24%; perfect use first-year failure rates depend on which method is used and range from 0.4% to 5%.&lt;ref name=Trus2011 /&gt; The evidence on which these estimates are based, however, is poor as the majority of people in trials stop their use early.&lt;ref name=Grim2004 /&gt; Globally, they are used by about 3.6% of couples.&lt;ref name=Sivin2010 /&gt; If based on both basal body temperature and another primary sign, the method is referred to as symptothermal. First-year failure rates of 20% overall and 0.4% for perfect use have been reported in clinical studies of the symptothermal method.&lt;ref name=&quot;Jennings 2011&quot;&gt;{{cite book|last1=Jennings|first1=Victoria H.|last2=Burke|first2=Anne E.|date=November 1, 2011|chapter=Fertility awareness-based methods|editor1-last=Hatcher|editor1-first=Robert A.|editor2-last=Trussell|editor2-first=James|editor3-last=Nelson|editor3-first=Anita L.|editor4-last=Cates|editor4-first=Willard Jr.|editor5-last=Kowal|editor5-first=Deborah|editor6-last=Policar|editor6-first=Michael S. |title=Contraceptive technology|edition=20th revised|location=New York|publisher=Ardent Media|pages=417–34|isbn=978-1-59708-004-0|issn=0091-9721|oclc=781956734}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Trus2011 /&gt; A number of [[fertility tracking]] apps are available, as of 2016, but they are more commonly designed to assist those trying to get pregnant rather than prevent pregnancy.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Mangone|first1=Emily Rose|last2=Lebrun|first2=Victoria|last3=Muessig|first3=Kathryn E|title=Mobile Phone Apps for the Prevention of Unintended Pregnancy: A Systematic Review and Content Analysis|journal=JMIR mHealth and uHealth|date=19 January 2016|volume=4|issue=1|pages=e6|doi=10.2196/mhealth.4846|pmid=26787311|pmc=4738182}}&lt;/ref&gt;

==== Withdrawal ====

The [[withdrawal method]] (also known as coitus interruptus) is the practice of ending intercourse (&quot;pulling out&quot;) before ejaculation.&lt;ref name=WHO2009_100&gt;{{cite book|last=Organization|first=World Health|title=Medical eligibility criteria for contraceptive use|year=2009|publisher=Reproductive Health and Research, World Health Organization|location=Geneva|isbn=978-92-4-156388-8|pages=91–100|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241563888_eng.pdf|edition=4th|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120709230021/http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241563888_eng.pdf|archivedate=July 9, 2012|df=mdy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120709230021/http://whqlibdoc.who.int/publications/2010/9789241563888_eng.pdf |date=July 9, 2012 }}&lt;/ref&gt; The main risk of the withdrawal method is that the man may not perform the maneuver correctly or in a timely manner.&lt;ref name=WHO2009_100 /&gt; First-year failure rates vary from 4% with perfect usage to 22% with typical usage.&lt;ref name=Trus2011 /&gt; It is not considered birth control by some medical professionals.&lt;ref name=Will2012 /&gt;

There is little data regarding the sperm content of [[pre-ejaculatory fluid]].&lt;ref name=Jones2009&gt;{{cite journal|last=Jones|first=RK|author2=Fennell, J |author3=Higgins, JA |author4= Blanchard, K |title=Better than nothing or savvy risk-reduction practice? The importance of withdrawal|journal=Contraception|date=June 2009|volume=79|issue=6|pages=407–10|pmid=19442773|doi=10.1016/j.contraception.2008.12.008}}&lt;/ref&gt; While some tentative research did not find sperm,&lt;ref name=Jones2009 /&gt; one trial found sperm present in 10 out of 27 volunteers.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Killick|first=SR|author2=Leary, C |author3=Trussell, J |author4= Guthrie, KA |title=Sperm content of pre-ejaculatory fluid|journal=Human Fertility (Cambridge, England)|date=March 2011|volume=14|issue=1|pages=48–52|pmid=21155689|doi=10.3109/14647273.2010.520798|pmc=3564677}}&lt;/ref&gt; The withdrawal method is used as birth control by about 3% of couples.&lt;ref name=Sivin2010&gt;{{cite journal|last=Freundl|first=G|author2=Sivin, I |author3=Batár, I |title=State-of-the-art of non-hormonal methods of contraception: IV. Natural family planning|journal=The European Journal of Contraception &amp; Reproductive Health Care|date=April 2010|volume=15|issue=2|pages=113–23|pmid=20141492|doi=10.3109/13625180903545302}}&lt;/ref&gt;

==== Abstinence ====

[[Sexual abstinence]] may be used as a form of birth control, meaning either not engaging in any type of sexual activity, or specifically not engaging in vaginal intercourse, while engaging in other forms of non-vaginal sex.&lt;ref name=PP2009&gt;{{cite web|title=Abstinence|work=Planned Parenthood|year=2009|url=http://www.plannedparenthood.org/health-topics/birth-control/abstinence-4215.htm|accessdate=September 9, 2009|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090910053822/http://www.plannedparenthood.org/health-topics/birth-control/abstinence-4215.htm|archivedate=September 10, 2009|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Murthy |first1=Amitasrigowri S |last2=Harwood |first2=Bryna|title=Contraception Update |publisher=Springer |edition=2nd |year=2007 |location=New York |pages=Abstract|doi=10.1007/978-0-387-32328-2_12 |isbn=978-0-387-32327-5}}&lt;/ref&gt; Complete sexual abstinence is 100% effective in preventing pregnancy.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Alters|first1=Sandra|last2=Schiff|first2=Wendy|title=Essential Concepts for Healthy Living|date=Oct 5, 2009|publisher=Jones &amp; Bartlett Publishers|isbn=978-0-7637-5641-3|page=116|url=https://books.google.com/books?id=lc-YBRQkldAC|accessdate=30 December 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Greenberg|first1=Jerrold S.|last2=Bruess|first2=Clint E.|last3=Oswalt|first3=Sara B.|title=Exploring the Dimensions of Human Sexuality|year= 2016|publisher=Jones &amp; Bartlett Publishers|isbn=978-1-4496-9801-0|page=191|url=https://books.google.com/books?id=8iarCwAAQBAJ|accessdate=30 December 2017}}&lt;/ref&gt; However, among those who take a [[virginity pledge|pledge to abstain]] from [[premarital sex]], as many as 88% who engage in sex, do so prior to marriage.&lt;ref name=Den2005&gt;{{cite journal |doi=10.1016/j.jadohealth.2005.02.001 |title=The limits of abstinence-only in preventing sexually transmitted infections |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-adolescent-health_2005-04_36_4/page/269 |year=2005 |last1=Fortenberry |first1=J. Dennis |journal=Journal of Adolescent Health |volume=36 |issue=4 |pages=269–70 |pmid=15780781 |ref=harv}}&lt;/ref&gt; The choice to abstain from sex cannot protect against pregnancy as a result of [[rape]], and public health efforts emphasizing abstinence to reduce unwanted pregnancy may have limited effectiveness, especially in [[Developing country|developing countries]] and among [[Disadvantaged|disadvantaged groups]].&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Nonconsensual Sex Undermines Sexual Health | journal = Network | year = 2005 | volume = 23 | url = http://www.fhi.org/en/RH/Pubs/Network/v23_4/nt2341.htm | author = Kim Best | issue = 4 | ref = harv | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090218142348/http://www.fhi.org/en/RH/Pubs/Network/v23_4/nt2341.htm | archivedate = February 18, 2009 | df = mdy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Francis|first1=Leslie|title=The Oxford Handbook of Reproductive Ethics|date=2017|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-998187-8|page=329|url=https://books.google.com/books?id=TS6hDQAAQBAJ|accessdate=30 December 2017}}&lt;/ref&gt;

Deliberate [[non-penetrative sex]] without vaginal sex or deliberate [[oral sex]] without vaginal sex are also sometimes considered birth control.&lt;ref name=PP2009/&gt; While this generally avoids pregnancy, pregnancy can still occur with [[intercrural sex]] and other forms of penis-near-vagina sex (genital rubbing, and the penis exiting from [[anal intercourse]]) where sperm can be deposited near the entrance to the vagina and can travel along the vagina's lubricating fluids.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Thomas|first=R. Murray|title=Sex and the American teenager seeing through the myths and confronting the issues|year=2009|publisher=Rowman &amp; Littlefield Education|location=Lanham, MD|isbn=978-1-60709-018-2|page=81|url=https://books.google.com/books?id=gM9EFgsJHyoC&amp;pg=PA81}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Edlin|first=Gordon|title=Health &amp; Wellness|year=2012|publisher=Jones &amp; Bartlett Learning|isbn=978-1-4496-3647-0|page=213|url=https://books.google.com/books?id=csGk6j5rlN0C&amp;pg=PA213}}&lt;/ref&gt;

[[Abstinence-only sex education]] does not reduce [[teenage pregnancy]].&lt;ref name=&quot;pmid22341164&quot; /&gt;&lt;ref name=Santelli2017&gt;{{cite journal|last1=Santelli|first1=JS|last2=Kantor|first2=LM|last3=Grilo|first3=SA|last4=Speizer|first4=IS|last5=Lindberg|first5=LD|last6=Heitel|first6=J|last7=Schalet|first7=AT|last8=Lyon|first8=ME|last9=Mason-Jones|first9=AJ|last10=McGovern|first10=T|last11=Heck|first11=CJ|last12=Rogers|first12=J|last13=Ott|first13=MA|title=Abstinence-Only-Until-Marriage: An Updated Review of U.S. Policies and Programs and Their Impact|journal=The Journal of Adolescent Health|date=September 2017|volume=61|issue=3|pages=273–80|doi=10.1016/j.jadohealth.2017.05.031|pmid=28842065 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Teen pregnancy rates and STI rates are generally the same or higher in states where students are given abstinence-only education, as compared with [[comprehensive sex education]].&lt;ref name=Santelli2017/&gt; Some authorities recommend that those using abstinence as a primary method have backup methods available (such as condoms or emergency contraceptive pills).&lt;ref&gt;{{cite book|author=Kowal D|year=2007|chapter=Abstinence and the Range of Sexual Expression|editor=Hatcher, Robert A.|title=Contraceptive Technology|edition=19th rev.|pages=[https://archive.org/details/contraceptivetec00hatc/page/81 81–86]|location=New York|publisher=Ardent Media|isbn=978-0-9664902-0-6|display-editors=etal|chapter-url=https://archive.org/details/contraceptivetec00hatc/page/81}}&lt;/ref&gt;

==== Lactation ====

The [[lactational amenorrhea method]] involves the use of a woman's natural [[postpartum infertility]] which occurs after delivery and may be extended by [[breastfeeding]].&lt;ref name=Blackburn2007&gt;{{cite book|last=Blackburn|first=Susan Tucker|title=Maternal, fetal, &amp; neonatal physiology : a clinical perspective|year=2007|publisher=Saunders Elsevier|location=St. Louis, MO|isbn=978-1-4160-2944-1|page=157|url=https://books.google.com/books?id=2y6zOSQcn14C&amp;pg=PA157|edition=3rd|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160512050446/https://books.google.com/books?id=2y6zOSQcn14C&amp;pg=PA157|archivedate=May 12, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; This usually requires the presence of no [[menstruation|periods]], exclusively breastfeeding the infant, and a child younger than six months.&lt;ref name=Blenning2005&gt;{{cite journal|last=Blenning|first=CE|author2=Paladine, H|title=An approach to the postpartum office visit|url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2005-12-15_72_12/page/2491|journal=American Family Physician|date=Dec 15, 2005|volume=72|issue=12|pages=2491–96|pmid=16370405}}&lt;/ref&gt; The [[World Health Organization]] states that if breastfeeding is the infant's only source of nutrition, the failure rate is 2% in the six months following delivery.&lt;ref&gt;{{cite web|title=WHO 10 facts on breastfeeding|work=World Health Organization|date=April 2005|url=http://www.who.int/features/factfiles/breastfeeding/facts/en/index2.html|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130623231136/http://www.who.int/features/factfiles/breastfeeding/facts/en/index2.html|archivedate=June 23, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Six uncontrolled studies of lactational amenorrhea method users found failure rates at 6 months postpartum between 0% and 7.5%.&lt;ref name=Vander2008&gt;{{cite journal|last1=Van der Wijden|first1=Carla|last2=Brown|first2=Julie|last3=Kleijnen|first3=Jos|date=October 8, 2008|title=Lactational amenorrhea for family planning|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=4|page=CD001329|doi=10.1002/14651858.CD001329|pmid=14583931|editor1-last=Van Der Wijden|editor1-first=Carla}}&lt;/ref&gt;{{Update inline|reason=Updated version https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/26457821|date=February 2017}} Failure rates increase to 4–7% at one year and 13% at two years.&lt;ref name=Fritz2012&gt;{{cite book|last=Fritz|first=Marc|title=Clinical Gynecologic Endocrinology and Infertility|year=2012|isbn=978-1-4511-4847-3|pages=1007–08|url=https://books.google.com/books?id=KZLubBxJEwEC&amp;pg=PA1007|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160603173728/https://books.google.com/books?id=KZLubBxJEwEC&amp;pg=PA1007|archivedate=June 3, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; Feeding formula, pumping instead of nursing, the use of a [[pacifier]], and feeding solids all increase its failure rate.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Swisher|first=Judith Lauwers, Anna|title=Counseling the nursing mother a lactation consultant's guide|publisher=Jones &amp; Bartlett Learning|location=Sudbury, MA|isbn=978-1-4496-1948-0|pages=465–66|url=https://books.google.com/books?id=2X0_Takcr_wC&amp;pg=PA465|edition=5th|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160616223833/https://books.google.com/books?id=2X0_Takcr_wC&amp;pg=PA465|archivedate=June 16, 2016|df=mdy-all|date=2010-10-25}}&lt;/ref&gt; In those who are exclusively breastfeeding, about 10% begin having periods before three months and 20% before six months.&lt;ref name=Fritz2012 /&gt; In those who are not breastfeeding, fertility may return four weeks after delivery.&lt;ref name=Fritz2012 /&gt;

=== Emergency ===
[[File:Emergency contraceptive (cropped).jpg|thumb|A split dose of two [[emergency contraceptive]] pills|alt=emergency contraceptive pills]]

[[Emergency contraceptive]] methods are medications (sometimes misleadingly referred to as &quot;morning-after pills&quot;)&lt;ref&gt;{{cite web|author1=Office of Population Research|author2=Association of Reproductive Health Professionals|date=July 31, 2013|title=What is the difference between emergency contraception, the 'morning after pill', and the 'day after pill'?|location=Princeton|publisher=Princeton University|url=http://ec.princeton.edu/questions/morningafter.html|accessdate=September 7, 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130923062617/http://ec.princeton.edu/questions/morningafter.html|archivedate=September 23, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; or devices used after unprotected sexual intercourse with the hope of preventing pregnancy. Emergency contraceptives are often given to victims of [[Rape]]&lt;ref name=Gizzo2012 /&gt; They work primarily by preventing ovulation or fertilization.&lt;ref name=Hopkins2010 /&gt;&lt;ref name=Leu2010&gt;{{cite journal|last1=Leung|first1=Vivian W Y|last2=Levine|first2=Marc|last3=Soon|first3=Judith A|title=Mechanisms of Action of Hormonal Emergency Contraceptives|url=https://archive.org/details/sim_pharmacotherapy_2010-02_30_2/page/158|journal=Pharmacotherapy|date=February 2010|volume=30|issue=2|pages=158–68|doi=10.1592/phco.30.2.158|quote=The evidence strongly supports disruption of ovulation as a mechanism of action. The data suggest that emergency contraceptives are unlikely to act by interfering with implantation|pmid=20099990}}&lt;/ref&gt; They are unlikely to affect implantation, but this has not been completely excluded.&lt;ref name=Leu2010/&gt; A number of options exist, including [[Yuzpe regimen|high dose birth control pills]], [[levonorgestrel]], [[mifepristone]], [[ulipristal]] and IUDs.&lt;ref name=Shen2019&gt;{{Cite journal|last=Shen|first=Jie|last2=Che|first2=Yan|last3=Showell|first3=Emily|last4=Chen|first4=Ke|last5=Cheng|first5=Linan|date=2019-01-20|editor-last=Cochrane Fertility Regulation Group|title=Interventions for emergency contraception|journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|language=en|doi=10.1002/14651858.CD001324.pub6|pmid=30661244|volume=1|page=CD001324|pmc=7055045}}&lt;/ref&gt; Providing emergency contraceptive pills to women in advance does not affect rates of sexually transmitted infections, condom use, pregnancy rates, or sexual risk-taking behavior.&lt;ref name=&quot;pmid17894132&quot;&gt;{{cite journal |author=Kripke C |title=Advance provision for emergency oral contraception |journal=Am Fam Physician |volume=76 |issue=5 |page=654 |date=September 2007 |pmid=17894132 |doi= |url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2007-09-01_76_5/page/654}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid21923590&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Shrader SP, Hall LN, Ragucci KR, Rafie S |title=Updates in hormonal emergency contraception |journal=Pharmacotherapy |volume=31 |issue=9 |pages=887–95 |date=September 2011 |pmid=21923590 |doi=10.1592/phco.31.9.887 |url=}}&lt;/ref&gt; All methods have minimal side effects.&lt;ref name=Shen2019 /&gt;

[[Levonorgestrel]] pills, when used within 3&amp;nbsp;days, decrease the chance of pregnancy after a single episode of unprotected sex or condom failure by 70% (resulting in a pregnancy rate of 2.2%).&lt;ref name=Gizzo2012 /&gt; [[Ulipristal]], when used within 5&amp;nbsp;days, decreases the chance of pregnancy by about 85% (pregnancy rate 1.4%) and is more effective than levonorgestrel.&lt;ref name=Gizzo2012 /&gt;&lt;ref name=Shen2019 /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Richardson|first=AR|author2=Maltz, FN|title=Ulipristal acetate: review of the efficacy and safety of a newly approved agent for emergency contraception|journal=Clinical Therapeutics|date=January 2012|volume=34|issue=1|pages=24–36|pmid=22154199|doi=10.1016/j.clinthera.2011.11.012}}&lt;/ref&gt; [[Mifepristone]] is also more effective than levonorgestrel, while copper IUDs are the most effective method.&lt;ref name=Shen2019 /&gt; IUDs can be inserted up to five&amp;nbsp;days after intercourse and prevent about 99% of pregnancies after an episode of unprotected sex (pregnancy rate of 0.1 to 0.2%).&lt;ref name=Hopkins2010 /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Update on Emergency Contraception|url=http://www.arhp.org/Publications-and-Resources/Clinical-Proceedings/EC/Effectiveness|publisher=Association of Reproductive Health Professionals|accessdate=May 20, 2013|date=March 2011|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130511124153/http://www.arhp.org/Publications-and-Resources/Clinical-Proceedings/EC/Effectiveness|archivedate=May 11, 2013|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; This makes them the most effective form of emergency contraceptive.&lt;ref name=Cleland2012&gt;{{cite journal |vauthors=Cleland K, Zhu H, Goldstruck N, Cheng L, Trussel T |year=2012 |title=The efficacy of intrauterine devices for emergency contraception: a systematic review of 35 years of experience |journal=Human Reproduction |volume=27 |issue=7 |pages=1994–2000 |doi=10.1093/humrep/des140 |pmid=22570193 |ref=harv|pmc=3619968 }}&lt;/ref&gt; In those who are [[overweight]] or [[obese]], levonorgestrel is less effective and an IUD or ulipristal is recommended.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Glasier|first=A|author2=Cameron, ST |author3=Blithe, D |author4=Scherrer, B |author5=Mathe, H |author6=Levy, D |author7=Gainer, E |author8= Ulmann, A |title=Can we identify women at risk of pregnancy despite using emergency contraception? Data from randomized trials of ulipristal acetate and levonorgestrel|journal=Contraception|date=Oct 2011|volume=84|issue=4|pages=363–67|pmid=21920190|doi=10.1016/j.contraception.2011.02.009}}&lt;/ref&gt;

=== Dual protection ===

Dual protection is the use of methods that prevent both [[sexually transmitted infection]]s and pregnancy.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Dual protection against unwanted pregnancy and HIV / STDs |journal=Sex Health Exch |issue=3 |page=8 |year=1998 |pmid=12294688 |doi= |url=}}&lt;/ref&gt; This can be with condoms either alone or along with another birth control method or by the avoidance of [[sexual intercourse|penetrative sex]].&lt;ref name=Cates2002&gt;{{cite journal|author1=Cates, W.|author2=Steiner, M.J.|year=2002|title=Dual Protection Against Unintended Pregnancy and Sexually Transmitted Infections: What Is the Best Contraceptive Approach?|url=https://archive.org/details/sim_sexually-transmitted-diseases_2002-03_29_3/page/168|journal=Sexually Transmitted Diseases|volume=29|issue=3|pages=168–74|doi=10.1097/00007435-200203000-00007|pmid=11875378|ref=harv|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|publisher=International Planned Parenthood Federation|date=May 2000|title=Statement on Dual Protection against Unwanted Pregnancy and Sexually Transmitted Infections, including HIV|url=http://www.popline.org/node/172494|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160410055528/http://www.popline.org/node/172494|archivedate=April 10, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

If pregnancy is a high concern, using two methods at the same time is reasonable.&lt;ref name=&quot;Cates2002&quot; /&gt; For example, two forms of birth control are recommended in those taking the anti-[[acne]] drug [[isotretinoin]] or [[anti-epileptic drugs]] like [[carbamazepine]], due to the high risk of [[birth defect]]s if taken during pregnancy.&lt;ref name=&quot;Gupta2011&quot;&gt;{{cite book|last=Gupta|first=Ramesh C.|title=Reproductive and Developmental Toxicology|url=https://books.google.com/books?id=jGHRR32wz5MC|year= 2011|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-382032-7|page=105|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160516180230/https://books.google.com/books?id=jGHRR32wz5MC|archivedate=May 16, 2016|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bhakta|first=J|last2=Bainbridge|first2=J|last3=Borgelt|first3=L|date=Nov 2015|title=Teratogenic medications and concurrent contraceptive use in women of childbearing ability with epilepsy|pmid=26460786|journal=Epilepsy Behav|volume=52|issue=Pt A|pages=212–17|doi=10.1016/j.yebeh.2015.08.004}}&lt;/ref&gt;

== References ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>7vzd0bh8chu6x52w3d35z2nwhuw5kym</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗော်ညဳသၟဟ်မန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2497</id>
    <revision>
      <id>56621</id>
      <parentid>55222</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:43:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="213846" sha1="cmeovnnblstbq3r5uetnwvjiv3nxeo4" xml:space="preserve">{{Infobox political party
|name=ဗော်ညဳသၟဟ်မန်
|position=
|country=သဟရးဗၟာ
|symbol=
&lt;!--|seats3={{Composition bar|2|31|hex=#CC232A}}
|seats3_title=အမာတ် စၠတ်ထဝ် တွဵုရးဍုင်မန်
|seats2={{Composition bar|0|440|hex=#CC232A}}
|seats2_title=အမာတ် စၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန် 
|seats1={{Composition bar|1|224|hex=#CC232A}}
|seats1_title=အမာတ် စၠတ်ထဝ်ကောန်ဂကူ --&gt;
|colours=ဗကေတ်
|membership=၅၀,၀၀၀+
|international=
|ideology=အခေါင်အရာ သွက်ဂကူမန်&lt;br/&gt; သၞောတ်ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဖေဝ်ဒရေဝ်
|native_name=မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ
|website=
|headquarters=No. (324),22nd Street, Myaingthaya, Mawlamyine, Mon State, Myanmar 12016 
|founded={{Start date|df=yes|2019|5|18}}
|leader2_name=နာဲလွဳအံင်
|leader2_title=ဥက္ကဌ
|leader1_name=
|leader1_title=
|secretary_general= နာဲလျးတၟး
|chairman= 
|colorcode=#ED2124
|name_lang1=Mon Unity Party
|lang1=အင်္ဂလိက်
|flag=[[ဝှာင်:Mon-Unity-Party.png|200px]]
}}

[[ဝှာင်:Mon-Unity-Party-a-child.png|thumb]]

'''ဗော်ညဳသၟဟ်မန်''' ({{Lang-en|Mon Unity Party}})ဂှ် ဒှ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂကူမန် မဒုင်ရုဲမာဲ ပ္ဍဲ သဟရးဗၟာမွဲရ။ ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ဂှ် ဒှ် ဗော်မပံင်ပကောံလဝ် နကုဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ၜါဗော်၊ ဗော်ကောန်ဂကူမန်၊ ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန် ကေုာံ သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်နာနာတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် နူ ဂိတုနဝ်ဝေမ္ဗာ ၂၅၊ သၞာံ ၂၀၁၈ ရ။ ဂၠံင်တရဴပရေင်ဍုင်ကွာန် အဓိက ဗော်ညဳသၟဟ်ဂကူမန်ဂှ် ညံင်ဂွံဒက်ပတန် ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ကၟိန်ဍုင်၊ တုဲ ညံင်ဂွံဒက်ပတန် သၞောဝ်ဖေဝ်ဒရေဝ် မနွံ ကုအခေါင်မတုပ်သၟဟ် အကြာ ကောန်ဂကူဂမၠိုင် ပ္ဍဲ သဟရးဗၟာ ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဇၟာပ်ကောန်ဂကူ မပတဴ ပ္ဍဲ သဟရးဗၟာတအ်ဂှ် ညံင်ဂကူညးတအ် ဟွံဂွံကၠေအ်ကၠက်အာ၊ သွက်ဂွံ ဒက်ပတန်သၞောတ်ဒဳမဝ်ကရေသဳရ။ 

ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ဝွံ ဟိုတ်နူ မပံင်ပကောံလဝ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်ဂမၠိုင် ကေုာံ သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်ဂမၠိုင်တုဲ မဒက်ပ္တန်လဝ်ဂှ်ရ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် မနွံဗဟဵု အပ္ဍဲတွဵုရးဍုင်မန်မ္ဂး ဒှ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဒြဟတ်ဇၞော်အိုတ်မွဲ၊ ဒှ် ဗော်မရေင်တၠုင်ကၠောန် သွက်တွဵုရးဍုင်မန် ဂွံဇၞော်မောဝ်ရ။ ပါဲနူ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်တုဲ ဒတန်ဒၞာဲဂကူမန် မပဒတဴ မပ္တံ တွဵုရးဍုင်ကရေင်၊ ရးတၞင်သဳတအ်လေဝ် လုပ်ပြိုင်ရုဲမာဲကီုရ။

==ဝင်==
ဝင် ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲသဟရးဗၟာ ကြဴနူ သၞာံ ၂၀၀၈ (ဝါ) ကြဴနူ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် သဟရးဗၟာ မပဒတန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၈ ဂှ်ရ။ သဟရးဗၟာဂှ် နူစ သၞာံ ၁၉၈၈ ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ၈၈၈၈ က္တဵုဒှ်တုဲ နကုဒပ်ပၞာန် သီကေတ် အဝဵုဍုင်တုဲ ဒက်ပ္တန် ကံင်သဳကလေင်ဒက်ပတန် ၜိုဟ်လလံဍုင် (State Law and Order Restoration Council - SLORC)ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Reid|first=Robert|author2=Grosberg, Michael|title=Myanmar (Burma)|publisher=Lonely Planet|year=2005|pages=35|isbn=978-1-74059-695-4}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ ဂိတုသေတ္တေမ္ဗာ သၞာံ ၁၉၈၈ ဂှ်ရ နကုအလဵုအသဳပၞာန်ဂှ် လလောင်တြး တင်ရန်တၟအ် သွက်ဍုင် ပန်တင် 
(၁) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ၜိုဟ်လလံဍုင်၊ 
(၂)  သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်အပြံင်အလှာဲ ကုအလဵုအသဳတၟိ၊
(၃) သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန်ညးဍုင်ကွာန််၊
(၄) သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်မာဲ နကုဗော်နာနာ&lt;ref name=as&gt;{{cite journal|last=Guyot|first=James F|year=1991|title=Myanmar in 1990: The unconsummated election|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_1991-02_31_2/page/205|journal=Asian Survey|publisher=University of California Press|volume=31|issue=2|pages=205–211|jstor=2644932|doi=10.2307/2644932}}&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် သီုကဵုလဝ် ဂတိပါင် ဒဒှ်ရ နကုဒပ်ပၞာန် ဟွံဆက်ရပ်လဝ် အဝဵုဍုင် အခိင်ဗွဲမလအ် ကီုရ။&lt;ref name=as/&gt; သၞာံ ၁၉၈၉ ဂိတုမေဂှ် နကုအလဵုအသဳပၞာန် ကလေင်ပံက် ဘာတက္ကသိုလ်တုဲ သီု လလောင်တြးလဝ် သၞာံ ၁၉၉၀ ဂိတုမေ မ္ဂး ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်မာဲရောင်တုဲ ကဵု အခေါင်ဒက်ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ling|first=Bettina|title=Aung San Suu Kyi: standing up for democracy in Burma|url=https://archive.org/details/aungsansuukyista00ling|url-access=registration|publisher=Feminist Press|year=1999|page=63 [https://archive.org/details/aungsansuukyista00ling/page/62 62]|isbn=978-1-55861-196-2}}&lt;/ref&gt; သဘင်မာဲဂှ် ဖာပ်လဝ်တ္ၚဲ ပ္ဍဲ ဂိတုမေ ၂၇ သၞာံ ၁၉၉၀ ရ။ ဟိုတ်မဂွံရုဲစှ် ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၂၇ ဂှ် ဟိုတ်နူပတှ်ေကေတ် ၂+၇ = ၉၊ တုဲပၠန် သတ္တဟ မရနုက်ကဵုပန် ပ္ဍဲဂိတု မေ (၅) (၄+၅=၉) နကုအခိုက်ဗၟာမ္ဂး ဂၞန် (၉) ဂှ် ဒှ် ဂၞန်အံင်ဇၞးရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Perry|first=Peter John|title=Myanmar (Burma) since 1962: the failure of development|publisher=Ashgate Publishing, Ltd|year=2007|pages=43|isbn=978-0-7546-4534-4}}&lt;/ref&gt; 

သဘင်မာဲ ၁၉၉၀ ဂှ် သွက်ဂွံရုဲစှ် မၞိဟ်စၞးအမာတ် ဂွံဓဇက် သၞောဝ်သဇိုင် လဒက်ပတန် ကၟိန်ဍုင်ရ။ သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒၞာဲခုင်အမာတ် နွံ ၄၉၂ ဒၞာဲရ။ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဗော်ကောန်ဍုင်အရေင်သီုဖအိုတ် လုပ်ပြိုင် ၉၃ ဗော်၊ မၞိဟ်အလံင်အမာတ် ၂၂၉၇ တၠဂှ်&lt;ref name=eur&gt;{{cite book|last=Eur|title=Far East and Australasia 2003|publisher=Routledge|year=2002|pages=863|isbn=978-1-85743-133-9}}&lt;/ref&gt; ဂကောံဒဳမဝ်ကရေသဳကောန်ဂကူမန် (Mon National Democratic Front) ဂှ် ဒှ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် မလုပ် ဒုင်ရုဲမာဲ သီုဖအိုတ် ဂွံဇၞးကေတ် (၅) ဒၞာဲ၊ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ (National League for Democracy) ဂွံဇၞးကေတ် ၃၉၂ ဒၞာဲ၊ ဗော်ညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူဂမၠိုင် (National Unity Party) မဒှ်ဗော် မၞိဟ်စၞးအလဵုအသဳ ဦးနေဝင်း တြေံဂှ် က္လိဂွံ ဇမၞး ၁၀ ဒၞာဲ၊ ဗော်သေံဇၞော် က္လိဂွံ ၂၃ ဒၞာဲ၊ တုဲ သၟေဟ်တအ် ဗော်ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် ကလိဂွံလဝ်ရ။&lt;ref name=eur /&gt; ဗွဲကိုပ်ကၠာ ၜိုန်ရ အလဵုအသဳပၞာန် မဟီုလဝ် ပအပ်ကဵု အဝဵုဍုင်ကီုလေဝ် ဗွဲကြဴညိ အလဵုအသဳပၞာန် တးပါဲထောအ် သွဟ်မာဲဂှ်တုဲ ညးမဇၞးမာဲလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဒးဒဴတိတ် နူဍုင်တုဲ ဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳ ဌာန်ဇမ္ၚောဲ ရ။&lt;ref&gt;To stand and be counted: the suppression of Burma's members of Parliament (Bangkok: All Burma Students' Democratic Front, Documentation and Research Centre, 1998)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Gravers|first=Mikael|title=Nationalism as political paranoia in Burma: an essay on the historical practice of power|publisher=Taylor &amp; Francis|year=1999|edition=2|pages=69|isbn=978-0-7007-0981-6}}&lt;/ref&gt; နကု ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် အလဵုအသဳပၞာန်တအ် လလောင်တြးထောအ် ဗော်မ္ၚးသၞောဝ်ရ။ က္ဍိုပ်သကိုပ်ဂကူမန် ဥက္ကဌ ဂကောံဒဳမဝ်ကရေသဳကောန်ဂကူမန် [[ထဝ်သောန်၊ နာဲ|နာဲထဝ်သောန်]]၊ ဒုဥက္ကဌ [[ၚိုဲသိၚ်၊ နာဲ|နာဲၚိုယ်သိင်]]၊ ညးအုပ်နာနာၜါတၠ၊ နာဲစောန်တၟး ကေုာံ နာဲဟံင်ဍုင်၊ ဂအုပ်ရုင်ဗဟဵု နာဲဗလ တအ် ဒးဒုင်စုတ်ထံင်ရ။ ဆဗော်ဇၞော်ဇၞော် ဗီု ကုဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ကေုာံ ဗော်သေံဇၞော်တအ်ဂှ် စွံလဝ်အတိုင်ဂှ်ရ။ နကု ဂကောံဒဳမဝ်ကရေသဳကောန်ဂကူမန် မဒှ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် မပစၞးဂကူမန် မွဲဗော်ဓဝ်ဂှ် အလဵုအသဳပၞာန် ထ္ၜးဟိုတ် ဗော်ဟွံကၟောန်ဓရောန်တုဲ ပ္ဍဲ ၁၉၉၂ ဂိတုမာတ် ၁၉ ဂှ် ပလီုထောအ်ရ။

===သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် သဟရး ၂၀၀၈===
သွက်ဂွံ ဓဇက်ချူ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကၟိန်ဍုင်ဂှ် နကုအလဵုအသဳပၞာန် အာဂတပၠတရဴတုဲ နူသၞာံ ၁၉၉၄ ဂှ် ကၠောန်ကၠုင် သဘင်သဳကၠဳကောန်ဂကူ (အမျိုးသားညီလာခံ)ရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၉၉၅ ဂှ် ညးစၞး နူ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳဂှ် ဒးဒုင်ထဍေင်ပ္တိတ် နူ သဘင်သဳကၠဳကောန်ဂကူတုဲ ပ္ဍဲ သဘင်သဳကၠဳကောန်ဂကူဂှ် ဆမၞိဟ်စၞး အလဵုအသဳပၞာန် မရုဲစှ်လဝ်တအ်ဟေင် တိုန်စိုပ်မာန်တုဲ ညးစၞး နူ သၟာဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ မၞိဟ်စၞး နူ ကောန်ဍုင်အရင်ဇေတ်တ်ဂှ် ဟွံဂွံတိုန်စိုပ်လဝ်ရ။ ကြဴနူ မကၠောန်သဘင်သဳကၠဳ ပွိုင် ၁၄ သၞာံတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၈ ဂှ် မူအပြောမ် တုဲဒှ်အာတုဲ ၂၀၀၈ ဂိတု မေ နူ (၁၀) စဵုကဵု (၂၄) ဂှ် ကၠောန် သဘင်ဆန္ဒညးဍုင်ကွာန် ရ။ အတိုင်လဟီု တၠအဝဵုပၞာန်မ္ဂး ညးဍုင်ကွာန် ၉၃.၈၂% ထံက်ဂလာန် လတူ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် သဟရးဗၟာဂှ်ရ။ ဥပဒေသဇိုင်ဂှ် ပဒတန် ပ္ဍဲ ၂၀၁၀ ဂိတုမာတ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article7054903.ece|title=Burma publishes new election laws|last=Parry|first=Richard Lloyd|date=9 March 2010|work=The Times|location=London|accessdate=8 August 2020|archivedate=29 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429091849/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article7054903.ece}}&lt;/ref&gt; နကုသၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်ဏအ်မ္ဂး သဟရးဗၟာဂှ် ဒှ် ဍုင်မဒ္ဂေတ်သၞောတ်သမ္မတ၊ နွံ ကုစၠတ်ထဝ်ၜါပြကာ၊ စၠတ်ထဝ်ကောန်ဂကူ ကု စၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန်၊ စၠတ်ထဝ်ကောန်ဂကူဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုတွဵုရး ကေုာံ ရးဇမၞော်ဂမၠိုင်တုဲ မွဲမွဲရးမ္ဂး မၞိဟ်စၞး ၁၂ တၠ၊ သွက်စၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုလၟိဟ်မၞိဟ် (ဝါ) ပွိုင်ဍုင်ဂမၠိုင်တုဲ ရုဲစှ်ပတိုန် မၞိဟ်စၞးဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲ တွဵုရး ကေုာံ ရးဇမၞော်တအ်ဂှ် နွံ ကုစၠတ်ထဝ်ရးရ။ ဇၟာပ်ပ်စၠတ်ထဝ်ဂှ် မၞိဟ်စၞး နူ ဒပ်ပၞာန် ကေတ်လဝ်ဒၞာဲဒတုဲ ၂၅% ရ။&lt;ref&gt;၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ အခန်း ၄ ပုဒ်မ ၇၄၊ ၁၀၉၊ ၁၄၁ &lt;/ref&gt;

===သဘင်မာဲ ၂၀၁၀===
သၞာံ ၂၀၀၉ ဂိတုဂျောန် ၂၉ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ကၠောန် သဘင်ပစၟတ်သမ္တီ ဒေါအ်ပန်ပှော်တုဲ နိမန်လဝ် ခမဳသင် ကေုာံ ဂကောံမှာဇန် ကေုာံ သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ တိုက်ဗွဟ်လိက် ဥက္ကဋ္ဌ နာဲယှိုယ်ကျေန် ရ။ ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ် သီုပ သဘင်ဆဵုဗဂ ချပ်သဳကၠဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် စပ်ကု ကောန်ဂကူမန်ကီုရ။ ပ္ဍဲ ကောံဓရီုဂှ် တုပ်လဝ်စိုတ် ရေင်သကအ် &quot;ပ္ဍဲပ္ၚံက်ပေါဲရုဲမာဲ ၂၀၁၀ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် မပစၞး ကုကောန်ဂကူမန် မ္ဒးပံက်ထေက်၊ ဗော်မွဲဟေင် မ္ဒးဒှ်ထေက်&quot; ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ &quot;သွက်သ္ဂောအ် လ္ၚတ်အာ အကာဲအရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် အဓာန်ဂတကီု၊ သွက်သ္ဂောအ်ပလေဝ်ပလေတ်ကဵု တရဴသွက်ဗော်ဂှ်ကီု၊ ပံက်ကမ္မတီမွဲ နကု ပုဂ္ဂိုလ် (၁၅) တၠရ။ တာလျိုင်ကမ္မတဳဂှ် မ္ဒးဒက်ကဵု ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် မပစၞး ဂကူမန်မွဲရ။ လုပ်ပေါဲရုဲမာဲဟာ၊ ဟွံလုပ်ဟာဂှ် အတိုင်ဆန္ဒ အတိုင်သ္ဂုတ်သွာတ် ဗော် မဒှ်ကၠုင်တၟိဂှ်ရ။&quot; သွက်သ္ဂောအ်ဗၟံက် ရုပ်ကမၠောန်ဂှ် ဇၟာပ်ဇၟာပ်ဂိတု ကောံဓရီုသဳကၠဳတုဲ ယၟုဗော်ကီု၊ စေဝ်ပၞောန် သွက်သ္ဂောအ်ဒက်ပ္တန် ဗော်ဂှ်ကီု ရုဲစှ်၊ ချူဓဇက်ဒဵုကဵု စိုပ်ဒတုဲရ။&lt;ref name=AMDP1&gt;လိက်လလောင်တြး တရဴစွံစိုတ် ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳ အလုံရးမန် (ဗဟဵု) (၂/၂၀၁၁)၊ စၟတ်တ္ၚဲ။ ။ ၁၃၇၃ သၞာံ၊ ဂိတုမြေက္ကသဵု (၂) မံက် ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံရးမန် (ဗဟဵု)&lt;/ref&gt;
ခြာဟွံလအ် နကုအလဵုအသဳ လလောင်တြး သွက်ဂွံဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳညးဍုင်ကွာန်တုဲ သကၠောန်အာ သဘင်မာဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ ဂိတုနဝ်ဝေမ္ဗာ ၇ ဂှ်ရောင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |title = Myanmar junta sets election date of November 7 |url = http://www.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/08/13/myanmar.elections/index.html |work = [[CNN]] |date = 13 August 2010 |accessdate = 25 February 2019}}&lt;/ref&gt;တုဲပၠန် ကဵု အခေါင်သွက်ဂွံဒက်ပ္တန် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂမၠိုင်ရ။ နကု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ မဒှ် ဗော်ဒစဵုဒစး ဒြဟတ်ဇၞော်အိုတ်ဂှ် ဒ္စဵုဒ္စး သၞောဝ်သဇိုင် ၂၀၀၈ ကီု သီုကဵု ဗ္ဂပ် ဗဗေင် ကုသဘင်မာဲဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/8592365.stm|title=Suu Kyi's NLD party to boycott Burma election|date=29 March 2010|publisher=BBC News}}&lt;/ref&gt; ညံင်ရဴဂှ်ကီု ညးမကၠုင်နူ ဂကောံဒဳမဝ်ကရေသဳကောန်ဂကူမန် (တြေံ)တအ်လေဝ် &quot;ကေတ် အခေါင်အရာလပါ်လတူ နနဲကဲဟွံမဲ ကုဗဗွဲဓရ် ဟီုဖက်စဳဇန်တုဲ ရိုဟ်ထောအ်ကမ္မတဳ (၁၅) တၠ၊ ဗ္ဂပ်ဗဗေင် ကုပေါဲရုဲမာဲ ၂၀၁၀ ပၠန်၊ တာလျိုင် သွက်သ္ဂောအ်ပံက် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်တၟိ ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠတအ်၊ မှာဇန် အလုံကောန်ဂကူတအ် မဖျေဟ်ကဵုလဝ်ဂှ်လေဝ် ဟွံဆက်ရေင်တၠုင် ကရဴထောအ်စးရ။ ညးသၟေဟ်လ္ၚဵုတအ် ကလေင်ချပ် ရေင်သကအ်တုဲ ဒက်ပ္တန်ပတိုန် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် မပစၞး ကုဂကူမန်မွဲ ပ္ဍဲ (၂၄၊ ၀၅၊ ၂၀၁၀) နကုယၟု ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳ အလုံရးမန်&quot;(All Mon Region Democracy Party)ရ။&lt;ref name=AMDP1 /&gt; 

ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳဂှ် ဟိုတ်နူ ဗ္ဂပ် ဗဗေင် ကုသဘင်မာဲဂှ်တုဲ ဒးဒုင်စၟတ်သမ္တီ ဗော်မ္ၚးသၞောဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;HT&quot;&gt;{{cite web|title=National League for Democracy disbanded in Myanmar|url=http://www.haitinews.net/story/630891|publisher=Haiti News|date=4 May 2010|accessdate=11 November 2010|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110427155022/http://www.haitinews.net/story/630891|archivedate=27 April 2011}}&lt;/ref&gt;
ပ္ဍဲ သဘင်မာဲ သၞာံ ၂၀၁၀ ဂှ် နကု ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳ အလုံဒေသရးမန် ဂွံဇၞးကေတ် မာဲ သီုဖအိုတ် ၁၆ ဒၞာဲ၊ ၃ ဒၞာဲ သွက် စၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန်၊ ၄ ဒၞာဲ သွက်စၠတ်ထဝ်ကောန်ဂကူ၊ တုဲ သွက်စၠတ်ထဝ် တွဵုရးဂှ် ကလိဂွံ ဇမၞး ၉ ဒၞာဲရ။

===သဘင်မာဲအကြာ သၞာံ ၂၀၁၂===
အလဵုအသဳပၞာန်ရာံ ဂွံဒှ် အလဵုအသဳ သဟရးဗၟာတုဲ သၞာံ ၂၀၁၁ဂှ် ညးစၞး ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ကေုာံ အလဵုအသဳတအ် စဆဵုဂဗ သဳကၠဳကၠုင် ရေင်သကအ်သ္ၚိတ်တ်ရ။ စိုပ်ဂိတု အံက်တဝ်ပါဂှ် အလဵုအသဳတအ် ဗလးကဵု ကောန်ထံင် သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|title=Burma frees dozens of political prisoners|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-15269259|accessdate=19 November 2011|newspaper=BBC News|date=12 October 2011|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111118214652/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-15269259|archivedate=18 November 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Burma law to allow labour unions and strikes|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-15303968|accessdate=19 November 2011|newspaper=BBC News|date=14 October 2011|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111118122129/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-15303968|archivedate=18 November 2011}}&lt;/ref&gt; ကြဴနူ ဒဝ်[[အံင်သာန်သုကျဳ]] ကေုာံ ညးစၞးအလဵုအသဳကီု သီုကဵု တၠအဝဵုပၞာန်တြေံ ဂဥုပ်ဗိုလ်တာန်ယှိုယ် ဆဵုဂဗ သဳကၠဳရေင်သကအ် ကာပၞုက် မဂၠိုင် ကုအလန်တုဲ စိုပ်ဂိတုနဝ်ဝေမ္ဗာ ၁၈၊ ၂၀၁၁ ဂှ် ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳဂှ် နဒဒှ် ဗော်အပ္ဍဲသၞောဝ် ဂွံကလေင်ဒုင် စၟတ်သမ္တီတုဲ သဘင်မာဲအကြာ သွက်ဒၞာဲသမၠး ၄၈-ခုင် ပ္ဍဲဂိတုဨပြဳ ၁၊ ၂၀၁၂ ဂှ်လေဝ် နကု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ကေုာံ ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ သ္လုပ််ပြိုင်ရုဲရောင် တုပ်အာစိုတ် ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|title=Suu Kyi's NLD democracy party to rejoin Burma politics|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-15787605|accessdate=19 November 2011|newspaper=BBC News|date=18 November 2011|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111119002541/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-15787605|archivedate=19 November 2011}}&lt;/ref&gt; ကြဴနူဂှ်ညိ ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ဓရီုကျာ နကုဖုန် ကုသမ္မတအမေရိကာန် ဗာရံက် အဝ်ဗာမာ (Barack Obama) တုဲ က္လိဂွံ တင်လတုပ်စိုတ် ညးအုပ်ကာနာနာဍုင် ဟဳလာရဳ ကလိန်တောန် (Hillary Clinton) သွက်ဂွံကၠုင်ဝေင် သဟရးဗၟာရ။ အရာဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်သဟရးဗၟာ ဂွံကြပ်ညောန် ကုရးပလိုတ်တုဲ ဂွံသ္ၚောဲတိတ် နူကဵု ကြုက်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|title=U.S. sees Burma reforms as strategic opening to support democracy|url=https://www.washingtonpost.com/world/national-security/us-sees-burma-reforms-as-strategic-opening-to-support-democracy/2011/11/18/gIQA22gwZN_story_1.html|accessdate=19 November 2011|newspaper=Washington Post|date=19 November 2011|first=Craig|last=Whitlock|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130728020152/http://www.washingtonpost.com/world/national-security/us-sees-burma-reforms-as-strategic-opening-to-support-democracy/2011/11/18/gIQA22gwZN_story_1.html|archivedate=28 July 2013}}&lt;/ref&gt; ဟဳလာရဳ ကလိန်တောန် ကၠုင်ဝေင်ဂှ် ပ္ဍဲနဝ်ဝေမ္ဗာ ၃၀၊ ၂၀၁၁။&lt;ref&gt;{{cite news|title='Hopeful' Hillary Clinton starts Burma visit|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-15956664|publisher=BBC News|accessdate=1 December 2011|date=30 November 2011|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111130174125/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-15956664|archivedate=30 November 2011}}&lt;/ref&gt; နကု ဒုဥက္ကဌ သမဂ္ဂဥရောပ (အဳယူ)လေဝ်ဟီု ယဝ်ရ ဍုင်ဗၟာ ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်မာဲ မနွံ ကုဓရ်ယာမ္ဂး နကု သမဂ္ဂဥရောပ သ္ကလေင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ကဵု လတူပဝ်လသဳကာဍုင်သအာင် စပ်ကုသဟရးဗၟာရ။&lt;ref&gt;{{cite news|title=EU hails Myanmar moves, reviewing policy|url=https://www.reuters.com/article/2011/11/18/us-eu-myanmar-idUSTRE7AH1ER20111118|accessdate=19 November 2011|date=18 November 2011|work=Reuters|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111118193126/http://www.reuters.com/article/2011/11/18/us-eu-myanmar-idUSTRE7AH1ER20111118|archivedate=18 November 2011}}&lt;/ref&gt;

ညံင်ရဴ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳကီု ဗော်ကောန်ဍုင်အရင်တၞဟ် ညးမဒစဵုဒစးလဝ် သဘင်မာဲ ၂၀၁၀ တအ် မပ္တံကဵု ဗော်သေံ (SNLD)တအ်လေဝ် ဟိုတ်နူဒစဵုဒစး သဘင်မာဲ ၂၀၁၀ တုဲ မဒးဒုင်ပလီုလဝ်ဗော်ဂှ် စိုပ်သၞာံ ၂၀၁၂ ဂှ် ကောန်ဗော်မဒးဒုင်ဒၟံင်ထံင်တအ် ဂွံတိတ်ဗၠးကၠုင်၊ တုဲပၠန် ဗော်ညးတအ်လေဝ် သွက်ဂွံဒုင်ရုဲမာဲဂှ် ဒုင်လျိုင်တုဲ ဗော်လေဝ် ကလေင်ကလိဂွံ နဒဒှ် ဗော်အပ္ဍဲသၞောဝ်ပၠန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Shan Nationalities League for Democracy|url=http://www.7daydaily.com/story/43676|website=7dailynews|accessdate=10 August 2015|archivedate=17 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117024153/http://www.7daydaily.com/story/43676}}&lt;/ref&gt;
စတမ်နူဂှ်တုဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် သဟရးဗၟာဂှ် ပြံင်လှာဲအာတုဲ သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် ညးမဒစဵုဒစးလဝ် သဘင်မာဲ ၂၀၁၀ တအ်ဂှ်လေဝ် ချပ်ဖန်ကၠုင် ညံင်ဂွံဒက်ပ္တန်ကၠုင် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ။ စနူဂှ်တုဲ ညးဍုင်ကွာန်မန် ကေုာံ တၠပညာဂကူမန်တအ် ဒှ်ကၠုင် ဂဝိင် ဂွိင်ဖေက် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် ဒှ်အာ ၜါဗော်ရ။ ဗော်မဒုင်ရုဲမာဲ ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံရးမန်ဂှ် နကုဗဟဵု ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေမ္ဗာ ၂၆-၂၇ သၞာံ ၂၀၁၁ ဂှ် ပ ကောံဓရီုတုဲ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် အနာဂတ်ဏအ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် မဒုင်ရုဲမာဲ သ္ဒးဒှ် မွဲဟေင်တုဲ သွက်ဂွံပညဳပညပ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ်ပတိုန် ဗော်မန်မွဲဗော်ဂှ် ဒက်ပ္တန်ပတိုန် ကမ္မရှေန် မၞိဟ်ထပှ်ရ။ ပ္ဍဲ ကမ္မရှေန်ဂှ် နာဲချေတ်ဥူ ဒှ် မၞိဟ်သကိုပ်ကမ္မရှေန်တုဲ နာဲ[[အံက်သာ၊ နာဲ |အံက်သာ]] ဒှ် ဒုသကိုပ်ကမ္မရှေန်တုဲ သၟေဟ်မၞိဟ်မသုန်တၠ၊ နာဲချမ်းမြင့်၊ နိုင်နိုင်ဦး (တၠဆာန်)၊ နာဲမြင့်နိုင် (နာဲမင်မွဲ)၊ နိုင်တင့်လွင်၊ နိုင်မင်းကျော်စိန် (နာဲကျဝ်)ဂှ် ကောန်ဂကောံရ။&lt;ref&gt;ဗော်ဒီမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန်၊ အစည်းအဝေးဆုံးဖြတ်ချက်၊ နေရာ၊ &gt;MDP ဗဟိုရုံ၊ ၂၆/၂၇-၁၁-၂၀၁၁ &lt;/ref&gt;

လပါ်သင်မန်တအ်လေဝ် ပ္ဍဲ ဂကောံပညဳပညပ်ဂှ် တၠဂုဏ်အစာမေဓါနန္ဒ (ဂုဏ်အ္စာဂရု)၊ ကျာ်ဇၞော်ခေမာနန် (ဘာနန္ဒဝိုန်) ညးၜါ ကေတ်တာလျိုင်ဥက္ကဌတုဲ ကျာ်ဇၞော်ပုပ္ဖဟံသာ၊ ကျာ်ဇၞော်သဳဟ (တၠဂုဏ်ချေတ်)၊ တၠဂုဏ်အစာကုမာရ တအ်ဂှ် ညးတာလျိုင် ညးအုပ်ကာ ရ။ ဂကောံပညဳပညပ်ဂှ် စချဳဓရာင် နူ ဂိတုမတ်&lt;ref name=Chit&gt; တၠဂုဏ်အစာသဳဟ (တၠဂုဏ်ချေတ်) လဴထ္ၜး ကုနာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ ညးမချူလိက်ဝင်ဝွံ ပ္ဍဲ ၁၂၊ ၀၈၊ ၂၀၂၀&lt;/ref&gt;၊ မၞိဟ်စၞး နူ ဂကောံဒဳမဵုကရေဇြဳကောန်ဂကူမန် ဂှ်၊ နာဲတေန်အံင် (က) နာဲတၠနန်၊ အစာသဝ်နာဲစောန်တၟး၊ အစာသဝ်နာဲဟံင်ဍုင်၊ နာဲလျးတၟး၊ နာဲ[[မန်ရာဇာ၊ နာဲ|မန်ရာဇာ]]၊ နာဲကဝ်တာ၊ နာဲပါန်အံင်၊ နာဲသဵုမျေအ် မၞိဟ် (၈) တၠ ကောံဓရီုပညဳပညပ်တုဲ ပ္ဍဲကဵု ၂၂ ဨပြဳ ၂၀၁၂ ဂှ် တုပ်စိုတ် ရေင်သကအ် သွက်ဂွံ ပံင်ဒက်ပ္တန်အာ မွဲဗော်ရ။&lt;ref name=aotsar /&gt;

တင်တုပ်စိုတ် သီုဖအိုတ် (၄) တင်ဂှ် 

# ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳကောန်ဂကူမန် ကေုာံ ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံရးမန်ဝွံ ပံင်ဟေင် တုပ်စိုတ်ရ။
# စၟတ််တ္ၚဲ သွက်ဂွံပံင်ဂှ် လက္ကရဴအိုတ် ဂိတုဒဳဇြေမ္ဗာ ၂၀၁၄ တေအ်မ္ဂး ဒးပံင်ရောင်။
# သွက်ဂွံသဳကၠဳအာလၟေင်လၟေင်ဂှ် မွဲဂိတုမွဲဝါ ပ္ဍဲ ဇၟာပ်တ္ၚဲသဳလ်ဂိတုအိုတ်ရောင်။
# နကုယၟုဗော်တၟိမွဲဂှ် ဒးဆက်သဳကၠဳအာရောင်။&lt;ref&gt;တင်တုပ်စိုတ် စၟတ်တ္ၚဲ ၂၂၊ ၄၊ ၂၀၁၂၊ ဌာန ဘာကျာ်ဒေါဝ်သာသနာ ၂၅၀၀၊ ဍုင်မတ်မလီု&lt;/ref&gt;

ထပက်စၟတ်တဲ ပံင် ရေင်သကအ်ဗက် တ္ၚဲယး (၂၃၊ ၀၄၊ ၂၀၁၂)ဂှ် နကု ဂကောံဒဳမဝ်ကရေသဳကောန်ဂကူမန်/ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳကောန်ဂကူမန် (တြေံ)တအ်ဂှ် တိုန်အာ နေပျေတဝ် သွက်ဂွံအာတ် အခေါင်ဒက်ပတန်ဗော်တၟိ နကုယၟု &quot;ဗော်ဒဳမဝ်ကရေသဳမန်&quot; ရ။ &lt;ref name=aotsar /&gt; 

မွဲလပါ်ဂှ်ပၠန် နကု ဗော်အလုံဒေသရးလေဝ် ညးအုပ်ကာနာနာ နာဲသဵုနဲ ကေုာံ မၞိဟ်ၜါတၠ ဟွံဒုင်တဲ လတူ မၞိဟ်စၞးဗော်ညး မၞိဟ် (၇) တၠ မတုပ်လဝ်စိုတ် မထ္ပက်လဝ်စၟတ်တဲ သွက်ဂွံပံင်ဒှ်မွဲဗော်ဂှ်တုဲ ဒးကော် ကောံဓရီုကေင်ကာဗဟဵုရ။ ပ္ဍဲကောံဓရီုဂှ် လညာတ်သွက်ဂွံပံင် ညံင်ဂွံဒှ် မွဲဗော်ဂှ်လေဝ်နွံ၊ လညာတ်ဟွံမိက်ပံင်ဂှ်လေဝ်နွံတုဲ ကၞောတ်တဲ ဖျေဟ် မာဲ နကုနဲဓလုက်ဂှ် မၞိဟ်ဒုင်တဲ တင်လတုပ်စိုတ် ညးပညဳပညပ်တအ်ဂှ် နွံ (၁၈) တၠ၊ မၞိဟ်ဟွံဒုင်တဲဂှ် နွံ (၃) တၠရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် နကု နာဲနဲသဵုဂှ် ညးဟီု တင်လတုပ်စိုတ်ဏအ်ဂှ် နကုဗော်တုပ်စိုတ် ဒုင်တဲတုဲ ထပက်လဝ်စၟတ်တဲ ဟွံသေင်၊ ဟိုတ်နူ မၞိိဟ်စၞးတအ် မဒးဒုင်ဂရတ် ကုခမဳသင်တအ်တုဲ ဒးထပက်ဏာလဝ် စၟတ်တဲရ။ မၞိဟ်စၞးတြေံ (၇) တၠဂှ် ညးပဒေါအ်ထောအ်တုဲ စၞးဂှ် ညးရုဲဏာ မၞိဟ်ညးမဒးဂၞပ်တုဲ ကဵုအာပညဳပညပ် ကုရဲဗော်ဒဳမဝ်ကရေသဳမန်တအ်ရ။&lt;ref name=aotsar&gt; နာဲ[[အံက်သာ၊ နာဲ |အံက်သာ]] ညးမပါဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံပညဳပညပ် နူကဵု ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳ အလုံဒေသရးမန် မွဲတၠ လဴထ္ၜး ကုနာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ။&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲ သဘင်မာဲအကြာ ၂၀၁၂ ဂှ် နကုဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန် လုပ်ပြိုင်ကီုလေဝ် ဆညးမွဲကီု ဟွံကလိဂွံဇမၞးတုဲ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ က္လိဂွံအာ ဇမၞး ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင်ရ။

===ဗော်ကောန်ဂကူမန်===
{{Main|ဗော်ကောန်ဂကူမန်}}
ပရေင်ပညဳပညပ် သွက်ဂွံပံင်ကောံမွဲဗော်ဂှ် ဆက်ကၠောန် ပညဳပညပ်အာဒၟံင် ရေင်သကအ် လအ်အာ စဵုကဵု (၃၃)ဂိတုရ။ နကု ဂကောံပညဳပညပ် လပါ်ခမဳသင်တအ် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၉၊ ၀၇၊ ၂၀၁၃ ဂှ် ကောံဓရီုရေင်သကအ် ပ္ဍဲ &quot;ကျာ်ဒေါဝ်သာသနာ ၂၅၀၀ ဍုင်မတ်မလီုတုဲ သင်မန် နူ ပွိုင်ဍုင်ဂမၠိုင် ရံင်ကုဒတုဲဖိုလ် ဂကူမန် ဂွံညဳသာ ပ္ဍဲအခိင်ပစ္စုပ္ပန်ဏအ်ကီု၊ ဒတုဲဖိုလ်ဂကူမန် အနာဂတ် သွက်ဂွံပဠေဝ်ပဠေတ်စ လုပ်ပေါဲရုဲမာဲ (၂၀၁၅)တေအ် ဗွဲမဂတာပ်အခိင်ကီုတုဲ၊ သင်မန်တအ် ကောံဓရီု သဳကၠဳ ဖျေဟ်တင်သ္ဂုတ်သွာတ် အာတ်မိက်ဏာ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ဗော်ၜါတအ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။ 

၁၊ တုပ်လဝ်စိုတ် ပ္ဍဲ ဒေါဝ်သာသနာ (၂၂-၀၄-၂၀၁၂) တေအ် (၄) တင်၊ တင်မရနုက်ကဵု (၂) လက္ကရဴအိုတ် ဒဳဇြေမ္ဗာ ၂၀၁၄ ဒးပံင်ကဵုဂှ်၊ ဟိုတ်နူလ္ဇုဲလောန်အာ သွက်ဂွံပဠေဝ်စ လုပ်ပေါဲရုဲမာဲ (၂၀၁၅)တေအ် အခိင်အောန်လောန်အာတုဲ၊ လက္ကရဴအိုတ် ဒဳဇြေမ္ဗာ (၂၀၁၃)ဏအ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ဗော်ၜါတအ် ပံင်ကဵုညိ။ (က) ပ္ဍဲဂိတု (၉-၁၀) ၜါဂိတုဂှ် ပ္ညဳ သၞောတ်ဗော်ၜါ သွက်ဂွံပံင်ကောံ ညံင်ဂွံအာစိုပ်ဒတုဲ။ (ခ) ဂိတု (၁၁-၁၂) တေအ် ၜါဂိတုဂှ် ပံင်ကောံ ညံင်ဂွံအာစိုပ်ဒတုဲ။ (၂) ဒဳဇြေမ္ဗာ (၂၀၁၃) ဏအ် ဟွံပံင်ကဵုမ္ဂး သင်မန် နူစၞးပွိုင်ဍုင်ဂမၠိုင် ကောံဓရီု ချပ် ကုဂကောံမှာဇန်မန်နာနာ ကေုာံ တၠပညာဂကူမန်တအ်တုဲ &quot;ဂကောံလ္ဒောဝ်တၟိမွဲ&quot; ညံင်ဂွံမံက် (ဒှ်)ကၠုင်ဂှ် ဖန်ဖက်အာရောင်။&lt;ref&gt;လိက်ကဵုဗစိုပ် ဗော်မန်ၜါ နူကဵု ဂကောံခမဳသင်ပွိုင်ဍုင်နာနာ၊ ၁၃၇၅ သၞာံ၊ ဂိတုဘတ် ၁၃ မံက်၊ တ္ၚဲအၚာ (၁၇?၊ ၀၉၊ ၂၀၁၃၊ နာဲပုပ္ဖဟံသာ၊ ညးအုပ်ကာ ဂကောံပညဳပညပ်အလုံဂကူမန်။&lt;/ref&gt; 

လိက်အာတ်မိက်ဏအ် စိုပ်ကၠုင်တုဲ နကုဗော်အလုံဒေသရးဂှ် ကော် ကောံဓရီုကေင်ကာဗဟဵုရ။ မၞိဟ်မွဲကရေက်ဂှ် ညာတ်ကေတ် ဒးဒှ်ထေက်၊ မွဲကရေက်ဂှ် ညာတ်ကေတ် ဒှ် ဟွံထေက်၊ နကု ညးအုပ်ကာနာနာ နာဲနဲသဵုဂှ် ဖျေဟ်ထောအ် သ္ဂုတ်သွာတ် လလောင်တြး ဒဒှ်ရ နကု ဗော်အလုံဒေသရးဂှ် ဟွံပံင်ကောံ ကုဗော်ဒဳမဝ်ကရေသဳမန် ရ။&lt;ref name=aotsar /&gt; ကုညး မိက်ဂွံပံင် ဒှ်မွဲဗော် ဥက္ကဋ္ဌ နာဲဇၞူမန်ကီု ကေုာံ ဂကောံကေင်ကာတၞဟ်တအ် က္တဵုတိတ် နူကောံဓရီုဂှ်ရ။ ကုညးမိက်ဂွံပံင် ဗီုကဵု နာဲဇၞူမန်၊ နာဲ[[အံက်သာ၊ နာဲ |အံက်သာ]]တအ်ဂှ် ဆက်သဳကၠဳပညဳပညပ်တုဲ ဂွံအာ တင်လတုပ်စိုတ် အကြာဗော်အလုံဒေသရး ကု ဗော်ဒဳမဝ်ကရေသဳမန် သွက်ဂွံပံင်အာ နကုဗော်တၟိ ယၟု ဗော်ကောန်ဂကူမန် (Mon National Party) ရ။ နကု ညးမိက်ဂွံပံင်တအ် ကလေင်ဒက်ပတန် ကေင်ကာဗဟဵု (၂၁)တၠရ။ နာဲဇၞူမန် ဥက္ကဋ္ဌ၊ နာဲချေတ်ဥူ ဒုဥက္ကဋ္ဌ၊ ညးအုပ်ကာဂှ် နာဲ[[အံက်သာ၊ နာဲ |အံက်သာ]]၊ ဖက်ဆော ညးအုပ်ကာဂှ် နာဲစောန်န်တအ်ရ။ နကုဂကောံသင် ကေုာံ ကောန်ဂကူမန်ဂမၠိုင် သ္ပကဵုဒတန် ပရေင်ပံင်ကောံ ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ ဘာဒေါဝ်သာသနာ၊ ဍုင်မတ်မလီု ပ္ဍဲ ၂၀၁၄ ဇာန္နဝါရဳ ၂၆ ဂှ်ရ။ &lt;ref name=aotsar /&gt;&lt;ref name=7day&gt;{{cite web|url=http://www.7daydaily.com/story/45201|title=မွန်အမျိုးသားပါတီ|publisher=၇ ရက်သတင်းဂျာနယ်|date=၂၉ ဩဂုတ် ၂၀၁၅|accessdate=၂၁ နိုဝင်ဘာ ၂၀၁၅|archivedate=2016-03-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304223452/http://www.7daydaily.com/story/45201}}&lt;/ref&gt; ကာလဗၟံက်ရုပ်ရဴကမၠောန်ဂှ် ၜိုန်ရ တုပ်လဝ်စိုတ် ရေင်သကအ် ဗော်ၜါဂှ် ရိုဟ်ပလီုတုဲ ဒက်ပတန်တၟိကီုလေဝ် ထ္ၜးဟိုတ် ယဝ်ရပတိုန်စရင် ဗော်တၟိမ္ဂး ဂွိင်ဖေက်လအ်ဂွံ၊ ဂွိင်ဖေက် ဒှ် အခက်အခုဲတုဲ ဗော်ဒဳမဝ်ကရေသဳမန်ဂှ်ရ သၠာဲထောအ်ယၟုတုဲ ကၠောန်အာရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/254220998087201/photos/a.266503873525580/289162941259673/
|title=မြန္အမ်ိဳးသားပါတီ၀င္မ်ား အားလံုးသိသာရန္|publisher=Open Publishing |date=2014-05-01 |website=Mon National Party , Facebook Like page|access-date=2020-08-09}}&lt;/ref&gt;ဆဂး နကု မၞိဟ်လပါ် ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးတအ် ဟွံပေင်တြပ် ကုစိုတ် နကုအတိုင်မဟီု ဟွံကၠောန်ဂးတုဲ ပရေင်ပံင်ကောံဂှ် ဟွံဒှ်တုဲ ဆဥက္ကဌ ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရး နာဲဇၞူမန် (နိုင်ငွေသိန်း) မွဲဟေင် လုပ်စိုပ်အာ ပ္ဍဲ ဗော်ကောန်ဂကူမန်တုဲ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် ဆက်က္တဵုဒှ်ဒၟံင် ၜါဖိုဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last=သုတ |first=မာံ |date=2012-05-30 |title=ဗော်မန်ၜါ ပံင်မာန်ဟာ|url=http://mon.monnews.org/2012/05/30/ဗော်မန်ၜါ-ပံၚ်ညိမာန်ဟာ/|work=Mon News Agency |location=ဍုင်မန် |archiveurl= |archivedate= |access-date= 17-08-2020}}&lt;/ref&gt;နကုဂကောံပညဳပညပ်အလုံဂကူမန် ကမၠောန်ဟွံအံင်ဇၞး ဒးရုပ်သီထောအ် အတိုင်ဂှ်ရ။

===သဘင်မာဲ ၂၀၁၅===
သွက်သဘင်မာဲ ၂၀၁၅ (နဝ်ဝေမ္ဗာ ၈) ဂှ် တၞဟ်န ဂွံဝေင်ပါဲ ဗော်မန်ၜါ ညံင်ဟွံဂွံ ဒးပြိုင်ရေင်သကအ်တုဲ ညးဍုင်ကွာန် ခမဳသင်တအ် အာတ်မိက် ပါ်ဒၞာဲဆန္ဒမာဲတုဲ ဒုင်ရုဲစှ်ရ။ ဆဂး ဟွံဒှ်ကၠုင်။ နကု ဗော်ကောန်ဂကူမန်ဂှ် လုပ်ဒုင်ရုဲစှ် သီုဖအိုတ် ၅၄ ဒၞာဲဂှ် ဆသွက်စၠတ်ထဝ်ကောန်ဂကူ နူပွိုင်ဍုင်ရေဝ် (၇) ဂှ် နာဲသဳဟ မွဲဒၞာဲ၊ တုဲ သွက်စၠတ်ထဝ် တွဵုရး နာဲစောန်တၟး ကု နာဲဟံင်ဍုင် ၜါဒၞာဲဟေင် ကလိဂွံဇမၞးရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://elevenmyanmar.com/news/30193 |title=မွန်ဒေသလုံးဆိုင်ရာ ဒီမိုကရေစီပါတီနှင့် မွန်အမျိုးသားပါတီတို့ ပထမဆုံးအကြိမ်အဖြစ် ပူးတွဲကြေညာချက်တစ်စောင်ကို ဇန်နဝါ ရီ ၃ ရက်နေ့စွဲဖြင့် ထုတ်ပြန်လိုက်သည်။ |publisher=Open Publishing |date=4 January 2018 |website=Eleven Media Group Co., Ltd. |access-date=2020-08-09 |accessdate=2020-08-09 |archivedate=2020-07-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200718104740/https://elevenmyanmar.com/news/30193 }}&lt;/ref&gt; နကု ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳ အလုံဒေသရးမန် ဂှ် လုပ်ပြိုင် သီုဖအိုတ် ၃၅ ဒၞာဲတုဲ ဆအမာတ် တွဵုရး နာဲဒံက်တာအံင်နာင်ဥူ မွဲတၠဟေင် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နူ ဒေသတကအ်ခၟိုင်ရ။&lt;ref name=Voice17 /&gt;

ဗော်မန်ဂမၠိုင် ဂွံကျမာဲ ဗွဲမဇၞော်ကုဒြဟတ်ဂှ် ဟိုတ်နူဗော်မန် မဒုင်ရုဲမာဲ သီုဖအိုတ် ဒှ်ဒၟံင်ပိဗော်၊ ဗော်ကောန်ဂကူမန်၊ ဗော်အလုံဒေသရး ကေုာံ ဗော်ညးဗြဴမန်တုဲ လၟိဟ်မမာဲမန် ပြးလောန်အာ၊ ဟိုတ်နူကဵု ဗော်မန်တအ် ထ္ကးဒၟံင် ရေင်သကအ်တုဲ က္ဍိုပ်သကိုပ်ဗော်တအ်ဂှ် ညးမွဲကုမွဲ ဟီုဂး ဖျေဟ်စ လတူ ရေင်သကအ်တုဲ ညးဍုင်ကွာန်တအ် စိုတ်အိုတ်အာကဵု သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်တုဲ စၞးမကဵုမာဲ ကုဗော်မန်ဇကုဂှ် ကဵုထောအ် ဗော်ဒြဟတ်တၞဟ် မြဴသာ်ဝွံ ဒံက်တာအံင်နာင်ဥူ ဟီုကဵု လညာတ်ညး ကုဌာနပရိုင်ဨရာဝတဳရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://burma.irrawaddy.com/election/interview/မြန္-ေဒသလံုးဆုိင္ၚာ-ဒီမု|title=မွန်ဒေသလုံးဆိုင်ရာ ဒီမိုကရေစီပါတီ အနိုင်ရကိုယ်စားလှယ် ဒေါက်တာ အောင်နိုင်ဦးနှင့် တွေံဆုံခြင်း|publisher=Open Publishing |date=12 Nov 2015 |website=The Irrawaddy  |access-date=2020-08-09}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်နူ ဗော်မန် သီုၜါ ကျမာဲ ဗွဲမဇၞော် ကုဒြဟတ်တုဲ ညးဍုင်ကွာန်မန်တအ် အာတ်မိက်ကၠုင် ညံင်ဗော်မန်တအ် ဂွံကောံဒှ်မွဲရ။ ၜိုန်ရ ညးလပါ်သၟဝ်တအ် ကောံရေင်သကအ်မာန်ကီုလေဝ် မၞိဟ်တာလျိုင် ဘုံလတူ ဥက္ကဋ္ဌၜါလပါ်ဂှ် စဵုကဵု ရံင်မုက် ညးသကအ်ဟွံမာန်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ပရေင်ပံင်ကောံဂှ် ဝါတ်ဂါတ်အာ တၟာဂလိုင်ရ။

===မၞိဟ်ဘုံသၟဝ် မဆာန်ဂကူတအ် ကောံရေင်သကအ်===
သဘင်ရုဲမာဲ သၞာံ ၂၀၁၅ (နဝ်ဝေမ္ဗာ ၈) တုဲဗက် ညးမဆာန်ဂကူ မနွံပၟိက် ဗော်မန်သ္ဒးဒှ်မွဲဟေင်ဂှ် ကသေအ်ကၟဝ် ရေင်သကအ်တုဲ ဆဵုဂဗ ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ ဖျာစၞဆုကၠၜါ (ကျွန်းနှစ်ပင်) ဍုင်မုဟ်ဍုင် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၇ နဝ်ဝေမ္ဗာ ၂၀၁၅ ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲဂှ် 
* ညးစၞးစၠတ်ထဝ် အစာသဝ် နာဲဟံင်ဍုင် (ဗော်ကောန်ဂကူမန်)၊  
* ညးစၞးစၠတ်ထဝ် ဒံက်တာ နာဲအံင်နာင်ဥူ (ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံရးမန်)၊  
* ညးစၞးစၠတ်ထဝ် နာဲစောန်တၟး (ဗော်ကောန်ဂကူမန်)၊  
* ညးမဒေါအ်ဇူ နူဗော်ဍုင်မန်တၟိ နာဲတၠညး၊  
* နာဲမန်ရာဇာ (ကမ္မတဳကေင်ကာ ဗော်ကောန်ဂကူမန်)၊  
* နာဲအံက်သာ (ကမ္မတဳကေင်ကာ ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံရးမန်)၊  
* နာဲစောနန် (ကမ္မတဳဗဟဵု ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံရးမန်)၊  
* နာဲဝေ (ကမ္မတဳကေင်ကာ ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံရးမန်)၊  
* နာဲဒေန်ယှိင်
* အစာပရိုင် နာဲဝဏ္ဏမာန် ကေုာံ သၟတ်ဗြဴ မညးမဗိုင်ရေင််တၠုင် နူကွာန်ဖအံက် (၃) တၠတအ် ပါဒၟံင်ရ။ ပ္ဍဲဂှ် ဒးစ ပညဳပညပ် ရေင်သကအ် သီုကဵု ယာတ်ထမိင်က္ဍိုပ်ရ။ ညးမဂွံအမာတ်စၠတ်ထဝ်တအ် ကာလစိုပ် လတူစၠတ်ထဝ်မ္ဂး ထမိင်က္ဍိုပ်ဗီုလဵု စုတ်မ္ဂး ဂွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။ ကာလဂှ် ပ္ဍဲမန် ယာတ်ထမာဲက္ဍိုပ် ဟွံဒှ် ဒတန်ခိုင်င်ဏီတုဲ စကာဒၟံင် ယာတ်ထမိင်က္ဍိုပ် မတုပ်ကုဗၟာတုဲ နွံကဵု အသာ်နာနာရ။&lt;ref name=rahmonnya&gt;လိက်ဂရင်ပ္တီ ဆဝ်မ္ၚုဟ် ကုတၠဳပိုန်သင် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်ဂကူမန်ဂမၠိုင်၊ ဒြဟတ်ရာမည၊ သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၇၉ သၞာံ၊ ဂိတုဘတ် ၁ မံက် ၂၂/၈/၂၀၁၇။&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/naiwannamarn/posts/1539768892861466|title=အသိၚ်ဗော်ပြးတုဲ ဒးပညဳစနူ ယာတ်ဓမိၚ်ဍိုပ် ကြဴတဲ ဗော်သ္ပစၞးဂကူ- ‘ဗော်ညဳသၟဟ်မန်’ |publisher=Open Publishing |date=29 Aug 2020 |website=မုက်လိက်ဝှုက်ၜေါက် နာဲဝဏ္ဏမာန် |access-date=2020-08-29}}&lt;/ref&gt; နူဂှ် ဆက်ကောံဓရီု ရေင်သကအ် ဂွံ (၇) ဝါတုဲ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၁၂၊ အဝ်ဂေတ် ၂၀၁၇ ဂှ် ပ ကောံဓရီု ပ္ဍဲဘာဓါတုမာလာ ဍုင်မတ်မလီုတုဲ ဒက်ပ္ကောံကၠုင် ဇြဟတ်ရာမည ရ။ နကု ဇြဟတ်ရာမညဂှ် ကဵုလဝ် သမ္တီ ကုကောန်ဂကူမန်တအ် ပွိုင်သၞာံ ၂၀၁၇ ဂှ် ကေတ်အခိင် သွက်ဂွံ ပသောင်ကလး ကေတ်လညာတ် ညးဍုင်ကွာန်တအ်တုဲ သၞာံ ၂၀၁၈ မ္ဂး ညံင်ဂွံကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ကောံဓရီုဇၞော် ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်ရ။&lt;ref name=rahmonnya /&gt;

===သဘင်မာဲအကြာ ၂၀၁၇===
သွက်ဒၞာဲမၞိဟ်စၞးစၠတ်ထဝ်နာနာ မသမၠးဒၟံင် သီုဖအိုတ် ၁၉ ဒၞာဲ ဂှ် နူ ကမ္မတဳရုဲမာဲ သဟရး လလောင်တြး သွက်ဂွံကၠောန် သဘင်မာဲအကြာ ပ္ဍဲ ဂိတုဨပြဳ ၁၊ ၂၀၁၇ ရ။ ပၞောဝ် ကု ၁၉ ဒၞာဲဂှ် ဒၞာဲစၠတ်ထဝ် နူပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်လေဝ် ပါမွဲဒၞာဲကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uec.gov.mm/show_data_content.php?name=223.pdf&amp;type=law&amp;code=x&amp;sno=2819&amp;token=170c53d7b45c251598f52f8c147bcd6a709229e826562d32af6b2dd5c07aeecc0a49dd9441a99b87ecf5fb27893e977242ce9a76d51a95e8b36b8bd9681356a9 |title=ကြေညာချက်အမှတ် (၂၃/၂၀၁၆) |website=Union Election Commission |publisher=Union Election Commission |access-date=August 9, 2020 |accessdate=August 9, 2020 |archivedate=February 1, 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201042437/https://uec.gov.mm/show_data_content.php?name=223.pdf&amp;type=law&amp;code=x&amp;sno=2819&amp;token=170c53d7b45c251598f52f8c147bcd6a709229e826562d32af6b2dd5c07aeecc0a49dd9441a99b87ecf5fb27893e977242ce9a76d51a95e8b36b8bd9681356a9 }}&lt;/ref&gt; သွက်သဘင်မာဲအကြာဏအ်ဂှ် ရံင် ကုညးဒေသတအ်ကီု ရံင်ကု အလံင်အမာတ်တုဲ အာတ်မိက်ကၠုင် ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳ အလုံဒေသရးမန် ဟေင်ပြိုင်တုဲ နကု ဗော်ကောန်ဂကူမန်ဂှ် လ္ပလုပ်ပြိုင်ညိကီုလေဝ် ဟွံက္တဵုဒှ်ကၠုင်။ နကု ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန်ဂှ် နာဲမျဝေန် (ဦးဝင်းထွဋ် (ခ) ဦးမြဝင်း) လုပ်ဒုင်ရုဲတုဲ နကု ဗော်ကောန်ဂကူမန်ဂှ် နာဲမြမံင် (နိုင်စိန်မြမောင် (ခ) နိုင်မြမောင်) လုပ်ဒုင်ရုဲရ။&lt;ref name=UEC2017&gt;{{cite web |url=https://www.uec.gov.mm/show_data_content.php?name=2017byelectionresultPyithu.pdf&amp;type=page_multiple_photo&amp;code=28&amp;sno=6841&amp;token=646ae2c18992008d0e9d9c89e4897f61a3c0f43cff6728f1209e179be84b6fd8171e8f0e39972e44b904df35bb58f1f0eb02733e7d587882ed963fdaa7bb34c9 |title=ပြည်သူ့လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်လောင်း တစ်ဦးချင်းစီ၏ ဆန္ဒမဲရရှိမှုအခြေအနေ (၂၀၁၇ ခုနှစ်၊ ဨပြီလ ၁ ရက်နေံ ကြားဖြတ်ရွေးကောက်ပွဲ) |website=Union Election Commission |publisher=Union Election Commission |access-date=August 9, 2020 |accessdate=August 9, 2020 |archivedate=February 1, 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201042442/https://uec.gov.mm/show_data_content.php?name=2017byelectionresultPyithu.pdf&amp;type=page_multiple_photo&amp;code=28&amp;sno=6841&amp;token=646ae2c18992008d0e9d9c89e4897f61a3c0f43cff6728f1209e179be84b6fd8171e8f0e39972e44b904df35bb58f1f0eb02733e7d587882ed963fdaa7bb34c9 }}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်နူ က္တဵုဒှ်ကၠုင် ဗီုဏအ်တုဲ နကုဂကောံသၟတ် (ဌာန်ကောံသၟတ် MYF) လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဗိုင်ရီုဗင် ကု နာဲမျဝေန် ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://myanmarmultiparty.org/လာမည့္-ၾကားျဖတ္ေရြးေကာက/|title=လာမည့္ ၾကားျဖတ္ေရြးေကာက္ပြဲ ေအာင္ႏိုင္ေရးအတြက္ မြန္ေဒသလံုးဆုိင္ၚာ ဒီမိုကေရစီပါတီမွ ျပည္သူ႕လႊတ္ေတာ္ ကိုယ္စားလွယ္ေလာင္းအား ၀န္းရံသြားမည္ဟု Mon Youth Forum (MYF) ေၾကညာခ်က္ထုတ္ျပန္|website=Myanmar Multiparty Democracy Programme|publisher=DIPD|access-date=August 9, 2020}}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဟိုတ်နူ အလဵုအသဳအေန်အေဝ်ဒဳ ပၠံင်သၠာဲထောအ် ယၟုဒဒန်တကအ်ခၟိုင် အတေင် နကုယၟု &quot;ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းတံတား&quot; တုဲ ညးဒေသတအ် က္ဍုဟ်မၠေအ်ထေဲဒၟံင်ကဵု အလဵုအသဳအေန်အေဝ်ဒဳရ။&lt;ref&gt;Mon News Agency April 27, 2017 http://burmese.monnews.org/2017/04/27/ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းတံတ-4/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;TimeAyeyar by Ar Ti http://www.timeayeyar.com/2017/03/blog-post_797.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191106171006/http://www.timeayeyar.com/2017/03/blog-post_797.html |date=2019-11-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hinthar Media March 27, 2017 by ရွှေရိုး https://www.hintharmedia.com/ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းတံ/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613054430/https://www.hintharmedia.com/%E1%80%97%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%9C%E1%80%BA%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%A1%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%86%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%90%E1%80%B6/ |date=2021-06-13 }}&lt;/ref&gt;သွဟ်မာဲအကြာဂှ် ညးစၞးဗော်ကျဖောတ် (ပြည်ထောင်စုကြံခိုင်ရေးနှင့် ဖွံံဖြိုးရေးပါတီ) ဦးအောင်ကြည်သိန်း က္လိဂွံမာဲ ၄၁.၇၀% တုဲ ဂွံမာန်ကေတ်ရ။ နကု ဗော်အလုံဒေသရးဂှ် ကလိဂွံ ၂၃.၀၂%၊ ဗော်ကောန်ဂကူမန် ဂှ် ကလိဂွံ  ၄.၂၂% ရ။&lt;ref name=UEC2017 /&gt;

===ဂကောံပ္ညဳပ္ညပ်ဒက်ပ္တန်ဓဝ်ညဳသာ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂကူမန်===

သၞာံ ၂၀၁၆ ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၂၃-၂၄ ဂှ် ကောန်ဂကူမန်တအ် ကၠောန်ဗဒှ် ကောံဓရီုဇၞော် ပ္ဍဲ ကွာန်ကအ်ပှ်လှ်ဂှ် ပါဲနူ ကေင်ကာကောန်ဂကူမန်နာနာတုဲ စပ်ကု ညံင်ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် ဗွိုင်အပ္ဍဲဍုင် ညံင်ဂွံဒှ် မွဲဗော်ဂှ်လေဝ် ဖျေဟ်လဝ်သ္ဂုတ်သွာတ်ကီုရ။ ပ္ဍဲ ကောံဓရီုဇၞော်ဏအ်ဂှ် နကုဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန် ၜိုန်ရမဂွံဒုင်ဘိက်ကီုလေဝ် ဟွံတိုန်စိုပ် နကုဗော်ကီုလေဝ် နကုကောန်ဗော် နကုမၞိဟ်စၞးပူဂိုလ် တိုန်စိုပ်လဝ်ရ။ နကုတင်သ္ဂုတ်သွာတ်ဏအ်တုဲ ဂိတုသေတ္တေမ္ဗာ ၁၈-၁၉-၂၀ ဂှ် ချပ်ဂၞန်ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ ဘာဗဂေါပရိယတ္တိမန်၊ ဍုင်မတ်မလီုတုဲ နကုမၞိဟ်စၞး ခမဳသင် (၅)ဇကု၊ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (၅)တၠ၊ တၠပညာဂကူမန် (၅)တၠ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်စၞး (၁၅) တၠဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ဂကောံပ္ညဳပ္ညပ်ဒက်ပတန် ဓဝ်ညဳသာ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂကူမန် မွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last=ပိုန် |first=မာံ |date=2017-04-03 |title=အတိုင်ဂၠံင်တရဴလးဖျေံလဝ်ဂှ် ဂကောံပ္ညဳပ္ညပ်ဒက်ပ္တန်ဓဝ်ညဳသာ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂကူမန် ဆက်ဓမံက်အာရုပ်ရဴရောင် |url= |work=လိက်ပရိုင်သၞံင်တိုင် |location=ဍုင်မန် |archiveurl= |archivedate= |access-date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://newmonstateparty.org/?p=503|title=ပရေင်ကောံဓရီုကမ္မတဳဗဟဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ|publisher=Open Publishing|date=9 May 2017|website=New Mon State Party|access-date=2020-08-09|accessdate=2020-08-09|archivedate=2020-01-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200116025207/http://newmonstateparty.org/?p=503}}&lt;/ref&gt;ညးစၞး နူကဵုဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် နာဲဟံသာ၊ နာဲဝေန်လှ၊ နာဲလွဳမန်၊ နာဲနာဍူ ကေုာံ နာဲအံင်မ္ၚဵု၊&lt;ref name=nmsp&gt;{{cite news |last=ပိုန် |first=မာံ |date=2016-10-14 |title=ဗော်ဍုၚ်မန်တၟိ ဒေံါထောံ နူကဵုဂကောံပ္ညဳပ္ညပ်ဗော်ၜါဂှ်ဣယျ|url=http://mon.monnews.org/2017/05/12/ဗော်ဍုၚ်မန်တၟိ-ဒေံါထောံ/|work=လိက်ပရိုင်သၞံင်တိုင် |location=ဍုင်မန် |archiveurl= |archivedate= |access-date=09-08-2020}}&lt;/ref&gt; လပါ်သွာင်တၠပညာဂှ် နာဲမိုင်တဝ် (နိုင်မောင်တိုး)၊ နာဲဝေန်ကျဳ၊ နာဲသဵုအံင် (နာဲစိုးအောင်)၊ နာဲယျေဝ်အံင်မျေအ် (အင်ဝ)၊ နာဲပညာမန် (ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်) လပါ်သင်တအ်ဂှ် ကျာ်ဇၞော်သဳလာစာရ နွံပိုန်ဘာဗဂေါပရိယတ္တိ၊ ကျာ်ဇၞော်ကေတုမာလာ ဘာကအ်ပလိုင်၊ ကျာ်ဇၞော်အစာဝရဝံသ၊ နွံပိုန်ဘာၝောအ်နက် (တကအ်ခၟိုင်)၊ ကျာ်ဇၞော်သဳလဝန္တ ဘာဟံသာထဝ် ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ ကျာ်ဇၞော်အစာသြဘာသာ (ကွာန်သၞေဟ်ဗဒဝ်)၊ ကျာ်ဇၞော်အစာတေဇ နွံပိုန် ဘာရာမညလင်္ကာရ ဍုင်လ္ဂုင်၊ ကျာ်ဇၞော်အစာဝဳရိယ နွံပိုန်ဘာဗမံက် ကွာန်ကြေဝ်ဏာ၊ ကျာ်ဇၞော်အစာသူရိယ နွံပိုန် ဘာသုဘာန်၊ ဍုင်သေံ၊ နွံတဴရ။&lt;ref name=Chit /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=သၟန် |first=သၟဟ် |date=2016-09-11 |title=ပ္ဍဲကဵုကၠောန်ပရေၚ်ညဳသာဂကူမန်ဂှ် ဂကောံသၚ်တံ ပါလုပ်အာပၠန်ရောၚ်|url=http://mon.monnews.org/2016/09/11/ပ္ဍဲကဵုကၠောန်ပရေၚ်ညဳသာ/|work=Mon News Agency |location=ဍုင်မန် |archiveurl= |archivedate= |access-date= 17-08-2020}}&lt;/ref&gt;နကု ဂကောံပ္ညဳပ္ညပ်ဝွံ ပ္ဍဲဂိတုသေတ္တေမ္ဗာ ၁၉၊ ၂၀၁၆ ဂှ် ကော်ဘိက် ညးစၞး ဗော်ကောန်ဂကူမန် ပ္ဍဲ ဘာဗဂေါပရိယတ္တိမန်၊ ဍုင်မတ်မလီုတုဲ နကုဗော်ကောန်ဂကူမန် ကဵု ဂတိပါင် ထ္ပက်စၟတ်တဲ ပံင်ဏောဝ်ရ။ တ္ၚဲယး သေတ္တေမ္ဗာ ၂၀ ဂှ် ကော်ဘိက် ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံရးမန်ဂှ် ညးတအ် မိက်ဂွံဆဵု ဆမၞိဟ်စၞး နူ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ သၟးဟေင် မိက်ဒုင်ဆဵုတုဲ ဆိင်ရေင်သကအ် ဂွံဆဵု ပ္ဍဲဟဝ်တေဝ်ရာမည ဍုင်မတ်မလီုရ။ ပ္ဍဲဂှ် တုပ်လဝ်စိုတ်ဂှ် နကုဗော်ၜါဂှ်&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/ဂေကာံပည႘ပညပ္ဒက္ပတန္ဓဝ္ည႘သာ-ေဗာ္ပေရင္ဍဳင္ကြာန္ဂကူမန္-1622937618002960/photos/pcb.1623371594626229/1623371451292910/|title=လိက်ဒုင်စဳရေင် ဂရင်ပ္တီ ဂကောံပညဳပညပ်ဒက်ပတန်ဓဝ်ညဳသာ ဗော်ရေင်ဍုင်ကွာန်ဂကူမန် ကဵု ဗစိုပ်မှာဇန်ညးဍုင်ကွာန် လၟေင် (၁)|publisher=Open Publishing |date= 10 December 2016|website=Facebook, ဂကောံပညဳပညပ်ဒက်ပတန်ဓဝ်ညဳသာ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂကူမန်|access-date=2020-08-19}}&lt;/ref&gt; နဲကဲဗီုလဵုဂွံပံင်ရေင်သကအ်ဂှ် နကုဗော်ဇကု သ္ဒးချူပ္တိတ်ကဵု လၟေင်ကမၠောန် မကော်ဂး (Road Map) အပ္ဍဲပွိုင် (၁၅) တ္ၚဲရ။ သေတ္တေမ္ဗာ ၂၆ ဂှ် နကု ဗော်ကောန်ဂကူမန် ပလံင်ဗစိုပ် လၟေင်ကမၠောန် ကုဂကောံပ္ညဳပ္ညပ်တအ်ကီုလေဝ် နကု ဗော်အလုံဒေသရးဂှ် ဟွံပလံင်ဗစိုပ်ရ။ နကု ဗော်အလုံဒေသရးဂှ် အပ္ဍဲဂကောံပ္ညဳပ္ညပ်ဂှ် ဟိုတ်နူ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ပါလုပ်ဒၟံင်တုဲ ဟွံမိက်ဒုင်တဲရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last=ပိုန် |first=မာံ |date=2016-10-14 |title=အကာဲအရာပ္ညဳပ္ညပ်ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂကူမန်တအ်ဂှ် ပြဟ်ဟ်ဏအ် မုဟီုဟွံမာန်ဏီ |url=http://mon.monnews.org/2016/10/14/အကာဲအရာပ္ညဳပ္ညပ်ဗော်ပရ/|work=လိက်ပရိုင်သၞံင်တိုင် |location=ဍုင်မန် |archiveurl= |archivedate= |access-date=09-08-2020}}&lt;/ref&gt; နကုဗော်ဍုင်မန်တၟိ ထံက်ထ္ၜး စၞးဗော်ၜါ မဒှ်မွဲဂှ် ပ္တဝ်အာဒၟံင် ဂၠံင်ဗော်ပိဂှ်တုဲ ပ္ဍဲဂိတုမေ ၁၂ ဂှ်လလောင်တြး နုက်တိတ် နူကဵု ဂကောံပညဳပညပ်ရ။&lt;ref name=nmsp /&gt; စတမ်နူ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ မနုက်တိတ်ထောအ်တုဲ ညးစၞး ပ္ဍဲဂကောံပ္ညဳပ္ညပ် ညးစၞးလ္ၚဵု ဗီုကုကျာ်ဇၞော်ကေတုမာလာ မနွံပိုန်ဘာကအ်ပလိုင်၊ ကု ကျာ်ဇၞော်သဳလဝန္တ မနွံပိုန် ဘာဟံသာထဝ်တအ်တအ်လေဝ် သြာဲခြာသ္ၚောဲအာကဵု ပရေင်ကမၠောန်ဏအ်ကီုရ။ အခိင်ဂှ် ကျာ်ဇၞော်သဳလာစာရ မနွံပိုန် ဘာဗဂေါပရိယတ္တိဂှ် စိုတ်ဟွံမိပ် ဍာ်ရမတ် ညးဓဇူတုဲ ကျာ်ဇၞော်ဘာဓာတုမာလာ ဍုင်မတ်မလီု ဆက်ဖုန် ကုကျာ်ဇၞော်သဳဟ (တၠဂုန်ချေတ်)တုဲ ချပ်စ ပရောဒးဗိုင် ကရောမ်ကျာ်ဇၞော်သဳလာစာရရောင်ဂးတုဲ ကျာ်ဇၞော်သဳဟ ပါလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံပညဳပညပ်ဂှ်ပၠန်ရ။&lt;ref name=Chit /&gt;

===ဂရုဂသံင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲဗော်ၜါ===
ဟိုတ်နူ ပရေင်ပံင်ကောံ ဗော်ၜါဂှ် ရုပ်ရဴဟွံမံက်၊ သွက်ဂွံပံင်ကောံဂှ်လေဝ် ဗီုပြင် မကတဵုဒှ်မာန် အောန်စှ်ေအာ ဗွဲမလောန်တုဲ ညးမနွံ ကုလညာတ်ပံင်ကောံ ကေုာံ ညးမနွံကဵု လညာတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ကောန်ဂကူတအ်ဂှ် သီုဗော်ၜါလပါ် ၜိုန်ရ ဟွံကလိဂွံ အခေါင်နူဗဟဵုကီုလေဝ် ဖန်ဇန်ကၠုင် ပရေင်ချပ်ဂၞန်သဳကၠဳ ဂၠာဲကၠုင်ဂၠံင် သွက်ဗော်မန် မဂွံဒှ်မွဲဗော်ရ။ ကုညးမဂစာန်ဗီုတအ်ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဥပမာ ပ္ဍဲ ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳ အလုံဒေသရးမန် မ္ဂး နာဲ[[အံက်သာ၊ နာဲ |အံက်သာ]]ဂှ် နကု ကမ္မတဳဗဟဵုဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် နကုဒုဟ် ဖံက်ပကဝ် သၞောဝ်ဗော်၊ ဒုဟ်မဆဝ်ဗ္ၚုဟ် ညံင်ကောန်ဗော် ဂွံနုက်တိတ် နူဗော်ဂးတုဲ ပ္ဍဲဂိတုမာတ် ၂၄၊ ၂၀၁၇ ဂှ် နုက်ပ္တိတ်ထောအ် နူ ဗော်ရ။&lt;ref&gt;လိက်လလောင်တြး လစွံစိုတ် လတူကိစ္စ &quot;နာဲ[[အံက်သာ၊ နာဲ |အံက်သာ]]&quot; ဒးဒုင်နုက်ပတိတ် နူဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳ အလုံဒေသရးမန် AMDP လၟေင် ၅/၁၇၊ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၆၊ ၃၊ ၂၀၁၇၊ ဇာနှိက်သင်သၟတ်မန်&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/watch/?v=1025654170911283 |title=Interview နာဲအံက္သာ မုဟိုတ္ဒးဒုင္ပတိတ္ႏုက္တိတ္ ႏူေဗာ္ေရာ? ။ Mar-26-2017|publisher=Open Publishing |date=26-March-2017 |website=Men3 News|access-date=2020-08-09}}&lt;/ref&gt; တုဲဂှ် ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံရးမန် ကွာန်တံင်ပရင် ကောန်ဗော်တအ်သီုဖအိုတ် နုက်တိတ် နူဗော်တုဲ ရုင်ဗော်လေဝ် ကၟာတ်ထောအ် ပ္ဍဲကဵု ဂိတုဨပြဳ ၁၊ ၂၀၁၇ ရ။ ဟိုတ်မဂွံပဗီုဏအ်ဂှ် &quot;ခမဳသင်မန် တၠပညာမန် ပူဂိုလ်မဆာန်ဂကူ ကောန်ညးဍုင်ကွာန်ဂကူမန်ဂမၠိုင် ဟွံဒုင်တဲ ဗော်မန်ၜါ-ပိဗော်တုဲ အာတ်မိက်ကၠုင် ဗော်ညံင်ဂွံဒှ်မွဲရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အတိုင်သ္ဂုတ်သွာတ် ကောံဓရီုဇၞော် ပရေင်ဂကူမန် (၂၀၁၆)ဂှ် ဒက်ပ္တန်ကၠုင် ဂကောံပညဳပညပ် ဒက်ပ္တန်ဓဝ်ညဳသာ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂကူမန်တုဲ ကော်ဘိက်ကၠုင် ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံရးမန်ဂှ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ဗော်တအ် သ္ပကၠုင် ဥပေက္ခာ လတူတင်လအာတ်မိက်ကောန်ဂကူမန် ဟွံသ္ပသမ္တီ ကုဂကောံပညဳပညပ် ဂွံတီကေတ်တုဲ နူ ဂကောံဗော် AMDP ကွာန်တံင်ပရင်ဂမၠိုင် ချပ်ဂၞန်သ္ၚဳဂၠိပ်တုဲ ဖျေဟ်ဏာသ္ဂုတ်သွာတ် (...) ဂကောံဗော် AMDP ကွာန်တံင်ပရင်ပိုယ်ညးဂမၠိုင် နုက်တိတ်အာ နူဗော်သၟးဟွံက ရုင်ဗော်မတန်တဴမံင် ပ္ဍဲကွာန်တံင်ပရင်ဂှ်လေဝ် ရုပ်သီကၠေအ်တုဲရောင်&quot;။&lt;ref&gt;လလောင်တြး နုက်တိတ် နူ ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံရးမန်၊ စၟတ်တ္ၚဲ ၁/၄/၂၀၁၇၊ ဂကောံဗော်AMDP ကွာန်တံင်ပရင်&lt;/ref&gt;ကောန်ဗော်အလုံဒေသရး ကွာန်တံင်ပရင် သီုဖအိုတ် နွံ ၂၀၀ တၠပြင်ရ။

ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင် (တကအ်ခၟိုင်) လေဝ် နာဲဒံက်တာအံင်နာင်ဥူ ပ္ဍဲ ဂျူလာင် ၂၄၊ ၂၀၁၇ ဂှ် ပ္တိုန်လိက် နုက်တိတ် နူကဵု ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳ အလုံဒေသရးမန်ရ။ &quot;ပရေင်ဂိုတ်ဂစာန် ညံင်ဗော်ၜါ ဂွံဒှ်မွဲဂှ် ဂ္စာန်ကၠုင်ဒၟံင်ဂှ် စဵုကဵုလၟုဟ် မုလေဝ် ဟွံတၟေင်ကၠုင်ဏီဖိုဟ်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ သွက်ဂွံဆက်ကဵုအာ ဒြဟတ်ဂှ် ဟွံတၟေင်ရ။ နကုလညာတ်ဏအ်ဂှ် အဲပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူကဵု ဗော်ရ။&quot; မြဴသာ်ဝွံ ညးဟီုကဵု ဌာနပရိုင် The Voice Daily ရ။&lt;ref name=Voice17&gt;{{cite web|url=http://thevoicemyanmar.com/news/10450-mpn|title=မွန်လွှတ်တော် ဒုတိယ ဥက္ကဌ မိခင်ပါတီကနေ နှုတ်ထွက်|publisher=Open Publishing|date=24-July-2017|website=The Voice - News Myanmar|access-date=2020-08-09|accessdate=2020-08-09|archivedate=2017-07-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170725225637/http://thevoicemyanmar.com/news/10450-mpn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.com/burmese/burma-40737460|title=မွန်လွှတ်တော် ဒုတိယ ဥက္ကဌ မိခင်ပါတီကနေ နှုတ်ထွက်|publisher=Open Publishing |date=27-July-2017 |website=BBC News, Burmese|access-date=2020-08-09}}&lt;/ref&gt; နကုကောန်ဗော်ဒေသတအ်လေဝ် နုက်တိတ် နကုဂကောံ နကုကရောမ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုင် ဇၟာပ်ပ်ဒၞာဲရ။ ပါဲနူ နာဲအံင်နာင်ဥူတုဲ ကောန်ဗော်အလုံဒေသရး ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင် ဗွဲမဂၠိုင်လေဝ် အာတ်လိက်နုက်တိတ် နူကဵုဗော်ကီုရ။ 

နကု ဗော်ကောန်ဂကူမန်လေဝ် မၞိဟ်အဓိက အပ္ဍဲဗော်ဗီုကဵု နာဲ[[မန်ရာဇာ၊ နာဲ|မန်ရာဇာ]]၊ နာဲဖေသန်း တအ်ဂှ် ပ္ဍဲဒဳဇြေမ္ဗာ ၁၉၊ ဂှ် ဒးဒုင်နုက်ပ္တိတ် နူကဵုဗော်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=368511470164292&amp;set=pb.100010163255998.-2207520000..&amp;type=3|title=နာဲ[[မန်ရာဇာ၊ နာဲ|မန်ရာဇာ]]၊ နာဲဖေသန်း ပါတီမှ ထုတ်ပယ်ကြောင်း အကြောင်းကြားခြင်း|publisher=ဗော်ကောန်ဂကူမန် |date=2016-12-19 |website=Facebook|access-date=2020-08-09}}&lt;/ref&gt;စပ်ကုကိစ္စဏအ် နာဲ[[မန်ရာဇာ၊ နာဲ|မန်ရာဇာ]] ညးကလေင်ခၠေဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်နုက်ပတိတ်လဝ်ညးဂှ် ဟွံကိတ်ညဳ ကုသၞောဝ်ဗော်၊ ကမ္မတဳဗဟဵု နွံ ၉၃ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ကောံဓရီု မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် နုက်ပ္တိတ်ညးတအ်ဂှ် ဆမၞိဟ်မတိုန်စိုပ် ကောံဓရီု ၂၅ တၠဓဝ်၊ တုဲပၠန် အတိုင်သၞောဝ်မ္ဂး ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံနုက်ပ္တိတ် ကောန်ဗော်မွဲမွဲဂှ် သ္ဒးစၟဳစၟတ်ကၠာဂှ်လေဝ် ဟွံဂွံဖန်တုဲ ပွမနုက်ပ္တိတ်ညးဂှ် ဒှ် ပွမဗက်မုက် မဗၠေတ်ကုသၞောဝ်ကီုလေဝ် ဟွံကလိဂွံအခေါင်ကလေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=368511860164253&amp;set=pb.100010163255998.-2207520000..&amp;type=3
https://www.facebook.com/photo.php?fbid=368511470164292&amp;set=pb.100010163255998.-2207520000..&amp;type=3|title=နာဲ[[မန်ရာဇာ၊ နာဲ|မန်ရာဇာ]]၊ နာဲဖေသန်း ပါတီမှ ထုတ်ပယ်ကြောင်း အကြောင်းကြားခြင်း|publisher=လိက်နာဲ[[မန်ရာဇာ၊ နာဲ|မန်ရာဇာ]] |date=2016-12-14 |website=Facebook|access-date=2020-08-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/photo?fbid=368511873497585&amp;set=pb.100010163255998.-2207520000..|title=နာဲ[[မန်ရာဇာ၊ နာဲ|မန်ရာဇာ]]၊ နာဲဖေသန်း ပါတီမှ ထုတ်ပယ်ကြောင်း အကြောင်းကြားခြင်း|publisher=လိက်နာဲ[[မန်ရာဇာ၊ နာဲ|မန်ရာဇာ]] |date=2016-12-14 |website=Facebook|access-date=2020-08-09}}&lt;/ref&gt;တုဲပၠန် ဒံက်တာနာဲစောန်တၟး (မင်းစိုးလင်း) ညးမဒှ်ဒၟံင် အမာတ်စၠတ်ထဝ် နူကဵု ပွိုင်ဆန္ဒမာဲ ၁ ဂှ်လေဝ် နကု လိက်လလောင်တြး စၟတ် ၁/၂၀၁၇ ဂှ် ပ္ဍဲကဵု စၟတ်တ္ၚဲ ဂျူလာင် ၁၉၊ ၂၀၁၇ ဂှ် လလောင်တြးပ္တိတ်ထောအ် နူကဵုဗော်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/254220998087201/photos/a.266503873525580/840851779424117/|title=အတိုင္ေကာံဓ႐ုီေကင္ကာ ၁၃-၇-၂၀၁၇ မင္အာစိုပ္ ၁၈-၇-၂၀၁၇ တုုဲ ဂေကာံေကင္ကာ နာဲေစာန္တၼးဂွ္ ကုိဝ္ေဒံါဇူေထာံ ႏူတာလ်ိဳင္ေကင္ကာ အတိုင္လိက္လေလာင္ၾတးရ။|publisher=Open Publishing |date=2017-07-19 |website=Mon National Party , Facebook Like page|access-date=2020-08-09}}&lt;/ref&gt;

===ဖျေဟ်လိက်ဂတဵု ဗော်ကောန်ဂကူမန် ကွာန်ဆုကၠ===
ဂတဵုယၟုဗော် ဗော်ကောန်ဂကူမန် မပ္တိုန်လဝ် ပ္ဍဲ ကွာန်ဆုကၠ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်ဂှ် ကောန်ဗော်ကောန်ဂကူမန် (တြေံ)ပိတၠ၊ မိစန္ဒာနန်၊ မိသုမန်၊ ကေုာံ နာဲညာဏ်တၟးဂှ် သီုဟွံဂွံ အမိင် နူ ဗဟဵုမွဲသာ် ဖျေဟ်ထောအ်ရ။ နကုဗဟဵု ညာတ်ကေတ် အရာဏအ်ဂှ် ဒှ် ဟိုတ်မဖျေဟ်သိက္ခာဗော်တုဲ စောဲ အမှု နကုရာဇာသာတ်ဇၞော် ၝောအ်ပိုဒ် ၅၀၀/၄၂၇/၁၁၄ မဒှ် အမှုခ္ဍိုက်ဂရိုက်ဖျေဟ်သိက္ခာ/အမှုသ္ပလလေင်/အမှုတက်က္ဍိုပ်ပ္တိတ်ကသပ် ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်ရ။ နကုအမှုဏအ်မ္ဂး ဒဏ်သ္ၚိစာတ် စဵုကဵု ၂ သၞာံ သီု ဒဏ်သြန် ဒးမာန်ရ။ နကုရုင်ဗစာ ကော် ညးပိတၠဂှ် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ် ဂိတုဂျောန် ၁၊ ၂၀၁၈ ရ။ ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ် ညးဍုင်ကွာန် ၜိုတ် ၁၀၀ ပြင်င် ပြာပ်ကၠုင် ဗိုင်ကဵု ဒြဟတ်စိုတ် ကုညးမဒးဒုင်စောဲလဝ်ဒုဟ်ဂှ်တုဲ လပါ်ဗော်ကောန်ဂကူမန်ဂှ် ဂကောံရေင်တၠုင်ကေင်ကာဗဟဵု နာဲ[[ပါန်အံင်(နာဲ)|ပါန်အံင်]] ဒှ် မၞိဟ် မကၠုင်တိုန်စိုပ် ရုင်ဗစာဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://mon.monnews.org/2018/06/04/ဗော်ကောန်ဂကူမန်-စောဲလဝ်/|title=ဗော်ကောန်ဂကူမန် စောဲလဝ်အမှု ကောန်ဗော်တြေံ ၃ တၠဂှ် ရုၚ်သၞောဝ်ဓဝ် ကဵုတၚ်ဒုၚ်လျိုၚ်|publisher=Open Publishing |date=4 June 2018 |website=Mon News Agency - MNA|access-date=2020-08-09}}&lt;/ref&gt;

===ဒြဟတ်မှာဇန်မန်ဂမၠိုင် ဒက်ပတန် ဗော်မပစၞးကောန်ဂကူမန်===
နူစ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ မတိတ်ထောအ် နူ ဂကောံပညဳပညပ်ဂှ်တုဲ ကမၠောန်ပညဳပညပ်ဂှ် ဂရံက်ဂရာက်ကၠုင်ကီုလေဝ် စၞး ဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် နူ ဂကောံမှာဇန်မန်နာနာတအ် ဗိုင်ကၠောန်ကၠုင် ပ္ဍဲ ကမၠောန်ပညဳပညပ်ဂှ်ရ။ လပါ်သင်တအ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် သင်မန်ပိဂိုဏ်တုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဂကောံပညဳပညပ်ဂှ်ရ။ အတိုင်အကာဲအရာတအ်ဂှ် နကုဂကောံပညဳပညပ်တအ် ပ္တိတ် လိက်လလောင်တြးတုဲ ကဵု သမ္တီ ကုညးဍုင်ကွာန်မန်ရ။ နကုဂကောံပညဳပညပ်တအ် ညာတ်ကေတ် ဗော်ပရေင်ဍုင်မန်ၜါဏအ်ဂှ် ဗော်ကောန်ဂကူမန်ဂှ် ကော်ကလုက် ဆဂး ဟွံဟီုအရေဝ် ဟွံဒုင်သဳကၠဳ၊ ဗော်အလုံဒေသရးမန်ဂှ် ကော်လေဝ် ဟွံကလုက်၊ မံင်ထောအ်သောင်င်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ နကု ဂကောံပညဳပညပ်ဂှ် ညာတ်ကေတ် ဗော်ၜါဂှ် သွက်ဂွံပံင်ရေင်သကအ် ညံင်ဂွံဒှ် မွဲဗော်ဂှ် ပ္ဍဲညးတအ် ဆန္ဒဟွံမဲလးလးရတုဲ တၞဟ်နမိက်ဂွံတီ ပၟိက်ဆန္ဒညးဍုင်ကွာန်မန်တအ်တုဲ နကုဂကောံပညဳပညပ်ဂှ် စှ်ေပသောင်လဝ် ပရေင်ကမၠောန် သီုဖအိုတ် ၁၁ ဍုင်၊ ၁၂ ဒၞာဲရ။ ဇၟာပ်ဒေသ ဇၟာပ်ဒၞာဲဂှ် တုပ်စိုတ်ရေင်သကအ် (၁) ဗော်မပစၞးဂကူမွဲ ဒးနွံထေက်။ (၂) သွက်ဂွံဂၠာဲသွဟ်ကိစ္စဏအ်တုဲ ဒးကၠောန် ကောံဓရီုဇၞော် (၃) ဂကောံပညဳပညပ်တအ် ထေက်ကဵု ဒးစှ်ေသောင်ကလး ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ရ။ တုဲပၠန် ဂကောံဗော်ၜါလပါ် ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်တအ်ဂှ်လေဝ် နွံပၟိက်ဒၟံင် ညံင်ဂွံဒှ် ဗော်မွဲဟေင်၊ (ဝါ) ဗော်မပစၞးဂကူမန်မွဲ မံက်ကၠုင်မ္ဂး မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် တိတ်နူ ဗော်ဇကုမနွံဒၟံင်လၟုဟ်တုဲ လုပ်ဆက်ယိုက်ဂၠေင်အာ ဇရေင် ဗော်မပစၞးဂကူမန်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/talagoon.chit/posts/545864842428953|title=မုက်လိက်ဝှုက်ၜောက် တၠဂုန်ချေတ် (Talagoon Chit)|publisher=Open Publishing |date=16 December 2017 |website=Facebook, Talagoon Chit|access-date=2020-08-13}}&lt;/ref&gt;

သွက်ဂွံကၠောန်ဗဒှ် ကောံဓရီုဇၞော် ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်ဂှ် နကုဂကောံပညဳပညပ် ကေုာံ ဂကောံနာနာဂမၠိုင်ဒက်ပ္တန် ကမ္မတဳတိုင်ဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲကမ္မတဳတိုင်ဂှ် 
# ဥက္ကဌ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တဝရဝံသ
# ဒုဥက္ကဌ (၁) ညးစၞးဗော်ဍုင်မန်တၟိမွဲတၠ၊
# ဒုဥက္ကဌ (၂) (၃) ရန်လဝ် သွက်မၞိဟ်စၞး နူဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်ၜါ။
# ညးအုပ်ကာ ၊ မိသုတဇဝ်
# ဖက်ဆော ညးအုပ်ကာ၊ အ္စာသဝ်နာဲတၟအ်တိုင်
# ဒုဖက်ဆော ညးအုပ်ကာ၊ နာဲဉာဏ်သိုက်ရာမာဉ်
# ညးလလောင်တြးပရိုင်၊ နာဲစိုးအောင်၊
# ဖက်ဆော ညးလလောင်တြးပရိုင် နာဲမေန်မေန်
# ဒုဖက်ဆော ညးလလောင်တြးပရိုင် နာဲဇမ္ဗုရတ်
# ညးထိင်ဘဏ္ဍာ နာဲဝေန်ကျဳ
# ဖက်ဆောညးထိင်ဘဏ္ဍာ မိၚိုယ်လေ
# ဒုဖက်ဆောညးထိင်ဘဏ္ဍာ နာဲကောန်ဆာန်

ညးလုပ်ဂကောံ 
# ကျာ်ဇၞော်သဳဟ (တၠဂုန်ချေတ်)၊  
# ကျာ်ဇၞော်အစာဘာသိရိမင်္ဂလ၊  
# ကျာ်ဇၞော်အစာကောသလ၊  
# တၠဂုဏ်အစာဥတ္တမ၊  
# တၠဂုန်အစာကုမာရ၊  
# တၠဂုန်အစာစန္ဒိမာ၊  
# နာဲဗညာမန်၊  
# မာံထဝ်၊  
# နာဲသုတ၊  
# မာံင်အံင်ဆာန်၊  
# နာဲပရ၊  
# နာဲစဴနန်၊  
# နာဲအမ်သဝ်၊  
# နာဲပညာအံင်၊  
# နာဲအံင်ထူ၊ 

ညးမပါလုပ် ဂကောံမကဵုကသပ်ဂမၠိုင် (၁) ညးစၞး ဗော်ဍုင်မန်တၟိ မွဲတၠ၊ မိကောန်ဆာန်နန်၊ နာဲကသု၊&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=554396448242459&amp;set=pb.100010163255998.-2207520000..&amp;type=3|title=မုက်လိက်ဝှုက်ၜောက် တၠဂုန်ချေတ်|publisher=Open Publishing |date=03 January 2018 |website=Facebook, Talagoon Chit|access-date=2020-08-13}}&lt;/ref&gt; ကောံဓရီုဇၞော်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပွိုင်ၜါတ္ၚဲ ဇာန္နဝါရဳ ၁၃-၁၄၊ ၂၀၁၈၊ ပ္ဍဲ လွဳမာန်သာသနာ ၂၅၀၀၊ ဍုင်မတ်မလီု။ နကုဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ၜါဂှ် ပ္တိတ်လလောင်တြး ဒဒှ်ရ သွက်ဗော်မန် ဂွံဒှ်မွဲဂှ် ညးတအ် ချပ်ဒၟံင်ရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကောံဓရီုဇၞော် ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်ဂှ် နကု ဂကောံပွိုင်ဍုင်တအ် ညံင်ဟွံဂွံတိုန်စိုပ်ဂှ် နူဗဟဵု ညးအုပ်ကာနာနာ ပလံင်ဗစိုပ် ဇၟာပ်ပွိုင်ဍုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=556982264650544&amp;set=pb.100010163255998.-2207520000..&amp;type=3|title=မုက်လိက်ဝှုက်ၜောက် တၠဂုန်ချေတ်|publisher=Open Publishing |date=09 January 2018 |website=Facebook, Talagoon Chit|access-date=2020-08-13}}&lt;/ref&gt;ညံင်ရဴဂှ်ကီု ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန်လေဝ် ပ္တိတ်လိက်လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ကောံဓရီုဇၞော်ဂှ် ဟွံဒှ် ကောံဓရီု မပစၞးအလုံဂကူမန်မွဲတုဲ ညးတအ် ဟွံဗလးမၞိဟ်စၞးရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=556982264650544&amp;set=pb.100010163255998.-2207520000..&amp;type=3|title=မွန်ဒေသလုံးဆိုင်ရာဒီမိုကရေစီပါတီ၏ သဘောထားထုတ်ပြန်ချက်၊ ၂၀၁၈ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၇ ရက်။|publisher=Open Publishing |date=07 January 2018 |website=Facebook, နာဲထဝ်ရတ်|access-date=2020-08-13}}&lt;/ref&gt;
နကုဂကောံမှာဇန် ဂကောံသၟတ်နာနာ ရိုဟ်လၟိဟ်ဟွံမာန် ထံက်ဂလာန် လတူ ကောံဓရီုဇၞော် ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်ဂှ်ရ။ ကောံဓရီုဇၞော်ဂှ် မၞိဟ်တိုန်စိုပ် သီုဖအိုတ် (၈၀၀)ပြင်င်တုဲ ညးဍုင်ကွာန်၊ သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန်တအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် သီုကဵု ညးတာလျိုင်ဒေသ နူ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ၜါလပါ်တအ်လေဝ် တိုန်စိုပ်ကီုရ။ နကု ကောံဓရီုဇၞော်ဂှ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ၜါတင်၊ (၁) ဗော်မပစၞးဂကူမန် ဂွံမံက်တိုန်ဂှ် ဆက်တုဲ ဒးဗမံက်အာရုပ်ရဴ၊ (၂) ဂကောံဒြဟတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂကူ (ဝါ) ဂကောံပၠတရဴဂကူမန်ဝွံ သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ သင်၊ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ပံင်ကောံတုဲ သွက်ဂွံကၠောန်ၜိုတ်ပၠတရဴအာ ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်၊ ပရေင်ပညာ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်မၞိဟ်နာနာ သွက်အလုံဂကူ။ သွက်ဂွံ ဗၟံက်ရုပ်ရဴကမၠောန်ဂှ် ပံက်လဝ်ကမ္မယှေန်မွဲ သွက်ဂွံချူသၞောတ်ဝ် ကေုာံ ဒက်ပ္တန်အာ ဗော်သ္ပစၞးဂကူမန် ပ္ဍဲကဵု ပွိုင် (၆) ဂိတု။ ဂကောံဗမံက်ရုပ်ရဴ ဗော်မပစၞးဂကူမန်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကု ကမ္မတဳ ၂၁ တၠ၊ သွက်ဂွံကဵုကသပ် ကုဂကောံဗမံက်ရုပ်ရဴဗော်မပစၞးဂကူမန်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လေဝ် ဂကောံကောပ်ကာဲ နကုမၞိဟ် (၁၉) တၠ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=559555794393191&amp;set=pb.100010163255998.-2207520000..&amp;type=3|title=လိက်လလောင်တြး ကောံဓရီုဇၞော် ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်၊ လွဳမာန်သာသၞာ ၂၅၀၀၊ ဍုင်မတ်မလီု၊ တွဵုရးဍုင်မန်|publisher=Open Publishing |date=14 January 2018 |website=Facebook, Talagoon Chit|access-date=2020-08-13}}&lt;/ref&gt; 

ကောံဓရီုဇၞော် ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် မရနုက်ကဵု ဒုတိယဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၈ ပွိုင်ပိတ္ၚဲ နူမေ ၁၂ စဵုစိုပ် ၁၄ ရ။ ကောံဓရီုအလန်ဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံဆက်ဗမံက်အာ ရုပ်ရဴကမၠောန် ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် အဓာန်ဂတတုဲ ဖျေဟ်လဝ် သ္ဂုတ်သွာတ် &lt;br&gt;
(၁) သွက်ဂွံဗမံက်ရုပ်ရဴ ဗော်သ္ပစၞးဂကူမန်ဂှ် နူ ကောံဓရီုဇၞော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် အလန်ဒုတိယ ဒက်ခၞံပ္တိုန် ကမ္မတဳဒက်ပတန် ဗော်သ္ပစၞးဂကူဂကူမန် နကုသၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် လၟိဟ်မၞိဟ် (၇၅)တၠတုဲ နူဂှ် ထပ်ရုဲစှ်ဏာ မၞိဟ်ဒက်ပတန်ဗော် (၂၁)တၠရ။&lt;br&gt;
(၂) သွက်ဂွံကၠောန်ဗဒှ်အာ ကောံဓရီုဇၞော် ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် လၟေင်င်သၞာံမာန်ကီု သွက်ဂွံရေင်တၠုင် ပရေင်ညဳသၟဟ်ဂကူမန် ကေုာံ ကဵုကသပ် ကုဗော်သ္ပစၞးဂကူမန်ဂှ် ဒက်ပတန်ပတိုန် ဂကောံကဵုကသပ်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်မွဲ ဂကောံနူကဵု ညးစၞးဗွိုင် (၈) ဗွိုင်ရ။&lt;br&gt; 
(၃) အဃောမဒက်ပတန် ဗော်သ္ပစၞးဂကူမန်ဝွံ ဗော်မန် ညံင်ဂွံဒှ်မွဲဂှ် ဂကောံကဵုကသပ်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် ကေုာံ ဂကောံဒက်ပတန် ဗော်သ္ပစၞးဂကူမန်တအ် ရေင်တၠုင်အာကီုရောင်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=625448597803910&amp;set=pb.100010163255998.-2207520000..&amp;type=3|title=လိက်လလောင်တြး ကောံဓရီုဇၞော် ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် (အလန်ဒုတိယ)|publisher=Open Publishing |date=16 May 2018 |website=Facebook, Talagoon Chit|access-date=2020-08-13}}&lt;/ref&gt;

ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၃၀၊ ၂၀၁၈ ဂှ် ကောံဓရီု ကမ္မတဳ ၇၃ တၠ ကေုာံ ညးကဵုကသပ် ၂၇ တၠ၊ ပ္ဍဲ ဘာဓာတုမာလာ၊ ဍုင်မတ်မလီုတုဲ ဖျေဟ်ဏာ သ္ဂုတ်သွာတ်၊ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်တအ် သီုဖအိုတ် ညံင်ဂွံဒှ် မွဲဗော် ဆက်ဂစာန်အာရောင်၊ သွက်ဂွံအာဆဵု ကုညးဗော်မန်တြေံၜါဂှ် ကဵုလဝ် တာလျိုင် ကု နာဲတၠညး၊ [[ရာင်ဆာဲ၊ နာဲ|နာဲရာင်ဆာဲ]] (နာဲရဲဇော်)၊ နာဲ[[မန်ရာဇာ၊ နာဲ|မန်ရာဇာ]]၊ နာဲ[[အံက်သာ၊ နာဲ |အံက်သာ]]၊ နာဲဗညာသာန် ကေုာံ မိကျေဝ်လာဲမန် တအ်ရ။

သွက်ဂွံပံင်ဗ္စိုပ် ဗော်ညံင်ဂွံဒှ်မွဲဂှ် ရုဲစှ်လဝ် ကမ္မတဳဗဟဵု ၂၀ တၠ၊ ပ္ဍဲဂှ် ရုဲစှ်လဝ် ကေင်ကာ ၉ တၠ။

ကေင်ကာ (၉) တၠဂှ်
# မိစုမန်
# မိစန္ဒာနန်
# [[အံင်နာင်ဥူ၊ နာဲ| နာဲအံင်နာင်ဥူ]]
# နာဲ[[အံက်သာ၊ နာဲ |အံက်သာ]]
# နာဲတၠညး
# နာဲ[[မန်ရာဇာ၊ နာဲ|မန်ရာဇာ]] 
# နာဲစောန်တၟး||||
# နာဲဗညာသာန်
# နာဲရာင်ဆာဲ (နာဲရဲဇော်)

ကမ္မတဳဗဟဵု (၂၀) တၠဂှ်
# မိစုမန်
# နာဲတၠညး
# နာဲရာင်ဆာဲ
# နာဲ[[မန်ရာဇာ၊ နာဲ|မန်ရာဇာ]]
# နာဲသောင်းရှိန်
# နိုင်ကိုကြီး
# နာဲဒေအ်
# မိစန္ဒာနန်
# နာဲကြာန်
# နာဲဝေ
# နာဲမေန်လာတ်
# နာဲဗညာသာန်
# နာဲအမ်သဝ်
# နာဲပါလေဝ်
# နာဲရးမန်
# မိကျေဝ်လာဲ
# နာဲအာမ်ဆာန်မန်
# နာဲစောန်တၟး
# နာဲ[[အံက်သာ၊ နာဲ |အံက်သာ]]
# နာဲအံင်နာင်ဥူ

စိုပ် ဂိတုသေတ္တေမ္ဗာ ၁၈ ဂှ် နကု ဂကောံကဵုကသပ် ဗော်သ္ပစၞးဂကူမန် (၂၇)တၠ လလောင်တြး &quot;လဂွံကဵု တင်သ္ဂုတ်သွာတ် သဘင်ကောံဓရီုဇၞော် ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် (၂)ဝါဝွံမ္ဂး တၞဟ်နသ္ဂောအ်ဗမံက် ရုပ်ရဴပရေင်ဒက်ပတန် ဗော်သ္ပစၞးဂကူမန်ဂှ် နူကဵု ညးတိုန်စိုပ် ဂကောံ (၈) ဂကောံတအ် ဒက်ပတန်ကမ္မတဳကေင်ကာ (၂၁)တၠ ကေုာံ ဂကောံကဵုကသပ် (၂၇)တၠတုဲ အပ်ပြာပ် တာလျိုင် ကၠောန်ၜိုတ် ရေင်တၠုင်ကၠုင် ကေင်ကာပလေဝ်ပလေတ် ပရေင်ဒက်ပတန် ဗော်သ္ပစၞးဂကူမန်မွဲရ။ စိုပ်ဂိတုဂျူလာင်၊ ၂၀၁၈ ဂှ် ချူဓဇက်သၞောဝ်ဗီုပြင် ဒက်ပ္တန်ဗော် အာစိုပ်လအိတ်တုဲ သွက်သ္ဂောအ်ပတိုန် ဗီုစၟတ် (registration) နဒဒှ် ဗော်သ္ပစၞးဂကူမွဲဂှ် ဒှ်ဒၟံင် ဒတုဲရ။ ၜိုန်ဒှ်သာ်ဝွံကီုလေဝ် မွဲအခိင်တေအ် ဒှ်ဒၟံင် အခက်အခုဲ ကုပရေင်ပံင်ကောံ အကြာဗော်ဒဳမိုဝ်ကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန် ကေုာံ ဗော်ကောန်ဂကူမန်ဂှ် အဃောကာလဂှ်ဝွံ လဂါံဇိုင် ပရေင်ပံင်ကောံလေဝ် ပြာကတ်ကၠုင် သိုက်က်ကီုရ။ ဂကောံပိုယ်တအ် စွံစိုတ်သၠဲ စေတနာပြဲ ဟွံမိက်ကဵု ဒြဟတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် ပါ်ဒကးအာတုဲ နူနဲကဲမဒက်ပတန် ဗော်သ္ပစၞးဂကူမန်မွဲဗော်တၞဟ်ခြာဂှ် ပြံင်သၠာဲကၠောန်ဗက် နဲကဲပံင်ပ္ကောံဒြဟတ်အလုံအိုတ်သီုရောင်။&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=738040373211398&amp;set=pb.100010163255998.-2207520000..&amp;type=3|title=လိက်လလောင်တြး လစွံစိုတ် ဂကောံကဵုကသပ် ဗော်သ္ပစၞးဂကူမန် (၂၇)တၠ စပ်ကဵု ပံင်ကောံဒက်ပ္တန် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်၊ ၂၀၁၈၊ ဂိတုသေတ္တေမ္ဗာ ၁၈|publisher=Open Publishing |date=19 September 2018 |website=Facebook, Talagoon Chit|access-date=2020-08-13}}&lt;/ref&gt;

===မပံင်ကောံ ဒှ်မွဲဗော်===
ကြဴနူ နကုဒြဟတ်ဂကောံမှာဇန်မန် (ဒြဟတ်ရာမည) ကၠောန် သဘင်ကောံဓရီုဇၞော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် အလန်ဒုတိယ ပ္ဍဲ ဂိတုမေ ၁၂၊ ၂၀၁၈ ဂှ်တုဲ ဖျေဟ်လဝ် သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန်အာ ဗော်မပစၞးကောန်ဂကူမန်မွဲတုဲ ဗော်ပရေင်ဍုင်မန်တြေံၜါဂှ် ဒှ်အာ ဗော်မပစၞးဂကူမန် လပါ်မၞိဟ်အောန်ကွေဟ်ဟ်ရ။ နကုဗော်ၜါဂှ် ကဵုကၠုင်လိက် သွက်ဂွံချပ်ဂၞန် ပရေင်ပံင်ကောံရ။ ဗွဲကိုပ်ကၠာအိုတ် အလန်ပထမ ဆဵုဂဗ ရေင်သကအ် ပ္ဍဲဂိတုဂျောန် ၁၈၊ ၂၀၁၈ ပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီုဂှ် နကုဗော်ကောန်ဂကူမန်ဂှ် ဒုဥက္ကဌ(၁) နာဲတေန်အံင် ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ်ဇၞော်ဇၞော် (၅)တၠ၊ လပါ်ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန်ဂှ် ဒုဥက္ကဌ(၁) နာဲဆာန်တိ ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ်ဇၞော်ဇၞော် (၅) တၠ၊ ဆဵုဂဗရေင်သကအ်တုဲ က္လိဂွံ တင်တုပ်စိုတ် အဓိက ဗွဲသဇိုင် (၅) တင်ရ။ 

# မဆေင်ကဵု လတူ ဗော်မဟာမိတ်ဂမၠိုင် ဗီုလဵုဆက်စွံစိုတ်။
# ပါဲနူ ဗော်ၜါဝွံတုဲ သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် (ဗွဲတၟေင် ဒြဟတ်ရာမည) လေဝ် ဒးပါလုပ်ကီု။
# စပ်ကုဒၞာဲအလံင်အမာတ် မဒုင်ရုဲစှ်မာဲ သွက်သဘင်မာဲ ၂၀၂၀ ဂှ် ဗီုလဵုဂွံဖန်။
# စပ်ကုညးတာလျိုင်ကေင်ကာဗဟဵုဂှ် ဗီုလဵု ဒက်ပ္တန်ရော။
# စပ်ကုယၟု ဗော်ဂှ် ဗီုလဵုဂွံကဵုရော။ &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/MonUnityPartyMawlamyine/posts/683819725565406|title=မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ ပေါ်ပေါက်လာပုံအကျဉ်း - ဆရာနိုင်ကျန်ရစ်|publisher=Open Publishing |date=29 August 2020 |website=Mon Unity Party - Mawlamyine, Facebook Like Page|access-date=2020-08-29}}&lt;/ref&gt;

သတ္တဟဂတဂှ် ပ္ဍဲဂျောန် ၁၉ ဂှ် ဆက်ပ္ညဳပ္ညပ်အာ ရေင်သကအ်ပၠန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://mon.monnews.org/2018/06/19/ကောံဓရီုအဆံၚ်က္ဍိုပ်သ္/?fbclid=IwAR0neFjVb2B7UMt0EL3auBFikvMg2Dp1bbDOa2s7Y1JBhmyuWZbWTLGN3Pw|title=ကောံဓရီုအဆံၚ်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ဗော်မန်ၜါဗော် အလန်ပထမဂှ် ဖျေံလဝ်မူပံၚ်ကောံ ၅ တၚ်|publisher=Open Publishing |date=19 June 2018 |website=Mon News Agency|access-date=2020-08-19}}&lt;/ref&gt;ဆက်သဳကၠဳအာတုဲ ပ္ဍဲဂိတုဂျူလာင် ၂၁၊ ၂၀၁၈ ဂှ် လလောင်တြး ဗော်ကောန်ဂကူမန် ကေုာံ ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန် ပံင်ကောံရေင်သကအ်တုဲရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nmg-news.com/2018/07/23/5036?fbclid=IwAR3nJtFyEwnBpN5heLvqw_1WVFJQkxhm2zc1_ehTilq2RJgUjIT0647lw5U|title=မွန်နိုင်ငံရေး ပါတီ နှစ်ခု ပေါင်းစည်း|publisher=Open Publishing|date=23 July 2018|website=Network Media Group|access-date=2020-08-19}}{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; နူဂှ် ကလေင်ပံင်ကဵု ဗော်သ္ပစၞးကောန်ဂကူမန် (ဝါ) ဒြဟတ်ရာမညတုဲ ဒက်ပ္တန် နကုဗော်တၟိရ။ ဗွဲကိုပ်ကၠာ ကဵုလဝ်ယၟု ဗော်မန် ကီုလေဝ် နကုယၟုဂှ် ဟိုတ်နူ ဟွံကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ နူအလဵုအသဳတုဲ ယၟုဗော်ဂှ် ဒှ်အာ ဗော်ညဳသၟဟ်မန်ရ။ ညးတာလျိုင် နူကဵု ဗော်ပိဗော်တအ် ပံင်ပ္ကောံတုဲ ဒက်ပတန်လဝ်ဂှ်ရ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကု ကမ္မတဳဗဟဵု ၁၄၀ တၠ၊ ကေင်ကာ ၅၉ တၠရ။ ဥက္ကဌ (၄)တၠ၊ ညးအုပ်ကာနာနာ (၆) တၠရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://7day.news/မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ-တည်ထောင်ဖွဲ့စည်းခွင့်ရ-----156402?fbclid=IwAR19kbxHaKRXG9_M-TnoBaiMWZsM3II08Pt-ogE4rZwcA6VmdbCeI6azQl8|title=မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ တည်ထောင်ဖွဲ့စည်းခွင့်ရ|publisher=Open Publishing|date=18 May 2019|website=Mon News Agency|access-date=2020-08-19}}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=891270247888409&amp;set=pb.100010163255998.-2207520000..&amp;type=3|title=မွန်ဒေသလုံးဆိုင်ရာဒီမိုကရေစဳပါတီ နှင့် မွန်အမျိုးသားပါတီတို့ ပူးပေါင်း၍ ပါတီတစ်ခုတည်းအဖြစ် တည်ထောင်ဖွဲ့စည်းခွင့်ပြုကြောင်း အကြောင်းကြားခြင်း မေလ ၁၇၊ ၂၀၁၉ |publisher=Open Publishing |date=17 May 2019 |website=Facebook, Talagoon Chit|access-date=2020-08-13}}&lt;/ref&gt;

စပ်ကုတင်လတုပ်စိုတ် မရနုက်ကု ပိဂှ် ကာလပံင် ကုဒြဟတ်ရာမည ဂှ် တုပ်လဝ် စိုတ်ရေင်သကအ် အခိင်ကာလ မၞိဟ်စၞး နူကဵု ဗော်တြေံၜါ ကု ညးဒြဟတ်ရာမည တုပ်ကၠုင်မ္ဂး နကု ဒြဟတ်ရာမည ဒးပါဲကဵုတုဲ သ္ဒးကဵု ဒၞာဲ ကုညးဗော်တြေံၜါဂှ်ရောင်။&lt;ref name=ong&gt;{{cite book |last=အံင် |first=တဝ်ပၞး |authorlink=က္ဍိုပ်သကိုပ် ဂကောံသၟတ် |date=၂၀၂၀ |title=လိက်စၟတ်သမ္တီ အကာဲအရာ ရုဲစှ်အလံင်အမာတ် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်နူ တင်လတုပ်စိုတ်ဏအ်တုဲ ဗော်ညဳသၟဟ်မန်ဂှ် ကၠောန် သဘင်ကောံဓရီုဇၞော် ဟွံဂွံ၊ ကၠောန်မ္ဂး ညလ္ၚဵု ဂွိင်ဖေက် တင်ဏအ် ကၠေအ်အာတုဲ ကာလရုဲမာဲ ဂွိင်ဖေက် ဇကု/မၞိဟ်ဇကု ဟွံကလိဂွံ ဒၞာဲ။ တုဲပၠန် တင်ဏအ်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု [[ပွိုင်ဆန္ဒမာဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ဒေသရးမန်ဂမၠိုင်|ကာလသဘင်မာဲ ၂၀၂၀]]ဂှ် ၜိုန်ရ မၞိဟ်ဒေသတအ် ဒးဂၞပ်စိုတ် မၞိဟ်နူကဵု ဒြဟတ်ရာမညဂၠိုင်ကီုလေဝ် နကုမၞိဟ်နူဒြဟတ်ရာမည ဒးပါဲကဵုဒၞာဲ ကုမၞိဟ်ဗော်တြေံၜါ က္တဵုဒှ်လဝ် နွံရ။ အရာဏအ်ဂှ် ဒ္စဵုဒ္စးအာ ကုလညာတ်မဒုင်သဇိုင် ကုညးဒေသတအ်ရ။

==ညးတာလျိုင်ဂမၠိုင် ၂၀၁၉ - ၂၀၂၂==
===ကေင်ကာဗဟဵု===
# [[တၠနန် (နာဲတေန်အံင်)|နိုင်တင်အောင်]]၊ ဇြပ်ဗု၊ ဥက္ကဌ
# ဒေါက်တာနိုင်လှအောင်၊ ကျာ်မြဟ်၊ ဒုဥက္ကဌ (၁)
# နိုင်ငွေသိန်း (ဇၞူမန်)၊ မတ်မလီု၊ ဒုဥက္ကဌ (၂)
# နိုင်ချမ်းတွဲ (ဆာန်တိ)၊ ရေဝ်၊ ဒုဥက္ကဌ (၃)
# ဒေါက်တာနိုင်နွယ်စိုး၊ မတ်မလီု၊ ညးအုပ််ကာနာနာ ( စုတိ ပ္ဍဲ ၁၄ သေတ္တေမ္ဗာ၂၀၂၀)
# နိုင်လယိတမ (လျးတၟး)၊ ဇြပ်ဗု၊ ဖက်ဆော ညးအုပ်ကာ(၁)
# နိုင်စံတင်၊ ကျာ်မြဟ်၊ ဖက်ဆော ညးအုပ်ကာ(၂)
# နိုင်စိုးမြင့်၊ မတ်မလီု၊ ဖက်ဆော ညးအုပ်ကာ (၃)
# နိုင်သန်းရွှေ၊ ဇြပ်ဗု၊ ဖက်ဆော ညးအုပ်ကာ (၄)
# ဒေါက်တာမင်းကြည်ဝင်း၊ မုဟ်ဍုင်၊ ဖက်ဆောညးအုပ်ကာ(၅) (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နိုင်မောင်မောင်၊ ပံင်၊ 
# နိုင်ရဲဇော်၊ ကျာ်မြဟ်၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နိုင်ချစ်ဦး၊ ဘာအင်
# ဒေါက်တာခင်မောင်ရင်၊ ခၟိုင်၊
# [[အံင်နာင်ဥူ၊ နာဲ| ဒေါက်တာ အောင်နိုင်ဦး]]၊ ခၟိုင်၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၂-၀၂-၂၀၂၁)
# နိုင်ကျန်ရစ်၊ မတ်မလီု၊
# နိုင်စံလှိုင် (မဇလတ်)၊ မတ်မလီု၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# ဒေါက်တာမင်းစိုးလင်း၊ မတ်မလီု၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နိုင်မြင့်လွင် (တလညး)၊ မတ်မလီု၊
# မိဌေးလှ (ထဝ်ညာဏ်)၊ မတ်မလီု၊
# မိငွေလေး၊ မတ်မလီု၊
# မိလဝဳဟန်၊ ရေဝ်၊
# မင်းအောင်မွန်၊ ရေဝ်၊

===ဂကောံကေင်ကာဗဟဵု===
# ဒေါက်ဗညားအောင်မိုး၊ လှာဒကှ်၊
# နာဲဆာန်နန်၊ ကျာ်မြဟ်၊
# နိုင်အောင်၊ ကျာ်မြဟ်၊
# မိစန္ဒာနန်၊ ကျာ်မြဟ်၊
# နိုင်ခင်မောင်မြင့်၊ တၞင်သဳ၊
# နိုင်မင်းနိုင်၊ တၞင်သဳ၊
# နိုင်ထွန်းဖေ၊ ဘာအင်၊
# နိုင်စစ်ဦ (ရာဇာ)၊ ဘာအင်၊
# မင်းဝဏ္ဏကြီး၊ မုဟ်ဍုင်၊
# နိုင်မြင့်လွင် (မာန်ဂကူ)၊ မုဟ်ဍုင်၊
# နိုင်ဘိုးမြင့် (ဗညာဆာန်)၊ မုဟ်ဍုင်၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# မင်းစိုးဝင် ([[မန်ရာဇာ၊ နာဲ|မန်ရာဇာ]])၊ မုဟ်ဍုင်၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နိုင်အေးမောင်၊ မုဟ်ဍုင်၊
# မိနွယ်နွယ်လင်း၊ လ္ဂုင်၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နိုင်တင့်ဆွေ၊ လ္ဂုင်၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# မင်းဇေယျာဦး၊ လ္ဂုင်၊
# နိုင်ဗညာစန်း၊ လ္ဂုင်၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နိုင်အောင်လင်း၊ လ္ဂုင်၊
# မိမြင့်မြင့်ဝေ၊ လ္ဂုင်၊
# နိုင်ကျော်ဝင်း၊ လ္ဂုင်၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၄-၀၃-၂၀၂၁)
# နိုင်နိုင်ဦး (တၠဆာန်)၊ ဇြပ်ဗု၊
# နိုင်စိန်မြမောင်၊ ဇြပ်ဗု၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နာဲဃောသိုက်၊ ဇြပ်ဗု၊
# နိုင်ခင်အောင်၊ ဇြပ်ဗု၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နိုင်မျိုးတင့်လွင် (သားကြီး)၊ ကအ်ကြိက်၊
# နိုင်တင့်လွင်၊ ခၟိုင်၊
# နိုင်ချမ်းမြင့်၊ ပံင်၊
# မိကျဲကျဲညီ၊ ပံင်၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နိုင်ထောရွတ်၊ ပံင်၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နိုင်လှခိုင်၊ ပံင်၊
# နိုင်မောင်ညွန့် (သိုက်ဆီ)၊ မတ်မလီု၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နိုင်ပန်းအောင်၊ မတ်မလီု၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နိုင်အောင်မောင်း၊ မတ်မလီု၊
# မိစုမွန်၊ မတ်မလီု၊ 
# နိုင်လဝဳအောင်၊ ရေဝ်၊
# နိုင်ခင်စိုး၊ ရေဝ်၊
# နိုင်အောင်ရှိန်၊ ရေဝ်၊
# နိုင်အောင်ဘ ([[အံက်သာ၊ နာဲ |အံက်သာ]])၊ ရေဝ်

===ကမ္မတဳဗဟဵု===
# နိုင်ဝင်မြင့်၊ ကအ်ကြိက်၊ ဗဟိုကော်မတီဝင်
# နာဲပါလေး၊ ကအ်ကြိက်၊
# နိုင်ရင်ထွန်း (ရတ်ထဝ်)၊ ကအ်ကြိက်၊
# နိုင်ရင်ထွေး၊ ကအ်ကြိက်၊
# နိုင်ငွေဝင်း၊ ကအ်ကြိက်၊
# နိုင်အောင်ကြိုင်၊ ကျာ်ထဝ်၊
# မိကျဲလိုင်မန်၊ ကျာ်မြဟ်၊
# နိုင်ခင်မောင်ဆင့်၊ ကျာ်မြဟ်၊
# နိုင်ထွန်းသောင်း၊ ကျာ်မြဟ်၊
# နိုင်လှတင်၊ ကျာ်မြဟ်၊
# နိုင်အောက်၊ ကျာ်မြဟ်၊
# နိုင်အောင်မြင့်၊ ကျာ်မြဟ်၊
# နိုင်ချမ်းလွန်၊ တၞင်သဳ၊
# နိုင်ဖေတင်၊ တၞင််သဳ၊
# နိုင်မောင်မြင့်၊ တၞင်သဳ၊
# နိုင်အောင်မျိုးခိုင်၊ တၞင်သဳ၊
# နိုင်စိုးသိမ်း၊ ဗဂေါ၊
# နိုင်ချစ်သိန်း၊ ဘာအင်၊
# နိုင်အောင်မြင့် (သြဃ)၊ ဘာအင်၊
# မင်းထွန်းမြင့်(ရိုဟ်ကၞက်)၊ မုဟ်ဍုင်၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# မိစန္ဒာမန်၊ မုဟ်ဍုင်၊
# မိလှလှရီ၊ မုဟ်ဍုင်၊
# မိသဇင်ထွေး၊ မုဟ်ဍုင်၊
# နိုင်(အမ်သဝ်)၊ မုဟ်ဍုင်၊
# နိုင်ကင်းမွန်၊ မုဟ်ဍုင်၊
# နိုင်ခင်ဖေ (ကြက်လောန်)၊ မုဟ်ဍုင်၊
# နိုင်စံထူး (အိန်ထဝ်)၊ မုဟ်ဍုင်၊
# နိုင်တင်ဦး (ဆာန်လၟိုန်)၊ မုဟ်ဍုင်၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နိုင်တူး၊ မုဟ်ဍုင်၊
# နိုင်ထွန်းမင်းအောင် (ဇြဝ်ရီု)၊ မုဟ်ဍုင်၊
# နိုင်လှမောင်၊ မုဟ်ဍုင်၊
# နိုင်ဝမ်း (နာဲဝါန်)၊ မုဟ်ဍုင်၊
# နိုင်သက်စံ (သဇိုင်မန်)၊ မုဟ်ဍုင်၊
# နိုင်ရွှေဌေး၊ မုဟ်ဍုင်၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# မင်းဗညားဦး၊ လ္ဂုင်၊
# နိုင်လှမောင်၊ လ္ဂုင်၊
# နာဲသဳဟအိန်၊ ဇြပ်ဗု၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နိုင်ဍေတ်)၊ ဇြပ်ဗု၊
# မိစုသက်အေး၊ ဇြပ်ဗု၊
# မိပန်းအိဖြူ၊ ဇြပ်ဗု၊
# မိချောစုလတ်၊ ဇြပ်ဗု၊
# နိုင်စံနီ၊ ဇြပ်ဗု၊
# နိုင်တင်အောင်၊ ဇြပ်ဗု၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆၊ ၀၃-၂၀၂၁)
# နိုင်ထွန်မင်းဦး၊ ဇြပ်ဗု၊
# နိုင်ဗညားအိန်၊ ဇြပ်ဗု၊
# နိုင်မင်းမင်းလတ်၊ ဇြပ်ဗု၊
# နိုင်ရန်လင်းအောင်၊ ဇြပ်ဗု၊
# နိုင်ဉာဏ်ထိန်၊ ဇြပ်ဗု၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နိုင်ကျော်သူရ၊ ဇြပ်ဗု၊
# နိုင်အောင်နိုင်ထူး၊ ဇြပ်ဗု၊
# နိုင်ကြည်စိုး (သဳဟ) ဇြပ်ဗု၊
# မင်းတင့်လွင်မိုး၊ ခၟိုင်၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နိုင်ကိုကြီး၊ ခၟိုင်၊
# နိုင်စိန်ကျင်၊ ခၟိုင်၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နိုင်ရန်နိုင်၊ ခၟိုင်၊
# နိုင်အောင်သိန်း၊ ခၟိုင်၊
# နာဲဒေံ၊ ပံင်၊
# မွန်စိန်အောင် (ဟံသာဝဏ်)၊ ပံင်၊
# နိုင်စိုးနိုင်၊ ပံင်၊
# နိုင်ဗိုလ်ဝင်း၊ ပံင်၊
# နိုင်သက်ထွန်း၊ ပံင်၊
# နိုင်မောင်အေး၊ ပံင်၊
# ဗညာဂုဏ်၊ မတ်မလီု၊
# မင်းစိုးခိုင် (အာမ်ဆာန်မန်)၊ မတ်မလီု၊
# မိသိုက္ခမာ၊ မတ်မလီု၊
# နိုင်စိုးသန် (နာဲဟို)၊ မတ်မလီု၊
# နိုင်မင်းမင်းနွယ်၊ မတ်မလီု၊
# နိုင်အကရိုင် (နာဲကြာန်)၊ မတ်မလီု၊
# နိုင်သောင်းရှိန်၊ မတ်မလီု၊
# နိုင်အောင်မြိုင်၊ မတ်မလီု၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နာဲတိက္ခ၊ ရေဝ်၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နာဲအံင်လွဳမန်၊ ရေဝ်၊ (ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူဗော် ပ္ဍဲ ၂၆-၀၃-၂၀၂၁)
# နာဲဝေ၊ ရေဝ်၊
# နာဲကြက်လွဳ၊ ရေဝ်၊
# မိဨကြက်မန်၊ ရေဝ်၊
# နိုင်တင်မြ (တၠလွဳ)၊ ရေဝ်၊
# နိုင်ရဲမွန်၊ ရေဝ်၊
# နိုင်ဇော်ခင် (သဟာန်)၊ ရေဝ်၊
# နိုင်ချမ်းတုံ (ဆာန်ဍုင်) လှာဒကှ်၊

===ကမ္မတဳဗဟဵု အရန်===
# မင်းပြည့်ဖြိုးဦး၊ မုဟ်ဍုင်၊ အရံဗဟိုကော်မတီဝင်
# မိလေးမွန်၊ မုဟ်ဍုင်၊ 
# နိုင်ဆန်းသစ်၊ 
# နိုင်မျိုးမင်းသိန်း
# နိုင်ဝင်းထွန်း
# နိုင်ငွေသိန်း

==သဘင်မာဲ ၂၀၂၀==
{{Main|ပွိုင်ဆန္ဒမာဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ဒေသရးမန်ဂမၠိုင်}}

သွက် သဘင်မာဲ ၂၀၂၀ ဂှ် နကု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ဒက်ပ္တန်လဝ် ဂကောံရုဲစှ် ညးစၞးအလံင်အမာတ်ဗဟဵု (၁၆)တၠ၊ ဗွဲကြဴ ကလေင်ထပ်စုတ် မွဲတၠတုဲ ဒှ်အာ (၁၇) တၠ။ ပ္ဍဲ ဂကောံရုဲစှ်အလံင်အမာတ်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် သီုဒှ်မၞိဟ် မသွက်ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ်အလံင်အမာတ်ကီုတုဲ ကိစ္စဏအ် ဒးဒုင်ပါ်ပါဲ မၞိဟ်ဒေင် သီုဒှ် မၞိဟ်ဝေင် ဗွဲမဇၞော်ကုဒြဟတ်ရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲ အရာမရုဲမၞိဟ်စၞးဂှ်ပၠန် ဒုင်သဇိုင် ကုတင်တုပ်စိုတ် အခိင်မပံင်ကောံတေအ် ပ္ဍဲကုဒေသပွိုင်မာဲ ဒၞာဲမန်မဇၞးကေတ်မာန်တအ်ဂှ် သ္ဒးပါ်ပရအ်ရေင်သကအ်ဂှ်တုဲ ခက်ခုဲအာကဵု ပၟိက်ဆန္ဒ ညးဒေသတအ် တၟာဂလိုင်ရ။ သွက်သဘင်မာဲ ၂၀၂၀ ဂှ် နကုဗော်ညဳသၟဟ်မန် လုပ်ဒုင်ရုဲစှ် သီုဖအိုတ် ၆၇ ဒၞာဲ၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ တွဵုရးဍုင်ကရေင်၊ ရးတၞင်သဳ၊ ရးဗဂေါ၊ ရးလ္ဂုင်လေဝ် ဒၞာဲလ္ၚဵု လုပ်ဒုင်ရုဲကီုရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ အလံင်အမာတ်ဂမၠိုင် နကု ကေင်ကာဗဟဵု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ပလဝ်ဒတန်
|-
! လၟေင် !! တွဵုရး/ရးဇမၞော် !! ပွိုင်ဍုင် !! စၠတ်ထဝ်ညးဍုင် !! စၠတ်ထဝ်ကောန်ဂကူ !! တွဵုရး (၁) !! တွဵုရး (၂) !! ညးစၞးဂကူရးတၞံ 
|-
| ၁ || တွဵုရးဍုင်မန် || ကျာ်ထဝ် || မင်းဝင်းမင်းထွန်း || မိယဉ်စုစုကြည် (၉) || မိဝါဝါထူး || မိဆွေဆွေအောင် ||  
|-
| ၂ ||  || ပံင် || မိယဉ်ယဉ်နု (ခ) မိကျေဝ်ကျေဝ်ညဳ || နိုင်မြင့်ဦး (၁၀) || နိုင်သက်ထွန်း || နိုင်ချမ်းမြင့် || 
|-
| ၃ ||  || မတ်မလီု || ဦးဖုန်းဝင်း || ဒေါ်ဆွေဆွေထက် (၃) || နိုင်ဝဏ္ဏစိုး || Dr. ဟိန်းပိုင်ထူးချစ် || ဦးအောင်စိုး (ဗမာ) 
|-
|  ||  ||  || ဒေါင်ကြင်စွမ် (၅) ||  ||  ||  || 
|-
| ၄ ||  || ကျာ်မြဟ် || နိုင်ရဲဇော် || နိုင်စိန်ထွန်း (၁) || မိညွန်ံရီ (ခ) မိစန္ဒာနန် || Dr. နိုင်လှအောင် || 
|-
| ၅ ||  || တကအ်ခၟိုင် (ၜါသွာင်) || ဦးစောလင်းအောင် || မင်းသန်းနိုင် (ခ) မာံသိုက်ရတ် (၂) || Dr. အောင်နိုင်ဦး || ဦးငွေဝင်း|| 
|-
| ၆ ||  || မုဟ်ဍုင် || နိုင်စံတင် || မင်းဌေးနိုင် (ခ) နာဲအမ်သဝ် (၃) || နာဲတၠညး  || [[[[မန်ရာဇာ၊ နာဲ|မန်ရာဇာ]]၊ နာဲ|နာဲ[[မန်ရာဇာ၊ နာဲ|မန်ရာဇာ]]]] ||  
|-
| ၇ || || ဇြပ်ဗု || နိုင်အောင်မြင့်စိန် (ခ) ဗညာအိန် || နာဲတၠဆာန် (၈) || နိုင်မင်းလတ် || နာဲလျးတၟး || 
|-
| ၈ || || ရေဝ် || Dr. ဗညားအောင်မိုး || နာဲသဳဟ (၆) || နိုင်ခင်စိုး || မင်းအောင်ထူး || 
|-
|  ||  ||  ||  || မိလွဳဟာန် (၇) ||  ||  ||  
|-
| ၉ ||ရးဇၞော်တၞင်သဳ || ဍာ်ဗု ||  ||  || || နိုင်အောင်မျိုးခိုင် ||  
|-
| ၁၀ ||  || ဘုတ်ပြင် ||  ||  || မိကေသီမွန် || မိအေးအေးမော် ||  
|-
| ၁၁ ||  || ဗိက် || နိုင်မောင်ထူး || နိုင်သန်းအောင် (၁၁) || နိုင်နေနိုင်ဦး || နိုင်အောင်မျိုး ||  
|-
|    ||  ||     ||           || နိုင်ကြည်မင်းဟန် (၁၂) ||  ||  || 
|-
| ၁၂ || တွဵုရးကရေင် || ကအ်ကြိက် || မင်းပလိုင်မွန် || မိအေးယဉ်ဝင်း (၂) || နိုင်ပါလေး ||  || မင်းထွန်းလွင် (မွန်) 
|-
| ၁၃ ||  || ဘာအင် ||  || မိဖြူမြင့်စံ (၇) || ဦးမင်းအေးမောင် || နိုင်မင်းလွင် || 
|-
| ၁၄ ||  || လှာဒကှ် || နိုင်ရွန်တိန်း || မိဝေသီဖြိုး (၄) || နိုင်ဝင်းလှိုင် || နာဲဆာန်မန် || 
|-
|  ||  ||  ||  || နိုင်စံထွန်း (၃) || ||  ||  
|-
| ၁၅ || ရးဇၞော်လ္ဂုင် || ဥက္ကလာသၠုင်ကျာ ||  ||  || မိအေးဇာဝင်း ||  ||  
|-
| ၁၆ ||  || ဒေါပုံ ||  ||  || မိမျိုးမြတ်မွန် || ||  
|-
| ၁၇ ||  || ရွှေပြည်သာ၊မှော်ဘီ၊ ထန်းတပင် ||  || ဦးရဲလင်းထိန် (၂) ||  ||  ||  
|-
| ၁၈ ||  || ရွှေပြည်သာ ||  ||  || မိခင်ဦးသိုက် (မိကျာ်သြဳ) || ||  
|-
| ၁၉ ||  || ထန်းတပင် ||  ||  || နိုင်စန်းနိုင် (ဇဲခိုဟ်) ||  || 
|-
| ၂၀ ||  || သာကေတ ||  ||  || မင်းသန်ထွန်းအောင် ||  || 
|-
| ၂၁ ||  || စမ်းချောင်း ||  ||  || မာံသိုက်ရတ် ||  || 
|-
| ၂၂ || ရးဇၞော်ဗဂေါ || ဗဂေါ ||  ||  || နိုင်မောင်ခိုင် || နာဲဗညာဉာဏ်ထွန်း ||  
|} 

ပ္ဍဲ သဘင်မာဲ ၂၀၂၀ ဏအ်ဂှ် နကု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် က္လိဂွံ ဇမၞး၊ ဂွံဒုင်ရုဲစှ် သီုဖအိုတ် ၁၁ ဒၞာဲ - နူ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်ဂှ် သွက်စၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန်၊ စၠတ်ထဝ်ကောန်ဂကူ ကေုာံ စၠတ်ထဝ်တွဵုရး ပွိုင်ဆန္ဒမာဲ (၁)၊ ပွိုင်ဍုင်တကအ်ခၟိုင်ဂှ် စၠတ်ထဝ်တွဵုရး ပွိုင်ဆန္ဒမာဲ (၂) ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဂှ် စၠတ်ထဝ်တွဵုရး ပွိုင်ဆန္ဒမာဲ(၂)၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်ဂှ် စၠတ်ထဝ်တွဵုရး ပွိုင်ဆန္ဒမာဲ (၁)၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်ဂှ် စၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန်၊ စၠတ်ထဝ်ကောန်ဂကူ (၂)ဒၞာဲ၊ စၠတ်ထဝ်တွဵုရး (၂)။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://thevoicejournal.com/news/6934|accessdate=16 February 2021|title=မွန်တွင် မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီက ၁၁ နေရာအနိုင်ရ၊ ကျန် ၃၄ နေရာကို NLD  နိုင်|publisher=Open Publishing|date=09 November 2020|website=The Voice Journal|access-date=2021-02-14}}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

[[ဝှာင်:Burmese-Election result Pong State.jpg|thumb|350px|လၟိဟ်မာဲ သွက်စၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန် နူကဵုပွိုင်ဍုင်ပံင် နူကဵု သဘင်မာဲသၞာံ ၂၀၁၅ ကဵု ၂၀၂၀။ 

သၞာံ ၂၀၁၅ ဟိုတ်နူ ဗော်မန် ဒှ်ဒၟံင် ၜါဗော်တုဲ ဗော်မန်ၜါဂှ် က္လိဂွံမာဲ သီုဖအိုတ် ၁၁,၄၄၀၊ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဂှ် က္လိဂွံ ၃၂,၈၃၁၊ ဗော်ကျဖောတ် ကလိဂွံ ၂၂.၇၄၈။ 

သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ဟိုတ်နူ ဗော်မန်ၜါ ဒှ်အာမွဲတုဲ ဗော်ညဳသၟဟ်မန် က္လိဂွံမာဲ ၂၇,၇၂၉၊ ဗော်ကျဖေတ်ဂှ် က္လိဂွံ ၂၁,၅၅၂ (ဟိုတ်နူကဵု ဗော်ညးတအ် ပါ်တိတ်အာ ပြည်ထောင်စုကောင်းကျိုးဆောင်ပါတီ တုဲ မာဲညးတအ်ပြး ဒှ်မာန်)၊ နကု အေန်အေဝ်ဒဳဂှ် က္လိဂွံမာဲ သီုဖအိုတ် ၆၄,၈၆၃၊ ဂၠိုင်တိုန် နူအလန်မတုဲကၠုင် ၜါဆပြင်င်။ 

ဟိုတ်နူကဵု ဗော်မန် ဒှ်ၜါ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅တုဲ ကောန်မန် ဗွဲမဂၠိုင် စုတ်မာဲ ကုဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ၊ သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ဗော်မန် ဒှ်မွဲ ကောန်မန်တအ် စုတ်မာဲ ကုဗော်မန် ဂၠိုင်တိုန်ၜါဆမ္ဂး မၞိဟ်မစုတ်မာဲ ကုဗော်အေန်အေဝ်ဒဳဂှ် ဒးအောန်စှ်ေ နူသၞာံ ၂၀၁၅။ ဆဂး ဟွံဒှ်ဗီုဂှ် ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ က္လိဂွံမာဲ ဂၠိုင်တိုန် ၜါဆပၠန်ဂှ်ရ လၟိဟ်မာဲ မဒှ်သံသယျ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ မပၠုပ်စုတ်လဝ် မမာဲအလီ ပ္ဍဲ ပွိုင်ဆန္ဒမာဲဏအ် အောန်အိုတ် ၜါလက်ပြင်င် ဟီုမာန်။ ညံင်ရဴဏအ်ကီုဂှ် ပွိုင်ဍုင်တၞဟ်တအ်လေဝ် ဂွံဆဵုဒၟံင်ကီု။ (လၟိဟ်မမာဲတအ်ဂှ် ကေတ်နူ စရင် UEC)&lt;ref&gt;{{cite web|url=&lt;iframe src=&quot;https://www.facebook.com/plugins/video.php?height=314&amp;href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fbee.monzel%2Fvideos%2F10158898498880040%2F&amp;show_text=true&amp;width=560&quot; width=&quot;560&quot; height=&quot;429&quot; style=&quot;border:none;overflow:hidden&quot; scrolling=&quot;no&quot; frameborder=&quot;0&quot; allowfullscreen=&quot;true&quot; allow=&quot;autoplay; clipboard-write; encrypted-media; picture-in-picture; web-share&quot; allowFullScreen=&quot;true&quot;&gt;&lt;/iframe&gt;|title=Analysis of Burmese 2020 Election based on data from Union Electoral Commission (UEC).|editor=Bee Htaw Monzel|date=5 January 2021|website=Bee Htaw Monzel's Facebook]]}}&lt;/ref&gt;]]

သဘင်မာဲ မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲနဝ်ဝေမ္ဗာ ၈ ဂှ် ဟွံစှ်ေ ကုဗဗွဲဓဝ်၊ နကုဗော်ကျဖောတ်၊ ဒပ်ပၞာန်ကီု သီု ဗော်ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် မပ္တံ ကုဗော်ညဳသၟဟ်ဂကူမန်လေဝ် ပ္တိုန်ထ္ၜးကဵုလဝ် ကမ္မရှေန်သဘင်မာဲ UEC၊ ကေုာံ သမ္မတဍုင်ရ။ တုဲပၠန် နကုဗော်တအ်ဏအ် နွံပၟိက် မိက်ဂွံလ္ၚတ် စရင်မာဲဂမၠိုင်တုဲ အာတ်မိက် စရင်မာဲဂမၠိုင်ကီုလေဝ် နကု ကမ္မရှေန်မာဲဂှ် ထ္ၜးဟိုတ် အခေါင်အရာပူဂိုလ်ဂမၠိုင်တုဲ ဟွံကဵု အခေါင်ဗဵုစရင်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=စံ|first=စိုင်းထွန်း|date=14 December 2020|title= သံဖြူဇရပ် မဲရလဒ်စာရွက်စာတမ်းများ UEC ထုတ်မပေးသဖြင့် MUP ကိုယ်စားလှယ်များက နိုင်ငံတော်သမ္မတထံ တင်ပြသွားမည် |work=BNI Multimedia Group|url=https://www.bnionline.net/mm/news-77442|access-date=02 February 2021|issn=|quote=“အချက်အလက် အချို့ရှိတယ် အဲတာတွေကို ခိုင်မာအောင်လုပ်ဖို့အတွက် စာရွက်စာတမ်းတောင်းတယ်။ သူတို့က မခိုင်မာရင်မတောင်းနဲ့ ဆိုတော့ ခိုင်မာနေမှတော့ ဘာလို့တောင်းတော့မှာလဲ။ ဟိုဘက်က တပ်ဘက်က တောင်းတာတော ဘာတွေ မသိဘူး။ ဒီတစ်ကြိမ်စဉ်စားထားတာ တိုင်ပင်ပြောဆိုထားကြတာက ရှိတဲ့အချက်တွေကြောင့် သံသယဖြစ်တယ်။ ဘယ်လိုဆက်လက်အရေးယူမလဲဆိုတာ သမ္မတရုံးကို စာတင်တာမျိုး ထုတ်ပြန်စာ ထုတ်တာမျိုး လုပ်သွားမယ်” ဟု MUP ပါတီမှ သံဖြူဇရပ်မြို့နယ် ပြည်နယ်လွှတ်တော် မဲဆန္ဒနယ်(၁) ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သူ ဦးထွန်းမြင့်ကျော်က ဆိုသည်။}}&lt;/ref&gt;

စပ်ကုသွဟ်မာဲ ကေုာံ မာဲဟွံဗဗွဲဓဝ်ဂှ်တုဲ နကုဒပ်ပၞာန် လ္ၚတ်စရင်မာဲဂမၠိုင်တုဲ ချူပ္တိတ်လိက်လလောင်တြး၊ ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ပသောင်ပရိုင် နူကဵု ဒဳဇြေမ္ဗာ ၂၃၊ ၂၀၂၀ စဵု ဇာန္နဝါရဳ ၁၆ ဂှ် ဂွံအာ သီုဖအိုတ် ၂၀ အလန်။ သဘင်ပသောင်ပရိုင် အလန်လက္ကရဴအိုတ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဇာန္နဝါရဳ ၂၆ ပ္ဍဲ တိုက်ထ္ၜးပျးပၞာန်၊ နေပျဳတဝ်။ ပ္ဍဲဂှ် နကုဒပ်ပၞာန် အလုံမွဲသဟရး ပွိုင်ဍုင်နွံ ၃၁၄ ပွိုင်ဍုင်ဂှ် စၟဳစၟတ်ရံင် စရင်မာဲ ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်တုဲ ဂွံဆဵုကေတ် စရင်မာဲထပ်ဒၟံင်၊ စရင်မာဲမဖန်ကၠောန်ဗဒှ်လီဠာန်လဝ်တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် သီုဖအိုတ် နွံ ၇,၆၂၃,၇၂၅ တၠ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ မၞိဟ်မွဲ မနွံ ကုစရင်မာဲ ၜါပိပွိုင်ဍုင်ဂှ်လေဝ် နွံဒၟံင်ပၠန်တုဲ သီုဖအိုတ် လၟိဟ်မာဲဟွံဗဗွဲဓဝ် နွံဒၟံင် ၈ ပြကောဋိကိုဋ်ပြင်င်ဂှ် ညးတအ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=26 January 2021|title=တပ်မတော်သတင်းမှန်ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့က မီဒီယာများအားတွေ့ဆုံ၍ သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲပြုလုပ်|work=Tatmadaw Information Team|url=http://dsinfo.org/node/911?fbclid=IwAR2hQgC1fgwVSHihUu6DbWg6NQSLCMVMWYWTJzOw-ZPU_v4MvvvU6DG3Ryw|access-date=02 February 2021|issn=|quote=ရွေးကောက်ပွဲ ကျင်းပပြီးနောက် ပြန်လည်ဆန်းစစ်ရာတွင် တရားမျှတမှုမရှိသည့်အခြေအနေများ၊ မရိုးသားမှုများကို တွေ့ရှိရသဖြင့် ဝေဖန်ထောက်ပြမှုများကို လုပ်ဆောင်နေရခြင်းဖြစ် ကြောင်း၊ ဥပဒေကို မိမိလိုရာဆွဲ၍ လုပ်ဆောင်ခြင်းများတွင် မသင့်လျှော်ကြောင်း၊ ဖြစ်ပျက်ခဲ့သည့် အမှားအယွင်းများကို ထောက်ပြရခြင်းမှာ မိမိတို့နိုင်ငံ ရွေးကောက်ပွဲ၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို များစွာထိခိုက်စေနိုင်မည်ဖြစ်သည့်အတွက် ဝေဖန်ထောက်ပြနေခြင်းဖြစ်ကြောင်း” ဖြင့် ပြောကြားခဲ့ကြောင်း၊ တပ်မတော်အနေဖြင့် နိုင်ငံအတွင်းရှိ မြို့နယ် ၃၁၄ မြို့နယ်အား စာရင်းဇယားအရ စနစ်တကျစိစစ်ပြီး ထပ်နေသည့်မဲစာရင်းများ၊ မသမာမှုပြုနိုင်သည့် မဲစာရင်းများကို ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၂၃ ရက်နေ့မှ ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၁၆ ရက်အထိ အကြိမ် ၂၀ ထုတ်ပြန်ခဲ့ကြောင်း၊ မြို့နယ်တစ်ခုချင်းအတွင်း မဲမသမာမှု ဖြစ်နိုင်သည့်စာရင်းများ ဖြစ်ပြီး မဲမသမာမှုပြုနိုင်သည့်စာရင်း စုစုပေါင်း ၇၆၂၃၇၂၅ ဦးရှိသည်ကို တွေ့ရှိရပါကြောင်း၊ တိုင်းဒေသကြီးနှင့် ပြည်နယ်တစ်ခုချင်း အတွင်းရှိသည့် မြို့နယ်တစ်ခုနှင့် တစ်ခုအကြား ထပ်နေသည့်မဲစာရင်းများကိုလည်း ၂၅ ရက်နေ့တွင် အပြီးသတ် ထုတ်ပြန်ပေးခဲ့ပြီး စုစုပေါင်း ၁၀၇၀၁၀၀ ဦးဖြစ်ကာ မဲသမာမှု ပြုနိုင်သည့်စာရင်း ၈ သန်း ကျော်ဖြစ်ပါကြောင်း။}}{{Dead link|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==မပါလုပ် ပ္ဍဲကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်==

နကုဒပ်ပၞာန် ထ္ၜးဟိုတ် ကုအလဵုအသဳအေန်အေဝ်ဒဳ ဟွံပသောင် ကိစ္စမာဲအလီတုဲ အရာဝွံ မဒှ်အရာ မဒစဵုဒစး ကုတၠုင်လအာ ဒဳမဝ်ကရေသဳ မတွဟ်ဂး အဝဵုကၞောတ်အထောတ်ဍုင် သ္ဒးစှ်ေကၠုင် နူညးဍုင်ကွာန်၊ မဒှ်ဟိုတ် ပကဵု ညံင်ပရေင်ညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူဂမၠိုင် ဂွံလီုလာ်၊ ပကဵု ပရေင်ရုသံင် အပ္ဍဲဍုင်တုဲ ပ္ဍဲဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၊ ၂၀၂၁ အခိင်နူဂယး ကိုပ်ကၠာ ဟွံစပံက်စၠတ်ထဝ်ကၟိန်ဍုင်တၟိဂှ် နကု ဒုတိယသမ္မတ(၁) ဦးမြင့်ဆွေ လလောင်တြး အကာဲအရာကာတၟေင်တုဲ ပအပ်ထောအ် အဝဵုဍုင် သီုဖအိုတ် ကုသကိုပ်ကဍိုက်ကဍိုက်ပရေင်စဵုဒၞာ(ဒပ်ပၞာန်)ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|date=1 February 2021|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး ဥပဒေကဲ့သို့ အာဏာတည်သောအမိန့် အမိန့်အမှတ်(၁/၂၀၂၁) ၁၃၈၂ ခုနှစ်၊ ပြာသိုလပြည့်ကျော် ၅ ရက် (၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်)|work=Tatmadaw Information Team|url=http://dsinfo.org/node/930?fbclid=IwAR22utqRYb8Wr92iO6albm24KSRYvO9sIpdRSUJu3X2cPcKr8c9Eo6JkePI|access-date=2 February 2021|accessdate=16 February 2021|archivedate=9 April 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409172349/https://dsinfo.org/node/930?fbclid=IwAR22utqRYb8Wr92iO6albm24KSRYvO9sIpdRSUJu3X2cPcKr8c9Eo6JkePI}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=1 February 2021|title=The Republic of the Union of Myanmar The Office of the President Order Number (1/2021) February 1, 2021The Republic of the Union of Myanmar The Office of the President Order Number (1/2021) February 1, 2021|work=Tatmadaw Information Team|url=https://www.facebook.com/TatmadawInformationTeam/posts/239462831130686|access-date=2 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=1 February 2021|title=Myanmar military stages coup, declares state of emergency for a year|url=https://www.deccanherald.com/international/world-news-politics/myanmar-military-stages-coup-declares-state-of-emergency-for-a-year-945864.html|access-date=1 February 2021|website=[[Deccan Herald]]|language=en}}&lt;/ref&gt;

နကု အလဵုအသဳပၞာန် ဒက်ပ္တန် [[ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်]] (နိုင်ငံတော် စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ) မွဲ နကုမၞိဟ်စၞး ၁၆ တၠ၊ နူ ဒပ်ပၞာန် (၈)တၠ ညးဍုင်ကွာန် ကောန်ဍုင်အရင် (၈)တၠ သွက်ဂွံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပကင်ရင်ဍုင်ရ။ ပ္ဍဲဂှ် နကု အလဵုအသဳပၞာန် အာတ်မိက်နင် ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ညံင်ဂွံဗလးကဵု မၞိဟ်စၞးမွဲကီုရ။ နကု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ကော် ကောံဓရီုကေင်ကာဗဟဵု ကောံဓရီုရေင်သကအ် ပ္ဍဲရုင်ပိုင်ခေတ်၊ ဍုင်မတ်မလီု ပ္ဍဲဂိတုဇာန္နဝါရဳ ၁၆၊ ၂၀၂၁ ဂှ်တုဲ နကုမာဲလပါ်ဂၠိုင်ဂှ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် တုပ်စိုတ် သွက်ဂွံပလံင်မၞိဟ်စၞးရ။ မၞိဟ်စၞး သွက်ဂွံပလံင်ဂှ် တုပ်လဝ်စိုတ် နာဲဒံက်တာဗညာအံင်မောဝ်၊ ညးမဂွံဒုင်ရုဲစှ်မာဲ နူ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ် သွက်စၠတ်ထဝ် ညးဍုင်ကွာန်ရ။ မုဟိုတ်သ္ဂောအ်ရုဲစှ် ပလံင်မၞိဟ်စၞးရောဂှ် နကု နာဲလျးတၟး ညးမဒှ် ညးအုပ်ကာနာနာဗော် ပသောင်ကလးကဵု &quot;နကု ပရေင်ဆဵုဂဗဝင်အတိက်မ္ဂး အဝဵုဍုင် စိုပ်အာ တဲပၞာန်တုဲ ယဝ်ရဗတိုက်စဵုဒစးမ္ဂး ပရေင်ဆီပါ်ဍာ်ဇွောဝ် က္တဵုဒှ်မာန်ရ။ ညးဍုင်ကွာန် ဒှ် ဒဒိုက်။ စၞးဂှ် နကုဗော်ပိုယ် ရုဲစှ်ကေတ် နဲကဲမဟီုချပ်ဂၞန် ပသောင်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲခုင်။ တုဲပၠန် အတိုင်ဂၠံင်တရဴ ပရေင်ဍုင်ကွာန်ပိုယ် မရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံဒက်ပ္တန် သၞောဝ်ဖေဝ်ဒရေဝ်ဒဳမဝ်ကရေသဳဂှ်လေဝ် ပိုယ်တအ် ဆက်ပညဳပညပ်အာကီုရ။&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|date=6 February 2021|title=အုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီမှာ ပါဝင်ဖို့ စစ်အစိုးရကမ်းလှမ်းချက် မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ လက်ခံ|url=https://www.rfa.org/burmese/news/mup-accept-coup-council-02062021134515.html|access-date=16 February 2021|website=RFA|language=Burmese|quote=&quot;ကျွန်တော်တို့ သမိုင်းအတွေ့အကြုံအရ ကျွန်တော်တို့ ပြီးခဲ့တဲ့ သမိုင်းမှာ အပြန်အလှန် ထိပ်တိုက်ရင်ဆိုင်တဲ့ လမ်းကြောင်းမှာ သွေးမြေကျခဲ့တယ်။ ပြည်သူတွေ ဒုက္ခရောက်ခဲ့တယ်။ အဲဒီတော့ ထိပ်တိုက်ရင်ဆိုင်တဲ့ လမ်းကြောင်းက ကျွန်တော်တို့က အဲဒီနည်းနဲ့ နိုင်ငံရေးပြသနာကို အဖြေရှာလို့ မရဘူး။ အဲ့ဒီလိုထိပ်တိုက် အဖြေရှာလို့ မရတဲ့အတွက် နိုင်ငံရေးပြဿနာကို နိုင်ငံရေးနည်းနဲ့ ဖြေရှင်းဖို့လိုတယ်လို့ အဲဒီလို သုံးသပ် စဉ်းစားတယ်&quot;

&quot;နောက်တစ်ခု ကျွန်တော်တို့ ရည်မှန်းထားတဲ့ ပါတီရဲ့ နိုင်ငံရေးမူဝါဒ၊ မျှော်မှန်းထားတဲ့ ဖက်ဒရယ် ပြည်ထောင်စုကို နိုင်ငံရေးစားပွဲဝိုင်းမှာ နိုင်ငံရေးနည်းနဲ့ ဆွေး‌နွေးအဖြေရှာဖို့လိုအပ်တယ်။ နောက်ပြီး ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအောက်မှာ ပေးထားချက်တိုင်းရင်းသားတွေရဲ့ အခွင့်အရေးကို ခံစားနိုင်ဖို့က ထိပ်တိုက်သွေးယိုတဲ့ လမ်းကြောင်းကို မသွားဘဲနဲ့ ဆွေ‌နွေးညှိနှိုင်းတဲ့ အပြန်အလှန် ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းပြီး အဖြေရှာတဲ့ လမ်းကြောင်းကို ရှာတဲ့အတွက် အဲဒီ နိုင်ငံတော် စီမံအုပ်ချုပ်ရေး‌ ကောင်စီကို ကျွန်တော်တို့ ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် စေလွှတ်ဖို့ ပါတီရဲ့ ဗဟိုကော်မတီဝင်တွေ အားလုံးက သဘောတူခဲ့တယ်&quot;

… လို့ နိုင်လယိတမက ပြောပါတယ်။}}&lt;/ref&gt;

စပ်ကု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် မပလံင်မၞိဟ်စၞးဇကု ပ္ဍဲ ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်ဂှ် နကု ကောန်ဗော်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံဒးဂၞပ်တုဲ နကု ညးဂကောံကမ္မတဳဗဟဵု ၁၂ တၠ ထ္ပက်စၟတ်တဲတုဲ အာတ်မိက် ညံင်ဂွံကော် ကောံဓရီုကမ္မတဳဗဟဵုရ။&lt;ref&gt;{{cite web|date=9 February 2021|title=မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ ဗဟိုကော်မတီ အရေးပေါ်အစည်းအဝေး ပြုလုပ်မည်၊ အာဏာသိမ်း စစ်အစိုးရ၏ ကောင်စီဝင် ကမ်းလှမ်းချက် လက်ခံ မခံ ပြန်လည်ဆွေးနွေးမည်ဟု ဆို|url=https://www.bnionline.net/mm/news-78623|access-date=16 February 2021|website=BNI Multimedia Group|language=Burmese|quote=}}&lt;/ref&gt; ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံကော် ကောံဓရီု ဂကောံဗဟဵုကမ္မတဳ ပ္ဍဲကဵု ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၂ ဂှ်ကီုလေဝ်၊ ထ္ၜးဟိုတ် ကုယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ကေုာံ သၞောဝ်ဍုင်ပိုဒ် ၁၄၄ မဒှ်သၞောဝ် မၞိဟ်ဂၠိုင်နူ မသုန်တၠ ကောံဟွံဂွံတုဲ ကောံဓရီုဂှ် ပဆုဲထောအ်တ္ၚဲရ။&lt;ref&gt;{{cite web|date=13 February 2021|title=စစ်အုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီမှာ ပါဝင်/မဝင် ဆုံးဖြတ်ချက်ချမည့် မွန်ပါတီ အစည်းအဝေး ရက်ရွှေ့|url=https://thanlwintimes.com/2021/02/13/%E1%80%85%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%A1%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%85%E1%80%AE-2/?fbclid=IwAR1eA6wpTzB27_kAL3Qp5ptf91zzEjE_Sx7LrBOb6v2He1AweZnPl3cvEUc|access-date=16 February 2021|website=Thanlwin Times|language=Burmese|quote=|accessdate=16 February 2021|archivedate=23 March 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230323211633/https://thanlwintimes.com/2021/02/13/%E1%80%85%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%A1%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%AF%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%80%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%85%E1%80%AE-2/?fbclid=IwAR1eA6wpTzB27_kAL3Qp5ptf91zzEjE_Sx7LrBOb6v2He1AweZnPl3cvEUc}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကောံဓရီုကေင်ကာဗဟဵု မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပလံင်မၞိဟ်စၞးဂှ် ကေင်ကာ ၂၆ တၠတုပ်စိုတ်၊ ၁၀ တၠ ဒစဵုဒစးတုဲ ၂ တၠ မံင်လဒေါဝ်။ ကေင်ကာဗဟဵု ညးဟွံတုပ်စိုတ် (၁၃) တၠ ဟွံဒုင်တဲရ။&lt;ref&gt;{{cite web|date=15 February 2021|title=စစ်အစိုးရကမ်းလှမ်းချက် မွန်ပါတီလက်ခံမှု ပါတီတွင်း ကန့်ကွက်ခဲ့သူ CEC ၁၀ ဦး ရှိခဲ့ဟု ဆို၊ ကန့်ကွက်သူ မရှိဆိုသည်မှာ မမှန်ကြောင်း ပြော|url=https://www.hintharmedia.com/%E1%80%85%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%A1%E1%80%85%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8%E1%80%9B%E1%80%80%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%9C%E1%80%BE%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%81%E1%80%BB%E1%80%80%E1%80%BA/|access-date=16 February 2021|website=Hinthar Media|language=Burmese|quote=ဒေါက်တာမင်းစိုးလင်း – အစည်းအဝေးတက်ရောက်သူ ၃၈ ယောက်မှာ ကန့်ကွက်သူ ၁၀ ယောက်၊ ထောက်ခံသူ ၂၆ ယောက်၊ ကြားနေ ၂ ယောက် ရှိခဲ့ပါတယ်။ ကန့်ကွက်သူ မရှိဆိုတာကိုတော့ ကျွန်တော့်အနေနဲ့ လက်မခံပါဘူး။|accessdate=16 February 2021|archivedate=22 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210222024728/https://www.hintharmedia.com/%e1%80%85%e1%80%85%e1%80%ba%e1%80%a1%e1%80%85%e1%80%ad%e1%80%af%e1%80%b8%e1%80%9b%e1%80%80%e1%80%99%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%9c%e1%80%be%e1%80%99%e1%80%ba%e1%80%b8%e1%80%81%e1%80%bb%e1%80%80%e1%80%ba/}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲဂှ် လညာတ်ဒှ်ဒၟံင် ပိသာ်၊ မွဲသာ်ဂှ် ပလံင်ထေက်၊ မွဲဂှ် ပလံင်ဟွံထေက်၊ သၟေဟ်မွဲဂှ် ပလံင် နကုပူဂိုလ်၊ လ္ပပလံင် နကု ဗော်။ သွက်ညးမဟွံထံက်ဂလာန်တအ်ဂှ် ညးဟီု အရာဏအ်ဂှ် ဒစဵုဒစးဒၟံင် ကုသၞောတ်ဗော် ဒဒှ်ရ နကုဗော်ဒးဗတိုက်သရိုဟ်တၠအဝဵုရောင်။ လၟုဟ်ဂှ် အာပံင် ကုတၠအဝဵု။ ဟိုတ်နူဏအ်တုဲ ညးဍုင်ကွာန် ဗွဲတၟေင် ဂကူဗၟာ ကေုာံ ဂကူမန် ညးမထံက်ဂလာန် လတူဗော်အေန်အေဝ်ဒဳတအ် ဟီုဗျိၜေဟ်လက်ဒၟံင် ဗော်ညဳသၟဟ်မန်တုဲ ဥပဓိရုပ် ဗော်စှ်ေ မြဴသာ်ဝွံ ညးတအ် ညာတ်ကေတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|date=15 February 2021|title=မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ အတွင်းရေးမှူး (၃) နိုင်စိုးမြင့်နှင့် တွေ့ဆုံမေးမြန်းခြင်း|url=https://www.hintharmedia.com/%E1%80%99%E1%80%BD%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%8A%E1%80%AE%E1%80%8A%E1%80%BD%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%95%E1%80%AB%E1%80%90%E1%80%AE-%E1%80%A1%E1%80%90%E1%80%BD%E1%80%84%E1%80%BA/|access-date=16 February 2021|website=Hinthar Media|language=Burmese|quote=|accessdate=16 February 2021|archivedate=7 April 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407102118/https://www.hintharmedia.com/%E1%80%99%E1%80%BD%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%8A%E1%80%AE%E1%80%8A%E1%80%BD%E1%80%90%E1%80%BA%E1%80%9B%E1%80%B1%E1%80%B8%E1%80%95%E1%80%AB%E1%80%90%E1%80%AE-%E1%80%A1%E1%80%90%E1%80%BD%E1%80%84%E1%80%BA/}}&lt;/ref&gt;

ကောံဓရီုဗဟဵုကမ္မတဳဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဂိတုမာတ် ၁၅ ပ္ဍဲ ဍုင်ဇြပ်ဗု။ ဂကောံကမ္မတဳဗဟဵု သီုဖအိုတ် နွံ ၉၀ တၠ၊ ညးမတိုန်စိုပ်ဟွံမာန် ၄ တၠ၊ မၞိဟ်ဟွံဒုင်တဲ နကုဗော် ပလံင်မၞိဟ်စၞးဇကု ပ္ဍဲကမ္မတဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်ဂှ် နွံ ၂၆ တၠ၊ မၞိဟ်မထံက်ဂလာန် နကုဗော် ပလံင်မၞိဟ်စၞးဇကု ပ္ဍဲကမ္မတဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင် နွံ ၆၀ တၠ။&lt;ref&gt;{{cite web|date=16 March 2021|title=နစကကောင်စီတွင်ဆက်လက်ပါဝင်သွားရန် MUP ဗဟိုကော်မတီဝင် ၃ ပုံ ၂ ပုံကျော် ထောက်ခံအတည်ပြု|url=http://burmese.monnews.org/2021/03/16/နစကကောင်စီတွင်ဆက်လက်ပါ/?fbclid=IwAR28CYL7aM51voIyGJHYxRkV5z5lJAJI5LDs1ZD5JtqT8GX4tkBpeeMM6T8|access-date=16 March 2021|website=Mon News Agency - MNA|language=Burmese|quote=အစည်းအဝေးတက်ရောက်သူ ဗဟိုကော်မတီဝင် ၉၀ ဦးအနက် ပျက်ကွက်သူ ၄ ဦး၊ ကန့်ကွက်မဲ ၂၆ မဲနှင့် ထောက်ခံမဲ ၆၀ တို့ဖြင့် ဗဟိုအလုပ်အမှုဆောင်၏ ယခင်ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဆက်လက်အတည်ပြုခဲ့သည်။}}&lt;/ref&gt;

==ကောန်ဗော် နုက်တိတ် ဗွဲမဂၠိုင်==
ပ္ဍဲဂိတုမာတ် ၁၅၊ ၂၀၂၁ ဂှ် ပ ကောံဓရီု ကမ္မတဳဗဟဵု ပ္ဍဲဍုင်ဇြပ်ဗုတုဲ မၞိဟ်စၞး သီုဖအိုတ် ၉၀ တၠဂှ် မၞိဟ် ၄ တၠ ဟွံတိုန်စိုပ်၊ ပ္ဍဲမၞိဟ်မတိုန်စိုပ်သီုဖအိုတ် ၆၀ တၠ တုပ်စိုတ် သွက်ဂွံပလံင် မၞိဟ်စၞးဗော် ပ္ဍဲကမ္မတဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်၊ မၞိဟ်မတိုန်စိုပ် ၂၆ တၠ ဟွံတုပ်စိုတ် သွက်ဂွံပလံင်။ နကု မာဲလပါ်ဂၠိုင် ၆၇% ဂှ် ဆက်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဆက်ပလံင်မၞိဟ်စၞးဗော် ပ္ဍဲကမ္မတဳစၟိန်ပြမာန်ဂှ်တုဲ ဂကောံကမ္မတဳဗဟဵု လ္ၚဵု ညးမကျမာဲတအ် ကေုာံ ကောန်ဗော် ဟွံဒးဂၞပ် ပလံင်မၞိဟ်စၞးလ္ၚဵုတအ် စနုက်တိတ် နူဗော်တုဲ ပ္ဍဲမာတ် ၂၄ ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် က္တဵုဒှ်ရ။ ပၞောဝ်ကုညးမနုက်တိတ်တအ်ဂှ် ဂကောံကေင်ကာ မၞိဟ်မယိုက်ဂၠေင်လဝ် ဂကောံကေင်ကာ ကု ဂကောံကမ္မတဳဗဟဵုတအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။
 {| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!လၟေင်
!ယၟု
!တာလျိုင်
!တ္ၚဲနုက်တိတ်
!ပွိုင်ဍုင်
|-
|၁
|နိုင်ဟံသာဝဏ် (က) မွန်စိန်အောင်
|CC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|ပံင်
|-
|၂
|မိစန္ဒာမွန်
|CC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|မုဟ်ဍုင်
|-
|၃
|နိုင်ချစ်သိန်း
|CC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|ဖာအင်
|-
|၄
|နိုင်တင်အောင်
|CC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|ဇြပ်ဗု
|-
|၅
|နိုင်ဉာဏ်ထိန်
|CC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|ဇြပ်ဗု
|-
|၆
|နိုင်စိန်ကျင်
|CC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|ခၟိုင်
|-
|၇
|နိုင်တင့်လွင်မိုး
|CC
|၂၄-၀၂-၂၀၂၁
|ခၟိုင်
|-
|၈
|နိုင်အောင်မြိုင်
|CC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|မတ်မလီု
|-
|၉
|နိုင်တင်ဦး (က) ဆာန်လၟိုန်
|CC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|မုဟ်ဍုင်
|-
|၁၀
|နိုင်ထွန်းမြင့် (က) ရိုဟ်ကၞက်
|CC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|မုဟ်ဍုင်
|-
|၁၁
|နာဲသဳဟအိန်
|CC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|ဇြပ်ဗု
|-
|၁၂
|နိုင်တိက္ခ
|CC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|ရေဝ်
|-
|၁၃
|နာဲကြက်လွဳ
|CC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|ရေဝ်
|-
|၁၄
|နိုင်ရွှေဌေး
|CC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|မုဟ်ဍုင်
|-
|၁၅
|နာဲဗညာဂုဏ်
|CC
|၂၈-၀၃-၂၀၂၁
|မတ်မလီု
|-
|၁၆
|နိုင်တင့်ဆွေ
|CEC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|လ္ဂုင်
|-
|၁၇
|ဒေါက်တာအောင်နိုင်ဦး
|CEC
|၂၂-၀၂-၂၀၂၁
|ခၟိုင်
|-
|၁၈
|နာဲထဝ်ရတ်
|CEC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|ပံင်
|-
|၁၉
|မိကျေဝ်ကျေဝ်ညဳ
|CEC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|ပံင်
|-
|၂၀
|နိုင်ထွန်းဖေ
|CEC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|ဖာအင်
|-
|၂၁
|ဒေါက်တာမင်းကြည်ဝင်း
|CEC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|မုဟ်ဍုင်
|-
|၂၂
|ဒေါက်တာမင်းစိုးလင်း
|CEC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|မတ်မလီု
|-
|၂၃
|နိုင်စိုးမြင့်
|CEC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|မတ်မလီု
|-
|၂၄
|နိုင်ပန်းအောင်
|CEC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|မတ်မလီု
|-
|၂၅
|နိုင်စံလှိုင်
|CEC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|မတ်မလီု
|-
|၂၆
|နာဲမန်ရာဇာ
|CEC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|မုဟ်ဍုင်
|-
|၂၇
|နိုင်မောင်ညွှန့် (က) သိုက်ဆီ
|CEC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|မတ်မလီု
|-
|၂၈
|နာဲဗညာသာန်
|CEC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|လ္ဂုင်
|-
|၂၉
|နာဲဗညာဆာန်
|CEC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|မုဟ်ဍုင်
|-
|၃၀
|နိုင်ခင်မောင်
|CEC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|ဇြပ်ဗု
|-
|၃၁
|နိုင်ရဲဇော်
|CEC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|ကျာ်မြဟ်
|-
|၃၂
|နိုင်ကျော်ဝင်း
|CEC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|လ္ဂုင်
|-
|၃၃
|မိနွယ်နွယ်လင်း
|CEC
|၂၄-၀၃-၂၀၂၁
|လ္ဂုင်
|-
|၃၄
|မင်းဇေယျာဦး
|CEC
|၀၁-၀၆-၂၀၂၁
|
|}

==သဘင်သဳကၠဳဗော် (ဗဟဵု) အလန်ပထမ သၞာံ ၂၀၂၂==
သဘင်သဳကၠဳဗော် (ဗဟဵု) အလန်ပထမဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပွိုင် (၃)တ္ၚဲ ဂိတုမာတ် ၁၈ စဵု ၂၀ ပ္ဍဲဟဝ်တေဝ်ရာမည ဍုင်မတ်မလီု။ ပ္ဍဲ သဘင်သဳကၠဳဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂၠံင်တရဴ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ သဇိုင်လဒက်ပတန် သၞောဝ်ဗော်တုဲ ပ္ဍဲတ္ၚဲလက်ကြဴဂှ် ရုဲစှ် မၞိဟ်တာလျိုင်တၟိ နကု မာဲပၞုက်ဗၠးၜးရ။ ပ္ဍဲ ညးမဒုင်ရုဲစှ် သီုဖအိုတ်တအ်ဂှ် နာဲလွဳအံင် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ၊ နာဲတၠညး (ဒုဥက္ကဋ္ဌ(၁))၊ နာဲဆာန်တိ (ဥက္ကဋ္ဌ(၂))။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://burmese.monnews.org/2022/03/21/မွန်တမျိုးသားလုံးနှင့်/ |title=မွန်တမျိုးသားလုံးနှင့် ဒေသခံပြည်သူတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို ရှေ့ရှုပြီး လူထုသွေးထွက်သံယို မဖြစ်စေသည့်နည်းလမ်းကို ရွေးချယ်ခဲ့သည်ဟု MUP ဆို |last= |first= |date=21 March 2022 |website=Mon News Agency |publisher=Open |access-date=21 March 2022 |quote=}}&lt;/ref&gt;သီုဖအိုတ် ညးလျိုင်ကေင်ကာ ၂၁ တၠ၊ ဂကောံကမ္မတဳဗဟဵု ၅၃ ကဵု ဂကောံကမ္မတဳဗဟဵု(အရန်) ၇ တၠ ရုဲစှ် ပ္တိုန်လဝ်ရ။

==ညးတာလျိုင် သၞာံ ၂၀၂၂ - ၂၀၂၅ ==
===ဂကောံကေင်ကာ ဗဟဵု===
# [[လွဳအံင်၊ နာဲ|နာဲလွဳအံင်]] (နာဲမျေအ်ဆွေ) ဥက္ကဋ္ဌ၊ (ရေဝ်)
# နာဲတၠညး ဒု-ဥက္ကဋ္ဌ (၁) (မတ်မလီု)
# နာဲဆာန်တိ ဒုဥက္ကဋ္ဌ (၂) (ရေဝ်)
# နာဲသာန်တေန် (စံတင်) ညးအုပ်ကာနာနာ (မုဟ်ဍုင်)
# နာဲလျးတၟး ဖက်ဆော ညးအုပ်ကာ (၁) (ဇြပ်ဗု)
# မိစန္ဒာနန် ဖက်ဆော ညးအုပ်ကာ (၂) (ကျာ်မြဟ်)
# မိလွဳဟာန် (ရေဝ်)
# နာဲလျးဟံမန် (ကျန်ရစ်) (မတ်မလီု)
# မိထဝ်ညာဏ် (မတ်မလီု)
# ဒံက်တာဗညာအံင်မဵု (လှာဒကှ်)
# ဒံက်တာခေန်မောင်ယေန် (ခင်မောင်ရင်) (လ္ဂုင်)
# နာဲအံင်မန် (ရေဝ်)
# နာဲတာန်ယှိုယ် (သန်းရွှေ) (ဇြပ်ဗု)
# မိင္ၚိုယ်လေ (ငွေလေး) (မတ်မလီု)
# ဒံက်တာနာဲတေန်လှ (တင်လှ) (ကျာ်မြဟ်)
# ဒံက်တာနာဲလှအံင် (လှအောင်) (ကျာ်မြဟ်)
# နာဲဆာန်မျေအ် (ချမ်းမြင့်) (ပံင်)
# နာဲဃောသိုက် (ဇြပ်ဗု)
# နာဲ(မျိုးတင့်လွင်) (ကအ်ကြိက်)
# နာဲဗညာမန် (မင်းအောင်ထူး) (ရေဝ်)
# နာဲမေန်မေန် (နိုင်မင်းမင်း) (မတ်မလီု) (စုတိ {{Death date and age|2026|01|16|1965|07|16}} )
# မိသုမန် (စုမွန်) (မတ်မလီု)
# နာဲမာန်ဂကူ (မုဟ်ဍုင်)
# နာဲရာဇာ (နိုင်စစ်ဦး) (ဖာအင်)
# နာဲ(ရဲမွန်) (မတ်မလီု)
# နာဲMဆာန်မန် (မင်းစိုးခိုင်) (မော်လမြိုင်)
# နာဲကောလွဳ (မတ်မလီု)

===ကမ္မတဳဗဟဵု===
# ဒံက်တာ(မင်းကိုကိုမောင်) (တကအ်ခၟိုင်)
# နာဲ(မောင်မောင်) (ပံင်)
# မိဟံသာထဝ် (တကအ်ခၟိုင်)
# နာဲဗညာအိန် (နိုင်အောင်မြင့်စိန်) (ဇြပ်ဗု)
# နာဲမေန်လာတ် (မင်းလတ်) (ဇြပ်ဗု)
# နာဲသဳဟ (နိုင်ကြည်စိုး) (ဇြပ်ဗု)
# နာဲဆာန်လောန် (မင်းစန်းလွင်) (ဗိက်)
# နာဲထောန်မေန်ဥူ (ထွန်းမင်းဦး) (ဇြပ်ဗု)
# [[ရဲနာဲ၊ နာဲ|နာဲရဲနာဲ(ရန်နိုင်)]] (တကအ်ခၟိုင်) (စုတိ ပ္ဍဲ သက္ကရာဇ် ၂၀၂၅ ဂိတုဨပြဳ ၁၂၊ အာယုက် ၅၇)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fpermalink.php%3Fstory_fbid%3Dpfbid02hmWGbpUUUkzJ2D47XZAuLiSuPaMDCba7BbhtVM9MgYJBgPdfkGnACje11rwy7ze8l%26id%3D100074238076236&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|title=အထူး၀မ်းနည်းခြင်း |last=Min |first=Ko Min |date=12 April 2025|website=Kominmin's Facebook |publisher=Open |access-date=13 April 2025 |quote=မွန်ညီညွတ်​ရေးပါတီ ဗဟို​ကော်မတီအဖွဲ့၀င်-နာဲရဲနာဲ အသက်(၅၇)နှစ်သည် ယ​နေ့နံက်(၇)နာရီအချိန်ခန့်တွင် ဘီးလူးကျွန်းက​ညှော်​ကျေးရွာရှိသူ၏နေအိမ်၌ ကွယ်လွန်သွား​ကြောင်း သိရှိရသည်။
ကြွင်ကျန်ရစ်သော ရုပ်ကလာပ်ကို ၁၃/၄/၂၀၂၅ရက်​နေ့ ​မွန်းလွဲ(၁၂:၃၀)မိနစ်အချိန်တွင် ၄င်း၏​နေအိမ်မှ က​ညှော်ရွာသင်္ချိုင်းသို့ ပို့​ဆောင်သင်္ဂြုလ်မည်ဖြစ်​ကြောင်း ရပ်နီးရပ်​ဝေးရှိ အသိမိတ်​ဆွေသင်္ဂဟအ​ပေါင်းတို့ အသုဘရှုတရား​တော်နာ ကြွ​ရောက်နိုင်ပါရန်နှင့် ကွယ်လွယ်သူအားရည်စူး၍ သံဃာ​တော်အရှင်သူမြတ်တို့အား လာမည့်၁၈/၄/၂၀၂၅နှစ်ဆန်း(၂)ရက်​နေ့တွင် အလုပ်အကိုင်နှင့် ၁၉/၄/၂၀၂၅နှစ်ဆန်း(၃)ရက်​နေ့ ​ရေစက်ချရက်လည်ဆွမ်းဆက်ကပ်မည်ဖြစ်​ကြောင်း အသိ​ပေးအပ်ပါသည်။}}&lt;/ref&gt;
# နာဲဝဏ္ဏဂျဳ (ဝဏ္ဏကြီး) (မုဟ်ဍုင်)
# မိ(တင်ချိုအေး) (ဗဂေါ)
# နာဲဆာန်နန် (နိုင်စိုးမြင့်) (ကျာ်မြဟ်)
# မိ(မေသျှမ်း) (တကအ်ခၟိုင်)
# နာဲဇေယျ (နိုင်စိုးသိုက်) (မတ်မလီု)
# နာဲဉာဏ်တမ 
# နာဲ(သက်ထွန်း) (ပံင်)
# နာဲဝဳရိယ (ကျာ်မြဟ်)
# [[ဆာန်အံင် (နိုင်စိန်ထွန်း)၊ နာဲ|နာဲ(စိန်ထွန်း)]] (တကအ်ခၟိုင်)
# နာဲ(ကိုကြီး) (တကအ်ခၟိုင်)
# နာဲ(မင်းကျော်သန်း) (တကအ်ခၟိုင်)
# နာဲ(စောလင်းအောင်) (တကအ်ခၟိုင်)
# နာဲအမ်သဝ် (မင်းဌေးနိုင်) (မုဟ်ဍုင်)
# နာဲထာဝရ (မုဟ်ဍုင်) (စုတိ ပ္ဍဲ သေပ်တေမ္ဗာ ၂၅၊ ၂၀၂၄)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fpermalink.php%3Fstory_fbid%3Dpfbid0WnvD5xKyCvhCKMhaoF6R1gjYVdGD1Tdv2dMhigacujdLQKa3ZHTtxBZriRjNW5gMl%26id%3D61556956187899&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|title=အသုဘရှုနှင့် ရက်လည်ဆွမ်းကျွေးတရားတော်နာဖိတ်ကြားလွှာ |last=Phyu |first=Daw |date=26 September 2024 |website=Daw Phyu's Facebook |publisher=Open |access-date=26 September 2024 |quote=}}&lt;/ref&gt;
# နာဲခေန်ဖေ (ခင်ဖေ) (မုဟ်ဍုင်)
# မိစန္ဒာ (မုဟ်ဍုင်)
# နာဲတၠဆာန် (ဇြပ်ဗု)
# နာဲ(ခင်စိုး) (ရေဝ်)
# မာံသိုက်ဆာန်အံင် (ရေဝ်)
# နာဲ(အောင်သိန်း) (မတ်မလီု)
# မိ(မြစန္ဒာ) (မတ်မလီု)
# နာဲ(ပါလေး) (မတ်မလီု)
# နာဲ(မြင့်ဦး) (ပံင်)
# နာဲအံင်ဇၞး (ပံင်)
# နာဲ(ဗိုလ်ဝင်း) (ပံင်)
# နာဲ(အုံးမောင်) (ပံင်)
# နာဲ(ချစ်ဦး) (ဖာအင်)
# နာဲ(ထွန်းလွင်) (ဖာအင်)
# နာဲ(စိုးသိန်း) (ဗဂေါ)
# မိ(မြင့်မြင့်ဝေ (လ္ဂုင်)
# မိ(အေးဇာဝင်း) (လ္ဂုင်)
# နာဲဗညာဥူ (လ္ဂုင်)
# နာဲဖေတာန် (မင်းဖေသန်း) (လ္ဂုင်)
# နာဲအံင် (ကျာ်မြဟ်)
# နာဲ(ခင်မောင်ဆင့်) (ကျာ်မြဟ်)
# နာဲ(ငွေဝင်း) (ကအ်ကြိက်)
# နာဲ(ညိမ်းဖေ) (ကအ်ကြိက်)
# နာဲဆာန်ဍုင် (လှာဒကှ်)
# နာဲ(ခင်မောင်မြင့်) (ထဝါဲ)
# နာဲ(မင်းနိုင်) (ပလဝ်)
# နာဲ(အောင်မျိုးခိုင် (ဍာ်ဗု)
# နာဲ(ဖေတင်) (ဘုတ်ပြင်း)
#  (ဗြဝတဳ)
#  (သဓီု)

===ကမ္မတဳဗဟဵု အရန်===
# နာဲ(ကံထွန်း) (ဖာအင်)
# နာဲ(စိန်မြမောင်) (ဇြပ်ဗု)
# နာဲ(ရန်လင်းအောင်) 
# နာဲသူရိယသိုက်ညဳ (ဇြပ်ဗု)
# နာဲ(ကင်းမွန်) (မုဟ်ဍုင်)
# နာဲ(ရဲထွဋ်အောင်) (တကအ်ခၟိုင်)
# နာဲ(ကျော်စိုး) (ဖာအင်)

== ကောန်ဗော် မဒးဒုင်ဂစိုတ် ==

'''အလံင်အမာတ် မိဝေသဳဖျိုဝ်''' {{main|ဝေသဳဖျိုဝ်}}
သၞာံ ၂၀၂၁ ဂိတုဂျောန် ၈ အခိင်သဝ်တ္ၚဲ မိဝေသဳဖျိုဝ် ဒးဒုင်ပန် ကုရဲဂကောံလွပ်လွဟ်ဗၟာ (ဗွဲကြဴ ဒှ် [[ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် (ဗၟာ)|ဒပ်ပဳဒဳအေပ်]]) အဃော မဒဳတိတ် နူကွာန်တၟိ မအာ ဍုင်ကျာ်ပိ။ မိဝေသဳဖျိုဝ် ဒးဒုင်ပန်တုဲ ဒေါမ်စှ်ေ လတူကောန်မေန်ဇကု။ နူဒၞာဲဂှ် ဒရေပ်ပလံင်ဏာ ရုင်ဂဥုဲကျာ်ပိ၊ နကုဝပ်ဘဲသေနာတ်ဂှ် အခိင်ဗတံ ၁၉း၂၀ ဂှ် လမျီုဒးတိတ်အာ။&lt;ref&gt;{{cite news |title=ဘုရားသုံးဆူမြို့ အနီးတွင် MUP အမတ်လောင်း မိဝေသီဖြိုး သေနတ်ပစ်ခံရမှုကြောင့် သေဆုံး |url=https://www.mmpeacemonitor.org/306957 |access-date=29 June 2021 |work=MNA |date=9 June 2021 |accessdate=29 September 2024 |archivedate=29 June 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210629140810/https://www.mmpeacemonitor.org/306957 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=ဘုရားသုံးဆူမြို့အနီး အမတ်လောင်း လုပ်ကြံခံရမှု စုံစမ်းနေကြောင်း မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ ပြောဆို|url=https://www.mmpeacemonitor.org/307034|work=Myanmar Peace Monitor|author=|date=14 June 2021|accessdate=29 September 2024|archivedate=10 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210710215003/https://www.mmpeacemonitor.org/307034}}&lt;/ref&gt; သဘင်မာဲသၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် နကု မိဝေသဳဖျိုဝ် လုပ်ပြိုင်လဝ် မာဲ သွက် စၠတ်ဓဝ်ကောန်ဂကူ ပွိုင်ဆန္ဒမာဲ စၟတ် (၄) ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ် နဒဒှ် စၞး ဗော်ညဳသၟဟ်မန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/video.php?height=314&amp;href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fwww.aar.mon%2Fvideos%2F993388934503317%2F&amp;show_text=false&amp;width=560&amp;t=0&quot;|title=မိဝေသီဖြိုး အမျိုးသားလွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ် မဲဆန္ဒနယ် အမှတ် (၄) ၊ ကြာအင်းဆိပ်ကြီးမြို့နယ် မိဝေသီဖြိုး အမျိုးသားလွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ် မဲဆန္ဒနယ် အမှတ် (၄) ၊ ကြာအင်းဆိပ်ကြီးမြို့နယ်|last= |first= |date= |website=မုက်လိက်တရဴအအာ |publisher= Open |access-date= 29 June 2021 |quote=}}&lt;/ref&gt;

'''ဥက္ကဋ္ဌ ပွိုင်ဍုင်ပံင် နာဲဘထံက်''' &lt;br&gt;
သၞာံ ၂၀၂၄ ဂိတုဨပြဳ ၁၃ (တ္ၚဲတၠုင်အတး) အခိင်ဂယး ၆ နာဍဳ အဃော နာဲဗထံက် (နိုင်ဘထောက်) မမင်ဒၟံင် ဗဒါဲဇိုင်တၞိန်သ္ၚိဇကု ပ္ဍဲကွာန်ခလံက်သပြု သွက်ဂွံ လံင်ပိဏ္ဍပါတ်ဂှ် ဒးဒုင်ပန် ကုညးလွပ်လွဟ်တအ်တုဲ ဒးချိုတ်အာ ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ်ရ။ အတိုင်ဂကောံသ္ၚိကၟိန် နာဲဗထံက် မလဴထ္ၜးမ္ဂး ညးလွပ်လွဟ်ပန်တၠ မဍိုက်ကၠုင်ကွဳလိုန်ဓါတ်၊ ဗိုက်လဝ်ဂၠိက်မန် ဟီုအရေဝ်ဗၟာ၊ ပန်ဂစိုတ် နာဲဗထံက်တုဲ ဒဳအာ အတိုင်ဂၠံင်ဇၞော်လ္ဂုင်-မတ်မလီု လပါ်မအာသဓီုတေအ်ရ။ နာဲဗထံက်ဂှ် ဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ပွိုင်ဍုင်ပံင်၊ အခိင်မဒးစုတိဂှ် က္လိဂွံ အာယုက် ၇၈ သၞာံ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://news-eleven.com/article/290861|title=ပေါင်မြို့နယ် မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ ဥက္ကဋ္ဌ နိုင်ဘထောက် သေနတ်ဖြင့် ပစ်သတ်ခံရ|last= |first= |date=13 April 2024 |website=Eleven Media Group Co., Ltd. |publisher= Open |access-date= 29 September 2024 |quote=နိုင်ဘထောက်မှာ ယနေ့ နံနက် ၆ နာရီခွဲခန့်က ၎င်းနေထိုင်ရာ ပေါင်မြို့နယ် သဗြုချောင်ကျေးရွာရှိ နေအိမ်တွင်ရှိနေစဉ် မော်တော်ဆိုင်ကယ်နှစ်စီးဖြင့် လူငယ် လေးဦးရောက်ရှိလာပြီး သေနတ်ဖြင့် ပစ်ခတ်ခဲ့ရာ နိုင်ဘထောက်တွင် ဝမ်းဗိုက် နှင့် ချိုင်းတို့၌ သေနတ်ဒဏ်ရာများရရှိခဲ့ပြီး သေဆုံးခဲ့ရခြင်းဖြစ်ကြောင်း ဒေသခံတစ်ဦးက ပြောကြားသည်။

၎င်းကဆက်လက်ပြီး “နိုင်ဘထောက်က ဆွမ်းလောင်းဖို့ နေအိမ်ရဲ့ လှေကားအနားမှာ ရှိနေတဲ့အချိန်မှာ သေနတ်သမားတွေရောက်လာပြီး ပစ္စတိုသေနတ်တွေနဲ့ပစ်သွားတာလို့ သိရတယ်။ နိုင်ဘထောက်က အခင်းဖြစ်တဲ့နေရာမှာဘဲ သေဆုံးခဲ့ရပါတယ်” ဟု ပြောကြားသည်။

သေနတ်သမားများမှာ မွန်လုံချည် နှင့် အကျႌအမဲရောင်များဝတ်ဆင်ထားကြပြီး ဗမာအသံဖြင့် စကားပြောဆိုသွားသည်ဟု နိုင်ဘထောက်၏ မိသားစုဝင်တစ်ဦး၏ ပြောကြားချက်များအရ သိရသည်။

နိုင်ဘထောက် အား သေနတ်နှင့် ပစ်ခတ်သွားကြသည့် သေနတ်သမားများမှာ ရန်ကုန် - မော်လမြိုင်ကားလမ်းမအတိုင်း သထုံမြို့ဘက်သို့ မောင်းနှင်ထွက်ပြေးသွားကြကြောင်း ဒေသခံပြည်သူများထံမှ သိရသည်။}}&lt;/ref&gt;

== စၟတ်သမ္တီ ဗော် နကု ဗော်တွဵုရး ==
ပ္ဍဲဇာန္နဝါရဳ ၂၆၊ ၂၀၂၃ ဂှ် [[ကမ္မရှေန်မာဲ ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁|ကမ္မရှေန်မာဲ သဟရးဗၟာ]] ချူပ္တိတ် သၞောဝ်စၟတ်သမ္တီဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ မပါ်လဝ် ဂကူ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ၜါဂကူ၊ ဗော်ပရေင်ကွာန် မစန်ဒက် အလုံမွဲသဟရး၊ ကု ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် မစန်ဒက် ပ္ဍဲတွဵုရး ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲရးဇၞော်မွဲမွဲ။ သွက်ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် မစန်ဒက် အလုံကၟိန်ဍုင်မ္ဂး နူတ္ၚဲ မကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီတုဲ အပ္ဍဲပွိုင် ၉၀ တ္ၚဲဂှ် အောန်အိုတ် ကောန်ဗော် ဒးပေင် မွဲကိုဋ်၊ သြန်ဂအုံဗော် ဒးနွံ မွဲလ္ၚီကိုဋ်၊ တုဲပၠန် ရုင်ဗော် ဒးပံက် ပွိုင်ဍုင်ဂမၠိုင် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသဟရးဂှ် ကဝက် ဒးပံက်မာန်။ တုဲပၠန် ကာလစိုပ်အခိင် သဘင်မာဲမ္ဂး နကုဗော်ဂှ် ကဝက်ဒၞာဲပြင်ပြင် ဒးဒုင် လုပ်ပြိုင်။ 

သွက်ဗော်မစန်ဒက် အပ္ဍဲတွဵုရး/ရးဇၞော်မွဲမ္ဂး နူစ မကလိဂွံ အခေါင်တုဲ အပ္ဍဲ ၉၀ တ္ၚဲဂှ် ကောန်ဗော် အောန်အိုတ် မွဲလ္ၚီ၊ သြန်ဗော် ၁၀၀ကိုဋ်၊ ရုင် ၅ ပွိုင်ဍုင် ဒးနွံ၊ အခိင်သဘင်မာဲမ္ဂး အောန်အိုတ် မွဲဒၞာဲ ဒးဒုင်ရုဲ။ နူစ စၟတ်တ္ၚဲ သၞောဝ်ဂှ် မပဒတန်တုဲ အပ္ဍဲ ၆၀ တ္ၚဲဂှ် ဗော်ဂှ် ဒးပ္တိုန်စၟတ်သမ္တီ။&lt;ref name=party&gt;{{Cite web|url=https://www.uec.gov.mm/show_data_content.php?name=Party_law_27-1-2023_.pdf&amp;type=page_multiple_photo&amp;code=15&amp;sno=1531&amp;token=30dc743e69cfb5c2740edd71dc1d1ccabf0c1e066ca9ffc9fdf1b9a06a4f490a64ea2f43e51ac661fae3d655b580681c8a963bb3b570ef98453f741e08a7ae9b|title=နိုင်ငံရေးပါတီများမှတ်ပုံတင်ခြင်း ဥပဒေ|date=26 January 2023|work=Union Election Commission|accessdate=26 January 2023|archivedate=27 January 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230127181559/https://www.uec.gov.mm/show_data_content.php?name=Party_law_27-1-2023_.pdf&amp;type=page_multiple_photo&amp;code=15&amp;sno=1531&amp;token=30dc743e69cfb5c2740edd71dc1d1ccabf0c1e066ca9ffc9fdf1b9a06a4f490a64ea2f43e51ac661fae3d655b580681c8a963bb3b570ef98453f741e08a7ae9b}}&lt;/ref&gt;

နကု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ပ္ဍဲဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၁၊ ၂၀၂၃ ဂှ် ကောံဓရီု ကမ္မတဳဗဟဵု ပ္ဍဲရုင်ဌာန်ဂအုပ်ဗော် ဍုင်မတ်မလီုတုဲ နကု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ဒက်ပ္တန်အာ ဗော်ကဆံင်တွဵုရး (မန်)&lt;ref name=Snong/&gt; တုဲ ဂိတုမာတ် ၁၅၊ ၂၀၂၃ ဂှ် ပ္တိုန်လိက်ဂရင်ဗတီ ကု [[ကမ္မရှေန်မာဲ ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁|ကမ္မရှေန်မာဲကၟိန်ဍုင်]]ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://npnewsmm.com/news/6412d82d20558b5d6611ed04|title=PPP, Mon Unity party, Rakhine State National United party applied party registrations|last=Khit |first=Ye Pyae |date= March 16, 2023 |website=NP News |publisher=Open |access-date=March 16, 2023 |quote=People’s Pioneer Party (PPP), Mon Unity Party and Rakhine State National United Party submitted applications for renewing the party registrations at the Union Election Commission (UEC) on March 15 as per Section 25 of the #Political_Parties_Registration_Law. (...) Currently, there are 6 parties that have applied under Section 3 of the Political Parties Registration Law, and 20 parties that have applied under Section 25 of the Political Parties Registration Law; altogether 26 parties in total, as the UEC has announced. Amongst, six parties will organize nationwide and 20 of them will organize within a region or state. And the Union Election Commission is continuing to verify the establishment and registration of those parties.}}&lt;/ref&gt; သွက် တွဵုရးဍုင်ကရေင်ဂှ် ညးတာလျိုင် တွဵုရးဍုင်ကရေင်တအ် ချပ်ဂၞန်ရေင်သကအ်တုဲ ဆက်ရေင်တၠုင်အာရ။&lt;ref name=Snong&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/video.php?height=314&amp;href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fguidingstarjournal%2Fvideos%2F1231861227760563%2F&amp;show_text=false&amp;width=560&amp;t=0&quot;|title=သၟာန်ဇာန်လဝ် ဗော်ညဳသၟဟ်မန် နာဲတာန်ယှိုဲ|last=မာန် |first=ဝဏ္ဏ |date=18 February 2023 |website=Sanong Time – သၞံင်တိုင် |publisher=Open |access-date=18 February 2023 |quote=}}&lt;/ref&gt;

နကု ဒေသ တွဵုရးကရေင် ကု ရးတၞင်သဳဂှ် ၜိုန်ရ မိက်ဂွံ ဆက်ပ္တိုန်စရင် နကု ယၟု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)၊ ဗော်ညဳသၟဟ်မန် (ရးတၞင်သဳ) ကီုလေဝ်၊ ကာလ ညးတွဵုရးဍုင်ကရေင်တအ် ပ္တိုန်စၟတ်သမ္တီ ဗော်ဂှ် နကု ကမ္မရှေန်မာဲ ဟွံကဵု အခေါင်တုဲ သွက်တွဵုရးဍုင်ကရေင်ဂှ် ဒးသၠာဲထောအ် နကု ယၟု [[ဗော်တောတက်မန်]]။ နကု ဂၠံင်တရဴ မူဝါဒ ပရေင်ဒတူလိုင်တအ်ဂှ် အတိုင် ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ရ&lt;ref&gt;{{cite interview |last= |first= |subject-link= |interviewer=ဌာန်ပရိုင်ဗၠးၜးမန် |title=သမာန်သွဟ် နာဲထောန်လောန် |work=Independent Mon News Agency |date=7 September 2023 |publisher=Independent Mon News Agency |location=Burma |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fimnaburmese%2Fposts%2Fpfbid02HYJJ37j4YDAb7JssEjNb9WXDJLo8YkbAAkMKtDQqrypUxuc9ZTM3k8FqUwRvv9mql&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|access-date=7 September|quote=သွဟ် - အခိၚ်တေံဂှ်တှ်ေ ဗော်ညဳသၟဟ်မန် (MUP) မွဲရနွံ၊ နကုခမဳသၚ်ကီု တၠပညာတအ်ကီု သီုဖအိုတ်ဂှ် ပကောံ တုဲတှ်ေ ဒှ်အာဗော်ညဳသၟဟ်မန်၊ လက္ကရဴဏံ အကာဲအရာပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (ကံင် သဳပၞာန်) တအ် (သီ) ထိၚ်ထောံအဝဵုတုဲ သွဟ်ပေါဲရုဲမာဲဂှ်လေဝ် ဟွံသ္ပသမ္တီရလေဝ်၊ ဟွံသ္ပသမ္တီ တုဲတှ်ေ ညးစၞးလုပ်လဝ် ပေါဲရုဲမာဲ နူကဵု (ဗော်) MUP ဂှ်လေဝ် ဟွံလုပ်အဝေါင်ရ အဓိပ္ပါယ် ဍေံဒှ်အာဗီုဂှ်ရ။ မွဲ ပၠန်ဂှ်တှ်ေ လက်ထက် (ကံင်သဳပၞာန်) နစကလၟုဟ်ဂှ်တှ်ေ နူကဵု ကဝ်မယှေန်ပေါဲရုဲမာဲ UEC တေံ ညးတအ်ပတိတ်ကၠုင်လဝ်သၞောဝ်တၟိရ၊ အတိုၚ်သၞောဝ်တၟိ ညးတအ် ပတိတ်လဝ်ဂှ်တှ်ေ ဗော် MUP ပိုယ်တအ်ဂှ် အလုံကၟိန်ဍုၚ်အာဟွံဂွံဂှ်ရ နကုဗော် MUP ဂှ် ညးတအ်ဒးက္လေင်ပ္တိုန်လဝ်စရင် စၞးတွဵု ရးဍုၚ်မန်ရဂွံ၊ ပါဲနူဂှ်မ္ဂး ရးတၞင်သဳကီု ဗဂေါကီု ဒေသကရေၚ်ကီု ဂွံပတန်ဗော်ဂှ် ယၟုတုပ် ဟွံဂွံ ပုဟ်လေဝ်။ ဇေတ်တ်တေံ မိက်ဂွံတၚ်ယၟုတၞဟ်ခြာဟွံသေၚ်၊ ယၟုဂှ် ဗော် MUP ရ၊ MUP တွဵုရး ကရေၚ်၊ ဆဂး နူကဵုညးတအ် (UEC) ဟွံကဵုအခေါၚ်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဒးပြံင်သၠာဲထောံယၟု ဗော်မန်တော တက်ရောင်။ မူဝါဒကီု ပရေၚ်ဒတူလိုၚ် ကီုဂှ် တုပ်ပ်ရ။}}&lt;/ref&gt;

သၞာံ ၂၀၂၄ ဂိတုသေတ္တေမ္ဗာ ၉ ဂှ် နူ ကမ္မရှေန်မာဲ စၟတ်သမ္တီကဵု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် နဒဒှ် ဗော်ပရေင်ဍုင်မွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://myanmar.gov.mm/news-media/news/latest-news/-/asset_publisher/idasset354/content/%25E1%2580%2599%25E1%2580%25BD%25E1%2580%2594%25E1%2580%25BA%25E1%2580%258A%25E1%2580%25AE%25E1%2580%258A%25E1%2580%25BD%25E1%2580%2590%25E1%2580%25BA%25E1%2580%259B%25E1%2580%25B1%25E1%2580%25B8%25E1%2580%2595%25E1%2580%25AB%25E1%2580%2590%25E1%25-1?_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_idasset354_redirect=https%3A%2F%2Fmyanmar.gov.mm%2Fhome%3Fp_p_id%3Dcom_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_bGKbAOPbVS3E%26p_p_lifecycle%3D0%26p_p_state%3Dnormal%26p_p_mode%3Dview%26_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_bGKbAOPbVS3E_cur%3D0%26p_r_p_resetCur%3Dfalse%26_com_liferay_asset_publisher_web_portlet_AssetPublisherPortlet_INSTANCE_bGKbAOPbVS3E_assetEntryId%3D372845606%26p_p_auth%3DF8qGLWaq&amp;p_p_auth=F8qGLWaq|title=မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ (Mon Unity Party) ကို နိုင်ငံရေးပါတီအဖြစ် မှတ်ပုံတင်ခွင့်ပြုခြင်း|last= |first=|date=September 9, 2024 |website=Ministry of Information |publisher=Open |access-date=September 9, 2024 |quote=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်

ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်
ကြေညာချက်အမှတ် (၅ / ၂၀၂၄)
၁၃၈၆ ခုနှစ် ၊ တော်သလင်းလဆန်း ၇ ရက် (၂၀၂၄ ခုနှစ် ၊ စက်တင်ဘာလ ၉ ရက်)
မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ (Mon Unity Party) ကို နိုင်ငံရေးပါတီအဖြစ် မှတ်ပုံတင်ခွင့်ပြုခြင်း
မွန်ပြည်နယ်၊ မော်လမြိုင်မြို့၊ မြိုင်သာယာရပ်ကွက်၊ (၁၉) လမ်း၊ အိမ်အမှတ် (၁၆) တွင် ပါတီရုံးချုပ်ဖွင့်လှစ်ထားရှိသော မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ (Mon Unity Party) ကို ၂၀၂၄ ခုနှစ်၊ စက်တင်ဘာလ ၉ ရက်နေ့မှစ၍ နိုင်ငံရေးပါတီများမှတ်ပုံတင်ခြင်းဥပဒေပုဒ်မ ၉ နှင့်အညီ မှတ်ပုံတင်ခွင့်ပြုကြောင်း ကြေညာလိုက်သည်။
မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ (Mon Unity Party) ၏ မှတ်ပုံတင်အမှတ်မှာ (၅၂) ဖြစ်ပါသည်။

( ပုံ ) ကိုကို
ဥက္ကဋ္ဌ
ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်}}&lt;/ref&gt;

== သဘင်မာဲ ၂၀၂၅ ==
သွက် သဘင်မာဲ သၞာံ ၂၀၂၅ ဂှ် နကု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် လုပ်ဒုင်ရုဲမာဲ သီုဖအိုတ် ၃၈ ဒၞာဲ။ သွက် စၠတ်ဓဝ်ညးဍုင်ကွာန်ဂှ် ၇ ဒၞာဲ၊ သွက်စၠတ်ဓဝ်ကောန်ဂကူ ၁၂ ဒၞာဲ၊ သွက် စၠတ်ဓဝ်တွဵုရးဍုင်မန်ဂှ် နကုသၞောတ် FPTP ဂှ် ၉ ဒၞာဲ PR ဂှ် ၁၀ ဒၞာဲ။&lt;ref&gt;{{cite web |last= |first= |date=October 19, 2025 |title=ဗော်ညဳသၟဟ်မန် လုပ်ပြိုင်ပေါဲရုဲမာဲ ၃၈ ဒၞာဲဏောင် |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fimnaburmese%2Fposts%2Fpfbid02b1shpjNifsQpGHP2kXQWaVHfaVpYLt2f7PLMFxk1HHQ2nZFSPGHea5BChggXAzrFl&amp;show_text=true&amp;width=500&quot; |website=Independent Mon News Agency |location= |publisher=Open |access-date=October 19, 2025}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
| valign=&quot;top&quot; |'''လၟေင်'''
|'''အလံင်အမာတ်'''
|'''ပွိုင်ဆန္ဒမာဲ'''
|'''စၠတ်ဓဝ်'''
|-
|၁
|ဦးခင်ဖေ
|PR
|ကောန်ဂကူ
|-
|၂
|မင်းချမ်းမြေ့အောင်
|PR
|ကောန်ဂကူ
|-
|၃
|[[ဗညာအံင်မဵု၊ ဒံက်တာ|ဒေါက်တာဗညားအောင်မိုး]]
|PR
|ကောန်ဂကူ
|-
|၄
|ဦးရဲထွဋ်အောင်
|PR
|ကောန်ဂကူ
|-
|၅
|ဒေါ်ရီရီပြုံး
|PR
|ကောန်ဂကူ
|-
|၆
|ဦးအောင်မြင့်စိန်
|PR
|ကောန်ဂကူ
|-
| 
| 
| 
| 
|-
|၁
|ဦးစံတင်
|PR
|တွဵုရး
|-
|၂
|မင်းကြဝိထော
|PR
|တွဵုရး
|-
|၃
|ဦးစိုးသိုက်
|PR
|တွဵုရး
|-
|၄
|မင်းသိန်းထိုက်ဦး
|PR
|တွဵုရး
|-
|၅
|ဦးဇော်မင်းအောင်
|PR
|တွဵုရး
|-
|၆
|မင်းအောင်ထူး
|PR
|တွဵုရး
|-
|၇
|ဦးညီညီစိုး
|PR
|တွဵုရး
|-
|၈
|မင်းအောင်မွန်
|PR
|တွဵုရး
|-
|၉
|နိုင်ခင်မောင်ဇင်
|PR
|တွဵုရး
|-
|၁၀
|ဦးအုံးမောင်
|PR
|တွဵုရး
|-
| valign=&quot;top&quot; | 
| 
| 
| 
|}  
{| class=&quot;wikitable&quot;
| valign=&quot;top&quot; |'''လၟေင်'''
|'''အလံင်အမာတ်'''
|'''ပွိုင်ဆန္ဒမာဲ'''
|'''စၠတ်ဓဝ်'''
|-
|၁
|ဒေါ်မြင့်မြင့်ဝေ
|FPTP
|ညးဍုင်ကွာန်
|-
|၂
|မင်းစိုးသူ
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
|ညးဍုင်ကွာန်
|-
|၃
|မင်းဝဏ္ဏကြီး
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
|ညးဍုင်ကွာန်
|-
|၄
|ဦးသန်းရွှေ
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
|ညးဍုင်ကွာန်
|-
|၅
|ဒေါ်မြင့်သန်း
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
|ညးဍုင်ကွာန်
|-
|၆
|ဦးဗိုလ်ဝင်း
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
|ညးဍုင်ကွာန်
|-
| 
| 
| valign=&quot;top&quot; | 
| 
|-
|၁
|မောင်ကျော်စွာထွန်း
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
|တွဵုးရ
|-
|၂
|နိုင်လှအောင်
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
| valign=&quot;top&quot; |တွဵုးရ
|-
|၃
|နိုင်ထွန်းဦး
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
| valign=&quot;top&quot; |တွဵုးရ
|-
|၄
|ဦးဌေးနိုင်
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
| valign=&quot;top&quot; |တွဵုးရ
|-
|၅
|နေလင်းကျော်
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
| valign=&quot;top&quot; |တွဵုးရ
|-
|၆
|ဦးရွှေလူး
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
| valign=&quot;top&quot; |တွဵုးရ
|-
|၇
|မိလဝီဟန်
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
| valign=&quot;top&quot; |တွဵုးရ
|-
|၈
|ဦးသန်းခိုင်
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
| valign=&quot;top&quot; |တွဵုးရ
|-
|၉
|ဟန်ဝင်းအောင်
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
| valign=&quot;top&quot; |တွဵုးရ
|-
| 
| 
| 
| 
|-
|၁
|မောင်ဟန်လင်းမွန်
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
|ကောန်ဂကူ
|-
|၂
|မင်းကျော်နိုင်ဝင်း
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
| valign=&quot;top&quot; |ကောန်ဂကူ
|-
|၃
|[[သဝ်နဲ၊ နာဲ|ခင်မောင်ထွေး]]
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
| valign=&quot;top&quot; |ကောန်ဂကူ
|-
|၄
|မင်းစိုးခိုင်
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
| valign=&quot;top&quot; |ကောန်ဂကူ
|-
|၅
|နိုင်ချမ်းတွဲ့
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
| valign=&quot;top&quot; |ကောန်ဂကူ
|-
|၆
|အောင်ဇန
| valign=&quot;top&quot; |FPTP
| valign=&quot;top&quot; |ကောန်ဂကူ
|}

==နိဿဲ==
{{reflist|2}}
[[ကဏ္ဍ:BEHM]]
[[ကဏ္ဍ:ဂကောံ]]</text>
      <sha1>cmeovnnblstbq3r5uetnwvjiv3nxeo4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂကူမန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2707</id>
    <revision>
      <id>56615</id>
      <parentid>56313</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:34:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110915" sha1="0dehh5rzluyts9xl56nv6vpfagm3bfd" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
| group            = Mon
| native_name      = {{lang|mnw|မန်}}
| native_name_lang = mnw
| image            = 20200206 150859 Mon Girls in Mawlamyaing Myanmar anagoria.JPG
| image_caption    =ဝုတ်မန်[[ဍုင်မတ်မလီု|မတ်မလီု]]
| flag             = [[File:Flag_of_the_Mon_people.png|border|100px]]
| pop              = {{circa}} ၂၆၀၀၀၀၀
| region1          = {{flag|Myanmar}}
| pop1             = {{circa}} ၁၈၀၀၀၀၀{{efn|According to [[CIA Factbook]], the Mon make up 2% of the total population of Myanmar (55 million) or approximately 2.2 million people.}}
| ref1             = &lt;ref name=&quot;CIA geos&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ |title=The World Factbook |publisher=cia.gov |access-date=24 January 2018 |accessdate=4 July 2021 |archivedate=10 February 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210210200835/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burma/ }}&lt;/ref&gt;
| rels             = [[ထေရဝါဒ]] [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| langs            = [[ဘာသာမန်|မန်]]၊ [[ဘာသာဗၟာ|ဗၟာ]]၊  [[ဘာသာသေံ|သေံ]]
| related          = {{ubl|Other [[Austroasiatic languages|Austroasiatic]] groups}}
                {{hlist|item_style=font-size:90%;
                |([[Monic languages|Monic]] – [[Nyah Kur people|Nyah Kur]])| 
                }}
| region2          = {{flag|Thailand}}
| pop2             = ၅၀၀၀၀၀
| region3          = {{flag|Laos}}
| pop3             = ၉၀၀၀
}}

{{For|ပရူအရေဝ်မန်|ဘာသာမန်}}

'''မန်'''{{lang-my|မွန်လူမျိုး‌}}, {{IPA-my|mʊ̀ɰ̃ lù mjó|pron}}; {{lang-th|[[wikt:มอญ|มอญ]]}}, {{IPA-th|mɔ̄ːn|pron}} [[File:(mnw)-Banyar-မန်.wav|thumb|ရမျာၚ်]] {{audio|Mon (TH).ogg|listen}}) ဂှ် ဒှ်ဂကူ ပ္ဍဲပစ္စုပ္ပန်ဏအ် မပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ သကုတ်သၟဝ်{{sfn|Bauer|1990|p=14}} ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ တွဵုရးဍုင်ကရေင်၊ ပ္ဍဲတွဵုရးဍုင်ကရေင်ဍာဲ၊ ရးတၞင်သဳ၊ ရးဗဂေါ၊ ဒေသပါင်ၜဳ ဨရာဝတဳ ကေုာံ ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံ ဒေသဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင်ရ။{{sfn|Bauer|1990|page=19–23}}
&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.efe.com/efe/english/life/mon-thai-minority-who-once-ruled-southeast-asia/50000263-3283779|title=Mon, Thai minority who once ruled Southeast Asia|publisher=Agencia EFE|author=Gaspar Ruiz-Canela|date=June 1, 2017|access-date=September 5, 2019}}&lt;/ref&gt; အရေဝ်ဗဳဇဂကူမန်ဂှ် ဒှ်
&lt;references group=&quot;ဘာသာမန်၁&quot; responsive=&quot;&quot; /&gt;
အရေဝ်မန်၊ အရေဝ်မန်ဂှ် လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲလွာအရေဝ် မန်နေစ် (Monic) မဒှ်အရေဝ် ပ္ဍဲဂကောံအရေဝ် သြသတြောအေရှတိစ် (Austroasiatic languages) တုဲ အရေဝ်မန်ဂှ် ကြပ်ညောန် ကုအရေဝ် [[ညးဂူ၊ ဂကူ|ညးဂူ]]မဒှ်ဂကူ မပဒတဴ ပ္ဍဲဒေသဨသာန် ရးနိဂီုသေံရ။ အရေဝ်မန်ဂှ် ပ္ဍဲအရေဝ် ဂကူဗွဲမဂၠိုင် မနွံဒၟံင် ပ္ဍဲတိဇမၞော်အာရှဒိုဟ်အဂၞဲဂှ် အရေဝ်ဘာသာမန် ဓလီုဖ္ဍိုက် ပါလုပ်ဒၟံင်တုဲ ပ္ဍဲအရေဝ်မန်လေဝ် အရေဝ်ဂကူတအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင်ကီုရ။{{sfn|McCormick|Jenny|2013|p=86}}{{sfn|Jenny|2013}}

ပၞောဝ်ကဵု ဂကူကောန်မၞိဟ်ဂမၠိုင် မလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲအာရှဒိုဟ်အဂၞဲ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဂကူမန်မွဲလေဝ် ပါဒၟံင်ကီုတုဲ ဒှ်ဂကူမပရးပတန် ညံင်သာသနာ ထေရဝါဒဘာသာဗုဒ္ဓ ဂွံဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသတိဇၞော်အာရှဒိုဟ်အဂၞဲရ။{{sfn|Swearer|2002|p=130–131}}   ပ္ဍဲကဵု ဒေသရးနိဂီုသေံလၟုဟ်ဂှ် ဂကောံမၞိဟ် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵုဂကူမန်ဂှ် ဒှ်ဂကောံမၞိဟ်ကိုပ်ကၠာအိုတ်တုဲ ညံင်ရဴဂှ်ကီု ပ္ဍဲဒေသ ရးနိဂီု ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဍုင်လဴလေဝ် ဂကူမန်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မဒက်ပတန်လဝ် ဂကောံမၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ကီုရ။ တုဲပၠန် ဂကူမန်ဂှ် ဒှ်ဂကူ မဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ ဂကူမကၠောန်ပ္တိတ် အခိုက်ကၞာ ယေန်သၞာင်ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု အာရှဒိုဟ်အဂၞဲဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Desakura|date=February 24, 2020|title=Where does the Mon Pak Lad shortcut?|url=https://stationremodel.com/2020/01/24/where-does-the-mon-pak-lad-shortcut/|access-date=August 7, 2020|website=Stationremodel|accessdate=July 4, 2021|archivedate=July 9, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709183249/https://stationremodel.com/2020/01/24/where-does-the-mon-pak-lad-shortcut/}}&lt;/ref&gt; အတိုင်ဝင်မ္ဂး ဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာ ရးနိဂီုသေံ ကေုာံ ရးနိဂီုလဴ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်ဂှ် ဗီုကဵု ဍုင်လ္ဂုင်၊ ဍုင်ၜင်ကံက် ကေုာံ ဍုင်ဝဳယျေန်ကျေန်ဂှ် ဒှ်ဍုင် မပ္တန်လဝ် နကဵု သၟိင်တၠဂကူမန်အိုတ်ရ။ 

ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ဂကူမန်ဂှ် ဒှ်ဂကူ မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵု စရင်ဂကောံဂကူကောန်ဍုင်အရင် အဓိက ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာကီု သီုကဵု ရးနိဂီုသေံရ။&lt;ref name=&quot;efe&quot;/&gt; ကောန်မန် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာဂှ် ညးကော်စ မန်ဍုင်ဗၟာတုဲ မန် မနွံ ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံဂှ် ညးကော်စ မန်ဍုင်သေံ၊ သေံတအ် ကော်စညးတအ် ထာဲရာမာဉ် ဟွံသေင်မ္ဂး သေံမန်။{{sfn|Foster|1973|page=211}}{{sfn|Ngamying|Keeratiburana|Thidpad|2014}} မန်ဍုင်သေံ ကဵု မန်ဍုင်မန် ၜါဝွံ ဟီုအရေဝ် ၜိုန်ရ တၠုင်လအာ ရမ္သာင်ဟွံတုပ်ကီုလေဝ် ကၠိုဟ်ရေင်သကအ်။{{sfn|Bauer|1990|p=34}}

==နိရုတ်==
နကဵု ဘာသာဗၟာ ညးချူ ကော် ဂကူမန် &quot;မောန်&quot; (မချူလိက် နကဵု ဘာသာဗၟာ မွန်, {{IPA-my|mʊ̀ɰ̃|pron}})။ ကြဴနူ ဗၟာတအ် သီကေတ် ဍုင်မန်တုဲ ဗၟာတအ် ကော်စ ဂကူမန် (တလာင်) ''Talaing'' (တလိုင်း)၊ ယၟုမ္ဂး တလာင်ဂှ် သွက်ဂကူမန်မ္ဂး ဒှ်ယၟု မလက်မွဲတုဲ မန်တအ် ဂိကွေဟ်ဟ်ရ။ အခိင်ကိုပ်ကၠာ ဟံသာဝတဳဟွံဂွံလီု (ကိုပ်ကၠာ ၁၇၅၇) ဂှ် အေင်္ဂလိက်တအ် ကော်စ ဂကူမန် Peguan မဂွံအဓိပ္ပါယ် ကောန်ဗဂေါ။ ပ္ဍဲခေတ်ကဝ်လဝ်နဳလပါ်စဂှ် ညံင်ရဴဗၟာတအ် မကော်မန် တလာင်ကီု အေင်္ဂလိက်တအ်လေဝ် ကော်ဗက်ဗီုဗၟာ တလာင် (Talaing) ကီုရ။{{sfn|South|2002}} ယၟုမ္ဂး ''Peguan'' (ကောန်ဗဂေါ) ဂှ် ဒှ်ယၟု ကောန်ရးတိုက်ဥရဝ်ပတအ် မကော်စ ဂကူမန် ပ္ဍဲအခိင် ဍုင်ဇၞော် ဍုင်မန် မဒှ်ဒၟံင် ဍုင်ဗဂေါရ။{{sfn|Bauer|1990|p=16}} စပ်ကဵု မူလ အဓိပ္ပါယ် မအရေဝ် &quot;တလာင်&quot; ဂှ်တုဲ လညာတ် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်။ မအရေဝ်ဏအ် ကၠုင်နူ &quot;တေလိင်္ဂ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး ၊ မဒှ် ယၟုဒေသ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်အိန္ဒိယလပါ်အဂၞဲရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://archive.org/details/MiscellaneousNotesOnTheWordtalaing|title=Miscellaneous Notes on the Word &quot;Talaing&quot;|journal=SOAS Bulletin of Burma Research|date=2006|volume=4|issue=2|page=91−92}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၀ ကေုာံ ၁၉၄၇၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဂကူမန်တအ် ကၟာတ်လဒဵုကၠုင် ညံင်ဟွံကဵု စကာ ယၟု &quot;တလာင်&quot; တုဲ ကုညးမစကာဂှ်လေဝ် ဒစဵုဒစးကၠုင် ပိုတ်တ်သကုတ်တ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ယၟုမ္ဂး &quot;တလာင်&quot; ဂှ် ကၟာတ်လဒဵုလဝ်တုဲ ဆပ္ဍဲလိက်တြေံ မဆေင်ကဵုဝင် ဗီုကဵု ပ္ဍဲဒွက်မဟာဂဳတတအ်ဂှ်ဟေင် ဆက်စကာဒၟံင်ဖိုဟ်ရ။ မအရေဝ်ဗၟာ &quot;မွန်&quot; ဟီုဂှ် နကဵုဘာသာဗၟာ သီုဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;မသၠုင်ပြဲ&quot; ကီုရ။ နကဵုအရေဝ်ဘာသာမန်မ္ဂး ၜိုန်ရ ချူ &quot;မန်&quot; ကီုလေဝ် ပတိတ်ရမ္သာင် မောန် {{IPA|/mòn/}})၊ မန်ဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲဘာသာပါဠိ ညးချူ (ရာမည) မဒှ်ယၟုဒေသ ဒၞာဲဒတန်ဂကူမန်တအ် မပဒတဴ မဒှ်ဒေသလၟုဟ် ဍုင်ဗၟာသကုတ်သၟဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Rāmañña|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803100402836|access-date=April 11, 2021|website=Oxford Reference}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.wisdomlib.org/definition/ramanna|title=Ramanna, Rāmañña: 1 definition|website=Wisdom Library|access-date=April 11, 2021}}&lt;/ref&gt; မန်တြေံဂှ် ညးချူ '''ရ္မေည်''' မန်လဒေါဝ် '''ရ္မန်''' {{sfn|South|2002}}
[[en:Kalinga (historical region)]]
ပ္ဍဲခေတ်လဒေါဝ်ဂှ် ညးရန်ကဵု မန်ဒေသနာနာတုဲ ညးပါ်လဝ် မန်ပိဘာသာ မန်ည ({{IPA|/mòn ɲaˀ)}}) နူကဵု ရးဖာသီ (ဒေသပါင်ၜဳဨရာဝတဳ)၊ မန်ဒိုင် ({{IPA|/mòn tàŋ/}}) ဒေသလဒေါဝ် ရးဗဂေါ၊ တုဲ မန်ဒ({{IPA|/mòn tɛ̀ˀ/}}) ဂှ် ရးမတ္တမ မဒှ်ဒေသအဂၞဲ။


==ဝင်==
===ဝင်တမၠာ===
[[File:Ban-talat-Mon-inscription.jpg|thumb|180px|လိက်တၟအ်မန် ၜါန်တလာတ် (၉ ဗွဝ်ကၠံ) မဂွံဆဵုကေတ် နူသၞာံ ၁၉၆၈၊ မဒှ်ဒၞာဲ မဂွံဆဵုကေတ် ကပေါတ်တြေံတြဟ် ဗွဲမဂၠိုင်၊ မဒှ်ဒၞာဲ မဒှ်သက်သဳ သာဓက ဒဒှ်ရ ဂကူမန် ပဒတဴလဝ် ပ္ဍဲအခိင်တမၠာတေအ်ရ။ လိက်တြေံ ကေုာံ ကပေါတ်တြေံတအ်ဂှ် လၟုဟ်ထ္ၜးပျးလဝ် ပ္ဍဲကျာ်မၞိက် ဟဝ်ပြကေအ်၊ ဍုင်ဝဳယေန်ကျေန်၊ ရးနိဂီုလဴ။]]
[[File:Map-of-southeast-asia 900 CE.png|thumb|180px|ဗီုတိ အာရှအဂၞဲ ၜိုတ် အေဒဳ ၉၀၀၊ ရးနီဂီုဟရိပုဉ္ဇယ နကဵုအသာ် သင္ၚေက်တၟးတၟး]]
[[File:พระนางจามะเทวี - panoramio (1).jpg|thumb|266x266px|ဗီုရုပ် စၟတ်သမ္တီ ဨကရာဇ်ဗြဴစမ္မဒေဝဳ ပ္ဍဲလာမ်ဖုန်၊ ရးနိဂီုသေံ။]]
ဂကူမန်တအ် ပြံင်လုပ်ကၠုင် နူရးနိဂီုကြုက် ပ္ဍဲဒေသအေန်ဒဝ်ချာင်နာ ပ္ဍဲသၞာံၜိုတ် ၃၀၀၀ ဘဳသဳ မဒှ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=History of Burma in pictures|last=Tun|first=Than}}&lt;/ref&gt; ပၞောဝ်ကဵု ဂကူရးတၞံဂမၠိုင် မစိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲတိဇမၞော်အာရှအဂၞဲဂှ် ဂကူမန်ဂှ် လုပ်လၟိဟ် ညးမစိုပ်ကၠုင် ကိုပ်ကၠာအိုတ်မွဲတၠရ။ ဂကူမန်တအ် ခၞံဗဒှ်ပတိုန် ဂကောံမၞိဟ်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵုဒေသဂှ်တုဲ ပၞောဝ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဂကူမန်တအ် မဒက်ပ္တန်လဝ်ဂှ် ရးနိဂီုဒွါရဝတဳ မဒှ်ဒၞာဲ ဗဟဵုလဒေါဝ်ရးနိဂီုသေံ သီုကဵု ဒေသဨသာန်၊ သြဳဂေါတပူရ မဒှ်ဒေသ လဒေါဝ်ရးနိဂီုလဴ (ခေတ်လၟုဟ် ညးကော်စ သဳခေါတ်တဗောန် Sikhottabong)၊ ဝဳယေန်ကျေန်) ကေုာံ ဒေသဨသာန်ရးနိဂီုသေံ၊ ရးနိဂီုဟရိဘုဉ္ဇယ မနွံဒေသသၟဝ်ကျာရးနိဂီုသေံ ကေုာံ ရးနိဂီုသုဝဏ္ဏဘုမ္မိ မနွံ ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာသကုတ်သၟဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{rp|63,76–77}} ပ္ဍဲဒေသရးနိဂီုဗၟာ သကုတ်လဒေါဝ်ဂှ် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဒေသ ကျောက်ဆည်ဂှ် ဂကူမန်တအ် ပတန်လဝ် ဂကောံမၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://www.scribd.com/document/320401140/Old-Kyaukse-and-the-coming-of-Burmans-by-G-H-Luce|title=Old Kyaukse and the Coing of the Burmans,|author= Luce, Gordon H.|date= 1959|page=139-153|journal=Journal of the Burma Research Society 42, 1}}&lt;/ref&gt; 

ဂကူမန်တအ်ဂှ် ဒှ်ဂကူ မကလိဂွံ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ နူကဵု တကအ်သိင်္ဃိုရ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်၊ မဒှ် ကွေတ်ဝါဒ မတၞဟ်ခြာ ကုကွေတ်ဝါဒ ညးတအ် မရှ်ေသှ်ေဒၟံင် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဘာသာဟိန္ဒူရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညံင်ရဴမန်တအ် မရှ်ေသှ်ေဒၟံင် ဘာသာဟိန္ဒူကီု ဂကူ မဇၞော်မောဝ် အခိင်မတုပ် ကုမန် ဂကူခမေန်၊ ဂကူစမ္ပါတအ်လေဝ် ရှ်ေသှ်ေဒၟံင် သာသၞာဟိန္ဒူကီုရ။ ဂကူမန်တအ် ကေတ်အက္ခရ်ပလ္လဝတုဲ ညးတအ် စချူလိက် နကဵု အရေဝ်ဘာသာညးတအ်တုဲ လိက်မန် တြေံအိုတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲထီုသရဗူရဳ မကော်ဂး [[နရာဲ၊ ထီု|လိက်တၟအ်ထီုနရာဲ]] မချူလဝ် ပ္ဍဲသၞာံၜိုတ် ၅၅၀အေဒဳတေအ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://thesiamsociety.org/wp-content/uploads/1991/03/JSS_079_1f_Bauer_MonEpigraphy.pdf|title=Notes on MON Epigraphy|author=Christian Bauer|date=1991|access-date=26 February 2021|page=24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://www.scribd.com/document/128261411/Inscription-Narai|title=Inscription Narai
|author=Bee Htaw Monzel|access-date=26 February 2021}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဂကူမန်တအ် ပ္တန်ဍုင် ရးနိဂီုဒွါရဝတဳ ပ္ဍဲဇိုင်ၜဳစောဖယျာ။ ပ္ဍဲ ၈ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဂကူမန် ဒွါရဝတဳတအ် ဒးဒုင်ပြံင်အာ လပါ်သၟဝ်ကျာတုဲ ပ္တန်ရးဍုင် (city state) ပ္ဍဲကဵု ဖဍေတ် Fa Daet (လၟုဟ် ကော်စ ကလသိန် (Kalasin)၊ ရးနိဂီုသေံ ဒေသဨသာန်)၊ သြဳဂေါတပူရ် (Sri Gotapura) သိခေါတ္တဗေါန် (Sikhottabong) မနွံဗဒါဲ ခေတ်လၟုဟ် ထာကေက် (Tha Khek) ရးနိဂီုလဴ၊ မုန်သူ (Muang Sua) လောင်ပြဗင် (Luang Prabang)၊ ကေုာံ စနြပူရဳ (Chantaburi) (ဝဳယေန်ကျေန်)။ ပ္ဍဲ ၈ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ပၞောဝ်ကဵု ရးဍုင်ဂမၠိုင်ဂှ် ဍုင်သြဳဂေါတပူရဂှ် ဒှ်ဍုင် အဝဵုသြဇာဇၞော်အိုတ်တုဲ ထိင်ပကင်ရင်လဝ် ဗၞိက်ပ္ဍဲဒေသၜဳမာဲခံင်လဒေါဝ်ရ။ ရးဍုင်တအ်ဂှ် နကဵုပရေင်ဍုင်ကွာန် ဒှ်ဒၟံင်တၞဟ်ခြာတဴ ရေင်သကအ်ကီုလေဝ် နကဵုယေန်သၞာင်မ္ဂး တုပ်သၟဟ်ဒၟံင်ရေင်သကအ် မဒှ်ရးဍုင် မရှ်ေသှ်ေ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ မကၠုင် နူသိင်္ဃိုရ် ဖအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.reninc.org/bookshelf/history_of_laos_viravong.pdf |title = HISTORY OF LAOS  |author = Maha Sila Viravond  |access-date = December 29, 2017 |publisher = Refugee Educators' Network }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.reninc.org/bookshelf/history_of_laos_manich.pdf |title = HISTORY OF LAOS (includlng the hlstory of Lonnathai, Chiangmai)  |author = M.L. Manich |access-date = December 29, 2017 |publisher = Refugee Educators' Network }}&lt;/ref&gt;

အတိုင်လိက်ဝင် &quot;ဍုင်သေံသကုတ်သၟဝ်ကျာ&quot; မ္ဂး ဍုင်လဝ (လၟုဟ် မကော်စ လပ်ဗူရဳ) ဂှ် ဖြကလဝနဒိရှရာဇ် (Phraya Kalavarnadishraj) ညးမကၠုင် နူတက္ကသဳလာ ဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံခရေတ် ၆၄၈ ရ။&lt;ref&gt;Adhir Chakravarti, &quot;International Trade and Towns of Ancient Siam&quot;, ''Our Heritage: Bulletin of the Department of Post-graduate Training and Research, Sanskrit College, Calcutta,''  vol.XXIX, part I, January–June 1981, pp.&amp;nbsp;1-23, nb p.&amp;nbsp;15; also in ''The South East Asian Review'' (Gaya, India), vol. 20, nos.1 &amp; 2, 1995.&lt;/ref&gt; အတိုင်လိက်ဝင်သေံမ္ဂး ဖြကကဗာတ် (Phraya Kakabatr) နူ တက္ကသဳလာ ပ္တန်လဝ် ဍုင်တက် ဟွံသေင်မ္ဂး နခန်ဆာဲသဳ (Nakhon Chai Si)၊  ခုတ်ပတန် စူဠာသက္ကရာဇ်တၟိ ပ္ဍဲ သက္ကရာဇ်ခရေတ် ၆၃၈၊&lt;ref&gt;{{cite book|language=th|title=ตามพรลิงค์ศรีวิชัยอาณาจักรที่ถูกลืม|url=https://books.google.com/books?id=lnRuAAAAMAAJ|isbn=9747115093|author=Sanphet Thammāthikun|publisher=Samnakphim Matichon|date=1995|access-date=March 2, 2021}}&lt;/ref&gt; မဒှ် သက္ကရာဇ် မစကာကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာကီု သီုကဵု ရးနိဂီုသေး စဵုကဵု ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ။ ကြဴနူဂှ် မွဲဗွဝ်ကၠံဂှ် ကောန်ညး ဒက်ပ္တန်ဍုင်ဂှ်။ ၜိုတ် ၇ ဗွဝ်ကၠံ လဝ သမၠဲပတိုန် တိရးဇကု လပါ်ဒေသသၟဝ်ကျာ။ ပ္ဍဲလိက်ဝင် စမ္မဒေဝဳဝံသဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဨကရာဇ်ဗြဴစမ္မဒေဝဳဂှ် ဒှ်ကောန်ဝုတ် သၟိင်ဍုင်လဝ နူကဵု ဇိုင်သြင်ၜဳစောဖယျာတုဲ စမ္မဒေဝဳဂှ် ဒှ်သၟိင်မပကင်ရင် ဍုင်ဟာရိဘုဉ္ဇယျ (လၟုဟ် ကော်စ လာမ်ဖုန်) ကိုပ်ကၠာအိုတ် မဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု အကြာအေဒဳ ၇၅၀ - ၈၀၀။&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Swearer|first1=Donald K.|title=The Legend of Queen Cama: Bodhiramsi's Camadevivamsa, a Translation and Commentary|date=1998|publisher=State University of New York Press|location=Albany, New York|isbn=0791437752|url=https://books.google.com/books?id=hFCMhlaj4bkC&amp;q=Camadevivamsa&amp;pg=PR9|first2=Sommai|last2=Premchit|access-date=26 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://firebasestorage.googleapis.com/v0/b/johnjadd-3524a.appspot.com/o/ySroOyFbNphMLJ9kMTSmDpxsJeX2%2Fpdf%2F1547179111436-RT10_2Ch07%20Camadevi%20Worship%20%20Legend%20Reproduction%20and%20Social%20Space%20Construction.pdf?alt=media&amp;token=fe0a1975-2a1b-41e2-8975-ef030228c936|title=Camadevi Worship: Legend Reproduction and Social Space Construction|date=2017|access-date=26 February 2021|author=Warisara Anantato|accessdate=4 July 2021|archivedate=9 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709190134/https://firebasestorage.googleapis.com/v0/b/johnjadd-3524a.appspot.com/o/ySroOyFbNphMLJ9kMTSmDpxsJeX2/pdf/1547179111436-RT10_2Ch07%20Camadevi%20Worship%20%20Legend%20Reproduction%20and%20Social%20Space%20Construction.pdf?alt=media&amp;token=fe0a1975-2a1b-41e2-8975-ef030228c936}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-Z9ODwAAQBAJ&amp;q=Hariphunchai&amp;pg=PT348|title=Discovery of Prehistory Ancient India|isbn=9781532037900|access-date=26 February 2021|last1=Motwani|first1=Dr. Jagat K.|date=22 February 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.globalsecurity.org/military/world/thailand/history-haripunjaya.htm|title=Thailand - 799–1292 - Hariphunchai / Haripunjaya Period|access-date=26 February 2021}}&lt;/ref&gt; သၞာံကြဴနူဂှ်ညိညဂှ် ကောန်ဗၠာဲ ဨကရာဇ်ဗြဴစမ္မဒေဝဳ အန္တယောတ် ပ္တန်ဍုင် ကေလောင်နခေါန် (Khelang Nakhon) (လၟုဟ် ကော်စ လာမ်ဖင်) မဒှ်တင်အဓိကဇၞော် ပ္ဍဲကဵု ဝင်ရးနိဂီုဟာရိဘုဉ္ဇယျမွဲရ။

ကြဴနူ အေဒဳ ၁၀၀၀ တုဲ ဂကူမန်တအ် ဒးဒုင်ဇီုကပိုက်ဒၟံင် ကုဂကူသေံ မပြံင်လုပ်မံင် နူကဵုသၟဝ်ကျာ အဆက်ဆက် ကေုာံ ဂကူခမေန် မလုပ်ဗတိုက်ဒၟံင် နူကဵု အေန်ပါယျာခမေန် နူလပါ်ဗမံက်ရ။ ဂကူမန် နူဒွါရဝတဳ ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒြေပ်ဒဴလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲဒၞာဲလၟုဟ် မကော်ဂး ဍုင်ဗၟာသကုတ်သၟဝ်ရ။ ဂကူမန်ဒွါရဝတဳ ညးတအ် ဆောံလေင်အာ ရးနိဂီုလဝညးတအ် ၜိုတ် အေဒဳ ၁၀၀၀။ ဂကူမန်မသှ်ေၜက်ဒၟံင် နူဒွါရဝတဳဂှ် လၟုဟ်ညးတအ် ကော်စ ညးတအ် [[ညးဂူ၊ ဂကူ|ဂကူညးဂူ]] လၟုဟ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲဒေသ အိသာန် (ရးနိဂီုသေံ)။ ဂကူမန်တအ်ဂှ် ဒးဒုင်အာ ပ္ဍဲကာလပၞာန်၊ ဒးဒုင်ရပ်ဏာ နဒဒှ်ဂၠုဲ ညးသၟေဟ်ဒၟံင်တအ်ဂှ် ဒှ်အာဂကူတၞဟ် (ဗွဲတၟေင်ဂကူသေံ)တုဲ လၟုဟ်ဂကူမန် ပ္ဍဲဒေသ ဇိုင်ၜဳစောဖယျာဂှ် ကၠေအ်ကၠက်အာရ။ ရးနိဂီုဟာရိဘုဉ္ဇယျ ဂကူမန် မသှ်ေဒၟံင် ပ္ဍဲလပါ်သၟဝ်ကျာဂှ်လေဝ် ဗွဲကြဴဏအ် ဒးဒုင်ဆက် လၞိန်ဗပိန်ကဵု ဂကူသေံ ပ္ဍဲကဵုဒေသသၟဝ်ကျာပၠန်ရ။ 
[[File:Myazedi-Inscription-Mon.JPG|thumb|234x234px|Myazedi inscription|လိက်တၟအ်မန် စေတဳမြ (အေဒဳ ၁၁၁၃) မချူလဝ် နကဵုဘာသာမန် ပ္ဍဲဗုကာံ။ မဒှ်လိက်တၟအ်မန် ခေတ်တြေံမွဲ ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီုဗၟာ]]

ဂကောံမၞိဟ်မန် ပ္ဍဲဒေသရးနိဂီုဗၟာ သကုတ်လဒေါဝ်ဂှ် ဂကူမန်တအ် ဒက်ပ္တန် ဍုင်ဗုကာံ သၟိင်ယၟုမြဟ် မၞိဟ်မတီဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် သၟိင်အနုရုဒ္ဓ (အနဝ်ရထာ)၊ သၞာံ ၁၀၇၉ သၟိင်ဗဇြဘရဏဒေဝ ပကင်ရင် ဍုင်ဗုကာံ၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၀၈၄ဂှ် အဝဵုဍုင်ဂှ် ဒးဒုင်သီ ကဵုသကိုပ်ပၞာန်ဂကူဗၟာတုဲ သကိုပ်ပၞာန်ဂှ် အခိင်ကာလ ညးမဒှ်သၟိင်ဂှ် ကလိဂွံ မဟိမုတြိဘုဝနာဒိတျဓမ္မရာဇ။ သၟိင်ဗဇြဘရဏဒေဝဂှ် ဒှ်သၟိင်မန် လက်ကြဴအိုတ် ပ္ဍဲဒေသရးနိဂီုဗၟာ သကုတ်လဒေါဝ်ရ။ သၟိင်တြိဘုဝနာဒိတျဓမ္မရာဇဂှ် ဒှ်သၟိင်ဂကူဗၟာ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ လက်ထက်သၟိင်ဏအ်ဂှ် အဝဵုသြဇာဗုကာံ စှ်ေစိုပ်ကၠုင် စဵုကဵု ဒေသရးနိဂီုဗၟာ လပါ်သၠုင်ကျာ စဵုကဵု ထဝါဲရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Monzel|first1=Bee Htaw|title=Epigraphy as a source for history of Old Burma, Advancing Southeast Asian Archaeology 2019, Selected Papers from the Third SEAMEO SPAFA International Conference on Southeast Asian Archaeology, Bangkok, Thailand 2019|date=2019|publisher=SEAMEO SPAFA Regional Centre for Archaeology and Fine Arts|location=Bangkok, Thailand|isbn=978-616-7961-48-4|url=https://www.academia.edu/44918001/Epigraphy_as_a_source_for_history_of_Old_Burma|page=53 - 62}}&lt;/ref&gt; ဆဂး ဂကူမန်ဂှ် ဒှ်ဒၟံင် ဂကူမၞိဟ်လပါ်ဂၠိုင်ဖိုဟ် ပ္ဍဲဒေသရးနိဂီုဗၟာသကုတ်သၟဝ်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book | last=Harvey| first=G. E.| title = History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824 | publisher=Frank Cass &amp; Co. Ltd | year = 1925 | location = London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last=Htin Aung | first=Maung | title=A History of Burma | url=https://archive.org/details/historyofburma00htin | url-access=registration | publisher=Cambridge University Press | location=New York and London | year=1967}}&lt;/ref&gt;
ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဍုင်မန်ဟာရိဘုဉ္ဇယျဂှ် သၟိင်အာဒိတျရာဇ် ပကင်ရင်ဍုင် (ၜိုတ် ၁၂ ဗွဝ်ကၠံလပါ်စ)၊ နွံကဵုဒြဟတ်ဇၞော်တုဲ အာဗတိုက်ပၞာန် ကုဍုင်အင်္ကာရ (ဍုင်ခမေန်) မဒှ်အခိင် သၟိင်သုရိယဝမာန် ဒုတိယ မပကင်ရင်ဒၟံင်ဍုင်၊&lt;ref&gt;{{cite book|last= Coedès|first= George|authorlink= George Coedès|editor= Walter F. Vella|others= trans.Susan Brown Cowing|title= The Indianized States of Southeast Asia|year= 1968|publisher= University of Hawaii Press|isbn= 978-0-8248-0368-1}}&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် ဒက်ပ္တန် ကျာ်စေတဳဇၞော် ဟာရိဉ္ဇယျစတုပ (လၟုဟ် နွံ ပ္ဍဲလာမ်ဖုန်၊ ရးနိဂီုသေံ သၟဝ်ကျာ)။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၈၉ သၟိင်မင်္ဂရာဲ{{efn|The name according to historical sources is &quot;Mangrai&quot;, and this is used in most modern scholarly applications. &quot;Mengrai&quot;, popularised by a 1907 publication, is commonly found in popular usage. Also note that 'Meng' means 'Mon' in Tai yuan language.}} ကၠုင်ဝေင် ဍုင်မန်ဟာရိဘုဉ္ဇယျ၊ မဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ဍုင်မန်ဟာရိဘုဉ္ဇယျ မနွံကဵု ကြက်ဒြပ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠင်တုဲ ညးဂစာန်ဗတိုက်သီကေတ် ဍုင်မန်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;Wyatt, D. K. Thailand, A Short History, p. 35–38, Bangkok 2003&lt;/ref&gt; ဆဂး သၟိင်မင်္ဂရာဲ ဗတိုက်ဟွံမာန်၊ စၞးဂှ် ပလံင်ဏာ မၞိဟ်ဓလုက်ဇကု ဇရေင်ဍုင်ဟာရိဘုဉ္ဇယျ။ လအ်ညိ သၟိင်မန်ယိဗ ပတှ်ေအာ လတူမၞိဟ်ဓလုက်ဂှ်တုဲ ခပတိုန်ဒဒှ် အမာတ်ဇၞော် ညးမကဵုကသပ်သၟိင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dl.kids-d.org/handle/123456789/1135|title=Chiang Mai : Nop Buri Si Nakhon Ping|author=Ministry of Education|date=1 January 2002|access-date=26 February 2021}}{{Dead link|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Janos Jany|page=288|url=https://books.google.com/books?id=-RHcDwAAQBAJ&amp;q=Hariphunchai+ai+fa&amp;pg=PA288|title=Legal Traditions in Asia: History, Concepts and Laws|date=8 April 2020|isbn=9783030437282|access-date=26 February 2021}}&lt;/ref&gt; သၞာံ ၁၂၉၂ ဂှ် ဗတိုက်သီကေတ် ဍုင်မန်ဟာရိဘုဉ္ဇယျတုဲ ပၠုပ်စုတ် သၟဝ်ရးနိဂီုလာန်နာဇကုရ။ ဖြယိဗ မဒှ်သၟိင်မန် ဟာရိဘုဉ္ဇယျ လက်ကြဴအိုတ်ဂှ် ဒးဒြေပ်ဒဴတိတ် လပါ်သၠုင်ကျာ အာစိုပ် ဇရေင် လာမ်ဖင်။&lt;ref&gt;{{rp|208–209}} သၞာံကြဴနူဂှ်ညိည ကောန်သၟိင်ယိဗ သၟိင်ဗောက် ညးမဒှ်သၟိင်ဍုင်လာမ်ဖင် ဗတိုက်ဇင်မာဲ နကဵု ဒြဟတ်ပၞာန်ဇၞော်ဇၞော်။ သၟိင်သေံ မင်္ဂရာဲ ကဵု ကောန်ညးခြာမ် ပၠပၞာန်တုဲ ဗတိုက်ကဵု ပၞာန်လာမ်ဖင်။ ကောန်သၟိင်ခြာမ် ကဵု သၟိင်ဗောက် ညးၜါ ပြိုင်ဗဇဵုစိင် (ဝေင်ပၞာန်စိင်) ညးမွဲအဲမွဲ ပ္ဍဲ ခဴမုန် (Khua Mung) မဒှ်ကွာန် မနွံ ဗဒါဲလာမ်ဖုန်ရ။ သၟိင်ဗောက် ကျဒးဒြေပ်ဒဴတိတ်မံင် ဇရေင်ဒဵု (Doi Khun Tan mountain)၊ ဆဂး ညးဒးဒုင်ရပ်တုဲ ဒးဒုင်ဂစိုတ်ထောအ်ရ။&lt;ref&gt;ပၞာန်သၟိင်မင်္ဂရာဲ လုပ်သီကေတ် ဍုင်လာမ်ဖင်၊ သၟိင်ယုဗဂှ် ဒဴတိတ်အာ လပါ်သၠုင်ကျာ အလန်ဏအ် စိုပ်အာ ဇရေင်ဖိတ်သနုလောက် (Phitsanulok)။ ဂကူမန် မသှ်ေဒၟံင်တအ်ဂှ် ကၠာဲကၠက် ဒှ်အာသေံလာန်နာအိုတ်ရ။ သေံလာန်နာတအ်ဂှ် လွဳစ အက္ခရ်မန် ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာမန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://research-information.bris.ac.uk/ws/portalfiles/portal/34506710/544360.pdf|title=Traditional Thai historiography and its nineteenth century decline|access-date=26 February 2021|author=Winai Pongsripian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://pathsunwritten.com/thailand-dvaravati-culture/|title=Cultural Profile: Dvaravati, Ancient Thailand's Lost Civilization|author=Benjamin|date=4 August 2020|access-date=26 February 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lamphun.go.th/en/information/aboutus/9/history-of-lamphun-province|title=History of Lamphun Province|access-date=26 February 2021}}&lt;/ref&gt;

=== ၁၃ - ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ ===
သၞာံ ၁၂၈၇ ဂှ် ရးနိဂီုဗုကာံ သရိုဟ်လီု၊ အဝဵုသြဇာလေဝ် ထောင်ပြိုဟ်ရ။ [[မဂဒူ]]၊ ညးမဒှ် မိမန် အပါသေံ မဒၟံင် ဍုင်ဒုံဝေါအ် ပ္ဍဲရးသဓီု အာပဗၞိက် ပ္ဍဲဍုင်သုခေါဒယာ၊ ဗွဲကြဴ ဒှ်မိတ်ဒါန် ကုကောန်ဝုတ်သၟိင်။ ညးကေုာံ ကောန်ဝုတ်သၟိင် ဒဴစဴကၠုင် ဇရေင် [[မတ္တမ]] တုဲ လလောင်တြး ဍုင်ဗၠးၜးမန်။ ဍုင်ဇၞော်ဂှ် ဗွဲကြဴ ပြံင်အာ ဇရေင်ဍုင်ဗဂေါ။ ဍုင်ဟံသာဝတဳ နကဵု တၞောဝ်ဝံသညးဂှ် (၁၂၈၇ - ၁၅၃၉) မြဟ်တမ္ညဝ်၊ နကဵု အဝဵုသြဇာကီု သီုကဵု ယေန်သၞာင်ရ။ စိုပ်လက်ထက် တၠညးရာဇာဓိရာဇ် (၁၃၈၃ - ၁၄၂၂)ဂှ် အလုံတွဵုရးမန်ဂှ် ပံင်ပ္ကောံဂွံ မွဲသၟဝ်က္ဍိုင်ဗတာင်၊ တုဲပၠန် ပၞာန်ဗၟာအင်ဝ မကၠုင်ဗတိုက်ဒၟံင်မဂၠိုင်ကဵုအလန် လုကဴပွိုင် ၄၀ သၞာံဂှ်လေဝ် စဵုဒၞာမာန်ကၠုင်လဝ်ကီုရ။ ပ္ဍဲလက်ထက် တၠညးမိစောဗု (၁၄၅၃ - ၁၄၇၂) ကဵု လက်ထက် တၠညးဓမ္မစေတဳ (၁၄၇၂ - ၁၄၉၂) ဂှ် ဍုင်ကွာန်ၜိုဟ်သြိုဟ်တုဲ ဇၞော်မောဝ်ဗွဲမလောန်ရ။

=== ၁၆ - ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ ===
ပ္ဍဲ စှ်တြဴဗွဝ်ကၠံ လပါ်စဂှ် အသိင်ဒြဟတ်အဝဵု ဂကူဗၟာ ကလေင်ဇၞော်တိုန် ပ္ဍဲတံင်ငူ။ သၞာံ ၁၅၃၉ ဂှ် သၟိင်ဗၟာတဗင်သုဲထဳ နူတံင်ငူ လုပ်သီကေတ် ဍုင်မန်ဟံသာဝတဳ။ ကြဴနူ သၟိင်ဗၟာတဗင်သုဲထဳ မစုတိအာတုဲဂှ် ဂကူမန်တအ် ကလိဂွံ ဍုင်ဗၠးၜး မွဲဆိုန်ခဏ၊ သၟိင်ထဝ် ဒှ်ညးပကင်ရင်ဍုင်။ ဆဂး ဍုင်ဗၠးၜးမန်ဂှ် ဒးဒုင်ပၠံင်ၜးဏာ ကုသၟိင်ဗၟာဖရင်နံင် နူတံင်ငူ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၅၁ ဂှ်ပၠန်ရ။ သၟိင်ဗၟာတအ် သီဂွံဍုင်မန် ဟံသာဝတဳတုဲ ပြံင်အာစွံ ရာဇဌာနဳ (ဍုင်ဇၞော်) ပ္ဍဲဟံသာဝတဳ (ဗဂေါ)၊ တၞောဝ်သၟိင်တၠမန်ဂမၠိုင် စွံလဝ် အတိုင်သၞောတ်တြေံ နဒဒှ်သၟိင်တၠအိုတ်ရ။ စနူဂှ်တုဲ ဂကူမန်တအ် လုကဴ ပွိုင် ၜါကၠံသၞာံပြင်င် ဒးမံင်ကၠုင် သၟဝ်အဝဵုသြဇာဗၟာရ။ 

ပ္ဍဲအခိင်သၟဝ်ဗၟာဂှ် ကတဵုဒှ်ပၞာန် ကဵုရးနိဂီုဝုတ်ဒိုဟ် ကုရးနိဂီုသေံ၊ ရးနိဂီုယခေင်တအ်ရ။ ကြဴနူ သၟိင်ဖရင်နံင် မစုတိအာတုဲ စိုပ်လက်ထက်ကောန်ညး သၟိင်နန္ဒဂှ် စဍဵုဍိုက်ကၠုင် ဂကူမန်တအ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၈၄ ဗလးဏာ အမာတ်မန်ၜါတၠ ဖြကိတ် ကဵု ဖြရာမ် သွက်ဂွံအာ ဂစိုတ်နရာသောန် ညးမဒှ်ကောန်သၟိင်ဍုင်သေံ ပ္ဍဲကြောန် (Kraeng)။ ညးၜါဂှ် ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ နရာသောန်ဂှ် မဟွံမဲကုဒုဟ်ဒဏ်တုဲ ညးၜါဂှ် ပံင်ကဵု နရာသောန်တုဲ ဒစဵုဒစးဗၟာရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Our Wars With the Burmese|last=Rajanubhab|first=Damrong|publisher=White Lotus Co. Ltd|year=2001|isbn=9747534584|location=Bangkok|pages=85–86}}&lt;/ref&gt; တုဲဂှ် ဂကူမန်တအ် ဒးပဆုဲပြံင် ကဵုအာ ပ္ဍဲဒျူဒျာ။ လကျာ်ဇၞော်မန်မွဲ ဂွံဒှ်အာ ညးမကဵုကသပ် သၟိင်နရာသောန်။

ဍုင်ဗဂေါ မဒှ်ဍုင်ရာဇဌာနဳ အေန်ပါယျာတံင်ငူဂှ် ဒးဒုင်ပလီုကဵု ဂကူယခေင်တအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၉၉။ အဝဵုသြဇာဗၟာသရိုဟ်လီုတုဲ ဂကူမန်တအ် ကလေင်ဒက်ပတန် ဍုင်ဗၠးၜးဇကု ပ္ဍဲလပါ်မတ္တမ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၁၆ ဂှ် သၟိင်ဗၟာအနံက်ဖက်လောန်တုဲ ဂကူမန် ကလေင်စိုပ်အာ ဇရေင်သၟဝ်ဗၟာပၠန်ရ။ မန်တအ် ကတဵုသပုန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၆၁ ဆဂး သပုန်မန်တအ် ဒးဒုင်လၞိန်ဗပိန်ထောအ် ကဵုသၟိင်ဗၟာပျေမေန်။ ဂကူမန် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒြေပ်လုပ် ဍုင်သေံတုဲ ပဒတဴ ပ္ဍဲဍုင်သေံ ကရေက်လပါ်ပလိုတ်။ သကိုပ်ပၞာန်မန် မဒဴလုပ်စိုပ်အာ ဍုင်သေံတအ်ဂှ် လုပ်ယိုက်ဂၠေင် သၟဝ်ပၞာန်သၟိင်ဨကရာဇ်သေံဂမၠိုင်ရ။ 

=== ၁၈ - ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ===
ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံလပါ်စဂှ် အဝဵုသြဇာဗၟာ ဟွံညိင်ဝတ် လဆောဝ်တိုန် လဆောဝ်စှ်ေ။ ဂကူမန်တအ်လေဝ် ညံင်ဂွံတိတ်ဗၠး နူသၟဝ်တဲဗၟာဂှ် ဂိုတ်ဂစာန်ကၠုင်ဒၟံင် အဆက်က်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၄၀ ဂှ် မန် ကဵု သေံကေဲ ပံင်တောဲတုဲ ဗတိုက်တုဲ မန်တအ် ကလေင်ဒက်ပတန် ဍုင်ဗၠးၜး ပ္ဍဲဟံသာဝတဳမာန်ကၠုင်ရ။ ဗွဲကိုပ်ကၠာ လကျာရာံ နူတံင်ငူဂှ် ခပတိုန် နဒဒှ် ဨကရာဇ်တုဲ စၞးညးဂှ် စိုပ်သၞာံ ၁၇၄၇ ဂှ် ခပတိုန် တၠညးဗညာဒလ ရ။ နကဵုအရီုအဗင် ပြင်သေတ်တုဲ ဒပ်ပၞာန်မန် အာသီဂွံအာ သီုကဵု ဍုင်ဇၞော်ဗၟာ ဍုင်အင်ဝ။ စိုပ်သၞာံ ၁၇၅၇ ဂှ် ဍုင်ဗၠးၜးမန်ဂှ် ဒးဒုင်ဗတိုက်ပလီုထောအ် ကဵုသၟိင်ဗၟာအံင်ဇဲယျရ။ အခိင်ဗၟာအံင်ဇဲယျ မလုပ်သီကေတ် ဍုင်ဗဂေါဂှ် ဂစိုတ်ထောအ် ဂကူမန် ဂၠိုင်ကဵုလက် သီုကဵု ခမဳသင်၊ ညးဗြဴမနွံကဵုဂဝ်ဂၞဴ ကေုာံ ကောန်င္ၚာ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဗဂေါသၟးဂှ် အံင်ဇဲယျ ဂစိုတ်ထောအ် လကျာ် ၃၀၀၀ ပြင်င်။&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Kiernan|first=Ben|title=Blood and Soil: Modern Genocide 1500-2000|publisher=Melbourne University|year=2008|isbn=9780522854770|pages=148–154}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Harvey|first=G E|title=History of Burma|publisher=Asian Educational Services|year=2000|isbn=9788120613652|pages=235}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Smith|first=Donald Eugene|title=Religion and Politics in Burma|publisher=Princeton University Press|year=2015|isbn=9781400878796|pages=35}}&lt;/ref&gt; ခမဳသင် မဂၠိုင်ကဵုလက် မဒးဒုင်ဂစိုတ် ပ္ဍဲမ္ၚးဍုင်။ ဒပ်ပၞာန်အံင်ဇဲယျဂှ် ကလိဂွံအရီုအဗင် နူကဵု ပၞာန်ဗြိတိန် (အင်္ဂလိက်)။ ပ္ဍဲအခိင်ဏအ်ဂှ် အဝဵုသၟိင်ဗၟာ သကာတ်မြဟ် ဓဇန်ဗွဲမလောန်၊ ဂကူမန် ဒးဒုင်ဂစိုတ် ကမၠက်ဂကူတုဲ ဂကူမန် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် ဒးဒဴလုပ် ဍုင်သေံ ကေုာံ လာန်နာ။ စိုပ်လက်ထက် သၟိင်ဗၟာသေန်ဖျူသေန် မပကင်ရင်ဍုင်ဂှ် ဂကူမန်တအ် ကတဵုသပုန် ကလေင်ပၠန်ကဵု ဗၟာ ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင်၊ ဆဂး ဍုင်လ္ဂုင်ဂှ် ဒးဒုင်သီပလီုဏာကဵု သၟိင်ဗၟာရ။ မန်တအ် ကလေင်ပၠန် မွဲဝါပၠန်ဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၄ ဆဂး သပုန်မန်ဂှ် ဒးဒုင်လၞိန်ဗပိန်ထောအ် ကဵုသၟိင်ဗၟာ ဗွဲမပြဟ်ပၠန်ရ။ အခိင်ဏအ်လေဝ် မန်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒဴလုပ် ဍုင်သေံပၠန်ရ။
[[File:Buddha Yodfa Chulaloke portrait.jpg|left|thumb|237x237px|[[သၟိင်ရာမ ပထမ]] – ညးမဒက်ပတန် တၞောဝ်သၟိင်သေံ စက္ကရဳ]]
မွဲလပါ်ဂှ် ကြဴနူ ဒျူဒျာ ဒးဒုင်ပလီုကဵုဗၟာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၆၇ တုဲ ကောန်သၟိင်မန်ၜါတၠ ဖြပိဆာဲ ကဵု ဖြစက္ကရဳ ညးမပြံင်လုပ်မံင် ပ္ဍဲဍုင်သေံ နူသၞာံ ၁၅၈၄တေအ်ဂှ် ဂွံဒှ် ညးမကဵုကသပ် ဨကရာဇ်သေံ တက်သိန် လပါ်တဲပုင် ကဵု လပါ်တဲပါဲ၊ ညးတအ် ရီုဗင်သေံ ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် သွက်ဂွံတိတ်ဗၠး နူသၟဝ်တဲဗၟာရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Siamese Melting Pot|last=Roy|first=Edward|publisher=Flipside Digital Content Company Inc|year=2018|isbn=978-9814762854}}&lt;/ref&gt; အလဵုဇကု သၟိင်တက်သေန်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်တၞောဝ်ဗဳဇ ဂကူသေံကြုက်ကဵုမန်၊ မိနော်ညးဂှ် ဒှ်ကောန်ဝုတ် သၟိင်တၠဂကူမန်ရ။

ကြဴနူ တၞောဝ်သၟိင်တက်သိန် မလီုအာတုဲ ဖြစက္ကရဳ ဒက်ပတန် တၞောဝ်သၟိင်စက္ကရဳတုဲ တိုန်နန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၂ ဂွံဒုင်ယၟု ရာမ ပထမ။ သၟိင်ရာမ ပထမဂှ် ဒှ်ကောန်ထံင်ဒဳ (Thongdi)၊ ထံင်ဒဳဂှ် ဒှ်ဂကူမန် တၞောဝ်ဗဳဇသၟိင်တၠ ပ္ဍဲကဵု နန်ဒျူဒျာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၃၇ ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=A history of Thailand|last=Christopher|first=Baker|publisher=Cambridge University Press|year=2014|isbn=9781316007334|location=Melbourne, Australia|pages=26 and 309}}&lt;/ref&gt; ဂၞကျာ် သၟိင်ရာမ ပထမ ဂှ် အမာရိနဒြာဂှ် ဒှ်ကောန်သေဋ္ဌဳဂကူမန် မပြံင်လုပ် ဍုင်သေံ နူကဵုဍုင်မန် နူအခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ်ရ။ သၟိင်ရာမ ပထမ ပတန်ဍုင်ၜင်ကံက်တုဲ ဍုင်ဇၞော် နူကဵု ထောန်ဗူရဳဂှ် ပြံင်အာစွံ ပ္ဍဲၜင်ကံက်။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၄ အခိင်ဂကူမန် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် ဒဴလုပ်ဍုင်သေံဂှ် ကောန်စဴညး ကောန်သၟိင်မံင်ကုတ် (ဗွဲကြဴ ဒှ်သၟိင်ရာမစတုတ္ထ)ဂှ် အလဵုဇကုညး အာဒုင်တၠုင် ဂကူမန်တအ် ပ္ဍဲပယျဵုကျာ်ပိ။ တၞောဝ်သၟိင်စက္ကရဳ မဒှ်တၞောဝ်သၟိင်သေံလၟုဟ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်တၞောဝ်ဗဳဇ ဂကူမန်ရ။

ကောန်မန် ပ္ဍဲဍုင်သေံတအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ပဒတဴဒၟံင် ဒေသလဒေါဝ်ဍုင်သေံ ဗီုကဵု နန်ထဗူရဳ၊ သမုတ်ပြကာန်၊ ၜင်ပေါင်။ မန်တအ်ဂှ် ညးတအ် ဒက်ပ္တန် ကျာ်အခိုက်မန်အိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Desakura|date=2020-05-27|title=Wat Suthatham Temple in Samut Songkhram, Thailand|url=https://stationremodel.com/2020/05/27/wat-suthatham-temple-in-samut-songkhram-thailand/|access-date=2020-08-07|website=Stationremodel|language=en|accessdate=2021-07-04|archivedate=2021-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709190535/https://stationremodel.com/2020/05/27/wat-suthatham-temple-in-samut-songkhram-thailand/}}&lt;/ref&gt; အခိင်လအ်ကၠုင် မန်ဗွဲမဂၠိုင်တအ်ဂှ် ဟီုအရေဝ်မန်ဇကု ဟွံဂွံ ဟီုဂး အရေဝ်သေံကီုလေဝ် နကဵု အခိုက်ကၞာဂှ် မင်မဲဒၟံင် တၞောဝ်ဗဳဇမန်ဇကုဖိုဟ်ကီုရ။&lt;ref&gt;[http://www.bangkokpost.com/print/928173/ Wat's the centre of Mon tradition - Bangkok Post]&lt;/ref&gt;

=== ၁၉ - ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ===
[[File:Mon woman, 1904.gif|thumb|ဗီုရုပ် ညးဗြဴမန် ပ္ဍဲဍုင်သေံ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၄|231x231px]]
ကြဴနူ ပေါဲဗတိုက် အကြာဗၟာ ကဵု အေင်္ဂလိက် မကတဵုဒှ် မဂၠိုင်ကဵုအလန်တုဲ ရးနိဂီုဗၟာဂှ် စိုပ်အာ သၟဝ်တဲဗြိတိန် (အင်္ဂလိက်)ရ။ ကြဴနူ ပၞာန်အင်္ဂလိက်-ဗၟာ အလန်ဒုတိယ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၅၂ တုဲ ဒေသဂကူမန် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာဂှ် စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ ဗြိတိန်ပေင်င်ရ။ မန်တအ်လေဝ် ဂွံတိတ်ဗၠးၜး နူဘဝသၟဝ်ဗၟာရ။ ဘဝဂကူမန် သၟဝ်ဗၟာဂှ် ဂကူမန် မဒးဒုင်ဂမ္စိုတ် နကဵုမၞိဟ်ဂၠိုင်င် ဂၠိုင်ကဵုအလန်တုဲ ဂကူမန် ဗွဲဂမၠိုင် ဒးဒဴလုပ် ရးနိဂီုသေံ သွက်ဂွံဗၠးဘဲလမျီုရ။ ဗြိတိန် မသီကေတ် ဍုင်ဗၟာဂှ် ဒှ်အရာမပကဵု ညံင်ဂကူမန် ဟွံဂွံကၠေအ်ကၠက်အာ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဗၟာရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၇ ဂှ် ပတၟေင် ကုတ္ၚဲပတန်ဍုင်ဟံသာဝတဳ ပ္ဍဲဂိတုမာဃ် မွဲစွေက်ဂှ်တုဲ ဂကူမန်တအ် စကၠောန်ဗဒှ် [[တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်|တ္ၚဲဂကူမန်]]။ 

ဒေသမန် စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ အင်္ဂလိက်တုဲ ခြာဟွံလအ် ဂကူမန်တအ် စဒစဵုဒစးကၠုင် ကဵုအင်္ဂလိက် ညးမပကဝ်လဝ်နဳတအ်ရ။ ကာလဍုင်ဗၟာ မကလိဂွံ ဍုင်သၠးၜး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၈ ဂှ် ဂကူမန်တအ် အာတ်မိက် ညံင်ဂွံကဵု အခေါင်ပကင်ရင်ဇကုအပိုင်။ ဥူနု ညးမဒှ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော်ရးနိဂီုဗၟာ ကိုပ်ကၠာအိုတ် တးပါဲ သွက်ဂွံကဵု အခေါင်ပကင်ရင်ဇကုအပိုင် ကုဂကူမန်တအ်ရ။ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ ဂကူမန်တအ် စတဝ်စၞေဟ်ကၠုင် နကဵုလွဟ် နကဵု သၟဝ်ပၠတရဴ ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန်၊ နူစ သၞာံ ၁၉၆၂ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ရ။ ဗော်သဵုယှေဝ်လေစ်ဂၠံင်တရဴဗၟာ (Burma Socialist Programme Party - BSSP) ပစၟတ်သမ္တီကဵု ပိုင်ခြာကဵု [[တွဵုရးဍုင်မန်]] ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၄ ပ္ဍဲဒၞာဲဒေသ မကရေက်ပတိတ် နူကဵု ခရိုင်တၞင်သဳ ကဵု ရးဗၟာရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ပၠန်ဂတးမန်ဂှ် ဆက်နွံကၠုင်ဒၟံင်တုဲ စိုပ်သၞာံ ၁၉၉၅ ဂှ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဒေါအ်ပန်ပှော် ကုအလဵုအသဳပၞာန်ရ။

=== ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ===
လၟုဟ် ဂကူမန်ဂှ် အပ္ဍဲ ရးနိဂီုဗၟာမ္ဂး လုပ်လၟိဟ် ဂကူကောန်ဍုင်အရင်အဓိကမွဲတုဲ ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီုသေံဂှ် ဒှ်ဂကူသၟတ် ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံမွဲရ။&lt;ref&gt;မန် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာဂှ် ကော်စ မန်ဍုင်ဗၟာ တုဲ မန် မနွံ ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံဂှ် ကော်စ ထာဲရာမာဉ် ဟွံသေင်မ္ဂး မန်ဍုင်သေံ။{{sfn|Foster|1973|page=211}}&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ngamying|first=Dusittorn|date=2014|title=Mon Dance: Creating Standards to Continue the Performing Arts of Thai-Raman|journal=Asian Culture and History|publisher=Canadian Center of Science and Education|volume=7|doi=10.5539/ach.v7n1p29|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; အတိုင် သမ္ၚေဝ်ဗဳဇ မထ္ၜးလဝ်မ္ဂး ဂကူမန် မနွံပ္ဍဲ လဒေါဝ်ရးနိဂီုသေံ ကဵု ဂကူမန်မပြံင်လုပ်မံင် ပ္ဍဲရးနိဂီု ဗွဲကြဴတအ်ဂှ် တၞောဝ်ဗဳဇကြပ်ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2020|title=Close genetic relationship between central Thai and Mon people in Thailand revealed by autosomal microsatellites|journal=Int J Legal Med|doi=10.1007/s00414-020-02290-4|last1=Srithawong|first1=Suparat|last2=Muisuk|first2=Kanha|last3=Srikummool|first3=Metawee|last4=Kampuansai|first4=Jatupol|last5=Pittayaporn|first5=Pittayawat|last6=Ruangchai|first6=Sukhum|last7=Liu|first7=Dang|last8=Kutanan|first8=Wibhu|volume=135|issue=2|pages=445–448|pmid=32281021|s2cid=215741324}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်နူ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် ကြဴနူ ဍုင်ဗၟာမကလိဂွံဗၠးၜး နူဗြိတိန်တုဲ ဂကူမန် နူကဵု ဒေသမုက်ပၞာန်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် စိုပ်အာ ရးဍုင်ပထမဂမၠိုင် နူကဵု ဗဒိုပ်ညးလလဴ အကြာပယျဵုဗၟာ-သေံ ကဵု ရးနိဂီုမလေရှာတအ်ရ။ ကောန်မန် နူရးနိဂီုဗၟာ ပြံင်စိုပ်အာပဒတဴ ပ္ဍဲရးနိဂီုပံင်ကောံအမေရိကာန် (ဂကောံမၞိဟ်ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ တွဵုရးအေန်ဒိယာန္နာ၊ ဍုင်ဖောတ်ဝိုင်၊ ဂၠိုင်အိုတ်ဒုတိယဂှ် တွဵုရးသြဟိသြ ဍုင်အခြောန်၊ ဍုင်အဝ်သတြေလဳယာ၊ ခနေဒါ၊ နဝ်ဝေ၊ ဒိန်မက်၊ ဝှေန်လာန်၊ သွိတ်ဒေန်၊ ကေုာံ နေတာလာန်တအ်ရ။

==အရေဝ်==
{{Main|မန်}}
[[File:Myakan-inscription.jpg|alt=|thumb|210x210px|လိက်တၟအ်မန် နူကၟာမြကာန် (၁၀၈၄ - ၁၁၂ အေဒဳ)]]
အရေဝ်[[မန်]]ဂှ် ဒှ်အရေဝ် ပ္ဍဲလွာအရေဝ် မန်နိစ် (Monic) မဒှ်တၞောဝ်အရေဝ် အဝ်သတြောအေရှတိစ် (လဆောဝ် ကော်စ ဂကောံအရေဝ် မန်-ခမာ) မဒှ်အရေဝ် မကြပ် ကုအရေဝ် ဂကူ [[ညးဂူ၊ ဂကူ|ညးဂူ]] သ္ၚောဲနူဂှ်ညိမ္ဂး ကြပ်ညောန်ကဵု အရေဝ်ဘာသာခမေန် ကေုာံ ဝဳယေတ်နာမ်။ အက္ခရ် ဂကူမန်တအ် မချူဂှ် ဒှ်အက္ခရ် မစေန်ဆက်ကၠုင် နူအက္ခရ်ဗြဟ္မဳ မကၠုင်နူ အိန္ဒိယ။ အရေဝ်မန်ဂှ် ဒှ်အရေဝ် မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵုအရေဝ်ဘာသာတြေံအိုတ်ဂမၠိုင် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသဇၞော်အာရှအဂၞဲရ။ 

အရေဝ်ဘာသာ ပ္ဍဲဒေသဂှ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် အရေဝ်မန်ဓလီုပါလုပ်ဒၟံင်ရ။ အက္ခရ်ထာမ်သေံ (Tai Tham alphabet) ကဵု အက္ခရ်ဗၟာဂှ် လွဳစလဝ် နူကဵု အက္ခရ်မန်တြေံ။ အက္ခရ်ထာမ်သေံဂှ် စဒၟံင် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်ဘာသာသေံသၟဝ်ကျာ၊ အရေဝ်ဘာသာသေံလူ၊ အရေဝ်ဘာသာခုန် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာလဴ။ အက္ခရ်ဗၟာဂှ် စကာဒၟးင် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာဗၟာ၊ ဘာသာသေံ၊ ဘာသာကရေင်သဂဝ် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာတၞဟ်တအ်ရ။

လိက်သေံ (သေံဒေသလဒေါဝ် ကဵု သၠုင်ကျာ) ဂှ် ကြပ်ညောန် ကုအက္ခရ်ခမေန် ဂၠိုင်နူ အက္ခရ်မန်တုဲ မဝေါဟာရသေံ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ကၠုင်နူ အရေဝ်မန်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=A history of Thailand|last=Baker|first=Christopher|publisher=Cambridge University Press|year=2014|isbn=9781316007334|location=Melbourne, Australia|pages=3–4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Loanwords in the World's Languages: A Comparative Handbook|last=Haspelmath|first=Martin|publisher=Walter de Gruyter|year=2009|isbn=978-3110218435|pages=602}}&lt;/ref&gt; ဂကူဗၟာတအ်လေဝ် ဂၠေအ်လဝ် မဝေါဟာရမန် ဗွဲဂမၠိုင်ကီုရ၊ ဗွဲတၟေင် ဝေါဟာရ မဆေင်ကဵု ပရေင်ပကင်ရင်၊ ပရေင်ကွတ်၊ ဗွိုက်လတက်၊ စၞ ကေုာံ ပကဴဂမၠိုင်ရ။ 

အခိင်လၟုဟ်၊ အရေဝ်မန်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် အရေဝ်ဂကူရးတၞံ ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာကီု သီုကဵု ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံ။ ပ္ဍဲကဵုဗွဝ်စှ်ော လပါ်လက်ကြဴဏအ် ဟိုတ်နူ လၟိဟ်မၞိဟ်မဟီုအရေဝ်မန် အောန်စှ်ေဒၟံင်တုဲ အရေဝ်မန်ဂှ် မဒးဒုင်ပၠုပ်လဝ် ပ္ဍဲစရင် အရေဝ်မဒးဂွိင် သွက်ဂွံကၠေအ်ကၠက် နကဵုယူနေစ်သကဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=UNESCO Atlas of the World's Languages in danger|url=http://www.unesco.org/languages-atlas/en/atlasmap/language-id-2222.html|access-date=2020-06-03|website=UNESCO}}&lt;/ref&gt;

==လၟိဟ်မၞိဟ်==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+စရင်မၞိဟ် နူ သၞာံ ၁၉၂၁ 
!ဂကူ
! colspan=&quot;3&quot; |လၟိဟ်မၞိဟ်
! colspan=&quot;3&quot; |လၟေပ်လိက်
! colspan=&quot;3&quot; |လၟေပ်အေင်္ဂလိက်
|-
|
|လၟိဟ်မၞိဟ်
|တြုဟ်
|ဗြဴ
|လၟိဟ်မၞိဟ်
|တြုဟ်
|ဗြဴ
|လၟိဟ်မၞိဟ်
|တြုဟ်
|ဗြဴ
|-
|အရကာန်
|300.700
|151,190
|149,510
|95,190
|83,383
|11,807
|1,798
|1,580
|218
|-
|ကြုက်
|149,060
|101,877
|47,183
|42,126
|37,157
|4,969
|3,629
|3,250
|379
|-
|မန်
|323,509
|163,830
|159,679
|82,024
|65,877
|16,147
|592
|485
|107
|-
|ဓနု
|74,642
|37,382
|37,260
|12,561
|11,816
|745
|12
|10
|2
|-
|ကရေင်
|1,220,356
|612,116
|608,240
|183,683
|136,003
|47,680
|7,707
|5,243
|2,464
|-
|သေံ
|1,017,987
|508,975
|509,012
|124,017
|114,924
|9,093
|502
|399
|103
|-
|တံင်သူ
|218,237
|108,740
|109,491
|19,104
|17,225
|1,879
|173
|158
|15
|-
|ကုကဳချေင်
|281,874
|140,638
|141,236
|15,394
|14,279
|1,115
|192
|130
|62
|-
|ပလံင်-ဝ
|156,703
|78,674
|78,029
|6,984
|6,889
|95
|26
|25
|1
|-
|ကချေင်
|146,845
|70,611
|76,234
|1,763
|1,497
|266
|39
|37
|2
|-
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|}
&lt;ref&gt;{{cite book |last=Marten |first=J. T. |author-link= |date=1923 |title= Census of India, 1921, Volume I India, Part II. Tables|url=http://piketty.pse.ens.fr/files/ideologie/data/CensusIndia/CensusIndia1921/CensusIndia1921IndiaTables.pdf |location=Calcutta |publisher=Superintendent Government Printing, India |page=85 |isbn=}}&lt;/ref&gt;


{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ လၟိဟ်ဂကူမန် အတိုင်စရင် သၞာံ၂၀၂၀ ဌာနဝန်ဇမၞော်ကာအပ္ဍဲဍုင် 
|-
! ရး !! ခရိုင် !! ပွိုင်ဍုင် !! လၟိဟ်သီုဖအိုတ် !! လၟိဟ်မၞိဟ်ဂကူမန် !! ဂကူမန် နတၟအ်ကၠံ
|-
| မန် || သဓီု || ကျာ်ထဝ် || 167,249 || 745 || 0.82% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_7.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ ကျိုက်ထိုမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812191851/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_7.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| မန် || သဓီု || ၜဳကလေင် || 196,674 || 351 || 0.19% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_content-merged.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ ဘီးလင်းမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812210018/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_content-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| မန် || သဓီု || သဓီု || 292,144 || 6651 || 2.28% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_9.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ သထုံမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812193359/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_9.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| မန် || သဓီု || ပံင် || 266,935 || 87‚195 || 32.67% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_8.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ ပေါင်းမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812194110/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_8.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| မန် || မတ်မလီု || မတ်မလီု || 270,619 || 55‚989 || 20.70% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_2.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ မော်လမြိုင်မြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812193202/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_2.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| မန် || မတ်မလီု || တကအ်ခၟိုင် || 164,612 || 118‚353 || 72.00% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_4.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ ချောင်းဆုံမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812192234/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_4.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| မန် || မတ်မလီု || ကျာ်မြဟ် || 231,161 || 114‚217 || 49.41% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_5.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ ကျိုက်မရောမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=13 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220813050934/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_5.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| မန် || မတ်မလီု || မုဟ်ဍုင် || 189,773 || 163‚370 || 86.09% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_6.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ မုဒုံမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812191507/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_6.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| မန် || မတ်မလီု || ဇြပ်ဗု || 164,824 || 98‚061 || 59.50% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/map_1-merged.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ သံဖြူဇရပ်မြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=19 October 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211019064113/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/map_1-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| မန် || ရေဝ် || ရေဝ် || 281,779 || 194‚638 || 69.08% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_3.pdf |title=မွန်ပြည်နယ်၊ ရေးမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812192711/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_3.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ထဝါဲ || ဍာ်ဗု || 122‚833 || 14‚113 || 11.27 &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/data_repotrt9-2019part-1-merged.pdf |title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ ရေဖြူမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812192629/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/data_repotrt9-2019part-1-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ထဝါဲ || ထဝါဲ || 142,432 || 342 || 0.24% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/dawei_state_1-merged.pdf |title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ ထားဝယ်မြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812210304/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/dawei_state_1-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ထဝါဲ || (လောင်းလုံး) || 153,615 || 49 || 0.03% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged.pdf |title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ လောင်းလုံးမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812191743/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ထဝါဲ || ကြုင်ကြုက် (သရက်ချောင်း)|| 124,948 || 19 || 0.02% &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.moi.gov.mm/local-info/3038|title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ သရက်ချောင်းမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ဗိက် || ပုလော || 159,079 || 3‚902 || 2.75% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/township_cover_and_content-merged_3.pdf |title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ ပုလောမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812191817/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/township_cover_and_content-merged_3.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ဗိက် || ဗိက် || 290,074 || 1‚301 || 0.45% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_0.pdf |title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ မြိတ်မြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812192143/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_0.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ဗိက် || တၞင်သဳ || 127,515 || 1‚072 || 0.88% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_1.pdf |title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ တနင်္သာရီမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812194351/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/cover_and_content-merged_1.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ဗိက် || တကအ် (ကျွန်းစု) || 178,435 || 24 || 0.01% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/township_cover_and_content.2doc-merged_1.pdf |title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ ကျွန်းစုမြို့နယ် မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812194630/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/township_cover_and_content.2doc-merged_1.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ကအ်သံင် || ဘုတ်ပြင် || 84,303 || 1‚753 || 2.47% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/township_cover_and_content.2doc-merged_0.pdf |title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ ဘုတ်ပြင်းမြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812200004/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/township_cover_and_content.2doc-merged_0.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| တၞင်သဳ || ကအ်သံင် || ကအ်သံင် || 129,718 || 5‚046 || 3.89% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/township_cover_and_content-merged_2.pdf |title=တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ ကော့သောင်းမြို့နယ် မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812211750/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/township_cover_and_content-merged_2.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| ကရေင် || ဖာအင် || ဖာအင် || 481,429 || 70‚473 || 14.63% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/1_hptownship_cover_and_content-merged.pdf |title=ကရင်ပြည်နယ်၊ ဘားအံမြို့နယ် မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=13 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220813020236/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/1_hptownship_cover_and_content-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| ကရေင် || ဖာအင် || လှိုင်ဘွဲ့ || 284,769 || 4‚424 || 1.55% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/2cover_hlaing_bwe_township-merged.pdf |title=ကရင်ပြည်နယ်၊ လှိုင်ဘွဲ့မြို့ မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812193757/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/2cover_hlaing_bwe_township-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| ကရေင် || ဖာအင် || ဒဵုပသဲ (သံတောင်ကြီး) || 92,953 || 16 || 0.02% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/3-township_cover_and_content.2doc-merged.pdf |title=ကရင်ပြည်နယ်၊ သံတောင်ကြီးမြို့နယ် မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812192534/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/3-township_cover_and_content.2doc-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| ကရေင် || ကအ်ကြိက် || ကအ်ကြိက် || 304,117 || 68‚440 || 22.65% &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://gad.gov.mm/images/localfacts/1715240890%E1%80%80%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%B7%E1%80%80%E1%80%9B%E1%80%AD%E1%80%90%E1%80%BA.pdf |title=ကရင်ပြည်နယ်၊ ကော့ကရိတ် မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812202022/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/4cover_and_mapkky-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| ကရေင် || ကအ်ကြိက် || လှာဒကှ် || 261,513 || 45‚890 || 17.54% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/5_cover_website-merged.pdf |title=ကရင်ပြည်နယ်၊ ကြာအင်းဆိပ်ကြီးမြို့နယ် မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812194228/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/5_cover_website-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| ကရေင် || ဗြဝတဳ || ဗြဝတဳ || 142,619 || 4‚698 || 3.29% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/6_mwd_town_data2020_cover-merged.pdf |title=ကရင်ပြည်နယ်၊ မြဝတီမြို့နယ် မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812192623/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/6_mwd_town_data2020_cover-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| ကရေင် || ဗြဝတဳ || ဘာပန် || 123,257 || 189 || 0.15% &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/7_hpa-pun_township_map-merged.pdf |title=ကရင်ပြည်နယ်၊ ဖာပွန်မြို့နယ် မြို့နယ်ဒေသဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=30 September 2020 |website=ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးဌာန မြန်မာနိုင်ငံ |publisher= |access-date=1 August 2022 |quote= |accessdate=1 August 2022 |archivedate=12 August 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220812195841/http://www.gad.gov.mm/sites/default/files/7_hpa-pun_township_map-merged.pdf }}&lt;/ref&gt;
|-
| ပံင်သီုဖအိုတ်|| || ပ္ဍဲ ပိရး ဂကူမန် နွံ || ||'''1‚061‚321''' ||

|}

==ယေန်သၞာင်==

=== သင်္ကေတ ===
[[File:Shwedagon Crown.JPG|thumb|220px|ဗီုရုပ်ၝောအ်ကိုဋ် ဨကရာဇ်ဗြဴ တၠညးမိစောဗု၊ လၟုဟ် မနွံပ္ဍဲ V&amp;A Museum၊ ဍုင်လာန်ဒါန်၊ ရးနိဂီုအင်္ဂလာန်။]]
သင်္ကေတဂကူမန်တအ်ဂှ် ဒှ်ရုပ်[[ၜိုပ်၊ ဂစေံ|ၜိုပ်]] နကဵု ဗီုပါဠိ ကော်စ ဟံသာ မဒှ်ဂကူဒဏ္ဍာရဳ မနွံဗီုပြင် မတုပ်ကဵု အဟာန်။ ၜိုပ်ဂှ် ဗၟာတအ်ကော်စ ''hintha'' ({{lang-my|ဟင်္သာ}}, {{IPA-my|hɪ́ɰ̃θà|IPA}}) သေံကော်စ &quot;ဟောင်&quot;(หงส์)။ ၜိုပ်ဂှ် ဒှ်သင်္ကေတ တွဵုရးဍုင်မန်ကီု သီုကဵု ရးဗဂေါ မဒှ်ဍုင်မန်တြေံရ။ တုဲပၠန် ဍုင်ပက်ကြေတ် ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံ မဒှ်ဒၞာဲဂကူမန် မပဒတဴဂၠိုင်ဂှ်လေဝ် သင်္ကေတဍုင်ဂှ် ရုပ်ၜိုပ်ကီုရ။ 

=== ဂဳတ ===
[[File:Kong mon គងមន or Khong mon ฆ้องมอญ.jpg|thumb|260px|ဗာတ်ကိုင်]]
[[File:Kyam at Mon Buddhist Temple Fort Wayne.jpg|thumb|210px|ကွိင်ကျာံ]]
ပ္ဍဲကဵု အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင်မန်ဂမၠိုင် လပါ်ဂဳတ၊ လမၠေဟ်၊ ဒမျေဟ်တအ်ဂှ် လမၠေဟ်/လှ်ေကလော်၊ ကွိင်ကွိုက်မ္ဂး ဗီုကဵု ကွိင်ကျာံ၊ ဗာတ်ကိုင်၊ စံင်တအ်ဂှ် ဒှ်ကပေါတ်အာဲကၟာဲ နူတမ်မူလဂကူမန်ရ။ လမၠေဟ်မွဲတအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ်လှ်ေထ္ၜး ပ္ဍဲကဵု သဘင်၊ ပေါဲဇာတ်ဂမၠိုင်ရ။ ဂဳတအခိုက်ကၞာမန်ဂှ် နွံကဵု ကွိင်ကွိုက်ဂကူနာနာ မပ္တံကဵု ကွိင်ကျာံ၊ မံင်၊ ကလောတ်၊ စံင်၊ ဖံနာနာသာ်ရ။&lt;ref name=&quot;td&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.unesco-ichcap.org/kor/ek/inc/pdf/mon.pdf|title=Making Inventory of Craftsmanship and Performing Arts of Mon Traditional Musical Instruments|access-date=16 February 2021|accessdate=4 July 2021|archivedate=10 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210710151118/https://www.unesco-ichcap.org/kor/ek/inc/pdf/mon.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== သဘင်ဂမၠိုင် ===
ပ္ဍဲအခိင်အတးသင်္ကြာန်မ္ဂး ဂကူမန် ညးမပဒတဴ ပ္ဍဲခရိုင်ဖြပဍေင်တအ်ဂှ် မလေပ်ကၠောန် သဘင်အတး နကဵုအခိုက်ကၞာမန် ကေုာံ ပြဝေဏဳနာနာသာ် ဗွဲတၟေင်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Songkran 2020 in Thailand - Dates|url=https://rove.me/to/thailand/songkran|access-date=2019-09-04|website=rove.me|language=en}}&lt;/ref&gt;ပ္ဍဲဍုင်သေံမ္ဂး သဘင်ဗလးကထိုန် (Loi Khamod festival)၊&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.matichonweekly.com/column/article_14572|title=ปริศนาโบราณคดี : ประเพณี &quot;ลอยหะมด&quot; ของมอญหริภุญไชย คือต้นกำเนิด &quot;ลอยกระทง&quot; ในสยาม?|date=13 November 2016|access-date=27 February 2021|language=th}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.m-culture.go.th/lamphun/ewt_news.php?nid=540&amp;fbclid=IwAR3MD1Wvj3ZxrIWMaLKtjK5FF_GSi8ZN5ZbXJ6ERh8bub8fgi-5aHxYe53Y|title=ประเพณีลอยโขมดตำบลต้นธง ประจำปี 2559|date=10 November 2016|access-date=27 February 2021|language=th}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://thainews.prd.go.th/th/news/detail/TCATG201108073719199|title=เทศบาลตำบลต้นธง จังหวัดลำพูน สืบทอดงานประเพณีลอยโขมดตำบลต้นธง ซึ่งครั้งนี้ได้จัดขึ้นเป็นครั้งที่ 6 อย่างยิ่งใหญ่ เพื่อเป็นการ อนุรักษ์ และสืบสานประเพณีวัฒนธรรมอันดีงามของท้องถิ่นให้คงอยู่สืบไป|access-date=28 February 2021|date=8 November 2020|language=th|accessdate=4 July 2021|archivedate=9 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709185041/https://thainews.prd.go.th/th/news/detail/TCATG201108073719199}}&lt;/ref&gt; သဘင်ပူဇဴပၟတ် (ပတိုန်ဂီု)၊&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bangkokpost.com/vdo/thailand/233393/rocket-of-mon|title=Rocket of Mon|date=23 April 2011|access-date=20 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.m-culture.go.th/phatumthani/ewt_news.php?nid=403&amp;filename=index|title=ประเพณีการจุดลูกหนู|date=1 July 2019|access-date=20 February 2021|language=th}}&lt;/ref&gt; သဘင်ဗဝ်သၟုတ်က္ၜင်၊ &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nationthailand.com/noname/30354455|title=Mon Floating Boat Festival 2018|date=14 September 2018|access-date=20 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tatnews.org/2018/06/mon-floating-boat-festival-2018/|title=Mon Floating Boat Festival 2018|date=27 June 2018|access-date=20 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thaitravelblogs.com/2018/07/mon-floating-boat-festival-2018-from-23-to-25-september-in-sangkhlaburi/|title=Mon Floating Boat Festival 2018 from 23 to 25 September in Sangkhlaburi|date=4 July 2018|access-date=20 February 2021|accessdate=4 July 2021|archivedate=9 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709182755/https://www.thaitravelblogs.com/2018/07/mon-floating-boat-festival-2018-from-23-to-25-september-in-sangkhlaburi/}}&lt;/ref&gt; သဘင်ကဝါ်ၜိုပ် ကေုာံ ဇၞောဝ်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thai-blogs.com/2011/04/14/parade-of-the-centipede-flags-and-swans/|title=Parade of the Centipede Flags and Swans|date=14 April 2011|access-date=20 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.m-culture.go.th/chachoengsao/ewt_news.php?nid=314&amp;filename=index|title=ประเพณีแห่ธงตะขาบ|date=11 April 2017|access-date=20 February 2021|language=th}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.thailandexhibition.com/Eat-Travel/1065|title=เที่ยวชมประเพณี แห่หงส์ ธงตะขาบ พระประแดง|date=18 April 2018|access-date=20 February 2021|language=th|accessdate=4 July 2021|archivedate=9 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709183558/https://www.thailandexhibition.com/Eat-Travel/1065}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mon Cultural Festival in Thailand|url=http://www.thai-blogs.com/2008/02/09/mon-cultural-festival-in-thailand/|access-date=20 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ilove8riew.com/en/event/%E0%B8%87%E0%B8%B2%E0%B8%99%E0%B8%9B%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B9%80%E0%B8%9E%E0%B8%93%E0%B8%B5%E0%B9%81%E0%B8%AB%E0%B9%88%E0%B8%98%E0%B8%87%E0%B8%95%E0%B8%B0%E0%B8%82%E0%B8%B2%E0%B8%9A/|title=Centipede Flag Parade|access-date=20 February 2021|accessdate=4 July 2021|archivedate=9 July 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709183604/http://ilove8riew.com/en/event/%E0%B8%87%E0%B8%B2%E0%B8%99%E0%B8%9B%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B9%80%E0%B8%9E%E0%B8%93%E0%B8%B5%E0%B9%81%E0%B8%AB%E0%B9%88%E0%B8%98%E0%B8%87%E0%B8%95%E0%B8%B0%E0%B8%82%E0%B8%B2%E0%B8%9A/}}&lt;/ref&gt; 

=== ဗွိုက်လတက် ===
[[File:Mon National Day 72 Bago.jpg|thumb|220px|သဘင်တ္ၚဲဂကူမန် မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဍုင်ဗဂေါ သၞာံ ၂၀၁၉ ]]
ညးဗြဴမန်တအ်ဂှ် လ္ၜက်ယာတ်ဍောတ်၊ မန်ဍုင်မန်မ္ဂး ပူလဝ် ပၞးမွဲလပါ်တုဲ တၞုင်ၜါလပါ်ဂှ် ကဵုတကဲ လပါ်ဂတ ကဵု လက်ကြဴ။ မန်ဍုင်သေံမ္ဂး လၜက်လဝ် လတူကအ်တုဲ တၞုင်ၜါလပါ် ကဵုတကဲစှ်ေ လပါ်ဂတမုက်။ အခိုက်လၜက်ယာတ်ဍောတ်မန် ဗီုမန်ဍုင်မန်ဂှ် နကဵု သက်သဳပုရာန် ဂွံဆဵုကေတ် ရုပ်တိ နူဒွါဝတဳ ဒဒှ်ရ ညးဗြဴမန် ခေတ်ဒွါရဝတဳတေအ်လေဝ် လ္ၜက်ယာတ်ဍောတ်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=มรดกช่างศิลป์ไทย : งานปูนปั้น|url=https://www.chatnirun.com/%e0%b8%a1%e0%b8%a3%e0%b8%94%e0%b8%81%e0%b8%8a%e0%b9%88%e0%b8%b2%e0%b8%87%e0%b8%a8%e0%b8%b4%e0%b8%a5%e0%b8%9b%e0%b9%8c%e0%b9%84%e0%b8%97%e0%b8%a2-%e0%b8%87%e0%b8%b2%e0%b8%99%e0%b8%9b%e0%b8%b9/}}&lt;/ref&gt; 

ကယျိုင်မၞိဟ်တြုဟ်မန် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာဂှ် ဗိုက်ဂၠိက် ညံင်ဗီုဗၟာတုဲ မၞိဟ်တြုဟ်မန် ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံ ဗိုက်ဗီုအခိုက်သေံ။ ကယျိုင်ဂကူမန်တအ် ထုဲနှဴအာကဵု ကယျိုင်ဂကူတၞဟ် ဟီုမာန်ရ။ 

=== စၞ ===
စၞအခိုက်မန်ဂှ် လုပ်စိုပ်ဓလီုလဝ် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု စၞဗၟာ ကေုာံ စၞသေံ မဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်ရ။ စၞယၟုမြဟ်ဒၟံင် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာ ကေုာံ ရးနိဂီုသေံ အခိင်လၟုဟ်ဂှ် တမ်မူလဍေဟ် ကၠုင်နူမန်။ ဥပမာ၊ ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာ [[ယိုဟ်သ္ၚု]] ဗၟာမကော် (ထမနဲ)၊ ခၞံ၊ [[ပုင်အတး (ပုင်သင်္ကြာန်)]] ပ္ဍဲဍုင်သေံ။ ပ္ဍဲဍုင်သေံ၊ ညးတအ်ကော်စ ဗီုသေံ Khao chae (ข้าวแช่) မဒှ် ပုင်ဍာ်မွဲဂကူဂှ် ဒှ်စၞဗွိုင်နန် (ဝါ) စၞဨကရာဇ်ဂှ် ဒှ်စၞအခိုက်မန်မွဲရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://travel.cnn.com/bangkok/eat/khao-chae-101-811318/|title=It's khao chae season: How to eat Thailand's classic summer treat|last=Chirapongse|first=Kitty|date=2012|work=CNN|access-date=September 7, 2019|accessdate=July 4, 2021|archivedate=September 22, 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180922154138/http://travel.cnn.com/bangkok/eat/khao-chae-101-811318/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://guide.michelin.com/en/article/features/a-guide-to-royal-thai-cuisine|title=A Guide to Royal Thai Cuisine|website=MICHELIN Guide|language=en|access-date=2019-09-07}}&lt;/ref&gt; ပုင်ဍာ်မန်ဂှ် ဗၟာတအ် ကော်စ (သင်္ကြန်ထမင်း) တုဲ ဒှ်စၞအခိုက်မစ ပ္ဍဲအခိင်အတးသင်္ကြာန်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mmtimes.com/special-features/234-thingyan-2017/25640-how-to-spend-long-thingyan-holidays.html|title=How to spend long Thingyan holidays|date=2017-04-07|website=The Myanmar Times|language=en|access-date=2019-09-07|accessdate=2021-07-04|archivedate=2018-04-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180402163320/https://www.mmtimes.com/special-features/234-thingyan-2017/25640-how-to-spend-long-thingyan-holidays.html}}&lt;/ref&gt;

ဖရံက်က သေံမကော် ဖၠရ (Pla ra)ဂှ် ဒှ်စၞအခိုက်မန်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Sukphisit|first=Suthon|date=9 June 2019|title=An acquired taste|work=Bangkok Post|url=https://www.bangkokpost.com/life/social-and-lifestyle/1692012/an-acquired-taste|access-date=16 June 2021}}&lt;/ref&gt; 

=== ဝေင်တြေံ ===
ဝေင်ဗွဲမဂၠိုင် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာကီု သီုကဵု ရးနိဂီုသေံဂှ် ကၠုင်နူတမ်မူလမန်။ ပၞောဝ်တအ်ဂှ် ဝေင်ဟနိ/ဝေင်ဂနိ ကေုာံ ဝေင် (saba tossing game) ကဵု ဝေင်ပၞုက်ယာတ် (Mon Son Pa)ဂှ် ဒှ်ဝေင်အခိုက်မန် မၞိဟ်မဒးဂၞပ်ဂၠိုင်တုဲ နကဵု ယူနေစ်သကဝ် (UNESCO)လေဝ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် အဝတ္ထု]] မွဲရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Intangible Cultural Heritage|url=http://www.unescobkk.org/culture/ich/children-games/games/by-research-sites/bkk/|website=UNESCO Bangkok|accessdate=2021-07-04|archivedate=2020-07-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200702210259/http://www.unescobkk.org/culture/ich/children-games/games/by-research-sites/bkk/}}&lt;/ref&gt;

== ဗီုဂမၠိုင် ==
&lt;gallery&gt;
File:Burmese Ramayana dance.jpg|A theatrical performance of the Mon dance
File:Lorchestre thaïlandais piphat mon (musée de la musique) (3771128467).jpg|Mon musical instruments
File:Mon Drum.jpg|A student playing Mon Drum in Thailand
File:Mon people girls in traditional dress.jpg|Mon girls in traditional [[folk costume]]
File:Ngapyawbaung.jpg|Mon banana pudding
File:KhaoChae.JPG|Mon inspired ''Khao Chae''
File:Htamanè.JPG|''[[Htamanè]]'' glutinous rice
File:Khao khluk kapi, Pathum Thani, 2018-04-02 (3).jpg|Mon inspired [[Khao khluk kapi|Khao Khluk Kapi]] dish
File:Khanom Chin - Thai rice noodles.JPG|''Khanom Chin'' rice noodles
File:Nga paong thohk with a spoon.jpg|''Nga baung thohk'' (steamed fish dish wrapped in banana leaves)
File:Flag of Mon State (2018).svg|[[Mon State]] flag drawn by the Burmese government, [[Hamsa (bird)|Hongsa]] (the symbol of Mon people)
File:Mon Traditional Flower-garlands.jpg|Mon Traditional Flower-garlands
File:8th Mon Youth Day at night 27-Dec-2019.jpg|Celebration of Mon Youth Day in Myanmar (2019)
File:Shwedagon Pagoda 2017.jpg|[[Shwedagon Pagoda]], An ancient Mon-style [[Stupa]] located in [[Yangon|Yangoon, Myanmar]]
File:Photo of Zingyaik pagoda, Paung township, Mon State.jpg|[[Zinkyaik Pagoda]], An ancient Mon-style [[Stupa]] on the top of Zinkyaik Mountain, [[Mon State]], [[Myanmar]]
File:Chompoo-Veth-(2).jpg|Mon [[Rattanakosin]]-style [[Stupa]] located at [[Wat Chomphuwek]], [[Mueang Nonthaburi District|Nonthaburi, Thailand]]
File:Nai Mueang, Mueang Lamphun District, Lamphun 51000, Thailand - panoramio.jpg|Mon [[Hariphunchai]]-style [[Stupa]] located at [[Wat Phra That Hariphunchai]], [[Lamphun|Lamphun, Thailand]]
File:Wiang Tha Kan Compound 9.jpg|The remains of an ancient walled town of the [[Hariphunchai|Hariphunchai Kingdom]], Wiang Tha Kan, founded approximately 1,000 years ago located in [[San Pa Tong District|San Pa Tong District, Chiang Mai, Thailand.]]
File:Lampangluang1.JPG|Mon [[Hariphunchai]]-style architecture located in [[Lampang|Lampang, Thailand]]
File:Wat_JamaDevi.jpg|Mon [[Hariphunchai]]-style architecture located in [[Lamphun|Lamphun, Thailand]]
File:Ananda-Temple-2.JPG|[[Ananda Temple]], The fusion of Mon and Indian architecture located in [[Bagan]], [[Myanmar]]
File:Kanbawzathadi_Palace_-_Bago,_Myanmar_20130219-01.jpg|Mon-style architecture located in [[Bago, Myanmar|Bago]], [[Myanmar]]
File:Shwedagon pagoda, Yangon, Myammar.jpg|Mon-style architecture located in [[Yangon|Yangoon, Myanmar]]
File:Golden Rock (28249624117).jpg|[[Kyaiktiyo Pagoda|The Golden Rock Stupa]] located in [[Mon State]], [[Myanmar]]
File:Wat Chiang Yeun chedi 2.jpg|[[Hamsa (bird)|Hongsa]] pole with Centipede flag
File:ကွာင်ကံက်တဲ.jpg
File:ကွာင်ခဝ်ဂဒဵု.jpg
File:ကွာင်ခေါ်.jpg
File:ကွာင်စုတ်ပၟတ်.jpg
File:ကွာင်တဲတၞး.jpg
File:ကွာင်ဗြာတ်.jpg
File:ကွာင်ဟကဵု.jpg
File:ကွာင်အဝေက်.jpg
File:ဒၠောံဍာ်ဗံၚ်.jpg
File:ကွာင်ကောန်န.jpg
File:သတ်တာ.jpg
&lt;/gallery&gt;

==နိဿဲ==
===Citations===
{{reflist}}

===Sources===
{{refbegin}}
*{{Cite journal|first=Christian|last=Bauer|url=https://thesiamsociety.org/wp-content/uploads/1991/03/JSS_079_1f_Bauer_MonEpigraphy.pdf|title=Notes on Mon Epigraphy|journal=Journal of the Siam Society|volume=79|issue=1|date=1991|pages=31–84}}
*{{Cite journal|first=Christian|last=Bauer|url=https://thesiamsociety.org/wp-content/uploads/1991/03/JSS_079_2h_Bauer_MonEpigraphyII.pdf|title=Notes on Mon Epigraphy II|journal=Journal of the Siam Society|volume=79|issue=2|date=1991|pages=61–80}}
*{{Cite book|first=Franklin|last=Huffman|chapter-url=http://sealang.net/archives/mks/pdf/16-17:31-84.pdf|title=Mon-Khmer Studies|volume=16–17|date=1990|publisher=Summer Institute of Linguistics|isbn=9780824813437|access-date=April 6, 2021|pages=31–84|chapter=Burmese Mon, Thai Mon, and Nyah Kur:a synchronic comparison}}
*{{Cite book|first=Christian|last=Bauer|chapter-url=http://sealang.net/archives/mks/pdf/16-17:155-176.pdf|title=Mon-Khmer Studies|volume=16–17|date=1990a|publisher=Summer Institute of Linguistics|isbn=9780824813437|access-date=April 6, 2021|pages=155–176|chapter=Numismatics, dialectology, and the periodization of Old Mon}}
*{{Cite book|first=David|last=Thomas|chapter-url=http://sealang.net/archives/mks/pdf/16-17:177-179.pdf|title=Mon-Khmer Studies|volume=16–17|date=1990|publisher=Summer Institute of Linguistics|isbn=9780824813437|access-date=April 6, 2021|pages=177–179|chapter=On early Monic, Vietic and Bahnaric relations}}
*{{Cite book|first=Donald|last=Swearer|chapter=Buddhism in Southeast Asia|title=The Religious Traditions of Asia: Religion, History, and Culture|editor=Joseph Kitagawa|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5LSvkQvvmAMC&amp;pg=PA130|publisher=Routledge|isbn=9780700717620|date=September 20, 2002|pages=119–142}}
*{{Cite book|first=Christian|last=Bauer|chapter-url=https://books.google.com/books?id=hoDGBgAAQBAJ&amp;pg=PA14|title=Ethnic Groups Across National Boundaries in Mainland Southeast Asia|date=1990|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9813035579|editor=Gehan Wijeyewardene|access-date=April 4, 2021|pages=14–47|chapter=Language and Ethnicity: The Mon in Burma and Thailand|doi=10.1355/9789814379366-005}}
*{{Cite book|first=Ashley|last=South|title=Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake|date=October 3, 2002|doi=10.4324/9780203037478|publisher=Routledge; 1st edition|isbn=9780700716098}}
*{{Cite book|first=Patcharin|last=Piumsomboon|chapter=Mon people in Nakhon Ratchasima|title=Good things Korat: Korat's Diaries|volume=3|date=1982|publisher=Office of the National Culture Commission|chapter-url=http://www.koratmuseum.com/download/mon-in-korat.pdf|access-date=February 25, 2021|pages=98–105|language=th}}
*{{Cite journal|first1=Dusittorn|last1=Ngamying|first2=Ying|last2=Keeratiburana|first3=Pairat|last3=Thidpad|date=2014|title=Mon Dance: Creating Standards to Continue the Performing Arts of Thai-Raman|journal=Asian Culture and History|publisher=Canadian Center of Science and Education|volume=7|issue=1|pages=29–34|doi=10.5539/ach.v7n1p29|doi-access=free}}
*{{Cite journal|first1=Patrick|last1=McCormick|first2=Mathias|last2=Jenny|title=Contact and convergence: The Mon language in Burma and Thailand|volume=42|issue=2|date=2013|pages=77–117|journal=Cahiers de Linguistique Asie Orientale|doi=10.1163/19606028-00422P01}}
*{{Cite journal|first=James A.|last=Matisoff| title=Sino-Tibetan Linguistics: Present State and Future Prospects|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1991_20/page/469|journal=Annual Review of Anthropology|volume=20|pages=469–504|year=1991|doi=10.1146/annurev.an.20.100191.002345}}
*{{Cite journal|first=Mathias|last=Jenny|date=2013|title=The Mon language: Recipient and donor between Burmese and Thai|journal=Journal of Language and Culture|url=https://so03.tci-thaijo.org/index.php/JLC/article/view/20286/17624|volume=31|issue=2|pages=5–33}}
*{{Cite journal|last=Foster|first=Brian|year=1973|title=Ethnic Identity of the Mons in Thailand|url=http://www.siamese-heritage.org/jsspdf/1971/JSS_061_1i_Foster_EthnicIdentityOfMonsInThailand.pdf|journal=Journal of the Siam Society|volume=61|pages=203–226}}
*{{Cite journal|ref=CITEREFNuchprayoon2007 |last1=Nuchprayoon |first1=Issarang |last2=Louicharoen |first2=Chalisa |author3=Warisa Charoenvej |year=2007 |title=Glucose-6-phosphate dehydrogenase mutations in Mon and Burmese of southern Myanmar |journal=Journal of Human Genetics |volume=53 |issue=1 |pages=48–54 |doi=10.1007/s10038-007-0217-3 |pmid=18046504|s2cid=22331704 |doi-access=free }}
*{{Cite journal|last1=Stewart |first1=J. A. |year=1937 |title=The Song of the Three Mons |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies|volume=9 |issue=1 |pages=33–39  |jstor=608173 |doi=10.1017/s0041977x00070725}}
*{{Cite journal|first=Chatuporn|last=Petchaboon|title=Food in merit-making ceremonies of Thai-Mon descendants and Mon workers: A case study on food of Sao Kradong Mon community, Bang Pa-in District, Phra Nakhon Sri Ayutthaya Province|journal=Journal of Liberal Arts|url=https://so03.tci-thaijo.org/index.php/journal-la/article/view/164044/120663|pages=35–57|volume=10|issue=2|publisher=Prince of Songkla University|date=December 30, 2018|access-date=February 25, 2021|language=th}}
*{{Cite journal|first1=Watusiri|last1=Jaiklang|first2=Watsaporn|last2=Arayaphan|first3=Nantawan|last3=Muangyai|url=https://so03.tci-thaijo.org/index.php/JHUMANS/article/view/213162/148155|title=Needs and Use of Learning Center and Learning Network of Mon Communities in Lamphun Province|journal=Journal of Human Sciences|volume=20|issue=2|pages=101–132|date=August 30, 2019|access-date=February 25, 2021|language=th}}
*{{Cite journal|first=Ong|last=Bunjoon|url=http://www.damrong-journal.su.ac.th/upload/pdf/102_5.pdf|title=Ban Thung-Khen: The Contemporary Mon Ethnic Community of Suphanburi|journal=Damrong Journal of the Faculty of Archaeology|pages=115–140|volume=16|issue=2|date=December 20, 2017|access-date=March 1, 2021|language=th}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709184351/http://www.damrong-journal.su.ac.th/upload/pdf/102_5.pdf |date=July 9, 2021 }}
{{refend}}

==Further reading==
* {{Cite book |title=Ancient Chiang Mai |chapter=Historic Lamphun: Capital of the Mon Kingdom of Hariphunchai|volume=4|first=Andrew |last=Forbes |author2=Henley, David|year=2012|publisher=Cognoscenti Books|asin=B006J541LE }}
* {{Cite book |title=Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake|last=South|first=Ashley|date=2013|publisher=Routledge|isbn=9781136129629}}

== Notes ==
{{notelist}}

==External links==
{{Commons category|Mon people}}
* [https://db.sac.or.th/museum/museum-detail/129 Mon Art and Cultural Centre of Bang Kradi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210731223732/https://db.sac.or.th/museum/museum-detail/129 |date=2021-07-31 }} 
* [http://www.monnews.org/ Independent Mon News Agency]
* [http://www.virtualmuseum.finearts.go.th/hariphunchai/index.php/en/ Hariphunchai National Museum]
* [https://monmusic.org/ Mon music] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709183243/https://monmusic.org/ |date=2021-07-09 }}
* [https://web.archive.org/web/20060208093247/http://www.kaowao.org/ Kao Wao News Group]
* [http://www.albany.edu/~gb661/ The Mon Information Home Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210831201205/https://www.albany.edu/~gb661/ |date=2021-08-31 }}
* [https://web.archive.org/web/20050408203116/http://www.eumon.org/inscriptions.php Dating and Range of Mon Inscriptions]

[[Category:မနုဿဗေဒ]]</text>
      <sha1>0dehh5rzluyts9xl56nv6vpfagm3bfd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဣဒ၊ ဨဂေါ ကေုာံ မဟာ-ဨဂေါ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2899</id>
    <revision>
      <id>56667</id>
      <parentid>47047</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:47:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45543" sha1="fyyat9mu1ixhatb7hnrvqj51c57v9jp" xml:space="preserve">{{Psychoanalysis |Concepts}}

'''ဣဒ (id)၊ ဨဂေါ (ego)၊ ကေုာံ မဟာ-ဨဂေါ (super-ego)''' ဂှ် ဒှ်မွဲဂကောံ ပ္ဍဲကဵု လညာတ် တေသြရဳ မသ္ၚေဝ်စိတ္တဇ (psychoanalytic theory) မဒှ် တေသြရဳ အစာပါရဂူ သိဂ်မုန် ဖြောဒ် (Sigmund Freud) မဂွံဆဵုကေတ်လဝ် ပ္ဍဲဗီုပြင်လဒက်ပ္တန် စိတ္တဇ ပိုယ်မၞိဟ်တအ်ရ။ အရာပိဝွံ ဒှ်အရာ မဗဂေတ် ပချဳဓရာင် စိုတ်ပူဂိုလ်မွဲမွဲရ။ ဣဒ ဂှ် ဒှ်စိုတ် ရာဂ မဂၠာဲသွက်ဒုင်စသိုင်တသိုက်၊ သီုကဵု ဒေါသမထေဲပၞောတ်၊ ဟီုကၠးကၠးမ္ဂး ဣဒဂှ် ဒှ်စိုတ်မကေတ် အတိုင်ပၟိက်ဆန္ဒဇကုဟေင်ရ။ ဣဒ ဂှ် ဒှ်စိုတ် မနွံပ္ဍဲအခိင်ကာလပိုယ် မဟွံစွံသတိ (ဝါ) အသညာစိုတ်။'''မဟာ-ဨဂေါ (super-ego)''' ဂှ် ဒှ်အရာမချပ်ဗစာရဏာ ကေုာံ အရာမပ္တံကဵု ဒ္ဂေတ်လၟေတ်ဂမၠိုင်တုဲ မဒှ်အရာ လတူအဲ လေဝ် ဟီုဂွံရ။ '''ဨဂေါ (ego)''' ဂှ် ဒှ်အရာမနွံလဒေါဝ် အကြာ ဣဒ ကဵု မဟာ-ဨဂေါတုဲ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် ဒှ် အဲ ရ။&lt;ref&gt;Freud, Sigmund. ''The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud.'' Vol. XIX (1999) James Strachey, Gen. Ed. {{ISBN|0-09-929622-5}}&lt;/ref&gt; နကဵု အစာပါရဂူ ဖြောဒ်ဂှ် ညးပသောင်လဝ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။

&lt;blockquote&gt;အရာကိစ္စဇၞော် ဗီု ဨဂေါ မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အဲ&quot; မကၠောန်ကမၠောန်ဇေတ်တ်ဂှ် ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး ချဳဓရာင်ကၠောန်ဒၟံင်ကမၠောန် သွက်ဂွံထိင် ဗဂေတ်ရ။ ဗီုမဒှ်ဂှ် ဍေဟ်ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဣဒ။ ဨဂေါဂှ် တုပ်ညံင်ရဴ မၞိဟ်မနွံလတူချေဟ်တုဲ ဒှ်မၞိဟ်မထိင် ကေုာံ စၟဳစၟတ် ဒြဟတ်ချေဟ်ရ။ အရာတၟေင်တၞဟ်ခြာဂှ် သၟာလစဝ် (ညးမဍိုက်ချေဟ်)ဂှ် ဂစာန်ထိင်ချေဟ် နကဵုဒြဟတ်ဇကု မဒှ်ဒြဟတ် မဂၠေအ်ကေတ်လဝ်ရ။ ညံင်ရဴ သၟာလစဝ် ကဵု ချေဟ် မဆက်စပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ်ဂှ် ဨဂေါ ကဵု ဣဒ လေဝ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ်ဂှ် ဆက်လ္ၚတ်ကေတ်ညိ။ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး သၟာလစဝ်ဂှ် ယဝ်ရ ညးဟွံဒှ် မွဲလစှ်ေ ကုချေဟ်ညးမ္ဂး ညးဒးဒဳဏာအတေင် ဇရေင်ဒၞာဲညးမနွံပၟိက် မိက်ဂွံအာဂှ်ရ။ ညံင်ရဴသာ်ဂှ်ကီု ဨဂေါ ဒှ် အကေင်အၚောပ်အပြံင်အလှာဲ ဣဒ မလေပ်ကၠောန်တုဲ ဣဒဂှ် ဒှ်လဝ် အရာအလဵုအဇကုဨဂေါရ။&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud. Volume XIX (1923–26) ''The Ego and the Id and Other Works'' |last=Freud|first=Sigmund|publisher=Hogarth Press|others=Strachey, James., Freud, Anna, 1895–1982, Rothgeb, Carrie Lee, Richards, Angela., Scientific Literature Corporation.|year=1978|isbn=0701200677|location=London|pages=19|oclc=965512}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

ဒတန်ဒမံင် မဟာ-ဨဂေါဂှ် ဒှ်အရာမဂွံတီကေတ် မၞိဟ်ဗီုလဵု ကၠောန်ပဗီုလဵုမ္ဂး ဒှ်မၞိဟ်ပရေအ်၊ မၞိဟ်ဂဝဂလေအ် ကေုာံ မၞိဟ်မဍဵုလျတုဲ ဂစာန်တုဲ ဝေင်ပါဲညံင်ဂွံတိတ်ဗၠး နူကဵုအရာဂှ်ရ။ ပ္ဍဲကဵုလိက်ညး ဨဂေါ ကဵု ဣဒ (The Ego and the Id) (၁၉၂၃) ဂှ် ဖြောဒ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဗီုဏအ် &quot;အင်္ဂလက္သန် ဓဇန် ကေုာံ ကမြံကမြ နကဵု ပၟိက်အၚောပ်ဨဂေါ (ego ideal) ဂှ် ဒှ်အရာ ညံင်ရဴတၠအဝဵု &quot;မၞးသ္ဒး (Thou shalt)&quot;၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ စိတ္တဗေဒဨဂေါဂှ် ဖြောဒ် ဗၟံက်ထ္ၜးပါ်လဝ် ကဆံင် ပၟိက်အၚောပ်ဨဂေါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဇၞော်မောဝ်မဟာ-ဨဂေါ နကဵုပၟိက်အၚောပ်မိက်ဂွံဒှ်ဂမၠိုင်ရ။ 

{{quote|. . . အရာမဝိုတ်စမွဲဟွံထေက်ဂှ် ကောန်ၚာ်မွဲ နွံကဵု အရာတၞဟ်ခြာ ကုအံက် (မိမ)ဍေဟ် ပ္ဍဲကဵုအခိင်ကာလအပိုင်အခြာဘဝဍေဟ်ရ။ ပ္ဍဲကဵုအခိင်ကာလ ပြသၞာ သြဒိပုသ် (Oedipus complex) (မဒှ်အခိင် ကောန်ၚာ် မနွံဓဝ်ဆာန် လတူအံက် လိင်တၞဟ်ခြာကုဇကု) ဂှ် ကဵုဒၞာဲ ကုမဟာ-ဨဂေါ ဍေဟ် သွက်ဂွံဇၞော်မောဝ်ဂှ် လဆောဝ်မ္ဂး ဒှ်အမ်သဝ်ခိုဟ်ကွေဟ်၊ ဆဂး ကြဴနူဂှ်ညိ၊ ဍေဟ်တအ် ဒးကျဟောမ်ဗြမ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ညံင်ရဴသာ်ဏအ်ဂှ် ဗွဲကြဴလေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵုအံက်တအ် ကီုရ။ တုဲပၠန် ဗွဲမဂၠိုင် ကၠောန်ဗဒှ်ပတိုန် အင်္ဂလက္သန် ကိစ္စဇၞော်ဇၞော်ကီုရ၊ ဆဂး ပ္ဍဲကဵုကိစ္စဏအ်မ္ဂး ဆက်စပ်ကဵု ဨဂေါသၟးတုဲ ဟွံဆက်စပ် ကုမဟာဨဂေါ မဒှ် အရာမကဵုသ္ဂုတ်သွာတ် နကဵုဥပဓိမိမ နူကဵုအခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ်ရ။ &lt;br&gt;

(''လိက်ဝွံ ဗှ်စကၠိုဟ်ဝါတ်တုဲ ဆက်ချူကဵုဏာ နကဵုလိက်ဗလးညိရ'')&lt;br&gt; ကောန်ၚာ်အကြာ ၃-၆ သၞာံ မဒှ်အခိင် မတီလိင်တၞဟ်ခြာမ္ဂး ကောန်ၚာ်တြုဟ် မနွံဓဝ်ဆာန် လတူမိ၊ ကောန်ၚာ်ဗြဴ နွံဓဝ်ဆာန် လတူမတုဲ စိုတ်ဣစ္ဆာ ကတဵုဒှ် လတူအံက် လိက်မတုပ်ကဵုဇကုရ။ ပ္ဍဲအခိင်ကာလဏအ် မဟာဨဂေါဍေဟ်တအ် ဇၞော်မောဝ်တိုန် တၟာဂလိုင်ရ။ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ဥပမာ ကောန်ၚာ်တြုဟ် ၜိုန်ရ မိက်ဂွံပၠံင်ကေတ် မိဇကု နူကဵုအပါကီုလေဝ် ဟိုတ်နူအပါဂှ် ဒြဟတ်ထတ်နူဇကု၊ ကာယဇၞော်နူဇကုတုဲ ဇကုပၠံင်ဟွံမာန်တုဲ ဗ္တောန်ကၠိုဟ်ကေတ် အရာမပထေက် အရာမပဟွံထေက်ရ။နကဵု ဖြောဒ် ညာတ်ကေတ် အရာဏအ် ၜိုန်ရ ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ကောန်ၚာ်တအ်ကီုလေဝ် ဟိုတ်နူ မတီလဝ် မိမ ကိုပ်ကၠာစိုတ်လိင်ဇၞော်မောဝ်ဂှ်တုဲ အရာဏအ်ဂှ် လုပ်ဒှ်အာ ပ္ဍဲကဵုဨဂေါ (ဝါ) လုပ်ဒှ်အာ အပ္ဍဲပူဂိုလ်တုဲ ဒှ်အရာ မဟာဨဂေါ မဒှ်အရာဒ္ဂေတ်ဟွံသေင်ရ။ |''New Introductory Lectures on Psychoanalysis'', p. 64.}}

ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ကောန်ၚာ်ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ခဍင် ဗၞတ်ဗ္ၜတ်သြဇာမိမဇၞော်ခဍင်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ အခိင်ကာလ ကောန်ၚာ်ဂှ် မနွံဒၟံင် ပ္ဍဲကာလမပြိုင်ပကာန် ဒၞာဲအံက် (ဝါ) အခိင်ကောန်ၚာ် မနွံဒၟံင် အခိင်ကာလမပြိုင်ပကာန် ကေတ်ဇမၞး ဒၞာဲမိမမ္ဂး၊ ကောန်ၚာ်ဂှ် ဍေဟ်ဒုင်စသိုင် ညံင်တၠအဝဵု &quot;မၞးသ္ဒး Thou shalt&quot; မဒှ် သြဇာအဝဵု မပၠံင်ကေတ်ဒၞာဲ သွက်ဂွံပစၞးဥပဓိဂှ် နွံ ပန် ကဆံင် &lt;br&gt;

(၁) ရာဂ-အပ္ဍဲ (the auto-erotic) မဒှ်အရာမပကေင်စိုတ်ရာဂ ဗွဲအပ္ဍဲ မချပ်ကေတ်။
(၂) အတ္တပေမ (narcissistic) မကေတ်ပၟိက်ဇကုဟေင်။
(၃) သိုင်အိက် (anal) မဒုင်စသိုင်ကာမ နကဵုသထိုင်အိက် ထိုင်ဏမ်။
(၄) လိင်္ဂ (phallic) မဒုင်စသိုင်ကာမ နကဵုလိင်္ဂ&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Pederson|first1=Trevor|title=The Economics of Libido: Psychic Bisexuality, the Superego, and the Centrality of the Oedipus Complex|date=2015|publisher=Karnac}}&lt;/ref&gt;
ပရေင်ဇၞော်မောဝ်စိုတ် ကဆံင်တၞဟ်ဟ်တအ်ဏအ် ကေုာံ ပရေင်စုက်လုက် ဥပဓိမိမ မတွဟ်ဂး ဣဏအ်ဂှ် ဒှ်မိမအဲဂှ် ပလံင်ဗစိုပ် (ဝါ) ဗဒှ်ကဵု ဗီုပြင်ဣဒဒေါသ ကေုာံ မေတ္တာ ဗွဲတၟေင်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hommel|first=Bernhard|date=2019-10-01|title=Affect and control: A conceptual clarification|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0167876019301382|journal=International Journal of Psychophysiology|language=en|volume=144|pages=1–6|doi=10.1016/j.ijpsycho.2019.07.006|pmid=31362029|issn=0167-8760}}&lt;/ref&gt; တၞဟ်နဂွံဗမံက်ထ္ၜး အသညာစိုတ်တုဲ ဖြောဒ် ချူဗဒှ် ခၞံပတိုန်လဝ် လညာတ်ဨဂေါစိတ္တဗေဒ (ဣဒ၊ ဨဂေါ၊ မဟာ-ဨဂေါ) ပ္ဍဲကဵု လိက်ပရေင် ''လက်ကရဴ သဘဴဓဝ်လဟိင် (Beyond the Pleasure Principle)'' (၁၉၂၀) တုဲ ဆက်ပသောင်ဗွဲတြး ကေုာံ ပွံက် လညာတ်ဂှ် နကဵုလိက်ပရေင် '' ဨဂေါ ကေုာံ ဣဒ (The Ego and the Id)''ရ။&lt;ref&gt;''The New Fontana Dictionary of Modern Thought'', Third Edition (1999) Allan Bullock and Stephen Trombley, Eds. pp. 256–257.&lt;/ref&gt;

==ကိရိယာ စိုတ် (Psychic apparatus) ==
[[ဝှာင်:ID-EGO-SUPER-EGO-in-Mon.gif|thumb|ဗမံက်ထ္ၜး ကရေက်စိုတ်]]
=== ဣဒ (Id) ===
ဣဒ ဂှ် ဒှ်အရာပြဝစိုတ်တမ်မူလ ပူဂိုလ်မွဲမွဲ မကတဵုဒှ်ကၠုင် နူဂဝ်၊&lt;ref&gt;{{cite web |last=Cherry |first=Kendra |url=http://psychology.about.com/od/theoriesofpersonality/a/personalityelem.htm |title=Freud and the Id, Ego, and Superego |work=VeryWellMind.com |date=6 November 2018 |accessdate=11 November 2018 |archivedate=23 March 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160323055849/http://psychology.about.com/od/theoriesofpersonality/a/personalityelem.htm }}&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် ဒှ်ရိုဟ်ကၞက် မနွံပၟိက် ကေုာံ အၚောပ် သွက်ခန္ဓကာယ၊ ဆန္ဒမဒုင်စသိုင် ကေုာံ အၚောပ်စိုတ်၊ ဗွဲတၟေင် စိုတ်ဒေါသ ကေုာံ ကာမရာဂ (အၚောပ်လိင်)။&lt;ref name=&quot;Carlson&quot;&gt;Carlson, N. R. (1999–2000) “Personality”, ''Psychology: The Science of Behavior (Canadian ed.), p. 453. Scarborough, Ontario: Allyn and Bacon Canada.&lt;/ref&gt;ဣဒ ကၠောန်ကမၠောန် အတိုင်အဘဴဓဝ် တရပ်စိုတ် (မိပ်လဟိင်) - ဒြဟတ်စိုတ် ဂၠိုက်ဂၠာဲ သွက်ကလိဂွံ မိပ်မြဟ် ကေုာံ အၚောပ်ဆန္ဒ၊ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် တၞဟ်နဂွံဝေင်ပါဲ အရာမဂိတ်သကေဝ် အရာမဟွံမိပ်မြဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Schacter&quot;&gt;{{cite book |last=Schacter |first=Daniel |title=Psychology Second Edition |year=2009 |publisher=Worth Publishers|location=New York City |isbn=978-1-4292-3719-2 |page=[https://archive.org/details/psychology0000scha/page/481 481] |url=https://archive.org/details/psychology0000scha/page/481 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rycroft&quot;&gt;{{cite book |last=Rycroft |first=Charles |authorlink=Charles Rycroft |title=A Critical Dictionary of Psychoanalysis |publisher=[[Basic Books]] |year=1968}}&lt;/ref&gt; ဖြောဒ် ဟီု ဣဒဂှ် ဒှ်အရာ အသညာစိုတ် မဒှ်စိုတ် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ မဟွံစွံသတိတုဲ ပံက်လဝ်ကဵု ပွံက် ဗီုဏအ်ရ။

{{quote|ဣဒဂှ် ဒှ်အရာ ဒမၠု မဟွံဆက်စပ်ကု သကုတ်ပူဂိုလ်ပိုယ်၊ ပ္ဍဲကဵုပရေင်လ္ၚတ်ပိုယ်မ္ဂး ပိုယ်တီလဝ်ညိည မဒှ်အရာ ပိုယ်မကော်စ ကမၠောန်လပအ် (dreamwork)၊ တုဲပၠန်၊ ဍေဟ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုအာရီုစိုတ် တုဲပၠန် ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး ဣဒဂှ် အင်္ဂလက္သန် လပါ်ပရေအ်၊ တုဲပၠန် ဍေဟ်ဂှ် နကဵုပတောအ်ၜတ် ကုဨဂေါဟေင် ချူဗၟံက်ထ္ၜးဂွံရ။ ပိုယ်ဗၟံက်ထ္ၜး ဣဒ နကဵု နဲကဲမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ဂမၠိုင် ပိုယ်မကော်စ ဂရုဂစာ် (chaos)၊ ဒေါသမပေင်ကၟိုဟ် (a cauldron full of seething excitations). . . . ဣဒဂှ် ပေင်တၟိုဟ်တဴ နကဵုဒြဟတ် နူကဵုစိုတ်ဗဳဇ၊ ဆဂး ဍေဟ်ဂှ် ဟွံမဲကုဂကောံတုဲ၊ ဟွံကၠောန်ပ္တိတ် နကဵုပၟိက်အၚောပ်မပံင်ကောံ၊ ဍေဟ်ကၠောန်ပ္တိတ်နင် သွက်ဂွံရနုက်ဗပေင် သဘဴဓဝ်တရပ်စိုတ် သွက်ဂွံမိပ်လဟိင်ဟေင်ရ။&lt;ref&gt;Sigmund Freud (1933), ''New Introductory Lectures on Psychoanalysis''. pp. 105–6.&lt;/ref&gt;}}

ပ္ဍဲကဵု ဣဒ ဂှ် - 

{{quote|မံင်တန်တဴဒၟံင် တၞဟ်ခြာ ဗီုညးကဵုညး၊ ဟွံဆက်စပ် ရေင်သကအ် ... ပ္ဍဲကဵု ဣဒဂှ် ပရေင်လ္ၚတ်တအ် ဟွံမဲ ... ပ္ဍဲဣဒဂှ် လညာတ်မ္ဂး အခိင်လေဝ် ဟွံမဲ။ &lt;ref&gt;Sigmund Freud (1933). p. 106.&lt;/ref&gt;}}

ဣဒ ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ကိုပ်ကၠာနူ ဨဂေါ (အဲ)၊ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူဂဝ်၊ နူဂှ် ဍေဟ်ဇၞော်မောဝ်တိုန်တုဲ ဒှ်ကၠုင် ဨဂေါ (အဲ)။ ဣဒ ဂှ် ဒှ်အရာ မဂၠာဲသ္ၚဳ ပရေင်လဟိင်စိုတ်၊ ဨဂေါ (အဲ) ဂှ် ဒှ်အရာမကဵုဒြဟတ် အရာမဒှ်မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book |last1=Lapsley |first1=Daniel K. |last2=Paul C.  |first2=Stey |title=Encyclopedia of Human Behavior |chapter=Id, Ego, and Superego |year=2012 |pages=393–399 |chapter-url=https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:https://www3.nd.edu/~dlapsle1/Lab/Articles_%26_Chapters_files/Entry%2520for%2520Encyclopedia%2520of%2520Human%2520BehaviorFInal%2520Submitted%2520Formatted4.pdf |doi=10.1016/B978-0-12-375000-6.00199-3|isbn=9780080961804 }} Chapter of {{cite book |editor-last=Ramachandran |editor-first=Vilayanur S. |editor-link=V. S. Ramachandran |title=Encyclopedia of Human Behavior |url=https://books.google.com/books?id=yASuxMCuhKkC |edition=2nd, revised |year=2012 |publisher=Academic Press|location=Cambridge, Massachusetts|pages=[https://books.google.com/?id=yASuxMCuhKkC&amp;pg=PT5774 393-399] |isbn=978-0-080-96180-4 }}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ ဣဒ ဂှ် - 

{{quote|ဒှ် အရာအိုတ်သီု မကလိဂွံ နူကဵု အာဲကၟာဲ၊ မဒှ်အရာမကလိဂွံ နူဂဝ်၊ တုဲ ဒှ်အရာသဇိုင် မဒက်ပ္တန်လဝ်တုဲ ဒှ်အရာတမ်မူလအိုတ်သီု၊ မဒှ်စိုတ်ကိုပ်ကၠာအိုတ်တုဲ ဒှ်အရာ ပိုယ်ဟွံတီမွဲရ။&lt;ref&gt;Freud, ''An Outline of Psycho-analysis'' (1940)&lt;/ref&gt;}}

စိုတ်ကောန်ၚာ် မစၜံင်တၟိတၟိမွဲမ္ဂး နွံဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဒတန် &quot;ဣဒ&quot; ပေင်င်၊ နကဵုအာရီုစိုတ်မ္ဂး ပေင်တၟိုဟ်တဴ ကုစိုတ်ဗဳဇ ဒြဟတ် ကေုာံ ဆန္ဒ၊ တုဲပၠန် မနွံပၟိက် တြပ်စိုတ်လဝါဲဂှ်ရ။ ဣဒ အာတ်မိက် အတိုင်ဆန္ဒကာယ မနွံပၟိက်တအ်ရ။ နကဵု ပရေင်ဆဵုဂဗဂှ် ဍေဟ်ဍိုန်လျ အောန်စှ်ေအာရ။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

ဣဒ ဂှ် &quot;ဟွံတီလဝ် င္ၚုဟ်မး ဗဗွဲဓဝ်&quot; မပ္တံကဵု အရာလဵု ခိုဟ် အရာလဵု ပရေအ်၊ ဒ္ဂေတ်လၟေတ်လဝ် ဟွံမဲရ။ (...) ဍေဟ်ဗက်အလိုက် ပၟိက်အၚောပ်စိုတ်ဍေဟ်ဟေင်တုဲ ဂၠာဲသွက်ပေင်တြပ်စိုတ်ဍေဟ်ဟေင်။&quot;&lt;ref&gt;Sigmund Freud (1933). p. 107.&lt;/ref&gt; ဣဒဂှ် ဒှ်စိုတ် မဂၠာဲသွက် ကာမရာဂ၊&lt;ref&gt;Sigmund Freud, ''The Ego and the Id'', ''On Metapsychology'' (Penguin Freud Library 11) p. 369.&lt;/ref&gt; အၚောပ်စိုတ် သွက်ဘဝ ဂွံဆက်တန်တဴအာ ဗွဲမတြပ်ကဵုစိုတ်ရ။ Alongside the life instincts came the death instincts—the [[death drive]] which Freud articulated relatively late in his career in &quot;the hypothesis of a ''death instinct'', the task of which is to lead organic life back into the inanimate state.&quot;&lt;ref&gt;Freud, ''On Metapsychology'' p. 380.&lt;/ref&gt; For Freud, &quot;the death instinct would thus seem to express itself—though probably only in part—as an ''instinct of destruction'' directed against the external world and other organisms&quot;&lt;ref&gt;Freud, ''On Metapsychology'' p. 381.&lt;/ref&gt; through aggression. Freud considered that &quot;the id, the whole person...originally includes all the instinctual impulses...the destructive instinct as well&quot;,&lt;ref&gt;Sigmund Freud (1933). p. 138.&lt;/ref&gt; as [[Eros (concept)|eros]] or the life instincts.

===ဨဂေါ (Ego) ===
ဨဂေါ (နူလေတ္တေန် &quot;အဲ&quot;)&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Ego |url=https://www.britannica.com/topic/ego-philosophy-and-psychology |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |date=February 22, 2016 |accessdate=February 27, 2017}}&lt;/ref&gt;ဂှ် ချဳဓရာင် နကဵုသဘဴဓဝ် မဒှ်မာန်၊ ဍေဟ်ဂစာန်ဖန် ရနုက်ဗပေင်ကဵု ပၟိက်အၚောပ်ဣဒ နကဵုဂၠံင်တရဴ အရာမဒှ်မာန်၊ နကဵုနဲကဲ မဂွံစဍာ်ဇမၠိင်၊ ဖန်ကဵု ဖိုလ်ဂုဏ် ညံင်ဂွံဒှ်၊ စၞးမဒးဒှ် ကသ္ၚောမ်သောက ဗွဲကြဴရ။&lt;ref name=&quot;Child Development&quot;&gt;{{cite journal|last1=Noam|first1=Gil G|last2=Hauser|first2=Stuart T.|last3=Santostefano|first3=Sebastiano|last4=Garrison|first4=William|last5=Jacobson|first5=Alan M.|last6=Powers|first6=Sally I.|last7=Mead|first7=Merrill|title=Ego Development and Psychopathology: A Study of Hospitalized Adolescents|url=https://archive.org/details/sim_child-development_1984-02_55_1/page/n204|journal=Child Development|volume=55|issue=1|pages=189–194|doi=10.1111/j.1467-8624.1984.tb00283.x|publisher=[[Blackwell Publishing]] on behalf of the [[Society for Research in Child Development]]|date=February 1984|pmid=6705621}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကဵု အခိင်တုပ်ပ်ဂှ် ဖြောဒ် ဟီု ဒဒှ်ရ ဨဂေါဂှ် &quot;ဂစာန်ဖန်ကဵု စွံလဒေါဝ် အကြာ ဣဒ ကဵု အရာမဒှ်မာန်၊ ဨဂေါဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂြောပ်ဗဒန် အမိင်အသံ အသညာဣဒ နကဵု အလဵုဇကု အရာမဒှ်မာန် ကိုပ်ကၠာသညာစိုတ်၊

At the same time, Freud concedes that as the ego &quot;attempts to mediate between id and reality, it is often obliged to cloak the [unconscious] commands of the id with its own  [[preconscious]] [[Rationalization (making excuses)|rationalizations]], to conceal the id's conflicts with reality, to profess...to be taking notice of reality even when the id has remained rigid and unyielding.&quot;&lt;ref name=&quot;Freud, p. 110&quot;&gt;Sigmund Freud (1933). p. 110&lt;/ref&gt; The reality principle that operates the ego is a regulating mechanism that enables the [[individual]] to delay gratifying immediate needs and function effectively in the real world. An example would be to resist the urge to grab other people's belongings, but instead to purchase those items.&lt;ref&gt;Schacter, Gilbert, Wegner, Daniel (2011). ''Psychology'' (1. publ., 3. print. ed.). Cambridge: WorthPublishers. {{ISBN|978-1-429-24107-6}}.&lt;/ref&gt;

The ego is the organized part of the personality structure that includes defensive, perceptual, intellectual-cognitive, and [[executive functions]]. Conscious awareness resides in the ego, although not all of the operations of the ego are conscious. Originally, Freud used the word ego to mean a sense of self, but later revised it to mean a set of psychic functions such as judgment, tolerance, reality testing, control, planning, defense, synthesis of information, intellectual functioning, and memory.&lt;ref name=&quot;Snowden&quot;&gt;{{cite book|title=Teach Yourself Freud|last=Snowden|first=Ruth|publisher=[[McGraw-Hill]]|year=2006|isbn=978-0-07-147274-6|pages=105–107}}&lt;/ref&gt; The ego separates out what is real. It helps us to organize our thoughts and make sense of them and the world around us.&lt;ref name=&quot;Snowden&quot;/&gt; &quot;The ego is that part of the id which has been modified by the direct influence of the external world. ...The ego represents what may be called reason and common sense, in contrast to the id, which contains the passions...in its relation to the id it is like a tug of war, which the ego has to hold in check the id to not let it loose; with the difference, that the teams fought against one other in equality, while the ego was against the much stronger 'id'.&quot;&lt;ref&gt;Freud,''The Ego and the Id'', ''On Metapsychology'' pp. 363–4.&lt;/ref&gt; Still worse, &quot;it serves three severe masters...the external world, the super-ego and the id.&quot;&lt;ref name=&quot;Freud, p. 110&quot;/&gt; Its task is to find a balance between primitive drives and reality while satisfying the id and super-ego. Its main concern is with the individual's safety and allows some of the id's desires to be expressed, but only when consequences of these actions are marginal. &quot;Thus the ego, driven by the id, confined by the super-ego, repulsed by reality, struggles...[in] bringing about harmony among the forces and influences working in and upon it,&quot; and readily &quot;breaks out in anxiety—realistic anxiety regarding the external world, moral anxiety regarding the super-ego, and neurotic anxiety regarding the strength of the passions in the id.&quot;&lt;ref&gt;Sigmund Freud (1933). pp. 110–11.&lt;/ref&gt; It has to do its best to suit all three, thus is constantly feeling hemmed by the danger of causing discontent on two other sides. It is said, however, that the ego seems to be more loyal to the id, preferring to gloss over the finer details of reality to minimize conflicts while pretending to have a regard for reality. But the super-ego is constantly watching every one of the ego's moves and punishes it with feelings of [[guilt (emotion)|guilt]], [[anxiety (mood)|anxiety]], and inferiority.

To overcome this the ego employs [[defense mechanism]]s. The defense mechanisms are not done so directly or consciously. They lessen the tension by covering up our impulses that are threatening.&lt;ref name=&quot;Meyers&quot;&gt;{{cite book |last=Meyers |first=David G. |authorlink=David Myers (academic) |title=Psychology Eighth Edition in Modules |publisher=Worth Publishers |year=2007 |chapter=Module 44 The Psychoanalytic Perspective |isbn=978-0-7167-7927-8}}&lt;/ref&gt; Ego defense mechanisms are often used by the ego when id behavior conflicts with reality and either society's morals, norms, and taboos or the individual's expectations as a result of the internalization of these morals, norms, and their taboos.

[[Denial]], [[Displacement (psychology)|displacement]], [[intellectualisation]], [[Fantasy (psychology)|fantasy]], [[Compensation (psychology)|compensation]], [[Psychological projection|projection]], [[Rationalization (making excuses)|rationalization]], [[reaction formation]], [[Regression (psychology)|regression]], [[Psychological repression|repression]], and [[Sublimation (psychology)|sublimation]] were the defense mechanisms Freud identified. However, his daughter [[Anna Freud]] clarified and identified the concepts of [[Undoing (psychology)|undoing]], [[Thought suppression|suppression]], [[dissociation (psychology)|dissociation]], [[Idealization and devaluation|idealization]], [[Identification (psychology)|identification]], [[introjection]], inversion, [[somatisation]], [[Splitting (psychology)|splitting]], and substitution.

[[File:Structural-Model1.png|thumb|right|200px|&quot;The ego is not sharply separated from the id; its lower portion merges into it.... But the repressed merges into the id as well, and is merely a part of it. The repressed is only cut off sharply from the ego by the resistances of repression; it can communicate with the ego through the id.&quot; ([[Sigmund Freud]], 1923)]]In a diagram of the [[Defense mechanism#Structural model: The id, ego, and superego|Structural and Topographical Models of Mind]], the ego is depicted to be half in the consciousness, while a quarter is in the [[preconscious]] and the other quarter lies in the [[Unconscious mind|unconscious]].

In modern English, ego has many meanings. It could mean one's [[self-esteem]]; an inflated sense of self-worth; the conscious-thinking self;&lt;ref&gt;http://www.worldtransformation.com/ego/ &quot;Ego&quot;. In ''The Book of Real Answers to Everything!'', [[Jeremy Griffith|Griffith J.]]. 2011. {{ISBN|9781741290073}}.&lt;/ref&gt; or in philosophical terms, one's self. Ego development is known as the development of multiple processes, cognitive function, defenses, and interpersonal skills or to early adolescence when ego processes are emerged.&lt;ref name=&quot;Child Development&quot;/&gt;

=== Super-ego ===
{{Redirect|Superego|the podcast|Superego (podcast)}}
The super-ego&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|title=Superego |url=https://www.britannica.com/topic/superego |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |date=February 22, 2016 |accessdate=February 27, 2017}}&lt;/ref&gt; ({{Lang-de|Über-Ich}})&lt;ref name=&quot;Über-Ich&quot;&gt;Laplanche, Jean; Pontalis, Jean-Bertrand (2018) [1973]. &quot;[https://books.google.com/?&amp;id=RptYDwAAQBAJ&amp;pg=PT780&amp;dq=%22Super-Ego%22%22%3D+D.:+Über-Ich%22 Super-Ego]&quot;.&lt;/ref&gt; reflects the internalization of cultural rules, mainly taught by parents applying their guidance and influence.&lt;ref name=&quot;Schacter&quot;/&gt; Freud developed his concept of the super-ego from an earlier combination of the [[ego ideal]] and the &quot;special psychical agency which performs the task of seeing that narcissistic satisfaction from the ego ideal is ensured...what we call our 'conscience'.&quot;&lt;ref&gt;Freud, ''On Metapsychology'' pp. 89-90.&lt;/ref&gt; For him &quot;the installation of the super-ego can be described as a successful instance of identification with the parental agency,&quot; while as development proceeds &quot;the super-ego also takes on the influence of those who have stepped into the place of parents&amp;nbsp;— educators, teachers, people chosen as ideal models&quot;.
{{quote|Thus a child's super-ego is in fact constructed on the model not of its parents but of its parents' super-ego; the contents which fill it are the same and it becomes the vehicle of tradition and of all the time-resisting judgments of value which have propagated themselves in this manner from generation to generation.&lt;ref&gt;Sigmund Freud (1933). pp. 95-6.&lt;/ref&gt;}}

The super-ego aims for perfection.&lt;ref name=&quot;Meyers&quot;/&gt; It forms the organized part of the personality structure, mainly but not entirely unconscious, that includes the individual's [[ego ideals]], spiritual goals, and the psychic agency (commonly called &quot;[[conscience]]&quot;) that criticizes and prohibits their drives, fantasies, feelings, and actions. &quot;The Super-ego can be thought of as a type of conscience that punishes misbehavior with feelings of guilt. For example, for having extra-marital affairs.&quot;&lt;ref&gt;Arthur S. Reber, ''The Penguin Dictionary of Psychology'' (1985)&lt;/ref&gt; Taken in this sense, the super-ego is the precedent for the conceptualization of the [[inner critic]] as it appears in contemporary therapies such as [[Internal Family Systems Model|IFS]].&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Schwartz|first1=Richard|title=Internal Family Systems Therapy|date=1997|publisher=The Guilford Press}}&lt;/ref&gt;

The super-ego works in contradiction to the id. The super-ego strives to act in a socially appropriate manner, whereas the id just wants instant self-gratification. The super-ego controls our sense of right and wrong and guilt.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Calian|first=Florian|title=Plato's Psychology of Action and the Origin of Agency|publisher=L'Harmattan|year=2012|isbn=978-963-236-587-9|location=|pages=17–19}}&lt;/ref&gt; It helps us fit into society by getting us to act in socially acceptable ways.&lt;ref name=&quot;Snowden&quot;/&gt;

The super-ego's demands often oppose the id's, so the ego sometimes has a hard time in reconciling the two.&lt;ref name=&quot;Meyers&quot;/&gt;

Freud's theory implies that the super-ego is a symbolic internalisation of the [[father figure]] and cultural regulations. The super-ego tends to stand in opposition to the desires of the id because of their conflicting objectives, and its aggressiveness towards the ego. The super-ego acts as the [[conscience]], maintaining our sense of morality and proscription from taboos. The super-ego and the ego are the product of two key factors: the state of helplessness of the child and the [[Oedipus complex]].&lt;ref name=&quot;Sédat&quot;&gt;{{cite journal
  | last = Sédat | first = Jacques
  | title = Freud
  | journal = Collection Synthèse
  | volume = 109
  | isbn = 978-2-200-21997-0&lt;!--, 1590510062--&gt;
  | publisher = [[Armand Colin]]
  | year = 2000 }}&lt;/ref&gt; Its formation takes place during the dissolution of the Oedipus complex and is formed by an identification with and internalisation of the father figure after [[Herbert Graf#'Little Hans'|the little boy]] cannot successfully hold the mother as a love-object out of [[Castration anxiety|fear of castration]].  Freud described the super-ego and its relationship to the father figure and Oedipus complex thus:
{{quote|The super-ego retains the character of the father, while the more powerful the Oedipus complex was and the more rapidly it succumbed to repression (under the influence of authority, religious teaching, schooling and reading), the stricter will be the domination of the super-ego over the ego later on—in the form of conscience or perhaps of an unconscious sense of guilt.&lt;ref&gt;Freud, ''[[The Ego and the Id]]''.&lt;/ref&gt;}}

The concept of super-ego and the Oedipus complex is subject to criticism for its perceived sexism. Women, who are considered to be already castrated, do not identify with the father, and therefore, for Freud, &quot;their super-ego is never so inexorable, so impersonal, so independent of its emotional origins as we require it to be in men...they are often more influenced in their judgements by feelings of affection or hostility.&quot;&lt;ref&gt;Sigmund Freud, ''On Sexuality'' (Penguin Freud Library 7) p. 342.&lt;/ref&gt; However, Freud went on to modify his position to the effect &quot;that the majority of men are also far behind the masculine ideal and that all human individuals, as a result of their human identity, combine in themselves both masculine and feminine characteristics, otherwise known as human characteristics.&quot;&lt;ref&gt;Freud, ''On Sexuality'' p. 342.&lt;/ref&gt;

== Advantages of the structural model ==

[[File:Structural-Iceberg.svg|thumb|280px|The [[iceberg]] metaphor is often used to explain the psyche's parts in relation to one another.]]

Freud's earlier, topographical model of the mind had divided the mind into the three elements of conscious, [[preconscious]], and unconscious. The conscious contains events that we are aware of, preconscious is events that are in the process of becoming conscious, and unconscious include events that we are not aware of.&lt;ref name=Freud&gt;{{cite book|last=Carlson|first=Neil R.|title=Psychology, the science of behaviour: The psychodynamic approach|year=2010|publisher=Pearson Canada|location=Toronto|isbn=978-0-205-64524-4|page=[https://archive.org/details/psychologyscienc0004unse/page/453 453]|url=https://archive.org/details/psychologyscienc0004unse/page/453}}&lt;/ref&gt; At its heart was &quot;the dialectic of unconscious traumatic memory versus consciousness...which soon became a conflict between System Ucs versus System Cs.&quot;&lt;ref&gt;James S. Grotstein, in Neville Symington, ''Narcissism: A New Theory'' (London 2003) p. x&lt;/ref&gt; With what Freud called the &quot;disagreeable discovery that on the one hand (super-)ego and conscious and on the other hand repressed and unconscious are far from coinciding,&quot;&lt;ref&gt;Sigmund Freud (1933). p. 101.&lt;/ref&gt; Freud took the step in the structural model to &quot;no longer use the term 'unconscious' in the systematic sense,&quot; and to rename &quot;the mental region that is foreign to the ego...[and] in future call it the 'id'.&quot;&lt;ref&gt;Sigmund Freud (1933). p. 104.&lt;/ref&gt; The partition of the psyche defined in the structural model is thus one that cuts across the topographical model's partition of &quot;conscious vs. unconscious&quot;.

&quot;The new terminology which he introduced has a highly clarifying effect and so made further clinical advances possible.&quot;&lt;ref&gt;Angela Richards &quot;Editor's Introduction&quot; Freud, ''On Metapsychology'' pp. 344–5.&lt;/ref&gt; Its value lies in the increased degree of precision and diversification made possible: Although the id is unconscious by definition, the ego and the super-ego are both partly conscious and partly unconscious. What is more, with this new model Freud achieved a more systematic classification of mental disorder than had been available previously:

{{quote|[[Transference neurosis|Transference neuroses]] correspond to a conflict between the ego and the id; [[narcissistic neurosis|narcissistic neuroses]], to a conflict between the ego and the superego; and [[psychosis|psychoses]], to one between the ego and the external world.&lt;ref&gt;Freud, ''[[Neurosis and Psychosis]]''&lt;/ref&gt;}}

It is important to realise however, that &quot;the three newly presented entities, the id, the ego and the superego, all had lengthy past histories (two of them under other names)&quot;&lt;ref&gt;Angela Richards, &quot;Editor's Introduction&quot; in ''On Metapsychology'' p. 345.&lt;/ref&gt;—the id as the systematic unconscious, the super-ego as conscience/ego ideal. Equally, Freud never abandoned the topographical division of conscious, preconscious, and unconscious, though as he noted ruefully &quot;the three qualities of consciousness and the three provinces of the mental apparatus do not fall together into three peaceful couples...we had no right to expect any such smooth arrangement.&quot;&lt;ref&gt;Sigmund Freud (1933). pp. 104–5.&lt;/ref&gt;

The iceberg metaphor is a commonly used visual metaphor when attempting to relate the ego, id and superego with the conscious and unconscious mind. In the iceberg metaphor the entire id and part of both the superego and the ego would be submerged in the underwater portion representing the unconscious mind. The remaining portions of the ego and superego would be displayed above water in the conscious mind area.&lt;ref name=&quot;Carlson&quot;/&gt;

== Translation ==

The terms &quot;id&quot;, &quot;ego&quot;, and &quot;super-ego&quot; are not Freud's own. They are latinisations by his translator [[James Strachey]]. Freud himself wrote of &quot;''[[wikt:das#German|das]] [[wikt:Es#German|Es]]''&quot;,&lt;ref name=&quot;Es&quot;&gt;{{cite book |first1=Jean |last1=Laplanche |first2=Jean-Bertrand |last2=Pontalis |authorlink1=Jean Laplanche |authorlink2=Jean-Bertrand Pontalis |chapter=Id |chapterurl=https://books.google.com/?id=RptYDwAAQBAJ&amp;pg=PT363&amp;dq=%22Id+%3D+D.\+Es%22 |title=The Language of Psychoanalysis |url=https://books.google.com/books?id=RptYDwAAQBAJ |publisher=[[Routledge]] |location=[[Abingdon-on-Thames]] |year=2018 |origyear=[https://books.google.com/?id=tV99AAAAMAAJ 1973] |isbn=978-0-429-92124-7}}&lt;/ref&gt; &quot;''das [[wikt:Ich|Ich]]''&quot;,&lt;ref name=&quot;Ich&quot;/&gt; and &quot;''das [[wikt:über-|Über-]]Ich''&quot;&lt;ref name=&quot;Über-Ich&quot;/&gt;—respectively, &quot;the It&quot;, &quot;the I&quot;, and &quot;the Over-I&quot; (or &quot;I above&quot;); thus to the German reader, Freud's original terms are more or less self-explanatory. Freud borrowed the term &quot;''das Es''&quot; from [[Georg Groddeck]], a German physician to whose unconventional ideas Freud was much attracted (Groddeck's translators render the term in English as &quot;the It&quot;).&lt;ref name=&quot;Groddeck&quot;&gt;{{cite book |last=Groddeck |first=Georg |authorlink=Georg Groddeck |title=Das Buch vom Es. Psychoanalytische Briefe an eine Freundin |trans-title=[https://archive.org/details/b29815101 The Book of the It] |url=https://archive.org/details/Groddeck_1923_Das_Buch_vom_Es_k |publisher=Internationaler Psychoanalytischer Verlag |location=[[Vienna]] |year=1923|language=de}}&lt;/ref&gt; The word ''[[wikt:ego|ego]]'' is taken directly from [[Latin language|Latin]], where it is the [[nominative]] of the first person singular [[personal pronoun]] and is translated as &quot;I myself&quot; to express emphasis.
Figures like [[Bruno Bettelheim]] have criticized the way &quot;the English translations impeded students' efforts to gain a true understanding of Freud&quot;&lt;ref&gt;Quoted in Neville Symington, ''Narcissism: A New Theory'' (London 1996) p. 10.&lt;/ref&gt; by substituting the formalised language of the [[Basil Bernstein|elaborated code]] for the quotidian immediacy of Freud's own language.

== See also ==
{{div col|colwidth=20em}}
* [[Ahaṃkāra]]
* [[Alter ego]]
* [[Censorship (psychoanalysis)]]
* [[Collective unconscious]]
* [[Egolessness]]
* [[Eight-circuit model of consciousness]]
* [[Existentialism]]
* [[Higher self]]
* [[Hoʻoponopono]]
* [[Id resistance]]
* [[Instinct]]
* [[Interpassivity]]
* [[Logic]]
* [[Nafs]]
* [[Personhood]]
* [[Plato's tripartite theory of soul]]
* [[Psychodynamics]]
* [[Psychology of self]]
* [[Reason]]
* [[Reductionism]]
* [[Research Domain Criteria]]
* [[Shoulder angel]]
* [[Superego resistance]]
* [[Transactional analysis]]
* [[Triune brain]]
{{div end}}

== References ==
{{reflist}}

== Further reading ==
* {{cite journal | last1 = Freud | first1 = Sigmund | date = April 1910 | title = The Origin and Development of Psychoanalysis | jstor = 1413001| journal = [[American Journal of Psychology]] | volume = 21 | issue = 2| pages = 181–218| doi = 10.2307/1413001 }}
* Freud, Sigmund (1920), ''[[Beyond the Pleasure Principle]]''.
* Freud, Sigmund (1923), ''Das Ich und das Es'', Internationaler Psycho-analytischer Verlag, Leipzig, Vienna, and Zurich. English translation, ''[[The Ego and the Id]]'', [[Joan Riviere]] (trans.), Hogarth Press and Institute of Psycho-analysis, London, UK, 1927. Revised for ''The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud'', [[James Strachey]] (ed.), W.W. Norton and Company, New York City, NY, 1961.
* Freud, Sigmund (1923), &quot;Neurosis and Psychosis&quot;. The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, Volume XIX (1923–1925): The Ego and the Id and Other Works, 147–154
* Gay, Peter (ed., 1989), ''The Freud Reader''. W.W. Norton.
* [[Rangjung Dorje]] (root text): Venerable Khenchen Thrangu Rinpoche (commentary), Peter Roberts (translator) (2001) [http://www.rinpoche.com/teachings/conwisdom.pdf Transcending Ego: Distinguishing Consciousness from Wisdom, (Wylie: rnam shes ye shes ‘byed pa)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120324044909/http://www.rinpoche.com/teachings/conwisdom.pdf |date=2012-03-24 }}
* Kurt R. Eissler: [http://www.psychomedia.it/pm/modther/probpsiter/eiss53-2.htm ''The effect of the structure of the ego on psychoanalytic technique (1953)'' / republished by Psychomedia]

== External links ==
* [http://apa.org/ American Psychological Association]
* [http://www.12palmsrehab.com/blog/sigmund-freud-and-the-freud-archives.html Sigmund Freud and the Freud Archives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211023012047/http://12palmsrehab.com/blog/sigmund-freud-and-the-freud-archives.html |date=2021-10-23 }}
* [http://allpsych.com/psychology101/ego.html Section 5: Freud's Structural and Topographical Model] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110903210026/http://allpsych.com/psychology101/ego.html |date=2011-09-03 }}, Chapter 3: Personality Development Psychology 101.
* [http://www.makingthemodernworld.org.uk/learning_modules/psychology/02.TU.04/?section=11 An introduction to psychology: Measuring the unmeasurable] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618002303/http://www.makingthemodernworld.org.uk/learning_modules/psychology/02.TU.04/?section=11 |date=2009-06-18 }}
* [http://lacan.com/ Splash26], [[Lacanian Ink]]
* [http://www.ship.edu/%7Ecgboeree/freud.html Sigmund Freud]
* [http://www.psystatus.ru/ Sigmund Freud's theory (Russian)]
* [http://education-portal.com/academy/lesson/id-ego-and-superego.html Education portal's lesson on the id, ego, and superego]
* [https://www.pbs.org/wgbh/aso/databank/entries/bhchar.html Information on Charcot, Freud's teacher and mentor]
* [https://www.freudfile.org/childhood.html Background information on Freud]

{{Sigmund Freud}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Id, Ego, And Super-Ego}}
[[Category:Freudian psychology]]
[[Category:Conceptions of self]]
[[Category:Psychodynamics]]
[[Category:Psychoanalytic terminology]]
[[Category:Psychoanalytic theory]]
[[Category:Psychological models]]</text>
      <sha1>fyyat9mu1ixhatb7hnrvqj51c57v9jp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထီုဂမၠိုင် အဇန္တ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2956</id>
    <revision>
      <id>56601</id>
      <parentid>54527</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:17:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="182031" sha1="9bojzn388muvutop5gr8mkfdb81izfb" xml:space="preserve">{{Infobox UNESCO World Heritage Site
| Part_of = 
| Image = [[File:Ajanta (63).jpg|300px]]
| Caption = ထီုဂမၠိုင် အဇန္တ
| Location = အုရန္ဂဗါဒ်၊ အိန္ဒိယ
| Area =
| Buffer_zone = 78,676 ha
| Criteria = Cultural: i, ii, iii, vi
| ID = 242
| Coordinates = {{coord|20|33|12|N|75|42|01|E}}
| Year = 1983
| Danger = 
| locmapin = India
|relief = 1
|width = 250
|float = central
|caption = 
|alt = ဒၞာဲအဇန္တ နွံ
|label = Lockerbie
|mark = Blue_pog.svg
|marksize = 9
|lat_deg = 20 |lat_min = 33 |lat_sec = 12 |lat_dir = N
|lon_deg = 75 |lon_min = 42 |lon_sec = 01 |lon_dir = E
}}

[[File:AJANTA CAVES - C.SHELARE (2).jpg|thumb|300px|Cave 19, Ajanta, a 5th-century [[chaitya]] hall]]

ထီုဂမၠိုင် အဇန္တ ({{Lang-en|'''Ajanta Caves'''}}) ဂှ် ဒှ်ထီုတၟအ် ဒတန်ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲအိန္ဒိယ သီုဖအိုတ် နွံၜိုတ် ၃၀ ထီု၊ မကၠောန်လဝ် နူကဵု အကြာ ဘဳသဳ ၂ ဗွဝ်ကၠံ ကဵု အေဒဳ ၄၈၀ မနွံပ္ဍဲ ခရိုင်အုရန္ဂဗါဒ် (Aurangabad idstrict)၊ တွဵုရးမဟာရၐတြ (Maharashtra State)၊ ရးနိဂီုပံင်ကောံအိန္ဒိယ။&lt;ref name=Madan&gt;{{cite book|title=India through the ages|url=https://archive.org/details/indiathroughages00mada|last=Gopal|first=Madan|year= 1990| page=[https://archive.org/details/indiathroughages00mada/page/173 173]|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}&lt;/ref&gt;{{refn|group=note|The precise number varies according to whether or not some barely-started excavations, such as cave 15A, are counted. The Archaeological Survey of India say &quot;In all, total 30 excavations were hewn out of rock which also include an unfinished one&quot;,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://asi.nic.in/ajanta-caves/ |title=Ajanta Caves |publisher=Archaeological Survey of India |date=2011 |accessdate=3 August 2019}}&lt;/ref&gt; UNESCO and Spink &quot;about 30&quot;. The controversies over the end date of excavation is covered below.}} ပ္ဍဲထီုတအ်ဂှ် နွံကဵု ရုပ်ကသူ၊ ရုပ်ပါန်တၟအ် မဒှ်ရုပ် မလုပ်လၟိဟ် မခိုဟ်အိုတ် ပၞောဝ်ကဵု ရုပ်ခေတ်တြေံအိန္ဒိယ မသၟေဟ်ဒၟံင်တအ်တုဲ ဒှ်ပါန်ကွတ် မနွံကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင် သန္ထာန်၊ ဗီုပြင်နာနာသာ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Trudy |last1=Ring|first2=Noelle |last2=Watson|first3=Paul |last3=Schellinger|title=Asia and Oceania |url=https://books.google.com/books?id=voerPYsAB5wC&amp;pg=PA17 |year=2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-63979-1|pages=17, 14–19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Hugh |last1=Honour|first2=John |last2=Fleming|title=A World History of Art|url=https://books.google.com/books?id=qGb4pyoseH4C |year=2005|publisher=Laurence King|isbn=978-1-85669-451-3|pages=228–230}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Michell|2009|p= 336}}

[[ပါန်ကွတ်]] မဂွံဆဵုကေတ် နူကဵု ထီုတအ်ဂှ် ဒှ်ခတှ်ေမဟာ ပါန်ကွတ်ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင်ရ။&lt;ref&gt;[https://whc.unesco.org/en/list/242 ''Ajanta Caves, India: Brief Description,'' UNESCO World Heritage Site. Retrieved 27 October 2006.]&lt;/ref&gt; ထီုတအ်ဂှ် နကဵုလညာတ်တၠပညာ ဗွဲကြဴဏအ်မ္ဂး ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ၜါကာလ၊ ကာလကိုပ်ကၠာဂှ် စကၠောန် နူကဵု ၜိုတ် ဘဳသဳ ၂ ဗွဝ်ကၠံ တုဲ ကာလဒုတိယဂှ် နူကဵု အကြာ အေဒဳ ၄၀၀-၆၅၀။&lt;ref&gt;[https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/242.pdf ''Ajanta Caves: Advisory Body Evaluation,'' UNESCO International Council on Monuments and Sites. 1982. Retrieved 27 October 2006.], p. 2.&lt;/ref&gt;ဒတန်ဂှ် စဵုဒၞာမင်မဲလဝ် နကဵု ဌာနပူရာန်အိန္ဒိယ (Archaeological Survey of India)၊&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_maharashtra.asp|title= Ajanta Caves|accessdate=19 May 2012}}&lt;/ref&gt; ကေုာံ နူစ ၁၉၈၃ ဂှ် ထီုဂမၠိုင် အဇန္တ ဂှ် ဒှ်အာ ဒတန်အာဲကၟာဲဂၠးတိ ယူနေသကော (UNESCO World Heritage Site)။ 

ထီုဂမၠိုင် အဇန္တဂှ် ဒှ်လဝ် ဘာလကျာ် ကေုာံ ဇြပ်လ္ၚောဝ်ကျာ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] မပုတ်ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဗဒင်ဒဵုတၟအ် မနွံသမၠုင် {{convert|75|m|adj=on}}ရ။&lt;ref name=&quot;Johnston2013p18&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first=Aravinda Prabhakar |last=Jamkhedkar|title=Ajanta|url=https://books.google.com/books?id=HGzqAAAAMAAJ|year=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-569785-8|pages=61–62, 71–73}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကဵုထီုတအ်ဂှ် ချူကၠောန်လဝ် ရုပ်ကသူ သုတ်ဇာတ်ကျာ် ကေုာံ ဗီုရုပ်ကျာ်မသၠးဂပ္ဘ အတိုင်မကၠုင် နူကဵု လိက်ဇာတကမာလာ၊ မဒှ်လိက် အာရဳသူရ (Āryaśūra) မချူလဝ်ဂှ်၊ တုဲပၠန် ပါန်တၟအ် မဆေင်ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာနာနာသာ်ဂှ် ဂွံဆဵုရ။&lt;ref name=&quot;Johnston2013p18&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Cohen |first=Richard S. |title=Nāga, Yakṣiṇī, Buddha: Local Deities and Local Buddhism at Ajanta] |url=https://archive.org/details/sim_history-of-religions_1998-05_37_4/page/360 |journal=History of Religions |publisher=University of Chicago Press |volume=37 |issue=4 |date=May 1998 |pages=360–400|jstor=3176402 |doi=10.1086/463514 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Benoy K. |last1=Behl|first2=Sangitika |last2=Nigam|title=The Ajanta caves: artistic wonder of ancient Buddhist India|url=https://books.google.com/books?id=sfLVAAAAMAAJ |year=1998|publisher=Harry N. Abrams|isbn=978-0-8109-1983-9|pages=164, 226}}&lt;/ref&gt; အတိုင်လိက်စၟတ်သမ္တီဂမၠိုင် ထီုတအ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလကသီု မဒှ်အခိင် ခမဳသင်တအ် လုပ်ဒဂိုန်တုဲ သီုဒှ်လဝ် ဒၞာဲဒတန် ခမဳတအ် မပဒတန်ကီု သီုကဵု ဒၞာဲဒါယကာတအ် မကၠုင်ဗဵုလ္ၚောဝ် ပ္ဍဲအခိင်အိန္ဒိယတမၠာတေအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Johnston2013p18&quot; /&gt; အတိုင်စၟတ်သမ္တီဝင်မ္ဂး ပ္ဍဲအိန္ဒိယဂှ် အသာ်တၟးတၟး ကေုာံ ရုပ်ကသူ ပ္ဍဲဗဒင်ဂှ် မဒးဒုင်ကၟာတ်လဒဵုလဝ်တုဲ ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒးဒုင်ပလီုပလာ်ထောအ်ကီုလေဝ် ပါန်ကွတ် ရုပ်ကသူ အိန္ဒိယခေတ်တြေံ ပ္ဍဲကဵု ထီုအဇန္တ စၟတ် ၁၆၊ ၁၇၊ ၁ ကေုာံ ၂ ဂှ် သှ်ေသၟေဟ်ဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။{{Sfn|Harle|1994|pp= 355–361; 460}}

[[File:Ajanta viewpoint.jpg|thumb|ဗဗဵုဇမ္ၚောဲ ထီုဂမၠိုင်အဇန္တ နူကဵု ဒဵုဗဒါဲဂှ် မွဲဒၞာဲ]]
ပရူထီုအဇန္တဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် နူကဵု လိက်စၟတ်သမ္တီ လကျာ်ကရိကြုက်ဂမၠိုင် (လကျာ်သၟာတရဴကြုက်) မစိုပ်လဝ် အိန္ဒိယ ပ္ဍဲခေတ်လဒေါဝ်ဂှ်ကီု၊ ပ္ဍဲခေတ်မာဂဓ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံလပါ်စတအ်ကီုရ။&lt;ref name=cohenp82 /&gt; ကြဴနူဂှ် ထီုတအ်ဂှ် ဂြောပ်ဗဒန်ကၠေအ်ဒၟံင် အပ္ဍဲဂြိုပ်ဇၞော်ရ။ သၞာံ ၁၈၁၉ ဂှ် သၟိင်တၠကဝ်လဝ်နဳဗြိတိန် ကပ်တိုန် ဂျောန်သမိတ် (Captain John Smith) ဟိန်မဗက်လၟ ဗက်ဂၠာဲပန်စကၠဂှ် သီုဟွံစၟဳမွဲသာ် အာဆဵုကေတ်တုဲ ဂွံကလေင်တီကၠုင် ဒၞာဲဂှ်ပၠန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|first=Walter M. |last=Spink|title=Ajanta: History and Development, Volume 5: Cave by Cave|url=https://books.google.com/books?id=UPqUHXlwXdcC|year=2005|publisher=BRILL Academic|isbn=978-90-04-15644-9|pages=3, 139}}&lt;/ref&gt; ထီုတအ်ဂှ် နွံပ္ဍဲဗဒင်ဒဵုတၟအ် လပါ်သၟဝ်ကျာ သမၠံက်ဗီုပြင်ဂ ကြုင်ဝဃူရ် (Waghur)&lt;ref&gt;variously spelled Waghora or Wagura&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကဵု ဗလးဒဵု ဒေစန် (Deccan plateau)ရ။&lt;ref&gt;[https://whc.unesco.org/en/list/242/multiple=1&amp;unique_number=269 Map of Ajanta Caves], UNESCO&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first=Narayan |last=Sanyal|title=Immortal Ajanta|url=https://books.google.com/books?id=oD7rAAAAMAAJ|year=1984|publisher=Bharati|page=7}}&lt;/ref&gt; အပ္ဍဲသမၠံက်ဂှ် နွံကဵု ဍာ်လဂေါဝ် (waterfall) ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ အခိင်ဍာ်ဂၠိုင်မ္ဂး နူကဵုမ္ၚးထီုတအ်မ္ဂး ဂွံမိင်ကေတ် ရမ္သာင်စဟင်ဍာ်ရ။&lt;ref&gt;Spink (2006), 2&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု တွဵုရးမဟာရၐတြဂှ် ကရောမ် ထီုဨလ္လောရာ (Ellora Caves)ဂှ် အဇန္တဂှ် ဒှ်ဒၞာဲ ကရိတအ် (သၟာတရဴ) မကၠုင်ဗဵုဂၠိုင်မွဲရ။ အဇန္တဂှ် နူကဵု ဖါဒပူရ် (Fardapur) မ္ဂး နွံ {{convert|6|km|mi|abbr=off}}၊ နူဍုင် ဇလဂေါန (Jalgaon) မ္ဂး နွံ {{convert|104|km|mi|abbr=off}}တုဲ နူကဵု မုမ်ဗာဲ (Mumbai) လပါ်ဗမံက်မ္ဂး နွံ {{convert|350|km|mi|abbr=off}}။&lt;ref name=&quot;Johnston2013p18&quot;&gt;{{cite book|first=Richard |last=Cohen|editor-first=William M. |editor-last=Johnston|title=Encyclopedia of Monasticism|url=https://books.google.com/books?id=iepJAgAAQBAJ|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-78716-4|pages=18–20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|publisher=Indian Railways|title=Bhusawal Division: Tourism (Ajanta and Ellora)|url=https://books.google.com/books?id=vTJUAAAAMAAJ|year=1996|pages=40–43}}&lt;/ref&gt; နူထီုဨလ္လောရာ မဒှ်ထီု [[ဟိန္ဒူ]]၊ [[ဇိနဘာသာ]] ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ မဒှ်ကြပ်တုပ် ကုအဇန္တဂှ်မ္ဂး အဇန္တဂှ် နွံခြာၜိုတ်{{convert|100|km|mi|abbr=off}}။ ဗီုပြင် အဇန္တဂှ် ပ္ဍဲအိန္ဒိယဂှ် ဒၞာဲတၞဟ် ဗီုကဵု ထီုElephanta Caves၊ ထီုAurangabad Caves၊ ထီုShivleni Caves ကေုာံ ထီုကျာ်Karnatakaတအ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် ကီုရ။{{Sfn|Harle|1994|pp=118–122}}

== ဝင် ==
[[File:Map of Ajanta Caves.svg|thumb|ဗီုတိ ထီုဂမၠိုင် အဇန္တ]]
ထီုဂမၠိုင် အဇန္တဂှ် တၠပညာဗွဲမဂၠိုင် တုပ်လဝ်စိုတ် ဒဒှ်ရ မကၠောန်လဝ် ၜါကာလ၊ ပထမကာလဂှ် ဒှ်အကြာ ၂ ဘဳသဳ ကဵု ၁ ဗွဝ်ကၠံအေဒဳ၊ တုဲ ဒုတိယကာလဂှ် ကၠောန်လဝ် ဗွဝ်ကၠံကြဴနူဂှ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|first=Aravinda Prabhakar |last=Jamkhedkar|title=Ajanta|url=https://books.google.com/books?id=HGzqAAAAMAAJ|year=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-569785-8|pages=3–5}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Spink|2009|pp=1–2}}&lt;ref&gt;{{cite book|first=Louise |last=Nicholson|title=National Geographic India|url=https://books.google.com/books?id=71jZCwAAQBAJ|year=2014|publisher=National Geographic Society|isbn=978-1-4262-1183-6|pages=175–176}}&lt;/ref&gt;

ထီုတအ်ဂှ် သီုဖအိုတ် နွံ ၃၆ ထီု၊&lt;ref name=&quot;Johnston2013p18&quot; /&gt; ဗွဲကိုပ်ကၠာဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ၂၉ တုဲ ကဵုလဝ် စၟတ်သမ္တီ နကဵု ဂၞန် နူ ၁ စဵုကဵု ၂၉။ ထီုမဂွံဆဵုကေတ် ဗွဲကြဴဏအ် မနွံအကြာ ဂၞန် ၁၅ ကဵု ၁၆ တုဲ စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု ဗီုပြင် မစုတ်အက္ခရ် ကြဴဂၞန် ဗီုကဵု 15A ရ။&lt;ref name=spinkv5p4 /&gt; ဗီုပြင်မကဵုလဝ် ဂၞန်ထီုတအ်ဂှ် ကဵုလဝ် အတိုင်လၟေင်ထီုတအ် မနွံတုဲ ဟွံဒုင်လဝ်သဇိုင် အာယုက်စမြိုင်ထီုတအ်ရ။&lt;ref name=ringsalkin14 /&gt;

=== ထီုခေတ်ကိုပ်ကၠာ (ခေတ်သာဒဝါဟန) ===
[[ဝှာင်:Ajanta, cave 9, chaitya-griha, with stupa (9842167554).jpg|thumb|upright|left|ထီုဂၞန် ၉၊ မဒှ်ပထမကာလ ဗီုပြင် စေတဳဟိန္နယာန၊ မဒှ်ဇြပ်လ္ၚောဝ်ကျာ် မနွံကဵု စေတဳ၊ ဆဂး ဟွံမဲကုပဋိမာရုပ်]]

ထီု နူကဵုခေတ်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ်ထီု ဂၞန် ၉၊ ၁၀၊ ၁၂၊ ၁၃၊ ကေုာံ ၁၅က။ ဗီုရုပ် မဂွံဆဵုကေတ် နူကဵု ထီုတအ်ဂှ် ချူလဝ် ပရူနူကဵု ဇာတ်ကျာ်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=ringsalkin14 /&gt; ထီုကြဴနူဂှ်တအ်ဂှ် ပါန်ကွတ် မတုပ်ကဵု ခေတ်ဂုပ္တ၊&lt;ref name=ringsalkin14 /&gt; ဆဂး ထီုကိုပ်ကၠာဂှ် မသြိုင်ကၠောန်လဝ် နူကဵုအခိင်ကာလလဵုဇေတ်တ်ဂှ် တၠပညာတအ် လညာတ်တၞဟ်ခြာ နွံဒၟံင်ညိညရ။{{Sfn|Michell|2009|pp= 335–336}}&lt;ref&gt;{{cite book|first=Walter M. |last=Spink|title=Ajanta: History and Development, Volume 5: Cave by Cave|url=https://books.google.com/books?id=UPqUHXlwXdcC|year=2005|publisher=Brill Academic|isbn=978-90-04-15644-9|pages=4, 9, 163–170}}&lt;/ref&gt; အတိုင်လညာတ် ဝလ်တေရ် သ္ပိန်ခ် (Walter Spink) မ္ဂး ထီုတအ်ဂှ် သြိုင်လဝ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ အကြာ ဘဳသဳ ၁၀၀ ကဵု အေဒဳ ၁၀၀၊ မဒှ်အခိင် သၟိင်ဟိန္ဒူပကင်ရင်ဍုင် ဒေသဂှ် လက်ထက်တၞောဝ်သၟိင် သာဒဝါဟန (၂၃၀ ဘဳသဳ - ၜိုတ် ၂၂၀ အေဒဳ)ဂှ်ရ။{{Sfn|Spink|2006|pp=4–6}}&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Benoy K. |last1=Behl|first2=Sangitika |last2=Nigam|title=The Ajanta caves: artistic wonder of ancient Buddhist India|url=https://books.google.com/books?id=sfLVAAAAMAAJ |year=1998|publisher=Harry N. Abrams|isbn=978-0-8109-1983-9|pages=20, 26}}, '''Quote:''' &quot;The caves of the earlier phase at Ajanta date from around the second century BC, during the rule of the Satavahana dynasty. Although the Satavahanas were Hindu rulers, they (...)&quot;&lt;/ref&gt; အစာလ္ၚဵုဂှ် စှ်ေစိုတ် ထီုတအ်ဂှ် သြိုင်ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲခေတ်မဂဓ မဒှ်ခေတ်သၟိင်အသောက မကော်ဂး အေန်ပါယာမမောရ (Maurya Empire) (၃၀၀ ဘဳသဳ စဵုကဵု ၁၀၀ အေဒဳ)။ &lt;ref&gt;Nagaraju 1981, pp.&amp;nbsp;98–103&lt;/ref&gt; ပၞောဝ်တအ်ဂှ် ထီုဂၞန် ၉ ကဵု ၁၀ ဂှ် ပ္ဍဲဇြပ်လ္ၚောဝ်ကျာ် မကော်ဂး စေတဳယဂြိဟဂှ် နွံကဵု စေတဳ၊ တုဲ ထီု ဂၞန် ၁၂၊ ၁၃ ကေုာံ ၁၅က တအ်ဂှ် ဒှ်ဝိဟာရ် ဘာလကျာ်။&lt;ref name=spinkv5p4&gt;{{cite book|first=Walter M. |last=Spink|title=Ajanta: History and Development, Volume 5: Cave by Cave|url=https://books.google.com/books?id=UPqUHXlwXdcC|year=2005|publisher=Brill Academic|isbn=978-90-04-15644-9|pages=4, 9}}&lt;/ref&gt; ထီုခေတ်သာဒဝါဟနဂှ် ဟွံမဲ ကုပဋိမာရုပ်ဂမၠိုင်တုဲ စၞးဂှ် စွံအဓိက ကုစေတဳရ။ 

အတိုင်လညာတ် သ္ပိန်ခ်မ္ဂး ထီုတအ်ဂှ် ကၠောန်လဝ် ဗွဲကိုပ်ကၠာ ပ္ဍဲခေတ်သာဒဝါဟန၊ ဆဂး ဒၞာဲဂှ် ဟွံဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် စိုပ်လဒေါဝ် ၅ ဗွဝ်ကၠံဂှ်ဟေင် ဇၞော်မောဝ်တိုန်ရ။&lt;ref name=&quot;Spink 2006, 4&quot;&gt;{{harvnb|Spink|2009|p=2}}&lt;/ref&gt; ၜိုန်ဂှ်လေဝ်၊ ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာ ဟွံဇၞော်မောဝ်တေအ်ဂှ်လေဝ် ထီုတအ်ဂှ် ဒှ်လဝ် ဒမံင်ဒတန် ခမဳသင်တအ်၊ တုဲပၠန် ဒါယကာမလ္ၚောဝ်ကျာ်တအ်လေဝ် ကၠုင်ဗဵုလ္ၚောဝ်ဒၟံင်ကီုရဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု လိက်စၟတ်သမ္တီ ညးမကၠုင်ဗဵုလ္ၚောဝ်ကျာ် ဂကူကြုင် မချူစၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲၜိုတ် ၄၀၀ ဘဳသဳဂှ်ရ။&lt;ref name=spinkv5p4 /&gt;

=== ထီုခေတ်လက်ကရဴ (ခေတ်ဝါကာဋက) ===
အခိင်ကာလ မဆက်သြိုင်ကၠောန် ထီုဂမၠိုင် အဇန္တဂှ် စကၠောန် ပ္ဍဲကဵု မသုန်ဗွဝ်ကၠံ။ တၠပညာကိုပ်ကၠာတေအ် စှ်ေစိုတ် ထီုတၟိတအ်ဂှ် သြိုင်လဝ် အကြာအေဒဳ ၄ ကဵု ၇ ဗွဝ်ကၠံ၊&lt;ref&gt;The [https://whc.unesco.org/en/list/242 UNESCO World Heritage List website] for example says &quot;The 29 caves were excavated beginning around 200 BC, but they were abandoned in AD 650 in favour of Ellora&quot;&lt;/ref&gt; ဆဂး ဗွဲကြဴ ဆက်လ္ၚတ်တုဲ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ထီုတၟိတအ်ဂှ် သြိုင်လဝ် ၜိုတ် အေဒဳ နူကဵု ၄၆၀ ကဵု ၄၈၀၊&lt;ref name=&quot;Spink 2006, 4&quot; /&gt; မဒှ်လက်ထက် သၟိင်ဟိန္ဒူဟရိရှန မဒှ်တၞောဝ်သၟိင်ဝါကာဋက။&lt;ref name=cohen83&gt;{{harvnb|Cohen|2006|pp=83–84}}, '''Quote:''' Hans Bakker's political history of the Vakataka dynasty observed that Ajanta caves belong to the Buddhist, not the Hindu tradition. That this should be so is already remarkable in itself. By all we know of Harisena he was a Hindu; (...).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first=Geri Hockfield |last=Malandra|title=Unfolding A Mandala: The Buddhist Cave Temples at Ellora|url=https://archive.org/details/unfoldingmandala0000mala |url-access=registration |year=1993|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-1355-5|pages=[https://archive.org/details/unfoldingmandala0000mala/page/5 5]–7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first=Fred S. |last=Kleiner|title=Gardner's Art through the Ages: A Concise Global History|url=https://books.google.com/books?id=UX9TCwAAQBAJ |year=2016|publisher=Cengage|isbn=978-1-305-57780-0|page=468}}&lt;/ref&gt;လညာတ်ဏအ်ဂှ် တၠပညာလ္ၚဵုတအ် ဟွံဒုင်တဲ ပါ်ပါဲနွံကီု၊&lt;ref&gt;For example, Karl Khandalavala, A. P. Jamkhedkar, and Brahmanand Deshpande. Spink, vol. 2, pp.&amp;nbsp;117–134&lt;/ref&gt; ဆဂး လၟုဟ် တၠပညာဗွဲမဂၠိုင် ဥပမာ ဟုန်တိန်တောန် (Huntington) ကေုာံ ဟာရ်လေ (Harle) တအ် ဒုင်ကၠုင်တဲလညာတ်ဏအ်ရ။

[[ဝှာင်:South Asia historical AD450 EN.svg|thumb|ထီုမကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲကာလဒုတိယတအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိင်ဟရိရှန မပကင်ရင်ဝါကာဋက။]]
ကာလဒုတိယဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵုလညာတ် မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာ၊&lt;ref name=ringsalkin14 /&gt; or Greater Vehicle tradition of Buddhism.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Sara L. |last=Schastok|title=The Śāmalājī Sculptures and 6th Century Art in Western India|url=https://books.google.com/books?id=jh1fF8HvJmMC&amp;pg=PA40|year=1985|publisher=Brill Academic|isbn=978-90-04-06941-1|page=40}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first=Walter M. |last=Spink|title=Ajanta: Arguments about Ajanta|url=https://books.google.com/books?id=RbYnAAAAYAAJ|year=2005|publisher=Brill Academic|isbn=978-90-04-15072-0|page=127}}&lt;/ref&gt;ထီုကာလဒုတိယဂှ် ဒှ်ထီု ၁-၈၊ ၁၁၊ ၁၄-၂၉၊ လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဆက်လဟဵုပတိုန်လဝ် ထီုတြေံလေဝ် ဒှ်မာန်ကီုရ။ ထီု ၁၉၊ ၂၆ ကဵု ၂၉ တအ်ဂှ် ဒှ်စေတဳယဂြိဟ တုဲ၊ သၟေဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်ဝိဟာရ် ဘာလကျာ်အိုတ်ရ။ ထီုမကၠောန်လဝ် ကွတ်စိစိစောန်န် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵုကာလဏအ်၊ တုဲပၠန် ထီုတြေံဂှ်လေဝ် ကလေင်ပလေဝ်လဟဵု၊ ကလေင်ဓဇက်ရုပ်တၟိ ပ္ဍဲကဵုခေတ်ဏအ်ကီုရ။{{Sfn|Spink|2009|pp=2–3}}&lt;ref name=ringsalkin14&gt;{{cite book|first1=Trudy |last1=Ring|first2==Robert M. |last2=Salkin|first3=Sharon |last3=La Boda|title=Asia and Oceania|url=https://books.google.com/books?id=JqHPpNaZfNwC |year=1994|publisher=Routledge |isbn=978-1-884964-04-6|pages=14–19}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Cohen|2006|pp=81–82 }}

သ္ပိန်ခ် ဟီု ရံင်ကဵု ဗီုကွတ်တဲစိစောန် ကဆံင်သမၠုင်တုဲ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပိုင်ခြာ အခိင်ကာလဂွံရ။ လညာတ်ညးဂှ် ဆက်ဗၟံက်ထ္ၜးဏာ ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။
Spink states that it is possible to establish dating for this period with a very high level of precision; a fuller account of his chronology is given below.&lt;ref&gt;Spink (2006), 4–6 for the briefest summary of his chronology, developed at great length in his  ''Ajanta: History and Development'' 2005.&lt;/ref&gt; ၜိုန်ရ ပရေင်ပါ်ပါဲသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဆက်ဒှ်ဒၟံင်ကီုလေဝ် လညာတ်သ္ပိန်ခ်ဂှ် မၞိဟ်ဒုင်တဲဂၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲဝေပ်သာ် ဌာနပူရာန်အိန္ဒိယဂှ် ဆက်ချူဒၟံင် အတိုင်ဗီုတြေံ &quot;ကာလဒုတိယဂှ် မကၠောန် အကြာ အေဒဳ ၅ - ၆ ဗွဝ်ကၠံ တုဲ ဆက်ကၠောန်အာ ဂတဂှ် ၜါဗွဝ်ကၠံ&quot;။

အတိုင်လညာတ် သ္ပိန်ခ်မ္ဂး ပရေင်ကမၠောန်သြိုင်ခၞံ ထီုဂမၠိုင်အဇန္တဂှ် သီုဟွံတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၜိုတ် ၄၈၀ ကြဴနူသၟိင်အရိရှန စုတိတုဲ ဒးဒုင်ပဒေါအ်ထောအ် နကဵုသၟိင်တၠတအ်ရ။ ညးသ္ဂောအ်ဟီုဗီုဏအ်ဂှ် ညးရံင်ကဵု သက်သဳပထောင်ဒယိုင် ကၟာတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၄၈၀ ဂဟ်ရ။ ဆဂး ထီုတအ်ဂှ် ဆက်စကာအာဒၟံင် အခိင်ကာလ ၜိုတ်ဒးရးဏီရ။{{Sfn|Spink |2006 |pp = 5–6; 160–161}} ပရေင်သြိုင်ခၞံ ကာလဒုတိယ ကေုာံ ကလေင်လဟဵုပတိုန် ပ္ဍဲအဇန္တဂှ် ဒှ်ကွတ်တဲယေန်သၞာင်အိန္ဒိယ ခေတ်တြေံ မစိုပ်ကၞောတ်အထောအ် (ဝါ) ဒှ်အခိင်ထဝ် အိန္ဒိယရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Spink|first1=Walter M.|title=Ajanta: The end of the Golden Age|date=2005|publisher=Brill|isbn=978-9004148321|page=7|url=https://books.google.com/books?id=Fjgq2OivwmkC&amp;pg=PA7|language=en}}&lt;/ref&gt; ၜိုန်ဂှ်လေဝ်၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်၊ အေန်ပါယာဂုပ္တဂဟ် ဍိုန်လျစှ်ေဒၟံင် ဟိုတ်နူပြသၞာပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲအပ္ဍဲ ကေုာံ သၞဗွဲမ္ၚး ဟူဏတအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဝါကဋကဂှ် ဒှ်လဝ် အေန်ပါယာ အဝဵုသြဇာဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲကဵုအေန်ပါယာအိန္ဒိယဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Auctores Varii |title=Ajanta Dipinta - Painted Ajanta Vol. 1 e 2: Studio sulla tecnica e sulla conservazione del sito rupestre indiano - Studies on the techniques and the conservation of the indian rock art site |date=2016 |publisher=Gangemi Editore |isbn=978-8849274905 |pages=58–59 |url=https://books.google.com/books?id=fS34CwAAQBAJ&amp;pg=PA59 |language=en}}&lt;/ref&gt; ဂကူဟူဏလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဂွံပိုင်ပြဳအာ ဝူဒိုဟ်တအ်တုဲရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ထီုအဇန္တဂှ် ကၠောန်သြိုင်လဝ်တုဲဒှ်အိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brancaccio |first1=Pia |title=The Buddhist Caves at Aurangabad: Transformations in Art and Religion |date=2010 |publisher=Brill|isbn=978-9004185258 |pages=105–106 |url=https://books.google.com/books?id=m_4pXm7dD78C&amp;pg=PA106 |language=en}}&lt;/ref&gt;ပ္ဍဲအခိင်ဂကူဟူဏတအ် မပကင်ရင်လဝ် ဒေသကရေက်ဗယပ်အိန္ဒိယဂှ် ဟူဏဂှ် သ္ဒးဒှ်လဝ် ညးစၠောအ်ဒဒန်ယေန်သၞာင် အကြာဒေသဂန္ဓရ ကဵု ကရေက်လပါ်ပလိုတ် ဒေစ္စ (Deccan) မဒှ်အခိင်အဇန္တ (ဝါ) ထီုပတလ္ခောရ (Pitalkhora caves)မသြိုင်တုဲ ကယျိုင်ပယျေဝ်လဝ် နကဵုအခိုက်ဂန္ဓရ၊ ဗီုကဵု သ္ၚာကျာ်တြဲ မနွံဗီုပြင် abundant foldsဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Brancaccio |first1=Pia |title=The Buddhist Caves at Aurangabad: Transformations in Art and Religion |date=2010 |publisher=Brill|isbn=978-9004185258 |pages=106–107 |url=https://books.google.com/books?id=m_4pXm7dD78C&amp;pg=PA107 |language=en}}&lt;/ref&gt;

နကဵုလညာတ် ရိချာဒ် ကောဟေန် (Richard Cohen) မ္ဂး ရံင်ကဵု လိက်စၟတ်သမ္တီ ကရိကြုက် Xuanzang ပ္ဍဲ ၇ ဗွဝ်ကၠံဂှ်တုဲ အဇန္တဂှ် ဒှ်ဒၞာဲမၞိဟ်မတီဂၠိုင် ခမဳသင်ပဒတဴနွံဒၟံင်၊ ဆဂး ဂကောံမၞိဟ်ဗုဒ္ဓဘာသာ ဟွံတန်ကြန်ကွေဟ်ဟ်ရ။&lt;ref name=cohenp82&gt;{{harvnb|Cohen|2006|pp=32, 82 }}&lt;/ref&gt; The Ajanta caves are mentioned in the 17th-century text ''[[Ain-i-Akbari]]'' by Abu al-Fazl, as twenty four rock-cut cave temples each with remarkable idols.&lt;ref name=cohenp82 /&gt;

=== ကလေင်ဆဵု ===
ပ္ဍဲ ၂၈ ဨပြဳ ၁၈၁၉ သၟိင်တၠဗြိတိန် မနွံယၟု ဂျောန်သမိတ် (John Smith) သကိုပ်ဒပ်ချေဟ် စၟတ်၂၈၊ အဃောမဗက်ဂၠာဲပန်စကၠဂှ် သၟတ်ဗၠာဲညးဒေသမွဲ ကော်ပလံင်ဏာညးတေအ် ဇရေင်ပါင်ထီုဂၞန် ၁၀။ ထီုတအ်ဂှ် ညးဒေသတအ် တီဒၟံင်တုဲတုဲရ။&lt;ref name=cohenp77&gt;{{harvnb|Cohen|2006|pp=77–78 }}&lt;/ref&gt; ကပ္ပတိန်သမိတ် ဂွံဆဵုကေတ် ထီုဂှ်တုဲ ညးပြာပ်အာ ဇရေင်ကွာန်ဗဒါဲဂှ်တုဲ ကော်နင် ကောန်ကွာန်တအ် ကဵုကေတ်နင် မုဲ၊ မြ၊ ပၟတ်တဝ်ၜံင် ကေုာံ ထဗုင်ဒရမ် သွက်ဂွံ ၚးတးပသောင်တၞံဆုမတိုန်ကၟာတ်ဒၟံင်တုဲ ဂွံလုပ်ထီုတအ် လောဲသွာရ။&lt;ref name=cohenp77 /&gt; တုဲ ညးတေအ် ခရက်ပလီု ချူစုတ် ယၟုညးတေအ် ကေုာံ စၟတ်တ္ၚဲ လတူရုပ်ကသူဗောဓိသတ်ရ။ ညးတေအ် ဒတဴလတူတိုင်ဒယိုင် မွဲဒကုတ် မနွံသမၠုင် မသုန်ပေတုဲ လိက်ညးတေအ် မချူလဝ်ဂှ် နွံဒၟံင် သမၠုင်မတ်မၞိဟ်ဇၞော်ဇၞော် တ္ၚဲဏအ်ရ။&lt;ref&gt;Spink (2006), 139 and 3 (quoted): &quot;Going down into the ravine where the caves were cut, he scratched his inscription (John Smith, 28th Cavalry, 28th April, 1819) across the innocent chest of a painted Buddha image on the thirteenth pillar on the right in Cave 10...&quot;&lt;/ref&gt; လိက်စံင် ပရူထီု အစာဝင် ဝဳလဳယာမ် ဨရ်သကိန် (William Erskine) ဗှ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံလိက်ပတ်ဗောမ်ဗေ (Bombay Literary Society) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၂။&lt;ref&gt;Upadhya, 3&lt;/ref&gt;

[[ဝှာင်:Name inscribed by john smith on the pillar in cave no 10 on 28 April 1819.jpg|thumb|ယၟု ကေုာံ စၟတ်တ္ၚဲ မချူလဝ် နကဵု ဂျောန်သမိတ် ကြဴနူ ညးတေအ် မဂွံဆဵုကေတ် ထီု ဂၞန် ၁၀ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၉]]
ပ္ဍဲပွိုင်ဗွဝ်စှ်ညိညဂှ် ထီုတအ်ဂှ် ယၟုမြဟ်တမ္ညဝ် ဟိုတ်နူကဵု ဒၞာဲဒတန်မနွံ၊ ကွတ်ဓဇဲ၊ ပါန်ကွတ် ကေုာံ ရုပ်ကသူမဒးအမ်သဝ်ခိုဟ်တအ်ဂှ်ရ။ ကြဴနူ မဂွံဆဵုကေတ်တုဲ ၜိုတ်မွဲဗွဝ်ကၠံဂှ် ကမၠောန်ဆာဲစၠောအ် ရုပ်ကသူတအ်ဂှ် စကၠောန်ကၠုင်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၄၈၊ နကဵု ဂကောံမဆေင်ကဵုအာရှ သၟိင်တၠ (Royal Asiatic Society) ဒက်ပ္တန် ကမ္မရှေန်ဘာကျာ်ဂိုဟ်ဗောမ်ဗေ (Bombay Cave Temple Commission) သွက်ဂွံ သအးဇ္ၚး ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ဒၞာဲဒတန် ပါန်ပုတ်ကိစ္စဇၞော်ဇၞော် မနွံပ္ဍဲကဵု ဗောမ်ဗေတုဲ ကမ္မရှေန်ဂှ် ဂျောန်ဝိလ်သောန် (John Wilson) မဒှ် ဥက္ကဌရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၁ ကမ္မရှေန်ဏအ် ဒှ်အာ ဂကောံလ္ၚတ်ပေါရာန် အိန္ဒိယ (ဌာနပေါရာန်အိန္ဒိယ) (Archaeological Survey of India)ရ။ &lt;ref&gt;Gordon, 231–234&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲခေတ်ကဝ်လဝ်နဳဂှ် ဒတန်အဇန္တဝွံ ဒှ်လဝ် ဍုင်ဟဳဒေရဗာဒ် (Hyderabad) မဒှ်ဍုင်ဗၠးၜးမွဲတုဲ ဟွံလုပ်လၟိဟ် ဗြိတိန်အိန္ဒိယ။&lt;ref name=cohenp57 /&gt; ပ္ဍဲတမ်သၞာံ ၁၉၂၀တအ်ဂှ် မိရ် သြသမာန် အလဳ ခါန် (Mir Osman Ali Khan) ညးမဒှ်သၟိင် ဟဳဒေရဗာဒ် လက်ကရဴအိုတ် ဗလးမၞိဟ် ကဵုကလေင်လဟဵုပတိုန် ပါန်ကွတ်၊ ဒၞာဲဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နဒဒှ် တိုက်ထၜးပျး၊ ကၠောန်ဂၠံင် ညံင်ကၟုဲတအ် ဂွံအာဗဵုလ္ၚတ် ထီုတအ်ဂွံ နကဵု င္ၚုဟ်မးရ။ ညးကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵုညးပလံင်ကၟုဲကီု သီုကဵု ကွဳစက် မပလံင်ဗစိုပ် နူကဵု သေန်ဒါကၟုဲ စဵုကဵု ထီုတအ်ရ။&lt;ref name=cohenp57&gt;{{harvnb|Cohen|2006|pp=51–58 }}&lt;/ref&gt;

ဒါရာ်တာ ဌာနပေါရာန် ခပတိုန် ညးတၠပညာ နူကဵု အဳတလဳ ၜါတၠ ပရောဖေဿာ လောရေန်ဇြော သေက်ကောနဳ (Professor Lorenzo Cecconi) ပံင်ကောံ ကု သြရ်သဳနဳ တုဲ ကလေင်ဗၟံက်ပ္တိုန် ရုပ်ကသူဂမၠိုင် ပ္ဍဲထီုတအ်ဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;Nizam&quot;&gt;{{cite web |title=Ajanta cave paintings of Nizam era lie in a state of neglect |url=https://www.newindianexpress.com/cities/hyderabad/2018/jul/03/ajanta-cave-paintings-of-nizam-era-lie-in-a-state-of-neglect-1837405.html}}&lt;/ref&gt; ဒါရာ်တာ ဌာနပေါရာန် ဟီုကဵု လောရေန်ဇြော ကေုာံ သြရ်သဳနဳ -

{{quote|ပလေဝ်ထီု ကေုာံ သအးဇ္ၚး ကေုာံ မင်မဲ ပါန်သူဂှ် သ္ဒးဒှ် နကဵုသဘဴဓဝ် ကေုာံ ကွတ်ပညာသိပ္ပံ မကလေင်ဂယိုင်ပတိုန် လမျီုမစုတိလဝ်တုဲ မွဲၜါဗွဝ်ကၠံတေအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;&gt;Richard Cohen, ''Beyond Enlightenment: Buddhism, Religion, Modernity'' (2006), p. 51.&lt;/ref&gt;}}

ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ဗီုရုပ်တအ်ဂှ် ကလေင်ဗဵုဂွံအာ မွဲဝါပၠန်ရ။&lt;ref name=&quot;Cohen&quot;/&gt;

ထီုဂမၠိုင် အဇန္တ မွဲဟာန်ကေုာံ ထီုဨလ္လောရ ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲကရိ (ညးအာတရဴ)ဂမၠိုင် မကၠုင်ဝေင်ဂၠိုင်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲကဵု မဟာရၐတြ၊ ပ္ဍဲတ္ၚဲကၟာတ်ရုင်မ္ဂး မၞိဟ်ၜေတ်ပေင်ဒၟံင်ရ။ ဗွဲတၟေင် မၞိဟ်တအ် မိက်ဂွံဗဵု ရုပ်ကသူဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;Cohen (2006)'s chapter 2 discusses the history and future of visitors to Ajanta.&lt;/ref&gt;

== ဒတန် ကေုာံ ဘာဂမၠိုင် ==

=== ဒတန် ===
[[ဝှာင်:Ajanta Caves 130.jpg|thumb|ထီု ဂၞန်၂၄၊ ထီုဂမၠိုင် အဇန္တဂှ် ဒှ်ထီုမၜံက်ခါဲတၟအ်တုဲ ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဓရံင်ဒဵု ဒေက်စန် (Deccan plateau)]]
ထီုတအ်ဂှ် ၜံက်ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲဇိုင်ကြုင် ဗဒင်ဒဵုတၟအ်၊ ပ္ဍဲသကုတ်ဒဵု ဒေက်စန်၊ ဒဵုတၟအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲအခိင်လအိတ်
The caves are carved out of [[flood basalt]] rock of a cliff, part of the [[Deccan Traps]] formed by successive volcanic eruptions at the end of the [[Cretaceous]] geological period. The rock is layered horizontally, and somewhat variable in quality.&lt;ref&gt;&quot;horizontally bedded alternate flows of massive and [[Amygdule|amygdular]] lava&quot; is a technical description quoted by Cohen (2006), 37&lt;/ref&gt; This variation within the rock layers required the artists to amend their carving methods and plans in places. The inhomogeneity in the rock have also led to cracks and collapses in the centuries that followed, as with the lost portico to cave 1. Excavation began by cutting a narrow tunnel at roof level, which was expanded downwards and outwards; as evidenced by some of the incomplete caves such as the partially-built ''vihara'' caves 21 through 24 and the abandoned incomplete cave 28.{{Sfn|Spink|2006|pp=13–14}}

The sculpture artists likely worked at both excavating the rocks and making the intricate carvings of pillars, roof, and idols; further, the sculpture and painting work inside a cave were integrated parallel tasks.{{Sfn|Spink|2006|p= 28}} A grand gateway to the site was carved, at the apex of the gorge's horseshoe between caves 15 and 16, as approached from the river, and it is decorated with elephants on either side and a [[nāga]], or protective Naga (snake) deity.&lt;ref&gt;Spink, 10; Michell 340&lt;/ref&gt; Similar methods and application of artist talent is observed in other cave temples of India, such as those from Hinduism and Jainism. These include the Ellora Caves, Ghototkacha Caves, [[Elephanta Caves]], [[Bagh Caves]], [[Badami Caves]], [[Aurangabad Caves]]{{Sfn|Spink|2006|pp=21–24, 38, 74–76, 115, 151–153, 280}} and [[Shivleni Caves]].

The caves from the first period seem to have been paid for by a number of different patrons to gain [[Merit (Buddhism)|merit]], with several inscriptions recording the donation of particular portions of a single cave. The later caves were each commissioned as a complete unit by a single patron from the local rulers or their court elites, again for merit in Buddhist [[Saṃsāra (Buddhism)|afterlife beliefs]] as evidenced by inscriptions such as those in Cave 17.{{Sfn|Spink|2006|pp=5, 15, 32–33, 80, 249}} After the death of Harisena, smaller donors motivated by getting merit added small &quot;shrinelets&quot; between the caves or add statues to existing caves, and some two hundred of these &quot;intrusive&quot; additions were made in sculpture, with a further number of intrusive paintings, up to three hundred in cave 10 alone.{{Sfn|Spink|2006|pp=5, 15, 32–33, 80, 126–130, 249–259}}

=== ဘာဂမၠိုင် ===
[[ဝှာင်:061 Cave 4, Side View (34280359075).jpg|thumb|Cave 4: a monastery, or [[vihara]], with its square hall surrounded by monks' cells]]
The majority of the caves are ''[[vihara]]'' halls with symmetrical square plans. To each vihara hall are attached smaller square dormitory cells cut into the walls.{{Sfn|Spink|2006|pp=73–85, 100–104, 182}} A vast majority of the caves were carved in the second period, wherein a shrine or sanctuary is appended at the rear of the cave, centred on a large statue of the Buddha, along with exuberantly detailed reliefs and deities near him as well as on the pillars and walls, all carved out of the natural rock.{{Sfn|Spink|2006|pp=18, 37, 45–46}} This change reflects the shift from Hinayana to Mahāyāna Buddhism. These caves are often called monasteries.

The central square space of the interior of the viharas is defined by square columns forming a more-or-less square open area. Outside this are long rectangular aisles on each side, forming a kind of [[cloister]]. Along the side and rear walls are a number of small cells entered by a narrow doorway; these are roughly square, and have small niches on their back walls. Originally they had wooden doors.&lt;ref&gt;Spink (2006), 148&lt;/ref&gt; The centre of the rear wall has a larger shrine-room behind, containing a large Buddha statue.

The viharas of the earlier period are much simpler, and lack shrines.&lt;ref name=&quot;Harle, 118–122; Michell 335–343&quot;&gt;Harle, 118–122; Michell 335–343&lt;/ref&gt; Spink places the change to a design with a shrine to the middle of the second period, with many caves being adapted to add a shrine in mid-excavation, or after the original phase.&lt;ref&gt;Spink (2006), 142&lt;/ref&gt;

The plan of Cave 1 shows one of the largest viharas, but is fairly typical of the later group. Many others, such as Cave 16, lack the vestibule to the shrine, which leads straight off the main hall. Cave 6 is two viharas, one above the other, connected by internal stairs, with sanctuaries on both levels.&lt;ref&gt;Michell, 338&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;125px&quot; heights=&quot;125px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
ဝှာင်:Ajanta Cave 12 plan to scale.jpg|Cave 12 plan: an early type of vihara (1st century BCE) without internal shrine
ဝှာင်:GrundrissAjantaHoehle1.jpg|Cave 1 plan, a monastery known for its paintings&lt;ref&gt;{{cite book|first=Fred S. |last=Kleiner|title=Gardner's Art through the Ages: A Concise Global History|url=https://books.google.com/books?id=UX9TCwAAQBAJ|year=2016|publisher=Cengage|isbn=978-1-305-57780-0|pages=467–468}}&lt;/ref&gt;
ဝှာင်:Ajanta Cave 6 plan.jpg|Cave 6: a two-storey monastery with &quot;Miracle of Sravasti&quot; and &quot;Temptation of Mara&quot; painted&lt;ref name=&quot;Upadhyap7&quot;/&gt;
ဝှာင်:Ajanta Cave 16 plan.jpg|Cave 16: a monastery featuring two side aisles&lt;ref name=&quot;Upadhyap7&quot;&gt;{{harvnb|Upadhya|1994|pp=7–8, 10}}&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;

=== ဇြပ်လ္ၚောဝ်ကျာ်ဂမၠိုင် ===
 {{multiple image
 | direction = vertical
 | width = 197
 | footer = Top: Interior of Ajanta chaitya hall, Cave 26, photo by Robert Gill (c. 1868); Bottom: James Fergusson painting of Cave 19 worship hall.
 | image1 = Interior of Buddhist chaitya hall, Cave XXVI, Ajanta, c.1868.jpg
 | image2 = Ajanta by Fergusson, cave 19.jpg
 }}
The other type of main hall architecture is the narrower rectangular plan with high arched ceiling type ''[[chaitya]]-griha'' – literally, &quot;the house of stupa&quot;. This hall is longitudinally divided into a nave and two narrower side aisles separated by a symmetrical row of pillars, with a [[stupa]] in the [[apse]].&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Jain|first1=Rajesh K.|last2=Garg|first2=Rajeev|title=Rock-Cut Congregational Spaces in Ancient India|url=https://archive.org/details/architectural-science-review_2004-06_47_2/page/199|journal=Architectural Science Review| volume=47|issue=2| year=2004|pages=199–203 |doi=10.1080/00038628.2004.9697044|s2cid=110386714}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |first=Suresh |last=Vasant |date=2000 |title=Tulja Leni and Kondivte Caitya-gṛhas: A Structural Analysis |journal=Ars Orientalis |volume=30, Supplement 1. Chāchājī: Professor Walter M. Spink Felicitation Volume |pages=23–32|jstor=4629566 }}&lt;/ref&gt; The stupa is surrounded by pillars and concentric walking space for circumambulation. Some of the caves have elaborate carved entrances, some with large windows over the door to admit light. There is often a colonnaded porch or [[verandah]], with another space inside the doors running the width of the cave. The oldest worship halls at Ajanta were built in the 2nd to 1st century BCE, the newest ones in the late 5th century CE, and the architecture of both resembles the [[Architecture of cathedrals and great churches#Architecture|architecture of a Christian church]], but without the crossing or chapel chevette.&lt;ref&gt;{{cite book|first=David |last=Efurd|editor1-first=Vimalin |editor1-last=Rujivacharakul |editor2-first=H. Hazel |editor2-last=Hahn |display-editors=et al |title=Architecturalized Asia: Mapping a Continent through History|url=https://books.google.com/books?id=FCoWAgAAQBAJ |year=2013|publisher=Hong Kong University Press|isbn=978-988-8208-05-0|pages=140–145}}&lt;/ref&gt; The Ajanta Caves follow the Cathedral-style architecture found in still older rock-cut cave carvings of ancient India, such as the [[Lomas Rishi Cave]] of the [[Ajivika]]s near Gaya in [[Bihar]] dated to the 3rd century BCE.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Born|first1=Wolfgang| title=The Origin and the Distribution of the Bulbous Dome |journal=The Journal of the American Society of Architectural Historians| volume=3| issue=4|year=1943|pages=32–48 |doi=10.2307/901122|jstor=901122}}&lt;/ref&gt; These chaitya-griha are called worship or prayer halls.{{Sfn|Spink|2006|pp=12, 94, 161–162, 228}}&lt;ref&gt;{{cite book|first=Keith |last=Bellows|title=Sacred Places of a Lifetime: 500 of the World's Most Peaceful and Powerful Destinations|url=https://books.google.com/books?id=jNqDFSxR8-MC&amp;pg=PA125|year=2008|publisher=National Geographic Society|isbn=978-1-4262-0336-7|page=125}}&lt;/ref&gt;

The four completed ''chaitya'' halls are caves 9 and 10 from the early period, and caves 19 and 26 from the later period of construction. All follow the typical form found elsewhere, with high ceilings and a central &quot;nave&quot; leading to the stupa, which is near the back, but allows walking behind it, as walking around stupas was (and remains) a common element of Buddhist worship (''[[pradakshina]]''). The later two have high ribbed roofs carved into the rock, which reflect timber forms,&lt;ref&gt;UNESCO, ''Brief description''&lt;/ref&gt; and the earlier two are thought to have used actual timber ribs and are now smooth, the original wood presumed to have perished.&lt;ref&gt;Michell, 339&lt;/ref&gt; The two later halls have a rather unusual arrangement (also found in Cave 10 at Ellora) where the stupa is fronted by a large relief sculpture of the Buddha, standing in Cave 19 and seated in Cave 26.&lt;ref name=&quot;Harle, 118–122; Michell 335–343&quot; /&gt; Cave 29 is a late and very incomplete ''chaitya'' hall.&lt;ref&gt;Spink (2006), 12–13&lt;/ref&gt;

The form of columns in the work of the first period is very plain and un-embellished, with both ''chaitya'' halls using simple octagonal columns, which were later painted with images of the Buddha, people and monks in robes. In the second period columns were far more varied and inventive, often changing profile over their height, and with elaborate carved capitals, often spreading wide. Many columns are carved over all their surface with floral motifs and Mahayana deities, some fluted and others carved with decoration all over, as in cave 1.&lt;ref&gt;Spink (2006), 18, and in the accounts of individual caves; Michell, 336&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Arthur Anthony Macdonell (1909), [https://www.jstor.org/stable/41338504 The Buddhist and Hindu Architecture of India&quot;], ''Journal of the Royal Society of Arts'', Vol. 57, No. 2937 (5 March 1909), pp. 316–329&lt;/ref&gt;

&lt;gallery widths=&quot;125&quot; heights=&quot;125&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
ဝှာင်:Ajanta Chaitya 10 plan.jpg|Cave 10: a worship hall with Jataka tales-related art (1st century BCE)&lt;ref name=&quot;Upadhyap9&quot;&gt;{{cite book|first=Om Datt |last=Upadhya|title=The Art of Ajanta and Sopoćani: A Comparative Study : an Enquiry in Prāṇa Aesthetics|url=https://books.google.com/books?id=LCPx0R1TqOMC|year=1994|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0990-1|pages=9–11, 14–15}}&lt;/ref&gt;
ဝှာင်:Ajanta Chaitya 9 plan.jpg|Cave 9: a worship hall with early paintings and animal friezes (1st century CE)&lt;ref name=&quot;Upadhyap9&quot;/&gt;
ဝှာင်:Ajanta cave 19 plan.jpg|Cave 19: known for its figures of the Buddha, Kubera and other arts (5th century CE)&lt;ref name=&quot;Upadhyap9&quot;/&gt;
ဝှာင်:Ajanta Cave 19 longitudinal section.jpg|Cave 19: another view (5th century CE)
&lt;/gallery&gt;

== ကသူ ==
[[ဝှာင်:Life circle of Lord Buddha - A marvel of painting inside Ajanta Cave.jpg|thumb|150px|Painted ceiling depicting ''Life circle of Lord Buddha'']]
The paintings in the Ajanta caves predominantly narrate the [[Jataka tales]]. These are Buddhist legends describing the previous births of the Buddha. These fables embed ancient morals and cultural lores that are also found in the fables and legends of Hindu and Jain texts. The Jataka tales are exemplified through the life example and sacrifices that the Buddha made in hundreds of his past incarnations, where he is depicted as having been reborn as an animal or human.&lt;ref name=&quot;RingWatson2012p17&quot;&gt;{{cite book|first1=Trudy |last1=Ring|first2=Noelle |last2=Watson|first3=Paul |last3=Schellinger|title=Asia and Oceania: International Dictionary of Historic Places|url=https://books.google.com/books?id=voerPYsAB5wC&amp;pg=PA17 |year =2012|publisher =Routledge|isbn =978-1-136-63979-1|pages= 17–19}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Spink|2009|pp=147–148}}&lt;ref name=&quot;Upadhyafresco&quot;&gt;{{harvnb|Upadhya|1994|pp=9–14, 68–84}}&lt;/ref&gt;

Mural paintings survive from both the earlier and later groups of caves. Several fragments of murals preserved from the earlier caves (Caves 10 and 11) are effectively unique survivals of ancient painting in India from this period, and &quot;show that by [[Sātavāhana]] times, if not earlier, the Indian painters had mastered an easy and fluent naturalistic style, dealing with large groups of people in a manner comparable to the reliefs of the [[Sanchi|Sāñcī]] toraņa crossbars&quot;.{{Sfn|Harle|1994|p=355}} Some connections with the [[Gandhara art|art of Gandhara]] can also be noted, and there is evidence of a shared artistic idiom.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Brancaccio|first1=Pia|title=The Buddhist Caves at Aurangabad: Transformations in Art and Religion|date=2010|publisher=Brill|isbn=978-9004185258|page=107|url=https://books.google.com/books?id=m_4pXm7dD78C&amp;pg=PA107|language=en}}&lt;/ref&gt;

Four of the later caves have large and relatively well-preserved mural paintings which, states James Harle, &quot;have come to represent Indian mural painting to the non-specialist&quot;,{{Sfn|Harle|1994|p=355}} and represent &quot;the great glories not only of Gupta but of all Indian art&quot;.{{Sfn|Harle|1994|p=356}} They fall into two stylistic groups, with the most famous in Caves 16 and 17, and apparently later paintings in Caves 1 and 2. The latter group were thought to be a century or later than the others, but the revised chronology proposed by Spink would place them in the 5th century as well, perhaps contemporary with it in a more progressive style, or one reflecting a team from a different region.{{Sfn|Harle|1994|pp= 355–361}} The Ajanta frescos are classical paintings and the work of confident artists, without cliches, rich and full. They are luxurious, sensuous and celebrate physical beauty, aspects that early Western observers felt were shockingly out of place in these caves presumed to be meant for religious worship and ascetic monastic life.{{Sfn|Harle|1994|p=359}}

The paintings are in &quot;dry [[fresco]]&quot;, painted on top of a dry plaster surface rather than into wet plaster.{{Sfn|Harle|1994|p= 361}} All the paintings appear to be the work of painters supported by discriminating connoisseurship and sophisticated patrons from an urban atmosphere. We know from literary sources that painting was widely practised and appreciated in the Gupta period. Unlike much Indian mural painting, compositions are not laid out in horizontal bands like a frieze, but show large scenes spreading in all directions from a single figure or group at the centre.{{Sfn|Harle|1994|p=359}} The ceilings are also painted with sophisticated and elaborate decorative motifs, many derived from sculpture.{{Sfn|Harle|1994|pp= 355–361}} The paintings in cave 1, which according to Spink was commissioned by [[Harishena|Harisena]] himself, concentrate on those Jataka tales which show previous lives of the Buddha as a king, rather than as deer or elephant or another Jataka animal. The scenes depict the Buddha as about to renounce the royal life.&lt;ref name=&quot;Spink 2008&quot;&gt;{{harvnb|Spink|2008}}&lt;/ref&gt;

In general the later caves seem to have been painted on finished areas as excavating work continued elsewhere in the cave, as shown in caves 2 and 16 in particular.{{Sfn|Spink|2006|pp= 28–29}} According to Spink's account of the chronology of the caves, the abandonment of work in 478 after a brief busy period accounts for the absence of painting in places including cave 4 and the shrine of cave 17, the later being plastered in preparation for paintings that were never done.&lt;ref name=&quot;Spink 2008&quot; /&gt;
&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
ဝှာင်:Aurangabad - Ajanta Caves (55).JPG|Cave 2, showing the extensive paint loss of many areas. It was never finished by its artists, and shows Vidhura Jataka.{{Sfn|Spink|2009|p=148, Figure 46}}
ဝှာင်:Ajanta cave 17, frescoes above a lintel.JPG|Cave 17 verandah doorway; eight Buddhas above eight couples{{Sfn|Spink|2009|pp=201–202}}&lt;ref&gt;{{cite book|first1=George |last1=Michell|first2=Philip H. |last2=Davies|title=The Penguin Guide to the Monuments of India: Buddhist, Jain, Hindu|url=https://books.google.com/books?id=eqtNAAAAYAAJ|year=1989|publisher=Penguin|isbn=978-0670806966|page=340}}&lt;/ref&gt;
ဝှာင်:Coming Of Sinhala (Mural At Ajanta In Cave No 17).jpg|Section of the mural in Cave 17, the 'coming of [[Sinhalese people|Sinhala]]'. The prince ([[Prince Vijaya]]) is seen in both groups of elephants and riders.
ဝှာင်:Hamsa jâtaka, Ajanta, India.jpg|Hamsa jâtaka, cave 17: the Buddha as the golden goose in his previous life{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|p=91}}
ဝှာင်:Aurangabad - Ajanta Caves (13).JPG|Cave 13
&lt;/gallery&gt;

== Spink's chronology and cave history ==
[[Walter Spink]] has over recent decades developed a very precise and circumstantial chronology for the second period of work on the site, which unlike earlier scholars, he places entirely in the 5th century. This is based on evidence such as the inscriptions and artistic style, dating of nearby cave temple sites, comparative chronology of the dynasties, combined with the many uncompleted elements of the caves.{{Sfn|Spink|2006|pp=1–16}} He believes the earlier group of caves, which like other scholars he dates only approximately, to the period &quot;between 100 BCE – 100 CE&quot;, were at some later point completely abandoned and remained so &quot;for over three centuries&quot;. This changed during the Hindu emperor [[Harishena]] of the [[Vakataka Dynasty]],&lt;ref name=cohen83 /&gt; who reigned from 460 to his death in 477, who sponsored numerous new caves during his reign. Harisena's rule extended the Central Indian Vakataka Empire to include a stretch of the east coast of India; the [[Gupta Empire]] ruled northern India at the same period, and the [[Pallava dynasty]] much of the south.&lt;ref name=&quot;Spink 2006, 4&quot; /&gt;

[[ဝှာင်:Ajanta Cave 26 Dagoba with praying monks.jpg|thumb|upright|Buddhist monks praying in front of the Dagoba of Chaitya Cave 26]]
According to Spink, Harisena encouraged a group of associates, including his prime minister Varahadeva and Upendragupta, the sub-king in whose territory Ajanta was, to dig out new caves, which were individually commissioned, some containing inscriptions recording the donation. This activity began in many caves simultaneously about 462. This activity was mostly suspended in 468 because of threats from the neighbouring Asmaka kings. Thereafter work continued on only Caves 1, Harisena's own commission, and 17–20, commissioned by Upendragupta. In 472 the situation was such that work was suspended completely, in a period that Spink calls &quot;the Hiatus&quot;, which lasted until about 475, by which time the Asmakas had replaced Upendragupta as the local rulers.&lt;ref&gt;Spink (2006), 4–5&lt;/ref&gt;

Work was then resumed, but again disrupted by Harisena's death in 477, soon after which major excavation ceased, except at cave 26, which the Asmakas were sponsoring themselves. The Asmakas launched a revolt against Harisena's son, which brought about the end of the Vakataka Dynasty. In the years 478–480 CE major excavation by important patrons was replaced by a rash of &quot;intrusions&quot; – statues added to existing caves, and small shrines dotted about where there was space between them. These were commissioned by less powerful individuals, some monks, who had not previously been able to make additions to the large excavations of the rulers and courtiers. They were added to the facades, the return sides of the entrances, and to walls inside the caves.&lt;ref&gt;Spink (2006), 5–6&lt;/ref&gt; According to Spink, &quot;After 480, not a single image was ever made again at the site&quot;.&lt;ref&gt;Spink (2006), 6&lt;/ref&gt; However, there exists a Rashtrakuta inscription outside of cave 26 dateable to end of seventh or early 8th century, suggesting the caves were not abandoned until then.

Spink does not use &quot;circa&quot; in his dates, but says that &quot;one should allow a margin of error of one year or perhaps even two in all cases&quot;.&lt;ref&gt;Spink (2009), xx (quoted); Spink (2006), 15–16&lt;/ref&gt;

=== Hindu and Buddhist sponsorship ===
The Ajanta Caves were built in a period when both the Buddha and the Hindu gods were simultaneously revered in Indian culture. According to Spink and other scholars, the royal [[Vakataka]] sponsors of the Ajanta Caves probably worshipped both Hindu and Buddhist gods.&lt;ref name=cohen83 /&gt;{{Sfn|Spink|2006|p=180}} This is evidenced by inscriptions in which these rulers, who are otherwise known as Hindu devotees, made Buddhist dedications to the caves.&lt;ref name=&quot;SpinkVol5P180&quot;/&gt; According to Spink,

{{Quote|
That one could worship both the Buddha and the Hindu gods may well account for Varahadeva's participation here, just as it can explain why the emperor Harisena himself could sponsor the remarkable Cave 1, even though most scholars agree that he was certainly a Hindu, like earlier Vakataka kings.
|Walter Spink|''Ajanta: History and Development, Cave by Cave'',{{Sfn|Spink|2006|p=180}}}}

A terracotta plaque of [[Durga|Mahishasuramardini]], also known as [[Durga]], was also found in a burnt-brick [[vihara]] monastery facing the caves on the right bank of the river [[Waghora]] that has been recently excavated.&lt;ref name=&quot;AjantaASI&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ASI Ajanta&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;The Early Development of the Cave 2&quot;&gt;&quot;Recent excavations have unearthed valuable material including a brick monastery that had a stūpa, a gold coin of the Byzantine King Theodosius, an image of Mahiṣāsuramardinī, implements, vessels, and other objects. For a full report, see ‘Excavation at Ajanta: District Aurangabad’, in Indian Archaeology 2000 2001 A Review (New Delhi: Archaeological Survey of India, 2006), pp. 92-97&quot; in {{cite journal |last1=Singh |first1=Rajesh Kumar |title=The Early Development of the Cave 26-Complex at Ajanta |journal=South Asian Studies |date=March 2012 |volume=28 |issue=1 |pages=37–68 |doi=10.1080/02666030.2012.659906|s2cid=161425050 }}&lt;/ref&gt; This suggest that the deity was possibly under worship by the artisans.&lt;ref name=&quot;AjantaASI&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ASI Ajanta&quot;/&gt; According to Yuko Yokoschi and Walter Spink, the excavated artifacts of the 5th century near the site suggest that the Ajanta caves deployed a huge number of builders.{{sfn|Spink|2009|p=14 with footnote 3}}&lt;ref&gt;{{cite book|first=Yuko |last=Yokochi|editor-first=Hans |editor-last=Bakker|title=The Vākāṭaka Heritage: Indian Culture at the Crossroads|url=https://books.google.com/books?id=7CFuAAAAMAAJ|year=2004|publisher=Egbert Forsten|isbn=978-90-6980-148-3|pages=172, context: 167–178}}&lt;/ref&gt;

== Individual caves ==
[[ဝှာင်:Ajanta caves full panorama with cave numbers.jpg|center|thumb|800px|Ajanta Caves panorama with cave numbers. The caves are numbered from right to left, except for the later discovered cave 29, located high above Cave 21. Also, cave 30 is located between caves 15 and 16, nearer the river bed (cave invisible here). Chaitya halls are boxed (9, 10, 19, 26), and minor caves are indicated by a smaller type.]]

=== Cave 1 ===
[[ဝှာင်:AjantaHoehle1VerandaPanorama.jpg|thumb|400px|Front of Cave 1]]
{{multiple image
| align = right
| image1 = 015 Cave 1, Main Shrine and Paintings (33470082003).jpg
| width1 = 194
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = Indien ajanta2.jpg
| width2 = 201
| alt2 =
| caption2 =
| footer = Cave 1, interior
}}
Cave 1 was built on the eastern end of the horseshoe-shaped scarp and is now the first cave the visitor encounters. This cave, when first made, would have been a less prominent position, right at the end of the row. According to Spink, it is one of the last caves to have been excavated, when the best sites had been taken, and was never fully inaugurated for worship by the dedication of the Buddha image in the central shrine. This is shown by the absence of sooty deposits from butter lamps on the base of the shrine image, and the lack of damage to the paintings that would have happened if the garland-hooks around the shrine had been in use for any period of time. Spink states that the Vākāṭaka Emperor [[Harishena]] was the benefactor of the work, and this is reflected in the emphasis on imagery of royalty in the cave, with those Jataka tales being selected that tell of those previous lives of the Buddha in which he was royal.{{Sfn|Spink|2006|pp= 17, 31}}

The cliff has a more steep slope here than at other caves, so to achieve a tall grand facade it was necessary to cut far back into the slope, giving a large courtyard in front of the facade. There was originally a columned portico in front of the present facade, which can be seen &quot;half-intact in the 1880s&quot; in pictures of the site, but this fell down completely and the remains, despite containing fine carvings, were carelessly thrown down the slope into the river, from where they have been lost.&lt;ref&gt;Spink (2006), 17; [http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/g/019pho0001000s4u00462000.html 1869 photo by Robert Gill] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140323194744/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/g/019pho0001000s4u00462000.html |date=2014-03-23 }} at the [[British Library]], showing the porch already rather less than &quot;half-intact&quot;&lt;/ref&gt;

[[ဝှာင်:008 Cave 1, In the Forest (34239644366).jpg|thumb|The frieze over the frontage of Cave 1 front shows elephants, horses, bulls, lions, apsaras and meditating monks.]]
This cave (35.7 m × 27.6 m)&lt;ref name=asicave1to29/&gt; has one of the most elaborate carved façades, with relief sculptures on entablature and ridges, and most surfaces embellished with decorative carving. There are scenes carved from the life of the Buddha as well as a number of decorative motifs. A two-pillared portico, visible in the 19th-century photographs, has since perished. The cave has a frontcourt with cells fronted by pillared vestibules on either side. These have a high plinth level. The cave has a porch with simple cells on both ends. The absence of pillared vestibules on the ends suggests that the porch was not excavated in the latest phase of Ajanta when pillared vestibules had become customary. Most areas of the porch were once covered with murals, of which many fragments remain, especially on the ceiling. There are three doorways: a central doorway and two side doorways. Two square windows were carved between the doorways to brighten the interiors.{{Sfn|Spink|2006|pp= 17–21}}

Each wall of the hall inside is nearly {{convert|40|ft|m}} long and {{convert|20|ft|m}} high. Twelve pillars make a square colonnade inside supporting the ceiling, and creating spacious aisles along the walls. There is a shrine carved on the rear wall to house an impressive seated image of the Buddha, his hands being in the ''dharmachakrapravartana [[mudra]].'' There are four cells on each of the left, rear, and the right walls, though due to rock fault there are none at the ends of the rear aisle.{{Sfn|Spink|2006|pp= 20–23}}

[[:Commons:Category:Cave 1, Ajanta|The paintings of Cave 1]] cover the walls and the ceilings. They are in a fair state of preservation, although the full scheme was never completed. The scenes depicted are mostly didactic, devotional, and ornamental, with scenes from the [[Jataka]] stories of the Buddha's former lives as a [[bodhisattva]], the life of the [[Gautama Buddha]], and those of his veneration. The two most famous individual painted images at Ajanta are the two over-life-size figures of the protective bodhisattvas [[Padmapani]] and [[Vajrapani]] on either side of the entrance to the Buddha shrine on the wall of the rear aisle (see illustrations above).{{Sfn|Spink|2006|pp= 29–31}}{{Sfn|Harle|1994|pp=359–361}} Other significant frescos in Cave 1 include the Sibi, Sankhapala, Mahajanaka, Mahaummagga, and Champeyya Jataka tales. The cave-paintings also show the Temptation of Mara, the miracle of Sravasti where the Buddha simultaneously manifests in many forms, the story of Nanda, and the story of Siddhartha and Yasodhara.{{sfn|Spink|2009|pp=78, 132–135}}&lt;ref name=&quot;Upadhyafresco&quot;/&gt;

&lt;gallery widths=&quot;125px&quot; heights=&quot;125px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
ဝှာင်:Meister des Mahâjanaka Jâtaka 001.jpg|One of four frescos for the Mahajanaka Jataka tale: the king announces his abdication to become an [[asceticism|ascetic]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mahajanaka Jataka: Ajanta Cave 1|url=http://dcl.elevator.umn.edu/asset/viewAsset/56d1729c7d58aed50a8c4a98#56d1729d7d58aed50a8c4a9c|website=University of Minnesota}}&lt;/ref&gt;
ဝှာင်:Ajanta Cave 1 Mahajanaka Jataka mural detail.jpg|Sibi Jataka: the king undergoes the traditional rituals for renunciants. He receives a ceremonial bath.&lt;ref name=behlpaint&gt;Benoy Behl (2004), [http://www.frontline.in/static/html/fl2120/stories/20041008000106400.htm Ajanta, the fountainhead], Frontline, Volume 21, Issue 20&lt;/ref&gt;{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=32–33, Plate XI}}
ဝှာင်:Bodhi Ajanta.jpg|The [[Bodhisattva]] of compassion [[Padmapani]] with lotus&lt;ref name=behlpaint/&gt;{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=8–9, Plate IV}}
ဝှာင်:023 Cave 1, Vajrapani (33896242100).jpg|The [[Vajrapani]]&lt;ref name=behlpaint/&gt;{{Sfn|Spink|2009|pp=138–140}}
&lt;/gallery&gt;

=== Cave 2 ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = Ajanta Caves 18.jpg
| width1 = 237
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = 041 Cave 2, Main Shrine and Ceiling (33438141474).jpg
| width2 = 237
| alt2 =
| caption2 =
| footer = Outside view and main hall with shrine, Cave 2.
}}
Cave 2, adjacent to Cave 1, is known for the paintings that have been preserved on its walls, ceilings, and pillars. It looks similar to Cave 1 and is in a better state of preservation. This cave is best known for its feminine focus, intricate rock carvings and paint artwork yet it is incomplete and lacks consistency.{{Sfn|Spink|2009|pp=74–75}}&lt;ref name=picron245&gt;Claudine Bautze-Picron (2002), [https://www.jstor.org/stable/29757545 Nidhis and Other Images of Richness and Fertility in Ajaṇṭā], East and West, Vol. 52, No. 1/4 (December 2002), pp. 245–251&lt;/ref&gt; One of the 5th-century frescos in this cave also shows children at a school, with those in the front rows paying attention to the teacher, while those in the back row are shown distracted and acting.{{Sfn|Spink|2009|pp=150–152}}

Cave 2 (35.7 m × 21.6 m)&lt;ref name=asicave1to29/&gt; was started in the 460s, but mostly carved between 475 and 477 CE, probably sponsored and influenced by a woman closely related to emperor Harisena.{{Sfn|Spink|2006|pp=7–8, 40–43}} It has a porch quite different from Cave 1. Even the façade carvings seem to be different. The cave is supported by robust pillars, ornamented with designs. The front porch consists of cells supported by pillared [[Vestibule (architecture)|vestibules]] on both ends.{{Sfn|Spink|2006|pp=40–54}}

[[ဝှာင်:Ajanta si01-0368.jpg|thumb|Colonnades with high-reliefs in the veranda]]
The hall has four [[colonnade]]s which are supporting the ceiling and surrounding a square in the center of the hall. Each arm or colonnade of the square is parallel to the respective walls of the hall, making an aisle in between. The colonnades have rock-beams above and below them. The capitals are carved and painted with various decorative themes that include ornamental, human, animal, vegetative, and semi-divine motifs.{{Sfn|Spink|2006|pp=40–54}} Major carvings include that of goddess [[Hariti]]. She is a Buddhist deity who originally was the demoness of smallpox and a child eater, who the Buddha converted into a guardian goddess of fertility, easy child birth and one who protects babies.&lt;ref name=picron245 /&gt;{{Sfn|Spink|2009|pp=150–152}}

[[:Commons:Category:Cave 2, Ajanta|The paintings on the ceilings and walls of Cave 2]] have been widely published. They depict the Hamsa, Vidhurapandita, Ruru, Kshanti Jataka tales and the Purna Avadhana. Other frescos show the miracle of Sravasti, Ashtabhaya Avalokitesvara and the dream of Maya.&lt;ref name=&quot;Upadhyafresco&quot;/&gt;{{sfn|Spink|2009|pp=147–148}} Just as the stories illustrated in cave 1 emphasise kingship, those in cave 2 show many noble and powerful women in prominent roles, leading to suggestions that the patron was an unknown woman.&lt;ref name=&quot;Spink 2006, 13–14&quot;&gt;{{harvnb|Spink|2006|pp= 13–14}}&lt;/ref&gt; The porch's rear wall has a doorway in the center, which allows entrance to the hall. On either side of the door is a square-shaped window to brighten the interior.

&lt;gallery widths=&quot;125px&quot; heights=&quot;125px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
ဝှာင်:044 Cave 2, Paintings and Pillar (34149165821).jpg|Cave 2 fresco above the right door shows Buddha in [[Tushita]] heaven{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=48–49, Plates XVII–XX}}
ဝှာင်:Ajanta Cave 2 Birth of the Buddha.jpg|A scene from Vidurapandita Jataka: the birth of the Buddha{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=48–49, Plates XVII–XX}}
ဝှာင်:Ajanta cave 2, girls detail.jpg|The artworks of Cave 2 are known for their feminine focus, such as these two females{{Sfn|Spink|2009|pp=74–75}}
ဝှာင်:045 Cave 2, Many Buddhas (34122766502).jpg|The Miracle of Sravasti{{sfn|Spink|2005|pp= 3–4, 91 footnote 59, 259}}
&lt;/gallery&gt;

=== Cave 3 ===
Cave 3 is merely a start of an excavation; according to Spink it was begun right at the end of the final period of work and soon abandoned.&lt;ref name=&quot;Spink 2006, 8&quot;&gt;{{harvnb|Spink|2006|p= 8}}&lt;/ref&gt;

This is an incomplete monastery and only the preliminary excavations of pillared [[veranda]] exist. The cave was one of the last projects to start at the site. Its date could be ascribed to circa 477 CE&lt;ref&gt;(Spink 2005–2013)&lt;/ref&gt;{{full citation needed|date=August 2018}}, just before the sudden death of Emperor Harisena. The work stopped after the scooping out of a rough entrance of the hall.{{citation needed|date=August 2018}}

=== Cave 4 ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = Ajanta Cave 4 Exterior.jpg
| width1 = 270
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = 060 Cave 4, Main Shrine (34280369085).jpg
| width2 = 245
| alt2 =
| caption2 =
| footer = Exterior view and interior hall of Cave 4
}}
{{multiple image
| align = right
| image1 = Ajanta Cave 4 Hall door.jpg
| width1 = 150
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = Ajanta Cave 4, Decorated back pillars.jpg
| width2 = 149
| alt2 =
| caption2 =
| footer = Ajanta hall door (left) and cave pillars
}}
Cave 4, a [[Vihara]], was sponsored by Mathura, likely not a noble or courtly official, rather a wealthy devotee.{{sfn|Spink|2006|pp=58–61}} This is the largest vihara in the inaugural group, which suggests he had immense wealth and influence without being a state official. It is placed at a significantly higher level, possibly because the artists realized that the rock quality at the lower and same level of other caves was poor and they had a better chance of a major vihara at an upper location. Another likely possibility is that the planners wanted to carve into the rock another large cistern to the left courtside for more residents, mirroring the right, a plan implied by the height of the forward cells on the left side.{{sfn|Spink|2006|pp=58–61}}

The Archaeological Survey of India dates it to the 6th century CE.&lt;ref name=asicave1to29/&gt; Spink, in contrast, dates this cave's inauguration a century earlier, to about 463 CE, based on construction style and other inscriptions.{{sfn|Spink|2006|pp=58–61}} Cave 4 shows evidence of a dramatic collapse of its ceiling in the central hall, likely in the 6th century, something caused by the vastness of the cave and geological flaws in the rock. Later, the artists attempted to overcome this geological flaw by raising the height of the ceiling through deeper excavation of the embedded basalt lava.{{sfn|Spink|2009|pp=53–55}}

[[ဝှာင်:067 Cave 4, Buddhas, Sitting and Standing (34123205802).jpg|thumb|left|Cave 4: The Buddha in a preaching pose flanked by [[bodhisattva]]s]]
The cave has a squarish plan, houses a colossal image of the Buddha in preaching pose flanked by bodhisattvas and celestial nymphs hovering above. It consists, of a verandah, a hypostylar hall, sanctum with an antechamber and a series of unfinished cells. This monastery is the largest among the Ajanta caves and it measures nearly {{convert|970|m2}} (35m × 28m).&lt;ref name=asicave1to29&gt;{{cite web|url = http://asi.nic.in/asi_monu_whs_ajanta_caves.asp|title = World Heritage Sites – About Ajanta Caves 01 to 29|publisher = Archaeological Survey of India |year = 2015|access-date = 22 October 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20120501151253/http://asi.nic.in/asi_monu_whs_ajanta_caves.asp|archive-date = 1 May 2012|url-status = dead|df = dmy-all}}&lt;/ref&gt; The door frame is exquisitely sculpted flanking to the right is carved Bodhisattva as reliever of Eight Great Perils. The rear wall of the verandah contains the panel of litany of [[Avalokiteśvara]]. The cave's ceiling collapse likely affected its overall plan, caused it being left incomplete. Only the Buddha's statue and the major sculptures were completed, and except for what the sponsor considered most important elements all other elements inside the cave were never painted.{{sfn|Spink|2009|pp=53–55}}

=== Cave 5 ===
[[:Commons:Category:Cave 5, Ajanta|Cave 5, an unfinished excavation]] was planned as a monastery (10.32 × 16.8 m). Cave 5 is devoid of sculpture and architectural elements except the door frame. The ornate carvings on the frame has female figures with mythical ''makara'' creatures found in ancient and medieval era Indian arts.&lt;ref name=asicave1to29/&gt; The cave's construction was likely initiated about 465 CE but abandoned because the rock has geological flaws. The construction was resumed in 475 CE after Asmakas restarted work at the Ajanta caves, but abandoned again as the artists and sponsor redesigned and focussed on an expanded Cave 6 that abuts Cave 5.{{sfn|Spink|2006|pp=81–82}}

=== Cave 6 ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = Ajanta Cave 6 Outside.jpg
| width1 = 160
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = 076 Cave 7, Main Shrine (34239859596).jpg
| width2 = 200
| alt2 =
| caption2 =
| image3 = Ajanta Cave 6, shrine door artwork, lower storey, 1878 sketch 2.jpg
| width3 = 110
| alt3 =
| caption3 =
| footer = A view of the entrance and two storeys (left), upper-level hall, and artwork on sanctum's door frame
}}
Cave 6 is two-storey monastery (16.85 × 18.07 m). It consists of a sanctum, a hall on both levels. The lower level is pillared and has attached cells. The upper hall also has subsidiary cells. The sanctums on both level feature a Buddha in the teaching posture. Elsewhere, the Buddha is shown in different mudras. The lower level walls depict the [[Shravasti|Miracle of Sravasti]] and the [[Mara (demon)|Temptation of Mara]] legends.&lt;ref name=asicave1to29/&gt;&lt;ref name=&quot;Upadhya1994p10&quot;&gt;{{harvnb|Upadhya|1994|pp=10–11}}&lt;/ref&gt; Only the lower floor of cave 6 was finished. The unfinished upper floor of cave 6 has many private votive sculptures, and a shrine Buddha.&lt;ref name=&quot;Spink 2006, 8&quot; /&gt;

The lower level of the Cave 6 likely was the earliest excavation in the second stage of construction.&lt;ref name=&quot;Upadhyap7&quot;/&gt; This stage marked the Mahayana theme and Vakataka renaissance period of Ajanta reconstruction that started about four centuries after the earlier Hinayana theme construction.&lt;ref name=&quot;Upadhyap7&quot;/&gt;{{sfn|Spink|2006|pp=83–89, 98–103}} The upper storey was not envisioned in the beginning, it was added as an afterthought, likely around the time when the architects and artists abandoned further work on the geologically-flawed rock of Cave 5 immediately next to it. Both lower and upper Cave 6 show crude experimentation and construction errors.{{sfn|Spink|2006|pp=83–91}} The cave work was most likely in progress between 460 and 470 CE, and it is the first that shows attendant Bodhisattvas.{{sfn|Spink|2006|pp=90–93}} The upper cave construction probably began in 465, progressed swiftly, and much deeper into the rock than the lower level.{{sfn|Spink|2006|pp=98–99}}

The walls and sanctum's door frame of the both levels are intricately carved. These show themes such as ''makaras'' and other mythical creatures, apsaras, elephants in different stages of activity, females in waving or welcoming gesture. The upper level of Cave 6 is significant in that it shows a devotee in a kneeling posture at the Buddha's feet, an indication of devotional worship practices by the 5th century.&lt;ref name=&quot;Upadhya1994p10&quot;/&gt;{{sfn|Spink|2005|pages=93, 193–194}} The colossal Buddha of the shrine has an elaborate throne back, but was hastily finished in 477/478 CE, when king Harisena died.&lt;ref name=&quot;Spink 87&quot;/&gt; The shrine antechamber of the cave features an unfinished sculptural group of the Six Buddhas of the Past, of which only five statues were carved.&lt;ref name=&quot;Spink 87&quot;&gt;{{cite book|last1=Spink|first1=Walter M.|title=Ajanta: Painting, sculpture, architecture|date=2005|publisher=Brill|isbn=978-9004149830|pages=87, 169–170|url=https://books.google.com/books?id=3me7pY6zJyEC |language=en}}&lt;/ref&gt; This idea may have been influenced from those in [[Bagh Caves]] of [[Madhya Pradesh]].&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Spink|first1=Walter M.|title=Ajanta: Painting, sculpture, architecture|date=2005|publisher=Brill|isbn=978-9004149830|pages=66–67|url=https://books.google.com/books?id=3me7pY6zJyEC |language=en}}&lt;/ref&gt;
{{Clear}}
&lt;gallery widths=&quot;125&quot; heights=&quot;125&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
ဝှာင်:075 Cave 6, Painting Fragments (34239868756).jpg|The most intact painting in Cave 6: Buddha seated in dharma-chakra-mudra{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=74–75}}
ဝှာင်:Gosh.jpg|Painting showing the Mahayana devotional worship to the Buddha&lt;ref name=&quot;Upadhya1994p10&quot; /&gt;{{sfn|Spink|2005|pages=93, 193–194}}
ဝှာင်:Upper Floor, Cave No. 6, Ajanta Caves - 1.jpg|Buddha in the upper level, deer below and apsaras above (artificial lighting){{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=76–77}}&lt;ref&gt;{{cite book|first=Walter |last=Spink|title=Ajanta: History and Development, Volume 6 Defining Features|url=https://books.google.com/books?id=PdlXAwAAQBAJ&amp;pg=PA37|year=2014|publisher=Brill Academic|isbn=978-90-474-4465-7|pages=97, 99 figures 32–33}}&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;

=== Cave 7 ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = Aurangabad - Ajanta Caves (57).JPG
| width1 = 205
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = 080 Cave 8, Main Shrine and Reliefs (34123127702).jpg
| width2 = 237
| alt2 =
| caption2 =
| footer = External view of Cave 7, and inside shrine
}}
The Cave 7 is also a monastery (15.55 × 31.25 m) but a single storey. It consists of a sanctum, a hall with octagonal pillars, and eight small rooms for monks. The sanctum Buddha is shown in preaching posture. There are many art panels narrating Buddhist themes, including those of the Buddha with Nagamuchalinda and Miracle of Sravasti.&lt;ref name=asicave1to29/&gt;

Cave 7 has a grand facade with two porticos. The veranda has eight pillars of two types. One has an octagonal base with amalaka and lotus capital. The other lacks a distinctly shaped base, features an octagonal shaft instead with a plain capital.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|p=77}} The veranda opens into an antechamber. On the left side in this antechamber are seated or standing sculptures such as those of 25 carved seated Buddhas in various postures and facial expressions, while on the right side are 58 seated Buddha reliefs in different postures, all placed on lotus.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|p=77}} These Buddhas and others on the inner walls of the antechamber are a sculptural depiction of the [[The Twin Miracle|Miracle of Sravasti]] in Buddhist theology.{{Sfn|Spink|2009|pp= xii, 87–89}} The bottom row shows two Nagas (serpents with hoods) holding the blooming lotus stalk.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|p=77}} The antechamber leads to the sanctum through a door frame. On this frame are carved two females standing on ''makaras'' (mythical sea creatures). Inside the sanctum is the Buddha sitting on a lion throne in cross legged posture, surrounded by other Bodhisattva figures, two attendants with ''chauris''{{which lang|date=May 2020}} and flying apsaras above.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|p=77}}

Perhaps because of faults in the rock, Cave 7 was never taken very deep into the cliff. It consists only of the two porticos and a shrine room with antechamber, with no central hall. Some cells were fitted in.{{Sfn|Spink|2006|pp= 8–9}} The cave artwork likely underwent revisions and refurbishments over time. The first version was complete by about 469 CE, the myriad Buddhas added and painted a few years later between 476 and 478 CE.{{Sfn|Spink|2009|pp= 87–89}}
{{Clear}}
&lt;gallery widths=&quot;125px&quot; heights=&quot;125px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
ဝှာင်:Plan of Ajanta Cave 7, 1850 sketch.jpg|Cave 7 plan (Robert Gill sketch, 1850)&lt;ref&gt;Panoramic view [https://www.google.com/culturalinstitute/beta/streetview/ajanta-cave-no-8/nQHlGRr2Q_zX_w Google streetview]&lt;/ref&gt;
ဝှာင်:1880 sketch antechamber reliefs Cave 7 Ajanta Maharashtra India.jpg|Cave 7: Buddhas on the antechamber left wall (James Burgess sketch, 1880){{Sfn|Spink|2009|pp= xii, 87–89}}
ဝှာင်:Ajanta si01-0403.jpg|Buddhas on the antechamber's right wall{{Sfn|Spink|2009|pp= xii, 87–89}}
ဝှာင်:Ajanta Caves 47.jpg|The shallow corridor before the shrine
&lt;/gallery&gt;

=== Cave 8 ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = Ajanta Cave 8 exterior view.jpg
| width1 = 190
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = Ground Plan of Ajanta Cave 8, 1850 sketch.jpg
| width2 = 150
| alt2 =
| caption2 =
| footer = External view of Cave 8, with plan. Cave 8 is small, and located at the lowest level in Ajanta, just below the walkway between Caves 7 and 9.
}}
Cave 8 is another unfinished monastery (15.24 × 24.64 m). For many decades in the 20th-century, this cave was used as a storage and generator room.{{Sfn|Spink|2006|pp= 8–9, 127–130}} It is at the river level with easy access, relatively lower than other caves, and according to Archaeological Survey of India it is possibly one of the earliest monasteries. Much of its front is damaged, likely from a landslide.&lt;ref name=asicave1to29/&gt; The cave excavation proved difficult and probably abandoned after a geological fault consisting of a mineral layer proved disruptive to stable carvings.{{Sfn|Spink|2006|pp= 8–9, 127–130}}{{Sfn|Spink|2009|pp= 10, 88}}

Spink, in contrast, states that Cave 8 is perhaps the earliest cave from the second period, its shrine an &quot;afterthought&quot;. It may well be the oldest Mahayana monastery excavated in India, according to Spink.{{Sfn|Spink|2006|pp= 8–9}} The statue may have been loose rather than carved from the living rock, as it has now vanished. The cave was painted, but only traces remain.{{Sfn|Spink|2006|pp= 8–9}}

=== Cave 9 ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = Ajanta Cave 9.jpg
| width1 = 165
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = Entrance façade of Ajanta Cave 9, Maharashtra India, 1878 sketch 2.jpg
| width2 = 150
| alt2 =
| caption2 =
| footer = Entrance to the Cave 9 worship hall. Right: An 1878 sketch.
}}
Caves 9 and 10 are the two ''chaitya'' or worship halls from the 2nd to 1st century BCE – the first period of construction, though both were reworked upon the end of the second period of construction in the 5th century CE.

Cave 9 (18.24 m × 8.04 m)&lt;ref name=asicave1to29/&gt; is smaller than Cave 10 (30.5 m × 12.2 m),&lt;ref name=asicave1to29/&gt; but more complex.{{sfn|Spink|2006|pp=131–132}} This has led Spink to the view that Cave 10 was perhaps originally of the 1st century BCE, and cave 9 about a hundred years later. The small &quot;shrinelets&quot; called caves 9A to 9D and 10A also date from the second period. These were commissioned by individuals.&lt;ref&gt;Spink (2006), 9; 140–141&lt;/ref&gt; Cave 9 arch has remnant profile that suggests that it likely had wooden fittings.{{sfn|Spink|2006|pp=131–132}}

The cave has a distinct apsidal shape, nave, aisle and an apse with an icon, architecture, and plan that reminds one of the cathedrals built in Europe many centuries later. The aisle has a row of 23 pillars. The ceiling is vaulted. The stupa is at the center of the apse, with a circumambulation path around it. The stupa sits on a high cylindrical base. On the left wall of the cave are votaries approaching the stupa, which suggests a devotional tradition.{{sfn|Upadhya|1994|pp=12–13}}{{sfn|Spink|2006|pp=131–135}}

According to Spink, the paintings in this cave, including the intrusive standing Buddhas on the pillars, were added in the 5th century.{{sfn|Spink|2009|pp=xii, 1–3}} Above the pillars and also behind the stupa are colorful paintings of the Buddha with Padmapani and Vajrapani next to him, they wear jewels and necklaces, while yogis, citizens and Buddhist ''bhikshu'' are shown approaching the Buddha with garlands and offerings, with men wearing ''dhoti'' and turbans wrapped around their heads.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=77–78}} On the walls are friezes of Jataka tales, but likely from the Hinayana phase of early construction. Some of the panels and reliefs inside as well as outside Cave 10 do not make narrative sense, but are related to Buddhist legends. This lack of narrative flow may be because these were added by different monks and official donors in the 5th century wherever empty space was available.{{sfn|Spink|2006|pp=131–135}} This devotionalism and the worship hall character of this cave is the likely reason why four additional shrinelets 9A, 9B, 9C, and 9D were added between Cave 9 and 10.{{sfn|Spink|2006|pp=131–135}}
{{Clear}}
&lt;gallery widths=&quot;125px&quot; heights=&quot;125px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
ဝှာင်:098 Cave 9, Buddha with Ananda (34239733306).jpg|Buddha statue on the porch of Cave 9
ဝှာင်:Ajanta caves aurangabad 12.JPG|The apsidal hall with plain hemispherical stupa at apse's center{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=77–78}}
ဝှာင်:Ajanta Caves 57.jpg|Pillar paintings
ဝှာင်:Cave 9, Paintings on and over pillars right side of the cave.jpg|Cave 9: fresco with Buddhas in orange robes and protected by [[Chatra (umbrella)|chatra]] umbrellas
&lt;/gallery&gt;

=== Cave 10 ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = Ajanta Cave 10 outside view.jpg
| width1 = 170
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = Ajanta caves aurangabad 14.JPG
| width2 = 290
| alt2 =
| caption2 =
| footer = Exterior view and interior hall of Cave 10&lt;ref&gt;[https://www.google.com/culturalinstitute/beta/streetview/ajanta-cave-no-10/MQFuFVppaC4MXQ 3D Tour]&lt;/ref&gt;
}}
Cave 10, a vast prayer hall or [[Chaitya]], is dated to about the 1st century BCE, together with the nearby [[vihara]] cave No 12.&lt;ref name=&quot;Spink 1&quot;/&gt;{{sfn|Spink|2009|pp=135–137}} These two caves are thus among the earliest of the Ajanta complex.&lt;ref name=&quot;Spink 1&quot;/&gt; It has a large central apsidal hall with a row of 39 octagonal pillars, a nave separating its aisle and stupa at the end for worship. The stupa has a ''pradakshina patha'' (circumambulatory path).&lt;ref name=asicave1to29/&gt;{{sfn|Spink|2009|pp=135–137}}

This cave is significant because its scale confirms the influence of Buddhism in South Asia by the 1st century BCE and its continued though declining influence in India through the 5th century CE.{{sfn|Spink|2009|pp=135–137}} Further, the cave includes a number of inscriptions where parts of the cave are &quot;gifts of prasada&quot; by different individuals, which in turn suggests that the cave was sponsored as a community effort rather than a single king or one elite official.{{sfn|Spink|2009|pp=135–137}} Cave 10 is also historically important because in April 1819, a British Army officer John Smith saw its arch and introduced his discovery to the attention of the Western audience.&lt;ref name=asicave1to29/&gt;

;Chronology
Several others caves were also built in [[Western India]] around the same period under royal sponsorship.&lt;ref name=&quot;Spink 1&quot;/&gt; It is thought that the chronology of these early Chaitya Caves is as follows: first Cave 9 at [[Mahakali Caves|Kondivite Caves]] and then Cave 12 at the [[Bhaja Caves]], which both predate Cave 10 of Ajanta.&lt;ref name=&quot;Le 108&quot;&gt;{{cite book|last1=Le|first1=Huu Phuoc|title=Buddhist Architecture|date=2010|publisher=Grafikol|isbn=978-0984404308|page=108|url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&amp;pg=PA108|language=en}}&lt;/ref&gt; Then, after Cave 10 of Ajanta, in chronological order: Cave 3 at [[Pitalkhora]], Cave 1 at [[Kondana Caves]], Cave 9 at Ajanta, which, with its more ornate designs, may have been built about a century later,&lt;ref name=&quot;Spink 1&quot;/&gt; Cave 18 at [[Nasik Caves]], and Cave 7 at [[Bedse Caves]], to finally culminate with the &quot;final perfection&quot; of the Great Chaitya at [[Karla Caves]].&lt;ref name=&quot;Le 108&quot;/&gt;

;Inscription
[[ဝှာင်:Ajanta Cave 10 dedicatory inscription.jpg|thumb|Ajanta Cave 10 dedicatory inscription]]
Cave 10 features a Sanskrit inscription in [[Brahmi script]] that is archaeologically important.&lt;ref name=asicave1to29/&gt; The inscription is the oldest of the Ajanta site, the [[Brahmi]] letters being paleographically dated to circa the 2nd century BCE.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sivaramamurti |first1=C. |title=Vijaynagra Paintings |publisher=Publications Division Ministry of Information &amp; Broadcasting |isbn=9788123030005 |page=31 |url=https://books.google.com/books?id=buqSDwAAQBAJ&amp;pg=PP31 |language=en}}&lt;/ref&gt; It reads:{{refn|group=note|The inscription has been connected to the [[Satavahana]] ruler [[Vasishthiputra Pulumavi]] (c. 170 CE), who is also known for inscription at the [[Nasik Caves]], although there are disagreements since he is very posterior to the 1st century BCE.}}
{{quote|𑀯𑀲𑀺𑀣𑀺𑀧𑀼𑀢𑀲 𑀓𑀝𑀳𑀸𑀤𑀺𑀦𑁄 𑀖𑀭𑀫𑀼𑀔 𑀤𑀸𑀦𑀁&lt;br&gt;''ဝသိထိပုတသ ကဋဟာဒိနော ဃရမုခ ဒါနံ (Vasithiputasa Kaṭahādino gharamukha dānaṁ)''&lt;br&gt;&quot;ဝသိထိပုတသ ညးမဒှ်တၠဒါန် ကဋဟာဒိ မုက်ထီု (The gift of a cave-façade by Vasisthiputra&quot; Katahadi.)&quot;|Inscription of Cave No.10.&lt;ref&gt;{{cite book|first1=James |last1=Burgess|first2=Bhagvānlal |last2=Indrājī|title=Inscriptions from the Cave-temples of Western India: With Descriptive Notes &amp;c.|date=1881|publisher=Government Central Press|pages=67–68|url=https://archive.org/stream/inscriptionsfro00indrgoog#page/n143/mode/2up|language=English}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Spink 1&quot;&gt;{{harvnb|Spink|2009|pp=1}}&lt;/ref&gt;}}

;Paintings
[[:Commons:Category:Cave 10, Ajanta|The paintings in cave 10]] include some surviving from the early period, many from an incomplete programme of modernisation in the second period, and a very large number of smaller late intrusive images for votive purposes, around the 479–480 CE, nearly all Buddhas and many with donor inscriptions from individuals. These mostly avoided over-painting the &quot;official&quot; programme and after the best positions were used up are tucked away in less prominent positions not yet painted; the total of these (including those now lost) was probably over 300, and the hands of many different artists are visible. The paintings are numerous and from two periods, many narrating the Jataka tales in a clockwise sequence.{{Sfn|Spink|2006|pp= 101–103, 137–139, 184}} Both Hinayana and Mahayana stage paintings are discernable, though the former are more faded and begrimed with early centuries of Hinayana worship.{{sfn|Spink|2009|pp=2–3, 135–137}} Of interest here is the Saddanta Jataka tale – the fable about six tusked elephant, and the Shyama Jataka – the story about the man who dedicates his life serving his blind parents.{{sfn|Spink|2009|pp=135–137}}&lt;ref&gt;{{cite book|first=Dieter |last=Schlingloff|title=Studies in the Ajanta paintings: identifications and interpretations|url=https://books.google.com/books?id=RsbqAAAAMAAJ|year=1987|publisher=South Asia Books|isbn=978-8120201736|pages=24–27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kramrisch1994p293&quot;&gt;{{harvnb|Stella Kramrisch|1994|pp=293–295}}&lt;/ref&gt; According to Stella Kramrisch, the oldest layer of the Cave 10 paintings date from about 100 BCE, and the principles behind their composition are analogous to those from the same era at Sanchi and Amaravati.&lt;ref name=&quot;Kramrisch1994p293&quot;/&gt;

{{Clear}}
&lt;gallery widths=&quot;125px&quot; heights=&quot;125px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
*Plate 3* == Ajunta-- Interior of Chaitya Cave, No. 10.jpg|Cave 10, condition in 1839&lt;ref&gt;[http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/other/019xzz000000590u00005000.html Ajunta. Interior of Chaitya Cave No 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221123135903/https://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/other/019xzz000000590u00005000.html |date=2022-11-23 }}, Dibdin, Thomas Colman (1810–1893) (1839), British Library Archives&lt;/ref&gt;
ဝှာင်:089 Cave 10, Buddha Drawing on Column (33896473480).jpg|The Buddha in long, heavy robe, a design derived from the art of [[Gandhara]]&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=The Journal of the International Association of Buddhist Studies |volume=4 |date=1981 |number=I |url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/jiabs/article/viewFile/8536/2443 |title=An Exceptional Group of Painted Buddha Figures at Ajanṭā}}&lt;/ref&gt;
ဝှာင်:Ajanta Caves 71.jpg|Later painting with devotional figures, on pillars and ceiling
ဝှာင်:106 Cave 10, Paintings in Arches (33438399444).jpg|Paintings of Buddhas and [[Bodhisattva]]s on the arches
&lt;/gallery&gt;

=== Caves 11 ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = Ajanta Cave 11 outside view.jpg
| width1 = 230
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = Buddha at Ajanta Caves.JPG
| width2 = 203
| alt2 =
| caption2 =
| footer = Outside view of Cave 11: Buddha with a kneeling devotee{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=81–82}}
}}
The Cave 11 is a monastery (19.87 × 17.35 m) from the later 5th century.&lt;ref name=asicave1to29/&gt; The cave veranda has pillars with octagonal shafts and square bases. The ceiling of the veranda shows evidence of floral designs and eroded reliefs. Only the center panel is discernible wherein the Buddha is seen with votaries lining up to pray before him.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=81–82}} Inside, the cave consists of a hall with a long rock bench opening into six rooms. Similar stone benches are found in [[Nasik Caves]].{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=81–82}} Another pillared verandah ends in a sanctum with seated Buddha against an incomplete stupa, and has four cells.

The cave has a few paintings showing Bodhisattvas and the Buddha.&lt;ref name=asicave1to29/&gt; Of these, the Padmapani, a couple gathered to pray, a pair of peafowl, and a female figure painting have survived in the best condition. The sanctum of this cave may be among the last structures built at Ajanta because it features a circumambulation path around the seated Buddha.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=81–82}}

=== Caves 12 ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = Ajanta Cave 12 plan.jpg
| width1 = 115
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = 094 Cave 12, Vihara Cells (34123037202).jpg
| width2 = 186
| alt2 =
| caption2 =
| footer = Cave 12 hall, with monk cells. Each cell has two stone beds.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=81–82}}
}}
According to Archaeological Survey of India (ASI), Cave 12 is an early stage [[Hinayana]] ([[Theravada]]) monastery (14.9 × 17.82 m) from the 2nd to 1st century BCE. Spink however only dates it to the 1st century BCE.&lt;ref&gt;Spink, Walter M. (2009). Ajanta: History and Development Volume 2: Arguments about Ajanta. Leiden: Brill. p. 1&lt;/ref&gt;

The cave is damaged with its front wall completely collapsed. Its three sides inside have twelve cells, each with two stone beds.&lt;ref name=asicave1to29/&gt;{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=82–83}}

=== Cave 13, 14, 15, 15A ===
Cave 13 is another small monastery from the early period, consisting of a hall with seven cells, each also with two stone beds, all carved out of the rock. Each cell has rock-cut beds for the monks. In contrast to ASI's estimate, Gupte and Mahajan date both these caves about two to three centuries later, between 1st and 2nd-century CE.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=82–83}}

[[ဝှာင်:Interior of newly discovered vihara 15A at Ajanta 2nd century BCE.jpg|thumb|Interior of newly discovered vihara 15A at Ajanta, 2nd century BCE&lt;ref&gt;{{cite book |publisher=Indian Archaeology 1955-56 review |page=72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201955-56%20%20A%20Review.pdf}}&lt;/ref&gt;]]
Cave 14 is another unfinished monastery (13.43 × 19.28 m) but carved above Cave 13. The entrance door frame shows ''sala bhanjikas''.&lt;ref name=asicave1to29/&gt;

Cave 15 is a more complete monastery (19.62 × 15.98 m) with evidence that it had paintings. The cave consists of an eight-celled hall ending in a sanctum, an antechamber and a verandah with pillars. The reliefs show the Buddha, while the sanctum Buddha is shown seated in the [[Simhasana]] posture.&lt;ref name=asicave1to29/&gt; Cave 15 door frame has carvings of pigeons eating corn.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=82–83}}

Cave 15A is the smallest cave with a hall and one cell on each side. Its entrance is located just to the right of the elephant-decorated entrance to Cave 16.{{Sfn|Spink|2006|p=178}} It is an ancient Hinayana cave with three cells opening around a minuscule central hall.{{Sfn|Spink|2006|p=178}} The doors are decorated with a rail and arch pattern.{{Sfn|Spink|2006|p=178}} It had an inscription in an ancient script, which has been lost.&lt;ref name=asicave1to29/&gt;{{Sfn|Spink|2006|p=178}}
{{Clear}}
&lt;gallery widths=&quot;125px&quot; heights=&quot;125px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
ဝှာင်:Ajanta Cave 13 exterior.jpg|Cave 13
ဝှာင်:Ajanta Cave 14 exterior.jpg|Cave 14
ဝှာင်:Ajanta Cave 15 exterior.jpg|Cave 15
ဝှာင်:Ajanta Cave 15A.jpg|Cave 15A
&lt;/gallery&gt;

=== Cave 16 ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = Ajanta Cave 16 Outside view.jpg
| width1 = 200
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = 003 Cave 16, Main Shrine (34298723855).jpg
| width2 = 224
| alt2 =
| caption2 =
| footer = Entrance stairs to the single-storey Cave 16, with stone elephants and front with pillars (left). Inside hall with seated Buddha statue (right).&lt;ref&gt;[https://www.google.com/culturalinstitute/beta/streetview/ajanta-cave-no-16/EQHGrRl_AS01EA 3D Tour]&lt;/ref&gt;
}}
Cave 16 occupies a prime position near the middle of site, and was sponsored by Varahadeva, minister of [[Vakataka]] king [[Harishena]] (r. c. 475 – c. 500 CE). He devoted it to the community of monks, with an inscription that expresses his wish, may &quot;the entire world (...) enter that peaceful and noble state free from sorrow and disease&quot; and affirming his devotion to the Buddhist faith: &quot;regarding the sacred law as his only companion, (he was) extremely devoted to the Buddha, the teacher of the world&quot;.&lt;ref name=&quot;SpinkVol5P180&quot;&gt;{{cite book |last1=Spink |first1=Walter |title=Ajanta: History and Development, Volume 5 Cave by Cave |date=2006 |publisher=BRILL |isbn=9789047411871 |page=180 |url=https://books.google.com/books?id=UNOvCQAAQBAJ&amp;pg=PA180&amp;lpg=PA180 |language=en}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Spink|2006|pp=179–181}}&lt;ref&gt;For a full translation of the inscription see: {{cite book |last1=Burgess |first1=James |last2=Bhagvānlal |first2=Indrājī |title=Inscriptions from the Cave-temples of Western India: With Descriptive Notes &amp;c. |date=1881 |publisher=Government Central Press |pages=[https://archive.org/details/inscriptionsfro00indrgoog/page/n148 71]–73 |url=https://archive.org/details/inscriptionsfro00indrgoog |language=English}}&lt;/ref&gt; He was, states Spink, probably someone who revered both the Buddha and the Hindu gods, as he proclaims his Hindu heritage in an inscription in the nearby [[Ghatotkacha Cave]].&lt;ref name=&quot;SpinkVol5P180&quot;/&gt; The 7th-century Chinese traveler [[Xuan Zang]] described the cave as the entrance to the site.{{sfn|Spink|2006|pp=179–181}}

Cave 16 (19.5 m × 22.25 m × 4.6 m)&lt;ref name=asicave1to29/&gt; influenced the architecture of the entire site. Spink and other scholars call it the &quot;crucial cave&quot; that helps trace the chronology of the second and closing stages of the entire cave complex's construction.&lt;ref&gt;Walter M. Spink (1975), [https://www.jstor.org/stable/4629287 Ajantā's Chronology: The Crucial Cave], Ars Orientalis, Vol. 10 (1975), Freer Gallery of Art, The Smithsonian Institution, pp. 143–169&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last=Dhavalikar | first=M. K. | title=Sri Yugadhara: A Master-Artist of Ajanta | journal=Artibus Asiae | volume=31 | issue=4 | year=1969 | doi=10.2307/3249338 | pages=301–307| jstor=3249338 }}&lt;/ref&gt; Cave 16 is a Mahayana monastery and has the standard arrangement of a main doorway, two windows, and two aisle doorways.{{sfn|Spink|2006|pp=181–183}} The veranda of this monastery is 19.5 m × 3 m, while the main hall is almost a perfect square with 19.5 m side.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=83–84}}

{{multiple image|perrow=2|total_width=300|caption_align=center
| align    = right
| direction =horizontal
| header=Inscription of Varāhadēva
| image1   = Ajanta cave inscription of Varahadeva.jpg
| image2   = Ajanta inscription of Varahadeva (translation).jpg
| footer=Cave 16 inscription of Varāhadēva, with translation
}}
[[:Commons:Category:Cave 16, Ajanta|The paintings in Cave 16]] are numerous. Narratives include various Jataka tales such as Hasti, Mahaummagga and the Sutasoma fables. Other frescos depict the conversion of Nanda, miracle of Sravasti, [[Sujata (milkmaid)|Sujata]]'s offering, Asita's visit, the dream of Maya, the Trapusha and Bhallika story, and the ploughing festival.&lt;ref name=&quot;Upadhyafresco&quot;/&gt;{{sfn|Spink|2009|pp=ix–xiii}} The Hasti Jataka frescos tell the story of a Bodhisattva elephant who learns of a large group of people starving, then tells them to go below a cliff where they could find food. The elephant proceeds to sacrifice himself by jumping off that cliff thereby becoming food so that the people can survive.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=83–84}}{{refn|group=note|Similar morals and virtue-defining fables are also found in Jainism and Hinduism, in texts such as the ''[[Panchatantra]]''. The antiquity of these tales has been a subject of scholarly debate. The pictorial narrative in Ajanta Caves attests to their influence by the 5th century.&lt;ref&gt;{{cite book|first1=H. T. |last1=Francis|first2=E. J. |last2=Thomas|title=Jataka Tales|url=https://books.google.com/books?id=WYjRAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-41851-6|pages=1–10, 168, 389 with footnotes}}&lt;/ref&gt; In some cases such as the Sibi and Hasti Jataka, the Ajanta friezes more closely match the version of the same fables found in Hindu or Jain texts, suggesting a common root and shared heritage.&lt;ref&gt;{{cite book|first=G |last=Yazdani | year=1964 |title= Ajanta: Part I|publisher= Oxford University Press|pages= 4–6|oclc= 2980379}}&lt;/ref&gt;}} These frescos are found immediately to the left of entrance, in the front corridor and the narrative follows a clockwise direction.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=83–84}}

The Mahaummagga Jataka frescos are found on the left wall of the corridor, which narrates the story of a child Bodhisattva.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=84–85}} Thereafter, in the left corridor is the legend surrounding the conversion of Nanda – the half brother of the Buddha. The story depicted is one of the two major versions of the Nanda legend in the Buddhist tradition, one where Nanda wants to lead a sensuous life with the girl he had just wed and the Buddha takes him to heaven and later hell to show the spiritual dangers of a sensual life.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=84–85}} After the Nanda-related frescos, the cave presents Manushi Buddhas, followed by flying votaries with offerings to worship the Buddha and the Buddha seated in teaching asana and ''dharma chakra mudra''.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=85–86}}

The right wall of the corridor show the scenes from the life of the Buddha.&lt;ref name=&quot;Dehejia1997p210&quot;&gt;{{cite book|first=Vidya |last=Dehejia|title=Discourse in early Buddhist art: visual narratives of India|url=https://books.google.com/books?id=Lb6fAAAAMAAJ|year=1997|publisher=Munshiram Manoharlal|isbn=978-8121507363|pages=210–229}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=86–88}} These include Sujata offering food to the Buddha with a begging bowl in white dress, Tapussa and Bhalluka next to the Buddha after they offering wheat and honey to the Buddha as monk, the future Buddha sitting alone under a tree, and the Buddha at a ploughing festival.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=86–88}} One mural shows Buddha's parents trying to dissuade him from becoming a monk. Another shows the Buddha at the palace surrounded by men in ''dhoti'' and women in ''sari'' as his behavior presents the four signs that he is likely to renounce.&lt;ref name=&quot;Dehejia1997p210&quot;/&gt;{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=86–88}} On this side of the corridor are also paintings that show the future Buddha as a baby with sage [[Asita]] with [[rishi]]-like looks.&lt;ref name=&quot;Dehejia1997p210&quot;/&gt;{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=86–88}} According to Spink, some of the Cave 16 paintings were left incomplete.{{sfn|Spink|2009|p=74}}
{{Clear}}
&lt;gallery widths=&quot;125px&quot; heights=&quot;125px&quot; perrow=&quot;5&quot;&gt;
ဝှာင်:018 Cave 16, Bodhisattva Painting (34141156892).jpg|The conversion of sensuality-driven Nanda to Buddhism, left corridor&lt;ref&gt;{{cite book|first=G |last=Yazdani|year=1964|title= Ajanta: Part III|publisher= Oxford University Press|pages= 49–56|oclc= 2980379}}&lt;/ref&gt;
ဝှာင်:017 Cave 16, Colonnaned Hall (34141160892).jpg|Palace scene fresco, right corridor of Cave 16&lt;ref name=&quot;Dehejia1997p210&quot;/&gt;
ဝှာင်:027 Cave 16, Buddha on Almsround (33914608490).jpg|The Buddha in [[asceticism]] stage, getting sweet milk-rice from Sujata{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=86–88}}
ဝှာင်:019 Cave 16, Buddha Paintings, with Inscription (34141152992).jpg|Manushi Buddhas painting in Cave 16{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=86–88}}
ဝှာင်:Ajanta Cave 16 King paying hommage to the Buddha.jpg|Cave 16: king paying homage to the Buddha
&lt;/gallery&gt;

=== Cave 17 ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = Ajanta Cave 17 outside view.jpg
| width1 = 233
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = 039 Cave 17, Main Shrine and Columns (34167586901).jpg
| width2 = 252
| alt2 =
| caption2 =
| footer = Cave 17: exterior view and inside hall with seated Buddha statue&lt;ref&gt;[https://artsandculture.google.com/streetview/ajanta-cave-no-17/CwH58-jTd0lSdQ 3D Tour]&lt;/ref&gt;
}}
Cave 17 (34.5 m × 25.63 m)&lt;ref name=asicave1to29/&gt; along with Cave 16 with two great stone elephants at the entrance and Cave 26 with sleeping Buddha, were some of the many caves sponsored by the Hindu Vakataka prime minister Varahadeva.{{Sfn|Spink|2006|pp=179–180, 203–209}} Cave 17 had additional donors such as the local king Upendragupta, as evidenced by the inscription therein.{{Sfn|Spink|2009|pp=67–68}}

The cave features a large and most sophisticated vihara design, along with some of the best-preserved and well-known paintings of all the caves. While Cave 16 is known for depicting the life stories of the Buddha, the Cave 17 paintings has attracted much attention for extolling human virtues by narrating the Jataka tales.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=88–90}} The narration includes attention to details and a realism which [[Stella Kramrisch]] calls &quot;lavish elegance&quot; accomplished by efficient craftsmen. The ancient artists, states Kramrisch, tried to show wind passing over a crop by showing it bending in waves, and a similar profusion of rhythmic sequences that unroll story after story, visually presenting the metaphysical.{{sfn|Stella Kramrisch|1994|pp=299–300}}

{{multiple image|perrow=2|total_width=300|caption_align=center
| align    = right
| direction =horizontal
| header=Inscription of Cave 17
| image1   = A Brahmi inscribed wall at Ajanta Caves.jpg
| image2   = Ajanta inscription Cave 17 (translation).jpg
| footer=Inscription of Cave 17, with translation
}}
The Cave 17 monastery includes a colonnaded porch, a number of pillars each with a distinct style, a peristyle design for the interior hall, a shrine antechamber located deep in the cave, larger windows and doors for more light, along with extensive integrated carvings of Indian gods and goddesses.{{Sfn|Spink|2006|pp=203–209, 213}} The hall of this monastery is a {{convert|380.53|m2}} square, with 20 pillars.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=88–90}} The grand scale of the carving also introduced errors of taking out too much rock to shape the walls, states Spink, which led to the cave being splayed out toward the rear.{{Sfn|Spink|2006|pp=209–214}}

Cave 17 has one long inscription by king [[Upendragupta]], in which he explains that he has &quot;expended abundant wealth&quot; on building this vihara, bringing much satisfaction to the devotees.&lt;ref name=&quot;Spink 209&quot;/&gt; Altogether, Upendragupta is known to have sponsored at least 5 of the caves in Ajanta. He may have spent too much wealth on religious pursuits however, as he was ultimately defeated by the attacks of the [[Asmaka]].&lt;ref name=&quot;Spink 209&quot;&gt;{{cite book|last1=Spink|first1=Walter|title=Ajanta: History and Development, Volume 5 Cave by Cave|date=2006|publisher=Brill|isbn=978-9047411871|page=209|url=https://books.google.com/books?id=UNOvCQAAQBAJ&amp;pg=PA209|language=en}}&lt;/ref&gt;

Cave 17 has thirty major murals. [[:Commons:Category:Cave 17, Ajanta|The paintings of Cave 17]] depict Buddha in various forms and postures – Vipasyi, Sikhi, Visvbhu, Krakuchchanda, Kanakamuni, Kashyapa and Sakyamuni. Also depicted are Avalokitesvara, the story of Udayin and Gupta, the story of Nalagiri, the [[Bhavacakra|Wheel of life]], a panel celebrating various ancient Indian musicians and a panel that tells of Prince Simhala's expedition to Sri Lanka.{{Sfn|Spink|2009|pp=xii–xiii, 41–51, 70–75}}&lt;ref&gt;Meena Talim (2007), [https://www.jstor.org/stable/42931451 The wheel of law of causation in Ajanta paintings], Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 66/67 (2006–2007), pp. 245–258&lt;/ref&gt; The narrative frescos depict the various Jataka tales such as the Shaddanta, Hasti, Hamsa, Vessantara, Sutasoma, Mahakapi (in two versions), Sarabhamiga, Machchha, Matiposaka, Shyama, Mahisha, Valahassa, Sibi, Ruru and Nigrodamiga Jatakas.&lt;ref name=&quot;RingWatson2012p17&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Upadhyafresco&quot;/&gt;{{sfn|Spink|2009|pp=ix–xiii, 206}} The depictions weave in the norms of the early 1st millennium culture and the society. They show themes as diverse as a shipwreck, a princess applying makeup, lovers in scenes of dalliance, and a wine drinking scene of a couple with the woman and man amorously seated. Some frescos attempt to show the key characters from various parts of a Jataka tale by co-depicting animals and attendants in the same scene.&lt;ref name=&quot;Upadhyafresco&quot;/&gt;{{Sfn|Spink|2009|pp=201–202}}

&lt;gallery widths=&quot;125px&quot; heights=&quot;125px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
ဝှာင်:Ajanta amorous palace scene.jpg|Vessantara Jataka: the story of the generous king Vessantara{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=88–90}}
ဝှာင်:Ajanta Cave 17 Shada-Danta Jataka.jpg|Shaddanta Jataka: six-tusked elephant giving away his tusks{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=88–90}}
ဝှာင်:079 Cave 17, Beautiful Composition (34298740365).jpg|Painting depicting &quot;Darpana Sundari&quot;, a lady with a mirror&lt;ref&gt;{{cite book |title=Dance and Music in the Temple Architecture |publisher=Agam Kala Prakashan  |page=47 |first=Choodamani |last=Nandagopal |date=1990 |isbn=978-8171860005}}&lt;/ref&gt;
ဝှာင်:1880 sketch Buddha in sanctum Cave 17 Ajanta Maharashtra India.jpg|The Buddha in Cave 17 sanctum
&lt;/gallery&gt;

=== Cave 18 ===
Cave 18 is a small rectangular space (3.38 × 11.66 m) with two octagonal pillars and it joins into another cell. Its role is unclear.&lt;ref name=asicave1to29/&gt;

=== Cave 19 (5th century CE) ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = Ajanta Cave 19 outside view.jpg
| width1 = 188
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = One of the Cave in Ajanta Caves.jpg
| width2 = 270
| alt2 =
| caption2 =
| footer = Entrance façade and inside worship hall, Cave 19, sponsored by king Upendragupta.{{Sfn|Spink|2006|pp=9, 237–238}}
}}
Cave 19 is a worship hall (chaitya griha, 16.05 × 7.09 m) datable to the fifth century CE. The hall shows painted Buddha, depicted in different postures.&lt;ref name=asicave1to29/&gt;{{Sfn|Spink|2006|pp=9, 237–238}} This worship hall is now visited through what was previously a carved room. The presence of this room before the hall suggests that the original plan included a mandala style courtyard for devotees to gather and wait, an entrance and facade to this courtyard, all of whose ruins are now lost to history.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=101–102}} Cave 19 is one of the caves known for its sculpture. It includes Naga figures with a serpent canopy protecting the Buddha, similar to those found for spiritual icons in the ancient Jain and Hindu traditions. It includes Yaksha ''dvarapala''{{which lang|date=May 2020}}  (guardian) images on the side of its ''vatayana''{{which lang|date=May 2020}}  (arches), flying couples, sitting Buddha, standing Buddhas and evidence that its ceiling was once painted.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=101–102}}

The Cave 19 drew upon on the plan and experimentation in Cave 9.{{sfn|Spink|2009|pp=26–27, 47–48}} It made a major departure from the earlier Hinayana tradition, by carving a Buddha into the stupa, a decision that states Spink must have come from &quot;the highest levels&quot; in the 5th-century Mahayana Buddhist establishment because the king and dynasty that built this cave was from the Shaivism Hindu tradition. Cave 19 excavation and stupa was likely in place by 467 CE, and its finishing and artistic work continued into the early 470s, but it too was an incomplete cave when it was dedicated in 471 CE.{{sfn|Spink|2009|pp=26–27, 34–35, 47–48, 56}}

The entrance facade of the Cave 19 worship hall is ornate. Two round pillars with fluted floral patterns and carved garlands support a porch. Its capital is an inverted lotus connecting to an ''amalaka''. To its left is standing Buddha in ''varada hasta mudra'' with a devotee prostrating at his feet. On right is a relief of woman with one hand holding a pitcher and other touching her chin.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=101–102}}{{sfn|Spink|2006|pp=44–46, 131–137, 231–239}} Above is a seated Buddha in meditating mudra. Towards the right of the entrance is the &quot;Mother and Child&quot; sculpture.&lt;ref&gt;[http://digitalcollections.lib.washington.edu/cdm/ref/collection/ic/id/6726 Mother and Child, Cave 19], Washington University&lt;/ref&gt;{{refn|group=note|The &quot;Mother and Child&quot; theme is found in other caves, such as in the painting of Cave 17. These show the father Buddha with a begging bowl, with his son and wife looking up to him. Some show a towering figure of the Buddha looking below, with a small inset with the mother and child looking up. These images are interpreted as they offering food to him, or alternatively as the Buddha giving his son the begging bowl as his inheritance. The artwork signifies the belief that human values and spirituality is highest exchange across human generations.&lt;ref&gt;{{cite book|first=V A |last=Smith|title=Art of India|url=https://books.google.com/books?id=WQ9gYUuP5acC&amp;pg=PA137| year=2012|publisher= Parkstone|isbn= 978-1-78042-880-2|pages=137 with footnote}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first=G |last=Yazdani|title=The early history of the Deccan, Vol. 2|url=https://books.google.com/books?id=_D9uAAAAMAAJ|year=1961|publisher=Oxford University Press|page=766}}&lt;/ref&gt;}} A figure with begging bowl is the Buddha, watching him are his wife and son.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=101–102}}{{sfn|Spink|2006|pp=44–46, 131–137, 231–239}}

The worship hall is apsidal, with 15 pillars dividing it into two side aisles and one nave. The round pillars have floral reliefs and a fluted shaft topped with Buddha in its capitals. Next, to the Buddha in the capitals are elephants, horses and flying apsara friezes found elsewhere in India, reflecting the style of the Gupta Empire artwork.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=102–103}} According to Sharma, the similarities at the [[Karla Caves]] Great Chaitya, built in the 2nd century CE, suggest that Cave 19 may have been modeled after it.&lt;ref name=&quot;Sharma&quot;&gt;{{cite book|last1=Sharma|first1=Ramesh Chandra|title=Bharhut Sculptures|date=1994|publisher=Abhinav Publications|isbn= 978-8170173083|page=51|url= https://books.google.com/books?id=pIiOsQSUbBwC&amp;pg=PA51|language=en}}&lt;/ref&gt;

The walls and the ceiling of the side aisles inside the worship hall are covered with paintings. These show the Buddha, flowers, and in the left aisle the &quot;Mother and Child&quot; legend again.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=102–103}}

{{Clear}}
&lt;gallery widths=&quot;125px&quot; heights=&quot;125px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
ဝှာင်:Ajanta cave 19 plan.jpg|Cave 19 plan suggests that it once had a courtyard and additional artwork{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=101–102}}
ဝှာင်:Engravings in pathway of Ajanta.JPG|[[Nagaraja]] in ''ardhaparyanka asana'', with his wife holding lotus and wearing ''mangalasutra''{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=101-102}}
013 Cave 19, Buddha Meditating (33535639164).jpg|The nave has 15 pillars with Buddha reliefs{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=102–103}}
ဝှာင်:027 Cave 19, Buddha Paintings (34219246102).jpg|Buddha paintings in the side aisle of Cave 19{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=102–103}}
&lt;/gallery&gt;

=== Cave 20 ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = Ajanta caves Maharashtra 200.jpg
| width1 = 190
| alt1 = 
| caption1 = 
| image2 = Ajanta Caves 113.jpg
| width2 = 215
| alt2 = 
| caption2 = 
| footer = Cave 20: exterior, and main shrine with pillars
| direction = 
| total_width = 
}}
Cave 20 is a monastery hall (16.2 × 17.91 m) from the 5th century. Its construction, states Spink, was started in the 460s by king Upendragupta, with his expressed desire &quot;to make the great tree of religious merit grow&quot;.{{sfn|Spink|2006|p=249}} The work on Cave 20 was pursued in parallel with other caves. Cave 20 has exquisite detailing, states Spink, but it was relatively lower on priority than Caves 17 and 19.{{sfn|Spink|2006|pp=249–251}} The work on Cave 20 was intermittently stopped and then continued in the following decade.{{sfn|Spink|2006|pp=249–251}}

The vihara consists of a sanctum, four cells for monks and a pillared verandah with two stone cut windows for light. Prior to entering the main hall, on the left of veranda are two Buddhas carved above the window and side cell. The ceiling of the main hall has remnants of painting.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|p=103}} The sanctum Buddha is in preaching posture. The cave is known for the sculpture showing seven Buddhas with attendants on its lintel.&lt;ref name=asicave1to29/&gt; The cave has a dedicatory Sanskrit inscription in Brahmi script in its verandah, and it calls the cave as a ''mandapa''.{{sfn|Spink|2006|pp=217–218}}&lt;ref&gt;{{cite journal |first=Nadine |last=Owen |date=2001 |title=Constructing Another Perspective for Ajaṇṭā's Fifth-Century Excavations |journal=Journal of the International Association of Buddhist Studies |volume=24 |issue=1 |page=42 with footnotes 40–42}}&lt;/ref&gt;

Many of the figural and ornamental carvings in Cave 20 are similar to Cave 19, and to a lesser degree to those found in Cave 17. This may be because the same architects and artisans were responsible for the evolution of the three caves. The door frames in Cave 20 are quasi-structural, something unique at the Ajanta site.{{sfn|Spink|2006|pp=261–263}} The decorations are also innovative in Cave 20, such as one showing the Buddha seated against two pillows and &quot;a richly laden mango tree behind him&quot;, states Spink.{{sfn|Spink|2006|pp=261–263}}
{{Clear}}
&lt;gallery widths=&quot;125px&quot; heights=&quot;125px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
ဝှာင်:033 Cave 20, Buddha on Lion Throne (34246702601).jpg|The Buddha on Lion throne
ဝှာင်:037 Cave 20, Naga (33567164493).jpg|The sanctum has two Nagarajas on the side as guardians.
&lt;/gallery&gt;

=== Caves 21, 22, 23, 24 and 25 ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = Ajanta Cave 21 outside view.jpg
| width1 = 221
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = Ajanta Caves 124.jpg
| width2 = 208
| alt2 =
| caption2 =
| footer = Cave 21: exterior, and inside hall
}}
Cave 21, 22, 23 and 24 are all monasteries, representing the final phases of Ajanta's construction. Cave 21 is a hall (28.56 × 28.03 m) with twelve rock cut rooms for monks, a sanctum, twelve pillared and pilastered verandah. The carvings on the pilaster include those of animals and flowers. The pillars feature reliefs of apsaras, Nagaraja and Nagarani, as well as devotees bowing with the namaste mudra. The hall shows evidence that it used to be completely painted. The sanctum Buddha is shown in preaching posture.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=103–104}}{{sfn|Spink|2006|pp=273–311}}

Cave 22 is a small vihara (12.72 × 11.58 m) with a narrow veranda and four unfinished cells. It is excavated at a higher level and has to be reached by a flight of steps. Inside, the Buddha is seated in pralamba-padasana. The painted figures in Cave 22 show Manushi-Buddhas with Maitreya.&lt;ref name=asicave1to29/&gt;{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=103–104}}{{sfn|Spink|2006|pp=288–290}} A pilaster on the left side of the Cave 22 veranda has a Sanskrit prose inscription. It is damaged in parts, and the legible parts state that this is a &quot;meritorious gift of a mandapa by Jayata&quot;, calling Jayata's family as &quot;a great Upasaka&quot;, and ending the inscription with &quot;may the merit of this be for excellent knowledge to all sentient beings, beginning with father and mother&quot;.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|p=259}}

The Cave 23 is also unfinished, consisting of a hall (28.32 × 22.52 m) but a design similar to Cave 21. The cave differs in its pillar decorations and the naga doorkeepers.&lt;ref name=asicave1to29/&gt;{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=103–104}}{{sfn|Spink|2006|pp=290–303}}

{{multiple image
| align = right
| image1 = Ajanta Cave 24 exterior.jpg
| width1 = 221
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = 076 Cave 24, Unfinished Cave (34336103326).jpg
| width2 = 208
| alt2 =
| caption2 =
| footer = Exterior, and unfinished inside of Cave 24.
}}
Cave 24 is like Cave 21, unfinished but much larger. It features the second largest monastery hall (29.3 × 29.3 m) after Cave 4. The cave 24 monastery has been important to scholarly studies of the site because it shows how multiple crews of workers completed their objectives in parallel.{{sfn|Spink|2006|pp=308–309}} The cell construction began as soon as the aisle had been excavated and while the main hall and sanctum were under construction.{{sfn|Spink|2009|pp=18 footnote 5}} The construction of Cave 24 was planned in 467 CE, but likely started in 475 CE, with support from Buddhabhadra, then abruptly ended in 477 with the sponsor king Harisena's death.{{sfn|Spink|2009|pp=31–32, 60}}

Cave 24 is significant in having one of the most complex capitals on a pillar at the Ajanta site, an indication of how the artists excelled and continuously improved their sophistication as they worked with the rock inside the cave.{{sfn|Spink|2009|pp=243–244}} The artists carved fourteen complex miniature figures on the central panel of the right center porch pillar, while working in dim light in a cramped cave space.&lt;ref name=spink2014p37&gt;{{cite book|first=Walter |last=Spink|title=Ajanta: History and Development, Volume 6 Defining Features|url=https://books.google.com/books?id=PdlXAwAAQBAJ&amp;pg=PA37|year=2014|publisher=Brill Academic|isbn=978-90-474-4465-7|pages=37–38, 42}}&lt;/ref&gt; The medallion reliefs in Cave 24 similarly show loving couples and anthropomorphic arts, rather than flowers of earlier construction.&lt;ref name=spink2014p37/&gt; Cave 24's sanctum has a seated Buddha in pralamba-padasana.&lt;ref name=asicave1to29/&gt;{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=103–104}}{{sfn|Spink|2006|pp=304–311}}

Cave 25 is a monastery. Its hall (11.37 × 12.24 m) is similar to other monasteries, but has no sanctum, includes an enclosed courtyard and is excavated at an upper level.&lt;ref name=asicave1to29/&gt;{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=103–104}}

{{Clear}}
&lt;gallery widths=&quot;125px&quot; heights=&quot;125px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
ဝှာင်:Ajanta caves Maharashtra 210.jpg|The Buddha of Cave 21
ဝှာင်:060 Cave 22, Interior (34336161086).jpg|Cave 22: inside hall
ဝှာင်:064 Cave 23, Side View (34377438285).jpg|Cave 23: inside hall
ဝှာင်:075 Cave 24, Pillar in Unfinished Cave (34336108966).jpg|Sophisticated pillars of Cave 24 with embedded loving couples; evidence of parallel work&lt;ref name=spink2014p37/&gt;
&lt;/gallery&gt;

=== Cave 26 (5th century CE) ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = 079 Cave 26, Exterior of Chaitya Hall (33535465394).jpg
| width1 = 255
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = Cave 26, Ajanta.jpg
| width2 = 260
| alt2 =
| caption2 =
| footer = &lt;center&gt;Cave 26: entrance and interior of hall&lt;/center&gt;
}}
Cave 26 is a worship hall (chaityagriha, 25.34 × 11.52 m) similar in plan to Cave 19, but much larger and with elements of a vihara design. An inscription states that a monk Buddhabhadra and his friend minister serving king of Asmaka gifted this vast cave.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=104–106}}{{sfn|Spink|2009|pp=9–10}} The inscription includes a vision statement and the aim to make &quot;a memorial on the mountain that will endure for as long as the moon and the sun continue&quot;, translates Walter Spink.&lt;ref name=spink2014p34&gt;{{cite book|first=Walter M. |last=Spink|title=Ajanta: History and Development, Volume 6 Defining Features|url=https://books.google.com/books?id=PdlXAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Brill Academic|isbn=978-90-474-4465-7|page=34 with footnote 30}}&lt;/ref&gt; It is likely that the builders focussed on sculpture, rather than paintings, in Cave 26 because they believed stone sculpture will far more endure than paintings on the wall.&lt;ref name=spink2014p34/&gt;

The cave drew upon the experiences in building Cave 10, with attached wings similar to the ancient Cave 12 Hinayana-style vihara.{{sfn|Spink|2009|pp=9–10}}&lt;ref&gt;{{cite book|first=Walter M. |last=Spink|title=Ajanta: History and Development, Volume 6 Defining Features|url=https://books.google.com/books?id=PdlXAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Brill Academic|isbn=978-90-474-4465-7|pages=44, 50–51, 56–64 with footnotes}}&lt;/ref&gt; The Cave 26 complex has two upper stories and it shows evidence that four wings of the cave were planned, but these were abandoned and only the carved Buddhas on the right and left wall were completed.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Walter M. |last=Spink|title=Ajanta: History and Development, Volume 6 Defining Features|url=https://books.google.com/books?id=PdlXAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Brill Academic|isbn=978-90-474-4465-7|pages=64–65, 88–96 with footnotes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last=Singh | first=Rajesh Kumar | title=The Early Development of the Cave 26-Complex at Ajanta | journal=South Asian Studies | volume=28 | issue=1 | year=2012 | doi=10.1080/02666030.2012.659906 | pages=37–68| s2cid=161425050 }}&lt;/ref&gt;

[[:Commons:Category:Cave 26, Ajanta|The sculptures in Cave 26]] are elaborate and more intricate. It is among the last caves excavated, and an inscription suggests late 5th or early 6th century according to ASI. The cave consists of an apsidal hall with side aisles for circumambulation (''pradikshana''). This path is full of carved Buddhist legends, three depictions of the Miracle of Sravasti in the right ambulatory side of the aisle, and seated Buddhas in various mudra. Many of these were added later by devotees, and therefore are intrusive to the aims of the original planners.&lt;ref name=spink2014p57&gt;{{cite book|first=Walter M. |last=Spink|title=Ajanta: History and Development, Volume 6 Defining Features|url=https://books.google.com/books?id=PdlXAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Brill Academic|isbn=978-90-474-4465-7|pages=53–57, 33–42, Figures on 88–96 (plus cover page), 311–324}}&lt;/ref&gt; The artwork begins on the wall of the aisle, immediately the left side of entrance. The major artworks include the Mahaparinirvana of Buddha (reclining Buddha) on the wall, followed by the legend called the &quot;Temptations by Mara&quot;. The temptations include the seduction by Mara's daughters who are depicted below the meditating Buddha. They are shown scantly dressed and in seductive postures, while on both the left and right side of the Buddha are armies of Mara attempting to distract him with noise and threaten him with violence. In the top right corner is the image of a dejected Mara frustrated by his failure to disturb the resolve or focus of the ascetic Buddha.&lt;ref name=asicave1to29/&gt;{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=104–106}}

At the center of the apse is a rock-cut stupa. The stupa has an image of the Buddha on its front, 18 panels on its base, 18 panels above these, a three tiered ''torana'' above him, and apsaras are carved on the ''anda'' (hemispherical egg) stupa.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=104–106}} On top of the dagoba is a nine-tiered ''harmika'', a symbolism for the nine [[saṃsāra (Buddhism)]] heavens in Mahayana cosmology. The walls, pillars, brackets and the triforium are extensively carved with Buddhist themes. Many of the wall reliefs and images in this cave were badly damaged, and have been restored as a part of the site conservation efforts.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Walter M. |last=Spink|title=Ajanta: History and Development, Volume 6 Defining Features|url=https://books.google.com/books?id=PdlXAwAAQBAJ |year=2014|publisher=Brill Academic|isbn=978-90-474-4465-7|pages=311–339, Figures on 88–93, with footnotes}}&lt;/ref&gt;

Between cave 26 and its left wing, there is an inscription by a courtier of [[Rashtrakuta]] Nanaraj (who is mentioned in the Multai and Sangaloda plates), from late 7th or early 8th century. It is the last inscription in Ajanta.&lt;ref&gt;Spink, V. 2, P. 336&lt;/ref&gt;

{{Clear}}
&lt;gallery widths=&quot;125px&quot; heights=&quot;125px&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
ဝှာင်:Ajanta cave 26 plan.jpg|Cave 26 plan as completed. The etchings suggest the original plan was more ambitious.{{sfn|Spink|2009|pp=xvii, 29–30}}
ဝှာင်:19th century sketch and 21st century photo collage, Cave 26 Ajanta, Digoba Stupa.jpg|The sculptured dagoba (stupa) in the worship hall. It has 36 carved panels.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=105–106}}
ဝှာင်:19th century sketch and 21st century photo collage, Cave 26 Ajanta, Temptation of the Buddha.jpg|Temptation of the Buddha; the daughters of [[Mara (demon)|Mara]] carved below are trying to seduce him. Mara is on the top right.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=105–106}}
ဝှာင်:19th century sketch and 21st century photo collage, Cave 26 Ajanta, Buddha Parinirvana.jpg|Cave 26, left aisle wall: Mahaparinirvana of Buddha, or Dying Buddha{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|pp=104–105}}
&lt;/gallery&gt;

=== Caves 27, 28 and 29 ===
{{multiple image
| align = right
| image1 = Ajanta caves Maharashtra 205.jpg
| width1 = 150
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = Ajanta Cave 28 exterior.jpg
| width2 = 162
| alt2 =
| caption2 =
| image3 = Ajanta Cave 29 frontal view.jpg
| width3 = 144
| alt3 =
| caption3 =
| footer = '''Left''': Cave 27, to the left of Cave 26. '''Middle''': Cave 28, further beyond Cave 27, at the westernmost end of the Ajanta complex. '''Right''': Cave 29, high up between caves 20 and 21.
}}
Cave 27 is a monastery and it may have been planned as an attachment to Cave 26. Its two storeys are damaged, with the upper level partially collapsed. Its plan is similar to other monasteries. Cave 28 is an unfinished monastery, partially excavated, at the westernmost end of the Ajanta complex and barely accessible.&lt;ref name=asicave1to29/&gt;

Cave 29 is an unfinished monastery at the highest level of the Ajanta complex, apparently unnoticed when the initial numbering system was established, and physically located between Caves 20 and 21.&lt;ref name=asicave1to29/&gt;

=== Cave 30 ===
In 1956, a landslide covered the footpath leading to Cave 16. In the attempts to clear and restore the walkway, a small aperture and votive stupa were noticed in the debris by the workers, in a location near the stream bed.&lt;ref name=&quot;Le 112&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://vmis.in/upload/Assets/Archive/379/1.jpg A view of Cave 30, photographed by Walter Spink]&lt;/ref&gt; Further tracing and excavations led to a previously unknown Hinayana monastery cave dated to the 2nd and 1st century BCE.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|p=106}}&lt;ref&gt;Walter Spink (1966), [https://www.jstor.org/stable/4629225 Ajantā and Ghatotkacha: A Preliminary Analysis], Ars Orientalis, Vol. 6 (1966), pp. 135–155&lt;/ref&gt; Cave 30 may actually be the oldest cave of the Ajanta complex.&lt;ref name=&quot;Le 112&quot;&gt;{{cite book|last1=Le|first1=Huu Phuoc|title=Buddhist Architecture|date=2010|publisher=Grafikol|isbn=978-0984404308|page=112|url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&amp;pg=PA112|language=en}}&lt;/ref&gt; It is a 3.66 m × 3.66 m cave with three cells, each with two stone beds and stone pillows on the side of each cell. The cell door lintels show lotus and garland carvings. The cave has two inscriptions in an unknown script. It also has a platform on its veranda with a fine view of the river ravine below and the forest cover. According to Gupte and Mahajan, this cave may have been closed at some point with large carefully carved pieces as it distracted the entrance view of Cave 16.{{sfn|Gupte|Mahajan|1962|p=106}}

=== Other infrastructure ===
Over 80% of the Ajanta caves were ''vihara'' (temporary traveler residences, monasteries). The designers and artisans who built these caves included facilities for collecting donations and storing grains and food for the visitors and monks. Many of the caves include large repositories cut into the floor. The largest storage spaces are found, states Spink, in the &quot;very commodious recesses in the shrines of both Ajanta Cave Lower 6 and Cave 11&quot;. These caves were probably chosen because of their relative convenience and the security they offered due to their higher level. The choice of integrating covered vaults cut into the floor may have been driven by the need to provide sleeping space and logistical ease.&lt;ref name=&quot;Spink2005p100&quot;&gt;{{cite book|first=Walter M. |last=Spink|title=Ajanta: The end of the Golden Age|url=https://books.google.com/books?id=Fjgq2OivwmkC |year=2005|publisher=Brill|isbn=978-90-04-14832-1|pages=100–101}}&lt;/ref&gt;{{refn|group=note|Granaries and kitchens were commonly integrated as infrastructures near major temples and monasteries in India. They are also found embedded into the design elsewhere such as the Bagh monuments.&lt;ref name=&quot;Spink2005p100&quot;/&gt;}}

===Recent excavations===
[[ဝှာင်:Vihara brick monastery at Ajanta.jpg|thumb|The [[vihara]] brick monastery facing the caves at Ajanta. The cells were built around a [[stupa]] set on a central platform.&lt;ref name=&quot;AjantaASI&quot;/&gt;]]
A burnt-brick [[vihara]] monastery facing the caves on the right bank of the river [[Waghora]] has been recently excavated.&lt;ref name=&quot;AjantaASI&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ASI Ajanta&quot;/&gt; It has a number of cells facing a central courtyard, in which a [[stupa]] was established.&lt;ref name=&quot;AjantaASI&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;The Early Development of the Cave 2&quot;/&gt; A coin of the [[Western Satraps]] ruler [[Visvasena]] (ruled 293–304 CE) as well as a gold coin of the [[Byzantine Empire|Byzantine Emperor]] [[Theodosius II]] (ruled 402-450 CE) were found in the excavations, giving further numismatic confirmation for the dating of the caves.&lt;ref name=&quot;AjantaASI&quot;&gt;{{cite book |last1=Mitra |first1=Debala |title=Ajanta |date=2004 |publisher=Archaeological Survey of India |pages=[https://archive.org/details/ajanta00mitr/page/94 94]–95 |url=https://archive.org/details/ajanta00mitr}}&lt;/ref&gt; A terracotta plaque of [[Durga|Mahishasuramardini]] was also found, which was possibly under worship by the artisans.&lt;ref name=&quot;AjantaASI&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ASI Ajanta&quot;&gt;{{cite book |title=Indian Archaeology 2000-2001 A Review |date=2001 |publisher=Archaeological Society of India |pages=92–98 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%202000-2001%20A%20Review.pdf}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery&gt;
ဝှာင်:Ajanta burnt-brick monastery.jpg|Buddhist [[vihara]] cell structure at the recently excavated brick monastery at Ajanta
ဝှာင်:Ajanta Visvasena.jpg|Coin of [[Western Satraps|Western Satrap]] [[Visvasena]] (293–304), found in the excavations at the monastery
ဝှာင်:Ajanta Theodosius II 402-450.jpg|Coin of [[Byzantine Empire|Byzantine]] [[Theodosius II]] (402–450), found in the excavations at the monastery
ဝှာင်:Ajanta terracotta plaque of Mahishasuramardini.jpg|Terracotta plaque of Hindu goddess [[Durga|Mahishasuramardini]] found on the site
&lt;/gallery&gt;

== Copies of the paintings ==
[[File:Aj2.jpg|thumb|a detail: original left, copy by [[Christiana Herringham|Lady Herringham]] (1915) right]]
The paintings have deteriorated significantly since they were rediscovered, and a number of 19th-century copies and drawings are important for a complete understanding of the works. A number of attempts to copy the Ajanta paintings began in the 19th century for European and Japanese museums. Some of these works have later been lost in natural and fire disasters. In 1846 for example, Major [[Robert Gill]], an Army officer from [[Madras Presidency]] and a painter, was appointed by the [[Royal Asiatic Society]] to make copies of the frescos on the cave walls.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Upadhya |first=Om Dutt |title=The Art of Ajanta and Sopoćani |publisher=Motilal Banarsidas Publisher |year=1994 | pages=2–3 |isbn=978-81-208-0990-1 |ref=harv}}&lt;/ref&gt; Gill worked on his painting at the site from 1844 to 1863. He made 27 copies of large sections of murals, but all but four were destroyed in a fire at [[the Crystal Palace]] in London in 1866, where they were on display.&lt;ref&gt;Gordon, 234–238; Conserving the copies of the Ajanta cave paintings at the V&amp;A&lt;/ref&gt; Gill returned to the site, and recommenced his labours, replicating the murals until his death in 1875.{{citation needed|date=September 2016}}

[[File:Ajanta dancing girl now and then.jpg|thumb|left|Dancing girl in Ajanta fresco; a 2012 photograph (left) and [[Robert Gill]]'s 19th-century copy&lt;ref&gt;Detail from this [https://collections.vam.ac.uk/item/O115444/copy-of-painting-inside-the-oil-painting-gill-robert/ painting in the V&amp;A]&lt;/ref&gt;]]
Another attempt was made in 1872 when the [[Bombay Presidency]] commissioned John Griffiths to work with his students to make copies of Ajanta paintings, again for shipping to England. They worked on this for thirteen years and some 300 canvases were produced, many of which were displayed at the [[Imperial Institute]] on [[Exhibition Road]] in London, one of the forerunners of the [[Victoria and Albert Museum]]. But in 1885 another fire destroyed over a hundred of the paintings in storage in a wing of the museum. The V&amp;A still has 166 paintings surviving from both sets, though none have been on permanent display since 1955. The largest are some {{convert|3|×|6|m}}. A conservation project was undertaken on about half of them in 2006, also involving the [[University of Northumbria]].&lt;ref&gt;[http://www.vam.ac.uk/content/journals/conservation-journal/issue-52/conserving-the-copies-of-the-ajanta-cave-paintings-at-the-v-and-a/ Conserving the copies of the Ajanta cave paintings at the V&amp;A] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018201728/http://www.vam.ac.uk/content/journals/conservation-journal/issue-52/conserving-the-copies-of-the-ajanta-cave-paintings-at-the-v-and-a/ |date=2012-10-18 }}, [[Victoria &amp; Albert Museum]], Conservation Journal, Spring 2006 Issue 52, accessed 24 October 2012&lt;/ref&gt; Griffith and his students had unfortunately painted many of the paintings with &quot;cheap varnish&quot; in order to make them easier to see, which has added to the deterioration of the originals, as has, according to Spink and others, recent cleaning by the ASI.{{sfn|Cohen|2006|pp=50–51}}

[[File:Exposition Clemenceau, le Tigre et l'Asie (MNAA-Guimet, Paris) (13888446659).jpg|thumb|Copy of an Ajanta painting, in [[Musée Guimet]], Paris. Part of a mural probably relating the conversion of [[Nanda (Buddhist)|Nanda]], Cave 1.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Ajanta Murals (An Album of Eighty-Five Reproductions in Colour)|date=1996|publisher=Archaeological Survey of India|page=Fig. 2|url=http://www.exoticindiaart.com/book/details/ajanta-murals-album-of-eighty-five-reproductions-in-colour-NAL459/}}&lt;/ref&gt;]]
A further set of copies were made between 1909 and 1911 by [[Christiana Herringham]] (Lady Herringham) and a group of students from the [[Government College of Art &amp; Craft|Calcutta School of Art]] that included the future Indian Modernist painter [[Nandalal Bose]]. The copies were published in full colour as the first publication of London's fledgling [[Royal India Society|India Society]]. More than the earlier copies, these aimed to fill in holes and damage to recreate the original condition rather than record the state of the paintings as she was seeing them. According to one writer, unlike the paintings created by her predecessors Griffiths and Gill, whose copies were influenced by [[Academic art|British Victorian styles of painting]], those of the Herringham expedition preferred an 'Indian Renascence' aesthetic of the type pioneered by [[Abanindranath Tagore]].&lt;ref&gt;[http://www.burlington.org.uk/magazine/back-issues/2010/201004/ Rupert Richard Arrowsmith, &quot;An Indian Renascence and the rise of global modernism: William Rothenstein in India, 1910–11&quot;], ''[[The Burlington Magazine]]'', vol.152 no.1285 (April 2010), pp.228–235.&lt;/ref&gt;

Early photographic surveys were made by Robert Gill, who learnt to use a camera from about 1856, and whose photos, including some using [[stereoscopy]], were used in books by him and Fergusson (many are available online from the [[British Library]]),&lt;ref&gt;Gordon, 236; [http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/g/019pho0001000s4u00478000.html example from the British Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131221033636/http://www.bl.uk/onlinegallery/onlineex/apac/photocoll/g/019pho0001000s4u00478000.html |date=2013-12-21 }} (search on &quot;Gill, Robert Ajanta&quot;)&lt;/ref&gt; then Victor Goloubew in 1911 and E.L. Vassey, who took the photos in the four volume study of the caves by Ghulam Yazdani (published 1930–1955).&lt;ref&gt;Upadya, 2–3&lt;/ref&gt;

[[File:Buddhist mural, Albert Hall Museum, Jaipur.jpg|thumb|left|Reproduction of The Adoration of the Buddha, cave 17, [[Albert Hall Museum]], [[Jaipur]], India]]
Some slightly creative copies of Ajanta frescos, especially the painting of the Adoration of the Buddha from the shrine antechamber of Cave 17, were commissioned by [[Thomas Holbein Hendley]] (1847–1917) for the decoration of the walls of the hall of the [[Albert Hall Museum]], [[Jaipur]], [[India]].&lt;ref name=&quot;Tillotson&quot;/&gt; He had the work painted by a local artist variously named Murli or Murali.&lt;ref name=&quot;Tillotson&quot;&gt;{{cite book|last1=Tillotson|first1=Giles Henry Rupert|title=Jaipur Nama: Tales from the Pink City|date=2006|publisher=Penguin Books India|isbn=9780144001002|page=156|url=https://books.google.com/books?id=kmfxexeX3pIC&amp;pg=PA156|language=en}}&lt;/ref&gt; The museum was opened to the public in 1887. This work is otherwise presented as characteristic of the end of the 19th century.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Wall Paintings of Rajasthan|date=1998|publisher=Jawahar Kala Kendra|page=23|url=https://books.google.com/books?id=0jzrAAAAMAAJ|language=en|quote=artist Murali and Kishan are good examples of 19th C. painting}}&lt;/ref&gt;

Another attempt to make copies of the murals was made by the Japanese artist Arai Kampō (荒井寛方:1878–1945) after being invited by [[Rabindranath Tagore]] to India to teach Japanese painting techniques.&lt;ref&gt;M. L. Ahuja,[https://books.google.it/books?id=GQWcAwAAQBAJ&amp;pg=PT51 ''Eminent Indians: Ten Great Artists,''] Rupa Publications, 2012 p.51.&lt;/ref&gt; He worked on making copies with tracings on Japanese paper from 1916 to 1918 and his work was conserved at [[University of Tokyo|Tokyo Imperial University]] until the materials perished during the [[1923 Great Kantō earthquake]].&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Caterina |last1=Bon Valsassina|first2=Marcella |last2=Ioele|title=Ajanta Dipinta – Painted Ajanta Vol. 1 e 2|url=https://books.google.com/books?id=Z81lcQNAg8kC&amp;pg=PA150 |year=2014|publisher=Gangemi Editore Spa|isbn=978-88-492-7658-9|pages=150–152}}&lt;/ref&gt;

== Significance ==
===Natives, society and culture in the arts at Ajanta===
{{multiple image
| align = right
| image1 = 19th century copy of 1st century BCE to 5th century CE Ajanta Cave 2 painting b.jpg
| width1 = 155
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = 19th century copy of 1st century BCE to 5th century CE Ajanta Cave 2 painting Hariti and Kubera b.jpg
| width2 = 200
| alt2 =
| caption2 =
| footer = Ajanta arts predominantly show natives. Left: people discussing the king's renunciation; Right: ''sadhus'' or ''brahmakayikas'' heading to a temple, five women chatting in a market square, children playing a board game near a banana tree.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Irving L. |last=Finkel |title=Ancient Board Games in Perspective|url=https://books.google.com/books?id=B20NAQAAMAAJ|year=2007|publisher=British Museum Press|isbn=978-0-7141-1153-7|pages=183, 226}}&lt;/ref&gt;
}}
The Ajanta cave arts are a window into the culture, society and religiosity of the native population of India between the 2nd century BCE and 5th century CE. Different scholars have variously interpreted them from the perspective of gender studies, history, sociology, and the anthropology of South Asia.&lt;ref&gt;Lisa N. Owen (2010), Review: Ajanta: History and Development: Painting, Sculpture, Architecture – Year by Year by Walter M. Spink, The Journal of Asian Studies, Vol. 69, No. 1 (FEBRUARY 2010), pages 317–319&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first=Dieter |last=Schlingloff|year=2000 | title= Ajanta – Handbuch der Malereien|publisher= Otto Harrassowitz Verlag| isbn= 978-3447042482}}&lt;/ref&gt; The dress, the jewellery, the gender relations, the social activities depicted showcase at least a lifestyle of the royalty and elite,&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Annette |last1=Lynch|first2=Mitchell D. |last2=Strauss|title=Ethnic Dress in the United States: A Cultural Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=tiEvBQAAQBAJ&amp;pg=PA256|year= 2014|publisher=Rowman &amp; Littlefield Publishers|isbn=978-0-7591-2150-8|page=256}}&lt;/ref&gt; and in others definitely the costumes of the common man, monks and rishi depicted therein. They shine &quot;light on life in India&quot; around mid 1st millennium CE.{{sfn|Upadhya|1994|pp=12-14}}&lt;ref name=&quot;Mehta199539&quot;&gt;{{cite book|first=Tarla |last=Mehta|title=Sanskrit Play Production in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=l7naMj1UxIkC&amp;pg=PA39 |year=1995|publisher=Motilal Banarsidass  |isbn=978-81-208-1057-0|pages=39, 42, 65, 102, 173–178, 207–213}}&lt;/ref&gt;

The Ajanta artworks provide a contrast between the spiritual life of monks who had given up all materialistic possessions versus the sensual life of those it considered materialistic, luxurious, symbols of wealth, leisurely and high fashion. Many frescos show scenes from shops, festivals, jesters at processions, palaces and performance art pavilions. These friezes share themes and details of those found in [[Bharhut]], [[Sanchi]], [[Amaravati]], [[Ellora]], [[Bagh Caves|Bagh]], [[Aihole]], [[Badami]] and other archaeological sites in India. Ajanta caves contributes to visual and descriptive sense of the ancient and early medieval Indian culture and artistic traditions, particularly those around the Gupta Empire era period.&lt;ref name=&quot;Mehta199539&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first=Hermann |last=Goetz|title=The Early Wooden Temples of Chamba|url=https://books.google.com/books?id=kMwUAAAAIAAJ |publisher=Brill Academic|pages=101–111 |year=1955}}&lt;/ref&gt;

{{Quote box
 |quote  = '''Orientalism and Ajanta Caves'''&lt;br&gt;
In the early nineteenth century, when Europeans first visited the Ajanta caves, they had no literary precedents through which to determine what they saw. Thus they saw very little beyond hunting scenes, domestic scenes, seraglio scenes, Welsh wigs, Hampton court beauties, elephants and horses, an Abyssinian black prince, shields and spears, and statues that they called 'Buddha' because of the curly hair.
 |source = – Richard Cohen&lt;br&gt;''Beyond Enlightenment: Buddhism, Religion, Modernity''{{Sfn|Cohen|2006|p=119}}
 |bgcolor=#FFE0BB
 |width=35%
 |align  = right
}}

The early colonial era description of Ajanta caves was largely orientalist and critical, inconsistent with the Victorian values and stereotyping. According to William Dalrymple, the themes and arts in the Ajanta caves were puzzling to the 19th-century Orientalists. Lacking the Asian cultural heritage and framework that sees &quot;nothing odd in the juxtaposition of monk and dancing girl&quot;, and with no knowledge of Jataka Tales or equivalent Indian fables, they could not comprehend it.&lt;ref&gt;Dalrymple, William (2015), ''[http://www.openthemagazine.com/article/open-essay/the-familiar-faces-of-ajanta The familiar faces of Ajanta]'', Open, September 2015&lt;/ref&gt; They projected their own views and assumptions, calling it something that lacks reason and rationale, something that is meaningless crude representation of royalty and foreigners with mysticism and sensuousness.&lt;ref name=&quot;Lannoy1971&quot;&gt;{{cite book|first=Richard |last=Lannoy|title= The speaking tree: a study of Indian culture and society|url= https://archive.org/details/speakingtreestud0000lann|url-access=registration |year =1971|publisher= Oxford University Press|isbn=978-0-19-215177-3|pages=[https://archive.org/details/speakingtreestud0000lann/page/46 46]–53}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=asher4&gt;{{cite book|first1=Catherine |last1=Asher|first2=Thomas R. |last2=Metcalf|title=Perceptions of South Asia's visual past|url= https://books.google.com/books?id=HDluAAAAMAAJ|year =1994|isbn= 978-81-204-0883-8|pages=4–5, 17–21, 26–29, 47–63}}&lt;/ref&gt; The 19th-century views and interpretations of the Ajanta Caves were conditioned by ideas and assumptions in the colonial mind, saw what they wanted to see.{{Sfn|Cohen|2006|pp=119-120}}&lt;ref name=asher4/&gt;{{sfn|Upadhya|1994|pp=3–4}}

To many who are unaware of the premises of Indian religions in general, and Buddhism in particular, the significance of Ajanta Caves has been like rest of Indian art. According to Richard Cohen, Ajanta Caves to them has been yet another example of &quot;worship this stock, or that stone, or monstrous idol&quot;.{{Sfn|Cohen|2006|pp=119–120}} In contrast, to the Indian mind and the larger Buddhist community, it is everything that art ought to be, the religious and the secular, the spiritual and the social fused to enlightened perfection.{{Sfn|Cohen|2006|pp=120–131}}

According to Walter Spink – one of the most respected Art historians on Ajanta, these caves were by 475 CE a much-revered site to the Indians, with throngs of &quot;travelers, pilgrims, monks and traders&quot;. The site was vastly transformed into its current form in just 20 years, between early 460 CE to early 480 CE, by regional architects and artisans. This accomplishment, states Spink, makes Ajanta, &quot;one of the most remarkable creative achievements in man's history&quot;.&lt;ref name=&quot;Williams1981&quot;&gt;{{cite book|first=Walter M. |last=Spink|editor-first=Joanna Gottfried |editor-last=Williams|chapter=Ajanta's Chronology: Politics and Patronage|title= Kalādarśana: American Studies in the Art of India|chapter-url=https://books.google.com/books?id=-qoeAAAAIAAJ&amp;pg=PA109| year=1981|publisher= BRILL Academic|isbn= 978-90-04-06498-0|page= 109}}&lt;/ref&gt;

===Foreigners in the paintings of Ajanta===
The Ajanta Caves painting are a significant source of socio-economic information in ancient India, particularly in relation to the interactions of India with foreign cultures at the time most of the paintings were made, in the 5th century CE. According to Indian historian [[Haroon Khan Sherwani]]: &quot;The paintings at Ajanta clearly demonstrate the cosmopolitan character of Buddhism, which opened its way to men of all races, Greek, Persian, [[Saka]], [[Pahlava]], [[Kushan]] and [[Huna people|Huna]]&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Sherwani |first1=Harron Khan |title=Dr. Ghulam Yazdani commemoration volume |date=1966 |publisher=Maulana Abul Kalam Azad Oriental Research Institute |page=186 |url=https://books.google.com/books?id=tK7de_DTsW8C |language=en}}&lt;/ref&gt; Depictions of foreigners abound: according to Spink, &quot;Ajanta’s paintings are filled with such foreign types.&quot; They have sometimes been a source of misinterpretation as in the so-called &quot;Persian Embassy Scene&quot;. These foreigners may reflect the Sassanian merchants, visitors and the flourishing trade routes of the day.&lt;ref&gt;''Ajanta History and Development'' Vol IV p.153 Fig.27&lt;/ref&gt;

;The so-called &quot;Persian Embassy Scene&quot;
[[File:Ajanta Cave 1 first frescoe to the right of the entrance with three foreigners detail.jpg|thumb|400px|Upper part of the so-called &quot;Persian Embassy Scene&quot;, with detail of the foreigners.]]
Cave 1, for example, shows a mural fresco with characters with foreigner faces or dresses, the so-called &quot;Persian Embassy Scene&quot;.&lt;ref name=&quot;Spink 29&quot;&gt;{{cite book|last1=Spink|first1=Walter|title=Ajanta: History and Development, Volume 5 Cave by Cave|date=2006|publisher=BRILL|isbn=9789047411871|page=29|url=https://books.google.com/books?id=UNOvCQAAQBAJ&amp;pg=PA29|language=en}}&lt;/ref&gt; This scene&lt;ref&gt;Visible on Streetview [https://goo.gl/maps/HkfX4qK5wm82 here]&lt;/ref&gt; is located at the right of the entrance door upon entering the hall.&lt;ref name=&quot;Spink 29&quot;/&gt; According to Spink, [[James Fergusson (architect)|James Fergusson]], a 19th-century architectural historian, had decided that this scene corresponded to the Persian ambassador in 625 CE to the court of the Hindu [[Chalukya dynasty|Chalukya]] king [[Pulakeshin II]].{{Sfn|Spink|2009|p=132}} An alternate theory has been that the fresco represents a Hindu ambassador visiting the Persian king [[Khusrau II]] in 625 CE, a theory that Fergusson disagreed with.{{Sfn|Spink|2006|p= 29}}&lt;ref&gt;Jas. Fergusson (1879), [https://www.jstor.org/stable/25196825 On the Identification of the Portrait of Chosroes II among the Paintings in the Caves at Ajanta], The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, Cambridge University Press, Vol. 11, No. 2 (Apr. 1879), pages 155–170&lt;/ref&gt; These assumptions by colonial British era art historians, state Spink and other scholars, has been responsible for wrongly dating this painting to the 7th century, when in fact this reflects an incomplete Harisena-era painting of a Jataka tale (the Mahasudarsana jataka, in which the enthroned king is actually the [[Buddha]] in one of his previous lives as King) with the representation of trade between India and distant lands such as [[Sasanian Empire|Sassanian near East]] that was common by the 5th century.{{Sfn|Spink|2009|p=132}}{{Sfn|Spink|2006|p=27}}&lt;ref&gt;Anand Krishna (1981), An exceptional group of painted Buddha figures at Ajanta, The Journal of the International Association of Buddhist Studies, Volume 4, Number 1, pages 96–100 with footnote 1;&lt;br&gt;{{cite journal|last1= Schlingloff|first1= Dieter|title= Kalyanakarin's Adventures. The Identification of an Ajanta Painting|journal=Artibus Asiae| volume=38| issue=1|year=1976| pages=5–28|jstor=3250094 |doi=10.2307/3250094}}&lt;/ref&gt;

;International trade, growth of Buddhism
[[File:Ajanta Cave 1 ceiling foreign dignitary.jpg|thumb|A foreigner in [[Sasanian Empire|Sasanian]] dress drinking wine, on the ceiling of the central hall of Cave 1, likely a generic scene from an object imported from Central Asia (460–480 CE)&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DK&quot;&gt;{{cite book|title=DK Eyewitness Travel Guide India|date=2017|publisher=Dorling Kindersley Limited|isbn=9780241326244|page=126|url=https://books.google.com/books?id=TTcnDwAAQBAJ&amp;pg=PT126|language=en}}&lt;/ref&gt;]]

Cave 1 has several frescos with characters with foreigners' faces or dresses. Similar depictions are found in the paintings of Cave 17. Such murals, states Pia Brancaccio, suggest a prosperous and multicultural society in 5th-century India active in international trade.&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81&quot;&gt;{{cite book|last1=Brancaccio|first1=Pia|title=The Buddhist Caves at Aurangabad: Transformations in Art and Religion|year =2010 |publisher =BRILL|isbn= 978-9004185258|pages=80–82, 305–307 with footnotes|url=https://books.google.com/books?id=m_4pXm7dD78C&amp;pg=PA81|language=en}}&lt;/ref&gt; These also suggest that this trade was economically important enough to the Deccan region that the artists chose to include it with precision.&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81&quot;/&gt;

Additional evidence of international trade includes the use of the blue lapis lazuli pigment to depict foreigners in the Ajanta paintings, which must have been imported from Afghanistan or Iran. It also suggests, states Branacaccio, that the Buddhist monastic world was closely connected with trading guilds and the court culture in this period.&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81&quot;/&gt; A small number of scenes show foreigners drinking wine in Caves 1 and 2.{{refn|group=note|In Cave 1, there are also four &quot;foreign&quot; [[bacchanalian]] groups (one now missing) at the middle of each quadrant of the elaborate ceiling painting.&lt;ref name=&quot;Spink 27&quot;&gt;{{cite book|last1=Spink|first1=Walter|title=Ajanta: History and Development, Volume 5 Cave by Cave|date=2006|publisher=BRILL|isbn=9789047411871|page=27|url=https://books.google.com/books?id=UNOvCQAAQBAJ&amp;pg=PA27|language=en}}&lt;/ref&gt; Cave 2 shows two foreigners, possibly from Central Asia, sharing wine. These scenes, interprets Brancaccio, show what are probably foreign ewers from [[Sogdia]] or [[Persia]] were used to consume imported wines. A text from the [[Periplus of the Erythrean Sea]] era states that silverware vessels and wine was one of the main products imported for kings of [[Barygaza]].&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81&quot;/&gt; Sassanian bowls dated to about 400 CE have been discovered in other parts of the Indian subcontinent.&lt;ref&gt;{{cite journal | last=Read | first=Charles Hercules | title=XI.—On a Silver Sassanian Bowl of about the year 400 A. D., found in the NW. Provinces of India | journal=Archaeologia | volume=63 | year=1912 | doi=10.1017/s0261340900011656 | pages=251–256| url=https://zenodo.org/record/1551870 }}&lt;/ref&gt; A copper plate in the [[Kanheri caves]] near [[Mumbai]] indicates that foreigners were active in trade in the city of [[Kalyan]] in the 5th century CE.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Brancaccio|first1=Pia|title= The Buddhist Caves at Aurangabad: Transformations in Art and Religion|year=2010|publisher =BRILL|isbn= 978-9004185258|page= 86|url= https://books.google.com/books?id=m_4pXm7dD78C&amp;pg=PA86|language=en}}&lt;/ref&gt;}} Some show foreign [[Near East]] kings with wine and their retinue which presumably add to the &quot;general regal emphasis&quot; of the cave.&lt;ref name=&quot;Spink 27&quot;/&gt; According to Brancaccio, the Ajanta paintings show a variety of colorful, delicate textiles and women making cotton. Textile probably was one of the major exports to foreign lands, along with gems. These were exported first through the [[Red Sea]], and later through the [[Persian Gulf]], thereby bringing a period of economic and cultural exchange between the Indians, the Sasanian Empire and the Persian merchants before Islam was founded in the Arabian peninsula.&lt;ref&gt;{{cite book|last1= Brancaccio|first1=Pia|title=The Buddhist Caves at Aurangabad: Transformations in Art and Religion|year= 2010|publisher= BRILL|isbn= 978-9004185258|pages= 83–87 with footnotes|url= https://books.google.com/books?id=m_4pXm7dD78C |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ajanta Cave 17 frescoe.jpg|thumb|left|Cave 17: many foreigners are included as devotees attending the Buddha's descent from Trayastrimsa Heaven&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81&quot;/&gt;{{refn|group=note|Actual photograph are available on Google.&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=m_4pXm7dD78C&amp;pg=PA305 here], or [https://goo.gl/maps/zvhsnX2JaZ32 full view]&lt;/ref&gt;}}]]
While scholars generally agree that these murals confirm trade and cultural connections between India and Sassanian west, their specific significance and interpretation varies.&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Spink 27&quot;/&gt; Brancaccio, for example, suggests that the ship and jars in them probably reflect foreign ships carrying wine imported to India. In contrast, Schlinghoff interprets the jars to be holding water, and ships shown as Indian ships used in international trade.&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81&quot;/&gt;

Similar depictions are found in the paintings of Cave 17, but this time in direct relation to the worship of the [[Buddha]]. In Cave 17, a painting of the Buddha descending from the Trayastrimsa Heaven shows he being attended by many foreigners. Many foreigners in this painting are thus shown as listeners to the Buddhist [[Dharma]].&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81 and Note 27&quot;/&gt; The ethnic diversity is depicted in the painting in the clothes ([[kaftans]], Sasanian helmets, round caps), hairdos and skin colors. In the Visvantara Jataka of Cave 17, according to Brancaccio, the scene probably shows a servant from Central Asia holding a foreign metal ewer, while a dark-complexioned servant holds a cup to an amorous couple. In another painting in Cave 17, relating to the conversion of [[Nanda (Buddhism)|Nanda]], a man possibly from northeast Africa appears as a servant.&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81&quot;/&gt; These representations show, states Brancaccio, that the artists were familiar with people of [[Sogdia]], [[Central Asia]], [[Persia]] and possibly [[East Africa]].&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81&quot;/&gt;{{refn|group=note|The expansion of Buddhism into Gandhara and Central Asia began during the 1st millennium BCE. Some early Buddhist worship halls in western India included [[Yavanas]] (Greeks) as donors.&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81&quot;/&gt; Inscriptions recording such donations are found at [[Karla Caves]], [[Pandavleni Caves]] or [[Manmodi Caves]].&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Bhandarkar|first1=D. R.|title=Some Aspects of Ancient Indian Culture|date=1989|publisher=Asian Educational Services|isbn=9788120604575|page=60|url=https://books.google.com/books?id=gUAvuYu-otEC&amp;pg=PA60|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81 and Note 27&quot;&gt;{{cite book|last1=Brancaccio|first1=Pia|title=The Buddhist Caves at Aurangabad: Transformations in Art and Religion|date=2010|publisher=BRILL|isbn=978-9004185258|page=81 and Note 27|url=https://books.google.com/books?id=m_4pXm7dD78C&amp;pg=PA81|language=en}}&lt;/ref&gt; }} Another hypothesis is offered by Upadhya, who states that the artists who built Ajanta caves &quot;very probably included foreigners&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Upadhya|first1=Om Datt|title=The Art of Ajanta and Sopoćani: A Comparative Study : an Enquiry in Prāṇa Aesthetics|date=1994|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=9788120809901|page=135|url=https://books.google.com/books?id=LCPx0R1TqOMC&amp;pg=PA135|language=en}}&lt;/ref&gt;

{{Clear}}
&lt;gallery widths=&quot;125px&quot; heights=&quot;125px&quot; perrow=&quot;6&quot;&gt;
File:Ajanta Cave 2 Veranda ceiling foreigners.jpg|Cave 2, ceiling: foreigners sharing a drink of wine&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Brancaccio|first1=Pia|title=The Buddhist Caves at Aurangabad: Transformations in Art and Religion|date=2010|publisher=BRILL|isbn=978-9004185258|page=307|url=https://books.google.com/books?id=m_4pXm7dD78C&amp;pg=PA307|language=en}}&lt;/ref&gt;
File:Ajanta Cave 1 Group of foreigners.jpg|Cave 1, ceiling: another Persian-style foreign group, one of the four such groups (one now missing) at the center of each quadrant of the ceiling&lt;ref name=&quot;Spink 27&quot;/&gt;
File:Ajanta Cave 17 foreign servant.jpg|A servant from Central Asia, Cave 17.&lt;ref name=&quot;Brancaccio 81&quot;/&gt;
Ajanta Cave 17 Descent from Heaven Left Wall foreigners detail.jpg|Cave 17: foreigners attending the Buddha&lt;ref name=&quot;PB305&quot;&gt;{{cite book |last1=Brancaccio |first1=Pia |title=The Buddhist Caves at Aurangabad: Transformations in Art and Religion |date=2010 |publisher=BRILL |isbn=9789004185258 |page=305 |url=https://books.google.com/books?id=m_4pXm7dD78C&amp;pg=PA305 |language=en}}&lt;/ref&gt;
Ajanta Cave 17 Descent from Heaven Left Wall horsemen detail.jpg|Cave 17: foreigners on horses attending the Buddha&lt;ref name=&quot;PB305&quot;/&gt;
File:Ajanta Cave 1, Padmapani attendant, Lady in blue dress with tiara.jpg|Lady in blue dress with tiara, of possible &quot;Persan origin&quot;.&quot;&lt;ref&gt;&quot;The central figure is of colossal size and, whether it represents the Bodhisattva Padmapani or Prince Siddhartha, it bears the marks of both high rank and great spiritual stature. (...) The handmaid in long blue velvet coat and high embroidered cap appears, from her features, to be of Persian origin...&quot;{{cite book |title=Encyclopedia Of World Art Vol. 1 |date=1959 |publisher=McGRAW-HILL |location=New-York, Toronto, London |page=165 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.462549/page/n113/mode/2up}}&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;

===Preservation===
[[Paintings]] and the cave artwork have become eroded due to decay and human interference. Therefore, many areas of the painted walls, ceilings, and pillars are fragmentary. The painted narratives of the [[Jataka tales]] are depicted only on the walls, which demanded the special attention of the devotees. They are didactic in nature, meant to inform the community about the Buddha's teachings and life through successive rebirths. Their placement on the walls required the devotee to walk through the aisles and 'read' the narratives depicted in various episodes. The narrative episodes are depicted one after another, although not in a linear order. Their identification has been a core area of research since the site's discovery in 1819.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2018-05-04|title=Caves of Ajanta|url=https://www.hisour.com/caves-of-ajanta-30056/|access-date=2020-07-29|website=HiSoUR - Hi So You Are|language=en-US|accessdate=2020-11-22|archivedate=2020-11-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201129111906/https://www.hisour.com/caves-of-ajanta-30056/}}&lt;/ref&gt;

== Impact on later painting ==

The Ajanta paintings, or more likely the general style they come from, influenced painting in [[Tibet]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Imprint of Ajanta in Tibetan Art, Eva Fernanadez del Campo Barbadillo, Buddhist Himalaya: A Journal of Nagarjuna Institute of Exact Methods, Vol. IX No. I &amp; II  (1998) |url=http://buddhism.lib.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-BH/bh117550.htm |accessdate=2020-11-22 |archivedate=2014-07-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140728064417/http://buddhism.lib.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-BH/bh117550.htm }}&lt;/ref&gt; and [[Sri Lanka]].&lt;ref&gt;[The Imperial Guptas: Cultural history, Volume 2 of The Imperial Guptas, Parmeshwari Lal Gupta, Vishwavidyalaya Prakashan, 1979 p. 221]&lt;/ref&gt;

The rediscovery of ancient Indian paintings at Ajanta provided Indian artists with examples from ancient India to follow. [[Nandalal Bose]] experimented with techniques to follow the ancient style which allowed him to develop his unique style.&lt;ref&gt;Vasudev Sharan Agrawal, Kala aur Sanskriti, 1952, p. 282–299&lt;/ref&gt; [[Abanindranath Tagore]] and [[Syed Thajudeen]] also used the Ajanta paintings for inspiration.

== See also ==
{{Portal|India}}
* [[Barabar Caves]]
* [[Dambulla cave temple]]

== Notes ==
{{Reflist|group=note}}

== References ==
{{Reflist|30em}}

===Bibliography===
* &quot;ASI&quot;: [http://asi.nic.in/asi_monu_whs_ajanta.asp Archaeological Survey of India] website, with a concise entry on the Caves, accessed 20 October 2010
* Burgess, James and Fergusson J. ''Cave Temples of India.'' (London: W.H. Allen &amp; Co., 1880. Delhi: [[Munshiram Manoharlal]] Publishers Pvt Ltd., Delhi, 2005). {{ISBN|81-215-0251-9}}
* Burgess, James, and [[Bhagwan Lal Indraji|Indraji, Bhagwanlal]]. ''Inscriptions from the Cave Temples of Western India'', Archaeological Survey of Western India, Memoirs, 10 (Bombay: Government Central Press, 1881).
* Burgess, James. ''Buddhist Cave Temples and Their Inscriptions'', Archaeological Survey of Western India, 4 (London: Trubner &amp; Co., 1883; Varanasi: Indological Book House, 1964).
* Burgess, James. &quot;Notes on the Bauddha Rock Temples of Ajanta, Their Paintings and Sculptures,&quot; Archaeological Survey of Western India, 9 (Bombay: Government Central Press, 1879).
* Behl, Benoy K. ''The Ajanta Caves'' (London: Thames &amp; Hudson, 1998. New York: Harry N. Abrams, 1998).
* {{cite book|first=Richard S. | last=Cohen|title=Beyond Enlightenment: Buddhism, Religion, Modernity|url=https://books.google.com/books?id=R5IPMKb4WFUC |year=2006|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-19205-2|ref=harv}}
* Cohen, Richard S. &quot;[http://profcohen.net/publications/ajanta-inscriptions-1.pdf Ajanta’s Inscriptions].&quot; In [[Walter M. Spink]], ''Ajanta: History And Development, volume 2: Arguments About Ajanta'' (Leiden: E.J. Brill, 2006), pp.&amp;nbsp;273–339.
* Cohen, Richard S. &quot;Nāga, Yaksinī, Buddha: Local Deities and Local Buddhism at Ajanta,&quot; ''History of Religions''. 37/4 (May 1998): 360–400.
* Cohen, Richard S. &quot;Problems in the Writing of Ajanta’s History: The Epigraphic Evidence,&quot; ''Indo-Iranian Journal''. 40/2 (April 1997): 125–48.
* Cohen, Richard Scott. ''Setting the Three Jewels: The Complex Culture of Buddhism at the Ajanta Caves.''  A PhD dissertation (Asian Languages and Cultures: Buddhist Studies, University of Michigan, 1995).
* Gordon, Sophie (2011), ''Monumental visions: architectural photography in India, 1840–1901'', PhD thesis, [[SOAS]], University of London, [http://eprints.soas.ac.uk/12776/ PDF available]{{Dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{cite book|ref=harv|first1=Ramesh Shankar|last1= Gupte|first2=B. D.|last2= Mahajan|title=Ajanta, Ellora and Aurangabad Caves|url=https://books.google.com/books?id=478MAQAAIAAJ|year=1962|publisher=D. B. Taraporevala}}
* [[Edward Byles Cowell|Cowell, E.B.]] ''The Jataka,'' I-VI (Cambridge: Cambridge, 1895; reprint, 1907).
* Dhavalikar, M.K. ''Late Hinayana Caves of Western India'' (Pune: 1984).
* Griffiths, J. ''Paintings in the Buddhist Cave Temples of Ajanta,'' 2 vols. (London: 1896–1897).
* Halder, Asit Kumar. &quot;AJANTA&quot; Edited and annotated by Prasenjit Dasgupta and Soumen Paul, with a Foreword by Gautam Halder LALMATI. Kolkata. 2009
* {{citation|last=Harle|first=James C.|title=The Art and Architecture of the Indian Subcontinent|edition=2nd|year=1994|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-06217-5|url=https://archive.org/details/artarchitectureo00harl}}
* {{cite book|first=Stella |last=Kramrisch|title=Exploring India's Sacred Art |url=https://books.google.com/books?id=bxPeWwFz9MkC |year=1994|publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-1208-6|ref=harv}}
* Kramrisch, Stella. ''A Survey of Painting in the Deccan'' (Calcutta and London: The [[India Society]] in co-operation with the Dept. of Archaeology, 1937). Reproduced: &quot;Ajanta,&quot; ''Exploring India’s Sacred Art: Selected Writings of Stella Kramrisch,'' ed. Miller, Barbara Stoler (Philadelphia: University of Pennsylvania Press: 1983), pp.&amp;nbsp;273–307; reprint (New Delhi: Indira Gandhi National Centre for the Arts, 1994), pp.&amp;nbsp;273–307.
* {{citation|last=Michell|first= George|title= The Penguin Guide to the Monuments of India, Volume 1: Buddhist, Jain, Hindu |year= 2009|publisher= Penguin Books|isbn=  978-0-14-008144-2}}
* Majumdar, R.C. and A.S. Altekar, eds. ''The Vakataka-Gupta Age.'' New History of Indian People Series, VI (Benares: Motilal Banarasidass, 1946; reprint, Delhi: 1960).
* Mirashi, V.V. &quot;Historical Evidence in Dandin’s Dasakumaracharita,&quot; ''Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute'', 24 (1945), 20ff. Reproduced: Studies in Indology, 1 (Nagpur: Vidarbha Samshodhan Mandal, 1960), pp.&amp;nbsp;164–77.
* Mirashi, V.V. ''Inscription of the Vakatakas''. Corpus Inscriptionum Indicarum Series, 5 (Ootacamund: Government Epigraphist for India, 1963).
* Mirashi, V.V. ''The Ghatotkacha Cave Inscriptions with a Note on Ghatotkacha Cave Temples by Srinivasachar, P''. (Hyderabad: Archaeological Department, 1952).
* Mirashi, V.V. ''Vakataka inscription in Cave XVI at Ajanta''. Hyderabad Archaeological Series, 14 (Calcutta: Baptist mission Press for the Archaeological Department of His Highness the Nizam's Dominions, 1941).
* Mitra, Debala. ''Ajanta'', 8th ed. (Delhi: Archaeological Survey of India, 1980).
* Nagaraju, S. ''Buddhist Architecture of Western India'' (Delhi: 1981)
* Parimoo, Ratan; et al. ''The Art of Ajanta: New Perspectives'', 2 vols (New Delhi: Books &amp; Books, 1991).
* Schlingloff, Dieter. ''Guide to the Ajanta Paintings, vol. 1; Narrative Wall Paintings'' (Delhi: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd., 1999)
* Schlingloff, Dieter. ''Studies in the Ajanta Paintings: Identifications and Interpretations'' (New Delhi: 1987).
* Shastri, Ajay Mitra, ed. ''The Age of the Vakatakas'' (New Delhi: Harman, 1992).
* Singh, Rajesh K. ''An Introduction to the Ajanta Caves'' (Baroda: Hari Sena Press, 2012). {{ISBN|978-81-925107-0-5}}
* Singh, Rajesh Kumar. 'The Early Development of the Cave 26-Complex at Ajanta,’ ''South Asian Studies'' (London: March 2012), vol. 28, No. 1, pp.&amp;nbsp;37–68.
* Singh, Rajesh Kumar. 'Buddhabhadra’s Dedicatory Inscription at Ajanta: A Review,’ in ''Pratnakirti: Recent Studies in Indian Epigraphy, History, Archaeology, and Art'', 2 vols, Professor Shrinivas S. Ritti Felicitation volume, ed. by Shriniwas V. Padigar and Shivanand V (Delhi: Agam Kala Prakashan, 2012), vol. 1, pp.&amp;nbsp;34–46.
* Singh, Rajesh Kumar, et al. ''Ajanta: Digital Encyclopaedia'' [CD-Rom] (New Delhi: Indira Gandhi National Centre for Arts, 2005).
* Singh, Rajesh Kumar. &quot;Enumerating the Sailagrhas of Ajanta,&quot; ''Journal of the Asiatic Society of Mumbai'' 82, 2009: 122–26.
* Singh, Rajesh Kumar. &quot;Ajanta: Cave 8 Revisited,&quot; ''Jnana-Pravah Research Journal'' 12, 2009: 68–80.
* Singh, Rajesh Kumar. &quot;Some Problems in Fixing the Date of Ajanta Caves,&quot; ''Kala, the Journal of Indian Art History Congress'' 17, 2008: 69–85.
* {{cite book|first=Walter M.|last= Spink|title=Ajanta: The arrival of the uninvited|url=https://books.google.com/books?id=v2lyNi_K8P4C |year=2005|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-14833-8|ref=harv}}
* Spink, Walter M. (2009). Ajanta: History and Development Volume 2: Arguments about Ajanta. Leiden: Brill.
* {{Cite book |last = Spink |first = Walter M. |year = 2009 |title = Ajanta: History and Development Volume 4: Painting, Sculpture, Architecture, Year by Year |publisher = Brill |place = Leiden |isbn = 978-90-04-14983-0 |url = https://books.google.com/books?id=3me7pY6zJyEC |ref = harv}}
* {{Cite book |last = Spink |first = Walter M. |year = 2006 |title = Ajanta: History and Development Volume 5: Cave by Cave |publisher = Brill |place = Leiden |isbn = 978-90-04-15644-9 |ref = harv}}
* {{citation|last=Spink|first=Walter M.|year=2008|url=http://www.walterspink.com/ajanta/ajanta-lecture|title=Ajanta Lecture, Korea May 2008 (revised September 2008)|access-date=2020-11-22|archive-date=2021-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210618031156/http://www.walterspink.com/ajanta/ajanta-lecture|url-status=dead}}
* {{cite book|first=Om Datt|last= Upadhya|title=The Art of Ajanta and Sopoćani: A Comparative Study : an Enquiry in Prāṇa Aesthetics|url=https://books.google.com/books?id=LCPx0R1TqOMC|year=1994|publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-0990-1|ref=harv}}
* Spink, Walter M. &quot;A Reconstruction of Events related to the development of Vakataka caves,&quot; ''C.S. Sivaramamurti felicitation volume'', ed. M.S. Nagaraja Rao (New Delhi: 1987).
* Spink, Walter M. &quot;Ajanta’s Chronology: Cave 1’s Patronage,&quot; ''Chhavi'' 2, ed. Krishna, Anand (Benares: Bharat Kala Bhawan, 1981), pp.&amp;nbsp;144–57.
* Spink, Walter M. &quot;Ajanta’s Chronology: Cave 7’s Twice-born Buddha,&quot; ''Studies in Buddhist Art of South Asia'', ed. Narain, A.K. (New Delhi: 1985), pp.&amp;nbsp;103–16.
* Spink, Walter M. &quot;Ajanta’s Chronology: Politics and Patronage,&quot; ''Kaladarsana'', ed. Williams, Joanna (New Delhi: 1981), pp.&amp;nbsp;109–26.
* Spink, Walter M. &quot;Ajanta’s Chronology: The Crucial Cave,&quot; ''Ars Orientalis'', 10 (1975), pp.&amp;nbsp;143–169.
* Spink, Walter M. &quot;Ajanta’s Chronology: The Problem of Cave 11,&quot; ''Ars Orientalis'', 7 (1968), pp.&amp;nbsp;155–168.
* Spink, Walter M. &quot;Ajanta’s Paintings: A Checklist for their Dating,&quot; ''Dimensions of Indian Art, Pupul Jayakar Felicitation Volume'', ed. Chandra, Lokesh; and Jain, Jyotindra (Delhi: Agam Kala Prakashan, 1987), p.&amp;nbsp;457.
* Spink, Walter M. &quot;Notes on Buddha Images,&quot; ''The Art of Ajanta: New Perspectives'', vol. 2, ed. Parimoo, Ratan, et al. (New Delhi: Books &amp; Books, 1991), pp.&amp;nbsp;213–41.
* Spink, Walter M. &quot;The Achievement of Ajanta,&quot; ''The Age of the Vakatakas'', ed. Shastri, Ajaya Mitra (New Delhi: Harman Publishing House, 1992), pp.&amp;nbsp;177–202.
* Spink, Walter M. &quot;The Vakataka’s Flowering and Fall,&quot; ''The Art of Ajanta: New Perspectives'', vol. 2, ed. Parimoo, Ratan, et al. (New Delhi: Books &amp; Books, 1991), pp.&amp;nbsp;71–99.
* Spink, Walter M. &quot;The Archaeology of Ajanta,&quot; ''Ars Orientalis'', 21, pp.&amp;nbsp;67–94.
* Weiner, Sheila L. ''Ajanta: Its Place in Buddhist Art'' (Berkeley and Los Angeles: University of California Press, 1977).
* Yazdani, Gulam. ''Ajanta: the Colour and Monochrome Reproductions of the Ajanta Frescos Based on Photography'', 4 vols. (London: Oxford University Press, 1930 [31?], 1955).
* Yazdani, Gulam. ''The Early History of the Deccan'', Parts 7–9 (Oxford: 1960).
* Zin, Monika. ''Guide to the Ajanta Paintings, vol. 2; Devotional and Ornamental Paintings'' (Delhi: Munshiram Manoharlal Publishers Pvt. Ltd., 2003)

== External links ==
{{Commons category|Ajanta Caves}}
{{Wikiquote}}
{{EB1911 poster|Ajanta}}
&lt;!--NO MORE CANVAS GURU TOURIST SPAM LINKS. THEY WILL BE DELETED AS SOON AS INSERTED--&gt;
* [http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195393521/obo-9780195393521-0192.xml Ajanta Caves Bibliography], Akira Shimada (2014), Oxford University Press
* [https://dx.doi.org/10.1080/02666030.2012.659906 The Early Development of the Cave 26-Complex at Ajanta]
* [http://www.nybooks.com/articles/archives/2014/oct/23/greatest-ancient-picture-gallery The Greatest Ancient Picture Gallery. William Dalrymple, New York Review of Books (23 Oct 2014)]
* [https://whc.unesco.org/en/list/242/ Ajanta Caves in UNESCO List]
* [https://artsandculture.google.com/entity/m0_z7 Google Streetview Tours of each Cave of Ajanta]
* [http://www.profcohen.net/publications/ajanta-inscriptions-1.pdf Inscriptions with Translations: Ajanta Caves], Richard Cohen
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>9bojzn388muvutop5gr8mkfdb81izfb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဥရောပ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3113</id>
    <revision>
      <id>56611</id>
      <parentid>45010</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:28:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22735" sha1="m7a5kesjmjzr1a91619w6dsu06ps1ug" xml:space="preserve">{{Infobox continent
|title               = Europe
|image               = Europe orthographic Caucasus Urals boundary (with borders).svg
|area                = {{convert|10,180,000|km2|sqmi|abbr=on}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://worldpopulationreview.com/country-rankings/largest-countries-in-europe|title=Largest Countries In Europe 2020|website=worldpopulationreview.com}}&lt;/ref&gt; &amp;nbsp;([[List of continents by area|6th]]){{ref label|footnote_a|a}}
|population          = {{UN_Population|Europe}} ({{UN_Population|Year}}; [[List of continents by population|3rd]]){{UN_Population|ref}}
|density             = 72.9/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (188/sq mi) (2nd)
|GDP_nominal         = $21.79 trillion (2019; [[List of continents by GDP (nominal)|3rd]])&lt;ref&gt;{{cite web|title=GDP Nominal, current prices
|url=http://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO?year=2019 |publisher=International Monetary Fund|date=2019|accessdate=6 March 2019}}&lt;/ref&gt;
|GDP_PPP             = $29.01 trillion (2019; 2nd)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO?year=2019|title=GDP PPP, current prices |publisher=International Monetary Fund|date=2019|access-date=20 April 2019}}&lt;/ref&gt;
|GDP_per_capita      = $29,410 (2019; [[List of continents by GDP (nominal)#GDP per capita (nominal) by continents|3rd]]){{ref label|footnote_c|c}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO?year=2019|title=Nominal GDP per capita|publisher=International Monetary Fund|date=2019|access-date=20 April 2019}}&lt;/ref&gt;
|HDI                 = {{increase}} 0.845&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/reports/global/hdr2011/|title=Reports – Human Development Reports|website=hdr.undp.org|access-date=21 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20120709095716/http://hdr.undp.org/en/reports/global/hdr2011/|archive-date=9 July 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|religions          = {{unbulleted list
  | [[Christianity in Europe|Christianity]] (75.2%)&lt;ref name=&quot;Survey&quot;/&gt;
  | [[Irreligion|Unaffiliated]] (18.2%)&lt;ref name=&quot;Survey&quot;/&gt;
  | [[Islam in Europe|Islam]] (5.9%)&lt;ref name=&quot;Survey&quot;/&gt;
  | Other religions (0.7%)&lt;ref name=&quot;Survey&quot;/&gt;
}}
| religions_year                 = 2012
| religions_ref      = &lt;ref name=&quot;Survey&quot;/&gt;
|demonym             = [[Ethnic groups in Europe|European]]
|countries           = [[List of sovereign states and dependent territories in Europe#Sovereign states|50 sovereign states]]&lt;br /&gt; [[List of sovereign states and dependent territories in Europe#De facto state with substantial, but limited, recognition|6 with limited recognition]]&lt;!--Note: numbers are approximate, as indicated by the &quot;~&quot;.--&gt;
|dependencies        = [[List of sovereign states and dependent territories in Europe#Dependent territories|6 dependencies]]&lt;!--Gibraltar, Isle of Man, Guernsey and Jersey. Note: The Faroes and Aland are constituent parts of their states, not dependencies.--&gt;
|languages           = [[Languages of Europe|Most common first languages]]: {{hlist
  &lt;!--NOTE: 10 most spoken languages only (according to [[Languages of Europe#List of languages]]), ordered by number L1 speakers.--&gt;
  |[[Russian language|Russian]]
  |[[German language|German]]
  |[[French language|French]]
  |[[Italian language|Italian]]
  |[[English language|English]]
  |[[Spanish language|Spanish]]
  |[[Polish language|Polish]]
  |[[Ukrainian language|Ukrainian]]
  |[[Romanian language|Romanian]]
  |[[Dutch language|Dutch]]
  |[[Turkish language|Turkish]]
  |[[Greek language|Greek]]
 }}
|time                = [[UTC−01:00|UTC−1]]&lt;!--Azores--&gt; to [[UTC+05:00|UTC+5]]&lt;!--Russia and Kazakhstan--&gt;
|internet            =
|cities              = [[List of urban areas in Europe|Largest urban areas]]:&lt;!--
 --&gt;{{hlist
  &lt;!--NOTE: 10 largest cities only, ranked by the total population of the conurbation. Do not modify the list per your own original research. The list must be sourced from a single cited aggregate source.--&gt;
  &lt;!--1--&gt;|[[Moscow]]&lt;!--17.1 million--&gt;
  &lt;!--2--&gt;|[[Istanbul]]&lt;!--15.1 million--&gt;{{ref label|footnote_b|b}}
  &lt;!--3--&gt;|[[Paris]]&lt;!--11 million--&gt;
  &lt;!--4--&gt;|[[London]]&lt;!--10.9 million--&gt;
  &lt;!--5--&gt;|[[Madrid]]&lt;!--6.0 million--&gt;
  &lt;!--6--&gt;|[[Saint Petersburg]]&lt;!--5.2 million--&gt;
  &lt;!--7--&gt;|[[Milan]]&lt;!--4.9 million--&gt;
  &lt;!--8--&gt;| [[Barcelona]]&lt;!--4.5 million--&gt;
  &lt;!--9--&gt;|[[Berlin]]&lt;!--3.9 million--&gt;
  &lt;!--10--&gt;|[[Rome]]&lt;!--3.1 million--&gt;&lt;ref name=&quot;Urban&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf|title=Demographia World Urban Areas|publisher=Demographia|access-date=October 28, 2020}}&lt;/ref&gt;
 }}
|footnotes           = {{unbulleted list|style=font-size:90%;
|a. {{note|footnote_a}} Figures include only European portions of transcontinental countries.{{cref2|n|1}}
|b. {{note|footnote_b}} Istanbul is a transcontinental city which straddles both Europe and Asia.
|c. {{note|footnote_c}} &quot;Europe&quot; as defined by the International Monetary Fund.}}
}}
[[File:Flag_of_Europe.svg|thumb|အလာံဥရောပ၊ မပဒတန် ပ္ဍဲကဵု ကံင်သဳဥရောပ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၅ နဒဒှ် အလာံမဆေင်စပ် ကုဥရောပ သီုဖအိုတ် မနွံသၞံင် ၁၂ မ အတိုင်လၟေင် နာဍဳ။&lt;ref&gt; [http://www.coe.int/en/web/about-us/the-european-flag The European flag], Council of Europe. Retrieved 27 October 2016.&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt; [http://www.coe.int/en/web/about-us/the-european-flag The European flag], Council of Europe. Retrieved 27 October 2016.&lt;/ref&gt;]]
[[File:Map of populous Europe (physical, political, population) with legend.jpg|thumb|Map of populous Europe showing physical, political and population characteristics, as per 2018]]

'''ဥရောပ''' ({{Lang-en|'''Europe'''}}) ဂှ် ဒှ်တိုက်မနွံ ပ္ဍဲကရေက်ဂၠးတိသၟဝ်ကျာ ကေုာံ ဗွဲမဂၠိုင် နွံကရေက်ဂၠတိ လပါ်ဗမံက်။ ယူရေသဳယျာ (Eurasia) လပါ်ပလိုတ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ်တိုက်ဥရောပတုဲ ပိုင်ခြာလဝ် ပယျဵု ဗွဲဒိုဟ်သၟဝ်ကျာမ္ဂး မှာသၟိဒ်အန္တတိစ်၊ ဗွဲဒိုဟ်ပလိုတ်မ္ဂး မှာသၟိဒ်အန္တလာန်တိစ်၊ ဗွဲဒိုဟ်သမၠုင်ကျာမ္ဂး ၜဳလဒေါဝ်တၞဳ (Mediterranean Sea)တုဲ ဗွဲဒိုဟ်ဗမံက်မ္ဂး တိုက်[[အာရှ]]။ ဥရောပဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် စၟတ်သမ္တီ ပါ်လဝ် ပယျဵု ကဵုအာရှ နကဵု ဒဵုဥရလ် (Ural Mountains) ကေုာံ ကြုင်ဥရလ် (Ural River)၊ ၜဳကာသပိန် (Caspian Sea)၊ ဂရံင်ဒဵု ကောစသုသ် (Greater Caucasus)၊ ၜဳဒမျိုင် (Black Sea) ကေုာံ ဇၟောဝ်ကြုင်တူရိကဳ (Turkish Straits)တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;NatlGeoAtlas&quot;&gt;{{Cite book|title=National Geographic Atlas of the World|edition=7th|year=1999|location=Washington, DC|publisher=[[National Geographic Society|National Geographic]]|isbn=978-0-7922-7528-2}} &quot;Europe&quot; (pp. 68–69); &quot;Asia&quot; (pp. 90–91): &quot;A commonly accepted division between Asia and Europe&amp;nbsp;... is formed by the Ural Mountains, Ural River, Caspian Sea, Caucasus Mountains, and the Black Sea with its outlets, the Bosporus and Dardanelles.&quot;&lt;/ref&gt; ဗွဲဓမ္မတာ ညးမဂွံပိုင်ခြာ တိုက်မွဲဂှ် ညးရံင်ကဵု ဒတန်တၞဟ်ခြာ ဟိုတ်နူကဵု မှာသၟိဒ်မဒၞာလဝ်ရ။ ပယျဵုဥရောပ ကဵု အာရှ ဂှ်ပါ်ကရေက်လဝ် ပ္ဍဲတိကီုလေဝ် ဟိုတ်နူ ဇမၞော်သမၠဲ၊ တၞောဝ်ဝင် ကေုာံ အခိုက်အလိုက်မၞိဟ်တုဲ ဥရောပဂှ် နဒဒှ် တိုက်တၞဟ်ခြာမွဲ စၟတ်သမ္တီလဝ်ရ။

တိုက်ဥရောပဂှ် နွံသမၠဲ ၜိုတ်{{convert|10,180,000|km2|sqmi|abbr=on}}တုဲ ဂြောပ်ကေတ်လဝ်ဒၞာဲ လတူဂၠးတိဏအ် ၜိုတ် ၂% (၆.၈% ဨရဳယျာတိ)တုဲ မဒှ် တိုက်ဍောတ်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ။ နကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန်မ္ဂး ပ္ဍဲဥရောပဂှ် ပါ်လဝ် နကဵုဍုင် ၜိုတ် မသုန်စှ်ောဍုင်တုဲ ဍုင်ရုရှာဂှ် ဒှ်ဍုင်သမၠဲဇၞော်အိုတ်တုဲ လၟိဟ်မၞိဟ်လေဝ် ဂၠိုင်အိုတ်ကီုရ။ ဇမၞော်တိ ဥရောပ ၃၉% ဂှ် ဒှ်ဍုင်ရှရှာတုဲ လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဥရောပ ၁၅% ဂှ် နွံပ္ဍဲရှရှာရ။ အိုတ်မွဲတိုက် ဥရောပဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ်နွံ ၜိုတ် ၇၄၁ မဳလဳယာန် (ၜိုတ် ၁၁% လၟိဟ်မၞိဟ်ဂၠးတိ) {{As of|{{UN_Population|Year}}|lc=y}}.{{UN_Population|ref}} ရာသဳဥတု ဥရောပဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကုဓါတ်ဂမ္တဴ နူကဵုၜဳအန္တာလာန်တိစ်တုဲ ပ္ဍဲတိုက်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် မနွံကဵု ဥတုၜိုဟ်၊ ဥတုကညင်။ ဒေသမကြပ်ညောန် ကုၜဳတအ် ဥတုပြံင်လှာဲလောဲ နူကဵု ဒေသမသ္ၚောဲကဵုၜဳတအ်ရ။

ယေန်သၞာင် အခိုက်မၞိဟ်ဥရောပဂှ် ဒှ်ဂကောံမၞိဟ်ရးပလိုတ် မစေန်ဆက်ကၠုင် နူကဵုဂရိတ်တမၠာ ကေုာံ ရောမတမၠာ။&lt;ref&gt;{{harvnb|Lewis|Wigen|1997|page=226}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Kim Covert|title=Ancient Greece: Birthplace of Democracy|url=https://books.google.com/books?id=KVMYJNvUiYkC&amp;pg=PP5|year=2011|publisher=Capstone|isbn=978-1-4296-6831-6|page=5|quote=Ancient Greece is often called the cradle of western civilization. ... Ideas from literature and science also have their roots in ancient Greece.}}&lt;/ref&gt;ကြဴနူ အေန်ပါယျာရောမ သရိုဟ် ပ္ဍဲ ၄၇၆ အေဒဳ ကေုာံ ကောန်မၞိဟ်တအ် ပြံင်မံင်ပဒတဴဒေသနာနာတုဲ ခေတ်တြေံဥရောပ စိုပ်ကၞောတ်အိုတ်တုဲ ဒှ်ကၠုင် ခေတ်လဒေါဝ် မဒှ်ခေတ် လညာတ်ဘာသာခရေတ်ယာန် မဓလီုလဝ်ရ။ နူဂှ် လညာတ်ကောန်မၞိဟ်ရေနာသာန်၊ ပါန်ကွတ်ရေနာသာန် ကေုာံ ကွတ်သိပ္ပံရေနာသာန် ကတဵုဒှ်တုဲ အရာဂှ် ဗဒှ်ကဵု ခေတ်တၟိဥရောပ။ စတမ်နူ ခေတ်ဂမၠာဲ (Age of Discovery) နကဵု ဂကူပဝ်တူဂြဳ ကေုာံ ဂကူသပိန်တအ် တိတ်တရဴ ဗက်ဂၠာဲဒၞာဲတၟိ၊ အရာတၟိတုဲ ဥရောပဂှ် ဒှ်ကၠုင်အရာအဓိက ပ္ဍဲကေင်ကာဂၠးတိ (ဝါ) ကောန်ဥရောပ ပကဵု ညံင်ဂၠးတိ ဂွံဆက်စၠောအ်ရေင်သကအ်ရ။ အကြာ ဗွဝ်ကၠံ ၁၆ ကဵု ၂၀ ဂှ် အဝဵုသြဇာ ဥရောပ မပကဝ်လဝ်နဳ ကုတိုက်တၞဟ် ဗီုကဵု တိုက်အမေရိက၊ တိုက်အာဖရိက ကြပ်သီုဖအိုတ် ကေုာံ တိုက်အဝ်သတြေလျ ကေုာံ တိုက်အာရှ ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင်တအ်ရ။

ခေတ်ပညာ (Age of Enlightenment)၊ နူဂှ် တဝ်စၞေဟ်ပြင်သေတ် (French Revolution) ကေုာံ ပၞာန်နပောလေယာန်ဂမၠိုင်တအ်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု လညာတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အခိုက်မၞိဟ် ပ္ဍဲကဵုတိုက်ဂှ် ညံင်ဂွံပြံင်လှာဲ နူကၞောတ် ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု တမ်လဒေါဝ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံရ။ တဝ်စၞေဟ်ကွတ်စက် (Industrial Revolution) ဂှ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲဗြိတိန် ပ္ဍဲကၞောတ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ၊ အရာဏအ်ဂှ် ပကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်မၞိဟ် ဥရောပပလိုတ် ဂွံပြံင်လှာဲ ဂွံဇၞော်မောဝ်ရ။ ပၞာန်ဂၠးတိၜါအလန်ဂှ် စကတဵုဒှ် နူကဵု တိုက်ဥရောပ၊ ပၞာန်ဂၠးတိတအ်ဂှ် ဖန်ကဵု ညံင်ဂွံဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ဥရောပပလိုတ် မအုပ်ဓလီုဂၠးတုဲ စတမ်နူ လဒေါဝ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံသဵုဗိယေတ် ကဵု ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံအမေရိက ဒှ်ကၠုင် မၞိဟ်အုပ်ဓလီုဂၠးတိရ။&lt;ref name=&quot;natgeo 534&quot;&gt;National Geographic, 534.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ပၞာန်လၜိုဟ်ဂှ် ဥရောပ ပါ်အာၜါက္ဍိုပ် မကရေက်ဂှ် ဒှ်ဂကောံနေတဝ် မဒှ်ဂကောံပလိုတ်၊ မွဲဂကောံဂှ် ဂကောံလိက်ကသုက်ဝါသဝ် မဒှ်ဂကောံဗမံက်။ ဗီုဏအ် ကတဵုဒှ်လဝ် စဵုကဵု တဝ်စၞေဟ် ၁၉၈၉ ကေုာံ ကၟာင်ပါလေန်သရိုဟ်ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၉ ကံင်သဳဥရောပဂှ် ဒက်ပ္တန် နကဵုလညာတ်မ္ဂး သွက်ဂွံဒက်ပ္တန် ပရေင်သၟဟ်န်ဥရောပ ကေုာံ တၞဟ်နဂွံဝေင်ပါဲ ပၞာန်ဗွဲကြဴရ။ ပရေင်ပံင်ကောံဂှ် ဍုင်ပ္ဍဲဥရောပဗွဲမဂၠိုင် တုပ်စိုတ် ဒးဂၞပ်ကၠုင်တုဲ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ဒက်ပ္တန်ကၠုင် ဥရောပသမဂ္ဂ မကော်ဂး အဳယူ သွက်ဂွံဆက်ပံင်တောဲကၠောန် ကိစ္စ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဒှ်သၞောတ် မနွံအကြာ ကောန်ဖေဒေရေရှေန် (confederation) ကဵု သၞောတ်ဖေဒေရရှေန် (federation)ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ies.ee/iesp/No11/articles/03_Gabriel_Hazak.pdf|title=The European union—a federation or a confederation?}}&lt;/ref&gt; ဥရောပသမဂ္ဂဂှ် နူတမ်မူလ ဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဥရောပပလိုတ်၊ စတမ်နူ ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံသဵုဗိယေတ် သရိုဟ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၁ ဂှ်တုဲ ဆက်သမၠဲပတိတ် လပါ်ဗမံက်ရ။ လှုဲ မစကာ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်မလုပ်လဝ် ဥရောပသမဂ္ဂ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ်သြန်ယူရဝ်တုဲ သီုဒှ်သြန်လဒေါဝ် မစကာ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဥရောပဂမၠိုင်ရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲဥရောပဂှ် စပ်ကဵု ကိစ္စမၞိဟ်လုပ်တိတ်ဂှ် ပံင်တောဲကၠောန်မွဲစွံ နကဵု ဂကောံရှေန်ဂေန်တုဲ ပ္ဍဲဂကောံဂှ် ဍုင်ကောန်ဂကောံ အဳယူကီု သီုကဵု ဍုင်ဟွံလုပ်အဳယူဂှ် ပံင်တောဲလဝ် နွံရ။

==ယၟု==
[[File:Palazzo Ferreria statue 3.jpeg|thumb|ပဋိမာရုပ် မပစၞး လက်သန် ဥရောပ ပ္ဍဲကဵု Palazzo Ferreria၊ ပ္ဍဲ ဝလ္လေတ္တ (Valletta)၊ မလ်တာ (Malta)]]
[[File:Anaximander world map (mul).svg|thumb|left|ဗီုတိခေတ်တြေံ နူကဵု ဘဳသဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံ။]]

In classical [[Greek mythology]], [[Europa (consort of Zeus)|Europa]] ({{lang-grc|Εὐρώπη}}, ''Eurṓpē'') was a [[Phoenicia]]n princess. One view is that her name derives from the [[Greek language|ancient Greek]] elements εὐρύς (''eurús''), &quot;wide, broad&quot; and ὤψ (''ōps'', gen. ὠπός, ''ōpós'') &quot;eye, face, countenance&quot;, hence their composite ''Eurṓpē'' would mean &quot;wide-gazing&quot; or &quot;broad of aspect&quot;.&lt;ref name=&quot;WestWest2007&quot;&gt;{{cite book|author1=M. L. West|author2=Morris West|title=Indo-European Poetry and Myth|url=https://books.google.com/books?id=ZXrJA_5LKlYC|date=24 May 2007|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-928075-9|page=185}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FitzRoy2015&quot;&gt;{{cite book|author=Charles FitzRoy|title=The Rape of Europa: The Intriguing History of Titian's Masterpiece|url=https://books.google.com/books?id=zhF0BgAAQBAJ&amp;pg=PT52|date=26 February 2015|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-4081-9211-5|pages=52–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Astour1967&quot;&gt;{{cite book|author=Michael C. Astour|title=Hellenosemitica: An Ethnic and Cultural Study in West Semitic Impact on Mycenaean Greece|url=https://books.google.com/books?id=NMkUAAAAIAAJ&amp;pg=PA128|year=1967|publisher=Brill Archive|page=128|id=GGKEY:G19ZZ3TSL38}}&lt;/ref&gt; ''Broad'' has been an [[epithet]] of Earth herself in the reconstructed [[Proto-Indo-European religion]] and the poetry devoted to it.&lt;ref name=&quot;WestWest2007&quot;/&gt; An alternative view is that of [[R.S.P. Beekes]] who has argued in favor of a Pre-Indo-European origin for the name, explaining that a derivation from ancient Greek ''eurus'' would yield a different toponym than Europa. Beekes has located toponyms related to that of Europa in the territory of ancient Greece and localities like that of [[Europus (Almopia)|Europos]] in [[Macedonia (ancient kingdom)|ancient Macedonia]].&lt;ref name=&quot;Beekes&quot;&gt;{{cite journal |last1=Beekes |first1=Robert |title=Kadmos and Europa, and the Phoenicians |journal=Kadmos |date=2004 |volume=43 |issue=1 |pages=168–69 |doi=10.1515/kadm.43.1.167 |s2cid=162196643 |url=https://www.robertbeekes.nl/wp-content/uploads/2019/08/b118.pdf}}&lt;/ref&gt;

There have been attempts to connect ''Eurṓpē'' to a Semitic term for &quot;west&quot;, this being either [[Akkadian language|Akkadian]] ''erebu'' meaning &quot;to go down, set&quot; (said of the sun) or [[Phoenician language|Phoenician]] '' 'ereb'' &quot;evening, west&quot;,&lt;ref&gt;[http://www.etymonline.com/index.php?term=Europe &quot;Europe&quot;] in the ''[[Online Etymology Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; which is at the origin of Arabic [[Maghreb]] and Hebrew ''ma'arav''. [[Michael A. Barry]] finds the mention of the word ''Ereb'' on an [[Assyria]]n [[stele]] with the meaning of &quot;night, [the country of] sunset&quot;, in opposition to ''Asu'' &quot;[the country of] sunrise&quot;, i.e. Asia. The same naming motive according to &quot;cartographic convention&quot; appears in Greek Ἀνατολή (''Anatolḗ'' &quot;[sun] rise&quot;, &quot;east&quot;, hence [[Anatolia]]).&lt;ref&gt;Michael A. Barry: &quot;L'Europe et son mythe : à la poursuite du couchant&quot;. In: ''Revue des deux Mondes'' (November/December 1999) p. 110. {{ISBN|978-2-7103-0937-6}}.&lt;/ref&gt; [[Martin Litchfield West]] stated that &quot;phonologically, the match between Europa's name and any form of the Semitic word is very poor&quot;,&lt;ref&gt;{{Cite book|author=M.L. West |title=The east face of Helicon: west Asiatic elements in Greek poetry and myth |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1997 |page=451 |isbn=978-0-19-815221-7 }}.&lt;/ref&gt; while Beekes considers a connection to Semitic languages improbable.&lt;ref name=&quot;Beekes&quot;/&gt; Next to these hypotheses there is also a [[Proto-Indo-European language|Proto-Indo-European]] root ''*h&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;regʷos'', meaning &quot;darkness&quot;, which also produced Greek ''[[Erebus]]''.{{citation needed|date=May 2020}}

Most major world languages use words derived from ''Eurṓpē'' or ''Europa'' to refer to the continent. Chinese, for example, uses the word ''Ōuzhōu'' (歐洲/欧洲), which is an abbreviation of the transliterated name ''Ōuluóbā zhōu'' (歐羅巴洲) (''zhōu'' means &quot;continent&quot;); a similar Chinese-derived term {{nihongo||欧州|Ōshū}} is also sometimes used in Japanese such as in the Japanese name of the European Union, {{nihongo||欧州連合|Ōshū Rengō}}, despite the [[katakana]] {{nihongo||ヨーロッパ|Yōroppa}} being more commonly used. In some Turkic languages, the originally Persian name ''[[Frangistan]]'' (&quot;land of the [[Franks]]&quot;) is used casually in referring to much of Europe, besides official names such as ''Avrupa'' or ''Evropa''.&lt;ref name=&quot;davison&quot;&gt;{{Cite journal|author=Davidson, Roderic H. |s2cid=157454140|title=Where is the Middle East?|url=https://archive.org/details/sim_foreign-affairs_1960-07_38_4/page/665 |jstor=20029452 |journal=Foreign Affairs |volume=38|issue=4 |pages=665–675 |year=1960|doi=10.2307/20029452 }}&lt;/ref&gt;

==References==
{{reflist}}

[[Category:ဝင်ပထဝဳ]]
[[Category:BEHM]]</text>
      <sha1>m7a5kesjmjzr1a91619w6dsu06ps1ug</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝက်သိန် ကဝ်ဝိဒ်-၁၉</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3415</id>
    <revision>
      <id>56609</id>
      <parentid>53676</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:27:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="174201" sha1="6g73mn3y2ih0n9zie6h1lpgpid6b654" xml:space="preserve">[[ဝှာင်:Covid19 vaccine biontech pfizer 2.jpg|thumb|ဗီုရုပ်ဝက်သိန် ကဝ်ဝိဒ်-၁၉ နူကဵု ဖရိဇြာ]]

{{short description|Potential vaccine or vaccines against COVID-19}}
[[File:COVID-19 vaccine map.svg|thumb|right|400px|
ဗီုတိ မထ္ၜး ဍုင်မပဒတန် ဝက်သိန်ဂမၠိုင်
{{legend|Green|Approved for general use, mass vaccination underway}}
{{legend|SpringGreen|[[:w:Emergency Use Authorization|{{abbr|EUA|emergency use authorization}}]] granted, mass vaccination underway}}
{{legend|DarkOrange|{{abbr|EUA|emergency use authorization}} granted, limited vaccination}}
{{legend|Blue|Approved for general use, mass vaccination planned}}
{{legend|DodgerBlue|{{abbr|EUA|emergency use authorization}} granted, mass vaccination planned}}
{{legend|Gold|{{abbr|EUA|emergency use authorization}} pending}}]]

'''ဝက်သိန် ကဝ်ဝိဒ်-၁၉'''  ({{Lang-en| '''COVID‑19 vaccine'''}}) ဂှ် ဒှ် ဝက်သိန် မပကဵု ညံင်[[ဒြဟတ်အိမ်မုန်]]မသ္ဂောအ်တီ သွက်ဂွံဒစဵုဒစး ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉။ ကိုပ်ကၠာ ကပ်ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ဟွံကတဵုဒှ်ဏီဂှ်ရ၊ တၠပညာတအ် ကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် ဝက်သေန် သွက်ဂွံဗတိုက် ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် မပကဵု ညံင်ဂွံဒှ်ယဲသာ (SARS) ကေုာံ ယဲမာ (MERS)တုဲ တၠပညာတအ် တီကၠိုဟ်လဝ် ပရူလဒက်ပ္တန် ကေုာံ တၠုင်လအာ ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ်ရ။ ကာလ ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ်ဂကူတၞဟ် မပကဵု ညံင်ဂွံဒှ် ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲတမ်သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ညးတအ် စဂစာန်ကၠောန် ဝက်သိန်-ကဝ်ဝိဒ်-၁၉။ 

စိုပ်ၜိုတ် လဒေါဝ်ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၂၀ ဂှ် လၟောဝ်ဝက်သိန် ၅၇ ဂှ် ဂစာန်ကၠောန် ပဒၟံင်သုတေသနဂဥုဲတုဲ ပၞောဝ်တအ်ဂှ် ၄၀ ဂှ် နွံဒၟံင် ကဆံင်ကာလစွမ် ပထမ - ဒုတိယတုဲ ၁၇ ဂှ် နွံဒၟံင် ကဆံင်ကာလစွမ် ဒုတိယ - တတိယ။ ပ္ဍဲကဆံင်ကာလစွမ်တတိယဂှ် ဝက်သိန် ကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ဗွဲမဂၠိုင် ကၠောန်ကမၠောန် ၜိုတ် ၉၅% သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉။&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Santiago|first=Jahleah|date=2020-12-19|title=A side-by-side comparison of the Pfizer/BioNTech and Moderna vaccines|url=https://www.statnews.com/2020/12/19/a-side-by-side-comparison-of-the-pfizer-biontech-and-moderna-vaccines/|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-12-24|website=STAT|language=en-US}}&lt;/ref&gt; ဝက်သိန်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဍုင်လ္ၚဵု ပဒတန်တုဲ ဝက်သိန်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဍုၚ်လ္ၚဵု ဟွံပဒတန်ရ။ သီုဖအိုတ် မဂွံဒုင်ပဒတန် နကဵု အေဂျေန်သဳ ထတ်ယုက်ဍုၚ်တအ်ဂှ် နွံ မသုန် မပ္တံကဵု တဝ်ဇြဳနာမေရန် (Tozinameran) မကၠောန်ပ္တိတ် နူကဵု ဖြိဇြေရ်-ဗဳသြတေက် (Pfizer–BioNTech)၊ ဗဳဗဳဗ်-ကောဝ် (BBIBP-CorV) မကၠောန်ပ္တိတ် နူကဵု သဳနဝ်ဖာမ် (Sinopharm)၊ ကဝ်ရဝ်နာဝက် (CoronaVac) မကၠောန်ပ္တိတ် နူကဵု သဳနဝ်ဝက် (Sinovac)၊ အာမ်အာနာ-၁၂၇၃ (mRNA-1273) မကၠောန်ပ္တိတ် နူကဵု မဝ်ဒေရ်နာ (Moderna) ကေုာံ ဂမ်-ကဝ်ဝိဒ်-ဝက် (Gam-COVID-Vac) မကၠောန်ပ္တိတ် နူကဵု  အေန်သတဳကျုတ်သုတေသနဂမလေယာ (Gamaleya Research Institute)။ 

ဖြိဇြေရ်၊ မဝ်ဒေရ်နာ ကေုာံ သြသတြဇြေနေက (AstraZeneca) တအ် ဟီုလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ မ္ဂး ညးတအ် ကၠောန်ပ္တိတ် လၟိဟ် ၅.၃&amp;nbsp;ဗဳလဳယာန် သွုင် မာန်တုဲ ကလိဂွံ မၞိဟ်ၜိုတ် ၃ ဗဳလဳယာန်မာန် (မၞိဟ်မွဲမ္ဂး ဒးထ္ပက် ၂ သွုင်/တၞိင် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ကဝ်ဝိဒ်-၁၉)၊ ပ္ဍဲဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါဂှ် နူကဵု ဍုင်နာနာတအ် ဗကန်လဝ် နူကဵုဌာနပ္တိတ်ဝက်သိန်တအ် လၟိဟ် ၁၀ ဗဳလဳယာန်ပြင်င်&lt;ref name=&quot;mullard&quot;&gt;{{cite journal|first1=Asher | last1=Mullard |date=30 November 2020|title=How COVID vaccines are being divvied up around the world Canada leads the pack in terms of doses secured per capita|url=https://www.nature.com/articles/d41586-020-03370-6|journal=Nature|doi=10.1038/d41586-020-03370-6|pmid=33257891|access-date=11 December 2020|s2cid=227246811}}&lt;/ref&gt; ကဝက်ပြင်င်ဂှ် ဍုင်ပိုန်ဒြပ်ဇၞော်မောဝ်တအ် ဗကန်လဝ်တုဲ ဟီုကဵုလၟိဟ်မၞိဟ်ဂၠးကဝ်မ္ဂး ဍုင်သေဋ္ဌဳတအ်ဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ် နွံ ၁၄% ဓဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;So&quot;&gt;{{cite journal|last=So|first=Anthony D|last2=Woo|first2=Joshua|date=December 2020|title=Reserving coronavirus disease 2019 vaccines for global access: cross sectional analysis|journal=BMJ|page=m4750|doi=10.1136/bmj.m4750|issn=1756-1833|name-list-style=vanc|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင်တအ်ဂှ် ဖျေဟ်လၟေင်ကမၠောန် ထပက်ဝက်သိန် နကဵု မၞိဟ်ဗယု၊ ယဲဇမၠိင် မဒှ်မၞိဟ်အန္တရာယ်ဇၞော် ကုယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ကေုာံ အစာဂဥုဲ အစာသဝ်ဂှ် ကဵုထ္ပက်ကၠာရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Beaumont|first=Peter|date=2020-11-18|title=Covid-19 vaccine: who are countries prioritising for first doses?|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2020/nov/18/covid-19-vaccine-who-are-countries-prioritising-for-first-doses|access-date=2020-12-26|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;

==လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ ဓလိုက်တမ်ရိုဟ်==
ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ်သၞာံ ၂၀၂၀ နူစ သၞာံမံက်၊ ယဲကပ်စကတဵုဒှ်ဂှ် ဌာနမကၠောန်ပ္တိတ်ဂဥုဲဂမၠိုင်၊ အလဵုအသဳဍုင် ကေုာံ ကမ္မဏဳမဆေင်ကဵုဇဳဝဗေဒ နူကဵု ရးနိဂီုနာနာ ပ္တိတ်အာရီု ဂစာန်ကၠောန်ကၠုင် သွက်ကလိဂွံ ဝက်သိန်ကဝ်ဝိဒ်-၁၉ အိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;thanh2&quot;&gt;{{cite journal|last1=Le|first1=Tung Thanh|last2=Cramer|first2=Jakob P.|last3=Chen|first3=Robert|last4=Mayhew|first4=Stephen|date=4 September 2020|title=Evolution of the COVID-19 vaccine development landscape|journal=Nature Reviews Drug Discovery|volume=19|issue=10|pages=667–68|doi=10.1038/d41573-020-00151-8|issn=1474-1776|pmid=32887942|doi-access=free|s2cid=221503034|name-list-style=vanc}}&lt;/ref&gt; အတိုင် ဂကောံပံင်ကောံမခၞံဗဒှ်သွက်စဵုဒၞာကပ်ယဲ (Coalition for Epidemic Preparedness Innovations -CEPI) မဗမံက်ထ္ၜးလဝ်မ္ဂး ဂကောံမပါလုပ် ပ္ဍဲအရာမကၠောန်ပ္တိတ် ဝက်သိန်ဏအ်ဂှ် နူကဵု အမေရိသၟဝ်ကျာဂှ် ၜိုတ် ၄၀%၊ အာရှ ကဵု အဝ်သတြေလျာ ၃၀%၊ ဥရောပ ၂၆% တုဲ ပ္ဍဲအမေရိသၠုင်ကျာ ကဵု အာဖရိကဂှ် ပါလုပ်ညိညကီုရ။&lt;ref name=&quot;thanh2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;thanh&quot; /&gt;

လၟောဝ်ဝက်သိန်မွဲမွဲ ဂွံကလိဂွံဇမၞးမာန်ဂှ် ဒးအိုတ်သြန် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင်ရ။ ဥပမာ ခရိတ်င္ၚုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲ ကာလစွမ်မၞိဟ်အလန်ပထမဂှ်သၟးဂှ် ဒးအိုတ် သြန်ဒဝ်လာအမေရိကာန် အကြာ ၁၄ မဳလဳယာန်ကဵု  ၂၅ မဳလဳယာန်။&lt;ref name=&quot;gouglas&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Gouglas D, Thanh Le T, Henderson K, Kaloudis A, Danielsen T, Hammersland NC, Robinson JM, Heaton PM, Røttingen JA|date=December 2018|title=Estimating the cost of vaccine development against epidemic infectious diseases: a cost minimisation study|journal=Lancet Global Health|volume=6|issue=12|pages=e1386–96|doi=10.1016/S2214-109X(18)30346-2|pmc=7164811|pmid=30342925}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dimasi&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=DiMasi JA, Grabowski HG, Hansen RW|date=May 2016|title=Innovation in the pharmaceutical industry: New estimates of R&amp;D costs|journal=Journal of Health Economics|volume=47|pages=20–33|doi=10.1016/j.jhealeco.2016.01.012|pmid=26928437|doi-access=free|hdl-access=free|hdl=10161/12742}}&lt;/ref&gt; ယဝ်ဒးပတုပ် နကဵုဥပမာမ္ဂး အခိင်ကာလ ကပ်ယဲအဳဗဝ်လာဝဳရုသ် (Ebola virus) မကတဵုဒှ် အကြာ ၂၀၁၃-၁၆ ဂှ် လၟောဝ်ဝက်သိန် သီုဖအိုတ် ဂစာန်ကၠောန် ၃၇ ဂှ် ဆဝက်သိန်မွဲဟေင် ကလိဂွံအခေါင်လာင်ဇြေန် သွက်ဂွံစကာ နဒဒှ် ဝက်သိန်၊ ညးမပ္တိတ်ဂှ် ခရိတ်စမ် ကာလစွမ်ဒုတိယ-တတိယဂှ် ဒးစကာသြန် ဒဝ်လာအမေရိကာန် ၜိုတ် ၁ ဗဳလဳယာန်။&lt;ref name=&quot;gouglas&quot;/&gt;

=== ဂကောံ ရးနိဂီုနာနာ ===

====Access to COVID-19 Tools (ACT) Accelerator ကေုာံ COVAX====

ပရေင်ပံင်ကောံ ဂကောံဂၠးကဝ်နာနာ မပ္တံကဵု ဂကောံထတ်ယုက်ဂၠးကဝ် (WHO)၊ ဂကောံပံင်ကောံ သွက်ဂၠိုက်ဂၠာဲ အရာမဒစဵုဒစး ကပ်ယဲ(CEPI)၊ GAVI၊ Gates Foundation ကေုာံ သၟိင်ဍုင်ဂမၠိုင် ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် အေသဳတဳ (ACT) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ကလိဂွံ ကပေါတ်သွက်ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ တအ် ပံင်ကောံတုဲ ဂၠာဲသြန်ဗွဝ် သွက်ဂွံထံက်ပင် ကမၠောန်လ္ၚတ်သုတေသန၊ ပ္တိတ်ကပေါတ်စွမ်ယဲ၊ ဂဥုဲလွဳ ကေုာံ ကဵုလာင်ဇြေန်ဝက်သိန် မဒှ်ပရေင်ကမၠောန် နကဵုက္ဍိုပ်လိက် &quot;ကဝ်ဝဇ် ပိလ္လာရ် (COVAX Pillar)&quot;။&lt;ref name=&quot;who-covax&quot;&gt;{{Cite web|date=2020|title=What is the ACT Accelerator?|url=https://www.who.int/initiatives/act-accelerator/about|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925122714/https://www.who.int/initiatives/act-accelerator/|archive-date=25 September 2020|access-date=2020-08-29|publisher=World Health Organization}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;covax-gavi-09&quot;&gt;{{cite web|date=2020-09-01|title=What is COVAX?|url=https://www.gavi.org/vaccineswork/covax-explained|access-date=11 December 2020|publisher=GAVI}}&lt;/ref&gt; နကဵု ကဝ်ဝက်ပိလ္လာရ်ဂှ် စွံလဝ် တင်ရန်တၟအ် ညံင်ဂွံကၠောန်ပ္တိတ် ဝက်သိန်ကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ လအိတ်သၞာံ ၂၀၂၁ မ္ဂး ညံင်ဂွံပ္တိတ် စဵုကဵု ၂ ဗဳလဳယာန်သွုင် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ သၟာကမၠောန်ထတ်ယုက် ပ္ဍဲကိုပ်စၞေဟ် (frontline healthcare workers) ကေုာံ မၞိဟ်အန္တရာယ်ဇၞော် ကုကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ပ္ဍဲဍုင်ဒိုက်ဂတ်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;cepi-covax&quot;&gt;{{cite web |title=COVAX: CEPI's response to COVID-19|url=https://cepi.net/COVAX/ |publisher=Coalition for Epidemic Preparedness Innovations (CEPI) |access-date=15 December 2020 |date=2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cepi-safer&quot;&gt;{{cite web |title=New vaccines for a safer world |url=https://cepi.net/ |publisher=CEPI |access-date=15 December 2020 |date=2020}}&lt;/ref&gt;

ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၂၀ ဂှ် နကဵုအေသဳတဳ ပ္ကောံဂွံသြန်ဒဝ်လာအမေရိကာန် ၂.၄ ဗဳလဳယာန်တုဲ နကဵု ကဝ်ဝက် ကေုာံ CEPI ဂွံဆဵုကေတ် လၟောဝ်ဝက်သိန် ဒစိတ် ရ။ ဂကောံဏအ်ဂှ် ဒှ်ဂကောံဇၞော်အိုတ် မဆေင်ကဵု ပ္ဍဲအရာမပ္တိတ် ဝက်သိန် ကဝ်ဝိဒ်-၁၉တုဲ ပါလုပ်လဝ် သီုဖအိုတ် ဍုင် ၁၈၉ ရးနိဂီု။&lt;ref name=&quot;cepi-portfolio&quot;&gt;{{cite web |title=Our portfolio: partnerships to develop vaccines against COVID-19 |url=https://cepi.net/research_dev/our-portfolio/ |publisher=CEPI |access-date=15 December 2020 |date=2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;who189&quot;&gt;{{cite web|date=4 December 2020|title=Global equitable access to COVID-19 vaccines estimated to generate economic benefits of at least US$ 153 billion in 2020–21, and US$ 466 billion by 2025, in 10 major economies, according to new report by the Eurasia Group|url=https://www.who.int/news/item/03-12-2020-global-access-to-covid-19-vaccines-estimated-to-generate-economic-benefits-of-at-least-153-billion-in-2020-21|access-date=11 December 2020|publisher=World Health Organization}}&lt;/ref&gt; သၞာံ ၂၀၂၀ လပါ်စဂှ် နကဵု ဂကောံထတ်ယုက်ဂၠးကဝ် ကလိဂွံ သြန်ထံက်ပင် နူကဵု ပန်စှ်ောဍုင် သြန်ဒဝ်လာအမေရိကာန် ၈ ဗဳလဳယာန် သွက်ဂွံကၠောန်ပ္တိတ် ဝက်သိန်ရ။&lt;ref name=&quot;waked&quot;&gt;{{Cite web|last=Wake|first=Damon|date=2020-05-04|title=EU spearheads $8 billion virus fundraiser|url=https://finance.yahoo.com/news/eu-hosts-virus-telethon-seeking-first-7-5-003500556.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200629033556/https://finance.yahoo.com/news/eu-hosts-virus-telethon-seeking-first-7-5-003500556.html|archive-date=29 June 2020|access-date=2020-05-04|publisher=Yahoo Finance|name-list-style=vanc}}&lt;/ref&gt;

ဂိတုဂျူလာင်ဂှ် ဂကောံထတ်ယုက်ဂၠးကဝ် လလောင်တြး ဍုင် ၁၆၅ ဍုင် မပစၞးကု ကောန်မၞိဟ်ဂၠးတိ ၆၀% တုပ်စိုတ် အစဳအဇန်ကဝ်ဝက်တုဲ ကဵုလဝ် ဂတိပါင် တုပ်လဝ်စိုတ် ကၞောတ်သၞာံ ၂၀၂၁ မ္ဂး ကောန်ဍုင်ညးတအ် ၂၀% ဂှ် သ္ကလိဂွံ ဝက်သိန်ရောင်။&lt;ref name=&quot;covax&quot;&gt;{{cite press release |title=More than 150 countries engaged in COVID-19 vaccine global access facility |url=https://www.who.int/news-room/detail/15-07-2020-more-than-150-countries-engaged-in-covid-19-vaccine-global-access-facility |publisher=World Health Organization |access-date=25 July 2020 |date=15 July 2020 |quote=COVAX is the only truly global solution to the COVID-19 pandemic. For the vast majority of countries, whether they can afford to pay for their own doses or require assistance, it means receiving a guaranteed share of doses and avoiding being pushed to the back of the queue, as we saw during the H1N1 pandemic a decade ago. Even for those countries that are able to secure their own agreements with vaccine manufacturers, this mechanism represents, through its world-leading portfolio of vaccine candidates, a means of reducing the risks associated with individual candidates failing to show efficacy or gain licensure. |archive-date=15 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200715152301/https://www.who.int/news-room/detail/15-07-2020-more-than-150-countries-engaged-in-covid-19-vaccine-global-access-facility |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ဂကောံပံင်ကောံဂၠးကဝ် သွက်စဵုဒၞာယဲကမၠောအ် (The Global Research Collaboration for Infectious Disease Preparedness - GLoPID-R) ဂှ် ပံင်တောဲကၠောန် ကုဂကောံထတ်ယုက်ဂၠးကဝ် ကေုာံ ရးနိဂီုဂမၠိုင် သွက်ဂွံကၠောန်ပ္တိတ် ဝက်သိန် ကဝ်ဝိဒ်-၁၉။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=GloPID: Novel coronavirus COVID-19 |url=https://www.glopid-r.org/our-work/novel-coronavirus-covid-19 |website=glopid-r.org |access-date=2020-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502035337/https://www.glopid-r.org/our-work/novel-coronavirus-covid-19/ |archive-date=2 May 2020 |url-status=live |quote=GloPID-R Members and other major players involved in infectious disease outbreaks worldwide reacted rapidly to this emerging epidemic, working closely with the WHO to identify the specific funding research priorities needed to tackle the disease. |accessdate=2020-12-27 |archivedate=2020-05-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200502035337/https://www.glopid-r.org/our-work/novel-coronavirus-covid-19/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=can-research/&gt;တုဲပၠန် International Severe Acute Respiratory ကေုာံ Emerging Infection Consortium တအ်ဂှ် ဒှ်ဂကောံလ္ၚတ်မကဵုပရိုင်တင်ဂၞင် ပညာ ပ္ဍဲအရာမပသုတေသန ကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ကေုာံ ကဵုပညာကုညးဍုင်ကွာန်တအ် သီုကဵု ပ္ဍဲအရာမပရးဝက်သိန်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;isaric&quot;&gt;{{Cite web|title=ISARIC: COVID-19 clinical research resources|url=https://isaric.tghn.org/covid-19-clinical-research-resources/|date=2020-04-27|publisher=ISARIC|access-date=2020-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330135638/https://isaric.tghn.org/covid-19-clinical-research-resources/|archive-date=30 March 2020|url-status=live|accessdate=2020-12-27|archivedate=2020-03-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200330135638/https://isaric.tghn.org/covid-19-clinical-research-resources/}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ၄ ဂျောန်ဂှ် ပူဂိုလ် ကေုာံ သၟိင်ဍုင်ဂမၠိုင် ကၠောန်ဗဒှ် ကောံဓရီုသကိုပ်သက သုမ္မိတ် (summit) ပ္ဍဲဍုင်လာန်ဒါန်၊ ယူကေ၊ ဂှ် မၞိဟ်နူ ၅၂ ဍုင် တိုန်စိုပ်၊ သကိုပ်သကဍုင် ၃၅ ဍုင်၊ နူကဵု ဂျဳ၇ တအ်ကီု သီုကဵု ဂျဳ၂၀ဂှ် ကလိဂွံ သြန်ဗွဝ် ၈ ဗဳလဳယာန် သွက်ဂွံထံက်ပင် မဟာမိတ်ဂၠးကဝ် သွက်ဝက်သိန် ကေုာံ အိမ်မုန် (Global Alliance for Vaccines and Immunisation - GAVI) သွက်ဂွံကၠောန်ပ္တိတ် ဝက်သိန် ကဝ်ဝိဒ်-၁၉တုဲ ကဵုဂဥုဲဝက်သိန် ကုကောန်ၚာ် ၃၀၀ ဗဳလဳယာန် မနွံပ္ဍဲဍုင်ဒိုက်ဂတ်တအ် ပ္ဍဲအကြာသၞာံ ၂၀၁၅ ရ။&lt;ref name=&quot;gavi-summit&quot;&gt;{{Cite web|title=Global Vaccine Summit 2020: World leaders make historic commitments to provide equal access to vaccines for all|url=https://www.gavi.org/news/media-room/world-leaders-make-historic-commitments-provide-equal-access-vaccines-all|access-date=2020-06-04|publisher=Global Alliance for Vaccines and Immunisation|date=2020-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606161748/https://www.gavi.org/news/media-room/world-leaders-make-historic-commitments-provide-equal-access-vaccines-all|archive-date=6 June 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;သြန်ဒါန် ဂၠိုင်အိုတ် ၁.၆ ဗဳလဳယာန် နူကဵု The Gates Foundation&lt;ref&gt;{{Cite press release |publisher=The Bill &amp; Melinda Gates Foundation|via=PR Newswire|title=Bill &amp; Melinda Gates Foundation pledges {{US$|1.6}}{{nbsp}}billion to Gavi, the Vaccine Alliance, to protect the next generation with lifesaving vaccines|url=https://www.prnewswire.com/news-releases/bill--melinda-gates-foundation-pledges-1-6-billion-to-gavi-the-vaccine-alliance-to-protect-the-next-generation-with-lifesaving-vaccines-301070878.html|access-date=2020-06-04|date=2020-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604165907/https://www.prnewswire.com/news-releases/bill--melinda-gates-foundation-pledges-1-6-billion-to-gavi-the-vaccine-alliance-to-protect-the-next-generation-with-lifesaving-vaccines-301070878.html|archive-date=4 June 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ကေုာံ သြန်ပံင်ဗြိတိန် ၃၃၀ မဳလဳယာန် ဇၟာပ်သၞာံ ပွိုင် မသုန်သၞာံ နူကဵု အလဵုအသဳဗြိတိန် (မတုပ်သၟဟ်ကဵု ဒဝ်လာအမေရိကာန် ၂.၁ ဗဳလဳယာန် ပ္ဍဲ ဂျောန် ၂၀၂၀)။&lt;ref name=gavi-summit/&gt;

ပ္ဍဲဒဳဇြေမ်ဗါ ဂှ် နကဵု Gates Foundation ဆက်ကဵုဒါန် သြန်ဒဝ်လာ ၂၅၀ မဳလဳယာန်ပၠန် သွက်ဂွံကဵု ကပေါတ်စွမ်ကဝ်ဝိဒ်-၁၉၊ လွဳယဲ ကေုာံ ဝက်သိန် သွက်ဍုင်ဒိုက်ဂတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ တုဲ သြန်ဗွဝ်သီုဖအိုတ် ဒှ်အာ သြန်ဒဝ်လာအမေရိကာန် ၁.၇၅ ဗဳလဳယာန်။&lt;ref name=&quot;gates12-10&quot;&gt;{{cite news |first1=Haley | last1=Yamada |first2=Jon | last2=Schlosberg |first3=Seni | last3=Tienabeso |title=Bill and Melinda Gates Foundation announces $250 million COVID vaccine commitment |url=https://abcnews.go.com/Technology/bill-melinda-gates-foundation-announces-250-million-covid/story?id=74651890 |access-date=11 December 2020 |work=ABC News - Technology |date=10 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gates12-9&quot;&gt;{{cite news |title=Bill and Melinda Gates call for collaboration, continued innovation to overcome challenges of delivering COVID-19 scientific breakthroughs to the world |url=https://www.gatesfoundation.org/Media-Center/Press-Releases/2020/12/Bill-and-Melinda-Gates-call-for-collaboration-innovation-to-deliver-COVID-19-breakthroughs |access-date=11 December 2020 |work=Bill &amp; Melinda Gates Foundation |date=9 December 2020}}&lt;/ref&gt;

==ကမၠောန်==

[[File:The vaccine development process typically takes 10 to 15 years under a traditional timeline. Multiple regulatory pathways, such as Emergency Use Authorization, can be used to facilitate bringing a vaccine for COVID-19 to (49948301848).jpg|thumb|upright=1.4|လၟေင်အခိင် ဗွဲဓမ္မတာ မကၠောန်ပ္တိတ် ဝက်သိန်မွဲ နူစ စဵုကဵု ကမၠောန်တုဲဒှ်၊ မဒးကေတ်အခိင် အကြာ ၁၀ - ၁၅ သၞာံ]]
===ဒဒှ်အတိက်===
ကိုပ်ကၠာ ကပ်ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ဟွံကတဵုဒှ်ဏီဂှ် ဝက်သိန် သွက်စဵုဒၞာယဲဂှ် ဟွံဂွံကၠောန်ပ္တိတ် သၞာံဗွဲမလအ်ရ။ တုဲပၠန် ဝက်သိန် ဒစဵုဒစး ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် သွက်မၞိဟ်ဂှ်လေဝ် ဟွံကေင် နွံကၠုင်လဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;gates2&quot; /&gt; ဆဂး ဝက်သိန် ဒစဵုဒစး ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် သွက်တိရစ္ဆာန်ဂှ် ကေင်ပ္တိတ်လဝ်နွံ မပ္တံကဵု သၞာံ ၂၀၀၃ သွက်ဂစေံ၊ ကၠဵု ကေုာံ ဗ္ဂဲ။&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Cavanagh D|date=December 2003|title=Severe acute respiratory syndrome vaccine development: experiences of vaccination against avian infectious bronchitis coronavirus|journal=Avian Pathology|volume=32|issue=6|pages=567–82|doi=10.1080/03079450310001621198|pmc=7154303|pmid=14676007|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် ဝိက်သိန် မဒစဵုဒစး ဝဳရုသ်ကဝ်ရဝ်နာ ဗဳဇမတုပ် မပကဵု ညံင်မၞိဟ်ဂွံဒှ်ယဲ သာ(SARS) ကေုာံ ယဲမာ(MERS)ကေင်နွံကၠုင်လဝ်ကီုရ။ ဝက်သိန် ဒစဵုဒစး ယဲသာ&lt;ref&gt;{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Gao W, Tamin A, Soloff A, D'Aiuto L, Nwanegbo E, Robbins PD, Bellini WJ, Barratt-Boyes S, Gambotto A|date=December 2003|title=Effects of a SARS-associated coronavirus vaccine in monkeys|journal=Lancet|volume=362|issue=9399|pages=1895–96|doi=10.1016/S0140-6736(03)14962-8|pmc=7112457|pmid=14667748}}&lt;/ref&gt; ကဵု ယဲမာ&lt;ref&gt;{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Kim E, Okada K, Kenniston T, Raj VS, AlHajri MM, Farag EA, AlHajri F, Osterhaus AD, Haagmans BL, Gambotto A|date=October 2014|title=Immunogenicity of an adenoviral-based Middle East Respiratory Syndrome coronavirus vaccine in BALB/c mice|journal=Vaccine|volume=32|issue=45|pages=5975–82|doi=10.1016/j.vaccine.2014.08.058|pmc=7115510|pmid=25192975}}&lt;/ref&gt;ဂှ်လေဝ် ဟွံကေင်စမ်လဝ် မၞိဟ် ဆစမ်လဝ် ကဵုတိရစ္ဆာန်သၟးရ။

အတိုင်လိက်မပ္တိတ်လဝ်မ္ဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၅ ကဵု ၂၀၀၆ မ္ဂး သွက်ဂွံကၠောန်ပ္တိတ် ဝက်သိန် ကေုာံ ဂဥုဲလွဳယဲသာဂှ် ဒှ်လဝ် အရာကိစ္စဇၞော် သၟိင်ဍုင်တအ်ကီုရ။&lt;ref name=&quot;PMID 15655773&quot;&gt;{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Greenough TC, Babcock GJ, Roberts A, Hernandez HJ, Thomas WD, Coccia JA, Graziano RF, Srinivasan M, Lowy I, Finberg RW, Subbarao K, Vogel L, Somasundaran M, Luzuriaga K, Sullivan JL, Ambrosino DM|date=February 2005|title=Development and characterization of a severe acute respiratory syndrome-associated coronavirus-neutralizing human monoclonal antibody that provides effective immunoprophylaxis in mice|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_2005-02-15_191_4/page/507|journal=The Journal of Infectious Diseases|volume=191|issue=4|pages=507–14|doi=10.1086/427242|pmc=7110081|pmid=15655773}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PMID 15885812&quot;&gt;{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Tripp RA, Haynes LM, Moore D, Anderson B, Tamin A, Harcourt BH, Jones LP, Yilla M, Babcock GJ, Greenough T, Ambrosino DM, Alvarez R, Callaway J, Cavitt S, Kamrud K, Alterson H, Smith J, Harcourt JL, Miao C, Razdan R, Comer JA, Rollin PE, Ksiazek TG, Sanchez A, Rota PA, Bellini WJ, Anderson LJ|date=September 2005|title=Monoclonal antibodies to SARS-associated coronavirus (SARS-CoV): identification of neutralizing and antibodies reactive to S, N, M and E viral proteins|journal=Journal of Virological Methods|volume=128|issue=1–2|pages=21–28|doi=10.1016/j.jviromet.2005.03.021|pmc=7112802|pmid=15885812}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PMID 16453264&quot;&gt;{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Roberts A, Thomas WD, Guarner J, Lamirande EW, Babcock GJ, Greenough TC, Vogel L, Hayes N, Sullivan JL, Zaki S, Subbarao K, Ambrosino DM|date=March 2006|title=Therapy with a severe acute respiratory syndrome-associated coronavirus-neutralizing human monoclonal antibody reduces disease severity and viral burden in golden Syrian hamsters|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_2006-03-01_193_5/page/685|journal=The Journal of Infectious Diseases|volume=193|issue=5|pages=685–92|doi=10.1086/500143|pmc=7109703|pmid=16453264}}&lt;/ref&gt;ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ဂဥုဲ ကေုာံ ဝက်သိန် သွက်ဂွံလွဳ ကေုာံ သွက်စဵုဒၞာ ယဲသာ ပ္ဍဲမၞိဟ် မကၠောန်ကမၠောန်ဇေတ်တ်ဂှ် ဟွံကလိဂွံဏီရ။&lt;ref name=&quot;JiangFutureVirology&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Jiang S, Lu L, Du L|date=January 2013|title=Development of SARS vaccines and therapeutics is still needed|journal=Future Virology|volume=8|issue=1|pages=1–2|doi=10.2217/fvl.12.126|pmc=7079997|pmid=32201503}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=5 March 2020|title=SARS (severe acute respiratory syndrome)|url=https://www.nhs.uk/conditions/sars/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200309174230/https://www.nhs.uk/conditions/sars/|archive-date=9 March 2020|access-date=31 January 2020|publisher=[[National Health Service]]}}&lt;/ref&gt;

တုဲပၠန် ဝက်သိန် စဵုဒၞာယဲမာလေဝ် ဟွံမဲဏီကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Shehata|first1=Mahmoud M.|last2=Gomaa|first2=Mokhtar R.|last3=Ali|first3=Mohamed A.|last4=Kayali|first4=Ghazi|date=January 2016|title=Middle East respiratory syndrome coronavirus: a comprehensive review|journal=Frontiers of Medicine|volume=10|issue=2|pages=120–36|doi=10.1007/s11684-016-0430-6|pmc=7089261|pmid=26791756|name-list-style=vanc}}&lt;/ref&gt; ကာလ ယဲမာကတဵုဒှ်ဂှ် တင်ဂၞင်သုတေသန မပလဝ် ပ္ဍဲအခိင်ယဲသာဂှ် ဒှ်အထံက်အရီုရောင် သွက််ဂွံကၠောန်ဗဒှ် ဝက်သိန်ရောင်ဂှ် စၟဳကေတ်လဝ်ကီုရ။&lt;ref name=&quot;JiangFutureVirology&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Butler3oct2013&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Butler D|date=October 2012|title=SARS veterans tackle coronavirus|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-10-04_490_7418/page/n27|journal=Nature|volume=490|issue=7418|page=20|bibcode=2012Natur.490...20B|doi=10.1038/490020a|pmid=23038444|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ၜိုတ်ဂိတုမာတ် ၂၀၂၀ ဂှ် ဝက်သိန်ယဲမာလဵုမွဲလေဝ် ဟွံစိုပ်ကဆံင် ကာလစွမ်ပထမ သွက်ဂွံစမ်မၞိဟ်ဏီ၊&lt;ref&gt;{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Modjarrad K, Roberts CC, Mills KT, Castellano AR, Paolino K, Muthumani K, Reuschel EL, Robb ML, Racine T, Oh MD, Lamarre C, Zaidi FI, Boyer J, Kudchodkar SB, Jeong M, Darden JM, Park YK, Scott PT, Remigio C, Parikh AP, Wise MC, Patel A, Duperret EK, Kim KY, Choi H, White S, Bagarazzi M, May JM, Kane D, Lee H, Kobinger G, Michael NL, Weiner DB, Thomas SJ, Maslow JN|date=September 2019|title=Safety and immunogenicity of an anti-Middle East respiratory syndrome coronavirus DNA vaccine: a phase 1, open-label, single-arm, dose-escalation trial|journal=The Lancet. Infectious Diseases|volume=19|issue=9|pages=1013–22|doi=10.1016/S1473-3099(19)30266-X|pmc=7185789|pmid=31351922|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် ဂဥုဲတၞဟ်ပိဂှ် ဒှ်အခိင်အဃောမကၠောန်ဗဒှ် ဇၞော်ပၟဝ်ဒၟံင်၊ ဂဥုဲတအ်ဂှ် ChAdOx1-MERS, BVRS-GamVac ကေုာံ MVA-MERS-S တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Yong CY, Ong HK, Yeap SK, Ho KL, Tan WS|year=2019|title=Recent Advances in the Vaccine Development Against Middle East Respiratory Syndrome-Coronavirus|journal=Frontiers in Microbiology|volume=10|page=1781|doi=10.3389/fmicb.2019.01781|pmc=6688523|pmid=31428074}}&lt;/ref&gt;

===ကမၠောန် အလန်ကိုပ်ကၠာ ===
ကြဴနူ မဂွံတီကေတ် ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် ကၞာတ်ကၠောအ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၁၉၊&lt;ref name=&quot;who-time&quot;&gt;{{Cite web|date=27 April 2020|title=World Health Organization timeline – COVID-19|url=https://www.who.int/news-room/detail/27-04-2020-who-timeline---covid-19|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200429012212/https://www.who.int/news-room/detail/27-04-2020-who-timeline---covid-19|archive-date=29 April 2020|access-date=2 May 2020|publisher=World Health Organization}}&lt;/ref&gt;သဏ္ဌာန်ဗဳဇ ကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးမာန် ပ္ဍဲကဵု ၁၁ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၂၀တုဲ ဂကောံမၞိဟ်ဂၠးတိ လလောင်တြး သွက်ဂွံပလေဝ်စ ယဲကမၠောအ်ကမၞာန်တုဲ သ္ဒးကၠောန်ဗဒှ် ဝက်သိန် သွက်ဂွံ ဒစဵုဒစးယဲဏအ်ရောင်။&lt;ref name=&quot;thanh&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;gates1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Fauci&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Fauci AS, Lane HC, Redfield RR|date=March 2020|title=Covid-19: Navigating the uncharted|journal=The New England Journal of Medicine|volume=382|issue=13|pages=1268–69|doi=10.1056/nejme2002387|pmc=7121221|pmid=32109011}}&lt;/ref&gt;

ၜိုတ် ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၀ နကဵု ဂကောံထတ်ယုက်ဂၠးကဝ်ဟီု၊ ဝက်သိန် ဒစဵုဒစး ယဲသာ၂ (SARS-CoV-2) (အခိင်ဂှ် ကော်စ ယဲသာ၂) အပ္ဍဲ ပွိုင် ၁၈ ဂိတုဏအ် ကလိဂွံဟွံမာန်။&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Grenfell|first1=Rob|last2=Drew|first2=Trevor|date=14 February 2020|title=Here's why the WHO says a coronavirus vaccine is 18 months away|url=https://theconversation.com/heres-why-the-who-says-a-coronavirus-vaccine-is-18-months-away-131213|access-date=11 November 2020|website=Business Insider|name-list-style=vanc}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၀ လပါ်စဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ်စမၠောအ် ယဲဝဝ်ဝိဒ်-၁၉ ဂှ် ဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ ဂကောံသၟိင်ဍုင်ဂမၠိုင် ကေုာံ ဂကောံထတ်ယုက်ဂၠးကဝ်တအ် ချပ်ဂၞန်ရေင်သကအ် ညံင်သဂွံ ဝက်သိန် နကဵုဗွဲပရဟ်မာန်ဂှ် ဒးကၠောန်ရ။&lt;ref name=&quot;who-accel&quot;&gt;{{Cite web|date=27 April 2020|title=Update on WHO Solidarity Trial – Accelerating a safe and effective COVID-19 vaccine|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/global-research-on-novel-coronavirus-2019-ncov/solidarity-trial-accelerating-a-safe-and-effective-covid-19-vaccine|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200430185550/https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/global-research-on-novel-coronavirus-2019-ncov/solidarity-trial-accelerating-a-safe-and-effective-covid-19-vaccine|archive-date=30 April 2020|access-date=2 May 2020|publisher=World Health Organization|quote=It is vital that we evaluate as many vaccines as possible as we cannot predict how many will turn out to be viable. To increase the chances of success (given the high level of attrition during vaccine development), we must test all candidate vaccines until they fail. [The] WHO is working to ensure that all of them have the chance of being tested at the initial stage of development. The results for the efficacy of each vaccine are expected within three to six months and this evidence, combined with data on safety, will inform decisions about whether it can be used on a wider scale.}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲဂိတုဨပြဳ ၂၀၂၀ ဂှ် နကဵု ဂကောံထတ်ယုက်ဂၠးကဝ် တော်ကေတ် သွက်ဂွံကၠောန်ပ္တိတ် ဝက်သိန်ဂှ် ဒးစကာသြန် ဒဝ်လာအမေရိကာန် ၈ ဗဳလဳယာန်။&lt;ref name=&quot;who-accel&quot; /&gt;

ၜိုတ်ဂိတု ဨပြဳ ၂၀၂၀ &quot;ကမ္မဏဳ ကေုာံ အေန်သတဳကျုတ် ကြပ်ပေင် ၈၀ နူကဵု ၁၉ ရးနိဂီု&quot; ဂှ် ကၠောန်ဒၟံင် သွက်ကလိဂွံ ဝက်သိန်ရ။&lt;ref name=&quot;cssa&quot;&gt;{{cite news|last1=Schmidt|first1=Charles|date=1 June 2020|title=Genetic Engineering Could Make a COVID-19 Vaccine in Months Rather Than Years|work=Scientific American|url=https://www.scientificamerican.com/article/genetic-engineering-could-make-a-covid-19-vaccine-in-months-rather-than-years1/|url-status=live|access-date=26 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084737/https://www.scientificamerican.com/article/genetic-engineering-could-make-a-covid-19-vaccine-in-months-rather-than-years1//|archive-date=11 October 2020|name-list-style=vanc}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကဵု ဂိတုဨပြဳဂှ်ရ CEPI တော်ကေတ် လၟောဝ်ဝက်သိန်သီုဖအိုတ်ဂှ် ၜိုတ်တြဴဂှ် နကဵုဂကောံပံင်ကောံဂၠးကဝ် ရုဲစှ် သွက်ဂွံကၠောန် ကာလစွမ်ဒုတိယ-တတိယ၊ ဂွံဂွံ လာင်ဇြေန် ဂွံကလိဂွံဇမၞးမာန်ဂှ် အောန်အိုတ် ဒးစကာသြန် အမေရိကာန်ဒဝ်လာ ၂ ဗဳလဳယာန်။&lt;ref name=&quot;thanh2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;yamey&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;gates2&quot; /&gt; သမ္ၚေဝ်တၞဟ်တအ် ညာတ်ကေတ် လၟောဝ်ဝက်သိန် ၁၀ နွံပၟိက် သွက်ဂွံဇၞော်ပၟဝ် ကိုပ်ကၠာဟွံဂွံစိုပ် ကဆံင်လက္ကရဴအိုတ် သွက်ကလိဂွံလာင်ဇြေန်ရ။&lt;ref name=&quot;gates2&quot; /&gt;

==ဝက်သိန်ဂမၠိုင်==
စိုပ် ၂၁ ဒဳဇြေမ်ဗါ ဂှ် ရးနိဂီုဂမၠိုင် ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဥရောပ (အဳယူ)&lt;ref name=&quot;eu vac&quot; /&gt; ကဵုအခေါင် ကေုာံ ပဒတန် ဝက်သေန် တဝ်ဇြိနမေရန် (tozinameran) ဗွဲမဂၠိုင် ကော်စ ဖရိဇြေရ်-ဗဳသြတေက် (Pfizer–BioNTech vaccine)။ ဍုင်ဗာရိုန် (Bahrain) ကဵု ဍုင်ပံင်ကောံအာရာပ် ဣမိရာတ် (United Arab Emirates) ပဒတန် ကဵုအခေါင်သွံ ဗွဲပရဟ် ကု BBIBP-CorV မကၠောန်ပ္တိတ် နူကဵု သိနဝ်ဖာမ် (Sinopharm) မဒှ်ဂကောံပ္တိတ်ဂဥုဲကြုက်ရ။&lt;ref name=&quot;bna&quot;&gt;{{cite news |title=Bahrain second in the world to approve the Pfizer/BioNTech Covid-19 vaccine |url=https://www.bna.bh/en/news?cms=q8FmFJgiscL2fwIzON1%2BDteRtB2wfPWh%2FOmYUjt6ApY%3D |access-date=9 December 2020 |publisher=Bahrain News Agency |date=4 December 2020 |accessdate=2 January 2021 |archivedate=17 December 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201217110318/https://www.bna.bh/en/news?cms=q8FmFJgiscL2fwIzON1+DteRtB2wfPWh%2FOmYUjt6ApY%3D }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;uae&quot;&gt;{{Cite news|title=UAE: Ministry of Health announces 86 per cent vaccine efficacy|url=https://gulfnews.com/uae/health/uae-ministry-of-health-announces-86-per-cent-vaccine-efficacy-1.1607490555571|access-date=9 December 2020|work=Gulf News }}&lt;/ref&gt;ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၆ ဂှ် နကဵု ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်ယူကေ မၞိဟ်ဂွံထ္ပက် ဝက်သိန် ၁၃၈,၀၀၀ တၠ မဒှ်သတ္တဟကိုပ်ကၠာအိုတ် မစထ္ပက်ဝက်သိန်ဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;graun-138&quot;&gt;{{cite news|last=Campbell|first=Denis|date=16 December 2020|title=138,000 people in UK receive Covid vaccine in first week|newspaper=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2020/dec/16/138000-people-in-uk-have-received-covid-vaccine}}&lt;/ref&gt; ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၁၊ ၂၀၂၀ ဂှ် နကဵု ရးနိဂီုပံင်ကောံအမေရိကာန် ကဵုအခေါင် ပဒတန် ဗွဲပရဟ် ကုတဝ်ဇြိနမေရန်။&lt;ref name=&quot;thomas&quot;&gt;{{Cite news|last1=Thomas|first1=Katie|last2=LaFraniere|first2=Sharon|last3=Weiland|first3=Noah|last4=Goodnough|first4=Abby|last5=Haberman|first5=Maggie|date=12 December 2020|title=F.D.A. Clears Pfizer Vaccine, and Millions of Doses Will Be Shipped Right Away|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2020/12/11/health/pfizer-vaccine-authorized.html|access-date=12 December 2020|name-list-style=vanc}}&lt;/ref&gt; သတ္တာဟဂတဂှ် ညးတအ် ပဒတန် ကု mRNA-1273 မကၠောန်ပ္တိတ် နူကဵု မဝ်ဒေရ်နာဝိသိန် (Moderna vaccine)ရ။&lt;ref name=&quot;FDA PR 20201218&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;CDC ACIP Moderna COVID-19 Vaccine&quot;&gt;{{cite journal|last1=Oliver|first1=Sara E.|last2=Gargano|first2=Julia W.|last3=Marin|first3=Mona|last4=Wallace|first4=Megan|last5=Curran|first5=Kathryn G.|last6=Chamberland|first6=Mary|last7=McClung|first7=Nancy|last8=Campos-Outcalt|first8=Doug|last9=Morgan|first9=Rebecca L.|last10=Mbaeyi|first10=Sarah|last11=Romero|first11=José R.|display-authors=6|date=December 2020|title=The Advisory Committee on Immunization Practices' Interim Recommendation for Use of Moderna COVID-19 Vaccine — United States, December 2020|url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/69/wr/pdfs/mm695152e1-H.pdf|journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=69|issue=5152|doi=10.15585/mmwr.mm695152e1|first12=H. Keipp|last13=Lee|last12=Talbot|first15=Kathleen|last15=Dooling|first14=Beth P.|last14=Bell|first13=Grace M.|pages=1653–1656|name-list-style=vanc}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CNBC 20201219&quot;&gt;{{cite news|last1=Lovelace Jr.|first1=Berkeley|date=19 December 2020|title=FDA approves second Covid vaccine for emergency use as it clears Moderna's for U.S. distribution|publisher=CNBC|url=https://www.cnbc.com/2020/12/18/moderna-covid-vaccine-approved-fda-for-emergency-use.html|access-date=19 December 2020|name-list-style=vanc}}&lt;/ref&gt;

ဝက်သိန်မွဲမွဲ ကၠောန်လဝ်တုဲ ဒးစမ်ၜတ် ပိကဆံင်၊ ညးကော်စ ကာလစွမ်ပထမ၊ ကာလစွမ်ဒုတိယ၊ ကေုာံ ကာလစွမ်တတိယ။ ကာလစွမ်ပထမဂှ် စမ်ရံင် ဂဥုဲဂှ် ကဵုအန္တရာယ် ကုမၞိဟ်မာန်ဟွံမာန် ကေုာံ မွဲသွုင်မ္ဂး ဂလိုင်လဵုဂွံစုတ်ရ။ ပ္ဍဲကာလဂှ်မ္ဂး ညးစမ် မၞိဟ်ပရေင်ထတ်ယုက်ထတ်တ် လၟိဟ်ၜိုတ် ၜါပိဒါဇြေန် (ၜိုတ် ပိစှ်ော)။ ကာလစွမ်ဒုတိယဂှ် အတိုင်သွဟ်မကလိဂွံ နူကဵုကာလစွမ်ပထမဂှ် ပညဳပညပ် ပလေဝ်တုဲ ဆက်စမ် မၞိဟ်မဂၠိုင်ကဵုကၠံ (သၟဝ်လ္ၚီ)။&lt;ref name=&quot;Vaccines.gov&quot;&gt;{{cite web |title=Vaccine Safety – Vaccines |url=https://www.vaccines.gov/basics/safety |website=vaccines.gov |publisher=US Department of Health and Human Services |access-date=13 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422073442/https://www.vaccines.gov/basics/safety |archive-date=22 April 2020 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fda-ddp&quot;&gt;{{cite web |title=The drug development process |url=https://www.fda.gov/patients/learn-about-drug-and-device-approvals/drug-development-process |publisher=U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA) |access-date=12 April 2020 |date=4 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222182002/https://www.fda.gov/patients/learn-about-drug-and-device-approvals/drug-development-process |archive-date=22 February 2020 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;ကာလစွမ် ပထမ-ဒုတိယ ဂှ် စမ်မဆေင်ကဵု ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ ဒြဟတ်အိမ်မုန် ဗွဲမဂၠိုင် မစမ် အစောမ်သတ္တိဂဥုဲ ကေုာံ အရာမကတဵုဒှ်မာန် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။&lt;ref name=fda-ddp/&gt;ကာလစွမ်တတိယဂှ်မ္ဂး ဒးစမ်ၜတ် မၞိဟ်ဂၠိုင်ဂၠိုင် နကဵုမၞိဟ်နာနာသာ်၊ မၞိဟ်အာယုက်ဇၞော်၊ မၞိဟ်အာယုက်ဍောတ်၊ မၞိဟ်ပရေင်ထတ်ယုက် ဍိုန်လျ၊ မၞိဟ်ပရေင်ထတ်ယုက်ခိုဟ်၊ တုဲပၠန် မၞိဟ်သွက်ဂွံၜတ်ကၞာတ် မကော်ဂး control group၊ ဝက်သိန်ၜိုတ်လဵု ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲအရာဒစဵုဒစး ယဲဂှ်ရ။&lt;ref name=Vaccines.gov/&gt;&lt;ref name=fda-ddp/&gt; သွဟ်ပွံက်ဝက်သိန် ဂလိုင်လဵုဂီုကၠီု၊ ဂလိုင်လဵုမကၠောန်ကမၠောန် ကေုာံ စကာ နဒဒှ် ဂဥုဲဂွံ ဟွံဂွံတအ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုသွဟ် နူကဵုကာလစွမ်တတိယဏအ်ရ။&lt;ref name=cohen6-19/&gt;&lt;ref name=&quot;cdc-eff&quot;&gt;{{Cite web|title=How flu vaccine effectiveness and efficacy are measured|url=https://www.cdc.gov/flu/vaccines-work/effectivenessqa.htm?CDC_AA_refVal=https%3A%2F%2Fwww.cdc.gov%2Fflu%2Fprofessionals%2Fvaccination%2Feffectivenessqa.htm|date=29 January 2016|publisher=Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Immunization and Respiratory Diseases, US Department of Health and Human Services|access-date=6 May 2020|archive-date=7 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200507083203/https://www.cdc.gov/flu/vaccines-work/effectivenessqa.htm?CDC_AA_refVal=https%3A%2F%2Fwww.cdc.gov%2Fflu%2Fprofessionals%2Fvaccination%2Feffectivenessqa.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Principles of epidemiology, Section 8: Concepts of disease occurrence|url=https://www.cdc.gov/csels/dsepd/ss1978/lesson1/section8.html|date=18 May 2012|publisher=Centers for Disease Control and Prevention, Center for Surveillance, Epidemiology, and Laboratory Services, US Department of Health and Human Services|access-date=6 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406212227/https://www.cdc.gov/csels/dsepd/ss1978/lesson1/section8.html|archive-date=6 April 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===ဝက်သိန်ဂမၠိုင် မဂွံလဝ် အခေါင် ကေုာံ ဒတန်===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ဝက်သိန်ဂမၠိုင် မဂွံလဝ် အခေါင် သွက်ကာပရဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒတန် သွက်ဂွံစကာ &lt;br&gt;Vaccines authorized for emergency use or approved for full use
|-
!ဝက်သိန်ဂမၠိုင် &lt;br&gt;ညးမကၠောန် ကေုာံ ညးမဒုင်ပစ္စဲ&lt;br&gt;Vaccine candidates,&lt;br /&gt;developers, and sponsors
!ကွတ်&lt;br&gt;Technology
!ကာလစွမ် လၟုဟ်&lt;br&gt;Current phase (participants)
!ကာလစွမ် မစိုပ်ဒတုဲ (ညးမပါလုပ်ဂမၠိုင်)&lt;br&gt;မကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲအိမ်မုန်&lt;br&gt;Completed phase{{efn-la|Latest Phase with published results.}} (participants)
!style=&quot;width:10em;&quot;|Authorization

|- valign=&quot;top&quot;
|'''[[BBIBP-CorV]]'''&lt;wbr /&gt;&lt;ref name=&quot;ChiCTR2000034780&quot;&gt;{{cite journal |last1=Chen |first1=Wei |last2=Al Kaabi |first2=Nawal |title=A Phase III clinical trial for inactivated novel coronavirus pneumonia (COVID-19) vaccine (Vero cells) |journal=Chinese Clinical Trial Registry |date=18 July 2020 |url=http://www.chictr.org.cn/showprojen.aspx?proj=56651 |access-date=15 August 2020 |name-list-style=vanc }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201011084800/http://www.chictr.org.cn/showprojen.aspx?proj=56651%2F |date=11 October 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[China National Pharmaceutical Group|Sinopharm]]: Beijing Institute of Biological Products, Wuhan Institute of Biological Products
|[[Inactivated vaccine|Inactivated]] [[Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2|SARS-CoV-2]] vaccine ([[vero cell]]s)
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=48000|description=Randomized, double-blind, parallel placebo-controlled, to evaluate safety and protective efficacy.
|status=Sinopharm's internal analysis indicated a 79% efficacy.&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Wee|first1=Sui-Lee|last2=Qin|first2=Amy|date=30 December 2020|title=A Chinese Covid-19 Vaccine Has Proved Effective, Its Maker Says|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/12/30/business/china-vaccine.html|access-date=30 December 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;|locations=United Arab Emirates, Bahrain, Jordan,&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Yang |first1=Yunkai |title=A Study to Evaluate The Efficacy, Safety and Immunogenicity of Inactivated SARS-CoV-2 Vaccines (Vero Cell) in Healthy Population Aged 18 Years Old and Above |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04510207 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |access-date=15 September 2020 |name-list-style=vanc |archive-date=14 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200914040138/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04510207 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Argentina,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Clinical Trial to Evaluate the Efficacy, Immunogenicity and Safety of the Inactivated SARS-CoV-2 Vaccine (COVID-19) |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04560881?term=vaccine&amp;cond=covid-19&amp;draw=2&amp;rank=3 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |access-date=28 September 2020 }}&lt;/ref&gt; Morocco,&lt;ref&gt;{{cite web |title=A Phase III clinical trial for inactivated novel coronavirus pneumonia (COVID-19) vaccine (Vero cells) |url=http://www.chictr.org.cn/showprojen.aspx?proj=62581 |website=chictr.org.cn |publisher=Chinese Clinical Trial Register (ChiCTR) |access-date=15 December 2020 |accessdate=2 January 2021 |archivedate=31 December 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201231080448/http://www.chictr.org.cn/showprojen.aspx?proj=62581 }}&lt;/ref&gt; Peru&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bahrain allows Sinopharm COVID-19 vaccine candidate use in frontline workers|url=https://www.msn.com/en-au/lifestyle/wellbeing/bahrain-announces-emergency-approval-for-use-of-covid-19-vaccine-candidate/ar-BB1aEciR |access-date=3 November 2020|publisher=MSN|agency=Reuters}}&lt;/ref&gt;|duration=Jul 2020 – Jul 2021}}

|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=320
|status=Neutralizing antibodies at day 14 after 2 injections&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Xia S, Duan K, Zhang Y, Zhao D, et al. |title=Effect of an Inactivated Vaccine Against SARS-CoV-2 on Safety and Immunogenicity Outcomes: Interim Analysis of 2 Randomized Clinical Trials |journal=JAMA |date=13 August 2020 |volume=324 |issue=10 |pages=951–60 |doi=10.1001/jama.2020.15543 |pmid=32789505 |pmc=7426884 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
|locations=China

|duration=Apr 2020 – Jun 2020
}}
|{{Collapsible list
| title = Emergency (8)
 |Egypt&lt;ref&gt;{{cite web |title=Egypt licenses China's Sinopharm COVID-19 vaccine for emergency use: health minister - Xinhua {{!}} English.news.cn |url=http://xinhuanet.com/english/2021-01/03/c_139637781.htm |website=xinhuanet.com |accessdate=2021-01-13 |archivedate=2021-01-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210105035847/http://www.xinhuanet.com/english/2021-01/03/c_139637781.htm }}&lt;/ref&gt;
 |Hungary&lt;ref&gt;{{cite web |title=Hungary signs deal for Chinese Sinopharm's COVID-19 vaccine, first in EU |url=https://nationalpost.com/pmn/health-pmn/hungary-signs-deal-for-chinese-sinopharms-covid-19-vaccine-first-in-eu |website=National Post }}&lt;/ref&gt;
 |Jordan&lt;ref&gt;{{cite web |title=First batch of Chinese Sinopharm vaccine arrives in Jordan |url=https://en.royanews.tv/news/24716/2021-01-10 |publisher=Roya News |access-date=9 January 2021 |accessdate=2021-01-13 |archivedate=2021-02-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210204040016/https://en.royanews.tv/news/24716/2021-01-10 }}&lt;/ref&gt;
 |Iraq&lt;ref name=&quot;bignewsnetwork.com&quot; /&gt;
 |Morocco&lt;ref&gt;{{cite web |title=Covid-19: Morocco authorizes use of the Sinopharm vaccine |url=https://en.yabiladi.com/articles/details/104807/covid-19-morocco-authorizes-sinopharm-vaccine.html |website=en.yabiladi.com }}&lt;/ref&gt;
 |Pakistan&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Shahzad |first1=Asif |title=Pakistan approves Chinese Sinopharm COVID-19 vaccine for emergency use |url=https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-pakistan-sinopharm/pakistan-approves-chinese-sinopharm-covid-19-vaccine-for-emergency-use-idUSKBN29O049 |website=Reuters  |date=19 January 2021}}&lt;/ref&gt;
 |Peru&lt;ref&gt;{{cite web |title=Peru grants 'exceptional' approval for Sinopharm COVID-19 vaccine - government sources |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-peru/peru-grants-exceptional-approval-for-sinopharm-covid-19-vaccine-government-sources-idUSKBN29W2TL |website=Reuters  |date=27 January 2021}}&lt;/ref&gt;
 |Serbia&lt;ref&gt;{{cite web |title=Serbia Becomes First European Nation To Use China's Sinopharm Vaccine |url=https://www.rferl.org/a/serbia-covid-vaccine-china-sinopharm/31053091.html |website=RadioFreeEurope/RadioLiberty }}&lt;/ref&gt;
}}
{{Collapsible list
| title = Full (4)
 |Bahrain&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bahrain approves China's Sinopharm coronavirus vaccine |url=https://www.arabianbusiness.com/healthcare/455832-bahrain-approves-chinas-sinopharm-coronavirus-vaccine |website=Arabian Business Industries |date=13 Dec 2020}}&lt;/ref&gt;|China&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kuo |first1=Lily |title=China approves Sinopharm coronavirus vaccine, the country’s first for general use |url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/coronavirus-vaccine-china-sinopharm/2020/12/30/1cc4be9e-4a62-11eb-97b6-4eb9f72ff46b_story.html |work=Washington Post}}&lt;/ref&gt;
 |Seychelles&lt;ref&gt;http://www.statehouse.gov.sc/news/5090/president-ramkalawan-and-first-lady-receives-second-dose-sinopharm-vaccine&lt;/ref&gt;

 |United Arab Emirates&lt;ref name=&quot;nyt-uae-wee-dec-12-2020&quot;&gt;{{cite news |last1=Wee |first1=Sui-Lee |title=Chinese Covid-19 Vaccine Gets Key Push, but Doubts Swirl |url=https://www.nytimes.com/2020/12/09/business/china-coronavirus-vaccine-united-arab-emirates.html |access-date=12 December 2020 |work=[[The New York Times]] |date=9 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Coronavirus: UAE authorises emergency use of vaccine for frontline workers|url=https://www.thenationalnews.com/uae/health/coronavirus-uae-authorises-emergency-use-of-vaccine-for-frontline-workers-1.1077680|access-date=24 November 2020|website=The National}}&lt;/ref&gt;

}}


|- valign=&quot;top&quot;
|'''[[Sputnik V COVID-19 vaccine]]''' &lt;br /&gt; [[Gamaleya Research Institute of Epidemiology and Microbiology]]
|[[Adenoviridae|Adenovirus]] [[Viral vector|vector]] vaccine ([[Recombinant vaccine|recombinant]] adenovirus [[Serotype|type]] 5 and 26 vector)
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=40,000|description=Randomized double-blind, placebo-controlled to evaluate efficacy, immunogenicity, and safety.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Clinical Trial of Efficacy, Safety, and Immunogenicity of Gam-COVID-Vac Vaccine Against COVID-19 |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04530396?term=vaccine&amp;cond=covid-19&amp;draw=3 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |access-date=11 September 2020 |archive-date=12 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200912231654/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04530396?term=vaccine&amp;cond=covid-19&amp;draw=3 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|status=Interim analysis from the trial was published in ''[[The Lancet]]'', indicating 91.6% efficacy without unusual [[side effect]]s.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Logunov|first=Denis Y.|last2=Dolzhikova|first2=Inna V.|last3=Shcheblyakov|first3=Dmitry V.|last4=Tukhvatulin|first4=Amir I.|last5=Zubkova|first5=Olga V.|last6=Dzharullaeva|first6=Alina S.|last7=Kovyrshina|first7=Anna V.|last8=Lubenets|first8=Nadezhda L.|last9=Grousova|first9=Daria M.|last10=Erokhova|first10=Alina S.|last11=Botikov|first11=Andrei G.|date=2021-02-02|title=Safety and efficacy of an rAd26 and rAd5 vector-based heterologous prime-boost COVID-19 vaccine: an interim analysis of a randomised controlled phase 3 trial in Russia|url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(21)00234-8/abstract|journal=The Lancet|language=English|volume=0|issue=0|doi=10.1016/S0140-6736(21)00234-8|issn=0140-6736}}&lt;/ref&gt;
|locations=Russia, Belarus,&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04564716
|title=Clinical Trial of Efficacy, Safety, and Immunogenicity of Gam-COVID-Vac Vaccine Against COVID-19 in Belarus
|website=ClinicalTrials.gov |publisher=Health Ministry of the Russian Federation
|date=25 September 2020 |access-date=18 January 2021 }}&lt;/ref&gt; India,&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Kumar |first1=Shivani |title=Sputnik-V from Russia arrives in India for clinal trials |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/sputnik-v-from-russia-arrives-in-india-for-clinal-trials/story-b8k3Ecncxw2RBTrIxOiqxO.html |work=Hindustan Times |date=1 December 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Clinical trial: 17 volunteers given Russia's Sputnik V Covid-19 vaccine in Pune |url=https://indianexpress.com/article/india/clinical-trial-17-volunteers-given-russias-sputnik-v-covid-19-vaccine-in-pune-7094153/ |work=The Indian Express |date=6 December 2020 }}&lt;/ref&gt; Venezuela,&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04642339
|title=Clinical Trial of the Immunogenicity, Safety, and Efficacy of the Gam-COVID-Vac Vaccine Against COVID-19 in Venezuela
|website=ClinicalTrials.gov |publisher=Health Ministry of the Russian Federation
|date=24 November 2020 |access-date=18 January 2021 }}&lt;/ref&gt; UAE&lt;ref&gt;{{cite news |title=UAE begins trials of Russia's Sputnik V Covid-19 vaccine |url=https://www.clinicaltrialsarena.com/news/uae-begins-sputnik-v-trial/ |work=ClinicalTrials |date=8 January 2021 }}&lt;/ref&gt;
|duration=Aug 2020 – May 2021
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=76
|status=[[Neutralizing antibody]] and [[T cell]] responses.&lt;ref name=&quot;logunov&quot;&gt;{{cite journal | last1=Logunov | first1=Denis Y | last2=Dolzhikova | first2=Inna V | last3=others | title=Safety and immunogenicity of an rAd26 and rAd5 vector-based heterologous prime-boost COVID-19 vaccine in two formulations: two open, non-randomised phase 1/2 studies from Russia | journal=The Lancet | year=2020 | volume=396 | issue=10255 | pages=887–97 | issn=0140-6736 | doi=10.1016/s0140-6736(20)31866-3 | pmid=32896291 | pmc=7471804 | s2cid=221472251 | doi-access=free | name-list-style=vanc }}&lt;/ref&gt;
|locations=Russia
|duration=Jun 2020&lt;ref name=&quot;logunov&quot; /&gt; – Sep 2020
}}
|{{Collapsible list|title=Emergency (17)
 | Algeria&lt;ref&gt;{{cite news |title=Covid19: National Pharmaceuticals Agency registers Sputnik V vaccine  |url=https://www.aps.dz/en/health-science-technology/37478-covid19-national-pharmaceuticals-agency-registers-sputnik-v-vaccine |work=Algeria Press service |date=10 January 2021 }}&lt;/ref&gt;
 | Argentina&lt;ref&gt;{{cite news |title=Argentina has registered the Sputnik V vaccine based on Russian clinical trial data |url=https://sputnikvaccine.com/newsroom/pressreleases/argentina-has-registered-the-sputnik-v-vaccine-based-on-russian-clinical-trial-data-/ |access-date=1 January 2021 |work=sputnikvaccine.com }}&lt;/ref&gt;
 | Armenia&lt;ref&gt;{{cite news |title=Armenia approves Russia's Sputnik V coronavirus vaccine -Russia's RDIF |url=https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-russia-vaccine-armeni/armenia-approves-russias-sputnik-v-coronavirus-vaccine-russias-rdif-idUSR4N2J304T |access-date=1 February 2021 |publisher=Reuters |date=1 February 2021 }}&lt;/ref&gt;
 | Belarus&lt;ref&gt;{{cite news |title=Belarus registers Sputnik V vaccine, in first outside Russia – RDIF |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-vaccine-belarus/belarus-registers-sputnik-v-vaccine-in-first-outside-russia-rdif-idINKBN28V0ZG |access-date=22 December 2020 |publisher=Reuters |date=21 December 2020 }}&lt;/ref&gt;
 | Bolivia&lt;ref&gt;{{cite news |title=Ministerio de Salud de Bolivia – Bolivia y Rusia firman contrato para adquirir 5,2 millones de dosis de la vacuna Sputnik-V contra la COVID-19 |url=https://www.minsalud.gob.bo/5114-bolivia-y-rusia-firman-contrato-para-adquirir-5-2-millones-de-dosis-de-la-vacuna-sputnik-v-contra-el-covid-19 |access-date=1 January 2021 |work=www.minsalud.gob.bo}}&lt;/ref&gt;
 | Guinea&lt;ref&gt;{{cite news |title=Guinea Begins Administering Russia's Sputnik V Covid-19 Vaccine |url=https://www.africanews.com/2020/12/31/guinea-begins-administering-russia-s-sputnik-v-covid-19-vaccine/|work=africanews. |date=31 December 2020 }}&lt;/ref&gt;
 | Hungary&lt;ref name=reuters.comHungary&gt;{{cite news |title=Hungarian drug regulator approves Sputnik V vaccine: website |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-hungary-vaccine/hungarian-drug-regulator-approves-sputnik-v-vaccine-website-idUSKBN29P2DK |publisher=Reuters |date=21 January 2021 }}&lt;/ref&gt;
 | Iran&lt;ref&gt;{{cite news |title=Iran approves Russian coronavirus vaccine Sputnik V |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-russia-iran/iran-approves-russian-coronavirus-vaccine-sputnik-v-for-use-idUSKBN29V1A8 |publisher=Reuters |date=26 January 2021 }}&lt;/ref&gt;
 | Mexico&lt;ref&gt;{{cite news |title=Mexico, Germany warm to Russia's Sputnik V virus vaccine |url=https://www.thejakartapost.com/news/2021/02/03/mexico-germany-warm-to-russias-sputnik-v-virus-vaccine-.html |publisher=The Jakarta Post |date=3 February 2021 }}&lt;/ref&gt;
 | Pakistan&lt;ref&gt;{{cite news |title=Govt okays Russian vaccine for 'emergency use' |url=https://www.dawn.com/news/1603273 |work=Dawn |date=24 January 2021 }}&lt;/ref&gt;
 | Palestine&lt;ref&gt;{{cite news |title=Palestine has become the first country in the Middle East to register Sputnik V vaccine   |url=https://rdif.ru/Eng_fullNews/6279/ |work=RFID |date=11 January 2021 }}&lt;/ref&gt;
 | Paraguay&lt;ref&gt;{{cite news |title=Paraguay approves Russia's Sputnik V vaccine: RDIF   |url=https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-russia-vaccine-paragu/paraguay-approves-russias-sputnik-v-vaccine-rdif-idUSR4N2J303Y |access-date=15 January 2021 |publisher=Reuters |date=15 January 2021 }}&lt;/ref&gt;
 | Russia&lt;ref name=&quot;burki&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Burki TK | title = The Russian vaccine for COVID-19 | journal = The Lancet. Respiratory Medicine | volume = 8 | issue = 11 | pages = e85–e86 | date = November 2020 | pmid = 32896274 | doi = 10.1016/S2213-2600(20)30402-1 | pmc = 7837053 | url = https://www.thelancet.com/journals/lanres/article/PIIS2213-2600(20)30402-1/fulltext | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
 | Serbia&lt;ref&gt;{{cite news |title=Agencija odobrila uvoz ruske vakcine Sputnjik V u Srbiju |url=https://rs.n1info.com/vesti/agencija-odobrila-uvoz-ruske-vakcine-sputnjik-v-u-srbiju/ |work=N1 |date=31 December 2020 |language=sr-RS}}&lt;/ref&gt;
 | Tunisia&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sputnik V vaccine authorized in Tunisia |url=https://sputnikvaccine.com/newsroom/pressreleases/sputnik-v-vaccine-authorized-in-tunisia/ |access-date=30 January 2021 |work=sputnikvaccine.com }}&lt;/ref&gt;
 | United Arab Emirates&lt;ref&gt;{{cite news |title=UAE approves Russia's Sputnik vaccine for emergency use |url=https://www.khaleejtimes.com/coronavirus-pandemic/uae-approves-russias-sputnik-vaccine-for-emergency-use |access-date=21 January 2021 |work=Khaleej Times |date=21 January 2021}}&lt;/ref&gt;
 | Venezuela&lt;ref&gt;{{cite news |title=Venezuela firma contrato para la adquisición de la vacuna rusa Sputnik V |url=https://www.reuters.com/article/salud-coronavirus-venezuela-rusia-idLTAKBN2931X2 |publisher=Reuters |date=29 December 2020 |language=es}}&lt;/ref&gt;
}}
{{Collapsible list|title=Full (1)
 | Turkmenistan&lt;ref&gt;{{cite news |title=Turkmenistan is the first in Central Asia to have registered &quot;Sputnik V&quot; vaccine |url=https://orient.tm/en/turkmenistan-is-the-first-in-central-asia-to-have-registered-sputnik-v-vaccine/ |work=Orient |date=18 January 2021 }}&lt;/ref&gt;
}}
|- valign=&quot;top&quot;
|'''[[Pfizer–BioNTech COVID-19 vaccine]]''' &lt;small&gt;(Comirnaty)&lt;/small&gt;&lt;wbr /&gt;&lt;ref name=&quot;hcreg&quot;&gt;{{cite web|date=9 December 2020|title=Regulatory Decision Summary – Pfizer-BioNTech COVID-19 Vaccine|url=https://covid-vaccine.canada.ca/info/regulatory-decision-summary-detailTwo.html?linkID=RDS00730|access-date=9 December 2020|publisher=Health Canada, Government of Canada}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NCT04368728&quot;&gt;{{cite web |title=Study to Describe the Safety, Tolerability, Immunogenicity, and Efficacy of RNA Vaccine Candidates Against COVID-19 in Healthy Adults |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04368728 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |id=NCT04368728 |date=30 April 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084828/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04368728/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EudraCT-2020-001038-36&quot;&gt;{{cite web |title=A Multi-site Phase I/II, 2-Part, Dose-Escalation Trial Investigating the Safety and Immunogenicity of four Prophylactic SARS-CoV-2 RNA Vaccines Against COVID-19 Using Different Dosing Regimens in Healthy Adults |url=https://www.clinicaltrialsregister.eu/ctr-search/trial/2020-001038-36/DE |website=EU Clinical Trials Register |publisher=European Union |id=[[EudraCT]] 2020-001038-36 |date=14 April 2020 |access-date=22 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422111024/https://www.clinicaltrialsregister.eu/ctr-search/trial/2020-001038-36/DE |archive-date=22 April 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[BioNTech]], [[Pfizer]]
|[[RNA vaccine]] ([[modRNA]] encapsulated in [[lipid nanoparticle]]s)
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=43,448|description=Randomized, placebo-controlled.
|status=Positive results from an interim analysis were announced on 18 November 2020&lt;ref&gt;{{cite web|title= Pfizer and BioNTech Conclude Phase 3 Study of COVID-19 Vaccine Candidate, Meeting All Primary Efficacy Endpoints|url= https://www.pfizer.com/news/press-release/press-release-detail/pfizer-and-biontech-conclude-phase-3-study-covid-19-vaccine  |publisher=Pfizer |date=18 November 2020}}&lt;/ref&gt; and published on 10 December 2020 reporting an overall efficacy of 95%.&lt;ref name=&quot;BNT162b2 Vaccine&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Polack F, Thomas S, Kitchin N, Absalon J, Gurtman A, Lockhart S, Perez J, Marc F, Moreira E, Zerbini C, Bailey R, Swanson K, Roychoudhury S, Koury K, Li P, Kalina W, Cooper D, Frenck R, Hammitt L, Tureci O, Nell H, Schaefer A, Unal S, Tresnan D, Mather S, Dormitzer P, Sahin U, Jansen K, Gruber W|display-authors=6 |title= Safety and Efficacy of the BNT162b2 mRNA Covid-19 Vaccine|journal=New England Journal of Medicine |date=December 2020 |volume=383 |issue=27 |pages=2603–15 |doi= 10.1056/NEJMoa2034577|pmid=33301246 |pmc=7745181 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report| url=https://www.fda.gov/media/144337/download | format=PDF | title=FDA Review of Efficacy and Safety of Pfizer-BioNTech COVID-19 Vaccine Emergency Use Authorization Request | website=U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA) | date=10 December 2020 | access-date=11 December 2020}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;
|locations=Germany, United States
|duration=Jul{{nbsp}}2020 – Nov{{nbsp}}2020&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Pfizer ends COVID-19 trial with 95% efficacy, to seek emergency-use authorization|url=https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-vaccines-pfizer/pfizer-ends-covid-19-trial-with-95-efficacy-to-seek-emergency-use-authorization-idUSL4N2HZ3VS|first=Michael | last=Erman |access-date=18 November 2020|publisher=Reuters|date=18 November 2020 |name-list-style=vanc }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT-20201120&quot; /&gt;
}}

|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=45
|status=Strong RBD-binding [[Immunoglobulin G|IgG]] and [[neutralizing antibody]] response peaked 7 days after a [[booster dose]], robust CD4+ and CD8+ [[T cell]] responses, undetermined durability.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Mulligan |first1=Mark J. |last2=Lyke |first2=Kirsten E. |last3=Kitchin |first3=Nicholas |last4=Absalon |first4=Judith |last5=Gurtman |first5=Alejandra |last6=Lockhart |first6=Stephen |last7=Neuzil |first7=Kathleen |last8=Raabe |first8=Vanessa |last9=Bailey |first9=Ruth |last10=Swanson |first10=Kena A. |last11=Li |first11=Ping |last12=Koury |first12=Kenneth |last13=Kalina |first13=Warren |last14=Cooper |first14=David |last15=Fontes-Garfias |first15=Camila |last16=Shi |first16=Pei-Yong |last17=Türeci |first17=Özlem |last18=Tompkins |first18=Kristin R. |last19=Walsh |first19=Edward E. |last20=Frenck |first20=Robert |last21=Falsey |first21=Ann R. |last22=Dormitzer |first22=Philip R. |last23=Gruber |first23=William C. |last24=Şahin |first24=Uğur |last25=Jansen |first25=Kathrin U. | display-authors=6 |title=Phase I/II study of COVID-19 RNA vaccine BNT162b1 in adults |doi-access=free |journal=Nature |pages=589–93 |doi=10.1038/s41586-020-2639-4 |date=October 2020 |volume=586 |issue=7830 |pmid=32785213 |s2cid=221126922 |name-list-style=vanc }}&lt;/ref&gt;
|duration=May{{nbsp}}2020 – }}
|{{Collapsible list|title=Emergency (22)
 | Albania&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://seenews.com/news/albania-to-start-covid-19-immunisation-with-pfizer-vaccine-in-jan-report-726470|title=Albania to start COVID-19 immunisation with Pfizer vaccine in Jan – report|website=Seenews}}&lt;/ref&gt;
 | Argentina&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.lanacion.com.ar/sociedad/coronavirus-argentina-anmat-aprobo-uso-emergencia-vacuna-nid2548852|title=Coronavirus en la Argentina: La ANMAT aprobo el uso de emergencia de la vacuna Pfizer|access-date=23 December 2020|website=La Nación|language=es}}&lt;/ref&gt;
 | Bahrain&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bahrain becomes second country to approve Pfizer COVID-19 vaccine |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/12/4/bahrain-becomes-second-country-to-approve-pfizer-covid-19-vaccine |publisher=[[Al Jazeera]] |access-date=5 December 2020}}&lt;/ref&gt;
 | Canada&lt;ref name=hcreg/&gt;&lt;ref name=&quot;hcapps&quot;&gt;{{cite web|date=9 December 2020|title=Drug and vaccine authorizations for COVID-19: List of applications received|url=https://www.canada.ca/en/health-canada/services/drugs-health-products/covid19-industry/drugs-vaccines-treatments/authorization/applications.html|access-date=9 December 2020|publisher=Health Canada, Government of Canada|accessdate=2 January 2021|archivedate=18 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210318002401/https://www.canada.ca/en/health-canada/services/drugs-health-products/covid19-industry/drugs-vaccines-treatments/authorization/applications.html}}&lt;/ref&gt;
 | Chile&lt;ref name=&quot;chile&quot;&gt;{{cite web|access-date=17 December 2020|title=Chile approves Pfizer-BioNTech Covid-19 vaccine for emergency use|url=https://www.straitstimes.com/world/chile-approves-pfizer-biontech-covid-19-vaccine-for-emergency-use|date=17 December 2020|website=The Straits Times}}&lt;/ref&gt;
 | Colombia&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://in.reuters.com/article/health-coronavirus-colombia-vaccine/colombia-regulator-approves-pfizer-biontech-vaccine-for-emergency-use-idINL1N2JH00P/|work=[[Reuters]]|date=6 January 2021|title=Colombia regulator approves Pfizer-BioNTech vaccine for emergency use|access-date=6 January 2021|accessdate=13 January 2021|archivedate=8 January 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108011259/https://in.reuters.com/article/health-coronavirus-colombia-vaccine/colombia-regulator-approves-pfizer-biontech-vaccine-for-emergency-use-idINL1N2JH00P/}}&lt;/ref&gt;
 | Costa Rica&lt;ref name=&quot;costa&quot;&gt;{{cite web|access-date=16 December 2020|title=Costa Rica authorizes Pfizer-BioNTech coronavirus vaccine|url=https://ticotimes.net/2020/12/16/costa-rica-authorizes-pfizer-biontech-coronavirus-vaccine|date=16 December 2020|website=The Tico Times}}&lt;/ref&gt;
 | Ecuador&lt;ref name=&quot;ecuador&quot;&gt;{{Cite web|title=Arcsa autoriza ingreso al país de vacuna Pfizer-BioNTech para el Covid-19 – Agencia Nacional de Regulación, Control y Vigilancia Sanitaria|url=https://www.controlsanitario.gob.ec/arcsa-autoriza-ingreso-al-pais-de-vacuna-pfizer-biontech-para-el-covid-19/|access-date=17 December 2020|language=es}}&lt;/ref&gt;
 | Iraq&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iraq grants emergency approval for Pfizer COVID-19 vaccine|url=https://www.msn.com/en-ae/news/other/iraq-grants-emergency-approval-for-pfizer-covid-19-vaccine/ar-BB1cgvD6|access-date=27 December 2020|publisher=MSN}}&lt;/ref&gt;
 | Israel&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Israeli Health Minister 'pleased' as FDA approves Pfizer COVID-19 vaccine|url=https://www.jpost.com/breaking-news/fda-approves-pfizer-biontech-covid-19-vaccine-for-emergency-use-nyt-651871|access-date=28 December 2020|website=The Jerusalem Post }}&lt;/ref&gt;
 | Jordan&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=15 December 2020|title=Jordan approves Pfizer-BioNTech Covid vaccine|url=https://www.france24.com/en/live-news/20201215-jordan-approves-pfizer-biontech-covid-vaccine|date=15 December 2020|publisher=France 24}}&lt;/ref&gt;
 | Kuwait&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=15 December 2020|title=Kuwait authorizes emergency use of Pfizer-BioNTech COVID-19 vaccine|url=https://arab.news/427j9|date=13 December 2020|website=Arab News}}&lt;/ref&gt;
 | Mexico&lt;ref&gt;{{Cite news|date=12 December 2020|title=Mexico Approves Pfizer Vaccine for Emergency Use as Covid Surges|work=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-12-12/mexico-approves-pfizer-vaccine-for-emergency-use-as-covid-surges|access-date=12 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | title=Mexico authorizes emergency use of Pfizer-BioNTech coronavirus vaccine | website=The Economic Times | date=12 December 2020 | url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/mexico-authorizes-emergency-use-of-pfizer-biontech-coronavirus-vaccine/articleshow/79696221.cms | access-date=14 January 2021}}&lt;/ref&gt;
 | Oman&lt;ref name=&quot;oman&quot;&gt;{{Cite news|date=15 December 2020|title=Oman issues licence to import Pfizer BioNTech Covid vaccine – TV|publisher=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-oman-vaccine-int-idUSKBN28P1RA|access-date=16 December 2020}}&lt;/ref&gt;
 | Panama&lt;ref name=&quot;panama&quot;&gt;{{cite web|access-date=16 December 2020|title=Panama approves Pfizer's COVID-19 vaccine – health ministry|url=https://finance.yahoo.com/news/panama-approves-pfizers-covid-19-010942802.html|publisher=Yahoo! Finance}}&lt;/ref&gt;
 | Philippines&lt;ref&gt;{{cite news |title=PH authorizes Pfizer's COVID-19 vaccine for emergency use |url=https://cnnphilippines.com/news/2021/1/14/Pfizer-COVID-19-vaccine-Philippines-FDA-emergency-use-EUA.html |access-date=14 January 2021 |publisher=CNN Philippines |date=14 January 2021 |accessdate=3 February 2021 |archivedate=27 February 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210227101930/https://cnnphilippines.com/news/2021/1/14/Pfizer-COVID-19-vaccine-Philippines-FDA-emergency-use-EUA.html }}&lt;/ref&gt;
 | Qatar&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=24 December 2020|title=Qatar, Oman to receive Pfizer-BioNTech COVID-19 vaccine this week|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-vaccine-qatar/qatar-oman-to-receive-pfizer-biontech-covid-19-vaccine-this-week-idUSKBN28U0VE|publisher=Reuters}}&lt;/ref&gt;
 | Singapore&lt;ref&gt;{{cite web|access-date=15 December 2020|title=Singapore approves use of Pfizer's COVID-19 vaccine|url=https://apnews.com/article/science-singapore-coronavirus-pandemic-lee-hsien-loong-coronavirus-vaccine-5bf8461b9d2d32ec08d56fcf5958317a|date=14 December 2020|website=AP NEWS}}&lt;/ref&gt;
 | Switzerland&lt;ref name=&quot;Swiss authorization&quot;&gt;{{cite press release |title=Swissmedic grants authorisation for the first COVID-19 vaccine in Switzerland |url=https://www.bag.admin.ch/bag/en/home/das-bag/aktuell/medienmitteilungen.msg-id-81761.html |publisher=[[Swissmedic|Swiss Agency for Therapeutic Products (Swissmedic)]] |date=19 December 2020 |access-date=19 December 2020 |archive-date=10 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110142826/https://www.bag.admin.ch/bag/en/home/das-bag/aktuell/medienmitteilungen.msg-id-81761.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Comirnaty Product information | url=https://www.swissmedicinfo.ch/ShowText.aspx?textType=FI&amp;lang=DE&amp;authNr=68225 | language=DE | access-date=31 January 2021 | trans-quote=Due to incomplete clinical data at the time of the assessment of the authorization application, the Comirnaty medicinal product is authorized for a limited period (Art. 9a Medicinal Products Act).}}&lt;/ref&gt;
 | UAE&lt;ref&gt;{{Cite web|date=23 December 2020|title=Dubai approves the Pfizer-BioNTech vaccine which will be free of charge|url=https://emirateswoman.com/dubai-approves-the-pfizer-biontech-vaccine-for-free/|access-date=28 December 2020|website=Emirates Woman}}&lt;/ref&gt;
 | UK&lt;ref name=&quot;ukgov12-2&quot;&gt;{{cite web |title=UK medicines regulator gives approval for first UK COVID-19 vaccine |url=https://www.gov.uk/government/news/uk-medicines-regulator-gives-approval-for-first-uk-covid-19-vaccine |publisher=Medicines and Healthcare Products Regulatory Agency, Government of the UK |access-date=2 December 2020 |date=2 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MHRA 2020-12-08&quot;&gt;{{cite web | title=Information for Healthcare Professionals on Pfizer/BioNTech COVID-19 vaccine | website=Medicines &amp; Healthcare products Regulatory Agency (MHRA) | date=8 December 2020 | url=https://www.gov.uk/government/publications/regulatory-approval-of-pfizer-biontech-vaccine-for-covid-19/information-for-healthcare-professionals-on-pfizerbiontech-covid-19-vaccine | access-date=13 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Conditions of Authorisation for Pfizer/BioNTech COVID-19 vaccine | website=Medicines &amp; Healthcare products Regulatory Agency (MHRA) | date=3 December 2020 | url=https://www.gov.uk/government/publications/regulatory-approval-of-pfizer-biontech-vaccine-for-covid-19/conditions-of-authorisation-for-pfizerbiontech-covid-19-vaccine | access-date=13 December 2020}}&lt;/ref&gt;
 | US{{efn|name=CFA|US authorization also includes the three sovereign nations in the [[Compact of Free Association]]: [[Palau]], the [[Marshall Islands]], and [[Federated States of Micronesia|Micronesia]].&lt;ref&gt;{{cite press release | title=Interior Applauds Inclusion of Insular Areas through Operation Warp Speed to Receive COVID-19 Vaccines | publisher=[[United States Department of the Interior]] (DOI) | date=12 December 2020 | url=https://www.doi.gov/oia/press/interior-applauds-inclusion-insular-areas-through-operation-warp-speed-receive-covid-19 | access-date=13 January 2021}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.hawaiipublicradio.org/post/asia-minute-palau-administers-vaccines-keep-country-free-covid#stream/0|publisher=[[Hawaii Public Radio]]|title=Asia Minute: Palau Administers Vaccines to Keep Country Free of COVID|first=Bill|last=Dorman|date=6 January 2021|access-date=13 January 2021}}&lt;/ref&gt;}}&lt;ref&gt;{{cite press release | title=FDA Takes Key Action in Fight Against COVID-19 By Issuing Emergency Use Authorization for First COVID-19 Vaccine | publisher=U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA) | date=11 December 2020 | url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-takes-key-action-fight-against-covid-19-issuing-emergency-use-authorization-first-covid-19 | access-date=11 December 2020}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Pfizer-BioNTech COVID-19 Vaccine EUA Fact Sheet for Healthcare Providers | publisher=Pfizer | date=11 December 2020 | url=https://www.fda.gov/media/144413/download | format=PDF}}&lt;/ref&gt;
 | [[World Health Organization|WHO]]&lt;ref&gt;{{cite press release | title=WHO issues its first emergency use validation for a COVID-19 vaccine and emphasizes need for equitable global access | website=[[World Health Organization]] (WHO) | url=https://www.who.int/news/item/31-12-2020-who-issues-its-first-emergency-use-validation-for-a-covid-19-vaccine-and-emphasizes-need-for-equitable-global-access | date=31 December 2020 | access-date=6 January 2021}}&lt;/ref&gt;
}}
{{Collapsible list|title=Full (9)
 | Australia&lt;ref&gt;{{cite web|title=Comirnaty|url=https://www.tga.gov.au/apm-summary/comirnaty|date=25 January 2021|access-date=25 January 2021|website=Therapeutic Goods Administration|accessdate=3 February 2021|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201143845/https://www.tga.gov.au/apm-summary/comirnaty}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report | url=https://www.tga.gov.au/sites/default/files/auspar-bnt162b2-mrna-210125.pdf | title=Australian Public Assessment Report for BNT162b2 (mRNA) | publisher=[[Therapeutic Goods Administration]] (TGA) | access-date=25 January 2021 | archive-date=26 January 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210126144716/https://www.tga.gov.au/sites/default/files/auspar-bnt162b2-mrna-210125.pdf | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
 | EU&lt;ref name=&quot;Comirnaty EPAR&quot;&gt;{{cite web | title=Comirnaty EPAR | website=[[European Medicines Agency]] (EMA) | url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/comirnaty | access-date=23 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eu vac&quot;&gt;{{cite web |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/qanda_20_2467 |title=Questions and Answers: COVID-19 vaccination in the EU |date=21 December 2020 |website=[[European Commission]] |access-date=21 December 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Comirnaty | website=Union Register of medicinal products | url=https://ec.europa.eu/health/documents/community-register/html/h1528.htm | access-date=8 January 2021}}&lt;/ref&gt;
 | Faroe Islands&lt;ref name=&quot;Danish authorization&quot;&gt;{{Cite web|title=Første vaccine mod COVID19 godkendt i EU|url=https://laegemiddelstyrelsen.dk/da/nyheder/2020/foerste-vaccine-mod-covid19-godkendt-i-eu/|access-date=26 December 2020|website=Lægemiddelstyrelsen|language=da-DK}}&lt;/ref&gt;
 | Greenland&lt;ref name=&quot;Danish authorization&quot; /&gt;
 | Iceland&lt;ref&gt;{{Cite web|title=COVID-19: Bóluefninu Comirnaty frá BioNTech/Pfizer hefur verið veitt skilyrt íslenskt markaðsleyfi|url=https://www.lyfjastofnun.is/frettir/covid-19-boluefninu-comirnaty-fra-biontech-pfizer-hefur-verid-veitt-skilyrt-islenskt-markadsleyfi/|access-date=26 December 2020|website=Lyfjastofnun|language=is}}&lt;/ref&gt;
 | Malaysia&lt;ref&gt;{{cite news | last = Lim | first = Ida | date = 8 January 2021 | title = Khairy: Malaysia can use Pfizer's Covid-19 vaccine now as conditional registration granted | url = https://www.msn.com/en-my/news/national/khairy-malaysia-can-use-pfizer-e2-80-99s-covid-19-vaccine-now-as-conditional-registration-granted/ar-BB1czVUU | work = [[Malay Mail]] | access-date = 8 January 2021}}&lt;/ref&gt;
 | Norway&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Status på koronavaksiner under godkjenning per 21.12.20|url=https://legemiddelverket.no/nyheter/status-pa-koronavaksiner-under-godkjenning-per-211220|access-date=26 December 2020|website=Statens legemiddelverk|language=nb-NO|accessdate=2 January 2021|archivedate=8 January 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108193600/https://legemiddelverket.no/nyheter/status-pa-koronavaksiner-under-godkjenning-per-211220}}&lt;/ref&gt;
 | Saudi Arabia&lt;ref&gt;{{Cite web|date=10 December 2020|title=Coronavirus: Saudi Arabia approves Pfizer COVID-19 vaccine for use|url=https://english.alarabiya.net/en/coronavirus/2020/12/10/Coronavirus-Saudi-Arabia-approves-Pfizer-COVID-19-vaccine-for-use|access-date=10 December 2020|website=Al Arabiya English}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Zimmer|first1=Carl|last2=Corum|first2=Jonathan|last3=Wee|first3=Sui-Lee|date=10 June 2020|title=Coronavirus Vaccine Tracker|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/science/coronavirus-vaccine-tracker.html|access-date=12 December 2020|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;
 | Serbia&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://balkaninsight.com/2020/12/21/serbia-leads-region-in-expecting-covid-19-vaccines-within-days/|work=BalkanInsight |date=21 December 2020 |title=Serbia leads region in expecting COVID-19 vaccines within days|access-date=26 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.srbija.gov.rs/vest/en/165409/first-shipment-of-pfizer-biontech-vaccine-arrives-in-serbia.php|work=Serbian government website|date=22 December 2020 |title= First shipment of Pfizer-BioNTech vaccine arrives in Serbia|access-date=26 December 2020}}&lt;/ref&gt;
}}
|- valign=&quot;top&quot;

|- valign=&quot;top&quot;
|'''[[Moderna COVID-19 vaccine]]'''&lt;wbr /&gt;&lt;ref name=&quot;NCT04470427&quot;&gt;{{cite web |title=A Study to Evaluate Efficacy, Safety, and Immunogenicity of mRNA-1273 Vaccine in Adults Aged 18 Years and Older to Prevent COVID-19 |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04470427 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |id=NCT04470427 |date=14 July 2020 |access-date=27 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084833/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04470427/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;palca&quot;&gt;{{cite news |last1=Palca |first1=Joe |title=COVID-19 vaccine candidate heads to widespread testing in U.S. |url=https://www.npr.org/sections/coronavirus-live-updates/2020/07/27/895672859/us-vaccine-candidate-heads-to-widespread-testing-in-people |access-date=27 July 2020 |publisher=NPR |date=27 July 2020 |name-list-style=vanc |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084836/https://www.npr.org/sections/coronavirus-live-updates/2020/07/27/895672859/us-vaccine-candidate-heads-to-widespread-testing-in-people/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[Moderna]], [[National Institute of Allergy and Infectious Diseases|NIAID]], [[Biomedical Advanced Research and Development Authority|BARDA]], [[Coalition for Epidemic Preparedness Innovations|CEPI]]
|[[RNA vaccine]] ([[modRNA]] encapsulated in [[lipid nanoparticle]]s)
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=30000|description=Interventional; randomized, placebo-controlled study for efficacy, safety, and immunogenicity.
|status=Positive results from an interim analysis were announced on 15 November 2020&lt;ref&gt;{{cite web |title=Promising Interim Results from Clinical Trial of NIH-Moderna COVID-19 Vaccine |url=https://www.nih.gov/news-events/news-releases/promising-interim-results-clinical-trial-nih-moderna-covid-19-vaccine |website=National Institutes of Health (NIH) |date=15 November 2020}}&lt;/ref&gt; and published on 30 December 2020 reporting an overall efficacy of 94%.&lt;ref name=&quot;mRNA1273 Vaccine&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Baden L, Essink B, Kotloff K, Frey S, Novak R, Diemert D, Spector S, Rouphael N, Creech B, McGettigan J, Khetan S, Segall N, Solis J, Brosz A, Fierro C, Schwartz H, Neuzil K, Corey L, Gilbert P, Janes H, Follmann D, Marovich M, Mascola J, Polakowski L, Ledgerwood J, Graham B, Bennett H, Pajon R, Knightly C, Leav B, Deng W, Zhou H, Sahly H, Han S, Ivarsson M, Miller J, Zaks T|display-authors=6 |title= Efficacy and Safety of the mRNA-1273 SARS-CoV-2 Vaccine|journal=New England Journal of Medicine |date=December 2020 |doi= 10.1056/NEJMoa2035389|pmid=33378609 |pmc=7787219 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
|locations=United States
|duration=Jul 2020{{snd}}Oct 2022
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=720
|references=&lt;ref&gt;{{cite web | title=Safety and Immunogenicity Study of 2019-nCoV Vaccine (mRNA-1273) for Prophylaxis of SARS-CoV-2 Infection (COVID-19) | website=[[ClinicalTrials.gov]] | url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04283461 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Dose-Confirmation Study to Evaluate the Safety, Reactogenicity, and Immunogenicity of mRNA-1273 COVID-19 Vaccine in Adults Aged 18 Years and Older |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04405076|access-date=19 December 2020|website=[[ClinicalTrials.gov]] }}&lt;/ref&gt;
|status=Dose-dependent neutralizing antibody response on two-dose schedule; undetermined durability.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Widge | first1=Alicia T. | last2=Rouphael | first2=Nadine G. | last3=Jackson | first3=Lisa A. | last4=Anderson | first4=Evan J. | last5=Roberts | first5=Paul C. | last6=Makhene | first6=Mamodikoe | last7=Chappell | first7=James D. | last8=Denison | first8=Mark R. | last9=Stevens | first9=Laura J. | last10=Pruijssers | first10=Andrea J. | last11=McDermott | first11=Adrian B. | last12=Flach | first12=Britta | last13=Lin | first13=Bob C. | last14=Doria-Rose | first14=Nicole A. | last15=O'Dell | first15=Sijy | last16=Schmidt | first16=Stephen D. | last17=Neuzil | first17=Kathleen M. | last18=Bennett | first18=Hamilton | last19=Leav | first19=Brett | last20=Makowski | first20=Mat | last21=Albert | first21=Jim | last22=Cross | first22=Kaitlyn | last23=Edara | first23=Venkata-Viswanadh | last24=Floyd | first24=Katharine | last25=Suthar | first25=Mehul S. | last26=Buchanan | first26=Wendy | last27=Luke | first27=Catherine J. | last28=Ledgerwood | first28=Julie E. | last29=Mascola | first29=John R. | last30=Graham | first30=Barney S. | last31=Beigel | first31=John H. | name-list-style=vanc | display-authors=6 | title=Durability of Responses after SARS-CoV-2 mRNA-1273 Vaccination | journal=New England Journal of Medicine | publisher=Massachusetts Medical Society | date=3 December 2020 | volume=384 | issue=1 | pages=80–82 | issn=0028-4793 | doi=10.1056/nejmc2032195 | pmid=33270381 | pmc=7727324 | doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Jackson LA, Anderson EJ, Rouphael NG, Roberts PC, Makhene M, Coler RN, McCullough MP, Chappell JD, Denison MR, Stevens LJ, Pruijssers AJ, McDermott A, Flach B, Doria-Rose NA, Corbett KS, Morabito KM, O'Dell S, Schmidt SD, Swanson PA, Padilla M, Mascola JR, Neuzil KM, Bennett H, Sun W, Peters E, Makowski M, Albert J, Cross K, Buchanan W, Pikaart-Tautges R, Ledgerwood JE, Graham BS, Beigel JH |collaboration=mRNA-1273 Study Group |display-authors=6 |title=An mRNA Vaccine against SARS-CoV-2 – Preliminary Report |journal=New England Journal of Medicine |date=July 2020 |volume=383 |issue=20 |pages=1920–31 |doi=10.1056/NEJMoa2022483 |doi-access=free |pmid=32663912 |pmc=7377258 |lay-url=https://www.statnews.com/2020/07/14/moderna-covid19-vaccine-first-data-show-spurs-immune-response/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jackson-app&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Jackson LA, Anderson EJ, Rouphael NG, Roberts PC, Makhene M, Coler RN, McCullough MP, Chappell JD, Denison MR, Stevens LJ, Pruijssers AJ, McDermott A, Flach B, Doria-Rose NA, Corbett KS, Morabito KM, O'Dell S, Schmidt SD, Swanson PA, Padilla M, Mascola JR, Neuzil KM, Bennett H, Sun W, Peters E, Makowski M, Albert J, Cross K, Buchanan W, Pikaart-Tautges R, Ledgerwood JE, Graham BS, Beigel JH |collaboration=mRNA-1273 Study Group |display-authors=6 |title=An mRNA Vaccine against SARS-CoV-2 – Preliminary Report Supplementary appendix |journal=New England Journal of Medicine |date=July 2020 |volume=383 |issue=20 |pages=1920–31 |doi=10.1056/NEJMoa2022483 |doi-access=free |pmid=32663912 |pmc=7377258 }}&lt;/ref&gt;
|locations=United States
|duration=Mar 2020{{snd}}Nov 2021
}}
|{{Collapsible list|title=Emergency (7)
 | Canada&lt;ref name=&quot;hc-moderna12-23&quot;&gt;{{cite web |title=Regulatory Decision Summary – Moderna COVID-19 Vaccine – Health Canada |url=https://covid-vaccine.canada.ca/info/regulatory-decision-summary-detailTwo.html?linkID=RDS00736 |publisher=Health Canada, Government of Canada |access-date=23 December 2020 |date=23 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hcapps&quot; /&gt;
 | Israel&lt;ref name=&quot;israelmoderna&quot;&gt;{{cite web|title=Israeli Ministry of Health Authorizes COVID-19 Vaccine Moderna for Use in Israel|url=https://investors.modernatx.com/news-releases/news-release-details/israeli-ministry-health-authorizes-covid-19-vaccine-moderna-use|publisher=modernatx.com|access-date=4 January 2021|date=4 January 2021|accessdate=13 January 2021|archivedate=17 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210217215148/https://investors.modernatx.com/news-releases/news-release-details/israeli-ministry-health-authorizes-covid-19-vaccine-moderna-use}}&lt;/ref&gt;
 | Saudi Arabia&lt;ref name=&quot;gulfnews.com&quot;&gt;{{Cite web|title=AstraZeneca and Moderna vaccines to be administered in Saudi Arabia|url=https://gulfnews.com/world/gulf/saudi/astrazeneca-and-moderna-vaccines-to-be-administered-in-saudi-arabia-1.76573439|access-date=19 January 2021|website=gulfnews.com}}&lt;/ref&gt;
 | Switzerland&lt;ref&gt;{{cite press release|title=Swissmedic grants authorisation for the COVID-19 vaccine from Moderna |url=https://www.swissmedic.ch/swissmedic/en/home/news/coronavirus-covid-19/zulassung-covid-19-impfstoff-moderna.html |publisher=[[Swissmedic|Swiss Agency for Therapeutic Products (Swissmedic)]] |date=12 January 2020 |access-date=12 January 2020}}&lt;/ref&gt;
 | UK&lt;ref&gt;{{cite web | title=Information for Healthcare Professionals on COVID-19 Vaccine Moderna | website=[[Medicines and Healthcare products Regulatory Agency]] (MHRA) | date=8 January 2021 | url=https://www.gov.uk/government/publications/regulatory-approval-of-covid-19-vaccine-moderna/information-for-healthcare-professionals-on-covid-19-vaccine-moderna | access-date=8 January 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Conditions of Authorisation for COVID-19 Vaccine Moderna | website=[[Medicines and Healthcare products Regulatory Agency]] (MHRA) | date=8 January 2021 | url=https://www.gov.uk/government/publications/regulatory-approval-of-covid-19-vaccine-moderna/conditions-of-authorisation-for-covid-19-vaccine-moderna | access-date=9 January 2021}}&lt;/ref&gt;
 | US{{efn|name=CFA}}&lt;ref name=&quot;FDA PR 20201218&quot;&gt;{{cite press release | title=FDA Takes Additional Action in Fight Against COVID-19 By Issuing Emergency Use Authorization for Second COVID-19 Vaccine | website=U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA) | url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-takes-additional-action-fight-against-covid-19-issuing-emergency-use-authorization-second-covid | access-date=18 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CDC ACIP Moderna COVID-19 Vaccine&quot;&gt;{{cite journal|last1=Oliver|first1=Sara E.|last2=Gargano|first2=Julia W.|last3=Marin|first3=Mona|last4=Wallace|first4=Megan|last5=Curran|first5=Kathryn G.|last6=Chamberland|first6=Mary|last7=McClung|first7=Nancy|last8=Campos-Outcalt|first8=Doug|last9=Morgan|first9=Rebecca L.|last10=Mbaeyi|first10=Sarah|last11=Romero|first11=José R.|display-authors=6|date=December 2020|title=The Advisory Committee on Immunization Practices' Interim Recommendation for Use of Moderna COVID-19 Vaccine – United States, December 2020|url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/69/wr/pdfs/mm695152e1-H.pdf|journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=69|issue=5152|pages=1653–56|doi=10.15585/mmwr.mm695152e1|pmid=33382675|last14=Bell|first13=Grace M.|last13=Lee|first14=Beth P.|last15=Dooling|first15=Kathleen|last12=Talbot|first12=H. Keipp|s2cid=229945697|name-list-style=vanc}}&lt;/ref&gt;
 |Singapore&lt;ref&gt;{{Cite web|date=3 February 2021|title=Singapore becomes first in Asia to approve Moderna's COVID-19 vaccine|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-singapore/singapore-becomes-first-in-asia-to-approve-modernas-covid-19-vaccine-idUSKBN2A30ZM|access-date=3 February 2021|website=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt;
}}
{{Collapsible list|title=Full (5)
 | EU&lt;ref name=&quot;COVID-19 Vaccine Moderna EPAR&quot;&gt;{{cite web | title=COVID-19 Vaccine Moderna EPAR | website=[[European Medicines Agency]] (EMA) | url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/covid-19-vaccine-moderna | access-date=20 January 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EU approval&quot;&gt;{{Cite press release|title=European Commission authorises second safe and effective vaccine against COVID-19|url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_21_3|access-date=6 January 2021|website=European Commission }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite press release|date=6 January 2021|title=EMA recommends COVID-19 Vaccine Moderna for authorisation in the EU|url=https://www.ema.europa.eu/en/news/ema-recommends-covid-19-vaccine-moderna-authorisation-eu|access-date=6 January 2021|publisher=European Medicines Agency}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=COVID-19 Vaccine Moderna | website=Union Register of medicinal products | url=https://ec.europa.eu/health/documents/community-register/html/h1507.htm | access-date=14 January 2021}}&lt;/ref&gt;
 | Faroe Islands&lt;ref name=&quot;Danish Moderna approval&quot;&gt;{{Cite web|title=Endnu en vaccine mod COVID-19 er godkendt af EU-Kommissionen|url=https://laegemiddelstyrelsen.dk/da/nyheder/2021/endnu-en-vaccine-imod-covid-19-godkendt-af-eu-kommissionen/|access-date=7 January 2021|website=Lægemiddelstyrelsen|language=da-DK}}&lt;/ref&gt;
 | Greenland&lt;ref name=&quot;Danish Moderna approval&quot; /&gt;
 | Iceland&lt;ref&gt;{{Cite web|title=COVID-19: Bóluefninu COVID-19 Vaccine Moderna frá hefur verið veitt skilyrt íslenskt markaðsleyfi|url=https://www.lyfjastofnun.is/frettir/covid-19-boluefninu-covid-19-vaccine-moderna-fra-hefur-verid-veitt-skilyrt-islenskt-markadsleyfi/|access-date=7 January 2021|website=Lyfjastofnun|language=is}}&lt;/ref&gt;
 | Norway&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Status på koronavaksiner under godkjenning per 6. januar 2021|url=https://legemiddelverket.no/nyheter/status-pa-koronavaksiner-under-godkjenning-per-6-januar-2021|access-date=7 January 2021|website=Statens legemiddelverk|language=nb-NO|accessdate=13 January 2021|archivedate=4 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210204040017/https://legemiddelverket.no/nyheter/status-pa-koronavaksiner-under-godkjenning-per-6-januar-2021}}&lt;/ref&gt;
}}
|- valign=&quot;top&quot;
|'''[[Oxford–AstraZeneca COVID-19 vaccine]]'''&lt;wbr/&gt;{{efn-la|[[Serum Institute of India]] will be producing the ''ChAdOx1{{nbsp}}nCoV-19'' vaccine for India&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/healthcare/biotech/pharmaceuticals/astrazeneca-serum-institute-of-india-sign-licensing-deal-for-1-billion-doses-of-oxford-vaccine/articleshow/76202016.cms|title=AstraZeneca &amp; Serum Institute of India sign licensing deal for 1 million doses of Oxford vaccine|work=The Economic Times|access-date=15 June 2020}}&lt;/ref&gt; and other low and middle income countries.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Covid-19 vaccine: Serum Institute signs up for 100 million doses of vaccines for India, low and middle-income countries |url=https://www.financialexpress.com/lifestyle/health/covid-19-vaccine-serum-institute-signs-up-for-100-million-doses-of-vaccines-for-india-low-and-middle-income-countries/2047884/ |work=The Financial Express |date=7 August 2020}}&lt;/ref&gt;}}{{efn-la|Oxford name: ''ChAdOx1{{nbsp}}nCoV-19''. Manufacturing in Brazil to be carried out by [[Oswaldo Cruz Foundation]].&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Walsh |first1=Nick |last2=Shelley |first2=Jo |last3=Duwe |first3=Eduardo |last4=Bonnett |first4=William |date=27 July 2020 |title=The world's hopes for a coronavirus vaccine may run in these health care workers' veins |url=https://edition.cnn.com/2020/07/27/americas/brazil-covid-19-sinovac-vaccine-intl/index.html |publisher=[[CNN]] |location=[[São Paulo]] |access-date=3 August 2020 |name-list-style=vanc |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803211040/https://edition.cnn.com/2020/07/27/americas/brazil-covid-19-sinovac-vaccine-intl/index.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;}}&lt;ref name=&quot;NCT04400838&quot;&gt;{{cite web |title=Investigating a Vaccine Against COVID-19 |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04400838 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |id=NCT04400838 |date=26 May 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084750/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04400838/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EudraCT-2020-001228-32&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.clinicaltrialsregister.eu/ctr-search/trial/2020-001228-32/GB |title=A Phase 2/3 study to determine the efficacy, safety and immunogenicity of the candidate Coronavirus Disease (COVID-19) vaccine ChAdOx1 nCoV-19 |website=EU Clinical Trials Register |publisher=European Union |id=[[EudraCT]] 2020-001228-32 |date=21 April 2020 |access-date=3 August 2020 |archive-date=5 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005201654/https://www.clinicaltrialsregister.eu/ctr-search/trial/2020-001228-32/GB |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ISRCTN89951424&quot;&gt;{{cite journal |title=A Phase III study to investigate a vaccine against COVID-19 |website=ISRCTN |id=ISRCTN89951424 |doi=10.1186/ISRCTN89951424 |date=26 May 2020 |last1=O'Reilly |first1=Peter |name-list-style=vanc | doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[University of Oxford]], [[AstraZeneca]], [[Coalition for Epidemic Preparedness Innovations|CEPI]]
|[[Adenoviridae|Adenovirus]] [[Viral vector|vector]] vaccine (modified [[chimpanzee]] adenovirus vector, ChAdOx1)
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=30000
|description=Interventional; [[randomized controlled trial|randomized, placebo-controlled study]] for efficacy, safety, and immunogenicity.&lt;ref name=&quot;NCT04516746&quot;&gt;{{cite web |title=A Phase III Randomized, Double-blind, Placebo-controlled Multicenter Study in Adults to Determine the Safety, Efficacy, and Immunogenicity of AZD1222, a Non-replicating ChAdOx1 Vector Vaccine, for the Prevention of COVID-19 |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04516746 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |id=NCT04383574 |date=12 May 2020 |access-date=26 August 2020 |archive-date=23 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200823061231/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04516746 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|status=Positive results from an interim analysis of four ongoing trials were announced on 23 November 2020 and published on 8 December 2020. Overall efficacy was 70%, ranging from 62% to 90% with different dosing regimens, with a peer-reviewed safety profile.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)32661-1/fulltext|title=Safety and efficacy of the ChAdOx1 nCoV-19 vaccine (AZD1222) against SARS-CoV-2: an interim analysis of four randomised controlled trials in Brazil, South Africa, and the UK|journal=Lancet|first1=Marryn|last1=Voysey|first2=Sue Ann|last2=Costa Clemens|first3=Shabir A.|last3=Madhi|first4=Lily Y.|last4=Weckx|first5=Pedro M.|last5=Folegatti|first6=Parvinder K.|last6=Aley|first7=Brian|last7=Angus|first8=Vicky L.|last8=Baillie|volume=397|issue=10269|pages=99–111|doi=10.1016/S0140-6736(20)32661-1|doi-access=free|date=8 December 2020|access-date=9 December 2020|name-list-style=vanc|display-authors=6}}&lt;/ref&gt;
|locations=Brazil (5,000),&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trial of Oxford COVID-19 vaccine starts in Brazil |url=https://covid19vaccinetrial.co.uk/brazil-trial-launch |publisher=[[Jenner Institute]] |access-date=26 August 2020 |archive-date=9 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200909025948/https://covid19vaccinetrial.co.uk/brazil-trial-launch |url-status=live |accessdate=2 January 2021 |archivedate=9 September 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200909025948/https://covid19vaccinetrial.co.uk/brazil-trial-launch }}&lt;/ref&gt; United Kingdom, India&lt;ref&gt;{{cite news |title=Oxford COVID-19 vaccine final trials will be held in these 17 hospitals in India |url=https://www.livemint.com/news/india/oxford-covid-19-vaccine-trials-will-be-held-in-these-17-hospitals-in-india-11597839519639.html |work=mint |date=19 August 2020 }}&lt;/ref&gt;
|duration=May 2020{{snd}}Aug 2021
}}
&lt;!-- |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=2|endphase=3|participants=10260|description=Interventional; [[randomized controlled trial|randomized, placebo-controlled study]] for efficacy, safety, and immunogenicity}} --&gt;
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=543
|status=Spike-specific antibodies at day 28; [[neutralizing antibody|neutralizing antibodies]] after a [[booster dose]] at day 56.&lt;ref name=&quot;folegatti&quot;&gt;{{cite journal |last1=Folegatti |first1=Pedro M |last2=Ewer |first2=Katie J |last3=Aley |first3=Parvinder K |last4=Angus |first4=Brian |last5=Becker |first5=Stephan |last6=Belij-Rammerstorfer |first6=Sandra |last7=Bellamy |first7=Duncan |last8=Bibi |first8=Sagida |last9=Bittaye |first9=Mustapha |last10=Clutterbuck |first10=Elizabeth A |last11=Dold |first11=Christina |last12=Faust |first12=Saul N |last13=Finn |first13=Adam |last14=Flaxman |first14=Amy L |last15=Hallis |first15=Bassam |last16=Heath |first16=Paul |last17=Jenkin |first17=Daniel |last18=Lazarus |first18=Rajeka |last19=Makinson |first19=Rebecca |last20=Minassian |first20=Angela M |last21=Pollock |first21=Katrina M |last22=Ramasamy |first22=Maheshi |last23=Robinson |first23=Hannah |last24=Snape |first24=Matthew |last25=Tarrant |first25=Richard |last26=Voysey |first26=Merryn |last27=Green |first27=Catherine |last28=Douglas |first28=Alexander D |last29=Hill |first29=Adrian V S |last30=Lambe |first30=Teresa |last31=Gilbert |first31=Sarah C |last32=Pollard |first32=Andrew J |display-authors=6 |author-link2=Katie Ewer |title=Safety and immunogenicity of the ChAdOx1 nCoV-19 vaccine against SARS-CoV-2: a preliminary report of a phase 1/2, single-blind, randomised controlled trial |journal=Lancet |date=July 2020 |volume=396 |issue=10249 |pages=467–78 |doi=10.1016/S0140-6736(20)31604-4 |pmid=32702298 |pmc=7445431 |doi-access=free |lay-url=https://blogs.sciencemag.org/pipeline/archives/2020/07/20/new-data-on-the-oxford-az-vaccine |name-list-style=vanc }}&lt;/ref&gt;}}
|{{Collapsible list
| title = Emergency (19)
 | Argentina&lt;ref&gt;{{cite web |title=Argentine regulator approves AstraZeneca/Oxford COVID-19 vaccine |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-argentina-astrazen/argentine-regulator-approves-astrazeneca-oxford-covid-19-vaccine-astrazeneca-idUSKBN29421P |publisher=Reuters |access-date=30 December 2020 |date=30 December 2020}}&lt;/ref&gt;
 | Bahrain&lt;ref&gt;{{Cite web|date=25 January 2021|title=Bahrain approves Oxford/AstraZeneca coronavirus vaccine produced in India|url=http://saudigazette.com.sa/article/602862|access-date=30 January 2021|website=Saudigazette}}&lt;/ref&gt;
 | Bangladesh&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Oxford University-Astrazeneca vaccine: Bangladesh okays it for emergency use|url=https://www.thedailystar.net/frontpage/news/oxford-university-astrazeneca-vaccine-bangladesh-okays-it-emergency-use-2022381|access-date=6 January 2021|website=thedailystar.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bangladesh approves Oxford-AstraZeneca COVID-19 vaccine|url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/bangladesh-approves-oxford-astrazeneca-covid-19-vaccine/2099147|access-date=6 January 2021|website=aa.com.tr}}&lt;/ref&gt;
 | Brazil&lt;ref name=&quot;Covid-Vaccine&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-brazil-idUSKBN29M0M3|title=Brazil clears emergency use of Sinovac, AstraZeneca vaccines, shots begin|work=Reuters|first1=Jamie|last1=McGeever|first2=Pedro|last2=Fonseca|date=17 January 2021|access-date=17 January 2021}}&lt;/ref&gt;
 | Dominican Republic&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Staff |first1=Agencia EFE |title=La República Dominicana aprueba la vacuna de AstraZeneca contra la covid-19 |url=https://www.efe.com/efe/america/sociedad/la-republica-dominicana-aprueba-vacuna-de-astrazeneca-contra-covid-19/20000013-4431079 |work=Agencia EFE |date=31 December 2020 |language=es}}&lt;/ref&gt;
 | Ecuador&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Staff|first=Reuters|date=2021-01-24|title=Ecuador approves use of AstraZeneca vaccine for COVID-19|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-ecuador-astrazeneca-idUSL1N2JZ0HC|access-date=30 January 2021}}&lt;/ref&gt;
 | El Salvador&lt;ref&gt;{{cite news |title=El Salvador greenlights AstraZeneca, Oxford University COVID-19 vaccine |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-el-salvador-vaccin/el-salvador-greenlights-astrazeneca-oxford-university-covid-19-vaccine-idINKBN2942HQ |publisher=Reuters |date=30 December 2020 }}&lt;/ref&gt;
 | India&lt;ref name=&quot;NYT India&quot;&gt;{{cite news | first1=Emily | last1=Schmall | first2=Sameer | last2=Yasir | title=India Approves Oxford-AstraZeneca Covid-19 Vaccine and 1 Other | website=The New York Times | date=3 January 2021 | url=https://www.nytimes.com/2021/01/03/world/asia/india-covid-19-vaccine.html | access-date=3 January 2021 | name-list-style=vanc}}&lt;/ref&gt;
 |Iraq&lt;ref name=&quot;bignewsnetwork.com&quot;&gt;{{Cite web|title=Iraq approves Sinopharm, AstraZeneca vaccines|url=https://www.bignewsnetwork.com/news/267583081/iraq-approves-sinopharm-astrazeneca-vaccines|access-date=30 January 2021|website=Big News Network.com}}&lt;/ref&gt;
 | Mexico&lt;ref&gt;{{cite news | title=Mexico approves AstraZeneca COVID-19 vaccine, minister says | website=Reuters | date=5 January 2021 | url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-mexico-vaccine-idUSKBN29A04O | access-date=14 January 2021}}&lt;/ref&gt;
 | Myanmar&lt;ref&gt;{{cite news | title= Myanmar launches nationwide COVID-19 vaccination program | website= Xinhua News | date= 27 January 2021 | url= http://www.xinhuanet.com/english/2021-01/27/c_139700809.htm | accessdate= 3 February 2021 | archivedate= 27 January 2021 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20210127163302/http://www.xinhuanet.com/english/2021-01/27/c_139700809.htm }}&lt;/ref&gt;
 | Nepal&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Staff |first1=Reuters |title=Nepal approves AstraZeneca COVID vaccine for emergency use – government statement |url=https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-nepal/nepal-approves-astrazeneca-covid-vaccine-for-emergency-use-government-statement-idUSKBN29K140 |work=Reuters |date=15 January 2021 }}&lt;/ref&gt;
 | Pakistan&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Staff |first1=Reuters |title=Pakistan approves AstraZeneca COVID-19 vaccine for emergency use |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-pakistan-astrazene/pakistan-approves-astrazeneca-covid-19-vaccine-for-emergency-use-idUKKBN29L0DO |date=16 January 2021 }}&lt;/ref&gt;
 | Philippines&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Staff |first=Reuters |date=28 January 2021 |title=Philippine regulator approves emergency use of AstraZeneca vaccine  |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-philippines-vaccin-idUSKBN29X0CY |access-date=28 January 2021}}&lt;/ref&gt;
 | Saudi Arabia&lt;ref name=&quot;gulfnews.com&quot; /&gt;
 | Sri Lanka&lt;ref&gt;{{Cite web|date=22 January 2021|title=Sri Lanka approves vaccine amid warnings of virus spread|url=https://apnews.com/article/sri-lanka-coronavirus-pandemic-340488c48ab372050825e70e057dd294|access-date=22 January 2021|website=AP NEWS}}&lt;/ref&gt;
 |Thailand&lt;ref&gt;{{cite web |title=Thai Food and Drug registers COVID-19 vaccine developed by AstraZeneca |url=https://www.pattayamail.com/thailandnews/thai-food-and-drug-registers-covid-19-vaccine-developed-by-astrazeneca-341186 |website=Pattaya Mail |date=23 January 2021}}&lt;/ref&gt;
 | UK&lt;ref&gt;{{cite web | title=Information for Healthcare Professionals on COVID-19 Vaccine AstraZeneca | website=[[Medicines and Healthcare products Regulatory Agency]] (MHRA) | date=30 December 2020 | url=https://www.gov.uk/government/publications/regulatory-approval-of-covid-19-vaccine-astrazeneca/information-for-healthcare-professionals-on-covid-19-vaccine-astrazeneca | access-date=4 January 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Oxford University/AstraZeneca vaccine authorised by UK medicines regulator |url=https://www.gov.uk/government/news/oxford-universityastrazeneca-vaccine-authorised-by-uk-medicines-regulator |publisher=Department of Health and Social Care|access-date=30 December 2020 |date=30 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title=Conditions of Authorisation for COVID-19 Vaccine AstraZeneca | website=[[Medicines and Healthcare products Regulatory Agency]] (MHRA) | date=30 December 2020 | url=https://www.gov.uk/government/publications/regulatory-approval-of-covid-19-vaccine-astrazeneca/conditions-of-authorisation-for-covid-19-vaccine-astrazeneca | access-date=4 January 2021}}&lt;/ref&gt;
| Vietnam&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.channelnewsasia.com/news/asia/vietnam-approves-astrazeneca-vaccine-reports-34-new-covid-19-14074712 |accessdate=2021-02-03 |archivedate=2021-02-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210207013652/https://www.channelnewsasia.com/news/asia/vietnam-approves-astrazeneca-vaccine-reports-34-new-covid-19-14074712 }}&lt;/ref&gt;
}}
{{Collapsible list|title=Full (1)|
 | EU&lt;ref&gt;{{cite web | title=COVID-19 Vaccine AstraZeneca: Pending EC decision | website=[[European Medicines Agency]] (EMA) | date=28 January 2021 | url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/summaries-opinion/covid-19-vaccine-astrazeneca | access-date=29 January 2021 | accessdate=3 February 2021 | archivedate=16 February 2021 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20210216232934/https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/summaries-opinion/covid-19-vaccine-astrazeneca }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite press release |title=EMA recommends COVID-19 Vaccine AstraZeneca for authorisation in the EU |url=https://www.ema.europa.eu/en/news/ema-recommends-covid-19-vaccine-astrazeneca-authorisation-eu |website=[[European Medicines Agency]] (EMA) |access-date=29 January 2021 |date=29 January 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite press release |title=European Commission authorises third safe and effective vaccine against COVID-19 |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_21_306 |website=European Commission |access-date=29 January 2021 |date=29 January 2021}}&lt;/ref&gt;
}}
|- valign=&quot;top&quot;


|- valign=&quot;top&quot;
|'''{{ill|EpiVacCorona|ru|ЭпиВакКорона}}'''&lt;wbr /&gt;&lt;ref name=&quot;NCT04527575&quot;&gt;{{cite web |title=Study of the Safety, Reactogenicity and Immunogenicity of &quot;EpiVacCorona&quot; Vaccine for the Prevention of COVID-19 (EpiVacCorona) |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04527575 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |id=NCT04368988 |date=22 September 2020 |access-date=16 November 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[State Research Center of Virology and Biotechnology VECTOR|Vector]]
|[[Peptide vaccine]]&lt;ref name=&quot;NCT04527575&quot; /&gt;
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=40,000|description=Randomized double-blind, placebo-controlled to evaluate efficacy, immunogenicity, and safety
|locations=Russia&lt;ref&gt;{{cite news |title=Russian EpiVacCorona Vaccine Has No Adverse Effects |url=https://www.oreanda.ru/en/gosudarstvo/russian-epivaccorona-vaccine-has-no-adverse-effects/article1354486/ |work=OREANDA-NEWS |date=13 January 2021 }}&lt;/ref&gt;
|duration=Nov 2020 – Dec 2021
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=100|description=Simple, blind, placebo-controlled, randomized study of safety, reactogenicity and immunogenicity&lt;ref name=&quot;NCT04527575&quot; /&gt;
|locations=Russia
|duration=Jul 2020&lt;ref name=&quot;NCT04527575&quot; /&gt; – Sep 2020&lt;ref&gt;{{cite news |title=Over 1,400 volunteers get Russia's first EpiVacCorona vaccine jab |url=https://tass.com/society/1235115 |work=TASS |date=15 December 2020 }}&lt;/ref&gt;
}}
|{{Collapsible list|title=Emergency (1)
 | Russia&lt;ref&gt;{{cite web | title = О регистрации вакцины ФБУН ГНЦ ВБ &quot;Вектор&quot; Роспотребнадзора &quot;ЭпиВакКорона&quot; | website = Rospotrebnadzor | url = https://www.rospotrebnadzor.ru/region/rss/rss.php?ELEMENT_ID=15660 | date = 14 October 2020 | language = ru | accessdate = 13 January 2021 | archivedate = 1 November 2020 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20201101010437/https://www.rospotrebnadzor.ru/region/rss/rss.php?ELEMENT_ID=15660 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title = Russia's EpiVacCorona vaccine post-registration trials started | publisher=The Pharma Letter |url = https://www.thepharmaletter.com/article/russia-s-epivaccorona-vaccine-post-registration-trials-started  |date=18 November 2020 }}&lt;/ref&gt;
}}
{{Collapsible list|title=Full (1)
 | Turkmenistan&lt;ref&gt;{{cite news |title= Turkmenistan registers vaccines for the prevention of infectious diseases  |url=https://tdh.gov.tm/en/post/25911/turkmenistan-registers-vaccines-prevention-infectious-diseases |work=Turkmenistan Today |date=29 January 2021 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Russian vaccine &quot;EpiVacCorona&quot; was registered in Turkmenistan |url=https://www.en24news.com/e/2021/01/russian-vaccine-epivaccorona-was-registered-in-turkmenistan.html |work=EN24 |date=29 January 2021 |accessdate=3 February 2021 |archivedate=19 March 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210319140314/https://www.en24news.com/error }}&lt;/ref&gt;
}}
|- valign=&quot;top&quot;
|'''[[CoronaVac]]'''&lt;ref name=&quot;NCT04383574&quot;&gt;{{cite web |title=Safety and Immunogenicity Study of Inactivated Vaccine for Prevention of SARS-CoV-2 Infection (COVID-19) (Renqiu) |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04383574 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |id=NCT04383574 |date=12 May 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084809/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04383574/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NCname= nct04456595=&quot;&gt;{{cite web |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04456595 |title=Clinical Trial of Efficacy and Safety of Sinovac's Adsorbed COVID-19 (Inactivated) Vaccine in Healthcare Professionals (PROFISCOV) |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |id=NCT04456595 |date=2 July 2020 |access-date=3 August 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084811/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04456595/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite journal |last1=PT. Bio Farma |title=A Phase III, observer-blind, randomized, placebo-controlled study of the efficacy, safety, and immunogenicity of SARS-COV-2 inactivated vaccine in healthy adults aged 18–59 years in Indonesia |journal=Registri Penyakit Indonesia |date=10 August 2020 |url=https://www.ina-registry.org/index.php?act=registry_trial_detail&amp;code_trial=16202009080721WXFM0YX |access-date=15 August 2020 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201011084814/https://www.ina-registry.org/index.php?act=registry_trial_detail&amp;code_trial=16202009080721WXFM0YX%2F |date=11 October 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[Sinovac Biotech|Sinovac]]
|[[Inactivated vaccine|Inactivated]] [[Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2|SARS-CoV-2]] vaccine
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=33,620|description=Double-blind, randomized, placebo-controlled to evaluate efficacy and safety.
|status=Positive results from an interim analysis of a small sample were announced by [[Turkey]] on 24 December 2020, with an efficacy of 91%.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Turkish official says CoronaVac vaccine 91.25% effective |url=https://abcnews.go.com/Health/wireStory/turkish-official-coronavac-vaccine-9125-effective-74899577 |publisher=ABC News |agency=Associated Press |access-date=28 December 2020 }}&lt;/ref&gt; Additional results were announced by [[Indonesia]] on 11 January, with an overall efficacy of 65%.&lt;ref name=StraitsTimes20210111&gt;{{cite news |url=https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/indonesia-grants-emergency-use-approval-to-sinovac-vaccine-local-trials-show-65 |title=Indonesia grants emergency use approval to Sinovac's vaccine, local trials show 65% efficacy |last=Soeriaatmadja |first=Wahyudi |work=[[The Straits Times]] |date=11 January 2021 |access-date=11 January 2021}}&lt;/ref&gt; The vaccine was 50% effective at preventing symptomatic infections in a Brazilian trial.&lt;ref&gt;{{cite web |title= CoronaVac's Overall Efficacy in Brazil Measured at 50.4%|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-01-12/overall-efficacy-of-sinovac-vaccine-in-brazil-just-above-50 |work=Bloomberg |date=12 January 2021 |access-date=12 January 2021 }}&lt;/ref&gt;
|locations=Brazil (15,000);&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.scmp.com/news/world/americas/article/3106177/tests-show-coronavirus-vaccine-chinas-sinovac-safe-says-brazils |title=Tests show coronavirus vaccine by China's Sinovac is safe, says Brazil's Butantan Institute |access-date=29 October 2020 |archive-date=29 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029151527/https://www.scmp.com/news/world/americas/article/3106177/tests-show-coronavirus-vaccine-chinas-sinovac-safe-says-brazils |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Chile (3,000);&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://chilereports.cl/en/news/2020/08/04/chile-initiates-clinical-study-for-covid-19-vaccine |title=Chile initiates clinical study for COVID-19 vaccine |access-date=29 October 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011190302/https://chilereports.cl/en/news/2020/08/04/chile-initiates-clinical-study-for-covid-19-vaccine |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Indonesia (1,620); Turkey (13,000)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Randomized, Double-Blind, Placebo-Controlled Phase III Clinical Trial For Evaluation of Efficacy and Safety of SARS-CoV-2 Vaccine (Vero Cell), Inactivated |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04582344 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |date=8 October 2020 |access-date=22 October 2020 |archive-date=20 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020123218/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04582344 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|duration=Jul 2020 – Oct 2021 in Brazil; Aug 2020 – Jan 2021 in Indonesia
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=2|participants=600
|status=Immunogenicity eliciting 92% seroconversion at lower dose and 98% at higher dose after 14 days&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yanjun |last2=Zeng |first2=Gang |last3=Pan |first3=Hongxing |last4=Li |first4=Changgui |last5=Hu |first5=Yaling |last6=Chu |first6=Kai |last7=Han |first7=Weixiao |last8=Chen |first8=Zhen |last9=Tang |first9=Rong |last10=Yin |first10=Weidong |last11=Chen |first11=Xin |last12=Hu |first12=Yuansheng |last13=Liu |first13=Xiaoyong |last14=Jiang |first14=Congbing |last15=Li |first15=Jingxin |last16=Yang |first16=Minnan |last17=Song |first17=Yan |last18=Wang |first18=Xiangxi |last19=Gao |first19=Qiang |last20=Zhu |first20=Fengcai | display-authors=6 |title=Safety, tolerability, and immunogenicity of an inactivated SARS-CoV-2 vaccine in healthy adults aged 18–59 years: a randomised, double-blind, placebo-controlled, phase 1/2 clinical trial |journal=The Lancet Infectious Diseases |date=November 2020 |volume=0 |issue=2 |pages=181–92 |doi=10.1016/S1473-3099(20)30843-4 |pmid=33217362 |pmc=7832443 |s2cid=227099817 | doi-access=free |name-list-style=vanc }}&lt;/ref&gt;
|locations=China
|duration=May 2020 –
}}
|{{Collapsible list
| title = Emergency (7)
 |Azerbaijan&lt;ref&gt;https://www.aa.com.tr/en/world/azerbaijan-kicks-off-covid-19-vaccination/2114591&lt;/ref&gt;
 |Bolivia&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bolívia autoriza uso de vacinas Sputnik V e CoronaVac contra covid-19 |url=https://noticias.uol.com.br/internacional/ultimas-noticias/2021/01/06/bolivia-autoriza-uso-de-vacinas-sputnik-v-e-coronavac-contra-covid-19.htm |website=noticias.uol.com.br |access-date=6 January 2021 |language=pt-br}}&lt;/ref&gt;
 |Brazil&lt;ref name=&quot;Covid-Vaccine&quot;/&gt;
 |China ''(early)''&lt;ref&gt;{{Cite news|title=China prepares large-scale rollout of domestically-produced coronavirus vaccines|url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-china-prepares-large-scale-rollout-of-domestically-produced|date=6 December 2020|access-date=7 December 2020|work=The Globe and Mail|first=Huizhong | last=Wu }}&lt;/ref&gt;
 |Chile&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-01-20|title=Chile aprueba el uso de emergencia de la vacuna china de Sinovac contra covid-19|url=https://www.france24.com/es/minuto-a-minuto/20210120-chile-aprueba-el-uso-de-emergencia-de-la-vacuna-china-de-sinovac-contra-covid-19|access-date=30 January 2021|website=France 24}}&lt;/ref&gt;
 |Indonesia&lt;ref name=StraitsTimes20210111/&gt;&lt;ref name=Tempo&gt;{{cite news |title=BPOM Grants Emergency Use Authorization for Sinovac Vaccine |url=https://en.tempo.co/read/1422220/bpom-grants-emergency-use-authorization-for-sinovac-vaccine |work=[[Tempo (Indonesian magazine)|Tempo]] |date=11 January 2021 |access-date=11 January 2021}}&lt;/ref&gt;
 |Turkey&lt;ref&gt;{{cite news |title=Turkey to begin COVID-19 vaccine jabs by this weekend |url=https://www.aa.com.tr/en/latest-on-coronavirus-outbreak/turkey-to-begin-covid-19-vaccine-jabs-by-this-weekend/2106366 |work=Anadolu |date=11 January 2021 |access-date=11 January 2021}}&lt;/ref&gt;}}
{{Collapsible list|title=Full (0)
 | ''None yet''
}}
|- valign=&quot;top&quot;
|'''[[Ad5-nCoV]]''' &lt;small&gt;(Convidicea)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[CanSino Biologics]], Beijing Institute of Biotechnology of the [[Academy of Military Medical Sciences]]
|[[Adenoviridae|Adenovirus]] [[Viral vector|vector]] vaccine ([[Recombinant vaccine|recombinant]] adenovirus [[Serotype|type]] 5 vector)
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=40,000|description=Global multi-center, randomized, double-blind, placebo-controlled to evaluate efficacy, safety and immunogenicity.
|locations= China, Argentina, Chile,&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Lazcano |first1=Patricio |title=Así funcionan las cuatro vacunas que se probarán en Chile |url=https://www.latercera.com/que-pasa/noticia/asi-funcionan-las-cuatro-vacunas-que-se-probaran-en-chile/AD22DRDA4REH5MRWGIAI7GQFSM/ |publisher=La Tercera |access-date=15 December 2020 |date=15 November 2020}}&lt;/ref&gt; Mexico,&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Martinez |first1=Ana Isabel |title=CanSino Biologics delivers COVID-19 vaccine to Mexico for late-stage trial |url=https://www.reuters.com/article/idUSKBN27J21V |publisher=Reuters |access-date=4 November 2020 |date=3 November 2020}}&lt;/ref&gt; Pakistan,&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ng |first1=Eric |title=China's CanSino trials Covid-19 vaccine in 'high disease burden' nations |url=https://www.scmp.com/business/companies/article/3107389/chinese-vaccine-developer-cansino-targets-high-disease-burden |work=South China Morning Post |access-date=4 November 2020 |date=28 October 2020}}&lt;/ref&gt; Russia,&lt;ref name=&quot;NCT04540419&quot;&gt;{{cite web |title=Clinical Trial of Recombinant Novel Coronavirus Vaccine (Adenovirus Type 5 Vector) Against COVID-19 |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04540419 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |id=NCT04540419 |date=13 November 2020 |access-date=17 November 2020}}&lt;/ref&gt; Saudi Arabia&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Nafisa |first1=Eltahir |title=CanSino to start Phase III trial of COVID-19 vaccine in Saudi |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-saudi-cansinobio/cansino-to-start-phase-iii-trial-of-covid-19-vaccine-in-saudi-idUSKCN2550L9 |publisher=Reuters |access-date=4 November 2020 |date=9 August 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Gou |first1=Jinbo |title=Phase III Trial of A COVID-19 Vaccine of Adenovirus Vector in Adults 18 Years Old and Above |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04526990 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |access-date=17 September 2020 |name-list-style=vanc |archive-date=18 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918142722/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04526990 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|duration=Mar. {{ndash}} Dec. 2020, China; Sep. 2020 {{ndash}} Dec. 2021, Pakistan; Sep. 2020 {{ndash}} Nov. 2020, Russia&lt;ref name=&quot;NCT04540419&quot; /&gt;
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=2|participants=508
|status=Neutralizing antibody and [[T cell]] responses&lt;ref name=&quot;zhu7-20&quot;&gt;{{cite journal | last1=Zhu | first1=Feng-Cai | last2=Guan | first2=Xu-Hua | last3=Li | first3=Yu-Hua | last4=Huang | first4=Jian-Ying | last5=Jiang | first5=Tao | last6=Hou | first6=Li-Hua | last7=Li | first7=Jing-Xin | last8=Yang | first8=Bei-Fang | last9=Wang | first9=Ling | last10=Wang | first10=Wen-Juan | last11=Wu | first11=Shi-Po | last12=Wang | first12=Zhao | last13=Wu | first13=Xiao-Hong | last14=Xu | first14=Jun-Jie | last15=Zhang | first15=Zhe | last16=Jia | first16=Si-Yue | last17=Wang | first17=Bu-Sen | last18=Hu | first18=Yi | last19=Liu | first19=Jing-Jing | last20=Zhang | first20=Jun | last21=Qian | first21=Xiao-Ai | last22=Li | first22=Qiong | last23=Pan | first23=Hong-Xing | last24=Jiang | first24=Hu-Dachuan | last25=Deng | first25=Peng | last26=Gou | first26=Jin-Bo | last27=Wang | first27=Xue-Wen | last28=Wang | first28=Xing-Huan | last29=Chen | first29=Wei | display-authors=6 | title=Immunogenicity and safety of a recombinant adenovirus type-5-vectored COVID-19 vaccine in healthy adults aged 18 years or older: a randomised, double-blind, placebo-controlled, phase 2 trial | journal=Lancet | date=July 2020 | volume=396 | issue=10249 | pages=479–88 | issn=0140-6736 | doi=10.1016/s0140-6736(20)31605-6 | pmid=32702299 | pmc=7836858 | doi-access=free | lay-url=https://blogs.sciencemag.org/pipeline/archives/2020/07/20/new-data-on-the-cansino-vaccine | name-list-style=vanc }}&lt;/ref&gt;
}}
|{{Collapsible list|title=Emergency (1)
 | China ''(early)''&lt;ref&gt;{{Cite web|title=CanSino's COVID-19 vaccine approved for military use in China|url=https://asia.nikkei.com/Business/Pharmaceuticals/CanSino-s-COVID-19-vaccine-approved-for-military-use-in-China|access-date=24 December 2020|website=Nikkei Asia|accessdate=2 January 2021|archivedate=7 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307024418/https://asia.nikkei.com/Business/Pharmaceuticals/CanSino-s-COVID-19-vaccine-approved-for-military-use-in-China}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=More Than 2.7 Million People Have Gotten Vaccines: Covid-19 Tracker|publisher=Bloomberg L.P.|url=https://www.bloomberg.com/graphics/covid-vaccine-tracker-global-distribution/|access-date=24 December 2020}}&lt;/ref&gt;
}}
{{Collapsible list|title=Full (0)
 | ''None yet''
}}
|- valign=&quot;top&quot;
|'''[[BBV152]]''' &lt;small&gt;(Covaxin)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Bharat Biotech]], [[Indian Council of Medical Research]]
|[[Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2|Inactivated SARS-CoV-2]] vaccine
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=25800|description=Randomised, observer-blinded, placebo-controlled&lt;ref&gt;{{Cite web|title=An Efficacy and Safety Clinical Trial of an Investigational COVID-19 Vaccine (BBV152) in Adult Volunteers |id=NCT04641481| url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04641481|access-date=26 November 2020|website=[[ClinicalTrials.gov]]}}&lt;/ref&gt;
|locations=India&lt;ref&gt;{{cite web | title=Bharat Biotech Recruits 23,000 Volunteers For Covaxin's Phase 3 Clinical Trial | website=NDTV.com | date=28 December 2020 | url=https://www.ndtv.com/india-news/bharat-biotech-recruits-23-000-volunteers-for-covaxins-phase-3-clinical-trial-2346980 | access-date=3 January 2021}}&lt;/ref&gt;
|duration=Nov 2020 {{En dash}} Mar 2021
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|participants=375
|status=Dose-dependent [[neutralizing antibody]] response on two-dose schedule. Pending Phase II reports.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Whole-Virion Inactivated SARS-CoV-2 Vaccine (BBV152) for COVID-19 in Healthy Volunteers |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04471519 |id=NCT04471519|website=[[ClinicalTrials.gov]] }}&lt;/ref&gt;}}
|{{Collapsible list|title=Emergency (1)
 | India (''monitored'')&lt;ref name=&quot;NYT India&quot; /&gt;
}}
{{Collapsible list|title=Full (0)
 | ''None yet''
}}
|}

===လၟောဝ်ဝက်သိန်ဂမၠိုင် Vaccine candidates===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+လၟောဝ်ဝက်သိန် ကဝ်ဝိဒ်=၁၉ မနွံပ္ဍဲကာလစွမ် ပထမ-တတိယ&lt;br&gt;COVID‑19 candidate vaccines in Phase I{{ndash}}III trials&lt;ref name=london/&gt;&lt;ref name=&quot;milken&quot;&gt;{{cite web|date=8 December 2020|title=COVID-19 vaccine tracker (Choose vaccines tab, apply filters to view select data)|url=https://airtable.com/shrSAi6t5WFwqo3GM/tblEzPQS5fnc0FHYR/viwDBH7b6FjmIBX5x?blocks=hide|access-date=11 December 2020|publisher=Milken Institute|lay-url=https://milkeninstitute.org/covid-19-tracker}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=who-tracker/&gt;
|-
!လၟောဝ်ဝက်သေန်ဂမၠိုင်&lt;br&gt;ညးမကၠောန်ဗဒှ် ကေုာံ ညးမဒုင်ပစ္စဲ&lt;br&gt;Vaccine candidates,&lt;br /&gt;developers, and sponsors
!ကွတ်&lt;br&gt;Technology
!ကာလစွမ် လၟုဟ် &lt;br&gt;Current phase (participants)&lt;br /&gt;design
!ကာလစွမ်မတုဲဒှ် &lt;br&gt;Completed phase{{efn-la|Latest Phase with published results.}} (participants)&lt;br /&gt;Immune response
!မကဵုအခေါင်စကာ နဒဒှ် ကာတၟေင် &lt;br&gt;Emergency use authorization
|- valign=&quot;top&quot;
|'''Ad26.COV2.S'''&lt;ref&gt;{{Cite web|title=A Study of Ad26.COV2.S in Adults|url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04436276|access-date=23 August 2020|website=[[ClinicalTrials.gov]]|date=4 August 2020|archive-date=16 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916063346/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04436276|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=A Study of Ad26.COV2.S for the Prevention of SARS-CoV-2-Mediated COVID-19 in Adult Participants|url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04505722|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200926145744/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04505722|archive-date=26 September 2020|website=ClinicalTrials.gov|publisher=US National Library of Medicine}}&lt;/ref&gt;
[[Janssen Pharmaceutica]] (Johnson &amp; Johnson), [[Beth Israel Deaconess Medical Center|BIDMC]]
|Non-[[Viral replication|replicating]] [[viral vector]] (adenovirus serotype 26)
| {{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=40000|description=Randomized, double-blinded, placebo-controlled
Temporarily paused on 13 October 2020, due to an unexplained illness in a participant.&lt;ref&gt;{{cite news | title=Johnson &amp; Johnson pauses its coronavirus vaccine trial because of a volunteer's 'unexplained illness.' | website=[[The New York Times]] | date=13 October 2020 | url=https://www.nytimes.com/2020/10/12/world/johnson-johnson-pauses-its-coronavirus-vaccine-trial-because-of-a-volunteers-unexplained-illness.html | access-date=25 October 2020 | authors=Virginia Hughes, Katie Thomas, Carl Zimmer, Katherine J. Wu | archive-date=24 October 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201024023926/https://www.nytimes.com/2020/10/12/world/johnson-johnson-pauses-its-coronavirus-vaccine-trial-because-of-a-volunteers-unexplained-illness.html | url-status=live }}&lt;/ref&gt; Johnson &amp; Johnson announced, on 23 October, that they are preparing to resume the trial in the US.&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.wsj.com/articles/covid-19-vaccine-trial-from-astrazeneca-oxford-can-resume-in-u-s-11603476923 | title=Pivotal Studies of Covid-19 Vaccines From AstraZeneca, J&amp;J Resuming | work=[[The Wall Street Journal]] | first1=Thomas M. | last1=Burton | first2=Peter | last2=Loftus | date=23 October 2020 | name-list-style=vanc | access-date=26 October 2020 | archive-date=26 October 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201026061035/https://www.wsj.com/articles/covid-19-vaccine-trial-from-astrazeneca-oxford-can-resume-in-u-s-11603476923 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/health/2020/10/23/jj-vaccine-trial-to-resume/ | title=Johnson &amp; Johnson, AstraZeneca coronavirus vaccine trials set to resume | work=[[The Washington Post]] | date=24 October 2020 | first=Carolyn Y. | last=Johnson | name-list-style=vanc | access-date=26 October 2020 | archive-date=26 October 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201026113132/https://www.washingtonpost.com/health/2020/10/23/jj-vaccine-trial-to-resume/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|locations=United States, Argentina, Brazil, Chile, Colombia, Mexico, Peru, the Philippines, South Africa and Ukraine
|duration= Jul 2020{{snd}}2023
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=1045}}
|'''Pending'''&lt;br /&gt;
*&lt;small&gt;Canada&lt;ref name=hcapps/&gt;&lt;/small&gt;
*&lt;small&gt;EU: EMA&lt;ref name=&quot;EU Ad26.COV2.S rolling review&quot; /&gt;&lt;/small&gt;
*&lt;small&gt;South Africa&lt;ref&gt;[https://www.msn.com/en-za/news/other/johnson-and-johnson-the-first-to-apply-for-covid-vaccine-registration-as-south-africa-starts-review-process/ar-BB1bZnjI &quot;Johnson &amp; Johnson the first to apply for Covid-19 vaccine registration as South Africa starts review process&quot;] MSN. 17 December 2020.&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|'''NVX-CoV2373'''&lt;wbr/&gt;&lt;ref name=&quot;NCT04368988&quot;&gt;{{cite web |title=Evaluation of the Safety and Immunogenicity of a SARS-CoV-2 rS (COVID-19) Nanoparticle Vaccine With/Without Matrix-M Adjuvant |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04368988 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |type=Registry |id=NCT04368988 |date=30 April 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=14 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714224741/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04368988 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[Novavax]]
|[[Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2|SARS-CoV-2]] [[Recombinant vaccine|recombinant]] [[Peplomer|spike protein]] [[nanoparticle]] with [[Immunologic adjuvant|adjuvant]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=45000|description=Randomised, observer-blinded, placebo-controlled trial&lt;ref name=&quot;NCT04583995&quot;&gt;{{cite web | url = https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04583995 | title = A Study Looking at the Effectiveness, Immune Response, and Safety of a COVID-19 Vaccine in Adults in the United Kingdom | access-date = 22 November 2020 | website=ClinicalTrials.gov }}&lt;/ref&gt;|locations=UK, India (15000);&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Yengkhom |first1=Sumati |title=Three Kolkata institutes queue up for corona vaccine trials {{!}} Kolkata News |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/3-kol-institutes-queue-up-for-corona-vaccine-trials/articleshow/79359532.cms |work=The Times of India |date=23 November 2020 }}&lt;/ref&gt; US, Mexico (30000)&lt;ref&gt;{{Cite web|title=A Study Looking at the Efficacy, Immune Response, and Safety of a COVID-19 Vaccine in Adults at Risk for SARS-CoV-2 - Full Text View - ClinicalTrials.gov|url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04611802|access-date=2020-12-30|website=clinicaltrials.gov|language=en}}&lt;/ref&gt;|duration=Sep 2020{{snd}}Jan 2021 (UK, India); Dec 2020{{snd}}Mar 2021 (US, Mexico)}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=131}} [[Immunoglobulin G|IgG]] and [[neutralizing antibody]] response with adjuvant after [[booster dose]]&lt;ref name=&quot;pmid32877576&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Keech C, Albert G, Cho I, Robertson A, Reed P, Neal S, Plested JS, Zhu M, Cloney-Clark S, Zhou H, Smith G, Patel N, Frieman MB, Haupt RE, Logue J, McGrath M, Weston S, Piedra PA, Desai C, Callahan K, Lewis M, Price-Abbott P, Formica N, Shinde V, Fries L, Lickliter JD, Griffin P, Wilkinson B, Glenn GM | display-authors=6 | title = Phase 1–2 Trial of a SARS-CoV-2 Recombinant Spike Protein Nanoparticle Vaccine | journal = The New England Journal of Medicine | date = September 2020 | volume=383 | issue=24 | pages=2320–2332 | pmid = 32877576 | pmc = 7494251 | doi = 10.1056/NEJMoa2026920 }}&lt;/ref&gt;
| '''Pending'''&lt;br /&gt;
*&lt;small&gt;Mexico: [[COFEPRIS]]&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Ebrard|first=Marcelo|title=Informe de avance sobre vacunas al 15 de diciembre de 2020.|url=https://twitter.com/m_ebrard/status/1338882415197085696|access-date=17 December 2020}}{{Primary source inline|date=December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|'''[[BBV152]]''' 
[[Bharat Biotech]], [[Indian Council of Medical Research]]

[[Trade name]]:&lt;small&gt;'''Covaxin'''&lt;/small&gt;
|[[Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2|Inactivated SARS-CoV-2]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=25800|description=Randomised, observer-blinded, placebo-controlled&lt;ref&gt;{{Cite web|title=An Efficacy and Safety Clinical Trial of an Investigational COVID-19 Vaccine (BBV152) in Adult Volunteers |type=Registry |id=NCT04641481| url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04641481|access-date=26 November 2020|website=ClinicalTrials.gov}}&lt;/ref&gt;
|locations=India
|duration=Nov 2020 {{En dash}} Mar 2022
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|participants=375}} Dose-dependent [[neutralizing antibody]] response on two-dose schedule.&lt;br /&gt;
Pending Phase II reports&lt;ref&gt;{{cite web |title=Whole-Virion Inactivated SARS-CoV-2 Vaccine (BBV152) for COVID-19 in Healthy Volunteers |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04471519 |type=Registry |id=NCT04471519|website=ClinicalTrials.gov }}&lt;/ref&gt;
| '''Pending'''&lt;br /&gt;

*&lt;small&gt;India: [[Drugs Controller General of India|DCGI]]&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Dwivedi |first1=Sukirti |last2=Dey |first2=Stela |title=Bharat Biotech Seeks Emergency Use Approval For Covaxin |url=https://www.ndtv.com/india-news/bharat-biotech-seeks-emergency-use-authorisation-for-coronavirus-vaccine-covaxin-report-2335492 |work=NDTV.com |date=8 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt;
|- valign=&quot;top&quot;
|'''CoVLP'''&lt;ref&gt;{{Cite web|date=13 November 2020|title=GSK, Medicago launch phase 2/3 clinical trials of plant-derived COVID-19 vaccine|url=http://www.pmlive.com/pharma_news/gsk,_medicago_launch_phase_23_clinical_trials_of_plant-derived_covid-19_vaccine_1356854|access-date=16 November 2020|website=PMLive}}&lt;/ref&gt;
[[Medicago Inc.|Medicago]], [[GlaxoSmithKline|GSK]]
|[[Recombinant vaccine|Recombinant]], [[Plant expressed vaccine|plant-based]] [[virus-like particle]]s{{efn-la|name=&quot;Medicago-technology&quot;|Virus-like particles grown in ''[[Nicotiana benthamiana]]''&lt;ref name=&quot;np-medicago&quot;&gt;{{cite news | first=Vishwadha | last=Chander | work=National Post | agency=Reuters | title=Canada's Medicago begins human trials of plant-based COVID-19 vaccine | date=14 July 2020 | url=https://nationalpost.com/news/canada/canadas-medicago-begins-human-trials-of-plant-based-covid-19-vaccine | access-date=14 July 2020 | name-list-style=vanc | archive-date=1 November 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201101220834/https://nationalpost.com/news/canada/canadas-medicago-begins-human-trials-of-plant-based-covid-19-vaccine | url-status=live }}&lt;/ref&gt;}} with [[GlaxoSmithKline|GSK]] [[Immunologic adjuvant|adjuvant]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=2|endphase=3|participants=30,612
|description=Event-driven, randomized, observer blinded, placebo-controlled&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Medicago|date=18 November 2020|title=Randomized, Observer-Blind, Placebo-Controlled, Phase 2/3 Study to Assess the Safety, Efficacy, and Immunogenicity of a Recombinant Coronavirus-Like Particle COVID-19 Vaccine in Adults 18 Years of Age or Older|url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04636697}}&lt;/ref&gt;
|locations=Canada
|duration=Nov 2020 {{En dash}} Apr 2022
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|participants=180
|description=Neutralizing antibodies at day 42 after the first injection (day 21 after the second injection) were at levels 10x that of COVID-19 survivors.
}}
|
|- valign=&quot;top&quot;
|'''[[ZF2001]]''' &lt;ref name=london/&gt;&lt;br /&gt;Anhui Zhifei Longcom Biopharmaceutical Co. Ltd.
[[Trade name]]: '''&lt;small&gt;RBD-Dimer&lt;/small&gt;'''
|[[Recombinant vaccine|Recombinant]] [[subunit vaccine]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=29,000|description=randomized, double-blind, placebo-controlled&lt;ref&gt;{{cite journal |title=A Phase III Clinical Trial to Determine the Safety and Efficacy of ZF2001 for Prevention of COVID-19 - Full Text View - ClinicalTrials.gov |journal=Clinicaltrials.gov |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04646590#wrapper }}&lt;/ref&gt;|locations=China, Ecuador, Indonesia, Malaysia, Pakistan, Uzbekistan&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Pinghui |first1=Zhuang |title=Fifth Chinese Covid-19 vaccine candidate ready to enter phase 3 trials |url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3110690/coronavirus-chinas-cnbg-set-review-covid-19-vaccine-phase-3 |work=South China Morning Post |access-date=26 December 2020 |date=20 November 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ying |first1=Teoh Pei |title=MYEG to conduct phase 3 clinical trial for China's Covid-19 vaccine in Msia {{!}} New Straits Times |url=https://www.nst.com.my/news/nation/2020/12/647456/myeg-conduct-phase-3-clinical-trial-chinas-covid-19-vaccine-msia |work=New Straits Times |access-date=28 December 2020 |date=7 December 2020}}&lt;/ref&gt;|duration=Dec 2020{{snd}}Apr 2022}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=2|participants=900|description=Interventional; randomized, double-blind, placebo-controlled&lt;ref name=&quot;NCT04466085&quot;&gt;{{cite web |title=A Randomized, Blinded, Placebo-controlled Trial to Evaluate the Immunogenicity and Safety of a Recombinant New Coronavirus Vaccine (CHO Cell) With Different Doses and Different Immunization Procedures in Healthy People Aged 18 to 59 Years |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04466085 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |type=Registry |id=NCT04466085 |date=10 July 2020 |access-date=26 August 2020 |archive-date=28 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728095036/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04466085 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|locations=[[Chongqing]]
|duration=Jun 2020{{snd}}Sep 2021}}
|
|- valign=&quot;top&quot;
|'''Zorecimeran (CVnCoV)'''&lt;wbr/&gt;&lt;br /&gt;[[CureVac]], [[Coalition for Epidemic Preparedness Innovations|CEPI]]
|[[modRNA]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=36500|references=&lt;ref name=&quot;2020-003998-22&quot;&gt;{{cite web |title=COVID-19: A Phase 2b/3, Randomized, Observer-Blinded, Placebo Controlled, Multicenter Clinical Study Evaluating the Efficacy and Safety of Investigational SARS-CoV-2 mRNA Vaccine CVnCoV in Adults 18 Years of Age and Older
|url=https://www.clinicaltrialsregister.eu/ctr-search/trial/2020-003998-22/DE |date=19 November 2020 |access-date=19 December 2020 |website=EU Clinical Trials Register |id=2020-003998-22}}&lt;/ref&gt;
|description=Phase 2b/3: Multicenter efficacy and safety trial in adults
|locations=Argentina, Belgium, Colombia, Dominican Republic, France, Germany, Mexico, Netherlands, Panama, Peru, Spain
|duration=Nov 2020{{snd}}?
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=944|references=&lt;ref name=&quot;NCT04449276&quot;&gt;{{cite web |title=A Study to Evaluate the Safety, Reactogenicity and Immunogenicity of Vaccine CVnCoV in Healthy Adults |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04449276 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |id=NCT04449276 |date=26 June 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084840/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04449276/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NCT04515147&quot;&gt;{{cite web |title=A Dose-Confirmation Study to Evaluate the Safety, Reactogenicity and Immunogenicity of Vaccine CVnCoV in Healthy Adults |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04515147 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |id=NCT04515147 |date=17 August 2020 |access-date=28 August 2020 |archive-date=23 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200823000237/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04515147 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|description=Phase 1 (284): Partially blind, controlled, dose-escalation to evaluate safety, reactogenicity and immunogenicity.
Phase 2a (660):Partially observer-blind, multicenter, controlled, dose-confirmation.
|locations=Belgium (P1), Germany (P1), Panama (2a), Peru (2a)
|duration=Jun 2020{{snd}}Oct 2021
}}
|
|-  valign=&quot;top&quot;
|'''IIBR-100'''&lt;wbr/&gt;&lt;ref name=&quot;NCT04608305&quot;&gt;{{cite web |title=A Phase I/II Randomized, Multi-Center, Placebo-Controlled, Dose-Escalation Study to Evaluate the Safety, Immunogenicity and Potential Efficacy of an rVSV-SARS-CoV-2-S Vaccine (IIBR-100) in Adults |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04608305 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |type=Registry |id=NCT04608305 |date=1 November 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[Ministry of Health (Israel)|The Israel Institute for Biological research]]
[[Trade name]]: '''&lt;small&gt;Brilife&lt;/small&gt;'''
|[[Recombinant vaccine|Recombinant]] [[vesicular stomatitis virus]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=2|participants=1000 |references=&lt;ref&gt;{{cite web |title=As Israel goes vaccine-wild, will the homegrown version lose its shot?|url=https://www.timesofisrael.com/as-israel-goes-vaccine-wild-will-the-homegrown-version-lose-its-shot/|website=Times of Israel |date=29 December 2020|access-date=1 January  2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|description=
|locations=Israel
|duration= Dec 2020{{snd}}spring 2021
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|participants=80|references=&lt;ref name=&quot;NCT04608305&quot;/&gt;
|description=Subjects (18-55 years old) randomly receiving a single administration of IIBR-100 at the low, mid, or high dose of saline or two administrations at a low dose, or saline, 28 days apart.
|locations=Israel
|duration= Oct{{snd}}Nov 2020
}}
|
|-  valign=&quot;top&quot;
|'''INO-4800'''&lt;wbr/&gt;{{efn-la|name=&quot;INO-4800-phase&quot;|South Korean Phase I–II in parallel with Phase I in the US}}&lt;ref name=&quot;NCT04336410&quot;&gt;{{cite web |title=Safety, Tolerability and Immunogenicity of INO-4800 for COVID-19 in Healthy Volunteers |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04336410 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |type=Registry |id=NCT04336410 |date=7 April 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084843/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04336410/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ivi.int/ivi-inovio-and-knih-to-partner-with-cepi-in-a-phase-i-ii-clinical-trial-of-inovios-covid-19-dna-vaccine-in-south-korea/|title=IVI, INOVIO, and KNIH to partner with CEPI in a Phase I/II clinical trial of INOVIO's COVID-19 DNA vaccine in South Korea|publisher=International Vaccine Institute|date=16 April 2020|access-date=23 April 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[Inovio Pharmaceuticals|Inovio]], [[Coalition for Epidemic Preparedness Innovations|CEPI]], [[Korea Centers for Disease Control and Prevention|Korea National Institute of Health]], [[International Vaccine Institute]]
|[[DNA vaccination#Plasmid vectors|DNA plasmid]] delivered by [[electroporation]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=40
|locations=United States, South Korea
|duration=Apr{{ndash}}Nov 2020
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|sortvalue=0a|Pending Phase I report}}
|
|- valign=&quot;top&quot;
|'''EpiVacCorona'''&lt;wbr/&gt;&lt;ref name=&quot;NCT04527575&quot;/&gt;&lt;br /&gt;[[State Research Center of Virology and Biotechnology VECTOR|Vector]]
|[[Peptide vaccine|Vaccine based on peptide antigens]]&lt;ref name=&quot;NCT04527575&quot; /&gt;
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=100|description=Simple, blind, placebo-controlled, randomized study of safety, reactogenicity and immunogenicity&lt;ref name=&quot;NCT04527575&quot; /&gt;
|locations=Russia
|duration=Jul 2020&lt;ref name=&quot;NCT04527575&quot; /&gt;{{snd}}?}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|sortvalue=0a|Pending Phase I–II report}}
|
|- valign=&quot;top&quot;
|''Unnamed''&lt;wbr/&gt;&lt;ref name=&quot;NCT04412538&quot;&gt;{{cite web |title=Safety and Immunogenicity Study of an Inactivated SARS-CoV-2 Vaccine for Preventing Against COVID-19 |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04412538 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |type=Registry |id=NCT04412538 |date=2 June 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084852/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04412538/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[Peking Union Medical College|Chinese Academy of Medical Sciences]]
|[[Inactivated vaccine|Inactivated]] [[Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2|SARS-CoV-2]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=942|description=Randomized, double-blinded, single-center, placebo-controlled
|locations=[[Chengdu]]
|duration=Jun 2020{{snd}}Sep 2021
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|}}
|
|- valign=&quot;top&quot;
|'''AG0301-COVID‑19'''&lt;wbr/&gt;&lt;ref name=&quot;NCT04463472&quot;&gt;{{cite web |title=Study of COVID-19 DNA Vaccine (AG0301-COVID19) |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04463472 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |type=Registry |id=NCT04463472 |date=9 July 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084854/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04463472/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;AnGes Inc.,&lt;ref name=&quot;anges-inc&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.anges.co.jp/en/company/index.html |title=About AnGes – Introduction |website=AnGes, Inc. |access-date=1 August 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084856/https://www.anges.co.jp/en/company/index.html/ |url-status=live |accessdate=2 January 2021 |archivedate=11 October 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201011084856/https://www.anges.co.jp/en/company/index.html/ }}&lt;/ref&gt; [[Japan Agency for Medical Research and Development|AMED]]
|[[DNA vaccination#Plasmid vectors|DNA plasmid]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=30|description=Non-randomized, single-center, two doses
|locations=[[Osaka]]
|duration=Jun 2020{{snd}}Jul 2021
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|}}
|
|- valign=&quot;top&quot;
|'''Lunar-COV19/ARCT-021'''&lt;ref&gt;{{Cite web|title=CTI and Arcturus Therapeutics Announce Initiation of Dosing of COVID-19 STARR™ mRNA Vaccine Candidate, LUNAR-COV19 (ARCT-021) in a Phase 1/2 study|url=https://www.bioindustry.org/news-listing/cti-and-arcturus-therapeutics-announce-initiation-of-dosing-of-covid-19-starr-mrna-vaccine-candidate-lunar-cov19-arct-021-in-a-phase-12-study.html|access-date=23 August 2020|date=13 August 2020|publisher=UK BioIndustry Association|archive-date=11 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084858/https://www.bioindustry.org/news-listing/cti-and-arcturus-therapeutics-announce-initiation-of-dosing-of-covid-19-starr-mrna-vaccine-candidate-lunar-cov19-arct-021-in-a-phase-12-study.html/|url-status=live|accessdate=2 January 2021|archivedate=11 October 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201011084858/https://www.bioindustry.org/news-listing/cti-and-arcturus-therapeutics-announce-initiation-of-dosing-of-covid-19-starr-mrna-vaccine-candidate-lunar-cov19-arct-021-in-a-phase-12-study.html/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ascending Dose Study of Investigational SARS-CoV-2 Vaccine ARCT-021 in Healthy Adult Subjects|url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04480957|access-date=23 August 2020|website=clinicaltrials.gov|archive-date=11 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084910/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04480957/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
[[Arcturus Therapeutics]]
|[[Messenger RNA|mRNA]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=92|description=Randomized, double-blinded
|locations=Singapore
|duration=Aug 2020{{snd}}?
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|}}
|
|- valign=&quot;top&quot;
|'''COVID‑19/aAPC'''&lt;wbr/&gt;&lt;ref name=&quot;NCT04299724&quot;&gt;{{cite web |title=Safety and Immunity of Covid-19 aAPC Vaccine |website=[[ClinicalTrials.gov]] |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04299724 |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |type=Registry |id=NCT04299724 |date=9 March 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084913/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04299724/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;Shenzhen Genoimmune Medical Institute&lt;ref name=&quot;shenzhen-genoimmune-medical-institute&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.szgimi.org/en/about.php |title=About Us |publisher=Shenzhen Genoimmune Medical Institute |access-date=1 August 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084919/http://www.szgimi.org/en/about.php/ |url-status=live |accessdate=2 January 2021 |archivedate=11 October 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201011084919/http://www.szgimi.org/en/about.php/ }}&lt;/ref&gt;
|[[Lentiviral vector in gene therapy|Lentiviral vector]] with [[minigene]] modifying [[Artificial antigen presenting cells|aAPCs]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|participants=100
|locations=[[Shenzhen]]
|duration=Mar 2020{{snd}}2023
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|}}
|
|- valign=&quot;top&quot;
|'''LV-SMENP-DC'''&lt;wbr/&gt;&lt;ref name=&quot;NCT04276896&quot;&gt;{{cite web |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04276896 |title=Immunity and Safety of Covid-19 Synthetic Minigene Vaccine |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |type=Registry |id=NCT04276896 |date=19 February 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084923/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04276896/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;Shenzhen Genoimmune Medical Institute&lt;ref name=&quot;shenzhen-genoimmune-medical-institute&quot;/&gt;
|[[Lentiviral vector in gene therapy|Lentiviral vector]] with [[minigene]] modifying [[dendritic cells|DCs]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|participants=100
|locations=[[Shenzhen]]
|duration=Mar 2020{{snd}}2023
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|}}
|
|- valign=&quot;top&quot;
|'''LNP-nCoVsaRNA'''&lt;wbr/&gt;&lt;ref name=&quot;ISRCTN17072692&quot;&gt;{{cite journal |title=Clinical trial to assess the safety of a coronavirus vaccine in healthy men and women |website=ISRCTN |type=Registry |id=ISRCTN17072692 |doi=10.1186/ISRCTN17072692 |date=22 May 2020 |last1=Ward |first1=Denise |last2=McCormack |first2=Sheena |doi-access=free |name-list-style=vanc }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[Medical Research Council (United Kingdom)|MRC]] [[clinical trials unit]] at [[Imperial College London]]
|[[RNA vaccine|mRNA]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|participants=105|description=Randomized trial, with dose escalation study (15) and expanded safety study (at least 200)
|locations=United Kingdom
|duration=Jun 2020{{snd}}Jul 2021
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|}}
|
|- valign=&quot;top&quot;
|'''ZyCoV-D'''&lt;wbr/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|website=ctri.nic.in|publisher=[[Clinical Trials Registry – India|Clinical Trials Registry India]]|title=A prospective, randomized, adaptive, phase I/II clinical study to evaluate the safety and immunogenicity of Novel Corona Virus −2019-nCov vaccine candidate of M/s Cadila Healthcare Limited by intradermal route in healthy subjects|type=Registry |id=CTRI/2020/07/026352 |url=http://www.ctri.nic.in/Clinicaltrials/pmaindet2.php?trialid=45306|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201122022620/http://www.ctri.nic.in/Clinicaltrials/pmaindet2.php?trialid=45306|archive-date=22 November 2020|date=15 December 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
[[Cadila Healthcare]]
|[[DNA plasmids|DNA plasmid]] expressing [[SARS-CoV-2]] [[S protein]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=1000 |description=Interventional; randomized, double-blind, placebo-controlled&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Rawat|first1=Kajal|last2=Kumari|first2=Puja|last3=Saha|first3=Lekha|date=24 November 2020|title=COVID-19 vaccine: A recent update in pipeline vaccines, their design and development strategies|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33245898|journal=European Journal of Pharmacology|volume=892|pages=173751|doi=10.1016/j.ejphar.2020.173751|issn=1879-0712|pmc=7685956|pmid=33245898}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Thacker|first=Teena|title=Zydus Cadila to test ZyCoV-D on 30,000 patients in Phase-3 trials|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/healthcare/biotech/pharmaceuticals/zydus-cadila-to-test-zycov-d-on-30000-patients-in-phase-3-trials/articleshow/79088859.cms?from=mdr|access-date=16 December 2020}}&lt;/ref&gt;
|locations=India
|duration=Jul 2020{{snd}}Apr 2021
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|}}
|
|- valign=&quot;top&quot;
|'''GX-19'''&lt;wbr/&gt;&lt;ref name=&quot;NCT04445389&quot;&gt;{{cite web |title=Safety and Immunogenicity Study of GX-19, a COVID-19 Preventive DNA Vaccine in Healthy Adults |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04445389 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |type=Registry |id=NCT04445389 |date=24 June 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084931/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04445389/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gen-reut&quot;&gt;{{cite news |title=S. Korea's Genexine begins human trial of coronavirus vaccine |url=https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-genexine-vaccine-idUSL4N2DW1T3 |access-date=25 June 2020 |publisher=Reuters |date=19 June 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084934/https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-genexine-vaccine-idUSL4N2DW1T3/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;Genexine consortium,&lt;ref&gt;{{cite news |title=Genexine consortium's Covid-19 vaccine acquires approval for clinical trails in Korea |url=https://www.ivi.int/genexine-consortiums-covid-19-vaccine-acquires-approval-for-clinical-trails-in-korea/ |date=11 June 2020 |access-date=1 August 2020}}&lt;/ref&gt; [[International Vaccine Institute]]
|[[DNA vaccination|DNA]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|participants=40
|locations=[[Seoul]]
|duration=Jun 2020{{snd}}Jun 2022
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|}}
|
|- valign=&quot;top&quot;
|'''SCB-2019'''&lt;wbr/&gt;&lt;ref name=&quot;NCT04405908&quot;&gt;{{cite web |title=SCB-2019 as COVID-19 Vaccine |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04405908 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |type=Registry |id=NCT04405908 |date=28 May 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084942/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04405908/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;clover-cta&quot;&gt;{{cite web |title=Clover Biopharmaceuticals starts Phase I Covid-19 vaccine trial |url=https://www.clinicaltrialsarena.com/news/clover-vaccine-covid-19-trial/ |publisher=Clinical Trials Arena |access-date=25 June 2020 |date=20 June 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084945/https://www.clinicaltrialsarena.com/news/clover-vaccine-covid-19-trial// |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;Clover Biopharmaceuticals,&lt;ref name=&quot;clover-biopharma&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.cloverbiopharma.com/index.php?m=content&amp;c=index&amp;a=lists&amp;catid=12 |title=About Us |website=Clover Biopharmaceuticals |access-date=1 August 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084948/http://www.cloverbiopharma.com/index.php?m=content&amp;c=index&amp;a=lists&amp;catid=12%2F |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[GlaxoSmithKline|GSK]]
|[[Peplomer|Spike protein]] [[Protein trimer|trimeric]] [[Protein subunit#Subunit Vaccines|subunit]] with [[GlaxoSmithKline|GSK]] [[Immunologic adjuvant|adjuvant]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|participants=150
|locations=[[Perth]]
|duration=Jun 2020{{snd}}Mar 2021
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|}}
|
|- valign=&quot;top&quot;
|'''COVAX-19'''&lt;wbr/&gt;&lt;ref name=&quot;NCT04453852&quot;&gt;{{cite web |title=Monovalent Recombinant COVID19 Vaccine (COVAX19) |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04453852 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |type=Registry |id=NCT04453852 |date=1 July 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011085001/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04453852/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;Vaxine Pty Ltd&lt;ref name=&quot;vaxine-pty&quot;&gt;{{cite web |url=http://vaxine.net/ |title=Vaxine |access-date=1 August 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011085004/https://vaxine.net// |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|[[Recombinant vaccine|Recombinant]] [[protein]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|participants=40
|locations=[[Adelaide]]
|duration=Jun 2020{{snd}}Jul 2021
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|}}
|
|- valign=&quot;top&quot;
|''Unnamed''&lt;wbr/&gt;&lt;ref name=&quot;ChiCTR2000034112&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.chictr.org.cn/showprojen.aspx?proj=55524 |title=A Phase I clinical trial to evaluate the safety, tolerance and preliminary immunogenicity of different doses of a SARS-CoV-2 mRNA vaccine in population aged 18–59 years and 60 years and above |website=Chinese Clinical Trial Register |type=Registry |id=ChiCTR2000034112 |date=24 June 2020 |access-date=6 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011085018/http://www.chictr.org.cn/showprojen.aspx?proj=55524%2F |url-status=live |accessdate=2 January 2021 |archivedate=11 October 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201011085018/http://www.chictr.org.cn/showprojen.aspx?proj=55524%2F }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[PLA Academy of Military Science]], Walvax Biotech&lt;ref name=&quot;walvax&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.walvax.com/wosen/28.aspx |title=Company introduction |website=Walvax Biotechnology |access-date=1 August 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011085028/http://www.walvax.com/wosen/28.aspx/ |url-status=live |accessdate=2 January 2021 |archivedate=11 October 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201011085028/http://www.walvax.com/wosen/28.aspx/ }}&lt;/ref&gt;
|[[RNA vaccine|mRNA]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|participants=168
|locations=China
|duration=Jun 2020{{snd}}Dec 2021
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|}}
|
|- valign=&quot;top&quot;
|'''SARS-CoV-2 Sclamp'''/'''[[V451]]'''&lt;wbr/&gt;&lt;ref name=&quot;NCT04495933&quot;&gt;{{cite web |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04495933 |title=A Study on the Safety, Tolerability and Immune Response of SARS-CoV-2 Sclamp (COVID-19) Vaccine in Healthy Adults |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |type=Registry |id=NCT04495933 |date=3 August 2020 |access-date=4 August 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011085041/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04495933/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=UQ-CSL V451 Vaccine|url=https://www.precisionvaccinations.com/vaccines/uq-csl-v451-vaccine|access-date=11 December 2020|website=precisionvaccinations.com|accessdate=2 January 2021|archivedate=19 December 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201219104227/https://www.precisionvaccinations.com/vaccines/uq-csl-v451-vaccine}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;[[University of Queensland|UQ]], [[Syneos Health]], [[Coalition for Epidemic Preparedness Innovations|CEPI]], [[CSL Limited#Seqirus (bioCSL)|Seqirus]]
|[[Molecular clamp]] stabilized [[Peplomer|spike protein]] with [[MF59]]
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|participants=120|description=Randomised, double-blind, placebo-controlled, dose-ranging
|locations=[[Brisbane]]
|duration=Jul{{ndash}}Oct 2020
}}
|{{ClinicalStudyInfo|align=left|}}
|{{NA}}&lt;br /&gt;[[V451 vaccine|Testing and development terminated in December 2020 due to false positive HIV test found among participants]]
|}

==နိဿဲ==
{{reflist}}

==Footnotes==
{{notelist}}

==ဆက်ဗှ်==
* {{cite book|last=Vogel|first=Patric U. B.|date=2020|title=COVID-19 : Suche nach einem Impfstoff|series=Essentials|url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-658-31340-1|location=Wiesbaden|publisher=Springer Fachmedien Wiesbaden GmbH|doi=10.1007/978-3-658-31340-1|isbn=978-3-658-31340-1|oclc=1199717422}}
* {{cite journal |vauthors=Funk CD, Laferrière C, Ardakani A |title=A Snapshot of the Global Race for Vaccines Targeting SARS-CoV-2 and the COVID-19 Pandemic |journal=Front Pharmacol |volume=11 |page=937 |date=2020 |pmid=32636754 |pmc=7317023 |doi=10.3389/fphar.2020.00937 |doi-access=free}}
* {{cite web | last1=Johnson | first1=Carolyn Y. | last2=Mufson | first2=Steven | name-list-style = vanc | title=Can old vaccines from science's medicine cabinet ward off coronavirus? | website=[[The Washington Post]] | date=11 June 2020 | url=https://www.washingtonpost.com/health/2020/06/11/can-old-vaccines-sciences-medicine-cabinet-ward-off-coronavirus/ }}
* {{cite document | title=Development and Licensure of Vaccines to Prevent COVID-19: Guidance for Industry | url=https://www.fda.gov/media/139638/download | format=PDF | publisher=U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA) | date=June 2020 | lay-url=https://www.fda.gov/regulatory-information/search-fda-guidance-documents/development-and-licensure-vaccines-prevent-covid-19 }}
* {{cite web | first1=Carl | last1=Zimmer | first2=Knvul | last2=Sheikh | first3=Noah | last3=Weiland | name-list-style = vanc | title=A New Entry in the Race for a Coronavirus Vaccine: Hope | website=[[The New York Times]] | date=20 May 2020 | url=https://www.nytimes.com/2020/05/20/health/coronavirus-vaccines.html }}
*{{Cite web|last=Haelle|first=Tara|date=12 December 2020|title=Every Covid-19 Vaccine Question You'll Ever Have, Answered|url=https://elemental.medium.com/every-covid-19-vaccine-question-youll-ever-have-answered-9a0eeb334ded|access-date=12 December 2020|website=Medium}}

==လေန် မ္ၚး==
* Wikiquote has quotations related to: [[:en:q:Special:Search/COVID-19 vaccine|''COVID-19 vaccine'']]
* {{cite web | title=Coronavirus Vaccine Tracker | website=[[The New York Times]] | url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/science/coronavirus-vaccine-tracker.html }}
* [https://www.raps.org/news-and-articles/news-articles/2020/3/covid-19-vaccine-tracker COVID-19 vaccine tracker, Regulatory Focus]
* {{cite web | title=STAT's Covid-19 Drugs and Vaccines Tracker | work=[[Stat (website)|Stat]] | url=https://www.statnews.com/feature/coronavirus/drugs-vaccines-tracker/#vaccines }}
* {{cite news | title=Biopharma Leaders Unite to Stand with Science | via=[[Business Wire]] | date=8 September 2020 | url=https://www.businesswire.com/news/home/20200908005282/en/ }}
* {{cite web | url=https://www.modernatx.com/sites/default/files/mRNA-1273-P301-Protocol.pdf | title=Protocol mRNA-1273-P301 | publisher=[[Moderna]] }}
* {{cite web | url=https://pfe-pfizercom-d8-prod.s3.amazonaws.com/2020-09/C4591001_Clinical_Protocol.pdf | title=Protocol C4591001 PF-07302048 (BNT162 RNA-Based COVID-19 Vaccines) | publisher=[[Pfizer]] | accessdate=2020-12-27 | archivedate=2020-09-28 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20200928044805/https://pfe-pfizercom-d8-prod.s3.amazonaws.com/2020-09/C4591001_Clinical_Protocol.pdf }}
* {{cite web | url=https://s3.amazonaws.com/ctr-med-7111/D8110C00001/52bec400-80f6-4c1b-8791-0483923d0867/c8070a4e-6a9d-46f9-8c32-cece903592b9/D8110C00001_CSP-v2.pdf | title=Protocol AZD1222 – D8110C00001 | publisher=[[AstraZeneca]] }}
* {{cite web | url=https://www.jnj.com/coronavirus/covid-19-phase-3-study-clinical-protocol | format=PDF | title=Protocol VAC31518COV3001; Phase 3 | publisher=[[Janssen Pharmaceutica|Janssen Vaccines &amp; Prevention]] }}
* {{cite web | last=Levine | first=Hallie | title=The 5 Stages of COVID-19 Vaccine Development: What You Need to Know About How a Clinical Trial Works | publisher=Johnson &amp; Johnson | date=23 September 2020 | url=https://www.jnj.com/innovation/the-5-stages-of-covid-19-vaccine-development-what-you-need-to-know-about-how-a-clinical-trial-works }}
* {{cite web | title=COVID-19 vaccines: development, evaluation, approval and monitoring | publisher=[[European Medicines Agency]] | url=https://www.ema.europa.eu/en/human-regulatory/overview/public-health-threats/coronavirus-disease-covid-19/treatments-vaccines/covid-19-vaccines-development-evaluation-approval-monitoring }}
* {{cite web | title=Vaccine Development – 101 | publisher=U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA) | url=https://www.fda.gov/vaccines-blood-biologics/development-approval-process-cber/vaccine-development-101 }}

[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]
[[Category:BEHM]]</text>
      <sha1>6g73mn3y2ih0n9zie6h1lpgpid6b654</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဘာသာကရေင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3486</id>
    <revision>
      <id>56646</id>
      <parentid>42096</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:21:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13348" sha1="odldqw5n9feli5u78590cqo7bd69l0z" xml:space="preserve">{{Infobox language family
|name=Karenic
|map=Karen languages map.svg
|region=South-eastern [[Myanmar]], Western [[Thailand]]
|ethnicity=[[Karen people]]
|familycolor=Sino-Tibetan
|child1=[[Sgaw Karen language|Sgaw]]
|child2=[[Pa'O language|Pa'o]]
|child3=[[Pwo Karen|Pwo]]
|protoname=[[Proto-Karenic language|Proto-Karenic]]
|iso2=kar
|glotto=kare1337
|glottorefname=Karenic
}}

'''ကရေင်''' ({{Lang-en|Karen}})&lt;ref&gt;Laurie Bauer, 2007, ''The Linguistics Student's Handbook'', Edinburgh&lt;/ref&gt; ဟွံသေင်မ္ဂး အရေဝ်ကရေင် (Karenic languages) ဂှ် ဒှ်အရေဝ်ဘာသာ မနွံကဵု ရမ္သာင်တောန် (tonal language)တုဲ မၞိဟ်မဟီုအရေဝ်ကရေင် နွံၜိုတ် ထပှ်မဳလဳယာန်။ အရေဝ်ဘာသာကရေင်ဂှ် ပၠုပ်စုတ်လဝ် ပ္ဍဲစရင်ဂကောံ အရေဝ်သဳနဝ်-တိဗေတ်တဝ် ရ။&lt;ref name=&quot;Thurgood LaPolla&quot;&gt;{{cite book|title=The Sino-Tibetan Languages |author= Graham Thurgood, Randy J. LaPolla|year=2003|publisher=Routledge|isbn=0-7007-1129-5|url= https://books.google.com/books?id=5MeWSTQ7F44C&amp;q=%22Karen+languages%22&amp;pg=PA44}}&lt;/ref&gt; ကရေင်ဂှ် နွံဆမွဲအရေဝ် ဟွံသေင် နွံအရေဝ်ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ ညးတအ် စကာအက္ခရမန်ဗၟာတုဲ ချူဒၟံင်လိက်ညးတအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.omniglot.com/writing/burmese.htm|title=Burmese/Myanmar script and pronunciation|work=Omniglot.com|access-date=2015-05-05}}&lt;/ref&gt; ဂကောံအရေဝ်ကရေင်ဇၞော်အိုတ်ပိဂှ် အရေဝ်ကရေင်သ္ဂဝ် (ကရေင်ဗၟာ လေဝ်ကော်)၊ အရေဝ်ကရေင်ပဝ် (ကရေင်မန် လေဝ်ကော်)၊ ကေုာံ အရေဝ်ပအိုအ်။ အရေဝ်ကရေင်ဍာဲ၊ လဆောဝ်ကော် ကယျာ၊ လဆောဝ်ကော် ပဒံင်ဂှ် ကြပ်ညောန် ကုအရေဝ်ကရေင်သ္ဂဝ်။ ဝါကျအရေဝ်ကရေင်ဂှ် အာဒၟံင်တၠုင်လအာ ညံင်မန်၊ ကတ္တာ-ကြိယာ-ကမ်၊ ဟွံတုပ်ကဵု အရေဝ်ဗၟာ နကဵု ကတ္တာ-ကမ်-ကြိယာ မဒှ်အရေဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵုဂကောံအရေဝ်သဳနဝ်-တိဗေတ်တဝ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://stedt.berkeley.edu/html/STfamily.html|title=The Sino-Tibetan Language Family|work=Berkeley.edu|access-date=2015-05-05}}&lt;/ref&gt; မသ္ဂောအ်ဒှ် ဗီုဏအ်ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု အရေဝ်ဘာသာဝူဒိုဟ် အရေဝ်မန် ကဵု အရေဝ်သေံ ကၠောအ်ဂွံဒှ်မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;Matisoff 1991&quot;&gt;{{cite journal | last = Matisoff | first = James A. | title = Sino-Tibetan Linguistics: Present State and Future Prospects | url = https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1991_20/page/469 | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 20 | pages = 469–504 | publisher = Annual Reviews Inc. | year = 1991 | doi = 10.1146/annurev.an.20.100191.002345}}&lt;/ref&gt;

==လက်သန်==
ဟိုတ်နူ တၠုင်လအာ ကေုာံ လဒက်ပ္တန်အရေဝ် တၞဟ်ခြာကဵု ဂကောံအရေဝ်ဘာသာတိဗေတ်တဝ်-ဗာမာတုဲ ဗေနေဒိတ် (Benedict) (1972: 2–4, 129) ပ္တိတ်ထောအ် အရေဝ်ဘာသာကရေင် နူကဵု ဂကောံအရေဝ် တိဗေတ်တဝ်-ဗာမာ၊ ဆဂး လညာတ်ဏအ်ဂှ် ဟွံဒုင်တဲရ။&lt;ref name=&quot;Thurgood LaPolla&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Matisoff 1991&quot;/&gt;

အရေဝ်ဘာသာကရေင်ဂှ် နကဵုပထဝဳ ကေုာံ အရေဝ်တၞဟ်ခြာတုဲ ပါ်ခြာလဝ် နွံပိဂကောံ - 
;Northern
:[[Pa'o language|Pa’o]]
;Central
:The area of greatest diversity, including [[Red Karen language|Kayah]] (Red Karen or Karenni), [[Kayaw language|Kayaw]] (Brek), [[Bwe Karen language|Bwe]] (Bghai), [[Geba Karen language|Geba]] and many more.
;Southern
:[[Pwo Karen language|Pwo]] and [[S'gaw Karen language|Sgaw]]
[[Padaung language|Kayan]] (Padaung) is transitional between the northern and central groups.&lt;ref&gt;{{cite book |chapter=Eastern Kayah Li |given=David |surname=Solnit |pages=932–941 |title=The Sino-Tibetan Languages |editor1-given=Graham |editor1-surname=Thurgood |editor2-given=Randy J. |editor2-surname=LaPolla |publisher=Routledge |edition=2nd |year=2017 |isbn=978-1-138-78332-4}} p. 933.&lt;/ref&gt;
The languages with the most speakers are Sgaw, Pwo and Pa’o.

===Manson (2011)===
Manson (2011) classifies the Karen languages as follows, with each primary branch characterized by phonological innovations:&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://jseals.org/seals21/manson11subgroupingd.pdf |title=The subgrouping of Karen |given=Ken |surname=Manson | year=2011 |publisher=Southeast Asian Linguistics Society |access-date=2015-05-05}}&lt;/ref&gt;
;Karen
*Peripheral: proto-voiced stop initials appearing as aspirated stops (e.g. *p &gt; pʰ)
**[[Pa'o language|Pa’o]]
**[[Pwo Karen languages|Pwo]]
*Northern: merger of nasal finals (e.g. *am, *an &gt; aɴ), merger of stop-final rhymes with the open counterpart (e.g. *aʔ, *a &gt; a)
**[[Padaung language|Kayan]]
**[[Lahta language|Lahta]]
**Yinbaw
**[[Yintale language|Yintale]]
*Central: vowel raising (e.g. *a &gt; ɛ)
**[[Western Kayah language|Western Kayah]], [[Eastern Kayah language|Eastern Kayah]]
**[[Geba language|Geba]], [[Bwe language|Bwe]]
**Paku (?)
**Geker, [[Geko language|Gekho]] (?; may be Central or Southern)
**Kayaw, Manu (?; may be Central or Southern)
*Southern: merger of nasal-final rhymes, with the rhyme subsequently raised (e.g. *am, *aŋ &gt; ɔ)
**[[S'gaw Karen language|Sgaw]], [[Paku language|Paku]]
**Dermuha, Palaychi
The classifications of Geker, Gekho, Kayaw, and Manu are ambiguous, as they may be either Central or Southern.

===Shintani (2012)===
[[Shintani Tadahiko]] (2012:x)&lt;ref name=&quot;Shintani2012&quot;&gt;[[Shintani Tadahiko]] (2012). ''A handbook of comparative Brakaloungic languages''. Tokyo: ILCAA.&lt;/ref&gt; gives the following tentative classification, proposed in 2002, for what he calls the &quot;Brakaloungic&quot; languages, of which Karen is a branch. Individual languages are marked in italics.
;Brakaloungic
*Pao
**''[[Pa'o language|Pao]]''
*Karen
**Kayah-Padaung
***''[[Red Karen language|Kayah]]''
***Pado-Thaido-Gekho
****''Thaidai''&lt;ref&gt;Shintani Tadahiko. 2018. ''The Thaidai language''. Linguistic survey of Tay cultural area (LSTCA) no. 116. Tokyo: Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA).&lt;/ref&gt;
****Pado-Gekho
*****''[[Geko language|Gekho]]''&lt;ref&gt;Shintani Tadahiko. 2017. ''The Gokhu language''. Linguistic survey of Tay cultural area (LSTCA) no. 111. Tokyo: Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA).&lt;/ref&gt;
*****Padaung
******''[[Padaung language|Padaung]]'' (''Kayan'')
******''Gekho'' (''Yathu Gekho'')
**Bwe
***Bweba-Kayaw
****''[[Kayaw language|Kayaw]]''
****Bweba
*****''[[Geba language|Geba]]''
*****''[[Brek language|Bwe]]''
**Sgaw-Pwo
***''[[Pwo Karen languages|Pwo]]''
***Mobwa
****''[[Mopwa language|Mopwa]]''
****''Blimaw''&lt;ref&gt;Shintani Tadahiko. 2017. ''The Blimaw language''. Linguistic survey of Tay cultural area (LSTCA) no. 112. Tokyo: Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA).&lt;/ref&gt;
***Pako-Sgaw
****''[[S'gaw Karen language|Sgaw]]''
****Pakubwa
*****''[[Paku language|Paku]]''
*****''Monebwa''
*****''Thalebwa''

However, at the time of publication, [[Shintani Tadahiko|Shintani]] (2012) reports that there are more than 40 Brakaloungic languages and/or dialects, many of which have only been recently reported and documented. Shintani also reports that Mon influence is present in all Brakaloungic languages, while some also have significant Burmese and Shan influence.

The '''Kayan languages''' are spoken in [[Kayah State]], southern [[Shan State]], and northern [[Karen State]]. There are four branches according to Shintani (2016),&lt;ref&gt;Shintani Tadahiko. 2016. ''The Nangki language''. Linguistic survey of Tay cultural area (LSTCA) no. 109. Tokyo: Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA).&lt;/ref&gt; namely Kangan (&quot;lowland dwellers&quot;), Kakhaung (&quot;highland dwellers&quot;), Lawi (&quot;South&quot;), and Latha (&quot;North&quot;).&lt;ref name=&quot;Kadaw&quot;/&gt; '''Nangki''' (sometimes called Langki), documented in Shintani (2016), is one of the Kayan languages belonging to the Kakhaung subgroup. It is spoken only in one village.

'''Kadaw''' is spoken in [[Kayah State]], and has [[nasalized vowel]]s but no final [[nasal consonant]]s.&lt;ref name=&quot;Kadaw&quot;&gt;Shintani Tadahiko. 2015. ''The Kadaw language''. Linguistic survey of Tay cultural area (LSTCA) no. 106. Tokyo: Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA).&lt;/ref&gt; It has more Burmese than Shan influence. '''Thamidai''' is yet another Karenic language.&lt;ref&gt;Shintani, Tadahiko. 2020. ''The Thamidai language''. Linguistic survey of Tay cultural area (LSTCA) no. 126. Tokyo: Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA).&lt;/ref&gt;

===Luangthongkum (2019)===
Luangthongkum (2019) recognizes three branches of Proto-Karen, namely Northern, Central, and Southern, but is agnostic about how the three branches fit together.&lt;ref name=LT2019&gt;Luangthongkum, Theraphan. 2019. A View on Proto-Karen Phonology and Lexicon. ''Journal of the Southeast Asian Linguistics Society'' (''JSEALS'') Vol. 12.1 (2019): i-lii. ISSN: 1836-6821, DOI: http://hdl.handle.net/10524/52441&lt;/ref&gt;

;Karenic
*Northern
**Northern Pa-O
**Southern Pa-O
*Central
**Kayan
**Kayah
**Western Bwe (Blimaw, Geba)
**Kayaw
*Southern
**Northern Sgaw
**Southern Sgaw
**Northern Pwo
**Southern Pwo

''Note'': Western Bwe Karen (Blimaw, Geba) preserves the implosives or preglottalised obstruents ɓ/ʔb and ɗ/ʔd, as well as voiceless sonorants such as hn, hl, and so forth.

==Reconstruction==
{{main|Proto-Karenic language}}

==References==
{{Reflist}}
* George van Driem (2001) ''Languages of the Himalayas: An Ethnolinguistic Handbook of the Greater Himalayan Region.'' Brill.

==Further reading==
* Dawkins, Erin and Audra Phillips (2009) ''[http://li.payap.ac.th/images/stories/survey/A%20Sociolinguistic%20Survey%20of%20Pwo%20Karen%20in%20Northern%20Thailand.pdf A Sociolinguistic Survey of Pwo Karen in Northern Thailand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308092825/https://li.payap.ac.th/images/stories/survey/A%20Sociolinguistic%20Survey%20of%20Pwo%20Karen%20in%20Northern%20Thailand.pdf |date=2021-03-08 }}'' Chiang Mai: Payap University.
* Dawkins, Erin and Audra Phillips (2009) ''[http://li.payap.ac.th/images/stories/survey/An%20Investigation%20of%20Intelligibility%20Between%20West-Central%20Thailand%20Pwo%20Karen%20and%20Northern%20Pwo%20Karen.pdf An investigation of intelligibility between West-Central Thailand Pwo Karen and Northern Pwo Karen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200719054533/http://li.payap.ac.th/images/stories/survey/An%20Investigation%20of%20Intelligibility%20Between%20West-Central%20Thailand%20Pwo%20Karen%20and%20Northern%20Pwo%20Karen.pdf |date=2020-07-19 }}.'' Chiang Mai: Payap University.
* Manson, Ken. 2010. ''[https://www.academia.edu/215262/A_bibliography_of_Karen_linguistics A bibliography of Karen linguistics]''

'''Reconstructions'''
*Jones, Robert B., Jr. 1961. ''Karen linguistic studies: Description, comparison, and texts''. University of California Publications in Linguistics 25. Berkeley and Los Angeles: University of California Press.
*Luangthongkum, Theraphan. 2013. ''A view on Proto-Karen phonology and lexicon''. Unpublished ms. contributed to STEDT.

'''Vocabulary lists'''
*Shintani Tadahiko. 2014. ''The Zayein language''. Linguistic survey of Tay cultural area (LSTCA) no. 102. Tokyo: Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA).
*Shintani Tadahiko. 2015. ''The Kadaw language''. Linguistic survey of Tay cultural area (LSTCA) no. 106. Tokyo: Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA).
*Shintani Tadahiko. 2016. ''The Nangki language''. Linguistic survey of Tay cultural area (LSTCA) no. 109. Tokyo: Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA).

==External links== &lt;!-- website owners cited are based on whois data --&gt;
* [http://gutenberg.net.au/ebooks08/0801341p.pdf Free Anglo-Karen Dictionary]
* [http://gutenberg.net.au/ebooks09/0900201p.pdf A grammar of the Sgaw Karen]
* [http://drumpublications.org/ Drum Publication Group]—Online Sgaw Karen language materials. Includes an online English - Sgaw Karen Dictionary.
* [http://ktwg.org/ Karen Teacher Working Group]—Several Karen fonts available for download.</text>
      <sha1>odldqw5n9feli5u78590cqo7bd69l0z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဇြုံၜံက်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3541</id>
    <revision>
      <id>56657</id>
      <parentid>42189</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:34:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48746" sha1="ewbqxub7qgwtm16i85arfmq3i38mfka" xml:space="preserve">{{Infobox medical condition
| name            = Snakebite
| image           = Snake Bite injury.jpg
| caption         = A [[rattlesnake]] bite on the foot of a 9-year-old girl in [[Venezuela]]
| field           = [[Emergency medicine]]
| symptoms        = Two [[puncture wound]]s, redness, swelling, severe pain at the area&lt;ref name=CDC2012/&gt;&lt;ref name=Gold2002/&gt;
| complications   = [[hemorrhage|Bleeding]], [[kidney failure]], [[anaphylaxis|severe allergic reaction]], [[necrosis|tissue death]] around the bite, breathing problems, [[amputation]]&lt;ref name=CDC2012/&gt;&lt;ref name=WHO2015/&gt;
| onset           =
| duration        =
| types           =
| causes          = [[Snakes]]&lt;ref name=CDC2012/&gt;
| risks           = Working outside with one's hands ([[farming]], forestry, construction)&lt;ref name=CDC2012/&gt;&lt;ref name=WHO2015/&gt;
| diagnosis       =
| differential    =
| prevention      = Protective footwear, avoiding areas where snakes live, not handling snakes&lt;ref name=CDC2012/&gt;
| treatment       = Washing the wound with soap and water, [[antivenom]]&lt;ref name=CDC2012/&gt;&lt;ref name=WHONeg/&gt;
| medication      =
| prognosis       = Depends on type of snake&lt;ref name=Marx2010/&gt;
| frequency       = Up to 5 million a year&lt;ref name=WHO2015/&gt;
| deaths          = 94,000–125,000 per year&lt;ref name=WHO2015/&gt;
}}

'''ဇြုံၜံက်''' ({{Lang-en|snakebite}})ဂှ် ဒှ်သရ ဟိုတ်နူကဵု မဒးဒုင်ၜံက် နကဵုဇြုံ၊ ဗွဲတၟေင် မဒးဒုင်ၜံက် ကုဇြုံဂယိဂမၠိုင်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Definition of Snakebite|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/snakebite|language=en}}&lt;/ref&gt; မဒးဒုင်ၜံက် ကုဇြုံဂယိတအ်မ္ဂး ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံဆဵုကေတ် ဒၞာဲပဏေတ်သရ ၜါ နူကဵု ဂၞိဟ်ဇြုံတအ်ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး ပဏေတ်သရ နူကဵု ဇြုံၜံက်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်&lt;ref name=&quot;WHO2015&quot;&gt;{{Cite web|title=Animal bites: Fact sheet N°373|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs373/en/}}&lt;/ref&gt;  နကဵု မဗကေတ်ဒၟံင်၊ ဂိုဟ်ဒၟံင်၊ ကေုာံ ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ် ဂိဒၟံင်၊ လက်သန် ဗီုဏအ် ဂွံညာတ်ကေတ်ဂှ် ကြဴနူ မဒးဒုင်ၜံက်တုဲ ဒးကေတ်အခိင် ၜိုတ်မွဲနာဍဳ။ လက်သန် ဗီုမဒးဒုင်စသိုင်တအ်မ္ဂး ဂအအ်၊ မတ်ဂၠု၊ တၞုင်ဇိုင်တၞုင်တဲ ကိတ်စ၊ ကေုာံ ပဠက်တိတ်။ ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင်ၜံက် ပ္ဍဲတဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲဇိုင်။&lt;ref name=&quot;Gold2002&quot;&gt;{{Cite journal|title=Bites of venomous snakes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Venomous snakebites.}}&lt;/ref&gt; အန္တရာယ် မကတဵုဒှ်မာန် ဟိုတ်နူ ဇြုံၜံက်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂြိုဟ်ယာက် ကေုာံ ဒြဟတ်ဍိုန်လျ။ ဂျိဇြုံဂှ် ပကဵု ညံင်ဆီဂွံတိတ်၊ ကောန်ကၟအ် (ကျောက်ကပ်) လီု၊ ကလိုက်ကမဵု အလ္လာဂိစ် (severe allergic reaction)၊ ပ္ဍဲပွဳပွူမဒးဒုင်ၜံက်ဂှ် ကလာပ်ရုပ်တိဿူ ချိုတ် (tissue death) ဟွံသေင်မ္ဂး ယီုဝါတ်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;CDC2012&quot;&gt;{{Cite web|title=Venomous Snakes|url=https://www.cdc.gov/niosh/topics/snakes/}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်နူဇြုံၜံက်တုဲ ဒးဒုင်ကုတ်ဇိုင်တဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဇိုင်တဲ မဒုင်ၜံက်တအ်ဂှ် ဟွံထတ်စောမ် မွဲအာယုက်။ ဆဂး ဂလိုင်လဵု မဒးဒုင်စဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကုဂကူဇြုံလဵု ဇကုမဒးဒုင်ၜံက်၊ ပ္ဍဲဇကု ဒၞာဲလဵု မဒးဒုင်ၜံက်၊ ကေုာံ ဂလိုင်လဵု ဂျိဇြုံမလုပ်စိုပ် ကေုာံ ညးမဒုင်ၜံက်ဂှ် အကာဲအရာ ပရေင်ထတ်ယုက် နွံဗီုလဵုရ။&lt;ref name=&quot;Marx2010&quot;&gt;{{Cite book|title=Rosen's emergency medicine : concepts and clinical practice|url=https://books.google.com/books?id=u7TNcpCeqx8C&amp;pg=PA746}}&lt;/ref&gt; ကောန်ၚာ်တအ်ဂှ် ဟိုတ်နူ ဇမၞော်ဇကုဍေဟ်တအ် ဍောတ်တုဲ အန္တရာယ်ဇၞော် နူကဵု ကဵု မၞိဟ်ဇၞော်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|title=World Report on Child Injury Prevention|url=https://books.google.com/books?id=UeXwoNh8sbwC&amp;pg=PA128|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WHOantivenoms&quot;&gt;{{Cite web|title=Snake antivenoms: Fact sheet N°337|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs337/en/}}&lt;/ref&gt;

ဇြုံတအ်ဂှ် ဍေဟ်ၜံက် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ဍေဟ်တအ် မဗက်ရပ်စ သတ်တၞဟ်ကီု သီုကဵု ကာလဍေဟ်တအ် မစဵုဒၞာအန္တရာယ် ဍေဟ်တအ်ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် မဒးဒုင်ၜံက် ဟိုတ်နူမကၠောန်ကမၠောန်မ္ၚး လပှ်ဂိုင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန်ကၠအ်၊ ကၠောန်ဗ္ၚ ကေုာံ ဒၞာဲသြိုင်ခၞံတအ်ရ။ ဇြုံမနွံကဵုဂျိဂမၠိုင်ဂှ် ဇြုံဇာတ်၊ ဇြုံဗုဲ၊ ကေုာံ အဆာတ် (ဇြုံၜဳဂမၠိုင်)။ ဂကူဇြုံ ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံမဲ ကုဂျိတုဲ ကာလဍေဟ်တအ် ရပ်စ သတ်တၞဟ်မ္ဂး ဍေဟ်တအ် တ္ၚေတ်ဂစိုတ်ကေတ်ရ။ ဇြုံဂယိတအ်ဂှ် ပါဲနူ ပ္ဍဲတိုက်[[အန္တာတိက]] တုဲ နွံဒၟံင် ဇၟာပ်တိုက်ရ။ ရံင်ပဏေတ်သရ မၜံက်လဝ်တုဲ ဂကူဇြုံလဵု မၜံက်လဝ်ဂှ် တီကေတ် ဟွံမာန်။ နကဵု ဂကောံထတ်ယုက်ဂၠးကဝ် (World Health Organization) ဟီု ဇြုံၜံက်ဂှ် &quot;ဒှ် ပြသၞာထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန် မဒးဒုင်ဝိုတ်ဒၟံင်မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဒေသဂမ္တဴဂမၠိုင်&quot; တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၇ စၟတ်သမ္တီ နကဵု ဂကောံထတ်ယုက်ဂၠးကဝ် ဇြုံၜံက်ဂှ် ဒှ် ယဲဒေသဂမ္တဴမဟွံစွံဂရု (Neglected Tropical Disease (Category A)) မွဲဂကူရ။ တင်ရန်တၟအ်ဂှ် တၞဟ်န ကလိဂွံ အာရီုပရေင်သုတေသန၊ သွက်ဂွံကၠောန်ပ္တိတ် ဂဥုဲအာန္တိဂယိ (ဂဥုဲဂစိုတ်ဂျိ) ကေုာံ ညံင်ဂွံလွဳလွတ် ကုညးမဒုင်ဇြုံၜံက် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်အဃောဇၞော်မောဝ်တအ်ရ။

နဲစဵုဒၞာဲ ညံင်ဟွံဂွံဒးဒုင်ဇြုံၜံက်ဂှ် ပွမလိုန်ဒၞပ်ဍောင်၊ သအးဇ္ၚး ညံင်ဇြုံ ဟွံဂွံမံင် ပ္ဍဲကဵုဒေသ၊ ကေုာံ ဝေင်ပါဲ ပွမရပ်ဇြုံတအ်ရ။&lt;ref name=&quot;CDC2012&quot;/&gt; ဗီုမလွဳဂှ် တန်တဴကဵု ဂကူဇြုံ မၜံက်လဝ်ဂှ်ရ။ ကြာတ်သရ နကဵု ဍာ် ကဵု  သာပ်ပျာ ကေုာံ မံင်ညိင်င်ဂှ် ဒှ်ကသပ် ခိုဟ်မွဲရ။&lt;ref name=&quot;WHONeg&quot;&gt;{{Cite web|publisher=[[World Health Organization]]|title=Neglected tropical diseases: Snakebite|url=https://www.who.int/neglected_diseases/diseases/snakebites/en/|accessdate=2021-01-15|archivedate=2015-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930063057/http://www.who.int/neglected_diseases/diseases/snakebites/en/}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot;&gt;. [[World Health Organization]]. Archived from [https://www.who.int/neglected_diseases/diseases/snakebites/en/ the original] on 30 September 2015&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;19 May&lt;/span&gt; 2015&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; မဂစာန်ဇြောတ်ပ္တိတ်ဂျိ၊ ကရေက်ဒၞာဲသရ နကဵုၜုန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မပူဒက် ညံင်ဆီ အာကၠုင်ဟွံဂွံဂှ် ဟွံမိက်ကဵုပ။ အာန္တိဂယိ (ဝါ) ဂဥုဲဂစိုတ်ဂျိ (Antivenom) ဂှ် ဒှ်အရာမစဵုဒၞာကဵု ညံင်ဟွံဂွံဒးချိုတ် ဟိုတ်နူဇြုံၜံက်၊ ဆဂး ဂဥုဲဂစိုတ်ဂျိတအ်ဂှ် နွံကဵု အာနိသံသပရေအ်ပရေအ်။&lt;ref name=&quot;WHO2015&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Gutierrez2007&quot;&gt;{{Cite journal|title=Trends in Snakebite Envenomation Therapy: Scientific, Technological and Public Health Considerations}}&lt;/ref&gt; ဇြုံမွဲကုမွဲ ဂကူဂျိ ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်တုဲ ဂဥုဲအာန္တိဂယိ (ဝါ) ဂဥုဲဂစိုတ်ဂျိလေဝ် ဒးစကာ ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ပၠန်ရ။ ယဝ်ရ ဟွံတီဂကူဇြုံမ္ဂး ရံင်ကဵုဒေသဂှ် ဇြုံဂယိ ဂကူလဵု မနွံစဂၠိုင် ချပ်ကေတ်တုဲ ဆိင်ကဵုဂဥုဲရ။ ပ္ဍဲဒေသလ္ၚဵု ဂကူဇြုံဂယိ နွံနာနာသာ်တုဲ ဂဥုဲဂစိုတ်ဂျိလဵု ဂွံကဵုဂှ် ဖန်စဝါတ်တုဲ လွဳဟွံဒးနွံကီုရ။ 

လၟိဟ်မၞိဟ် မဒးဒုင်ၜံက် ကုဇြုံဂယိ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ပ္ဍဲမွဲမွဲသၞာံ စိုပ်စဵုကဵု မၞိဟ် မသုန် မဳလဳယာန်မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;WHO2015&quot;/&gt; မၞိဟ်ၜိုတ် ၂.၅ မဳလဳယာန်ဂှ် ဒးဂျိတုဲ ပ္ဍဲဂှ် မၞိဟ် အကြာ ၂၀.၀၀၀ ကဵု ၁၂၅.၀၀၀ ဂှ် ဒးချိုတ် နကဵုဇြုံၜံက်ရ။ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် မွဲဒေသကဵု မွဲဒေသ ကတဵုဒှ်စ ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Kast2008&quot;&gt;{{Cite journal|title=The global burden of snakebite: a literature analysis and modelling based on regional estimates of envenoming and deaths|date=4 November 2008}}&lt;cite class=&quot;citation journal cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFKasturiratneWickremasinghede_SilvaGunawardena2008&quot;&gt;Kasturiratne, A.; Wickremasinghe, A. R.; de Silva, N; Gunawardena, NK; Pathmeswaran, A; Premaratna, R; Savioli, L; Lalloo, DG; de Silva, HJ (4 November 2008). [//www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2577696 &quot;The global burden of snakebite: a literature analysis and modelling based on regional estimates of envenoming and deaths&quot;]. ''[[PLOS Medicine]]''. '''5''' (11): e218. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1371/journal.pmed.0050218|10.1371/journal.pmed.0050218]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;cs1-lock-free&quot; title=&quot;Freely accessible&quot;&gt;[//www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2577696 2577696]&lt;/span&gt;. [[PMID (identifier)|PMID]]&amp;nbsp;[//pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18986210 18986210].&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; ဒၞာဲဒေသ မကတဵုဒှ်စဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ်တိုက်[[အာဖရိက|အာဖရိက၊]] [[အာရှ]]၊ ကေုာံ လေတ္တေန် အမေရိကာ ပ္ဍဲကဵု ဒေသကွာန်ဂြိုပ်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;WHOantivenoms&quot;/&gt; လၟိဟ်မၞိဟ်မချိုတ် နကဵုဇြုံၜံက် ပ္ဍဲတိုက် သြသတြေလျ၊ [[ဥရောပ]] ကေုာံ [[အမေရိကသၟဝ်ကျာ]]တအ်ဂှ် အောန်ကွေဟ်ဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Gutierrez2007&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Chippaux1998&quot;&gt;{{Cite journal|title=Snake-bites: appraisal of the global situation}}&lt;/ref&gt; ဥပမာ ပ္ဍဲရးနိဂီုပံင်ကောံအမေရိကာန် မွဲမွဲသၞာံ မၞိဟ်မဒးဒုင်ၜံက် ဇြုံဂယိ နွံ အကြာ ထပှ် ကဵု ဒစာံလ္ၚီကီုလေဝ် မၞိဟ်မဒးချိုတ် နကဵုဇြုံၜံက်ဂှ် နွံဆ မၞိဟ်မသုန်ဓဝ် (မၞိဟ် ၆၅ မဳလဳယာန် မၞိဟ်မွဲ)။&lt;ref name=&quot;CDC2012&quot;/&gt;

== သင်္ကေတ ကေုာံ လက်သန်ယဲ ==
[[ဝှာင်:Snake_bite_symptoms.png|thumb|ဂကူဇြုံလဵုဟွံဟီု မလေပ်ကဵု လက်သန်ယဲ။ ဆဂး လက်သန်ယဲဂှ် တန်တဴဒၟံင် လတူ ဂကူဇြုံဇကုမဒးဒုင်ၜံက်တအ်တုဲ တၞဟ်ခြာတဴ ရေင်သကအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။]]
လက်သန်ယဲ မလေပ်ကတဵုဒှ်မာန် ဟိုတ်နူဇြုံၜံက်ဂှ် မပ္တံကဵု စံင်ပရံင် ကေုာံ ဂအအ် (nausea and vomiting)၊ ဂၞဴအာ (diarrhea)၊ ဗၜူ (vertigo)၊ ဒြဟတ်အိုတ် (fainting)၊ ဂြိုဟ်ယာ် (tachycardia) ကေုာံ ဂံက် (cold)၊ ပဠက်တိတ် (clammy skin)။&lt;ref name=&quot;Gold2002&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kitchens1987&quot;&gt;{{Cite journal|title=Envenomation by the Eastern coral snake (Micrurus fulvius fulvius). A study of 39 victims|journal=JAMA|volume=258|issue=12|pages=1615–18|pmid=3625968|doi=10.1001/jama.258.12.1615}}&lt;/ref&gt;လက်သန်ယဲဂှ် တန်တဴဒၟံင် ဂကူဇြုံ၊ ဒးဒုင်ၜံက် ကုဂကူဇြုံတၞဟ်ခြာမ္ဂး လက်သန်ယဲလေဝ် ထ္ၜးတၞဟ်ခြာကီုရ။

ဇြုံဂယိ ဟွံသေင် (ဝါ) ဇြုံဂျိဟွံမဲ ၜံက်ဒးလေဝ် မလေပ်ပကဵု ညံင်ဂွံဒှ်သရမာန်ကီုရ။ ဒၞာဲမဒးဒုင်ၜံက်ဂှ် စၟလုပ်ဂွံတုဲ ဒှ်သရ။ လဆောဝ်မ္ဂး စၟဗက်တဳရဳယာ မပတံကဵု ''Clostridium tetani'' တအ် လုပ်ကၠောအ်ဂွံတုဲ ဒှ်သရ။ မပ္တံကဵု ဂိုဟ်၊ ဒှ်သရဇၞော်ဇၞော်မာန်ကီုရ။ 

ဇြုံၜံက်ဒှ်မ္ဂး ဂကူဇြုံနွံကဵုဂျိ ကဵုဒှ် ဟွံမဲကုဂျိကဵုဒှ် ဒၞာဲမဒးဒုင်ၜံက်ဂှ် မပ္တံကဵု ဍာဲတိုန် ဂိသကေဝ်တအ် မလေပ်ကတဵုဒှ်သၟးရ။&lt;ref name=&quot;Gold2002&quot;/&gt; ယဝ်ရ ဒးဒုင်ၜံက် နကဵု ဇြုံဗုဲ (vipers) ကဵု ဇြုံဇာတ် (cobras)မ္ဂး ဂိကွေဟ်ဟ်တုဲ ကလာပ်ရုပ်တိဿူ ပ္ဍဲဒၞာဲမဒးဒုင်ၜံက်ဂှ် ဂိအိုတ်အစောန် ဒးညိဟွံဂွံ၊ တုဲပၠန် ဂိုဟ်တိုန် ဗွဲမဂၠိုင် အပ္ဍဲမသုန်မိနေတ်ဂှ်။&lt;ref name=&quot;Gutierrez2007&quot;/&gt;ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ် သီုကဵု ဆီတိတ် ကေုာံ ဍာ်သရတိတ်၊ ကလာပ်ရုပ်တိဿူချိုတ်။ လက်သန် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာ ဒၞာဲဂၞိဟ်ဇြုံဗုဲ ကေုာံ ဇြုံဗုဲၜံက်မ္ဂး လက်သန် မပ္တံကဵု ဒြဟတ်အိုတ် (lethargy)၊ bleeding (ဆီတိတ်)၊ ဍောင် (weakness)၊ စံင်ပရံင် (nausea) ကေုာံ  ဂအအ် (vomiting)။ လက်သန် မကတဵုဒှ် အခိင်လအ်ညိဂှ် ဒှ် မပ္တံကဵု အသိင်ဆီဒြေပ်ဍိုန်လျ (hypotension)၊ ယီုဝါတ် (tachypnea)၊ ဂြိုဟ်ယာ်ထတ် (severe tachycardia)၊ ဆီတိတ်ဗွဲအပ္ဍဲ ဗွဲမဂၠိုင် (severe internal bleeding)၊  (altered sensorium)၊ ကောန်ကၟအ်လီု (kidney failure)၊ ကေုာံ ယဓီုကျာလီု (respiratory failure)။

ယဝ်ရ မဒးဒုင်ၜံက် နကဵုဇြုံဂကူလ္ၚဵု မပ္တံကဵု ဇြုံ (ဂျက်မြွေ) (kraits)၊ ဇြုံ (coral snake)၊ ဇြုံ (Mojave rattlesnake)၊ ကေုာံ ဇြုံ (the speckled rattlesnake)တအ်မ္ဂး ၜိုန်ရ ဂျိဍေဟ်တအ် ပကဵု အန္တရာယ်လမျီုကီုလေဝ် ဒးဒုင်စသိုင် ညိည ဟွံသေင်မ္ဂး ညိဟွံဂိရ။&lt;ref name=&quot;Gold2002&quot;/&gt; ညးလ္ၚဵုလဴထ္ၜး ပရေင်ဆဵုဂဗညးတအ် အခိင်ညးတအ် မဒးဒုင်ၜံက် နကဵုဂကူဇြုံ rattlesnake ဂှ် ညးတအ် ဂွံဒုင်စသိုင် တံင်ဂြဲဒၟံင် (&quot;rubbery&quot;)၊ ခလာန် (&quot;minty&quot;) ဟွံသေင်မ္ဂး မဇြိုင်ဒၟံင် (&quot;metallic&quot;)။ ဂျိဇြုံဇာတ် ကေုာံ ဇြုံRinkhals တအ်ဂှ် လုပ်စိုပ် ပ္ဍဲဇကုပိုယ်တုဲ ကသိုဟ်တိတ် ဂၠံင်မတ် ညးမဒးဒုင်ၜံက်။ အရာဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်မတ်ဂွံဂိမွဲတဲဓဝ်၊ မတ်ကၠု (ophthalmoparesis) ကေုာံ လဆောဝ်မ္ဂး မတ်ကၠက်။
[[ဝှာင်:Tissue_necrosis_following_bite_from_Bothrops_asper_PLoS_Medicine.jpg|left|thumb|ကလာပ်ရုပ်တိဿူ ဗွဲမဂၠိုင် ချိုတ်လီု ကြဴနူ မဒးဒုင်ၜံက်ဇြုံ လတူတင်ၜံင်။ မၞိဟ်မဒးဒုင်ၜံက်ဂှ် ကောန်ၚာ်တြုဟ် အာယုက် ၁၁ သၞာံ၊ ကောန်ၚာ် နူဍုင် အဳကွာဒေါရ်၊ ဗီုမဂွံဆဵုကေတ်ဂှ် ကြဴနူ ဇြုံၜံက်တုဲ ဂွံၜါသတ္တာဟ။ လွဳဒၟံင် နကဵု ဗေန်နသလေန် (အာန္တိဗိသြတိစ်)။]]

ယဝ်ရ ဒးဒုင်ၜံက် နကဵု ဂကူဇြုံ Australian elapids ကဵု ဂကူဇြုံဗုဲ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး ဂျိဍေဟ် ပကဵု ညံင်ဂွံ ဆီတိတ် ဗွဲအပ္ဍဲ (coagulopathy)၊ လဆောဝ်မ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် ဆီဇွောဝ်တိတ် ဂၠံင်ပါင် ဂၠံင်မုဟ်။&lt;ref name=&quot;Gutierrez2007&quot;/&gt; အဝဲအင်္ဂအပ္ဍဲ ဆီတိတ်၊ သီုကဵု က္ဍဟ် ကေုာံ ကြုတ်ဂမၠိုင်၊ ကေုာံ ကေုာံစၞာံဂမၠိုင်လေဝ် သရိုဟ်လီုနွံကီုရ။ 

ဂျိဇြုံ မပ္တံကဵု sea snakes, kraits, cobras, king cobra, mambas, ကေုာံ many Australian species တအ်ဂှ် နွံကဵု ဂျိ မပလီုကဵု သၞောတ်ကတေင်အာရီုတုဲ ပကဵု ညံင်ကတေင်အာရီုဂမၠိုင်ဂွံလီု ဟွံကၠောန်ကမၠောန်ရ။&lt;ref name=&quot;Gold2002&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Gutierrez2007&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Phillips2002&quot;&gt;{{Cite journal|last=Phillips|first=Charles M.|title=Sea snake envenomation|journal=Dermatologic Therapy|volume=15|issue=1|pages=58–61(4)|doi=10.1046/j.1529-8019.2002.01504.x}}&lt;/ref&gt; The person may present with strange disturbances to their vision, including blurriness. Paresthesia throughout the body, as well as difficulty in speaking and breathing, may be reported. Nervous system problems will cause a huge array of symptoms, and those provided here are not exhaustive. If not treated immediately they may die from respiratory failure.

Venom emitted from some types of cobras, almost all vipers and some sea snakes causes necrosis of muscle tissue. Muscle tissue will begin to die throughout the body, a condition known as rhabdomyolysis.  Rhabdomyolysis can result in damage to the kidneys as a result of myoglobin accumulation in the renal tubules. This, coupled with hypotension, can lead to acute kidney injury, and, if left untreated, eventually death.

Snakebite is also known to cause depression and post-traumatic stress disorder in a high proportion of people who survive.&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=November 2020|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33257419/}}&lt;/ref&gt;

== Cause ==
In the developing world most snakebites occur in those who work outside such as farmers, hunters, and fishermen. They often happen when a person steps on the snake or approaches it too closely. In the United States and Europe snakebites most commonly occur in those who keep them as pets.&lt;ref name=&quot;Brut2013&quot;&gt;{{Cite book|last=Brutto|first=edited by Hector H. Garcia, Herbert B. Tanowitz, Oscar H. Del|title=Neuroparasitology and tropical neurology|date=2013|isbn=9780444534996|pages=351|url=https://books.google.com/books?id=bJx3g30aDhIC&amp;pg=PA351}}&lt;/ref&gt;

The type of snake that most often delivers serious bites depends on the region of the world. In Africa, it is mambas, Egyptian cobras, puff adders, and carpet vipers. In the Middle East, it is carpet vipers and elapids. In Latin America, it is snakes of the ''Bothrops'' and ''Crotalus'' types, the latter including rattlesnakes.&lt;ref name=&quot;Brut2013&quot;/&gt; In North America, rattlesnakes are the primary concern, and up to 95% of all snakebite-related deaths in the United States are attributed to the western and eastern diamondback rattlesnakes.&lt;ref name=&quot;Gold2002&quot;/&gt; In South Asia, it was previously believed that Indian cobras, common kraits, Russell's viper, and carpet vipers were the most dangerous; other snakes, however, may also cause significant problems in this area of the world.

== Pathophysiology ==
Since envenomation is completely voluntary, all venomous snakes are capable of biting without injecting venom into a person. Snakes may deliver such a &quot;dry bite&quot; rather than waste their venom on a creature too large for them to eat, a behaviour called venom metering.&lt;ref name=&quot;Young2002&quot;&gt;{{Cite journal|last=Young|first=Bruce A.|year=2002|title=Do Snakes Meter Venom?|url=https://archive.org/details/sim_bioscience_2002-12_52_12/page/1121|journal=BioScience|volume=52|issue=12|pages=1121–26|doi=10.1641/0006-3568(2002)052[1121:DSMV]2.0.CO;2}}&lt;/ref&gt; However, the percentage of dry bites varies among species: 80 percent of bites inflicted by sea snakes, which are normally timid, do not result in envenomation,&lt;ref name=&quot;Phillips2002&quot;/&gt; whereas only 25 percent of pit viper bites are dry.&lt;ref name=&quot;Gold2002&quot;/&gt; Furthermore, some snake genera, such as rattlesnakes, significantly increase the amount of venom injected in defensive bites compared to predatory strikes.&lt;ref name=&quot;Young2001&quot;&gt;{{Cite journal|last=Young|first=Bruce A.|year=2001|title=Venom flow in rattlesnakes: mechanics and metering|journal=[[The Journal of Experimental Biology]]|volume=204|issue=Pt 24|pages=4345–4351|pmid=11815658}}&lt;/ref&gt;

Some dry bites may also be the result of imprecise timing on the snake's part, as venom may be prematurely released before the fangs have penetrated the person. Even without venom, some snakes, particularly large constrictors such as those belonging to the Boidae and Pythonidae families, can deliver damaging bites; large specimens often cause severe lacerations, or the snake itself pulls away, causing the flesh to be torn by the needle-sharp recurved teeth embedded in the person. While not as life-threatening as a bite from a venomous species, the bite can be at least temporarily debilitating and could lead to dangerous infections if improperly dealt with.

While most snakes must open their mouths before biting, African and Middle Eastern snakes belonging to the family Atractaspididae are able to fold their fangs to the side of their head without opening their mouth and jab a person.&lt;ref name=&quot;Deufel2003&quot;&gt;{{Cite journal|last=Deufel|first=Alexandra|year=2003|title=Feeding in Atractaspis (Serpentes: Atractaspididae): a study in conflicting functional constraints|journal=[[Zoology (journal)|Zoology]]|volume=106|issue=1|pages=43–61|doi=10.1078/0944-2006-00088|pmid=16351890}}&lt;/ref&gt;

=== Snake venom ===
It has been suggested that snakes evolved the mechanisms necessary for venom formation and delivery sometime during the Miocene epoch.&lt;ref name=&quot;Jackson2003&quot;&gt;{{Cite journal|last=Jackson|first=Kate|year=2003|title=The evolution of venom-delivery systems in snakes|journal=[[Zoological Journal of the Linnean Society]]|volume=137|issue=3|pages=337–354|doi=10.1046/j.1096-3642.2003.00052.x|url=http://www.kingsnake.com/aho/pdf/menu2/jackson2002.pdf}}&lt;/ref&gt; During the mid-Tertiary, most snakes were large ambush predators belonging to the superfamily Henophidia, which use constriction to kill their prey. As open grasslands replaced forested areas in parts of the world, some snake families evolved to become smaller and thus more agile. However, subduing and killing prey became more difficult for the smaller snakes, leading to the evolution of snake venom. Other research on Toxicofera, a hypothetical clade thought to be ancestral to most living reptiles, suggests an earlier time frame for the evolution of snake venom, possibly to the order of tens of millions of years, during the Late Cretaceous.&lt;ref name=&quot;Fry2006&quot;&gt;{{Cite journal|year=2006|title=Early evolution of the venom system in lizards and snakes|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=439|issue=7076|pages=584–8|doi=10.1038/nature04328|url=http://www.venomdoc.com/downloads/2005_BGF_Nature_squamate_venom.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090530032125/http://www.venomdoc.com/downloads/2005_BGF_Nature_squamate_venom.pdf |date=2009-05-30 }}&lt;/ref&gt;

Snake venom is produced in modified parotid glands normally responsible for secreting saliva. It is stored in structures called [[wiktionary:alveolus|alveoli]] behind the animal's eyes, and ejected voluntarily through its hollow tubular fangs. Venom is composed of hundreds to thousands of different proteins and enzymes, all serving a variety of purposes, such as interfering with a prey's cardiac system or increasing tissue permeability so that venom is absorbed faster.

Venom in many snakes, such as pit vipers, affects virtually every organ system in the human body and can be a combination of many toxins, including cytotoxins, hemotoxins, neurotoxins, and myotoxins, allowing for an enormous variety of symptoms.&lt;ref name=&quot;Gold2002&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Russell1980a&quot;&gt;{{Cite journal|last=Russell|first=Findlay E.|title=Snake Venom Poisoning in the United States|journal=[[Annual Review of Medicine]]|volume=31|pages=247–59|doi=10.1146/annurev.me.31.020180.001335|pmid=6994610}}&lt;/ref&gt; Earlier, the venom of a particular snake was considered to be one kind only, i.e. either hemotoxic or neurotoxic, and this erroneous belief may still persist wherever the updated literature is hard to access. Although there is much known about the protein compositions of venoms from Asian and American snakes, comparatively little is known of Australian snakes.

The strength of venom differs markedly between species and even more so between families, as measured by median lethal dose (LD&lt;sub&gt;50&lt;/sub&gt;) in mice. Subcutaneous LD&lt;sub&gt;50&lt;/sub&gt; varies by over 140-fold within elapids and by more than 100-fold in vipers. The amount of venom produced also differs among species, with the Gaboon viper able to potentially deliver from 450–600 milligrams of venom in a single bite, the most of any snake.&lt;ref name=&quot;Spawls&quot;&gt;{{Cite book|title=The Dangerous Snakes of Africa|last=Spawls|first=Stephen}}&lt;/ref&gt; Opisthoglyphous colubrids have venom ranging from life-threatening (in the case of the boomslang) to barely noticeable (as in ''Tantilla'').

== Prevention ==
[[ဝှာင်:RodriguezParkHoustonSnakes.JPG|right|thumb|Sign at Sylvan Rodriguez Park in Houston, Texas, warning of the presence of snakes.]]
Snakes are most likely to bite when they feel threatened, are startled, are provoked, or when they have been cornered. Snakes are likely to approach residential areas when attracted by prey, such as rodents. Regular pest control can reduce the threat of snakes considerably. It is beneficial to know the species of snake that are common in local areas, or while travelling or hiking. [[အာဖရိက|Africa]], Australia, the Neotropics, and southern Asia in particular are populated by many dangerous species of snake. Being aware of—and ultimately avoiding—areas known to be heavily populated by dangerous snakes is strongly recommended.{{Citation needed|date=July 2020}}

When in the wilderness, treading heavily creates ground vibrations and noise, which will often cause snakes to flee from the area. However, this generally only applies to vipers, as some larger and more aggressive snakes in other parts of the world, such as mambas and cobras,&lt;ref name=&quot;Haji&quot;&gt;{{Cite web|last=Haji|first=R.|title=Venomous snakes and snake bites|url=http://www.zoocheck.com/Reportpdfs/Venomous%20snakes.pdf|accessdate=2021-01-15|archivedate=2012-04-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120425231856/http://www.zoocheck.com/Reportpdfs/Venomous%20snakes.pdf}}&lt;/ref&gt; will respond more aggressively. If presented with a direct encounter, it is best to remain silent and motionless. If the snake has not yet fled, it is important to step away slowly and cautiously.

The use of a flashlight when engaged in camping activities, such as gathering firewood at night, can be helpful. Snakes may also be unusually active during especially warm nights when ambient temperatures exceed {{Convert|21|°C|°F}}. It is advised not to reach blindly into hollow logs, flip over large rocks, and enter old cabins or other potential snake hiding-places. When rock climbing, it is not safe to grab ledges or crevices without examining them first, as snakes are cold-blooded and often sunbathe atop rock ledges.

In the United States, more than 40 percent of people bitten by snake intentionally put themselves in harm's way by attempting to capture wild snakes or by carelessly handling their dangerous pets—40 percent of that number had a blood alcohol level of 0.1 percent or more.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Venomous snakebites in the United States|pages=386–92}}&lt;/ref&gt;

It is also important to avoid snakes that appear to be dead, as some species will actually roll over on their backs and stick out their tongue to fool potential threats. A snake's detached head can immediately act by reflex and potentially bite. The induced bite can be just as severe as that of a live snake.&lt;ref name=&quot;Gold2002&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Venomous snakebites. Current concepts in diagnosis, treatment, and management|url=https://archive.org/details/sim_emergency-medicine-clinics-of-north-america_1992-05_10_2/page/249|journal=Emerg Med Clin North Am|volume=10|issue=2|pages=249–67|year=1992|pmid=1559468}}&lt;/ref&gt;
As a dead snake is incapable of regulating the venom injected, a bite from a dead snake can often contain large amounts of venom.&lt;ref name=&quot;Suchard1999&quot;&gt;{{Cite journal|last=Suchard|first=JR|year=1999|title=Envenomations by Rattlesnakes Thought to Be Dead|journal=[[The New England Journal of Medicine]]|volume=340|issue=24|doi=10.1056/NEJM199906173402420|pmid=10375322}}&lt;/ref&gt;

== Treatment ==
It may be difficult to determine if a bite by any species of snake is life-threatening. A bite by a North American copperhead on the ankle is usually a moderate injury to a healthy adult, but a bite to a child's abdomen or face by the same snake may be fatal. The outcome of all snakebites depends on a multitude of factors: the type of snake, the size, physical condition, and temperature of the snake, the age and physical condition of the person, the area and tissue bitten (e.g., foot, torso, vein or muscle), the amount of venom injected, the time it takes for the person to find treatment, and finally the quality of that treatment.&lt;ref name=&quot;Gold2002&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Gold1994&quot;&gt;{{Cite journal|title=Snake venom poisoning in the United States: a review of therapeutic practice|journal=South. Med. J.|volume=87|issue=6|pages=579–89|pmid=8202764|doi=10.1097/00007611-199406000-00001}}&lt;/ref&gt; An overview of systematic reviews on different aspects of snakebite management found that the evidence base from majority of treatment modalities is low quality.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bhaumik|first=Soumyadeep|date=October 2020|title=Interventions for the management of snakebite envenoming: An overview of systematic reviews|journal=PLOS Neglected Tropical Diseases|volume=14|issue=10|pages=e0008727|doi=10.1371/journal.pntd.0008727|pmid=33048936}}&lt;/ref&gt;

=== Snake identification ===
Identification of the snake is important in planning treatment in certain areas of the world, but is not always possible. Ideally the dead snake would be brought in with the person, but in areas where snake bite is more common, local knowledge may be sufficient to recognize the snake. However, in regions where polyvalent antivenoms are available, such as North America, identification of snake is not a high priority item. Attempting to catch or kill the offending snake also puts one at risk for re-envenomation or creating a second person bitten, and generally is not recommended.

The three types of venomous snakes that cause the majority of major clinical problems are vipers, kraits, and cobras. Knowledge of what species are present locally can be crucial, as is knowledge of typical signs and symptoms of envenomation by each type of snake. A scoring system can be used to try to determine the biting snake based on clinical features,&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Identifying the biting species in snakebite by clinical features: an epidemiological tool for community surveys|journal=Trans R Soc Trop Med Hyg|volume=100|issue=9|pages=874–8|year=2006|pmid=16412486|doi=10.1016/j.trstmh.2005.10.003}}&lt;/ref&gt; but these scoring systems are extremely specific to particular geographical areas.

=== First aid ===
Snakebite first aid recommendations vary, in part because different snakes have different types of venom. Some have little local effect, but life-threatening systemic effects, in which case containing the venom in the region of the bite by pressure immobilization is desirable. Other venoms instigate localized tissue damage around the bitten area, and immobilization may increase the severity of the damage in this area, but also reduce the total area affected; whether this trade-off is desirable remains a point of controversy. Because snakes vary from one country to another, first aid methods also vary.

Many organizations, including the American Medical Association and American Red Cross, recommend washing the bite with soap and water. Australian recommendations for snake bite treatment recommend against cleaning the wound. Traces of venom left on the skin/bandages from the strike can be used in combination with a snake bite identification kit to identify the species of snake. This speeds determination of which antivenom to administer in the emergency room.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.usyd.edu.au/anaes/venom/snakebite.html|title=Treatment of Australian Snake Bites|author=Chris Thompson}}&lt;/ref&gt;

=== Pressure immobilization ===
[[ဝှာင်:Bundesarchiv_Bild_135-KA-01-019,_Tibetexpedition,_Melken_einer_Schlange.jpg|right|thumb|A Russell's viper is being &quot;milked&quot;. Laboratories use extracted snake venom to produce antivenom, which is often the only effective treatment for potentially fatal snakebites.]]
As of 2008, clinical evidence for pressure immobilization via the use of an elastic bandage is limited.&lt;ref name=&quot;Currie2008&quot;&gt;{{Cite journal|last=Currie|first=Bart J.|year=2008|title=Effectiveness of pressure-immobilization first aid for snakebite requires further study|journal=Emergency Medicine Australasia|pmid=18549384|volume=20|issue=3|doi=10.1111/j.1742-6723.2008.01093.x|pages=267–270(4)}}&lt;/ref&gt; It is recommended for snakebites that have occurred in Australia (due to elapids which are neurotoxic).&lt;ref name=&quot;Walker2013&quot;&gt;{{Cite journal|last=Patrick Walker|first=J|title=Venomous bites and stings|journal=Current Problems in Surgery|volume=50|issue=1|pages=9–44|pmid=23244230|doi=10.1067/j.cpsurg.2012.09.003}}&lt;/ref&gt; It is not recommended for bites from non-neurotoxic snakes such as those found in North America and other regions of the world.&lt;ref name=&quot;ACM2011&quot;&gt;{{Cite journal|title=Pressure immobilization after North American Crotalinae snake envenomation|journal=Journal of Medical Toxicology|volume=7|issue=4|pages=322–3|pmid=22065370|doi=10.1007/s13181-011-0174-2}}&lt;/ref&gt; The British military recommends pressure immobilization in all cases where the type of snake is unknown.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wall|first=C|title=British Military snake-bite guidelines: pressure immobilisation|journal=Journal of the Royal Army Medical Corps|volume=158|issue=3|pages=194–8|pmid=23472565|doi=10.1136/jramc-158-03-09}}&lt;/ref&gt;

The object of pressure immobilization is to contain venom within a bitten limb and prevent it from moving through the lymphatic system to the vital organs. This therapy has two components: pressure to prevent lymphatic drainage, and immobilization of the bitten limb to prevent the pumping action of the skeletal muscles.

=== Antivenom ===
Until the advent of antivenom, bites from some species of snake were almost universally fatal.&lt;ref name=&quot;INCHEM&quot;&gt;{{Cite web|title=Oxyuranus microlepidotus}}&lt;/ref&gt; Despite huge advances in emergency therapy, antivenom is often still the only effective treatment for envenomation. The first antivenom was developed in 1895 by French physician Albert Calmette for the treatment of Indian cobra bites. Antivenom is made by injecting a small amount of venom into an animal (usually a horse or sheep) to initiate an immune system response. The resulting antibodies are then harvested from the animal's blood.

Antivenom is injected into the person intravenously, and works by binding to and neutralizing venom enzymes. It cannot undo damage already caused by venom, so antivenom treatment should be sought as soon as possible. Modern antivenoms are usually polyvalent, making them effective against the venom of numerous snake species. Pharmaceutical companies which produce antivenom target their products against the species native to a particular area. Although some people may develop serious adverse reactions to antivenom, such as anaphylaxis, in emergency situations this is usually treatable and hence the benefit outweighs the potential consequences of not using antivenom. Giving adrenaline (epinephrine) to prevent adverse reactions to antivenom before they occur might be reasonable in cases where they occur commonly. Antihistamines do not appear to provide any benefit in preventing adverse reactions.

=== Outmoded ===
[[ဝှာင်:Snakebite_kit.jpg|right|thumb|Old-style snake bite kit that should not be used.]]
The following treatments, while once recommended, are considered of no use or harmful, including tourniquets, incisions, suction, application of cold, and application of electricity.&lt;ref name=&quot;ACM2011&quot;/&gt; Cases in which these treatments appear to work may be the result of dry bites.

* Application of a tourniquet to the bitten limb is generally not recommended. There is no convincing evidence that it is an effective first-aid tool as ordinarily applied.&lt;ref name=&quot;theak&quot;&gt;{{Cite journal|author=Theakston RD|title=An objective approach to antivenom therapy and assessment of first-aid measures in snake bite|url=http://www.kingsnake.com/aho/pdf/menu6/theakston1997.pdf}}&lt;/ref&gt; Tourniquets have been found to be completely ineffective in the treatment of ''Crotalus durissus'' bites,&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Tourniquet ineffectiveness to reduce the severity of envenoming after Crotalus durissus snake bite in Belo Horizonte, Minas Gerais, Brazil}}&lt;/ref&gt; but some positive results have been seen with properly applied tourniquets for cobra venom in the Philippines.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Tourniquet application after cobra bite: delay in the onset of neurotoxicity and the dangers of sudden release}}&lt;/ref&gt; Uninformed tourniquet use is dangerous, since reducing or cutting off circulation can lead to gangrene, which can be fatal. The use of a compression bandage is generally as effective, and much safer.
* Cutting open the bitten area, an action often taken prior to suction, is not recommended since it causes further damage and increases the risk of infection; the subsequent cauterization of the area with fire or silver nitrate (also known as ''infernal stone'') is also potentially threatening.&lt;ref name=&quot;peola&quot;&gt;{{Cite book|author=Lupano|title=Corso di Scienze Naturali a uso delle Scuole Complementari}}&lt;/ref&gt;
* Sucking out venom, either by mouth or with a pump, does not work and may harm the affected area directly.&lt;ref name=&quot;pmid16781926&quot;&gt;{{Cite journal|title=Images in emergency medicine. Skin damage following application of suction device for snakebite}}&lt;/ref&gt; Suction started after three minutes removes a clinically insignificant quantity—less than one-thousandth of the venom injected—as shown in a human study.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Suction for venomous snakebite: a study of &quot;mock venom&quot; extraction in a human model}}&lt;/ref&gt; In a study with pigs, suction not only caused no improvement but led to necrosis in the suctioned area.&lt;ref name=&quot;pmid11055564&quot;&gt;{{Cite journal|title=Effects of a negative pressure venom extraction device (Extractor) on local tissue injury after artificial rattlesnake envenomation in a porcine model}}&lt;/ref&gt; Suctioning by mouth presents a risk of further poisoning through the mouth's mucous tissues. The helper may also release bacteria into the person's wound, leading to infection.
* Immersion in warm water or sour milk, followed by the application of snake-stones (also known as ''la Pierre Noire''), which are believed to draw off the poison in much the way a sponge soaks up water.
* Application of a one-percent solution of potassium permanganate or chromic acid to the cut, exposed area. The latter substance is notably toxic and carcinogenic.
* Drinking abundant quantities of alcohol following the cauterization or disinfection of the wound area.
* Use of electroshock therapy in animal tests has shown this treatment to be useless and potentially dangerous.&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Russell F|title=Another warning about electric shock for snakebite}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Ryan A|title=Don't use electric shock for snakebite}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Electric shock does not save snakebitten rats}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Electric shocks are ineffective in treatment of lethal effects of rattlesnake envenomation in mice}}&lt;/ref&gt;

In extreme cases, in remote areas, all of these misguided attempts at treatment have resulted in injuries far worse than an otherwise mild to moderate snakebite. In worst-case scenarios, thoroughly constricting tourniquets have been applied to bitten limbs, completely shutting off blood flow to the area. By the time the person finally reached appropriate medical facilities their limbs had to be amputated.

== Epidemiology ==
 
Estimates vary from 1.2 to 5.5&amp;nbsp;million snakebites, 421,000 to 2.5&amp;nbsp;million envenomings, and 20,000 to 125,000 deaths.&lt;ref name=&quot;WHO2015&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kast2008&quot;/&gt; Since reporting is not mandatory in much of the world, the data on the frequency of snakebites is not precise. Many people who survive bites have permanent tissue damage caused by venom, leading to disability.&lt;ref name=&quot;Gutierrez2007&quot;/&gt; Most snake envenomings and fatalities occur in South Asia, Southeast Asia, and sub-Saharan Africa, with India reporting the most snakebite deaths of any country.

Most snakebites are caused by non-venomous snakes. Of the roughly 3,000 known species of snake found worldwide, only 15% are considered dangerous to humans.&lt;ref name=&quot;Gold2002&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kast2008&quot;/&gt; Snakes are found on every continent except [[အန္တာတိက|Antarctica]]. The most diverse and widely distributed snake family, the colubrids, has approximately 700 venomous species,&lt;ref name=&quot;Mackessy2002&quot;&gt;{{Cite journal|last=Mackessy|first=Stephen P.|year=2002|title=Biochemistry and pharmacology of colubrid snake venoms|journal=Journal of Toxicology: Toxin Reviews|volume=21|issue=1–2|pages=43–83|doi=10.1081/TXR-120004741}}&lt;/ref&gt; but only five genera—boomslangs, twig snakes, keelback snakes, green snakes, and slender snakes—have caused human fatalities.

Worldwide, snakebites occur most frequently in the summer season when snakes are active and humans are outdoors.&lt;ref name=&quot;Kast2008&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;WingertChan1988&quot;&gt;{{Cite journal|title=Rattlesnake Bites in Southern California and Rationale for Recommended Treatment|journal=West J Med|volume=148|issue=1|pages=37–44|date=1 January 1988|pmid=3277335}}&lt;/ref&gt; Agricultural and tropical regions report more snakebites than anywhere else.&lt;ref name=&quot;Gutierrez2006&quot;&gt;{{Cite journal|last=Gutiérrez|first=José María|date=6 June 2006|title=Confronting the Neglected Problem of Snake Bite Envenoming: The Need for a Global Partnership|journal=[[PLOS Medicine]]|pmid=16729843|volume=3|issue=6|doi=10.1371/journal.pmed.0030150|pages=e150}}&lt;/ref&gt; In the United States, those bitten are typically male and between 17 and 27 years of age.&lt;ref name=&quot;Gold2002&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Parrish H|title=Incidence of treated snakebites in the United States|journal=Public Health Rep|volume=81|issue=3|pages=269–76|pmid=4956000|doi=10.2307/4592691}}&lt;/ref&gt; Children and the elderly are the most likely to die.&lt;ref name=&quot;Gold1994&quot;/&gt;

== References ==
{{Reflist}}

; Bibliography 

== Further reading ==
 

== External links ==

* [http://apps.who.int/bloodproducts/snakeantivenoms/database/ WHO Snake Antivenoms Database]
* {{Cite book|author=Organization|title=Guidelines for the management of snakebites}}
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ထတ်ယုက်]]
[[ကဏ္ဍ:BEHM]]
[[ကဏ္ဍ:ပြန်လည်မဆန်းစစ်ရသေးသော ဘာသာပြန်များပါဝင်သည့် စာမျက်နှာများ]]</text>
      <sha1>ewbqxub7qgwtm16i85arfmq3i38mfka</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပၞာန်သီအဝဵု ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3580</id>
    <revision>
      <id>56671</id>
      <parentid>54993</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:51:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100624" sha1="dbagpmxgnshkanebgozeseko5zk9943" xml:space="preserve">{{current|date=February 2021}}
{{Infobox military conflict
| conflict          = ပၞာန်သီအဝဵု ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁&lt;br&gt;2021 Myanmar coup d'état
| partof            = ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ဗၟာ
| image             = Aung San Suu Kyi &amp; Min Aung Hlaing collage.jpg
| image_size        = 
| alt               = 
| caption           = ညးမကဵုကသပ်ဍုင် (တြေံ)[[အံင်သာန်သုကျဳ]] (ပါဲ)၊ ကေုာံ သကိုပ်သီအဝဵုဍုင် မင်းအောင်လှိုင် (ပုင်)
| date              = ၁ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁
| place             = ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ
| result            = ပၞာန်သီအဝဵု နကဵုယၟု အကာဲအရာကာတၟေင် အံင်ဇၞး
* အဝဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ အိုတ် ပ္ဍဲမသုန်သၞာံ 
* အံင်သာန်သုကျဳ ကေုာံ ဝေန်မျေအ် ဒးဒုင်ရပ် ကေုာံ ဒးဒုင်ပ္တိတ် နူတာလျိုင်
* ဝန်ဇၞော် ၂၄ ဒးဒုင်ပ္တိတ် နူတာလျိုင်&lt;ref name=&quot;bbc1&quot; /&gt;
* စၠတ်ထဝ် ဒးဒုင်ပဒေါအ် {{cn|date=February 2021}}
* အကာဲအရာကာတၟေင် ပ္တိတ်လဝ် ပွိုင်မွဲသၞာံ
| combatant1        = {{flagdeco|Myanmar}} အလဵုအသဳ ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ
| combatant2        = {{flagicon image|Flag of the Ministry of Defense (Myanmar).svg}} ဒပ်ပၞာန်
| commander1        = {{flagicon image|Flag_of_National_League_for_Democracy.svg}} အံင်သာန်သုကျဳ &lt;br&gt;(ညးမကဵုကသပ်ကၟိန်ဍုင်)&lt;br&gt;{{flagicon image|Flag_of_National_League_for_Democracy.svg}} ဝန်မျေအ် &lt;br&gt;(သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ)
| commander2        = {{flagicon image|Flag of the Ministry of Defense (Myanmar).svg}} မင်းအောင်လှိုင် (ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇမၞော်ဒပ်ပၞာန်)&lt;br&gt;{{flagicon image|Flag_of_the_Union_Solidarity_and_Development_Party.svg}}မျေအ်ဆွေ&lt;br&gt;(ဒုတိယသမ္မတ (၁))
| casualties1       = 
| casualties2       = 
| casualties3       = ချိုတ်၊ လီုလာ် ဟွံမဲ
| notes             = 
| campaignbox       = 
}}
'''ပၞာန်သီအဝဵု ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁''' ({{Lang-en| '''2021 Myanmar coup d'état'''}}) ဂှ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁ ပ္ဍဲအခိင်ဂယး ကြဴနူ ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ၊ သမ္မတဝေန်မျေအ် ကေုာံ ကောန်ဂကောံဗော်အေန်အေဝ်ဒဳဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင်ရပ်ကြိုင် နကဵုဒပ်ပၞာန်ဗၟာ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=Beech|first=Hannah|date=31 January 2021|title=Myanmar’s Leader, Daw Aung San Suu Kyi, Is Detained Amid Coup|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2021/01/31/world/asia/myanmar-coup-suu-kyi.html|access-date=31 January 2021|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Mahtani|first1=Shibani|last2=Lynn|first2=Kyaw Ye|title=Myanmar military seizes power in coup after detaining Aung San Suu Kyi|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/myanmar-aung-sun-suu-kyi-arrest/2021/01/31/c780ce6a-6419-11eb-886d-5264d4ceb46d_story.html|date=1 February 2021|access-date=1 February 2021|work=[[The Washington Post]]}}&lt;/ref&gt;တုဲဂှ် နကဵု ဒပ်ပၞာန် လလောင်တြး အကာဲအရာတၟေင် ပွိုင်မွဲသၞာံတုဲ အဝဵုဍုင်ဂှ် ပအပ်ကဵု သကိုပ်ဗိုလ်ဇမၞော် မင်းအောင်လှိုင်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.trust.org/item/20210201014444-5u7cm|title=Myanmar military seizes power, detains elected leader Aung San Suu Kyi|author=Reuters|date=1 February 2021|website=news.trust.org|accessdate=1 February 2021|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201053645/https://news.trust.org/item/20210201014444-5u7cm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2021-02/01/c_139712581.htm|title=Myanmar gov't declares 1-year state of emergency: President's Office|editor=huaxia|date=1 February 2021|website=[[Xinhua News Agency|xinhuanet]]|accessdate=1 February 2021|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201102057/http://www.xinhuanet.com/english/2021-02/01/c_139712581.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Myanmar Leader Aung San Suu Kyi, Others Detained by Military|url=https://www.voanews.com/east-asia-pacific/myanmar-leader-aung-san-suu-kyi-others-detained-military|date=1 February 2021|website=voanews.com|publisher=VOA (Voice of America)|access-date=1 February 2021}}&lt;/ref&gt;ပရေင်မသီအဝဵုဍုင်ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲတ္ၚဲကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံစပံက်ပါလဳမာန်ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ၊ နကဵု အမာတ်မဂွံဒုင်ရုဲစှ် နူကဵု သဘင်မာဲ ၂၀၂၀ မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲနဝ်ဝေမ်ပါ၊ နကဵု ဟိုတ်သဘင်မာဲဂှ် မဟွံမဲ ကုပရေင်ဗဗွဲဓဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.trust.org/item/20210201014444-5u7cm|title=Myanmar military seizes power, detains elected leader Aung San Suu Kyi|author=Reuters|date=1 February 2021|website=news.trust.org|access-date=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201053645/https://news.trust.org/item/20210201014444-5u7cm|url-status=live|accessdate=1 February 2021|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201053645/https://news.trust.org/item/20210201014444-5u7cm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2021-02/01/c_139712581.htm|title=Myanmar gov't declares 1-year state of emergency: President's Office|editor=huaxia|date=1 February 2021|website=[[Xinhua News Agency|xinhuanet]]|access-date=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201102057/http://www.xinhuanet.com/english/2021-02/01/c_139712581.htm|url-status=live|accessdate=1 February 2021|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201102057/http://www.xinhuanet.com/english/2021-02/01/c_139712581.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Myanmar Leader Aung San Suu Kyi, Others Detained by Military|url=https://www.voanews.com/east-asia-pacific/myanmar-leader-aung-san-suu-kyi-others-detained-military|date=1 February 2021|website=voanews.com|publisher=VOA (Voice of America)|access-date=1 February 2021|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131316/https://www.voanews.com/east-asia-pacific/myanmar-leader-aung-san-suu-kyi-others-detained-military|url-status=live}}&lt;/ref&gt;သမ္မတ ဥူဝေန်မျေအ် ကေုာံ ညးမကဵုကသပ်ဍုင် ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ မဒးဒုင်ကြိုင်၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဝန်ဇၞော်ဂမၠိုင်လေဝ် ဒးဒုင်ပ္တိတ်ထောအ် နူကဵု တာလျိုင်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=Beech|first=Hannah|date=31 January 2021|title=Myanmar’s Leader, Daw Aung San Suu Kyi, Is Detained Amid Coup|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2021/01/31/world/asia/myanmar-coup-suu-kyi.html|access-date=31 January 2021|issn=0362-4331|archive-date=31 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210131235036/https://www.nytimes.com/2021/01/31/world/asia/myanmar-coup-suu-kyi.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Mahtani|first1=Shibani|author2=Kyaw Ye Lynn|title=Myanmar military seizes power in coup after detaining Aung San Suu Kyi|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/myanmar-aung-sun-suu-kyi-arrest/2021/01/31/c780ce6a-6419-11eb-886d-5264d4ceb46d_story.html|date=1 February 2021|access-date=1 February 2021|work=[[The Washington Post]]|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182106/https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/myanmar-aung-sun-suu-kyi-arrest/2021/01/31/c780ce6a-6419-11eb-886d-5264d4ceb46d_story.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ကြဴနူ မသီအဝဵုတုဲ ခြာဟွံလအ်ဂှ် ဒပ်ပၞာန်စောဲဂဗုတ် လတူဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ဒဒှ်ရ မရာန်ပၠုပ် စက်ရမ္သာင် walkie talkies ဟွံစှ်ေကဵု ဗဗွဲသၞောဝ်။&lt;ref&gt;{{cite web | last=Solomon | first=Feliz | title=After Myanmar Coup, Aung San Suu Kyi Accused of Illegally Importing Walkie Talkies | website=The Wall Street Journal | date=2021-02-03 | url=https://www.wsj.com/world/asia/after-myanmar-coup-aung-san-suu-kyi-accused-of-illegally-importing-walkie-talkies-11612361563 | access-date=2025-11-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | last=Press | first=Associated | title=Myanmar comes up with charges against Aung San Suu Kyi: Using illegal walkie-talkies | website=Los Angeles Times | date=2021-02-03 | url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2021-02-03/myanmars-military-junta-plans-probe-of-last-years-election | access-date=2025-11-26}}&lt;/ref&gt;

==ဝင်==
ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဍုင်ဗၟာဂှ် ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ်တန်ကြန် နူစ ကလိဂွံဗၠးၜး နူဗြိတိန် သၞာံ ၁၉၄၈ တေအ်ဂှ်ရ။ အကြာသၞာံ ၁၉၅၈ ကဵု ၁၉၆၀ ဂှ် နကဵု ဥူနု ၜိုန်ရ ဇမၞးမာဲ မဂွံဒှ် အလဵုအသဳကီုလေဝ် တၞဟ်နဂွံထိင်ဒဝ် အခက်အခုဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂးတုဲ နကဵုဒပ်ပၞာန် ဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳပၟင်ပၟဲဍုင်။&lt;ref&gt;{{cite web|date=26 September 2020|title=On This Day {{!}} The Day Myanmar’s Elected Prime Minister Handed Over Power|url=https://www.irrawaddy.com/specials/on-this-day/day-myanmars-elected-prime-minister-handed-power.html|access-date=1 February 2021|website=[[The Irrawaddy]]|language=en-US|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201010110/https://www.irrawaddy.com/specials/on-this-day/day-myanmars-elected-prime-minister-handed-power.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; နကဵုဒပ်ပၞာန်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်မာဲသၞာံ၁၉၆၀တုဲ ကလေင်ဒက်ပ္တန်ကဵု အလဵုအသဳညးဍုင်ကွာန်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Butwell|first=Richard|author2=von der Mehden, Fred|year=1960|title=The 1960 Election in Burma|url=https://archive.org/details/sim_pacific-affairs_1960-06_33_2/page/144|journal=Pacific Affairs|publisher=Pacific Affairs, University of British Columbia|volume=33|issue=2|pages=144–157|jstor=2752941}}&lt;/ref&gt; နကဵုအလဵုအသဳညးဍုင်ကွာန် တိုန်ဂွံ ၜါသၞာံဟွံပေင်၊ နကဵုဒပ်ပၞာန် ကလေင်သီကေတ်ထောအ် အဝဵုဍုင် ပ္ဍဲကဵုသၞာံ ၁၉၆၂ နကဵုက္ဍိုပ်သကိုပ်ဂဥုပ်ဗိုလ်နေဝေန်တုဲ ပကင်ရင်အာဍုင် နကဵုသၞောဝ်ပၞာန် ပွိုင် ၂၆ သၞာံ။&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Taylor|first=Robert|url=http://dx.doi.org/10.1355/9789814620147|title=General Ne Win|date=25 May 2015|publisher=ISEAS Publishing|isbn=978-981-4620-14-7|access-date=1 February 2021|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131316/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1355/9789814620147/html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၈ဂှ် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု အလုံဍုင်မွဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ နေဝေန် တိတ်ထောအ် နူကဵုအဝဵုဍုင်။&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite news|title=How A Failed Uprising Set The Stage For Myanmar's Future|url=https://time.com/5360637/myanmar-8888-uprising-30-anniversary-democracy/|access-date=1 February 2021|website=[[Time (magazine)|Time]]|archive-date=19 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919162950/https://time.com/5360637/myanmar-8888-uprising-30-anniversary-democracy/|url-status=live|accessdate=1 February 2021|archivedate=19 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200919162950/https://time.com/5360637/myanmar-8888-uprising-30-anniversary-democracy/}}&lt;/ref&gt; ဂိတုသေပ်တေမ်ဗါ ၁၉၈၈ ဂှ် နကဵုဒပ်ပၞာန် ဒက်ပ္တန် ကံင်သဳကလေင်ပတန်ပရေင်ၜိုဟ်လလံဍုင် (State Law and Order Restoration Council - SLORC) တုဲ သီကေတ်အဝဵုဍုင်။&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ မဒှ်ကောန် သကိုပ်ဗိုလ်အံင်သာန် ဂှ် ဒှ်ကၠုင် မၞိဟ်မပၠတရဴ သွက်ပေါဲဗတိုက်ဒဳမဝ်ကရေသဳ။ သၞာံ ၁၉၉၀ ဒပ်ပၞာန် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်မာဲတုဲ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ကလိဂွံဇမၞး၊ ဆဂး ဟွံပအပ်အဝဵု။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Burma: 20 Years After 1990 Elections, Democracy Still Denied|url=https://www.hrw.org/news/2010/05/26/burma-20-years-after-1990-elections-democracy-still-denied#|website=Human Rights Watch|access-date=1 February 2021|archive-date=26 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200926222650/https://www.hrw.org/news/2010/05/26/burma-20-years-after-1990-elections-democracy-still-denied|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author-link1=Dieter Nohlen|first1=Dieter|last1=Nohlen|first2=Florian|last2=Grotz|first3=Christof|last3=Hartmann|title=Elections in Asia: A data handbook, Volume I|isbn=0-19-924958-X|pages=599, 611|publisher=[[Oxford University Press]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Yan Aung|first1=Wei|title=Myanmar’s 1990 Election: Born of a Democratic Uprising, Ignored by the Military|url=https://www.irrawaddy.com/elections-in-history/myanmars-1990-election-born-democratic-uprising-ignored-military.html|work=[[The Irrawaddy]]|date=7 October 2020|access-date=1 February 2021|archive-date=31 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210131234239/https://www.irrawaddy.com/elections-in-history/myanmars-1990-election-born-democratic-uprising-ignored-military.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

ဒပ်ပၞာန် ကေမ်ဇျာမ်လဝ် အဝဵုဍုင် ဂတဂှ် ပွိုင် ၂၂ သၞာံပၠန် စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၁၁၊&lt;ref&gt;{{cite news|title=How Myanmar's Fragile Push for Democracy Collapsed in a Military Coup|url=https://time.com/5934896/myanmar-aung-san-suu-kyi-detained-coup/|access-date=1 February 2021|website=Time|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201014938/https://time.com/5934896/myanmar-aung-san-suu-kyi-detained-coup/|url-status=live|accessdate=1 February 2021|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201014938/https://time.com/5934896/myanmar-aung-san-suu-kyi-detained-coup/}}&lt;/ref&gt; အတိုင်လၟေင်အစဳအဇန် သွက်ဒဳမဝ်ကရေသဳ နကဵုဒပ်ပၞာန် မပ္တိတ်လဝ်ဂှ်တုဲ ချူခၞံဗဒှ် သဇိုင်သၞောဝ်လဒက်ပတန်ဍုင်မွဲ တုဲဒှ်အာ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၈။ အကြာသၞာံ ၂၀၁၁ ကဵု ၂၀၁၅ ဂှ် အလဵုအသဳညးဍုင်ကွာန် နကဵုဗော်ကျဖောတ် ဂွံဒှ် အလဵုအသဳဍုင်။ နကဵုသဘင်မာဲ၂၀၁၅ ဂှ် နကဵုဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဂွံဒှ်အလဵုအသဳ။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=As Myanmar opens to the world, the mess inside becomes more apparent|first=Nisid|last=Hajari|date=12 September 2017|work=[[Bloomberg News|Bloomberg]] |url=https://www.bloomberg.com/quicktake/myanmars-transition|access-date=1 February 2021|archive-date=16 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201016104957/https://www.bloomberg.com/quicktake/myanmars-transition|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[ဝှာင်:Burmese-Election result Pong State.jpg|thumb|350px|လၟိဟ်မာဲ သွက်စၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန် နူကဵုပွိုင်ဍုင်ပံင် နူကဵု သဘင်မာဲသၞာံ ၂၀၁၅ ကဵု ၂၀၂၀။ 

သၞာံ ၂၀၁၅ ဟိုတ်နူ ဗော်မန် ဒှ်ဒၟံင်ၜါဗော်တုဲ ဗော်မန်ၜါဂှ် ကလိဂွံမာဲ သီုဖအိုတ် ၁၁,၄၄၀၊ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဂှ် ကလိဂွံ ၃၂,၈၃၁၊ ဗော်ကျဖောတ် ကလိဂွံ ၂၂.၇၄၈။ 

သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ဟိုတ်နူ ဗော်မန်ၜါ ဒှ်အာမွဲတုဲ ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ကလိဂွံမာဲ ၂၇,၇၂၉၊ ဗော်ကျဖေတ်ဂှ် ကလိဂွံ ၂၁,၅၅၂ (ဟိုတ်နူကဵု ဗော်ညးတအ် ပါ်တိတ်အာ ပြည်ထောင်စုကောင်းကျိုးဆောင်ပါတီ တုဲ မာဲညးတအ်ပြး ဒှ်မာန်)၊ နကဵု အေန်အေဝ်ဒဳဂှ် ကလိဂွံမာဲ သီုဖအိုတ် ၆၄,၈၆၃၊ ဂၠိုင်တိုန် နူအလန်မတုဲကၠုင် ၜါဆပြင်င်။ 

ဟိုတ်နူကဵု ဗော်မန်ဒှ်ၜါ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅တုဲ ကောန်မန် ဗွဲမဂၠိုင် စုတ်မာဲကဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ၊ သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ဗော်မန် ဒှ်မွဲ ကောန်မန်တအ် စုတ်မာဲကဵု ဗော်မန် ဂၠိုင်တိုန်ၜါဆမ္ဂး မၞိဟ်မစုတ်မာဲကဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳဂှ် ဒးအောန်စှ်ေ နူသၞာံ ၂၀၁၅။ ဆဂး ဟွံဒှ်ဗီုဂှ် ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ကလိဂွံမာဲ ဂၠိုင်တိုန်ၜါဆပၠန်ဂှ်ရ လၟိဟ်မာဲ မဒှ်သံသယျ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ မပၠုပ်စုတ်လဝ် မမာဲအလီ ပ္ဍဲပွိုင်ဆန္ဒမာဲဏအ် အောန်အိုတ် ၜါလက်ပြင်င်ဂှ် မဟီုမာန်။ ညံင်ရဴဏအ်ကီုဂှ် ပွိုင်ဍုင်တၞဟ်တအ်လေဝ် ဂွံဆဵုဒၟံင်ကီု။ (လၟိဟ်မမာဲတအ်ဂှ် ကေတ်နူ စရင် UEC)
&lt;ref&gt;{{cite web|url=&lt;iframe src=&quot;https://www.facebook.com/plugins/video.php?height=314&amp;href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fbee.monzel%2Fvideos%2F10158898498880040%2F&amp;show_text=true&amp;width=560&quot; width=&quot;560&quot; height=&quot;429&quot; style=&quot;border:none;overflow:hidden&quot; scrolling=&quot;no&quot; frameborder=&quot;0&quot; allowfullscreen=&quot;true&quot; allow=&quot;autoplay; clipboard-write; encrypted-media; picture-in-picture; web-share&quot; allowFullScreen=&quot;true&quot;&gt;&lt;/iframe&gt;|title=Analysis of Burmese 2020 Election based on data from Union Electoral Commission (UEC).|editor=Bee Htaw Monzel|date=5 January 2021|website=Bee Htaw Monzel's Facebook]]}}&lt;/ref&gt;]]
[[File:Map_Pyithu_Hluttaw_Election_Results_2020_IFES_MIMU1707v02_24Nov2020_A3.pdf|thumb|သွဟ်မာဲ အတိုင်ကမ္မရှေန်သဘင်မာဲ မပလဝ်ဒတန်၊ ဒၞာဲအသာ်ဗကေတ်ဂှ် မဒှ်ဒၞာဲ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ မဂွံဇၞးလဝ်။]]

ပ္ဍဲကဵု ဂိတု နဝ်ဝေမ်ပါ ၈၊ ၂၀၂၀ ဂှ် အာယုက်ပါလဳမာန်ဍုင်ဗၟာ ကြပ်ပေင်မသုန်သၞာံတုဲ ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်မာဲနာနာ။ အတိုင်ကမ္မရှေန်သဘင်မာဲ မလလောင်တြးမ္ဂး သွက်ခုင်ပါလဳမာန် သီုဖအိုတ် ၄၇၆ ခုင်ဂှ် ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ မဒှ်ဗော်သၟဝ်ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ကလိဂွံ ၃၉၆ ခုင်၊ ဗော်မထံက်ဂလာန် ဒပ်ပၞာန် ဗော်ကျဖောတ် ကလိဂွံ ဆ ၃၃ ခုင်၊ ဗော်ဂကူသေံဇၞော် ကလိဂွံ ၁၅ ခုင်၊ ဗော်ယခေင် ၈ ခုင်၊ နကဵုဗော်ညဳသၟဟ်မန် ကလိဂွံ ၅ ခုင်တုဲ သၟေဟ်ဂှ် ဗော်ကောန်ဍုင်အရင်တၞဟ်တအ် ကလိဂွံညိညရ။&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite news|last=Beech|first=Hannah|date=31 January 2021|title=Myanmar’s Leader, Daw Aung San Suu Kyi, Is Detained Amid Coup|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2021/01/31/world/asia/myanmar-coup-suu-kyi.html|access-date=31 January 2021|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;သဘင်မာဲဂှ် ဟွံစှ်ေကဵုဗဗွဲဓဝ်၊ နကဵုဗော်ကျဖောတ်၊ ဒပ်ပၞာန်ကီု သီုကဵု ဗော်ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ဗော်ညဳသၟဟ်ဂကူမန်လေဝ် ပတိုန်ထ္ၜးကဵုလဝ် ကမ္မရှေန်သဘင်မာဲ UEC၊ ကေုာံ သမ္မတဍုင်ရ။ တုဲပၠန် နကဵုဗော်တအ်ဏအ် နွံပၟိက် မိက်ဂွံလ္ၚတ်စရင်မာဲဂမၠိုင်တုဲ အာတ်မိက် စရင်မာဲဂမၠိုင်ကီုလေဝ် နကဵု ကမ္မရှေန်မာဲဂှ် ထ္ၜးဟိုတ်ကဵု အခေါင်အရာပူဂိုလ်ဂမၠိုင်တုဲ ဟွံကဵုအခေါင်ဗဵုစရင်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=စံ|first=စိုင်းထွန်း|date=14 December 2020|title= သံဖြူဇရပ် မဲရလဒ်စာရွက်စာတမ်းများ UEC ထုတ်မပေးသဖြင့် MUP ကိုယ်စားလှယ်များက နိုင်ငံတော်သမ္မတထံ တင်ပြသွားမည် |work=BNI Multimedia Group|url=https://www.bnionline.net/mm/news-77442|access-date=02 February 2021|issn=|quote=“အချက်အလက် အချို့ရှိတယ် အဲတာတွေကို ခိုင်မာအောင်လုပ်ဖို့အတွက် စာရွက်စာတမ်းတောင်းတယ်။ သူတို့က မခိုင်မာရင်မတောင်းနဲ့ ဆိုတော့ ခိုင်မာနေမှတော့ ဘာလို့တောင်းတော့မှာလဲ။ ဟိုဘက်က တပ်ဘက်က တောင်းတာတော ဘာတွေ မသိဘူး။ ဒီတစ်ကြိမ်စဉ်စားထားတာ တိုင်ပင်ပြောဆိုထားကြတာက ရှိတဲ့အချက်တွေကြောင့် သံသယဖြစ်တယ်။ ဘယ်လိုဆက်လက်အရေးယူမလဲဆိုတာ သမ္မတရုံးကို စာတင်တာမျိုး ထုတ်ပြန်စာ ထုတ်တာမျိုး လုပ်သွားမယ်” ဟု MUP ပါတီမှ သံဖြူဇရပ်မြို့နယ် ပြည်နယ်လွှတ်တော် မဲဆန္ဒနယ်(၁) ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သူ ဦးထွန်းမြင့်ကျော်က ဆိုသည်။}}&lt;/ref&gt;

စပ်ကဵု သွဟ်မာဲ ကေုာံ မာဲဟွံဗဗွဲဓဝ်ဂှ်တုဲ နကဵုဒပ်ပၞာန် လ္ၚတ်စရင်မာဲဂမၠိုင်တုဲ ချူပ္တိတ်လိက်လလောင်တြး၊ ကၠောန်ဗဒှ်သဘင်ပသောင်ပရိုင် နူကဵု ဒဳဇြေန်ပါ ၂၃၊ ၂၀၂၀ စဵုကဵု ဇာန်နဝါရဳ ၁၆ ဂှ် ဂွံအာ သီုဖအိုတ် ၂၀ အလန်။ သဘင်ပသောင်ပရိုင် အလန်လက္ကရဴအိုတ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲကဵု ဇာန်နဝါရဳ ၂၆ ပ္ဍဲကဵု တိုက်ထ္ၜးပျးပၞာန်၊ နေပျဳတဝ်။ ပ္ဍဲဂှ် နကဵုဒပ်ပၞာန် အလုံမွဲကၟိန်ဍုင် ပွိုင်ဍုင်နွံ ၃၁၄ ပွိုင်ဍုင်ဂှ် စၟဳစၟတ်ရံင် စရင်မာဲ ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်တုဲ ဂွံဆဵုကေတ် စရင်မာဲထပ်ဒၟံင်၊ စရင်မာဲမဖန်ကၠောန်ဗဒှ်လီဠာန်လဝ်တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် သီုဖအိုတ် နွံ ၇,၆၂၃,၇၂၅ တၠ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ မၞိဟ်မွဲ မနွံကဵုစရင်မာဲ ၜါပိပွိုင်ဍုင်ဂှ်လေဝ် နွံဒၟံင်ပၠန်တုဲ သီုဖအိုတ် လၟိဟ်မာဲဟွံဗဗွဲဓဝ် နွံဒၟံင် ၈ ပြကောဋိကိုဋ်ပြင်င်ဂှ် ညးတအ်ဂွံဆဵုကေတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=26 January 2021|title=တပ်မတော်သတင်းမှန်ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့က မီဒီယာများအားတွေ့ဆုံ၍ သတင်းစာရှင်းလင်းပွဲပြုလုပ်|work=Tatmadaw Information Team|url=http://dsinfo.org/node/911?fbclid=IwAR2hQgC1fgwVSHihUu6DbWg6NQSLCMVMWYWTJzOw-ZPU_v4MvvvU6DG3Ryw|access-date=02 February 2021|issn=|quote=ရွေးကောက်ပွဲ ကျင်းပပြီးနောက် ပြန်လည်ဆန်းစစ်ရာတွင် တရားမျှတမှုမရှိသည့်အခြေအနေများ၊ မရိုးသားမှုများကို တွေ့ရှိရသဖြင့် ဝေဖန်ထောက်ပြမှုများကို လုပ်ဆောင်နေရခြင်းဖြစ် ကြောင်း၊ ဥပဒေကို မိမိလိုရာဆွဲ၍ လုပ်ဆောင်ခြင်းများတွင် မသင့်လျှော်ကြောင်း၊ ဖြစ်ပျက်ခဲ့သည့် အမှားအယွင်းများကို ထောက်ပြရခြင်းမှာ မိမိတို့နိုင်ငံ ရွေးကောက်ပွဲ၏ ဂုဏ်သိက္ခာကို များစွာထိခိုက်စေနိုင်မည်ဖြစ်သည့်အတွက် ဝေဖန်ထောက်ပြနေခြင်းဖြစ်ကြောင်း” ဖြင့် ပြောကြားခဲ့ကြောင်း၊ တပ်မတော်အနေဖြင့် နိုင်ငံအတွင်းရှိ မြို့နယ် ၃၁၄ မြို့နယ်အား စာရင်းဇယားအရ စနစ်တကျစိစစ်ပြီး ထပ်နေသည့်မဲစာရင်းများ၊ မသမာမှုပြုနိုင်သည့် မဲစာရင်းများကို ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၂၃ ရက်နေ့မှ ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီ ၁၆ ရက်အထိ အကြိမ် ၂၀ ထုတ်ပြန်ခဲ့ကြောင်း၊ မြို့နယ်တစ်ခုချင်းအတွင်း မဲမသမာမှု ဖြစ်နိုင်သည့်စာရင်းများ ဖြစ်ပြီး မဲမသမာမှုပြုနိုင်သည့်စာရင်း စုစုပေါင်း ၇၆၂၃၇၂၅ ဦးရှိသည်ကို တွေ့ရှိရပါကြောင်း၊ တိုင်းဒေသကြီးနှင့် ပြည်နယ်တစ်ခုချင်း အတွင်းရှိသည့် မြို့နယ်တစ်ခုနှင့် တစ်ခုအကြား ထပ်နေသည့်မဲစာရင်းများကိုလည်း ၂၅ ရက်နေ့တွင် အပြီးသတ် ထုတ်ပြန်ပေးခဲ့ပြီး စုစုပေါင်း ၁၀၇၀၁၀၀ ဦးဖြစ်ကာ မဲသမာမှု ပြုနိုင်သည့်စာရင်း ၈ သန်း ကျော်ဖြစ်ပါကြောင်း။}}{{Dead link|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; အစာပရိုင်မွဲသၟာန်တုဲ ညးမပသောင်ပရိုင် ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇော်မင်းထွန်းဟီု &quot;နကဵုဒပ်ပၞာန်ဂှ် ဟိုတ်နူဏအ်တုဲ ဟွံသီအဝဵုဂှ် ဟီုဟွံမာန်။&quot;။&lt;ref&gt;[https://www.myanmar-now.org/mm/multimedia/5594 အာဏာမသိမ်းဘူးလို့ ‘မပြောနိုင်’ ဟု တပ်မတော် ခြိမ်းခြောက်]&lt;/ref&gt; စပ်ကဵု တင်မပတိုန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ သဘင်မာဲသၞာံ ၂၀၂၀ ဟွံစှ်ေကဵုဗဗွဲဓဝ်ဂှ် ဇာန်နဝါရဳ ၂၈ဂှ် နကဵုကမ္မရှေန်သဘင်မာဲ (UEC) ကလေင်ခၠေဝ်ဟီု &quot;သဘင်မာဲသၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် စရင်မာဲဗၠေတ်ယောင်ယာညိညနွံကီုလေဝ် ညံင်ရဴဒပ်ပၞာန်စုတ်စောဲ ဒဒှ်ရ ပရေင်မဟွံဂွံစှ်ေကဵုသၞောဝ်ဂှ် ဟွံမဲ&quot;။ အတိုင်ဒပ်ပၞာန် မအာတ်မိက်လဝ် နကဵုကမ္မရှေန်မာဲ ပ္ညဳကုအလဵုအသဳတုဲ ညံင်ဂွံဂၠာဲသွဟ်ဂှ် နကဵုကမ္မရှေန်သဘင်မာဲဟီု &quot;အတိုင်သဇိုင်ဥပဒေမ္ဂး ကမ္မရှေန်သဘင်မာဲဂှ် ကလိဂွံလဝ် အဝဵုကၞောတ်အထောတ်ရတုဲ နကဵုကမ္မရှေန် သွက်ဂွံပ္ညဳ ကုအလဵုအသဳ ပ္ဍဲသၞောဝ် ဟွံဗၟံက်ထ္ၜးလဝ်&quot;။&lt;ref&gt;{{cite news|last=ခွား|first=စောဖိုး|date=28 January 2021|title=တပ်မတော်စွပ်စွဲသလို ရွေးကောက်ပွဲ မဲမသမာမှု မရှိခဲ့ကြောင်း ကော်မရှင် တုံ့ပြန်|work=RFA News|url=https://www.rfa.org/burmese/news/myanmar-election-update-uec-response-army-01282021054530.html|access-date=02 February 2021|issn=|quote=ရွေးကောက်ပွဲ အငြင်းပွားမှုတွေနဲ့ ပတ်သက်ပြီး တပ်မတော်က တောင်းဆိုထားသလို ကော်မရှင်နဲ့ အစိုးရတို့ အမြန်ညှိနှိုင်း အဖြေရှာကြဖို့ကိစ္စနဲ့ ပတ်သက်ပြီး ပြည်ထောင်စုရွေးကောက်ပွဲကော်မရှင်ဟာ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံ ဥပဒေအရ လုပ်ပိုင်ခွင့်အာဏာ ပေးအပ်ခံထားရတဲ့အဖွဲ့ဖြစ်ပြီး ရွေးကောက်ပွဲဆိုင်ရာကိစ္စရပ်တွေကို လက်ရှိအာဏာရ အစိုးရနဲ့ ညှိနှိုင်းရမယ်လို့ ဥပဒေမှာပြဌာန်းထားတာ မရှိဘူးလို့လည်း ကော်မရှင်က ပြောပါတယ်။}}&lt;/ref&gt;

ဇာန်နဝါရဳ ၂၈ နကဵု ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇမၞော် မင်းအောင်လှိုင် ကဵုဗစိုပ်လိက် ဇရေင်ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ နကဵုတၞးလိက် မချူလဝ် နကဵုတဲ ဘာသာဗၟာဂှ် ကလေင်ကၠာဲလဝ် နကဵုဘာသာမန် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။

{{quote|တင်မနွံပၟိက်ဒပ်ပၞာန် 

စၟတ်တ္ၚဲ ၂၈၊ ၁၊ ၂၀၂၁

၁။ သဘင်မာဲ မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၀ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ပါ (၈) ဂှ် ပ္ဍဲစရင်မာဲတမ်မူလဂမၠိုင်ဂှ် အဆံင်ပွိုင်ဍုင်၊ ရး ကေုာံ တွဵုရးဂမၠိုင် နကဵုအလုံမွဲကမိန်ဍုင်ဂှ် ကလေင်စၟဳစၟတ်ရံင်မ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် စရင်ယၟုထပ်ဒၟံင်၊ ဂၞန်စၟတ်သမ္တီကောန်ဍုင် တုပ်ဒၟံင်၊ မၞိဟ်အာယုက် လတူ (၁၀၀) နွံဗွဲမဂၠိုင်။ ၜိုတ်မဂွံဆဵုကေတ်မ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် (၁၀,၄၈၂,၁၁၆) ဂှ် စရင်ထပ်ဒၟံင်တုဲ မဒးဒှ်သံသယျမာန် ဂွံဆဵုကေတ်လဝ်ဂှ်ရ သ္ဒးပံက်ဂကောံစၟဳစၟတ်တုဲ ကလေင်စၟဳစၟတ်ကဵုညိ။ 

၂။ ပ္ဍဲအရာမကလေင်စၟဳစၟတ်စရင်မာဲတအ်ဂှ် နကဵု &quot;UEC&quot; ၜိုန်ရ သ္ဒးကၠောန် နဒဒှ် အဓိကကီုလေဝ်၊ လတူ &quot;UEC&quot; ဂှ် ဓဝ်ပတှ်ေ ဟွံမဲတုဲ၊ ညံင်ဂွံဒက်ကဵု &quot;UEC&quot; တၟိ၊ ကာလဒက်ပၠန်ရ မၞိဟ်ပူဂိုလ် မနွံကဵုဓဝ်ယာ နူကဵုဒပ်ပၞာန်လေဝ် ညံင်ဂွံပါလုပ်။ 

၃။ နကဵု &quot;UEC&quot; တၟိ ပ္ဍဲအခိင်ကာလ မကလေင်စၟဳစၟတ်ဒၟံင် လၟိဟ်မမာဲ မဒးဒှ်သံသယ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ဂှ် နကဵုအမိင်အသံ သမ္မတ ညံင်ဂွံပဆုဲထောအ် ကမၠောန်မကော်စၠတ်ထဝ် အလန်တတိယ တုဲပၠန် အရာမနွံပၟိက် မဒးကၠောန်တအ်ဂှ် စနူတ္ၚဲဏအ် (၂၈၊ ၀၁၊ ၂၀၂၁) တုဲ ဆက်ကၠောန်အာညိ။ 

၄။ စရင်အင် အတိုင် ဒပ်ပၞာန်မဂၠာဲဆဵုလဝ််တအ်ဂှ်လေဝ် ကရောမ်လိက်ဏအ်ဂှ် တောဲဗစိုပ်လဝ်ကီုရ။

၅။ အတိုင် တင်မနွံပၟိက် ဒပ်ပၞာန်ဏအ် ယဝ်ရ ဟွံကၠောန်ဖန်ကဵုမ္ဂး နကဵုဒပ်ပၞာန် ဆက်ရေင်တၠုင်ကၠောန်အာ အတိုင်သဇိုင်သၞောဝ်ဥပဒေလဒက်ပတန် ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံသမ္မတဗၟာ သၞာံ ၂၀၀၈။ 

ဂဥုပ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပရေင်စဵုဒၞာဒပ်ပၞာန် (စၞး)}}&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-02-01|title=ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ထံသို့ ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင် ပေးပို့ခဲ့တဲ့စာ|url=https://www.rfa.org/burmese/news/army-letter-to-dassk-02012021012235.html|access-date=2021-02-01|website=RFA-Burmese|language=Burmese|quote=
တပ်မတော်၏လိုလားချက်

ရက်စွဲ ၂၈.၁.၂၀၂၁

၁။     ၂၀၂၀ ပြည့်နှစ်၊ နိုဝင်္ဘာလ (၈) ရက်နေ့တွင် ကျင်းပပြလုပ်ခဲ့သည့် ရွေးကောက်ပွဲနှင့် ပတ်သက်၍ မူလမဲစာရင်းများအား မြို့နယ်အဆင့်၊ တိုင်းနှင့် ပြည်နယ်အဆင့်နှင့် တစ်နိုင်ငံလုံးအတိုင်းအတာအရ မဲစာရင်းများအား ပြန်လည်စိစစ်ခဲ့ရာ ယနေ့အထိ အမည်စာရင်း ထပ်နေခြင်း၊ မှတ်ပုံတင်အမှတ်တူညီနေခြင်း၊ အသက် (၁၀၀) နှစ် ကျော်နေသူများစွာ ပါဝင်နေခြင်း စသဖြင့် အချက်အလက်တူများ ဖော်ထုတ် စိစစ်တွေ့ရှိရပါသည်။ တွေ့ရှိချက်အရ စာရင်းထပ်နေမှုသည် (၁၀,၄၈၂,၁၁၆) ဦးခန့် ထပ်နေသဖြင့် အဆိုပါ မသင်္ကာဖွယ်တွေ့ရှိမှုအပေါ် ပြန်လည်၍ အဖွဲ့စုံဖြင့် စစ်ဆေးပေးရန်။

၂။     ထိုသို့ မဲစာရင်း ထပ်နေမှုအား စစ်ဆေးရာတွင် &quot;UEC&quot; မှ အဓိက ဆောင်ရွက်ရမည်ဖြစ်သော်လည်း &quot;UEC&quot; အား ယုံကြည်ရသည့်အဆင့် မရှိသဖြင့် &quot;UEC&quot; အသစ်အား အသစ်ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းပေးရန်နှင့် ဖွဲ့စည်းရာတွင် တပ်မတော်၏ အကြံပြုသည့် သမာသမတ်ရှိသည့် လူပုဂ္ဂိုလ်များကိုလည်း ထဲ့သွင်း ဖွဲ့စည်းပေးရန်။

၃။     မဲစာရင်းများ မသင်္ကာဖွယ် အမြောက်အများ ကိန်းဂဏန်းမှားယွင်းမှုအပေါ် &quot;UEC&quot; ကော်မရှင်အဖွဲ့ အသစ်ဖြင့် စစ်ဆေးစဉ်ကာလအတွင်း တတိယအကြိမ်လွှတ်တော် ခေါ်ယူကျင်းပမှုအား နိုင်ငံတော် သမ္မတ၏ အခွင့်အာဏာအရ ဆိုင်းငံ့ပေးပါရန်နှင့် လိုလားချက်များအား ယနေ့ (၂၈.၁.၂၀၂၁) ရက်နေ့မှ စတင် ဆောင်ရွက်ပေးနိုင်ပါရန်။

၄။     တပ်မတော်၏ စစ်ဆေးတွေ့ရှိချက် ဦးစီးဇယားတစ်စုံကိုလည်း ဤစာနှင့်အတူ ပူးတွဲပေးပို့ပါသည်။

၅။     တပ်မတော်၏ လိုလားချက်အပေါ် တုန့်ပြန်အရေးယူ ဆောင်ရွက်ခြင်းမပြုပါက ၂၀၀၈ ခုနှစ် ပြည်ထောင်စုသမ္မတ မြန်မာနိုင်ငံတော် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေနှင့်အညီ တပ်မတော်မှ ဆက်လက် ဆောင်ရွက်သွားမည် ဖြစ်ပါသည်။

တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ် (ကိုယ်စား)}}&lt;/ref&gt; 

၂၉ ဇာန်နဝါရဳ ဂှ် နူကဵု ဂကောံလ္ၚတ်သဘင်မာဲ ၁၂ ဂကောံ အပ္ဍဲဍုင် လလောင်တြး၊ နကဵုဒပ်ပၞာန်ကီု ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်တအ်ကီု ဒုင်တဲ လတူသွဟ်မာဲတုဲ ပ္ဍဲအခိင်မစၠောအ်တဲ အဝဵုဍုင်ဂှ် ညံင်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂွံၜိုဟ်သြိုဟ် ဗိုင်ရီုဗင်ကဵုညိ။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=29 January 2021|title=ရွေးကောက်ပွဲရလဒ် လက်ခံကြဖို့ စောင့်ကြည့်လေ့လာသူတွေ တိုက်တွန်း|work=RFA News|url=https://www.rfa.org/burmese/news/election-observers-urge-political-stability-01292021065642.html|access-date=02 February 2021|issn=|quote=၂၀၂၀ ပြည့်နှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲအကြိုကာလ လုပ်ငန်းစဉ်တွေကစလို့ ရွေးကောက်ပွဲအလွန်ကာလ အထိ စောင့်ကြည့်လေ့လာခဲ့တဲ့ ရွေးကောက်ပွဲဆိုင်ရာပြည်သူ့လှုပ်ရှားမှုအဖွဲ့ PACE၊ လွတ်လပ်မျှတသော ရွေးကောက်ပွဲများဆိုင်ရာပံ့ပိုးရေးကွန်ရက်အဖွဲ့ (MYNFREL)၊ နယူးမြန်မာဖောင်ဒေးရှင်း၊ ဖန်တီးအိမ် စတဲ့ စောင့်ကြည့်လေ့လာရေးအဖွဲ့ ၁၂ ဖွဲ့က ကြေညာချက်ထုတ်လိုက်တာပါ။}}&lt;/ref&gt; ပါဲနူဂှ်တုဲ နကဵု သံဃမဟာနာယကကီု သီုကဵု ရုင်ကလုတ်ဍုင်နာနာ ဖတိုက်ဖအောဝ် ညံင်ဂွံပသောင်ပြသၞာ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ်။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=29 January 2021|title=တပ်မတော်ကို သံဃမဟာနာယကနဲ့ နိုင်ငံတကာသံရုံးတွေ ဝေဖန်တိုက်တွန်း|work=RFA News|url=https://www.rfa.org/burmese/news/statements-and-views-over-military-stages-a-coup-01292021172115.html|access-date=02 February 2021|issn=|quote=}}&lt;/ref&gt; ဇာန်နဝါရဳ ၃၁ ဂှ် နကဵုဒပ်ပၞာန် လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ဂကောံဍုင်နာနာတအ် ညံင်ဟွံဂွံထံက်ဂလာန် လတူသွဟ်မာဲ မကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲနဝ်ဝေမ်ဗါ (၈)။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲလိက်လလောင်တြးဂှ် ဆက်ချူလဝ် နကဵုဒပ်ပၞာန်ဂှ် အတိုင်သဇိုင်သၞောဝ် ၂၀၀၈ ဗွဲမကိတ်ညဳ ကုဍာ်ဒကေဝ်ဒဳမဝ်ကရေသဳဂှ် ဆက်ကၠောန်အာ စပ်ကဵုသဘင်မာဲဂှ်ရောင်။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=31 January 2021|title= ရွေးကောက်ပွဲရလဒ်ကို မထောက်ခံဖို့ နိုင်ငံတကာအသိုင်းအဝိုင်းကို တပ်မတော် တိုက်တွန်း|work=RFA News|url=https://www.rfa.org/burmese/news/army-urges-diplomats-not-support-election-result-01312021104723.html|access-date=02 February 2021|issn=|quote=တပ်မတော်အနေနဲ့ ရွေးကောက်ပွဲနဲ့ ပတ်သက်ပြီး ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံနဲ့အညီ ဒီမိုကရေစီစံနှုန်းတွေနဲ့အညီဖြစ်ဖို့ လုပ်ဆောင်သွားမယ်လို့ တပ်မတော်ရဲ့ထုတ်ပြန်ချက်မှာ ပြောထားပေမယ့် ဘာဆက်လုပ်မယ်ဆိုတာကို သေသေချာချာပြောမထားပါဘူး}}&lt;/ref&gt;

==မကတဵုဒှ်==
ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၊ ၂၀၂၁ ဂှ် နကဵု ဒုတိယသမ္မတ(၁) ဦးမြင့်ဆွေ ညးမဒှ်သမ္မတ မဂွံဒုင်ခပ္တိုန်လဝ် နူကဵုသွာင်ပၞာန် နူသၞာံ ၂၀၁၆ မာတ် ၁၅ ဂှ် ရုဲစှ်ပ္တိုန် နဒဒှ်သမ္မတ (ယာယဳ)တုဲ ပ္တိတ်လိက်အသံ စၟတ် (၁/၂၀၂၁)၊ ပ္ဍဲလိက်အသံဂှ် ချူလဝ် ဒဒှ်ရ သဘင်မာဲမကၠောန်လဝ်ဂှ် ဟိုတ်နူ ဒစဵုဒစး ကုသၞောတ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ၊ ဗၠေတ်ယောင်ယာဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ ဒစဵုဒစးဒၟံင် ကုတၠုင်လအာ ဒဳမဝ်ကရေသဳ မတွဟ်ဂး အဝဵုကၞောတ်အထောတ်ဍုင် သ္ဒးစှ်ေကၠုင် နူညးဍုင်ကွာန်ရ။ သွက်ဂွံပသောင်ပြသၞာစရင်မာဲဂှ် နကဵု ကမ္မရှေန်မာဲကီု သီုကဵု ညးမဂွံလဝ်အဝဵုဂှ် တးပါဲဒၟံင်ရ။ ကောံဓရီုစၠတ်ထဝ်ဂှ် ညံင်ဂွံပဆုဲကဵု မအာတ်မိက်လဝ်ဂှ်လေဝ် ဟွံပဆုဲကဵု။ အတိုင်သဇိုင်ဥပဒေ (၂၀၀၈) ပိုဒ်ဇမၞော် ၄၁၇ မ္ဂး အရာဝွံ ဒှ်အရာ မကေမ်ဇြာပ်ကေတ် အဝဵုဍုင် နကဵုနဲအဓမ္မတုဲ အရာဝွံ မပကဵု ညံင်ပရေင်ညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူဂမၠိုင် ဂွံလီု၊ တုဲပၠန် ပရေင်ရုသံင်လေဝ် ကတဵုဒှ်ဒၟံင်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သွက်ဂွံဆက်အာ တရဴဒဳမဝ်ကရေသဳဂှ် ဝါတ်ဂါတ်၊ ဟွံလောဲသွာကၠုင်ရ။ တၞဟ်နဂွံ စၟဳစၟတ်စရင်မာဲ၊ ကေတ်အရေဝ် လတူ ညးမကလိလောန်လဝ်ဒုဟ်တအ်ဂှ်တုဲ အတိုင်သဇိုင်ဥပဒေ (၂၀၀၈) ပိုဒ်ဇမၞော် ၄၁၈ ပိုဒ်လပါ် (က)ဂှ် အဝဵုပတန်သၞောဝ်၊ အဝဵုပကင်ရင်၊ အဝဵုသ္ဂုတ်သွာတ်သၞောဝ်တအ်ဂှ် ပအပ်ကဵု ဂဥုပ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ်ပရေင်စဵုဒၞာဒပ်ပၞာန်ရ။ အကာဲအရာကာတၟေင်ဂှ် ဆက်စပ် အလုံမွဲပယျဵုကမိန်ဍုင်တုဲ အတိုင်သဇိုင်ဥပဒေ ပိုဒ်ဇမၞော် ၄၁၇ စနူတ္ၚဲဝွံတုဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ။&lt;ref&gt;{{cite news|date=1 February 2021|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်သမ္မတရုံး ဥပဒေကဲ့သို့ အာဏာတည်သောအမိန့် အမိန့်အမှတ်(၁/၂၀၂၁) ၁၃၈၂ ခုနှစ်၊ ပြာသိုလပြည့်ကျော် ၅ ရက် (၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်)|work=Tatmadaw Information Team|url=http://dsinfo.org/node/930?fbclid=IwAR22utqRYb8Wr92iO6albm24KSRYvO9sIpdRSUJu3X2cPcKr8c9Eo6JkePI|access-date=2 February 2021|accessdate=2 February 2021|archivedate=9 April 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230409172349/https://dsinfo.org/node/930?fbclid=IwAR22utqRYb8Wr92iO6albm24KSRYvO9sIpdRSUJu3X2cPcKr8c9Eo6JkePI}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=1 February 2021|title=The Republic of the Union of Myanmar The Office of the President Order Number (1/2021) February 1, 2021The Republic of the Union of Myanmar The Office of the President Order Number (1/2021) February 1, 2021|work=Tatmadaw Information Team|url=https://www.facebook.com/TatmadawInformationTeam/posts/239462831130686|access-date=2 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=1 February 2021|title=Myanmar military stages coup, declares state of emergency for a year|url=https://www.deccanherald.com/international/world-news-politics/myanmar-military-stages-coup-declares-state-of-emergency-for-a-year-945864.html|access-date=1 February 2021|website=[[Deccan Herald]]|language=en}}&lt;/ref&gt;

ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁ အခိင်ဂယး ကိုပ်ကၠာ တ္ၚဲဟွံတၟးဂှ် ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ၊ သမ္မတဝေန်မျေအ်၊ ကေုာံ မၞိဟ်ဇၞော် နူကဵုဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဗွဲမဂၠိုင် နကဵုပၞာန် ကၠုင်ကော်ဏာရ။&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web|last=Foundation|first=Thomson Reuters|title=Aung San Suu Kyi and other leaders arrested, party spokesman says|url=https://news.trust.org/item/20210131230656-kkg7f|access-date=1 February 2021|website=news.trust.org|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201003325/https://news.trust.org/item/20210131230656-kkg7f|url-status=live|accessdate=1 February 2021|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201003325/https://news.trust.org/item/20210131230656-kkg7f}}&lt;/ref&gt;တုဲ နူကဵု ဌာနတဳဝဳ မြဝတဳ လလောင်တြး ဒဒှ်ရ နကဵုဍုင် လလောင်တြးလဝ် အကာဲအရာကာတၟေင်၊ ပွိုင်မွဲသၞာံရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|date=1 February 2021|title=Myanmar military says it is taking control of the country|url=https://apnews.com/article/aung-san-suu-kyi-myanmar-dda3d013897e14d5d0bd44d19eac9cd1|access-date=1 February 2021|work=[[Associated Press]]}}&lt;/ref&gt; 

[[File:Military blocked Mandalay Region Government Office.jpg|thumb|ပၞာန် ကၟာတ်လဝ် ဂၠံင်မအာကဵု ပါလဳမာန်ရးဇမၞော်မာန္တလေ]]
တုဲပၠန် ဝန်ဇၞော် ၂၄ တၠဂှ် ပ္တိတ်ထောအ် နူကဵုတာလျိုင်တုဲ ဝန်ဇၞော်တၟိ ၁၁ တၠဂှ် ထပ်ဗပေင်စုတ် ပ္ဍဲဒၞာဲတအ်ဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;bbc1&quot;&gt;{{cite news|date=2021-02-01|title=Myanmar coup: Aung San Suu Kyi detained as military seizes control|language=en-GB|work=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-55882489|access-date=2021-02-01}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲတ္ၚဲမသီအဝဵုဂှ်ဟေင် နူကဵုရုင်ဂဥုပ်ကဍိုက်ကဍိုပ်ပရေင်စဵုဒၞာဒပ်ပၞာန် လလောင်တြး ပရေင်ကမၠောန်အဓိက (၅) 
# ကလေင်ဒက်ပ္တန် ကမ္မရှေန်သဘင်မာဲတၟိတုဲ စရင်မာဲဂမၠိုင် ကလေင်စၟဳစၟတ်တုဲမ္ဂး အရာမကၠောန်ထေက်တအ်ဂှ် ဆက်ကၠောန်အာ အတိုင်သၞောဝ်ဥပဒေရောင်။
# ပရေင်ကမၠောန်မစဵုဒၞာ ကပ်ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ဂှ် ညံင်အသိင်ဟွံဂွံလီု ဆက်ကၠောန်အာရောင်။
# ဟိုတ်နူ ကပ်ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ တုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဒးဒုင်လီုလာ်ဒၟံင်တအ်ဂှ် ၜိုတ်မကၠောန်ဖန်ဂွံဂှ် ဗွဲမပြဟ် ပလေဝ်ပလေတ်ကၠောန်အာရောင်။
# ညံင်အလုံမွဲကၟိန်ဍုင် ဂွံၜိုဟ်သြိုဟ်မာန်ဂှ် လိက်ကသုက်ပရေင်ဒေါအ်ပန်ပှ်ောအလုံမွဲဍုင် ညံင်ဂွံဒှ်ဂှ် ၜိုတ်မကၠောန်ဖန်ဂွံဂှ် စွံအရီုတုဲ ကၠောန်အာရောင်။
# ကမၠောန်မသ္ဒးကၠောန် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ အကာဲအရာကာတၟေင်တုဲဒှ်အာတုဲ အတိုင်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (၂၀၀၈) ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်အာ သဘင်မာဲသၞောတ်ဗော်ဇဳ မနွံကဵုဗၠးၜးဓဝ်ယာတုဲ အဝဵုဍုင်ဂှ် ကလေင်ပအပ်ကဵုပၠန်ရောင်။&lt;ref&gt;{{Cite news|date=1 February 2021|title=ကြေညာချက်အမှတ် (၁/၂၀၂၁)|url=https://www.facebook.com/TatmadawInformationTeam/posts/239269197816716|access-date=3 February 2021|work=တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=1 February 2021|title=ကြေညာချက်အမှတ် (၁/၂၀၂၁)|url=http://dsinfo.org/node/931?fbclid=IwAR2qkwyIt3jtgmmcdm7It7OQDlosgQDayNUEbc7R2hR3UC-GiyyWLiHvFSo|access-date=3 February 2021|work=တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး}}{{Dead link|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 

ကြဴနူ မသီကေတ်အဝဵုဍုင်တုဲ ဒက်ပ္တန် ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန် နကဵုမၞိဟ် ၁၆ တၠ။ ပ္ဍဲဂှ် နူကဵုဒပ်ပၞာန် ၈ တၠ၊ ညးဍုင်ကွာန် ၈ တၠ။ ညးဍုင်ကွာန် ၈ တၠဂှ် မန်းငြိမ်မောင် ဂှ် ကေင်ကာဗဟဵုကေအေန်ယူ (တြေံ) (ဗော်ကရေင်)၊ နူကဵုဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ(တြေံ) ၜါတၠ၊ ဦးသိန်းညွန့် ကဵု ဦးခင်မောင်ဆွေ ဂှ် မၞိဟ်နူဗော်အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအင်အားစု မဒှ်ဗော် မပါ်တိတ် နူကဵု အေန်အေဝ်ဒဳ၊ ဒေါ်အေးနုစိန် ဂှ် ဒုဥက္ကဋ္ဌ ဗော်ကောန်ဂကူယခေင်၊ စောဒန်နီယယ် ဂှ် ညးအုပ်ကာနာနာ ဗော်ဇၞော်မောဝ်ကောန်ဂကူကရေင်ဍာဲ အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။
{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''လၟေင်'''
|'''ယၟု'''
|'''ဌာနန္တရ'''
|-
|၁
|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မင်းအောင်လှိုင်]]
|ဥက္ကဋ္ဌ
|-
|၂
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[စိုးဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|စိုးဝင်း]]
|ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ
|-
|၃
|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မြထွန်းဦး]]
|rowspan=12|ကောန်ဂကောံ
|-
|၄
|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[တင်အောင်စန်း]]
|-
|၅
|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မောင်မောင်ကျော်]]
|-
|၆
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး[[မိုးမြင့်ထွန်း]]
|-
|၇
|ဖဒို[[မန်းငြိမ်းမောင်]]
|-
|၈
|ဦး[[သိန်းညွန့် (နိုင်ငံရေးသမား)|သိန်းညွန့်]]
|-
|၉
|ဦး[[ခင်မောင်ဆွေ]]
|-
|၁၀
|ဒေါ်အေးနုစိန်
|-
|၁၁
|Jeng Phang နော်တောင်
|-
|၁၂
|ဦးမောင်းဟာ
|-
|၁၃
|ဦးစိုင်းလုံးဆိုင်
|-
|၁၄
|စောဒန်နီယယ်
|-
|၁၅
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး[[အောင်လင်းဒွေး]]
|ညးအုပ်ကာနာနာ
|-
|၁၆
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး[[ရဲဝင်းဦး]]
|ဖက်ဆော ညးအုပ်ကာနာနာ
|}

၂၀၂၁ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂ ဂှ် နကဵု ဥက္ကဋ္ဌ ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင် (ဝါ) ဂဥုပ်သကိုပ်ဗိုလ်ပၞာန် မင်းအောင်လှိုင် ဒက်ပ္တန် ကမ္မရှေန်သဘင်မာဲကၟိန်ဍုင် သွက်ဂွံစၟဳစၟတ်မာဲ မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၀ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၈ အတိုင်မၞိဟ်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။ 

#ဦးသိန်းစိုး (ဥက္ကဋ္ဌ)
#ဦးသောင်းတင် (ကောန်ဂကောံ)
#ဦးသန်းထွန်း (ကောန်ဂကောံ)
#ဦးကျောက် (ကောန်ဂကောံ)
#ဦးအောင်စောဝင်း (ကောန်ဂကောံ)
#ဦးသန်းဝင်း (ကောန်ဂကောံ)
#ဦးစောဘလှိုင် (ကောန်ဂကောံ)
#ဦးစိုးဦး (ကောန်ဂကောံ)

===ဗလးကောန်ထံင်===
ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၂၊ ၂၀၂၁ ဂှ် နကဵု ဥက္ကဋ္ဌ ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင် ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇမၞော် မင်းအောင်လှိုင် ဗလးကဵု ကောန်ထံင် ၂၃၃၁၄ တၠ၊ ပၞောဝ်ကဵုကောန်ထံင် မဗၠးတိတ်ကၠုင်တအ်ဂှ် က္ဍိုပ်သကိုပ်ဂကူယခေင် ဒံက်တာအေးမောင် ကေုာံ အစာချူလိက် ဂကူယခေင် ဝေဟင်အောင် ညးမဒးလဝ်ထံင် ဟိုတ်နူမကၠောန် တ္ၚဲဍုင်ယခေင်လီု ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၈ဂှ်တုဲ မဒးဒုင်ဖျေဟ်လဝ်ထံင် ၂၀ သၞာံဂှ်ကီု၊ တုဲပၠန် ပ္ဍဲကဵု မၞိဟ်မဗၠးတိတ်တအ်ဂှ် ဂကူယခေင် ပါလုပ်ဒၟံင် သီုဖအိုတ် ၆၄၀ တၠ၊ ကောန်ဍုင်သအာင် ပါ ၅၅ တၠ၊ ဦးကြည်လင်း မၞိဟ်မဒးဒုင်ရပ်လဝ် နကဵုဒုဟ် မဂစိုတ် ဦးကိုနီဂှ်လေဝ် ဂွံဗၠးတိတ်ကၠုင်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|date=12 February 2021|title=အကျဉ်းသား နှစ်သောင်းကျော်ကို စစ်ကောင်စီ လွတ်ငြိမ်းသက်သာခွင့်ပေး|url=https://www.rfa.org/burmese/news/nationwide-prisoners-released-02122021050910.html|access-date=12 February 2021|work=RFA Burmese, ရဲစည်သူကာ}}&lt;/ref&gt;ဦးကိုနီဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မကဵုကသပ် လပါ်သၞောဝ် ကုဗော်အေန်အေဝ်ဒဳမွဲတၠတုဲ ဒးဒုင်ပန်ဂစိုတ် ပ္ဍဲကဵု သၞေဟ်က္ၜင်ကျာလ္ဂုင်။

==ကလေင်ပၠန်==
===ထၜးဆန္ဒ===

ပ္ဍဲတ္ၚဲပၞာန်သီအဝဵုဂှ် ကောန်ဍုင်ဗၟာၜိုတ် ၂၀၀ ကောံရေင်သကအ်တုဲ အာထၜးဆန္ဒ ဂတမုက်ရုင်ကလုတ်ဗၟာ ပ္ဍဲဍုင်က္ၜင်ကံက်၊ ရးနိဂီုသေံ။&lt;ref name=&quot;Thaiprotest&quot;&gt;{{cite web|date=1 February 2021|title=ด่วน! ชาว 'เมียนมา' ชู 3 นิ้วบุกประท้วงหน้าสถานทูต ต้านรัฐประหารในประเทศ|url=https://www.bangkokbiznews.com/news/detail/920306|access-date=1 February 2021|website=Bangkok Biz News|language=th|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182031/https://www.bangkokbiznews.com/news/detail/920306|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ထၜးဆန္ဒဂှ် နကဵုဗၠာဲသၟိင်သေံ လုပ်ပသောင်တုဲ တုဲဒှ်အာ၊ ညးထၜးဆန္ဒၜါတၠ ဒးအာဝပ်တုဲ ဒးတိုန်ရုင်ဂဥုဲ၊ မၞိဟ်ၜါတၠ ဒးဒုင်ရပ်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/2/1/myanmar-military-stages-coup-against-aung-san-suu-kyi-live|title=Myanmar’s military stages coup d’etat: Live news|first1=Virginia|last1=Pietromarchi|first2=Mersiha|last2=Gadzo|website=[[Al Jazeera]]|accessdate=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182055/https://www.aljazeera.com/news/2021/2/1/myanmar-military-stages-coup-against-aung-san-suu-kyi-live|url-status=live}}&lt;/ref&gt;ညံင်ရဴဂှ်ကီု ကောန်ဍုင်ဗၟာ မနွံပ္ဍဲတဝ်ကျဝ်၊ ရးနိဂီုဂျပါန်တအ် ကောံအာ ဂတမုက် တက္ကသိုလ်ကုလသမဂ္ဂတုဲ ထ္ၜးဆန္ဒ ဒစဵုဒစး ပၞာန်သီအဝဵု။&lt;ref&gt;{{cite web|date=1 February 2021|title=Myanmar workers in Japan protest against Tatmadaw’s actions|url=https://www.mmtimes.com/news/myanmar-workers-japan-protest-against-tatmadaws-actions.html|access-date=1 February 2021|website=[[The Myanmar Times]]|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182053/https://www.mmtimes.com/news/myanmar-workers-japan-protest-against-tatmadaws-actions.html|url-status=live|accessdate=1 February 2021|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201182053/https://www.mmtimes.com/news/myanmar-workers-japan-protest-against-tatmadaws-actions.html}}&lt;/ref&gt;

နကဵုအပ္ဍဲဍုင်ဂှ် ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂ ဗတံ ၈ နာဍဳ မၞိဟ်ညိည ရပ်လဝ် ဗီုရုပ် ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳတုဲ တိတ်ထ္ၜးဆန္ဒ ၜိုတ် ၁၅ မိနေတ်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=စစ်အာဏာသိမ်းမှုကို အနုနည်းအာဏာဖီဆန်မှု တချို့ရှိလာခြင်း|url=https://burmese.voanews.com/a/myanmar-civil-disobedience-movement-/5762587.html|access-date=2021-02-02|website=ဗွီအိုအေ|language=my}}&lt;/ref&gt; တ္ၚဲယး ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၄ ဂတမုက်တက္ကသိုလ်ဂဥုဲမာန္တလေ မၞိဟ်ၜိုတ် ၃၀ တၠ တိတ်ထ္ၜးဆန္ဒတုဲ ဒးဒုင်ရပ်။&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2021-02-04|title=Mandalay citizens protest against Tatmadaw rule|url=https://www.mmtimes.com/news/mandalay-citizens-protest-against-tatmadaw-rule.html|access-date=2021-02-04|website=The Myanmar Times|accessdate=2021-02-11|archivedate=2021-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210204113803/https://www.mmtimes.com/news/mandalay-citizens-protest-against-tatmadaw-rule.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Four arrested in Mandalay after street protest against military coup|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/four-arrested-in-mandalay-after-street-protest-against-military-coup|access-date=2021-02-04|website=Myanmar NOW|language=en}}&lt;/ref&gt; စနူဂှ်တုဲ လၟိဟ်မၞိဟ် မတိတ်ထ္ၜးဆန္ဒဂှ် ဂၠိုင်င်တိုန် ရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲ ကၠောအ်ကြပ်မွဲအလုံဍုင်တုဲ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၈ ဂှ် အလဵုအသဳပ္တိတ် အမိင်တိတ်ဗတံဟွံဂွံ တုဲပၠန် မၞိဟ်ဂၠိုင်နူမသုန် ကောံဟွံဂွံ နကဵုပိုဒ်ဇၞော် ၁၄၄။ ဆဂး ပရေင်ထၜးဆန္ဒဂှ် ဟွံဍိုန်စှ်ေ ဆက်ဂၠိုင်တိုန်။ 

=== ဒစဵုဒစး ===
ပ္ဍဲ ၂ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ ဂှ် သၟာကမၠောန်ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပေါင်မသၟိင်ဂမၠိုင် ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင် အလုံမွဲဍုင် သီုကဵု ဍုင်ဇၞော်နေပျဳတဝ်၊ ဖန်ဗဒှ် ကာမ်ပုင်ဟွံကလင်အမိင် (a national civil disobedience campaign) နကဵုမဒစဵုဒစး လတူပၞာန်သီအဝဵု။&lt;ref&gt;{{cite web|date=2 February 2021|title=Nay Pyi Taw, Mandalay healthcare staff to join 'Civil Disobedience Campaign'|url=https://www.mmtimes.com/news/nay-pyi-taw-mandalay-healthcare-staff-join-civil-disobedience-campaign.html|access-date=2 February 2021|website=The Myanmar Times|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131330/https://www.mmtimes.com/news/nay-pyi-taw-mandalay-healthcare-staff-join-civil-disobedience-campaign.html|url-status=live|accessdate=3 February 2021|archivedate=3 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203131330/https://www.mmtimes.com/news/nay-pyi-taw-mandalay-healthcare-staff-join-civil-disobedience-campaign.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=2 February 2021|title=Myanmar Medics Prepare Civil Disobedience Against Military Rule|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-medics-prepare-civil-disobedience-military-rule.html|access-date=2 February 2021|website=The Irrawaddy|language=en-US|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131324/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-medics-prepare-civil-disobedience-military-rule.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&quot;ပရေင်ချဳဓရာင် ဒဒှ်မဟွံကလင်အမိင် ညးဍုင်ကွာန် - Civil Disobedience Movement&quot; ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် မုက်လိက်ဝှုက်ၜောက်မွဲဂှ် ပွိုင်ၜါတ္ၚဲ မၞိဟ်ဗွက်ကြဴ ဒှ်အာ ၁၀၀,၀၀၀ ပြင်င်။&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web|title=Thailand's Amata halts $1bn Myanmar property project after coup|url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Coup/Thailand-s-Amata-halts-1bn-Myanmar-property-project-after-coup|access-date=2021-02-02|website=Nikkei Asia|language=en-GB|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203020504/https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Coup/Thailand-s-Amata-halts-1bn-Myanmar-property-project-after-coup|url-status=live|accessdate=2021-02-03|archivedate=2021-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203020504/https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Coup/Thailand-s-Amata-halts-1bn-Myanmar-property-project-after-coup}}&lt;/ref&gt;သၟာကမၠောန်ပရေင်ထတ်ယုက် နူကဵု ရုင်ဂဥုဲဍုင် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠင် စုတ်လဝ်တဆိပ်ပ္ဍဲသြိုဟ်တုဲ ထ္ၜးဆန္ဒ ဒဒှ် မဟွံမဲပၟိက် လတူပၞာန်သီအဝဵုရ။&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web|date=2021-02-02|title=After coup, medical workers spearhead civil disobedience campaign|url=https://www.frontiermyanmar.net/en/after-coup-medical-workers-spearhead-civil-disobedience-campaign/|access-date=2021-02-02|website=Frontier Myanmar|language=en-US|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131438/https://www.frontiermyanmar.net/en/after-coup-medical-workers-spearhead-civil-disobedience-campaign/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author1=Matthew Tostevin |author2=Grant McCool |author3=Stephen Coates |title=Myanmar doctors stop work to protest coup as UN considers response |url=https://www.afr.com/world/asia/myanmar-doctors-stop-work-to-protest-coup-as-un-considers-response-20210203-p56z7z |website=Financial Review |access-date=3 February 2021 |date=3 February 2021|archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131358/https://www.afr.com/world/asia/myanmar-doctors-stop-work-to-protest-coup-as-un-considers-response-20210203-p56z7z |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ကောန်ဍုင်လ္ဂုင်တအ် ထ္ၜးဆန္ဒတက်စေဝ် ပ္ဍဲအခိင်သဝ်တ္ၚဲ နဒဒှ် မဒစဵုဒစး လတူပၞာန်သီအဝဵု။&lt;ref&gt;{{cite web |author1=Reuters Staff |title=Anti-coup protests ring out in Myanmar's main city |url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics/anti-coup-protests-ring-out-in-myanmars-main-city-idUSKBN2A139S |website=Reuters |access-date=3 February 2021 |date=2 February 2021 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131442/https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics/anti-coup-protests-ring-out-in-myanmars-main-city-idUSKBN2A139S |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Myanmar coup latest: UN Security Council stops short of issuing statement|url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Coup/Myanmar-coup-latest-UN-Security-Council-stops-short-of-issuing-statement|access-date=2021-02-02|website=Nikkei Asia|language=en-GB|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203015938/https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Coup/Myanmar-coup-latest-UN-Security-Council-stops-short-of-issuing-statement|url-status=live|accessdate=2021-02-03|archivedate=2021-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203015938/https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Coup/Myanmar-coup-latest-UN-Security-Council-stops-short-of-issuing-statement}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၊ အခိင်သဝ်တ္ၚဲ ၈ နာဍဳဂှ် လတူဍုင်လ္ဂုင် မၞိဟ်ညိည တိတ်ထ္ၜးဆန္ဒ ကရေဲဗလးကဵုဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ပွိုင်ၜိုတ် ၁၅ မိနေတ်။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=စစ်အာဏာသိမ်းမှုကို အနုနည်းအာဏာဖီဆန်မှု တချို့ရှိလာခြင်း|url=https://burmese.voanews.com/a/myanmar-civil-disobedience-movement-/5762587.html|access-date=2021-02-02|website=ဗွီအိုအေ|language=my|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131338/https://burmese.voanews.com/a/myanmar-civil-disobedience-movement-/5762587.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===ဂကောံမၞိဟ်ဂၠးကဝ်===
&lt;!-- Do not add tweets. It is [[WP:UNDUE]]. Need a secondary source. --&gt;[[File:Reacció al cop d'estat de Myanmar de 2021.svg|thumb|{{legend|#0000ffff|ဍုင်ဗၟာ}}&lt;div class=&quot;legend&quot;&gt;&lt;span class=&quot;legend-color&quot; style=&quot;background:#4daf4aff;&quot;&gt;&amp;nbsp;&lt;/span&gt;&amp;nbsp;ဒစဵုဒစး ပၞာန်သီအဝဵု&lt;/div&gt;{{legend|#80c87dff|မဒှ်ဓဝိင် ဗွဲတၟေင်}}{{legend|#fee000ff|မံင်လဒေါဝ်}}{{legend|#c0c0c0ff|မုဟွံဟီု}}]]

ရးနိဂီု ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု [[Bangladesh]],&lt;ref&gt;{{cite news|title=Bangladesh wants democratic process upheld in Myanmar|url=https://www.dhakatribune.com/world/south-east-asia/2021/02/01/military-coup-in-myanmar-not-necessarily-to-affect-rohingya-repatriation|access-date=1 February 2021|work=[[Dhaka Tribune]]|publisher=2A Media Limited.|date=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201063550/https://www.dhakatribune.com/world/south-east-asia/2021/02/01/military-coup-in-myanmar-not-necessarily-to-affect-rohingya-repatriation|url-status=live}}&lt;/ref&gt;  [[China]],&lt;ref&gt;{{cite web|year=1 February 2021|title=China 'notes' Myanmar coup, hopes for stability|publication-place=REUTERS|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics-china/china-notes-myanmar-coup-hopes-for-stability-idUSKBN2A11P2?il=0|access-date=1 February 2021|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131344/https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics-china/china-notes-myanmar-coup-hopes-for-stability-idUSKBN2A11P2?il=0|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[India]],&lt;ref&gt;{{cite web|date=1 February 2021|title=Deeply concerned by developments in Myanmar, says India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/deeply-concerned-by-developments-in-myanmar-says-india/articleshow/80623041.cms|access-date=1 February 2021|website=The Times of India|language=en|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182036/https://timesofindia.indiatimes.com/india/deeply-concerned-by-developments-in-myanmar-says-india/articleshow/80623041.cms|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Indonesia]],&lt;ref&gt;{{cite web|title=Indonesia Urges All Parties in Myanmar to Exercise Self-Restraint|url=https://kemlu.go.id/portal/en/read/2118/siaran_pers/indonesia-urges-all-parties-in-myanmar-to-exercise-self-restraint|publisher=[[Ministry of Foreign Affairs (Indonesia)|Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Indonesia]]|accessdate=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182046/https://kemlu.go.id/portal/en/read/2118/siaran_pers/indonesia-urges-all-parties-in-myanmar-to-exercise-self-restraint|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Malaysia]],&lt;ref&gt;{{cite web|title=Press Release: Latest Situation in Myanmar|url=https://twitter.com/MalaysiaMFA/status/1356122970159104000|publisher=[[Ministry of Foreign Affairs (Malaysia)]]|accessdate=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182040/https://twitter.com/MalaysiaMFA/status/1356122970159104000|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Pakistan]],&lt;ref&gt;{{cite web|title=Pakistan hopes from all sides in Myanmar to be restraint, work for peace: Zahid Hafeez|url=https://www.radio.gov.pk/01-02-2021/pakistan-hopes-from-all-sides-in-myanmar-to-be-restraint-work-for-peace-zahid-hafeez|access-date=1 February 2021|website=www.radio.gov.pk|language=en|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201144030/https://www.radio.gov.pk/01-02-2021/pakistan-hopes-from-all-sides-in-myanmar-to-be-restraint-work-for-peace-zahid-hafeez|url-status=live|accessdate=1 February 2021|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201144030/https://www.radio.gov.pk/01-02-2021/pakistan-hopes-from-all-sides-in-myanmar-to-be-restraint-work-for-peace-zahid-hafeez}}&lt;/ref&gt; [[Philippines]],&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Lee-Brago |first1=Pia |title=Philippines following Myanmar situation with deep concern |url=https://www.philstar.com/headlines/2021/02/03/2074984/philippines-following-myanmar-situation-deep-concern |access-date=2 February 2021 |work=Philstar.com |date=3 February 2021 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131356/https://www.philstar.com/headlines/2021/02/03/2074984/philippines-following-myanmar-situation-deep-concern |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[South Korea]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://en.yna.co.kr/view/AEN20210201009200325|title=S. Korea expresses concerns over Myanmar coup|website=[[Yonhap News Agency]]|date=1 February 2021|accessdate=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201100350/https://en.yna.co.kr/view/AEN20210201009200325|url-status=live}}&lt;/ref&gt; and [[Singapore]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mfa.gov.sg/Newsroom/Press-Statements-Transcripts-and-Photos/2021/02/20210201-Myanmar|title=MFA Spokesperson's Comments in Response to Media Queries on the Detention of Myanmar Leaders and Officials|date=1 February 2021|website=Ministry of Foreign Affairs Singapore|access-date=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182043/https://www.mfa.gov.sg/Newsroom/Press-Statements-Transcripts-and-Photos/2021/02/20210201-Myanmar|url-status=live}}&lt;/ref&gt; တအ်ဂှ် ဟီုပ္တိတ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဒှ်ဓဝိင် လတူပၞာန်သီအဝဵုတုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဗ္တိုက်ဖအောဝ် ညံင်ဂွံဂၠာဲသွဟ် နကဵုမဆဵုဂဗတက်ကျာ အကြာအလဵုအသဳ ကေုာံ ဒပ်ပၞာန်။ [[Australia]],&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Tillett |first1=Andrew |title=Australia joins global condemnation of Myanmar generals |url=https://www.afr.com/world/asia/myanmar-leader-aung-san-suu-kyi-detained-20210201-p56ycy |website=Financial Review |access-date=3 February 2021 |language=English |date=Feb 1, 2021 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201020736/https://www.afr.com/world/asia/myanmar-leader-aung-san-suu-kyi-detained-20210201-p56ycy |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=|first=|date=|title=Statement on Myanmar|url=https://www.foreignminister.gov.au/minister/marise-payne/media-release/statement-myanmar|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201093854/https://www.foreignminister.gov.au/minister/marise-payne/media-release/statement-myanmar|archive-date=1 February 2021|access-date=|website=Minister for Foreign Affairs – Minister for Women – Senator the Hon Marise Payne|accessdate=1 February 2021|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201093854/https://www.foreignminister.gov.au/minister/marise-payne/media-release/statement-myanmar}}&lt;/ref&gt; [[Canada]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cultmtl.com/2021/02/justin-trudeau-on-myanmar-the-democratic-process-must-be-respected/|title=Justin Trudeau on Myanmar: “The democratic process must be respected”|date=2 February 2021|website=Cult MTL|access-date=2 February 2021|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131331/https://cultmtl.com/2021/02/justin-trudeau-on-myanmar-the-democratic-process-must-be-respected/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[France]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://uk.sports.yahoo.com/news/myanmar-aung-san-suu-kyi-072052284.html|title=France calls on Myanmar military to release Suu Kyi, respect election results|website=uk.sports.yahoo.com|access-date=2 February 2021|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131433/https://consent.yahoo.com/v2/collectConsent?sessionId=2_cc-session_74704c41-a143-4ae4-8f5b-1e4af6cd3535|url-status=live|accessdate=3 February 2021|archivedate=3 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203131433/https://consent.yahoo.com/v2/collectConsent?sessionId=2_cc-session_74704c41-a143-4ae4-8f5b-1e4af6cd3535}}&lt;/ref&gt; [[Germany]],&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/germany-condemns-myanmar-coup-in-strongest-terms-/2129847 |title=Germany condemns Myanmar coup ‘in strongest terms’ |publisher=Aa.com.tr |date=2020-11-08 |accessdate=2021-02-02 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201104100/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/germany-condemns-myanmar-coup-in-strongest-terms-/2129847 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Japan]],&lt;ref&gt;{{cite news |title=Japan urges Myanmar military to free Suu Kyi, restore democracy |url=https://mb.com.ph/2021/02/01/japan-urges-myanmar-military-to-free-suu-kyi-restore-democracy/ |access-date=2 February 2021 |work=Manila Bulletin |agency=Agence France-Presse |date=1 February 2021 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201094835/https://mb.com.ph/2021/02/01/japan-urges-myanmar-military-to-free-suu-kyi-restore-democracy/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[New Zealand]],&lt;ref&gt;{{cite web|last=Mahuta|first=Nanaia|date=1 February 2021|title=New Zealand statement on Myanmar|url=https://www.beehive.govt.nz/release/new-zealand-statement-myanmar|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=1 February 2021|website=via beehive.gov.nz}}&lt;/ref&gt; [[Spain]],&lt;ref&gt;{{cite web|date=1 February 2021|title=Sánchez condena el golpe de Estado en Myanmar y pide vuelta a la democracia|url=https://www.lavanguardia.com/politica/20210201/6213485/sanchez-condena-golpe-myanmar-pide-vuelta-democracia.html|access-date=1 February 2021|website=[[La Vanguardia]]|language=es|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131521/https://www.lavanguardia.com/politica/20210201/6213485/sanchez-condena-golpe-myanmar-pide-vuelta-democracia.html|url-status=live|accessdate=1 February 2021|archivedate=3 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203131521/https://www.lavanguardia.com/politica/20210201/6213485/sanchez-condena-golpe-myanmar-pide-vuelta-democracia.html}}&lt;/ref&gt; [[Sweden]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sverigesradio.se/artikel/foreign-minister-condemns-military-coup-in-myanmar|title=Foreign Minister condemns military coup in Myanmar|publisher=Sveriges Radio|website=sverigesradio.se|access-date=2 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201221458/https://sverigesradio.se/artikel/foreign-minister-condemns-military-coup-in-myanmar|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Turkey]],&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Bir|first1=Burak|title=Turkey condemns, 'deeply concerned' by coup in Myanmar|url=https://www.aa.com.tr/en/turkey/turkey-condemns-deeply-concerned-by-coup-in-myanmar/2129572|access-date=1 February 2021|work=[[Anadolu Agency]]|date=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182117/https://www.aa.com.tr/en/turkey/turkey-condemns-deeply-concerned-by-coup-in-myanmar/2129572|url-status=live}}&lt;/ref&gt; the [[United Kingdom]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/uk-condemns-military-coup-in-myanmar/2129749|title=UK condemns military coup in Myanmar|date=1 February 2021|work=[[Anadolu Agency]]|language=en|access-date=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182110/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/uk-condemns-military-coup-in-myanmar/2129749|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ကေုာံ [[ကုလသမဂ္ဂ]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2021/01/31/statement-by-white-house-spokesperson-jen-psaki-on-burma/|title=Statement by White House Spokesperson Jen Psaki on Burma|date=1 February 2021|website=The White House|access-date=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201072432/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2021/01/31/statement-by-white-house-spokesperson-jen-psaki-on-burma/|url-status=live|accessdate=1 February 2021|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201072432/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2021/01/31/statement-by-white-house-spokesperson-jen-psaki-on-burma/}}&lt;/ref&gt; ဒစဵုဒစး လတူပၞာန်သီအဝဵုတုဲ သီုဗ္တိုက်ဖ္အောဝ် ညံင်ဂွံဗလးကဵု မၞိဟ်မရပ်လဝ်တအ်၊ ဟိုတ်နူ ပၞာန်သီအဝဵုတုဲ နကဵု သ္ၚိဗတာင် ရးနိဂီုပံင်ကောံကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ထ္ပိုတ်အဆက် ကုဍုင်ဗၟာ။&lt;ref&gt;{{cite web |author1=Patrick Wintour |author2=Julian Borger |title=Myanmar coup: Joe Biden threatens to resume sanctions |url=https://www.theguardian.com/world/2021/feb/01/myanmar-coup-us-and-china-divided-in-response-to-army-takeover-aung-san-suu-kyi |website=The Guardian |access-date=2 February 2021 |language=English |date=2 February 2021 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201113643/https://www.theguardian.com/world/2021/feb/01/myanmar-coup-us-and-china-divided-in-response-to-army-takeover-aung-san-suu-kyi |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=‘Serious blow to democracy’: World condemns Myanmar military coup|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/2/1/world-reacts-to-military-coup-in-myanmar|access-date=1 February 2021|work=[[Al Jazeera]]|date=1 February 2021|language=en|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201175726/https://www.aljazeera.com/news/2021/2/1/world-reacts-to-military-coup-in-myanmar|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.aa.com.tr/fr/monde/la-maison-blanche-menace-les-auteurs-du-coup-d%c3%a9tat-militaire-du-myanmar-de-sanctions/2129551|title=La Maison Blanche menace les auteurs du coup d'État militaire du Myanmar de sanctions|trans-title=White House threatens perpetrators of Myanmar military coup with sanctions|last=Cherni|first=Hajer|date=1 February 2021|work=[[Anadolu Agency]]|accessdate=1 February 2021|language=French|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182127/https://www.aa.com.tr/fr/monde/la-maison-blanche-menace-les-auteurs-du-coup-d%C3%A9tat-militaire-du-myanmar-de-sanctions/2129551|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Cambodia]], [[Thailand]], ကေုာံ [[Vietnam]] ဟီု ဒဒှ်ရ မထံက်ဂလာန် မွဲလပါ်ဂှ် ဟွံဒုင်တဲတုဲ အရာဝွံ ဆေင်စပ်ဒၟံင် ကုကိစ္စအပ္ဍဲဍုင်ညးတအ်ဟေင်။&lt;ref&gt;{{cite news|title=West condemns Myanmar coup but Thailand, Cambodia shrug|url=https://www.bangkokpost.com/world/2060651/west-condemns-myanmar-coup-but-thailand-cambodia-shrug|access-date=1 February 2021|work=[[Bangkok Post]]|publisher=Bangkok Post Public Company Ltd.|date=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182126/https://www.bangkokpost.com/world/2060651/west-condemns-myanmar-coup-but-thailand-cambodia-shrug|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Myanmar's army seizes power, detains Aung San Suu Kyi|url=https://nationalpost.com/pmn/news-pmn/myanmars-army-seizes-power-detains-aung-san-suu-kyi-5|access-date=1 February 2021|work=[[National Post]]|agency=Reuters|date=1 February 2021|language=en-CA|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182127/https://nationalpost.com/pmn/news-pmn/myanmars-army-seizes-power-detains-aung-san-suu-kyi-5|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title= Myanmar military coup: Nordic and Asian reactions|date= 2 February 2021|url= https://scandasia.com/myanmar-military-coup-nordic-and-asian-reactions/|work= ScandAsia|access-date= 2 February 2021|archive-date= 3 February 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210203131348/https://scandasia.com/myanmar-military-coup-nordic-and-asian-reactions/|url-status= live}}&lt;/ref&gt;

ဂကောံရးနိဂီု ဍုင်နာနာ မပ္တံကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.un.org/sg/en/content/sg/statement/2021-01-31/statement-attributable-the-spokesperson-for-the-secretary-general-myanmar|title=Statement attributable to the Spokesperson for the Secretary General – on Myanmar|date=31 January 2021|website=United Nations Secretary-General|access-date=1 February 2021|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182155/https://www.un.org/sg/en/content/sg/statement/2021-01-31/statement-attributable-the-spokesperson-for-the-secretary-general-myanmar|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[ASEAN]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/myanmar-politics-asean-int/asean-calls-for-return-to-normalcy-in-myanmar-after-coup-idUSKBN2A124A|title=ASEAN calls for &quot;return to normalcy&quot; in Myanmar after coup|work=[[Reuters]]|date=1 February 2021|accessdate=1 February 2021|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131337/https://www.reuters.com/article/myanmar-politics-asean-int/asean-calls-for-return-to-normalcy-in-myanmar-after-coup-idUSKBN2A124A|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.detik.com/internasional/d-5357097/negara-negara-asean-bahas-kudeta-militer-di-myanmar|title=Negara-negara ASEAN Bahas Kudeta Militer di Myanmar|trans-title=Intergovernmental Organization ASEAN Discusses Military Coup in Myanmar|first=Novi|last=Christiastuti|date=1 February 2021|accessdate=1 February 2021|lang=id|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182144/https://news.detik.com/internasional/d-5357097/negara-negara-asean-bahas-kudeta-militer-di-myanmar|url-status=live|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201182144/https://news.detik.com/internasional/d-5357097/negara-negara-asean-bahas-kudeta-militer-di-myanmar}}&lt;/ref&gt; ကေုာံ ဥရောပသမဂ္ဂ တအ် ပ္တိတ်လလောင်ဟီု ဒဒှ်ရ ဒှ်ဓဝိင် လတူအရာဏအ်တုဲ အာတ်မိက် သီုၜါလပါ် ညံင်ဂွံဂၠာဲသွဟ် နကဵုနဲတက်ကျာရေင်သကအ်။ နကဵု ဥရောပသမဂ္ဂဂှ် ဒစဵုဒစး ပ္ဍဲအရာပၞာန်မသီအဝဵုတုဲ ညံင်ဂွံဗလးကဵု မၞိဟ်မရပ်လဝ်တအ်ဂှ်လေဝ် အာတ်မိက်ဏာကီုရ။&lt;ref name=politcoeu&gt;{{cite news|url=https://www.politico.eu/article/europe-reacts-to-myanmar-military-coup/|title=EU leaders condemn military coup in Myanmar|last=Adkins|first=William|date=1 February 2021|work=[[Politico]]|access-date=1 February 2021|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131434/https://www.politico.eu/article/europe-reacts-to-myanmar-military-coup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်နူ ပၞာန်သီအဝဵုဏအ်တုဲ နကဵု [[ကံင်သဳဂီုကၠီု|ကံင်သဳဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ]] ကော်ကောံဓရီု ကာမံက်တိုန်မွဲ သွက်ဂွံချူပ္တိတ် လိက်ပဋိညာန် &quot;အရာမလဇုဲလဇကဵုဒဳမဝ်ကရေသဳ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ (&quot;restoration of democracy&quot; in Myanmar)၊ တုဲ ဒစဵုဒစး လတူပၞာန်ဗၟာ မသီအဝဵုတုဲ အာတ်မိက် ညံင်ဂွံဗလးကဵု မၞိဟ်မရပ်လဝ်တအ်ကီုလေဝ်၊ လိက်လလောင်တြးဂှ် ဟွံဒှ်ပ္တိတ် ဟိုတ်နူကဵု ဟွံကလိဂွံ အထံက်ဂလာန် နူကဵု ဂကောံထာဝရ ၁၅ ဍုင်သီုဖအိုတ်၊ ဗွဲတၟေင် ဍုင်ကြုက် ကဵု ဍုင်ရုရှာ ဒစဵုဒစးရ။&lt;ref&gt;{{cite news |title=UNSC takes no action on coup in Myanmar |url=https://www.gulftoday.ae/news/2021/02/03/unsc-takes-no-action-on-coup-in-myanmar |access-date=3 February 2021 |work=Gulf Today |date=3 February 2021 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131416/https://www.gulftoday.ae/news/2021/02/03/unsc-takes-no-action-on-coup-in-myanmar |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author1=AFP |author2=jt |title=UN Security Council searches for unity on Myanmar |url=https://www.channelnewsasia.com/news/world/myanmar-un-security-council-emergency-meeting-uk-china-14097148 |website=Channel News Asia |access-date=3 February 2021 |language=English |date=Feb 2, 2021 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131415/https://www.channelnewsasia.com/news/world/myanmar-un-security-council-emergency-meeting-uk-china-14097148 |url-status=live |accessdate=3 February 2021 |archivedate=3 February 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203131415/https://www.channelnewsasia.com/news/world/myanmar-un-security-council-emergency-meeting-uk-china-14097148 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author1=AL JAZEERA AND NEWS AGENCIES |title=Security Council fails to agree statement condemning Myanmar coup |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/2/3/security-council-fails-to-agree-statement-condemning-myanmar-coup |website=Al Jazeera |access-date=3 February 2021 |language=English |date=Feb 3, 2021 |quote=The UN Security Council has failed to agree on a joint statement condemning Monday’s coup in Myanmar, after a two hour long emergency meeting failed to secure the support of China, a key Myanmar ally and a veto-holding permanent member of the council. |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203041029/https://www.aljazeera.com/news/2021/2/3/security-council-fails-to-agree-statement-condemning-myanmar-coup |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author1=AP |title=UN Security Council takes no action on Myanmar coup |url=https://www.euronews.com/2021/02/03/un-security-council-takes-no-action-on-myanmar-coup |website=Euronews |access-date=3 February 2021 |language=English |date=February 3, 2021 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131406/https://www.euronews.com/2021/02/03/un-security-council-takes-no-action-on-myanmar-coup |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ဍုင်ကြုက် မဒှ်ဍုင် ကောန်ဂကောံထာဝရ ပ္ဍဲကဵု ကံင်သဳဂီုကၠီုဂှ်တုဲ ကလိဂွံလဝ် အဝဵုဗေတဝ် (ဝါ) အဝဵုတးပါဲ သွက်ဂွံပ္တိတ်လိက်လလောင်တြးဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |author1= |title=Myanmar coup: China blocks UN condemnation as protest grows |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-55913947 |website=BBC News |access-date=3 February 2021 |language=English |date=Feb 3, 2021 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203101508/https://www.bbc.com/news/world-asia-55913947 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; စၞးဂှ် နကဵု ကံင်သဳဂီုကၠီု ပ္တိတ်လိက်လလောင်တြး ပ္ဍဲကဵု ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၄၊ မဟီု ဒဒှ်ရ နကဵု ကံင်သဳဂီုကၠီု ဒှ်ဓဝိင်ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ပ္ဍဲအရာ နကဵုဒပ်ပၞာန် လလောင်တြး အကာဲအရာကာတၟေင် ပ္ဍဲ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁။ တုဲပၠန် နကဵုကံင်သဳမိက်ဂွံကဵု ဍုင်ဗၟာ ဆက်အာ ဂၠံင်တရဴဒဳမဝ်ကရေသဳတုဲ ညံင်ဟွံဂွံဒှ် ပရေင်ဆီပါ်ဍာ်ဇွောဝ်ဂှ် ဝေင်ပါဲညိရ။&lt;ref&gt;{{cite web |author1=Security Council |title=Security Council Press Statement on Situation in Myanmar |url=https://www.un.org/press/en/2021/sc14430.doc.htm |website=United Nations |access-date=4 February 2021 |language=English |date=February 5, 2021 |archive-date=5 February 2021}}&lt;/ref&gt;

==ဆက်ဗှ်==
* [[သဘင်မာဲ ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၀]]
* [[ထၜးဆန္ဒဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁]]

==နိဿဲ==
{{reflist|30em}}

[[Category:BEHM]]
[[Category:ဝင်]]</text>
      <sha1>dbagpmxgnshkanebgozeseko5zk9943</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3659</id>
    <revision>
      <id>56699</id>
      <parentid>47268</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T00:26:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>56699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60020" sha1="0gp7zhb26vrvl7xsnpu7afa3cyaobz7" xml:space="preserve">{{Infobox executive government
| name = နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ
| border =Central 
| image = Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg
| image_size = 
| alt = မြန်မာနိုင်ငံတော် အထိမ်းအမှတ်တံဆိပ်
| image2 = &lt;!-- up to | image4 = --&gt;
| image_size2 = &lt;!-- up to | image_size4 = --&gt;
| alt2 = &lt;!-- up to | alt4 = --&gt;
| caption = [[မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံတော်အထိမ်းအမှတ်တံဆိပ်| တဆိပ်ရးနိဂီု]]
| date_established = {{Start date|2021|02|02|df=y}}
| date_dissolved = {{End date|2025|07|31|df=y}}
| state = 
| leader_title = [[မေန်အံင်လှာင်]]
| appointed = အကာဲအရာတၟေင်
| main_organ = 
| ministries =၃၃ 
| responsible = ဂဥုပ်က္ဍိုက်ပ် ပရေင်စဵုဒၞာ
| budget = &lt;!-- annual budget of the government --&gt;
| address = &lt;!-- headquarters --&gt;
| url = https://sacoffice.gov.mm/index.php/my/home
|government_name=ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်
|country=[[ရးနိဂီုဗၟာ| သဟရးဗၟာ]]
|nativename=State Administration Council
|background_color=#006B31}}

{{Infobox government agency
| name                 = ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင် &lt;br&gt;State Administration Council
| native_name          = နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ
| native_name_a        = 
| native_name_r        = 
| type                 = 
| seal                 = Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg
| seal_size            =
| seal_caption         = 
| seal_alt             =
| logo                 = 
| logo_size            =
| logo_caption         = 
| logo_alt             =
| image                = 
| image_size           = 
| image_caption        = 
| image_alt            =
| formed               = {{Start date and age|df=yes|2021|02|02}}
| date_dissolved = {{End date|2025|07|31|df=y}}
| preceding1           = 
| preceding2           = &lt;!-- up to |preceding6= --&gt;
| dissolved            = 
| superseding1         = 
| superseding2         = &lt;!-- up to |superseding6= --&gt;
| agency_type          = Council
| jurisdiction         = 
| status               =
| headquarters         = 
| coordinates          = &lt;!-- {{coord|LATITUDE|LONGITUDE|type:landmark_region:US|display=inline,title}} --&gt;
| motto                = 
| budget               = 
| chief1_name          = မင်းအောင်လှိုင်
| chief1_position      = ဥက္ကဋ္ဌ
| chief2_name          = စိုးဝင် 
| chief2_position      = ဒု-ဥက္ကဋ္ဌ
| parent_department    = 
| parent_agency        = 
| parent_agency_type   = &lt;!-- defaults to |type if left blank --&gt;
| child1_agency        = 
| child2_agency        = &lt;!-- up to |child25_agency= --&gt;
| keydocument1         = &lt;!-- up to |keydocument6= --&gt;
| website              = &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
| agency_id            = 
| map                  = 
| map_size             = 
| map_caption          = 
| map_alt              =
| footnotes            = 
| embed                = 
}}

'''ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်'''({{lang-en|State Administration Council}}) ({{Lang-my|နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ}}) ဝွံ ဒှ်ဂကောံ မပကင်ရင် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ မဒက်ပ္တန်လဝ် ကြဴနူ [[ပၞာန်သီအဝဵု ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁]]ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=2 February 2021|title=ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်ခေါင်းဆောင်သည့် ၁၁ ဦးပါ စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီဖွဲ့စည်း|url=http://burmese.dvb.no/archives/438760|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2 February 2021|website=|language=my}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ ဖွဲ့စည်း|url=https://burmese.voanews.com/a/myanmar-politics-military-coup/5762192.html|access-date=2 February 2021|website=ဗွီအိုအေ|language=my}}&lt;/ref&gt; ကံင်သဳဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု မၞိဟ်စၞး နူပၞာန် ဒစာံတၠ၊ နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် ၈ တၠတုဲ ဥက္ကဋ္ဌ ကံင်သဳဂှ် ဒှ်ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇၞော် ဒပ်ပၞာန်ဍုင်ဗၟာ မင်းအောင်လှိုင်။ 

နကဵု ကမ္မတဳမပစၞးစၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန် (Committee Representing Pyidaungsu Hluttaw – CRPH) စၟတ်သမ္တီလဝ် ကံင်သဳဝွံ နဒဒှ် ဂကောံပကီုပရာပ်&lt;ref name=sacterroristdesignation2021&gt;{{Cite web |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmars-military-council-labeled-terrorist-group.html |title=Myanmar's Military Council Labeled &amp;#039;Terrorist Group' |date=2 March 2021 |access-date=26 April 2021 |archive-date=22 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422224529/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmars-military-council-labeled-terrorist-group.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် ကံင်သဳဝွံ နကဵု [[အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူ]] (National Unity Government of Myanmar – NUG) ဟွံစၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် အလဵုအသဳ မလုပ်သၞောဝ်မွဲရ။ ၜိုတ် ၂၄ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၂၂ နကဵု ကုလသမဂ္ဂ ဆက်ပၠုပ်စုတ် စရင်သၟိင်ဍုင်ဗၟာ အတိုင်တြေံ နဒဒှ် ဥူဝေန်မျေအ် နဒဒှ် သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံ ဍုင်ဗၟာရ။&lt;ref&gt;https://www.un.org/dgacm/sites/www.un.org.dgacm/files/Documents_Protocol/hspmfmlist.pdf {{bare URL PDF|date=December 2022}}&lt;/ref&gt;

စပ် သၞာံ ၂၀၂၅ ဂိတုဂျူလာင် ၃၁ ဂှ် ရိုဟ်ပလီု ကံင်သဳဏအ်တုဲ ဒက်ပ္တန် ကမ္မရှေန်ဂီုကၠီု ကု ၜိုဟ်လလံရးနိဂီု ရ။ 

== ဝင် ==

=== လဒက်ပတန် ===
ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု မင်းအောင်လှိုင် ပ္ဍဲကဵု ၂ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ နကဵု မၞိဟ်စၞး ဗွဲကိုပ်ကၠာ ၁၁ တၠ (မၞိဟ်စၞး နူပၞာန် ၈ တၠ၊ ညးဍုင်ကွာန် ၃ တၠ) ကြဴနူ [[ပၞာန်သီအဝဵု ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁|ဒပ်ပၞာန်ထိင်ကေတ်အဝဵုဍုင်]]တုဲရ။&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|last=|first=|date=|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရုံး အမိန့်အမှတ်(၉/၂၀၂၁) ၁၃၈၂ ခုနှစ်၊ ပြာသိုလပြည့်ကျော် ၆ ရက် ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၂ ရက်|url=http://dsinfo.org/node/957|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2 February 2021|website=Tatmadaw Information Team|language=my|accessdate=16 February 2021|archivedate=6 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210206000142/http://dsinfo.org/node/957}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mmtimes&quot;&gt;{{Cite web|date=2 February 2021|title=Myanmar military announces new State Administration Council|url=https://www.mmtimes.com/news/myanmar-military-announces-new-state-administrative-council.html|access-date=2 February 2021|website=The Myanmar Times|accessdate=16 February 2021|archivedate=3 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203131316/https://www.mmtimes.com/news/myanmar-military-announces-new-state-administrative-council.html}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ ၃ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ မၞိဟ်စၞး နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် မသုန်တၠ ထပ်စုတ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ကံင်သဳဂှ်တုဲ ဒှ်အာ နူကဵု ဒပ်ပၞာန် ၈ တၠ၊ နူညးဍုင်ကွာန် ၈တၠတုဲ သီုဖအိုတ် ဒှ်အာ ၁၆ တၠ။&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite web|title=SNLD, DPNS reject offer to participate in new government|url=https://elevenmyanmar.com/news/snld-dpns-reject-offer-to-participate-in-new-government|access-date=2021-02-06|newspaper=Eleven Media Group Co., Ltd}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{cite web|title=ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ အမိန့်အမှတ် ( ၁၄ / ၂၀၂၁) ၁၃၈၂ ခုနှစ်၊ ပြာသိုလပြည့်ကျော် ၇ ရက် ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၃ ရက်|url=http://www.dsinfo.org/node/973|access-date=4 February 2021|publisher=Tatmadaw Information Team|language=my|accessdate=16 February 2021|archivedate=7 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307110636/http://www.dsinfo.org/node/973}}&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲကဵု ကံင်သဳဂှ် မၞိဟ်မပါလုပ် နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် (၈)တၠဂှ် ဒှ် စိုင်းလုံးဆိုင် ညးမဒှ် ဥက္ကဋ္ဌစၠတ်ထဝ်တွဵုရးသေံဇၞော် နူကဵု ဗော်ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ (ကျဖောတ်)၊ ဦးသိန်းညွန့် နူကဵု ဗော်အမျိုးသားဒီမိုကရေစီပါတီ(သစ်)၊ ဦးခင်မောင်ဆွေ နူကဵု ဗော် အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီအင်အားစု၊ ဖဒိုမန်းငြိမ်းမောင် နူကဵုဗော်ညးဍုင်ကွာန်ကရေင် (ကရင်ပြည်သူ့ပါတီ)၊ ဒေါ်အေးနုစိန်၊ နူကဵု ဗော်ကောန်ဂကူယခေင် (ရခိုင်အမျိုးသားပါတီ)၊ စောဒန်နီယယ် နူကဵု ဗော်ဒဳမဝ်ကရေတ်တွဵုရးဍုင်ကရေင်ဍာဲ (ကယားပြည်နယ်ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ) (နုက်တိတ် နူဗော်)။&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite web|title=မန်းငြိမ်းမောင်၊ ဦးသိန်းညွန့်နဲ့ ဦးခင်မောင်ဆွေတို့ကို တပ်မတော်နေရာပေး|url=https://www.rfa.org/burmese/news/military-coup-myanmar-new-government-02022021114403.html|access-date=2 February 2021|publisher=Radio Free Asia|language=my}}&lt;/ref&gt; ဦးခင်မောင်ဆွေ ကဵု ဦးသိန်းညွန့်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မဒက်ပ္တန် ဗော် အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီအင်အားစု တုဲ ဗော်ဂှ် ဒှ်ဗော်မပါ်တိတ်ကၠုင် နူကဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳမွဲရ။ ဖဒိုမန်းငြိမ်းမောင်ဂှ် ဒှ်က္ဍိုပ်သကိုပ် ဗော်ကောန်ဂကူကရေင် (ကေအေန်ယူ) တြေံမွဲတၠရ။&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

သွက်ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ကံင်သဳဏအ်ဂှ် အလဵုအသဳပၞာန် အာတ်မိက် ဗော်တၞဟ်တအ်ကီုရ။ ဗော်လ္ၚဵုဒုင်တဲတုဲ ဗော်လ္ၚဵု တးပါဲအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;reject&quot;&gt;{{Cite news |url=https://elevenmyanmar.com/news/snld-dpns-reject-offer-to-participate-in-new-government |title=SNLD, DPNS reject offer to participate in new government|last= |first= |date= 6 February 2021|work=Elevenmyanmar news}}&lt;/ref&gt; ဗော်မဒုင်တဲတအ်ဂှ် ဒှ် ဗော်ကြံ့ခိုင်ရေးနဲ့ ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ၊ အမျိုးသားဒီမိုကရေစီ အင်အားစုပါတီ၊ အမျိုးသားဒီမိုကရေစီပါတီသစ်၊ ကရင်ပြည်သူ့ပါတီ၊ ရခိုင်အမျိုးသားပါတီကေုာံ ဗော်ညဳသၟဟ်ဂကူမန်။&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.rfa.org/burmese/news/mup-accept-coup-council-02062021134515.html/ampRFA |title=အုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီမှာ ပါဝင်ဖို့ စစ်အစိုးရကမ်းလှမ်းချက် မွန်ညီညွတ်ရေးပါတီ လက်ခံ|last= |first= |date=၆ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ |work=RFA}}&lt;/ref&gt; ဗော်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ကံင်သဳဂှ် ၜိုန်ရ ဟွံပါလုပ်ကီုလေဝ် လုပ်ကေတ်တာလျိုင် ပ္ဍဲဒၞာဲ မပ္တံကဵု ဝန်ဇၞော် ကၟိန်ဍုင်၊ တွဵုရး၊ ရးဇမၞော်ဂမၠိုင်လေဝ် နွံကီုရ။

မဂွံအာတ်မိက်ဖိုဟ် နကဵုဗော် ဟွံဒုင်တဲဂှ် ဒှ် ဗော် အရှိုချင်းအမျိုးသားပါတီ&lt;ref name=&quot;aye&quot;&gt;{{Cite news |url=https://burma.irrawaddy.com/opinion/interview/2021/02/05/237708.html |title=အာဏာသိမ်း အစိုးရ၏ ကမ်းလှမ်းမှုကို ငြင်းဆန်လိုက်သည့် အရှိုချင်းအမျိုးသားပါတီ|last= |first= |date=၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ |work=ဧရာဝတီသတင်းဌာန}}&lt;/ref&gt;ရှမ်းတိုင်းရင်းသားများ ဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် (SNLD) ကေုာံ [[လူ့ဘောင်သစ်ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ]] တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;reject&quot;/&gt;

နကဵု ကံင်သဳဏအ် ပ္ဍဲ ၅ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ဂှ် ခပတိုန် ဂဥုပ်ဗိုလ် ဇော်မင်းထွန်း နဒဒှ် သကိုပ်လလောင်ပရိုင်တုဲ ဒုသကိုပ်လလောင်ပရိုင်ဂှ် ဒှ် Thet Swe.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=|title=Formation Of State Administration Council’s Press Team|url=https://www.gnlm.com.mm/formation-of-state-administration-councils-press-team/|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-02-12|website=Global New Light Of Myanmar|language=en-US}}&lt;/ref&gt;


===ကောန်ဂကောံ===
'''ကောန်ဂကောံ နူ ၁ အဝ်ဂေတ် -''' 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''လၟေင်'''
|'''ယၟု'''
|'''ကဆံင်'''
|'''ဂကောံ'''
|-
|၁
|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[မေန်အံင်လှာင်]]
|ဥက္ကဋ္ဌ
|rowspan=9|တပ်မတော်
|-
|၂
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး [[စိုးဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး)|စိုးဝင်း]]
|ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ
|-
|၃
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး[[အောင်လင်းဒွေး]]
|အတွင်းရေးမှူး
|-
|၄
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး[[ရဲဝင်းဦး]]
|တွဲဖက်အတွင်းရေးမှူး
|-
|၅
|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[မြထွန်းဦး]]
| rowspan=&quot;16&quot; |အဖွဲ့ဝင်
|-
|၆
|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[တင်အောင်စန်း]]
|-
|၇
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး[[မိုးမြင့်ထွန်း]]
|-
|၈
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[စိုးထွဋ်]]
|-
|၉
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး [[ရာပြည့် (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ရာပြည့်]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mdn.gov.mm/newspaper/public/|title=မြန်မာ့အလင်းသတင်းစာ (၉.၂.၂၀၂၂)}}&lt;/ref&gt;
|-
|၁၀
|ဦး[[ဝဏ္ဏမောင်လွင်]]
|[[ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ]]
|-
|၁၁
|​[[ဒွဲဘူ|ဒေါ်ဒွဲဘူ]]
|
|-
|၁၂
|ပိုးရယ်​အောင်သိန်း
|
|-
|၁၃
|[[မန်းငြိမ်းမောင်|ဖဒိုမန်းငြိမ်းမောင်]]
|[[ကရင်ပြည်သူ့ပါတီ]]
|-
|၁၄
|ဒေါက်တာမှုထန်
|
|-
|၁၅
|ဒေါက်တာ ဘ​ရွှေ
|ပြင်ပ
|-
|၁၆
|ခွန်စံလွင်
|
|-
|၁၇
|ဦးရွှေကြိမ်း
|
|-
|၁၈
|ဦးရန်​ကျော်
|
|}


'''ဂကောံ နူ ၂၀၂၃ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁ - ၂၀၂၃ ဂျူလာင် ၃၁''' 


{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''လၟေင်'''
|'''ယၟု'''
|'''ကဆံင်'''
|'''ဂကောံ'''
|-
|၁
|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်
|ဥက္ကဋ္ဌ
|rowspan=9|တပ်မတော်
|-
|၂
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စိုးဝင်း
|ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ
|-
|၃
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီးအောင်လင်းဒွေး
|အတွင်းရေးမှူး
|-
|၄
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရဲဝင်းဦး
|တွဲဖက်အတွင်းရေးမှူး
|-
|၅
|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မြထွန်းဦး
| rowspan=&quot;16&quot; |အဖွဲ့ဝင်
|-
|၆
|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး တင်အောင်စန်း
|-
|၇
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး မိုးမြင့်ထွန်း
|-
|၈
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး စိုးထွဋ်
|-
|၉
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရာပြည့်&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://xinhuamyanmar.com/news/myanmar/nm-230202001/|title=အရေးပေါ်ကာလသက်တမ်းတိုးပြီးနောက် နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီအား ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းကြောင်းကြေညာ(၁.၂.၂၀၂၃)|accessdate=2023-08-04|archivedate=2023-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230804095434/https://xinhuamyanmar.com/news/myanmar/nm-230202001/}}&lt;/ref&gt;
|-
|၁၀
|ဦးဝဏ္ဏမောင်လွင်
| [[ဗော်တမ္ၚံင် ကေုာံ ဇမၞော်မၟောဝ် ကၟိန်ဍုင်]]
|-
|၁၁
|ဒေါ်ဒွဲဘူ
|
|-
|၁၂
|ပိုးရယ်​အောင်သိန်း
|
|-
|၁၃
|ဖဒိုမန်းငြိမ်းမောင်
|ဗော်ညးဍုင်ကွာန်ကရေင်
|-
|၁၄
|ပူဂင့်ကမ်းလျန်
|
|-
|၁၅
|ဦးမောင်ကို
|ပြင်ပ
|-
|၁၆
|ဒေါက်တာ အောင်ကျော်မင်း
|
|-
|၁၇
|ဒေါက်တာ ကျော်ထွန်း
|
|-
|၁၈
|ခွန်စံလွင်
|
|-
|၁၉
|ဦးရွှေကြိမ်း
|
|-
|၂၀
|ဦးရန်ကျော်
|
|}


'''ကောန်ဂကောံ နူ ၁ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ - ၃၁ ဇာန္နဝါရဳ ၂၀၂၃'''

{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''လၟေင်'''
|'''ယၟု'''
|'''ကဆံင်'''
|'''ဂကောံ'''
|-
|၁
|ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်
|ဥက္ကဋ္ဌ
|rowspan=6|တပ်မတော်
|-
|၂
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး စိုးဝင်း
|ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ
|-
|၃
|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မြထွန်းဦး
| rowspan=&quot;13&quot; |ကောန်ဂကောံ
|-
|၄
|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး တင်အောင်စန်း
|-
|၅
|ဗိုလ်ချုပ်ကြီး မောင်မောင်ကျော်
|-
|၆
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီးမိုးမြင့်ထွန်း
|-
|၇
|ဖဒိုမန်းငြိမ်းမောင်
|ကရင်ပြည်သူ့ပါတီ
|-
|၈
|ဦးသိန်းညွန့်
|အမျိုးသားဒီမိုကရေစီပါတီသစ်
|-
|၉
|ဦးခင်မောင်ဆွေ
|အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အင်အားစု
|-
|၁၀
|ဒေါ်အေးနုစိန်
|ရခိုင်အမျိုးသားပါတီ
|-
|၁၁
|Jeng Phang နော်တောင်
|-
|၁၂
|ဦးမောင်းဟာ
|မြန်မာ့စီးပွားရေးဘဏ်မန်နေဂျာဟောင်း
|-
|၁၃
|ဦးစိုင်းလုံးဆိုင်
|ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ၊ ရှမ်းပြည်နယ်လွှတ်တော်ဥက္ကဋ္ဌ
|-
|၁၄
|စောဒန်နီယယ်
|ကယားပြည်နယ်ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ (ယခုပါတီဝင်မဟုတ်)
|-
|၁၅
|ဒေါက်တာဗညားအောင်မိုး
|[[ဗော်ညဳသၟဟ်မန်]]
|-
|၁၆
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး အောင်လင်းဒွေး
|ညးအုပ်ကာနာနာ
|rowspan=2|ဒပ်ပၞာန်
|-
|၁၇
|ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး ရဲဝင်းဦး
|ဖက်ဆော ညးအုပ်ကာနာနာ
|}

===ကမာတ်လဒဵု (Sanctions)===
ပ္ဍဲ ၁၁ ဖေဖဝ်ဝါရဳ နကဵု ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံအမေရိကာန် ပၠုပ်စရင်ကမာတ်လဒဵု မကော်ဂး သင်ရှေန် ကုမၞိဟ်စၞး ကံင်သဳ နူသွာင်ပၞာန် မၞိဟ်တြဴတၠ၊ နကဵုယၟုမ္ဂး မေန်အံင်လှာင်၊ သဵုဝေန်၊ မျထောန်ဥူ၊ တေန်အံင်သာန်၊ အံင်လေန်ဒွေ ကေုာံ ယေဝ်ဝေန်ဥူ။ ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ်ရ သဵုထောဋ် ညးမပါလုပ် ပ္ဍဲကံင်သဳဂှ်လေဝ် ဒးဒုင်ပၠုပ် ပ္ဍဲစရင်ကမာတ်လဒဵုဂှ်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|first=|date=11 February 2021|title=United States Targets Leaders of Burma's Military Coup Under New Executive Order|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0024|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413013825/https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0024|archive-date=13 April 2021|access-date=16 February 2021|website=U.S. Department of the Treasury}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ ၂၂ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ဂှ် အလဵုအသဳ ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံအမေရိကာန် ပၠုပ်စုတ် ပ္ဍဲစရင်ကမာတ်လဒဵု မၞိဟ်စၞး သွာင်ပၞာန် နူကဵု ကံင်သဳဏအ် ၜါတၠပၠန်၊ မောင်မောင်ကျဝ် ကဵု မဝ်မျေအ်ထောန်။&lt;ref name=&quot;DOT3&quot;&gt;{{Cite web|last=|first=|author=|authorlink=|title=United States Targets Members of Burma's State Administrative Council following Violence against Protestors|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0031|date=22 February 2021|website=|publisher=U.S. Department of The Treasury|format=|doi=|access-date=27 February 2021}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ ၁၇ မေ ကေုာံ ၂ ဂျူလာင်ဂှ် အလဵုအသဳ ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံအမေရိကာန် ပၠုပ်စုတ် ပ္ဍဲစရင်ကမာတ်လဒဵု မၞိဟ်စၞး နူညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲကံင်သဳဏအ် ပိတၠ။&lt;ref name=&quot;DOT10&quot;&gt;{{Cite web|last=|first=|author=|authorlink=|title=Treasury Sanctions Governing Body, Officials, and Family Members Connected to Burma's Military| url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0180|date=17 May 2021|website=| publisher=U.S. Department of The Treasury| format=|doi=|access-date=18 May 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DOT11&quot;&gt;{{Cite web|last=|first=|author=| authorlink=|title=Treasury Sanctions Senior Officials and Family Members Connected to Burma's Military|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0260|date=2 July 2021|website=| publisher=U.S. Department of The Treasury| format=|doi=|access-date=3 July 2021}}&lt;/ref&gt; ၁၈ မေ ဂှ် ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်ဂှ် ဒးဒုင်ပၠုပ်စုတ် ပ္ဍဲစရင်ကမာတ်လဒဵုရ။&lt;ref name=&quot;DOT10&quot;/&gt; 

=== အပြံင်အလှာဲ သၟိင်တၠ ===
နကဵု ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်ဝွံ ပြံင်လှာဲ မၞိဟ်တာလျိုင် ပ္ဍဲကဵု သွာင်သၟိင်တၠနာနာသာ် မပ္တံကဵု မၞိဟ်တာလျိုင် ရုင်ဗစာကၟိန်ဍုင် (Supreme Court)၊&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Duty Termination From Justices Of Supreme Court Of The Union|url=https://www.gnlm.com.mm/duty-termination-from-justices-of-supreme-court-of-the-union/|access-date=12 February 2021|website=Global New Light Of Myanmar|date=5 February 2021 |language=en-US|archive-date=21 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221130312/https://www.gnlm.com.mm/duty-termination-from-justices-of-supreme-court-of-the-union/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ဝန်ဇၞော် ကဆံင် ကၟိန်ဍုင်၊&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Duty Termination From Deputy Ministers|url=https://www.gnlm.com.mm/duty-termination-from-deputy-ministers/|access-date=12 February 2021|website=Global New Light Of Myanmar|date=2 February 2021 |language=en-US|archive-date=4 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204173629/https://www.gnlm.com.mm/duty-termination-from-deputy-ministers/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ကံင်သဳနေပျဳဒဝ်၊ ကေုာံ ဂကောံဗောဒ်ဒၟုင်ကာညးဍုင် ကၟိန်ဍုင် (Union Civil Service Board) တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Republic Of The Union Of Myanmar Office Of Commander-in-Chief Of Defence Services|url=https://www.gnlm.com.mm/republic-of-the-union-of-myanmar-office-of-commander-in-chief-of-defence-services/|access-date=12 February 2021|website=Global New Light Of Myanmar|date=2 February 2021 |language=en-US|archive-date=4 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204161646/https://www.gnlm.com.mm/republic-of-the-union-of-myanmar-office-of-commander-in-chief-of-defence-services/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ဒၞာဲကဆံင် သၟိင်တၠ မပြံင်လှာ ဗွဲမပြဟ်တအ်ဂှ် ဒၞာဲတာလျိုင် ဝန်ဇၞော်ကၟိန်ဍုင်ဂမၠိုင်၊&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appointment And Duty Assignment Of Union Minister|url=https://www.gnlm.com.mm/appointment-and-duty-assignment-of-union-minister/|access-date=12 February 2021|website=Global New Light Of Myanmar|date=5 February 2021 |language=en-US|archive-date=21 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221145101/https://www.gnlm.com.mm/appointment-and-duty-assignment-of-union-minister/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appointment Of Union Minister|url=https://www.gnlm.com.mm/appointment-union-minister/|access-date=12 February 2021|website=Global New Light Of Myanmar|date=16 August 2014 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appointment And Duty Assignment Of Union Minister|url=https://www.gnlm.com.mm/appointment-and-duty-assignment-of-union-minister-3/|access-date=12 February 2021|website=Global New Light Of Myanmar|date=9 February 2021 |language=en-US|archive-date=21 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221211618/https://www.gnlm.com.mm/appointment-and-duty-assignment-of-union-minister-3/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; မြုဝန်ဍုင်ဂမၠိုင်၊&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appointment And Duty Assignment Of Mayor|url=https://www.gnlm.com.mm/appointment-and-duty-assignment-of-mayor/|access-date=12 February 2021|website=Global New Light Of Myanmar|date=8 February 2021 |language=en-US|archive-date=21 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221143925/https://www.gnlm.com.mm/appointment-and-duty-assignment-of-mayor/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; တာလျိုင် ညးပကင်ရင်ဍုင်ဂမၠိုင်၊ ကောန်ဂကောံ ဗဟဵုဘာဏ် နိဂီုဗၟာ၊&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appointment And Duty Assignment Of Deputy Governors Of Central Bank Of Myanmar|url=https://www.gnlm.com.mm/appointment-and-duty-assignment-of-deputy-governors-of-central-bank-of-myanmar/|access-date=12 February 2021|website=Global New Light Of Myanmar|date=5 February 2021 |language=en-US|archive-date=21 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221110808/https://www.gnlm.com.mm/appointment-and-duty-assignment-of-deputy-governors-of-central-bank-of-myanmar/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appointment Of Central Bank Of Myanmar Members|url=https://www.gnlm.com.mm/appointment-of-central-bank-of-myanmar-members/|access-date=12 February 2021|website=Global New Light Of Myanmar|date=11 February 2021 |language=en-US|archive-date=22 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210222042527/https://www.gnlm.com.mm/appointment-of-central-bank-of-myanmar-members/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ဂကောံဝန်ကၟိန်ဍုင်၊&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appointment And Duty Assignment Of Union Civil Service Board Members|url=https://www.gnlm.com.mm/appointment-and-duty-assignment-of-union-civil-service-board-members/|access-date=12 February 2021|website=Global New Light Of Myanmar|date=9 February 2021 |language=en-US|archive-date=21 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221220454/https://www.gnlm.com.mm/appointment-and-duty-assignment-of-union-civil-service-board-members/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; နာဲဗစာဂမၠိုင်၊&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appointment And Duty Assignment Of Chief Justices Of Region High Courts|url=https://www.gnlm.com.mm/appointment-and-duty-assignment-of-chief-justices-of-region-high-courts/|access-date=12 February 2021|website=Global New Light Of Myanmar|date=8 February 2021 |language=en-US|archive-date=19 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419153848/https://www.gnlm.com.mm/appointment-and-duty-assignment-of-chief-justices-of-region-high-courts/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appointment And Duty Assignment Of Judges Of Region/State High Court|url=https://www.gnlm.com.mm/appointment-and-duty-assignment-of-judges-of-region-state-high-court/|access-date=12 February 2021|website=Global New Light Of Myanmar|language=en-US|archive-date=21 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221092740/https://www.gnlm.com.mm/appointment-and-duty-assignment-of-judges-of-region-state-high-court/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ကေုာံ ညးတၠသၞောဝ် ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာကၟိန်ဍုင်တအ် မဒှ်အိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appointment And Duty Assignment Of Supreme Court Justices|url=https://www.gnlm.com.mm/appointment-and-duty-assignment-of-supreme-court-justices/|access-date=12 February 2021|website=Global New Light Of Myanmar|language=en-US|archive-date=21 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221173901/https://www.gnlm.com.mm/appointment-and-duty-assignment-of-supreme-court-justices/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appointment And Duty Assignment Of Justices For Supreme Court Of The Union|url=https://www.gnlm.com.mm/appointment-and-duty-assignment-of-justices-for-supreme-court-of-the-union/|access-date=12 February 2021|website=Global New Light Of Myanmar|language=en-US|archive-date=21 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221171905/https://www.gnlm.com.mm/appointment-and-duty-assignment-of-justices-for-supreme-court-of-the-union/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ ၈ ဖေဖဝ်ဝါရဳဂှ် နကဵု ကံင်သဳဏအ် ခပတိုန် ရုင်ဗစာ မဆေင်စပ် ကုဥပဒေသဇိုင်တၟိ (Constitutional Tribunal)ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appointment And Assignment Of Chairman And Members Of Constitutional Tribunal Of The Union|url=https://www.gnlm.com.mm/appointment-and-assignment-of-chairman-and-members-of-constitutional-tribunal-of-the-union/|access-date=12 February 2021|website=Global New Light Of Myanmar|language=en-US|archive-date=21 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221211544/https://www.gnlm.com.mm/appointment-and-assignment-of-chairman-and-members-of-constitutional-tribunal-of-the-union/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲ ၁၁ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ဂှ် နကဵု ကံင်သဳဂှ် ဒက်ပ္တန် ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်တွဵုရး ကေုာံ ရးဇၞော်ဂမၠိုင် ၁၄ သီုကဵု ခပ္တိုန် သကိုပ်ကံင်သဳ တအ်ဂှ်တအ်ဂှ်ရ&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appointment And Duty Assignment Of Region Administration Council Chairmen|url=https://www.gnlm.com.mm/appointment-and-duty-assignment-of-region-administration-council-chairmen/|access-date=12 February 2021|website=Global New Light Of Myanmar|language=en-US|archive-date=22 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210222045146/https://www.gnlm.com.mm/appointment-and-duty-assignment-of-region-administration-council-chairmen/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appointment And Duty Assignment Of Region/State Administration Council Members|url=https://www.gnlm.com.mm/appointment-and-duty-assignment-of-region-state-administration-council-members/|access-date=12 February 2021|website=Global New Light Of Myanmar|language=en-US|archive-date=22 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210222041317/https://www.gnlm.com.mm/appointment-and-duty-assignment-of-region-state-administration-council-members/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် ညးတာလျိုင်ပၞာန် သွက်ဂွံပကင်ရင် ဒေသပကင်ရင်အပိုင်ဂမၠိုင်လေဝ် ခပတိုန်တၟိကီုရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Appointment Of The Self-administered Division/zones Administration Committee Members|url=https://www.gnlm.com.mm/appointment-of-the-self-administered-division-zones-administration-committee-members/|access-date=12 February 2021|website=Global New Light Of Myanmar|date=12 February 2021 |language=en-US|archive-date=21 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210221185121/https://www.gnlm.com.mm/appointment-of-the-self-administered-division-zones-administration-committee-members/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== လဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳပၟင်ပၟဲဍုင် ===
ပ္ဍဲ ၁ အဝ်ဂေတ်ဂှ် နကဵု ကံင်သဳဝွံ ဒက်ပ္တန်ပ္တိုန် [[အလဵုအသဳပၟင်ပၟဲဍုင် (၂၀၂၁)|အလဵုအသဳပၟင်ပၟဲဍုင်]] တုဲ နကဵုမေန်အံင်လှာင်ဂှ် ခပ္တိုန် ဇကုဇကု နဒဒှ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် သွက်အလဵုအသဳပၟင်ပၟဲဍုင်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|date=1 August 2021|title=Urgent: Myanmar forms caretaker government: State Administration Council|url=http://www.xinhuanet.com/english/2021-08/01/c_1310100662.htm|url-status=live|access-date=8 October 2021|website=Xinhua {{!}} English.news.cn|accessdate=22 January 2023|archivedate=8 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211008051114/http://www.xinhuanet.com/english/2021-08/01/c_1310100662.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Reuters|date=1 August 2021|title=Myanmar military leader takes new title of prime minister in caretaker government - state media|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/india/myanmar-military-leader-takes-new-title-prime-minister-caretaker-government-2021-08-01/|access-date=8 October 2021}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ်ဟေင် နကဵု မေန်အံင်လှာင် လလောင်တြး ဒဒှ်ရ အခိင်ကာလ ကာတၟေင်ဍုင်ဂှ် ဇမၠိင်ပ္တိုန် ပွိုင် ၂ သၞာံ စဵုကဵု မကၠောန် သဘင်မာဲတုဲရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|date=1 August 2021|title=Myanmar military extends emergency, promises vote in 2 years|url=https://apnews.com/article/business-health-elections-coronavirus-pandemic-myanmar-8504af88bd5b2c2c2b30c7da5baa8ad5|access-date=8 October 2021|website=AP NEWS|language=en}}&lt;/ref&gt; 

ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၊ ၂၀၂၃ ဂှ် နကဵု ကံင်သဳဏအ် ထိင်လဝ် အဝဵုဍုင်ပေင်ၜါသၞာံတုဲ ကိုပ်ကၠာဟွံစိုပ်မွဲတ္ၚဲ ပ္ဍဲ ဇာန္နဝါရဳ ၃၁၊ ၂၀၂၃ ဂှ် နကဵု သမ္မတယာယဳ ဥူမျေအ်ဆွေ ကော်ကောံဓရီု ကံင်သဳဒစဵုဒၞာ ကေုာံ ဂီုကၠီုဍုင် (အမျိုးသားကာကွယ်ရေး နှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ) မကော်ဂး နကဵု ဘာသာဗၟာ ကာလုံတုဲ ပ္ဍဲကောံဓရီုဂှ် နကဵု သကိုပ် ဥက္ကဋ္ဌကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင် မေန်အံင်လှာင် ပ္တိုန်ထ္ၜး အကာဲအရာဍုင်ဂမၠိုင်တုဲ နူကဵု ကံင်သဳဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ကေတ် သၟာပလီုပလာ်တအ်ဂှ် ဂ္စာန်ပလီုဒၟံင်ဍုင် ညံင်ဂွံလီုလာ် အလုံအိုတ်သီုတုဲ ပရေင်ပလီုပလာ်ဂမၠိုင်လေဝ် ဆက်ဖန်ဒၟံင်ဖိုဟ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အကာဲအရာဍုင်ဂှ် ဒှ်ဒၟံင် အကာဲအရာဓမ္မတာ ဟွံသေင် ညးတအ် ညာတ်ကေတ်တုဲ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဍုင်မနွံဒၟံင်အကာဲအရာဓမ္မတာ ဟွံသေင်ရ။ အတိုင်ဥပဒေသဇိုင် ပိုဒ် ၄၂၅ မ္ဂး ယဝ်ရဍုင်ဒှ်ဒၟံင် အကာဲအရာဓမ္မတာ ဟွံသေင်ဏီမ္ဂး နကဵု ကံင်သဳကာလုံ ဆက်ပအပ်အဝဵုဍုင် ကုဒပ်ပၞာန် ဂွံဒၟံင်ဏီရောင် ညးတအ် ညာတ်ကေတ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|date=31 January 2023|title=ယာယီသမ္မတ ဦးမြင့်ဆွေ ဦးဆောင်ကာ အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီ အစည်းအဝေး ကျင်းပ ၊ တိုင်းပြည်သည် သာမန်အခြေအနေမဟုတ်ဟု ဆုံးဖြတ်|url=https://www.popularmyanmar.com/?p=101402|access-date=4 February 2023|website=Popular News Journal|language=my}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဥပဒေသဇိုင် ပိုဒ်ဇၞော် ၄၂၅ ဂှ် ချူလဝ် &quot;၄၂၅။ အမျိုးသားကာကွယ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေးကောင်စီသည် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် သက်တမ်းကုန်ဆုံးသွားချိန်တွင် တပ်မတော်ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်က ၎င်းအား ပေးအပ်ထားသည့်တာဝန်ကို ပြီးမြောက်အောင် ဆောင်ရွက်ခြင်း မပြုနိုင်သေးသဖြင့် သတ်မှတ်အချိန်ကာလ တိုးမြှင့်ပေးရန် အကျိုးအကြောင်းဖော်ပြလျက် တင်ပြလာပါက သာမန်အားဖြင့် တစ်ကြိမ်လျှင် ခြောက်လအထိ နှစ်ကြိမ် တိုးမြှင့်ပေးနိုင်သည်။&quot; (ကံင်သဳဒစဵုဒၞာ ကေုာံ ဂီုကၠီုဍုင်ဂှ် ပ္ဍဲအခိင်အာယုက်စၠတ်ထဝ်ကၟိန်ဍုင်မအိုတ်ဂှ် နကဵုသကိုပ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ်ပၞာန်ဂှ် တာလျိုင်မပအပ်ကဵုလဝ် ကုညးဂှ် ပွမရေင်တၠုင်ဖ္ဍိုက်ဗပေင် ဟွံအာစိုပ်ဒတုဲမ္ဂး အခိင်ကာလမစၟတ်သမ္တီလဝ် သွက်ဂွံဂလိင်ကဵု အခိင်ကာလ ယဝ်ရပတိုန်ထ္ၜးနင်မ္ဂး ဗွဲဓမ္မတာ မွဲအလန်မ္ဂး စဵုကဵု တြဴဂိတု ၜါအလန် ဂလိင်ပတိုန်ကဵုမာန်ရ&quot;)။ 

ကံင်သဳကာလုံ ညာတ်ကေတ် သွက်ဂွံကၠောန် သဘင်မာဲဂှ် နွံပၟိက်ဒၟံင် အခိင်ကာလမွဲမွဲဏီ၊ ဒေသလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ဟွံမဲဏီ၊ ယဝ်ရ ကၠောန်သဘင်မာဲ အခိင်လၟုဟ်မ္ဂး ဒးဒုင် ပရေင်ပလီုပလာ်၊ ပရေင်ဂစိုတ်ဂမၠိုင် က္တဵုဒှ်ဒၟံင်ရောင်ဂှ် နူကဵု ကံင်သဳကာလုံ ညာတ်ကေတ်တုဲ နကဵု ကံင်သဳကာလုံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဟိုတ်နူအကာဲအရာဍုင် ဟွံဒှ်ဓမ္မတာဏီတုဲ နကဵုကံင်သဳကာလုံ ဆက်ပအပ်အဝဵုဍုင် ကုဂဥုပ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ်ပၞာန် လုကဴ ၆ ဂိတုပၠန်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|date=1 February 2023|title=ကာလုံအစည်း​ဝေးတွင် ပြည်သူ့လွှတ်တော် ဥက္ကဋ္ဌနှင့် ပြည်ထောင်စု ဝန်ကြီးများ၏တင်ပြ​ဆွေး​နွေးချက်များ|url=https://www.popularmyanmar.com/?p=101538|access-date=4 February 2023|website=Popular News Journal|language=my}}&lt;/ref&gt;

== အကာဲအရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကိုပ်ကၠာ ၂ သၞာံ ==
နူစ ပၞာန်ထိင်အဝဵုဍုင်တုဲ စဵုကဵု တ္ၚဲမပေင်စိုပ် ပွိုင်ၜါသၞာံ ( ၂၊ ၂၊ ၂၀၂၁ - ၂၊ ၂၊ ၂၀၂၃) အတိုင် ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇၞော် မေန်အံင်လှာင် မပ္တိုန်ထ္ၜး ကုကံင်သဳကာလုံ ပ္ဍဲတ္ၚဲ ဇာန္နဝါရဳ ၃၁၊ ၂၀၂၃ မ္ဂး
ရဲဒစဵုဒစး (ဝါ) [[ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် (ဗၟာ)|ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန်]] တအ် နကဵုအလုံမွဲဍုင် 
* ကပေါတ်လီုလာ် သီုဖအိုတ် ၄,၉၁၇၊  
* ပရေင်ပလီုပလာ် က္တဵုဒှ်လဝ် ၁၉,၄၄၄ အလန်၊  
* နကဵုသၟိင်တၠတအ် ရပ်ဂွံ လွဟ်ကေုာံမကမ်ဂမၠိုင် ၁,၃၈၂,၆၆၇၊  
* ပေါင်မ(ဒၟုင်ကာ)သၟိင် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် ဒးဒုင်ချိုတ်အာ ၅,၄၄၃၊ ဒးသရ/ဝပ် ၄,၅၇၇ တၠ။ 

အလုံမွဲဍုင်ဂှ် ပွိုင် ၁၉၈ ပွိုင်ဍုင်ဂှ် နကဵု သၟိင်တၠတအ် ကဵုဂီုကၠီုပေင်ပေင်မာန်တုဲ ၆၇ ပွိုင်ဍုင်ဂှ် ဒးစွံအာရီု ပရေင်ဂီုကၠီုတုဲ ၆၅ ပွိုင်ဍုင်ဂှ် ဒးဂစာန်ကၠောန် သွက်က္လေင်က္လိဂွံ ဂီုကၠီု။&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2 February 2023|title=ကာလုံအစည်းအ​ဝေးတွင် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင် တင်ပြခဲ့​သော အ​ကြောင်းအရာများ|url=https://www.popularmyanmar.com/?p=101604|access-date=10 February 2023|website=Popular News Journal|language=my|quote=အကြမ်းဖက်မှုများကြောင့် တစ်နိုင်ငံလုံး ပစ္စည်းပျက်စီးမှု ၄,၉၁၇ ခု၊ စုစုပေါင်းအကြမ်းဖက်မှု ၁၉,၄၄၄ ကြိမ် ဖြစ်ပွားခဲ့၊ လက်နက်ခဲယမ်းမျိုးစုံ ၁,၃၈၂,၆၆၇ သိမ်းဆည်းရမိခဲ့၊ ဝန်ထမ်းနှင့်အရပ်သား စုစုပေါင်း သေဆုံး ၅,၄၄၃ ဦးနှင့် ဒဏ်ရာရ ၄,၅၇၇ ဦးရှိခဲ့ခြင်း

အကြမ်းဖက်မှုဖြစ်စဥ်​လျော့လာ​သော်လည်း​သေဆုံး၊ဒဏ်ရာရများလာ​ခြင်း၊ပြည်နယ်နှင့်တိုင်းအစိုးရအဖွဲ့များ၏ တင်ပြချက်များအရ ရာခိုင်နှုန်းပြည့်တည်ငြိမ်သည့် မြို့နယ် ၁၉၈ မြို့နယ်၊လုံခြုံရေးအလေးထားဆောင်ရွက်ရမည့် မြို့နယ် ၆၇ မြို့နယ်၊ လုံခြုံရေးထိထိရောက်ရောက်ဆောင်ရွက်ပေးရန်လိုအပ်သည့် မြို့နယ် ၆၅ မြို့နယ်ရှိ​သေးခြင်း}}&lt;/ref&gt;

နကဵုစရင်လပါ်မ္ၚးမ္ဂး အပ္ဍဲအခိင် ပွိုင်ၜါသၞာံဂှ်
* သမ္မတဍုင်ဗၟာ ဦးဝေန်မျေအ်ဂှ် ဒးဒုင်ဖျေဟ်ထံင် ၁၂ သၞာံ
* ညးမကဵုကသပ်ဍုင် ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ဒးဒုင်ဖျေဟ်ထံင် ၃၃ သၞာံ
* ကောန်ဂကောံ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဒးဒုင်ရပ်သီုဖအိုတ် ၆၇ တၠ။
* မၞိဟ်မဒးဒုင်ရပ်လဝ် သီုဖအိုတ် နွံ ၁၃၆၈ တၠ။
* မၞိဟ်မဒးဒုင်ဖျေဟ်အမိင်ဂစိုတ် ၁၄၃ တၠ။

ဟိုတ်နူပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန်တုဲ မၞိဟ်မချိုတ်အာ သီုဖအိုတ်၂,၈၉၄ တၠ။ ပေါဲဗတိုက် က္တဵုဒှ်လဝ် သီုဖအိုတ် ၉,၀၀၀ အလန်၊ ဟိုတ်နူပေါဲဗတိုက်တုဲ သ္ၚိညးဍုင်ကွာန် ဒးဒုင်စံင်တူလဝ် ၜိုတ် ၃၅,၀၀၀ မ၊ ညးလဒဴပၞာန် နွံ ၂ ပြကောဋိကိုဋ်။&lt;ref&gt;{{Cite web|date=1 February 2023|title=စစ်အာဏာသိမ်းမှု (၂) နှစ်တာကာလအတွင်း မြန်မာနိုင်ငံ၏ အခြေအနေ|url=https://chinaffairs.org/%E1%80%85%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%A1%E1%80%AC%E1%80%8F%E1%80%AC%E1%80%9E%E1%80%AD%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%BE%E1%80%AF-%E1%81%82-%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%90/|access-date=10 February 2023|website=Institute of Chin Affairs|language=my|quote=|accessdate=10 February 2023|archivedate=10 February 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230210184556/https://chinaffairs.org/%E1%80%85%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%A1%E1%80%AC%E1%80%8F%E1%80%AC%E1%80%9E%E1%80%AD%E1%80%99%E1%80%BA%E1%80%B8%E1%80%99%E1%80%BE%E1%80%AF-%E1%81%82-%E1%80%94%E1%80%BE%E1%80%85%E1%80%BA%E1%80%90/}}&lt;/ref&gt;

== အကာဲအရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန်  နူ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၊ ၂၀၂၃ ==
ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၊ ၂၀၂၃ ဂှ် နကဵုကံင်သဳဝွံ ထ္ၜးဟိုတ် ကုပရေင်ဟွံၜိုဟ်လလံတုဲ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သီုဖအိုတ် ၃၇ ပွိုင်ဍုင်ဂှ် ပအပ်ကဵု ပၞာန်ပကင်ရင် မကော်ဂး Martial Law ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2 February 2023|title=တိုင်းနှင့်ပြည်နယ် ၈ ခုမှ မြို့နယ် ၃၇ မြို့နယ်အား စစ်အုပ်ချုပ်ရေးပေးအပ်|url=https://www.popularmyanmar.com/?p=101656|access-date=13 February 2023|website=Popular News Journal|language=my|quote=}}&lt;/ref&gt;

ပွိုင်ဍုင် ရးဇၞော်သေတ်ကိုင်
# အင်းတော်
# ဗန်းမောက်
# ကောလင်း
# ပင်လယ်ဘူး
# မြောင်
# ဆားလင်းကြီး
# ပုလဲ
# ယင်းမာပင်
# ခင်ဦး
# တန့်ဆည်
# ရေဦး

ပွိုင်ဍုင် တွဵုရးချေင်
# တီးတိန်
# တွန်းဇံ
# ဖလမ်း
# ကန်ပက်လက်
# မတူပီ
# ထန်တလန်
# ဟားခါး

ပွိုင်ဍုင်ရးဇၞော်မကွေ
# ဂန့်ဂေါ
# ထီးလင်း
# ဆော
# ပေါက်
# မြိုင်

ပွိုင်ဍုင်ရးဇၞော်ဗဂေါ
# ထန်းတပင်
# အုတ်ဖို
# နတ်တလင်း
# ပေါင်းတည်
# ပေါက်ခေါင်း

ပွိုင်ဍုင် တွဵုရးဍုင်မန်
# ရေဝ်

ပွိုင်ဍုင် တွဵုရးဍုင်ကရေင်
# လှာဒကှ်
# ကအ်ကြိက်

ပွိုင်ဍုင် ရးဇၞော်တၞင်သဳ
# တၞင်သဳ
# ပုလော

ပွိုင်ဍုင် တွဵုရးကရေင်ဍာဲ
# ဒီမော့ဆို
# ဖရူဆို
# ရှားတော
# ဘော်လခဲ


ဇာန္နဝါရဳ ၃၁၊ ၂၀၂၃ ဂှ် နကဵုကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင် ပ္တိတ်သၞောဝ် ညးမနွံအခေါင်လွပ်လွဟ် ပါဲနူ ဂကောံသၟိင်တၠတအ်တုဲ ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာမွဲလေဝ် ဍိုက်ပေင် ကုတင်အပိုင်အခြာလဝ်မ္ဂး အခေါင်လွပ်လွဟ် နွံရ။ အတိုင်သၞောဝ်ဂှ်မ္ဂး မၞိဟ်မွဲ ပေင်အာယုက် (၁၈) သၞာံတုဲ၊ ယဝ်ရ ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာမွဲမ္ဂး ယဝ်ရနွံပၟိက် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ် ပရေင်ဂီုကၠီုဇကုမ္ဂး နကဵုလာင်ဇြေန်ဂှ် နွံကဵု အခေါင်လွပ်လွဟ်ရ။ သွက် ညးဒၟုင်ကာသၟိင် ကေုာံ ကောန်ပၞာန်ညးဍုင်ကွာန် (ပြည်သူ့စစ်) ကေုာံ မၞိဟ်ပ္ဍဲဂကောံဌာနဂီုကၠီုတအ်မ္ဂး နကဵုပါမေတ်ဂှ် နွံအခေါင်လွပ်လွဟ်ရ။ နကဵု မၞိဟ်အခေါင်လဟီု ကံင်သဳ ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇြဝ်မေန်ထောန် ဟီု &quot;ဟိုတ်နူ ညးဍုင်ကွာန်တအ် အာတ်မိက်ကၠုင် ညးတအ် နွံပၟိက် ပရေင်စဵုဒၞာဂီုကၠီုညးတအ် နကဵုကံင်သဳဏအ် ဒးပဒတန်လဝ် အခေါင်ဏအ်ရ။&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=13 February 2023|title=ပြည်သူလူထု၏ တောင်းဆိုမှုကြောင့် လိုင်စင်ဖြင့် လက်နက်ကိုင်ဆောင်ခွင့်ပြုရခြင်းဖြစ်ကြောင်း ဗိုလ်ချုပ်ဇော်မင်းထွန်းပြော|url=https://www.popularmyanmar.com/?p=103315|access-date=13 February 2023|website=Popular News Journal|language=my|quote=“ပြည်သူလူထုက သူတို့ရဲ့ လုံခြုံရေးအတွက် တောင်းဆိုလာတာတွေ ရှိပါတယ်။ကျွန်တော်တို့အနေနဲ့က တကယ့်ကိုပဲ မိမိကိုယ်ကိုယ် ခုခံကာကွယ်ဖို့ လိုအပ်နေတဲ့သူတွေ ၊ ခြိမ်းခြောက်မှု ခံနေရတဲ့သူတွေ ၊ လက်နက်နဲ့ ပတ်သက်ပြီးတော့ကျ စည်းကမ်းစနစ်တကျ ကိုင်နိုင်မယ့်သူတွေကိုပဲ အများအားဖြင့် ခွင့်ပြုသွားမှာဖြစ်ပါတယ် ခင်ဗျ” ဟု ဗိုလ်ချုပ်ဇော်မင်းထွန်းက ပေါ်ပြူလာနယူး(စ်)သို့ သီးသန့်အတည်ပြု ပြောကြားထားသည်။}}&lt;/ref&gt;

== လအိတ် ==
သၞာံ ၂၀၂၅ ဂိတုဂျူလာင် ၃၁ ဂှ် နကုသွဟ်ကောံဓရီု ကံင်သဳဒစဵုဒၞာ ကု ဂီုကၠီုဍုင် (ကာလုံအစည်းအဝေး) ဂှ် ဂိတုဒဳဇြေမ္ဗာတေအ်မ္ဂး သ္ကၠောန် သဘင်မာဲတုဲ ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင် မဒက်ပ္တန်လဝ် နူ သၞာံ ၂၀၂၁ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၉ ဂှ် ရိုဟ်ပလီုထောအ်တုဲ သွက်ဂွံ ပကင်ရင်အာ ဍုင်ဂှ် ဒက်ပ္တန် ကမ္မရှေန်ဂီုကၠီု ကု ၜိုဟ်လလီုရးနိဂီု (နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေး နှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင် ရ။&lt;ref&gt;[https://burmese.dvb.no/post/717271 &quot;စစ်ကောင်စီကိုဖျက်သိမ်းပြီး နိုင်ငံတော်လုံခြုံရေးနှင့် အေးချမ်းသာယာရေးကော်မရှင် ဖွဲ့စည်း&quot;]၊ ''DVB Burmese''၊ ၃၁ ဇူလိုင် ၂၀၂၅။&lt;/ref&gt;

==ဆက်ဗှ်==
*[[ပၞာန်သီအဝဵု ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁]]


==နိဿဲ==
{{reflist}}
[[ကဏ္ဍ:BEHM]]
[[Category:ဝင်]]</text>
      <sha1>0gp7zhb26vrvl7xsnpu7afa3cyaobz7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>က (သတ်ဍာ်)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3684</id>
    <revision>
      <id>56698</id>
      <parentid>31344</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T00:10:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>56698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18505" sha1="5t4mx9yjpwlqp8e0qsd7uu1daumw0ab" xml:space="preserve">က မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဍာ်မန်ဂမၠိုင် ({{lang-en|List of fishes in Mon}}) ၜိုတ်မပကောံဂွံ။ ယၟုက နကဵု ဘာသာမန်ဂှ် တၞဟ်နဂွံ ဆက်သှ်ေအာကီု ရန်တၟအ်တုဲ ယၟုကတအ်ဂှ် သီုဗၟံက်ထ္ၜးကဵု နကဵု ဘာသာသအာင် ဗွဲတၟေင် ဘာသာဗၟာ ကေုာံ အင်္ဂလိက်ရ။ ဒေသမန်ဂှ် ဟိုတ်မနွံ ဇိုင်ၜဳမှာသၟိဒ်တုဲ ကဍာ်မန်ဂှ် နွံကဵု ကၜဳ (ဝါ) ကဍာ်ဖၞုင်ကီု သီု ကကြုင် (ဝါ) ကာ်ဍာ်ပတေက်ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!ဗီုရုပ်
!ယၟု (မန်)
!ယၟု (ဗၟာ)
!ယၟု (အင်္ဂလိက်)
!ပရူ
|-
|
|ကကလောတ်
|ငါးပလွေ/ငါးပုလွေ
|
|ကဍာ်ဖၞုင်၊ 
|-
|
|ကကဝင်
|ငါးရံ့သင်းအုံ
|
|
|-
|
|ကကသော
|ငါးသယော
|
|
|-
|
[[ဝှာင်:Scomberomorus guttatus.jpg|thumb]]
|ကခဍိ၊ ကကၞာဲသတ်
|ငါးကွမ်းရှပ်
|Indian mackerel
|ကဍာ်ဖၞုင်၊ 
|-
|
[[ဝှာင်:Anabantidae.JPG|thumb]]
|ကဍတ်
|ငါးပြေမ
|climbing perch
|
|-
|
|ကကျာ
|ငါးနုပ်/ ငါးတောင်စင်း
|
|
|-
|
[[ဝှာင်:Cirrhinus cirrhosus from the Nandu River.jpg|thumb]]
|ကကြင်
|ငါးကြင်း
|mrigal carp, gudgeon
|ကဍာ်ပတေက်၊
|-
|
|ကကၠု
|ငါးရံ့အကြီးမျိုး
|
|
|-
|
|ကကၠဴ
|ငါးဖျံ/ငါးပျံ
|
|
|-
|
[[ဝှာင်:M.E. Blochii Systema ichthyologiae iconibus CX illustratum (1801) (14763228301).jpg|thumb]]
|ကကၠာ်
|ငါးဖျင်းသလက်
|gourami
|
|-
|
[[ဝှာင်:Pampus argenteus Saigon market.JPG|thumb]]
|ကကွာင်
|ငါးမုတ်
|pornfret
|ကဍာ်ဖၞုင်၊ 
|-
|[[ဝှာင်:Caught Barramundi.JPG|thumb]]
|ကခတေတ်
|ကကတစ်
|giant sea perch
|
|-
|
|ကခဍိ
|ငါးမဲလုံး
|
|
|-
|
[[ဝှာင်:Gagata cenia Mintern 115.jpg|thumb]]
|ကခပိုင်
|ငါးတန်
|Gagata gagata, adipose catfish
|
|-
|[[ဝှာင်:Barramundi.jpg|thumb]]
|ကခဗံင်/ကဂဗံင်
|ကသပေါင်း၊ ကကတစ်အကြီးစား
|giant sea perch, cockup fish.
|တုပ်ညံင် ကခတေတ်၊ ဇၞော်၊ နွံပ္ဍဲ ၜဳ။
|-
|[[ဝှာင်:Eleutheronema tetradactylum(Shaw, 1804).jpg|thumb]]
|ကခူရင်
|ကခူရံ/ကကုရံ
|tassel fish, threadfin
|
|-
|
|ကချူ
|ငါးကြောင်း
|
|
|-
|
|ကဂဒက်
|ငါးရံ့ခေါင်းတို
|short headed snakehead
|
|-
|
[[ဝှာင်:Saccobranchus fossilis Day Suzini 114.jpg|thumb]]
|ကဂဗာတ်
|ငါးကျည်း
|Asian stinging catfish, fossil cat
|Heteropneustes fossilis၊ ကဍာ်ပတေက်၊ 
|-
|
|ကလင်ဟေဝ်
|
|
|တုပ်ကဵုကဂဗာတ်၊ ကဂဗာတ် လမ္စံက်ဓယောင်၊ ဗတသောဲ။ 
ကလင်ဟေဝ်ဂှ် အသာ်ခဗိုက်၊ ဗတဗော်ဒၟံင်။
|-
|
|ကတာမ်
|
|
|တုပ်ကဵု ကဂဗာတ်၊ အသာ်တုပ်ကဵု ကလင်ဟေဝ်၊ ဗတခပေဟ်။
|-
|
|ကက္ဍိုပ်ၜဝ်
|
|
|တုပ်ညံင်ကဣဇုတ်၊ မံင်ပ္ဍဲကြုင် တၟအ်၊ (ကဣဇုတ်ဂှ် မံင်ပ္ဍဲကြုင် ဗတဳ)
|-
|
|ကပလင်
|
|
|ကတၟာခပှ်ေချာ၊ ခပှ်ေ၊ ဖျုန်ကေဝ်ဒၟံင်။ 
|-
|
|ကဣသက်
|
|
|တုပ်ညံင်ကမနာမ်၊ ဇကုဍေဟ် ဂၠိင်နူကမနာမ်၊ ပ္ဍဲဒကဲၜါလပါ်ဂှ် သက်ဒၟံင် မွဲမွဲလပါ်ၜါတၞုင်
|-
|
|ကဣရောမ်
|
|
|တုပ်ညံင်ကဣသက်၊ (ဍောတ်ညိ)။
|-
|
|ကသတ်ခနိ
|
|
|ကဍောတ်တ်၊ ဗီုပြင်တုပ်ညံင် ကဍတ်၊ မနွံပ္ဍဲဍာ်ပတေက်။
|-
|
|ကကောန်မှိင်
|
|
|အသာ်ဗုဗု၊ ဗီုပြင်တုပ်ညံင်ကဗၠိက်။
|-
|
[[ဝှာင်:Channa striata after Bleeker 1879.jpg|thumb]]
|ဂဂနန်/ကအနန်
|ငါးရံ့
|banded snakehead
|ကဍာ်ပတေက်၊
|-
|
|ကဂြဝ်
|ငါးသယော
|
|
|-
|
|ကဇနာန်
|ငါးမြွေတိုး
|ophidian
|ကဍာ်ပတေက်၊
|-
|
|ကဇၞောဝ်
|ငါးတံခွန်
|ribbon fish
|Trichieurus lepturus
|-
|
[[ဝှာင်:Wallago attu 1.jpg|thumb]]
|ကဍာ်
|ငါးဘတ်/ငါးပတ်
|sheat-fish
|ကဍာ်ပတေက်၊ 
|-
|
[[ဝှာင်:Sepioteuthis sepioidea (Caribbean Reef Squid).jpg|thumb]]
|ကတေအ်
|ကင်းမွန်/ပြည်ကြီးငါး
|squid
|ကဍာ်ဖၞုင်၊
|-
|
|ကတျု
|ငါးလောက်
|
|
|-
|[[ဝှာင်:Bandtail puffer (Sphoeroides spengleri).jpg|thumb]]
|ကထဍော်
|ငါးပူတင်း
|globe fish, puffer fish
|ကဍာ်ဖၞုင်၊ 
|-
|
[[ဝှာင်:Anguillarostratakils.jpg|thumb]]
|ကဒလုင်
|ငါးရှဉ့်
|
|ကဍာ်ပတေက်၊
|-
|
[[ဝှာင်:Tursiops truncatus 01.jpg|thumb]]
|ကဒြင်ဗှ်
|လင်းပိုင်
|
|ကဍာ်ဖၞုင်၊
|-
|
|ကဓဂုက် (ဇြုံ)
|ကနကုတ်
|
|ဍာ်ဖၞုင်၊ 
|-
|[[ဝှာင်:Silure spatule.jpg|thumb]]
|ကပကိုင်
|ငါးဇင်ရိုင်း
|small sorubium
|ကဍာ်ပတေက်၊
|-
|
|ကပဍေင်
|ငါးဖမ်းမ၊ ငါးဖယ်အောင်း
|
|ကဍာ်ပတေက်၊ 
|-
|
|ကပန်
|ငါးလင်ဗန်း
|
|
|-
|[[ဝှာင်:Polynemus paradiseus.png|thumb]]
|ကပၞး
|ငါးပုဏ္ဏား
|mango fish
|ကဍာ်ပတေက်၊ 
|-
|
|ကပၞဟ်
|ငါးပနော်
|
|Ophiocephalus punetatus၊ ကဍာ်ပတေက်၊
|-
|[[ဝှာင်:Rastrelliger kanagurta JNC2855.JPG|thumb]]
|ကခဍိဍောတ်၊ ကပၠာထောဝ်
|ပလာတူး/ ငါးကွင်းရှပ် indian mackerel
|Indian mackerel
|ကဍာ်ဖၞုင်၊ ယၟုကၠုင်နူသေံ၊ 
|-
|
|ကဗဂး
|ငါးမြင်းရင်း
|
|kind of large catfish with a pointed snout
|-
|
[[ဝှာင်:Scomberesox saurus.jpg|thumb]]
|ကဗဂေါင်
|ငါးဖောင်ရိုး
| garfish
|ကဍာ်ပတေက်၊
|-
|
[[ဝှာင်:Harpadon nehereus (by Hamid Badar Osmany).jpg|thumb]]
|ကဗလိုက်
|ငါးနှပ်
|Bombay duck, bummalo, bombil, boomla
|ကဍာ်ဖၞုင်၊
|-
|[[ဝှာင်:Mugil cephalus Minorca.jpg|thumb]]
|[[ကဗလုဟ်]]
|ကဘီလူး
|
|ကဍာ်ပတေက်၊
|-
|
|ကဗံင်ဗှ် (ကဒြင်ဗှ်)
|လင်းပိုင်
|
|ကဍာ်ဖၞုင်၊
|-
|
[[ဝှာင်:চিতল.jpg|thumb]]
|ကဗၠိက်
|ငါးဖယ်
|featherback
|ကဍာ်ပတေက်၊ 
|-
|
[[ဝှာင်:Puntius chola.jpg|thumb]]
|ကမနာမ်
|ငါးခုံမ
|dace
|ကဍာ်ပတေက်၊ 
|-
|
|ကမင်ကဝ်/ကမင်ကရ်
|ငါးမန်းဟိုင်း၊ မကန်း၊ မကရ်း
|
|(ပါဠိ - မကရ)၊ ကဍာ်ဖၞုင်၊
|-
|
|ကလတာ်ကၠဵု
|ငါးခွေးလျှာ
|flatfish
|ကဍာ်ဖၞုင်၊ 
|-
|[[ဝှာင်:Tiburón.jpg|thumb]]
|ကဝဲ
|ငါးမန်း
|
|ကဍာ်ဖၞုင်၊
|-
|
[[ဝှာင်:Clarias batrachus.jpg|thumb]]
|ကသကအ်
|ငါးခူ
|walking catfish
|ကဍာ်ပတေက်၊ 
|-
|
[[ဝှာင်:Dasyatis americana bonaire.jpg|thumb]]
|ကသပါ
|ငါးလိပ်ကျောက်
|
|ကဍာ်ဖၞုင်၊
|-
|
[[ဝှာင်:Tenualosa ilisha Day.png|thumb]]
|ကသလံက်
|ငါးသလောက်
|Ilish, Hilsha fish
|ကဍာ်ဖၞုင်၊ Tenualosa ilisha 
|-
|
|ကသၠၜဴ
|
|
|
|-
|
|ကဟဂး
|ငါးမြင်းရင်၊ ငါးပါးနီ
|
|
|-
|
|ကအပြိုင်
|ပင်လယ်ငါးခူ
|
|ကဍာ်ဖၞုင်၊
|-
|[[ဝှာင်:Arius coelatus Mintern 105.jpg|thumb]]
|ကအရံင်
|ငါးရောင်
|Engraved catfish
|Arius caelatus
|-
|[[ဝှာင်:Dornwels.JPG|thumb]]
|
|ငါးရောင်
|Spotted catfish
|A. Maculates
|-
|[[ဝှာင်:AquatottoGifu mekonoonamazu.jpg|thumb]]
|
|ငါးရောင်
|Giant catfish
|A. Thalassinus
|-
|[[ဝှာင်:Arius venosus Mintern 106.jpg|thumb]]
|
|ငါးရောင်
|Veined catfish
|A. venosus
|-
|[[ဝှာင်:Osteogeneiosus militaris.jpg|thumb]]
|ကကတီု
|ငါးနုသန်း/ကကတိုး
|Soldier catfish
|Osteogeneosus militaris
|-
|
[[ဝှာင်:Lepidocephalichthys berdmorei Day 153.jpg|thumb]]
|ကဣဇုတ်
|ငါးသလဲထိုး
|loach
|
|-
|[[ဝှာင်:Parambassis ranga 2.jpg|thumb]]
|ကဣတေဝ်
|ငါးဇင်စပ်/ငါးစင်စပ်
|small perch
|ကဍာ်ပတေက်၊
|-
|[[ဝှာင်:Racer goby from the Bug River 4.jpg|thumb]]
|ကဣဗီု
|ကသပိုး
|
|ကဍာ်ပတေက်၊
|-
|
|ကအေက်
|ငါးဖျံတစ်မျိုး
|
|ကဍာ်ဖၞုင်၊
|-
|
[[ဝှာင်:Labeo rohita.JPG|thumb]]
|
|ငါးမြစ်ချင်း
|carp
|
|-
|
|
|ခုတ်ငါးမန်း
|Xiphiasgladius
|
|-
|
|
|ကျူနာငါးကြီး
|Tetrapturusaudax
|
|-
|
|
|ဒါးငါးမန်း
|Thunnusalbacares
|
|-
|
|
|ငါးရွက်တိုက်
|Istiophorusplatypus
|
|-
|[[ဝှာင်:African pompano Solomons 2.jpg|thumb]]
|
|ဗျာဆန်ဝိုက်
|Threadfin trevally, pennant-fish, African pompano
|A. Alectic indicus
|-
|[[ဝှာင်:Shrimp scad taxobox.JPG|thumb]]
|
|ပန်းဇင်း
|Djeddaba trevally, shimp scad, slender yellowtail kingfish
|Alepes djellaba
|-
|[[ဝှာင်:Alepes melanoptera.png|thumb]]
|
|ပန်းဇင်း
|Black fin trevally
|Alepes melanoptera
|-
|[[ဝှာင်:Cleftbelly trevally 2.jpg|thumb]]
|
|ငါးဓါးမ
|Kuweh trevally, cleftbelly kingfish, thin crevalle
|Atropus atropus
|-
|[[ဝှာင်:Longnose trevally Weipa.JPG|thumb]]
|
|ဇာဂျန်း
|Longnose cavalla
|Carangoides chrysophrys
|-
|
|
|ဇာဂျန်း
|Long nose cavalla
|C. ciliarius
|-
|[[ဝှာင်:Blue trevally taxobox.png|thumb]]
|
|ဇာဂျန်း
|Ferdau's cavalla
|C. ferdau
|-
|[[ဝှာင်:Malabar trevally 2.JPG|thumb]]
|
|ဝိုင်းဖြူကြီး
|Malabar's cavalla
|C. malabaricus
|-
|[[ဝှာင်:Yellow jack, florida.jpg|thumb]]
|
|ဇာဂျန်း
|Yellow fin jack
|Caranx ignobilis
|-
|[[ဝှာင်:Bigeye trevally BoraBora.jpg|thumb]]
|
|ဇာဂျန်း
|Dusky jack
|C. sexfasciatus
|-
|[[ဝှာင်:Decapterus punctatus Brazil.png|thumb]]
|
|ပန်းဇင်း
|Layang scad
|Decapterus macrosoma
|-
|[[ဝှာင်:Decapterus punctatus Brazil.png|thumb]]
|
|ပန်းဇင်း
|Round scad
|D. maruadsi
|-
|[[ဝှာင်:Golden trevally Barcelona Aquarium.jpg|thumb]]
|
|ကလငူ
|Golden toothless trevally
|Gnathanodon speciosus
|-
|[[ဝှာင်:Finny scad.JPG|thumb]]
|
|ပြည်တော်သာ
|Hardtail scad, finny scad, finletted mackerel scad, cordyla scad
|Megalaspis cordyla
|-
|[[ဝှာင်:Talang queenfish 2.jpg|thumb]]
|
|ငါးလက်ဝါး
|Talang queen fish
|Scomberoides commersonianus
|-
|[[ဝှာင်:Yellowstripe scad.jpg|thumb]]
|
|မျက်စံကျယ်
|Yellow stripe trevally
|Selaroides leptolepsis
|-
|[[ဝှာင်:Black banded kingfish 2.jpg|thumb]]
|
|ငါးသော်ဘက်
|Black banded trevally
|Seriolina nigrofasciata
|-
|[[ဝှာင်:Anodontostoma chacunda.jpg|thumb]]
|
|ငါးဝံပု
|Chacunda gizzard shad
|Anodontostoma chacunda
|-
|[[ဝှာင်:Dussumieria acuta.png|thumb]]
|
|ငါးကျော်ညို
|Rainbow sardine
|Dussmieria acuta
|-
|[[ဝှာင်:Elongate ilisha.jpg|thumb]]
|
|ဇင်းဗြား
|Elongate ilisha
|Hilsa ilisha
|-
|
|
|ငါးပါးလျှာ
|Tardoore
|Opisthopterus tardoore
|-
|[[ဝှာင်:Sardinella gibbosa.jpg|thumb]]
|
|ငါးခုံးညို
|Gold stripe sardinella
|Sardinella gibbosa
|-
|[[ဝှာင်:Aprion virescens JNC2568.JPG|thumb]]
|
|ငါးဘုရင်
|Green job fish
|B. Aprion virescens
|-
|[[ဝှာင်:Lutjanus argentimaculatus JNC2123 New Caledonia.JPG|thumb]]
|
|ငါးပါးနီ
|Mangrove red snapper, blood-red, snapper
|Lutjanus argentimaculatus
|-
|[[ဝှာင်:Lutianus johnii Ford 13.jpg|thumb]]
|
|ငါးပါးနီ
|John's snapper
|L.johni
|-
|[[ဝှာင်:13-08-06-abu-dhabi-marina-mall-64.jpg|thumb]]
|
|ငါးဘုရင်
|Malabar red snapper
|L.malabaricus
|-
|[[ဝှာင်:Lutjanus russellii 133 (cropped).jpg|thumb]]
|
|ငါးဘုရင်
|Russell's snapper
|L.russelli
|-
|
|
|ငါးဘုရင်
|Blood red snapper
|L.sanguineus
|-
|[[ဝှာင်:Lutjanus sebae.jpg|thumb]]
|
|ငါးဘုရင်
|Emperor red snapper
|L.sebae
|-
|[[ဝှာင်:Lutjanus vitta by Shrumster.jpg|thumb]]
|
|ငါးဘုရင်
|Brownstripe red snapper
|V.vitta
|-
|
|
|ငါးဘုရင်
|Sharp toothed snapper
|Pristipomoides typus
|-
|[[ဝှာင်:Parupeneus barberinus.JPG|thumb]]
|
|ကြိုးဝါ
|Spotted Golden goat fish
|Parapeneus heptacanthus
|-
|
|
|ကြိုးဝါ
|Golden band goat fish
|Upeneus moluccensis
|-
|
|
|ကြိုးဝါ
|Yellow goat fish
|U.sulphuresu
|-
|
|
|ကြိုးဝါ
|Yellow stripe goat fish
|U.vittatus
|-
|[[ဝှာင်:Muraenesox telabon Day 168.jpg|thumb]]
|
|ငါးရွှေ
|Yellow pike conger
|C. Congresox talabon
|-
|[[ဝှာင်:Muraenesox telabonoides Day 168.jpg|thumb]]
|
|ငါးရွှေ
|Indian pike conger
|Congresox talabonoides
|-
|[[ဝှာင်:Nemipterus bipunctatus.jpg|thumb]]
|
|ရွှေငါး
|Dalagoa thread fin bream
|Nemipterus dalagoae
|-
|[[ဝှာင်:Pentapodus emeryii.jpg|thumb]]
|
|ရွှေငါး
|Japanese threadfin bream
|N.japonicus
|-
|[[ဝှာင်:Pla sai daeng.jpg|thumb]]
|
|ရွှေငါး
|Double whip threadfin bream
|N.nematophorus
|-
|
|
|ရွှေငါး
|Notched threadfin bream
|N.tolu
|-
|[[ဝှာင်:Eleutheronema tetradactylum(Shaw, 1804).jpg|thumb]]
|
|ဇယော်ကြီး
|Four finger threadfin
|D. Eleutheronema tetradactylum
|-
|[[ဝှာင်:Atlantic threadfin ( Polydactylus octonemus ).jpg|thumb]]
|
|ဇယော်
|Black spot threadfin
|P.sextarius
|-
|
|
|ဂုံးကြီး
|Lined silver grunt
|E. Pomadasys hasta
|-
|
|
|ဂုံးပျောက်
|Blotched grunt
|Pomadasys maculatus 
|-
|[[ဝှာင်:Chrysochir aureus (Richardson, 1846).jpg|thumb]]
|
|သင်းဝါ
|Reeve's croaker
|Chrysochir aureus
|-
|
|
|သင်းဖြူ
|Tiger toothed croaker
|Otolithes rubber
|-
|
|
|နတ်ကတော်ကြီး
|Bronze croaker
|Otolithoides biauritus
|-
|
|
|နတ်ကတော်
|Penna croaker
|Panna microdon
|-
|
|
|ခေါင်းပွ
|Big eye croaker
|Pennahia macrophthalmus
|-
|
|
|ခေါင်းပွ
|Big head pennah croaker
|P.macrocephalus
|-
|
|
|ကသမြင်း
|Spotted croaker
|Prontonebia diacanthus
|-
|
|
|နတ်ကတော်
|Blotched tiger toothed
|Pterotolithus maculates
|-
|
|
|ကျောက်ငါး
|Bleeker's grouper
|Epinephelus bleekeri
|-
|
|
|ကျောက်ငါး
|Greasy grouper
|Epinephelus tauvina
|-
|
|
|ငါးပုလွေ
|Short fin lizard fish
|G. Saurida micropectoralis
|-
|
|
|ငါးပုလွေ
|Greater lizard fish
|Saurida tumbil
|-
|
|
|ငါးပုလွေ
|Brush toothed lizard fish
|Saurida undosquamis
|-
|
|
|ငါးပျက်
|rosy jew fish
|
|-
|[[ဝှာင်:Sillago indica.jpg|thumb]]
|
|ငါးပုတ်တင်
|Indian whiting
|
|-
|[[ဝှာင်:Cyprinus carpio.jpeg|thumb]]
|
|ငါးဖိန့်
|carp
|
|}

==ပြကိုဟ်==
* သက်လောန် (နာဲ) (၂၀၁၉)၊ [https://www.mlpo.org/အဘိဓာန်မန်ဗၟာ-မွန်မြန်မ/?fbclid=IwAR2tOKoRNERPt9C5_GQnbLAVru_FF5812FSqvVxRiOhke7Ft2Hb2iF2c1-A အဘိဓာန်မန်ဗၟာ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250127095210/https://www.mlpo.org/%E1%80%A1%E1%80%98%E1%80%AD%E1%80%93%E1%80%AC%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%97%E1%81%9F%E1%80%AC-%E1%80%99%E1%80%BD%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%94%E1%80%BA%E1%80%99/?fbclid=IwAR2tOKoRNERPt9C5_GQnbLAVru_FF5812FSqvVxRiOhke7Ft2Hb2iF2c1-A |date=2025-01-27 }}၊ မုက်လိက် ၁၃၄ - ၁၃၆
* ILO Liaison Officer for Myanmar (2015) [https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_emp/---emp_ent/documents/publication/wcms_486033.pdf တန်ဖိုးမြှင့်ဖြစ်စဉ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ လေ့လာခြင်း နှင့် ယှဉ်ပြိုင်မှု မဟာဗျူဟာ ပင်လယ်ငါးဖမ်းလုပ်ငန်း၊ မြိတ် နှင့် ရန်ကုန် - မြန်မာနိုင်ငံ]၊ Page; ၇၆ - ၇၈

[[ကဏ္ဍ:ကဏ္ဍအဓိက!]]</text>
      <sha1>5t4mx9yjpwlqp8e0qsd7uu1daumw0ab</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မာရ်သ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3699</id>
    <revision>
      <id>56578</id>
      <parentid>53969</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:44:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 16 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="217922" sha1="174kiya0soeerot8n2dcmwfwkzoihor" xml:space="preserve">{{Infobox planet
| name                   = Mars
| symbol                 = [[File:Mars symbol (bold).svg|24px|♂]]
| image                  = OSIRIS Mars true color.jpg
| image_alt              = Mars appears as a red-orange globe with darker blotches and white icecaps visible on both of its poles.
| caption                = Pictured in natural color in 2007{{efn|This image was taken by the [[Rosetta (spacecraft)|''Rosetta'']] spacecraft's [[Optical, Spectroscopic, and Infrared Remote Imaging System]] (OSIRIS), at a distance of ≈{{convert|240000|km}} during its February 2007 encounter. The view is centered on the [[Aeolis quadrangle]], with [[Gale (crater)|Gale crater]], the landing site of the [[Curiosity (rover)|''Curiosity'' rover]], prominently visible just left of center. The darker, more heavily cratered terrain in the south, [[Terra Cimmeria]], is composed of older terrain than the much smoother and brighter [[Elysium Planitia]] to the north. Geologically recent processes, such as the possible existence of a [[Water on Mars|global ocean]] in Mars's past, could have helped lower-elevated areas, such as Elysium Planitia, retain a more youthful look.}}
| background             = #f8f9fa
| pronounced             = {{IPAc-en|audio=en-us-Mars.ogg|ˈ|m|ɑr|z}}
| adjectives             = [[Martian]] {{IPAc-en|ˈ|m|ɑr|ʃ|ən}}
| orbit_ref              = &lt;ref name=&quot;VSOP87&quot;/&gt;
| epoch                  = [[J2000]]
| aphelion               = {{convert|249200000|km|mi AU|comma=gaps|abbr=on|disp=x|&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(|)&lt;/small&gt;}}
| perihelion             = {{convert|206700000|km|mi AU|comma=gaps|abbr=on|disp=x|&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(|)&lt;/small&gt;}}
| time_periastron        = 2020-Aug-03&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&amp;body_group=mb&amp;sstr=499|title=HORIZONS Web-Interface|website=ssd.jpl.nasa.gov}}&lt;/ref&gt;
| semimajor              = {{convert|227939200|km|mi AU|comma=gaps|abbr=on|disp=x|&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(|)&lt;/small&gt;}}
| eccentricity           = {{val|0.0934}}
| period                 = {{convert|686.971|d|years|comma=gaps|abbr=on|lk=out|disp=x|&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(|; {{val|668.5991}}&amp;nbsp;[[timekeeping on Mars|sols]])&lt;/small&gt;}}
| synodic_period         = {{convert|779.96|d|years|comma=gaps|abbr=on|lk=out|disp=x|&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(|)&lt;/small&gt;}}
| avg_speed              = {{convert|24.007|km/s|km/h mph|comma=gaps|abbr=on|disp=x|&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(|)&lt;/small&gt;}}
| inclination            = {{ublist|class=nowrap |{{val|1.850|u=°}} to [[ecliptic]]; |{{val|5.65|u=°}} the [[Sun]]'s [[equator]]; |{{val|1.63|u=°}} to [[invariable plane]]&lt;ref name=Souami_Souchay_2012/&gt;}}
| asc_node               = {{val|49.558|u=°}}
| arg_peri               = {{val|286.502|u=°}}
| mean_anomaly           = 19.412°&lt;ref name=&quot;NasaFactSheet&quot;/&gt;

| satellites             = [[Moons of Mars|2]]
| allsatellites          = yes
| mean_radius            = {{convert|3389.5|±|0.2|km|mi|1|comma=gaps|abbr=on|disp=x|{{efn|name=best-fit ellipsoid}} &lt;ref name=&quot;Seidelmann2007&quot;/&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(|)&lt;/small&gt;}}
| equatorial_radius      = {{convert|3396.2|±|0.1|km|mi|1|comma=gaps|abbr=on|disp=x|{{efn|name=best-fit ellipsoid}} &lt;ref name=&quot;Seidelmann2007&quot;/&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(|; 0.533 Earths)&lt;/small&gt;}}
| polar_radius           = {{convert|3376.2|±|0.1|km|mi|1|comma=gaps|abbr=on|disp=x|{{efn|name=best-fit ellipsoid}} &lt;ref name=&quot;Seidelmann2007&quot;/&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(|; 0.531 Earths)&lt;/small&gt;}}
| flattening             = {{val|0.00589|0.00015}} &lt;!-- calculated from data in ref name=&quot;Seidelmann2007&quot; --&gt;
| surface_area           = {{convert|144798500|km2|sqmi|comma=gaps|abbr=on|disp=x|&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Peter|last1=Grego|title=Mars and How to Observe It |url=https://archive.org/details/marshowtoobserve0000greg|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/marshowtoobserve0000greg/page/3 3]|publisher=[[Springer Science+Business Media]]|date=6 June 2012|isbn=978-1-4614-2302-7|via=Internet Archive}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(|; 0.284 Earths&lt;!--144,371,391 km2 in [http://www.peeep.us/7437231b]--&gt;)&lt;/small&gt;}}
| volume                 = {{val|1.6318|e=11|u=km3}}&lt;ref name=lodders1998/&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(0.151 Earths)&lt;/small&gt;
| mass                   = {{val|6.4171|e=23|u=kg}}&lt;ref name=konopliv2011/&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(0.107 Earths)&lt;/small&gt;
| density                = {{convert|3.9335|g/cm3|lb/cuin|4|comma=gaps|abbr=on|disp=x|&lt;ref name=&quot;lodders1998&quot;/&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(|)&lt;/small&gt;}}
| surface_grav           = {{convert|3.72076|m/s2|ft/s2|comma=gaps|abbr=on|disp=x|&lt;ref name=&quot;Hirt2012&quot;&gt;{{Cite journal|title=Kilometer-resolution gravity field of Mars: MGM2011|journal=Planetary and Space Science|last1=Hirt|first1=C.|last2=Claessens|first2=S. J.|last3=Kuhn|first3=M.|last4=Featherstone|first4=W. E.|volume=67|issue=1|pages=147–154|date=July 2012|doi=10.1016/j.pss.2012.02.006|bibcode=2012P&amp;SS...67..147H|hdl=20.500.11937/32270|url=https://espace.curtin.edu.au/bitstream/20.500.11937/32270/2/173469_Hirt2012_MGM2011_PSS_av%5b1%5d%20updated.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240301160101/https://espace.curtin.edu.au/bitstream/handle/20.500.11937/32270/173469_Hirt2012_MGM2011_PSS_av&amp;#91;1&amp;#93;%20updated.pdf;jsessionid=1E3221E0465842BF0C2907102AA4216B?sequence=2 |date=2024-03-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(|; 0.3794&amp;nbsp;''[[g-force|g]]'')&lt;/small&gt;}}
| moment_of_inertia_factor = {{val|0.3644|0.0005}}&lt;ref name=&quot;konopliv2011&quot;/&gt;
| escape_velocity        = {{convert|5.027|km/s|km/h mph|comma=gaps|abbr=on|disp=x|&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(|)&lt;/small&gt;}}
| sidereal_day           = {{val|1.025957|u=day}}&lt;br/&gt;{{RA|24|37|22.7}}&lt;ref name=&quot;lodders1998&quot;/&gt;
| rot_velocity           = {{convert|868.22|km/h|m/s km/h mph|order=out|comma=gaps|abbr=on|disp=x|&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(|)&lt;/small&gt;}}
| axial_tilt             = {{val|25.19|u=°}} to its orbital plane&lt;ref name=&quot;nssdc&quot;/&gt;
| right_asc_north_pole   = {{val|317.68143|u=°}}&lt;br/&gt;{{RA|21|10|44}}
| declination            = {{val|52.88650|u=°}}
| albedo                 = {{ublist|class=nowrap |0.170 [[Geometric albedo|geometric]]&lt;ref name=&quot;MallamaMars&quot; /&gt; |0.25 [[Bond albedo|Bond]]&lt;ref name=&quot;nssdc&quot; /&gt;}}
| temp_name1             = [[Kelvin]]
| min_temp_1             = 130&amp;nbsp;K
| mean_temp_1            = 210&amp;nbsp;K&lt;ref name=&quot;nssdc&quot;/&gt;
| max_temp_1             = 308&amp;nbsp;K
| temp_name2             = [[Celsius]]
| min_temp_2             = −143&amp;nbsp;°C&lt;ref name=cold/&gt;
| mean_temp_2            = −63&amp;nbsp;°C
| max_temp_2             = 35&amp;nbsp;°C&lt;ref name=hot/&gt;
| temp_name3             = [[Fahrenheit]]
| min_temp_3             = −226&amp;nbsp;°F&lt;ref name=cold/&gt;
| mean_temp_3            = −82&amp;nbsp;°F
| max_temp_3             = 95&amp;nbsp;°F&lt;ref name=hot/&gt;
| magnitude              = −2.94 to +1.86&lt;ref name=&quot;Mallama_and_Hilton&quot;/&gt;
| angular_size           = 3.5–25.1″&lt;ref name=&quot;nssdc&quot;/&gt;
| atmosphere_ref         = &lt;ref name=&quot;nssdc&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;barlow08&quot;/&gt;
| surface_pressure       = 0.636 (0.4–0.87)&amp;nbsp;[[pascal (unit)|kPa]]&lt;br/&gt;0.00628&amp;nbsp;[[atmosphere (unit)|atm]]
| atmosphere_composition = {{plainlist|
* 95.97% [[carbon dioxide]]
* 1.93% [[argon]]
* 1.89% [[nitrogen]]
* 0.146% [[oxygen]]
* 0.0557% [[carbon monoxide]]
* 0.0210% [[water vapor]]
* 0.0100% [[nitrogen oxide]]
* 0.00025% [[neon]]
* 0.00008% [[semiheavy water|hydrogen deuterium oxide]]
* 0.00003% [[krypton]]
* 0.00001% [[xenon]]
}}
}}
'''မာရ်သ်''' ({{Lang-en|Mars}}; သင်္ကေတ: [[file:Mars symbol (fixed width).svg|16px|♂]]) ဂှ် ဒှ်ဂြိုဟ် မရနုက်ကဵုပန် နူကဵု တ္ၚဲ တုဲပၠန် ဒှ်ဂြိုဟ်ဍောတ်အိုတ် မရနုက်ဒုတိယ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တ္ၚဲ၊ မဇၞော်နူ ဂြိုဟ်မာဂျူရဳ (Mercury)။ မာရ်သ်ဂှ် ဒှ်ယၟု မကၠာဲနူ ဘာသာအင်္ဂလိက် (Mars) တုဲ ယၟုဝွံ နူတမ် ကၠုင်နူ ယၟုကျာ်ရဝ်မ မဒှ်ကျာ်ပၞာန်၊ ဟိုတ်နူ မညာတ်ကေတ် နကဵုမတ်သာမည အသာ်ဗကေတ်တုဲ လဆောဝ် ကော်စ &quot;ဂြိုဟ်ဗကေတ်  ('''Red Planet)'''&quot;။&lt;ref name=&quot;Zubrin1997&quot;&gt;{{Cite book|title=The Case for Mars: The Plan to Settle the Red Planet and Why We Must|publisher=Touchstone|location=New York|date=1997|oclc=489144963|isbn=978-0-684-83550-1|url=https://archive.org/details/caseformarsplant00zubr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rees2012&quot;&gt;{{Cite book|title=Universe: The Definitive Visual Guide|publisher=Dorling Kindersley|location=New York|date=October 2012|isbn=978-0-7566-9841-6}}&lt;/ref&gt; နကဵု နက္ခတ္တဗေဒ မန်ဗၟာမ္ဂး ကော်စ ဂြိုဟ်အင္ၚာ။ အတိုင်မလ္ၚတ်ဆဵု ဗွဲကြဴဏအ် မဟီုလဝ်မ္ဂး ဟိုတ်နူ အသိင်ဓါတ်ပသဲသြဇြဳဒေ (iron oxide) မနွံ ပ္ဍဲဗလးမုက် မာရ်သ်တုဲ ပိုယ်ဂွံညာတ်ကေတ် မာရ်သ် နကဵုမတ်သာမည အသာ်ဗကေတ်ရ။  မာရ်သ်ဂှ် ဒှ်ဂြိုဟ်တၟအ် (terrestrial planet) မွဲတုဲ နွံကဵု သတီုကျာ (atmosphere) မကြဳ၊ တုဲပၠန် ဗလးမုက်မာရ်သ်ဂှ် နွံကဵု ပၞေတ်ဇမီု (impact craters) ညံင်မဂွံဆဵု ပ္ဍဲကဵု [[ဂိတု]] ၊ ကုန်ဒဵု ဗင်ဇြဟ်ဂမၠိုင်၊ သြင်ဗတဳ ကေုာံ ပၞိဟ်ၜါလပါ် ညံင်ရဲ [[ဂၠးတိ]]ကီုရ။

ပ္ဍဲကဵု ဂြိုဟ်မာရ်သ်ဂှ် နွံကဵု အခိင်တ္ၚဲ အခိင်ဗတံ ကေုာံ ဥတုတၞဟ်ခြာ ညံင်ရဴ ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိပိုယ်ဏအ်ကီုရ။ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ဂြိုဟ်မာရ်သ်ဂှ်လေဝ် ဂေတ်ကဝဲဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ရိပၞိဟ်ဇကု ညံင်ရဴ ဂၠးတိပိုယ်ဏအ်ကီုရ။ ပ္ဍဲကဵု မာရ်သ်ဂှ် နွံကဵု သြလုမ်ပုသ်မောန် (Olympus Mons) မဒှ်ဒၞာဲဒဵုခတိုဟ်လဝ်ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ ကုန်ဒဵုသၠုင်အိုတ် ၜိုန်မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တ္ၚဲ၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ သီုနွံကဵု ဇြဟ်ဇမၠိင် (Valles Marineris) မဂၠိင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တ္ၚဲပိုယ်ဏအ်ကီုရ။ ပ္ဍဲကရေက်သၟဝ်ကျာ ၄၀% ဂှ် နွံကဵု ခလံက်မညဳရ။ မာရ်သ်ဂှ် နွံကဵု ဂိတုၜါမ၊ ဂိတုမွဲမဂှ် ညးကော်စ ပဝ်ဗောသ် (Phobos) တုဲ မွဲမဂှ် ညးကော်စ ဒါဲမောသ် (Deimos)၊ ဂိတုတအ်ဂှ် ဇကုဍောတ်တုဲ မနွံကဵု သဏ္ဌာန်ဗီုပြင် ဟွံညဳ။ ဂိတုၜါဝွံ မဒှ်ဂြိုဟ်ကရေက် (asteroid) လုပ်စိုပ်အာ ဗဝိုင်မာရ်သ်တုဲ ဒှ်အာဂိတု (ဝါ) မဒးဂေတ်ပူဒၟံင် မာရ်သ် မတုပ်ညံင်ရဴ ဂြိုဟ်ကရေက်တၞဟ်ၜါ ၅၂၆၁ ယူရေက (5261 Eureka)၊ ကေုာံ  မာရ်သ် တြဝ်ဇန် (Mars trojan)ကီုရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://space.about.com/od/mars/a/Mars-Moon-Mystery.htm|title=Mars Moon Mystery|work=About.com|first=John P.|last=Millis|accessdate=2021-03-07|archivedate=2018-12-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226060809/http://space.about.com/od/mars/a/Mars-Moon-Mystery.htm%20}}&lt;/ref&gt;

မာရ်သ်ဂှ် ဟိုတ်မဒှ် ဂြိုဟ် မတုပ်ညံင်ဂၠးတိပိုယ်ဏအ်တုဲ တၠပညာတအ် ပလံင်ဏာ က္ၜင်ဂြိုဟ်တုဲ အာလ္ၚတ်ကၠုင်ဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ က္ၜင်ဂြိုဟ် မာရိနာ ၄ ''Mariner 4''  မဒှ်က္ၜင်ဂြိုဟ် နကဵု ဂကောံနာသာ မပလံင်ဏာ သွက်ဂွံလ္ၚတ်မာရ်သ် ပ္ဍဲ ၂၈ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၆၄ ဂှ် ဒှ်က္ၜင်ဂြိုဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက်ဂွံလ္ၚတ်မာရ်သ်ရ။ က္ၜင်ဂြိုဟ်ဂှ် လုပ်ကြပ်ညောန် ကုမာရ်သ် ပ္ဍဲကဵု ၁၅ ဇူလာင် ၁၉၆၅။ မာရိနာ၄ လ္ၚတ်ကေတ် မပတံ ကဵု ဇမၞော်တၟာ မာရ်သ်ဂှ် နွံ ၜိုတ် 0.1% ကုဂၠးတိ၊ တက်ကေတ် ဗီုရုပ် ဂြိုဟ် မနွံဒၟံင် ဗဒါဲဗဒါဲ မာရ်သ်တအ်ဒှ်တမ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/missions/mariner-04/in-depth|title=In Depth {{!}} Mariner 04|quote=The Mariner 4 mission, the second of two Mars flyby attempts launched in 1964 by NASA, was one of the great early successes of the agency, and indeed the Space Age, returning the very first photos of another planet from deep space.}} {{PD-notice}}; {{Cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1964-077A|title=NASA - NSSDCA - Spacecraft - Details|quote=Mariner 4...represented the first successful flyby of the planet Mars, returning the first pictures of the martian surface. These represented the first images of another planet ever returned from deep space.|accessdate=2021-03-07|archivedate=2018-09-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180904174225/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1964-077A}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt; နကဵု ဂြိုဟ်သဝ်ဝိတ် မာရ်သ် ၃ ဂှ် စှ်ေလတူ မာရ်သ် ပ္ဍဲကဵု ဒဳသေမ်ဗါ ၁၉၇၁၊ ဆဂး စှ်ေစိုပ်မာရ်သ်တုဲ က္ၜင်ဂြိုဟ်ဏအ် အဆက်ပိုတ်အာ ကုဂၠးတိ။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Beyond Earth: A Chronicle of Deep Space Exploration|url=http://www.nasa.gov/connect/ebooks/beyond_earth_detail.html|quote=Mars 3...Immediately after landing, at 13:50:35 UT, the lander probe began transmitting a TV image of the Martian surface although transmissions abruptly ceased after 14.5 seconds (or 20 seconds according to some sources).}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ ၂၀ ဇူလာင် ၁၉၇၆၊ က္ၜင်ဂြိုဟ် ဝိကိန်၁ ''Viking 1'' စှ်ေ ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲဗလး မMartian surface။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/missions/viking-1/in-depth|title=In Depth {{!}} Viking 1|quote=NASA's Viking 1 made the first truly successful landing on Mars. The Soviet Mars 3 lander claimed a technical first with a survivable landing in 1971, but contact was lost seconds after it touched down.}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ ၄ ဇူလာင် ၁၉၉၇၊ က္ၜင်ဂြိုဟ် မာရ်သ် ပါတ်ဖိန်ဒါ  ''Mars Pathfinder'' စှ်ေ ပ္ဍဲလတူမာရ်သ်တုဲ ပ္ဍဲ ဇူလာင် ၅ ဂှ် ကွဳရဝ်ဝေ စတိတ် ဂေတ်လ္ၚတ် လတူမာရ်သ်ရ။ ကွဳရဝ်ဝေ ဏအ်ဂှ် ဒှ်ကွဳရဝ်ဝေ မအာ လတူမာရ်သ် နူဂၠးတိဏအ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/missions/mars-pathfinder/in-depth|title=In Depth {{!}} Mars Pathfinder|quote=Landing time for Pathfinder was 16:56:55 UT July 4, 1997, at 19 degrees 7 minutes 48 seconds north latitude and 33 degrees 13 minutes 12 seconds west longitude in Ares Vallis, about 12 miles (19 kilometers) southwest of the original target. The next day, Pathfinder deployed the Sojourner rover on the Martian surface via landing ramps. Sojourner was the first wheeled vehicle to be used on any planet.}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt; ဂြိုဟ်သြဗိတ် မာရ်သ် အေက်သပြေသ် ''Mars Express orbiter'' မဒှ် က္ၜင်ဂြိုဟ် နူကဵု အေဂျေန်သဳအကာသဥရောပ (European Space Agency - ESA) အာစိုပ် သြဗိတ် (လၟောဝ်ဂၠံင်) မာရ်သ် ပ္ဍဲ ၂၅ ဒဳသေမ်ဗါ ၂၀၀၃။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Frequently asked questions|url=http://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Mars_Express/Frequently_asked_questions2|quote=Mars Express reached Mars at the end of December 2003. Six days before entering into orbit around Mars, Mars Express ejected the Beagle 2 lander. The orbiter was inserted into orbit around Mars on 25 December 2003.}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲဇာန်နဝါရဳ ၂၀၀၄ နကဵု ဂကောံနာသာ ပ္တိုန်ဏာ ကွဳလ္ၚတ်မာရ်သ် (Mars Exploration Rovers) မကဵုလဝ်ယၟု သပိရိတ် (''Spirit)'' ကဵု အောပ်ပေါတ်တူနိတိ (''Opportunity)'' ဂှ် သီုၜါ စိုပ်အာ လတူမာရ်သ်တုဲ ကွဳသပိရိတ်ဂှ် ဆကၠောန်ဒၟံင်ကမၠောန် ပလံင်ကဵုဒၟံင် တင်ဂၞင်ဂမၠိုင် စဵုကဵု ၂၂ မာတ် ၂၀၁၀ တုဲ ကွဳအောပ်ပေါတူနိတိ ဂှ် စဵုကဵု ၁၀ ဂျုန် ၂၀၁၈။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mars.nasa.gov/mer/mission/rover-status/spirit/2010/all/|title=Rover Update: 2010: All}} {{PD-notice}}; {{Cite web|url=http://www.nasa.gov/press-release/nasa-to-share-results-of-effort-to-recover-mars-opportunity-rover|title=NASA to Share Results of Effort to Recover Mars Opportunity Rover}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt; ကွဳရဝ်ဝေ နူကဵု ဂကောံနာသာ မကဵုလဝ်ယၟု  ကျူရိသြသိတိ (Curiosity) ဂှ် တိုန်စိုပ် ပ္ဍဲ ၆ သြဂုတ် ၂၀၁၂၊ မဒှ် ပရေင်ကမၠောန် ပါ်ဓါတ်သိပ္ပံမာရ်သ်  (Mars Science Laboratory - MSL) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ရာသဳဥတု ကေုာံ ပထဝဳ လတူမာရ်သ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Curiosity Has Landed|url=https://mars.nasa.gov/resources/20060/curiosity-has-landed}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ ၂၄ သေပ်တေမ်ဗါ ၂၀၁၄ နူကဵု ဂကောံသုတေသနအကာသအိန္ဒိယ (Indian Space Research Organisation - ISRO) ဗလးဏာ က္ၜင်ဂြိုဟ် သွက်ဂွံလ္ၚတ် သြဗိတ် (လၟောဝ်ဂၠံင်) မာရ်သ်တုဲ အိန္ဒိယဂှ် ဒှ်ဂကောံ မရနုက်ကဵုပန် မလ္ၚတ်ဒၟံင် မာရ်သ်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.isro.gov.in/mars-orbiter-mission-completes-1000-days-orbit|title=Mars Orbiter Mission Completes 1000 Days in Orbit - ISRO|quote=Mars Orbiter Mission (MOM), the maiden interplanetary mission of ISRO, launched on November 5, 2013 by PSLV-C25 got inserted into Martian orbit on September 24, 2014 in its first attempt.|accessdate=March 7, 2021|archivedate=July 23, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210723141822/https://www.isro.gov.in/mars-orbiter-mission-completes-1000-days-orbit}}; {{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-24729073|title=India launches spacecraft to Mars|quote=India's space agency will become the fourth in the world after those of the United States, Russia and Europe to undertake a successful Mars mission.}}&lt;/ref&gt; ဨမိရတ် ပံင်ကောံအာရာပ်  (United Arab Emirates) ဂှ် ဒှ်ဂကောံမရနုက်ကဵု မသုန် ကြဴနူ က္ၜင်ဂြိုဟ်ညး စိုပ်သတီုကျာမာရ်သ် ပ္ဍဲကဵု ၉ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-55998848|title=UAE successfully inserts orbiter to Mars orbit}}&lt;/ref&gt; ကွဳ နူကဵု ဂကောံနာသာ မကဵုလဝ်ယၟု ပါသေဝါရေန် (Perseverance rover) စှ်ေစိုပ် လတူမာရ်သ် ဗွဲမအံင်ဇၞး ပ္ဍဲကဵု ၁၈ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁။ 

တၠပညာတအ် လ္ၚတ်ဒၟံင် ပရူအရာမတန်တဴလဝ် ပ္ဍဲကဵု မာရ်သ် အခိင်အတိက်တေအ်၊ ဗီုကဵု သတ်လမျီု နွံလဝ် ဒှ်မာန် ဟွံမာန်တအ်ရ။ ကွဳရဝ်ဝေ မကဵုလဝ်ယၟု ရဝ်သလိန် ဖြန်ကၠေန် (Rosalind Franklin rover) မဗလး နူကဵု အေဂျေန်သဳ အကာသ ဥရောပ ဂှ် နကဵု တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံလ္ၚတ် အကာသဇဳဝ နွံရ။&lt;ref name=&quot;curiosity search for life&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.marsdaily.com/reports/Using_Curiosity_to_Search_for_Life_999.html|title=Using Curiosity to Search for Life|work=Mars Daily|date=26 February 2015|author=Jarell, Elizabeth M}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MER Search for Life&quot;&gt;{{Cite web|url=http://mars.nasa.gov/mer/home/resources/MERLithograph.pdf|title=The Mars Exploration Rover Mission|date=November 2013|accessdate=2021-03-07|archivedate=2017-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170201175627/http://mars.nasa.gov/mer/home/resources/MERLithograph.pdf}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ExoMars's search for life&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.euronews.com/2015/05/21/mars-mystery-exomars-mission-to-finally-resolve-question-of-life-on-red-planet/|title=Mars mystery: ExoMars mission to finally resolve question of life on red planet|date=21 May 2015|author=Wilks, Jeremy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mars 2020 search for life&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://www.csmonitor.com/Science/2015/0105/Life-on-Mars-NASA-s-next-rover-aims-to-find-out|title=Life on Mars? NASA's next rover aims to find out.|date=5 January 2015|author=Howell, Elizabeth}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲလတူဗလးမုက် မာရ်သ်ဂှ် ဍာ် နကဵုဗီုပြင်ဍာ်ဍာ်ဂှ် တန်တဴ ဟွံဂွံ၊ ဟိုတ်နူကဵု သတီုကျာအောန်လောန်အာ။ သတီုကျာ လတူမာရ်သ်ဂှ် ပတုပ် ကဵု သတီုကျာ ပ္ဍဲဂၠးတိမ္ဂး နွံအောန်နူ ၁%။&lt;ref name=&quot;nasa.gov&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/msl/news/msl20121102.html|title=NASA – NASA Rover Finds Clues to Changes in Mars' Atmosphere|accessdate=2021-03-07|archivedate=2018-12-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226060801/https://www.nasa.gov/mission_pages/msl/news/msl20121102.html%20}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt; ပၞိဟ်ၜါလပါ် မနွံကဵု ဗလးညဳညဳဂှ် ဟိုတ်နူ မွဲအခိင်တေအ် ကေင်နွံကဵု ဍာ်ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ်မာန်ရ။ ယဝ်ရ ဍာ်ကြံင် နူကဵုပၞိဟ်ၜါလပါ်ဂှ် လေင်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵု ဂြိုဟ်ဂှ် ဍာ်ဗၠိုတ်စိုပ် ၁၁ မဳတာ (၃၆ပေ)။ ပ္ဍဲနဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၁၆ ဂှ် ဂကောံနာသာ ပ္တိတ်လိက်လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဍာ်ကြံင် (ဍာ်ကလောအ်) သၟဝ်တိ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဒေသဥတောပိယ ပလနိတိယ (Utopia Planitia region)။ ဂလိုင်ဍာ်ဂှ် နွံၜိုတ် ဍာ်မနွံပ္ဍဲ ကၟာ  Lake Superior မဒှ်ကၟာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု အမေရိကသၟဝ်ကျာ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theregister.co.uk/2016/11/22/nasa_finds_ice_under_martian_surface/|title=Lake of frozen water the size of New Mexico found on Mars – NASA|work=The Register|date=22 November 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2016-299|title=Mars Ice Deposit Holds as Much Water as Lake Superior|date=22 November 2016}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NASA-20161122&quot;&gt;{{Cite web|author=Staff|title=Scalloped Terrain Led to Finding of Buried Ice on Mars|url=http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA21136|date=22 November 2016}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

မာရ်သ်ဂှ် နူကဵု ဂၠးတိဝွံ နကဵု မတ်သာမညလေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် မာန် ဗွဲမလောဲသွာကီုရ။

== သဏ္ဌာန်ခန္ဓ ==
မာရ်သ်ဂှ် ဗွဲသၟဟ်မ္ဂး နွံၜိုတ် ကဝက် ဂၠးတိပိုယ်တုဲ၊ သမၠဲဍေဟ်ဂှ် ဍောတ်နူ ဗလးတၞဳ (ဗလးတိသၟး) ဂၠးတိပိုယ်ဏအ်ရ။&lt;ref name=&quot;nssdc&quot;/&gt; မာရ်သ်ဂှ် ကမၠေတ် (dense) အောန်နူ ဂၠးတိ၊ မနွံ ဂလိုင် volume ၁၅%  ကုဂၠးတိ၊ ၁၁% mass ကုဂၠးတိ၊ မနွံကဵု ဒြဟတ်ဇရောတ် ၜိုတ် ၃၈% ကုဂၠးတိ။  ဟိုတ်မဂွံညာတ်ဒၟံင် အသာ် ဗကေတ်-လဳမဴဂှ် ဒၟာနူ ဓါတ်ပသဲ(III) သြဇြဳဒေ (iron(III) oxide) ဟွံသေင်မ္ဂး အိက်နှိင်။&lt;ref name=&quot;rust&quot;/&gt; မာရ်သ်ဂှ် ရံင်အသာ် မတုပ်ဒၟံင် တင်လာင်၊&lt;ref name=ismars/&gt; ဒၞာဲလ္ၚဵု ဒှ်ဒၟံင်အသာ်ထဝ်၊ အသာ်လမ္စံက်၊ အသာ်ဗရိုတ်၊ အသာ်သ္ၚေက်ညံင်င် တန်တဴကဵု ဒၞာဲလဵု ပ္ဍဲဗလးမုက် ပိုယ်မရံင်ဂှ်ရ။&lt;ref name=ismars&gt;[http://mars.jpl.nasa.gov/msl/multimedia/videos/index.cfm?v=29&amp;a=2 NASA – ''Mars in a Minute: Is Mars Really Red?''] ([http://mars.jpl.nasa.gov/multimedia/videos/movies/miam20111110/miam20111110.pdf Transcript] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151106174558/http://mars.jpl.nasa.gov/multimedia/videos/movies/miam20111110/miam20111110.pdf |date=2015-11-06 }}) {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

{{Multiple image|direction=horizontal|align=center|image1=Mars, Earth size comparison.jpg|width1=174|caption1=ၜတ်ကၞာတ်: [[ဂၠးတိ]] ကဵု  မာရ်သ်|image2=Mars.ogv|width2=200|caption2=[[:File:Mars.ogv|ရုပ်ကသဳ (00:40)]] မထၜး ဗီုဗီုရုပ် မာရ်သ် မနွံ|image3=GMM-3 Mars Gravity.webm|width3=200|caption3=[[:File:GMM-3 Mars Gravity.webm|ဝဳဒဳယော (01:28)]] မထၜး ဗီုတိ ဂတှ်ေ ဒြဟတ်ဇရောတ် မာရ်သ် }}

=== လဒက်ပတန် ဗွဲအပ္ဍဲ ===
ညံင်ရဴ ဂၠးတိကီု မာရ်သ်လေဝ် နွံကဵု ကထိုက်တိနာနာ မွဲကထိုက် ကုမွဲကထိုက် ကဆံင်ကမၠေတ် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Nimmo 2005&quot;/&gt; တၠပညာသိပ္ပံတအ် ပတှ်ေကေတ် ပၞောဝ်ကဵု ကထိုက်တအ်ဂှ် အောန်အိုတ် ကထိုက်ဍာ်ဍာ် သ္ဒးနွံမွဲကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yoder |first1=C. F. |title=Fluid Core Size of Mars from Detection of the Solar Tide |journal=Science |date=April 11, 2003 |volume=300 |issue=5617 |pages=299-303 |doi=10.1126/science.1079645 |url=https://science.sciencemag.org/content/300/5617/299.abstract |access-date=March 9, 2021}}&lt;/ref&gt; အတိုင်ဗ္ၜတ် မာရ်သ် မစၟတ်သမ္တီလဝ်လၟုဟ်မ္ဂး ကထိုက်တအ်ဂှ် နွံကဵု ကဝက်လၞင်ဗဝိုက် (radius) ၜိုတ် {{convert|1794|±|65|km}}၊ တိမာရ်သ်ၜိုတ် ၁၆-၁၇%ဂှ် ဒှ်ပသဲ ကဵု နိက်ကေလ် (nickel)။&lt;ref name=icarus213_2_451/&gt; မာရ်သ်ဂှ် ညံင်ရဴဂၠးတိဏအ်ကီု နွံကဵု ကရေက်တေက်တဝ်နိစ် (tectonic)ဂမၠိုင်တုဲ ဒဵုခမ္တိုဟ် (volcanic)ဂမၠိုင်လေဝ် နွံလဝ်ကီုရ။ ပါဲနူကဵု ဒြပ်သဳလဳကောန် (silicon) ကေုာံ အောက်သဳဂျေန် (oxygen) တုဲ ဓါတ်မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလတူ မာရ်သ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ပသဲ၊ ဓါတ်ဇရောတ် (magnesium)၊ အလူမဳနဳယာမ် (aluminium)၊ ခပဵု/ကာလ်သဳယာမ် (calcium) ကေုာံ ပဝ်တဿဳယာမ် (potassium) တအ်ရ။ သတီုကထိုက်တိ ဂြိုဟ်ဂှ် ဗွဲသၟဟ် နွံစၜိုတ်{{convert|50|km}}တုဲ သတီု မတီုအိုတ်ဂှ် နွံ{{convert|125|km}}။&lt;ref name=jacque03/&gt; သတီုကထိုက်တိ ဂၠးတိပိုယ်ဂှ် ဗွဲသၟဟ် နွံ{{convert|40|km}}။

မာရ်သ်ဂှ် နွံကဵု ကသဳတိ၊ နကဵုစၟတ် InSight ဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ သၟးဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ကသဳတိ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲမာတ် ဂၠိုင်နူ ၄၅၀ အလန်။&lt;ref name=&quot;natco&quot;&gt;{{cite journal|title=Geology of the InSight landing site on Mars|date=24 February 2020 |journal=[[Nature Geoscience]]|last1=Golombek|first1=M.|last2=Warner|first2=N. H.|last3=Grant|first3=J. A.|last4=Hauber|first4=E.|last5=Ansan|first5=V.|last6=Weitz|first6=C. M.|last7=Williams|first7=N. |last8=Charalambous|first8=C.|last9=Wilson|first9=S. A.|last10=DeMott|first10=A.|last11=Kopp|first11=M.|last12=Lethcoe-Wilson|first12=H.|last13=Berger|first13=L.|last14=Hausmann|first14=R.|last15=Marteau |first15=E.|last16=Vrettos|first16=C.|last17=Trussell|first17=A.|last18=Folkner|first18=W.|last19=Le Maistre|first19=S.|last20=Mueller|first20=N.|last21=Grott|first21=M.|last22=Spohn|first22=T.|last23=Piqueux |first23=S.|last24=Millour|first24=E.|last25=Forget|first25=F.|last26=Daubar|first26=I.|last27=Murdoch|first27=N.|last28=Lognonné|first28=P.|last29=Perrin|first29=C.|last30=Rodriguez|first30=S.|last31=Pike |first31=W. T.|last32=Parker|first32=T.|last33=Maki|first33=J.|last34=Abarca|first34=H.|last35=Deen|first35=R.|last36=Hall|first36=J.|last37=Andres|first37=P.|last38=Ruoff|first38=N.|last39=Calef|first39=F. |last40=Smrekar|first40=S.|last41=Baker|first41=M. M.|last42=Banks|first42=M.|last43=Spiga|first43=A.|last44=Banfield|first44=D.|last45=Garvin|first45=J.|last46=Newman|first46=C. E.|last47=Banderdt|first47=W. B.|doi=10.1038/s41467-020-14679-1|pmid=32094337|pmc=7039939|bibcode=2020NatCo..11.1014G|volume=11|page=1014|number=1014|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;natgeo&quot;&gt;{{cite journal|doi=10.1038/s41561-020-0544-y |doi-access=free|title=Initial results from the in ''Sight'' mission on Mars|year=2020|last1=Banerdt|first1=W. Bruce|last2=Smrekar|first2=Suzanne E.|last3=Banfield|first3=Don|last4=Giardini|first4=Domenico |last5=Golombek|first5=Matthew|last6=Johnson|first6=Catherine L.|last7=Lognonné|first7=Philippe|last8=Spiga|first8=Aymeric|last9=Spohn|first9=Tilman|last10=Perrin|first10=Clément|last11=Stähler|first11=Simon C. |last12=Antonangeli|first12=Daniele|last13=Asmar|first13=Sami|last14=Beghein|first14=Caroline|last15=Bowles|first15=Neil|last16=Bozdag|first16=Ebru|last17=Chi|first17=Peter|last18=Christensen|first18=Ulrich|last19=Clinton|first19=John|last20=Collins|first20=Gareth S.|last21=Daubar|first21=Ingrid|last22=Dehant|first22=Véronique|last23=Drilleau|first23=Mélanie|last24=Fillingim|first24=Matthew|last25=Folkner |first25=William|last26=Garcia|first26=Raphaël F.|last27=Garvin|first27=Jim|last28=Grant|first28=John|last29=Grott|first29=Matthias|last30=Grygorczuk|first30=Jerzy|journal=Nature Geoscience|volume=13|issue=3 |pages=183–189|bibcode=2020NatGe..13..183B|display-authors=29}}&lt;/ref&gt;

=== ဗလးမုက် ပထဝဳ ===
[[ဝှာင်:Mars-topo-200-fast.gif|thumb|right|ဗီုတိ မထ္ၜးဗလးမုက် မာရ်သ်]]
မာရ်သ်ဂှ် ဒှ်ဂြိုဟ်တၞဳမွဲ (ဂြိုဟ်မနွံကဵုတိ) တုဲ ပ္ဍဲဗလးလတူဂှ် နွံကဵု ဓါတ်သဳလဳကောန်၊ အောက်သဳဂျေန် ကေုာံ ဒြပ်တၞဟ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် တၟအ်ဂမၠိုင်ရ။ ဗလးလတူ မာရ်သ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် နွံကဵု တၟအ်လမ္စံက် (tholeiitic basalt)ဂမၠိုင်၊&lt;ref name=science324_5928_736/&gt; ဒၞာဲလ္ၚဵုဂှ် တၟအ်မနွံကဵု ဓါတ်သဳလဳကောန်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဂၠိုင်ကီုလေဝ် တၟအ်ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် တုပ်ကဵု တၟအ်မဂွံဆဵုဒၟံင် ပ္ဍဲလတူဂၠးတိဏအ်ကီုရ။ ပ္ဍဲဒေသအလ်ဗေဒဝ်အောန် (ဒေသ မဒးလျးတ္ၚဲအောန်) ဂှ် နွံကဵု (plagioclase feldspar)ဂၠိုင်တုဲ၊ ဒေသအလ်ဗေဒဝ်အောန် လပါ်သၟဝ်ကျာဂှ် နွံဂကူတၟအ်ကလိတ်ကလိတ် (sheet silicates and high-silicon glass)ဂၠိုင်။ ဒေသကရေက်သၠုင်ကျာ ဒၞာဲကုန်သမၠုင်တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် တၟအ်ခပဵုဂၠိုင်။ တုဲပၠန် ဒၞာဲမနွံကဵု ဓါတ်ဟေမတိတေ (hematite) ကေုာံ ဓါတ်သြလိဝိနေ (olivine) ဂၠိုင်ဂှ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ။&lt;ref name=jgr107_E6/&gt; ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဂြောပ်အုပ်ဒၟံင် နကဵု ခဗိုက်ခၞိက်ဓါတ်ပသဲIII အောက်သဳဒေ (iron(III) oxide dust)ရ။&lt;ref name=sci300a/&gt;&lt;ref name=sci300b/&gt;

[[ဝှာင်:USGS-MarsMap-sim3292-20140714-crop.png|thumb|left|Geology of Mars|ဗီုတိ မာရ်သ် (USGS, 2014)&lt;ref name=&quot;USGS-20140714&quot;&gt;{{cite web |last1=Tanaka |first1=Kenneth L. |last2=Skinner |first2=James A. Jr. |last3=Dohm |first3=James M. |last4=Irwin |first4=Rossman P. III |last5=Kolb |first5=Eric J. |last6=Fortezzo |first6=Corey M. |last7=Platz |first7=Thomas |last8=Michael |first8=Gregory G. |last9=Hare |first9=Trent M. |date=14 July 2014 |title=Geologic Map of Mars – 2014 |publisher=[[USGS]] |url=http://pubs.usgs.gov/sim/3292/ |access-date=22 July 2014}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;]]

ပ္ဍဲကဵု မာရ်သ်ဂှ် ညံင်ရဴဂၠးတိပိုယ်ဏအ် မနွံကဵု ဓါတ်ဇရောတ် (magnetic field) ပ္ဍဲကဵုတၞုင်ပၞိဟ်ၜါလပါ်ဂှ် နကဵုသက်သဳပေင်င် ၜိုန်ရဟွံတီကီုလေဝ်&lt;ref name=&quot;magnetosphere&quot;/&gt; လ္ၚတ်မင်ရံင်တုဲ ဂွံဆဵုကေတ် ပရေင်ချဳဓရာင် ဓါတ်ဇရောတ် ပ္ဍဲဒၞာဲလ္ၚဵုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲကဵု မာရ်သ်လေဝ် နွံကဵု ဓါတ်ဇရောတ် ညံင်ရဴ ပ္ဍဲဒေသပၞိဟ်ၜါလပါ် ပ္ဍဲဂၠးတိပိုယ်ကီုရောင်ဂှ် ပတှ်ေကေတ်ရ။ လညာတ်တေသြရဳမွဲ မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၉၉ တုဲ လညာတ်တေသြရဳဂှ် ကလေင်စၟဳစၟတ်လဝ် ပ္ဍဲအံက်တဝ်ဗါ ၂၀၀၅ မသ္ဂးလဝ်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵု မာရ်သ်ဂှ် ပရေင်ချဳဓရာင် ကမြေက်တေက်တဝ်နိစ် (plate tectonic activity) ကေင်ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအခိင် မတုဲကၠုင် ပန်ဘဳလဳယာန် သၞာံတေအ်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဓါတ်ဇရောတ် ပ္ဍဲဂြိုဟ်ဂှ် အသိင်ဍိုန်လျအာရ။&lt;ref name=&quot;plates&quot;/&gt;

အရာမပတှ်ေကေတ်မ္ဂး မာရ်သ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵုလၟေင်ဒဒှ် မကောံကလောအ်ကၠုင်ညိညိ နူကဵုခၞိက်ဗဗိုက် ကေုာံ တၟအ် တိ မပြးဇးဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ဂၠံင်သြရ်ဗိတ်တ္ၚဲ ပ္ဍဲအခိင် သၞောတ်တ္ၚဲမစကတဵုဒှ်ကၠုင်တေအ်ရ။ ဟိုတ်နူ ဒၞာဲဒတန် မာရ်သ်မနွံ အပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တ္ၚဲတုဲ ပ္ဍဲမာရ်သ်ဂှ် နွံကဵု ဓါတ်နာနာသာ်ရ။ ဓါတ်မတူလေင်လောဲ မပ္တံကဵု ဓါတ်ကလဝ်ရိန် (chlorine)၊ ဓါတ်ဖဝ်သဖဝ်ရုသ် (phosphorus) ကေုာံ ဓါတ်သုလ်ဖုရ် (sulphur)တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဂၠိုင်နူ လတူဂၠးတိဏအ်ဏီရ။&lt;ref name=ssr96_1_4_197/&gt;

ကြဴနူ ဂြိုဟ်ဂမၠိုင် ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ဂြိုဟ်အိုတ်သီုဂှ် ဒးဒုင်ဇီုကပိုက် နကဵုဗဳသတဳ ညးမကော်စ &quot;မဒးဒုင်ထောအ်ဗုမ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်/Late Heavy Bombardment&quot; ရ။ ပၞေတ် နူကဵုအခိင်တေအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲလတူဗလးမုက် မာရ်သ် ၜိုတ် ၆၀%၊&lt;ref name=zharkov93/&gt;&lt;ref name=icarus165_1/&gt;&lt;ref name=barlow88/&gt; မဒှ်ဒၞာဲ သလံက်ဒၟံင်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ကမြေက်သၟဝ်ကျာ မာရ်သ် နွံသလံက် ပၞေတ်ဇမၞော်မွဲ နွံပါင်တၟာ{{convert|10600|by|8500|km}}၊ ဇၞော်နူ သလံက် ပ္ဍဲဂိတု ပ္ဍဲပၞိဟ်သၠုင်ကျာ ပန်ဆ၊ မဒှ် ပၞေတ်ဇၞော်အိုတ် ၜိုတ်မဂွံဆဵုကေတ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဂြိုဟ်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=northcratersn/&gt;&lt;ref name=northcraterguard/&gt;  ဟိုတ်ဂှ်ရ တေသြရဳဂှ်ဟီု လောန်ကၠုင် သၞာံၜိုတ် ပန်ဘဳလဳယာန်တေအ် မာရ်သ် ဒးဒုင်ဇီုကပိုက်လဝ် ဗဳသတဳမွဲ မနွံတၟာဂြိုဟ်ပလူတဝ် (Pluto)။&lt;ref name=sciam080627/&gt;&lt;ref name=nyt080626/&gt;

[[ဝှာင်:Eso1509a - Mars planet.jpg|thumb|ရုပ်ကသူ မဓဇက်လဝ် ဗီုလဵု မာရ်သ် မညာတ်ကေတ်မာန် ပ္ဍဲသၞာံ မလောန်ကၠုင် ပန်ဗဳလဳယာန်တေအ်။&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Mars: The planet that lost an ocean's-worth of water |publisher=[[ESO]] |url=http://www.eso.org/public/news/eso1509/ |access-date=19 June 2015}}&lt;/ref&gt;]]

ပထဝဳဝင် မာရ်သ်ဂှ် ပါ်ကေတ် နကဵုကာလနာနာသာ်မာန်ရ။ ဆဂး ဗွဲအပြောမ်မ္ဂး ပါ်ကေတ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ပိကာလဂွံရ။&lt;ref name=jog91/&gt;&lt;ref name=ssr_96_1_4/&gt;
* '''ကာလနဝ်အကိန် (Noachian period)''': မကၠောန်ဗဒှ် ကရေက်မာရ်သ် တြေံအိုတ်၊ နူကဵု သၞာံမလောန်ကၠုင် ၜိုတ် ၄.၅ ကဵု ၃.၅&amp;nbsp;ဘဳလဳယာန်။ ကရေက်မာရ်သ် နူကဵုလက်ထက်နဝ်အကိန်ဂှ် နွံကဵု ပၞေတ် ကပိုက်ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင်။ က Noachian age surfaces are scarred by many large impact craters. The [[Tharsis]] bulge, a volcanic upland, is thought to have formed during this period, with extensive flooding by liquid water late in the period.
* '''[[Hesperian]] period''' (named after [[Hesperia Planum]]): 3.5 to between 3.3 and 2.9&amp;nbsp;billion years ago. The Hesperian period is marked by the formation of extensive lava plains.
* '''[[Amazonian (Mars)|Amazonian period]]''' (named after [[Amazonis Planitia]]): between 3.3 and 2.9&amp;nbsp;billion years ago to the present. Amazonian regions have few [[impact event|meteorite impact]] craters, but are otherwise quite varied. [[Olympus Mons]] formed during this period, with lava flows elsewhere on Mars.

Geological activity is still taking place on Mars. The [[Athabasca Valles]] is home to sheet-like lava flows created about 200&amp;nbsp;[[Mya (unit)|Mya]]. Water flows in the [[graben]]s called the [[Cerberus Fossae]] occurred less than 20&amp;nbsp;Mya, indicating equally recent volcanic intrusions.&lt;ref name=ag44_4/&gt; On 19&amp;nbsp;February 2008, images from the ''[[Mars Reconnaissance Orbiter]]'' showed evidence of an avalanche from a {{convert|700|m|ft|adj=mid|-high}} cliff.&lt;ref name=dc080304/&gt;

=== တိ ===
[[File:Spirit Mars Silica April 20 2007.jpg|thumb|Exposure of silica-rich dust uncovered by the ''[[Spirit (rover)|Spirit]]'' rover]]

The ''[[Phoenix (spacecraft)|Phoenix]]'' lander returned data showing Martian soil to be slightly alkaline and containing elements such as [[magnesium]], [[sodium]], [[potassium]] and [[chlorine]]. These nutrients are found in soils on Earth, and they are necessary for growth of plants.&lt;ref name=bbc080627/&gt; Experiments performed by the lander showed that the Martian soil has a [[Base (chemistry)|basic]] [[pH]] of 7.7, and contains 0.6% of the [[salt (chemistry)|salt]] [[perchlorate]].&lt;ref name=&quot;marssalt&quot;/&gt;&lt;ref name=jpl_soil/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Kounaves|first1=S. P.|display-authors=etal|year=2010|title=Wet Chemistry Experiments on the 2007 Phoenix Mars Scout Lander: Data Analysis and Results|journal=J. Geophys. Res.|volume=115|issue=E3|pages=E00–E10|doi=10.1029/2008JE003084|bibcode=2009JGRE..114.0A19K |s2cid=39418301|url=https://semanticscholar.org/paper/a02ba3a032ec172bb56bc962ead0624a606952e5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Kounaves|first1=S. P.|display-authors=etal|year=2010|title=Soluble Sulfate in the Martian Soil at the Phoenix Landing Site|journal=Icarus|volume=37|issue=9|page=L09201|doi=10.1029/2010GL042613|bibcode=2010GeoRL..37.9201K|s2cid=12914422|url=https://semanticscholar.org/paper/37dd9dcf70077223cedce03c4066570ba112301e}}&lt;/ref&gt; This is a very high concentration and makes the Martian soil toxic (see also [[Martian soil#Toxicity|Martian soil toxicity]]).&lt;ref name=&quot;toxicmars&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.space.com/21554-mars-toxic-perchlorate-chemicals.html|title=Toxic Mars: Astronauts Must Deal with Perchlorate on the Red Planet|work=Space.com|first=Leonard|last=David|date=13 June 2013|access-date=26 November 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;toxicsoil1&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/science/2017/jul/06/mars-covered-in-toxic-chemicals-that-can-wipe-out-living-organisms-tests-reveal|title=Mars covered in toxic chemicals that can wipe out living organisms, tests reveal|work=The Guardian|first=Ian|last=Sample|date=6 July 2017|access-date=26 November 2018}}&lt;/ref&gt;

[[Dark slope streak|Streaks]] are common across Mars and new ones appear frequently on steep slopes of craters, troughs, and valleys. The streaks are dark at first and get lighter with age. The streaks can start in a tiny area, then spread out for hundreds of metres. They have been seen to follow the edges of boulders and other obstacles in their path. The commonly accepted theories include that they are dark underlying layers of soil revealed after avalanches of bright dust or [[dust devil]]s.&lt;ref name=jpl_dust_devil/&gt; Several other explanations have been put forward, including those that involve water or even the growth of organisms.&lt;ref name=gpl29_23_41/&gt;&lt;ref name=oleb33_4_515/&gt;

=== ဟိဒြဝ်လဝ်ဂျဳ (ဓါတ်ဍာ်) ===
ဍာ်လေင်င်ဂှ် ပ္ဍဲလတူ ဗလးမုက် မာရ်သ်ဂှ် တန်တဴဟွံဂွံ၊ ဟိုတ်နူကဵု ဒြဟတ်ဒမြိုဟ်ကျာ လတူမာရ်သ်ဂှ် ဍိုန်လောန်အာ။ ဒြဟတ်ဒမြိုဟ်ကျာ လတူမာရ်သ် ယဝ်ပတောအ်ၜတ် ကုဒြဟတ်ဒမြိုဟ် လတူဂၠးတိပိုယ်မ္ဂး နွံ အောန်နူ ၁% ဏီ၊ ပ္ဍဲဒၞာဲသဝ်ကွေဟ်ဟ် ပ္ဍဲအခိင်ဂၠေအ်အ်မ္ဂး နွံဂၠိုင်ညိရ။&lt;ref name=&quot;h&quot;/&gt;&lt;ref name=jgr110/&gt; ပ္ဍဲကဵု ပၞိဟ်ၜါလပါ်ဂှ် ဍာ်ကမြံင် (ဍာ်ကလောအ်) နွံတုဲ နွံကဵု ဍာ်ဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;kostama&quot;/&gt;&lt;ref name=sci299/&gt; ဂလိုင် ဍာ်ကမြံင် ပ္ဍဲကဵု ပၞိဟ်လပါ်သၠုင်ကျာဂှ် ယဝ်ရလေင်အာမ္ဂး ပ္ဍဲဗလးမုက် ဂြိုဟ်ဂှ် ပ္ဍဲဒၞာဲတိသဝ် နွံၜိုတ်ဇမျိုဟ်{{convert|11|m}}မာန်ရ။&lt;ref name=nasa070315/&gt; ဒၞာဲမဂံက် (permafrost) စဵုကဵု ဍာ်ကြံင် နူကဵု ပၞိဟ် ကဵု လာတဳကျုတ်ဂှ် နွံၜိုတ်60°။&lt;ref name=&quot;kostama&quot;/&gt; ဍာ်ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် လတူမာရ်သ်ဂှ် ပတှ်ေကေတ် ထိင်လဝ် နကဵု cryosphere မာရ်သ်ရ။ တင်ဂၞင် မကလိဂွံ နူကဵု ကွဳ ''Mars Express'' ကဵု ''[[Mars Reconnaissance Orbiter]]'' (MRO) ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲပၞိဟ်ၜါလပါ်ဂှ် နွံကဵု ဍာ်ကမြံင် ဗွဲမဂၠိုင်၊&lt;ref name=&quot;specials1&quot;/&gt;&lt;ref name=bbc040124/&gt; တုဲပၠန် ပ္ဍဲကဵု လဒေါဝ်လာတိကျုတ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် ဍာ်ကမြံင်ကီုရ။&lt;ref name=&quot;jsg.utexas.edu&quot;/&gt; The Phoenix lander directly sampled water ice in shallow Martian soil on 31 July 2008.&lt;ref name=&quot;spacecraft1&quot;/&gt;

[[File:Nasa mars opportunity rock water 150 eng 02mar04.jpg|thumb|left|Photomicrograph by ''[[Opportunity (rover)|Opportunity]]'' showing a gray [[hematite]] [[concretion]], nicknamed &quot;blueberries&quot;, indicative of the past existence of liquid water.]]

[[Geomorphology|Landforms]] visible on Mars strongly suggest that liquid water has existed on the planet's surface. Huge linear swathes of scoured ground, known as [[outflow channels]], cut across the surface in about 25 places. These are thought to be a record of erosion caused by the catastrophic release of water from subsurface aquifers, though some of these structures have been hypothesized to result from the action of glaciers or lava.&lt;ref name=Kerr2005/&gt;&lt;ref name=Jaeger2007/&gt; One of the larger examples, [[Ma'adim Vallis]] is {{convert|700|km}} long, much greater than the Grand Canyon, with a width of {{convert|20|km}} and a depth of {{convert|2|km}} in places. It is thought to have been carved by flowing water early in Mars's history.&lt;ref name=lucchita_rosanova/&gt; The youngest of these channels are thought to have formed as recently as only a few million years ago.&lt;ref name=nature434/&gt; Elsewhere, particularly on the oldest areas of the Martian surface, finer-scale, dendritic [[Valley networks (Mars)|networks of valleys]] are spread across significant proportions of the landscape. Features of these valleys and their distribution strongly imply that they were carved by [[surface runoff|runoff]] resulting from precipitation in early Mars history. Subsurface water flow and [[groundwater sapping]] may play important subsidiary roles in some networks, but precipitation was probably the root cause of the incision in almost all cases.&lt;ref name=CraddockHoward2002/&gt;

Along crater and canyon walls, there are thousands of features that appear similar to terrestrial [[gullies]]. The gullies tend to be in the highlands of the Southern Hemisphere and to face the Equator; all are poleward of 30° latitude. A number of authors have suggested that their formation process involves liquid water, probably from melting ice,&lt;ref name=sci288/&gt;&lt;ref name=nasa061206/&gt; although others have argued for formation mechanisms involving carbon dioxide frost or the movement of dry dust.&lt;ref name=bbc061206/&gt;&lt;ref name=nasa061206b/&gt; No partially degraded gullies have formed by weathering and no superimposed impact craters have been observed, indicating that these are young features, possibly still active.&lt;ref name=nasa061206/&gt; Other geological features, such as [[River delta|deltas]] and [[alluvial fans]] preserved in craters, are further evidence for warmer, wetter conditions at an interval or intervals in earlier Mars history.&lt;ref name=Lewis2006/&gt; Such conditions necessarily require the widespread presence of [[Volcanic crater lake|crater lakes]] across a large proportion of the surface, for which there is independent mineralogical, sedimentological and geomorphological evidence.&lt;ref name=Matsubara2011/&gt;

[[File:Mars exposed subsurface ice.jpg|thumb|A cross-section of underground water ice is exposed at the steep slope that appears bright blue in this enhanced-color view from the [[Mars Reconnaissance Orbiter|MRO]].&lt;ref&gt;[https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=7038 Steep Slopes on Mars Reveal Structure of Buried Ice]. NASA Press Release. January 11, 2018. {{PD-notice}}&lt;/ref&gt; The scene is about 500 meters wide. The scarp drops about 128 meters from the level ground. The ice sheets extend from just below the surface to a depth of 100 meters or more.&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1126/science.aao1619 |pmid=29326269|bibcode=2018Sci...359..199D|title=Exposed subsurface ice sheets in the Martian mid-latitudes|url=https://archive.org/details/science_2018-01-12_359_6372/page/199 |journal=Science|volume=359|issue=6372|pages=199–201|year=2018|last1=Dundas|first1=Colin M. |last2=Bramson|first2=Ali M.|last3=Ojha|first3=Lujendra|last4=Wray|first4=James J.|last5=Mellon|first5=Michael T.|last6=Byrne|first6=Shane|last7=McEwen|first7=Alfred S.|last8=Putzig|first8=Nathaniel E. |last9=Viola|first9=Donna|last10=Sutton|first10=Sarah|last11=Clark|first11=Erin|last12=Holt|first12=John W.|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;]]

Further evidence that liquid water once existed on the surface of Mars comes from the detection of specific minerals such as [[hematite]] and [[goethite]], both of which sometimes form in the presence of water.&lt;ref name=nasa040303 /&gt; In 2004, ''Opportunity'' detected the mineral [[jarosite]]. This forms only in the presence of acidic water, which demonstrates that water once existed on Mars.&lt;ref name=nasa101001/&gt; More recent evidence for liquid water comes from the finding of the mineral [[gypsum]] on the surface by NASA's Mars rover Opportunity in December 2011.&lt;ref name=&quot;nasa&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;nationalgeographic&quot;/&gt; It is estimated that the amount of water in the upper mantle of Mars, represented by [[hydroxyl ion]]s contained within the minerals of Mars's geology, is equal to or greater than that of Earth at 50–300 parts per million of water, which is enough to cover the entire planet to a depth of {{convert|200|-|1000|m}}.&lt;ref name=&quot;nationalgeographic1&quot;/&gt;

In 2005, radar data revealed the presence of large quantities of water ice at the poles&lt;ref name=&quot;specials1&quot;/&gt; and at mid-latitudes.&lt;ref name=&quot;jsg.utexas.edu&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;esa050221&quot;/&gt; The Mars rover ''[[Spirit rover|Spirit]]'' sampled chemical compounds containing water molecules in March 2007. The ''[[Phoenix (spacecraft)|Phoenix]]'' lander directly sampled water ice in shallow Martian soil on 31 July 2008.&lt;ref name=&quot;spacecraft1&quot;/&gt;

On 18 March 2013, [[NASA]] reported evidence from instruments on the [[Curiosity (rover)|''Curiosity'' rover]] of [[mineral hydration]], likely hydrated [[calcium sulfate]], in several [[Rock (geology)|rock samples]] including the broken fragments of [[Tintina (rock)|&quot;Tintina&quot; rock]] and [[List of rocks on Mars#Curiosity|&quot;Sutton Inlier&quot; rock]] as well as in [[Vein (geology)|veins]] and [[Nodule (geology)|nodules]] in other rocks like [[List of rocks on Mars#Curiosity|&quot;Knorr&quot; rock]] and [[List of rocks on Mars#Curiosity|&quot;Wernicke&quot; rock]].&lt;ref name=&quot;NASA-20130318&quot;&gt;{{cite web|last1=Webster|first1=Guy|last2=Brown|first2=Dwayne|title=Curiosity Mars Rover Sees Trend in Water Presence|url=http://mars.jpl.nasa.gov/msl/news/whatsnew/index.cfm?FuseAction=ShowNews&amp;NewsID=1446|date=18 March 2013|publisher=NASA|access-date=20 March 2013|archive-url=https://www.webcitation.org/6Fz6sDs32?url=http://mars.jpl.nasa.gov/msl/news/whatsnew/index.cfm?FuseAction=ShowNews&amp;NewsID=1446|archive-date=19 April 2013|url-status=dead|accessdate=7 March 2021|archivedate=19 December 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161219002610/http://mars.jpl.nasa.gov/msl/news/whatsnew/index.cfm?FuseAction=ShowNews&amp;NewsID=1446}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC-20130319&quot;&gt;{{cite news|last=Rincon|first=Paul|title=Curiosity breaks rock to reveal dazzling white interior|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-21340279|date=19 March 2013|publisher=BBC|access-date=19 March 2013|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MSN-20130120&quot;&gt;{{cite web|author=Staff|title=Red planet coughs up a white rock, and scientists freak out|url=http://now.msn.com/white-mars-rock-called-tintina-found-by-curiosity-rover|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323164757/http://now.msn.com/white-mars-rock-called-tintina-found-by-curiosity-rover|archive-date=23 March 2013|date=20 March 2013|publisher=[[MSN]]|access-date=20 March 2013|accessdate=7 March 2021|archivedate=23 March 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130323164757/http://now.msn.com/white-mars-rock-called-tintina-found-by-curiosity-rover}}&lt;/ref&gt; Analysis using the rover's [[Curiosity (rover)#Dynamic Albedo of Neutrons (DAN)|DAN instrument]] provided evidence of subsurface water, amounting to as much as 4% water content, down to a depth of {{convert|60|cm}}, during the rover's traverse from the ''[[Bradbury Landing]]'' site to the ''Yellowknife Bay'' area in the ''[[Glenelg, Mars|Glenelg]]'' terrain.&lt;ref name=&quot;NASA-20130318&quot;/&gt; In September 2015, NASA announced that they had found conclusive evidence of hydrated [[brine]] flows on [[recurring slope lineae]], based on spectrometer readings of the darkened areas of slopes.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=bDv4FRHI3J8|title=NASA News Conference: Evidence of Liquid Water on Today's Mars |date=28 September 2015|access-date=28 September 2015|publisher=NASA}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=NASA Confirms Evidence That Liquid Water Flows on Today's Mars |url=http://www.nasa.gov/press-release/nasa-confirms-evidence-that-liquid-water-flows-on-today-s-mars|publisher=NASA|access-date=28 September 2015|date=28 September 2015}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name='Ojhaetal2015'&gt;{{cite journal|last1=Ojha|first1=L.|last2=Wilhelm|first2=M. B.|last3=Murchie|first3=S. L.|last4=McEwen|first4=A. S.|last5=Wray|first5=J. J.|last6=Hanley|first6=J.|last7=Massé|first7=M. |last8=Chojnacki|first8=M.|year=2015|title=Spectral evidence for hydrated salts in recurring slope lineae on Mars|journal=Nature Geoscience|doi=10.1038/ngeo2546|bibcode=2015NatGe...8..829O|volume=8|issue=11 |pages=829–832|s2cid=59152931|url=https://semanticscholar.org/paper/b071b71b59dd90ad6935a94d41552eccba5851ee}}&lt;/ref&gt; These observations provided confirmation of earlier hypotheses based on timing of formation and their rate of growth, that these dark streaks resulted from water flowing in the very shallow subsurface.&lt;ref name=&quot;SeasonalFlows&quot;&gt;{{cite journal|last1=McEwen|first1=Alfred|last2=Lujendra|first2=Ojha|last3=Dundas |first3=Colin|last4=Mattson|first4=Sarah|last5=Bryne|first5=S|last6=Wray|first6=J|last7=Cull|first7=Selby|last8=Murchie|first8=Scott|last9=Thomas|first9=Nicholas|date=5 August 2011|title=Seasonal Flows on Warm Martian Slopes|url=https://science.sciencemag.org/content/333/6043/740|journal=Science|volume=333|issue=6043|pages=740–743|bibcode=2011Sci...333..740M|doi=10.1126/science.1204816|pmid=21817049 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929112931/https://sciencescape.org/paper/21817049|archive-date=29 September 2015|access-date=28 September 2015|last10=Gulick|first10=Virginia|s2cid=10460581}}&lt;/ref&gt; The streaks contain hydrated salts, perchlorates, which have water molecules in their crystal structure.&lt;ref&gt;{{cite web|title=NASA Finds 'Definitive' Liquid Water on Mars |url=http://news.nationalgeographic.com/2015/09/150928-mars-liquid-water-confirmed-surface-streaks-space-astronomy/|website=National Geographic News|access-date=29 September 2015|first=Nadia|last=Drake|date=28 September 2015}}&lt;/ref&gt; The streaks flow downhill in Martian summer, when the temperature is above −23° Celsius, and freeze at lower temperatures.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Water Flows on Mars Today, NASA Announces|url=http://www.scientificamerican.com/article/water-flows-on-mars-today-nasa-announces/|access-date=29 September 2015|first=Clara |last=Moskowitz}}&lt;/ref&gt;

[[File:Perspective view of Korolev crater.jpg|thumb|upright=1.3|Perspective view of Korolev crater shows {{convert|1.9|km}} deep [[Ice|water ice]]. Image taken by [[European Space Agency|ESA]]'s ''[[Mars Express]]''.]]

Researchers suspect that much of the low northern plains of the planet were [[Mars ocean hypothesis|covered with an ocean]] hundreds of meters deep, though this remains controversial.&lt;ref name=Head1999/&gt; In March 2015, scientists stated that such an ocean might have been the size of Earth's [[Arctic Ocean]]. This finding was derived from the ratio of water to [[deuterium]] in the modern Martian atmosphere compared to that ratio on Earth. The amount of Martian deuterium is eight times the amount that exists on Earth, suggesting that ancient Mars had significantly higher levels of water. Results from the ''Curiosity'' rover had previously found a high ratio of deuterium in [[Gale Crater]], though not significantly high enough to suggest the former presence of an ocean. Other scientists caution that these results have not been confirmed, and point out that Martian climate models have not yet shown that the planet was warm enough in the past to support bodies of liquid water.&lt;ref name=&quot;NYT-20150305&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2015/03/06/science/mars-had-an-ocean-scientists-say-pointing-to-new-data.html|title=Mars Had an Ocean, Scientists Say, Pointing to New Data|work=[[The New York Times]]|last=Kaufman |first=Marc|date=5 March 2015|access-date=5 March 2015}}&lt;/ref&gt;

Near the northern polar cap is the {{convert|81.4|km}} wide [[Korolev (Martian crater)|Korolev Crater]], where the [[Mars Express]] orbiter found it to be filled with approximately {{convert|2200|km3}} of water ice.&lt;ref name=&quot;DLR&quot;&gt;{{cite web|title=A winter wonderland in red and white – Korolev Crater on Mars|url=https://www.dlr.de/dlr/en/desktopdefault.aspx/tabid-10081/151_read-31614/#/gallery/33106|website=German Aerospace Center (DLR)|access-date=20 December 2018|accessdate=7 March 2021|archivedate=13 May 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200513090947/https://www.dlr.de/EN/Service/about-relaunch/explanation.html?cms_url=https%3A%2F%2Fwww.dlr.de%2Fdlr%2Fen%2Fdesktopdefault.aspx%2Ftabid-10081%2F151_read-31614%2F#/gallery/33106}}&lt;/ref&gt; The crater floor lies about {{convert|2|km}} below the rim, and is covered by a {{convert|1.8|km}} deep central mound of permanent water ice, up to {{convert|60|km}} in diameter.&lt;ref name=&quot;DLR&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TG1218&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/science/2018/dec/21/mars-express-beams-back-images-of-ice-filled-korolev-crater|newspaper=The Guardian|access-date=21 December 2018|title=Mars Express beams back images of ice-filled Korolev crater|date=21 December 2018|last1=Editor|first1=Ian Sample Science}}&lt;/ref&gt;

In February 2020, it was found that dark streaks called recurring slope lineae (RSL), which appear seasonably, are caused by briny water flowing for a few days annually.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.theweek.in/news/sci-tech/2020/02/13/Salty-water-may-be-running-on-the-surface-of-Mars.html|title=Salty water may be running on the surface of Mars|website=The Week|access-date=2020-02-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://astrobiology.com/2020/02/salt-water-may-periodically-form-on-the-surface-of-mars.html|title=Salt Water May Periodically Form on the Surface of Mars - Astrobiology |website=astrobiology.com|access-date=2020-02-13}}&lt;/ref&gt;

==== ဗလးဒေသပၞိဟ်====
{{multiple image |align=right |direction=horizontal |total_width=400
 |image1=Martian north polar cap.jpg|caption1=North polar early summer water ice cap (1999); a seasonal layer of carbon dioxide ice forms in winter and disappears in summer.
 |image2=South Polar Cap of Mars during Martian South summer 2000.jpg|caption2=South polar midsummer ice cap (2000); the south cap has a permanent carbon dioxide ice cap mixed with water ice.&lt;ref&gt;[http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars123.php Mars' Polar Regions.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331001416/http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars123.php |date=2019-03-31 }} Phoenix Mars Mission. University of Arizona.&lt;/ref&gt;
}}

Mars has two permanent polar ice caps. During a pole's winter, it lies in continuous darkness, chilling the surface and causing the [[Deposition (phase transition)|deposition]] of 25–30% of the atmosphere into slabs of [[Carbon dioxide|CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]] ice ([[dry ice]]).&lt;ref name=icarus169/&gt; When the poles are again exposed to sunlight, the frozen CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; [[Sublimation (physics)|sublimes]]. These seasonal actions transport large amounts of dust and water vapor, giving rise to Earth-like frost and large [[cirrus cloud]]s. Clouds of water-ice were photographed by the ''[[Opportunity rover|Opportunity]]'' rover in 2004.&lt;ref name=&quot;clouds&quot;/&gt;

The caps at both poles consist primarily (70%) of water ice. Frozen carbon dioxide accumulates as a comparatively thin layer about one metre thick on the north cap in the northern winter only, whereas the south cap has a permanent dry ice cover about eight metres thick. This permanent dry ice cover at the south pole is peppered by [[Swiss cheese features|flat floored, shallow, roughly circular pits]], which repeat imaging shows are expanding by meters per year; this suggests that the permanent CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; cover over the south pole water ice is degrading over time.&lt;ref name=&quot;malin2001&quot;&gt;{{cite journal|author1=Malin, M.C.|author2=Caplinger, M.A.|author3=Davis, S.D.|year=2001|title=Observational evidence for an active surface reservoir of solid carbon dioxide on Mars|journal=Science|volume=294|pages=2146–2148 |doi=10.1126/science.1066416|url=http://www.mars.asu.edu/christensen/advancedmarsclass/malin_co2_science.pdf|bibcode=2001Sci...294.2146M|issue=5549|pmid=11768358|s2cid=34596403}}&lt;/ref&gt; The northern polar cap has a diameter of about {{convert|1000|km}} during the northern Mars summer,&lt;ref name=mira/&gt; and contains about {{convert|1.6|e6km3}} of ice, which, if spread evenly on the cap, would be {{convert|2|km}} thick.&lt;ref name=&quot;brown&quot;/&gt; (This compares to a volume of {{convert|2.85|e6km3}} for the [[Greenland ice sheet]].) The southern polar cap has a diameter of {{convert|350|km}} and a thickness of {{convert|3|km}}.&lt;ref name=&quot;phillips&quot;/&gt; The total volume of ice in the south polar cap plus the adjacent layered deposits has been estimated at 1.6&amp;nbsp;million cubic km.&lt;ref name=sci315/&gt; Both polar caps show spiral troughs, which recent analysis of [[SHARAD]] ice penetrating radar has shown are a result of [[katabatic wind]]s that spiral due to the [[Coriolis Effect]].&lt;ref name=&quot;Onset and migration of spiral troughs on Mars revealed by orbital radar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mystery Spirals on Mars Finally Explained&quot;/&gt;

The seasonal frosting of areas near the southern ice cap results in the formation of transparent 1-metre-thick slabs of dry ice above the ground. With the arrival of spring, sunlight warms the subsurface and pressure from subliming CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; builds up under a slab, elevating and ultimately rupturing it. This leads to [[Martian geyser|geyser-like eruptions]] of CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; gas mixed with dark basaltic sand or dust. This process is rapid, observed happening in the space of a few days, weeks or months, a rate of change rather unusual in geology – especially for Mars. The gas rushing underneath a slab to the site of a geyser carves a spiderweb-like pattern of radial channels under the ice, the process being the inverted equivalent of an erosion network formed by water draining through a single plughole.&lt;ref name=2006-100/&gt;&lt;ref name=Kieffer2000/&gt;&lt;ref name=Portyankina/&gt;&lt;ref name=Hugh2006/&gt;

=== Geography and naming of surface features ===

[[File:Mars topography (MOLA dataset) with poles HiRes.jpg|thumb|upright=1.5|A [[Mars Orbiter Laser Altimeter|MOLA]]-based topographic map showing highlands (red and orange) dominating the Southern Hemisphere of Mars, lowlands (blue) the northern. Volcanic plateaus delimit regions of the northern plains, whereas the highlands are punctuated by several large impact basins.]]
[[File:PIA11176 - A Recent Cluster of Impacts.jpg|thumb|These new impact craters on Mars occurred sometime between 2008 and 2014, as detected from orbit]]

Although better remembered for mapping the Moon, [[Johann Heinrich Mädler]] and [[Wilhelm Beer]] were the first areographers. They began by establishing that most of Mars's surface features were permanent and by more precisely determining the planet's rotation period. In 1840, Mädler combined ten years of observations and drew the first map of Mars. Rather than giving names to the various markings, Beer and Mädler simply designated them with letters; Meridian Bay (Sinus Meridiani) was thus feature &quot;''a''.&quot;&lt;ref name=sheehan_ch04/&gt;

Today, features on Mars are named from a variety of sources. [[Classical albedo features on Mars|Albedo features]] are named for classical mythology. Craters larger than 60&amp;nbsp;km are named for deceased scientists and writers and others who have contributed to the study of Mars. Craters smaller than 60&amp;nbsp;km are named for towns and villages of the world with populations of less than 100,000. Large valleys are named for the word &quot;Mars&quot; or &quot;star&quot; in various languages; small valleys are named for rivers.&lt;ref name=&quot;usgs&quot;/&gt;

Large [[albedo]] features retain many of the older names, but are often updated to reflect new knowledge of the nature of the features. For example, ''[[Olympus Mons|Nix Olympica]]'' (the snows of Olympus) has become ''[[Olympus Mons]]'' (Mount Olympus).&lt;ref name=viking_1950_2000/&gt; The surface of Mars as seen from Earth is divided into two kinds of areas, with differing albedo. The paler plains covered with dust and sand rich in reddish iron oxides were once thought of as Martian &quot;continents&quot; and given names like [[Arabia Terra]] (''land of Arabia'') or [[Amazonis Planitia]] (''Amazonian plain''). The dark features were thought to be seas, hence their names [[Mare Erythraeum]], Mare Sirenum and [[Aurorae Sinus]]. The largest dark feature seen from Earth is [[Syrtis Major Planum]].&lt;ref name=seds_huygens/&gt; The permanent northern polar ice cap is named [[Planum Boreum]], whereas the southern cap is called [[Planum Australe]].

Mars's equator is defined by its rotation, but the location of its [[Prime Meridian]] was specified, as was Earth's (at [[Greenwich]]), by choice of an arbitrary point; Mädler and Beer selected a line for their first maps of Mars in 1830. After the spacecraft [[Mariner 9]] provided extensive imagery of Mars in 1972, a small crater (later called [[Airy-0]]), located in the [[Sinus Meridiani]] (&quot;Middle Bay&quot; or &quot;Meridian Bay&quot;), was chosen by [[Merton Davies]] of the [[Rand Corporation]]&lt;ref&gt;Davies, M. E., and R. A. Berg, &quot;Preliminary Control Net of Mars,&quot;Journal of Geophysical Research, Vol. 76, No. 2, pp. 373-393, 10 January 1971.&lt;/ref&gt; for the definition of 0.0° longitude to coincide with the original selection.&lt;ref name=archinal_caplinger/&gt;

Because Mars has no oceans and hence no &quot;[[sea level]]&quot;, a zero-elevation surface had to be selected as a reference level; this is called the ''[[areoid]]''&lt;ref name=NASAMola2007/&gt; of Mars, analogous to the terrestrial [[geoid]].&lt;ref name=&quot;ArdalanKarimi2009&quot;&gt;{{cite journal|last1=Ardalan|first1=A. A.|last2=Karimi|first2=R.|last3=Grafarend|first3=E. W.|title=A New Reference Equipotential Surface, and Reference Ellipsoid for the Planet Mars|journal=Earth, Moon, and Planets|volume=106|issue=1|year=2009|pages=1–13|issn=0167-9295|doi=10.1007/s11038-009-9342-7|s2cid=119952798}}&lt;/ref&gt; Zero altitude was defined by the height at which there is {{convert|610.5|Pa|mbar|abbr=on|lk=on}} of atmospheric pressure.&lt;ref name=pers66/&gt; This pressure corresponds to the [[triple point]] of water, and it is about 0.6% of the sea level surface pressure on Earth (0.006 atm).&lt;ref name=lunine99/&gt;

==== Map of quadrangles ====

For mapping purposes, the [[United States Geological Survey]] divides the surface of Mars into thirty cartographic [[Quadrangle (geography)|quadrangles]], each named for a classical albedo feature it contains. The quadrangles can be seen and explored via the interactive image map below.

==== Impact topography ====
[[File:PIA23304-Mars-ImpactCrater-Sep2016-Feb2019.jpg|thumb|Newly formed impact crater (est 2016 – 2019). False blue color highlights exposed bedrock]]
[[File:PIA15038 Spirit Lander and Bonneville Crater in Color.jpg|thumb|Bonneville crater and ''Spirit'' rover's lander]]

The [[Martian dichotomy|dichotomy]] of Martian topography is striking: northern plains flattened by lava flows contrast with the southern highlands, pitted and cratered by ancient impacts. Research in 2008 has presented evidence regarding a theory proposed in 1980 postulating that, four billion years ago, the Northern Hemisphere of Mars was struck by an object one-tenth to two-thirds the size of Earth's [[Moon]]. If validated, this would make the Northern Hemisphere of Mars the site of an [[impact crater]] {{convert|10600|by|8500|km}} in size, or roughly the area of Europe, Asia, and Australia combined, surpassing the [[South Pole–Aitken basin]] as the largest impact crater in the Solar System.&lt;ref name=northcratersn/&gt;&lt;ref name=northcraterguard/&gt;

[[File:PIA18381-Mars-FreshAsteroidImpact2012-Before27March-After28March.jpg|thumb|left|Fresh [[asteroid]] impact on Mars at {{coord|3.34|N|219.38|E|globe:Mars}}. These before and after images of the same site were taken on the Martian afternoons of 27 and 28 March 2012 respectively ([[Mars Reconnaissance Orbiter|MRO]]).&lt;ref name=&quot;NASA-20140522&quot;&gt;{{cite web|last1=Webster|first1=Guy|last2=Brown|first2=Dwayne|title=NASA Mars Weathercam Helps Find Big New Crater|url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-162|date=May 22, 2014|publisher=NASA|access-date=May 22, 2014}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;]]

Mars is scarred by a number of impact craters: a total of 43,000 craters with a diameter of {{convert|5|km}} or greater have been found.&lt;ref name=wright03/&gt; The largest confirmed of these is the [[Hellas Planitia|Hellas impact basin]], a light [[albedo feature]] clearly visible from Earth.&lt;ref name=ucar_geography/&gt; Due to the smaller mass and size of Mars, the probability of an object colliding with the planet is about half that of Earth. Mars is located closer to the [[asteroid belt]], so it has an increased chance of being struck by materials from that source. Mars is more likely to be struck by short-period [[comet]]s, ''i.e.'', those that lie within the orbit of [[Jupiter]].&lt;ref name=emp9/&gt; In spite of this, there are far fewer craters on Mars compared with the Moon, because the atmosphere of Mars provides protection against small meteors and surface modifying processes have erased some craters.

Martian craters can have a morphology that suggests the ground became wet after the meteor impacted.&lt;ref name=emp45/&gt;

==== Volcanoes ====
[[File:Olympus Mons alt.jpg|thumb|[[Viking 1]] image of [[Olympus Mons]]. The volcano and related terrain are approximately {{convert|550|km|abbr=on}} across.]]


The [[shield volcano]] [[Olympus Mons]] (''Mount Olympus'') is an extinct volcano in the vast upland region [[Tharsis]], which contains several other large volcanoes. Olympus Mons is roughly three times the height of [[Mount Everest]], which in comparison stands at just over {{convert|8.8|km}}.&lt;ref name=scsdes49/&gt; It is either the tallest or second-tallest mountain in the Solar System, depending on how it is measured, with various sources giving figures ranging from about {{convert|21|to|27|km}} high.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mountainprofessor.com/olympus-mons.html|title=Olympus Mons |work=mountainprofessor.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=glenday09/&gt;

==== Tectonic sites ====
[[File:016vallesmarineris reduced0.25.jpg|thumb|left|[[Valles Marineris]] (''[[2001 Mars Odyssey]]'')]]

The large canyon, [[Valles Marineris]] (Latin for &quot;[[Mariner program|Mariner]] Valleys&quot;, also known as Agathadaemon in the old canal maps), has a length of {{convert|4000|km}} and a depth of up to {{convert|7|km}}. The length of Valles Marineris is equivalent to the length of Europe and extends across one-fifth the circumference of Mars. By comparison, the [[Grand Canyon]] on Earth is only {{convert|446|km}} long and nearly {{convert|2|km}} deep. Valles Marineris was formed due to the swelling of the Tharsis area, which caused the crust in the area of Valles Marineris to collapse. In 2012, it was proposed that Valles Marineris is not just a [[graben]], but a plate boundary where {{convert|150|km}} of [[Transform fault|transverse motion]] has occurred, making Mars a planet with possibly a two-[[tectonic plate]] arrangement.&lt;ref name=&quot;tectonic&quot;&gt;{{cite web|url=http://newsroom.ucla.edu/portal/ucla/ucla-scientist-discovers-plate-237303.aspx|title=UCLA scientist discovers plate tectonics on Mars |publisher=UCLA|date=9 August 2012|access-date=13 August 2012|author=Wolpert, Stuart|archive-url=https://web.archive.org/web/20120812215548/http://newsroom.ucla.edu/portal/ucla/ucla-scientist-discovers-plate-237303.aspx|archive-date=12 August 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lin, An&quot;&gt;{{cite journal|last=Lin|first=An|title=Structural analysis of the Valles Marineris fault zone: Possible evidence for large-scale strike-slip faulting on Mars|journal=Lithosphere|volume=4|issue=4|pages=286–330|date=4 June 2012|doi=10.1130/L192.1|bibcode=2012Lsphe...4..286Y|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

==== Holes ====
Images from the [[Thermal Emission Imaging System]] (THEMIS) aboard NASA's [[2001 Mars Odyssey|Mars Odyssey orbiter]] have revealed seven possible [[cave]] entrances on the flanks of the volcano [[Arsia Mons]].&lt;ref name=cushing_titus_wynn07/&gt; The caves, named after loved ones of their discoverers, are collectively known as the &quot;seven sisters.&quot;&lt;ref name=nau070328/&gt; Cave entrances measure from {{convert|100|to|252|m}} wide and they are estimated to be at least {{convert|73|to|96|m}} deep. Because light does not reach the floor of most of the caves, it is possible that they extend much deeper than these lower estimates and widen below the surface. &quot;Dena&quot; is the only exception; its floor is visible and was measured to be {{convert|130|m}} deep. The interiors of these caverns may be protected from micrometeoroids, UV radiation, [[solar flare]]s and high energy particles that bombard the planet's surface.&lt;ref name=bbc070317/&gt;

=== Atmosphere ===
{{Main|Atmosphere of Mars}}

[[File:Mars atmosphere 2.jpg|thumb|upright|The tenuous [[atmosphere of Mars]] visible on the horizon]]

Mars lost its [[magnetosphere]] 4&amp;nbsp;billion years ago,&lt;ref name=&quot;swind&quot;/&gt; possibly because of numerous asteroid strikes,&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.wired.com/2011/01/mars-dynamo-death/|title=Multiple Asteroid Strikes May Have Killed Mars's Magnetic Field|date=20 January 2011|journal=Wired|last1=Grossman|first1=Lisa}}&lt;/ref&gt; so the [[solar wind]] interacts directly with the Martian [[ionosphere]], lowering the atmospheric density by stripping away atoms from the outer layer. Both ''[[Mars Global Surveyor]]'' and ''[[Mars Express]]'' have detected ionised atmospheric particles trailing off into space behind Mars,&lt;ref name=&quot;swind&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;swind2&quot;/&gt; and this atmospheric loss is being studied by the [[MAVEN]] orbiter. Compared to Earth, the [[celestial body atmosphere|atmosphere]] of Mars is quite rarefied. [[Atmospheric pressure]] on the surface today ranges from a low of {{convert|30|Pa|psi|abbr=on|lk=on}} on [[Olympus Mons]] to over {{convert|1155|Pa|psi|abbr=on}} in [[Hellas Planitia]], with a mean pressure at the surface level of {{convert|600|Pa|psi|abbr=on}}.&lt;ref name=bolonkin09/&gt; The highest atmospheric density on Mars is equal to that found {{convert|35|km}}&lt;ref name=atkinson07/&gt; above Earth's surface. The resulting mean surface pressure is only 0.6% of that of Earth  {{convert|101.3|kPa|psi|abbr=on}}. The [[scale height]] of the atmosphere is about {{convert|10.8|km}},&lt;ref name=carr06/&gt; which is higher than Earth's, {{convert|6|km}}, because the surface [[gravity of Mars]] is only about 38% of Earth's, an effect offset by both the lower temperature and 50% higher average molecular weight of the atmosphere of Mars.

The atmosphere of Mars consists of about 96% [[carbon dioxide]], 1.93% [[argon]] and 1.89% [[nitrogen]] along with traces of [[oxygen]] and water.&lt;ref name=&quot;nssdc&quot;/&gt;&lt;ref name=Abundance&gt;{{cite journal |title=Abundance and Isotopic Composition of Gases in the Martian Atmosphere from the Curiosity Rover|volume=341|issue=6143|pages=263–266|journal=Science|date=19 July 2013|doi=10.1126/science.1237966 |pmid=23869014|last1=Mahaffy|first1=P. R.|last2=Webster|first2=C. R.|last3=Atreya|first3=S. K.|last4=Franz|first4=H.|last5=Wong|first5=M.|last6=Conrad|first6=P. G.|last7=Harpold|first7=D.|last8=Jones|first8=J. J.|last9=Leshin|first9=L. A.|last10=Manning|first10=H.|last11=Owen|first11=T.|last12=Pepin|first12=R. O.|last13=Squyres|first13=S.|last14=Trainer|first14=M.|last15=Kemppinen|first15=O.|last16=Bridges |first16=N.|last17=Johnson|first17=J. R.|last18=Minitti|first18=M.|last19=Cremers|first19=D.|last20=Bell|first20=J. F.|last21=Edgar|first21=L.|last22=Farmer|first22=J.|last23=Godber|first23=A.|last24=Wadhwa |first24=M.|last25=Wellington|first25=D.|last26=McEwan|first26=I.|last27=Newman|first27=C.|last28=Richardson|first28=M.|last29=Charpentier|first29=A.|last30=Peret|first30=L.|display-authors=29 |bibcode=2013Sci...341..263M|s2cid=206548973|url=https://semanticscholar.org/paper/865e88c850bf31d7f48856ab51a9670f9ff924e8}}&lt;/ref&gt; The atmosphere is quite dusty, containing particulates about 1.5 [[µm]] in diameter which give the Martian sky a [[tawny (color)|tawny]] color when seen from the surface.&lt;ref name=&quot;dusty&quot;/&gt; It may take on a [[pink (color)|pink]] hue due to [[iron oxide]] particles suspended in it.&lt;ref name=&quot;Rees2012&quot;/&gt;

==== Methane ====
{{main|Methane on Mars}}

[[File:PIA19088-MarsCuriosityRover-MethaneSource-20141216.png|thumb|left|Potential sources and sinks of [[Atmosphere of Mars#Methane|methane]] ({{chem2|CH4}}) on Mars]]

[[Methane]] has been detected in the [[Atmosphere of Mars#Methane|Martian atmosphere]];&lt;ref name=&quot;methane-me&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;methane&quot;/&gt; it occurs in extended plumes, and the profiles imply that the methane is released from discrete regions. The concentration of methane fluctuates from about 0.24 [[Parts per billion|ppb]] during the northern winter to about 0.65 [[Parts per billion|ppb]] during the summer.&lt;ref name=&quot;Sample2018&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/science/2018/jun/07/nasa-mars-rover-finds-organic-matter-in-ancient-lake-bed|title=Nasa Mars rover finds organic matter in ancient lake bed |work=The Guardian|first=Ian|last=Sample|date=7 June 2018|access-date=12 June 2018}}&lt;/ref&gt;

Estimates of its lifetime range from 0.6 to 4 years,&lt;ref name=plumes/&gt;&lt;ref name=nature460/&gt; so its presence indicates that an active source of the gas must be present. Methane could be produced by non-biological process such as [[serpentinite|serpentinization]] involving water, carbon dioxide, and the mineral [[olivine]], which is known to be common on Mars.&lt;ref name=&quot;olivine&quot;/&gt; [[Methanogen]]ic [[microorganism|microbial]] life forms in the subsurface are among possible sources. But even if rover missions determine that microscopic Martian life is the source of the methane, the life forms likely reside far below the surface, outside of the rover's reach.&lt;ref&gt;{{cite news|first=Bill|last=Steigerwald|title=Martian Methane Reveals the Red Planet is not a Dead Planet|date=15 January 2009|publisher=NASA/Goddard Space Flight Center|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/marsmethane.html|access-date=24 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090117141425/http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/marsmethane.html|archive-date=17 January 2009|url-status=live|accessdate=7 March 2021|archivedate=17 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090117141425/http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/marsmethane.html}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

[[File:PIA18613-MarsMAVEN-Atmosphere-3UV-Views-20141014.jpg|thumb|upright=1.35|[[Atmosphere of Mars|Escaping atmosphere]] on Mars ([[carbon]], [[oxygen]], and [[hydrogen]]) by [[MAVEN]] in [[Ultraviolet–visible spectroscopy|UV]]&lt;ref name=&quot;NASA-20141014-NJ&quot;&gt;{{cite web|last1=Jones|first1=Nancy|last2=Steigerwald|first2=Bill|last3=Brown|first3=Dwayne|last4=Webster|first4=Guy|title=NASA Mission Provides Its First Look at Martian Upper Atmosphere|url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-351|date=October 14, 2014|publisher=NASA|access-date=October 15, 2014}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;]]

==== Aurora ====
In 1994, the European Space Agency's Mars Express found an ultraviolet glow coming from &quot;magnetic umbrellas&quot; in the Southern Hemisphere. Mars does not have a global magnetic field which guides charged particles entering the atmosphere. Mars has multiple umbrella-shaped magnetic fields mainly in the Southern Hemisphere, which are remnants of a global field that decayed billions of years ago.

In late December 2014, NASA's MAVEN spacecraft detected evidence of widespread auroras in Mars's Northern Hemisphere and descended to approximately 20–30° North latitude of Mars's equator. The particles causing the aurora penetrated into the Martian atmosphere, creating auroras below 100&amp;nbsp;km above the surface, Earth's auroras range from 100&amp;nbsp;km to 500&amp;nbsp;km above the surface. Magnetic fields in the solar wind drape over Mars, into the atmosphere, and the charged particles follow the solar wind magnetic field lines into the atmosphere, causing auroras to occur outside the magnetic umbrellas.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Auroras on Mars – NASA Science|url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2015/11may_aurorasonmars/|website=science.nasa.gov|access-date=12 May 2015}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

On 18 March 2015, NASA reported the detection of an [[aurora]] that is not fully understood and an unexplained dust cloud in the [[atmosphere of Mars]].&lt;ref name=&quot;NASA-20150318&quot;&gt;{{cite web|last1=Brown |first1=Dwayne|last2=Neal-Jones|first2=Nancy|last3=Steigerwald|first3=Bill|last4=Scott|first4=Jim|url=http://www.nasa.gov/press/2015/march/nasa-spacecraft-detects-aurora-and-mysterious-dust-cloud-around-mars |title=NASA Spacecraft Detects Aurora and Mysterious Dust Cloud around Mars|publisher=NASA|id=Release 15-045|date=18 March 2015|access-date=18 March 2015}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

In September 2017, NASA reported [[radiation]] levels on the surface of the planet Mars were temporarily [[Orders of magnitude (radiation)|doubled]], and were associated with an [[aurora]] 25 times brighter than any observed earlier, due to a massive, and unexpected, [[Coronal mass ejection|solar storm]] in the middle of the month.&lt;ref name=&quot;nasa20170929&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nasa.gov/feature/jpl/large-solar-storm-sparks-global-aurora-and-doubles-radiation-levels-on-the-martian-surface|title=Large Solar Storm Sparks Global Aurora and Doubles Radiation Levels on the Martian Surface|publisher=NASA|first1=Guy|last1=Webster|first2=Nancy|last2=Neal-Jones|first3=Jim|last3=Scott|first4=Deb|last4=Schmid|first5=Laurie|last5=Cantillo|first6=Dwayne|last6=Brown|date=29 September 2017|accessdate=7 March 2021|archivedate=1 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171001181055/https://www.nasa.gov/feature/jpl/large-solar-storm-sparks-global-aurora-and-doubles-radiation-levels-on-the-martian-surface/}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

=== Climate ===
{{Main|Climate of Mars}}

Of all the planets in the Solar System, the seasons of Mars are the most Earth-like, due to the similar tilts of the two planets' rotational axes. The lengths of the Martian seasons are about twice those of Earth's because Mars's greater distance from the Sun leads to the Martian year being about two Earth years long. Martian surface temperatures vary from lows of about {{convert|-143|C|F}} at the winter polar caps&lt;ref name=cold&gt;{{cite web|url=http://www.astronomycafe.net/qadir/q2681.html|title=What is the typical temperature on Mars?|work=Astronomycafe.net|access-date=14 August 2012}}&lt;/ref&gt; to highs of up to {{convert|35|C|F}} in equatorial summer.&lt;ref name=hot&gt;{{cite web|url=http://marsrover.nasa.gov/spotlight/20070612.html|title=Mars Exploration Rover Mission: Spotlight|work=Marsrover.nasa.gov|date=12 June 2007|access-date=14 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102112312/http://marsrover.nasa.gov/spotlight/20070612.html|archive-date=2 November 2013|url-status=dead|accessdate=7 March 2021|archivedate=2 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102112312/http://marsrover.nasa.gov/spotlight/20070612.html}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt; The wide range in temperatures is due to the thin atmosphere which cannot store much solar heat, the low atmospheric pressure, and the low [[Volumetric heat capacity|thermal inertia]] of Martian soil.&lt;ref name=nasa_surface/&gt; The planet is 1.52 times as far from the Sun as Earth, resulting in just 43% of the amount of sunlight.&lt;ref name=disc920901/&gt;

If Mars had an Earth-like orbit, its seasons would be similar to Earth's because its [[axial tilt]] is similar to Earth's. The comparatively large [[Orbital eccentricity|eccentricity]] of the Martian orbit has a significant effect. Mars is near [[Apsis|perihelion]] when it is summer in the Southern Hemisphere and winter in the north, and near [[Apsis|aphelion]] when it is winter in the Southern Hemisphere and summer in the north. As a result, the seasons in the Southern Hemisphere are more extreme and the seasons in the northern are milder than would otherwise be the case. The summer temperatures in the south can be warmer than the equivalent summer temperatures in the north by up to {{convert|30|C-change}}.&lt;ref name=goodman97/&gt;

Mars has the largest [[dust storm]]s in the Solar System, reaching speeds of over {{convert|100|mph|km/h|order=flip|abbr=on}}. These can vary from a storm over a small area, to gigantic storms that cover the entire planet. They tend to occur when Mars is closest to the Sun, and have been shown to increase the global temperature.&lt;ref name=philips01/&gt;

[[File:PIA22487-Mars-BeforeAfterDust-20180719.gif|thumb|center|upright=2|&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;Mars (before/after) global dust storm (July 2018)&lt;/div&gt;]]

{{multiple image |align=center |direction=horizontal |total_width=800 |caption_align=center
 |header=[[Dust storm]]s on Mars
 |image1=PIA16450-MarsDustStorm-20121118.jpg |caption1=18 November 2012
 |image2=PIA16454 Regional Dust Storm Weakening, Nov. 25, 2012.jpg|caption2=25 November 2012
 |image3=PIA22329-Mars-DustStorm-20180606.jpg |caption3=[[Opportunity mission timeline#Dust storm|6 June 2018]]&lt;ref name=&quot;SPC-20180612&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.space.com/40867-nasa-curiosity-rover-mars-dust-storm.html  |title=NASA's Curiosity Rover Is Tracking a Huge Dust Storm on Mars (Photo) |work=[[Space.com]] |last=Wall |first=Mike |date=12 June 2018 |access-date=13 June 2018}}&lt;/ref&gt;
 |footer=Locations of the ''[[Opportunity (rover)|Opportunity]]'' and ''[[Curiosity (rover)|Curiosity]]'' rovers are noted|footer-align=center
}}

== Orbit and rotation ==
{{Main|Orbit of Mars}}

[[File:Marsorbitsolarsystem.gif|thumb|Mars is about {{convert|143|e6mi|e6km|abbr=unit|order=flip}} from the Sun; its orbital period is 687 (Earth) days, depicted in red. Earth's orbit is in blue.]]

Mars's average distance from the Sun is roughly {{convert|143|e6mi|e6km|abbr=unit|order=flip}}, and its orbital period is 687 (Earth) days. The solar day (or [[Sol (day on Mars)|sol]]) on Mars is only slightly longer than an Earth day: 24 hours, 39 minutes, and 35.244 seconds.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=BnPE37Ms5awC&amp;pg=PA600|title=Mars: Prospective Energy and Material Resources |edition=illustrated|publisher=Springer Science &amp; Business Media|first1=Viorel|last1=Badescu|page=600|date=2009|isbn=978-3-642-03629-3}}&lt;/ref&gt; A Martian year is equal to 1.8809 Earth years, or 1 year, 320 days, and 18.2 hours.&lt;ref name=&quot;nssdc&quot;/&gt;

The axial tilt of Mars is 25.19° relative to its [[orbital plane]], which is similar to the axial tilt of Earth.&lt;ref name=&quot;nssdc&quot;/&gt; As a result, Mars has seasons like Earth, though on Mars they are nearly twice as long because its orbital period is that much longer. In the present day epoch, the orientation of the [[north pole]] of Mars is close to the star [[Deneb]].&lt;ref name=barlow08/&gt;

Mars has a relatively pronounced [[orbital eccentricity]] of about 0.09; of the seven other planets in the Solar System, only [[Mercury (planet)|Mercury]] has a larger orbital eccentricity. It is known that in the past, Mars has had a much more circular orbit. At one point, 1.35&amp;nbsp;million Earth years ago, Mars had an eccentricity of roughly 0.002, much less than that of Earth today.&lt;ref name=mars_eccentricity/&gt; Mars's [[Milankovitch cycles|cycle of eccentricity]] is 96,000 Earth years compared to Earth's cycle of 100,000 years.&lt;ref name=Meeus2003/&gt; Mars has a much longer cycle of eccentricity, with a period of 2.2&amp;nbsp;million Earth years, and this overshadows the 96,000-year cycle in the eccentricity graphs.{{Clarify|reason=last two sentences ''seem'' to contradict each other: one says Mars' cycle of eccentricity is about 96,000 years long, the second says the cycle is about 2.2 million years long; whereas it might be the case that two different cycles may be operating at the same time, the text is not clear on this point|date=August 2020}} For the last 35,000 years, the orbit of Mars has been getting slightly more eccentric because of the gravitational effects of the other planets. The closest distance between Earth and Mars will continue to mildly decrease for the next 25,000 years.&lt;ref name=Baalke2003/&gt;

== Habitability and search for life ==
{{Main|1=Life on Mars}}

[[File:Mars Viking 11d128.png|thumb|upright=1.4|left|''[[Viking 1]]'' lander's sampling arm scooped up soil samples for tests ([[Chryse Planitia]])]]

The current understanding of [[planetary habitability]]{{Snd}}the ability of a world to develop environmental conditions favorable to the emergence of life{{Snd}}favors planets that have liquid water on their surface. Most often this requires the orbit of a planet to lie within the [[Planetary Habitability Index|habitable zone]], which for the Sun extends from just beyond Venus to about the [[semi-major axis]] of Mars.&lt;ref name=Nowack/&gt; During perihelion, Mars dips inside this region, but Mars's thin (low-pressure) atmosphere prevents liquid water from existing over large regions for extended periods. The past flow of liquid water demonstrates the planet's potential for habitability. Recent evidence has suggested that any water on the Martian surface may have been too salty and acidic to support regular terrestrial life.&lt;ref name=saltlife/&gt;

[[File:PIA19673-Mars-AlgaCrater-ImpactGlassDetected-MRO-20150608.jpg|thumb|Detection of [[Impactite|impact glass]] deposits (green spots) at [[List of craters on Mars: A–G|Alga crater]], a possible site for preserved [[Life on Mars|ancient life]]&lt;ref name=&quot;NASA-20150608&quot;&gt;{{cite web|url=http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA19673|title=PIA19673: Spectral Signals Indicating Impact Glass on Mars|publisher=[[NASA]]|date=June 8, 2015|access-date=June 8, 2015}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;]]

The lack of a magnetosphere and the extremely thin atmosphere of Mars are a challenge: the planet has little [[heat transfer]] across its surface, poor insulation against bombardment of the [[solar wind]] and insufficient atmospheric pressure to retain water in a liquid form (water instead [[Sublimation (phase transition)|sublimes]] to a gaseous state). Mars is nearly, or perhaps totally, geologically dead; the end of volcanic activity has apparently stopped the recycling of chemicals and minerals between the surface and interior of the planet.&lt;ref name=hannsson97/&gt;

''In situ'' investigations have been performed on Mars by the [[Viking program#Viking landers|''Viking'' landers]], [[Spirit (rover)|''Spirit'']] and ''Opportunity'' rovers, [[Phoenix (spacecraft)|''Phoenix'']] lander, and ''Curiosity'' rover. Evidence suggests that the planet was once significantly more habitable than it is today, but whether living [[organism]]s ever existed there remains unknown. The [[Viking probes]] of the mid-1970s carried experiments designed to detect microorganisms in Martian soil at their respective landing sites and had positive results, including a temporary increase of {{chem2|CO2}} production on exposure to water and nutrients. This sign of life was later disputed by scientists, resulting in a continuing debate, with NASA scientist [[Gilbert Levin]] asserting that Viking may have found life. A re-analysis of the Viking data, in light of modern knowledge of [[extremophile]] forms of life, has suggested that the Viking tests were not sophisticated enough to detect these forms of life. The tests could even have killed a (hypothetical) life form.&lt;ref name=WSU2006/&gt; Tests conducted by the Phoenix Mars lander have shown that the soil has an [[alkaline]] [[pH]] and it contains magnesium, sodium, potassium and chloride.&lt;ref name=nutrient/&gt; The soil nutrients may be able to support life, but life would still have to be shielded from the intense ultraviolet light.&lt;ref name=&quot;UV&quot;/&gt; A recent analysis of martian meteorite EETA79001 found 0.6 ppm {{chem2|ClO4-}}, 1.4 ppm {{chem2|ClO3-}}, and 16 ppm {{chem2|NO3-}}, most likely of Martian origin. The {{chem2|ClO3-}} suggests the presence of other highly oxidizing oxychlorines, such as {{chem2|ClO2-}} or {{chem2|ClO}}, produced both by UV oxidation of Cl and X-ray radiolysis of {{chem2|ClO4-}}. Thus, only highly refractory and/or well-protected (sub-surface) organics or life forms are likely to survive.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Kounaves|first1=S. P.|display-authors=etal|year=2014|title=Evidence of martian perchlorate, chlorate, and nitrate in Mars meteorite EETA79001: implications for oxidants and organics|journal=Icarus|volume=229|pages=206–213|doi=10.1016/j.icarus.2013.11.012|bibcode=2014Icar..229..206K}}&lt;/ref&gt;

[[File:Mars-Curiosity-RockStructures-20180102.jpg|thumb|left|This image from Gale crater in 2018 prompted speculation that some shapes were worm-like fossils, but they were geological formations probably formed under water.&lt;ref name=nasa2018-02&gt;{{cite web|url=https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2018-026|title=Tiny Crystal Shapes Get Close Look From Mars Rover|publisher=NASA/JPL|date=8 February 2018}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;]]

A 2014 analysis of the Phoenix WCL showed that the {{chem2|Ca(ClO4)2}} in the Phoenix soil has not interacted with liquid water of any form, perhaps for as long as 600&amp;nbsp;million years. If it had, the highly soluble {{chem2|Ca(ClO4)2}} in contact with liquid water would have formed only {{chem2|CaSO4}}. This suggests a severely arid environment, with minimal or no liquid water interaction.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kounaves|first1=S. P.|display-authors=etal|year=2014|title=Identification of the perchlorate parent salts at the Phoenix Mars landing site and implications|journal=Icarus|volume=232|pages=226–231 |doi=10.1016/j.icarus.2014.01.016|bibcode=2014Icar..232..226K}}&lt;/ref&gt;

Scientists have proposed that carbonate globules found in [[meteorite]] [[Allan Hills 84001|ALH84001]], which is thought to have originated from Mars, could be fossilized microbes extant on Mars when the meteorite was blasted from the Martian surface by a meteor strike some 15&amp;nbsp;million years ago. This proposal has been met with skepticism, and an exclusively inorganic origin for the shapes has been proposed.&lt;ref name=am89/&gt;

Small quantities of [[methane]] and [[formaldehyde]] detected by Mars orbiters are both claimed to be possible evidence for life, as these [[chemical compound]]s would quickly break down in the Martian atmosphere.&lt;ref name=icarus172/&gt;&lt;ref name=&quot;form&quot;/&gt; Alternatively, these compounds may instead be replenished by volcanic or other geological means, such as [[serpentinite]].&lt;ref name=&quot;olivine&quot;/&gt;

[[File:Mars-SubglacialWater-SouthPoleRegion-20180725.jpg|thumb|upright|Location of subsurface water in [[Planum Australe]]]]

[[Impactite|Impact glass]], formed by the impact of meteors, which on Earth can preserve signs of life, has been found on the surface of the impact craters on Mars.&lt;ref name=&quot;brown20140418&quot;&gt;{{cite news |url=https://news.brown.edu/articles/2014/04/impactglass|title=Impact glass stores biodata for millions of years|publisher=Brown University|first=Mark|last=Nickel|date=18 April 2014|access-date=9 June 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Schultz2014&quot;&gt;{{cite journal|title=Preserved flora and organics in impact melt breccias|journal=[[Geology (journal)|Geology]]|first1=P. H.|last1=Schultz|first2=R. Scott|last2=Harris|first3=S. J. |last3=Clemett|first4=K. L.|last4=Thomas-Keprta|first5=M.|last5=Zárate|volume=42|issue=6|pages=515–518|date=June 2014|doi=10.1130/G35343.1|bibcode=2014Geo....42..515S|hdl=2060/20140013110 |s2cid=39019154|url=https://semanticscholar.org/paper/15092cc7a6d687d768bad9d9e3325393d3b3e7ab|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; Likewise, the glass in impact craters on Mars could have preserved signs of life if life existed at the site.&lt;ref name=&quot;nasapr20150608&quot;&gt;{{cite press release|url=http://www.nasa.gov/press-release/nasa-spacecraft-detects-impact-glass-on-surface-of-mars|title=NASA Spacecraft Detects Impact Glass on Surface of Mars |publisher=NASA|first1=Dwayne|last1=Brown|first2=Guy|last2=Webster|first3=Kevin|last3=Stacey|date=8 June 2015|access-date=9 June 2015}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;brown20150608&quot;&gt;{{cite news |url=https://news.brown.edu/articles/2015/06/marsglass|title=Martian glass: Window into possible past life?|publisher=Brown University|first=Kevin|last=Stacey|date=8 June 2015|access-date=9 June 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sciam20150612&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.scientificamerican.com/article/exotic-glass-could-help-unravel-mysteries-of-mars/|title=Exotic Glass Could Help Unravel Mysteries of Mars|work=Scientific American|first=Maria|last=Temming|date=12 June 2015|access-date=15 June 2015}}&lt;/ref&gt;

In May 2017, evidence of the [[Earliest known life forms|earliest known life]] [[Evolutionary history of life#Colonization of land|on land]] on Earth may have been found in 3.48-billion-year-old [[geyserite]] and other related mineral deposits (often found around [[hot spring]]s and [[geyser]]s) uncovered in the [[Pilbara Craton]] of [[Western Australia]]. These findings may be helpful in deciding where best to search for early signs of [[Life on Mars|life on the planet Mars]].&lt;ref name=&quot;PO-20170509&quot;&gt;{{cite web|last1=Smith|first1=Deborah|title=Press release: Oldest evidence of life on land found in 3.48 billion-year-old Australian rocks|url=https://newsroom.unsw.edu.au/news/science-tech/oldest-evidence-life-land-found-348-billion-year-old-australian-rocks|publisher=University of New South Wales Sydney|date=10 May 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NC-20170509&quot;&gt;{{cite journal|last1=Djokic|first1=Tara|last2=Van Kranendonk|first2=Martin J.|last3=Campbell|first3=Kathleen A.|last4=Walter|first4=Malcolm R.|last5=Ward|first5=Colin R. |title=Earliest signs of life on land preserved in ca. 3.5 Ga hot spring deposits|journal=[[Nature Communications]]|volume=8|page=15263|date=9 May 2017|doi=10.1038/ncomms15263|pmid=28486437|pmc=5436104 |bibcode=2017NatCo...815263D}}&lt;/ref&gt;

In early 2018, media reports speculated that certain rock features at a site called Jura looked like a type of fossil, but project scientists say the formations likely resulted from a geological process at the bottom of an ancient drying lakebed, and are related to mineral veins in the area similar to [[gypsum]] crystals.&lt;ref name=nasa2018-02/&gt;

On 7 June 2018, NASA announced that the ''Curiosity'' rover had discovered [[organic compound]]s in sedimentary rocks dating to three billion years old,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nasa.gov/press-release/nasa-finds-ancient-organic-material-mysterious-methane-on-mars|title=NASA Finds Ancient Organic Material, Mysterious Methane on Mars|publisher=NASA|first1=Dwayne|last1=Brown|first2=JoAnna|last2=Wendel |first3=Bill|last3=Steigerwald|first4=Nancy|last4=Jones|first5=Andrew|last5=Good|display-authors=1|date=7 June 2018|access-date=12 June 2018}}&lt;/ref&gt; indicating that some of the building blocks for life were present.&lt;ref name=&quot;SPC-20180607&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.space.com/40819-mars-methane-organics-curiosity-rover.html|title=Curiosity Rover Finds Ancient 'Building Blocks for Life' on Mars|work=[[Space.com]] |last=Wall|first=Mike|date=7 June 2018|access-date=7 June 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT-20180607&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/06/07/science/mars-nasa-life.html|title=Life on Mars? Rover's Latest Discovery Puts It 'On the Table'|work=[[The New York Times]]|last=Chang|first=Kenneth|date=7 June 2018|access-date=8 June 2018|quote=The identification of organic molecules in rocks on the red planet does not necessarily point to life there, past or present, but does indicate that some of the building blocks were present.}}&lt;/ref&gt;

In July 2018, scientists reported the discovery of a subglacial lake on Mars, the first known stable body of water on the planet. It sits {{convert|1.5|km|mi|1|abbr=on}} below the surface at the base of the [[Planum Australe|southern polar ice cap]] and is about {{convert|20|km}} wide.&lt;ref name=&quot;SCI-20180725&quot;&gt;{{cite journal|title=Radar evidence of subglacial liquid water on Mars|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=361|issue=6401|pages=490–493|first=R.|last=Orosei|display-authors=etal|date=25 July 2018|doi=10.1126/science.aar7268|pmid=30045881|arxiv=2004.04587|bibcode=2018Sci...361..490O |url=https://iris.uniroma1.it/retrieve/handle/11573/1148029/775761/Orosei_postprint_Radar_2018.pdf|hdl=11573/1148029|s2cid=206666385}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT-20180725&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2018/07/25/science/mars-liquid-alien-life.html|title=A Watery Lake Is Detected on Mars, Raising the Potential for Alien Life|work=[[The New York Times]]|first1=Kenneth|last1=Chang |first2=Dennis|last2=Overbye|author-link2=Dennis Overbye|date=25 July 2018|access-date=25 July 2018}}&lt;/ref&gt; The lake was discovered using the [[MARSIS]] radar on board the ''[[Mars Express]]'' orbiter, and the profiles were collected between May 2012 and December 2015.&lt;ref name='Suppl material'&gt;{{cite journal|title=Supplementary Materials for: Radar evidence of subglacial liquid water on Mars|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=361|issue=6401|pages=490–493|first=R.|last=Orosei|display-authors=etal|date=25 July 2018|doi=10.1126/science.aar7268|pmid=30045881|bibcode=2018Sci...361..490O |url=https://iris.uniroma1.it/retrieve/handle/11573/1148029/775761/Orosei_postprint_Radar_2018.pdf|hdl=11573/1148029|s2cid=206666385}}&lt;/ref&gt; The lake is centered at 193° East, 81° South, a flat area that does not exhibit any peculiar topographic characteristics. It is mostly surrounded by higher ground except on its eastern side, where there is a depression.&lt;ref name=&quot;SCI-20180725&quot;/&gt;

== Moons ==
{{Main|Moons of Mars|Phobos (moon)|Deimos (moon)}}

{{Multiple image |align=right |direction=horizontal |total_width=350
 |image1=Phobos colour 2008.jpg |caption1=Enhanced-color HiRISE image of [[Phobos (moon)|Phobos]], showing a series of mostly parallel grooves and [[crater chain]]s, with [[Stickney (crater)|Stickney crater]] at right
 |image2=Deimos-MRO.jpg |caption2=Enhanced-color HiRISE image of [[Deimos (moon)|Deimos]] (not to scale), showing its smooth blanket of [[regolith]]
}}

Mars has two relatively small (compared to Earth's) natural moons, [[Phobos (moon)|Phobos]] (about {{convert|22|km}} in diameter) and [[Deimos (moon)|Deimos]] (about {{convert|12|km}} in diameter), which orbit close to the planet. Asteroid capture is a long-favored theory, but their origin remains uncertain.&lt;ref name=esa31031/&gt; Both satellites were discovered in 1877 by [[Asaph Hall]]; they are named after the characters [[Phobos (mythology)|Phobos]] (panic/fear) and [[Deimos (mythology)|Deimos]] (terror/dread), who, in [[Greek mythology]], accompanied their father [[Ares]], god of war, into battle. Mars was the Roman counterpart of Ares.&lt;ref name=theoi/&gt;&lt;ref name=qjras19/&gt; In modern [[Greek language|Greek]], the planet retains its ancient name ''Ares'' (Aris: ''Άρης'').&lt;ref name=&quot;Greek Names of the Planets&quot;/&gt;

From the surface of Mars, the motions of Phobos and Deimos appear different from that of the [[Moon]]. Phobos rises in the west, sets in the east, and rises again in just 11 hours. Deimos, being only just outside [[synchronous orbit]]{{Snd}}where the orbital period would match the planet's period of rotation{{Snd}}rises as expected in the east but slowly. Despite the 30-hour orbit of Deimos, 2.7 days elapse between its rise and set for an equatorial observer, as it slowly falls behind the rotation of Mars.&lt;ref name=&quot;phobos.html&quot;/&gt;

[[File:Orbits of Phobos and Deimos.gif|frame|left|Orbits of Phobos and Deimos (to scale)]]

Because the orbit of Phobos is below synchronous altitude, the [[tidal force]]s from the planet Mars are gradually lowering its orbit. In about 50&amp;nbsp;million years, it could either crash into Mars's surface or break up into a ring structure around the planet.&lt;ref name=&quot;phobos.html&quot;/&gt;

The origin of the two moons is not well understood. Their low albedo and [[carbonaceous chondrite]] composition have been regarded as similar to asteroids, supporting the capture theory. The unstable orbit of Phobos would seem to point towards a relatively recent capture. But both have [[circular orbit]]s, near the equator, which is unusual for captured objects and the required capture dynamics are complex. Accretion early in the history of Mars is plausible, but would not account for a composition resembling asteroids rather than Mars itself, if that is confirmed.

A third possibility is the involvement of a third body or a type of impact disruption.&lt;ref name=ellis07/&gt; More-recent lines of evidence for Phobos having a highly porous interior,&lt;ref name=&quot;Andert&quot;/&gt; and suggesting a composition containing mainly [[phyllosilicates]] and other minerals known from Mars,&lt;ref name=&quot;Giuranna&quot;/&gt; point toward an origin of Phobos from material ejected by an impact on Mars that reaccreted in Martian orbit,&lt;ref name=&quot;Blast&quot;/&gt; similar to the [[Giant impact hypothesis|prevailing theory]] for the origin of Earth's moon. Although the [[VNIR]] spectra of the moons of Mars resemble those of outer-belt asteroids, the [[thermal infrared]] spectra of Phobos are reported to be inconsistent with [[chondrite]]s of any class.&lt;ref name=&quot;Giuranna&quot;/&gt;

Mars may have moons smaller than {{convert|50|to|100|m}} in diameter, and a dust ring is predicted to exist between Phobos and Deimos.&lt;ref name=adler/&gt;

== Exploration ==
{{Main|Exploration of Mars}}

[[File:HiRISE image of MSL during EDL (refined).png|thumb|The descent stage of the [[Mars Science Laboratory]] mission carrying the [[Curiosity (rover)|''Curiosity'' rover]] deploys its parachutes to decelerate itself before landing, photographed by ''[[Mars Reconnaissance Orbiter]]''.]]

Dozens of crewless [[spacecraft]], including [[orbiter]]s, [[Mars lander|landers]], and [[Mars rover|rovers]], have been sent to Mars by the [[Soviet space program|Soviet Union]], the [[NASA|United States]], [[ESA|Europe]], and [[ISRO|India]] to study the planet's surface, climate, and geology.

{{As of|2021}}, Mars is host to eleven functioning [[spacecraft]]: eight in orbit{{Snd}}''[[2001 Mars Odyssey]]'', ''[[Mars Express]]'', ''[[Mars Reconnaissance Orbiter]]'', ''[[MAVEN]]'', ''[[Mars Orbiter Mission]]'', ''[[ExoMars Trace Gas Orbiter]]'', [[Emirates Mars Mission]] and ''[[Tianwen-1]]''{{Snd}}and three on the surface{{Snd}} the [[Mars Science Laboratory]] ''[[Curiosity (rover)|Curiosity]]'' rover, the ''[[InSight]]'' lander and the [[Perseverance (rover)|''Perseverance'']] rover. The public can request images of Mars via the ''Mars Reconnaissance Orbiter''{{'s}} [[HiWish program]].

The [[Mars Science Laboratory]], named ''Curiosity'', launched on 26 November 2011, and reached Mars on 6 August 2012 [[UTC]]. It is larger and more advanced than the [[Mars Exploration Rover]]s, with a movement rate up to {{convert|90|m}} per hour.&lt;ref name=&quot;home&quot;&gt;{{cite web|url=http://marsprogram.jpl.nasa.gov/msl/overview/|archive-url=https://web.archive.org/web/20090730122143/http://marsprogram.jpl.nasa.gov/msl/overview/|archive-date=30 July 2009|title=Mars Science Laboratory – Homepage|publisher=NASA|accessdate=7 March 2021|archivedate=30 July 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090730122143/http://marsprogram.jpl.nasa.gov/msl/overview/}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt; Experiments include a laser chemical sampler that can deduce the make-up of rocks at a distance of {{convert|7|m}}.&lt;ref name=&quot;laser&quot;&gt;{{cite web |url=http://mars.jpl.nasa.gov/msl/mission/instruments/spectrometers/chemcam/|title=Chemistry and Cam (ChemCam)|publisher=NASA}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt; On 10 February 2013, the [[Mars Science Laboratory|''Curiosity'' rover]] obtained the first deep rock samples ever taken from another planetary body, using its on-board drill.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-21399857|title=Curiosity Mars rover takes historic drill sample|publisher=BBC|date=10 February 2013|access-date=10 February 2013|work=BBC News}}&lt;/ref&gt; The same year, it discovered that Mars's soil contains between 1.5% and 3% water by mass (albeit attached to other compounds and thus not freely accessible).&lt;ref name=&quot;Guardian&quot;/&gt; Observations by the ''[[Mars Reconnaissance Orbiter]]'' had previously revealed the possibility of flowing water during the warmest months on Mars.&lt;ref name=&quot;nasa20110804&quot;/&gt;

On 24 September 2014, [[Mars Orbiter Mission]] (MOM), launched by the [[Indian Space Research Organisation]] (ISRO), reached Mars orbit. ISRO launched MOM on 5 November 2013, with the aim of analyzing the Martian atmosphere and topography. The Mars Orbiter Mission used a [[Hohmann transfer orbit]] to escape Earth's gravitational influence and catapult into a nine-month-long voyage to Mars. The mission is the first successful Asian interplanetary mission.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.isro.gov.in/mars/home.aspx|title=ISRO: Mars Orbiter Mission|work=isro.gov.in|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109013110/http://isro.gov.in/mars/home.aspx|archive-date=9 November 2013|accessdate=7 March 2021|archivedate=9 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131109013110/http://isro.gov.in/mars/home.aspx}}&lt;/ref&gt;

The [[European Space Agency]], in collaboration with [[Roscosmos]], launched the [[ExoMars Trace Gas Orbiter]] and [[Schiaparelli EDM lander|''Schiaparelli'' lander]] on 14 March 2016.&lt;ref name=&quot;bbcnews20160314&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-35799792|title=Mars TGO probe despatched on methane investigation|publisher=BBC News|first=Jonathan|last=Amos|date=14 March 2016|access-date=11 October 2016}}&lt;/ref&gt; While the Trace Gas Orbiter successfully entered Mars orbit on 19 October 2016, ''Schiaparelli'' crashed during its landing attempt.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.sciencemag.org/news/2016/10/update-rip-schiaparelli-crash-site-spotted-european-mars-lander|title=Update: R.I.P. Schiaparelli: Crash site spotted for European Mars lander|work=[[Science (magazine)|Science]]|last=Clery|first=Daniel|date=21 October 2016}}&lt;/ref&gt;

In May 2018, NASA's ''InSight'' lander was launched, along with the twin [[Mars Cube One|MarCO]] [[CubeSat]]s that flew by Mars and acted as [[telemetry]] relays during the landing. The mission arrived at Mars in November 2018.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://mars.nasa.gov/news/8392/nasa-insight-lander-arrives-on-martian-surface/|title=NASA InSight Lander Arrives on Martian Surface|publisher=NASA|series=Mars Exploration Program|first1=Dwayne|last1=Brown|first2=JoAnna|last2=Wendel|first3=D. C.|last3=Agle|date=26 November 2018|access-date=27 November 2018}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sfnow20160309&quot;&gt;{{cite news |url=https://spaceflightnow.com/2016/03/09/insight-mars-lander-escapes-cancellation-aims-for-2018-launch/|title=InSight Mars lander escapes cancellation, aims for 2018 launch|work=Spaceflight Now|first=Stephen |last=Clark|date=9 March 2016|access-date=9 March 2016}}&lt;/ref&gt; InSight detected potential seismic activity (a &quot;[[marsquake]]&quot;) in April 2019.&lt;ref name=&quot;NASA-20190423&quot;&gt;{{cite news|last1=Brown|first1=Dwayne|last2=Johnson |first2=Alana|last3=Good|first3=Andrew|title=NASA's InSight Detects First Likely 'Quake' on Mars|url=https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=7383|date=23 April 2019|work=[[NASA]]|access-date=23 April 2019}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SPC-20190423&quot;&gt;{{cite news|last=Bartels|first=Meghan|title=Marsquake! NASA's InSight Lander Feels Its 1st Red Planet Tremor|url=https://www.space.com/insight-mars-lander-first-marsquake.html|date=23 April 2019|work=[[Space.com]]|access-date=23 April 2019}}&lt;/ref&gt;

[[File:PIA23140-Mars-InsightLander-Panorama-12092018.jpg|thumb|center|upright=4|&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;InSight Lander – panorama (9 December 2018)&lt;/div&gt;]]

In 2019, [[MAVEN]] spacecraft mapped high-altitude global wind patterns at Mars for the first time.&lt;ref name=&quot;express.co.uk&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.express.co.uk/news/science/1217580/nasa-news-space-news-mars-nasa-space-maven-mars-mission-nasa-goddard-video/amp|title=NASA news: 'Unexpected and surprising' Mars mission discovery shocks scientists {{!}} Science {{!}} News {{!}} Express.co.uk |website=express.co.uk|access-date=2019-12-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencenews.org/article/nasa-maven-probe-how-wind-circulates-mars-upper-atmosphere|title=NASA's MAVEN probe shows how wind circulates in Mars' upper atmosphere|date=2019-12-12|website=Science News|access-date=2019-12-21}}&lt;/ref&gt; It was discovered that the winds which are miles above the surface retained information about the land forms below.&lt;ref name=&quot;express.co.uk&quot;/&gt;

=== Future ===
{{Main|Exploration of Mars#Timeline of Mars exploration}}

[[File:Orion docked to Mars Transfer Vehicle.jpg|thumb|Concept for a Bimodal Nuclear Thermal Transfer Vehicle in low Earth orbit]]

[[NASA]] launched the [[Mars 2020]] mission on 30 July 2020.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mars.nasa.gov/mars2020/|title=Mars 2020 Rover |last=mars.nasa.gov|website=mars.nasa.gov|access-date=23 March 2019}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt; The rover ''[[Perseverance (rover)|Perseverance]]'' successfully landed on the surface of Mars on 18 February 2021. The mission will cache samples for future retrieval and return of them to Earth. The current concept for the [[Mars sample-return mission]] would launch in 2026 and feature hardware built by NASA and ESA.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.planetary.org/blogs/guest-blogs/2019/nasa-esa-latest--plan.html|title=NASA, ESA Officials Outline Latest Mars Sample Return Plans|website=planetary.org|access-date=9 September 2019}}{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
The [[European Space Agency]] will launch the [[ExoMars rover]] and [[ExoMars 2020 surface platform|surface platform]] sometime between August and October 2022.&lt;ref name=&quot;LaunchMoved2020&quot;&gt;{{cite press release|url=http://www.int/For_Media/Press_Releases/Second_ExoMars_mission_moves_to_next_launch_opportunity_in_2020|title=Second ExoMars mission moves to next launch opportunity in 2020|publisher=European Space Agency|date=2 May 2016|access-date=2 May 2016}}{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

The United Arab Emirates' ''[[Emirates Mars Mission|Mars Hope]]'' orbiter was launched on 19 July 2020, and successfully entered orbit around Mars on 9 February 2021.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-55998848|title=Emirates Mars Mission: Hope spacecraft enters orbit |first=Jonathan|last=Amos|date=9 February 2021|access-date=12 February 2021|publisher=BBC News}}&lt;/ref&gt; The probe will conduct a global study of the Martian atmosphere.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://apnews.excite.com/article/20150506/ml--emirates-mars_mission-a48c414829.html|title=UAE to explore Mars' atmosphere with probe named 'Hope'|work=Excite News|agency=Associated Press|first=Adam|last=Schreck|date=6 May 2015|access-date=31 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150509000206/http://apnews.excite.com/article/20150506/ml--emirates-mars_mission-a48c414829.html|archive-date=9 May 2015|url-status=dead|accessdate=7 March 2021|archivedate=9 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150509000206/http://apnews.excite.com/article/20150506/ml--emirates-mars_mission-a48c414829.html}}&lt;/ref&gt; With this accomplishment, UAE became the second country, after India, to reach Mars on its first attempt.

Several plans for a [[human mission to Mars]] have been proposed throughout the 20th and 21st centuries, but no human mission has yet launched. [[SpaceX]] founder [[Elon Musk]] [[SpaceX Mars transportation infrastructure|presented a plan]] in September 2016 to, optimistically, launch a crewed mission to Mars in 2024 at an estimated development cost of US$10&amp;nbsp;billion, but this mission is not expected to take place before 2027.&lt;ref name=&quot;nyt20160927&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/09/28/science/elon-musk-spacex-mars-exploration.html|title=Elon Musk's Plan: Get Humans to Mars, and Beyond|work=[[The New York Times]]|first=Kenneth|last=Chang|date=27 September 2016|access-date=11 October 2016}}&lt;/ref&gt; In October 2016, President [[Barack Obama]] renewed United States policy to pursue the goal of sending humans to Mars in the 2030s, and to continue using the [[International Space Station]] as a technology incubator in that pursuit.&lt;ref name=&quot;CNN-20161011&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.cnn.com/2016/10/11/opinions/america-will-take-giant-leap-to-mars-barack-obama/index.html|title=Barack Obama: America will take the giant leap to Mars|publisher=[[CNN]]|last=Obama|first=Barack|author-link=Barack Obama|date=11 October 2016|access-date=11 October 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT-20161011&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/10/12/science/president-obama-nasa-mars.html|title=Obama Gives New Details About Sending People to Mars|work=[[The New York Times]]|last=Victor|first=Daniel|date=11 October 2016|access-date=11 October 2016}}&lt;/ref&gt; The NASA Authorization Act of 2017 directed NASA to get humans near or on the surface of Mars by the early 2030s.&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Galeon|first1=Dom|last2=Creighton|first2=Jolene|author-link2=Jolene Creighton|date=9 March 2017|title=US Government Issues NASA Demand, 'Get Humans to Mars By 2033'|work=Futurism|url=https://futurism.com/us-government-issues-nasa-demand-get-humans-to-mars-by-2033/|url-status=live|access-date=16 February 2018}}&lt;/ref&gt;

== Astronomy on Mars ==
{{Main|Astronomy on Mars}}
{{See also|Solar eclipses on Mars}}

With the presence of various orbiters, landers, and rovers, it is possible to practice [[astronomy]] from Mars. Although Mars's moon [[Phobos (moon)|Phobos]] appears about one-third the [[angular diameter]] of the [[full moon]] on Earth, [[Deimos (moon)|Deimos]] appears more or less star-like, looking only slightly brighter than Venus does from Earth.&lt;ref name=pl_org_deimos/&gt;

Various phenomena seen from Earth have also been observed from Mars, such as [[meteor]]s and [[aurora]]s.&lt;ref name=&quot;aurora&quot;&gt;{{cite journal|last=Bertaux|first=Jean-Loup|display-authors=etal |doi=10.1038/nature03603|title=Discovery of an aurora on Mars|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-06-09_435_7043/page/790|pmid=15944698|journal=Nature|volume=435|issue=7043|pages=790–794|year=2005|bibcode=2005Natur.435..790B|s2cid=4430534}}&lt;/ref&gt; The [[angular diameter|apparent sizes]] of the moons Phobos and Deimos are sufficiently smaller than that of the Sun; thus, their partial &quot;eclipses&quot; of the Sun are best considered [[transit (astronomy)|transits]] (see [[transit of Deimos from Mars|transit of Deimos]] and [[transit of Phobos from Mars|Phobos]] from Mars).&lt;ref name=nature436/&gt;&lt;ref name=sd040317/&gt; [[transit of Mercury from Mars|Transits of Mercury]] and [[transit of Venus|Venus]] have been observed from Mars. A [[transit of Earth from Mars|transit of Earth]] will be seen from Mars on 10 November 2084.&lt;ref name=jbaa93/&gt;

On 19 October 2014, [[C/2013 A1 (Siding Spring)|comet Siding Spring]] passed extremely close to Mars, so close that the [[Coma (cometary)|coma]] may have enveloped Mars.&lt;ref name=&quot;NASA-20141019&quot;&gt;{{cite web |last1=Webster|first1=Guy|last2=Brown|first2=Dwayne|last3=Jones|first3=Nancy|last4=Steigerwald|first4=Bill|title=All Three NASA Mars Orbiters Healthy After Comet Flyby|url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=4347|date=19 October 2014|publisher=NASA|access-date=20 October 2014}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT-20141019&quot;&gt;{{cite news|agency=Agence France-Presse|title=A Comet's Brush With Mars |url=https://www.nytimes.com/2014/10/19/science/a-comets-brush-with-mars.html|date=19 October 2014|work=[[The New York Times]]|access-date=20 October 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ESA-20141020&quot;&gt;{{cite web |last=Denis|first=Michel|title=Spacecraft in great shape – our mission continues|url=http://blogs.esa.int/mex/category/comet-siding-spring/|date=20 October 2014|publisher=[[European Space Agency]] |access-date=21 October 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ISRO MOM safe after Mars comet flyby&quot;&gt;{{cite news|author=Staff|title=I'm safe and sound, tweets MOM after comet sighting|url=http://www.thehindu.com/sci-tech/science/im-safe-and-sound-tweets-mom-after-comet-sighting/article6520803.ece|date=21 October 2014|work=[[The Hindu]]|access-date=21 October 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SD-20131201&quot;&gt;{{cite journal|date=1 December 2013 |last1=Moorhead|first1=Althea|last2=Wiegert|first2=Paul A.|last3=Cooke|first3=William J.|title=The meteoroid fluence at Mars due to comet C/2013 A1 (Siding Spring)|journal=[[Icarus (journal)|Icarus]]|doi=10.1016/j.icarus.2013.11.028|bibcode=2014Icar..231...13M|volume=231|pages=13–21|hdl=2060/20140010989|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NS-20131206&quot;&gt;{{cite web|date=6 December 2013|work=[[New Scientist]] |last=Grossman|first=Lisa|title=Fiercest meteor shower on record to hit Mars via comet|url=https://www.newscientist.com/article/dn24715-fiercest-meteor-shower-on-record-to-hit-mars-via-comet.html |access-date=7 December 2013}}&lt;/ref&gt;

{{Multiple image |align=center |direction=horizontal |total_width=800
 |image1=PIA21260 - Earth and Its Moon, as Seen From Mars.jpg|caption1=Earth and the Moon (''[[Mars Reconnaissance Orbiter|MRO]]'' [[HiRISE]], November 2016)&lt;ref name=&quot;NYT-20170109&quot;&gt;{{cite news|last=St. Fleur |first=Nicholas|title=Looking at Your Home Planet from Mars|url=https://www.nytimes.com/2017/01/09/science/earth-from-mars-photo.html|date=9 January 2017|work=[[The New York Times]]|access-date=9 January 2017}}&lt;/ref&gt;
 |image2=15-ml-06-phobos2-A067R1.jpg|caption2=[[Phobos (moon)|Phobos]] [[transit of Phobos from Mars|transits]] the Sun (''[[Opportunity (rover)|Opportunity]]'', 10 March 2004)
 |image3=PIA19801-TrackingSunspotsOnTheSunFromMars-20150708.gif|caption3=Tracking [[sunspot]]s from Mars
}}

== Viewing ==
[[File:Apparent retrograde motion of Mars in 2003.gif|thumb|Animation of the apparent retrograde motion of Mars in 2003 as seen from Earth.]]

The mean [[apparent magnitude]] of Mars is +0.71 with a standard deviation of 1.05.&lt;ref name=&quot;Mallama_and_Hilton&quot;/&gt; Because the orbit of Mars is eccentric, the magnitude at [[opposition (planets)|opposition]] from the Sun can range from about −3.0 to −1.4.&lt;ref name=&quot;MallamaSky&quot;/&gt; The minimum brightness is magnitude +1.86 when the planet is in [[conjunction (astronomy)|conjunction]] with the Sun.&lt;ref name=&quot;Mallama_and_Hilton&quot;/&gt; At its brightest, Mars (along with [[Jupiter]]) is second only to Venus in luminosity.&lt;ref name=&quot;Mallama_and_Hilton&quot;/&gt; Mars usually appears distinctly yellow, orange, or red. [[NASA]]'s ''Spirit'' rover has taken pictures of a greenish-brown, mud-colored landscape with blue-grey rocks and patches of light red sand.&lt;ref name=lloyd06/&gt; When farthest away from Earth, it is more than seven times farther away than when it is closest. When least favorably positioned, it can be lost in the Sun's glare for months at a time. At its most favorable times — at 15-year or 17-year intervals, and always between late July and late September — a lot of surface detail can be seen with a [[telescope]]. Especially noticeable, even at low magnification, are the [[polar ice cap]]s.&lt;ref name=shallowsky/&gt;

As Mars approaches opposition, it begins a period of [[Apparent retrograde motion|retrograde motion]], which means it will appear to move backwards in a looping motion with respect to the background stars. The duration of this retrograde motion lasts for about 72 days, and Mars reaches its peak luminosity in the middle of this motion.&lt;ref name=zeilik02/&gt;

=== Closest approaches ===
==== Relative ====
[[File:Animation of Mars orbit around Earth.gif|thumb|Geocentric animation of Mars's orbit relative to Earth from January 2003 to January 2019&lt;br/&gt;{{legend2|magenta|Mars}}{{·}}{{legend2|RoyalBlue|Earth}}]]
[[File:Mars distance from Earth.svg|thumb|right|Mars distance from Earth in millions of km (Gm).]]

The point at which Mars's geocentric longitude is 180° different from the Sun's is known as [[opposition (planets)|opposition]], which is near the time of closest approach to Earth. The time of opposition can occur as much as 8.5 days away from the closest approach. The distance at close approach varies between about {{convert|54|and|103|e6km|e6mi|abbr=unit}} due to the planets' [[ellipse|elliptical]] orbits, which causes comparable variation in [[angular size]].&lt;ref name=&quot;Laskar2003&quot;/&gt;&lt;ref name=nasa051103/&gt; The last Mars opposition occurred on 27 July 2018,&lt;ref name=&quot;NYT-20180801&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2018/08/01/opinion/editorials/mars-water-life.html|title=Mars Close Up|work=[[The New York Times]]|date=1 August 2018|access-date=1 August 2018}}&lt;/ref&gt; at a distance of about {{convert|58|e6km|e6mi|abbr=unit}}.&lt;ref name=sheehan970202/&gt; The next Mars opposition occurs on 13 October 2020, at a distance of about {{convert|63|e6km|e6mi|abbr=unit}}.&lt;ref name=sheehan970202/&gt; The average time between the successive oppositions of Mars, its [[synodic period]], is 780 days; but the number of days between the dates of successive oppositions can range from 764 to 812.&lt;ref name=&quot;astropro&quot;/&gt;

As Mars approaches opposition it begins a period of [[Apparent retrograde motion|retrograde motion]], which makes it appear to move backwards in a looping motion relative to the background stars. The duration of this retrograde motion is about 72 days.

==== Absolute, around the present time ====
Mars made its closest approach to Earth and maximum apparent brightness in nearly 60,000 years, {{convert|55758006|km|AU mi|abbr=on}}, [[magnitude (astronomy)|magnitude]] −2.88, on 27 August 2003, at 09:51:13 UTC. This occurred when Mars was one day from opposition and about three days from its [[perihelion]], making it particularly easy to see from Earth. The last time it came so close is estimated to have been on 12 September [[Middle Paleolithic|57,617 BC]], the next time being in 2287.&lt;ref name=rao030822/&gt; This record approach was only slightly closer than other recent close approaches. For instance, the minimum distance on 22 August 1924, was {{val|fmt=commas|0.37285|ul=AU}}, and the minimum distance on 24 August 2208, will be {{val|fmt=commas|0.37279|ul=AU}}.&lt;ref name=Meeus2003/&gt;

Every 15 to 17 years, Mars comes into opposition near its perihelion. These perihelic oppositions make a closer approach to earth than other oppositions which occur every 2.1 years. Mars comes into perihelic opposition in 2003, 2018 and 2035, with 2020 and 2033 being close to perihelic opposition.

== Historical observations ==
{{Main|History of Mars observation}}

The history of observations of Mars is marked by the oppositions of Mars, when the planet is closest to Earth and hence is most easily visible, which occur every couple of years. Even more notable are the perihelic oppositions of Mars, which occur every 15 or 17 years and are distinguished because Mars is close to perihelion, making it even closer to Earth.

=== Ancient and medieval observations ===
[[File:Galileo.arp.300pix.jpg|thumb|left|upright|[[Galileo Galilei]], first person to see Mars via telescope in 1610.&lt;ref name=jha15 /&gt;]]

The ancient [[Sumer]]ians believed that Mars was [[Nergal]], the god of war and plague.&lt;ref name=&quot;Rabkin2005&quot;&gt;{{cite book|last1=Rabkin|first1=Eric S.|title=Mars: A Tour of the Human Imagination|date=2005 |publisher=Praeger|location=Westport, Connecticut|isbn=978-0-275-98719-0|pages=9–11|url=https://books.google.com/books?id=a2QP30zybNkC&amp;pg=PA11}}&lt;/ref&gt; During Sumerian times, Nergal was a minor deity of little significance,&lt;ref name=&quot;Rabkin2005&quot;/&gt; but, during later times, his main cult center was the city of [[Nineveh]].&lt;ref name=&quot;Rabkin2005&quot;/&gt; In Mesopotamian texts, Mars is referred to as the &quot;star of judgement of the fate of the dead.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Thompson|first1=Henry O.|title=Mekal: The God of Beth-Shan|date=1970|publisher=E. J. Brill|location=Leiden, Germany|page=125|url=https://books.google.com/books?id=kc0UAAAAIAAJ&amp;pg=PA125}}&lt;/ref&gt; The existence of Mars as a wandering object in the night sky was recorded by the ancient [[Egyptian astronomy|Egyptian astronomers]] and, by 1534 BCE, they were familiar with the [[Apparent retrograde motion|retrograde motion]] of the planet.&lt;ref name=paob85/&gt; By the period of the [[Neo-Babylonian Empire]], the [[Babylonian astronomy|Babylonian astronomers]] were making regular records of the positions of the planets and systematic observations of their behavior. For Mars, they knew that the planet made 37 [[Orbital period|synodic periods]], or 42 circuits of the zodiac, every 79 years. They invented arithmetic methods for making minor corrections to the predicted positions of the planets.&lt;ref name=north08/&gt;&lt;ref name=swerdlow98/&gt; In [[Ancient Greece]], the planet was known as {{lang-grc|Πυρόεις|label=none}}.&lt;ref&gt;{{cite book|title=De Natura Deorum|url=https://archive.org/details/marcitulliicicer00cice|trans-title=On the Nature of the Gods|publisher=Methuen|location=London|first=Marcus Tullius|last=Cicero|translator=Francis Brooks|year=1896}}&lt;/ref&gt;

In the fourth century BCE, [[Aristotle]] noted that Mars disappeared behind the Moon during an [[occultation]], indicating that the planet was farther away.&lt;ref name=poor08/&gt; [[Ptolemy]], a Greek living in [[Alexandria]],&lt;ref name=&quot;google&quot;/&gt; attempted to address the problem of the orbital motion of Mars. Ptolemy's model and his collective work on astronomy was presented in the multi-volume collection ''[[Almagest]]'', which became the authoritative treatise on [[History of astronomy#Medieval Western Europe|Western astronomy]] for the next fourteen centuries.&lt;ref name=&quot;google7&quot;/&gt; Literature from ancient China confirms that Mars was known by [[Chinese astronomy|Chinese astronomers]] by no later than the fourth century BCE.&lt;ref name=needham_ronan85/&gt; In the [[East Asian]] cultures, Mars is traditionally referred to as the &quot;fire star&quot; (Chinese: {{lang|zh|火星}}), based on the [[Five elements (Chinese philosophy)|Five elements]].&lt;ref&gt;{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&amp;pg=PA300 |chapter=Fung Shui|title=Religion in China – Universism: A Key to the Study of Taoism and Confucianism|publisher=G. P. Putnam's Sons|series=American Lectures on the History of Religions, volume 10|first=Jan Jakob Maria|last=de Groot|page=300|date=1912|oclc=491180}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=mk3vxD3Ib_sC&amp;pg=PT43|title=The Japanese Numbers Game: The Use and Understanding of Numbers in Modern Japan|publisher=Routledge|series=Nissan Institute/Routledge Japanese Studies Series|first=Thomas|last=Crump|pages=39–40|date=1992|isbn=978-0-415-05609-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/passingkorea01hulbgoog|title=The Passing of Korea|publisher=Doubleday, Page &amp; Company|first=Homer Bezaleel|last=Hulbert|page=[https://archive.org/details/passingkorea01hulbgoog/page/n538 426]|date=1909|orig-year=1906|oclc=26986808}}&lt;/ref&gt;

During the seventeenth century, [[Tycho Brahe]] measured the [[diurnal parallax]] of Mars that [[Johannes Kepler]] used to make a preliminary calculation of the relative distance to the planet.&lt;ref name=taton03 /&gt; When the telescope became available, the diurnal parallax of Mars was again measured in an effort to determine the Sun-Earth distance. This was first performed by [[Giovanni Domenico Cassini]] in 1672. The early parallax measurements were hampered by the quality of the instruments.&lt;ref name=hirschfeld01/&gt; The only [[occultation]] of Mars by Venus observed was that of 13 October 1590, seen by [[Michael Maestlin]] at [[Heidelberg]].&lt;ref name=sat57/&gt; In 1610, Mars was viewed by Italian astronomer [[Galileo Galilei]], who was first to see it via telescope.&lt;ref name=jha15/&gt; The first person to draw a map of Mars that displayed any terrain features was the Dutch astronomer [[Christiaan Huygens]].&lt;ref name=&quot;arizona&quot;/&gt;

=== Martian &quot;canals&quot; ===
{{Multiple image|direction=vertical|width=200|image1=Mars Schiaparelli MKL Bd. 11 1890 (128500338).jpg|image2=Lowell Mars channels.jpg|image3=Mars HST Mollweide map 1999.png|caption1=Map of Mars by Giovanni Schiaparelli|caption2=Mars sketched as observed by Lowell before 1914 (south on top)|caption3=Map of Mars from the ''[[Hubble Space Telescope]]'' as seen near the 1999 opposition (north on top)}}
{{Main|Martian canal}}

By the 19th century, the resolution of telescopes reached a level sufficient for surface features to be identified. A perihelic opposition of Mars occurred on 5 September 1877. In that year, the Italian astronomer [[Giovanni Schiaparelli]] used a {{convert|22|cm}} telescope in [[Milan]] to help produce the first detailed map of Mars. These maps notably contained features he called ''canali'', which were later shown to be an [[optical illusion]]. These ''canali'' were supposedly long, straight lines on the surface of Mars, to which he gave names of famous rivers on Earth. His term, which means &quot;channels&quot; or &quot;grooves&quot;, was popularly mistranslated in English as &quot;canals.&quot;&lt;ref name=snyder01/&gt;&lt;ref name=sagan80/&gt;

Influenced by the observations, the orientalist [[Percival Lowell]] founded an [[Lowell Observatory|observatory]] which had {{convert|30|and|45|cm}} telescopes. The observatory was used for the exploration of Mars during the last good opportunity in 1894 and the following less favorable oppositions. He published several books on Mars and life on the planet, which had a great influence on the public.&lt;ref name=basalla06/&gt;&lt;ref name=&quot;NYT-20151001&quot;&gt;{{cite news|last=Dunlap|first=David W.|title=Life on Mars? You Read It Here First.|url=https://www.nytimes.com/2015/09/30/insider/life-on-mars-you-read-it-here-first.html|date=1 October 2015|work=[[The New York Times]]|access-date=1 October 2015}}&lt;/ref&gt; The ''canali'' were independently found by other astronomers, like [[Henri Joseph Perrotin]] and [[Louis Thollon]] in Nice, using one of the largest telescopes of that time.&lt;ref name=maria_lane05/&gt;&lt;ref name=ba3/&gt;

The seasonal changes (consisting of the diminishing of the polar caps and the dark areas formed during Martian summer) in combination with the canals led to speculation about life on Mars, and it was a long-held belief that Mars contained vast seas and vegetation. The telescope never reached the resolution required to give proof to any speculations. As bigger telescopes were used, fewer long, straight ''canali'' were observed. During an observation in 1909 by [[Camille Flammarion]] with an {{convert|84|cm}} telescope, irregular patterns were observed, but no ''canali'' were seen.&lt;ref name=zahnle01/&gt;

Even in the 1960s, articles were published on Martian biology, putting aside explanations other than life for the seasonal changes on Mars. Detailed scenarios for the metabolism and chemical cycles for a functional ecosystem have been published.&lt;ref name=science136_3510/&gt;

=== Spacecraft visitation ===
{{Main|Exploration of Mars}}

Once [[spacecraft]] visited the planet during NASA's [[Mariner program|Mariner missions]] in the 1960s and 1970s, these concepts were radically broken. The results of the Viking life-detection experiments aided an intermission in which the hypothesis of a hostile, dead planet was generally accepted.&lt;ref name=ward_brownlee00/&gt;

Mariner 9 and Viking allowed better maps of Mars to be made using the data from these missions, and another major leap forward was the [[Mars Global Surveyor]] mission, launched in 1996 and operated until late 2006, that allowed complete, extremely detailed maps of the Martian topography, magnetic field and surface minerals to be obtained.&lt;ref name=&quot;Distant worlds: milestones in planetary exploration&quot;/&gt; These maps are available online; for example, at [[Google Mars]]. [[Mars Reconnaissance Orbiter]] and [[Mars Express]] continued exploring with new instruments, and supporting lander missions. NASA provides two online tools: [[Mars Trek]], which provides visualizations of the planet using data from 50 years of exploration, and [[Experience Curiosity]], which simulates traveling on Mars in 3-D with Curiosity.&lt;ref&gt;{{cite web|title=New Online Tools Bring NASA's Journey to Mars to a New Generation|url=http://www.nasa.gov/press-release/new-online-tools-bring-nasa-s-journey-to-mars-to-new-generation-of-explorers|access-date=5 August 2015|date=5 August 2015|accessdate=7 March 2021|archivedate=7 August 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150807234318/http://www.nasa.gov/press-release/new-online-tools-bring-nasa-s-journey-to-mars-to-new-generation-of-explorers/}}&lt;/ref&gt;

== In culture ==
{{Main|Mars in culture|Mars in fiction}}
[[File:Berlin - Brandenburger Tor - Mars.jpg|thumb|upright|Statue of the Roman god of war Mars at the Brandenburg Gate in Berlin]]
[[File:Mars symbol.svg|frameless|upright=0.5|right]]

Mars is named after the [[Ancient Rome|Roman]] [[Mars (mythology)|god of war]]. In different cultures, Mars represents masculinity and youth. [[Gender symbol|Its symbol]], a circle with an arrow pointing out to the upper right, is used as a symbol for the male gender.

The many failures in Mars exploration probes resulted in a satirical counter-culture blaming the failures on an Earth-Mars &quot;[[Bermuda Triangle]]&quot;, a &quot;[[Exploration of Mars#Mars Curse|Mars Curse]]&quot;, or a &quot;Great Galactic Ghoul&quot; that feeds on Martian spacecraft.&lt;ref name=dinerman04/&gt;

=== Intelligent &quot;Martians&quot; ===

The fashionable idea that Mars was populated by intelligent [[Martian]]s exploded in the late 19th century. [[Giovanni Schiaparelli|Schiaparelli's]] &quot;canali&quot; observations combined with [[Percival Lowell]]'s books on the subject put forward the standard notion of a planet that was a drying, cooling, dying world with ancient civilizations constructing irrigation works.&lt;ref name=prion/&gt;

[[File:Kirks Soap Yerkes Mars.jpg|thumb|left|upright|An 1893 soap ad playing on the popular idea that Mars was populated]]

Many other observations and proclamations by notable personalities added to what has been termed &quot;Mars Fever.&quot;&lt;ref name=fergus04/&gt; In 1899, while investigating atmospheric radio noise using his receivers in his Colorado Springs lab, inventor [[Nikola Tesla]] observed repetitive signals that he later surmised might have been radio communications coming from another planet, possibly Mars. In a 1901 interview, Tesla said:

&lt;blockquote&gt;It was some time afterward when the thought flashed upon my mind that the disturbances I had observed might be due to an intelligent control. Although I could not decipher their meaning, it was impossible for me to think of them as having been entirely accidental. The feeling is constantly growing on me that I had been the first to hear the greeting of one planet to another.&lt;ref name=tesla01/&gt;&lt;/blockquote&gt;

Tesla's theories gained support from [[Lord Kelvin]] who, while visiting the United States in 1902, was reported to have said that he thought Tesla had picked up Martian signals being sent to the United States.&lt;ref name=cheney81/&gt; Kelvin &quot;emphatically&quot; denied this report shortly before leaving: &quot;What I really said was that the inhabitants of Mars, if there are any, were doubtless able to see New York, particularly the glare of the electricity.&quot;&lt;ref name=nyt020511/&gt;

In a ''[[New York Times]]'' article in 1901, [[Edward Charles Pickering]], director of the [[Harvard College Observatory]], said that they had received a telegram from [[Lowell Observatory]] in [[Arizona]] that seemed to confirm that Mars was trying to communicate with Earth.&lt;ref name=&quot;nyt2&quot;/&gt;

&lt;blockquote&gt;Early in December 1900, we received from Lowell Observatory in Arizona a telegram that a shaft of light had been seen to project from Mars (the Lowell observatory makes a specialty of Mars) lasting seventy minutes. I wired these facts to Europe and sent out neostyle copies through this country. The observer there is a careful, reliable man and there is no reason to doubt that the light existed. It was given as from a well-known geographical point on Mars. That was all. Now the story has gone the world over. In Europe, it is stated that I have been in communication with Mars, and all sorts of exaggerations have spring up. Whatever the light was, we have no means of knowing. Whether it had intelligence or not, no one can say. It is absolutely inexplicable.&lt;ref name=&quot;nyt2&quot;/&gt;&lt;/blockquote&gt;

Pickering later proposed creating a set of mirrors in [[Texas]], intended to signal Martians.&lt;ref name=fradin99/&gt;

[[File:War-of-the-worlds-tripod.jpg|thumb|upright|Martian tripod illustration from the 1906 French edition of ''[[The War of the Worlds]]'' by [[H. G. Wells]]]]

In recent decades, the high-resolution mapping of the surface of Mars, culminating in [[Mars Global Surveyor]], revealed no artifacts of habitation by &quot;intelligent&quot; life, but pseudoscientific speculation about intelligent life on Mars continues from commentators such as [[Richard C. Hoagland]]. Reminiscent of the ''canali'' controversy, these speculations are based on small scale features perceived in the spacecraft images, such as &quot;pyramids&quot; and the &quot;[[Cydonia (Mars)|Face on Mars]].&quot; Planetary astronomer [[Carl Sagan]] wrote:

&lt;blockquote&gt;Mars has become a kind of mythic arena onto which we have projected our Earthly hopes and fears.&lt;ref name=sagan80/&gt;&lt;/blockquote&gt;

The depiction of Mars in fiction has been stimulated by its dramatic red color and by nineteenth century scientific speculations that its surface conditions might support not just life but intelligent life.&lt;ref name=lightman97/&gt; Thus originated a large number of [[science fiction]] scenarios, among which is [[H. G. Wells]]' ''[[The War of the Worlds]]'', published in 1898, in which Martians seek to escape their dying planet by invading Earth.

Influential works included [[Ray Bradbury]]'s ''[[The Martian Chronicles]]'', in which human explorers accidentally destroy a Martian civilization, [[Edgar Rice Burroughs]]' [[Barsoom|''Barsoom'' series]], [[C. S. Lewis]]' novel ''[[Out of the Silent Planet]]'' (1938),&lt;ref name=sanford09/&gt; and a number of [[Robert A. Heinlein]] stories before the mid-sixties.&lt;ref name=buker02/&gt;

[[Jonathan Swift]] made reference to the moons of Mars, about 150 years before their actual discovery by [[Asaph Hall]], detailing reasonably accurate descriptions of their orbits, in the 19th chapter of his novel ''[[Gulliver's Travels]]''.&lt;ref name=&quot;jonathan_swift&quot;&gt;{{cite web|title=Swift, Jonathan and the moons of Mars|first=David|last=Darling|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/Swift.html |access-date=1 March 2007}}&lt;/ref&gt;

A comic figure of an intelligent Martian, [[Marvin the Martian]], appeared in ''[[Haredevil Hare]]'' (1948) as a character in the [[Looney Tunes]] [[animated cartoon]]s of [[Warner Brothers]], and has continued as part of popular culture to the present.&lt;ref name=rabkin05/&gt;

After the [[Mariner program|Mariner]] and [[Viking program|Viking]] spacecraft had returned pictures of Mars as it really is, an apparently lifeless and canal-less world, these ideas about Mars had to be abandoned, and a vogue for accurate, realist depictions of human colonies on Mars developed, the best known of which may be [[Kim Stanley Robinson]]'s [[Mars trilogy|''Mars'' trilogy]]. Pseudo-scientific speculations about the [[Cydonia (Mars)|Face on Mars]] and other enigmatic landmarks spotted by [[space probe]]s have meant that ancient civilizations continue to be a popular theme in science fiction, especially in film.&lt;ref name=miles_peters/&gt;

== Interactive Mars map ==
{{Mars map}}

== See also ==
{{Portal|Solar System}}
{{Wikipedia books| 1 = Mars| 3 = Solar System}}
* [[List of missions to Mars]]
* [[Mars monolith]]
* [[Outline of Mars]]
* [[Timekeeping on Mars]]
* [[List_of_gravitationally_rounded_objects_of_the_Solar_System#Planets|Wikipedia table comparing stats of planets in the Solar System]]

== Notes ==
{{reflist |group=caption}}
{{notes |notes=
{{efn | name=best-fit ellipsoid | Best-fit [[ellipsoid]]}}
}}

== References ==
{{reflist|refs=

&lt;ref name=&quot;Andert&quot;&gt;{{cite journal|last=Andert|first=T. P.|author2=Rosenblatt, P.|author3=Pätzold, M.|author4=Häusler, B.|author5=Dehant, V.|author6=Tyler, G. L.|author7=Marty, J. C.|title=Precise mass determination and the nature of Phobos|journal=[[Geophysical Research Letters]]|volume=37|issue=L09202|pages=L09202|date=7 May 2010|doi=10.1029/2009GL041829|bibcode=2010GeoRL..37.9202A|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Blast&quot;&gt;{{cite web|title=Mars Moon Phobos Likely Forged by Catastrophic Blast|work=Space.com|date=27 September 2010|url=http://www.space.com/scienceastronomy/martian-moon-forged-by-catastrophic-blast-100927.html|access-date=1 October 2010}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Giuranna&quot;&gt;{{cite conference|first=M.|last=Giuranna|author2=Roush, T. L.|author3=Duxbury, T.|author4=Hogan, R. C.|author5=Geminale, A.|author6=Formisano, V.|title=Compositional Interpretation of PFS/MEx and TES/MGS Thermal Infrared Spectra of Phobos|work=European Planetary Science Congress Abstracts, Vol. 5|year=2010|url=http://meetingorganizer.copernicus.org/EPSC2010/EPSC2010-211.pdf |access-date=1 October 2010}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;arizona&quot;&gt;{{cite book|last=Sheehan|first=William|date=1996|chapter-url=http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/chap02.htm|chapter=2: Pioneers|work=uapress.arizona.edu|title=The Planet Mars: A History of Observation and Discovery|place=Tucson|publisher=University of Arizona|bibcode=1996pmho.book.....S|access-date=16 January 2010}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;astropro&quot;&gt;The opposition of 12 February 1995 was followed by one on 17 March 1997. The opposition of 13 July 2065 will be followed by one on 2 October 2067. [http://www.astropro.com/features/tables/geo/su-ma/su-180-ma/SU180MA6.html Astropro 3000-year Sun-Mars Opposition Tables]&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Distant worlds: milestones in planetary exploration&quot;&gt;{{cite book|first=Peter|last=Bond|date=2007|title=Distant worlds: milestones in planetary exploration|work=Copernicus Series|page=119 |publisher=Springer|isbn=978-0-387-40212-3}}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- &lt;ref name=&quot;Folkner1997&quot;&gt;{{cite journal|author=Folkner, W. M.|title=Interior Structure and Seasonal Mass Redistribution of Mars from Radio Tracking of Mars Pathfinder|journal=Science|volume=278|issue=5344 |year=1997|pages=1749–1752|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.278.5344.1749|pmid=9388168|bibcode=1997Sci...278.1749F|display-authors=etal |url=http://pdfs.semanticscholar.org/d110/bc04e0f11a7e90c3bbab2b0313769e2e288b.pdf}}&lt;/ref&gt; --&gt;

&lt;ref name=&quot;google&quot;&gt;Harland, David Michael (2007). &quot;''[https://books.google.com/books?id=ScORNbV0E8wC&amp;pg=PA1 Cassini at Saturn: Huygens results]''&quot;. p. 1. {{ISBN|0-387-26129-X}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;google7&quot;&gt;Hummel, Charles E. (1986). ''[https://archive.org/details/galileoconnectio00humm/page/38 The Galileo connection: resolving conflicts between science &amp; the Bible].'' InterVarsity Press. pp. 35–38. {{ISBN|0-87784-500-X}}.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Greek Names of the Planets&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.greek-names.info/greek-names-of-the-planets/|archive-url=https://web.archive.org/web/20100509164917/http://www.greek-names.info/greek-names-of-the-planets/|archive-date=9 May 2010|title=Greek Names of the Planets|access-date=14 July 2012|quote=Aris is the Greek name of the planet Mars, the fourth planet from the sun, also known as the Red planet. Aris or Ares was the Greek god of War.|date=25 April 2010}} See also the [[:el:Άρης (πλανήτης)|Greek article about the planet]].&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Guardian&quot;&gt;{{cite news|title=Nasa's Curiosity rover finds water in Martian soil|url=https://www.theguardian.com/science/2013/sep/26/nasa-curiosity-rover-mars-soil-water|work=The Guardian|last=Jha |first=Alok|date=26 September 2013|access-date=6 November 2013}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Mystery Spirals on Mars Finally Explained&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.space.com/8494-mystery-spirals-mars-finally-explained.html|publisher=Space.com|title=Mystery Spirals on Mars Finally Explained |date=26 May 2010|access-date=26 May 2010}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nasa&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/mer/news/mer20111207.html|title=NASA – NASA Mars Rover Finds Mineral Vein Deposited by Water|publisher=NASA|date=7 December 2011|access-date=14 August 2012|accessdate=7 March 2021|archivedate=15 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170615235154/https://www.nasa.gov/mission_pages/mer/news/mer20111207.html}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nasa20110804&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/MRO/news/mro20110804.html|title=NASA Spacecraft Data Suggest Water Flowing on Mars|publisher=NASA|first1=Guy|last1=Webster|first2=Steve|last2=Cole|first3=Daniel|last3=Stolte|date=4 August 2011|access-date=19 September 2011|accessdate=7 March 2021|archivedate=17 September 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110917175505/http://www.nasa.gov/mission_pages/MRO/news/mro20110804.html}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nationalgeographic&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2011/12/111208-mars-water-nasa-rover-opportunity-gypsum-life-space-science/|title=Rover Finds &quot;Bulletproof&quot; Evidence of Water on Early Mars|work=National Geographic|date=8 December 2011|access-date=14 August 2012}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nationalgeographic1&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2012/06/120626-mars-water-mantle-oceans-meteorites-space-science/|title=Mars Has &quot;Oceans&quot; of Water Inside?|work=National Geographic|date=26 June 2012|access-date=14 August 2012}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Onset and migration of spiral troughs on Mars revealed by orbital radar&quot;&gt;{{cite journal|title=Onset and migration of spiral troughs on Mars revealed by orbital radar|author1=Smith, Isaac B. |author2=Holt, J. W.|journal=Nature|volume=465|year=2010|pages=450–453|doi=10.1038/nature09049|bibcode=2010Natur.465..450S|issue=4|pmid=20505722|s2cid=4416144 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;usgs&quot;&gt;[http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Categories Planetary Names: Categories for Naming Features on Planets and Satellites]. Planetarynames.wr.usgs.gov. Retrieved 1 December 2011.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;usra&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/redplanet2/slide_2.html|title=Slide 2 Earth Telescope View of Mars|work=The Red Planet: A Survey of Mars|publisher=Lunar and Planetary Institute}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Souami_Souchay_2012&gt;{{cite journal
 | title=The solar system's invariable plane
 | last1=Souami | first1=D. | last2=Souchay | first2=J.
 | journal=Astronomy &amp; Astrophysics
 | volume=543 | id=A133 | pages=11 | date=July 2012
 | doi=10.1051/0004-6361/201219011 | bibcode=2012A&amp;A...543A.133S | doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Seidelmann2007&quot;&gt;{{cite journal|doi=10.1007/s10569-007-9072-y|last1=Seidelmann|first1=P. Kenneth|last2=Archinal|first2=Brent A.|last3=A'Hearn&lt;!-- written A'hearn here, mostly A'Hearn elsewhere --&gt; |first3=Michael F.|display-authors=3|last4=Conrad|first4=Albert R.|last5=Consolmagno|first5=Guy J.|last6=Hestroffer|first6=Daniel|last7=Hilton|first7=James L.|last8=Krasinsky|first8=Georgij A.|last9=Neumann |first9=Gregory A.|last10=Oberst|first10=Jürgen|last11=Stooke|first11=Philip J.|last12=Tedesco|first12=Edward F.|last13=Tholen|first13=David J.|last14=Thomas|first14=Peter C.|last15=Williams|first15=Iwan P.
|year=2007|title=Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006|url=https://archive.org/details/sim_celestial-mechanics-and-dynamical-astronomy_2007_98_3/page/155|journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy|volume=98|issue=3|pages=155–180 |bibcode=2007CeMDA..98..155S|ref={{sfnRef|Seidelmann Archinal A'hearn et al.|2007}}|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;lodders1998&quot;&gt;{{cite book|title=The Planetary Scientist's Companion|url=https://archive.org/details/planetaryscienti00lodd_066|url-access=limited|publisher=Oxford University Press|first1=Katharina |last1=Lodders|first2=Bruce|last2=Fegley|page=[https://archive.org/details/planetaryscienti00lodd_066/page/n210 190]|date=1998|isbn=978-0-19-511694-6}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nasa_hematite&quot;&gt;{{cite web|title=The Lure of Hematite|work=Science@NASA|publisher=NASA|date=28 March 2001|url=https://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast28mar_1.htm|access-date=24 December 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100114043500/http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast28mar_1.htm|archive-date=14 January 2010|accessdate=7 March 2021|archivedate=14 January 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100114043500/http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast28mar_1.htm}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;northcratersn&quot;&gt;{{cite web|date=19 July 2008|title=Impact May Have Transformed Mars|publisher=ScienceNews.org|first=Ashley|last=Yeager|url=http://www.sciencenews.org/view/generic/id/33622/title/Impact_may_have_transformed_Mars_|access-date=12 August 2008|accessdate=7 March 2021|archivedate=14 September 2012|archiveurl=https://archive.ph/20120914153420/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/33622/title/Impact_may_have_transformed_Mars_}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;northcraterguard&quot;&gt;{{cite news|date=26 June 2008|title=Cataclysmic impact created north-south divide on Mars|publisher=Science @ guardian.co.uk|first=Ian|last=Sample |url=https://www.theguardian.com/science/2008/jun/26/mars.asteroid?gusrc=rss&amp;feed=science|access-date=12 August 2008|location=London}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;specials1&quot;&gt;{{cite web|title=Water ice in crater at Martian north pole|date=28 July 2005|publisher=ESA|url=http://www.esa.int/SPECIALS/Mars_Express/SEMGKA808BE_0.html|access-date=19 March 2010}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;jsg.utexas.edu&quot;&gt;{{cite web|title=Scientists Discover Concealed Glaciers on Mars at Mid-Latitudes|date=20 November 2008|publisher=University of Texas at Austin|url=http://www.jsg.utexas.edu/news/rels/112008.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725200229/http://www.jsg.utexas.edu/news/rels/112008.html|archive-date=25 July 2011|access-date=19 March 2010|accessdate=7 March 2021|archivedate=25 July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110725200229/http://www.jsg.utexas.edu/news/rels/112008.html}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;esa050221&quot;&gt;{{cite news|title=Mars pictures reveal frozen sea|publisher=ESA|author=Staff|date=21 February 2005|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4285119.stm|access-date=19 March 2010}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;spacecraft1&quot;&gt;{{cite web|date=31 July 2008|title=NASA Spacecraft Confirms Martian Water, Mission Extended|publisher=Science @ NASA|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080731.html|access-date=1 August 2008|accessdate=7 March 2021|archivedate=18 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120418005710/http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080731.html}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nssdc&quot;&gt;{{cite web|author=Williams, David R.|title=Mars Fact Sheet|work=National Space Science Data Center|publisher=NASA|date=1 September 2004|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html|access-date=24 June 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20100612092806/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html|archive-date=12 June 2010|url-status=dead|accessdate=7 March 2021|archivedate=12 June 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100612092806/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html%7C}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;rust&quot;&gt;{{cite journal|last=Peplow|first=Mark|title=How Mars got its rust|date=6 May 2004|journal=Nature|url=http://www.nature.com/news/2004/040503/full/news040503-6.html|access-date=10 March 2007 |doi=10.1038/news040503-6}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;sci300a&quot;&gt;{{cite journal|last=Christensen|first=Philip R.|date=27 June 2003|title=Morphology and Composition of the Surface of Mars: Mars Odyssey THEMIS Results|journal=Science|volume=300|issue=5628 |pages=2056–2061|doi=10.1126/science.1080885|pmid=12791998|bibcode=2003Sci...300.2056C|s2cid=25091239|display-authors=etal|url=https://authors.library.caltech.edu/51864/7/Christensen.pdf}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;sci300b&quot;&gt;{{cite journal|last=Golombek|first=Matthew P.|date=27 June 2003|title=The Surface of Mars: Not Just Dust and Rocks|url=https://archive.org/details/sim_science_2003-06-27_300_5628/page/2043|journal=Science|volume=300|issue=5628|pages=2043–2044 |doi=10.1126/science.1082927|pmid=12829771|s2cid=8843743}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;magnetosphere&quot;&gt;{{cite web|date=9 November 2006|title=Magnetic Fields and Mars|publisher=Mars Global Surveyor @ NASA|author1=Valentine, Theresa|author2=Amde, Lishan|url=http://mgs-mager.gsfc.nasa.gov/Kids/magfield.html|access-date=17 July 2009}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;plates&quot;&gt;{{cite web|first1=Nancy|last1=Neal-Jones|first2=Cynthia|last2=O'Carroll|publisher=NASA/Goddard Space Flight Center|title=New Map Provides More Evidence Mars Once Like Earth|url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2005/mgs_plates.html|access-date=4 December 2011|accessdate=7 March 2021|archivedate=14 September 2012|archiveurl=https://archive.ph/20120914153601/http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2005/mgs_plates.html}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;jacque03&quot;&gt;{{cite news|last1=Jacqué|first1=Dave|url=http://cars9.uchicago.edu/gsecars/LVP/publication/News/X-rays%20reveal%20secrets%20of%20Mars%27%20core.htm|title=APS X-rays reveal secrets of Mars' core|publisher=Argonne National Laboratory|date=26 September 2003|access-date=1 July 2006|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090221180506/http://cars9.uchicago.edu/gsecars/LVP/publication/News/X-rays%20reveal%20secrets%20of%20Mars%27%20core.htm|archive-date=21 February 2009}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;jog91&quot;&gt;{{cite journal|last=Tanaka|first=K. L.|year=1986|title=The Stratigraphy of Mars|journal=[[Journal of Geophysical Research]]|volume=91|issue=B13|pages=E139–E158|doi=10.1029/JB091iB13p0E139 |bibcode=1986JGR....91..139T|url=https://zenodo.org/record/1231412}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;dc080304&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.space.com/5043-avalanche-photographed-mars.html|title=Mars avalanche caught on camera|work=Space.com|date=3 March 2008|access-date=16 August 2018}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;sciam080627&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.sciam.com/article.cfm?id=giant-asteroid-flattened|title=Giant Asteroid Flattened Half of Mars, Studies Suggest|work=Scientific American|access-date=27 June 2008}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nyt080626&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/06/26/science/space/26mars.html?em&amp;ex=1214712000&amp;en=bd0be05a87523855&amp;ei=5087%0A|title=Huge Meteor Strike Explains Mars's Shape, Reports Say |work=The New York Times|access-date=27 June 2008|first=Kenneth|last=Chang|date=26 June 2008}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nasa051103&quot;&gt;{{cite news|date=3 November 2005|publisher=NASA|title=Close Encounter: Mars at Opposition|url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2005/34/image/l|access-date=19 March 2010}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;bbc080627&quot;&gt;{{cite news|title=Martian soil 'could support life'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7477310.stm|publisher=BBC News|date=27 June 2008|access-date=7 August 2008}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;marssalt&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.usatoday.com/tech/science/space/2008-08-04-mars-soil_N.htm|title=Scientists: Salt in Mars soil not bad for life|last=Chang|first=Alicia|agency=Associated Press |access-date=7 August 2008|date=5 August 2008|work=USA Today}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;jpl_soil&quot;&gt;{{cite web|title=NASA Spacecraft Analyzing Martian Soil Data|url=http://www.jpl.nasa.gov/news/phoenix/release.php?ArticleID=1816|publisher=JPL|access-date=5 August 2008|accessdate=7 March 2021|archivedate=22 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170522063940/https://www.jpl.nasa.gov/news/phoenix/release.php?ArticleID=1816}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;jpl_dust_devil&quot;&gt;{{cite web|url=http://hirise.lpl.arizona.edu/ESP_013751_1115|title=Dust Devil Etch-A-Sketch (ESP_013751_1115)|publisher=NASA/JPL/University of Arizona|date=2 July 2009|access-date=1 January 2010}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;gpl29_23_41&quot;&gt;{{cite journal|author1=Schorghofer, Norbert|author2=Aharonson, Oded|author3=Khatiwala, Samar|title=Slope streaks on Mars: Correlations with surface properties and the potential role of water|journal=Geophysical Research Letters|volume=29|issue=23|pages=41–1|year=2002|doi=10.1029/2002GL015889|bibcode=2002GeoRL..29.2126S|url=https://authors.library.caltech.edu/37133/1/schorghofer2002_grl.pdf}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;oleb33_4_515&quot;&gt;{{cite journal|author=Gánti, Tibor|title=Dark Dune Spots: Possible Biomarkers on Mars?|url=https://archive.org/details/sim_origins-of-life-and-evolution-of-biospheres_2003-10_33_4-5/page/515|journal=Origins of Life and Evolution of the Biosphere|volume=33|issue=4|pages=515–557|year=2003 |bibcode=2003OLEB...33..515G|doi=10.1023/A:1025705828948|display-authors=etal|pmid=14604189|s2cid=23727267}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;bbc040124&quot;&gt;{{cite news|first=David|last=Whitehouse|date=24 January 2004|title=Long history of water and Mars|publisher=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/3426539.stm|access-date=20 March 2010}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;jgr110&quot;&gt;{{cite journal|journal=[[Journal of Geophysical Research]]|date=7 May 2005|last=Heldmann|first=Jennifer L.|title=Formation of Martian gullies by the action of liquid water flowing under current Martian environmental conditions|url=http://daleandersen.seti.org/Dale_Andersen/Science_articles_files/Heldmann%20et%20al.2005.pdf|volume=110|issue=E5|page=Eo5004|doi=10.1029/2004JE002261|access-date=17 September 2008|bibcode=2005JGRE..11005004H|display-authors=etal|citeseerx=10.1.1.596.4087}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081001162643/http://daleandersen.seti.org/Dale_Andersen/Science_articles_files/Heldmann%20et%20al.2005.pdf |date=1 October 2008 }} 'conditions such as now occur on Mars, outside of the temperature-pressure stability regime of liquid water'… 'Liquid water is typically stable at the lowest elevations and at low latitudes on the planet because the atmospheric pressure is greater than the [[vapor pressure]] of water and surface temperatures in equatorial regions can reach 273 K for parts of the day [Haberle ''et al''., 2001]'&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;kostama&quot;&gt;{{cite journal|journal=Geophysical Research Letters|volume=33|issue=11|page=L11201|date=3 June 2006|author1=Kostama, V.-P.|author2=Kreslavsky, M. A.|author3=Head, J. W.|title=Recent high-latitude icy mantle in the northern plains of Mars: Characteristics and ages of emplacement|url=http://www.agu.org/pubs/crossref/2006/2006GL025946.shtml|doi=10.1029/2006GL025946|access-date=12 August 2007|bibcode=2006GeoRL..3311201K|citeseerx=10.1.1.553.1127}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318010946/http://www.agu.org/pubs/crossref/2006/2006GL025946.shtml |date=18 March 2009 }} 'Martian high-latitude zones are covered with a smooth, layered ice-rich mantle'.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;sci299&quot;&gt;{{cite journal|author1=Byrne, Shane|author2=Ingersoll, Andrew P.|title=A Sublimation Model for Martian South Polar Ice Features|journal=Science|volume=299|issue=5609|pages=1051–1053 |year=2003|pmid=12586939|doi=10.1126/science.1080148|bibcode=2003Sci...299.1051B|s2cid=7819614|url=https://semanticscholar.org/paper/f5f613d7d330b792caa7924f88961bfb7fc38467}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nasa070315&quot;&gt;{{cite web|publisher=NASA|date=15 March 2007|title=Mars' South Pole Ice Deep and Wide|url=http://jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2007-030|archive-url=https://web.archive.org/web/20090420204127/http://jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2007-030|archive-date=20 April 2009|access-date=16 March 2007|accessdate=7 March 2021|archivedate=20 April 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090420204127/http://jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2007-030}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nature434&quot;&gt;{{cite journal|last=Murray|first=John B.|title=Evidence from the Mars Express High Resolution Stereo Camera for a frozen sea close to Mars' equator|journal=Nature|volume=434|pages=352–356 |date=17 March 2005|doi=10.1038/nature03379|pmid=15772653|issue=703|bibcode=2005Natur.434..352M|s2cid=4373323|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Kerr2005&quot;&gt;{{cite journal|last=Kerr|first=Richard A.|title=Ice or Lava Sea on Mars? A Transatlantic Debate Erupts|url=https://archive.org/details/sim_science_2005-03-04_307_5714/page/1390|journal=Science|volume=307|issue=5714|pages=1390–1391|date=4 March 2005 |doi=10.1126/science.307.5714.1390a|pmid=15746395|s2cid=38239541}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Jaeger2007&quot;&gt;{{cite journal|last=Jaeger|first=W. L.|title=Athabasca Valles, Mars: A Lava-Draped Channel System|url=https://archive.org/details/sim_science_2007-09-21_317_5845/page/1709|journal=Science|volume=317|pages=1709–1711|date=21 September 2007 |doi=10.1126/science.1143315|pmid=17885126|issue=5845|bibcode=2007Sci...317.1709J|s2cid=128890460|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;sci288&quot;&gt;{{cite journal|last1=Malin|first1=Michael C.|last2=Edgett|first2=KS|title=Evidence for Recent Groundwater Seepage and Surface Runoff on Mars|journal=Science|volume=288|issue=5475|pages=2330–2335|date=30 June 2000|pmid=10875910|doi=10.1126/science.288.5475.2330|bibcode=2000Sci...288.2330M|s2cid=14232446|url=https://semanticscholar.org/paper/c7f91d323f8317c41037aa2862f0e5a0f8b6d718}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nasa061206&quot;&gt;{{cite web|title=NASA Images Suggest Water Still Flows in Brief Spurts on Mars|publisher=NASA|date=6 December 2006|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html|access-date=6 December 2006|accessdate=7 March 2021|archivedate=7 August 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807005557/http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;bbc061206&quot;&gt;{{cite news|title=Water flowed recently on Mars|publisher=BBC|date=6 December 2006|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6214834.stm|access-date=6 December 2006}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nasa061206b&quot;&gt;{{cite news|publisher=NASA|date=6 December 2006|title=Water May Still Flow on Mars, NASA Photo Suggests|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=6587226|access-date=30 April 2006}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nasa040303&quot;&gt;{{cite press release|publisher=NASA|date=3 March 2004|title=Mineral in Mars 'Berries' Adds to Water Story|url=http://www.jpl.nasa.gov/releases/2004/88.cfm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071109185031/http://www.jpl.nasa.gov/releases/2004/88.cfm|archive-date=9 November 2007|access-date=13 June 2006}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nasa101001&quot;&gt;{{cite web|title=Mars Exploration Rover Mission: Science|publisher=NASA|date=12 July 2007|url=http://marsrover.nasa.gov/science/goal1-results.html|access-date=10 January 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100528175553/http://marsrover.nasa.gov/science/goal1-results.html|archive-date=28 May 2010|url-status=dead|accessdate=7 March 2021|archivedate=28 May 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100528175553/http://marsrover.nasa.gov/science/goal1-results.html}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ag44_4&quot;&gt;{{cite journal|author1=Mitchell, Karl L.|author2=Wilson, Lionel|title=Mars: recent geological activity : Mars: a geologically active planet|journal=[[Astronomy &amp; Geophysics]]|volume=44 |issue=4|pages=4.16–4.20|year=2003|doi=10.1046/j.1468-4004.2003.44416.x|bibcode=2003A&amp;G....44d..16M|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;icarus169&quot;&gt;{{cite journal|author1=Mellon, J. T.|author2=Feldman, W. C.|author3=Prettyman, T. H.|title=The presence and stability of ground ice in the southern hemisphere of Mars|journal=Icarus |year=2003|volume=169|issue=2|pages=324–340|bibcode=2004Icar..169..324M|doi=10.1016/j.icarus.2003.10.022}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;clouds&quot;&gt;{{cite news|date=13 December 2004|title=Mars Rovers Spot Water-Clue Mineral, Frost, Clouds|url=http://marsrovers.jpl.nasa.gov/gallery/press/opportunity/20041213a.html|publisher=NASA|access-date=17 March 2006}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;mira&quot;&gt;{{cite web|title=MIRA's Field Trips to the Stars Internet Education Program|publisher=Mira.org|url=http://www.mira.org/fts0/planets/097/text/txt002x.htm|access-date=26 February 2007}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;brown&quot;&gt;{{cite journal|last=Carr|first=Michael H.|title=Oceans on Mars: An assessment of the observational evidence and possible fate|journal=Journal of Geophysical Research|year=2003|volume=108 |issue=5042|page=24|bibcode=2003JGRE..108.5042C|doi=10.1029/2002JE001963|s2cid=16367611|url=https://semanticscholar.org/paper/9c3a363edbe0327caa2891d7bb96aaefb55a9e77}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;phillips&quot;&gt;{{cite web|last=Phillips|first=Tony|title=Mars is Melting, Science at NASA|url=https://science.nasa.gov/headlines/y2003/07aug_southpole.htm|access-date=26 February 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070224153145/https://science.nasa.gov/headlines/y2003/07aug_southpole.htm|archive-date=24 February 2007|accessdate=7 March 2021|archivedate=27 March 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100327101800/http://science.nasa.gov/headlines/y2003/07aug_southpole.htm}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;sci315&quot;&gt;{{cite journal|title=Subsurface Radar Sounding of the South Polar Layered Deposits of Mars|author=Plaut, J. J|journal=Science|volume=316|year=2007|issue=5821|pages=92–95 |doi=10.1126/science.1139672|pmid=17363628|bibcode=2007Sci...316...92P|s2cid=23336149|display-authors=etal|url=https://semanticscholar.org/paper/d2ce5227bdec0b59e02260d7c4459ab19ee1d8d9}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;2006-100&quot;&gt;{{cite news|title=NASA Findings Suggest Jets Bursting From Martian Ice Cap|date=16 August 2006|work=Jet Propulsion Laboratory|publisher=NASA|url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2006-100|access-date=11 August 2009|accessdate=7 March 2021|archivedate=10 October 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091010164741/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2006-100}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Kieffer2000&quot;&gt;{{cite web|first=H. H.|last=Kieffer|year=2000|title=Mars Polar Science 2000|url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/polar2000/pdf/4095.pdf|access-date=6 September 2009}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Portyankina&quot;&gt;{{cite web|title=Fourth Mars Polar Science Conference|editor=Portyankina, G.|year=2006|url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/polar2006/pdf/8040.pdf|access-date=11 August 2009}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Hugh2006&quot;&gt;{{cite journal|title=CO2 jets formed by sublimation beneath translucent slab ice in Mars' seasonal south polar ice cap|journal=Nature|first=Hugh H.|last=Kieffer|author2=Christensen, Philip R.|author3=Titus, Timothy N.|date=30 May 2006|volume=442|issue=7104|pmid=16915284|pages=793–796|doi=10.1038/nature04945|bibcode=2006Natur.442..793K|s2cid=4418194}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;sheehan_ch04&quot;&gt;{{cite web|last=Sheehan|first=William|url=http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/chap04.htm|title=Areographers|work=The Planet Mars: A History of Observation and Discovery|access-date=13 June 2006|accessdate=7 March 2021|archivedate=1 July 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170701062415/http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/MARS/CHAP04.HTM}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;viking_1950_2000&quot;&gt;{{cite web|url=https://history.nasa.gov/monograph21/Chapter%206.pdf|title=Viking and the Resources of Mars|work=Humans to Mars: Fifty Years of Mission Planning, 1950–2000|access-date=10 March 2007|accessdate=7 March 2021|archivedate=14 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190714113836/https://history.nasa.gov/monograph21/Chapter%206.pdf}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;seds_huygens&quot;&gt;{{cite web|author1=Frommert, H.|author2=Kronberg, C.|title=Christiaan Huygens|url=http://messier.seds.org/xtra/Bios/huygens.html|publisher=SEDS/Lunar and Planetary Lab|access-date=10 March 2007}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;archinal_caplinger&quot;&gt;{{cite journal|author1=Archinal, B. A.|author2=Caplinger, M.|title=Mars, the Meridian, and Mert: The Quest for Martian Longitude|journal=Abstract #P22D-06|date=Fall 2002 |bibcode=2002AGUFM.P22D..06A|volume=22|pages=P22D–06}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;pers66&quot;&gt;{{cite journal|author1=Zeitler, W.|author2=Ohlhof, T.|author3=Ebner, H.|year=2000|title=Recomputation of the global Mars control-point network|journal=Photogrammetric Engineering &amp; Remote Sensing|volume=66|issue=2|pages=155–161|url=http://www.asprs.org/a/publications/pers/2000journal/february/2000_feb_155-161.pdf|access-date=26 December 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111113102454/http://www.asprs.org/a/publications/pers/2000journal/february/2000_feb_155-161.pdf|archive-date=13 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111113102454/http://www.asprs.org/a/publications/pers/2000journal/february/2000_feb_155-161.pdf |date=13 November 2011 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;lunine99&quot;&gt;{{cite book|first=Cynthia J.|last=Lunine|date=1999|title=Earth: evolution of a habitable world|url=https://archive.org/details/earthevolutionof0000luni|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/earthevolutionof0000luni/page/183 183]|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-64423-5}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;wright03&quot;&gt;{{cite web|last=Wright|first=Shawn|date=4 April 2003|url=http://ivis.eps.pitt.edu/projects/MC/|title=Infrared Analyses of Small Impact Craters on Earth and Mars|publisher=University of Pittsburgh|access-date=26 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070612190405/http://ivis.eps.pitt.edu/projects/MC/|archive-date=12 June 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ucar_geography&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.windows.ucar.edu/tour/link=/mars/interior/Martian_global_geology.html|title=Mars Global Geography|work=Windows to the Universe|publisher=University Corporation for Atmospheric Research|date=27 April 2001|access-date=13 June 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060615161453/http://www.windows.ucar.edu/tour/link=/mars/interior/Martian_global_geology.html|archive-date=15 June 2006|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;emp9&quot;&gt;{{cite journal|last=Wetherill|first=G. W.|title=Problems Associated with Estimating the Relative Impact Rates on Mars and the Moon|journal=Earth, Moon, and Planets|year=1999|volume=9|issue=1–2 |pages=227–231|bibcode=1974Moon....9..227W|doi=10.1007/BF00565406|s2cid=120233258}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;emp45&quot;&gt;{{cite journal|last=Costard|first=Francois M.|year=1989|title=The spatial distribution of volatiles in the Martian hydrolithosphere|url=https://archive.org/details/sim_earth-moon-and-planets_1989-06_45_3/page/265|bibcode=1989EM&amp;P...45..265C|journal=Earth, Moon, and Planets |volume=45|issue=3|pages=265–290|doi=10.1007/BF00057747|s2cid=120662027}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;glenday09&quot;&gt;{{cite book|first=Craig|last=Glenday|date=2009|page=[https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse/page/12 12]|title=Guinness World Records|publisher=Random House, Inc.|isbn=978-0-553-59256-6|url=https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse/page/12}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;scsdes49&quot;&gt;{{cite journal|first=Junyong|last=Chen|title=Progress in technology for the 2005 height determination of Qomolangma Feng (Mt. Everest)|journal=Science in China Series D: Earth Sciences |volume=49|issue=5|year=2006|pages=531–538|doi=10.1007/s11430-006-0531-1|bibcode=2006ScChD..49..531C|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;lucchita_rosanova&quot;&gt;{{cite web|author1=Lucchitta, B. K.|author2=Rosanova, C. E.|date=26 August 2003|url=https://astrogeology.usgs.gov/Projects/VallesMarineris/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110611053821/http://astrogeology.usgs.gov/Projects/VallesMarineris/|archive-date=11 June 2011|title=Valles Marineris; The Grand Canyon of Mars|publisher=USGS|access-date=11 March 2007}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;cushing_titus_wynn07&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2007/pdf/1371.pdf|title=Themis Observes Possible Cave Skylights on Mars|author1=Cushing, G. E.|author2=Titus, T. N. |author3=Wynne, J. J.|author4=Christensen, P. R.|publisher=Lunar and Planetary Science XXXVIII|year=2007|access-date=2 August 2007}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nau070328&quot;&gt;{{cite news|url=http://www4.nau.edu/insidenau/bumps/2007/3_28_07/mars.htm|title=NAU researchers find possible caves on Mars|work=Inside NAU|publisher=[[Northern Arizona University]] |volume=4|issue=12|date=28 March 2007|access-date=28 May 2007}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;bbc070317&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6461201.stm|title=Researchers find possible caves on Mars|work=Paul Rincon of [[BBC News]]|access-date=28 May 2007|date=17 March 2007}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;swind&quot;&gt;{{cite web|last=Philips|first=Tony|title=The Solar Wind at Mars|publisher=Science@NASA|year=2001|url=https://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast31jan_1.htm|access-date=8 October 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061010015908/http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast31jan_1.htm|archive-date=10 October 2006|accessdate=7 March 2021|archivedate=10 October 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061010015908/http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast31jan_1.htm}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;swind2&quot;&gt;{{cite journal|author=Lundin, R|title=Solar Wind-Induced Atmospheric Erosion at Mars: First Results from ASPERA-3 on Mars Express|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-09-24_305_5692/page/1933|journal=Science|year=2004|volume=305|pages=1933–1936 |doi=10.1126/science.1101860|pmid=15448263|issue=5692|bibcode=2004Sci...305.1933L|s2cid=28142296|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;bolonkin09&quot;&gt;{{cite book|first=Alexander A.|last=Bolonkin|date=2009|title=Artificial Environments on Mars|publisher=Springer|place=Berlin Heidelberg|pages=599–625|isbn=978-3-642-03629-3}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;atkinson07&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.universetoday.com/7024/the-mars-landing-approach-getting-large-payloads-to-the-surface-of-the-red-planet/|title=The Mars Landing Approach: Getting Large Payloads to the Surface of the Red Planet|access-date=18 September 2007|author=Atkinson, Nancy|date=17 July 2007}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;dusty&quot;&gt;{{cite journal|last=Lemmon|first=M. T.|title=Atmospheric Imaging Results from Mars Rovers|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-12-03_306_5702/page/1753|journal=Science|volume=306|pages=1753–1756|year=2004|doi=10.1126/science.1104474|pmid=15576613 |issue=5702|bibcode=2004Sci...306.1753L|s2cid=5645412|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;carr06&quot;&gt;{{cite book|first=Michael H.|last=Carr|date=2006|title=The surface of Mars|page=16|volume=6|work=Cambridge planetary science series|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-87201-0}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;methane-me&quot;&gt;{{cite journal|author1=Formisano, V.|author2=Atreya, S.|author3=Encrenaz, T.|author4=Ignatiev, N.|author5=Giuranna, M.|title=Detection of Methane in the Atmosphere of Mars|journal=[[Science (journal)|Science]]|year=2004|volume=306|issue=5702|pages=1758–1761|doi=10.1126/science.1101732|pmid=15514118|bibcode=2004Sci...306.1758F |s2cid=13533388|url=https://semanticscholar.org/paper/99447ba34310ad77be8aeaa95559afb41a97af72}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;methane&quot;&gt;{{cite news|date=30 March 2004|title=Mars Express confirms methane in the Martian atmosphere|publisher=[[ESA]]|url=http://www.esa.int/esaMI/Mars_Express/SEMZ0B57ESD_0.html|access-date=17 March 2006}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;plumes&quot;&gt;{{cite journal|title=Strong Release of Methane on Mars in Northern Summer 2003|journal=Science|date=20 February 2009|first=Michael J.|last=Mumma|volume=323|issue=5917|pages=1041–1045 |doi=10.1126/science.1165243|url=http://images.spaceref.com/news/2009/Mumma_et_al_Methane_Mars_wSOM_accepted2.pdf|pmid=19150811|bibcode=2009Sci...323.1041M|s2cid=25083438|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nature460&quot;&gt;{{cite journal|title=Observed variations of methane on Mars unexplained by known atmospheric chemistry and physics|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-08-06_460_7256/page/720|journal=Nature|date=6 August 2009|first=Lefèvre|last=Franck |author2=Forget, François|volume=460|pages=720–723|doi=10.1038/nature08228|pmid=19661912|issue=7256|bibcode=2009Natur.460..720L|s2cid=4355576}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;olivine&quot;&gt;{{cite journal|author1=Oze, C.|author2=Sharma, M.|title=Have olivine, will gas: Serpentinization and the abiogenic production of methane on Mars|journal=Geophysical Research Letters |year=2005|volume=32|issue=10|page=L10203|doi=10.1029/2005GL022691|bibcode=2005GeoRL..3210203O|s2cid=28981740|url=https://semanticscholar.org/paper/64d96aeca2ecf5d5b5cdb36963cfaf19c4d6b628}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;h&quot;&gt;{{cite web|url=http://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&amp;Display=Facts|title=NASA, Mars: Facts &amp; Figures|access-date=28 January 2010}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nasa_surface&quot;&gt;{{cite web|title=Mars' desert surface...|work=MGCM Press release|publisher=NASA|url=http://www-mgcm.arc.nasa.gov/mgcm/HTML/WEATHER/surface.html|access-date=25 February 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070707084938/http://www-mgcm.arc.nasa.gov/mgcm/HTML/WEATHER/surface.html|archive-date=7 July 2007|accessdate=7 March 2021|archivedate=7 July 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070707084938/http://www-mgcm.arc.nasa.gov/mgcm/HTML/WEATHER/surface.html}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;disc920901&quot;&gt;{{cite journal|first=Jeffrey|last=Kluger|date=1 September 1992|journal=Discover Magazine|title=Mars, in Earth's Image|volume=13|issue=9|page=70 |url=http://discovermagazine.com/1992/sep/marsinearthsimag105|access-date=3 November 2009|bibcode=1992Disc...13...70K}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;goodman97&quot;&gt;{{cite web|last=Goodman|first=Jason C.|date=22 September 1997|url=https://www.mit.edu/people/goodmanj/terraforming/terraforming.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20101110051940/http://www.mit.edu/people/goodmanj/terraforming/terraforming.html|archive-date=10 November 2010|title=The Past, Present, and Possible Future of Martian Climate|publisher=[[MIT]]|access-date=26 February 2007|accessdate=7 March 2021|archivedate=10 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101110051940/http://www.mit.edu/people/goodmanj/terraforming/terraforming.html}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;philips01&quot;&gt;{{cite web|last=Philips|first=Tony|date=16 July 2001|url=https://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast16jul_1.htm|title=Planet Gobbling Dust Storms|work=Science @ NASA|access-date=7 June 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060613062647/https://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast16jul_1.htm|archive-date=13 June 2006|accessdate=7 March 2021|archivedate=13 June 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060613062647/https://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast16jul_1.htm}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;barlow08&quot;&gt;{{cite book|first=Nadine G.|last=Barlow|date=2008|title=Mars: an introduction to its interior, surface and atmosphere|series=Cambridge planetary science|page=21|volume=8|isbn=978-0-521-85226-5|publisher=Cambridge University Press}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;mars_eccentricity&quot;&gt;{{cite web|first=Aldo|last=Vitagliano|url=http://main.chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/MarsDist.html|title=Mars' Orbital eccentricity over time|work=Solex|publisher=Universita' degli Studi di Napoli Federico II|year=2003|access-date=20 July 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070907013516/http://main.chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/MarsDist.html|archive-date=7 September 2007|accessdate=7 March 2021|archivedate=7 September 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070907013516/http://main.chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/MarsDist.html}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;NasaFactSheet&quot;&gt;{{cite web|first=David|last=Williams|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html|title=Mars Fact Sheet|publisher=NASA Goddard Space Flight Center|year=2018|access-date=22 Mar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200317184127/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html|archive-date=17 March 2020|accessdate=7 March 2021|archivedate=25 July 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230725104939/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html}}; Mean Anomaly (deg) 19.412 = (Mean Longitude (deg) 355.45332) - (Longitude of perihelion (deg) 336.04084) {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Meeus2003&quot;&gt;{{cite web|date=March 2003|title=When Was Mars Last This Close?|publisher=International Planetarium Society|first=Jean|last=Meeus|url=http://www.ips-planetarium.org/planetarian/articles/whenmars.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516013312/http://www.ips-planetarium.org/planetarian/articles/whenmars.html|archive-date=16 May 2011|access-date=18 January 2008}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Baalke2003&quot;&gt;{{cite web|date=22 August 2003|title=Mars Makes Closest Approach in Nearly 60,000 Years|publisher=meteorite-list|first=Ron|last=Baalke|url=http://www.mail-archive.com/meteorite-list@meteoritecentral.com/msg14044.html|access-date=18 January 2008}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;esa31031&quot;&gt;{{cite web|url=http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=31031|title=Close Inspection for Phobos|work=ESA website|access-date=13 June 2006}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;theoi&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.theoi.com/Olympios/AresAttendants.html|title=Ares Attendants: Deimos &amp; Phobos|work=Greek Mythology|access-date=13 June 2006}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;qjras19&quot;&gt;{{cite journal|author1=Hunt, G. E.|author2=Michael, W. H.|author3=Pascu, D.|author4=Veverka, J.|author5=Wilkins, G. A.|author6=Woolfson, M.|title=The Martian satellites—100 years on |journal=Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society|volume=19|year=1978|pages=90–109|bibcode=1978QJRAS..19...90H}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;phobos.html&quot;&gt;{{cite web|author=Arnett, Bill|url=http://www.nineplanets.org/phobos.html|title=Phobos|work=nineplanets|date=20 November 2004|access-date=13 June 2006}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ellis07&quot;&gt;{{cite web|url=http://calspace.ucsd.edu/Mars99/docs/library/science/geological_history/moons1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070517181817/http://calspace.ucsd.edu/Mars99/docs/library/science/geological_history/moons1.html|archive-date=17 May 2007|title=Geological History: Moons of Mars|publisher=CalSpace|first=Scott|last=Ellis|access-date=2 August 2007|accessdate=7 March 2021|archivedate=17 May 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070517181817/http://calspace.ucsd.edu/Mars99/docs/library/science/geological_history/moons1.html}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Nowack&quot;&gt;{{cite web|title=Estimated Habitable Zone for the Solar System|publisher=Department of Earth and Atmospheric Sciences at Purdue University|first=Robert L.|last=Nowack |url=http://web.ics.purdue.edu/~nowack/geos105/lect14-dir/lecture14_files/image022.jpg|access-date=10 April 2009}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;saltlife&quot;&gt;{{cite news|date=15 February 2008|title=Early Mars 'too salty' for life|publisher=BBC News|first=Helen|last=Briggs|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7248062.stm|access-date=16 February 2008}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;hannsson97&quot;&gt;{{cite book|last=Hannsson|first=Anders|title=Mars and the Development of Life|publisher=Wiley|date=1997|isbn=978-0-471-96606-7}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=WSU2006&gt;{{cite web|title=Press release: New Analysis of Viking Mission Results Indicates Presence of Life on Mars|url=https://news.wsu.edu/2006/01/05/new-analysis-of-viking-mission-results-points-to-the-presence-of-life-on-mars/|publisher=Washington State University|date=5 January 2006}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nutrient&quot;&gt;{{cite web|title=Phoenix Returns Treasure Trove for Science|date=6 June 2008|publisher=NASA/JPL|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080626.html|access-date=27 June 2008|accessdate=7 March 2021|archivedate=13 November 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111113100938/http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080626.html}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;UV&quot;&gt;{{cite web|first=John|last=Bluck|date=5 July 2005|title=NASA Field-Tests the First System Designed to Drill for Subsurface Martian Life|publisher=NASA|url=http://www.nasa.gov/centers/ames/research/exploringtheuniverse/marsdrill_prt.htm|access-date=2 January 2010|accessdate=7 March 2021|archivedate=29 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110629122238/http://www.nasa.gov/centers/ames/research/exploringtheuniverse/marsdrill_prt.htm}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;am89&quot;&gt;{{cite journal|first=D. C.|last=Golden|title=Evidence for exclusively inorganic formation of magnetite in Martian meteorite ALH84001|journal=American Mineralogist|year=2004|volume=89|issue=5–6 |pages=681–695|url=http://epswww.unm.edu/facstaff/brearley/Golden_p681-695_04%5B1%5D.pdf|access-date=25 December 2010|display-authors=etal|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110512155638/http://epswww.unm.edu/facstaff/brearley/Golden_p681-695_04%5B1%5D.pdf|archive-date=12 May 2011|bibcode=2004AmMin..89..681G|doi=10.2138/am-2004-5-602|s2cid=53315162}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;icarus172&quot;&gt;{{cite journal|author1=Krasnopolsky, Vladimir A.|author2=Maillard, Jean-Pierre|author3=Owen, Tobias C.|title=Detection of methane in the Martian atmosphere: evidence for life?|journal=[[Icarus (journal)|Icarus]]|year=2004|volume=172|issue=2|pages=537–547|doi=10.1016/j.icarus.2004.07.004|bibcode=2004Icar..172..537K}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;form&quot;&gt;{{cite journal|title=Formaldehyde claim inflames Martian debate|journal=Nature|first=Mark|last=Peplow|date=25 February 2005|doi=10.1038/news050221-15|s2cid=128986558}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;dinerman04&quot;&gt;{{cite web|last=Dinerman|first=Taylor|url=http://www.thespacereview.com/article/232/1|title=Is the Great Galactic Ghoul losing his appetite?|work=The space review|date=27 September 2004 |access-date=27 March 2007}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;zharkov93&quot;&gt;{{cite book|last=Zharkov|first=V. N.|title=Evolution of the Earth and Planets|date=1993|chapter=The role of Jupiter in the formation of planets|journal=Washington DC American Geophysical Union Geophysical Monograph Series |volume=74|book-title=Evolution of the Earth and planets|pages=7–17|bibcode=1993GMS....74....7Z|doi=10.1029/GM074p0007|series=Geophysical Monograph Series|isbn=978-1-118-66669-2}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;icarus165_1&quot;&gt;{{cite journal|author1=Lunine, Jonathan I.|author2=Chambers, John|author3=Morbidelli, Alessandro|author4=Leshin, Laurie A.|title=The origin of water on Mars|journal=Icarus|volume=165 |issue=1|pages=1–8|year=2003|doi=10.1016/S0019-1035(03)00172-6|bibcode=2003Icar..165....1L}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;barlow88&quot;&gt;{{cite conference|author=Barlow, N. G.|date=5–7 October 1988|title=Conditions on Early Mars: Constraints from the Cratering Record|work=MEVTV Workshop on Early Tectonic and Volcanic Evolution of Mars. LPI Technical Report 89-04|page=15|publisher=Lunar and Planetary Institute|location=Easton, Maryland|editor=H. Frey|bibcode=1989eamd.work...15B}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;pl_org_deimos&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.planetary.org/explore/topics/mars/deimos.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605084317/http://www.planetary.org/explore/topics/mars/deimos.html|archive-date=5 June 2011|title=Deimos|work=Planetary Societies's Explore the Cosmos|access-date=13 June 2006|accessdate=7 March 2021|archivedate=7 May 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060507050759/http://www.planetary.org/explore/topics/mars/deimos.html}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;jbaa93&quot;&gt;{{cite journal|author1=Meeus, J.|author2=Goffin, E.|year=1983|title=Transits of Earth as seen from Mars|journal=Journal of the British Astronomical Association|volume=93|issue=3|pages=120–123 |bibcode=1983JBAA...93..120M}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nature436&quot;&gt;{{cite journal|first=J. F., III|last=Bell|title=Solar eclipses of Phobos and Deimos observed from the surface of Mars|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-07-07_436_7047/page/55|journal=Nature|volume=436|issue=7047|pages=55–57|date=7 July 2005 |pmid=16001060|doi=10.1038/nature03437|bibcode=2005Natur.436...55B|s2cid=4424182|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;sd040317&quot;&gt;{{cite web|author=Staff|date=17 March 2004|work=SpaceDaily|title=Martian Moons Block Sun in Unique Eclipse Images From Another Planet|url=http://www.spacedaily.com/news/mars-mers-04zzzd.html|access-date=13 February 2010|accessdate=7 March 2021|archivedate=23 November 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111123164841/http://www.spacedaily.com/news/mars-mers-04zzzd.html}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;lloyd06&quot;&gt;{{cite book|title=The QI Book of General Ignorance|last=Lloyd|first=John|author-link=John Lloyd (writer)|author2=John Mitchinson|date=2006|pages=102, 299|publisher=Faber and Faber Limited |location=Britain|isbn=978-0-571-24139-2}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;shallowsky&quot;&gt;{{cite web|first=Akkana|last=Peck|url=http://www.shallowsky.com/mars.html|title=Mars Observing FAQ|work=Shallow Sky|access-date=15 June 2006}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;sheehan970202&quot;&gt;{{cite web|first=William|last=Sheehan|date=2 February 1997|title=Appendix 1: Oppositions of Mars, 1901–2035|work=The Planet Mars: A History of Observation and Discovery|publisher=University of Arizona Press|url=http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/MARS/APPENDS.HTM|access-date=30 January 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100625043926/http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/appends.htm|archive-date=25 June 2010|accessdate=7 March 2021|archivedate=25 June 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100625043926/http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/appends.htm}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;zeilik02&quot;&gt;{{cite book|first=Michael|last=Zeilik|date=2002|title=Astronomy: the Evolving Universe|page=14|edition=9th|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-80090-7}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;rao030822&quot;&gt;{{cite web|date=22 August 2003|last=Rao|first=Joe|url=http://www.space.com/spacewatch/mars_10_closest_030822.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090520075032/http://www.space.com/spacewatch/mars_10_closest_030822.html|archive-date=20 May 2009|title=NightSky Friday—Mars and Earth: The Top 10 Close Passes Since 3000 B.C.|work=Space.com|access-date=13 June 2006}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;paob85&quot;&gt;{{cite journal|last=Novakovic|first=B.|year=2008|title=Senenmut: An Ancient Egyptian Astronomer|journal=Publications of the Astronomical Observatory of Belgrade|volume=85|pages=19–23 |bibcode=2008POBeo..85...19N|arxiv=0801.1331}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;north08&quot;&gt;{{cite book|first=John David|last=North|date=2008|title=Cosmos: an illustrated history of astronomy and cosmology|publisher=University of Chicago Press|pages=48–52|isbn=978-0-226-59441-5}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;swerdlow98&quot;&gt;{{cite book|first=Noel M.|last=Swerdlow|date=1998|pages=[https://archive.org/details/babyloniantheory00swer/page/n20 34]–72|title=The Babylonian theory of the planets |url=https://archive.org/details/babyloniantheory00swer|url-access=limited|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-01196-7|chapter=Periodicity and Variability of Synodic Phenomenon}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;needham_ronan85&quot;&gt;{{cite book|author1=Needham, Joseph|author2=Ronan, Colin A.|date=1985|title=The Shorter Science and Civilisation in China: An Abridgement of Joseph Needham's Original Text|work=The shorter science and civilisation in China|page=187|publisher=Cambridge University Press|volume=2|edition=3rd|isbn=978-0-521-31536-4}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;poor08&quot;&gt;{{cite book|first=Charles Lane|last=Poor|date=1908|title=The solar system: a study of recent observations|page=193|volume=17|work=Science series|publisher=G. P. Putnam's sons}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;taton03&quot;&gt;{{cite book|first=Reni|last=Taton|date=2003|title=Planetary Astronomy from the Renaissance to the Rise of Astrophysics, Part A, Tycho Brahe to Newton|editor=Reni Taton|editor2=Curtis Wilson |editor3=Michael Hoskin|page=109|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-54205-0}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;hirschfeld01&quot;&gt;{{cite book|first=Alan|last=Hirshfeld|date=2001|title=Parallax: the race to measure the cosmos|pages=[https://archive.org/details/parallax00alan/page/60 60–61]|publisher=Macmillan |isbn=978-0-7167-3711-7|url=https://archive.org/details/parallax00alan/page/60}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;sat57&quot;&gt;{{cite journal|last=Breyer|first=Stephen|year=1979|title=Mutual Occultation of Planets|url=https://archive.org/details/sim_sky-and-telescope_1979-03_57_3/page/n11|journal=Sky and Telescope|volume=57|issue=3|page=220|bibcode=1979S&amp;T....57..220A}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;jha15&quot;&gt;{{cite journal|last=Peters|first=W. T.|year=1984|title=The Appearance of Venus and Mars in 1610|journal=Journal for the History of Astronomy|volume=15|issue=3|pages=211–214 |bibcode=1984JHA....15..211P|doi=10.1177/002182868401500306|s2cid=118187803}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;snyder01&quot;&gt;{{cite web|last=Snyder|first=Dave|date=May 2001|title=An Observational History of Mars|url=http://www.umich.edu/~lowbrows/reflections/2001/dsnyder.7.html|access-date=26 February 2007}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;sagan80&quot;&gt;{{cite book|last=Sagan|first=Carl|title=Cosmos|url=https://archive.org/details/cosmos00saga|url-access=registration|publisher=Random House|date=1980|location=New York City|page=[https://archive.org/details/cosmos00saga/page/107 107]|isbn=978-0-394-50294-6}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;basalla06&quot;&gt;{{cite book |first=George |last=Basalla |date=2006 |title=Civilized Life in the Universe: Scientists on Intelligent Extraterrestrials |pages=[https://archive.org/details/civilizedlifeinu0000basa/page/67 67–88] |publisher=Oxford University Press US |isbn=978-0-19-517181-5 |chapter=Percival Lowell: Champion of Canals |chapter-url=https://archive.org/details/civilizedlifeinu0000basa/page/67 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;maria_lane05&quot;&gt;{{cite journal |author1=Maria, K. |author2=Lane, D. |year=2005 |title=Geographers of Mars |journal=Isis |volume=96 |pages=477–506 |doi=10.1086/498590 |pmid=16536152 |issue=4|s2cid=33079760 |url=https://semanticscholar.org/paper/84cf3fa8d922be06eeb66d59509bdb4a28f2b5ca }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ba3&quot;&gt;{{cite journal |last=Perrotin |first=M. |year=1886 |title=Observations des canaux de Mars |journal=Bulletin Astronomique |series=Série I |volume=3 |pages=324–329 |bibcode=1886BuAsI...3..324P |language=fr}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;zahnle01&quot;&gt;{{cite journal |title=Decline and fall of the Martian empire |last=Zahnle |first=K. |journal=Nature |volume=412 |year=2001 |issue=6843 |pmid=11449281 |doi=10.1038/35084148 |pages=209–213|s2cid=22725986 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;science136_3510&quot;&gt;{{cite journal |title=Martian Biology |url=https://archive.org/details/sim_science_1962-04-06_136_3510/page/17 |last=Salisbury |first=F. B. |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=136 |issue=3510 |year=1962 |pages=17–26 |jstor=1708777 |bibcode=1962Sci...136...17S |doi=10.1126/science.136.3510.17 |pmid=17779780|s2cid=39512870 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ward_brownlee00&quot;&gt;{{cite book |author1=Ward, Peter Douglas |author2=Brownlee, Donald |title=Rare earth: why complex life is uncommon in the universe |work=Copernicus Series |page=253 |edition=2nd |publisher=Springer |date=2000 |isbn=978-0-387-95289-5}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ssr_96_1_4&quot;&gt;{{cite journal |doi=10.1023/A:1011945222010 |title=Cratering Chronology and the Evolution of Mars |author1=Hartmann, William K. |author2=Neukum, Gerhard |journal=Space Science Reviews |volume=96 |issue=1/4 |pages=165–194 |year=2001 |bibcode=2001SSRv...96..165H|s2cid=7216371 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ssr96_1_4_197&quot;&gt;{{cite journal |doi=10.1023/A:1011997206080 |author1=Halliday, A. N. |author2=Wänke, H. |author3=Birck, J.-L. |author4=Clayton, R. N. |year=2001 |title=The Accretion, Composition and Early Differentiation of Mars |journal=Space Science Reviews |volume=96 |issue=1/4 |pages=197–230 |bibcode=2001SSRv...96..197H|s2cid=55559040 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref Name=&quot;MallamaMars&quot;&gt;{{cite journal |author=Mallama, A. |title=The magnitude and albedo of Mars |journal=Icarus |volume=192 |issue=2 |pages=404–416 |year=2007 |doi=10.1016/j.icarus.2007.07.011 |bibcode=2007Icar..192..404M}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Laskar2003&quot;&gt;{{cite web |date=14 August 2003 |title=Primer on Mars oppositions |publisher=IMCCE, Paris Observatory |author=Jacques Laskar |url=http://www.imcce.fr/Equipes/ASD/mars/oppo_en.html |access-date=1 October 2010}} [http://home.surewest.net/kheider/astro/SolexMars.txt (Solex results)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120809014619/http://home.surewest.net/kheider/astro/SolexMars.txt |date=9 August 2012 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref Name=&quot;MallamaSky&quot;&gt;{{cite journal |author=Mallama, A. |title=Planetary magnitudes |journal=Sky and Telescope |volume=121 |issue=1 |pages=51–56 |year=2011}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CraddockHoward2002&quot;&gt;{{cite journal |author1=Craddock, R.A. |author2=Howard, A.D. |title=The case for rainfall on a warm, wet early Mars |journal=Journal of Geophysical Research |volume=107 |issue=E11 |pages=21–1 |year=2002 |doi=10.1029/2001JE001505 |bibcode=2002JGRE..107.5111C|citeseerx=10.1.1.485.7566 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Lewis2006&quot;&gt;{{cite journal |author1=Lewis, K.W. |author2=Aharonson, O. |title=Stratigraphic analysis of the distributary fan in Eberswalde crater using stereo imagery |journal=Journal of Geophysical Research |volume=111 |issue=E06001 |pages=E06001 |year=2006 |doi=10.1029/2005JE002558 |bibcode=2006JGRE..111.6001L|url=https://authors.library.caltech.edu/15921/1/LEWjgre06.pdf }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Matsubara2011&quot;&gt;{{cite journal |author1=Matsubara, Y. |author2=Howard, A.D. |author3=Drummond, S.A. |title=Hydrology of early Mars: Lake basins |journal=Journal of Geophysical Research |volume=116 |issue=E04001 |pages=E04001 |year=2011 |doi=10.1029/2010JE003739 |bibcode=2011JGRE..116.4001M|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Head1999&quot;&gt;{{cite journal |author=Head, J.W. |title=Possible Ancient Oceans on Mars: Evidence from Mars Orbiter Laser Altimeter Data |journal=Science |volume=286 |issue=5447 |year=1999 |doi=10.1126/science.286.5447.2134 |bibcode=1999Sci...286.2134H |pages=2134–7 |pmid=10591640 |s2cid=35233339 |display-authors=etal|url=https://semanticscholar.org/paper/6ce41b696a1511e7ef820c41df3f53eb16680f06 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;NASAMola2007&quot;&gt;{{cite web |date=19 April 2007 |title=Mars Global Surveyor: MOLA MEGDRs |publisher=geo.pds.nasa.gov |author=NASA |url=http://geo.pds.nasa.gov/missions/mgs/megdr.html |access-date=24 June 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111113104943/http://geo.pds.nasa.gov/missions/mgs/megdr.html |archive-date=13 November 2011 |accessdate=7 March 2021 |archivedate=13 November 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111113104943/http://geo.pds.nasa.gov/missions/mgs/megdr.html }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;miles_peters&quot;&gt;{{cite web |title=Unmasking the Face |author1=Miles, Kathy |author2=Peters II, Charles F. |publisher=StarrySkies.com |url=http://starryskies.com/Artshtml/dln/5-98/mars.html |access-date=1 March 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926225222/http://starryskies.com/Artshtml/dln/5-98/mars.html |archive-date=26 September 2007 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;rabkin05&quot;&gt;{{cite book |first=Eric S. |last=Rabkin |date=2005 |title=Mars: a tour of the human imagination |pages=141–142 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-275-98719-0}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;prion&quot;&gt;{{cite web |title=Percivel Lowell's Canals |url=http://prion.bchs.uh.edu/Mars/Percival_Lowell.htm |access-date=1 March 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070219093537/http://prion.bchs.uh.edu/Mars/Percival_Lowell.htm |archive-date=19 February 2007 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;fergus04&quot;&gt;{{cite journal |url=http://www.rps.psu.edu/0305/mars.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20030831084133/http://www.rps.psu.edu/0305/mars.html |url-status=dead |archive-date=31 August 2003 |title=Mars Fever |first=Charles |last=Fergus |journal=Research/Penn State |year=2004 |volume=24 |issue=2 |access-date=2 August 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030831084133/http://www.rps.psu.edu/0305/mars.html |date=31 August 2003 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;tesla01&quot;&gt;{{cite magazine |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uiug.30112109670726;view=1up;seq=157 |title=Talking with the Planets |magazine=[[Collier's]] |first=Nikola |last=Tesla |volume=26 |issue=19 |pages=4–5 |date=9 February 1901}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;cheney81&quot;&gt;{{cite book |last=Cheney |first=Margaret |title=Tesla: Man Out of Time |url=https://archive.org/details/teslamanouttime00chen_507 |url-access=limited |publisher=Prentice-Hall |location=Englewood Cliffs, New Jersey |page=[https://archive.org/details/teslamanouttime00chen_507/page/n177 162] |date=1981 |isbn=978-0-13-906859-1 |oclc=7672251}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nyt2&quot;&gt;{{cite news |first=Edward Charles |last=Pickering |title=The Light Flash From Mars |work=The New York Times |date=16 January 1901 |url=https://www.nytimes.com/1901/01/16/archives/the-light-flash-from-mars-prof-pickering-makes-a-statement-in.html |access-date=20 May 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070605105717/http://nbgoku23.googlepages.com/marslight.pdf |format=PDF |archive-date=5 June 2007}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;fradin99&quot;&gt;{{cite book |first=Dennis Brindell |last=Fradin |date=1999 |title=Is There Life on Mars? |page=62 |publisher=McElderry Books |isbn=978-0-689-82048-9}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;lightman97&quot;&gt;{{cite book |first=Bernard V. |last=Lightman |date=1997 |title=Victorian Science in Context |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-48111-1 |pages=268–273}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;buker02&quot;&gt;{{cite book |first=Derek M. |last=Buker |date=2002 |title=The science fiction and fantasy readers' advisory: the librarian's guide to cyborgs, aliens, and sorcerers |series=ALA readers' advisory series |page=[https://archive.org/details/sciencefictionfa00buke_0/page/26 26] |publisher=ALA Editions |isbn=978-0-8389-0831-0 |url=https://archive.org/details/sciencefictionfa00buke_0/page/26 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nyt020511&quot;&gt;{{cite news |title=Departure of Lord Kelvin |work=The New York Times |date=11 May 1902 |page=29}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;sanford09&quot;&gt;{{cite book |first=Sanford |last=Schwartz |date=2009 |title=C. S. Lewis on the Final Frontier: Science and the Supernatural in the Space Trilogy |url=https://archive.org/details/cslewisonfinalfr00schw |url-access=limited |pages=[https://archive.org/details/cslewisonfinalfr00schw/page/n35 19]–20 |publisher=Oxford University Press US |isbn=978-0-19-537472-8}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;jgr107_E6&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bandfield |first1=Joshua L. |title=Global mineral distributions on Mars |journal=Journal of Geophysical Research: Planets |volume=107 |issue=E6 |pages=9–1–9–20 |date=June 2002 |doi=10.1029/2001JE001510 |bibcode=2002JGRE..107.5042B|citeseerx=10.1.1.456.2934 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Nimmo 2005&quot;&gt;{{cite journal |last1=Nimmo |first1=Francis |last2=Tanaka |first2=Ken |doi=10.1146/annurev.earth.33.092203.122637 |title=Early Crustal Evolution of Mars |year=2005 |pages=133–161 |issue=1 |volume=33 |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |bibcode=2005AREPS..33..133N|s2cid=45843366 |url=https://semanticscholar.org/paper/b213a6234bb52448addb3f155b8663c1e63924a4 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;icarus213_2_451&quot;&gt;{{cite journal |last1=Rivoldini |first1=A. |last2=Van Hoolst |first2=T. |last3=Verhoeven |first3=O. |last4=Mocquet |first4=A. |last5=Dehant |first5=V. |title=Geodesy constraints on the interior structure and composition of Mars |journal=Icarus |volume=213 |issue=2 |pages=451–472 |date=June 2011 |doi=10.1016/j.icarus.2011.03.024 |bibcode=2011Icar..213..451R|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00756913/document }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;science324_5928_736&quot;&gt;{{cite journal |last1=McSween |first1=Harry Y. |last2=Taylor |first2=G. Jeffrey |last3=Wyatt |first3=Michael B. |title=Elemental Composition of the Martian Crust |url=https://archive.org/details/sim_science_2009-05-08_324_5928/page/736 |journal=Science |volume=324 |issue=5928 |pages=736–739 |date=May 2009 |doi=10.1126/science.1165871 |pmid=19423810 |bibcode=2009Sci...324..736M|citeseerx=10.1.1.654.4713 |s2cid=12443584 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=VSOP87&gt;{{cite journal |title=Numerical expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and planets |url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1994-02-10_282_2/page/663 |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=282 |issue=2 |pages=663–683 |date=February 1994 |last1=Simon |first1=J.L. |last2=Bretagnon |first2=P. |last3=Chapront |first3=J. |last4=Chapront-Touzé |first4=M. |last5=Francou |first5=G. |last6=Laskar |first6=J. |bibcode=1994A&amp;A...282..663S}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;konopliv2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Konopliv |first1=Alex S. |last2=Asmar |first2=Sami W. |last3=Folkner |first3=William M. |last4=Karatekin |first4=Özgür |last5=Nunes |first5=Daniel C. |last6=Smrekar |first6=Suzanne E. |last7=Yoder |first7=Charles F. |last8=Zuber |first8=Maria T. |display-authors=5 |title=Mars high resolution gravity fields from MRO, Mars seasonal gravity, and other dynamical parameters |journal=Icarus |volume=211 |issue=1 |date=January 2011 |pages=401–428 |bibcode=2011Icar..211..401K |doi=10.1016/j.icarus.2010.10.004}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Mallama_and_Hilton&quot;&gt;{{cite journal |title=Computing apparent planetary magnitudes for The Astronomical Almanac |journal=Astronomy and Computing |first1=Anthony |last1=Mallama |first2=James L. |last2=Hilton |volume=25 |pages=10–24 |date=October 2018 |doi=10.1016/j.ascom.2018.08.002 |bibcode=2018A&amp;C....25...10M |arxiv=1808.01973|s2cid=69912809 }}&lt;/ref&gt;

}}

== External links ==
{{Wiktionary|Mars}}
{{Sister project links}}
* {{curlie|Science/Astronomy/Solar_System/Planets/Mars/}}
* [https://web.archive.org/web/20100216233133/http://mars.jpl.nasa.gov/ Mars Exploration Program] at NASA.gov
* [https://trek.nasa.gov/mars/ Mars Trek – An integrated map browser of maps and datasets for Mars]
* [http://www.google.com/mars/ Google Mars] and [https://www.google.com/maps/space/mars/ Google Mars 3D], interactive maps of the planet
* [http://www.geody.com/?world=mars Geody Mars], mapping site that supports [[NASA World Wind]], [[Celestia]], and other applications
* [https://gravitysimulator.org/spaceflight/operational-spacecraft-in-orbit-around-mars Interactive 3D Gravity simulation of the Martian system and all the operational spacecraft in orbit around it as of the 12'th of June 2020]

===Images===
* [http://photojournal.jpl.nasa.gov/targetFamily/Mars Mars images] by NASA's Planetary Photojournal
* [http://mars.jpl.nasa.gov/multimedia/ Mars images] by NASA's Mars Exploration Program
* [http://www.msss.com/science-images/ Mars images] by Malin Space Science Systems
* [http://hirise.lpl.arizona.edu/ HiRISE image catalog] by the University of Arizona

===Videos===
* [http://sos.noaa.gov/Datasets/dataset.php?id=224 Rotating color globe of Mars] by the National Oceanic and Atmospheric Administration
* [https://www.usgs.gov/media/videos/rotating-globe-mars-geology Rotating geological globe of Mars] by the United States Geological Survey
* {{YouTube|Jr1Xu2i-Uc0|NASA's ''Curiosity'' Finds Ancient Streambed – First Evidence of Water on Mars}} by The Science Channel (2012, 4:31)
* [http://themis.mars.asu.edu/node/5470 Flight Into Mariner Valley] by Arizona State University
* [https://www.flickr.com/photos/136797589@N04/32657197761/in/photostream/ High resolution video] simulation of rotating Mars by Seán Doran, showing [[Arabia Terra]], [[Valles Marineris]] and [[Tharsis]] (see [https://www.flickr.com/photos/136797589@N04/albums/72157680411399285 album] for more)
* [https://edition.cnn.com/videos/us/2020/03/04/curiosity-rover-panorama-mars-yn-orig.cnn Mars rover captures high-resolution panorama of its home] ([[NASA]])

===Cartographic resources===
* [http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/MARS/target Mars nomenclature] and [https://web.archive.org/web/20140308115343/http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/mars1to5mTHEMIS quadrangle maps with feature names] by the United States Geological Survey
* [http://pubs.usgs.gov/sim/3292/ Geological map of Mars] by the United States Geological Survey
* [http://planetologia.elte.hu/terkep/mars-viking-en.pdf Viking orbiter photomap] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090224211834/http://planetologia.elte.hu/terkep/mars-viking-en.pdf |date=2009-02-24 }} by Eötvös Loránd University
* [https://web.archive.org/web/20131027185557/http://planetologia.elte.hu/terkep/mars-mola-en.pdf Mars Global Surveyor topographical map] by Eötvös Loránd University</text>
      <sha1>174kiya0soeerot8n2dcmwfwkzoihor</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဇမြ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3711</id>
    <revision>
      <id>56687</id>
      <parentid>45245</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T23:23:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32621" sha1="fuoy5v43tapfsfs8aqmnvefs5803tci" xml:space="preserve">'''ဇမြ''' ({{Lang-en|fossil}} {{Lang-my|ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း}}) ဂှ် ဒှ်အရာသၟေဟ် အရာမဂျိုင်လဝ်လမျီုဂမၠိုင် နူကဵုအခိင်အခါအတိက် ခေတ်ပထဝဳ။ ဥပမာ ဇုတ်၊ ဂၞာ၊ သၞောက်၊ တၞံဆု၊ စၟစၟောန်တအ် မချိုတ်အာလဝ် နူကဵု သၞာံမဂၠိုင်အသင်္ဃဲတုဲ ကတဵုဒှ် တၟအ်၊ တၟအ်ချး၊ ကၠေင်၊ ကေုာံ သၟေဟ်ဒဳအေန်အေဂမၠိုင်။  

ဇမြ လဆောဝ် ချူ ဇရ။ ပ္ဍဲအဘိဓာန် နာဲထောန်ဝေဂှ် ညးချူလဝ် &quot;ဇြတၟအ်&quot;။ နကဵု ဘာသာဗၟာ ညးဗဒှ်လဝ် &quot;ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း&quot;။ အဘိဓာန် မန်ဗၟာ နာဲသက်လောန်ဂှ် &quot;ဇရ၊ ဇမြ (န) အမှိုက်။/ ၂။ အဆီ၊ အရည်စသည် ထုတ်ယူပြီး ကျန်သောအဖတ်။ ဇရလ္ၚဴ = နှမ်းဖတ်။ ရံင်ကဵု ပၟိက် အဘိဓာတ် နာဲသက်လောန် ဝွံတုဲ fossil ဝွံ နကဵုဘာသာမန် ကော်စ ဇမြ ဂှ် ဒးရးကိတ်ညဳဂၠိုင်အိုတ်ရ။ fossil ဂှ် အရာမဒှ်ဆတၟအ် သၟးဟွံသေင်၊ ကၠေင် မၜံက်ခါဲနူတိလေဝ် ဒှ်အရာသၟေဟ် နူကဵု အရာမဂျိုင်လဝ်လမျီု ပ္ဍဲအခိင်အတိက်တေအ်ကီုရ။ တုဲပၠန် ကၠေင်မၜံက်ခါဲ နူကဵုသၟဝ်ဂတာတိတေအ်ဂှ် ညးကော်စ နကဵုဘာသာအင်္ဂလိက် fossil fuel နကဵုဘာသာမန် ကော်စ &quot;ကၠေင်ဇမြ&quot;  ဂွံကီုရ။ 

နိခါတကဗေဒ (Paleontology) (ဝါ) ပညာဇမြ ဂှ် ဒှ်ပညာ မလ္ၚတ် ဇမြဂမၠိုင် - အာယုက်ဍေဟ်တအ်၊ ဗီုလဵု ဍေဟ်တအ် မကတဵုဒှ်ကၠုင် ကေုာံ ဗီုလဵု ညးမပြံင်လှာဲကၠုင်။ အရာမွဲ ယဝ်ရ အာယုက် နွံလတူ ၁၀,၀၀၀ သၞာံမ္ဂး ညးစၟတ်သမ္တီ ဇမြ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/|title=theNAT :: San Diego Natural History Museum :: Your Nature Connection in Balboa Park :: Frequently Asked Questions|publisher=Sdnhm.org}}&lt;/ref&gt; ဇမြ အာယုက်ဇၞော်အိုတ်ဂှ် အာယုက် နွံ အကြာ ၂.၄၈ ဘဳလဳယာန်&lt;ref name=&quot;AP-20131113&quot;&gt;{{Cite news|title=Oldest fossil found: Meet your microbial mom|url=http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html|accessdate=2021-03-11|archivedate=2015-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150629230719/http://apnews.excite.com/article/20131113/DAA1VSC01.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AST-20131108&quot;&gt;{{Cite journal|title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ca. 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Oldest 'microfossils' raise hopes for life on Mars|url=https://www.washingtonpost.com/national/health-science/oldest-microfossils-hail-from-34-billion-years-ago-raise-hopes-for-life-on-mars/2011/08/19/gIQAHK8UUJ_story.html?hpid=z3}}&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{Cite news|title=Geological Team Lays Claim to Oldest Known Fossils|url=https://www.nytimes.com/2011/08/22/science/earth/22fossil.html?_r=1&amp;partner=rss&amp;emc=rss&amp;src=ig}}&lt;/ref&gt; စဵုကဵု ၄.၁&amp;nbsp;ဘဳလဳယာန်သၞာံ။&lt;ref name=&quot;AP-20151019&quot;&gt;{{Cite news|title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth|url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html|publisher=[[Mindspark Interactive Network]]|accessdate=2021-03-11|archivedate=2015-10-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PNAS-20151014-pdf&quot;&gt;{{Cite journal|title=Potentially biogenic carbon preserved in a 4.1 billion-year-old zircon|url=http://www.pnas.org/content/early/2015/10/14/1517557112.full.pdf}} Early edition, published online before print.&lt;/ref&gt; The observation in the 19th century that certain fossils were associated with certain rock strata led to the recognition of a geological timescale and the relative ages of different fossils. The development of radiometric dating techniques in the early 20th century allowed scientists to quantitatively measure the absolute ages of rocks and the fossils they host.

အရာမွဲမွဲ ဍေဟ်ဂွံဒှ် ဇမြဂှ် လၟေင်ဒဒှ် နွံနာနာသာ်၊ မပ္တံ ကဵု (permineralization)၊ ဟိုတ် casts ကေုာံ ဗီုပြင် molds၊ authigenic mineralization, replacement and recrystallization, adpression, carbonization, and bioimmuration.

ဇမြတအ်ဂှ် နွံကဵု ဇၞော်နာနာသာ် နူကဵု ဍောတ်သောဲ မွဲ-မိကရဝ်မဳတာ (1&amp;nbsp;µm) မဒှ်စၟဗက်တေရဳယျာ&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Early Archean fossil bacteria and biofilms in hydrothermally influenced sediments from the Barberton greenstone belt, South Africa|journal=Precambrian Research|volume=106|issue=1–2|pages=93–116|doi=10.1016/S0301-9268(00)00127-3|year=2001|bibcode=2001PreR..106...93W}}&lt;/ref&gt; စဵုကဵု ရုပ် ဒဳနဝ်သောdinosaurs ကေုာံ တၞံဆု ဇၞော်ဇၞော် မနွံကဵု ဇမၠိင် မဂၠိုင်ကဵုမဳတာ လျိုင် မဂၠိုင်ကဵု တာန်ရ။ ဇမြတအ်ဂှ် ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး ကပေါတ်ဇဳဝ မကတဵုဒှ်လဝ် မနွံကဵု ဓါတ်မိနေရာ နူကဵုအခိင်မနွံလမျီု မပ္တံကဵု ဇုတ်၊ င္ၚေက် ကေုာံ တၞံဆု၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မနွံကဵု ဓါတ်ချိတိနု (chitinous) ဟွံသေင်မ္ဂး  calcareous exoskeletons of invertebrates တအ်ရ။ ဒၞာဲဇိုင် သတ်လမျီုတအ် ဟွံသေင်မ္ဂး အသုဘသတ်လမျီုတအ်လေဝ် ဒှ်ဇမြ နွံကီုရ။ ဇမြ ဂကူဏအ်ဂှ် ညးကော်စ ပၞေတ်ဇမြ ဟွံသေင်မ္ဂး ''ichnofossils'' မဒှ်အရာ မ္ၚးခန္ဓ ဇမြတအ်ရ။ ဇမြလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဒှ်အရာ ဇဳဝဓာတုတုဲ ဇမြ ဂကူဏအ်ဂှ် ညးကော်စ ဓါတုဇမြ (''chemofossils)'' ဟွံသေင်မ္ဂး biosignatures။ 

== လၟေင်ဒဒှ် ဇမြဂမၠိုင်  (Fossilization processes) ==
The process of fossilization varies according to tissue type and external conditions.

=== Permineralization ===
[[ဝှာင်:Permineralized_bryozoan.jpg|thumb|Permineralized bryozoan from the Devonian of Wisconsin.]]
Permineralization is a process of fossilization that occurs when an organism is buried. The empty spaces within an organism (spaces filled with liquid or gas during life) become filled with mineral-rich groundwater. Minerals precipitate from the groundwater, occupying the empty spaces. This process can occur in very small spaces, such as within the cell wall of a plant cell. Small scale permineralization can produce very detailed fossils.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Bringing fossils to life : an introduction to paleobiology|date=2013|publisher=Columbia University Press|location=New York|isbn=9780231158930|page=8|edition=Third}}&lt;/ref&gt; For permineralization to occur, the organism must become covered by sediment soon after death, otherwise the remains destroyed by scavengers or decomposition.{{Sfn|Prothero|2013}} The degree to which the remains are decayed when covered determines the later details of the fossil. Some fossils consist only of skeletal remains or teeth; other fossils contain traces of skin, feathers or even soft tissues.{{Sfn|Prothero|2013}} This is a form of diagenesis.

=== Casts and molds ===
[[ဝှာင်:Aviculopecten_subcardiformis01.JPG|thumb|External mold of a bivalve from the Logan Formation, Lower Carboniferous, Ohio]]
In some cases, the original remains of the organism completely dissolve or are otherwise destroyed. The remaining organism-shaped hole in the rock is called an ''external mold''. If this hole is later filled with other minerals, it is a ''cast''. An endocast, or ''internal mold'', is formed when sediments or minerals fill the internal cavity of an organism, such as the inside of a bivalve or snail or the hollow of a skull.{{Sfn|Prothero|2013}}

=== Authigenic mineralization ===
This is a special form of cast and mold formation. If the chemistry is right, the organism (or fragment of organism) can act as a nucleus for the precipitation of minerals such as siderite, resulting in a nodule forming around it. If this happens rapidly before significant decay to the organic tissue, very fine three-dimensional morphological detail can be preserved. Nodules from the Carboniferous Mazon Creek fossil beds of Illinois, USA, are among the best documented examples of such mineralization.{{Sfn|Prothero|2013}}

=== Replacement and recrystallization ===
[[ဝှာင်:Permian_Silicified_Sclerobionts.JPG|thumb|Silicified (replaced with silica) fossils from the Road Canyon Formation (Middle Permian of Texas)]]
[[ဝှာင်:MatmorScleractinian.JPG|thumb|Recrystallized scleractinian coral (aragonite to calcite) from the Jurassic of southern Israel]]
Replacement occurs when the shell, bone, or other tissue is replaced with another mineral. In some cases mineral replacement of the original shell occurs so gradually and at such fine scales that microstructural features are preserved despite the total loss of original material. A shell is said to be ''recrystallized'' when the original skeletal compounds are still present but in a different crystal form, as from aragonite to calcite.{{Sfn|Prothero|2013}}

=== Adpression (compression-impression) ===
Compression fossils, such as those of fossil ferns, are the result of chemical reduction of the complex organic molecules composing the organism's tissues. In this case the fossil consists of original material, albeit in a geochemically altered state. This chemical change is an expression of diagenesis. Often what remains is a carbonaceous film known as a phytoleim, in which case the fossil is known as a compression. Often, however, the phytoleim is lost and all that remains is an impression of the organism in the rock—an impression fossil. In many cases, however, compressions and impressions occur together. For instance, when the rock is broken open, the phytoleim will often be attached to one part (compression), whereas the counterpart will just be an impression. For this reason, one term covers the two modes of preservation: ''adpression''.&lt;ref name=&quot;ShuteCleal 1986&quot;&gt;{{Cite journal|year=1986|journal=Geological Curator|volume=4|title=Palaeobotany in museums|pages=553–559}}&lt;/ref&gt;

=== Soft tissue, cell and molecular preservation ===
Because of their antiquity, an unexpected exception to the alteration of an organism's tissues by chemical reduction of the complex organic molecules during fossilization has been the discovery of soft tissue in dinosaur fossils, including blood vessels, and the isolation of proteins and evidence for DNA fragments.&lt;ref name=&quot;Smith&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://www.smithsonianmag.com/science-nature/dinosaur-shocker-115306469/?no-ist|author=Fields H|title=Dinosaur Shocker - Probing a 68-million-year-old T. rex, Mary Schweitzer stumbled upon astonishing signs of life that may radically change our view of the ancient beasts|journal=Smithsonian Magazine|date=May 2006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MHS1&quot;&gt;{{Cite journal|title=Soft-tissue vessels and cellular preservation in Tyrannosaurus rex|journal=Science|date=2005-03-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MHS2&quot;&gt;{{Cite journal|title=Molecular analyses of dinosaur osteocytes support the presence of endogenous molecules|journal=Bone|date=January 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Emb&quot;&gt;{{Cite journal|url=https://www.researchgate.net/publication/10586201|title=Identification of Proteinaceous Material in the Bone of the Dinosaur Iguanodon|journal=Connective Tissue Research|date=2003}}&lt;/ref&gt; In 2014, Mary Schweitzer and her colleagues reported the presence of iron particles (goethite-aFeO(OH)) associated with soft tissues recovered from dinosaur fossils. Based on various experiments that studied the interaction of iron in haemoglobin with blood vessel tissue they proposed that solution hypoxia coupled with iron chelation enhances the stability and preservation of soft tissue and provides the basis for an explanation for the unforeseen preservation of fossil soft tissues.&lt;ref name=&quot;SchweitzerOthers2014a&quot;&gt;{{Cite journal|title=A role for iron and oxygen chemistry in preserving soft tissues, cells and molecules from deep time|journal=Proceedings of the Royal Society|date=Nov 2013}}&lt;/ref&gt; However, a slightly older study based on eight taxa ranging in time from the Devonian to the Jurassic found that reasonably well-preserved fibrils that probably represent collagen were preserved in all these fossils and that the quality of preservation depended mostly on the arrangement of the collagen fibers, with tight packing favoring good preservation.&lt;ref name=&quot;ZL11&quot;&gt;{{Cite journal|author=Zylberberg|title=Analysis of fossil bone organic matrix by transmission electron microscopy|journal=Comptes Rendus Palevol}}&lt;/ref&gt; There seemed to be no correlation between geological age and quality of preservation, within that timeframe.

=== Carbonization and coalification ===
Fossils that are carbonized or coalified consist of the organic remains which have been reduced primarily to the chemical element carbon. Carbonized fossils consist of a thin film which forms a silhouette of the original organism, and the original organic remains were typically soft tissues. Coalified fossils consist primarily of coal, and the original organic remains were typically woody in composition.&lt;gallery widths=&quot;150px&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
ဝှာင်:Probable leech from the Waukesha Biota.jpg|Carbonized fossil of a possible [[leech]] from the Silurian [[Waukesha Biota]] of Wisconsin.
ဝှာင်:Lycopod axis.jpg|Partially coalified axis (branch) of a [[lycopod]] from the Devonian of [[Wisconsin]].
&lt;/gallery&gt;

=== Bioimmuration ===
[[ဝှာင်:Catellocaula.jpg|thumb|The star-shaped holes (''Catellocaula vallata'') in this Upper Ordovician bryozoan represent a soft-bodied organism preserved by bioimmuration in the bryozoan skeleton.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Parasitism of Ordovician bryozoans and the origin of pseudoborings}}&lt;/ref&gt;]]
Bioimmuration occurs when a skeletal organism overgrows or otherwise subsumes another organism, preserving the latter, or an impression of it, within the skeleton.&lt;ref name=&quot;Taylor, PD. 1990&quot;&gt;{{Cite journal|author=Taylor|title=Preservation of soft-bodied and other organisms by bioimmuration: A review|journal=Palaeontology}}&lt;/ref&gt; Usually it is a sessile skeletal organism, such as a bryozoan or an oyster, which grows along a substrate, covering other sessile sclerobionts. Sometimes the bioimmured organism is soft-bodied and is then preserved in negative relief as a kind of external mold. There are also cases where an organism settles on top of a living skeletal organism that grows upwards, preserving the settler in its skeleton. Bioimmuration is known in the fossil record from the Ordovician&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Wilson|title=Earliest preservation of soft-bodied fossils by epibiont bioimmuration: Upper Ordovician of Kentucky|journal=Lethaia}}&lt;/ref&gt; to the Recent.

== Types ==
[[ဝှာင်:Index_fossils.gif|thumb|Examples of index fossils]]

=== Index ===
Index fossils (also known as guide fossils, indicator fossils or zone fossils) are fossils used to define and identify geologic periods (or faunal stages). They work on the premise that, although different sediments may look different depending on the conditions under which they were deposited, they may include the remains of the same species of fossil. The shorter the species' time range, the more precisely different sediments can be correlated, and so rapidly evolving species' fossils are particularly valuable. The best index fossils are common, easy to identify at species level and have a broad distribution—otherwise the likelihood of finding and recognizing one in the two sediments is poor.

=== Trace ===
Trace fossils consist mainly of tracks and burrows, but also include coprolites (fossil [[အိက်|feces]]) and marks left by feeding.&lt;ref name=&quot;UCMPWhatIsPaleo&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.ucmp.berkeley.edu/faq.php#paleo|title=What is paleontology?|publisher=University of California Museum of Paleontology}}&lt;/ref&gt; Trace fossils are particularly significant because they represent a data source that is not limited to animals with easily fossilized hard parts, and they reflect animal behaviours. Many traces date from significantly earlier than the body fossils of animals that are thought to have been capable of making them.&lt;ref name=&quot;Seilacher1994&quot;&gt;e.g. {{Cite journal|title=How valid is Cruziana Stratigraphy?}}&lt;/ref&gt; Whilst exact assignment of trace fossils to their makers is generally impossible, traces may for example provide the earliest physical evidence of the appearance of moderately complex animals (comparable to earthworms).&lt;ref name=&quot;FedonkinGehlingEtAl2007RiseOfAnimals&quot;&gt;{{Cite book|title=The Rise of Animals: Evolution and Diversification of the Kingdom Animalia|publisher=JHU Press|url={{google books |plainurl=y |id=OFKG6SmPNuUC|page=213}}}}&lt;/ref&gt;

Coprolites are classified as trace fossils as opposed to body fossils, as they give evidence for the animal's behaviour (in this case, diet) rather than morphology. They were first described by William Buckland in 1829. Prior to this they were known as &quot;fossil fir cones&quot; and &quot;bezoar stones.&quot; They serve a valuable purpose in paleontology because they provide direct evidence of the predation and diet of extinct organisms. Coprolites may range in size from a few millimetres to over 60 centimetres.&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;155px&quot;&gt;
ဝှာင်:CambrianRusophycus.jpg|[[Cambrian]] [[trace fossil]]s including ''[[Rusophycus]]'', made by a [[trilobite]]
ဝှာင်:Coprolite.jpg|A coprolite of a carnivorous dinosaur found in southwestern [[Saskatchewan]]
ဝှာင်:Climactichnites wilsoni, densely packed.jpg|Densely packed, subaerial or nearshore trackways (''[[Climactichnites]] wilsoni'') made by a putative, slug-like [[mollusk]] on a Cambrian tidal flat
&lt;/gallery&gt;

=== Transitional ===

A ''transitional fossil'' is any fossilized remains of a life form that exhibits traits common to both an ancestral group and its derived descendant group. This is especially important where the descendant group is sharply differentiated by gross anatomy and mode of living from the ancestral group. Because of the incompleteness of the fossil record, there is usually no way to know exactly how close a transitional fossil is to the point of divergence. These fossils serve as a reminder that taxonomic divisions are human constructs that have been imposed in hindsight on a continuum of variation.

=== Microfossils ===
[[ဝှာင်:Microfossils.JPG|left|thumb|Microfossils about 1&amp;nbsp;mm]]

Microfossil is a descriptive term applied to fossilized plants and animals whose size is just at or below the level at which the fossil can be analyzed by the naked eye. A commonly applied cutoff point between &quot;micro&quot; and &quot;macro&quot; fossils is 1&amp;nbsp;mm. Microfossils may either be complete (or near-complete) organisms in themselves (such as the marine plankters foraminifera and coccolithophores) or component parts (such as small teeth or spores) of larger animals or plants. Microfossils are of critical importance as a reservoir of paleoclimate information, and are also commonly used by biostratigraphers to assist in the correlation of rock units.

=== Resin ===
[[ဝှာင်:Leptofoenus_pittfieldae_(male)_rotated.JPG|thumb|The wasp ''Leptofoenus pittfieldae'' trapped in Dominican amber, from 20 to 16&amp;nbsp;million years ago. It is known only from this specimen.]]
Fossil resin (colloquially called amber) is a natural polymer found in many types of strata throughout the world, even the Arctic. The oldest fossil resin dates to the Triassic, though most dates to the Cenozoic. The excretion of the resin by certain plants is thought to be an evolutionary adaptation for protection from insects and to seal wounds. Fossil resin often contains other fossils called inclusions that were captured by the sticky resin. These include bacteria, fungi, other plants, and animals. Animal inclusions are usually small invertebrates, predominantly arthropods such as insects and spiders, and only extremely rarely a vertebrate such as a small lizard. Preservation of inclusions can be exquisite, including small fragments of DNA.

=== Derived, or reworked ===
[[ဝှာင်:CentrumSideView.jpg|left|thumb|Eroded Jurassic plesiosaur vertebral centrum found in the Lower Cretaceous Faringdon Sponge Gravels in Faringdon, England. An example of a ''remanié'' fossil.]]

A ''derived'', ''reworked'' or ''remanié fossil'' is a fossil found in rock that accumulated significantly later than when the fossilized animal or plant died. Reworked fossils are created by erosion exhuming (freeing) fossils from the rock formation in which they were originally deposited and their redeposition in a younger sedimentary deposit.

=== Wood ===
 
Fossil wood is wood that is preserved in the fossil record. Wood is usually the part of a plant that is best preserved (and most easily found). Fossil wood may or may not be petrified. The fossil wood may be the only part of the plant that has been preserved:&lt;ref name=&quot;strauss&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.edstrauss.com/pwoodfx.html|title=Petrified Wood from Western Washington|author=Ed Strauss|year=2001|accessdate=2021-03-11|archivedate=2010-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101211224655/http://www.edstrauss.com/pwoodfx.html}}&lt;/ref&gt; therefore such wood may get a special kind of botanical name. This will usually include &quot;xylon&quot; and a term indicating its presumed affinity, such as ''Araucarioxylon'' (wood of ''Araucaria'' or some related genus), ''Palmoxylon'' (wood of an indeterminate palm), or ''Castanoxylon'' (wood of an indeterminate chinkapin).&lt;ref name=&quot;stewart&quot;&gt;{{Cite book|author=Wilson Nichols Stewart|title=Paleobotany and the evolution of plants|year=1993|url={{google books |plainurl=y |id=Fhm-oed74JgC|page=31}}}}&lt;/ref&gt;

=== Subfossil ===
[[ဝှာင်:Dodo-Skeleton_Natural_History_Museum_London_England.jpg|left|thumb|A subfossil dodo skeleton]]
The term subfossil can be used to refer to remains, such as bones, nests, or defecations, whose fossilization process is not complete, either because the length of time since the animal involved was living is too short (less than 10,000 years) or because the conditions in which the remains were buried were not optimal for fossilization. Subfossils are often found in caves or other shelters where they can be preserved for thousands of years.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Subfossils Collections|url=http://www.samuseum.sa.gov.au/subfossils/collections}}&lt;/ref&gt; The main importance of subfossil vs. fossil remains is that the former contain organic material, which can be used for radiocarbon dating or extraction and sequencing of DNA, protein, or other biomolecules. Additionally, isotope ratios can provide much information about the ecological conditions under which extinct animals lived. Subfossils are useful for studying the evolutionary history of an environment and can be important to studies in paleoclimatology.

Subfossils are often found in depositionary environments, such as lake sediments, oceanic sediments, and soils. Once deposited, physical and chemical weathering can alter the state of preservation.

=== Chemical fossils ===
Chemical fossils, or chemofossils, are chemicals found in rocks and fossil fuels (petroleum, coal, and natural gas) that provide an organic signature for ancient life. Molecular fossils and isotope ratios represent two types of chemical fossils. The oldest traces of life on Earth are fossils of this type, including carbon isotope anomalies found in zircons that imply the existence of life as early as 4.1&amp;nbsp;billion years ago.

== Dating ==
Paleontology seeks to map out how life evolved across geologic time. A substantial hurdle is the difficulty of working out fossil ages. Beds that preserve fossils typically lack the radioactive elements needed for radiometric dating. This technique is our only means of giving rocks greater than about 50&amp;nbsp;million years old an absolute age, and can be accurate to within 0.5% or better.&lt;ref name=&quot;Martin2000&quot;&gt;{{Cite journal|author=Martin, M.W.|date=5 May 2000|title=Age of Neoproterozoic Bilaterian Body and Trace Fossils, White Sea, Russia: Implications for Metazoan Evolution|journal=Science}}&lt;/ref&gt; Although radiometric dating requires careful laboratory work, its basic principle is simple: the rates at which various radioactive elements decay are known, and so the ratio of the radioactive element to its decay products shows how long ago the radioactive element was incorporated into the rock. Radioactive elements are common only in rocks with a volcanic origin, and so the only fossil-bearing rocks that can be dated radiometrically are volcanic ash layers, which may provide termini for the intervening sediments.

==== Stratigraphy ====
Consequently, palaeontologists rely on stratigraphy to date fossils. Stratigraphy is the science of deciphering the &quot;layer-cake&quot; that is the sedimentary record. Rocks normally form relatively horizontal layers, with each layer younger than the one underneath it. If a fossil is found between two layers whose ages are known, the fossil's age is claimed to lie between the two known ages. Because rock sequences are not continuous, but may be broken up by faults or periods of erosion, it is very difficult to match up rock beds that are not directly adjacent. However, fossils of species that survived for a relatively short time can be used to match isolated rocks: this technique is called ''biostratigraphy''. For instance, the conodont ''Eoplacognathus pseudoplanus'' has a short range in the Middle Ordovician period. If rocks of unknown age have traces of ''E. pseudoplanus'', they have a mid-Ordovician age. Such index fossils must be distinctive, be globally distributed and occupy a short time range to be useful. Misleading results are produced if the index fossils are incorrectly dated. Stratigraphy and biostratigraphy can in general provide only relative dating (''A'' was before ''B''), which is often sufficient for studying evolution. However, this is difficult for some time periods, because of the problems involved in matching rocks of the same age across [[တိုက် (ပထဝဳ)|continents]]. Family-tree relationships also help to narrow down the date when lineages first appeared. For instance, if fossils of B or C date to X&amp;nbsp;million years ago and the calculated &quot;family tree&quot; says A was an ancestor of B and C, then A must have evolved earlier.

It is also possible to estimate how long ago two living clades diverged, in other words approximately how long ago their last common ancestor must have lived, by assuming that DNA mutations accumulate at a constant rate. These &quot;molecular clocks&quot;, however, are fallible, and provide only approximate timing: for example, they are not sufficiently precise and reliable for estimating when the groups that feature in the Cambrian explosion first evolved,&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=The Impact of Fossils and Taxon Sampling on Ancient Molecular Dating Analyses|url=https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2007-03_24_3/page/889|journal=Molecular Biology and Evolution|year=2007|volume=24|pages=889–1897}}&lt;/ref&gt; and estimates produced by different techniques may vary by a factor of two.&lt;ref name=&quot;PetersonEtAl2005&quot;&gt;{{Cite journal|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=102|pages=9547–52|year=2005|title=Origin of the Eumetazoa: Testing ecological predictions of molecular clocks against the Proterozoic fossil record}}&lt;/ref&gt;

=== Limitations ===
[[ဝှာင်:Fossil_record_gaps_20131028.pdf|right|thumb|Some of the most remarkable gaps in the fossil record (as of October 2013) show slanting toward organisms with hard parts.]]
Organisms are only rarely preserved as fossils in the best of circumstances, and only a fraction of such fossils have been discovered. This is illustrated by the fact that the number of species known through the fossil record is less than 5% of the number of known living species, suggesting that the number of species known through fossils must be far less than 1% of all the species that have ever lived.&lt;ref name=&quot;Prothero2007pp5053&quot;&gt;{{Cite book|author=Prothero|title=Evolution: What the Fossils Say and Why It Matters|url=https://archive.org/details/evolutionwhatfos00prot_0/page/50}}&lt;/ref&gt; Because of the specialized and rare circumstances required for a biological structure to fossilize, only a small percentage of life-forms can be expected to be represented in discoveries, and each discovery represents only a snapshot of the process of evolution. The transition itself can only be illustrated and corroborated by transitional fossils, which will never demonstrate an exact half-way point.&lt;ref name=&quot;CC200&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.talkorigins.org/indexcc/CC/CC200.html|title=Claim CC200: There are no transitional fossils.|author=Isaak}}&lt;/ref&gt;

The fossil record is strongly biased toward organisms with hard-parts, leaving most groups of soft-bodied organisms with little to no role. It is replete with the mollusks, the vertebrates, the echinoderms, the brachiopods and some groups of arthropods.

== Sites ==

=== Lagerstätten ===
Fossil sites with exceptional preservation—sometimes including preserved soft tissues—are known as Lagerstätten—German for &quot;storage places&quot;. These formations may have resulted from carcass burial in an anoxic environment with minimal bacteria, thus slowing decomposition. Lagerstätten span geological time from the Cambrian period to the present. Worldwide, some of the best examples of near-perfect fossilization are the Cambrian Maotianshan shales and Burgess Shale, the Devonian Hunsrück Slates, the Jurassic Solnhofen limestone, and the Carboniferous Mazon Creek localities.

=== Stromatolites ===
[[ဝှာင်:Stromatolites_Cochabamba.jpg|right|thumb| Lower Proterozoic stromatolites from Bolivia, South America]]
Stromatolites are layered accretionary structures formed in shallow water by the trapping, binding and cementation of sedimentary grains by biofilms of microorganisms, especially cyanobacteria.&lt;ref&gt;{{Cite journal|year=2007|title=The term stromatolite: towards an essential definition|journal=Lethaia|volume=32|pages=321–330}}&lt;/ref&gt; Stromatolites provide some of the most ancient fossil records of life on Earth, dating back more than 3.5&amp;nbsp;billion years ago.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Stromatolites, the Oldest Fossils}}&lt;/ref&gt;

== Pseudofossils ==
==နိဿဲ==
[[ကဏ္ဍ:လိက်ပတ်မန်]]
{{DEFAULTSORT:ဇမြ}}

[[ကဏ္ဍ:ပြန်လည်မဆန်းစစ်ရသေးသော ဘာသာပြန်များပါဝင်သည့် စာမျက်နှာများ]]</text>
      <sha1>fuoy5v43tapfsfs8aqmnvefs5803tci</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>PH</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3836</id>
    <revision>
      <id>56577</id>
      <parentid>42153</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:32:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29838" sha1="itiqarxtxf41c9x3zb7wrk0cfswbtz4" xml:space="preserve">[[ဝှာင်:PH_scale_3.jpg|right|thumb|Test tubes containing solutions of pH 1–10 colored with an indicator.]]
 
ပ္ဍဲဓါတု '''pH''' ({{IPAc-en|p|iː|ˈ|eɪ|tʃ}}, မဖဍန်လဝ် 'potential of hydrogen' ဟွံသေင်မ္ဂး 'power of hydrogen'&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2004|title=The Symbol for pH|url=http://www.che.uc.edu/jensen/W.%20B.%20Jensen/Reprints/102.%20pH.pdf|journal=Journal of Chemical Education|volume=81|issue=1|pages=21|doi=10.1021/ed081p21|bibcode=2004JChEd..81...21J}}&lt;/ref&gt; အစောမ်သတ္တိ ဟဳဒြောဂေန်(ဍာ်)) ဂှ် ဒှ်စၟတ်သမ္တီ သွက်ဂွံၜတ်ကၞာတ် ဗစး (acidity) ဟွံသေင်မ္ဂး ဖမျိုတ် (basicity) ပ္ဍဲကဵုဍာ်ရ။ ဗစး (ပ္ဍဲအရာဍာ်ဍာ်မွဲ နွံကဵု H&lt;nowiki&gt;&lt;sup id=&quot;mwHQ&quot;&gt;+&lt;/sup&gt;&lt;/nowiki&gt; ဂၠိုင်)ဂှ် လၟိဟ်င္ၚုဟ်မး pH အောန်နူကဵု အရာဍာ်ဍာ် မနွံကဵု ဓါတ်ဖျိုတ် (ဝါ) င္ၚုဟ်မး pH အောန်ခ္ဍင် ဖျးဂၠိုင်ခဍင်တုဲ င္ၚုဟ်မး pH ဂၠိုင်ခဍင် ရှ်ဖျိုတ်ဂၠိုင်ခဍင်ရ။ 

ဗၜတ် pH ဂှ် ဒှ်နဲကဲသင်္ချာလောဂ် (logarithmic) မတော်ဂၠာဲ ဂလိုင် ဓါတ်ဟဳဒြောဂေန် (hydrogen) (ဝါ) ဓါတ်ဍာ် မကောံနွံ ပ္ဍဲအရာမွဲမွဲရ။ ဖဝ်မူလာ (formula) သင်္ချာဏအ်ဂှ် ဟိုတ်မစကာ အနုက် ၁၀ လောဂ် ပ္ဍဲကဵုဓါတ်ဍာ်ရ။ ဟီုမွဲနဲပၠန် pH ဂှ် ဒှ်အနုက် ၁၀ လောဂ် ဒဒက်တဴ ကုဒချဳဒရာင်  H&lt;nowiki&gt;&lt;sup id=&quot;mwKQ&quot;&gt;+&lt;/sup&gt;&lt;/nowiki&gt; ion ရ။

ပ္ဍဲကဵု ကမ္တဴ 25&amp;nbsp;°C အရာဍာ်ဍာ်ဂှ် ယဝ်ရ pH အောန်နူ ၇ မ္ဂး ဖျးအာ၊ တုဲပၠန် အရာဍာ်ဍာ်ဂှ် ယဝ်ရ pH ဂၠိုင်နူ ၇ မ္ဂး ဖျိုတ်အာ။ အရာဍာ်ဍာ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ကမ္တဴဂှ် ယဝ်ရ pH နွံ ၇ မ္ဂး တန်ကြန် (ဥပမာ ဍာ်ပလး နွံ pH ၇ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဟွံဖျး ဟွံဖျိုတ်)။  င္ၚုဟ်မး pH ဂှ် နွံအောန်နူ ၀ ဒှ်မာန်၊ ယဝ်ရ အရာဂှ် ဖျးကွေဟ်ဟ် (အေက်သိဒ် ကြံင်င်)၊ ညံင်ရဴဂှ်ကီု ယဝ်ရ ဖျိုတ်လောန်ကာဲမ္ဂး င္ၚုဟ်မး သၠုင်နူ ၁၄ လေဝ် ဒှ်မာန်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal|year=2006|title=Negative pH Does Exist|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-chemical-education_2006-10_83_10/page/n60|journal=Journal of Chemical Education|volume=83|issue=10|pages=1465|doi=10.1021/ed083p1465|bibcode=2006JChEd..83.1465L}}&lt;/ref&gt;

== ဝင် ==
လညာတ် pH ဂှ် ညးမဗၟံက်ထ္ၜးကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ်အစာဓာတု ဂကူဒိန်နေတ် သောန်ပဳတာလူရိတ်သောန်သာန် (Søren Peder Lauritz Sørensen) ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲစွမ်ဓါတ် ကာလ်ဗာ (Carlsberg Laboratory) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၉&lt;ref name=&quot;Sørensen&quot;&gt;{{Cite journal|year=1909|title=Über die Messung und die Bedeutung der Wasserstoffionenkonzentration bei enzymatischen Prozessen|journal=Biochem. Z.|volume=21|pages=131–304|url=https://core.ac.uk/download/pdf/14517358.pdf|quote=Original German: Für die Zahl p schlage ich den Namen Wasserstoffionenexponent und die Schreibweise p&lt;sub&gt;H&lt;/sub&gt;• vor. Unter dem Wasserstoffionexponenten (p&lt;sub&gt;H&lt;/sub&gt;•) einer Lösungwird  dann der Briggsche  Logarithmus des reziproken Wertes des auf Wasserstoffionenbezagenen Normalitäts faktors de Lösungverstanden.}} Two other publications appeared in 1909, one in French and one in Danish.&lt;/ref&gt; တုဲ ဗွဲကြဴ ကလေင်ပညဳပလေဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၄ မပကိတ်ပညဳ ကုလၟိဟ်ဂၞန် ဓါတုအဳလေက်တြော ရ။ ပ္ဍဲကဵု လိက်စံင်ညးကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ညးချူလဝ် နကဵုသင်္ကေတ H&lt;sup&gt;•&lt;/sup&gt; ကု ''p'', နကဵုဗီုဏအ် p&lt;sub&gt;H&lt;/sub&gt;• ရ။&lt;blockquote&gt;&lt;/blockquote&gt;ညးမခၞံဗဒှ် ကိရိယာစက် သွက်ဂွံစမ် pH ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ် အာနောလ်ဒ် သြရ်ဝိလ္လေ ဗေက်မေန် (Arnold Orville Beckman) ညးမဒှ် ပါမောက္ခ ပ္ဍဲကဵု အေန်သတဳကျုတ် ကွတ်စက် ကာလဳဖေါရ်နဳယာ (California Institute of Technology) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၄။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ORIGINS: BIRTH OF THE PH METER|url=https://eands.caltech.edu/origins-birth-of-the-ph-meter/}}&lt;/ref&gt; တင်ရန်တၟအ် မဂွံခၞံဗဒှ်ဂှ် တၞဟ်နမိက်ဂွံစမ် pH ပ္ဍဲပၞဴ ပရိုက်ဂမၠိုင်တုဲ ဂွံတီ တိဗီုလဵု ဍေဟ်ဒးစိုတ်ဂၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The Beckmans|url=https://books.google.com/books?id=nf0DAAAAMBAJ&amp;q=ph+caltech+beckman+sunkist&amp;pg=PA96}}&lt;/ref&gt;

== ပွံက် ကေုာံ ဗၜတ် ==

=== pH ===
pH ဂှ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် နကဵုနဲဂၞန်လောဂ် ပ္ဍဲကဵု ဓါတ်ဟဳဒြောဂေန် မချဳဓရာင် ''a''&lt;sub&gt;H&lt;/sub&gt;+, ပ္ဍဲကဵု အရာဍာ်ဍာ်။&lt;ref name=&quot;covington&quot;&gt;{{Cite journal|doi=10.1351/pac198557030531|url=http://www.iupac.org/publications/pac/1985/pdf/5703x0531.pdf|title=Definitions of pH scales, standard reference values, measurement of pH, and related terminology|journal=Pure Appl. Chem.|year=1985|volume=57|pages=531–542|issue=3}}&lt;/ref&gt;

: &lt;math chem=&quot;&quot;&gt;\ce{pH} = - \log_{10}(a_\ce{H+}) = \log_{10}\left(\frac 1 {a_\ce{H+}} \right) &lt;/math&gt;

ဥပမာ၊ 

For example, for a solution with a hydrogen ion activity of 5×10−6 (at that level, this is essentially the number of moles of hydrogen ions per litre of solution) there is 1/(5×10−6) = 2×105, thus such a solution has a pH of log10(2×105) = 5.3. Consider the following example: a quantity of 10&lt;sup&gt;7&lt;/sup&gt; moles of pure (pH 7) water, or 180 metric tonnes (18&amp;#xD7;10&lt;sup&gt;7&lt;/sup&gt; g), contains close to 18 g of dissociated hydrogen ions.

Note that pH depends on temperature. For instance at 0&amp;nbsp;°C the pH of pure water is about 7.47. At 25&amp;nbsp;°C it is 7.00, and at 100&amp;nbsp;°C it is 6.14.

This definition was adopted because ion-selective electrodes, which are used to measure pH, respond to activity. Ideally, electrode potential, ''E'', follows the Nernst equation, which, for the hydrogen ion can be written as

: &lt;math chem=&quot;&quot;&gt; E = E^0 + \frac{RT}{F} \ln(a_\ce{H+})=E^0 - \frac{2.303 RT}{F} \ce{pH}&lt;/math&gt;

where ''E'' is a measured potential, ''E''&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt; is the standard electrode potential, ''R'' is the gas constant, ''T'' is the temperature in kelvins, ''F'' is the Faraday constant. For H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; number of electrons transferred is one. It follows that electrode potential is proportional to pH when pH is defined in terms of activity.  Precise measurement of pH is presented in International Standard ISO 31-8 as follows: A galvanic cell is set up to measure the electromotive force (e.m.f.) between a reference electrode and an electrode sensitive to the hydrogen ion activity when they are both immersed in the same aqueous solution. The reference electrode may be a silver chloride electrode or a calomel electrode. The hydrogen-ion selective electrode is a standard hydrogen electrode.

: &lt;span class=&quot;texhtml&quot;&gt;Reference electrode | concentrated solution of KCl || test solution | H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; | Pt&lt;/span&gt;{{Clarify|date=October 2014}}

Firstly, the cell is filled with a solution of known hydrogen ion activity and the emf, ''E''&lt;sub&gt;S&lt;/sub&gt;, is measured. Then the emf, ''E''&lt;sub&gt;X&lt;/sub&gt;, of the same cell containing the solution of unknown pH is measured.

: &lt;math chem=&quot;&quot;&gt;\ce{pH(X)} = \ce{pH(S)}+\frac{E_\ce{S} - E_\ce{X} }{z}&lt;/math&gt;

The difference between the two measured emf values is proportional to pH. This method of calibration avoids the need to know the standard electrode potential. The proportionality constant, 1/''z'' is ideally equal to &lt;math&gt;\frac{1}{2.303RT/F}\ &lt;/math&gt; the &quot;Nernstian slope&quot;.

To apply this process in practice, a glass electrode is used rather than the cumbersome hydrogen electrode. A combined glass electrode has an in-built reference electrode. It is calibrated against buffer solutions of known hydrogen ion activity. IUPAC has proposed the use of a set of buffer solutions of known H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; activity.&lt;ref name=&quot;covington&quot;/&gt; Two or more buffer solutions are used in order to accommodate the fact that the &quot;slope&quot; may differ slightly from ideal. To implement this approach to calibration, the electrode is first immersed in a standard solution and the reading on a pH meter is adjusted to be equal to the standard buffer's value. The reading from a second standard buffer solution is then adjusted, using the &quot;slope&quot; control, to be equal to the pH for that solution. Further details, are given in the IUPAC recommendations. When more than two buffer solutions are used the electrode is calibrated by fitting observed pH values to a straight line with respect to standard buffer values. Commercial standard buffer solutions usually come with information on the value at 25&amp;nbsp;°C and a correction factor to be applied for other temperatures.

The pH scale is logarithmic and therefore pH is a dimensionless quantity.

=== p[H] ===
This was the original definition of Sørensen in 1909,&lt;ref name=&quot;Sor&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.carlsberggroup.com/Company/heritage/Research/Pages/pHValue.aspx|title=Carlsberg Group Company History Page|publisher=Carlsberggroup.com}}&lt;/ref&gt; which was superseded in favor of pH in 1924. [H] is the concentration of hydrogen ions, denoted [H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;] in modern chemistry, which appears to have units of concentration. More correctly, the thermodynamic activity of H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; in dilute solution should be replaced by [H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;]/c&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;, where the standard state concentration c&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; = 1&amp;nbsp;mol/L. This ratio is a pure number whose logarithm can be defined.

However, it is possible to measure the concentration of hydrogen ions directly, if the electrode is calibrated in terms of hydrogen ion concentrations. One way to do this, which has been used extensively, is to titrate a solution of known concentration of a strong acid with a solution of known concentration of strong alkaline in the presence of a relatively high concentration of background electrolyte. Since the concentrations of acid and alkaline are known, it is easy to calculate the concentration of hydrogen ions so that the measured potential can be correlated with concentrations. The calibration is usually carried out using a Gran plot.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Potentiometric titrations solution containing the background electrolyte.}}&lt;/ref&gt; Thus, the effect of using this procedure is to make activity equal to the numerical value of concentration.

The glass electrode (and other ion selective electrodes) should be calibrated in a medium similar to the one being investigated. For instance, if one wishes to measure the pH of a seawater sample, the electrode should be calibrated in a solution resembling seawater in its chemical composition, as detailed below.

The difference between p[H] and pH is quite small. It has been stated that pH = p[H] + 0.04. It is common practice to use the term &quot;pH&quot; for both types of measurement.

=== pH indicators ===
{| class=&quot;wikitable floatright&quot;
|+Average pH of common solutions
!Substance
!pH range
!Type
|-
|Battery acid
| style=&quot;background-color: #CC0000; text-align: center; color: #ffffff&quot; |&lt; 1
| rowspan=&quot;6&quot; style=&quot;text-align: center&quot; |Acid
|-
|Gastric acid
| style=&quot;background-color: #EE0000; text-align: center; color: #ffffff&quot; |1.0 – 1.5
|-
|Vinegar
| style=&quot;background-color: #FF6600; text-align: center&quot; |2.5
|-
|Orange juice
| style=&quot;background-color: #FF9900; text-align: center&quot; |3.3 – 4.2
|-
|Black coffee
| style=&quot;background-color: #ffff00 ; text-align: center&quot; |5 – 5.03
|-
|Milk
| style=&quot;background-color: #99cc33; text-align: center&quot; |6.5 – 6.8
|-
|Pure water
| style=&quot;background-color: #339933; text-align: center; color: #ffffff&quot; |7
| style=&quot;text-align: center&quot; |Neutral
|-
|Sea water
| style=&quot;background-color: #00cc99; text-align: center; color: #000000&quot; |7.5 – 8.4
| rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align: center&quot; |Base
|-
|Ammonia
| style=&quot;background-color: #0000cc; text-align: center; color: #FFFFFF&quot; |11.0 – 11.5
|-
|Bleach
| style=&quot;background-color: #330099; text-align: center; color: #FFFFFF&quot; |12.5
|-
|Lye
| style=&quot;background-color: #330066; text-align: center; color: #FFFFFF&quot; |13.0 – 13.6
|}
Indicators may be used to measure pH, by making use of the fact that their color changes with pH. Visual comparison of the color of a test solution with a standard color chart provides a means to measure pH accurate to the nearest whole number. More precise measurements are possible if the color is measured spectrophotometrically, using a colorimeter or spectrophotometer.
Universal indicator consists of a mixture of indicators such that there is a continuous color change from about pH 2 to pH 10. Universal indicator paper is made from absorbent paper that has been impregnated with universal indicator. Another method of measuring pH is using an electronic pH meter.

=== pOH ===
[[ဝှာင်:PHscalenolang.svg|thumb|Relation between p[OH] and p[H] (red = acidic region, blue = basic region)]]
pOH is sometimes used as a measure of the concentration of hydroxide ions, OH&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;. pOH values are derived from pH measurements. The concentration of hydroxide ions in water is related to the concentration of hydrogen ions by

: &lt;math chem=&quot;&quot;&gt;[\ce{OH^-}] = \frac{K_\ce{W}}{[\ce{H^+}]}&lt;/math&gt;

where ''K''&lt;sub&gt;W&lt;/sub&gt; is the self-ionization constant of water. Taking logarithms

: &lt;math chem=&quot;&quot;&gt;\ce{pOH} = \ce{p}K_\ce{W} - \ce{pH}&lt;/math&gt;

So, at room temperature, pOH ≈ 14 − pH. However this relationship is not strictly valid in other circumstances, such as in measurements of soil alkalinity.

=== Extremes of pH ===
Measurement of pH below about 2.5 (ca. 0.003&amp;nbsp;mol dm&lt;sup&gt;−3&lt;/sup&gt; acid) and above about 10.5 (ca. 0.0003&amp;nbsp;mol dm&lt;sup&gt;−3&lt;/sup&gt; alkaline) requires special procedures because, when using the glass electrode, the Nernst law breaks down under those conditions. Various factors contribute to this. It cannot be assumed that liquid junction potentials are independent of pH.&lt;ref name=&quot;Feldman&quot;&gt;{{Cite journal|doi=10.1021/ac60120a014|title=Use and Abuse of pH measurements|journal=Analytical Chemistry|author=Feldman, Isaac|volume=28|pages=1859–1866|year=1956|issue=12}}&lt;/ref&gt; Also, extreme pH implies that the solution is concentrated, so electrode potentials are affected by ionic strength variation. At high pH the glass electrode may be affected by &quot;alkaline error&quot;, because the electrode becomes sensitive to the concentration of cations such as Na&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; and K&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; in the solution. Specially constructed electrodes are available which partly overcome these problems.

Runoff from mines or mine tailings can produce some very low pH values.&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Nordstrom|title=Negative pH, efflorescent mineralogy, and consequences for environmental restoration at the Iron Mountain Superfund site, California|doi=10.1073/pnas.96.7.3455|volume=96|issue=7|pages=3455–62|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America}}&lt;/ref&gt;

=== Non-aqueous solutions ===
Hydrogen ion concentrations (activities) can be measured in non-aqueous solvents. pH values based on these measurements belong to a different scale from aqueous pH values, because activities relate to different standard states. Hydrogen ion activity, ''a&lt;sub&gt;H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;&lt;/sub&gt;'', can be defined as:

: &lt;math chem=&quot;&quot;&gt;a_\ce{H+} = \exp\left (\frac{\mu_\ce{H+} - \mu^{\ominus}_\ce{H+}}{RT}\right )&lt;/math&gt;

where ''μ''&lt;sub&gt;H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;&lt;/sub&gt; is the chemical potential of the hydrogen ion, &lt;math chem=&quot;&quot;&gt;\mu^{\ominus}_\ce{H+}&lt;/math&gt; is its chemical potential in the chosen standard state, ''R'' is the gas constant and ''T'' is the thermodynamic temperature. Therefore, pH values on the different scales cannot be compared directly due to different solvated proton ions such as lyonium ions, requiring an intersolvent scale which involves the transfer activity coefficient of hydronium/lyonium ion.

pH is an example of an acidity function. Other acidity functions can be defined. For example, the Hammett acidity function, ''H''&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;, has been developed in connection with superacids.

=== Unified absolute pH scale ===
The concept of &quot;unified pH scale&quot; has been developed on the basis of the absolute chemical potential of the proton. This model uses the Lewis acid–base definition. This scale applies to liquids, gases and even solids.&lt;ref name=&quot;Krossing&quot;&gt;{{Cite journal|author=Himmel|year=2010|title=A Unified pH Scale for all Phases|journal=[[Angew. Chem. Int. Ed.]]|volume=49|issue=38|pages=6885–6888|doi=10.1002/anie.201000252}}&lt;/ref&gt;
In 2010, a new &quot;unified absolute pH scale&quot; has been proposed that would allow various pH ranges across different solutions to use a common proton reference standard.&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Himmel|title=A Unified pH Scale for All Phases|journal=Angewandte Chemie International Edition|volume=49|issue=38|pages=6885–6888|doi=10.1002/anie.201000252}}&lt;/ref&gt;

== ဗီုမစကာ ==
Pure water is neutral. When an acid is dissolved in water, the pH will be less than 7 (25&amp;nbsp;°C). When a base, or alkali, is dissolved in water, the pH will be greater than 7. A solution of a strong acid, such as hydrochloric acid, at concentration 1&amp;nbsp;mol dm&lt;sup&gt;−3&lt;/sup&gt; has a pH of 0. A solution of a strong alkali, such as sodium hydroxide, at concentration 1&amp;nbsp;mol dm&lt;sup&gt;−3&lt;/sup&gt;, has a pH of 14. Thus, measured pH values will lie mostly in the range 0 to 14, though negative pH values and values above 14 are entirely possible. Since pH is a logarithmic scale, a difference of one pH unit is equivalent to a tenfold difference in hydrogen ion concentration.

The pH of neutrality is not exactly 7 (25&amp;nbsp;°C), although this is a good approximation in most cases. Neutrality is defined as the condition where [H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;] = [OH&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;] (or the activities are equal). Since self-ionization of water holds the product of these concentration [H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;]&amp;#xD7;[OH&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;] = K&lt;sub&gt;w&lt;/sub&gt;, it can be seen that at neutrality [H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;] = [OH&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;] = √Kw, or pH = pK&lt;sub&gt;w&lt;/sub&gt;/2. pK&lt;sub&gt;w&lt;/sub&gt; is approximately 14 but depends on ionic strength and temperature, and so the pH of neutrality does also. Pure water and a solution of NaCl in pure water are both neutral, since dissociation of water produces equal numbers of both ions. However the pH of the neutral NaCl solution will be slightly different from that of neutral pure water because the hydrogen and hydroxide ions' activity is dependent on ionic strength, so K&lt;sub&gt;w&lt;/sub&gt; varies with ionic strength.

If pure water is exposed to air it becomes mildly acidic. This is because water absorbs carbon dioxide from the air, which is then slowly converted into bicarbonate and hydrogen ions (essentially creating carbonic acid).

: &lt;chem&gt;CO2 + H2O &lt;=&gt; HCO3^- + H+&lt;/chem&gt;

=== pH ပ္ဍဲ တိ ===

==== Classification of soil pH ranges ====
==== The United States Department of Agriculture Natural Resources Conservation Service, formerly Soil Conservation Service classifies soil pH ranges as follows:
&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Soil Survey Division Staff|url=http://soils.usda.gov/technical/manual/contents/chapter3.html|title=Soil survey manual.1993. Chapter 3, selected chemical properties.}}&lt;/ref&gt; ====
[[ဝှာင်:Soil_pH_effect_on_nutrient_availability.svg|thumb|Nutritional elements availability within soil varies with pH. Light blue color represents the ideal range for most plants.]]
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;align: center;&quot;
! scope=&quot;col&quot; |Denomination
! scope=&quot;col&quot; |pH range
|-
|Ultra acidic
|&lt; 3.5
|-
|Extremely acidic
|3.5–4.4
|-
|Very strongly acidic
|4.5–5.0
|-
|Strongly acidic
|5.1–5.5
|-
|Moderately acidic
|5.6–6.0
|-
|Slightly acidic
|6.1–6.5
|-
|Neutral
|6.6–7.3
|-
|Slightly alkaline
|7.4–7.8
|-
|Moderately alkaline
|7.9–8.4
|-
|Strongly alkaline
|8.5–9.0
|-
|Very strongly alkaline
|&gt; 9.0
|-
|}

==== မၜတ် pH တိ ====


=== pH ပ္ဍဲ သဘာဝ ===


:

:


:


:


== နဲတော် pH ==
The calculation of the pH of a solution containing acids and/or bases is an example of a chemical speciation calculation, that is, a mathematical procedure for calculating the concentrations of all chemical species that are present in the solution. The complexity of the procedure depends on the nature of the solution. For strong acids and bases no calculations are necessary except in extreme situations. The pH of a solution containing a weak acid requires the solution of a quadratic equation. The pH of a solution containing a weak base may require the solution of a cubic equation. The general case requires the solution of a set of non-linear simultaneous equations.

A complicating factor is that water itself is a weak acid and a weak base (see amphoterism). It dissociates according to the equilibrium

: &lt;chem&gt;2H2O &lt;=&gt; H3O+ (aq) + OH^-(aq)&lt;/chem&gt;

with a dissociation constant, Kw defined as

: &lt;math chem=&quot;&quot;&gt;K_w = \ce{[H+][OH^-]}&lt;/math&gt;

where [H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;] stands for the concentration of the aqueous hydronium ion and [OH&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;] represents the concentration of the hydroxide ion. This equilibrium needs to be taken into account at high pH and when the solute concentration is extremely low. 

=== ဖျး ကေုာံ ဖျိုတ် ဂၠိုင်င် ===
Strong acids and bases are compounds that, for practical purposes, are completely dissociated in water. Under normal circumstances this means that the concentration of hydrogen ions in acidic solution can be taken to be equal to the concentration of the acid. The pH is then equal to minus the logarithm of the concentration value. Hydrochloric acid (HCl) is an example of a strong acid. The pH of a 0.01M solution of HCl is equal to −log&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;(0.01), that is, pH = 2. Sodium hydroxide, NaOH, is an example of a strong base. The p[OH] value of a 0.01M solution of NaOH is equal to −log&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;(0.01), that is, p[OH] = 2. From the definition of p[OH] above, this means that the pH is equal to about 12. For solutions of sodium hydroxide at higher concentrations the self-ionization equilibrium must be taken into account.

Self-ionization must also be considered when concentrations are extremely low. Consider, for example, a solution of hydrochloric acid at a concentration of 5×10&lt;sup&gt;−8&lt;/sup&gt;M.  The simple procedure given above would suggest that it has a pH of 7.3. This is clearly wrong as an acid solution should have a pH of less than 7. Treating the system as a mixture of hydrochloric acid and the amphoteric substance water, a pH of 6.89 results.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Maloney|first=Chris|title=pH calculation of a very small concentration of a strong acid.}}&lt;/ref&gt;

=== ဖျး ကေုာံ ဖျိုတ် အောန်အောန် ===
A weak acid or the conjugate acid of a weak base can be treated using the same formalism.

: &lt;math chem=&quot;&quot;&gt;\begin{cases}
\ce{Acid:} &amp; \ce{HA &lt;=&gt; H+ + A^-}\\
\ce{Base:} &amp; \ce{HA+ &lt;=&gt; H+ + A}
\end{cases}&lt;/math&gt;

First, an acid dissociation constant is defined as follows. Electrical charges are omitted from subsequent equations for the sake of generality

: &lt;math chem=&quot;&quot;&gt;K_a = \frac \ce{[H] [A]}\ce{[HA]}&lt;/math&gt;

and its value is assumed to have been determined by experiment. This being so, there are three unknown concentrations, [HA], [H&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;] and [A&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;] to determine by calculation. Two additional equations are needed. One way to provide them is to apply the law of mass conservation in terms of the two &quot;reagents&quot; H and A.

: &lt;math chem=&quot;&quot;&gt;C_\ce{A} = \ce{[A]}  +  \ce{[HA]}&lt;/math&gt;
: &lt;math chem=&quot;&quot;&gt;C_\ce{H} = \ce{[H]}  +  \ce{[HA]}&lt;/math&gt;

C stands for analytical concentration. In some texts, one mass balance equation is replaced by an equation of charge balance. This is satisfactory for simple cases like this one, but is more difficult to apply to more complicated cases as those below. Together with the equation defining K&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;, there are now three equations in three unknowns. When an acid is dissolved in water C&lt;sub&gt;A&lt;/sub&gt; = C&lt;sub&gt;H&lt;/sub&gt; = C&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;, the concentration of the acid, so [A] = [H]. After some further algebraic manipulation an equation in the hydrogen ion concentration may be obtained.

: &lt;math chem=&quot;&quot;&gt;[\ce H]^2 + K_a[\ce H] - K_a C_a = 0&lt;/math&gt;

Solution of this quadratic equation gives the hydrogen ion concentration and hence p[H] or, more loosely, pH. This procedure is illustrated in an ICE table which can also be used to calculate the pH when some additional (strong) acid or alkaline has been added to the system, that is, when C&lt;sub&gt;A&lt;/sub&gt; ≠ C&lt;sub&gt;H&lt;/sub&gt;.

For example, what is the pH of a 0.01M solution of benzoic acid, pK&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt; = 4.19?

* Step 1: &lt;math&gt;K_a = 10^{-4.19} = 6.46\times10^{-5}&lt;/math&gt;
* Step 2: Set up the quadratic equation. &lt;math chem=&quot;&quot;&gt;[\ce{H}]^2 + 6.46\times 10^{-5}[\ce{H}] - 6.46\times 10^{-7} = 0 &lt;/math&gt;
* Step 3: Solve the quadratic equation. &lt;math chem=&quot;&quot;&gt;[\ce{H+}] = 7.74\times 10^{-4};\quad \mathrm{pH} = 3.11&lt;/math&gt;

For alkaline solutions an additional term is added to the mass-balance equation for hydrogen. Since addition of hydroxide reduces the hydrogen ion concentration, and the hydroxide ion concentration is constrained by the self-ionization equilibrium to be equal to &lt;math chem=&quot;&quot;&gt;\frac{K_w}\ce{[H+]}&lt;/math&gt;

: &lt;math chem=&quot;&quot;&gt;C_\ce{H} = \frac{[\ce H] + [\ce{HA}] -K_w}\ce{[H]}&lt;/math&gt;

In this case the resulting equation in [H] is a cubic equation.

=== နဲကဲ နာနာ ===
Some systems, such as with polyprotic acids, are amenable to spreadsheet calculations.&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Billo|title=EXCEL for Chemists|year=2011}}&lt;/ref&gt; With three or more reagents or when many complexes are formed with general formulae such as A&lt;sub&gt;p&lt;/sub&gt;B&lt;sub&gt;q&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;r&lt;/sub&gt;,the following general method can be used to calculate the pH of a solution. For example, with three reagents, each equilibrium is characterized by an equilibrium constant, β.

: &lt;math chem=&quot;&quot;&gt;[\ce{A}_p\ce{B}_q\ce{H}_r] =\beta_{pqr}[\ce A]^{p}[\ce B]^{q}[\ce H]^{r}&lt;/math&gt;

Next, write down the mass-balance equations for each reagent:

: &lt;math chem=&quot;&quot;&gt;\begin{align}
C_\ce{A} &amp;= [\ce A] + \Sigma p \beta_{pqr}[\ce A]^p[\ce B]^q[\ce H]^{r} \\
C_\ce{B} &amp;= [\ce B] + \Sigma q \beta_{pqr}[\ce A]^p[\ce B]^q[\ce H]^r \\
C_\ce{H} &amp;= [\ce H] + \Sigma r \beta_{pqr}[\ce A]^p[\ce B]^q[\ce H]^r - K_w[\ce H]^{-1}
\end{align}&lt;/math&gt;

Note that there are no approximations involved in these equations, except that each stability constant is defined as a quotient of concentrations, not activities. Much more complicated expressions are required if activities are to be used.

There are 3 non-linear simultaneous equations in the three unknowns, [A], [B] and [H]. Because the equations are non-linear, and because concentrations may range over many powers of 10, the solution of these equations is not straightforward. However, many computer programs are available which can be used to perform these calculations. There may be more than three reagents. The calculation of hydrogen ion concentrations, using this formalism, is a key element in the determination of equilibrium constants by potentiometric titration.

== ဆက်ဗှ် ==

* Alkaline diet
* Arterial blood gas
* Chemical equilibrium
* pCO2

== တင်စၟတ် ==
 

== နိဿဲ ==
 

== လေန်မ္ၚး ==

* [http://www.chem1.com/acad/webtext/pdf/c1xacid2.pdf Chem1 Virtual Textbook, Acid–base Equilibria and Calculations]
* [http://chemistry.about.com/library/weekly/aa012803a.htm Red Cabbage pH Indicator] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090124193908/http://chemistry.about.com/library/weekly/aa012803a.htm |date=2009-01-24 }}
* [http://www.engineeringtoolbox.com/food-ph-d_403.html Food and Foodstuff – pH Values]
* [http://www.aqion.onl Online pH Calculator for about 100 inorganic Acids, Bases, and Salts]
* [https://www.wolkersdorfer.info/en/average-ph-value.html Calculation of mean pH]
[[ကဏ္ဍ:BEHM]]
[[ကဏ္ဍ:ဓာတုဗေဒ]]
[[ကဏ္ဍ:ပြန်လည်မဆန်းစစ်ရသေးသော ဘာသာပြန်များပါဝင်သည့် စာမျက်နှာများ]]</text>
      <sha1>itiqarxtxf41c9x3zb7wrk0cfswbtz4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပါကိန်သောန်၊ ယဲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4127</id>
    <revision>
      <id>56599</id>
      <parentid>42213</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:14:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19844" sha1="tgmjd0vm45pws67c0r13ku0zhtxd0db" xml:space="preserve">{{Infobox medical condition
| name          = Parkinson's disease
| synonyms      = Parkinson disease, idiopathic or primary parkinsonism, hypokinetic rigid syndrome, paralysis agitans, shaking palsy
| image         = Sir William Richard Gowers Parkinson Disease sketch 1886.svg
| caption       = Illustration of Parkinson's disease by [[William Gowers (neurologist)|William Richard Gowers]], first published in ''A Manual of Diseases of the Nervous System'' (1886)
| alt           = Two sketches (one from the front and one from the right side) of a man, with an expressionless face. He is stooped forward and is presumably having difficulty walking.
| field         = [[Neurology]]
| symptoms      = [[Tremor]], [[Spasticity|rigidity]], [[Hypokinesia#Bradykinesia|slowness of movement]], [[gait abnormality|difficulty walking]]&lt;ref name=NIH2016/&gt;
| complications = [[Parkinson's disease dementia|Dementia]], [[major depressive disorder|depression]], anxiety&lt;ref name=Sv2016/&gt;
| onset         = Age over 60&lt;ref name=NIH2016/&gt;&lt;ref name=Car2016/&gt;
| duration      =
| causes        = Unknown&lt;ref name=Lancet2015/&gt;
| risks         = [[Pesticide]] exposure, [[head injuries]]&lt;ref name=Lancet2015/&gt;
| diagnosis     = Based on symptoms&lt;ref name=NIH2016/&gt;
| differential  = [[Dementia with Lewy bodies]], [[progressive supranuclear palsy]], [[essential tremor]], [[antipsychotic]] use&lt;ref&gt;{{cite book|vauthors= Ferri FF|title=Ferri's differential diagnosis : a practical guide to the differential diagnosis of symptoms, signs, and clinical disorders|date=2010|publisher=Elsevier/Mosby|location=Philadelphia, PA|isbn=978-0323076999|chapter=Chapter P|edition=2nd}}&lt;/ref&gt;
| prevention    =
| treatment     = Medications, surgery&lt;ref name=NIH2016/&gt;
| medication    = [[L-DOPA]], [[dopamine agonist]]s&lt;ref name=Sv2016/&gt;
| prognosis     = [[Life expectancy]] about 7–15 years&lt;ref name=Macleod2014&gt;{{cite journal|vauthors=Macleod AD, Taylor KS, Counsell CE|title=Mortality in Parkinson's disease: a systematic review and meta-analysis|journal=Movement Disorders|volume=29|issue=13|pages=1615–22|date=November 2014|pmid=24821648|doi=10.1002/mds.25898|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
| frequency     = 6.2 million (2015)&lt;ref name=GBD2015Pre/&gt;
| deaths        = 117,400 (2015)&lt;ref name=GBD2015De/&gt;
}}
ယဲပါကိန်သောန် ('''Parkinson's disease''' ('''PD''')) &lt;ref name=&quot;PF&quot;&gt;{{cite web|title=Understanding Parkinson's|url=https://www.parkinson.org/understanding-parkinsons|website=Parkinson's Foundation|access-date=12 August 2020}}&lt;/ref&gt; ဂှ် ဒှ်ယဲဇမၠိင် မပလီုကဵု သၞောတ် (ဝါ) ကတေင်အာရီုဗဟဵု ဗွဲတၟေင် သၞောတ်ယန္တရာရ။ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် ယဲပါကိန်သောန်ဂှ် ဒှ်ယဲ ကလာပ်ရုပ် ပ္ဍဲက္ဍဟ်ဂှ် လီုစှ်ေသိုက်သိုက်တုဲ ယဲဂှ်လေဝ် ပရေအ်စှ်ေ သိုက်သိုက်၊ ယဲဂှ်ဂၠိုင်တိုန် ဂၠိုန်တိုန် သၞောတ်ယန္တရာမၞိဟ် ပွမချဳဓရာင် အာကၠုင် ဟီုဂးတအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဟွံကၠောန်ကမၠောန် အတိုင်ဓမ္မတာရ။&lt;ref name=NIH2016/&gt;&lt;ref name=Lancet2015&gt;{{cite journal|vauthors=Kalia LV, Lang AE|s2cid=5502904|title=Parkinson's disease|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_the-lancet_august-29-september-4-2015_386_9996/page/896|journal=Lancet|volume=386|issue=9996|pages=896–912|date=August 2015|pmid=25904081|doi=10.1016/s0140-6736(14)61393-3}}&lt;/ref&gt; လက်သန်ယဲ မဒှ်စဂၠိုင် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် တဲခတဝ်၊ ကတေင်ကြံင်၊ ချဳဓရာင်ယောန် ကဵု ကွာ်ဝါတ်ရ။&lt;ref name=NIH2016/&gt; ပါဲနူဂှ်တုဲ ဝိုတ်ဂြိုက် သမ္တီဟွံဒးတုဲ စိုတ်ထုဲ၊ ဗျာပါရ၊ စိုတ်ဟွံလုပ်စတအ်လေဝ် ကတဵုဒှ်မာန်ကီုရ။ &lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt; ညးမဒှ် ယဲပါကိန်သောန်ဂှ် တိက်ဟွံလှိင်၊ အာရီုဂမၠိုင် ဟွံကၠောန်ကမၠောန်တအ်လေဝ် မလေပ်ဒှ်စမာန်ကီုရ။&lt;ref name=NIH2016/&gt;&lt;ref name=&quot;Sv2016&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Sveinbjornsdottir S|date=October 2016|title=The clinical symptoms of Parkinson's disease|journal=Journal of Neurochemistry|volume=139 Suppl 1|pages=318–24|doi=10.1111/jnc.13691|pmid=27401947|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်သၞောတ်ယန္တရာမဂွံလီုဂှ် ဟိုတ်နူကဵု ကလာပ်ရုပ် ပ္ဍဲကဵုက္ဍဟ် ဒၞာဲမပတိတ် ဓါတ်ဒဝ်ပမိန် (dopamine) လီုချိုတ်အာရ။&lt;ref name=&quot;NIH2016&quot;/&gt; မုဟိုတ် ကလာပ်ရုပ်ဒၞာဲဂှ် မဂွံချိုတ်ဂှ် တၠပညာတအ် တီကေတ်ကၠးကၠး ဟွံမာန်ဏီရ၊ ဆဂး အရာဏအ်ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဓါတ်ပရဝ်တိန် ပ္ဍဲဇကု Lewy bodies ဟွံဆက်ကၠောန် ကမၠောန်ရ။&lt;ref name=&quot;:9&quot;/&gt;&lt;ref name=Lancet2015/&gt; 

မုဟိုတ်မဂွံဒှ် ပါကိန်သောန်ဂှ် ဟွံတီကၠးကၠးတုဲ ယဲဏအ်ဂှ် ဆေင်စပ်ဒၟံင် ကုဗဳဇလေဝ်နွံ ဟိုတ်နူ ပွဳပွူလေဝ် ဒှ်မာန်ရောင် ပတှ်ေလဝ်ရ။ &lt;ref name=Lancet2015/&gt; ပ္ဍဲကဵု ဗဳဇဇကု မၞိဟ်မဒှ် ယဲပါကိန်သောန်တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုစ မၞိဟ်ဒှ်နွံကီုတုဲ ယဲဝွံ ဟိုတ်နူ ဗဳဇတုဲ မကတဵုဒှ်မာန်ဂှ် ထေင်ကေတ်လဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;Quadri2018&quot;/&gt; ကုမၞိဟ်မကေင်ဒး ကရေက်လဝ် က္ဍဟ်ဟိုတ်နူယဲတအ်လေဝ် ကတဵုဒှ် ယဲပါကိန်သောန်ဏအ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ။&lt;ref name=Lancet2015/&gt;&lt;ref name=nutri2009&gt;{{cite journal|vauthors=Barranco Quintana JL, Allam MF, Del Castillo AS, Navajas RF|s2cid=26605333|title=Parkinson's disease and tea: a quantitative review|journal=Journal of the American College of Nutrition|volume=28|issue=1|pages=1–6|date=February 2009|pmid=19571153|doi=10.1080/07315724.2009.10719754}}&lt;/ref&gt; 

နဲကဲ မဗၟံက်ရုပ်ရဴ ယဲဏအ်ဂှ် ဗွဲတၟေင် ရံင်ကဵု လက်သန်ယဲ၊ မဖဍိုန်ကဵု သၞောတ်ယန္တရာတုဲ စၟတ်သမ္တီယဲဝွံရ။ နကဵု နဲကဲစွမ်ဆီ၊ စမ်က္ဍဟ်၊ ဗှ်သကေန်က္ဍဟ်တအ်တုဲ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်မဒှ်ယဲဝွံရ။&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;&lt;ref name=NIH2016/&gt; ဗွဲမဂၠိုင် မၞိဟ်အာယုက် ၆၀ လပါ်လတူ မလေပ်ဒှ်ဂၠိုင်ရ။&lt;ref name=NIH2016/&gt;&lt;ref name=Car2016&gt;{{cite book|vauthors=Carroll WM|title=International Neurology|date=2016|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1118777367|pages = 188|url=https://books.google.com/books?id=mRl6DAAAQBAJ&amp;pg=PA188|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908154209/https://books.google.com/books?id=mRl6DAAAQBAJ&amp;pg=PA188|archive-date=8 September 2017}}&lt;/ref&gt; ပၞောဝ်ကဵု မၞိဟ်မဒှ်ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် ဒှ်စ ဂၠိုင်နူ မၞိဟ်ဗြဴ နကဵုဗၞတ်မ္ဂး ပ္ဍဲမၞိဟ်ပိဂှ် မၞိဟ်တြုဟ်ၜါ။&lt;ref name=Lancet2015/&gt; မၞိဟ်ကိုပ်ကၠာ ဟွံပေင် အာယုက် ၅၀ ယဝ်ရဒှ်မၞိဟ် ညးကော်စ early-onset PD.&lt;ref&gt;{{cite book|vauthors=Mosley AD|title=The encyclopedia of Parkinson's disease|date=2010|publisher=Facts on File|location=New York|isbn=978-1438127491|pages = 89|edition=2nd|url=https://books.google.com/books?id=tE6VgburpxkC&amp;pg=PA89|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908154209/https://books.google.com/books?id=tE6VgburpxkC&amp;pg=PA89|archive-date=8 September 2017}}&lt;/ref&gt; သၞာံ ၂၀၁၅ အလုံမွဲဂၠးတိ မၞိဟ်မကတဵုဒှ် ယဲဏအ် နွံ ၆,၂ မဳလဳယာန်၊ ၁၁၇,၄၀၀ ဂှ် ချိုတ်နကဵုယဲဏအ်ရ။&lt;ref name=GBD2015Pre&gt;{{cite journal | title = Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet | volume = 388 | issue = 10053 | pages = 1545–1602 | date = October 2016 | pmid = 27733282 | pmc = 5055577 | doi = 10.1016/S0140-6736(16)31678-6 | last1 = Vos | first1 = Theo | last2 = Allen | first2 = Christine | last3 = Arora | first3 = Megha | last4 = Barber | first4 = Ryan M. | last5 = Bhutta | first5 = Zulfiqar A. | last6 = Brown | first6 = Alexandria | last7 = Carter | first7 = Austin | last8 = Casey | first8 = Daniel C. | last9 = Charlson | first9 = Fiona J. | last10 = Chen | first10 = Alan Z. | last11 = Coggeshall | first11 = Megan | last12 = Cornaby | first12 = Leslie | last13 = Dandona | first13 = Lalit | last14 = Dicker | first14 = Daniel J. | last15 = Dilegge | first15 = Tina | last16 = Erskine | first16 = Holly E. | last17 = Ferrari | first17 = Alize J. | last18 = Fitzmaurice | first18 = Christina | last19 = Fleming | first19 = Tom | last20 = Forouzanfar | first20 = Mohammad H. | last21 = Fullman | first21 = Nancy | last22 = Gething | first22 = Peter W. | last23 = Goldberg | first23 = Ellen M. | last24 = Graetz | first24 = Nicholas | last25 = Haagsma | first25 = Juanita A. | last26 = Hay | first26 = Simon I. | last27 = Johnson | first27 = Catherine O. | last28 = Kassebaum | first28 = Nicholas J. | last29 = Kawashima | first29 = Toana | last30 = Kemmer | first30 = Laura | display-authors = 1 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=GBD2015De&gt;{{cite journal | title = Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980-2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet | volume = 388 | issue = 10053 | pages = 1459–1544 | date = October 2016 | pmid = 27733281 | pmc = 5388903 | doi = 10.1016/s0140-6736(16)31012-1 | last1 = Wang | first1 = Haidong | last2 = Naghavi | first2 = Mohsen | last3 = Allen | first3 = Christine | last4 = Barber | first4 = Ryan M. | last5 = Bhutta | first5 = Zulfiqar A. | last6 = Carter | first6 = Austin | last7 = Casey | first7 = Daniel C. | last8 = Charlson | first8 = Fiona J. | last9 = Chen | first9 = Alan Zian | last10 = Coates | first10 = Matthew M. | last11 = Coggeshall | first11 = Megan | last12 = Dandona | first12 = Lalit | last13 = Dicker | first13 = Daniel J. | last14 = Erskine | first14 = Holly E. | last15 = Ferrari | first15 = Alize J. | last16 = Fitzmaurice | first16 = Christina | last17 = Foreman | first17 = Kyle | last18 = Forouzanfar | first18 = Mohammad H. | last19 = Fraser | first19 = Maya S. | last20 = Fullman | first20 = Nancy | last21 = Gething | first21 = Peter W. | last22 = Goldberg | first22 = Ellen M. | last23 = Graetz | first23 = Nicholas | last24 = Haagsma | first24 = Juanita A. | last25 = Hay | first25 = Simon I. | last26 = Huynh | first26 = Chantal | last27 = Johnson | first27 = Catherine O. | last28 = Kassebaum | first28 = Nicholas J. | last29 = Kinfu | first29 = Yohannes | last30 = Kulikoff | first30 = Xie Rachel | display-authors = 1 }}&lt;/ref&gt; ကတဵုဒှ်ယဲတုဲ လလအ်မဂွံဂျိုင်လမျီုဂှ် နွံအကြာ ၇ သၞာံကဵု ၁၅ သၞာံ။&lt;ref name=Sv2016/&gt;

နဲကဲ သွက်ဂွံလွဳ ပါကိန်သောန်ဂှ် ဟွံတီဏီ၊ လွဳဒၟံင် သွက်ဂွံဖအောန်ဖျေဟ် ဖဍိုန်ဖျေဟ် လက်သန်ယဲဟေင်ရ။&lt;ref name=NIH2016&gt;{{cite web|title=Parkinson's Disease Information Page|url=https://www.ninds.nih.gov/Disorders/All-Disorders/Parkinsons-Disease-Information-Page|website=NINDS|access-date=18 July 2016|date=30 June 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15172778&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Samii A, Nutt JG, Ransom BR|date=May 2004|title=Parkinson's disease|url=https://zenodo.org/record/1259791|journal=Lancet|volume=363|issue=9423|pages=1783–93|doi=10.1016/S0140-6736(04)16305-8|pmid=15172778|s2cid=35364322}}&lt;/ref&gt; ဂဥုဲမလွဳ ထိင်ဒၟံင် ယဲပါကိန်သောန် ကဵုဒၟံင် ဂဥုဲ (L-DOPA), Monoamine oxidase inhibitor, ဟွံသေင်မ္ဂး dopamine agonist တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; ကာလယဲဂၠိုင်ကၠုင်မ္ဂး ဂဥုဲတအ်ဏအ်ဂှ် ရီုကဵုမာန် အောန်ကွေဟ်ဟ်ရ။&lt;ref name=Sv2016/&gt; ကာလဂှ်မ္ဂး ဒးဂလိုင်ပတိုန် ဂဥုဲ။&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; စၞစ ကဵု ပရေင်ချဳဓရာင်တအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်လက်သန် ဂွံအောန်စှ်ေမာန်ရ။&lt;ref name=&quot;pmid19691125&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Barichella M, Cereda E, Pezzoli G|title=Major nutritional issues in the management of Parkinson's disease|journal=Movement Disorders|volume=24|issue=13|pages=1881–92|date=October 2009|pmid=19691125|doi=10.1002/mds.22705|hdl=2434/67795|s2cid=23528416|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Neuro2011&gt;{{cite journal|vauthors=Ahlskog JE|title=Does vigorous exercise have a neuroprotective effect in Parkinson disease?|url=https://archive.org/details/sim_neurology_2011-07-19_77_3/page/288|journal=Neurology|volume=77|issue=3|pages=288–94|date=July 2011|pmid=21768599|pmc=3136051|doi=10.1212/wnl.0b013e318225ab66}}&lt;/ref&gt;

ယၟုယဲဂှ် ကဵုလဝ် အတိုင်ယၟု အစာသဝ်ဒံက်တာ ဂျေမ် ပါကိန်သောန် (James Parkinson)၊ မဒှ်မၞိဟ် မပတိတ် ချူလဝ် လိက်စပ်ကဵုယဲဏအ် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵု လိက်ညး ''An Essay on the Shaking Palsy'' ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၇ တေအ်ရ။&lt;ref name= ParkinsonJEssay&gt;{{cite book | vauthors= Parkinson J|date=1817 | publisher = Whittingham and Roland for Sherwood, Neely, and Jones | location = London|url=http://www.gutenberg.org/files/23777/23777-h/23777-h.htm|title=An Essay on the Shaking Palsy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924210730/http://www.gutenberg.org/files/23777/23777-h/23777-h.htm|archive-date=24 September 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Shulman JM, De Jager PL, Feany MB|s2cid=8328666|title=Parkinson's disease: genetics and pathogenesis|journal=Annual Review of Pathology|volume=6|pages=193–222|date=February 2011|pmid=21034221|doi=10.1146/annurev-pathol-011110-130242 | orig-year = 25 October 2010}}&lt;/ref&gt; တၞဟ်န ညးဂမၠိုင် ဂွံတီ ဂွံစွံသတိ လတူယဲဏအ်တုဲ စၟတ်သမ္တီလဝ် တ္ၚဲပါကိန်သောန်ဂၠးကဝ် (World Parkinson's Day) မဒှ်တ္ၚဲမဒှ်မၞိဟ် ဒံက်တာဂျေမ်ပါကိန်သောန် ပ္ဍဲကဵု ၁၁ ဨပြဳ၊ မစကာ ပကဴတူလိပ်ဗကေတ်မွဲဍောင် (a red tulip) ဂှ် သင်္ကေတ ယဲဝွံရ။&lt;ref name=&quot;pmid18175393&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Lees AJ|title=Unresolved issues relating to the shaking palsy on the celebration of James Parkinson's 250th birthday|journal=Movement Disorders|volume=22 Suppl 17|issue=Suppl 17|pages=S327–34|date=September 2007|pmid=18175393|doi=10.1002/mds.21684|s2cid=9471754}}&lt;/ref&gt; မၞိဟ်ယၟုဒမျဟ်ဂၠးတိ မကတဵုဒှ် ယဲဏအ်ဂှ် သၟာလက်ပၠုဲ မူဟာမ်မေဒ် အာလဳ (Muhammad Ali)၊ သကိုပ်ဇာတ် မိရှေလ် ဂျေ ဖေါက် (Michael J. Fox)၊ သၟာကွဳလိုန်သြလိမ်ပိစ် ဒေဝိသ် ဖိနနေ (Olympic cyclist Davis Phinney) ကေုာံ သကိုပ်ဇာတ် အာလာန်အလ်ဒါ (Alan Alda)။&lt;ref name=&quot;MJF_TIME&quot;&gt;{{cite news| url=http://www.time.com/time/specials/2007/time100/article/0,28804,1595326_1615754_1615882,00.html| title=Michael J. Fox| date=3 May 2007| vauthors=Davis P| work=The TIME 100| publisher=[[Time (magazine)|Time]]| access-date=2 April 2011| url-status=dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20110425013526/http://www.time.com/time/specials/2007/time100/article/0,28804,1595326_1615754_1615882,00.html| archive-date=25 April 2011| df=dmy-all| accessdate=24 October 2021| archivedate=25 April 2011| archiveurl=https://web.archive.org/web/20110425013526/http://www.time.com/time/specials/2007/time100/article/0,28804,1595326_1615754_1615882,00.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Mac2008&gt;{{cite news | vauthors = Macur J |title=For the Phinney Family, a Dream and a Challenge|url= https://www.nytimes.com/2008/03/26/sports/othersports/26cycling.html?pagewanted=all&amp;_r=0 |newspaper=The New York Times|access-date=25 May 2013|date=26 March 2008|quote=About 1.5 million Americans have received a diagnosis of Parkinson's disease, but only 5 to 10 percent learn of it before age 40, according to the National Parkinson Foundation. Davis Phinney was among the few.|url-status=live|archive-url= https://web.archive.org/web/20141106025145/http://www.nytimes.com/2008/03/26/sports/othersports/26cycling.html?pagewanted=all&amp;_r=0|archive-date=6 November 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ali_NN_comment&quot;&gt;{{cite journal|url=http://www.aan.com/elibrary/neurologynow/?event=home.showArticle&amp;id=ovid.com:/bib/ovftdb/01222928-200602020-00003|title=Muhammad Ali's Message: Keep Moving Forward|date=April 2006 |journal=Neurology Now|vauthors=Brey RL |volume=2 |issue=2|pages = 8 |doi=10.1097/01222928-200602020-00003|url-status=dead|archive-url= https://web.archive.org/web/20110927022505/http://www.aan.com/elibrary/neurologynow/?event=home.showArticle&amp;id=ovid.com%3A%2Fbib%2Fovftdb%2F01222928-200602020-00003|archive-date=27 September 2011|access-date= 22 August 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | vauthors = Alltucker K |title=Alan Alda has Parkinson's disease: Here are 5 things you should know|url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2018/07/31/alan-alda-has-parkinsons-disease-5-things-know/871265002/|access-date=6 May 2019 |agency=USA Today|date=31 July 2018}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကဵု ဂကူမန်မ္ဂး ကျာ်အစာတၠဝင်က။

==နိဿဲ==
[[ကဏ္ဍ:ပရေၚ်မၞိဟ်]]
{{DEFAULTSORT:ပါကိန်သောန်၊ယဲ}}</text>
      <sha1>tgmjd0vm45pws67c0r13ku0zhtxd0db</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4492</id>
    <revision>
      <id>56672</id>
      <parentid>45855</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:53:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="361539" sha1="odb4clsg3in4333loumvsg2g67btsp4" xml:space="preserve">{{Databox}}'''အမေရိကန်ပြည်‌ထောင်‌စု'''ကို ပုံမှန်အားဖြင့် '''United States''', the '''U.S.''', the '''U.S.A.''', the '''States''', the '''America''' စသည်ဖြင့် ရည်ညွှန်းခေါ်ဆိုလေ့ရှိကြကာ ဖွဲ့စည်းပုံအရ ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရက်တစ်သမ္မတနိုင်ငံဖြစ်ပြီး ပြည်နယ်အခု ၅၀ နှင့် ပြည်ထောင်စုနယ်မြေတစ်ခု ပါဝင်သည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် မြောက်အမေရိကအလယ်ပိုင်းတွင် အဓိကတည်ရှိပြီး ထိုနေရာတွင် တဆက်တည်းဖြစ်နေသော ပြည်နယ် (၄၈)ခုနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာမြို့တော် [[ဝါရှင်တန်ဒီစီ]] တို့သည် ပစိဖိတ် နှင့် အတ္တလန္တိတ် သမုဒ္ဒရာတို့ကြားတွင် မြောက်ဘက်တွင် [[ကနေဒါနိုင်ငံ]]နှင့် တောင်ဘက်တွင် [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ]]တို့ဖြင့် ဝိုင်းရံ၍ တည်ရှိသည်။ [[အလက်စကာပြည်နယ်]]သည် တိုက်ကြီး၏ အနောက်မြောက်ဘက်ပိုင်းတွင် တည်ရှိပြီး အရှေ့ဘက်တွင် ကနေဒါနှင့် အနောက်ဘက် ဘဲရင်းရေလက်ကြား (Bering Strait)ကို ဖြတ်၍ [[ရုရှားနိုင်ငံ]]တို့ ရှိကြသည်။ [[ဟာဝိုင်ယီပြည်နယ်|ဟာဝိုင်အီပြည်နယ်]]သည် ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာအလယ်တွင် ရှိသော ကျွန်းစုဖြစ်သည်။ အမေရိကန်သည် ကာရစ်ဘီယန် နှင့် ပစိဖိတ်ဒေသအနှံ့အပြားတို့တွင် နယ်မြေများနှင့် ကျွန်းများကိုလည်း ပိုင်ဆိုင်သည်။

အကျယ်အဝန်း စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၃.၇၉ သန်း (စတုရန်း ကီလိုမီတာ ၉.၈၃ သန်း) နှင့် လူဦးရေ သန်း ၃၀၀ ကျော်ရှိသည့်အတွက် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စုစုပေါင်း အကျယ်အဝန်းအားဖြင့် စတုတ္တမြောက် အကြီးဆုံးနှင့် ကုန်းမြေအကျယ်အဝန်းနှင့် လူဦးရေအားဖြင့် တတိယမြောက် အကြီးမား အများပြားဆုံး ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံအများအပြားမှ လူအများအပြား ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ကြသဖြင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူမျိုးစု အများဆုံး ရောထွေးနေထိုင်ပြီး ယဉ်ကျေးမှုအစုံလင်ဆုံး နိုင်ငံများတွင် တစ်နိုင်ငံ အပါအဝင်ဖြစ်သည်။ အမေရိကန်၏ စီးပွားရေးသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံး စီးပွားရေးဖြစ်ပြီး စုစုပေါင်း ပြည်တွင်းထုတ်ကုန် (GDP) အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၁၄.၃ ထရီလီယံ မျှရှိသည်။ (nominal GDP အားဖြင့် တစ်ကမ္ဘာလုံး၏ ၂၃ ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်ပြီး တစ်ကမ္ဘာလုံး ဝယ်ယူသည့်တန်ဖိုး၏ ၂၁ ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်သည်။)

အမေရိကန်သည် အတ္တလန္တိတ်ကမ်းရိုးတန်းတလျှောက်တွင်ရှိသော ဗြိတိန်နိုင်ငံ၏ [[ကိုလိုနီ]]နယ်မြေ (၁၃)ခု ပူးပေါင်း၍ စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၁၇၇၆-ခုနှစ် ဇူလိုင်လ (၄)ရက်တွင် [[လွတ်လပ်ရေး]] ကြေညာစာတမ်းကို ထုတ်ပြန်ခဲ့ပြီး ထိုစာတမ်းမှ အမေရိကန်နိုင်ငံ၏ လွတ်လပ်ရေးကို ကြေညာခဲ့ပြီး ကွန်ဖယ်ဒရေးရှင်းဟုခေါ်သည့် ပြည်နယ်များကိုပူးပေါင်းထားသော ပြည်ထောင်စုကို ဖွဲ့စည်းကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ကိုလိုနီလက်အောက်မှ လွတ်မြောက်ရေးအတွက် ပထမဆုံးစစ်ပွဲဖြစ်သော အမေရိကန်တော်လှန်ရေးစစ်အတွင်း ၌ ပုန်ကန်ထကြွသော ပြည်နယ်တို့သည် ဗြိတိန်တို့ကို ခြေမှုန်းအောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ဖက်ဒရယ်ညီလာခံမှ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ယခုလက်ရှိ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေကို ၁၇၈၇ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၇ ရက်တွင် စတင် ကျင့်သုံးခဲ့သည်။ နောက်နှစ်များတွင် ထပ်မံအတည်ပြုချက်အရ ပြည်နယ်များကို ဗဟိုအစိုးရမှ ချုပ်ကိုင်မှု အားကောင်းသော နိုင်ငံ၏အစိတ်အပိုင်းအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ပြည်သူတို့၏ အခြေခံအခွင့်အရေး အများအပြား နှင့် လွတ်လပ်မှုကို အာမခံချက်ပေးသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ပြင်ဆင်ချက် ၁၀ ချက်ပါဝင်သည်။ အခွင့်အရေးဆိုင်ရာဥပဒေ (The Bill of Rights) ကို ၁၇၉၁ တွင် အတည်ပြုခဲ့သည်။

၁၉ရာစုတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် [[ပြင်သစ်နိုင်ငံ|ပြင်သစ်]]၊ [[စပိန်နိုင်ငံ|စပိန်]]၊ [[အင်္ဂလန်နိုင်ငံ|အင်္ဂလန်]]၊ [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ|မက္ကဆီကို]]နှင့် [[ရုရှားနိုင်ငံ]]တို့မှ နယ်မြေများကို ရယူခဲ့ပြီး [[တက္ကဆပ်သမ္မတနိုင်ငံ|တက္ကဆက်နိုင်ငံ]] နှင့် ဟာဝိုင်အီနိုင်ငံတို့ကို ပြည်ထောင်စု အတွင်းသို့ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ ပြည်နယ်အခွင့်အရေးနှင့် ပတ်သက်၍ အမေရိကန် တောင်ပိုင်းနှင့် စက်မှုထွန်းကားသော အမေရိကန် မြောက်ပိုင်းတို့ အငြင်းပွားကြခြင်းနှင့် ကျွန်စနစ်ကို ချဲ့ထွင်ခြင်းတို့ကြောင့် ၁၈၆၀ နှစ်များတွင် အမေရိကန် ပြည်တွင်းစစ် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ မြောက်ပိုင်းမှ အနိုင်ရရှိခဲ့ခြင်းကြောင့် နိုင်ငံပြိုကွဲမည့်အရေးကို တားဆီးနိုင်ခဲ့ပြီး အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် တရားဝင် ကျွန်စနစ်ကို ချုပ်ငြိမ်းစေခဲ့သည်။ စပိန်-အမေရိကန် စစ်ပွဲ နှင့် ပထမကမ္ဘာစစ်တို့မှ အမေရိကန်အား စစ်အင်အားကြီး နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံအဖြစ် စေခဲ့သည်။ ၁၉၄၅ ခုနှစ် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အပြီးတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် နျူးကလီးယား လက်နက်ပိုင်ဆိုင်သော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံအဖြစ် ကုလသမ္မဂ္ဂ လုံခြုံရေးကောင်စီ၏ အမြဲတမ်း အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ နှင့် နေတိုးကို စတင်တည်ထောင်သည့် နိုင်ငံဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၂၀ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် စစ်အေးတိုက်ပွဲ ပြီးဆုံးသွားခြင်းက အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုအား တစ်ခုတည်းသော မဟာအင်အားကြီး နိုင်ငံတစ်ခု အဖြစ် ကျန်ရစ်ခဲ့စေသည်။ အမေရိကန်၏ စစ်သုံးစရိတ်သည် တကမ္ဘာလုံးစစ်သုံးစရိတ်၏ ၅၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှရှိပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် စီးပွားရေး၊ နိုင်ငံရေး နှင့် ယဉ်ကျေးမှုအရ ဦးဆောင်နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။

== အမည်ရင်းမြစ် ==

အနောက်ကမ္ဘာခြမ်းမှမြေကို ခေါ်ဆိုသော အမေရိကား (America) ဆိုသည့်စကားလုံးမှာ အီတလီလူမျိုး စူးစမ်းရှာဖွေသူ နှင့် မြေပုံဆွဲသူ အမေရိဂို ဗက်စပူချီ ကို အစွဲပြု၍ ၁၅၀၇ ခုနှစ်ကပင် တီထွင် အသုံးပြုခံသည် ဟု ယုံကြည်ယူဆရသည်။ နိုင်ငံ၏အမည်အပြည့်အစုံကို ၁၇၇၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၄ ရက်နေ့က &quot;အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုမှ ကိုယ်စားလှယ်များ&quot; က ထုတ်ပြန်ခဲ့သော လွတ်လပ်ရေးကြေညာစာတမ်းတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် အသုံးပြုခဲ့ပြီး &quot;အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု ၁၃ ခုမှ တညီတညွတ်တည်း ထုတ်ပြန်ကြေညာချက်&quot; ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။

== ပထဝီဝင်၊ ရာသီဥတု နှင့် ပတ်ဝန်းကျင် ==
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ တဆက်တည်းဖြစ်နေသော ကုန်းမြေဧရိယာသည် ၁.၉ ဘီလီယံ ဧက (ဟက်တာ သန်းပေါင်း ၇၇၀) ခန့်မျှ ရှိသည်။ [[တဆက်တည်းဖြစ်သော အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|တဆက်တည်း တည်ရှိနေသော အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]မှ [[ကနေဒါနိုင်ငံ]] ခြားနားနေသော [[အလက်စကာပြည်နယ်]] မှာ ဧကပေါင်း ၃၆၅ သန်း (ဟက်တာ သန်းပေါင်း ၁၅၀) ရှိပြီး အကြီးဆုံးပြည်နယ် ဖြစ်သည်။ ပစိဖိတ် အလယ်ပိုင်းရှိ ကျွန်းစုများတွင် တည်ရှိသော [[ဟာဝိုင်ယီပြည်နယ်]] မှာ ဧကပေါင်း ၄သန်း (ဟက်တာ ၁.၆သန်း) မျှသာရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|author=Lubowski, Ruben, Marlow Vesterby, and Shawn Bucholtz|url=http://www.ers.usda.gov/publications/arei/eib16/chapter1/1.1/|title=AREI Chapter 1.1: Land Use|publisher=Economic Research Service|date=2006-07-21|accessdate=2009-03-09|archivedate=8 August 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060808222823/http://www.ers.usda.gov/publications/arei/eib16/chapter1/1.1/}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စုစုပေါင်း ဧရိယာ (မြေနှင့်ရေ နှစ်ခုပေါင်း) တတိယမြောက် သို့ စတုတ္ထမြောက် အကြီးဆုံးဖြစ်ပြီး [[ရုရှားနိုင်ငံ]] နှင့် ကနေဒါ နိုင်ငံတို့၏ နောက်မှ လိုက်ပြီး တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ နှင့် မတိမ်းမယိမ်း ရှိသည်။ ထိုသို့ အဆင့် အတိအကျ သတ်မှတ်နိုင်ခြင်း မရှိရခြင်းမှာ တရုတ်နိုင်ငံနှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] တို့၏ အငြင်းပွားနေဆဲဖြစ်သော နယ်မြေများကို ထည့်သွင်း ရေတွက်ခြင်း ရှိမရှိ နှင့် သက်ဆိုင်ပြီး အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ အရွယ်အစားကို မည်သို့ တွက်ချက်သည်နှင့်လည်း သက်ဆိုင်သည်။ စီအိုင်အေ ကမ္ဘာ့အချက်အလက်စာအုပ် (''World Factbook'') အရ စုစုပေါင်း အရွယ်အစားကို ၃,၇၉၄,၁၀၁ စတုရန်းမိုင် (၉,၈၂၆,၆၇၅ စတုရန်းကီလိုမီတာ)ဟု ဖော်ပြထားပြီး &lt;ref name=&quot;WF&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html|title=United States|publisher=CIA|work=The World Factbook|date=2009-09-30|accessdate=2010-01-05 (area given in square kilometers)|archivedate=6 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150706193812/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html}}&lt;/ref&gt; ကုလသမဂ္ဂ စာရင်းအင်းမှ ၃,၇၁၇,၈၁၃ စတုရန်းမိုင် ( ၉,၆၂၉,၀၉၁ စတုရန်းကီလိုမီတာ) ဟု ဖော်ပြကာ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2005/Table03.pdf|title=Population by Sex, Rate of Population Increase, Surface Area and Density|publisher=UN Statistics Division|work=Demographic Yearbook 2005|accessdate=2008-03-25 (area given in square kilometers)}}&lt;/ref&gt; ဘရစ်တန်နီကာ စွယ်စုံကျမ်းမှ ၃,၆၇၆,၄၈၆ စတုရန်းမိုင် ( ၉,၅၂၂,၀၅၅ စတုရန်းကီလိုမီတာ) ဟု ဖော်ပြထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/616563/United-States|title=United States|publisher=Encyclopedia Britannica|accessdate=2008-03-25 (area given in square miles)}}&lt;/ref&gt; ကုန်းမြေ ဧရိယာကိုသာလျှင် တွက်မည် ဆိုပါက အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ရုရှား နှင့် တရုတ်တို့၏ နောက် တတိယနေရာတွင် ရှိပြီး ကနေဒါနိုင်ငံ ထက် အနည်းငယ်မျှ သာလွန်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://web.archive.org/web/20080208233209rn_1/education.yahoo.com/reference/factbook/countrycompare/area/3d.html|title=World Factbook: Area Country Comparison Table|publisher=Yahoo Education|accessdate=2007-02-28}}&lt;/ref&gt;

[[File:USATopographicalMap.jpg|left|thumb|300px|[[တဆက်တည်းဖြစ်သော အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု၏ တဆက်တည်း ကုန်းမြေ]]ကို ဂြိုဟ်တုမှ ရိုက်ကူးထားသောပုံ]]

အတ္တလန္တိတ်ကမ်းရိုးတန်းမှ စတင်လာသော ကမ်းရိုးတန်းလွင်ပြင်သည် ကုန်းတွင်းပိုင်းရှိ ရွက်ကြွေတောများနှင့် ပိုင်မောင့် (Piedmont )ရှိ တောင်ကုန်းများ ဆီသို့ ဖြန့်ကျက် ဝင်ရောက်သွားသည်။ အပါလေချန် တောင်တန်းများသည် အရှေ့ဘက်ကမ်းရိုးတန်းဒေသ နှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု အနောက်ဘက် အလယ်ပိုင်း ရှိ မြက်ခင်းပြင်များ၊ ရေကန်ကြီးများတို့အား ပိုင်းခြားပေးထားသည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် စတုတ္ထမြောက် အရှည်လျားဆုံး ဖြစ်သည့် မစ္စစ္စပီ-မစ်ဆိုရီမြစ်သည် မြောက်မှတောင်သို့ စီးဆင်း၍ နိုင်ငံ၏ ဗဟိုချက်မသို့ ဦးတည်သွားသည်။ ပြန့်ပြူးပြီး မြေဩဇာကောင်းမွန်သည့် ဂရိတ်ပလိန်း (Great Plains) ဒေသရှိ ပရေရီမြက်ခင်းများသည် အနောက်ဘက်သို့ ဖြန့်ကျက်သွားသည်မှာ အရှေ့တောင်ဘက်ရှိ ကုန်းမြေမြင့်ဒေသ အထိ ပင်ဖြစ်သည်။ ဂရိတ်ပလိန်း၏ အနောက်ဘက် အစွန်ရှိ [[ရော့ကီး တောင်တန်း]] သည် နိုင်ငံအတွင်း မြောက်မှတောင်သို့ ကန့်လန့်ဖြတ်တည်ရှိသည်။ ထိုတောင်တန်းများသည် [[ကော်လိုရာဒိုပြည်နယ်]]တွင် ပေ ၁၄,၀၀၀ (၄,၃၀၀ မီတာ) အထိ မြင့်သည်။ အနောက်ဘက်သို့ ဆက်သွားလျှင် ကျောက်တောင်ထူထပ်သော ဂရိတ်ဘေစင် (Great Basin) ဒေသ နှင့် မိုဟားဗီး (Mojave) သဲကန္တာရ ကဲ့သို့သော ကန္တာရများ ရှိသည်။ ဆီးရီးယား နီဗားဒါး (Sierra Nevada) နှင့် ကက်စကိတ် တောင်တန်းတို့သည် ပစိဖိတ်ကမ်းရိုးတန်းနှင့် နီးကပ်စွာ သွယ်တန်းနေကြသည်။ အလက်စကာပြည်နယ်တွင် ရှိသော မောင့်မက်ကင်လေ မှာ ၂၀၃၂၀ ပေ (၆၁၉၄ မီတာ) မြင့်ပြီး နိုင်ငံအတွင်း နှင့် မြောက်အမေရိကတွင် အမြင့်ဆုံးတောင်ဖြစ်သည်။ ရှင်သန်နေဆဲ မီးတောင်များမှာ အလက်စကာရှိ အလက်ဇန္ဒားကျွန်းများ နှင့် အာလူးရှန်(Aleutian) ကျွန်းများ တို့တွင် အများအပြား တွေ့ရပြီး ဟာဝိုင်ယီကျွန်းများတွင် မီးတောင်ကျွန်းများ ပါဝင်သည်။ ရော့ကီးတောင်တန်းများတွင် ပါဝင်ပြီး ရဲလိုးစတုန်း အမျိုးသားဥယျာဉ်၏ အောက်တွင်ရှိနေသော စူပါမီးတောင်သည် မြောက်အမေရိကတိုက်တွင် အကြီးဆုံးမီးတောင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/under/under.html|title=Supervolcano: What's Under Yellowstone??author=O'Hanlon, Larry|publisher=Discovery Channel|accessdate=2007-06-13|archiveurl=https://archive.ph/20120525210051/http://dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/under/under.html|archivedate=2012-05-25}}&lt;/ref&gt;
[[File:Grand canyon of Yellowstone and Yellowstone fall nn edit1.jpg|thumb|ရဲလိုးစတုန်း အမျိုးသားဥယျာဉ်]]

အရွယ်အစားအားဖြင့် ကြီးမားပြီး ပထဝီ အနေအထားမျိုးစုံရှိသော အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ရာသီဥတု အမျိုးအစား အများစုကို တွေ့ရသည်။ မယ်ရီဒီယမ် ၁၀၀ ဒီဂရီ လောင်ဂျီကျုမျဉ်း၏ အရှေ့ဘက်တွင် မြောက်ဘက်ပိုင်းရှိ စိုထိုင်းသော ကွန်တီနန်တယ် ရာသီဥတုမှစ၍ တောင်ဘက်ပိုင်းရှိ စိုထိုင်းသော မုတ်သုံတစ်ပိုင်း ရာသီဥတု အထိ တွေ့ရသည်။ ဖလော်ရီဒါပြည်နယ်၏ တောင်ဘက် အစွန်အဖျား နှင့် ဟာဝိုင်ယီတို့မှာ မုတ်သုံရာသီဥတု ဖြစ်သည်။ မယ်ရီဒီယမ် ၁၀၀ ဒီဂရီမျဉ်း၏ အနောက်ဘက်ရှိ ဂရိတ်ပလိန်း လွင်ပြင်ကျယ်များမှာ တစိတ်တပိုင်း မိုးခေါင်ခြောက်သွေ့သော ရာသီဥတုမျိုး ရှိသည်။ အနောက်ဘက်ရှိ တောင်ကုန်းများမှာ ကုန်းမြင့် ရာသီဥတု ရှိသည်။ ဂရိတ်ဘေဆင် ဒေသနှင့် အနောက်တောင်ဘက်ရှိ ကန္တာရဒေသများမှာ မိုးခေါင်ခြောက်သွေ့သည်။ ကယ်လီဖိုးနီးယား ကမ်းရိုးတန်းဒေသတွင် မြေထဲပင်လယ် ရာသီဥတုရှိပြီး အော်ရီဂွန် ကမ်းရိုးတန်း ဒေသ၊ ဝါရှင်တန်ပြည်နယ် နှင့် အလက်စကာတောင်ဘက်ပိုင်းတို့တွင် သမုဒ္ဒရာ ရာသီဥတု ရှိသည်။ အလက်စကာ၏ ဒေသ အတော်များများမှာ အန္တာတိကဆန်သော ရာသီဥတု နှင့် ဝင်ရိုးစွန်း ရာသီဥတုများ ရှိကြသည်။ ပြင်းထန်သော ရာသီဥတုမှာ အထူးအဆန်း မဟုတ်ပေ။ မက္ကဆီကို ပင်လယ်ကွေ့နှင့် ထိစပ်နေသော ပြည်နည်များတွင် ဟာရီကိန်းမုန်တိုင်း မကြာခဏ တိုက်ခတ်လေ့ ရှိပြီး ကမ္ဘာပေါ်ရှိ [[လေဆင်နှာမောင်း]] အတော်များများမှာ ဤနိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပွားလေ့ ရှိသည်။ အထူးသဖြင့် အနောက်ဘက် အလယ်ပိုင်းရှိ လေဆင်နှာမောင်း တောင်ကြား (Tornado Alley) ဟုခေါ်သော ဒေသတွင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author=Perkins, Sid|url=http://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070701131631/http://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp|archivedate=1 July 2007|title=Tornado Alley, USA|accessdate=2006-09-20|date=2002-05-11|work=Science News}}&lt;/ref&gt;

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ဂေဟစနစ်သည် အလွန်အမင်းကျယ်ပြော (megadiverse) သည်။ တဆက်တည်းဖြစ်နေသော အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု နှင့် အလက်စကာပြည်နယ်တို့တွင် ရေသောက်မြစ်ရှိသော အပင် (vascular plants) မျိုးကွဲပေါင်း ၁၇,၀၀၀ ခန့် ရှိသည်။ ဟာဝိုင်အီ ကျွန်းများတွင် ပန်းပွင့်သော အပင် (flowering plant) မျိုးကွဲပေါင်း ၁၈၀၀ ကျော် ရှိပြီး ၎င်းတို့ထဲမှ အနည်းငယ်ကိုသာ ကုန်းမကြီးပေါ်တွင် တွေ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author=Morin, Nancy|url=http://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf|title=Vascular Plants of the United States|publisher=National Biological Service|work=Plants|accessdate=2008-10-27|archivedate=24 July 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130724222726/http://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် အလွန်ကျယ်ပြန့်သဖြင့် တိရစ္ဆာန်များသည် အရေအတွက် များပြား၍ အမျိုး လည်း ကွဲပြားကြ၏။ သမင်၊ ဒရယ်၊ မုစကောင်၊ ဝက်ဝံ၊ ပြောင်၊ တောင်ခြင်္သေ့၊ တောကြောင်မြီးတို၊ အမေရိကန် ကျားသစ်၊ ဝံပုလွေ၊ မြေခွေး၊ တောင်ဆိတ်၊ သိုး၊ ပရေရီခွေး၊ အမေရိကန်ဖျံ၊ ရှဉ့်၊ ယုန်၊ ပင်လယ်ဖျံ၊ ပင်လယ်လိပ်နှင့် အခြားတိရစ္ဆာန် အမျိုးပေါင်းများစွာ ရှိလေသည်။ ငှက်မျိုး ထဲမှလည်း ရစ်ပုမျိုး၊ ရိုးရိုးရစ်၊ စွန်၊ သိမ်းငှက်၊ သစ်တောက် ငှက်၊ ငှက်ပြာ၊ သပိတ်လွယ်ရင်အုပ်နီ၊ သပိတ်လွယ်၊ ကြိုးကြာ နီ၊ မြေလူးငှက်၊ မြေလူးငှက်ဝါ၊ ဝံပိုငှက် စသည်ဖြင့် အမျိုးမျိုး ရှိသည်။ &lt;ref&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၄)&lt;/ref&gt; နို့တိုက်သတ္တဝါ မျိုးကွဲပေါင်း ၄၀၀ ကျော်၊ ငှက်မျိုးကွဲပေါင်း ၇၅၀ ကျော်၊ တွားသွားသတ္တဝါ နှင့် ကုန်းနေရေနေ သတ္တဝါ မျိုးကွဲပေါင်း ၅၀၀ ကျော် တို့ နေထိုင်ရာ ဒေသဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sdi.gov/curtis/TxTab4x1.html|title=Global Significance of Selected U.S. Native Plant and Animal Species|publisher=SDI Group|date=2001-02-09|accessdate=2009-01-20|archivedate=18 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090118023008/http://www.sdi.gov/curtis/TxTab4x1.html}}&lt;/ref&gt; အင်းဆက် မျိုးကွဲပေါင်း ၉၁,၀၀၀ ကျော်ကို အမျိုးအစားခွဲခြား တွေ့ရှိပြီး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI/nmnh/buginfo/bugnos.htm|title=Numbers of Insects (Species and Individuals)|publisher=Smithsonian Institution|accessdate=2009-01-20}}&lt;/ref&gt; ၁၉၇၃ ခုနှစ် မျိုးသုဉ်းပျောက်ကွယ်နိုင်သည့် သတ္တဝါများ ဥပဒေဖြင့် မျိုးသုဉ်းပျောက်ကွယ်မည်ကို စိုးရိမ်ရသည့် သတ္တဝါတို့နှင့် ၎င်းတို့နေထိုင်ကျက်စားရာ နေရာများကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ထားပြီး အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ငါး နှင့် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်ဌာန က စောင့်ကြပ်ကြည့်ရှုလျက် ရှိသည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုတွင် အမျိုးသားဥယျာဉ် ၅၈ ခုနှင့် ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ စီမံခန့်ခွဲသော အခြားဥယျာဉ်များ၊ သစ်တောများ၊ လူအရောက်ပေါက်နည်းသော နေရာများ ရာပေါင်းများစွာ ရှိသည်။
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://home.nps.gov/applications/release/Detail.cfm?ID=639|title=National Park Service Announces Addition of Two New Units|publisher=National Park Service|date=2006-02-28|accessdate=2006-06-13|archivedate=2006-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061001195645/http://home.nps.gov/applications/release/Detail.cfm?ID=639}}&lt;/ref&gt; 

အားလုံးပေါင်းမည်ဆိုလျှင် အစိုးရသည် နိုင်ငံ မြေဧရိယာ၏ ၂၈.၈ ရာခိုင်နှုန်းကို ပိုင်ဆိုင်သည်။&lt;ref name=FL&gt;{{cite web|url=http://johnshadegg.house.gov/rsc/Federal%20Land%20Ownership--May%202005.pdf|title=Federal Land and Buildings Ownership|publisher=Republican Study Committee|date=2005-05-19|accessdate=2009-03-09|archivedate=9 March 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090309172818/http://johnshadegg.house.gov/rsc/Federal%20Land%20Ownership--May%202005.pdf}}&lt;/ref&gt; ထိုနေရာ အများစုမှာ ကာကွယ် ထိန်းသိမ်းထားပြီး အချို့ကိုမူ ရေနံနှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ တူးဖော်ရန်၊ သတ္တုတူးဖော်ရန်၊ သစ်ထုတ်လုပ်ရန် နှင့် ကျွဲနွားတိရစ္ဆာန်များ မွေးမြူရန် အငှားချထားသည်။ ၂.၄ ရာခိုင်နှုန်းမှာ စစ်ရေးအတွက် အသုံးပြုသည်။&lt;ref name=FL/&gt;

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် မြောက်သမပိုင်းဇုန်တွင် ကျရောက်နေ၍ မြောက်လတ္တီတွဒ် ၂၄ ဒီဂရီ ၂ဝ မိနစ် မှ ၄၉ ဒီဂရီ နှင့် အနောက်လောင်ဂျီတွဒ် ၆၆ ဒီဂရီ ၅၅ မိနစ် မှ ၁၂၄ ဒီဂရီ ၄၅ မိနစ် အကြားတွင် တည်ရှိသည်။ 

အရှေ့ဘက်သမုဒ္ဒရာမှ အနောက်ဘက်သမုဒ္ဒရာအထိ မိုင်ပေါင်း ၃၁ဝဝ ရှည်လျား၍ မြောက်မှတောင်သို့ အဝေးဆုံးနေရာမှာ မိုင်ပေါင်း ၁၇၈ဝ ရှည်လေသည်။
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု အရှေ့ဘက်ကမ်းရိုးတန်းသည် အကွေ့အကောက် ပေါများသောကြောင့် သင်္ဘောဆိပ်ကောင်း များ ရှိလေသည်။ ကမ်းရိုးတန်းသည် တောင်ဘက် ဗော့စတန် မြို့အထိ ကျောက်ဆောင်ထူထပ်၍ ဗော့စတန်မှ လွန်သွာသော် နိမ့်၍ သဲမြေများရှိရာဒေသသို့ ရောက်၏။ ဗော့စတန်မြို့မြောက် ဘက် မိန်းပြည်နယ်၌ ပင်လယ်အော်များနှင့် ရေလက်ကြား အမြောက်အမြား ရှိလေသည်။ နယူးယောက် သင်္ဘောဆိပ်သည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုအဖို့ အထူးအရေးကြီး အသုံးဝင်သော 
ဌာနတစ်ခုဖြစ်၏။ အနောက်ဘက်ကမ်းရိုးတန်းမှာလည်း အရှေ့ ဘက်နည်းတူ မညီညွတ်သဖြင့် သင်္ဘောဆိပ်ကောင်းများ ရှိလေ သည်။ ဆန်ဖရန်စစ္စကိုနှင့် ဆန်ဒီယေးဂိုးတို့သည် နာမည်ကျော် ဆိပ်ကမ်းကောင်းများ ဖြစ်ကြ၏။ အရှေ့အတ္တလန္တိတ်ကမ်းရိုး၌ ကျွန်းစုကလေး မြောက်မြားစွာရှိသည့်အနက် ထင်ရှားသော 
ကျွန်းများမှာ မောင့်ဒဲဆတ်၊ နန့်တပ်ကက်၊ ဗလော့ကျွန်း၊ စတက်တင်ကျွန်းတို့ ဖြစ်လေသည်။ တောင်ဘက် ဖလော်ရီဒါ ကမ်းရိုး၌ကား ဘဟားမားနှင့် ကျူးဗားကျွန်းစုများရှိ၍ အနောက် ဘက်၌ ဆန်တာ ကက်တလီးနားနှင့် ဆန်တာ ဘာဘရာကျွန်းစု များ ရှိသည်။

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ မြေမျက်နှာပြင်မှာ သဘာဝအတိုင်း အရှေ့အတ္တလန္တိတ် ကမ်းရိုးတန်းဒေသ၊ အက်ပလက် ချီယန်တောင်တန်းဒေသ၊ ကျယ်ပြန့်သော အလယ်ပိုင်းလွင်ပြင်၊ အတွင်းကျသော ကုန်းမြင့်ပိုင်းနှင့် အနောက်ဘက် ကော်ဒီလား ရားတောင်တန်းဒေသဟူ၍ ပိုင်းခြားလျက်သား ဖြစ်နေသည်ကို 
တွေ့ရ၏။ အရေးအကြီးဆုံးမှာ အတ္တလန္တိတ် ကမ်းရိုးဒေသ ဖြစ်သည်။ ဤကမ်းရိုးဒေသ၏ အနောက်ဘက်၌ မြောက်ပိုင်း အယ်လဗားမားပြည်နယ်မှ ပြည်ထောင်စု၏ အရှေ့မြောက်ဘက် ထောင့်စွန်းအထိ ကျယ်ပြန့်သော အက်ပလက်ချီယန်တောင် တန်းဒေသ ရှိ၏။ ထိုဒေသ၌ ပင်လယ်နှင့် အလွန်နီးသောနေရာ 
များမှာ လွန်စွာအေး၏။ မြောက်ကယ်ရိုလိုင်းနားပြည်နယ်၌ ကား မာကျောသော ကျောက်တောင်ကြီးများသည် မြင့်မားစွာ တည်ရှိနေကြသည်။ မစ်ချဲ့တောင်သည် အမြင့် ပေ ၆၆၈၄ ရှိ ၏။ မြောက်ပိုင်းတွင် သလင်းကျောက်တောင် ခါးပန်းကြီးများ ဖြင့် ပိုင်းခြားထား၏။ ယင်းတို့မှာ နယူးဟမ်ရှိုင်းယာ၌ ဝှိုင် တောင်၊ မက်ဆာချူးဆက်၌ ဗတ်ရှိုင်ယာနှင့် ဗားမောင့်ရှိ ဂရင်းတောင်များ ဖြစ်ကြ၏။

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု အရှေ့ဘက် အက်ပလက်ချီယန် တောင်တန်းများနှင့် အနောက်ဘက် ကော်ဒီလားရားတောင် တန်းဒေသနှစ်ခုစပ်ကြား၌ ကျယ်ပြန့်ညီညာသော လွင်ပြင်ကြီး များ ရှိ၏။ မစ္စစ္စပီ၊ အိုဟိုင်းအိုး နှင့် မစ်ဇူးရီမြစ်တို့သည် လွင်ပြင်ကြီးများကို ဖြတ်၍ စီးဆင်းကြသောကြောင့် မြေဩဇာ ထက်သန် ကောင်းမွန်သဖြင့် ထိုဒေတွင် နေထိုင်ကြသော လူ များသည် လယ်ယာစိုက်ပျိုးခြင်းလုပ်ငန်းကို အဓိကထား၍ လုပ်ကိုင်ကြလေသည်။ အရှေ့ဘက်၌ ရေကောင်းစွာရ၍ မြေဩဇာကောင်းသောမြေများ၊ မြက်ခင်းပြင်ကြီးများရှိ၍ မြောက်ပိုင်း၌ ရှေးအခါက ရေခဲပြင်ကြီး တိုက်စားသွားခဲ့သော မြေဟောင်းများ ရှိလေသည်။ စစ္စကွန်းဆင်၊ မစ်ရှီဂန်နှင့်မင်နီ ဆိုးတား ပြည်နယ်များ၌ အဖိုးတန် ကြေးနီနှင့် သံတွင်းများ ရှိ၏။ တောင်ဘက်ရှိ ပရေရီ မြက်ခင်းပြင်သည် မက္ကဆီကို ပင်လယ်ကွေ့မှ အရှေ့တောင်ဘက် အတ္တလန္တိတ် ကမ်းရိုးတန်းအထိ ကျယ်ပြန့် ရှည်လျားလေသည်။

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ အနောက်ဘက် သုံးပုံတစ်ပုံမှာ ကား ယေဘုယျအားဖြင့် တောတောင် ထူထပ်၏။ ထိုဒေသမှ ရော့ကီးတောင်တန်းကြီးသည် အရှေ့ဘက် ကျယ်ပြန့်သော လွင်ပြင်ပိုင်းမှစ၍ တက်သွားရာ တောင်တန်းများ အသွယ်သွယ် ဖြာထွက်ပြီးနောက် ကော်လိုရားဒိုး ပြည်နယ်၌ အမြင့်ဆုံး ဖြစ်သွား၏။ သို့ရာတွင် ဝိုင်အိုးမင်း အလယ်ပိုင်း၌ နိမ့်ကျ သွားပြီးလျှင် တစ်ဖန် မွန်တာနာနှင့် အိုက်ဒဟိုး ပြည်နယ် များတွင် မြင့်တက်သွားပြန်လေသည်။ ထိုတောင်တန်း၏ အနောက်ဘက်၌ကား မြင့်မားသော ကုန်းပြင်မြင့်ကြီးများ ရှိ၏။ တောင်ဘက်၌ ကော်လိုရာဒို ကုန်းပြင်မြင့်ရှိ၍ ကော်လိုရာဒိုမြစ်က ဖြတ်စီးလျက်ရှိ၏။ ထိုနောက် ယူးတားပြည်နယ်ရှိ 
ဝေါဆက်တောင်နှင့် ကာလီဖိုးနီးယားရှိ ဆီယယ်ရာ နီဗားဒါး တောင်တို့ကြား၌လည်း ဂရိတ်ဗေဆင်အမည်ရှိ ကုန်းပြင်မြင့်ကြီး တစ်ခု ရှိ၏။ ထိုကုန်းပြင်မြင့်ကြီး၏ မြောက်ဘက်တွင် ကိုလံဘီယာ ကုန်းပြင်မြင့်ရှိ၍ ကိုလံဘီယာမြစ်လည်း ရှိ၏။ ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်တွင် မြင့်မားသော ဝှစ်တနီတောင် ရှိပြီး ဝှစ်တနီ တောင်၏ အရှေ့ဘက်၌ ဒက်ဗဲလီခေါ် သေမင်း ချိုင့်ဝှမ်းရှိ၏။ ထိုတောင်ကြား တစ်စိတ်တစ်ဒေသသည် သဲကန္တာရဖြစ်ပြီးလျှင် ကယ်လီဖိုးနီးယားအထိ ရှည်လျားလေသည်။

ဆီယယ်ရာ နီဗားတောင်တန်းသည် အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ အော်ရီဂန်နှင့် ဝါရှင်တန် ပြည်နယ်များသို့ပင် ရောက်၍ ထိုဒေသ များ၌ ကက်စကိတ်တောင်တန်းဟု အမည်တွင်၏။ အနောက် ဘက် ကမ်းရိုးတစ်လျှောက်သို့ ကပ်လျက်တည်ရှိသော တောင် တန်းများမှာကား ကို့စရိန့်ဟု တွင်၏။ ထိုကမ်းနားတောင်တန်းများသည် ကက်စကိတ်နှင့် ဆီယယ်ရာတောင်တန်းများလောက် မမြင့်ပဲ အချို့နေရာများတွင် တောင်တန်းများသည် ပင်လယ်သို့ အရောက် နိမ့်ဆင်းသွားလေသည်။ ကက်စကိတ်တောင်နှင့် မြောက်ပိုင်း ဆီယယ်ရာတွင် မီးတောင်များရှိ၍ အချို့နေရာများတွင် မီးတောင်သေများနှင့် ချော်များဖုံးလွှမ်းထားသော နေရာအများကို တွေ့ရသည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၌ ယခုတိုင် ရှိနေသေးသော မီးတောင်ရှင်တစ်ခုမှာ မြောက်ပိုင်း ကယ်လီဖိုးနီးယားရှိ လက်ဆင်မီးတောင် ဖြစ်လေသည်။

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကြီးမား ကျယ်ဝန်းသလောက် အင်း၊ အိုင်၊ စိမ့်စမ်း၊ ရေတံခွန်များ ပေါများသော နိုင်ငံဖြစ်ပေသည်။ မြောက်ပိုင်း ဝစ္စကွန်ဆင်နှင့် မင်နီဆိုးတား ပြည်နယ် များ၌ အထူးသဖြင့် အင်းအိုင်ငယ်ကလေးများ ပေါများ၏။ ပရေရီမြက်ခင်းပြင်၏ မြောက်ဘက်အစွန်၌ ထင်ရှားကျော်စောသော ''ဂရိတ်လိတ်''ခေါ် ရေအိုင်ကြီးများရှိ၏။ ထိုရေအိုင်ကြီး များသည် အလွန်ကျယ်ဝန်း၍ ကုန်းတွင်း၌ တည်ရှိသောကြောင့် ကုန်းတွင်းပင်လယ်များဟုပင် ခေါ်နိုင်လေသည်။ ကနေဒါနိုင်ငံရှိ စိန်လော့ရင့်မြစ်သည် ထိုရေအိုင်များမှနေ၍ အတ္တလန္တိတ် သမုဒ္ဒရာသို့ စီးဆင်းလေသည်။ ဆူပီးရီးယားအိုင်ကြီးနှင့် ဟူရွန်အိုင်ကို ဆန်မာရေးတူးမြောင်းဖြင့် ဆက်သွယ်ထား၍ ဟူရွန်အိုင်မှ အီရီအိုင်၊ တစ်ဖန် အီရီအိုင်မှ အွန်တေးရီအိုအိုင်တို့ကို လှေ သင်္ဘောများ အသွားအလာ လွယ်ကူစေရန် တူးမြောင်းများဖြင့် ဆက်သွယ်ထားလေသည်။ နိုင်ဂါရာ ရေတံခွန်ကြီးသည် ဤအိုင်ကြီးများအနီး၌တည်ရှိ၍ ပြည်ထောင်စု၏ ကျက်သရေကိုဆောင်နေလေသည်။

အီရီအိုင်အရှေ့ဘက်စွန်းမျှ ဟဒ်ဆန်မြစ်အထိ လှေသင်္ဘောများသွားလာနိုင်ရန်အတွက် ဂီရီတူးမြောင်းကို ဖောက်လုပ်ထားသည်။ ထိုရေအိုင်ကြီးများအပြင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု မြောက်ပိုင်းတွင် ရေအိုင်ကလေး အများအပြား ရှိပေသေးသည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုအတွင်း၌ ရေရှိသောဒေသများ အားလုံး၏ အကျယ်အဝန်းမှာ ၅၃ဝဝ၃ စတုရန်းမိုင် ဖြစ်လေသည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် မြောက်သမပိုင်းဇုန်အတွင်း၌ တည်ရှိသော်လည်း ရာသီဥတုမှာ အပူအအေး မညီမျှချေ။ ယေဘုယျအားဖြင့် ရာသီဥတုသည် တိုင်းပြည်မြေမျက်နှာပြင်ကို လိုက်၍ ပြောင်းလဲတတ်သောကြောင့် တောတောင်ထူထပ်သော ပင်လယ်ကမ်းရိုး တောင်တန်းဒေသနှင့် ကက်စကိတ်တောင် အနောက်ဘက်တို့တွင် စိုစွတ်ထိုင်းမှိုင်းခြင်း ဖြစ်စေလေသည်။ အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းသည် ပစိဖိတ်ပင်လယ်လေကြောင့် အရှေ့ဘက်လောက် ရာသီဥတု မပြင်းထန်ချေ။ ဆောင်းရာသီ တွင် အလွန်အမင်း မအေးပဲ နွေရာသီ၌လည်း အလွန်အမင်း မပူချေ။ အနောက်ဘက်ဒေသ၌ ဆောင်းတွင်းမှာသာ မိုးရွာသွန်း ၍ တစ်နှစ်လုံးအတွက် ပျမ်းမျှ မိုးရေချိန်ကို ကြည့်သော် မိုး များသည်ဟု ဆိုနိုင်ပေသည်။ ရော့ကီးတောင်နှင့် ဆီယယ်ရာ နီဗား၊ စပ်ကြားရှိဒေသ၌ကား မိုးအလွန်နည်းသောကြောင့် အရှေ့တောင် ကာလီဖိုးနီးယားဘက်သို့ ရောက်သော် သဲကန္တာရ ကိုပင် တွေ့ရ၏။ အတ္တလန္တိတ်ဘက်ရှိ နယ်ပယ်များတွင်မူ နွေအခါ၌ လွန်စွာပူ၍ ဆောင်းအခါ၌ လွန်စွာအေးလေသည်။

တောင်ဘက် မက္ကဆီကို ပင်လယ်ကွေ့တစ်ဝိုက်ရှိ နယ် များ၌ နွေရာသီတွင် အလွန်ပူ၍ ဆောင်းရာသီ၌ အသင့်အတင့် အေးချမ်းကာ ရံဖန်ရံခါ ဆီးနှင်းများ သည်းထန်စွာကျ၏။ မိုး လည်း အတော်များ၏။ အလယ်ပိုင်းလွင်ပြင်များ၌ ဆောင်း ရာသီမှာ အလွန်အေး၍ တစ်ခါတစ်ရံ ဆီးနှင်းများ မုန်တိုင်းများကျ၏။ ထိုဒေသများ၌ တစ်နှစ်လုံး ရွာသောမိုး၏ ၃/၄ သည် ဧပြီနှင့် စက်တင်ဘာလ စပ်ကြား၌ ရွာသွန်းလေသည်။ &lt;ref&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၄)&lt;/ref&gt;

== နိုင်ငံတွင်း ပါဝင်သော ဒေသများ ==

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ပြည်နယ် ၅၀ တို့ စုစည်းထားသော ဖက်ဒရယ် ပြည်ထောင်စု ဖြစ်သည်။ မူလပထမ ပြည်နယ် ၁၃ ခုမှာ ဗြိတိသျှတို့၏ အုပ်ချုပ်မှုကို တွန်းလှန်ခဲ့သော ကိုလိုနီနယ်ပယ် ၁၃ ခုမှ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံ၏ အစောပိုင်း သမိုင်းကြောင်းတွင် ပြည်နယ် ၃ ခုကို လက်ရှိပြည်နယ်များ၏ ခွဲထုတ်၍ နယ်မြေအသစ် သတ်မှတ် ပေးခဲ့သည်။ ၎င်းတို့မှာ ကင်တပ်ကီ ပြည်နယ်ကို ဗာဂျီးနီးယား ပြည်နယ်မှ ၎င်း၊ တင်နက်ဆီပြည်နယ်ကို မြောက်ကယ်ရိုလိုင်းနား ပြည်နယ်မှ ၎င်း၊ မိန်းပြည်နယ်ကို မက်ဆာချူးဆက် ပြည်နယ်မှ ၎င်း ခွဲခြားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အခြားသော ပြည်နယ်များမှာမူ အမေရိကန်တို့ စစ်တိုက်ခြင်း ဖြင့်၎င်း၊ ဝယ်ယူခြင်းဖြင့် ၎င်း ရရှိလာသော နယ်မြေများ ဖြစ်သည်။ ဗားမောင့် ပြည်နယ်၊ တက္ကဆပ်ပြည်နယ် နှင့် ဟာဝိုင်အီ ပြည်နယ်တို့မှာ ယခင်က သီးခြား လွတ်လပ်သော သမ္မတနိုင်ငံ များ အဖြစ် တည်ရှိခဲ့ကြပြီး အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု အတွင်းသို့ လာရောက် ပူးပေါင်းကြခြင်း ဖြစ်သည်။ အမေရိကန်ပြည်တွင်းစစ် အတွင်းတွင် အနောက်ဗာဂျီးနီးယား ပြည်နယ်သည် ဗာဂျီးနီးယားမှ ပြည်နယ်တစ်ခု အဖြစ် သီးသန့် ခွဲထွက် ခဲ့သည်။ နောက်အကျဆုံး ပြည်နယ် အဖြစ် အသိအမှတ် ပြုခံရသည့် ပြည်နယ်မှာ ဟာဝိုင်အီ ပြည်နယ် ဖြစ်ပြီး ၁၉၅၉ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၁ ရက်တွင်မှ ပြည်နယ်အဖြစ် ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url= http://archives.starbulletin.com/1999/10/18/special/story4.html |title='The Goal Was Democracy for All |work= Honolulu Star-Bulletin |author=Borreca, Richard |date=October 18, 1999 |accessdate=February 11, 2012}}&lt;/ref&gt; ပြည်နယ်များတွင် ပြည်ထောင်စုမှ ခွဲထွက်ခွင့် မရှိပေ။

ပြည်နယ်များသည် အမေရိကန် ကုန်းမကြီးပေါ်တွင် နေရာ အပြည့်ယူထားသည်။ ပြည်နယ်များ အပြင် အခြားအရေးပါသော ဒေသနှစ်ခုမှာ ဝါရှင်တန် မြို့တော် တည်ရှိရာ ဖက်ဒရယ် ဒိစတြိတ် ဖြစ်သော ကိုလမ်ဘီယာ ဒိစတြိတ် နှင့် ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ အတွင်းရှိ လူမနေသော်လည်း အမေရိကန် ပိုင်နက်ဖြစ်သော ပါမေရာ သန္တာကျွန်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုတွင် အဓိက ရေခြားမြေခြား ပိုင်နက် ၅ ခုလည်း ရှိသေးသည်။ ကာရစ်ဘီယံ ပင်လယ်အတွင်းရှိ ပြူရီတို ရီကို နှင့် အမေရိကန် ဗာဂျင်အိုင်းလန်း ဒေသ၊ ပစိဖိတ် သမုဒ္ဒရာအတွင်းရှိ အမေရိကန် ဆာမိုအာ၊ ဂူအမ်ကျွန်း နှင့် မြောက်မာရီယာနာ ကျွန်းများ တို့ ဖြစ်ကြသည်။ &lt;ref&gt;See 8 U.S.C. § 1101(a)(36) and 8 U.S.C. § 1101(a)(38) U.S. Federal Code, Immigration and Nationality Act. {{USC|8|1101a}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန် ဆာမိုအာမှ လွဲ၍ အခြား အဓိက ပိုင်နက် ၄ ခုတွင် မွေးဖွားသူတို့သည် အမေရိကန် နိုင်ငံသား အဖြစ် အလိုအလျောက် ရရှိကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.senate.gov/reference/resources/pdf/RL30527.pdf| title = Presidential Elections in the United States: A Primer (Page 7)| accessdate = January 18, 2010| date = April 17, 2000| publisher = United States Congressional Research Service}}&lt;/ref&gt; ထိုဒေသများတွင် နေထိုင်သူတို့သည် ပြည်နယ်များတွင် နေထိုင်သူများကဲ့သို့ပင် အခွင့်အရေးများ တာဝန်များ ရှိကြသော်လည်း ဖက်ဒရယ်အစိုးရ၏ ဝင်ငွေခွန်မှ ကင်းလွတ်ခွင့် ပြုထားသည်။ သို့သော်လည်း သမ္မတ ရွေးချယ်ရာတွင် မဲပေးပိုင်ခွင့် မရှိဘဲ အောက်လွှတ်တော်တွင်လည်း မဲပေးခွင့်မရှိသည့် ကိုယ်စားလှယ်သာ တက်ရောက်ခွင့် ရသည်။&lt;ref&gt;Raskin, James B. (2003). ''Overruling Democracy: The Supreme Court Vs. the American People''. London and New York: Routledge, pp. 36–38. ISBN 0-415-93439-7.&lt;/ref&gt;

[[File:Map of USA with state names 2.svg||650px||center]]

အမေရိကန်နိုင်ငံ အတွင်း၌ မှီတင်းနေထိုင်သော လူမျိုးများ မှာလည်း သမိုင်းကြောင်းအရ ကမ္ဘာအရပ်ရပ်မှ ပြောင်းရွေ့လာသော လူမျိုးများဖြစ်သည်။ ပျူရီတန်ဂိုဏ်း 
ဝင်တို့သည် ကိုးကွယ်မှု နှိပ်ကွက်ခြင်းများကို မခံရပ်နိုင်ကြ သဖြင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသို့ လာရောက် နေထိုင်ကြ၏။ ဒတ်ခ်ျလူမျိုးနှင့်ဆွစ်လူမျိုးတို့သည်လည်း ကုန်ရောင်းဝယ်ရေး လုပ်ငန်းကို လုပ်ကိုင်ရန်အတွက် နယူးယောက်၊ နယူးဂျာစီ အရပ်တို့၌ လာရောက်နေထိုင်ကြ၏။ စပိန်လူမျိုးတို့လည်း ရွှေငွေရှာဖွေရန် ဖလော်ရီဒါ၊ တက်ကဆပ်နှင့်ကယ်လီဖိုးနီးယား ပြည်နယ်များသို့ လာရောက်၍ အခြေစိုက် နေထိုင်ကြ၏။ ဂျာမန်၊ ဩစတြီးယန်း၊ ပိုးလူမျိုးနှင့် အိုင်ရစ်လူမျိုးတို့သည် လည်း စီးပွားရေးနှင့် နိုင်ငံရေးအကြောင်းများကြောင့် မစ္စစ္စပီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် လာရောက်နေထိုင်ကြ၏။ ကွိတ်ကာ ဂိုဏ်းဝင်များနှင့် အယူဝါဒဆိုင်ရာ ဂျာမန် ဒုက္ခသည်များသည် ပင်ဆယ်လဗေးနီးယားပြည်နယ်ကို တည်ထောင်နေထိုင်ကြ၏။ ပစိဖိတ်ကမ်းခြေနှင့် အနီးအနားရှိ ကျွန်းစုများတွင်ကား မလေး၊ ဂျပန်နှင့် တရုတ်များရှိ၏။ ရုရှလူမျိုးတို့မှာ အလာစကာနယ် တွင် နေထိုင်ကြ၍ အီတာလျံ၊ ဂျူး၊ ဆလဗ်၊ အာမေးနီးယမ်း နှင့် ဆီးရီးယန်းတို့ကိုကား နေရာတကာ၌ တွေ့မြင်ရ၏။ 
အမေရိကန်၏တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများဖြစ်သော အင်ဒီးယန်း လူမျိုးများကား ကမ္ဘာအရပ်ရပ်မှ လာရောက် နေထိုင်သော လူမျိုးများကြောင့် လူမျိုးပင် ပျောက်ကွယ်လုမတတ်ဖြစ် နေတော့၏။ သို့ဖြစ်လေရာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုကဲ့သို့ လူမျိုးစုံသောနိုင်ငံကား မရှိတော့ပြီ။
ယင်းသို့အားဖြင့် ကမ္ဘာအရပ်ရပ်မှ လူအမျိုးမျိုး လာရောက် နေထိုင်ကြရာမှ နောင်အခါအမေရိကတိုက်တွင် အင်္ဂလိပ် လက်အောက်ခံ ကိုလိုနီနယ် တစ်ဆယ့်သုံးနယ်ဟူ၍ ဖြစ်လာ၏။ ယခုအခါ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ပါဝင်သော ပြည်နယ်ပေါင်း ၅ဝ ရှိလေသည်။ ထိုပြည်နယ် များမှာ အယ်လဗားမား၊ အလာစကာ၊ အယ်ရီ ဇိုးနား၊ အာကင်ဆော၊ ကာလီဖိုးနီးယား၊ ကော်လိုရာဒိုး၊ ကွန်နက်တိကတ်၊ ဒဲလဝဲယား၊ ဖလော်ရီဒါ၊ ဂျော်ဂျီယာ၊အိုက်ဒဟိုး၊ အီလီနွိုင်၊ အင်ဒီးယားနား၊ အိုင်ယိုးဝါး၊ ကန်းဆက်၊ ကင်တပ်ကီး၊ လူဝီဇီ ယန္နား၊ မိန်း၊ မေရီလန်၊ မင်ဆချူးဆက်၊ မစ်ရှီဂန်၊ မက်နီဆိုး တား၊ မစ်စစ်စပီ၊ မိဇူးရီ၊ မွန်တာနာ၊ နီဗရက်စက၊ နီဗားဒ၊ နယူဟမ္ပရှိုင်ယာ၊ နယူးဂျာစီ၊ နယူးမက္ကဆီကို၊ နယူးယော့၊ မြောက်ကယ်ရိုလီးနား၊မြောက်ဒကိုးတား၊ အိုဟိုင်းအိုး၊ အိုကလာ ဟိုးမား၊ အော်ရီဂန်၊ ပင်ဆီလဗေးနီးယား၊ ရုတ်ကျွန်း၊ တောင် ကယ်ရိုလီးနား၊ တောင်ဒကိုး တား၊ တင်နက်ဆီ၊ တက်ဆက်၊ ယူးတား၊ ဗားမောင့်၊ ဗားဂျင်နီးယား၊ ဝါရှင်တန်၊ အနောက် ဗာဂျင်နီးယား၊ ဝစ္စကွန်းဆင်း၊ ဝိုင်အိုးမင်းနှင့် ဟာဝိုင်အီတို့ဖြစ်လေသည်။ &lt;ref&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၄)&lt;/ref&gt;

== သမိုင်း ==
=== မူလ အမေရိကန်များနှင့် ဥရောပအခြေချ နေထိုင်သူများ ===
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ကုန်းမကြီး ပေါ်နှင့် အလက်စကာတွင် ရှေးဦးအစက နေထိုင်ကြသူများမှာ အာရှမှ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၂,၀၀၀ နှင့် ၄၀,၀၀၀ ကြားတွင် ပြောင်းရွှေ့လာသူများဟု ယုံကြည်ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://anthropology.si.edu/HumanOrigins/faq/americas.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071128083459/http://anthropology.si.edu/HumanOrigins/faq/americas.htm|archivedate=28 November 2007|title=Peopling of Americas|publisher=Smithsonian Institution, National Museum of Natural History|month=June|year=2004|accessdate=2007-06-19}}&lt;/ref&gt; ကိုလံဘီယံခေတ် မတိုင်မီ မစ္စစ္စပီယန် ယဉ်ကျေးမှု ထွန်းကားချိန်တွင် အဆင့်မြင့် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး၊ ခမ်းနားသော ဗိသုကာပညာများ နှင့် နိုင်ငံ အဆင့်ရှိသော လူ့အဖွဲ့အစည်းများ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ဥရောပသားတို့ အမေရိကန်တွင် စတင်ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ကြချိန်တွင် နဂိုမူလနေထိုင်ကြသော အမေရိကန် သန်းပေါင်းများစွာတို့မှာ ဥရောပသားတို့နှင့် ပါလာသော [[ကျောက်ကြီးရောဂါ]] စသည့် ရောဂါများကြောင့် သေဆုံးခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Meltzer, D.J.|year=1992|title=How Columbus Sickened the New World: Why Were Native Americans So Vulnerable to the Diseases European Settlers Brought With Them??journal=New Scientist|page=38|url=http://www.newscientist.com/article/mg13618424.700-how-columbus-sickened-the-new-world-why-were-nativeamericans-so-vulnerable-to-the-diseases-european-settlers-brought-with-them.html}}&lt;/ref&gt;

[[File:MayflowerHarbor.jpg|thumb|right| မေဖလားဝါး သင်္ဘောသည် ဘုရားဖူးတို့အား နယူးဝေါလ်သို့ ၁၆၂၀ခုနှစ်တွင် ပို့ဆောင်ပေးခဲ့သည်ကို ဝီလီယမ် ဟာဆယ်လ်က ၁၈၈၂ ခုနှစ်တွင် &quot;ပလိုင်းမောက် ဆိပ်ကမ်းရှိ မေဖလားဝါး ဟူသော အမည်ဖြင့် ရေးဆွဲထားသော ပန်းချီကား]]
၁၄၉၂ တွင် စပိန် ဘုရင်၏ လက်အောက်ခံ ဂျီနိုအာမြို့သား စူးစမ်းရှာဖွေသူ ခရစ်စတိုဖာ ကိုလံဘတ် သည် ကာရစ်ဘီယံ ကျွန်းအချို့သို့ ရောက်ရှိခဲ့ပြီး နဂိုမူလ နေထိုင်သူတို့နှင့် ပထမဆုံး အဆက်အဆံ ပြုခဲ့သည်။ ၁၅၁၃ ဧပြီလ ၂ ရက်တွင် အောင်နိုင်သူ ဂျွန် ပေါင့်စ် ဒီ လီယွန် (Juan Ponce de León) လာဖလော်ရီဒါ ဟု သူ အမည်ပေးခဲ့သော နေရာသို့ ရောက်ရှိခဲ့ခြင်းသည် အမေရိကန် ကုန်းမကြီးပေါ်သို့ ဥရောပသားတို့ ပထမဆုံး ရောက်ရှိခြင်း အဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ ထို့နောက် စပိန်လူမျိုးတို့ သည် အမေရိကန်နိုင်ငံ အနောက်တောင်ပိုင်းဒေသတွင် အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြပြီး ထောင်ပေါင်များစွာတို့မှာ မက္ကဆီကိုမှ တဆင့် ပြောင်းရွှေ့ ဝင်ရောက်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ပြင်သစ် သားမွေးကုန်သည်တို့သည် ကန်ကြီးများ၏ အနီးတွင် နယူးဖရန့် နယ်မြေ အဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ပြင်သစ်တို့သည် မက္ကဆီကို ပင်လယ်ကွေ့ အထိတိုင်အောင် အမေရိကန်မြောက်ပိုင်း၏ အတွင်းပိုင်း ဒေသ အတော်များများကို သူတို့ပိုင် နယ်မြေအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ အင်္ဂလိပ်တို့၏ ပထမဦးဆုံး အောင်မြင်စွာ အခြေချ နေထိုင်ချင်းမှာ ၁၆၀၇ ခုနှစ် ဂျိမ်းစ်တောင်းတွင် ဗာဂျီးနီးယား ကိုလိုနီ ထူထောင်ခြင်းနှင့် ၁၆၂၀ ခုနှစ်တွင် ဘုရားဖူးတို့၏ ပလိုင်းမောက် ကိုလိုနီ (Pilgrims' Plymouth Colony) ကို ထူထောင်ခြင်းတို့ပင် ဖြစ်သည်။ ၁၆၂၈ ခုနှစ်တွင် မက်ဆာချူးဆက် ပင်လယ်အော် ကိုလိုနီကို အငှားချခဲ့ခြင်းကြောင့် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူ အများအပြား ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ၁၆၃၄ ခုနှစ်တွင် နယူးအင်္ဂလန်တွင် ပြူရီတန် ၁၀,၀၀၀ ကျော်တို့ အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၆၁၀ခုနှစ်များ နှောင်းပိုင်းနှင့် အမေရိကန်တော်လှန်ရေးတို့ အကြားတွင် ရာဇဝတ်သား ၅၀,၀၀၀ ခန့်ကို ဗြိတိသျှတို့၏ အမေရိကန် ကိုလိုနီနယ်မြေများသို့ သင်္ဘောဖြင့် တင်ပို့ခဲ့ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|author=Butler, James Davie|url=http://www.dinsdoc.com/butler-1.htm|title=British Convicts Shipped to American Colonies|publisher=Smithsonian Institution, National Museum of Natural History|work=American Historical Review 2|month=October|year=1896|accessdate=2007-06-21}}&lt;/ref&gt; ၁၆၁၄ခုနှစ် အစတွင် ဒတ်ခ်ျတို့သည် ဟတ်ဒ်ဆန်မြစ်၏ အောက်ပိုင်းတလျှောက်တွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြပြီး နယူးအမ်စတာဒမ် နှင့် မက်ဟက်တန်ကျွန်းတို့လည်း အပါအဝင်ဖြစ်သည်။

၁၆၇၄ ခုနှစ်တွင် ဒတ်ခ်ျတို့သည် သူတို့၏ အမေရိကန်နယ်မြေများကို အင်္ဂလန်သို့ လွှဲပြောင်းပေးခဲ့ကြပြီးနောက် နယူးနယ်သာလန် ဒေသကို နယူးယောက်ဟု ပြောင်းလဲအမည်ပေးခဲ့ကြသည်။ အသစ်ရွှေ့ပြောင်းလာကြသူ အထူးသဖြင့် အမေရိကန် တောင်ပိုင်းသို့ ပြောင်းရွှေ့လာသူ အတော်များများမှာ အတွေ့အကြုံမရှိသေးသော ငယ်ရွယ်သည့် အလုပ်သမားများဖြစ်ကြပြီး သူတို့သည် ၁၆၃၀ မှ ၁၆၈၀ အတွင်း ဗာဂျီးနီးယားပြည်နယ်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာသူများ၏ ၃ ပုံ ၂ ပုံမျှ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;Russell, David Lee (2005). ''The American Revolution in the Southern Colonies''. Jefferson, N.C., and London: McFarland, p. 12. ISBN 0-7864-0783-2.&lt;/ref&gt; ၁၈ ရာစု အတွင်းသို့ ရောက်သောအခါတွင် အာဖရိကမှ ရောက်ရှိလာသော ကျွန်များမှာ အလုပ်ကြမ်းများအတွက် အဓိက အရင်းအမြစ် ဖြစ်လာကြသည်။ ၁၇၂၉ ခုနှစ် ကာရိုလိုင်းနား နှစ်ပိုင်းကွဲခြင်းနှင့် ၁၇၃၂ ခုနှစ် ဂျော်ဂျီယာ ပြည်နယ်ကို ကိုလိုနီအဖြစ် ပြုလုပ်ခြင်းတို့ကြောင့် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု ဖြစ်လာမည့် ဗြိတိသျှ၏ ကိုလိုနီ ၁၃ ခုကို ထူထောင်ခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ ပြည်နယ်တိုင်းတွင် ဒေသဆိုင်ရာ အစိုးရ ရှိပြီး ရွေးကောက်ပွဲတွင် မည်သူမဆို ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင် မဲပေးနိုင်ကြသည်။ ရှေးခေတ်က အင်္ဂလိပ်လူမျိုးတို့၏ ရပိုင်ခွင့် အခွင့်အရေး စသည့် လမ်းစဉ်တို့ကို လိုက်နာမှု တိုးပွား လာကြခြင်း နှင့် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ရေး နှင့် ပတ်သက်သည့် စိတ်ဓာတ်များကြောင့် ရီပတ်ဘလစ်ကင် သဘောတရားကို ထောက်ခံလာကြခြင်းတို့ပင် ဖြစ်သည်။ ပြည်နယ်တိုင်းတွင် အာဖရိက ကျွန်များ ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားမှု ကို တရားဝင်ဖြစ်အောင် ပြုခဲ့ကြသည်။ မွေးဖွားနှုန်း များပြားလာခြင်း၊ သေဆုံးမှုနှုန်း နည်းပါးလာခြင်းနှင့် ပြောင်းရွှေ့ဝင်ရောက်သူတို့ ပုံမှန် ရှိနေခြင်းတို့ကြောင့် ကိုလိုနီများရှိ လူဦးရေမှာ အလျင်အမြန်ပင် တိုးပွားလာခဲ့သည်။ ခရစ်ယာန် ရီဗိုက်တယ်လစ်ဇ် တို့၏ ၁၇၃၀ ခုနှစ်များ နှင့် ၁၇၄၀ ခုနှစ်များ အကြား လှုပ်ရှားမှု တို့နှင့် ပထမဆုံး မဟာ နိုးကြားမှု (Great Awakening) အပြီးတွင် ဘာသာရေးနှင့် ဘာသာရေး လွတ်လပ်မှု တို့ကို စိတ်ဝင်စားမှု တိုးပွားလာခဲ့ကြသည်။ ပြင်သစ် နှင့် အင်ဒီးယန်း တို့၏ စစ်ပွဲအပြီးတွင် ဗြိတိသျှတပ်တို့သည် ကနေဒါကို ပြင်သစ်တို့ထံမှ သိမ်းယူခဲ့သော်လည်း ဖရန်ကိုဖုန်း လူမျိုးတို့သည် တောင်ဘက် ကိုလိုနီများနှင့် မတူပဲ နိုင်ငံရေးအရ တသီးတခြား ဖြစ်နေခဲ့ကြသည်။ ပြောင်းရွှေ့ခံရသော နဂိုမူလ အမေရိကန်များ (အများသိကြသည်မှာ &quot;အမေရိကန် အင်ဒီးယန်းများ&quot;) မပါဘဲ ကိုလိုနီ ၁၃ ခုတို့၏ လူဦးရေမှာ ၁၇၇၀တွင် ၂.၆ သန်းအထိ ရှိလာခဲ့သည်။ ထိုလူဦးရေထဲမှာ ၃ ပုံ ၁ပုံမှာ ဗြိတိန်မှ ဖြစ်ပြီး အမေရိကန် ငါးယောက်လျှင် တစ်ယောက်မှာ လူမည်းကျွန်များ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;Blackburn, Robin (1998). ''The Making of New World Slavery: From the Baroque to the Modern, 1492–1800''. London and New York: Verso, p. 460. ISBN 1-85984-195-3.&lt;/ref&gt; ဗြိတိသျှ တို့၏ အခွန်ကောက်ခံမှုမှ ကင်းလွတ်ခွင့် ရသော်လည်း အမေရိကန် ကိုလိုနီတို့သည် ဂရိတ်ဗြိတိန်၏ ပါလီမန်တွင် ကိုယ်စားပြုခွင့် မရပေ။

=== လွတ်လပ်ရေး နှင့် နယ်မြေချဲ့ထွင်ခြင်း ===
[[File:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|left|ဂျွန် ထရမ်ဘူးလ် ၏ လွတ်လပ်ရေး ကြေညာခြင်း ပန်ချီကား ၁၈၁၇-၁၈၁၈]]
၁၇၆၀ ခုနှစ်များ မှ ၁၇၇၀ခုနှစ်များ အစောပိုင်းအတွင်း အမေရိကန် ကိုလိုနီများနှင့် ဗြိတိသျှတို့အကြား တင်းမာမှုမှ တဆင့် ၁၇၇၅ မှ ၁၇၈၁ ခုနှစ် အထိကြာသော အမေရိကန် လွတ်လပ်ရေး စစ်ပွဲကို ပေါ်ပေါက်လာစေခဲ့သည်။ ၁၇၇၅ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၄ ရက်တွင် ဖီလာဒဲလ်ဖီးယားတွင် ကျင်းပသော ကွန်တီနန်တယ် ကွန်ဂရက်မှ [[ဂျော့ချ် ဝါရှင်တန်]]၏ အုပ်ချုပ်မှု အောက်တွင် ကွန်တီနန်တယ် စစ်တပ်ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ &quot;လူအားလုံးကို အညီအမျှ ဖန်ဆင်းခဲ့သည်။&quot; ဟု ကြွေးကြော်ခဲ့ကြပြီး မည်သူ့မဆို ရသင့်ရထိုက်သော အခွင့်အရေးများ ရှိသည်ဟု ဆိုကာ ကွန်ဂရက်သည် လွတ်လပ်ရေး ကြေညာစာတမ်းကို ၁၇၇၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၄ ရက်တွင် အတည်ပြုခဲ့သည်။ ထိုမူကြမ်း၏ အများစုကို ရေးသားသူမှာ [[သောမတ်စ် ဂျက်ဖာဆင်]] ဖြစ်သည်။ ထိုနေ့ကို နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်းတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ လွတ်လပ်ရေးနေ့ အဖြစ် ကျင်းပလျက် ရှိသည်။ ၁၇၇၇ တွင် ကွန်ဖက်ဒရေးရှင်း အတွက် မူများကို ချမှတ်ခဲ့ပြီး အားနည်းသော ကွန်ဖက်ဒရယ် အစိုးရဖြင့် ၁၇၈၉ ခုနှစ် အထိ အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်။

ဗြိတိသျှတို့သည့် ပြင်သစ်နှင့် စပိန်တို့၏ အကူအညီ ရယူထားသော အမေရိကန်တပ်များကို ရှုံးနိမ့်ပြီးသည့် အခါတွင် ဂရိတ်ဗြိတိန်သည် အမေရိကန်တို့၏ လွတ်လပ်ရေး နှင့် မစ္စစ္စပီမြစ်၏ အနောက်ဘက်ခြမ်းရှိ နယ်မြေများ အပေါ်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏၏ အချုပ်အခြာ အာဏာ ပိုင်ဆိုင်မှု ကို အသိအမှတ် ပြုခဲ့ရသည်။ အခွန်ကောက်ခံနိုင်သည့် အာဏာပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော အမျိုးသား အစိုးရ ဖွဲ့စည်းရန် အလိုရှိသည့် သူတို့က ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာ ညီလာခံကို ၁၇၈၇ တွင် ကျင်းပခဲ့သည်။ ၁၇၈၈ တွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု၏ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေကို အတည်ပြု နိုင်ခဲ့သည်။ သမ္မတနိုင်ငံ အသစ်၏ ဆီးနိတ်လွှတ်တော်၊ အောက်လွှတ်တော်တို့ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ၁၇၈၉ ခုနှစ်တွင် ဂျော့ချ် ဝါရှင်တန်က သမ္မတရာထူးကို ရယူခဲ့သည်။ ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ လူတစ်ဦးတစ်ယောက်ချင်းစီ၏ အခွင့်အရေးအား ကန့်သတ်ချုပ်ချယ်မှု ကို တားမြစ်ထားပြီး နှင့် ဥပဒေအရ နည်းလမ်းအမျိုးမျိုးဖြင့် အကာအကွယ် ပေးရန် အာမခံချက်ပေးထားသည့် အခွင့်အရေးများ ဆိုင်ရာ ဥပဒေ (The Bill of Rights) ကို ၁၇၉၁ ခုနှစ်တွင် ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။

ကျွန်စနစ်နှင့် ပတ်သက်သော အတွေးအခေါ်များမှာ ပြောင်းလဲလာကြသည်။ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေတွင်ပါသော စာပိုဒ်တစ်ပိုဒ် အရ အာဖရိက ကျွန် ရောင်းဝယ်ရေးကို ၁၈၀၈ ခုနှစ် အထိသာ အကာအကွယ် ပေးထားသည်။ မြောက်ဘက်ပိုင်းရှိ ပြည်နယ်များက ကျွန်စနစ်ကို ၁၇၈၀ မှ ၁၈၀၄ ခုနှစ်အတွင်း ပယ်ဖျက်ခဲ့ကြသည်။ ထို့အတွက် တောင်ပိုင်းရှိ ကျွန်စနစ် ကျင့်သုံးနေသေးသော ပြည်နယ်များကို &quot;ထူးခြားသော အဖွဲ့အစည်းများ&quot; အဖြစ် ကြွင်းကျန်ရစ်ခဲ့စေသည်။ ၁၈၀၀ ခုနှစ်လောက်တွင် စတင်သော ဒုတိယ မဟာနိုးကြားမှု (Second Great Awakening) အရ အီဗန်ဂျယ်လစ်ကယ်လစ်ဇင် (evangelicalism) သည် ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချမှု အပါအဝင် အမျိုးမျိုးသော လူမှုရေးဆိုင်ရာ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး လှုပ်ရှားမှု တို့၏ နောက်ကွယ်မှ အားတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။

[[File:U.S. Territorial Acquisitions.png|right|thumb|နယ်မြေတို့ကို ရယူခြင်းကို နေ့စွဲဖြင့် ပြထားပုံ]]

အမေရိကန်တို့ အနေနှင့် အနောက်ဘက်သို့ နယ်မြေချဲ့ထွင်ရန် စိတ်အားထက်သန်ခြင်းကြောင့် အင်ဒီးယန်းစစ်ပွဲများ အချိန်ကာလ ရှည်လျားစွာ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ၁၈၀၃ခုနှစ် သမ္မတ သောမတ်စ် ဂျက်ဖာဆန်၏ လက်ထက်တွင် လူဝီစီးယားနားမှ ပြင်သစ်တို့ ပိုင်ဆိုင်သည့် နယ်မြေကို ဝယ်ယူခဲ့ခြင်းကြောင့် နိုင်ငံ၏ အရွယ်အစားမှာ နှစ်ဆ ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Louisiana Purchase|url=http://www.nps.gov/archive/jeff/lewisclark2/circa1804/heritage/louisianapurchase/louisianapurchase.htm|work=National Parks Services|accessdate=1 March 2011}}&lt;/ref&gt; အမျိုးမျိုးသော မကျေနပ်မှုကြောင့် ဗြိတိန်တို့ အပေါ် ကြေညာတိုက်ခိုက်ခဲ့သော ၁၈၁၂ စစ်ပွဲတွင် မည်သူမျှ အနိုင်မရရှိခဲ့သော်လည်း အမေရိကန်တို့၏ အမျိုးသားစိတ်ဓာတ်ကို ခိုင်မာလာစေခဲ့သည်။ အမေရိကန် စစ်တပ်တို့က ဖလော်ရီဒါသို့ အကြိမ်ကြိမ် ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခြင်းကြောင့် စပိန်တို့အနေနှင့် ဖလော်ရီဒါနှင့် အခြား ပင်လယ်ကွေ့ ကမ်းရိုးတန်း နယ်မြေများကို ၁၈၁၉ ခုနှစ်တွင် လက်လွှတ်ခဲ့သည်။ နဂို နေထိုင်သော အင်ဒီးယန်းတို့ကို ဖယ်ရှားသည့် &quot;မျက်ရည်များ၏ ခြေရာ&quot; (Trail of Tears) ဟု ညွှန်းဆို ခေါ်ဝေါ်ကြသည့် အဖြစ်အပျက်တွင် ၁၈၃၀ ခုနှစ်တွင် အင်ဒီးယန်း ဖယ်ရှားရေး ပေါ်လစီကို အကောင်အထည်ဖော်ခဲ့ကြပြီး မူလ နေထိုင်သူတို့၏ မြေများကို သိမ်းယူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် ၁၈၄၅ ခုနှစ်တွင် တက်ကဆပ် သမ္မတနိုင်ငံကို ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ အမေရိကန်တို့သည် မြောက်အမေရိကတိုက်ပေါ်တွင် နယ်မြေချဲ့ထွင်ရန် အတွက် ဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်သည့် အယူအဆ (Manifest Destiny) မှာ ထိုအချိန်တွင် လူကြိုက်များ ထင်ရှားခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Morrison, Michael A. (1999). ''Slavery and the American West: The Eclipse of Manifest Destiny and the Coming of the Civil War''. Chapel Hill: University of North Carolina Press, pp. 13–21. ISBN 0-8078-4796-8.&lt;/ref&gt; ၁၈၄၆ခုနှစ် ဗြိတိသျှ တို့နှင့် ချုပ်ဆိုသော အော်ရီဂွန် စာချုပ်အရ အမေရိကန်တို့သည် ယနေ့ခေတ် အမေရိကန် အနောက်မြောက်ပိုင်း ဒေသကို ထိန်းချုပ်ခွင့် ရခဲ့သည်။ မက္ကဆီကန်-အမေရိကန် စစ်ပွဲတွင် အမေရိကန်တို့ အနိုင်ရခဲ့ခြင်းကြောင့် ၁၈၄၈ ခုနှစ်တွင် မက္ကဆီကန်တို့ [[ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်]] နှင့် ယနေ့ခေတ် အနောက်တောင်ပိုင်း အမေရိကန်ဒေသတို့ကို လက်လွတ် ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ ၁၈၄၈-၄၉ ခုနှစ် ကယ်လီဖိုးနီးယားတွင် ရွှေ အလုအယက် တူးဖော်ကြခြင်း (California Gold Rush) ကြောင့် အနောက်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းမှုများ ပိုမို ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ ရထားလမ်း အသစ်များ ဖောက်လုပ်ခြင်းကြောင့် ပြောင်းရွှေ့လိုသူတို့ အတွက် ရွှေ့ပြောင်းမှု ကို လွယ်ကူသွားစေပြီး နဂိုမူလ အမေရိကန် နေထိုင်သူတို့နှင့် ပဋိပက္ခများ ပိုမို ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ရာစုနှစ် တဝက်အတွင်းတွင် အမေရိကန် ဘိုင်ဆန် သို့ ကျွဲ အကောင်ရေ သန်း၄၀ ကျော်ကို အရေခွံရရန်၊ အစားစားရန်နှင့် ရထားလမ်းဖောက်လုပ်ရာတွင် လွယ်ကူရန် သတ်ဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကျွဲများသည် နဂိုမူလ နေထိုင်သူ အင်ဒီးယန်းတို့၏ အဓိက ရင်းမြစ်ဖြစ်သောကြောင့် ကျွဲများ ဆုံးရှုံးခြင်းသည် မူလနေထိုင်သူတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု ကို အကြီးအကျယ် ထိခိုက်စေခဲ့သည်။

=== ပြည်တွင်းစစ်နှင့် စက်မှုထွန်းကားလာခြင်း ===
[[File:Battle of Gettysburg, by Currier and Ives.png|thumb|left|ကာရီယာ နှင့် အိုက်ဗ်တို့၏ လက်ရာပုံတူ &quot;ဂက်တီဘတ်ခ်တိုက်ပွဲ&quot; ၁၈၆၃]]
ကျွန်စနစ် ကျင့်သုံးသော ပြည်နယ်များ နှင့် ကျွန်စနစ် မရှိသော ပြည်နယ်များ အကြား တင်းမာမှုသည် ပြည်နယ် နှင့် ဖက်ဒရယ် အစိုးရ အကြား ဆက်ဆံရေး နှင့် ပတ်သက်သည့် ငြင်းခုံမှုဖြင့် ကြီးထွားလာခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ပြည်နယ် အသစ်များ အကြားတွင် ကျွန်စနစ် ပျံ့နှံ့မှုနှင့် ပတ်သက်၍ သွေးထွက်သံယို ပြင်းထန်သော ပဋိပက္ခများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ၁၈၆၀ ခုနှစ်တွင် ကျွန်စနစ်ကို ဆန့်ကျင်သူ အများအပြား ပါဝင်သော ရီပတ်ဘလစ်ကင် ပါတီမှ [[အေဘရာဟမ် လင်ကွန်း]] သမ္မတ အဖြစ် အရွေးချယ် ခံခဲ့ရသည်။ သူသည် သမ္မတ အဖြစ် တာဝန် မထမ်းဆောင်မီတွင် ကျွန်စနစ် ကျင့်သုံးသော ပြည်နယ် ၇ ခုက ခွဲထွက်ရန် ကြေညာခဲ့ပြီး အမေရိကား ၏ ကွန်ဖက်ဒရိတ် ပြည်နယ်များ အဖြစ် ထူထောင်ခဲ့သည်။ ဖက်ဒရယ် အစိုးရက ထိုကြေညာချက်ကို တရားမဝင်ကြောင်း သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ကွန်ဖက်ဒရိတ် ပြည်နယ်များက ဆမ်တာခံတပ်ကို တိုက်ခိုက်ရာမှ [[အမေရိကန် ပြည်တွင်းစစ်]] စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး အခြား ကျွန်စနစ် ကျင့်သုံးသော ပြည်နယ် ၄ခုက ကွန်ဖက်ဒရိတ် ပြည်နယ်များနှင့် ပူးပေါင်းခဲ့သည်။ လင်ကွန်း၏ ၁၈၆၃ ခုနှစ် ကြေညာချက်မှ ကွန်ဖက်ဒရိတ် ပြည်နယ်များ အတွင်း ရှိနေသော ကျွန်များကို လွတ်မြောက်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ယူနီယံ တပ်တို့မှ ၁၈၆၅ ခုနှစ် အောင်ပွဲရအပြီးတွင် အမေရိကန် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေတွင် ပြင်ဆင်ချက် ၃ ခုကို ထည့်သွင်းခဲ့ပြီး ထို့ပြင်ဆင်ချက်မှ ကျွန်ဖြစ်နေသော ၄ သန်းနီးပါးမျှ ရှိသည့် အာဖရိက-အမေရိကန်တို့ကို လွတ်လပ်သူများ အဖြစ် ကြေညာခဲ့ပြီး&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1860a-02.pdf|title=1860 Census|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=2007-06-10}} Page 7 lists a total slave population of 3,953,760.&lt;/ref&gt; သူတို့အား နိုင်ငံသားများ အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကာ မဲပေးနိုင်သော အခွင့်အရေးကို ပေးအပ်ခဲ့သည်။ စစ်ပွဲနှင့် စစ်ပွဲ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်မှ ဖက်ဒရယ် အစိုးရ၏ အာဏာကို သိသိသာသာ မြှင့်တင်ပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;De Rosa, Marshall L. (1997). ''The Politics of Dissolution: The Quest for a National Identity and the American Civil War''. Edison, NJ: Transaction, p. 266. ISBN 1-56000-349-9.&lt;/ref&gt; ထိုစစ်ပွဲသည် အမေရိကန် သမိုင်းတွင် အသေအပျောက် အများဆုံး ပဋိပက္ခ တစ်ခုဖြစ်ပြီး စစ်သား ၆၂၀,၀၀၀ ခန့် သေဆုံးခဲ့ရသည်။&lt;ref&gt;Maris Vinovskis (1990). &quot;''[http://books.google.com/books?id=gySktxKYPGoC&amp;pg=PA6&amp;dq&amp;hl=en#v=onepage&amp;q=&amp;f=false Toward a social history of the American Civil War: exploratory essays]''&quot;. Cambridge University Press. p.6. ISBN 0-521-39559-3&lt;/ref&gt;

[[File:Ellis island 1902.jpg|thumb|နယူးယောက် ဆိပ်ကမ်း၊ အဲလစ်ကျွန်းတွင် အမေရိကားသို့ ရွှေ့ပြောင်းလာကြသူများ၊ ၁၉၀၂]]
စစ်ပွဲအပြီးတွင် လင်ကွန်း လုပ်ကြံခံခဲ့ရပြီးသည့်နောက် တောင်ဘက် ပြည်နယ်များကို ပြန်လည် ထည့်သွင်းဖွဲ့စည်းရေး နှင့် ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေး အတွက် ရည်ရွယ်ချက်ထားပြီး လတ်တလော လွတ်မြောက်လာကြသော ကျွန်တို့၏ အခွင့်အရေးကို အဓိကထားသည့် ရီပတ်ဘလစ်ကင်တို့၏ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေး ပေါ်လစီတွင် အစွန်းရောက် သမားများ ကြီးစိုးလာခဲ့သည်။ ၁၈၇၆ ခုနှစ် သမ္မတ ရွေးကောက်ပွဲ အပေါ် အငြင်းပွားမှု နှင့် ၁၈၇၇ ခုနှင့် ပြန်လည် ညှိနှိုင်းမှုတို့မှ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေးကို အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ မကြာမီတွင် ဂျင်မ်ခရိုး ဥပဒေဖြင့် အာဖရိက-အမေရိကန်တို့၏ မဲပေးပိုင်ခွင့်ကို အကာအကွယ် ပေးခဲ့သည်။ မြောက်ဘက် ဒေသတွင်မူ မြို့ပြများ ဖွံ့ဖြိုးလာခြင်းနှင့် ယခင်က မကြုံဖူးအောင် များပြားလှသော ဥရောပတောင်ပိုင်း နှင့် အရှေ့ပိုင်းမှ ရွှေ့ပြောင်းလာသူများကြောင့် နိုင်ငံ၏ စက်မှု ထွန်းကားရေးကို မြန်ဆန်စေခဲ့သည်။ ၁၉၂၉ အထိတိုင်အောင်ပင် အများအပြား ရွှေ့ပြောင်းလာကြသူများကြောင့် အလုပ်သမား ဦးရေများပြားလာပြီး အမေရိကန် ယဉ်ကျေးမှု ကို ပြောင်းလဲစေခဲ့သည်။ နိုင်ငံ၏ အခြေခံ အဆောက်အအုံများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာမှုကလည်း စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု ကို အထောက်အကူ ပေးခဲ့သည်။ ၁၈၆၇ ခုနှစ်တွင် ရုရှားတို့ထံမှ အလက်စကာ ဒေသကို ဝယ်ယူခြင်းဖြင့် ကုန်းမကြီးအား ချဲ့ထွင်မှု ကို အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ ၁၈၉၀ ခုနှစ် ဝေါင်းဒက်နီး စမ်းချောင်းတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အစုလိုက် အပြုံလိုက်သတ်ဖြတ်မှု (Wounded Knee Massacre) သည် အင်ဒီးယန်းတို့နှင့် စစ်ပွဲတွင် နောက်ဆုံး ပဋိပက္ခ ဖြစ်သည်။ ၁၈၉၃ ခုနှစ်တွင် ပစိဖိတ် သမုဒ္ဒရာထဲရှိ ဘုရင်နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံဖြစ်သော ဟာဝိုင်အီနိုင်ငံ၏ လက်ရှိဘုရင်စနစ်ကို ထိုဒေသတွင် နေထိုင်သူ အမေရိကန် လူမျိုးများ ဦးဆောင်သည့် အာဏာသိမ်းမှုက ဖယ်ရှားဖြစ်ခဲ့သည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် ဟာဝိုင်အီကျွန်းစုကို ၁၈၉၈ တွင် အမေရိကန် နိုင်ငံ အတွင်း ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ ထိုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားသော စပိန်-အမေရိကန် စစ်ပွဲတွင် အောင်နိုင်မှုက အမေရိကန် ကို ကမ္ဘာ့အင်အားကြီး နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ကြောင်း ပြသခဲ့ပြီး ထိုမှ တဆင့် ပျူရီတို ရီကို၊ ဂူအမ်ကျွန်း နှင့် [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ]]တို့ကို အမေရိကန် နိုင်ငံတွင်းသို့ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|author=Gates, John M.|url=http://www3.wooster.edu/History/jgates/book-ch3.html|title=War-Related Deaths in the Philippines|work=Pacific Historical Review|publisher=College of Wooster|date=August 1984|accessdate=2007-09-27|archivedate=5 August 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100805061319/http://www3.wooster.edu/history/jgates/book-ch3.html}}&lt;/ref&gt; ဖိလစ်ပိုင်သည် ရာစုနှစ် တစ်ဝက်အကြာတွင် လွတ်လပ်ရေး ရခဲ့ပြီး ပျူရီတို ရီကို နှင့် ဂူအမ်ကျွန်းမှာ အမေရိကန်၏ နယ်နိမိတ်အတွင်း ဆက်လက် တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။

=== ပထမကမ္ဘာစစ်၊ ကမ္ဘာ့စီးပွားပျက်ကပ် နှင့် ဒုတိယကမ္ဘာစစ် ===
[[File:Dust Bowl&amp;nbsp;- Dallas, South Dakota 1936.jpg|thumb|left|၁၉၃၆ခု သဲမုန်တိုင်း ကာလအတွင်း တောင်ဒါကိုတာမှ စွန့်ပစ်ထားသော ယာခင်းတစ်ခု]]

၁၉၁၄ ခုနှစ် [[ပထမကမ္ဘာစစ်]] ဖြစ်ပွားချိန်တွင် အမေရိကန်သည် မည်သူ့ဘက်မှ မလိုက်ခဲ့ပေ။ အမေရိကန် အများစုသည် ဗြိတိသျှနှင့် ပြင်သစ်တို့အား စာနာကြသော်လည်း အများစုမှာ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မှု ကို ကန့်ကွက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Foner, Eric, and John A. Garraty (1991). ''The Reader's Companion to American History.'' New York: Houghton Mifflin, p. 576. ISBN 0-395-51372-3.&lt;/ref&gt; ၁၉၁၇ တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် မဟာမိတ် အဖွဲ့သို ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီးနောက် ဂျာမနီပါဝင်သော ဗဟိုအင်အားကြီးနိုင်ငံများ အတွက် အရေးနိမ့်စေခဲ့သည်။ စစ်ပွဲအပြီးတွင် ဆီးနိတ်လွှတ်တော်မှ [[နိုင်ငံပေါင်းချုပ် အသင်းကြီး]] ဖွဲ့စည်းမှု ပါဝင်သော ဗာဆိုင်းစာချုပ်ကို အတည်မပြုခဲ့ပေ။ အမေရိကန်သည် တဖက်သတ်ဝါဒ (unilateralism) ကို ကျင့်သုံးခဲ့ရာမှ အထီးကျန်ဝါဒ (isolationism) ဖြစ်လုနီးပါးပင် ဖြစ်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;McDuffie, Jerome, Gary Wayne Piggrem, and Steven E. Woodworth (2005). ''U.S. History Super Review''. Piscataway, NJ: Research &amp; Education Association, p. 418. ISBN 0-7386-0070-9.&lt;/ref&gt; ၁၉၂၀ ခုနှစ်တွင် အမျိုးသမီး အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားမှု အောင်မြင်၍ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေတွင် အမျိုးသမီးတို့ မဲပေးပိုင်ခွင့် အတွက် ပြင်ဆင်နိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၂၀ ခုနှစ်များအတွင်း အကြီးအကျယ် ကြွယ်ဝချမ်းသာလာခြင်းသည် ၁၉၂၉ ဝေါလ်စထရိ ဈေးကွက် ပြိုလဲခြင်းနှင့် အတူ ပြီးဆုံးခဲ့ပြီး [[ကမ္ဘာ့စီးပွားပျက်ကပ်ကြီး]] ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ရသည်။ ၁၉၃၂ ခုနှစ်တွင် ဖရန်ကလင်ဒီ ရုစဗဲ့ သည် သမ္မတအဖြစ် အရွေးခံရပြီးနောက် စီးပွားရေးအပေါ်တွင် အစိုးရမှ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မှုကို တိုးမြှင့်သည့် ပေါ်လစီ အများအပြားကို ချမှတ်ခဲ့သည်။ ၁၉၃၀ ခုနှစ်များ အတွင်း သဲမုန်တိုင်းများတိုက်ခိုက်ခြင်းသည် လယ်ယာ လုပ်ကိုင်သည့် လူ့အဖွဲ့အစည်းများကို ချွတ်ခြုံကျသွား စေပြီး အနောက်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းမှု အများအပြား အသစ်တဖန် ပေါ်ပေါက်ခဲ့ပြန်သည်။

[[File:1944 NormandyLST.jpg|thumb|အမေရိကန် စစ်တပ် ခြေလျင် တပ်မ (၁) မှ စစ်သားများ နော်မန်ဒီ ဆိပ်ကမ်းသို့ ဒီဒေးတွင် ကမ်းတက် တိုက်ခိုက်စဉ် ဇွန်လ ၆ ရက်၊ ၁၉၄၄]]

ဒုတိယကမ္ဘာစစ်၏ အစောပိုင်းကာလတွင် မည်သည့်ဘက်မှ ပါဝင်ခြင်း မရှိခဲ့သော အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် နာဇီ ဂျာမနီတို့ ပိုလန်ကို ၁၉၃၉ စက်တင်ဘာလတွင် ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ပြီးနောက်တွင် မဟာမိတ် တို့ကို ၁၉၄၁ မတ်လမှစ၍ ငှားရမ်းခြင်း အစီအစဉ်ဖြင့် ပစ္စည်းများ စတင် ထောက်ပံ့ပေးခဲ့သည်။ ၁၉၄၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၇ ရက်တွင် ဂျပန်အင်ပိုင်ယာသည် ပုလဲဆိပ်ကမ်း သို့ အမှတ်မထင် ဝင်ရောက် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ရာမှ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် မဟာမိတ်များ နှင့် ပူးပေါင်းခဲ့ကာ ဝင်ရိုးတန်း အင်အားကြီးနိုင်ငံများကို ဆန့်ကျင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည့် အပြင် အမေရိကန်ရှိ ဂျပန် ထောင်ပေါင်းများစွာကို စစ်စခန်းများသို့ ပြောင်းရွှေ့ နေရာချထားခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author=Burton, Jeffrey F., et al.|url=http://www.nps.gov/history/history/online_books/anthropology74/ce3.htm|title=A Brief History of Japanese American Relocation During World War II|work=Confinement and Ethnicity: An Overview of World War II Japanese American Relocation Sites|month=October|date=July 2000|accessdate=2010-04-02|publisher=National Park Service}}&lt;/ref&gt; စစ်ပွဲတွင် ပါဝင်လာခြင်းကြောင့် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများ နှင့် ကုန်ထုတ်လုပ်မှုများ တိုးပွားလာခဲ့သည်။ စစ်အတွင်း အဓိက တိုက်ခိုက်သူများတွင် အမေရိကန် နိုင်ငံ တစ်ခုသာလျှင် ပိုမိုချမ်းသာ လာခဲ့သည်။ စစ်ကြောင့် မွဲတေမသွားဘဲ ပို၍ ချမ်းသာ လာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;Kennedy, Paul (1989). ''The Rise and Fall of the Great Powers''. New York: Vintage, p. 358. ISBN 0-679-72019-7.&lt;/ref&gt; ဘရက်တန် ဝုဒ် နှင့် ယော်လ်တာ တို့တွင် ပြုလုပ်သော မဟာမိတ် ညီလာခံမှ နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်း အတွက် စနစ်အသစ်ကို အကြမ်းမျဉ်း ဆွေးနွေးခဲ့ပြီး ထိုစနစ်တွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု နှင့် [[ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စု]] တို့ကို ကမ္ဘာ့ အရေးအခင်းများ၏ ဗဟိုချက်မ အဖြစ်ထားရှိခဲ့သည်။ ဥရောပတွင် အောင်ပွဲများ ရရှိပြီးသည့်နောက်တွင် ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် [[ဆန်ဖရန်စစ္စကိုမြို့]] တွင် နိုင်ငံတကာ ညီလာခံ တစ်ခုကို ကျင်းပခဲ့ပြီး ထိုညီလာခံမှ ကုလသမဂ္ဂ ပဋိဉာဏ် စာတမ်းကို ရေးဆွဲခဲ့ကာ ၎င်းမှာ စစ်အပြီးတွင် အသက်ဝင်လာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ho/pubs/fs/55407.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070612221444/http://www.state.gov/r/pa/ho/pubs/fs/55407.htm|archivedate=12 June 2007|title=The United States and the Founding of the United Nations, August 1941&amp;nbsp;– October 1945|month=October|year=2005|accessdate=2007-06-11|publisher=U.S. Dept. of State, Bureau of Public Affairs, Office of the Historian}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် နျူးကလီးယား လက်နက်ကို ပထမဆုံးထုတ်လုပ်ခဲ့ပြီး ထိုဗုံးများကို [[ဂျပန်နိုင်ငံ]] [[ဟီရိုရှီးမားမြို့|ဟီရိုရှီးမား]] နှင့် [[နာဂါဆာကီမြို့]]တို့ ပေါ်တွင် ဩဂုတ်လတွင် ကျဲချခဲ့သည်။ ဂျပန်တို့သည် စက်တင်ဘာ ၂ ရက်နေ့တွင် လက်နက်ချခဲ့ပြီး စစ်ကြီး ပြီးဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Pacific War Research Society (2006). ''Japan's Longest Day''. New York: Oxford University Press. ISBN 4-7700-2887-3.&lt;/ref&gt;

=== စစ်အေးတိုက်ပွဲ နှင့် ဆန့်ကျင်မှု နိုင်ငံရေး ===
[[File:Martin Luther King&amp;nbsp;- March on Washington.jpg|thumb|upright|[[မာတင်လူသာကင်း ဂျူနီယာ]] &quot;ကျွန်တော့်မှာ အိပ်မက်ရှိတယ်&quot; ဆိုသော မိန့်ခွန်းကို ပြောကြားနေစဉ် ၁၉၆၃]]
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု နှင့် ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စုတို့သည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ် အပြီးတွင် စစ်အေးတိုက်ပွဲ ကာလအတွင်း တန်ခိုးအရှိန်အဝါ အာဏာချင်း အားပြိုင်ကြသည်။ ဥရောပရှိ စစ်ရေးကိစ္စများကို [[နေတိုးအဖွဲ့]] နှင့် [[ဝါဆောစာချုပ်]]အဖွဲ့ တို့မှ တဆင့် လွှမ်းမိုးကြပြီး ဒေသအတော်များများတွင် ကြားခံနိုင်ငံများမှတဆင့် လက်သီးပုန်းစစ်ပွဲများ ဆင်နွှဲကြသည်။ လက်ဝဲဝါဒီတို့၏ ဒေသများနှင့် ဝင်ငွေကို ပြန်လည်ခွဲရေရေး ပရော့ဂျက်များကို ဆန့်ကျင်သည့် အမေရိကန်နိုင်ငံသည် မကြာခဏဆိုသလိုပင် အာဏာရှင် အစိုးရများကို ကူညီပံ့ပိုးလေ့ ရှိသည်။ အမေရိကန် စစ်တပ်တို့သည် တရုတ်ကွန်မြူနစ်တပ်တို့ကို ၁၉၅၀-၅၃ ခုနှစ် [[ကိုရီးယားစစ်ပွဲ]] အတွင်း တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ လွှတ်တော်၏ &quot;အမေရိကန် မဆန်မှုများကို စုံစမ်းသည့်ကော်မတီ&quot; သည် လက်ဝဲဝါဒီတို့၏ အဖျက်အမှောင့် လုပ်ငန်းများကို စုံစမ်းစစ်ဆေးလေ့ ရှိပြီး ဆီးနိတ်လွှတ်တော်အမတ် ဂျိုးဆက် မက်ကာသီ သည် ကွန်မြူနစ် ဆန့်ကျင်ရေး လှုပ်ရှားမှုတွင် အခရာကျသူ ဖြစ်သည်။

၁၉၆၁ ခုနှစ် ဆိုဗီယက်တို့၏ ပထမဆုံး လူသားပါဝင်သည့် အာကာသယာဉ်ကို လွှတ်တင်ပြီးနောက် အမေရိကန် သမ္မတ [[ဂျွန်အက်ဖ်ကနေဒီ]] က အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုကို လပေါ်တွင် ပထမဆုံး ရောက်ရှိသူဖြစ်ရမည်ဟု ကြွေးကြော်ခဲ့ပြီးနောက် ၁၉၆၉ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်တို့ လပေါ်သို့ ဆင်းသက်နိုင်ခဲ့သည်။ ကနေဒီသည် ဆိုဗီယက်တို့ နှင့် ကျူးဘားတွင် နျူးကလီးယား လက်နက်ဆိုင်ရာ တင်းမာမှု တစ်ခုလည်း ဖြစ်ခဲ့သေးသည်။ ထိုအချိန်ကာလ အတောအတွင်းတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် အရှိန်အဟုန်မပျက်သော စီးပွားရေး တိုးတက်မှု ရှိနေခဲ့သည်။ ရိုဆာပတ်ခ်၊ မာတင်လူသာကင်း ဂျူနီယာ၊ ဂျိမ်းစ်ဘီဗဲလ် စသည့် အာဖရိက- အမေရိကန်တို့သည် ပြည်သူ့ အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားမှုများကို ဦးဆောင်ဦးရွက် ပြုခဲ့ပြီး အသားအရောင် ခွဲခြားခြင်း နှင့် ခွဲခြားဆက်ဆံခြင်း ပြဿနာများကို ထိပ်တိုက်ရင်ဆိုင်ခဲ့ကြသည်။ ကနေဒီ လုပ်ကြံခံရပြီးသည့်နောက် ၁၉၆၃ တွင် နောက်တက်လာသည့် သမ္မတ လင်ဒန် ဘီ ဂျွန်ဆင် လက်ထက်တွင် ၁၉၆၄ခုနှစ် ပြည်သူ့အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ ဥပဒေ၊ ၁၉၆၅ခု မဲပေးပိုင်ခွင့် ဥပဒေတို့ အတည်ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဂျွန်ဆင် နှင့် သူ့နောက်တွင် တက်လာသူ ရစ်ချက် နစ်ကဆင် တို့သည့် အရှေ့တောင်အာရှတွင် တဆင့်ခံတိုက်ခိုက်ပြီး မအောင်မြင်ခဲ့သော စစ်ပွဲဖြစ်သည့် ဗီယက်နမ် စစ်ပွဲကို ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် တန်ပြန်ယဉ်ကျေးမှု လှုပ်ရှားမှုများ ထွန်းကားလာပြီးနောက် စစ်ဆန့်ကျင်ရေး၊ လူမည်းမျိုးချစ်စိတ် ဆန့်ကျင်ရေး၊ လိင်မှုဆိုင်ရာ တော်လှန်မှု များကို ဆန့်ကျင်ရေး တို့ကို လုပ်ဆောင်လာခဲ့ကြသည်။ ထို့ပြင် ဘက်တီ ဖရိုင်းဒန်၊ ဂလော်ရီယာ စတိုင်းနန်း နှင့် အခြားအမျိုးသမီးများ ဦးဆောင်သည့် အမျိုးသမီး အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားမှုများ ပေါ်ထွက်လာပြီးနောက် အမျိုးသမီးများ အတွက် နိုင်ငံရေး၊ လူမှုရေး နှင့် စီးပွားရေး ဆိုင်ရာ ညီမျှမှု တို့ကို တောင်းဆိုခဲ့သည်။

၁၉၇၄ ခုနှစ်တွင် [[ဝါးတားဂိတ် အရှုပ်တော်ပုံ]] ကြောင့် နစ်ကဆင်သည် ပထမဆုံးအကြိမ် နုတ်ထွက်ရသည့် သမ္မတဖြစ်လာခဲ့သည်။ တရားစီရင်မှု ကို အဟန့်အတားပြုခြင်း၊ အခွင့်အာဏာကို အလွဲသုံးစား လုပ်ခြင်းစသည့် စွပ်စွဲမှုများဖြင့် ရာထူးမှ ဖယ်ရှားခံရမည်ကို ရှောင်ရှားနိုင်ရန် အတွက် ဖြစ်သည်။ သူ့နောက်တွင် ဂဲရက်ဖို့ဒ် သမ္မတဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၇၀ ခုနှစ်များ နောက်ပိုင်းတွင် သမ္မတဖြစ်ခဲ့သော [[ဂျင်မီ ကာတာ]]၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် အမေရိကန်နိုင်ငံမှာ ငွေကြေးဖောင်းပွပြီး စီးပွားရေးကျဆင်းခြင်း နှင့် အီရန် ဓားစာခံ အဖြစ်အပျက် တို့ သည် ထင်ရှားသည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ်တွင် [[ရော်နယ် ရေဂင်]] အရွေးချယ်ခံရခြင်းသည် အမေရိကန် နိုင်ငံရေးအား လက်ဝဲသို့ ယိမ်းသွားစေသည့် လက္ခဏာပင် ဖြစ်သည်။ သူ၏ လက်ထက်တွင် အခွန် နှင့် နိုင်ငံ သုံးစွဲမှုဆိုင်ရာ ပြုပြင်ရေးများကို အကြီးအကျယ် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သူ ဒုတိယအကြိမ် အရွေးခံရပြီးသည့် နောက်တွင် အီရန်-ကွန်ထရာ အဖြစ်အပျက် ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စုနှင့် သံတမန် ဆက်ဆံရေး သိသိသာသာ တိုးတက်မှု ရခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စု ပြိုကွဲသွားခြင်းကြောင့် စစ်အေးတိုက်ပွဲ ပြီးဆုံးခဲ့ရသည်။

=== လက်ရှိခေတ် ===
[[File:UA Flight 175 hits WTC south tower 9-11 edit.jpeg|thumb|right|ဝေါလ်ထရိတ်စင်တာကို [[စက်တင်ဘာ ၁၁ တိုက်ခိုက်မှု]] ဖြစ်ပွားသည့် မနက်တွင် မြင်တွေ့ရပုံ]]
သမ္မတ ဂျော့ခ် အိတ်ချ် ဒဗလျူ ဘုရှ် လက်ထက်တွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် ကုလသမဂ္ဂမှ တရားဝင် ခွင့်ပြုချက် ပေးထားသော [[ပင်လယ်ကွေ့ စစ်ပွဲ]] ကို ဦးဆောင်ခဲ့သည်။ ခေတ်သစ် အမေရိကန် သမိုင်းကြောင်းတွင် ကာလ အရှည်ကြာဆုံး စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးမှု အဖြစ် ၁၉၉၁ မတ်လမှ ၂၀၀၁ ခုနှစ် မတ်လ အထိ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး သမ္မတ [[ဘီလ် ကလင်တန်]] အုပ်ချုပ်သော ကာလအားလုံး ပါဝင်ပြီး [[ဒေါ့ကွန်း ဘပ်ဘယ်လ်]] ကဲ့သို့သော စီးပွားရေး တိုးတက်မှုများကြောင့်လည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author=Voyce, Bill|url=http://iwin.iwd.state.ia.us/iowa/ArticleReader?itemid=00003700&amp;print=1|title=Why the Expansion of the 1990s Lasted So Long|publisher=Iowa Workforce Information Network|date=2006-08-21|accessdate=2007-08-16|archivedate=6 October 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061006020321/http://iwin.iwd.state.ia.us/iowa/ArticleReader?itemid=00003700&amp;print=1}}&lt;/ref&gt; လိင်ကိစ္စနှင့် ပတ်သက်သော အရှုပ်အထွေးကြောင့် ၁၉၉၈ တွင် သမ္မတ [[ဘီလ် ကလင်တန်]] တရားရင်ဆိုင် ခဲ့ရသော်လည်း သမ္မတရာထူးမှ ထုတ်ပယ်ခြင်း မရှိခဲ့ပေ။ &lt;ref&gt;{{cite web|author=Voyce, Bill|url=http://iwin.iwd.state.ia.us/iowa/ArticleReader?itemid=00003700&amp;print=1|title=Why the Expansion of the 1990s Lasted So Long|publisher=Iowa Workforce Information Network|date=2006-08-21|accessdate=2007-08-16|archivedate=6 October 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061006020321/http://iwin.iwd.state.ia.us/iowa/ArticleReader?itemid=00003700&amp;print=1}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန် သမိုင်းတွင် အကြိတ်အနယ် နီးနီးကပ်ကပ် ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သော ၂၀၀၀ ခုနှစ် သမ္မတရွေးကောက်ပွဲ၏ ရလဒ်ကို အမေရိကန် တရားရုံးချုပ် မှ အဆုံးအဖြတ် ပေးခဲ့ရပြီး ဂျော့ချ် အိတ်ချ် ဒဗလျူ ဘုရှ် ၏ သား [[ဂျော့ချ် ဒဗလျူ ဘုရှ်]] သမ္မတ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ 

[[စက်တင်ဘာ ၁၁ တိုက်ခိုက်မှု|၂၀၀၁ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၁၁]] တွင် [[အယ်လ်ကေးဒါး]] အကြမ်းဖက် သမား အဖွဲ့မှ [[နယူးယောက်မြို့]]တော် ရှိ ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေး အဆောက်အအုံ နှင့် ဝါရှင်တန်ဒီစီ အနီးရှိ ပင်တဂွန် စစ်ဌာနချုပ် တို့အား အကြမ်းဖက် တိုက်ခိုက် ခဲ့သဖြင့် ပြည်သူ ၃၀၀၀ ခန့် သေဆုံးခဲ့ရသည်။ လက်စားချေ တုံ့ပြန်မှု အနေနှင့် ဘုရှ် ဦးဆောင်သော အစိုးရအဖွဲ့သည် ကမ္ဘာတဝှမ်းလုံးတွင် အကြမ်းဖက်သမားတို့အား စစ်ကြေညာ တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ၂၀၀၁ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် အမေရိကန် စစ်တပ်တို့သည် [[အာဖဂန်နစ္စတန်နိုင်ငံ]] ကို ဝင်ရောက်စီးနင်းပြီး တာလီဘန် အစိုးရ နှင့် အယ်လ်ကေးဒါးတို့၏ လေ့ကျင့်ရေး စခန်းများကို ဖယ်ရှားပစ်ခဲ့သည်။ တာလီဘန် သူပုန် တို့က ပြောက်ကျားစနစ်ဖြင့် ဆက်လက် တိုက်ခိုက်နေကြဆဲပင် ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် ဘုရှ် အစိုးရသည် အငြင်းပွားစရာ ရှိသည့် အကြောင်းပြချက်များဖြင့် [[အီရတ်နိုင်ငံ]] အစိုးရကို ဖယ်ရှားနိုင်ရန် စတင်လှုံ့ဆော်ခဲ့ကြသည်။ &lt;ref&gt;{{cite news|title=Many Europeans Oppose War in Iraq|work=USA Today|url=http://www.usatoday.com/news/world/2003-02-14-eu-survey.htm|date=2003-02-14|accessdate=2008-09-01}}{{cite web|author=Springford, John|title='Old’ and ‘New’ Europeans United: Public Attitudes Towards the Iraq War and US Foreign Policy|publisher=Centre for European Reform|url=http://www.cer.org.uk/pdf/back_brief_springford_dec03.pdf|month=December|year=2003|accessdate=2008-09-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040328182510/http://www.cer.org.uk/pdf/back_brief_springford_dec03.pdf|archivedate=28 March 2004}}&lt;/ref&gt; စစ်ရေးဆိုင်ရာ ကျူးကျော်မှုအတွက် [[နေတိုးအဖွဲ့]] ၏ထောက်ခံမှု နှင့် ကုလသမဂ္ဂ မှ တရားဝင်သဘောတူညီချက် မရသဖြင့် ဘုရှ်သည် စိတ်အားထက်သန်သော မဟာမိတ်များကို စုစည်းကာ ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် မဟာမိတ်တပ် တို့သည် အီရတ်ကို ၂၀၀၃ တွင် လက်ဦးမှု ရယူ တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြကာ အာဏာရှင် [[ဆဒမ် ဟူစိန်]] ကို ဖယ်ရှားခဲ့ကြသည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ကက်ထရီနာ ဟာရီကိန်း မုန်တိုင်းသည် ပင်လယ်ကွေ့ ကမ်းရိုးတန်း (Gulf Coast) တလျှောက်ကို ပြင်းပြင်းထန်ထန် တိုက်ခတ် ဖျက်စီးခဲ့ပြီး နယူးအော်လင်းပြည်နယ် ကို အကြီးအကျယ် ပျက်စီးစေခဲ့သည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၄ရက်တွင် ကမ္ဘာ့ စီးပွားရေး ကျဆင်းမှုများ ကြားတွင် [[ဘာရတ်အိုဘားမား]] သည် ပထမဆုံး အာဖရိကန် အမေရိကန် သမ္မတ အဖြစ် ရွေးချယ်ခံခဲ့ရသည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှု စနစ်နှင့် ငွေကြေးစနစ်ကို အကြီးအကျယ် ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထိုနှစ်အတွင်း မက္ကဆီကို ပင်လယ်ကွေ့တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဒိ(ပ်) ဝါးတား ဟော်ရီဇုန် ရေနံဖိတ်စဉ်မှုသည် စစ်ပွဲမရှိသော ကာလတွင် အကြီးအကျယ်ဆုံးသော ကပ်ဘေးဆိုက်မှုပင် ဖြစ်ပေသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|author=|title=BP Oil Spill Is Now The Largest Ever In Gulf|publisher=CBS/Associated Press|url=http://www.cbsnews.com/stories/2010/07/01/national/main6636406.shtml|date=2010-07-01|accessdate=2010-07-01|archivedate=25 May 2012|archiveurl=https://archive.is/20120525210100/http://www.cbsnews.com/stories/2010/07/01/national/main6636406.shtml}}&lt;/ref&gt;

== အစိုးရ နှင့် ရွေးကောက်ပွဲ ==
[[ဝှာင်:Capitol Building Full View.jpg|thumb|right|အမေရိကန် ကွန်ဂရက် လွှတ်တော် ကျင်းပရာ နေရာဖြစ်သော ကက်ပီတိုလ် အဆောက်အအုံကို အနောက်ဘက် အခြမ်းမှ တွေ့ရစဉ်]]
အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ကျန်ရှိနေသေးသော ဖက်ဒရယ်နိုင်ငံများတွင် သက်တမ်းအရှည်ဆုံးသော နိုင်ငံဖြစ်သည်။ အင်္ဂလိပ်လက်အောက်မှ လွတ်မြောက် သည့်အချိန်ကစ၍ ဖက်ဒရယ်နိုင်ငံ အဖြစ် တည်ထောင်ထားခဲ့သည်။ နိုင်ငံရေး စနစ်မှာ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ အခြေခံသော သမ္မတနိုင်ငံ နှင့် ကိုယ်စားပြု ဒီမိုကရေစီ စနစ်ဖြစ်ပြီး ထိုစနစ်၏ သဘောသဘာဝမှာ &quot;အများစု၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဥပဒေဖြင့် အကာကွယ် ပေးထားသည့် လူနည်းစု အခွင့်အရေးဖြင့် ပြန်လည် ထိန်းချုပ်ထားသည့်စနစ်&quot; ဟု ဖွင့်ဆိုထားသည်။ &lt;ref&gt;Scheb, John M., and John M. Scheb II (2002). ''An Introduction to the American Legal System''. Florence, KY: Delmar, p. 6. ISBN 0-7668-2759-3.&lt;/ref&gt; အစိုးရကို နိုင်ငံ၏ အထွဋ်အထိပ် တရားဥပဒေ ဆိုင်ရာ စာရွက်စာတမ်းဖြစ်သော အမေရိကန် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေတွင် ပြဋ္ဌာန်းထားသည့် ပြန်လည်စောင့်ကြပ် ကြည့်ရှုစစ်ဆေးခြင်း ဖြင့် ကန့်သတ်ထိန်းချုပ်ထားသည်။ အမေရိကန် ဖက်ဒရယ် စနစ်တွင် နိုင်ငံသားတို့ကို ဖက်ဒရယ်၊ ပြည်နယ် နှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ဆိုသော အစိုးရ အဆင့် (၃) ရပ်ဖြင့် အုပ်ချုပ်သည်။ ဒေသဆိုင်ရာ အစိုးရ၏ တာဝန်ကို ကောင်တီ ဆိုင်ရာ နှင့် စည်ပင်သာယာရေး ဆိုင်ရာ ဟူ၍ ပြန်လည် ခွဲဝေလေ့ ရှိသည်။ သို့သော် နေရာတိုင်းလိုလို တွင် အမှုဆောင် နှင့် ဥပဒေပြု အရာရှိများကို နယ်မြေဒေသ အတွင်းရှိ နိုင်ငံသားတို့၏ မဲဆန္ဒဖြင့် တာဝန်ခွဲဝေချထားလေ့ ရှိသည်။ ဖက်ဒရယ် အစိုးရ တွင် မည်သည့် အစုအဖွဲ့မှ ကိုယ်စားလှယ် မည်မျှ ပါဝင်ရမည် စသော ကန့်သတ်ချက်မျိုး မရှိဘဲ အောက်ခြေ အဆင့်တွင်လည်း ထိုသို့ ခွဲဝေနေရာချထားမှုမျိုး အလွန်ပင် ရှားပါးသည်။

[[ဝှာင်:WhiteHouseSouthFacade.JPG|thumb|left| အမေရိကန် သမ္မတ၏ နေထိုင်ရာ နှင့် ရုံးဖြစ်သော အိမ်ဖြုတော်၏ တောင်ဘက် မျက်နှာစာ]]
၁၇၈၇ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၇ ရက်နေ့က အတည်ပြုခဲ့သော ဖွဲ့စည်း အုပ်ချုပ်ပုံ အခြေခံဥပဒေအရ ဖက်ဒရယ် အစိုးရ တွင် အစိတ်အပိုင်း သုံးခုရှိသည်။
* ဥပဒေပြုရေး။ ။ ဆီးနိတ်လွှတ်တော် (အထက်လွှတ်တော်) နှင့် အောက်လွှတ်တော် ဟု နှစ်ပိုင်းခွဲခြားထားသော အမေရိကန် ကွက်ဂရက်သည် ဖက်ဒရယ် ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်းခြင်း၊ စစ်ကြေညာခြင်း၊ စာချုပ်စာတမ်းများကို အတည်ပြုခြင်း စသည့် အခွင့်အာဏာများရှိသည်။ ထို့အပြင် ဘတ်ဂျက် အသုံးစရိတ် နှင့် အခွန်အတုပ်ဆိုင်ရာ အခွင့်အာဏာလည်း ရှိပြီး အစိုးရ အဖွဲ့အတွင်းရှိ တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသူများအား အရေးပေါ်လာပါက စစ်ဆေးပြီး ရာထူးမှ ဖယ်ရှားနိုင်သော အခွင့်အာဏာလည်း ရှိသည်။

* အုပ်ချုပ်ရေး ။ ။ အုပ်ချုပ်ရေးဌာနတွင် သမ္မတသည် အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် ဖြစ်၏။ သမ္မတကို လေးနှစ်တစ်ကြိမ် ရွေးကောက်တင်မြှောက် ရ၏။ နိုင်ငံ၏အခြေခံဥပဒေအရ သမ္မတအား အပ်နှင်းထား သော အာဏာများမှာ လွန်စွာပင် များပြားကျယ်ဝန်းလှပေ သည်။ သမ္မတသည် နိုင်ငံခြား တိုင်းပြည်များနှင့် စာချုပ်ချုပ် နိုင်၏။ သံအမတ်များ၊ အစိုးရ ကက်ဘိနက် အဖွဲ့ဝင် ဝန်ကြီးများ၊ ဖက်ဒရယ် ဥပဒေ နှင့် ပေါ်လစီဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲသူများကို ခန့် ထားနိုင်၏။ သို့ရာတွင်အစိုးရ ကက်ဘိနက် အဖွဲ့ဝင် ဝန်ကြီးများကို ခန့်ထားရာတွင် အထက်လွှတ် တော်၏ သဘောတူညီချက်ကို ခံယူရသည်။ အမေရိကန် သမ္မတသည် အမေရိကန် စစ်တပ်၏ စစ်ဦးစီးချုပ် ဖြစ်ပြီး အဆိုပြုလာသော ဥပဒေများကို အတည်မပြုမီတွင် ဗီတိုအာဏာသုံး၍ ပယ်ချနိုင်ခွင့် ရှိသည်။ 

* တရားစီရင်ရေး။ ။ ပြည်ထောင်စု တရား လွှတ်တော်ချုပ်နှင့် ထိုထက်နိမ့်သော ဖက်ဒရယ် တရားရုံးများ ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့၏ တရားသူကြီးများကို သမ္မတက အထက်လွှတ်တော်၏ ခွင့်ပြုချက်ဖြင့် ခန့်အပ်ရသည်။ ၎င်းတို့မှ ဥပဒေများကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းရပြီး ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ နှင့် မကိုက်ညီသော တရားစီရင်မှုများကို ပယ်ဖျက်ခွင့် ရှိသည်။

[[ဝှာင်:USSupremeCourtWestFacade.JPG|thumb|right|အမေရိကန် တရားရုံးချုပ် အဆောက်အဦး၏ အနောက်ဘက် မျက်နှာစာ]]
အောက်လွှတ်တော်တွင် မဲပေးနိုင်သော အမတ် ၄၃၅ ဦးရှိပြီး သူတို့သည် ကွန်ဂရယ် မဲဆန္ဒနယ်ကို ၂ နှစ်သက်တမ်းဖြင့် ကိုယ်စားပြုကြသည်။ အောက်လွှတ်တော် အမတ်နေရာ အရေအတွက် ကို ပြည်နယ်အတွင်းရှိ လူဦးရေ ပေါ်တွင် မူတည်၍ ၁၀ နှစ်တစ်ကြိမ် ပြန်လည်ခွဲဝေ နေရာချထားလေ့ ရှိသည်။ ၂၀၀၀ ခုနှစ် လူဦးရေ စာရင်းအရ ပြည်နယ် ၇ ခုတွင် အနည်းဆုံး အမတ် ၁ နေရာစီသာ ရှိပြီး လူဦးရေ အများဆုံးဖြစ်သော ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်တွင် အောက်လွှတ်တော် အမတ် ၅၃ ဦး ရှိသည်။ ဆီးနိတ်လွှတ်တော်တွင် အမတ် ၁၀၀ ဦး ရှိပြီး ပြည်နယ်တစ်ခုစီ အတွက် ကိုယ်စားပြုသူ အမတ် ၂ ဦးစီ ဖြစ်ကာ ရွေးကောက်တက်မြှောက်မှု သက်တမ်းမှာ ၆ နှစ်တစ်ကြိမ်ဖြစ်သည်။ သမ္မတ ၏ ရွေးကောက်တင်မြှောက်မှု သက်တမ်းမှာ ၄ နှစ်တစ်ကြိမ်မျှ ဖြစ်ပြီး သမ္မတသည် သက်တမ်း ၂ ခုထက် ပို၍ အရွေးခံခွင့် မရှိပေ။ သမ္မတကို စုစုပေါင်း မဲအရေအတွက်ဖြင့် တိုက်ရိုက် တင်မြှောက်ခြင်း မဟုတ်ပဲ ပြည်နယ်အလိုက် အချိုးကျ ခွဲဝေထားသော အီလက်ထရိုရယ် ကောလိပ် စနစ်ဖြင့် တင်မြှောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ တရားရုံးချုပ်ကို အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု ၏ တရားသူကြီးချုပ်က ဦးဆောင်ကာ အဖွဲ့ဝင် ၉ ဦးရှိပြီး သက်တမ်း သတ်မှတ်ထားခြင်း မရှိပေ။

ပြည်နယ်အစိုးရများ၏ ဖွဲ့စည်းပုံမှာ အကြမ်းမျဉ်းအားဖြင့် အတူတူပင် ဖြစ်သည်။ နီဘရားစကားပြည်နယ် တစ်ခုတွင်သာ အထက်လွှတ်တော် အောက်လွှတ်တော် မခွဲပဲ လွှတ်တော် တစ်ခုတည်း ရှိသည်။ ပြည်နယ်တစ်ခုစီ၏ ပြည်နယ် အုပ်ချုပ်ရေးမှူးကို ပြည်နယ်အတွင်း မဲဆန္ဒဖြင့် တိုက်ရိုက် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ကြသည်။ အချို့သော ပြည်နယ် တရားသူကြီးများနှင့် ကက်ဘိနက် အရာရှိများကို ပြည်နယ် အုပ်ချုပ်ရေးမှူးမှ တိုက်ရိုက် တာဝန်ပေး ခန့်အပ်ပြီး အချို့ကိုမူ မဲဆန္ဒစနစ်ဖြင့် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ကြသည်။

ဥပဒေနှင့် အစိုးရ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ အားလုံးကို တရားစီရင်ရေး ဌာန မှ ပြန်လည် သုံးသပ်ရန် လိုအပ်ပြီး ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေအား ဖောက်ဖျက်ခြင်းကို တွေ့ရှိပါက ပယ်ဖျက်လေ့ ရှိသည်။ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ၏ မူရင်း ရေးသားချက်များတွင် ဖက်ဒရယ် အစိုးရ၏ ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် ပြည်နယ်တစ်ခုချင်းစီ နှင့် ဆက်စပ်မှုကို ရှင်းလင်းစွာ ဖွင့်ဆိုထားသည်။ အခန်း(၁) တွင် ဟာဘေး ကော်ပတ်စ် (habeas corpus) အရ လူတစ်ဦးတစ်ယောက်ချင်းအား တရားဥပဒေမဲ့ ဖမ်းဆီးချုပ်နှောင်ခြင်းကို အကာအကွယ် ပေးထားပြီး အခန်း (၃) တွင် ရာဇဝတ်မှုအားလုံး အတွက် တရားရုံးတွင် ရင်ဆိုင်ဖြေရှင်းနိုင်ခွင့် အတွက် အာမခံချက်ပေးထားသည်။ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံ ဥပဒေကို ပြင်ဆင်ရန် အတွက် ပြည်နယ်အားလုံး၏ ၄ ပုံ ၃ ပုံမှ သဘောတူညီရန် လိုအပ်သည်။ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေကို ၂၇ ကြိမ်တိုင် ပြင်ဆင်ခဲ့ပြီး ပထမ ၁၀ ကြိမ်မှာ အခွင့်အရေး ဆိုင်ရာ ဥပဒေများ (Bill of Rights) ကို ပြင်ဆင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး ၁၄ကြိမ်မြောက် ပြင်ဆင်မှုသည် အမေရိကန် နိုင်ငံသား တစ်ဦးချင်းစီ၏ အခွင့်အရေးများ ၏ အခြေခံ အချက်အလက်များကို ပြင်ဆင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

ဖက်ဒရယ် အစိုးရ၏ အစိတ်အပိုင်း တစ်ခုစီ တစ်ခုစီ၌ ကိုယ်ပိုင်တန်ခိုးအာဏာများရှိရာ ထိုတန်ခိုး အာဏာများကို ကျန်ဌာနနှစ်ခုက ဖြည့်စွက်ခြင်း၊ ရုပ်သိမ်းခြင်း မပြုလုပ်နိုင်ချေ။&lt;ref&gt;မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၄)&lt;/ref&gt;
=== ပါတီများ၊ ခံယူချက်များ နှင့် နိုင်ငံရေး ===
[[ဝှာင်:Barack Obama&amp;nbsp;- ITN.jpg|thumb|upright|[[ဘာရတ်အိုဘားမား]] အမေရိကန် သမ္မတအဖြစ် အမေရိကန် တရားသူကြီးချုပ် ဂျွန်ရောဘတ်၏ ရှေ့မှောက်တွင် ကျမ်းသစ္စာကျိန်ဆိုနေစဉ် (၂၀၀၉ ဇန်နဝါရီ ၂၀)]]
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် သမိုင်းကြောင်းတလျှောက် အချိန်ကာလ အတော်များများတွင် ပါတီနှစ်ခု ကြီးစိုးသော စနစ်ဖြင့် ရပ်တည်ခဲ့သည်။ အဆင့်အမျိုးမျိုးအတွက် ရာထူးများကို ပြည်နယ်အဆင့်မှ စီမံခန့်ခွဲသော ပဏာမ ရွေးကောက်ပွဲများကို ကျင်းပ၍ နောက်ထပ်မံ ပြုလုပ်မည့် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ အတွက် ပါတီ အသီးသီးမှ အမတ်လောင်းများကို ရွေးချယ်ကြသည်။ ၁၈၅၆ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲမှ စ၍ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ဩဇာရှိသော အဓိက ပါတီ ၂ ခုမှာ ၁၈၂၄ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သော ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ နှင့် ၁၈၅၄ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သော ရီပတ်ဘလစ်ကင် ပါတီ တို့ဖြစ်သည်။ ပြည်တွင်းစစ် ပြီးသည့် အချိန်မှစ၍ အခြားပါတီမှ သမ္မတလောင်း တစ်ဦးသာလျှင် ထွက်ပေါ်ခဲ့ပြီး ထိုသူမှာ ယခင် သမ္မတဟောင်း သီအိုဒိုး ရုစဗဲ့ ဖြစ်သည်။ သူသည် ၁၉၁၂ ခုနှစ်တွင် ပရိုဂရက်ဆစ် ပါတီ အတွက် ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး မဲရာခိုင်နှုန်း ၂၀ ကျော်မျှ ရရှိခဲ့သည်။

အမေရိကန် နိုင်ငံရေးရပ်ဝန်းတွင် ရီပတ်ဘလစ်ကင် ပါတီသည် ကွန်ဆာဗေးတစ်ဖြစ်သည် သို့ လက်ယာဘက် ယိမ်းသည်ဟု ယူဆနိုင်ပြီး ဒီမိုကရက်တစ် ပါတီမှာမူ လစ်ဘရယ်ဖြစ်သည် သို့မဟုတ် လက်ဝဲဘက်ယိမ်းသည် ဟု ယူဆနိုင်သည်။ အရှေ့မြောက်ပိုင်း ရှိပြည်နယ်များ၊ အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်း ပြည်နယ်များ နှင့် ရေကန်ကြီးများ ရှိရာ ပြည်နယ်များမှာ အပြာရောင်ပြည်နယ်များဟု ခေါ်ပြီး လစ်ဘရယ် ဖြစ်ကြသည်။ တောင်ဘက်ရှိပြည်နယ်များ၊ ဂရိတ်ပလိန်း၏ တစိတ်တပိုင်း နှင့် ရော့ကီးတောင်တန်းပြည်နယ်များမှာမူ အနီရောင်ပြည်နယ်များဟု ခေါ်ပြီး ကွန်ဆာဗေးတစ် ဖြစ်ကြသည်။

၂၀၀၈ ခုနှစ် သမ္မတရွေးကောက်ပွဲတွင် အနိုင်ရခဲ့သော ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ မှ ဘာရတ်အိုဘားမား သည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ၄၄ ယောက်မြောက် သမ္မတဖြစ်သည်။ ယခင် သမ္မတများ အားလုံးမှာ ဥရောပသားမှ ဆင်းသက်လာသူများသာ ဖြစ်ကြသည်။ ၂၀၁၀ နှစ်လယ် ရွေးကောက်ပွဲ ရလဒ်အရ ရီပတ်ဘလစ်ကင် ပါတီသည် အောက်လွှတ်တော်ကို ထိန်းချုပ်ထားပြီး ဆီးနိတ်လွှတ်တော်တွင် နေရာရလာသော်လည်း အထက်လွှတ်တော်တွင် ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီမှ အများစုဖြစ်နေသေးသည်။ ၁၁၂ ကြိမ်မြောက် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ကွန်ဂရက်တွင် ဆီးနိတ် လွှတ်တော်တွင် ဒီမိုကရက် ၅၁ ဦး၊ ဒီမိုကရက်များကို ထောက်ခံသော တစ်သီးပုဂ္ဂလ ၂ ဦး နှင့် ရီပတ်ဘလစ်ကင် ပါတီမှ ၄၇ ဦး ရှိပြီး အောက်လွှတ်တော်တွင် ရီပတ်ဘလစ်ကင် ၂၄၂ ဦး နှင့် ဒီမိုကရက် ၁၉၃ ဦး ရှိသည်။ ပြည်နယ်အုပ်ချုပ်ရေးမှူးများတွင် ရီပတ်ဘလစ်ကင် ၂၉ ဦး၊ ဒီမိုကရက် ၂၀ ဦးနှင့် တစ်သီးပုဂ္ဂလ တစ်ဦး ပါဝင်သည်။

== နိုင်ငံခြားဆက်ဆံရေးနှင့် စစ်ရေးကိစ္စများ ==
[[ဝှာင်:Hague Clinton May 14 2010 Crop.jpeg|thumb|right|ဗြိတိသျှ နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီး ဝီလီယမ် ဟိတ်ဂ် နှင့် အမေရိကန် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး [[ဟီလာရီ ကလင်တန်]] ၂၀၁၀ မေလ]]
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာတဝှမ်းလုံးတွင် စီးပွားရေး၊နိုင်ငံရေးနှင့် စစ်ရေးဆိုင်ရာ လွှမ်းမိုးမှုရရန် ကြိုးပမ်းလေ့ ရှိသည်။ ကုလသမဂ္ဂ လုံခြုံရေးကောင်စီ၏ အမြဲတမ်း အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး ကုလသမဂ္ဂ ဌာနချုပ်သည် [[နယူးယောက်မြို့]]တော် တွင် ရှိသည်။ ဂျီအိတ် (G8)၊ ဂျီ တွမ်တီး (G20)၊ အိုအီးစီဒီ အဖွဲ့တို့၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတိုင်းလိုလိုသည် ဝါရှင်တန်ဒီစီတွင် သံရုံးများ ထားရှိကြပြီး နိုင်ငံအများအပြားမှာ နိုင်ငံအနှံ့တွင် အတွင်းဝန်ရုံးများ ထားရှိကြသည်။ အလားတူပင် နိုင်ငံတိုင်းလိုလိုတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ သံရုံးများ ရှိကြသည်။ သို့သော်လည်း [[ကျူးဘားနိုင်ငံ]]၊ [[အီရန်နိုင်ငံ]]၊ [[မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]]၊ [[ဘူတန်နိုင်ငံ]] နှင့် [[ထိုင်ဝမ်]]နိုင်ငံတို့သည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနှင့် တရားဝင် သံတမန် ဆက်ဆံရေး မရှိပေ။

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း နှင့် အထူးသီးသန့်ဆက်ဆံရေး ရှိပြီး ကနေဒါနိုင်ငံ၊ ဩစတေးလျနိုင်ငံ၊ နယူးဇီလန်နိုင်ငံ၊ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၊ ဂျပန်နိုင်ငံ၊ တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၊ အစ္စရေးနိုင်ငံနှင့် အချို့သော ဥရောပနိုင်ငံများနှင့် မဟာမိတ်ကဲ့သို့သော ဆက်ဆံရေးမျိုး ရှိသည်။ စစ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေး ကိစ္စများအတွင် နေတိုးအဖွဲ့ဝင်များနှင့် အတူတကွ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်လေ့ ရှိသည်။ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများနှင့် အမေရိကားနိုင်ငံများ အဖွဲ့ကဲ့သို့သော အဖွဲ့များဖြင့် အတူတကွ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်လေ့ ရှိပြီး ကနေဒါ၊ မက္ကဆီကိုတို့ဖြင့် ချုပ်ဆိုထားသော မြောက်အမေရိကနိုင်ငံများ၏ လွတ်လပ်စွာ ကုန်သွယ်ခွင့် သဘောတူညီချက်ဖြင့် စီးပွားရေးအားဖြင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်လေ့ ရှိသည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် နိုင်ငံတကာ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး အစီအစဉ်တွင် စုစုပေါင်း အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၂၅.၄ ဘီလီယံများ သုံးစွဲခဲ့ပြီး တကမ္ဘာလုံးတွင် အများဆုံး သုံးစွဲခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံအလိုက် စုစုပေါင်း ဝင်ငွေ အနေနှင့် ကြည့်လျှင်မူ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ထောက်ပံ့မှုမှာ ၀.၁၈ ရာခိုင်နှုန်းသာ ရှိသဖြင့် လှူဒါန်းသည့် နိုင်ငံများတွင် နံပါတ် ၂၂ နေရာတွင်သာ ရှိသည်။ အခြားတစ်ဖက်မှ ကြည့်လျှင်မူ အမေရိကန်လူမျိုးတို့၏ နိုင်ငံခြားတိုင်းပြည်များတွင် လှူဒါန်းမှုများမှာ အလွန်ရက်ရောသည်ကို တွေ့နိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author=Shah, Anup|title=US and Foreign Aid Assistance|date=2009-04-13|publisher=GlobalIssues.org|url=http://www.globalissues.org/article/35/us-and-foreign-aid-assistance|accessdate=2009-10-11}}&lt;/ref&gt;

[[ဝှာင်:USS Abraham Lincoln(CVN 72).jpg|thumb|left|အမေရိကန် လေယာဉ်တင်သင်္ဘော ယူအက်စ်အက်စ် အေဘရာဟမ် လင်ကွန်း]]

အမေရိကန်သမ္မတသည် နိုင်ငံ၏ စစ်တပ်တွင် စစ်သေနာပတိချုပ်ရာထူးကို ရယူထားပြီး ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးနှင့် စစ်ဦးစီးချုပ်အဖွဲ့ကို ခန့်အပ်ပိုင်ခွင့် ရှိသည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု၏ ကာကွယ်ရေး ဦးစီးဌာနမှာ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များကို အုပ်ချုပ်ပြီး ၎င်းတို့တွင် ကြည်းတပ်၊ ရေတပ်၊ မရိန်းတပ်၊ လေတပ် တို့ ပါဝင်သည်။ ကမ်းခြေစောင့်တပ်ကို စစ်မက် ဖြစ်ပွားမနေသော အချိန်တွင် ပြည်ထဲရေး ဌာနမှ အုပ်ချုပ်ပြီး စစ်မက်ဖြစ်ပွားနေချိန်တွင် ရေတပ်မှ အုပ်ချုပ်သည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် လက်နက်ကိုင် တပ်ဖွဲ့များတွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသူ ၁.၄ သန်းမျှ ရှိပြီး အရန်အင်အား နှင့် အမျိုးသားအစောင့်တပ်ဖွဲ့များကို ထည့်သွင်း ရေတွက်ပါက အားလုံးပေါင်း ၂.၃ သန်းမျှ ရှိသည်။ ကာကွယ်ရေး ဦးစီးဌာနတွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသူများတွင် ကန်ထရိုက်တာများ မပါဝင်ဘဲ အရပ်သား ၇ သိန်းကျော် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.airforce-magazine.com/MagazineArchive/Magazine%20Documents/2009/May%202009/0509facts_fig.pdf|title=The Air Force in Facts and Figures (Armed Forces Manpower Trends, End Strength in Thousands)|work=Air Force Magazine|date=May 2009|accessdate=2009-10-09}}&lt;/ref&gt;

စစ်မှုထမ်းရန် အတွက်မှာ မိမိဆန္ဒအလျောက်သာ ဖြစ်ပြီး စစ်ပွဲကာလ အတွင်းတွင် စစ်မှုမထမ်း မနေရ စနစ်ကို ကြိုတင်ရွေးချယ်ထားသူ များအပေါ်တွင် ပြဋ္ဌာန်းလေ့ ရှိသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.sss.gov/what.htm | title=WHAT DOES SELECTIVE SERVICE PROVIDE FOR AMERICA? | publisher=Selective Service System | work=www.sss.gov | accessdate=February 11, 2012 | archivedate=15 September 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120915102215/http://www.sss.gov/what.htm }}&lt;/ref&gt; အမေရိကန် စစ်တပ်များကို လေတပ် အတွင်းရှိ များပြားလှစွာသော သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး လေယာဉ်များကို အသုံးပြု၍ ဖြစ်စေ၊ ရေတပ်မှ လက်ရှိသုံးစွဲနေသော လေယာဉ်တင် သင်္ဘော ၁၁ စင်း ဖြင့် ဖြစ်စေ၊ ရေတပ်၏ အတ္တလန္တိတ်နှင့် ပစိဖိတ် ဒေသရှိ သင်္ဘောများ ဖြင့် ဖြစ်စေ အလျှင်အမြန် နေရာ ချထားနိုင်သည်။ အမေရိကန် စစ်တပ်တွင် အခြေစိုက်စခန်း နှင့် နိုင်ငံခြား အခြေခံစခန်း ပေါင်း ၈၆၅ ခု ရှိပြီး&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.defense.gov/pubs/BSR_2008_Baseline.pdf|title=Base Structure Report, Fiscal Year 2008 Baseline|publisher=Department of Defense|accessdate=2009-10-09}}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံပေါင်း ၂၅ နိုင်ငံတွင် တာဝန်ချထားသူပေါင်း ၁၀၀ ကျော် မျှ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst1003.pdf|title=Active Duty Military Personnel Strengths by Regional Area and by Country (309A)|publisher=Department of Defense|date=2010-03-31|accessdate=2010-10-07|archivedate=24 July 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130724211511/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst1003.pdf}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန် စစ်တပ်၏ စုစုပေါင်း သုံးစွဲငွေမှာ ဘီလီယံ ၇၀၀ ခန့်မျှ ဖြစ်ပြီး တကမ္ဘာလုံးရှိ စစ်တပ်များ သုံးစွဲငွေ၏ ၄၃ ရာခိုင်နှုန်း မျှ ဖြစ်ပြီး အခြားနိုင်ငံကြီး ၁၄ နိုင်ငံ၏ စစ်ရေး သုံးစွဲစရိတ် ပေါင်းထားခြင်း ထက်ပင် များသည်။ ဂျီဒီပီ၏ ၄.၈ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ရှိသဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စစ်ရေး စရိတ် အသုံးအများဆုံးသော နိုင်ငံ ၁၅ နိုင်ငံတွင် ဆော်ဒီအာရေဗျ ပြီးလျှင် ဒုတိယ နေရာမှ လိုက်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sipri.org/research/armaments/milex/resultoutput/15majorspenders|title=The 15 Countries with the Highest Military Expenditure in 2010|publisher=Stockholm International Peace Research Institute|accessdate=2012-02-05|archivedate=28 March 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100328104327/http://www.sipri.org/research/armaments/milex/resultoutput/15majorspenders}}&lt;/ref&gt; ကာကွယ်ရေး ဦးစီးဌာန၏ ၂၀၁၂ ခုနှစ် အတွက် လျာထားသော ဘတ်ဂျက်မှာ ၅၅၃ ဘီလီယံ ဒေါ်လာမျှ ဖြစ်ပြီး ၂၀၁၁ ခုနှစ် လျာထားသော ဘတ်ဂျက်ထက် ၄.၂ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ပိုမြင့်သည်။ အီရတ်နိုင်ငံနှင့် အာဖဂန်နစ္စတန်နိုင်ငံ အတွင်း စစ်ရေးအရ သုံးစွဲရန် ၁၁၈ ဘီလီယံ ထပ်မံ လျာထားသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://comptroller.defense.gov/defbudget/fy2012/FY2012_Budget_Request_Overview_Book.pdf|title=Fiscal Year 2012 Budget Request Overview|publisher=Department of Defense|date=February 2011|accessdate=2011-07-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110304062616/http://comptroller.defense.gov/defbudget/fy2012/FY2012_Budget_Request_Overview_Book.pdf|archivedate=4 March 2011}}&lt;/ref&gt;အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ နောက်ဆုံး တပ်ဖွဲ့မှာ အီရတ်နိုင်ငံမှ ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ထွက်ခွာခဲ့သည်။ အီရတ်စစ်ပွဲတွင် အမေရိကန် တပ်သားပေါင်း ၄,၄၈၄ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://icasualties.org/Iraq/index.aspx|title=Operation Iraqi Freedom|publisher=Iraq Coalition Casualty Count|date=2012-02-05|accessdate=2012-02-05|archivedate=21 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110321080348/http://icasualties.org/Iraq/index.aspx}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဧပြီလ စာရင်းအရ အာဖဂန်နစ္စတန် နိုင်ငံတွင် အမေရိကန် တပ်သားပေါင်း ၉ သောင်းခန့်မျှ တာဝန် ထမ်းဆောင်လျက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.frontline.in/stories/20120420290705200.htm|author=Cherian, John|title=Turning Point|publisher=Frontline|date=2012-04-20|accessdate=2012-04-04|archivedate=7 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120407115236/http://www.frontline.in/stories/20120420290705200.htm}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဧပြီ လအထိ အာဖဂန်နစ္စတန် စစ်ပွဲ အတွင်းတွင် အမေရိကန် စစ်သားပေါင်း ၁၉၂၄ ဦးမျှ သေဆုံးခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://icasualties.org/OEF/index.aspx|title=Operation Enduring Freedom|publisher=Iraq Coalition Casualty Count|date=2012-04-04|accessdate=2012-04-04|archivedate=29 December 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101229103806/http://www.icasualties.org/OEF/index.aspx}}&lt;/ref&gt;

== စီးပွားရေး ==
{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;font-size: 90%; border: 1px solid #999; float: right; margin-left: 1em; width: 270px;&quot;
|- style=&quot;background:#f5f5f5;&quot;
! colspan=&quot;3&quot; | Economic indicators
|-
| အလုပ်လက်မဲ့ ရာခိုင်နှုန်း || ၈.၂% &lt;small&gt;(မတ်လ ၂၀၁၂)&lt;/small&gt; || style=&quot;text-align: right;&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bls.gov/news.release/empsit.nr0.htm|title=Employment Situation Summary|publisher=U.S. Dept. of Labor|date=2012-04-06|accessdate=2012-04-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| GDP တိုးတက်မှု || ၂.၈% &lt;small&gt;(4Q 2011)&lt;/small&gt;၊ ၁.၇% &lt;small&gt;(၂၀၁၁)&lt;/small&gt;|| style=&quot;text-align: right;&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bea.gov/newsreleases/national/gdp/gdpnewsrelease.htm|title=Gross Domestic Product, 4th Quarter 2011 and Annual 2011 (Advance Estimate)|publisher=Bureau of Economic Analysis|date=2012-01-27|accessdate=2012-02-03}} Change is based on [[chained dollars|chained 2005 dollars]]. Quarterly growth is expressed as an annualized rate.&lt;/ref&gt;
|-
| စားသုံးသူတို့၏ ကုန်ဈေးနှုန်း ညွှန်းကိန်း ငွေကြေးဖောင်းပွမှု || ၂.၇% &lt;small&gt;(မတ်လ ၂၀၁၁&amp;nbsp;– မတ်လ ၂၀၁၂)&lt;/small&gt; || style=&quot;text-align: right;&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bls.gov/news.release/cpi.nr0.htm|title=Consumer Price Index: March 2012|publisher=Bureau of Labor Statistics|date=2012-04-13|accessdate=2012-04-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| ဆင်းရဲမွဲတေမှု || ၁၅.၁% &lt;small&gt;(၂၀၁၀)&lt;/small&gt; || style=&quot;text-align: right;&quot; | &lt;ref name=CBPR10&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2011pubs/p60-239.pdf|title=Income, Poverty, and Health Insurance Coverage in the United States: 2010|publisher=U.S. Census Bureau|date=2010-09-14|accessdate=2011-09-16}}&lt;/ref&gt;
|-
| အများပြည်သူဆိုင်ရာ အကြွေး || $၁၅.၆၂ ထရီလီယံ &lt;small&gt;(ဧပြီလ ၁၃၊ ၂၀၁၂)&lt;/small&gt; || style=&quot;text-align: right;&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.treasurydirect.gov/NP/BPDLogin?application=np|title=Debt Statistics|publisher=U.S. Dept. of the Treasury|accessdate=2012-04-17|archivedate=18 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110418203433/http://www.treasurydirect.gov/NP/BPDLogin?application=np}}&lt;/ref&gt;
|-
| အိမ်ထောင်စုများ၏ ပိုင်ဆိုင်မှု || $၅၈.၅ ထရီလီယံ &lt;small&gt;(4Q ၂၀၁၁)&lt;/small&gt; || style=&quot;text-align: right;&quot; | &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/releases/Z1/Current/z1r-1.pdf|title=Flow of Funds Accounts of the United States: Flows and Outstandings Fourth Quarter 2011|publisher=U.S. Federal Reserve|date=2012-03-08|accessdate=2012-04-17}}&lt;/ref&gt;
|}

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် များပြားလှစွာသော သဘာဝအရင်းအမြစ်များ၊ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ပြီးသော အခြေခံအဆောက်အအုံများ၊ မြင့်မားသော ကုန်ပစ္စည်းထုတ်လုပ်ရေးစွမ်းအား များဖြင့် မောင်းနှင်ထားသော အရင်းရှင်စီးပွားရေးစနစ် ရှိသည်။&lt;ref&gt;Wright, Gavin, and Jesse Czelusta, &quot;Resource-Based Growth Past and Present&quot;, in ''Natural Resources: Neither Curse Nor Destiny'', ed. Daniel Lederman and William Maloney (World Bank, 2007), p. 185. ISBN 0-8213-6545-2.&lt;/ref&gt; နိုင်ငံတကာ ငွေကြေးအဖွဲ့၏ အဆိုအရ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ဂျီဒီပီ ၁၅.၁ ထရီလီယံ ဒေါ်လာမှာ ဈေးကွက် ငွေလဲလှယ်နှုန်းထားဖြင့် ကြည့်မည် ဆိုလျှင် တကမ္ဘာလုံး ထုတ်ကုန် စုစုပေါင်း၏ ၂၂ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ရှိပြီး [[ဝယ်ယူနိုင်စွမ်းအား ကွာခြားမှုနှုန်း]] (PPP) ကိုထည့်တွက်မည် ဆိုပါက တကမ္ဘာလုံး ထုတ်ကုန်၏ ၁၉ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ရှိသည်။.&lt;ref name=&quot;IMF GDP&quot;&gt; {{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=56&amp;pr.y=10&amp;sy=2009&amp;ey=2012&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=111&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&amp;grp=0&amp;a=|title=United States|publisher=International Monetary Fund|accessdate=April 22, 2012}}&lt;/ref&gt; အခြားနိုင်ငံများနှင့် ယှဉ်လျှင် တစ်နိုင်ငံချင်းစီထက် ဂျီဒီပီ ပိုမြင့်သော်လည်း ၂၀၀၈ ခုနှစ် စာရင်းအရ PPP ကို ထည့်တွက်မည် ဆိုလျှင် ဥရောပသမဂ္ဂ၏ ဂျီဒီပီထက် ၅ ရာခိုင်နှုန်းမျှ လျော့နည်းသည်။ တကမ္ဘာလုံးတွင် လူတစ်ဦးချင်း ဂျီဒီပီ အားဖြင့် နံပါတ် ၉ နေရာတွင် လည်းကောင်း၊ PPP ကို ထည့်တွက်ထားသော ဂျီဒီပီ အနေနှင့် နံပါတ် ၆ နေရာတွင် လည်းကောင်း ရှိသည်။.&lt;ref name=&quot;IMF GDP&quot;/&gt; အမေရိကန် ဒေါ်လာသည် တကမ္ဘာလုံးသုံးသော အဓိက အရံငွေ အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/np/sta/cofer/eng/cofer.pdf |title=Currency Composition of Official Foreign Exchange Reserves |format=PDF |date= |accessdate=2012-04-09}}&lt;/ref&gt;

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ကုန်စည်တင်သွင်းမှု အများဆုံးသော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး တတိယမြောက် ကုန်စည် တင်ပို့မှု အများဆုံး နိုင်ငံဖြစ်သည်။ သို့သော် လူတစ်ဦးချင်း ပို့ကုန်တင်ပို့မှုမှာမူ မများလှပေ။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု၏ စုစုပေါင်း ကုန်သွယ်ရေး အရှုံးပြမှုမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၆၃၅ ဘီလီယံမျှ ရှိသည်။&lt;ref name=Trade&gt;{{cite web|title=Trade Statistics|url=http://greyhill.com/trade-statistics|publisher=Greyhill Advisors|accessdate=2011-10-06}}&lt;/ref&gt; ကနေဒါနိုင်ငံ၊ တရုတ်နိုင်ငံ၊ မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ၊ ဂျပန်နိုင်ငံ နှင့် ဂျာမနီနိုင်ငံတို့မှာ ထိပ်ဆုံး ကုန်သွယ်ဖက်များပင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/foreign-trade/top/dst/current/balance.html|title=Top Ten Countries with which the U.S. Trades|publisher=U.S. Census Bureau|date=August 2009|accessdate=2009-10-12}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၀ ခုနှစ်အတွင်း ရေနံမှာ တင်သွင်းမှု အများဆုံး ကုန်စည်ဖြစ်ပြီး သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး စက်ကိရိယာများမှ အများဆုံးသော ပို့ကုန် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=Trade/&gt; တရုတ်နိုင်ငံသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ အများပြည်သူဆိုင်ရာ အကြွေးအများဆုံး ရှိသော ကြွေးရှင်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.csmonitor.com/USA/Politics/DC-Decoder/2011/0204/National-debt-Whom-does-the-US-owe|title=National debt: Whom does the US owe??publisher=CSMonitor.com|date=2011-02-04|accessdate=2011-07-14|archivedate=11 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120411202257/http://www.csmonitor.com/USA/Politics/DC-Decoder/2011/0204/National-debt-Whom-does-the-US-owe}}&lt;/ref&gt;

[[File:Wall-Street Nueva York6397.JPG|thumb|left|ဝေါလ်စထရိ နှင့် နယူးယောက် စတော့အိတ်ချိန်း သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဒေါ်လာ ပမာဏအားဖြင့် ကြည့်ပါက အကြီးဆုံးသော ငွေကြေးဈေးကွက်များ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ir.nyse.com/phoenix.zhtml?c=129145&amp;p=irol-newsArticle&amp;ID=1036503&amp;highlight=|title=New Release/Ultra Petroleum Corp.,|publisher=NYSE Euronext|date=2007-07-03|accessdate=2007-08-03}}&lt;/ref&gt;]]
၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ပုဂ္ဂလိကလုပ်ငန်းများမှ နိုင်ငံစီးပွားရေး၏ ၈၆.၄ % အထိ ပါဝင်ခဲ့ပြီး ဖက်ဒရယ်အစိုးရ၏ လုပ်ငန်းများမှ ၄.၃ % မျှ ပါဝင်ခဲ့ကာ ပြည်နယ်နှင့် ဒေသဆိုင်ရာ အစိုးရများက ကျန်ရှိသော ၉.၃ % ကို ပါဝင်ခဲ့သည်။.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://greyhill.com/gdp-by-industry/ |title=GDP by Industry|publisher=Greyhill Advisors|accessdate=2011-10-13}}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးမှာ စက်မှုခေတ်လွန် အဆင့်သို့ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ခဲ့ပြီး ဖြစ်၍ ဝန်ဆောင်မှု လုပ်ငန်းများမှာ ဂျီဒီပီ၏ ၆၇.၈ % ကို ပံ့ပိုးပေးထားသော်လည်း အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် စက်မှုဆိုင်ရာ အင်အားကြီးနိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ရှိနေသေးသည်။&lt;ref name=Econ&gt;{{cite web|url=http://usinfo.state.gov/products/pubs/economy-in-brief/page3.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080312123609/http://usinfo.state.gov/products/pubs/economy-in-brief/page3.html|archivedate=12 March 2008|accessdate=2008-03-12|title=USA Economy in Brief|publisher=U.S. Dept. of State, International Information Programs}}&lt;/ref&gt; စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများတွင် ငွေလည်ပတ်မှု အများဆုံး လုပ်ငန်းမှာ လက်လီ လက်ကား ရောင်းဝယ်ရေး လုပ်ငန်း ဖြစ်ပြီး ဝင်ငွေအများဆုံး လုပ်ငန်းမှာ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/compendia/statab/2009/tables/09s0724.xls|title=Table 724—Number of Tax Returns, Receipts, and Net Income by Type of Business and Industry: 2005|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=2009-10-12}}&lt;/ref&gt; ထုတ်ကုန်များတွင် ဦးဆောင်ဦးရွက် ပြုနေသည်မှာ ဓာတုဆိုင်ရာ ထုတ်ကုန်များ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/compendia/statab/2009/tables/09s0964.xls|title=Table 964—Gross Domestic Product in Current and Real (2000) Dollars by Industry: 2006|publisher=U.S. Census Bureau|date=May 2008|accessdate=2009-10-12}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တတိယမြောက် အများဆုံး ရေနံထုတ်လုပ်သည့် နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ရေနံ တင်သွင်းမှု အများဆုံး နိုင်ငံလည်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2173rank.html|title=Rank Order—Oil (Production)|publisher=CIA|work=The World Factbook|accessdate=2009-10-12|archivedate=12 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120512233445/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2173rank.html}}{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2174rank.html|title=Rank Order—Oil (Consumption)|publisher=CIA|work=The World Factbook|accessdate=2009-10-12|archivedate=26 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226073521/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2174rank.html%20}}{{cite web|url=http://www.eia.doe.gov/pub/oil_gas/petroleum/data_publications/company_level_imports/current/import.html|title=Crude Oil and Total Petroleum Imports Top 15 Countries|publisher=U.S. Energy Information Administration|date=2009-09-29|accessdate=2009-10-12}}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘာပေါ်တွင် လျှပ်စစ်စွမ်းအင် နှင့် နျူးကလီယား စွမ်းအင် ထုတ်လုပ်ရာတွင် ပထမ နေရာမှ ရှိနေပြီး သဘာဝဓာတ်ငွေ့ရည်၊ ကန့်၊ ဖော့စဖိတ် နှင့် ဆား ထုတ်လုပ်ရာတွင်လည်း ပထမနေရာမှ ရှိသည်။ စိုက်ပျိုးရေး လုပ်ငန်းသည် အမေရိကန် ဂျီဒီပီ၏ ၁ ရာခိုင်နှုန်းမျှ သာ ရှိသည်။&lt;ref name=Econ/&gt; သို့သော်လည်း အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပြောင်းဖူး&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.grains.org/page.ww?section=Barley,+Corn+%26+Sorghum&amp;name=Corn|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080112182404/http://www.grains.org/page.ww?section=Barley,+Corn+%26+Sorghum&amp;name=Corn|archivedate=12 January 2008|title=Corn|publisher=U.S. Grains Council|accessdate=2008-03-13}}&lt;/ref&gt; နှင့် ပဲပုတ် (soybean) &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.worldwatch.org/node/5442|title=Soybean Demand Continues to Drive Production|publisher=Worldwatch Institute|date=2007-11-06|accessdate=2008-03-13|archivedate=16 March 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080316060234/http://www.worldwatch.org/node/5442}}&lt;/ref&gt;ထုတ်လုပ်ရာတွင် ပထမနေရာတွင် ရှိသည်။ အမေရိကန် ကုမ္ပဏီများ ဖြစ်သည့် ကိုကာကိုလာ နှင့် မက်ဒေါ်နယ်တို့သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူသိအများဆုံး အမှတ် တံဆိပ် ၂ ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cheskin.com/view_news.php?id=2|title=Sony, LG, Wal-Mart among Most Extendible Brands|publisher=Cheskin|date=2005-06-06|accessdate=2007-06-19|archivedate=12 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120312001935/http://www.cheskin.com/view_news.php?id=2}}&lt;/ref&gt;

၂၀၁၀ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ စာရင်းအရ အမေရိကန်နိုင်ငံတွင် အလုပ်လုပ်ကိုင်သူ ၁၅၄.၁ သန်း ရှိသည်။ အစိုးရဝန်ထမ်းပေါင်း ၂၁.၂ သန်းမျှ ရှိသဖြင့် အစိုးရသည် အကြီးဆုံးသော အလုပ်ရှင် ဖြစ်သည်။ ပုဂ္ဂလိက လုပ်ငန်းခွင်များတွင် အလုပ်သမား အများဆုံးရှိသော ကဏ္ဍများမှာ ကျန်းမာရေး နှင့် လူမှုဖူလုံရေး ကဏ္ဍတို့ ဖြစ်ပြီး အလုပ်သမား ၁၆.၄ သန်းမျှ ရှိသည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုရှိ အလုပ်သမားများ၏ ၁၂ % မှာ သမဂ္ဂဝင်များ ဖြစ်ကြပြီး အနောက် ဥရောပတွင် ၃၀ % မျှ ရှိသဖြင့် အနောက်ဥရောပနိုင်ငံများလောက် သမဂ္ဂဝင်သူ မများပေ။&lt;ref&gt;{{cite web|author=Fuller, Thomas|url=http://www.iht.com/articles/2005/06/14/news/europe.php|title=In the East, Many EU Work Rules Don't Apply|date=2005-06-15|work=International Herald Tribune|accessdate=2007-06-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050616015106/http://www.iht.com/articles/2005/06/14/news/europe.php|archivedate=16 June 2005}}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘာ့ဘဏ်၏ အဆိုအရ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် အလုပ်သမားများကို အလုပ်ခန့်ရန် နှင့် အလုပ်ဖြုတ်ရန် အတွက် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အလွယ်ကူဆုံးသော တိုင်းပြည်ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;EDBI&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.doingbusiness.org/ExploreEconomies/?economyid=197|accessdate=2007-06-28|title=Doing Business in the United States (2006)|publisher=World Bank}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၉ ခုနှစ် စာရင်း အရ ကမ္ဘာပေါ်တွင် တတိယမြောက် အလုပ်ပေါ်မှ ပြန်ရသည့် အကျိုးအမြတ် (Productivity) အမြင့်မားဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး လူဇင်ဘတ်နိုင်ငံ နှင့် နော်ဝေနိုင်ငံတို့၏ နောက်မှ လိုက်သည်။ တစ်နာရီချင်း အလုပ်ပေါ်မှ ပြန်ရသည့် အကျိုးအမြတ် အနေဖြင့် ကြည့်ပါက စတုတ္ထနေရာတွင် ရှိပြီး ထိုနှစ်နိုင်ငံနှင့် နယ်သာလန်နိုင်ငံတို့၏ နောက်မှ လိုက်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.conference-board.org/data/economydatabase/|title=Total Economy Database, Summary Statistics, 1995–2010|publisher=The Conference Board|work=The Conference Board Total Economy Database|date=September 2010|accessdate=2009-09-20}}&lt;/ref&gt; ဥရောပနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု၏ အိမ်ခွန် မြေခွန် နှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းခွန်များမှာ မြင့်မားပြီး အလုပ်သမားအခွန် နှင့် စားသုံးမှု အခွန်များမှာ နည်းပါးသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|author=Gumbel, Peter|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,662737-2,00.html|title=Escape from Tax Hell|date=2004-07-11|work=Time|accessdate=2007-06-28|archivedate=7 January 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100107005616/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,662737-2,00.html}}&lt;/ref&gt;

=== ဝင်ငွေနှင့် လူသားဖွံ့ဖြိုးမှု ===
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု သန်းခေါင်စာရင်း ဌာန၏ စာရင်းအရ အခွန်မကောက်ခံရမီ အိမ်ထောင်စု တစ်ခုချင်း၏ အလယ်အလတ် ဝင်ငွေမှာ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၄၉,၄၄၅ မျှ ဖြစ်သည်။ အာရှ-အမေရိကန် အိမ်ထောင်စုများ၏ အလယ်အလတ်ဝင်ငွေမှာ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၆၄,၃၀၈ အထိ ရှိပြီး အာဖရိကန်-အမေရိကန် အိမ်ထောင်စုများ၏ အလယ်အလတ်ဝင်ငွေမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၃၂,၆၀၈ မျှသာ ရှိသည်။&lt;ref name=CBPR10/&gt; ဝယ်ယူနိုင်စွမ်းအား ကွာခြားမှုနှုန်းကို ထည့်သွင်းတွက်ချက်ပါက အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုရှိ အိမ်ထောင်စုတို့၏ အလယ်အလတ် ဝင်ငွေမှာ ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများမှ ချမ်းသာသော လူတန်းစားတို့၏ ဝင်ငွေနှင့် ညီမျှသည်။ ၂၀ ရာစု အလယ်ပိုင်းတွင် ဆင်းရဲမွဲတေမှုနှုန်းမှာ အလျှင်အမြန် လျော့ကျသွားခဲ့သော်လည်း ၁၉၇၀ ပြည့်နှစ်များတွင် ဆင်းရဲမွဲတေမှုနှုန်းမှာ ပြန်လည်မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်းတွင် အမေရိကန် နိုင်ငံသား၏ ၁၁% မှ ၁၅% အထိမှာ ဆင်းရဲမွဲတေမှုမျဉ်း၏ အောက်တွင် ရှိနေပြီး ၅၈.၅% သော နိုင်ငံသားတို့မှာ အသက် ၂၅ နှစ်မှ အသက် ၇၅ နှစ်အတွင်း အနည်းဆုံး ၁ နှစ်မျှ ဆင်းရဲချို့တဲ့စွာ သုံးစွဲရမှု ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;USCB IP&amp;HIC 2007&quot;&gt;{{cite web|author=DeNavas-Walt, Carmen, Bernadette D. Proctor, and Jessica Smith|url=http://www.census.gov/prod/2008pubs/p60-235.pdf|format=PDF|title=Income, Poverty, and Health Insurance Coverage in the United States: 2007|publisher=U.S. Census Bureau|month=August|year=2008|accessdate=2008-11-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Hacker|first=Jacob S.|year=2006|title=The Great Risk Shift: The New Economic Insecurity and the Decline of the American Dream|url=https://archive.org/details/greatriskshiftas00hack|location=New York|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-533534-1}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ဆင်းရဲသား အမေရိကန်နိုင်ငံသား ၄၆.၂ သန်းမျှရှိပြီး ၄ နှစ်ဆက်တိုက် မြင့်တက်လာသော အရေအတွက်ပင် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=CBPR10/&gt;

[[File:South San Jose (crop).jpg|thumb|ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်၊ ဆန်ဂျို့စ်မြို့ရှိ လူလတ်တန်းစားတို့၏ ဆင်ခြေဖုံး]]
ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံများထဲတွင် အစိုးရက နိုင်ငံသားတို့၏ လူမှုဖူလုံရေးကို ကြည့်ရှုစောင့်ရှောက်မှုတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် အနည်းဆုံး နိုင်ငံများတွင် ပါသည်။ ဆင်းရဲချမ်းသာ ကွာဟမှုနှင့် ဆင်းရဲမွဲတေမှုနှုန်းကို လျော့ချရာတွင် ချမ်းသာသောနိုင်ငံများထဲ၌ အလယ်ခေါင် အဆင့် ထက်ပင် နိမ့်ကျသေးသည်။&lt;ref name=&quot;Sme&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Smeeding | first1 = T. M. | year = 2005 | title = Public Policy: Economic Inequality and Poverty: The United States in Comparative Perspective | url =https://archive.org/details/sim_social-science-quarterly_2005-12_86_4/page/n200| journal = Social Science Quarterly | volume = 86 | issue = | pages = 955–983 | doi = 10.1111/j.0038-4941.2005.00331.x }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Kenworthy | first1 = L. | year = 1999 | title = Do Social-Welfare Policies Reduce Poverty? A Cross-National Assessment&quot; ''Social Forces'' 77(3), 1119–1139. Bradley, D., E. Huber, S. Moller, F. Nielsen, and J. D. Stephens (2003). &quot;Determinants of Relative Poverty in Advanced Capitalist Democracies | url = | journal = American Sociological Review | volume = 68 | issue = 1| pages = 22–51 }}&lt;/ref&gt;သို့သော်လည်း လူမှုရေး လုပ်ငန်းများတွင် အသုံးပြုသည့် အစိုးရနှင့် ပုဂ္ဂလိကတို့၏ အသုံးစရိတ်များမှာ လူတစ်ဦးချင်းစီ အတွက် ကြည့်လျှင် မြင့်မားသည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Fishback|first=Price V.|date=May 2010|title=Social Welfare Expenditures in the United States and the Nordic Countries: 1900–2003|journal=NBER Working Paper series|volume=15982|url=http://papers.nber.org/papers/w15982}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်၏ လူမှုဖူလုံရေး စောင့်ရှောက်မှုမှာ အသက်ကြီးသူများအတွက် ဆင်းရဲမှုကို သိသိသာသာ လျှော့ချပေးနိုင်သော်လည်း&lt;ref&gt;Orr, D. (November–December, 2004). &quot;Social Security Isn't Broken: So Why the Rush to 'Fix' It?&quot; In C. Sturr and R. Vasudevan, eds. (2007). ''Current Economic Issues''. Boston: Economic Affairs Bureau.&lt;/ref&gt; ငယ်ရွယ်သူများအတွက်မူ ထောက်ပံ့မှုမှာ အတော်ပင် နည်းသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.prospect.org/cs/articles?article=a_new_deal_of_their_own|author=Starr, Paul|date=2008-02-25|title=A New Deal of Their Own|work=American Prospect|accessdate=2008-07-24|archivedate=5 May 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080505021735/http://www.prospect.org/cs/articles?article=a_new_deal_of_their_own}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် စက်မှုလုပ်ငန်း တိုးတက်သော နိုင်ငံ ၂၁ နိုင်ငံရှိ ကလေးသူငယ်များ၏ ပျော်ရွှင်ကျန်းမာမှုကို ယူနီဆက်ဖ် အဖွဲ့မှ လေ့လာရာတွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် နောက်ဆုံးမှ စ၍ ရေတွက်လျှင် ဒုတိယနေရာတွင် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/nol/shared/bsp/hi/pdfs/13_02_07_nn_unicef.pdf|title=Child Poverty in Perspective: An Overview of Child Well-Being in Rich Countries|author=UNICEF|work=BBC|year=2007|accessdate=2007-09-10}}&lt;/ref&gt;

၁၉၄၇ ခုနှစ် နှင့် ၁၉၇၉ ခုနှစ်ကြားတွင် အမေရိကန်ရှိ လူတန်းစား အားလုံး၏ ဝင်ငွေအစစ်အမှန်မှာ ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှ မြင့်တက်ခဲ့ပြီး ဆင်းရဲသော အမေရိကန်များ၏ ဝင်ငွေမှာ ချမ်းသာသော အမေရိကန်များ၏ ဝင်ငွေထက် ပို၍ လျင်မြန်စွာ မြင့်တက်ခဲ့သည်။&lt;ref name=Hartman&gt;{{cite web|url=http://www.demos.org/inequality/numbers.cfm#1|author=Hartman, Chris|year=2008|title=By the Numbers: Income|publisher=Demos|accessdate=2008-07-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110725230318/http://www.demos.org/inequality/numbers.cfm#1|archivedate=25 July 2011}}&lt;/ref&gt; ထိုနောက်ပိုင်းတွင် ဝင်ငွေတိုးတက်မှုမှာ နှေးကွေးလာခဲ့ပြီး ပို၍ မညီမမျှ ဖြစ်လာခဲ့ကာ စီးပွားရေးအတွက် လုံခြုံစိတ်ချရမှုမှာ လျော့နည်းလာခဲ့သည်။&lt;ref name=Hartman/&gt;&lt;ref&gt;Bartels, L. M. (2008). ''Unequal Democracy: The Political Economy of the New Gilded Age''. Princeton, NJ: Princeton University Press, p. 20.&lt;/ref&gt; ၁၉၈၀ ခုနှစ်မှ စ၍ လူတန်းစားအားလုံး၏ မိသားစုအလိုက် ဝင်ငွေမှာ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web|author=Henderson, David R.|url=http://www.hoover.org/publications/digest/3522596.html|title=The Rich—and Poor—Are Getting Richer|work=Hoover Digest|year=1998|accessdate=2007-06-19}}&lt;/ref&gt; လင်မယား နှစ်ယောက်စလုံး အလုပ်လုပ်ကြသည့် အတွက်ကြောင့် လည်းကောင်း၊ ယောက်ျား မိန်းမ လစာ ကွာဟမှု လျော့နည်းလာသည့် အတွက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလုပ်ချိန် များပြားလာသည့် အတွက်ကြောင့် လည်းကောင်း ထိုသို့ မြင့်တက်လာခြင်း ဖြစ်ပြီး ထိပ်ဆုံးမှ အချမ်းသာဆုံးသော သူများအတွက် တိုးတက်မှု ပိုများလာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Sme&quot;/&gt;&lt;ref name=Hartman/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.frbsf.org/news/speeches/2006/1106.html|author=Yellen, J.|year=2006|title=Speech to the Center for the Study of Democracy 2006–2007 Economics of Governance Lecture University of California, Irvine|publisher=Federal Reserve Board|location=San Francisco|accessdate=2008-07-24|archivedate=5 December 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101205221853/http://www.frbsf.org/news/speeches/2006/1106.html}}{{cite web|author=Shapiro, Isaac|url=http://www.cbpp.org/cms/?fa=view&amp;id=746|title=New IRS Data Show Income Inequality Is Again on the Rise|date=2005-10-17|publisher=Center on Budget and Policy Priorities|accessdate=2007-05-16}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ဝင်ငွေ အကောင်းဆုံး ထိပ်ဆုံး ၁% မှ ၂၁.၈% အထိသော သူများ၏ ဝင်ငွေမှာ ၁၉၈၀ ခုနှစ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ၂ ဆမျှ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/03/29/business/29tax.html?ex=1332820800&amp;en=fb472e72466c34c8&amp;ei=5088&amp;partner=rssnyt&amp;emc=rss|title=Income Gap Is Widening, Data Shows|author=Johnston, David Cay|work=New York Times|date=2007-03-29|accessdate=2007-05-16}}&lt;/ref&gt; ထို့အတွက်ကြောင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံများတွင် ဆင်းရဲချမ်းသာ ကွာဟမှု အများဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။.&lt;ref name=&quot;Sme&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://elsa.berkeley.edu/~saez/TabFig2005prel.xls|author=Saez, E.|title=Table A1: Top Fractiles Income Shares (Excluding Capital Gains) in the U.S., 1913–2005|publisher=UC Berkeley|month=October|year=2007|accessdate=2008-07-24}}{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|title=Field Listing—Distribution of Family Income—Gini Index|publisher=CIA|work=The World Factbook|date=2007-06-14|accessdate=2007-06-17|archivedate=13 June 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070613005439/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုတွင် ဝင်ငွေအလိုက် ကောက်ခံသော အမြတ်ခွန်စနစ် ရှိ၍ ဝင်ငွေများသူများမှ အမြတ်ခွန် ရာခိုင်နှုန်း များများ ပိုပေးရသော စနစ် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.taxfoundation.org/blog/show/27134.html | title=No Country Leans on Upper-Income Households as Much as U.S | publisher=The Tax Foundation | date=March 21, 2011 | accessdate=March 15, 2012 | author=Hodge, Scott | archivedate=12 May 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120512050914/http://www.taxfoundation.org/blog/show/27134.html }}&lt;/ref&gt; ထိပ်ဆုံး ၁ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ဖက်ဒရယ်အစိုးရ အတွက် အမြတ်ခွန် ၂၇.၆% ကို ပေးခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ထိပ်ဆုံး ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းမှ အမြတ်ခွန် ၅၄.၇ ရာခိုင်နှုန်းကို ပေးခဲ့ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cbo.gov/ftpdocs/88xx/doc8885/EffectiveTaxRates.shtml|title=Shares of Federal Tax Liabilities, 2004 and 2005|publisher=Congressional Budget Office|accessdate=2008-11-02}}&lt;/ref&gt; ဝင်ငွေ အမြတ်ခွန် စသည်တို့နှင့် အလားတူပင် ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုမှာလည်း ထိပ်ဆုံးရှိ လူတန်းစားတွင် အများဆုံးဖြစ်သည်။ အချမ်းသာဆုံးသော လူဦးရေ ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းမှာ တစ်နိုင်ငံလုံး ချမ်းသာကြွယ်ဝမှု၏ ၆၉.၈ ရာခိုင်နှုန်းကို ပိုင်ဆိုင်ကြပြီး ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံများတွင် ဒုတိယမြောက် အများဆုံးသော ဝေစုပင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author=Domhoff, G. William|url=http://sociology.ucsc.edu/whorulesamerica/power/wealth.html|title=Table 4: Percentage of Wealth Held by the Top 10% of the Adult Population in Various Western Countries|publisher=University of California at Santa Cruz, Sociology Dept.|work=Power in America|month=December|year=2006|accessdate=2006-08-21|archivedate=2011-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111020134522/http://sociology.ucsc.edu/whorulesamerica/power/wealth.html}}&lt;/ref&gt; အချမ်းသာဆုံးသော ၁% မှာ စုစုပေါင်း ချမ်းသာကြွယ်ဝမှု၏ ၃၃.၄% ကို ပိုင်ဆိုင်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author=Kennickell, Arthur B.|url=http://www.federalreserve.gov/pubs/oss/oss2/papers/concentration.2004.5.pdf|title=Table11a: Amounts (Billions of 2004 Dollars) and Shares of Net Worth and Components Distributed by Net Worth Groups, 2004|publisher=Federal Reserve Board|work=Currents and Undercurrents: Changes in the Distribution of Wealth, 1989–2004|date=2006-08-02|accessdate=2007-06-24}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးရေး အစီအစဉ်မှ ဆင်းရဲချမ်းသာ ကွာဟမှုနှုန်းကို ထည့်တွက်ထားသော လူသားဖွံ့ဖြိုးမှု ညွှန်းကိန်း (inequality-adjusted human development index သို့ IHDI) တွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုကို တကမ္ဘာလုံးရှိ နိုင်ငံပေါင်း ၁၃၉ နိုင်ငံ အတွင်း နံပါတ် ၁၂ နေရာတွင် အဆင့်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ဆင်းရဲချမ်းသာ ကွာဟမှုနှုန်းကို ထည့်မတွက်ထားသော လူသား ဖွံ့ဖြိုးမှု ညွှန်းကိန်း(Human Development Index သို့ HDI) ထက် ၈ နေရာမျှ အောက်ရောက်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/statistics/ihdi/ |title=Statistics &amp;#124; Inequality-adjusted HDI &amp;#124; Human Development Reports (HDR) &amp;#124; United Nations Development Programme (UNDP) |publisher=Hdr.undp.org |date= |accessdate=2010-11-05}}&lt;/ref&gt;

== အခြေခံ အဆောက်အအုံ ==
=== သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ ===
[[File:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|left|upright|အပိုလို ၁၁ အာကာသယာဉ်မှ ရိုက်ကူးထားသော ဓာတ်ပုံ တစ်ပုံဖြစ်ပြီး ဘပ်ဇ်အယ်လ်ဒရင် အား လ၏ မျက်နှာပြင် ပေါ်တွင် တွေ့ရစဉ်]]
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် သိပ္ပံဆိုင်ရာ သုတေသနနှင့် နည်းပညာဆိုင်ရာ ကြံဆတီထွင်မှုတို့တွင် ၁၉ ရာစု နှောင်းပိုင်းကတည်းက ခေါင်းဆောင်အဖြစ် ရှိနေသည်။ ၁၈၇၆ ခုနှစ်တွင် [[အလက်ဇန္ဒား ဂရေဟမ် ဘဲလ်]]အား အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ တယ်လီဖုန်းနှင့် ပတ်သတ်သော ပထမဆုံး မူပိုင်ခွင့်ကို ချထားပေးခဲ့သည်။ [[သောမတ် အက်ဒီဆင်]]၏ ဓာတ်ခွဲခန်းမှ ပထမဦးဆုံးသော ဓာတ်ပြားဖွင့်စက်၊ ပထမဦးဆုံး ကြာရှည်ခံ မီးလုံး၊ ပထမဆုံး အသုံးပြုနိုင်သည့် ရုပ်ရှင်ကင်မရာတို့ကို တီထွင် ထုတ်လုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ နီကိုလာ တက်စလာမှ အေစီ လျှပ်စီးကြောင်း၊ အေစီ မော်တာနှင့် ရေဒီယိုတို့ကို ပထမဦးဆုံး တီထွင်ကြံဆခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစု အစောပိုင်းတွင် ရမ်ဆန် အီး အိုးလ် နှင့် [[ဟင်နရီ ဖို့ဒ်]] တို့၏ မော်တော်ကား ကုမ္ပဏီမှစ၍ အလိုအလျောက် ကုန်ထုတ်လုပ်ရေး လိုင်းများ စတင်ခေတ်စားလာခဲ့သည်။ ၁၉၀၃ ခုနှစ်တွင် ရိုက်ညီနောင်မှ ပထမဆုံး ထိန်းချုပ်မောင်းနှင်နိုင်သော လေယာဉ်ကို စတင် တီထွင် ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web| author =Benedetti, François| url =http://www.fai.org/news_archives/fai/000295.asp| archiveurl =https://web.archive.org/web/20070912065254/http://www.fai.org/news_archives/fai/000295.asp| archivedate =12 September 2007| title =100 Years Ago, the Dream of Icarus Became Reality| publisher =Fédération Aéronautique Internationale (FAI)| date =2003-12-17| accessdate =2007-08-15}}&lt;/ref&gt;

၁၉၃၀ ခုနှစ်တွင် နာဇီဝါဒ ထွန်းကားလာမှုကြောင့် အဲလ်ဘတ် အိုင်းစတိုင်း၊ အန်ရစ်ကို ဖာမီ နှင့် ဂျွန် ဗွန် နျူမန် အပါအဝင် ဥရောပ သိပ္ပံပညာရှင် အတော်များများသည် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသို့ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင် လာခဲ့ကြသည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း မန်ဟတ်တန် ပရော့ဂျက်မှ အဏုမြူဗုံးကို စတင်တီထွင်ခဲ့ပြီး အဏုမြူခေတ်သို့ လမ်းပြ ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ အာကာသအတွင်း အပြိုင်အဆိုင် ဝင်ရောက်ရန် ကြိုးပမ်းမှုများမှ ဒုံးပျံများ၊ မက်တီးရီးယဲလ် နည်းပညာများ၊ ကွန်ပျူတာ ပညာရပ်များ အလျှင်အမြန် တိုးတက်လာခဲ့သည်။ အိုင်ဘီအမ်၊ အက်ပဲလ် ကွန်ပျူတာ နှင့် [[မိုက်ခရိုဆော့ဖ်]]တို့မှ ကွန်ပျူတာ နည်းပညာကို မွမ်းမံပြီး လူတစ်ဦးချင်းသုံး ကွန်ပျူတာများကို ထုတ်လုပ်ရောင်းချရာမှ ကွန်ပျူတာများ ခေတ်စားလာခဲ့သည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုမှ အင်တာနက် နည်းပညာကို အစပျိုးသော အေပရာနက် (APRANET) နှင့် [[အင်တာနက်]] ကို တီထွင်ရာတွင် အဓိကနေရာမှ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် သုတေသန လုပ်ငန်းအတွက် အသုံးပြုငွေ၏ ၆၄% မှာ ပုဂ္ဂလိက လုပ်ငန်းများမှ ပံ့ပိုးခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.census.gov/compendia/statab/2008/tables/08s0775.xls | title = Research and Development (R&amp;D) Expenditures by Source and Objective: 1970 to 2004 | publisher = U.S. Census Bureau | accessdate = 2007-06-19 }}&lt;/ref&gt; အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် သိပ္ပံဆိုင်ရာ သုတေသန စာတမ်းများ ထုတ်ဝေရာတွင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ထိပ်ဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news | url = http://www.guardian.co.uk/education/2006/mar/21/highereducation.uk4 |author=MacLeod, Donald| title = Britain Second in World Research Rankings | date=2006-03-21 | work = Guardian | accessdate = 2006-05-14 | location=London}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် အမေရိကန် အိမ်ထောင်စုများ၏၆၈% သည် မြန်နှုန်းမြင့် အင်တာနက်ကို တပ်ဆင်အသုံးပြုလျက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web| url =http://www.esa.doc.gov/Reports/exploring-digital-nation-computer-and-internet-use-home| title =Exploring the Digital Nation—Computer and Internet Use at Home| publisher =U.S. Dept. of Commerce, Economics and Statistics Administration| date =2011-11-08| accessdate =2012-04-11| archivedate =16 May 2012| archiveurl =https://web.archive.org/web/20120516052644/http://www.esa.doc.gov/Reports/exploring-digital-nation-computer-and-internet-use-home}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်သည် ဗီဇအား ပြုပြင်ထားသော အစားအစာများကို အဓိက တီထွင်စိုက်ပျိုးသော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး တကမ္ဘာလုံးရှိ ဇီဝနည်းပညာ အသုံးပြု စိုက်ပျိုးထားသော သီးနှံများ၏ တစ်ဝက်ခန့်ကို စိုက်ပျိုးထုတ်လုပ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/39/download/isaaa-brief-39-2008.pdf | title = ISAAA Brief 39-2008: Executive Summary—Global Status of Commercialized Biotech/GM Crops: 2008 | publisher = International Service for the Acquisition of Agri-Biotech Applications |page=15| accessdate = 2010-07-16 }}&lt;/ref&gt;

=== သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ===
[[File:Map of current Interstates.svg|thumb|ပြည်နယ်အချင်းချင်း ဆက်သွယ်ထားသော အဝေးပြေးလမ်းစနစ်မှာ ၄၆,၈၇၆မိုင် (၇၅,၄၄၀ ကီလိုမီတာ)မျှ ရှည်လျားသည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |title=Interstate FAQ (Question #3) |publisher=Federal Highway Administration |year=2006 |url=http://www.fhwa.dot.gov/interstate/faq.htm#question3 |accessdate=2009-03-04}}&lt;/ref&gt;]]
လူတစ်ဦးချင်း အတွက် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးတွင် မော်တော်ကားမှာ အဓိကဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အရှည်ဆုံးသော အဝေးပြေးလမ်းမ စနစ်များ တွင် တစ်ခု အပါအဝင်ဖြစ်သော လမ်းမများ အပါအဝင် ၁၃ သန်းမျှ ရှိသော လမ်းများ ဆက်သွယ်နေသော ကွန်ယက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author=Newgeography.com |url=http://www.newgeography.com/content/002003-china-expressway-system-exceed-us-interstates |title=China Expressway System to Exceed US Interstates |publisher=Newgeography.com |date=2011-01-22 |accessdate=2011-09-16}}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဒုတိယမြောက် အကြီးဆုံးသော မော်တော်ကား ဈေးကွက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|author=Agencies |url=http://www.guardian.co.uk/business/2010/jan/08/china-us-car-sales-overtakes |title=China overtakes US in car sales &amp;#124; Business &amp;#124; guardian.co.uk |publisher=Guardian |date= 2010-01-08|accessdate=2011-07-10 |location=London}}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူတစ်ဦးချင်း အလိုက် မော်တော်ကား အစင်းရေ အများဆုံးရှိပြီး လူ ၁ ထောင်လျှင် မော်တော်ကား ၇၆၅ စီး မျှ အချိုးအစား ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nationmaster.com/graph/tra_mot_veh-transportation-motor-vehicles |title=Motor vehicles statistics&amp;nbsp;– countries compared worldwide |publisher=NationMaster |date= |accessdate=2011-07-10}}&lt;/ref&gt; အိမ်သုံးကားများ၏ ၄၀% ခန့်မှာ ဗင်န်ကားများ၊ SUV များနှင့် လိုက်ထရပ်များ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url =http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/section_01.html|title =Household, Individual, and Vehicle Characteristics|publisher =U.S. Dept. of Transportation, Bureau of Transportation Statistics|work =2001 National Household Travel Survey|accessdate =2007-08-15|archivedate =29 September 2007|archiveurl =https://web.archive.org/web/20070929125403/http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/section_01.html}}&lt;/ref&gt; ပျမ်းမျှ အနေနှင့် ကြည့်ပါက အမေရိကန် တစ်ယောက်လျှင် (ယာဉ်မောင်းသူ နှင့် မမောင်းသူပါ ထည့်တွက်ထားသည်။) ကားမောင်းချိန် တစ်နေ့လျှင် ၅၅ မိနစ်မျှ ရှိပြီး ၂၉မိုင် (၄၇ ကီလိုမီတာ) မျှ သွားလာနေ ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url =http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/section_02.html|title =Daily Passenger Travel|publisher =U.S. Dept. of Transportation, Bureau of Transportation Statistics|work =2001 National Household Travel Survey|accessdate =2007-08-15|archivedate =29 September 2007|archiveurl =https://web.archive.org/web/20070929125646/http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/section_02.html}}&lt;/ref&gt;

အများသုံးယာဉ်များဖြင့် အလုပ်သွားကြသူများမှာ ၉ ရာခိုင်နှုန်း ရှိပြီး&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.policy.rutgers.edu/vtc/documents/TOD.Euro-Style_Planning-Renne-Wells.pdf | format = PDF | author = Renne, John L., and Jan S. Wells | title = Emerging European-Style Planning in the United States: Transit-Oriented Development (p. 2) | year = 2003 | publisher = Rutgers, The State University of New Jersey | accessdate = 2007-06-11 | archivedate = 12 September 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140912143021/http://www.policy.rutgers.edu/vtc/documents/TOD.Euro-Style_Planning-Renne-Wells.pdf }}&lt;/ref&gt; နိုင်ငံပေါင်း ၁၇ နိုင်ငံကို စာရင်းကောက်ရာတွင် နောက်ဆုံးနေရာမှ ဖြစ်သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://switchboard.nrdc.org/blogs/kbenfield/natgeo_surveys_countries_trans.html |title=NatGeo surveys countries' transit use: guess who comes in last &amp;#124; Kaid Benfield's Blog &amp;#124; Switchboard, from NRDC |publisher=Switchboard.nrdc.org |date=2009-05-18 |accessdate=2011-07-10 |archivedate=20 January 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150120234533/http://switchboard.nrdc.org/blogs/kbenfield/natgeo_surveys_countries_trans.html }}&lt;/ref&gt; ရထားဖြင့် ကုန်စည်ပို့ဆောင်ခြင်းမှာ အများအပြားပင် ဖြစ်သော်လည်း ရထားဖြင့် ခရီးသွားသူ အလွန်နည်းသည်။&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.gao.gov/products/GAO-07-15 | title = Intercity Passenger Rail: National Policy and Strategies Needed to Maximize Public Benefits from Federal Expenditures| date=2006-11-13| publisher = U.S. Government Accountability Office| accessdate = 2007-06-20 }}&lt;/ref&gt; အမ်ထရက် (Amtrak) ဟုခေါ်သည့် တစ်နိုင်ငံလုံးရှိ မြို့များအချင်းချင်း သွားလာသည့် ခရီးသည်တင် ရထားလုပ်ငန်းမှ ၂၀၀၀ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၀ ခုနှစ် အတွင်း ၃၇ ရာခိုင်နှုန်းမျှ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Amtrak Ridership Records|url=http://www.amtrak.com/servlet/BlobServer?blobcol=urldata&amp;blobtable=MungoBlobs&amp;blobkey=id&amp;blobwhere=1249227805921&amp;blobheader=application%2Fpdf&amp;blobhead|publisher=Amtrak|date=2011-06-08|accessdate=2012-02-29}}&lt;/ref&gt; ရထားအသေးစား (Light rail) များမှာ ယခုနှစ်များအတွင်း တိုးတက်လာခဲ့သော်လည်း အမြန်ရထားများမှာ ဥရောပထက် အဆင့်နိမ့်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metaefficient.com/trains/master-2.html |title=3 Reasons Light Rail Is an Efficient Transportation Option for U.S. Cities|author=McGill, Tracy|publisher=MetaEfficient|date=2011-01-01 |accessdate=2011-08-29}}&lt;/ref&gt; စက်ဘီးဖြင့် အလုပ်သွားသူ အနည်းငယ်မျှသာ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://trafficsafety.org/safety/sharing/bike/bike-facts/bicycling-to-work |title=Bicycling to Work |publisher=Trafficsafety.org |date= |accessdate=2011-07-10 |archivedate=31 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110831100622/http://trafficsafety.org/safety/sharing/bike/bike-facts/bicycling-to-work }}&lt;/ref&gt;

လေကြောင်းလိုင်းများ အားလုံးမှာ ပုဂ္ဂလိကပိုင်ဖြစ်ပြီး ၁၉၇၈ ခုနှစ်မှ စတင်၍ ပုဂ္ဂလိကပိုင် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း လေဆိပ် အများစုမှာ အစိုးရပိုင် ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ခရီးသည်ပို့ဆောင်မှု အများဆုံး သော လေကြောင်းလိုင်း ၃ ခုစလုံးမှာ အမေရိကန်တွင် အခြေစိုက်ပြီး ပထမနေရာတွင် ရှိသည်မှာ [[ဒယ်လ်တာ လေကြောင်းလိုင်း]] ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.iata.org/ps/publications/Pages/wats-passenger-carried.aspx|title=Scheduled Passengers Carried|publisher=International Air Transport Association (IATA)|year=2011|accessdate=2012-02-17|archivedate=12 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110612080336/http://www.iata.org/ps/publications/Pages/wats-passenger-carried.aspx}}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘာပေါ်တွင် အလုပ်အများဆုံးသော လေဆိပ် အခု ၃၀ တွင် အမေရိကန်မှ ၁၆ ခုပါဝင်ပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် အလုပ်အများဆုံး ဖြစ်သည့် ဟတ်ဖီးဂျက်ဆန် အတ္တလန္တာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် အပါအဝင်ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.airports.org/cda/aci_common/display/main/aci_content07_c.jsp?zn=aci&amp;cp=1-5-54-55_666_2__|title=Passenger Traffic 2006 Final|publisher=Airports Council International|date=2007-07-18|accessdate=2007-08-15|archivedate=29 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120429000000/http://www.airports.org/cda/aci_common/display/main/aci_content07_c.jsp?zn=aci&amp;cp=1-5-54-55_666_2__}}&lt;/ref&gt;

=== စွမ်းအင် ===
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ စွမ်းအင်ဈေးကွက်မှာ တစ်နှစ်လျှင် ၂၉,၀၀၀ တယ်ရာ ဝပ် နာရီ (terawatt hour) မျှ ရှိသည်။ လူတစ်ဦးချင်း စွမ်းအင်သုံးစွဲမှုနှုန်းမှာ တစ်နှစ်လျှင် ရေနံ ၇.၈တန် နှင့် ညီမျှပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဒသမမြောက် အများဆုံး ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ် စာရင်းအရ စွမ်းအင် သုံးစွဲမှုမှာ ဓာတ်ဆီ ၄၀ %၊ ကျောက်မီးသွေး ၂၃ %၊ သဘာဝဓာတ်ငွေ့ ၂၂ % ဖြစ်သည်။ ကျန်ရှိနေသေးသော စွမ်းအင်များကို အဏုမြူစွမ်းအင်နှင့် တဖန်ပြန်လည်သုံးစွဲနိုင်သော စွမ်းအင် (renewable energy) အရင်းအမြစ် များမှ ရရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.eia.doe.gov/emeu/aer/pdf/pages/sec1_3.pdf |title= Diagram 1: Energy Flow, 2007 |work=EIA Annual Energy Review 2007 |publisher=U.S. Dept. of Energy, Energy Information Administration |accessdate=June 25, 2008}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဓာတ်ဆီ သုံးစွဲမှု အများဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2174rank.html |title=Rank Order—Oil (Consumption) |publisher=CIA |work=The World Factbook |date=September 6, 2007 |accessdate=September 14, 2007 |archivedate=26 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226073521/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2174rank.html%20 }}&lt;/ref&gt; ဆယ်စုနှစ်များစွာ တိုင်အောင်ပင် အခြားသော ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အဏုမြူစွမ်းအင် သုံးစွဲမှုမှာ အလွန်နည်းပါးသည်။ အကြောင်းရင်းမှာ ၁၉၇၉ ခုနှစ်က ဖြစ်ပွားခဲ့သော ၃ မိုင်ကျွန်း နျူးကလီးယား မတော်တဆမှု အပြီးတွင် အများပြည်သူမှ အဏုမြူ စွမ်းအင် သုံးစွဲရန် မလိုလား၍ ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်အတွင်း အဏုမြူ စွမ်းအင် စက်ရုံ ဆောက်လုပ်ရန် လျှောက်ထားမှုများ ရှိခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite news |url= http://www.economist.com/science/displaystory.cfm?story_id=9762843 |title= Atomic Renaissance |work=The Economist |location =London |accessdate=September 6, 2007 |date=September 6, 2007}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုတွင် တကမ္ဘာလုံး အတိုင်းအတာနှင့် ကျောက်မီးသွေး ၂၇ % ရာခိုင်နှုန်းမျှ ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;BPReview&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.bp.com/liveassets/bp_internet/globalbp/globalbp_uk_english/reports_and_publications/statistical_energy_review_2007/STAGING/local_assets/downloads/spreadsheets/statistical_review_full_report_workbook_2007.xls |title= BP Statistical Review of World Energy |publisher= British Petroleum |format= XLS |month= June |year= 2007 |accessdate= February 22, 2010 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20090206104056/http://www.bp.com/liveassets/bp_internet/globalbp/globalbp_uk_english/reports_and_publications/statistical_energy_review_2007/STAGING/local_assets/downloads/spreadsheets/statistical_review_full_report_workbook_2007.xls |archivedate= 6 February 2009 }}&lt;/ref&gt;

=== ပညာရေး ===
[[File:University-of-Virginia-Rotunda.jpg|thumb| ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းသော အမေရိကန် ကျောင်းသားများသည် [[သောမတ် ဂျက်ဖာဆင်]] တည်ထောင်ခဲ့သော ဗာဂျီးနီးယား တက္ကသိုလ် ကဲ့သို့သော အများပြည်သူဆိုင်ရာ တက္ကသိုလ်များတွင် ပညာသင်ကြား ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Public Education for the Common Good |author=Rosenstone, Steven J. |publisher=University of Minnesota |url=http://cla.umn.edu/news/clatoday/summer2002/dean.php |date=2009-12-17 |accessdate=2009-03-06 |archivedate=1 August 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140801114734/http://cla.umn.edu/news/clatoday/summer2002/dean.php }}&lt;/ref&gt;]]

အမေရိကန်ရှိ အများပြည်သူဆိုင်ရာ ကျောင်းများကို ပြည်နယ်နှင့် ဒေသဆိုင်ရာ အစိုးရ အဖွဲ့များမှ ဖွင့်လှစ်ဆောင်ရွက်ကြပြီး ထောက်ပံ့ကြေးများကို ကန့်သတ်ခွဲဝေပေးခြင်းဖြင့် စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများကို ချမှတ်ကြသည်။ ပြည်နယ်အများစုတွင် ကလေးများသည် ၆ နှစ် သို့ ၇ နှစ်မှစ၍ (သူငယ်တန်း နှင့် ပထမတန်း) ကျောင်းတက်ရန် လိုအပ်ပြီး ၁၈ နှစ်အထိ ကျောင်းတက်ရလေ့ ရှိသည်။ ထိုအချိန်တွင် ယေဘုယျအားဖြင့် ၁၂ တန်းသို့ ရောက်ရှိနေပြီ ဖြစ်ပြီး အထက်တန်း ပညာရေး ပြီးဆုံးပြီ ဖြစ်သည်။ အချို့သော ပြည်နယ်များတွင် ကျောင်းသားများအား ၁၆ နှစ် သို့မဟုတ် ၁၇ နှစ်တွင် ကျောင်းမှ ထွက်ခွင့် ပြုသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nces.ed.gov/programs/digest/d02/dt150.asp |title=Ages for Compulsory School Attendance... |accessdate = 2007-06-10 |publisher=U.S. Dept. of Education, National Center for Education Statistics}}&lt;/ref&gt; ၁၂% မျှသော ကလေးငယ်တို့သည် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ကျောင်းများနှင့် လူမျိုးဘာသာ ခွဲခြားမှု မရှိသော ပုဂ္ဂလိကကျောင်းများတွင် ပညာသင်ကြားကြသည်။ ၂ % မျှသော ကလေးငယ်များသာ မိမိတို့ အိမ်တွင် ပညာသင်ကြားကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www2.ed.gov/about/offices/list/oii/nonpublic/statistics.html |title=Statistics About Non-Public Education in the United States |accessdate = 2007-06-05 |publisher=U.S. Dept. of Education, Office of Non-Public Education}}&lt;/ref&gt;

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် အောင်မြင်သော အစိုးရနှင့် ပုဂ္ဂလိကပိုင် အဆင့်မြင့် ပညာသင် တက္ကသိုလ် အများအပြား ရှိသည်။ နိုင်ငံတကာတွင် ထင်ရှားသော အဆင့်သတ်မှတ်ချက်များအရ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ထိပ်ဆုံး ကျောင်း ၂၀ တွင် အမေရိကန်မှ ကောလိပ်နှင့် တက္ကသိုလ် ၁၃ ခု သို့ ၁၅ ခု ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2010 |title=QS World University Rankings |publisher=Topuniversities |date= |accessdate=2011-07-10 |archivedate=3 April 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110403044940/http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/2010-2011/top-200.html |title=Top 200&amp;nbsp;– The Times Higher Education World University Rankings 2010–2011 |publisher=Timeshighereducation.co.uk |date= |accessdate=2011-07-10}}&lt;/ref&gt; ဒေသခံ ကွန်မျူနတီ ကောလိပ်များလည်း ရှိပြီး ဝင်ခွင့်ရရန် ပိုမိုလွယ်ကူ၍ ပညာသင်ကြားသည့် ကာလ ပိုမို တိုတောင်းကာ ကျောင်းလခလည်း ပို၍ ဈေးနည်းသည်။ ၂၅ နှစ်နှင့် အထက်ရှိသော အမေရိကန်နိုင်ငံသားများတွင် ၈၄.၆ ရာခိုင်နှုန်းမှာ အထက်တန်းပညာရေး အဆင့်ကို ပြီးဆုံးပြီး၊ ၅၂.၆ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ကောလိပ်ပညာရေး ရှိကာ၊ ၂၇.၂ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ဘွဲ့ရပြီး ၉.၆ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ဘွဲ့လွန် ပညာရေး ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2004pubs/p20-550.pdf|title=Educational Attainment in the United States: 2003|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate = 2006-08-01}}&lt;/ref&gt; အခြေခံ စာတတ်မြောက်မှုနှုန်းမှာ ၉၉ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;WF&quot; /&gt;&lt;ref&gt;For more detail on U.S. literacy, see [http://nces.ed.gov/NAAL/PDF/2006470.PDF A First Look at the Literacy of America’s Adults in the 21st century], U.S. Department of Education (2003).&lt;/ref&gt; ကုလသမဂ္ဂမှ အမေရိကန်နိုင်ငံ၏ ပညာရေးဆိုင်ရာ ညွှန်းကိန်းကို ၀.၉၇ အဖြစ်သတ်မှတ်ပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် နံပါတ် ၁၂ နေရာတွင် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=Human Development Indicators|year=2005|publisher=United Nations Development Programme, Human Development Reports|accessdate=2008-01-14|url=http://hdr.undp.org/reports/global/2005/pdf/HDR05_HDI.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070620235428/http://hdr.undp.org/reports/global/2005/pdf/HDR05_HDI.pdf|archivedate=20 June 2007}}&lt;/ref&gt;

=== ကျန်းမာရေး ===
[[File:Aerial view of Texas Medical Center.jpg|thumb|တက္ကဆပ် ကျန်းမာရေး ရုံးသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံး ကျန်းမာရေးရုံး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.texmedctr.tmc.edu/root/en/GetToKnow/FactsandFigures/Facts+and+Figures.htm|title=2007 Facts &amp; Figures|accessdate=2008-11-07|publisher=Texas Medical Center|archivedate=23 June 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100623171812/http://www.texmedctr.tmc.edu/root/en/GetToKnow/FactsandFigures/Facts+and+Figures.htm}}&lt;/ref&gt;]]

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ လူတစ်ဦးချင်း သက်တမ်းမှာ ၇၈.၄ နှစ်ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံပေါင်း ၂၂၁ နိုင်ငံတွင် နံပါတ် ၅၀ နေရာတွင် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html|title=Country Comparison: Life Expectancy at Birth|publisher=CIA|work=The World Factbook|accessdate=2011-10-25|archivedate=2 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180102233121/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html}}&lt;/ref&gt; ၁၉၈၇ ခုနှစ်တွင် တကမ္ဘာလုံး၌ အဆင့် ၁၁ ရှိခဲ့သော်လည်း အဝလွန်နှုန်း တိုးတက်လာခြင်း နှင့် ကမ္ဘာ၏ အခြားသောနေရာများတွင် ကျန်းမာရေး တိုးတက်လာခြင်းတို့ကြောင့် အဆင့်လျော့ကျ သွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|author=MacAskill, Ewen|url=http://www.guardian.co.uk/world/2007/aug/13/usa.ewenmacaskill |title=US Tumbles Down the World Ratings List for Life Expectancy|date=2007-08-13 |work= Guardian|accessdate = 2007-08-15|location=London}}&lt;/ref&gt; ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် အရွယ်ရောက်ပြီးသူ အားလုံး၏ ၃ပုံ ၁ပုံမှာ အဝလွန်လျက် ရှိပြီး ကျန်ရှိသူများထဲမှ ၃ ပုံ ၁ပုံမှာ ပုံမှန်ထက် ပို၍ ဝကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cdc.gov/nchs/products/pubs/pubd/hestats/overweight/overwght_adult_03.htm |title=Prevalence of Overweight and Obesity Among Adults: United States, 2003–2004 |accessdate = 2007-06-05 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Health Statistics}}&lt;/ref&gt; ရာစုနှစ်၏ နောက်ဆုံး ၄ပုံ ၁ ပုံအတွင်း အဝလွန်နှုန်းမှာ ၂ ဆမျှ မြင့်တက်ခဲ့ပြီး စက်မှုထွန်းကားသော နိုင်ငံများတွင် အမြင့်ဆုံး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite book | author= Schlosser, Eric | year = 2002 | title = Fast Food Nation | url= https://archive.org/details/fastfoodnationti00eric | publisher = Perennial | location = New York| isbn = 0-06-093845-5 |page = [https://archive.org/details/fastfoodnationti00eric/page/240 240] }}&lt;/ref&gt; ကျန်းမာရေး ဆိုင်ရာ ကျွမ်းကျင်သူများ၏ အဆိုအရ အဝလွန်မှုနှင့် ဆက်စပ်နေသော [[ဆီးချိုအမျိုးအစား-၂]] ဖြစ်ပွားသူမှာ အလျှင်အမြန် တိုးတက်များပြားလျက် ရှိကြောင်း သိရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://atvb.ahajournals.org/cgi/content/full/25/12/2451#R3-101329 |title=Fast Food, Central Nervous System Insulin Resistance, and Obesity|year=2005 |accessdate = 2007-06-17|work= [[Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology]]|publisher=American Heart Association}}&lt;/ref&gt; မွေးကင်းစ ကလေးသူငယ် သေဆုံးမှုနှုန်းမှာ လူ ၁၀၀၀ လျှင် ၆.၀၆ ဦး ရှိသဖြင့် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုအား နိုင်ငံပေါင်း ၂၂၂ နိုင်ငံတွင် နံပါတ် ၁၇၆ နေရာ၌ ရှိနေစေပြီး အနောက်ဥရောပ နိုင်ငံအားလုံးထက် ပို၍ မြင့်မားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html|title=Country Comparison: Infant Mortality Rate|publisher=CIA|work=The World Factbook|accessdate=2011-10-25|archivedate=7 February 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180207062332/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html}}&lt;/ref&gt;

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ သုံးစွဲမှုနှုန်းမှာ အခြားနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် လူတစ်ဦးချင်း အနေနှင့် လည်းကောင်း၊ ဂျီဒီပီ၏ ရာခိုင်နှုန်းအနေနှင့် လည်းကောင်း အခြားနိုင်ငံများထက် ပို၍ မြင့်မားသည်။&lt;ref&gt;''OECD Health Data 2000: A Comparative Analysis of 29 Countries'' [CD-ROM] (OECD: Paris, 2000). See also {{cite web|url=http://dll.umaine.edu/ble/U.S.+HCweb.pdf|title=The U.S. Healthcare System: The Best in the World or Just the Most Expensive??year=2001|accessdate=2006-11-29|publisher=University of Maine|archivedate=2006-11-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061118234952/http://dll.umaine.edu/ble/U.S.+HCweb.pdf}}&lt;/ref&gt; [[ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့]]မှ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ကျန်းမာရေးစနစ်အား ကမ္ဘာပေါ်တွင် အလျင်မြန်ဆုံး တုံ့ပြန်နိုင်သည့် နိုင်ငံ အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ သော်လည်း အားလုံးပေါင်း အကျိုး သက်ရောက်နိုင်မှု အနေနှင့် အဆင့် ၃၇ သာလျှင် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။

ကျန်းမာရေးနှင့်ဆိုင်သော အာမခံများကို အစိုးရနှင့် ပုဂ္ဂလိကမှ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ကြပြီး အခြားသော ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံများကဲ့သို့ အားလုံးအတွက် ကျန်းမာရေး အာမခံ ရှိသည် မဟုတ်ပေ။ ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ပုဂ္ဂလိက အာမခံ မှ ၃၆ ရာခိုင်နှုန်းသော ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ သုံးစွဲမှုများကို ပေးချေခဲ့ပြီး၊ မိမိဘာသာ အိတ်ကပ် အတွင်းမှ စိုက်ထုတ် သုံးစွဲမှုမှာ ၁၅ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ရှိကာ၊ ဖက်ဒရယ်၊ ပြည်နယ်နှင့် ဒေသဆိုင်ရာ အစိုးရများမှ ၄၄ % မျှ ပေးချေခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;CDC H&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus06.pdf|title=Health, United States, 2006|accessdate = 2006-11-24 |publisher=Centers for Disease Control, National Center for Health Statistics}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ၄၆.၆ သန်း သို့မဟုတ် လူဦးရေ၏ ၁၅.၉% မျှသော အမေရိကန် ပြည်သူတို့တွင် ကျန်းမာရေး အာမခံ မရှိသဖြင့် ၂၀၀၁ ခုနှစ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ၅.၄သန်းမျှ ပိုများသည်။ ထိုသို့ များပြား လာရခြင်း၏ အဓိက အကြောင်းရင်းမှာ အလုပ်ရှင်များက ကျန်းမာရေး အာမခံပေးမှု လျော့နည်းလာသောကြောင့် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;CBPP&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.cbpp.org/cms/?fa=view&amp;id=629|title=Poverty Remains Higher, and Median Income for Non-Elderly Is Lower, Than When Recession Hit Bottom: Poor Performance Unprecedented for Four-Year Recovery Period|publisher=Center for Budget and Policy Priorities|date =2006-09-01|accessdate = 2007-06-24}}&lt;/ref&gt; ကျန်းမာရေး အာမခံ မရှိသော ပြည်သူများနှင့် ကျန်းမာရေး အာမခံ မလုံလောက်သော ပြည်သူများနှင့် ဆိုင်သော ကိစ္စမှာ အဓိက နိုင်ငံရေး ပြဿနာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite news|author=Abelson, Reed|url=http://www.nytimes.com/2008/06/10/health/policy/10health.html|title=Ranks of Underinsured Are Rising, Study Finds|date= 2008-06-10|work=New York Times|accessdate=2008-10-25}} {{cite journal|author=Blewett, Lynn A. et al.|title=How Much Health Insurance Is Enough? Revisiting the Concept of Underinsurance|url=https://archive.org/details/sim_medical-care-research-and-review_2006-12_63_6/page/n4|year= 2006|work=Medical Care Research and Review|volume=63|issue=6|pages=663–700|doi=10.1177/1077558706293634|journal=Medical Care Research and Review|pmid=17099121|month=Dec|first1=LA|first2=A|first3=TJ|issn=1077-5587}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၉ ခုနှစ် လေ့လာမှု အရ ကျန်းမာရေး အာမခံ မရှိမှုကြောင့် တစ်နှစ်လျှင် သေဆုံးရသော လူပေါင်း၏ ၄၅,၀၀၀ ခန့် သေဆုံးရသည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite news|author=Park, Madison |url=http://www.cnn.com/2009/HEALTH/09/18/deaths.health.insurance/index.html?eref=rss_latest|title=45,000 American Deaths Associated with Lack of Insurance |publisher=CNN|date=2009-09-18|accessdate = 2009-10-01}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ် မှ လူတိုင်းတွင် ကျန်းမာရေး အာမခံ ရှိစေရန် ဥပဒေပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite news|author=Fahrenthold, David A.|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/04/04/AR2006040401937.html|title= Mass. Bill Requires Health Coverage|date= 2006-04-05|work=Washington Post|accessdate=2007-06-19}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၀ ခုနှစ် အစောပိုင်း၌ ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သော ဖက်ဒရယ်အစိုးရ၏ ဥပဒေအရ ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် တစ်နိုင်ငံလုံးရှိ လူတိုင်း အားလုံးနီးပါးတွင် ကျန်းမာရေး အာမခံ ရှိစေမည် ဖြစ်သည်။

== ရာဇဝတ်မှုနှင့် တရားဥပဒေ စိုးမိုးရေး ==
[[File:Ford Crown Victoria 1.JPG|thumb|အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုတွင် တရားဥပဒေစိုးမိုးရေးကို ဒေသခံ ရဲအဖွဲ့များက ဆောင်ရွက်သည်။ နယူးယောက်မြို့တော် ရဲဌာနသည် တစ်နိုင်ငံလုံးတွင် အကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bjs.ojp.usdoj.gov/content/pub/pdf/lpd03.pdf|title=Local Police Departments, 2003|publisher=U.S. Dept. of Justice, Bureau of Justice Statistics|date=May 2006|accessdate=2011-12-07|archivedate=16 July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716170620/http://bjs.ojp.usdoj.gov/content/pub/pdf/lpd03.pdf}}&lt;/ref&gt;]]

အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုတွင် တရားဥပဒေစိုးမိုးရေးကို ဒေသခံ ရဲအဖွဲ့များနှင့် မြို့ဝန်ဌာန (sheriff's departments) မှ ဆောင်ရွက်သည်။ ပြည်နယ်ရဲ အဖွဲ့မှာ ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော လုပ်ငန်းဆောင်တာများကို ဆောက်ရွက်ကြသည်။ အက်ဖ်ဘီအိုင် နှင့် ယူအက်စ် မာရှယ် ဆားဗစ် ကဲ့သို့သော ဖက်ဒရယ် အေဂျင်စီများမှာ ပိုမို အထူးပြုသော တာဝန်များကို ထမ်းဆောင်ကြသည်။ ဖက်ဒရယ် အဆင့်နှင့် ပြည်နယ်များတွင် တရားရေးဌာနများသည် သာတူညီမျှ တရားစီရင်ရေး စနစ်ကို ကျင့်သုံးကြသည်။ ပြည်နယ် တရားရုံးများမှ ရာဇဝတ်မှု အများစုကို စီရင်လေ့ ရှိပြီး ဖက်ဒရယ် တရားရုံးများမှ အချို့သော အမှုအခင်း အမျိုးအစားများကို ကိုင်တွယ်ဆောင်ရွက်လေ့ ရှိသည့်အပြင် ပြည်နယ် တရားရုံးများမှ တက်လာသော အချို့သော အယူခံဝင်မှုများကို ဆောင်ရွက်ကြသည်။ မူးယစ်ဆေးဝါးကို ဖက်ဒရယ် ဥပဒေအရ တားဆီးထားသော်လည်း အချို့သော ပြည်နယ်များသည် မူးယစ်ဆေးဝါးကို တရားဝင် သုံးစွဲခွင့်ပြုသော ဥပဒေများကို ဖက်ဒရယ်စနစ်နှင့် ဆန့်ကျင်၍ ပြဋ္ဌာန်းရန် ကြိုးပမ်းလေ့ ရှိသည်။ ဆေးလိပ်သောက်နိုင်သည့် အသက် ကန့်သတ်ချက်မှာ ၁၈ နှစ်ဖြစ်ပြီး အရက်သောက်နိုင်သည့် အသက်ကန့်သတ်ချက်မှာ ၂၁ နှစ် ဖြစ်သည်။

ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံများထဲတွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် ပျမ်းမျှအဆင့်ထက် ပိုသော အကြမ်းဖက် ရာဇဝတ်မှုများ ဖြစ်ပွားလေ့ ရှိပြီး သေနတ်ကိုင် အကြမ်းဖက်မှုနှင့် လူသတ်မှုများ များပြားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.unodc.org/pdf/crime/eighthsurvey/8sv.pdf|title=Eighth United Nations Survey of Crime Trends and Operations of Criminal Justice Systems (2001–2002) |publisher=United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC) |date = 2005-03-31|accessdate=2008-05-18}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၉ ခုနှစ် စာရင်းအရ လူ ၁ သိန်းလျှင် လူသတ်မှု ၅ မှုမျှ ဖြစ်ပွားပြီး ၂၀၀၀ ခုနှစ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ၁၀.၄% ကျဆင်းလာခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www2.fbi.gov/ucr/cius2009/offenses/violent_crime/murder_homicide.html|title=Murder|work=Crime in the United States 2009|publisher=FBI|month=September | year=2010|accessdate=2011-07-23}}&lt;/ref&gt; သေနတ်ကိုင်ဆောင်ခွင့် နှင့် ဆိုင်သော ကိစ္စမှာ နိုင်ငံရေးအရ အငြင်းပွားမှု များပြားသော ကိစ္စတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တရားဝင် မှတ်တမ်းဖြင့် အကျဉ်းချမှု အများဆုံးနိုင်ငံ &lt;ref name=&quot;SP&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.sentencingproject.org/doc/publications/inc_newfigures.pdf|title=New Incarceration Figures: Thirty-Three Consecutive Years of Growth|month=December|year=2006|accessdate=2007-06-10|publisher=Sentencing Project|archivedate=10 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160410214453/http://www.sentencingproject.org/doc/publications/inc_newfigures.pdf}}&lt;/ref&gt; နှင့် အကျဉ်းသား ဦးရေ အများဆုံးနိုင်ငံ&lt;ref&gt;{{cite web |author=Walmsley, Roy |url=http://www.kcl.ac.uk/depsta/rel/icps/world-prison-population-list-2005.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070628215935/http://www.kcl.ac.uk/depsta/rel/icps/world-prison-population-list-2005.pdf |archivedate=28 June 2007 |title=World Prison Population List |year=2005 |accessdate=2007-10-19 |publisher=King's College London, International Centre for Prison Studies }} For the latest data, see {{cite web|url=http://www.kcl.ac.uk/depsta/rel/icps/worldbrief/north_america_records.php?code=190|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070804061423/http://www.kcl.ac.uk/depsta/rel/icps/worldbrief/north_america_records.php?code=190|archivedate=4 August 2007|title=Prison Brief for United States of America|date=2006-06-21|accessdate=2007-10-19|publisher=King's College London, International Centre for Prison Studies}} For other estimates of the incarceration rate in China and North Korea see {{cite web|author=Adams, Cecil|url=http://www.straightdope.com/columns/read/2494/does-the-united-states-lead-the-world-in-prison-population|title=Does the United States Lead the World in Prison Population?|date=2004-02-06|accessdate=2007-10-11|publisher=The Straight Dope}}&lt;/ref&gt; ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ် အစပိုင်းတွင် အကျဉ်းကျနေသူ ၂.၃ သန်းမျှ ရှိပြီး လူ၁၀၀ လျှင် ၁ ယောက်နှုန်းထက် ပိုများသည်။ လက်ရှိနှုန်းသည် ၁၉၈၀ ခုနှစ်မှ စာရင်းနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် ၇ ဆမျှ ပိုများသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ojp.usdoj.gov/bjs/glance/tables/incrttab.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070611192107/http://www.ojp.usdoj.gov/bjs/glance/tables/incrttab.htm |archivedate=11 June 2007 |title=Incarceration Rate, 1980–2005 |year=2006 |accessdate=2007-06-10 |publisher=U.S. Dept. of Justice, Bureau of Justice Statistics }}&lt;/ref&gt; အိုအီးစီဒီ နိုင်ငံများတွင် ဒုတိယမြောက်အများဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်သော [[ပိုလန်နိုင်ငံ]]နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ၃ ဆမျှ ပိုများသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.prisonstudies.org/info/downloads/wppl-8th_41.pdf|title=World Prison Population List (8th edition)|year=2009|accessdate=2011-07-23|publisher=King's College London, International Centre for Prison Studies|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110726170615/http://www.prisonstudies.org/info/downloads/wppl-8th_41.pdf|archivedate=26 July 2011}}&lt;/ref&gt; အာဖရိကန်-အမေရိကန်များ၏ အကျဉ်းကျမှုနှုန်းမှာ လူဖြူများထက် ၆ ဆမျှ ပိုများပြီး စပိန်အနွယ်များထက် ၃ ဆမျှ ပိုများသည်။&lt;ref name=&quot;SP&quot;/&gt; အကျဉ်းကျသူ ဤမျှ များပြားရခြင်းမှာ ဖက်ဒရယ် အစိုးရ၏ အမိန့်ချမှတ်မှုဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများနှင့် မူးယစ်ဆေးဝါးနှင့် သက်ဆိုင်သော ပေါ်လစီများကြောင့် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;SP&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HRW&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hrw.org/legacy/reports/2000/usa/Rcedrg00-05.htm |title=The Impact of the War on Drugs on U.S. Incarceration |month=May | year=2000 |accessdate = 2007-06-10 |publisher=Human Rights Watch}}&lt;/ref&gt;

အနောက်နိုင်ငံ အများစုတွင် သေဒဏ်ပေးခြင်းကို ဖျက်သိမ်းပြီး ဖြစ်သော်လည်း အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ပြည်နယ် ၃၄ခု တွင် အချို့သော အစိုးရ နှင့် စစ်ရေးဆိုင်ရာ ပြစ်မှုများအတွက် သေဒဏ်ပေးခြင်းကို ခွင့်ပြုထားသည်။ ၁၉၇၆ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန် တရားရုံးချုပ်မှ ၄ နှစ်ကြာမျှ ဆိုင်းငံ့ထားသော သေဒဏ်ပေးခြင်းကို ပြန်လည်ရုပ်သိမ်းပြီးနောက်တွင် လူ ၁၀၀၀ ကျော်ကို ကွပ်မျက်ခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.deathpenaltyinfo.org/executions-united-states-2007|title=Executions in the United States in 2007|accessdate=2007-06-15|publisher=Death Penalty Information Center|archivedate=7 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080907020938/http://www.deathpenaltyinfo.org/executions-united-states-2007}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပဉ္စမမြောက် အများဆုံး သေဒဏ်ပေးမှု ရှိခဲ့ပြီး [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[အီရန်နိုင်ငံ]]၊ [[မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]] နှင့် [[ယီမင်နိုင်ငံ]] တို့၏ နောက်မှ လိုက်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.deathpenaltyinfo.org/death-penalty-international-perspective#interexec |title=Executions Around the World|accessdate = 2011-07-23|year=2010 |publisher=Death Penalty Information Center}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် နယူးဂျာစီပြည်နယ်သည် ပထမဆုံး အနေနှင့် သေဒဏ်ပေးခြင်းကို ဥပဒေပြဋ္ဌာန်း ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး ၁၉၇၆ ခုနှစ် တရားရုံးချုပ်၏ ဆုံးဖြတ်ချက်အပြီး တွင် ပထမဆုံး ဥပဒေပြဋ္ဌာန်း ဖျက်သိမ်းခဲ့သော ပြည်နယ် ဖြစ်သည်။ နယူးမက္ကဆီကိုပြည်နယ်မှ ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး [[အီလီနွိုင်းပြည်နယ်]]မှ ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;QuinnSignsAbolition&quot;&gt;{{cite news|url=http://newsblogs.chicagotribune.com/clout_st/2011/03/quinn-signs-death-penalty-ban-commutes-15-death-row-sentences-to-life.html|title=Quinn Signs Death Penalty Ban, Commutes 15 Death Row Sentences to Life|date=2011-03-09|accessdate=2011-03-09|newspaper=[[Chicago Tribune]]}}&lt;/ref&gt;

== လူဦးရေပျံ့နှံ့ နေထိုင်မှု ==
[[File:Census-2000-Data-Top-US-Ancestries-by-County.svg|thumb|320px|ဒေသအလိုက် အများဆုံးသော လူမျိုးစုများ၊ ၂၀၀၀ ခုနှစ်]]
{|class=&quot;infobox&quot; style=&quot;font-size: 90%; border: 1px solid #999; float: right; margin-left: 1em; width: 240px;&quot;
|- style=&quot;background:#f5f5f5;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | လူမျိုး (၂၀၁၀)&lt;ref name=&quot;Cen2010Summary&quot;&gt;{{cite web|url=http://2010.census.gov/2010census/data/|title=2010 Census Data|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=2011-03-29|archivedate=6 July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706203009/http://2010.census.gov/2010census/data/}}&lt;/ref&gt;
|-
| လူဖြူ || style=&quot;text-align: center;&quot; |၇၂.၄%
|-
| လူမည်း/ အာဖရိကန်-အမေရိကန် || style=&quot;text-align: center;&quot; |၁၂.၆%
|-
| အာရှသား || style=&quot;text-align: center;&quot; |၄.၈%
|-
| အမေရိကန် လူနီများနှင့် အလာစကာ ရှေးဦးနေထိုင်သူများ || style=&quot;text-align: center;&quot; |၀.၉%
|-
| ဟာဝိုင်အီ ရှေးဦးနေထိုင်သူများ နှင့် ပစိဖိတ်ကျွန်းသားများ|| style=&quot;text-align: center;&quot; |၀.၂%
|-
| အခြား|| style=&quot;text-align: center;&quot; |၆.၂%
|-
| လူမျိုး ၂ မျိုး နှင့် အထက်|| style=&quot;text-align: center;&quot; | ၂.၉%
|-
| ဟစ်စပန်းနစ်/ လက်တီနို (''of any race'') || style=&quot;text-align: center;&quot; |၁၆.၃%
|}

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု သန်းခေါင်စာရင်း ဗျူရို၏ ခန့်မှန်းမှုအရ အမေရိကန်နိုင်ငံ၏ လက်ရှိ လူဦးရေကို ၃၁၃,၅၁၂,၀၀၀ ဦး ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းကြပြီး တရားမဝင် ဝင်ရောက်နေထိုင်သူ ၁၁.၂ သန်းကိုပါ ထည့်တွက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.cis.org/articles/2008/back808.pdf| author = Camarota, Steven A., and Karen Jensenius| title = Homeward Bound: Recent Immigration Enforcement and the Decline in the Illegal Alien Population| month = July| year = 2008| publisher = Center for Immigration Studies| accessdate = 2008-08-06| archiveurl = https://web.archive.org/web/20080809030605/http://www.cis.org/articles/2008/back808.pdf| archivedate = 9 August 2008}}&lt;/ref&gt; ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်တွင် လူဦးရေ ၇၆ သန်းမျှသာ ရှိသော်လည်း ၂၀ ရာစုအတွင်း အမေရိကန်နိုင်ငံ၏ လူဦးရေမှာ ၄ဆမျှ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2005pubs/06statab/pop.pdf |format=PDF|title=Statistical Abstract of the United States |publisher=[[United States Census Bureau]]}}&lt;/ref&gt; ကမ္ဘာပေါ်တွင် တရုတ်နိုင်ငံ နှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံတို့ ပြီးလျှင် လူဦးရေ အများဆုံး ဖြစ်ပြီး အဓိက စက်မှုဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံများတွင် လူဦးရေ တိုးတက်မှု အမြန်ဆုံးရှိသော တစ်ခုတည်းသောနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;PRC&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.prcdc.org/summaries/uspopperspec/uspopperspec.html|title=Executive Summary: A Population Perspective of the United States|publisher=Population Resource Center|month=May|year=2000|accessdate=2007-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070604165856/http://www.prcdc.org/summaries/uspopperspec/uspopperspec.html|archivedate=4 June 2007}}&lt;/ref&gt; မွေးဖွားမှုနှုန်းမှာ လူ ၁၀၀၀ လျှင် ၁၃.၈၂ သာရှိပြီး ကမ္ဘာ့ပျမ်းမျှ မွေးဖွားမှုနှုန်း၏ အောက်တွင် ရှိသော်လည်း လူဦးရေ တိုးတက်မှုနှုန်းမှာ အကောင်းဘက်တွင် ရှိပြီး ၁% မျှ ရှိကာ အခြားသော ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံ အတော်များများထက် သိသိသာသာ ပို၍ များသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html|title=Rank Order—Birth Rate|publisher=CIA|work=The World Factbook|year=2009|accessdate=2009-10-11|archivedate=10 March 2013|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0FiNNzQ?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html}}&lt;/ref&gt; ၂၀၁၁ ဘဏ္ဍာရေးနှစ် အတွင်း ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူ ၁ သန်းခန့်အား အမြဲတမ်း နေထိုင်သူ အဆင့် သတ်မှတ်ပေးခဲ့ပြီး အများစုမှာ မိသားစု ပြန်လည်ပေါင်းစည်းရေး ပေါ်လစီဖြင့် ရရှိခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;LPR&quot;&gt;[http://www.dhs.gov/xlibrary/assets/statistics/publications/lpr_fr_2011.pdf “U.S. Legal Permanent Residents: 2011”]. [[Office of Immigration Statistics]] ''Annual Flow Report.''&lt;/ref&gt; မက္ကဆီကိုနိုင်ငံသည် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူ အများဆုံး ပြောင်းရွှေ့လာရာ နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ၁၉၉၈ ခုနှစ်မှစ၍ တရုတ်နိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံ နှင့် ဖိလစ်ပိုင် နိုင်ငံတို့သည် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူ အများဆုံး လာရောက်ရာ နိုင်ငံများအဖြစ် နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း ရှိနေခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url = http://www.dhs.gov/files/statistics/publications/LPR07.shtm|title=Persons Obtaining Legal Permanent Resident Status by Region and Country of Birth: Fiscal Years 1998 to 2007 (Table 3)|publisher=U.S. Dept. of Homeland Security|accessdate=2008-09-06}}&lt;/ref&gt;

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် လူမျိုးပေါင်းစုံ ရှိပြီး လူဦးရေ ၁ သန်းကျော်သော မျိုးနွယ်ဆက် မတူညီသော မျိုးနွယ်စု ၃၁ ခု ရှိသည်။&lt;ref name=&quot;An2000&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf|title=Ancestry 2000|publisher=U.S.Census Bureau|month=June|year=2004|accessdate=2007-06-13}}&lt;/ref&gt; လူဖြူများမှာ အများဆုံး လူမျိုးဖြစ်ပြီး ဂျာမန်အမေရိကန်များ၊ အင်္ဂလိပ် အမေရိကန်များ နှင့် အိုင်းရစ်ရှ် အမေရိကန်များ ပါဝင်သဖြင့် နိုင်ငံအတွင်း လူဦးရေ အများဆုံးသော မျိုးနွယ်ဆက် အစုအဖွဲ့ ၄ ခုမှ ၃ ခု ပါဝင်သည်။&lt;ref name=&quot;An2000&quot;/&gt; အာဖရိကန် အမေရိကန်များမှာ နိုင်ငံအတွင်း လူဦးရေ အများဆုံးသော လူနည်းစုအဖွဲ့ဝင် လူမျိုးစု ဖြစ်ပြီး မျိုးနွယ်ဆက် အစုများတွင် တတိယမြောက် အများဆုံး အစုအဖွဲ့ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;An2000&quot;/&gt; အာရှ အမေရိကန်များမှာ ဒုတိယမြောက် လူဦးရေ အများဆုံးသော လူနည်းစု အဖွဲ့ဝင် လူမျိုးစုဖြစ်သည်။ အာရှ အမေရိကန်များတွင် လူဦးရေ အများဆုံး လူမျိုး ၂ ခုမှာ တရုတ်-အမေရိကန် များနှင့် ဖိလစ်ပိုင်-အမေရိကန်များ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;An2000&quot;/&gt; ၂၀၁၀ ခုနှစ် စာရင်းအရ အမေရိကန် လူဦးရေတွင် ၅.၂ သန်းမှာ အင်ဒီးယန်း လူနီများနှင့် အလက်စကာ ရှေးဦးနေထိုင်သူများမှ ဆင်းသက်လာသူများ ဖြစ်ပြီး (၂.၉ သန်းမှာ ထိုလူမျိုးစု စင်စစ်များဖြစ်သည်။) ၁.၂ သန်းသော လူဦးရေမှာ ဟာဝိုင်အီ ရှေးဦး နေထိုင်သူများနှင့် ပစိဖိတ်ကျွန်းသားများမှ ဆင်းသက်လာသူများ ဖြစ်သည်။ (၀.၅ သန်းမှာ လူမျိုးစု စင်စစ် ဖြစ်သည်။)&lt;ref name=&quot;Cen2010Race&quot;&gt;{{cite web|author=Humes, Karen R., Nicholas A. Jones, and Roberto R. Ramirez|url=http://www.census.gov/prod/cen2010/briefs/c2010br-02.pdf|title=Overview of Race and Hispanic Origin: 2010| publisher = U.S. Census Bureau| date = March 2011| accessdate = 2011-03-29}}&lt;/ref&gt;သန်းခေါင် စာရင်းအတွင်း လူဦးရေ ၁၉ သန်းကျော်ကို အခြားလူမျိုးစုများဟု ထည့်သွင်းသတ်မှတ်ခဲ့ပြီး ထိုသူများမှာ အဓိက မျိုးနွယ်စုကြီး ငါးခု အတွင်း ထည့်သွင်းရေတွက်ခြင်း မပြုနိုင်သူများ ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Cen2010Race&quot;/&gt;

ဟစ်စပန်းနစ် နှင့် လာတီနို အမေရိကန်များ၏ လူဦးရေ တိုးပွားမှုမှာ အဓိက လူဦးရေ ပြောင်းလဲမှု ပင် ဖြစ်သည်။ ၅၀.၅ သန်းသော အမေရိကန်များမှာ ဟစ်စပန်းနစ် မှ ဆင်းသက်လာသူများဖြစ်ပြီး&lt;ref name=&quot;Cen2010Race&quot;/&gt; သန်းခေါင်စာရင်း ဗျူရိုမှာ တူညီသော မျိုးနွယ်စု လက္ခဏာများကို ဝေမျှ ပိုင်ဆိုင် ထားကြသည်ဟု ဆိုထားသည်။ ၆၄ ရာခိုင်နှုန်းသော ဟစ်စပန်းနစ်- အမေရိကန်များမှာ မက္ကဆီကို မျိုးနွယ်ဆက်များ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=CB2007&gt;{{cite web | url = http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&amp;-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&amp;-CONTEXT=dt&amp;-mt_name=ACS_2007_1YR_G2000_B03001&amp;-redoLog=true&amp;-geo_id=01000US&amp;-geo_id=04000US48&amp;-format=&amp;-_lang=en&amp;-SubjectID=15233304 | title = B03001. Hispanic or Latino Origin by Specific Origin | work = 2007 American Community Survey | publisher = U.S. Census Bureau | accessdate = 2008-09-26 | archivedate = 12 February 2020 | archiveurl = https://archive.today/20200212040125/http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&amp;-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&amp;-CONTEXT=dt&amp;-mt_name=ACS_2007_1YR_G2000_B03001&amp;-redoLog=true&amp;-geo_id=01000US&amp;-geo_id=04000US48&amp;-format=&amp;-_lang=en&amp;-SubjectID=15233304 }}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၀ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၀ ခုနှစ်အတွင်း ဟစ်စပန်းနစ် ဦးရေမှာ ၄၃% မျှ တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ဟစ်စပန်းနစ် မဟုတ်သော လူဦးရေမှာ ၄.၉%သာ တိုးတက်လာခဲ့သည်။&lt;ref name=&quot;Cen2010Summary&quot;/&gt; ထိုတိုးတက်မှု၏ အများစုမှာ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်လာမှုများကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ် စာရင်းအရ အမေရိကန် လူဦးရေ၏ ၁၂.၆ ရာခိုင်နှုန်းမှာ နိုင်ငံခြားတိုင်းပြည်များတွင် မွေးဖွားကြသူများ ဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့ထဲမှ ၅၄%မှာ လက်တင်အမေရိကတွင် မွေးဖွားသူများ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2008pubs/09statab/pop.pdf|publisher=U.S. Census Bureau|work=Statistical Abstract of the United States 2009| title=Tables 41 and 42—Native and Foreign-Born Populations|accessdate = 2009-10-11}}&lt;/ref&gt; မွေးဖွားမှုနှုန်းမှာလည်း အခြား သက်ဆိုင်သော အချက်တစ်ချက်ပင် ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ် စာရင်းအရ ဟစ်စပန်းနစ် အမျိုးသမီးတစ်ဦးသည် သူမ၏ ဘဝသက်တမ်း တလျှောက်တွင် ပျမ်းမျှအားဖြင့် ကလေး ၂.၄ ဦးနှုန်း မွေးဖွားလေ့ ရှိပြီး ဟစ်စပန်းနစ် မဟုတ်သော လူမည်း အမျိုးသမီးများမှာ ၁.၈ဦးနှုန်း မွေးဖွားကာ ဟစ်စပန်းနစ် မဟုတ်သော လူဖြူ အမျိုးသမီးများမှာ ၁.၈ဦးနှုန်းသာ မွေးဖွားကြသည်။ (ပြန်လည် အစားထိုးနှုန်း ၂.၁ ဦးနှုန်း၏ အောက်တွင် ရှိသည်။)&lt;ref&gt;{{cite web|author=Hamilton, Brady E., Joyce A. Martin, and Stephanie J. Ventura | url = http://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr60/nvsr60_02.pdf | title = Births: Preliminary Data for 2010 | work = National Vital Statistics Reports, Volume 60, Number 2 | publisher = U.S. Dept. of Health and Human Services|date=2011-11-17 | accessdate = 2012-04-16}}&lt;/ref&gt; လူနည်းစု လူမျိုးစု (သန်းခေါင်စာရင်း အဖွဲ့၏ အဆိုအရ ဟစ်စပန်းနစ် မဟုတ်သူနှင့် လူဖြူမဟုတ်သော အခြားလူမျိုးစုများ) များ၏ လူဦးရေမှာ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ၃၆.၃% ရှိပြီး&lt;ref&gt;[http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb11-cn123.html US Census Bureau: &quot;U.S. Census Bureau Delivers Final State 2010 Census Population Totals for Legislative Redistricting&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120514153207/http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb11-cn123.html |date=14 May 2012 }} see custom table, 2nd worksheet&lt;/ref&gt; ကလေးသူငယ်များ၏ ၅၀% ခန့်မှာ အသက် ၁ နှစ်အောက်တွင် ရှိကာ&lt;ref&gt;{{cite news|author=El Nasser, Haya|url=http://www.usatoday.com/news/parenting-family/babies/story/2011-08-25/Minority-babies-almost-the-majority/50127816/1|title=Minority babies almost the majority|date=2011-08-24|work=USA TODAY|accessdate=2011-10-17|archivedate=18 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120418144917/http://www.usatoday.com/news/parenting-family/babies/story/2011-08-25/Minority-babies-almost-the-majority/50127816/1}}&lt;/ref&gt; ၂၀၄၂ ခုနှစ်တွင် လူများစု လူမျိုးစု အဖြစ် ပြောင်းလဲရောက်ရှိလာနိုင်သည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/012496.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080822044429/http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/012496.html|archivedate=22 August 2008|title=An Older and More Diverse Nation by Midcentury|publisher=U.S. Census Bureau|date=2008-08-14|accessdate=2008-09-06}}&lt;/ref&gt;

၈၂% သော အမေရိကန်များသည် မြို့ပြများနှင့် မြို့ပြများ၏ ဆင်ခြေဖုံးများတွင် နေထိုင်ကြပြီး&lt;ref name=&quot;WF&quot;/&gt; ၎င်းတို့ထဲမှ တစ်ဝက်ခန့်မှာ လူဦးရေ ၅ သောင်းကျော်သော မြို့ကြီးများတွင် နေထိုင်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&amp;-state=gct&amp;-ds_name=DEC_2000_SF1_U&amp;-_box_head_nbr=GCT-P1&amp;-mt_name=&amp;-_caller=geoselect&amp;-geo_id=&amp;-format=US-1&amp;-_lang=en| title = United States—Urban/Rural and Inside/Outside Metropolitan Area (GCT-P1. Population, Housing Units, Area, and Density: 2000)| publisher = U.S. Census Bureau| date = 2000-04-01| accessdate = 2008-09-23| archivedate = 12 February 2020| archiveurl = https://archive.today/20200212044207/http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&amp;-state=gct&amp;-ds_name=DEC_2000_SF1_U&amp;-_box_head_nbr=GCT-P1&amp;-mt_name=&amp;-_caller=geoselect&amp;-geo_id=&amp;-format=US-1&amp;-_lang=en}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ၂၈၃ ခုမျှသော မြို့များတွင် လူဦးရေ ၁ သိန်းကျော်ရှိပြီး မြို့ကြီး ၉ ခုတွင် လူဦးရေ ၁ သန်းကျော် ရှိကာ [[နယူးယောက်မြို့]]၊[[လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်မြို့]]၊ [[ရှီကာဂိုမြို့]] နှင့် [[ဟူစတန်မြို့]] ကဲ့သို့သော ဂလိုဘယ်လ် စီးတီး ၄မြို့တွင် လူဦးရေ ၂ သန်းကျော် ရှိသည်။&lt;ref name=PopEstBigCities&gt;{{cite web | url = http://hawaii.gov/dbedt/info/census/popestimate/copy_of_2008-subcounty-population-hawaii/SUB_EST2008_01.pdf | archiveurl = https://www.webcitation.org/5lpvuJk99?url=http://hawaii.gov/dbedt/info/census/popestimate/copy_of_2008-subcounty-population-hawaii/SUB_EST2008_01.pdf | archivedate = 7 December 2009 | format = PDF | title = Table 1: Annual Estimates of the Resident Population for Incorporated Places Over 100,000, Ranked by July 1, 2008 Population: April 1, 2000 to July 1, 2008 | work = 2008 Population Estimates | publisher = U.S. Census Bureau, Population Division | date = 2009-07-01 | accessdate = 2009-10-11 }}&lt;/ref&gt; လူဦးရေ ၁ သန်း ကျော်သော မက်ထရိုပိုလစ်တန် ဒေသ ၅၂ ခု ရှိသည်။&lt;ref name=PopEstMSA&gt;{{cite web | url = http://hawaii.gov/dbedt/info/census/popestimate/2008_MSA_Hawaii/CBSA_EST2008_05.pdf | archiveurl = https://www.webcitation.org/5lpvuJzkG?url=http://hawaii.gov/dbedt/info/census/popestimate/2008_MSA_Hawaii/CBSA_EST2008_05.pdf | archivedate = 7 December 2009 | format = PDF | title = Table 5. Estimates of Population Change for Metropolitan Statistical Areas and Rankings: July 1, 2007 to July 1, 2008 | work = 2008 Population Estimates | publisher = U.S. Census Bureau | date = 2009-03-19 | accessdate = 2009-10-11 }}&lt;/ref&gt; အလျှင်အမြန် တိုးတက်နေသော မက်ထရိုဧရိယာ ၅၀ ခုတွင် ၄၇ ခုမှာ နိုင်ငံ၏ တောင်ဘက်ပိုင်းနှင့် အနောက်ဘက်ပိုင်းတွင် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/newsroom/releases/archives/population/cb09-45.html|title=Raleigh and Austin are Fastest-Growing Metro Areas|publisher=U.S. Census Bureau|date=2009-03-19|accessdate=2009-10-11}}&lt;/ref&gt; ဒါးလတ်စ်မြို့၊ ဟူစတန်မြို့၊ အတ္တလန္တာမြို့ နှင့် ဖီးနစ်မြို့ ၄မြို့သည် ၂၀၀၀ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၈ ခုနှစ်အတွင်း လူဦးရေ ၁သန်းကျော်မျှ တိုးပွားလာခဲ့သည်။&lt;ref name=PopEstMSA/&gt;
&lt;center&gt;{{အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ အကြီးမားဆုံး မက်ထရိုပိုလစ်တန် ဒေသများ}}&lt;/center&gt;
{{-}}
=== ဘာသာစကား ===
{|class=&quot;infobox&quot; style=&quot;font-size: 90%; border: 1px solid #999; float: right; margin-left: 1em; width: 250px;&quot;
|- style=&quot;background:#f5f5f5;&quot;
!colspan=&quot;2&quot;|ဘာသာစကား(၂၀၁၀)&lt;ref name=Lang&gt; &quot;Language Spoken at Home by the U.S. Population, 2010&quot;, American Community Survey, U.S. Census Bureau, in ''World Almanac and Book of Facts 2012'', p. 615.&lt;/ref&gt;
|-
|[[အင်္ဂလိပ်ဘာသာ|အင်္ဂလိပ်]] (''တစ်မျိုးတည်း'')||style=&quot;text-align: center;&quot;| ၂၂၉.၇ သန်း
|-
|[[စပိန်ဘာသာ|စပိန်]] (မျိုးကွဲများအပါအဝင်)||style=&quot;text-align: center;&quot;|၃၇.၀သန်း 
|-
|[[တရုတ်ဘာသာ|တရုတ်]]||style=&quot;text-align: center;&quot;|၂.၈ သန်း
|-
|[[ပြင်သစ်ဘာသာ|ပြင်သစ်]] (မျိုးကွဲများအပါအဝင်)||style=&quot;text-align: center;&quot;|၂.၁ သန်း
|-
| တာဂါးလော့||style=&quot;text-align: center;&quot;|၁.၆ သန်း
|-
|ဗီယက်နမ်||style=&quot;text-align: center;&quot;| ၁.၄ သန်း
|-
|ကိုရီးယား||style=&quot;text-align: center;&quot;| ၁.၁ သန်း
|-
|ဂျာမန်||style=&quot;text-align: center;&quot;| ၁.၁ သန်း
|}

အင်္ဂလိပ်စကား သည် လူအများသုံးကြသော ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတော် ဘာသာစကားဟူ၍ သတ်မှတ် မထားပေ။ သို့သော်လည်း အမေရိကန်နိုင်ငံသား အဖြစ်ပြောင်းလဲသည့် ဥပဒေတွင် အင်္ဂလိပ်ဘာသာကို စံအဖြစ် သုံးသော ဘာသာစကား အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် လူဦးရေ သန်း ၂၃၀ သို့မဟုတ် လူဦးရေ၏ ၈၀ ရာခိုင်နှုန်း အသက် ၅ နှစ်နှင့် အထက်တို့သည် အင်္ဂလိပ်ဘာသာ စကားကို အိမ်တွင် ပြောဆိုသုံးနှုန်းကြသည်။ စပိန်ဘာသာ စကားကို လူဦးရေ၏ ၁၂ ရာခိုင်နှုန်းက အိမ်တွင် သုံးကြပြီး ဒုတိယ ဘာသာစကားတွင် သင်ကြားမှု အများဆုံး ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။&lt;ref name=Lang/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url = http://www.adfl.org/resources/enrollments.pdf| title = Foreign Language Enrollments in United States Institutions of Higher Learning| date = fall 2002| publisher = MLA| accessdate = 2006-10-16| archivedate = 3 August 2008| archiveurl = https://web.archive.org/web/20080803020358/http://www.adfl.org/resources/enrollments.pdf}}&lt;/ref&gt; အချို့သော အမေရိကန် ဥပဒေပညာရှင်တို့က အင်္ဂလိပ်ကို နိုင်ငံတော် ဘာသာစကား အဖြစ် သတ်မှတ်ရန် ကြိုးစားမှုများ ဖြစ်ပြီး အနည်းဆုံး ပြည်နယ် ၂၈ ခုတွင် တရားဝင်ဘာသာစကား အဖြစ် သတ်မှတ်ထားပြီး ဖြစ်သည်။&lt;ref name=ILW&gt;{{cite web |author=Feder, Jody |url= http://www.ilw.com/immigrationdaily/news/2007,0515-crs.pdf |title= English as the Official Language of the United States: Legal Background and Analysis of Legislation in the 110th Congress |date=January 25, 2007 |publisher= Ilw.com (Congressional Research Service) |accessdate= June 19, 2007}}&lt;/ref&gt; ဟာဝိုင်အီ ပြည်နယ်တွင် ဟာဝိုင်အီကျွန်းသုံး ဘာသာစကားနှင့် အင်္ဂလိပ်စကား ၂ ခုစလုံးသည် ပြည်နယ်ဥပဒေ အရ တရားဝင် ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hawaii.gov/lrb/con/conart15.html|title=The Constitution of the State of Hawaii, Article XV, Section 4|publisher=Hawaii Legislative Reference Bureau|date=1978-11-07|accessdate=2007-06-19|archivedate=24 July 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130724231656/http://www.hawaii.gov/lrb/con/conart15.html}}&lt;/ref&gt;

တရားဝင် ဘာသာစကားဟူ၍ သတ်မှတ်ထားခြင်း မရှိသော်လည်း နယူးမက္ကဆီကိုပြည်နယ်တွင် အင်္ဂလိပ် နှင့် စပိန်ဘာသာ အသုံးပြုခြင်းကို လည်းကောင်း၊ လူဝီစီးယားနားပြည်နယ်တွင် အင်္ဂလိပ် နှင့် ပြင်သစ် ဘာသာစကား အသုံးပြုခြင်းကို လည်းကောင်း ဥပဒေအရ ခွင့်ပြုထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite book| author =Dicker, Susan J. | title = Languages in America: A Pluralist View | url =https://archive.org/details/languagesinameri00dick |year=2003|pages=[https://archive.org/details/languagesinameri00dick/page/216 216], 220–25 | location =Clevedon, UK| publisher = Multilingual Matters|isbn=1-85359-651-5}}&lt;/ref&gt; [[ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်]] ကဲ့သို့သော အချို့ပြည်နယ်များတွင် တရားရုံးသုံး စာရွက်စာတမ်းများ အပါအဝင် အချို့သော အစိုးရ ဆိုင်ရာ စာရွက်စာတမ်းများကို စပိန်ဘာသာ ဖြင့်လည်း ပြန်ဆို ထုတ်ဝေရန် ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.leginfo.ca.gov/cgi-bin/displaycode?section=ccp&amp;group=00001-01000&amp;file=412.10-412.30|title=California Code of Civil Procedure, Section 412.20(6)|publisher=Legislative Counsel, State of California|accessdate=2007-12-17|archivedate=22 July 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100722010302/http://www.leginfo.ca.gov/cgi-bin/displaycode?section=ccp&amp;group=00001-01000&amp;file=412.10-412.30}} {{cite web|url=http://www.courtinfo.ca.gov/forms/allforms.htm|title=California Judicial Council Forms|publisher=Judicial Council, State of California|accessdate=2007-12-17}}&lt;/ref&gt; အင်္ဂလိပ်စကား မပြောသော ပြည်သူများ ရှိရာ အုပ်ချုပ်ရေး ဒေသများတွင် အစိုးရဆိုင်ရာ စာရွက်စာတမ်းများ (အထူးသဖြင့် မဲပေးခြင်းနှင့် သက်ဆိုင်သော အချက်အလက်များ) ကို ထိုဒေသရှိ လူအများပြောသော ဘာသာစကားတို့ဖြင့် ပြန်ဆို ထုတ်ဝေလေ့ ရှိသည်။ အချို့သော အမေရိကန်ပိုင်း ကျွန်းများတွင် ဒေသခံဘာသာစကားကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာ စကားနှင့် အတူ အသိအမှတ်ပြုထားသည်။ အမေရိကန် ဆာမိုအာ နှင့် ဂူအမ်ကျွန်း တို့တွင် ဆာမိုအန် ဘာသာစကား နှင့် ချာမော်ရိုဘာသာစကားတို့ကို အသီးသီး အသိအမှတ်ပြုထားကြသည်။ မြောက်မာရီယာနာကျွန်းများတွင် ကာရိုလီနီးယန်း နှင့် ချာမိုရို ဘာသာစကားတို့ကို အသိအမှတ် ပြုထားသည်။ ပျူရီတို ရီကိုကျွန်းတွင် တရားဝင်ဘာသာစကားမှာ စပိန်ဘာသာ ဖြစ်သည်။

=== ကိုးကွယ်မှု ===
[[File:BrunswickWhiteChurch.jpg|thumb|upright| ပရက်စ်ဘီတေးရီးယန်း ဘုရားရှိခိုးကျောင်း တစ်ခု၊ အမေရိကန် အများစုကို ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင် အဖြစ် တွေ့ရသည်။]]

အမေရိကန်နိုင်ငံသည် ဘာသာတရား နှင့် တိုက်ရိုက်ဆက်နွယ် မနေသော နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ၏ ပထမအကြိမ် ပြင်ဆင်ချက်မှ ဘာသာရေး လွတ်လပ်ခွင့်ကို အာမခံချက်ပေးထားပြီး ဘာသာရေး ဆိုင်ရာ အစိုးရ ဖွဲ့စည်းခြင်းကို တားမြစ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၂ ခုနှစ် လေ့လာချက်အရ ၅၉% သော အမေရိကန်တို့မှ ဘာသာရေးသည် သူတို့ဘဝတွင် အလွန်အရေးပါသော နေရာမှ ပါဝင် ပတ်သက်နေသည်ဟု ဖြေကြားခဲ့ပြီး အခြားသော ကြွယ်ဝချမ်းသာသော နိုင်ငံများနှင့် ယှဉ်လျှင် အလွန်မြင့်မားသော နှုန်းပင် ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pewglobal.org/reports/display.php?ReportID=167|title=Among Wealthy Nations...U.S. Stands Alone in its Embrace of Religion|publisher=Pew Research Center|work=Pew Global Attitudes Project|date=2002-12-19|accessdate=2008-10-23|archivedate=2011-08-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110822083255/http://pewglobal.org/2002/12/19/among-wealthy-nations/}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၇ ခုနှစ် စစ်တမ်းကောက်ယူချက် တစ်ခု အရ ၇၈.၄%သော အရွယ်ရောက်ပြီးသူတို့သည် ခရစ်ယာန် ဘာသာဝင် အဖြစ် ခံယူထားကြောင်း သိရပြီး&lt;ref name=&quot;Pew&quot;&gt;{{cite web|url=http://religions.pewforum.org/pdf/affiliations-all-traditions.pdf|title=Religious Composition of the U.S.| publisher=Pew Forum on Religion &amp; Public Life|work=U.S. Religious Landscape Survey|year=2007|accessdate=2008-10-23}}&lt;/ref&gt; ၁၉၉၀ ခုနှစ်က ၈၆.၄% နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ကျဆင်းသွားခြင်းဟု ဆိုနိုင်သည်။&lt;ref name=&quot;ARIS&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.gc.cuny.edu/CUNY_GC/media/CUNY-Graduate-Center/PDF/ARIS/ARIS-PDF-version.pdf?ext=.pdf|title=American Religious Identification Survey 2001|author=Kosmin, Barry A., Egon Mayer, and Ariela Kaysar|publisher=CUNY Graduate Center|date=2001-12-19|accessdate=2011-09-16|archivedate=2013-07-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130725004231/http://www.gc.cuny.edu/CUNY_GC/media/CUNY-Graduate-Center/PDF/ARIS/ARIS-PDF-version.pdf?ext=.pdf}}&lt;/ref&gt; ပရိုတက်စတင့် ဂိုဏ်းဝင် ၅၁.၃% ရှိပြီး ရိုမန်ကက်သလစ်ဂိုဏ်းဝင် ၂၃.၉ ရာခိုင်နှုန်းရှိသည်။ ထိုလေ့လာမှုမှ လူဦးရေ၏ ၂၆.၃%မှာ လူဖြူ အီဗန်ဂယ်လစ် ဝါဒီ (ပရိုတက်စတင့်ဂိုဏ်းခွဲ) များ အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး နိုင်ငံအတွင်း လူဦးရေအများဆုံး အယူဝါဒ အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ &lt;ref name=&quot;Pew&quot;/&gt; အခြား လေ့လာမှု တစ်ခုမှ လူမျိုးစု အားလုံးတွင် အီဗန်ဂယ်လစ် ဝါဒီ ပေါင်း လူဦးရေ၏ ၃၀% မှ ၃၅% အထိ ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.uakron.edu/bliss/docs/Religious_Landscape_2004.pdf|archiveurl=https://www.webcitation.org/5lpvuMoCD?url=http://www.uakron.edu/bliss/docs/Religious_Landscape_2004.pdf|archivedate=7 December 2009|author=Green, John C|title=The American Religious Landscape and Political Attitudes: A Baseline for 2004|publisher=University of Akron Ray C. Bliss Institute of Applied Politics|accessdate=2007-06-18}}&lt;/ref&gt; ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင် မဟုတ်သော အခြားဘာသာဝင်များမှာ ၄.၇% ရှိပြီး ၁၉၉၀ ခုနှစ် ၃.၃% မှ မြင့်တက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;ARIS&quot;/&gt; ခရစ်ယာန် မဟုတ်သော ဘာသာတရားများထဲမှ ကိုးကွယ်မှုများသော ဘာသာများမှာ [[ရဟူဒီဘာသာ]] (၁.၇%)၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (၀.၇%)၊ [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]] (၀.၆%)၊ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]] (၀.၄%) နှင့် ယူနီတေးရီးယန်း ယူနီဗာဆယ် ဝါဒီ (၀.၃%) တို့ အသီးသီး ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;Pew&quot;/&gt; ထိုစစ်တမ်းမှပင် သိရသည်မှာ ၁၆.၁% သော အမေရိကန်တို့သည် မည်သည့်ဘုရားမှ ရှိသည်ဟု မယုံကြည်သူ၊ ဘုရားမဲ့ဝါဒီ သို့မဟုတ် အရှင်းဆုံးပြောရလျှင် ဘာသာမဲ့များဟု ခံယူကြပြီး ၁၉၉၀ ခုနှစ် ၈.၂% မှ တိုးမြင့်လာခြင်းပင် ဖြစ်သည်။&lt;ref name=&quot;Pew&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ARIS&quot;/&gt;

=== မိသားစု ပုံစံ ===

၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ၁၈နှစ်နှင့် အထက် အမေရိကန်များထဲတွင် အိမ်ထောင်ရှိသူ ၅၈%၊ အိမ်ထောင်ဖက် သေဆုံးသွားသူ ၆%၊ ကွာရှင်းပြတ်စဲထားသူ ၁၀% နှင့် တစ်ခါမျှ လက်မထပ်ရသေးသူ ၂၅% ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2008pubs/09statab/pop.pdf|publisher=U.S. Census Bureau|work=Statistical Abstract of the United States 2009| title=Table 55—Marital Status of the Population by Sex, Race, and Hispanic Origin: 1990 to 2007|accessdate = 2009-10-11}}&lt;/ref&gt; အမျိုးသမီး အများစုသည် အိမ်ပြင်ပတွင် အလုပ်လုပ်ကြပြီး အများစုမှာ ဘွဲ့ရရှိထားသူများ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.iserp.columbia.edu/news/articles/female_college.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070609151527/http://www.iserp.columbia.edu/news/articles/female_college.html |archivedate=9 June 2007 |title=Women's Advances in Education |publisher=Columbia University, Institute for Social and Economic Research and Policy |year=2006 |accessdate=2007-06-06 }}&lt;/ref&gt;

လိင်တူခြင်း လက်ထပ်ခြင်းမှာ နိုင်ငံရေး အရ အငြင်းပွားစရာ ကိစ္စတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။ အချို့သော ပြည်နယ်များတွင် လိင်တူအချင်းချင်း လက်ထပ်ခြင်း မဟုတ်သော်လည်း ဥပဒေအရ ပေါင်းစည်းနေထိုင်ခြင်း နှင့် လက်မထပ်ဘဲ အတူတကွ နေထိုင်ခြင်းတို့ကို လက်ထပ်ထိမ်းမြားခြင်းအစား ခွင့်ပြုထားသည်။ ၂၀၀၃ ခုနှစ်မှစ၍ အချို့သော ပြည်နယ်များသည် တရားစွဲဆိုမှုများနှင့် ဥပဒေပြုမှုများကြောင့် ယောက်ျားချင်း လက်ထပ်ခြင်းကို ဥပဒေနှင့် အညီ ခွင့်ပြုခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဖက်ဒရယ် အစိုးရ နှင့် ပြည်နယ် အများစုတွင် လက်ထပ်ထိမ်းမြားခြင်းကို ယောက်ျားနှင့် မိန်းမ ပေါင်းစည်းခြင်းဟုသာ သတ်မှတ်ထားခြင်းနှင့် လိင်တူချင်း လက်ထပ်ခြင်းကို တရားဝင် တားမြစ်ထားခြင်းများ ရှိသည်။ ထိုကိစ္စနှင့် ပတ်သက်၍ လူအများစု၏ အယူအဆမှာ ၁၉၉၀ ခုနှစ်များက အများစုက ဆန့်ကျင်ကြသော်လည်း ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် စာရင်းဇယားအရ မတင်မကျ ဖြစ်နေသော ကိစ္စအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gallup.com/poll/147662/First-Time-Majority-Americans-Favor-Legal-Gay-Marriage.aspx |title=For First Time, Majority of Americans Favor Legal Gay Marriage |publisher=Gallup.com |date= |accessdate=2011-07-10}}&lt;/ref&gt;

ဆယ်ကျော်သက်များ ကိုယ်ဝန်ရရှိမှုမှာ အမျိုးသမီး ၁၀၀၀ လျှင် ၇၉.၈ ဦးမျှ ဖြစ်ပြီး အိုအီးစီဒီ နိုင်ငံများတွင် အများဆုံး ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nationmaster.com/graph/peo_tee_bir_rat-people-teenage-birth-rate |title=Teenage birth rate statistics&amp;nbsp;– countries compared&amp;nbsp;– NationMaster People |publisher=Nationmaster.com |date= |accessdate=2011-07-10}}&lt;/ref&gt; ယခင်က ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချမှုနှင့် ပတ်သက်သော ကိစ္စကို ပြည်နယ်အလိုက် ဆုံးဖြတ်ခွင့် ပေးထားသော်လည်း ၁၉၇၃ခုနှစ် တရားရုံးချုပ်၏ ဆုံးဖြတ်ချက်မှ အစပြု၍ တစ်နိုင်ငံလုံး အတိုင်းအတာဖြင့် ခွင့်ပြုပေးခဲ့သည်။ ထိုကိစ္စမှာ အငြင်းပွားစရာ ကိစ္စတစ်ရပ် ဖြစ်နေခဲ့ပြီး နှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာသည့်တိုင်အောင်ပင် အများပြည်သူ၏ အယူအဆမှာ အမျိုးမျိုး အစားစား ကွဲပြား နေခဲ့သည်။ ပြည်နယ်အများစုတွင် ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်း အတွက် အများပြည်သူဆိုင်ရာ ထောက်ပံ့ကြေးကို တားမြစ်ထားခြင်း၊ နှောင်းမှ ဖျက်ချခြင်းကို ကန့်သတ်ထားခြင်း၊ အရွယ်မရောက်သေးသူများ အတွက် မိဘအား အသိပေးရန် လိုအပ်ခြင်း နှင့် မဖျက်ချမီ အချိန်ကာလ တစ်ခု စောင့်ဆိုင်းရန် ပြဋ္ဌာန်းထားခြင်းတို့ ရှိသည်။ ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချမှုနှုန်းမှာ ကျဆင်းလာသော်လည်း အချိုးအစား အရ ကလေး ၁၀၀၀ လျှင် ၂၄၁ ဦး ဖျက်ချမှု ရှိနေပြီး ၁၅ နှစ်မှ ၄၄ နှစ်အတွင်း အမျိုးသမီး ၁၀၀၀ တွင် ၁၅ ဦး ဖျက်ချမှု ရှိနေသဖြင့် အခြားသော အနောက်နိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက များပြားနေသေးသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/ss5511a1.htm|author=Strauss, Lilo T., et al.|title=Abortion Surveillance—United States, 2003|accessdate = 2007-06-17 |publisher=Centers for Disease Control, National Center for Chronic Disease Prevention and Health Promotion, Division of Reproductive Health|work=MMWR|date=2006-11-24}}&lt;/ref&gt;

== ယဉ်ကျေးမှု ==
[[File:Liberty-statue-from-below.jpg|right|thumb|[[လစ်ဘာတီ ရုပ်တု]] အား တကမ္ဘာလုံးမှ အမေရိကန်၏ ပြယုဂ် အဖြစ်နှင့် လွတ်လပ်မှု၊ ဒီမိုကရေစီနှင့် အခွင့်အလမ်းတို့၏ ဝိဉာဏ အဖြစ် မှတ်ယူကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web| title = Statue of Liberty| work=World Heritage| publisher=UNESCO| url = http://whc.unesco.org/en/list/307| accessdate = 2011–10–20}}&lt;/ref&gt;]]

အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ယဉ်ကျေးမှုမျိုးစုံသော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး လူမျိုးစု၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ တန်ဖိုးထားမှု အမျိုးမျိုးအစားစားတို့ တည်ရှိရာ နိုင်ငံဖြစ်သည်။ &lt;ref name=&quot;Society in Focus&quot;&gt;Thompson, William, and Joseph Hickey (2005). ''Society in Focus''. Boston: Pearson. ISBN 0-205-41365-X.&lt;/ref&gt; လူနီ များနှင့် ဟာဝိုင်အီကျွန်းသားများမှ လွဲလျှင် အခြားသော အမေရိကန် အားလုံး နှင့် ၎င်းတို့၏ ဘိုးစဉ်ဘောင်ဆက်များမှာ လွန်ခဲ့သော ၅ ရာစု အတွင်းက အမေရိကန်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာကြခြင်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;Fiorina, Morris P., and Paul E. Peterson (2000). ''The New American Democracy''. London: Longman, p. 97. ISBN 0-321-07058-5.&lt;/ref&gt; အမေရိကန်၏ အဓိက ယဉ်ကျေးမှုမှာ ဥရောပမှ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူတို့ ထံမှ ဆင်းသက်လာသော အနောက်တိုင်းယဉ်ကျေးမှု ဖြစ်ပြီး အာဖရိကမှ ကျွန်များ ယူဆောင်လာသည့် ယဉ်ကျေးမှု ကဲ့သို့သော အခြားယဉ်ကျေးမှုများမှ လွှမ်းမိုးမှုများ ပါဝင်သည်။&lt;ref&gt;Holloway, Joseph E. (2005). ''Africanisms in American Culture'', 2d ed. Bloomington: Indiana University Press, pp. 18–38. ISBN 0-253-34479-4. Johnson, Fern L. (1999). ''Speaking Culturally: Language Diversity in the United States''. Thousand Oaks, Calif., London, and New Delhi: Sage, p. 116. ISBN 0-8039-5912-5.&lt;/ref&gt; လတ်တလော အာရှမှ ရွှေ့ပြောင်းလာသူများနှင့် အထူးသဖြင့် လက်တင်အမေရိကမှ ပြောင်းလဲလာသော သူတို့ထံမှ ယဉ်ကျေးမှုများ ထပ်မံ ရောစွက်လိုက်သဖြင့် လက်ရှိယဉ်ကျေးမှု အခြေအနေတို့ကို ဟင်းအိုးထဲတွင် ရောမွှေထားသကဲ့သို့ ရှိသော ယဉ်ကျေးမှုဟု ပုံဖော်လေ့ ရှိကြသလို ပြောင်းရွှေ့လာသူများနှင့် သူတို့၏ မျိုးဆက်များမှ ရိုးရာ ယဉ်ကျေးမှုကို ထိန်းသိမ်းကြသဖြင့် အသုပ်ပန်းကန်ကဲ့သို့ တသီးတခြား ယဉ်ကျေးမှုများ ပေါင်းစပ်နေသော ယဉ်ကျေးမှုဟုလည်း ပုံဖော်လေ့ ရှိကြသည်။

အမေရိကန် ယဉ်ကျေးမှုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တစ်သီးတစ်သန့် အဖြစ်ဆုံး ယဉ်ကျေးမှုဟု မှတ်ယူကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.clearlycultural.com/geert-hofstede-cultural-dimensions/individualism/|title=Individualism| publisher = Clearly Cultural|accessdate=2009-02-28}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန် အိပ်မက် သို့မဟုတ် အမေရိကန်တို့သည် လူမှုအဆင့်အတန်း အမြင့်ဆုံး အထိ မြင့်တက်လာနိုင်သည့် အခွင့်အလမ်းရှိသည် ဟူသည့် အယူအဆမှ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ချင်သူ အများစုကို ဆွဲဆောင်နိုင်သည်။.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.oecd.org/dataoecd/2/7/45002641.pdf|title=A Family Affair: Intergenerational Social Mobility across OECD Countries|publisher=OECD|work=Economic Policy Reforms: Going for Growth|year=2010|accessdate=2010-09-20}} {{cite web|url=http://www.suttontrust.com/reports/IntergenerationalMobility.pdf|title=Intergenerational Mobility in Europe and North America|author=Blanden, Jo, Paul Gregg, and Stephen Malchin|publisher=Centre for Economic Performance|month=April|year=2005|accessdate=2006-08-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060623094610/http://www.suttontrust.com/reports/IntergenerationalMobility.pdf|archivedate=23 June 2006}}&lt;/ref&gt; အဓိက ယဉ်ကျေးမှုအရ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် အဆင့်အတန်း ခွဲခြားမှု မရှိသော လူ့အဖွဲ့အစည်းအဖြစ် သတ်မှတ်သော်လည်း&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gutfield |first=Amon |year=2002 |title=American Exceptionalism: The Effects of Plenty on the American Experience |publisher=Sussex Academic Press |location=Brighton and Portland |page=65 |isbn=1-903900-08-5}}&lt;/ref&gt; ပညာရှင်များက နိုင်ငံအတွင်း လူမှု အဆင့်အတန်းများ သိသိသာသာ ကွဲပြားသဖြင့် အချင်းချင်း ပေါင်းစည်းခြင်း၊ ဘာသာစကား နှင့် တန်ဖိုးထားမှု တို့အပေါ်တွင် အကျိုးသက်ရောက်မှု ရှိသည် ဆိုသည့် အချက်ကို ထုတ်နှုတ်ပြထားသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Zweig |first=Michael |year=2004 |title=What's Class Got To Do With It, American Society in the Twenty-First Century |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, NY |isbn=0-8014-8899-0}} {{cite web |url=http://eric.ed.gov/ERICWebPortal/Home.portal?_nfpb=true&amp;_pageLabel=RecordDetails&amp;ERICExtSearch_SearchValue_0=ED309843&amp;ERICExtSearch_SearchType_0=eric_accno&amp;objectId=0900000b800472a5 |title=Effects of Social Class and Interactive Setting on Maternal Speech |publisher=Education Resource Information Center |accessdate=2007-01-27}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်၏ လူလတ်တန်းစား နှင့် ပရော်ဖက်ရှင်နယ် အဆင့်အတန်း ရှိသူများမှ ခေတ်သစ် သာတူညီမျှ အမျိုးသမီးဝါဒ၊ ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေး ဝါဒ နှင့် ယဉ်ကျေးမှု အမျိုးမျိုးရှိသော ဝါဒ အစရှိသော ယနေ့လက်ရှိ လူမှုရေး လမ်းကြောင်းများကို အစပျိုးပေးခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ehrenreich |first=Barbara |year=1989 |title=Fear of Falling, The Inner Life of the Middle Class |publisher=HarperCollins |location=New York |isbn=0-06-097333-1}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်တို့၏ မိမိဘာသာ ရှုမြင်မှု၊ လူမှုရေး အမြင် နှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ လိုအပ်ချက်များသည် ၎င်းတို့ လုပ်ကိုင်သော အလုပ်အကိုင်နှင့် မကြုံစဖူး နီးစပ်နေလေ့ ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Eichar |first=Douglas |year=1989 |title=Occupation and Class Consciousness in America |url=https://archive.org/details/occupationclassc00eich |publisher=Greenwood Press |location=Westport, CT |isbn=0-313-26111-3}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်များ အနေနှင့် လူမှုစီးပွားရေး ဆိုင်ရာ အောင်မြင်မှုများကို အလွန်တန်ဖိုးထားလေ့ ရှိသော်လည်း သူလိုငါလို လူသာမန် ဖြစ်ခြင်းကို ယေဘုယျအားဖြင့် ကောင်းသည့် အချက်အဖြစ် ရှုမြင်လေ့ ရှိကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite book |last=O'Keefe |first=Kevin |year=2005 |title=The Average American |url=https://archive.org/details/averageamericant00okee |publisher=PublicAffairs |location=New York |isbn=1-58648-270-X}}&lt;/ref&gt;

=== ခေတ်စားသော မီဒီယာများ ===
[[File:PB050006.JPG|thumb|left|ဟောလိဝုဒ် ဆိုင်းဘုတ်]]
ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပထမဆုံးသော စီးပွားဖြစ် ရုပ်ရှင်ပြသမှုကို ၁၈၉၄ ခုနှစ်က နယူးယောက်မြို့တော်တွင် စတင်ခဲ့ပြီး သောမတ် အက်ဒီဆင် ၏ ကိုင်နက်တိုစကုပ် ခေါ် ရုပ်ရှင်ပြစက်ကို အသုံးပြုခြင်း ဖြစ်သည်။ နောက်တစ်နှစ်တွင် ပထမဆုံးသော ရုပ်ရှင်ပွဲကို နယူးယောက် မြို့တော်တွင်ပင် ပြသခဲ့ပြီး နောက်ထပ် ဆယ်စုနှစ်များတွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် အသံထွက် ရုပ်ရှင် ထုတ်လုပ်မှုတွင် ရှေ့ပြေးဖြစ်ခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစုနှစ် အစောပိုင်းမှစ၍ အမေရိကန် ရုပ်ရှင်လုပ်ငန်းသည် ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ် ဟောလိဝုဒ် တွင်သာ အများအားဖြင့် အခြေပြုခဲ့သည်။ ဒါရိုက်တာ ဒီ ဒဗလျူ ဂရစ်ဖစ်သည် ရုပ်ရှင်ဆိုင်ရာ အသုံးအနှုန်းများကို တီထွင်ရာတွင် အဓိက ဖြစ်ခဲ့ပြီး အော်လ်ဆန် ဝဲလ် ရိုက်ကူးသည် စီတီဇင် ကိန်း (၁၉၄၁) ဆိုသော ရုပ်ရှင်မှာ အချိန်တိုင်းအတွက် အကောင်းဆုံး ရုပ်ရှင်ဟု မကြာခဏ ရည်ညွှန်းလေ့ ရှိကြသည်။&lt;ref&gt;[http://www.filmsite.org/villvoice.html ''Village Voice'': 100 Best Films of the 20th century (2001)]. Filmsite.org; [http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/critics-long.html ''Sight and Sound'' Top Ten Poll 2002]. BFI. Retrieved on 2007-06-19.&lt;/ref&gt; အမေရိကန် ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်များ ဖြစ်ကြသော ဂျွန်ဝိန်း နှင့် [[မာရီလင်မွန်ရိုး]] တို့သည် အလွန်နာမည်ကျော်ကြားသော သရုပ်ဆောင်များ ဖြစ်ခဲ့ကြပြီး ထုတ်လုပ်သူနှင့် စွန့်ဦးတီထွင်သူ တစ်ဦး ဖြစ်သည့် ဝေါ့သ် ဒစ်စနေး သည် ကာတွန်းကား နှင့် ရုပ်ရှင်ရောင်းဝယ်ရေး တွင် ဦးဆောင်ဦးရွက် ပြုသူ တစ်ဦး ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဟောလိဝုဒ်မှာ အဓိက ရုပ်ရုင် စတူဒီယိုများသည် စတားဝါး (၁၉၇၇) နှင့် တိုက်တန်းနစ် (၁၉၉၇) အစရှိသော စီးပွားရေး အရ အကျိုးအမြတ် အများဆုံး ရုပ်ရှင်များကို ထုတ်လုပ် ရိုက်ကူးခဲ့ကြပြီး ဟောလိဝုဒ်မှ ထွက်ရှိသော ရုပ်ရှင်များမှာ ကမ္ဘာ့ရုပ်ရှင်လုပ်ငန်းတွင် ယနေ့တိုင် အဓိကနေရာမှ ပါဝင်လျက် ရှိသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.unesco.org/bpi/eng/unescopress/2000/00-120e.shtml |title=World Culture Report 2000 Calls for Preservation of Intangible Cultural Heritage |date=2000-11-17 |publisher=UNESCO |accessdate=2007-09-14 }} {{cite web |url=http://www1.worldbank.org/economicpolicy/globalization/thwart.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071017111347/http://worldbank.org/economicpolicy/globalization/thwart.html |archivedate=17 October 2007 |title=Summary: Does Globalization Thwart Cultural Diversity? |publisher=World Bank Group |accessdate=2007-09-14 }}&lt;/ref&gt;

အမေရိကန်များသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တယ်လီဗွီးရှင်း အကြည့်ဆုံးသော လူမျိုးများ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nationmaster.com/graph/med_tel_vie-media-television-viewing |title=Media Statistics &gt; Television Viewing by Country |publisher=NationMaster |accessdate=2007-06-03}}&lt;/ref&gt; တယ်လီဗွီးရှင်း ကြည့်သော အချိန်မှာ တဖြည်းဖြည်း မြင့်တက်လျက် ရှိပြီး ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ပျမ်းမျှ တစ်နေ့ ၅ နာရီနှုန်း အထိ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.emarketer.com/Article.aspx?R=1005003 |title=Broadband and Media Consumption |date=2007-06-07 |publisher=eMarketer |accessdate=2007-06-10 |archivedate=2009-07-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090719045955/http://www.emarketer.com/Article.aspx?R=1005003 }}&lt;/ref&gt; တယ်လီဗွီးရှင်း လွှင့်ထုတ်သော အဓိက ကွန်ယက် ၄ ခုစလုံးမှာ စီးပွားဖြစ် ထုတ်လွှင့်မှုများ ဖြစ်ကြသည်။ အမေရိကန်တို့သည် ရေဒီယိုထုတ်လွှင့်မှုများကိုလည်း နားထောင်လေ့ ရှိပြီး အများအားဖြင့် စီးပွားဖြစ် ထုတ်လွှင့်မှုများကို နားထောင်လေ့ ရှိကာ ပျမ်းမျှအားဖြင့် တစ်နေ့လျှင် ၂ နာရီခွဲနှုန်း ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.emarketer.com/Article.aspx?R=1004830 |title=TV Fans Spill into Web Sites |date=2007-06-07 |publisher=eMarketer |accessdate=2007-06-10 |archivedate=2010-06-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100624071851/http://www.emarketer.com/Article.aspx?R=1004830 }}&lt;/ref&gt; ဝက်ဘ်ပေါ်တယ်များနှင့် ရှာဖွေသည့် ဝက်ဘ်ဆိုက်ဒ်များမှ လွဲလျှင် ခေတ်အစားဆုံး ဝက်ဘ်ဆိုက်ဒ်များမှာ [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်]]၊ [[ယူကျု(ဘ်)]]၊ [[ဝီကီပီးဒီးယား]]၊ ဘလော့ဂါ၊ အီးဘေး နှင့် ခရိတ်ခ်လစ် (Craigslist) တို့ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref name=&quot;alexa-topsitesus&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.alexa.com/topsites/countries/US |title=Top Sites in United States |year=2010 |publisher=Alexa |accessdate=2010-03-27 |archivedate=2016-04-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160409001248/http://www.alexa.com/topsites/countries/US }}&lt;/ref&gt;

စည်းချက်ကျပြီး လှပသော စာသားများပါဝင်သည့် အာဖရိကန်-အမေရိကန် ဂီတသည် အမေရိကန် ဂီတတစ်ခုလုံး အပေါ်တွင် နက်ရှိုင်းစွာ လွှမ်းမိုးမှု ရှိပြီး ဥရောပ ရိုးရာဂီတမှ ကွဲပြားခြားနား သွားစေသည်။ ဖော့ခ် ဂီတ၏ အစိတ်အပိုင်းများမှ အသုံးအနှုန်းများ ဖြစ်ပြီး ယခုအခါတွင် ခေတ်ဟောင်းဂီတဟု သိရှိနေကြသည့် ဘလူး ဂီတ စသည်တို့အား တကမ္ဘာလုံးရှိ ပရိသတ်တို့ နှစ်ခြိုက်အားပေးသော ဂီတအမျိုးအစားများ အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့ကြသည်။ ၂၀ ရာစု အစောပိုင်းတွင် လူးဝစ် အမ်းစထရောင်း နှင့် ဒျု အယ်လင်တန် အစရှိသူတို့က ဂျက်ဇ်ဂီတ ကို တီထွင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၂၀ ခုနှစ်များအတွင်း ကျေးလက်ဂီတကို တီထွင်ခဲ့ကြပြီး ၁၉၄၀ နှစ်များတွင် ရစ်သမ်နှင့် ဘလူး သို့ R&amp;B ဂီတကို တီထွင်ခဲ့ကြသည်။ [[ပရက်စလေ|အဲလ်ဗစ် ပရက်စလေ]] နှင့် ချပ်ခ် ဘယ်ရီတို့သည် ၁၉၅၀ ခုနှစ် အလယ်ပိုင်းများ အတွင်း ရော့ခ်အင်ရိုးဂီတကို ရှေးဦးဖန်တီးခဲ့သူများတွင် ပါဝင်သည်။ ၁၉၆၀ ခုနှစ်များတွင် ဘော့ပ် ဒိုင်လန်မှ ဖော့ခ် ဂီတကို ပြန်လည်ဆန်းသစ်ရာမှ လူသိများ အထင်ရှားဆုံးသော တေးရေးဆရာ တစ်ယောက် ဖြစ်ခဲ့ပြီး ဂျိမ်းစ်ဘရောင်းမှ ဖန့်ခ်ဂီတ ဖန်တီးမှုများတွင် ဦးဆောင်ခဲ့သည်။ အမေရိကန်တို့၏ လတ်တလော တီထွင်မှုများတွင် ဟစ်ဟော့ပ် ဂီတ နှင့် ဟောက်စ် ဂီတတို့ ပါဝင်သည်။ အမေရိကန် ပေါ့ပ်စတားများဖြစ်ကြသော ပရက်စလေ၊ [[မိုက်ကယ်လ် ဂျက်ဆင်]] နှင့် မက်ဒေါနား တို့သည် ကမ္ဘာကျော် အဆိုတော်များ အဖြစ် ရပ်တည်ခဲ့ကြသည်။&lt;ref&gt;Biddle, Julian (2001). ''What Was Hot!: Five Decades of Pop Culture in America''. New York: Citadel, p. ix. ISBN 0-8065-2311-5.&lt;/ref&gt;

=== စာပေ၊ အတွေးအခေါ်နှင့် အနုပညာ ===
[[ဝှာင်:Kerouac by Palumbo.jpg|thumb|upright|၁၉၅၀ ခုနှစ်များမှ ထင်ရှားလာခဲ့သော ဘိမျိုးဆက်ဟု ခေါ်သည့် စာရေးဆရာ အုပ်စုထဲမှ ထင်ရှားသော စာရေးဆရာ တစ်ဦးဖြစ်သည့် ဂျက် ကီရွက်]]
၁၈ ရာစုနှစ်နှင့် ၁၉ ရာစု အစောပိုင်းကာလများက အမေရိကန် အနုပညာနှင့် စာပေတို့သည် ဥရောပမှ နည်းပေး လမ်းပြမှုများကို ခံယူခဲ့ကြသည်။ နသန်နီယယ် ဟော်သွန်း၊ အက်ဒ်ဂါ အယ်လန် ပိုး နှင့် ဟင်နရီ ဒေးဗစ် သောရိုး တို့က ၁၉ ရာစု အလယ်ပိုင်းတွင် အမေရိကန် စာပေ၏ တသီးတခြား ထင်ရှားသောဟန်ကို ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့ ကြသည်။ မာ့ခ်တွန်း နှင့် ကဗျာဆရာ ဝေါ့သ် ဝှစ်တ်မန်း တို့မှာ ရာစုနှစ်၏ ဒုတိယပိုင်း တစ်ဝက်တွင် အဓိက အရေးပါသော ထင်ရှားသူများ ဖြစ်ကြသည်။ အယ်မလီ ဒစ်ကင်ဆန် ကို သူမ အသက်ရှင်စဉ်ကာလက သိရှိသူ မရှိသလောက် နည်းသော်လည်း အခုအခါတွင် အမေရိကန်၏ မရှိမဖြစ် ကဗျာဆရာမ တစ်ဦး အဖြစ် အသိအမှတ် ပြုလာကြသည်။&lt;ref&gt;[[Harold Bloom|Bloom, Harold]]. 1999. ''Emily Dickinson''. Broomall, PA: Chelsea House Publishers. p. 9. ISBN 0-7910-5106-4.&lt;/ref&gt; နိုင်ငံနှင့် ဆိုင်သော အတွေ့အကြုံတို့၏ အခြေခံမြင်ကွင်းများ နှင့် ဇာတ်ကောင်စရိုက်များကို အသားပေး ရေးထားသော ဝတ္ထုများ ဖြစ်ကြသည့် ဟာမန်း မယ်လ်ဗေးလ် ၏ မော်ဘီဒစ်ခ် (၁၈၅၁)၊ မာ့ခ်တွန်း၏ ဟပ်ကယ်ဘယ်ရီ ဖင်န် ၏ စွန့်စားခန်းများ (၁၈၈၅)၊ အက်ဖ် စကော့ ဖစ်ဇ်ဂျာရဲလ် ၏ မဟာ ဂက်စဘီ (၁၉၂၅) အစရှိသော စာအုပ်တို့ကို အမေရိကန်၏ မဟာဝတ္ထုများ အဖြစ် ဂုဏ်ပြုခေါ်ဆိုနိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Buell, Lawrence|title=The Unkillable Dream of the Great American Novel: ''Moby-Dick'' as Test Case |url=https://archive.org/details/sim_american-literary-history_spring-summer-2008_20_1-2/page/132|year= 2008|work=American Literary History|volume=20|issue=1–2|pages=132–155|doi=10.1093/alh/ajn005|journal=American Literary History|month=Spring/Summer|issn=0896-7148}}&lt;/ref&gt;

အမေရိကန်နိုင်ငံသား ၁၂ ဦးတို့သည် စာပေဆိုင်ရာ နိုဘယ်လ်ဆုကို ရရှိခဲ့ပြီး နောက်ဆုံးရရှိခဲ့သူမှာ ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် ရရှိခဲ့သော လူးဝီစ် ဂလက်ဒ် ဖြစ်သည်။ ဝီလီယမ် ဖော့သ်ကနာ နှင့် အားနတ်စ် ဟဲမင်းဝေးတို့အား မကြာခဏဆိုသလိုပင် ၂၀ ရာစု၏ လွှမ်းမိုးမှု အရှိဆုံး စာရေးဆရာများ အဖြစ် အမည်တပ် လေ့ ရှိသည်။&lt;ref&gt;Quinn, Edward (2006). ''A Dictionary of Literary and Thematic Terms''. Infobase, p. 361. ISBN 0-8160-6243-9. Seed, David (2009). ''A Companion to Twentieth-Century United States Fiction''. Chichester, West Sussex: John Wiley and Sons, p. 76. ISBN 1-4051-4691-5. Meyers, Jeffrey (1999). ''Hemingway: A Biography''. New York: Da Capo, p. 139. ISBN 0-306-80890-0.&lt;/ref&gt; အနောက်တိုင်း ကောင်ဘွိုင်စာပေများနှင့် စုံထောက်ရာဇဝတ်မှုကို အခြေခံထားသော ဝတ္ထုများမှာ အမေရိကန်မှ စတင်ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ ဘိ မျိုးဆက်ဟု ခေါ်သည့် စာရေးဆရာ တစ်စုက ခေတ်သစ် စာပေ အရေးအသားများကို စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး ထိုအုပ်စုထဲတွင် ပို့စ်မော်ဒန် စာရေးဆရာများ ဖြစ်ကြသော ဂျွန်ဘာ့တ်၊ သောမတ်စ် ပင်ချွန် နှင့် ဒွန် ဒယ်လီလို စသူတို့ ပါဝင်သည်။

သော်ရိုးနှင့် ရပ်ဖ် ဝေါ်လ်ဒို အီမာဆန် တို့ ဦးဆောင်သော အမေရိကန်တွေ့ကြုံလွန်ဝါဒီ (transcendentalists) များက ပထမဆုံး အမေရိကန် အတွေးအခေါ် ဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားမှုကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ အမေရိကန် ပြည်တွင်းစစ် အပြီးတွင် ချားလ်စ် ဆန်ဒါ ပီးယားစ် မှ စတင်ပြီး ဝီလီယမ် ဂျိမ်းစ်နှင့် ဂျွန်ဒူဝီတို့က ဆက်ခံကာ လက်တွေ့ပဓာနဝါဒ (pragmatism) ကို ဦးဆောင် ထုတ်ဖော်ခဲ့ကြသည်။ ၂၀ ရာစု အတွင်းတွင် နိုရမ် ချောင်စကီး၏ အယူဝါဒအပေါ်တွင် ဒဗလျူ ဗွီ ကွိုင်း နှင့် ရစ်ချက် ရော်တီတို့က ထပ်ဆင့်မွမ်းမံ ထားသည့် အတွေးအခေါ်များ ဖြစ်သည် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ အတွေးအခေါ် ပညာ (analytic philosophy) ကို အမေရိကန် ပညာရှင်တို့၏ ရှေ့မှောက်သို့ ဆောင်ယူလာခဲ့သည်။ ဂျွန်ရောလ် နှင့် ရောဘတ် နိုဇစ်ခ် တို့က နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ အတွေးအခေါ်ပညာကို ပြန်လည် အသက်သွင်းခဲ့သည်။

ရုပ်ပြအနုပညာများတွင် ဟတ်ဒ်ဆန်မြစ် အနုပညာကျောင်းသည် ဥရောပသားတို့၏ သဘာဝတ္တဗေဒ (naturalism ) ပေါ်တွင် မူတည် လှုပ်ရှားသည့် ၁၉ ရာစု အလယ်ပိုင်း လှုပ်ရှားမှု တစ်ခု ဖြစ်သည်။ သောမတ်စ် အီကင်၏ သရုပ်မှန် ပန်းချီများမှာ ယခုအခါတွင် အလွန်ထင်ရှားနေပြီ ဖြစ်သည်။ ၁၉၁၃ ခုနှစ်တွင် နယူးယောက် မြို့တွင် ပြသခဲ့သည့် အာမာရီ ပြပွဲ ဟုခေါ်သည့် ဥရောပ မော်ဒန်ပန်းချီပြပွဲမှ အများအား အံ့အား သင့်သွားစေခဲ့ပြီး အမေရိကန် ပန်းချီ၏ အခင်းအကျင်းကို ပြောင်းလဲသွားစေခဲ့သည်။
&lt;ref&gt;Brown, Milton W. (1988 1963). ''The Story of the Armory Show''. New York: Abbeville. ISBN 0-89659-795-4.&lt;/ref&gt; ဂျော်ဂျီယာ အို ကိဖ်၊ မားစ်ဒန် ဟတ်တလေနှင့် အခြားသူတို့သည် အသစ်အဆန်း ပုံစံအသစ်များကို စမ်းသပ်ခဲ့ကြသည်။ အရေးပါသော အနုပညာလှုပ်ရှားမှုများ ဖြစ်ကြသည့် ဂျက်ဆန် ပိုးလော့ခ် နှင့် ဝီလမ် ဒီ ကွန်းနင်း တို့၏ အက်ဘ်ဆထရက် အိတ်စပရက်ရှင်နစ်ဇင် ဝါဒ၊ အန်ဒီ ဝါဟိုး နှင့် ရွိုင်း လစ်တန်ရှတိန်းတို့၏ ပေါ့ပ်အတ် စသည်တို့သည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင်ပင် အများစု ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ မော်ဒန်ဝါဒနှင့် ပို့စ်မော်ဒန်ဝါဒ ရေစီးကြောင်းများက အမေရိကန် ဗိသုကာပညာရှင်များ ဖြစ်ကြသော ဖရန့်ခ် လွိုက် ရိုက်၊ ဖိလစ် ဂျွန်ဆင် နှင့် ဖရန့်ခ် ဂေရီ တို့အား ကျော်ကြားမှု ရရှိစေခဲ့သည်။

အမေရိကန်တွင် ပြဇာတ်နှင့် ပတ်သက်၍ အဓိက မြှင့်တင်ခဲ့သူမှာ ပြဇာတ်စီစဉ်သူ ပီ တီ ဘာနမ် ဖြစ်ပြီး ၁၈၄၁ ခုနှစ်တွင် မက်ဟက်တန် အောက်ပိုင်းတွင် ဖျော်ဖြေရေး အဆောက်အဦးများကို စတင် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၁၈၇၀ နှောင်းပိုင်းနှစ်များမှ စ၍ ဟယ်ရီဂန် နှင့် ဟတ် တို့က ထင်ရှားသော သီချင်းဖွဲ့ ဟာသပြဇာတ်များကို ထုတ်ဖော် တင်ဆက်ခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစုတွင် ဘရော့ဒ်ဝေး၌ ခေတ်သစ် ဂီတပုံစံများ ထွက်ပေါ်လာခဲ့ပြီး ဇာတ်ရုံမှ သီချင်းများကို ရေးသားသူ အိုက်ဗင် ဘာလင်၊ ကိုးလ် ပေါ်တာ၊ စတီဖင် ဆုံဟိမ်း တို့၏ သီချင်းများမှာ ပေါ့ပ်ဂီတ၏ စံနှုန်းများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ပြဇာတ်ရေးဆရာ ယူဂျင်း အို နေးလ်သည် ၁၉၃၆တွင် စာပေ ဆိုင်ရာ နိုဘယ်လ်ဆုကို ရရှိခဲ့ပြီး အခြားပြဇာတ်နှင့် သက်ဆိုင်သူများထဲမှ ဆုရရှိကြသူများမှာ ပူလစ်ဇာဆု ရရှိခဲ့ကြသော တင်နက်ဆီ ဝီလီယမ်၊ အက်ဒဝပ် အယ်လ်ဘီး နှင့် အော်ဂတ်စ် ဝီလ်ဆင်တို့ ဖြစ်ကြသည်။

ထိုအချိန်ထိုအခါက လူသိနည်းခဲ့သော်လည်း ၁၉၁၀ ခုနှစ်များမှ ချားလ်စ်အိုက်ဗ်၏ ရေးသားတက်ဆက်မှုများမှာ ဂန္ထဝင်ဆိုင်ရာ ဂီတတွင် အမေရိကန် တေးရေးဆရာ တစ်ယောက်၏ ပထမဆုံး အဓိက ပါဝင်ပတ်သက်မှု ပင် ဖြစ်သည်။ စမ်းသပ်တီထွင်သူများ ဖြစ်ကြသည့် ဟင်နရီ ကိုဝဲလ် နှင့် ဂျွန်ကေ့ဂျ် တို့သည် ဂန္ထဝင်ဂီတ ဆိုင်ရာ တေးသွားများ ရေးဖွဲ့မှုအတွက် တမူထူးခြားသော အမေရိကန် နည်းလမ်းဖြင့် ချည်းကပ်မှုကို ဖန်တီးခဲ့သည်။ အာရွန် ကော့ပ်လန်းနှင့် ဂျော့ရှ် ဂါ့ရှ်ဝင်တို့က ခေတ်ပေါ်ဂီတနှင့် ဂန္ထဝင်ဂီတ အရောအနှောကို ဖန်တီး ခဲ့ကြသည်။ အကဆရာများ ဖြစ်ကြသည့် အစ်ဆာဒိုရာ ဒွန်ကန် နှင့် မာသာ ဂရေဟမ် တို့သည် ခေတ်ပေါ်အကကို ကူညီ တီထွင်ခဲ့ကြပြီး ဂျော့ရှ် ဘလန်ချိုင်း နှင့် ဂျရုန်း ရော်ဘင်တို့မှာ ၂၀ ရာစု ဘဲလေး အက၏ ဦးဆောင်ဦးရွက် ပြုသူများ ဖြစ်ကြသည်။ အမေရိကန်တို့သည် ခေတ်ပေါ် အနုပညာဖြစ်သော ဓာတ်ပုံပညာတွင် အရေးပါခဲ့သည်မှာ ကြာမြင့်လှပြီ ဖြစ်သည်။ အဓိက နာမည်ကြီး ဓာတ်ပုံဆရာများတွင် အဲဖရက် စတေးဂလစ်၊ အက်ဒဝပ် စတိုင်းချန်း နှင့် အန်ဆယ် အဒမ် စသူတို့ ပါဝင်သည်။ သတင်းစာများမှ ဟာသကာတွန်းတိုများနှင့် ရုပ်ပြစာအုပ်များမှာ အမေရိကန်တို့၏ တီထွင်မှုများ ဖြစ်ကြသည်။ ရုပ်ပြများထဲတွင် ထူးခြားသော အရည်အသွေးရှိသည်ဟု စံတင်ထိုက်သည့် မဟာ သူရဲကောင်း စူပါမင်းမှာ အမေရိကန်၏ ပြယုဂ်တစ်ခုပင် ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite book | last=Daniels | first=Les | authorlink=Les Daniels | year=1998 | title=Superman: The Complete History | page=11 | edition=1st | publisher=[[Titan Books]] | isbn=1-85286-988-7 }}&lt;/ref&gt;

=== အစားအစာ ===
အမေရိကန်၏ အဓိကအစားအစာများမှာ အခြား အနောက်နိုင်ငံများနှင့် တူညီသည်။ ဂျုံသည် အဓိက စားသုံးသည့် သီးနှံဖြစ်သည်။ လူနီများ နှင့် အစောပိုင်း ဥရောပ အခြေချ နေထိုင်သူများ စားသုံးကြသည့် ဟင်းလျာများတွင် ကြက်ဆင်သား၊ သမင်သား၊ အာလူး၊ ကန်းစွန်းဥ၊ ပြောင်းဖူး၊ မေပယ်လ်အရည် စသည့် အဆာပလာ အမျိုးမျိုးတို့ကို ထည့်သွင်း ချက်ပြုတ်ကြသည်။ ဖြည်းဖြည်းချင်း ချက်ထားသော ဝက်သားနှင့် အမဲသား ဘာဘီကျူးများ၊ ကဏန်းကိတ်များ၊ အာလူးကြော် နှင့် ချော့ကလက် ချစ်ပ် ကွက်ကီး စသည်တို့မှာ အမေရိကန် အစားအစာ သီးသန့် ဖြစ်ကြသည်။ ဆိုးလ်ဖု ဟု ခေါ်ကြသော အာဖရိကကျွန်များ ချက်ပြုတ်လေ့ ရှိသော အစားအစာများမှာ တောင်ပိုင်းတွင် လူကြိုက်များပြီး အခြားသော ဒေသများမှ အာဖရိကန်-အမေရိကန်များ ကြားတွင် လည်း တွေ့ရလေ့ ရှိသည်။ အစားအစာ နှစ်မျိုး သုံးမျိုးကို ပေါင်းစပ်ထားသော လူဝီစီးယားနား ခရီယိုး၊ ကေဂျွန် နှင့် တက်စ်- မက်စ် စသည်တို့မှာလည်း ဆိုင်ရာ ဒေသအသီးသီး အတွင်း ထင်ရှားသည်။

အမေရိကန်၏ သွင်ပြင်လက္ခဏာ အစားအစာများဟု ခေါ်နိုင်သော ပန်းသီးမုန့်၊ ကြက်ကြော်၊ ပီဇာ၊ ဟမ်ဘာဂါ နှင့် ဟော့ဒေါ့စသည်တို့မှ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်လာသူ အမျိုးမျိုး တို့၏ ဟင်းလျာများမှ ပြောင်းလဲ ရယူထားခြင်း ဖြစ်သည်။ အာလူးကြော်၊ ဘာရီတို နှင့် တာကို အစရှိသော မက္ကဆီကန် ဟင်းလျာများ၊ ပတ်စတာ ဟင်းလျာများတို့သည် အီတလီ ဟင်းလျာများမှ ဆင်းသက်လာပြီး အများစု စားသုံးလျက် ရှိကြသည်။&lt;ref name=&quot;IFT&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.newswise.com/articles/what-when-and-where-americans-eat-in-2003|author=Klapthor, James N. |title=What, When, and Where Americans Eat in 2003 |publisher=Newswise/Institute of Food Technologists |date=2003-08-23|accessdate=2007-06-19}}&lt;/ref&gt; အမေရိကန်များသည် ကော်ဖီကို လက်ဖက်ရည်ထက် ပို၍ ကြိုက်ကြသည်။ အမေရိကန် စားသောက်ကုန် လုပ်ငန်းရှင်၏ အရောင်းမြှင့်တင်မှုများမှ တဆင့် လိမ္မော်ရည်နှင့် နွားနို့တို့သည် နေရာတိုင်းတွင် တွေ့ရသော နံနက်စာ သောက်စရာများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;Smith, Andrew F. (2004). ''The Oxford Encyclopedia of Food and Drink in America''. New York: Oxford University Press, pp. 131–32. ISBN 0-19-515437-1. Levenstein, Harvey (2003). ''Revolution at the Table: The Transformation of the American Diet''. Berkeley, Los Angeles, and London: University of California Press, pp. 154–55. ISBN 0-520-23439-1.&lt;/ref&gt;

ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံးဖြစ်သော အမေရိကန်တို့၏ အမြန်အစားအစာ လုပ်ငန်းသည် ၁၉၃၀ ပြည့်နှစ်များတွင် ကားပေါ်မှ မဆင်းဘဲ ဝယ်ယူနိုင်သော စနစ်ကို စတင် ခဲ့သည်။ အမြန်အစားအစာများကို စားသုံးကြခြင်းသည် ကျန်းမာရေး အတွက် စိုးရိမ်စရာ တစ်ခု ဖြစ်လာစေခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ်များ နှင့် ၁၉၉၀ ခုနှစ်များတွင် အမေရိကန်တို့၏ ကယ်လိုရီ စားသုံးမှုမှာ ၂၄% မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ &lt;ref name=&quot;IFT&quot; /&gt; အမြန်အစားအစာ ဆိုင်များတွင် မကြာခဏ စားသုံးခြင်းသည် ပြည်သူ့ကျန်းမာရေး ဆိုင်ရာ အရာရှိများက &quot;အမေရိကန်တို့၏ အဝလွန်နှုန်း ပျံနှံ့ခြင်း&quot;ဟု ခေါ်သော ကျန်းမာရေး ပြဿနာတစ်ရပ်ကို ဖြစ်ပွားစေသည်။&lt;ref&gt;Boslaugh, Sarah (2010). &quot;Obesity Epidemic&quot;, in ''Culture Wars: An Encyclopedia of Issues, Viewpoints, and Voices'', ed. Roger Chapman. Armonk, N.Y.: M. E. Sharpe, pp. 413–14. ISBN 978-0-7656-1761-3.&lt;/ref&gt; အလွန်ပင် ချိုလှသော အအေးများမှ အမေရိကန်တွင် လူကြိုက်များပြီး သကြားပါသော ဖျော်ရည်များသည် အမေရိကန်တို့အတွက် ကယ်လိုရီ စားသုံးမှု၏ ၉% နှုန်းခန့်မျှ နှင့် သက်ဆိုင်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Fast Food, Central Nervous System Insulin Resistance, and Obesity |publisher=American Heart Association |year=2005 |work=[[Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology]] |url=http://atvb.ahajournals.org/cgi/content/full/25/12/2451#R3-101329 |accessdate=2007-06-09 }} {{cite web |title=Let's Eat Out: Americans Weigh Taste, Convenience, and Nutrition |publisher=U.S. Dept. of Agriculture |url=http://www.ers.usda.gov/publications/eib19/eib19_reportsummary.pdf |accessdate=2007-06-09 |archivedate=7 December 2009 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5lpvum1lU?url=http://www.ers.usda.gov/publications/eib19/eib19_reportsummary.pdf }}&lt;/ref&gt;

=== အားကစား ===
[[ဝှာင်:Shea Smith-edit1.jpg|thumb| အမေရိကန် ဘောလုံး ကစားပွဲတွင် ဘောလုံးကိုသယ်ပြေးလာသော နောက်တန်းလူ တစ်ဦး]]
၁၉ရာစု နှောင်းပိုင်းမှ အစပြု၍ ဘေ့စ်ဘောလ်ကို အမျိုးသား အားကစားနည်း တစ်ရပ်အဖြစ် မှတ်ယူခဲ့သည်။ သို့သော် အချို့သော ဆန်းစစ်ချက်များအရ အမေရိကန် ဘောလုံးသည် ကြည့်ရှုသူ အများဆုံး အားကစားနည်း တစ်ရပ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|author=Krane, David K.|title=Professional Football Widens Its Lead Over Baseball as Nation's Favorite Sport|url=http://www.harrisinteractive.com/Insights/HarrisVault8482.aspx?PID=337|publisher=Harris Interactive|date=2002-10-30|accessdate=2007-09-14|archivedate=9 July 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100709111448/http://www.harrisinteractive.com/Insights/HarrisVault8482.aspx?PID=337}} Maccambridge, Michael (2004). ''America's Game: The Epic Story of How Pro Football Captured a Nation''. New York: Random House. ISBN 0-375-50454-0.&lt;/ref&gt; ဘတ်စကက်ဘောနှင့် ရေခဲပြင် ဟော်ကီကစားနည်းတို့သည် အသင်းလိုက် အားကစားနည်းများတွင် ဦးဆောင်ဦးရွက် အားကစားနည်းများ အဖြစ် ပါဝင်သည်။ ကောလိပ်ကျောင်းများ အတွင်း ယှဉ်ပြိုင်ကစားကြသော အမေရိကန် ဘောလုံး နှင့် ဘတ်စကက်ဘော တို့သည် ပရိသတ် အများအပြားကို ဆွဲဆောင်နိုင်သည်။ လက်ဝှေ့နှင့် မြင်းပြိုင်ပွဲတို့မှာ လူအများဆုံး ကြည့်ရှုကြသည့် တစ်ဦးချင်း ကစားနည်းများ ဖြစ်ကြသည်။&lt;ref&gt;{{cite web |author=Cowen, Tyler, and Kevin Grier |title=What Would the End of Football Look Like??url=http://www.grantland.com/story/_/id/7559458/cte-concussion-crisis-economic-look-end-football|publisher=Grantland/ESPN|date=2012-02-09|accessdate=2012-02-12}}&lt;/ref&gt; သို့သော်လည်း ဂေါက်သီးကစားခြင်းနှင့် ကားပြိုင်ခြင်းတို့ကြောင့် ထိုကစားနည်းများ မှေးမှိန်လာခဲ့သည်။ ဘောလုံးကစားခြင်းကို လူငယ်များနှင့် အပျော်တမ်း အဆင့်တွင် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ကစားကြသည်။ တင်းနစ်နှင့် အခြား ပြင်ပတွင် ကစားရသော ကစားနည်း အချို့မှာလည်း လူကြိုက်များသည်။

အမေရိကန်တွင် ကစားနည်း အများစုမှာ ဥရောပကစားနည်းများမှ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သော်လည်း ဘော်လီဘော ကစားခြင်း၊ ဘုတ်စကိတ် စီးခြင်း၊ နှင်းလျှောစီးခြင်း နှင့် ချီးယားလိဒင်း တို့မှာ အမေရိကန်တို့၏ တီထွင်မှုများ ဖြစ်ကြသည်။ ဘတ်စကတ်ဘောကို ကနေဒါနိုင်ငံဖွား ဂျိမ်းစ် နိုက်စမစ်က မက်ဆာချူးဆက်တွင် တီထွင်ခဲ့သည်။ လာခရော့စ်နှင့် ရေလွှာစီးခြင်းတို့မှာ အမေရိကန် ရှေးဦးနေထိုင်သူနှင့် ဟာဝိုင်အီ ကျွန်းသားထံမှ အနောက်တိုင်းသားများ ဆက်ခံရရှိခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အိုလံပစ် ကစားပွဲတော် ၈ ခုကို အမေရိကန်တွင် ကျင်းပခဲ့ဖူးသည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် နွေရာသီ အိုလံပစ် အားကစားပွဲတော်တွင် ဆုတံဆိပ် ၂,၃၀၁ ခု ရရှိခဲ့ဖူးပြီး အခြားတိုင်းပြည် အားလုံးထက်များသည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=All-Time Medal Standings, 1896–2004 | publisher = Information Please|url=http://www.infoplease.com/ipsa/A0115108.html | accessdate=2007-06-14}} {{cite web|title=Distribution of Medals—2008 Summer Games| publisher = Fact Monster|url=http://www.factmonster.com/sports/olympics/2008/distribution-medals-summer-games.html| accessdate=2008-09-02}}&lt;/ref&gt; ဆောင်းရာသီ အိုလံပစ်ကစားပွဲတွင်မူ ၂၅၃ ခု ရရှိခဲ့ပြီး ဒုတိယမြောက် အများဆုံး ရရှိသော နိုင်ငံ ဖြစ်ကာ နော်ဝေနောက်မှ လိုက်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|title=All-Time Medal Standings, 1924–2006|publisher=Information Please|url=http://www.infoplease.com/ipsa/A0115207.html|accessdate=2007-06-14}} {{cite web|title=Olympic Medals|publisher=Vancouver Organizing Committee|url=http://www.vancouver2010.com/olympic-medals/|accessdate=2010-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101225190920/http://www.vancouver2010.com/olympic-medals/|archivedate=25 December 2010}} Norway is first.&lt;/ref&gt;

=== အတိုင်းအတာစနစ် ===
အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ရိုးရာတိုင်းတာမှုများကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားပြီး ၎င်းတို့တွင် ယခင်က ဗြိတိသျှ အင်ပီယီရယ်လ် အတိုင်းအတာများ ဖြစ်ကြသော မိုင်၊ ကိုက် နှင့် ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက် စသည်တို့ ပါသည်။ အမေရိကန်၏ ထူးခြားသော အတိုင်းအတာများမှာ ဂါလန် နှင့် ပိုင့် စသော ထုထည် အတိုင်းအတာများ ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် နိုင်ငံတကာ အတိုင်းအတာ စံနှုန်း သတ်မှတ်ချက်ကို မလိုက်နာသော နိုင်ငံ ၃ နိုင်ငံ တွင် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[လိုက်ဘေးရီးယားနိုင်ငံ]] တို့နှင့် အတူ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ပါဝင်သည်။ သို့သော်လည်း သိပ္ပံ၊ ဆေးပညာ နှင့် အခြားသော စက်မှုဆိုင်ရာ နယ်ပယ်များတွင် မက်ထရစ်စနစ်ကို ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုလာကြပြီ ဖြစ်သည်။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/appendix/appendix-g.html|title=Appendix G: Weights and Measures|publisher=CIA|work=The World Factbook|date=|accessdate=2010-04-01|archivedate=6 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110406124728/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/appendix/appendix-g.html}}&lt;/ref&gt;

== ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် ==

== ရည်ညွှန်းချက်များ ==
{{reflist|2}}

[[Category:နိုင်ငံ]]
[[Category:အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]
[[Category:နေတိုး အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]]</text>
      <sha1>odb4clsg3in4333loumvsg2g67btsp4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၠာဲခၟာဲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4592</id>
    <revision>
      <id>56648</id>
      <parentid>47073</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:23:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12982" sha1="euf5h29rfnqaubwwdqhlyi2dtalkevf" xml:space="preserve">[[ဝှာင်:Chicken_egg01_monovular.jpg|thumb|ခဍမ်ခၟာဲမွဲ ဂျိုင်င် မနွံလဒေါဝ် သၠာဲခၟာဲ]]
'''သၠာဲခၟာဲ (Egg white)''' ဂှ် ဒှ်ခၞတ်ကေဝ်ကေဝ် မနွံ အပ္ဍဲ ခၟာဲမွဲမရ။ ခၟာဲစာင်မ္ဂး နွံသဏ္ဌာန် လ္ပါ်ဂတဂှ် နွံဂၠိုင် ဟိုတ်နူကဵု ပ္ဍဲအခိင်စာင် မဂိုတ်ပ္တိတ်ခၟာဲဂှ်ရ။ သၠာဲခၟာဲဂှ် ပူဗိုင်လဝ် ခဍန်ခၟာဲရ။ ခဍန်ခၟာဲဂှ် နွံသန္ဓိကဵုဒှ် သက္ကုသန္ဓိကဵုဒှ် သၠာဲခၟာဲဂှ် ပူဗိုင်လဝ်ခဍန်ခၟာဲရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိကကမၠောန် သၠာဲခၟာဲဂှ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ခ္ဍန် ကေုာံ သွက်ဂွံဖ္ဍိုက်ဗပေင် အဟာရ ကုကောန်သန္ဓိ သွက်ခၟာဲသန္ဓိတအ်ရ။ 
သၠာဲခၟာဲဂှ် မတၟုဲတဴ ဗွဲမဂၠိုင် နကဵု ဍာ် ၜိုတ် ၉၀% သၟေဟ် ၁၀% ဂှ် ဒှ်ဓါတ် ပရဝ်တိန်ဂမၠိုင် (မပ္တံကဵု အလ်ဗူမိန် (albumins)၊ မုခဝ်ပရဝ်တိန် (mucoproteins)၊ ကေုာံ ဂလဝ်ဗူလိန် (globulins))တုဲ လေင်ဒၟံင်ရ။ သၠာဲခၟာဲဂှ် ဟွံတုပ် ညံင်ခဍန်ခၟာဲ၊ ခဍန်ခၟာဲဂှ် နွံကဵု ဓါတ်လဳပိဒ် (ကၠေင်) ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ သၠာဲခၟာဲဂှ် ဓါတ်ကၠေင် ကြပ်ဟွံမဲတုဲ ဓါတ် ကာဗဝ်ဟာက်ဒြိတ် (carbohydrate) နွံ အောန်နူ ၁%ဏီရ။ ပ္ဍဲကဵု ခၟာဲမွဲမဂှ် ဓါတ်ပရဝ်တိန် နွံပ္ဍဲသၠာဲခၟာဲ ၜိုတ် ၅၆% ဒှ်ရ။ သၠာဲခၟာဲဂှ် စကာပ္ဍဲကဵု စၞစဂၠိုင်ကွေဟ်ရ။ ညံင်ရဴဂှ်ကီု ပ္ဍဲကာလမကၠောန် ဝက်သိန် (ဂဥုဲစဵုဒၞာ) လေဝ် စကာ သၠာဲခၟာဲ ဗွဲမဂၠိုင်ကီုရ။ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကာလမကၠောန် ဝက်သိန်ယဲချာမ်။&lt;ref&gt;{{Cite journal|doi=10.1016/S0022-3476(98)70101-5|pmid=9821418|title=Safe administration of influenza vaccine to patients with egg allergy|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-pediatrics_1998-11_133_5/page/624|journal=The Journal of Pediatrics|volume=133|issue=5|pages=624–8|year=1998}}&lt;/ref&gt;).

== လဒက်ပတန် ==
ပ္ဍဲ သၠာဲခၟာဲစာင်မွဲမဂှ် ပထောအ် ပိဂအုမ်မ္ဂး သၠာဲဍေဟ် နွံလျိုင် ၜါဂအုမ်ဒှ်ရ။ ပ္ဍဲဂှ် ဍာ်နွံ ၉၀% သၟေဟ်ဂှ် ဒှ်ဓါတ်ပရဝ်တိန်၊ ဓါတ်သတ္တု၊ ဓါတ်ကၠေင်ဂမၠိုင်၊ ဝဳတမိန် ကေုာံ ဓါတ်ဂလူကောတ် တအ်ရ။ ခၟာဲစာင်အမေရိကာန်ဂျိုင်င် ဇၞော်မွဲမ မ္ဂး နွံသၠာဲ ၜိုတ် ၃၃ ဂရာမ်မ္ဂး၊ ပ္ဍဲဂှ် ၃,၆ ဂရာမ်ဂှ် ဒှ်ဓါတ်ပရဝ်တိန်၊ ၀,၂၄ ဂရာမ်ဂှ် ဒှ် ကာဗဝ်ဟာ်ဒြိတ် တုဲ ၅၅ မဳလဳဂရာမ် ဒှ်ဓါတ်သဝ်ဒဳယာမ် (sodium)။ ပ္ဍဲကဵုသၠာဲဂှ် ဓါတ်ခဝ်လေသ္ထရောလ် (cholesterol) တုဲပၠန် ဒြဟတ်ဂှ် နွံၜိုတ် ၁၇ ခလဝ်ရဳ (calories)&lt;ref name=&quot;McGee, 77&quot; /&gt; သၠာဲခၟာဲဂှ် ဒှ်ဂကောံဓါတ်အလ်ကာလဳ (alkaline solution) တုဲ နွံကဵုဓါတ်ပရဝ်တိန် ၜိုတ် ၁၄၉ ဂကူရ။ သ္ၚိအင်သၟဝ်ဝွံ ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဂကူဓါတ်ပရဝ်တိန်ဂမၠိုင် မနွံဒၟံင် ပ္ဍဲသၠာဲခၟာဲဂမၠိုင် နကဵု တၟအ်ကၠံ ကေုာံ ယၟုဍေဟ်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;McGee, 77&quot; /&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin:10px 0px 10px 10px&quot;
!ပရဝ်တိန်
!လၟိဟ်မနွံ
|- 
|Ovalbumin
|54%
|- 
|Ovotransferrin
|12%
|- 
|Ovomucoid
|11%
|- 
|Ovoglobulin G2
|4%
|- 
|Ovoglobulin G3
|4%
|- 
|Ovomucin
|3.5%
|- 
|Lysozyme
|3.4%
|- 
|Ovoinhibitor
|1.5%
|- 
|Ovoglycoprotein
|1%
|- 
|Flavoprotein
|0.8%
|- 
|Ovomacroglobulin
|0.5%
|- 
|Avidin
|0.05%
|- 
|Cystatin
|0.05%
|}
Ovalbumin is the most abundant protein in albumen. Classed as phosphoglycoprotein, during storage, it converts into s-ovalbumin (5% at the time of laying) and can reach up to 80% after six months of cold storage. Ovalbumin in solution is heat-resistant. Denaturation temperature is around 84°C, but it can be easily denatured by physical stresses.
Conalbumin/ovotransferrin is a glycoprotein which has the capacity to bind the bi- and trivalent metal cations into a complex and is more heat sensitive than ovalbumin. At its isoelectric pH (6.5), it can bind two cations and assume a red or yellow color.  These metal complexes are more heat stable than the native state. Ovomucoid is the major allergen from egg white and is a heat-resistant glycoprotein found to be a trypsin inhibitor.  Lysozyme is a holoprotein which can lyse the wall of certain Gram-positive bacteria and is found at high levels in the chalaziferous layer and the chalazae which anchor the yolk towards the middle of the egg. Ovomucin is a glycoprotein which may contribute to the gel-like structure of thick albumen. The amount of ovomucin in the thick albumen is four times as great as in the thin albumen.

== Foam ==
[[ဝှာင်:Diagram_-2_denaturation.svg|thumb|Visual representation of protein denaturation. A globular protein becomes unfolded when exposed to heat. ]]
[[ဝှာင်:Ramos_Gin_Fizz.jpg|thumb|Aerated egg whites are frequently employed in shaken cocktail recipes, such as this Ramos gin fizz, for textural and aesthetic purposes.]]
The physical stress of beating egg whites can create a foam.  Two types of physical stress are caused by beating them with a whisk: denaturation and coagulation.

Denaturation occurs as the whisk drags the liquid through itself, creating a force that unfolds the protein molecules.

Coagulation comes from the mixing of air into the whites, which causes the proteins to come out of their natural state.  These denatured proteins gather together where the air and water meet and create multiple bonds with the other unraveled proteins, and thus become a foam, holding the incorporated air in place, because the proteins consist of amino acids; some are hydrophilic (attracted to water) and some are hydrophobic (repelled by water).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.exploratorium.edu/cooking/icooks/11-03-03.html|title=Science of Cooking: Ask the Inquisitive Cooks!|work=exploratorium.edu|accessdate=2022-07-10|archivedate=2018-01-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180123083922/http://www.exploratorium.edu/cooking/icooks/11-03-03.html}}&lt;/ref&gt;

When beating egg whites, they are classified in three stages according to the peaks they form when the beater is lifted: soft, firm, and stiff peaks. Overbeaten eggs take on a dry appearance, and  eventually collapse. Egg whites do not beat up correctly if they are exposed to any form of fat, such as cooking oils or the fats contained in egg yolk.

Copper bowls have been used in France since the 18th century to stabilize egg foams. The copper in the bowl assists in creating a tighter bond in reactive sulfur items such as egg whites.  The bond created is so tight that the sulfurs are prevented from reacting with any other material.  A silver-plated bowl has the same result as the copper bowl, as will a pinch of powdered copper supplement from a health store used in a glass bowl.  Drawbacks of the copper bowl include the expense of the bowl itself, and that the bowls are difficult to keep clean.  Copper contamination from the bowl is minimal, as a cup of foam contains a tenth of a human's normal daily intake level.&lt;ref&gt;{{Cite journal|doi=10.1038/308667a0|title=Why whip egg whites in copper bowls?|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1984-04-12_308_5960/page/667|journal=Nature|volume=308|issue=5960|pages=667–8|year=1984|bibcode=1984Natur.308..667M}}&lt;/ref&gt;
[[ဝှာင်:Blancs_d'oeufs_battus.jpg|thumb|Beaten egg whites]]

== Health issues ==
Although egg whites are prized as a source of low-fat, high-protein nutrition, a small number of people cannot eat them.  Egg allergy is more common among infants than adults, and most children will outgrow it by the age of five.  Allergic reactions against egg white are more common than reactions against egg yolks.&lt;ref name=&quot;isbn3-540-20768-6&quot;&gt;{{Cite book|author=Arnaldo Cantani|title=Pediatric Allergy, Asthma and Immunology|url=https://archive.org/details/fundamentalspowd00pech_440|publisher=Springer|location=Berlin|year=2008|pages=[https://archive.org/details/fundamentalspowd00pech_440/page/n728 710]–713|isbn=978-3-540-20768-9}}&lt;/ref&gt;  In addition to true allergic reactions, some people experience a food intolerance to egg whites.&lt;ref name=&quot;isbn3-540-20768-6&quot; /&gt;

Eggs are susceptible to ''Salmonella'' contamination. Thorough cooking eliminates the direct threat (i.e. cooked egg whites that are solid and not runny), but the threat of cross-contamination remains if people handle contaminated eggs and then touch other foods or items in the kitchen, thus spreading the bacteria. In August 2010, the FDA ordered the recall of 380 million eggs because of possible ''Salmonella'' contamination.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Eggs and salmonella: What you need to know}}&lt;/ref&gt;

Cooked eggs are a good source of biotin. However, daily consumption of raw egg whites for several months may result in biotin deficiency, due to their avidin content, as the avidin tightly binds biotin and prevents its absorption.

== Uses ==
Egg white is a fining agent that can be used in the clarification and stabilization of wine. Egg white can also be added to shaken cocktails to create a delicate froth. Some protein powders also use egg whites as a primary source of protein.

The albumen from egg white was used as a binding agent in early photography during an 1855-90 period; such prints were called albumen prints.

In the 1750s, egg whites were believed to prevent swelling, and were used for that purpose. To help soothe areas of skin that were afflicted, egg white mixed with Armenic bole could help restore the fibers. Egg whites are also used in bookbinding during the gilding process, where it is referred to as 'glaire', and to give a book cover shine.

== See also ==

* Egg yolk
* Egg white substitutes
* Albumen print
* Haugh unit, a unit of measure for egg albumen
* Meringue, a dessert or dessert ingredient made from egg white
* Protein quality

== References ==
{{Reflist}}

== Further reading ==

* Gilbertus. ''Compendium Medicine Gilberti Anglici Tam Morborum Universalium Quam Particularium Nondum Medicis Sed &amp; Cyrurgicis Utilissimum''.  Lugduni: Impressum per Jacobum Sacconum, expensis Vincentii de Portonariis, 1510.
* Good Eats, [http://www.goodeatsfanpage.com/Season4/Cake/CakeTranscript.htm Let Them Eat Foam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210127215120/http://www.goodeatsfanpage.com/Season4/Cake/CakeTranscript.htm |date=2021-01-27 }}. DVD. Television Food Network, June 13, 2001.

== External links ==

* Elmhurst College, [https://web.archive.org/web/20060525230910/http://www.elmhurst.edu/~chm/vchembook/568denaturation.html Denaturation Protein]
* Exploratorium, [http://www.exploratorium.edu/cooking/eggs/eggcomposition.html Anatomy of an Egg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101028182654/http://www.exploratorium.edu/cooking/eggs/eggcomposition.html |date=2010-10-28 }}
[[ကဏ္ဍ:ဇဳဝဗေဒ]]
[[ကဏ္ဍ:ပြန်လည်မဆန်းစစ်ရသေးသော ဘာသာပြန်များပါဝင်သည့် စာမျက်နှာများ]]</text>
      <sha1>euf5h29rfnqaubwwdqhlyi2dtalkevf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>စရင်ဍုင် မနွံကဵု အဝဵုစၟိန်ပြမာန်ဂမၠိုင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6001</id>
    <revision>
      <id>56645</id>
      <parentid>55524</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:20:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="188601" sha1="excbpz0558d6rvfc4luixy6ulqb1p9m" xml:space="preserve">[[File:Palais des Nations unies, à Genève.jpg|alt=A long row of flags|thumb|upright=1.2|အလာံရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ ကေုာံ အလာံရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ ဟွံသေင်၊ ဆဂး ဂွံလဝ် အခေါင်လ္ၚတ် ပ္ဍဲဂတမုက် သ္ၚိစၠတ်ရးနိဂီုဂမၠိုင် (Palace of Nations) ပ္ဍဲဂျာနေဝါ (Geneva)၊ သွိတ်ဇြာလာန်။]]

စရင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ဒှ်စရင် ရးနိဂီု (ဝါ) ရးနိဂီု မနွံ  ကဵုအဝဵုစၟိန်ပြမာန် ပ္ဍဲအလုံဂၠးတိ ကေုာံ ကဆံင် မဂွံဒုင် စၟတ်သမ္တီ အဝဵုစၟိန်ပြမာန်ညးတအ်။ 

သီုဖအိုတ် နွံရးနိဂီု (ဝါ) ရးနိဂီု ၂၀၆။ ပၞောဝ်တအ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုသၞောတ်ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂတုဲ ပါ်ပိကဏ္ဍဂွံမာန်ရ။ ၁၉၃ မဂွံဒှ် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ၊&lt;ref name=&quot;unms&quot;&gt;{{cite web|title=United Nations Member States|url=https://www.un.org/en/members/index.shtml|publisher=United Nations|author=Press Release ORG/1469|access-date=November 3, 2019|date=3 July 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230101646/http://www.un.org/en/members/index.shtml|archive-date=30 December 2013|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ၂ မဂွံအခေါင်လမ္ၚတ် ပ္ဍဲ အသာမ်ဗလဳနာနာ ကုလသမဂ္ဂ၊ ၁၁ မဒှ်ဂကူရးနိဂီုတၞဟ်ခြာ။

== တင်မဒးပေင် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ရးနိဂီုမွဲ ==
သၞောဝ်ဥပဒေဂၠးကဝ် မဆေင်ကဵု ပ္ဍဲအရာမဂွံစၟတ်သမ္တီ ရးနိဂီုမနွံကဵု အခေါင်စၟိန်ပြမာန်ဂှ် ထ္ၜုတ်ခၞံလဝ် ပ္ဍဲကောံဓရီုဇၞော်မောန်တေဝိဒေအဝ် (Montevideo Convention) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၃ ဂှ်ရ။ ကောံဓရီုဇၞော်ဂှ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် ရးနိဂီုမွဲဂှ် နဒဒှ် ညံင်ရဴထ္ၜောမ်ကဠင် သၞောဝ်ဂၠးကဝ်မွဲရ။ ယဝ်ရ ရးနိဂီုဂှ် ဍိုက်ပေင်တဴ ကုဍာ်ဒကေဝ် မဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဗွဲသၟဝ်ဏအ်မ္ဂး ညးစၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ရးနိဂီု (ဝါ) ရးနိဂီုမနွံကဵု အခေါင်စၟိန်ပြမာန် မွဲရ။
(က) ဒဒှ် မနွံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ်ထာဝရ၊&lt;br&gt;
(ခ) ဒဒှ် မနွံကဵု စၟတ်သမ္တီပယျဵုတိဍာ်၊&lt;br&gt;
(ဂ) ဒဒှ် မနွံကဵု အလဵုအသဳ&lt;br&gt;
(ဃ) ဒဒှ်မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် သွက်ဂွံ ဆက်ဆောံ ကုရးနိဂီုတၞဟ်သအာင်၊&lt;br&gt;
လုကဴ စဵုကဵု မဟွံဒးဒုင် အုပ်ဓလီုထောအ် နကဵုရးနိဂီုတၞဟ်သအာင် နကဵုဒြဟတ်ပၞာန်ကီု ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု ဒြဟတ်ဂတိလိက်ကသုက်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book|author=Hersch Lauterpacht|title=Recognition in International Law|url=https://books.google.com/books?id=EWgEv1Qq2TwC&amp;pg=PA419|year=2012|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=419|isbn=9781107609433}}&lt;/ref&gt;

စပ်ကဵု တင်မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် သွက်ဂွံဆက်ဆောံ ကုရးနိဂီုတၞဟ်သအာင်ဂှ် စုတ်ပ္ဍဲတင်မသ္ဒးနွံဟေင် သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ ရးနိဂီုမွဲဂှ် ကေင်နွံကၠုင်လဝ်ရ။ နကဵုလညာတ်မ္ဂး တင်ဏအ်ဂှ် ဟွံမဲပၟိက်ရ။ ကၞောတ်တဲ တေသြရဳမဒက်ပ္တန် ရးနိဂီုမွဲဂှ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် ရးနိဂီုမွဲ တုပ်သၟဟ် ညံင်ရဴပူဂိုလ်မွဲ မနွံအပ္ဍဲ သၞောဝ်ဂၠးကဝ်၊ ယဝ်ရ ရးနိဂီုတၞဟ်တအ် စၟတ်သမ္တီ ရးနိဂီုဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုမနွံကဵု အခေါင်စၟိန်ပြမာန်ရ။ ပ္ဍဲကဵု စရင်ရးနိဂီုဏအ်ဂှ် ရးနိဂီုနကဵုအလဵုဇကုညးတအ် လလောင်တြးလဝ် ရးနိဂီုသၠးပွးတုဲပၠန် အောန်အိုတ် ရးနိဂီုမဒှ်ကောန်ဂကောံကုလသမဂ္ဂမွဲ ပလဝ်ဒတန် အခေါင်စၟိန်ပြမာန်ညးတအ်ရ။ 

ဒုင်သဇိုင် ကုတင်ဗွဲလတူဂှ်တုဲ ပ္ဍဲစရင်ဝွံ သီုဖအိုတ် နွံ ၂၀၆ ရးနိဂီု -&lt;ref&gt;The following bullets are grouped according to the availability of sources for the two criteria ((a) and/or (b)). This arrangement is not intended to reflect the relative importance of the two theories. Additional details are discussed in the state's individual entries.&lt;/ref&gt;{{efn|name=&quot;micros&quot;|The [[Sovereign Military Order of Malta]] is not included, as despite being a sovereign entity it lacks territory and does not claim statehood. Entities considered to be [[micronation]]s are not included. It is often up to debate whether a micronation truly controls its claimed territory. Also omitted from this list are all [[uncontacted peoples]], either who live in [[stateless society|societies that cannot be defined as states]] or whose statuses as such are not definitively known.}}
* ၂၀၃ ရးနိဂီု ဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ အောန်အိုတ် နကဵု ရးနိဂီုကောန်ဂကောံကုလသမဂ္ဂ။
* ၂ ရးနိဂီု ကိတ်ညဳ ကုတေသြရဳလလောင်တြးဗၠးၜး တုဲပၠန် ဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ ဆရးနိဂီု သက္ကု-ကောန်ဂကောံကုလသမဂ္ဂ ဟေင်။
* ၁ ရးနိဂီု ကိတ်ညဳ ကုတေသြရဳလလောင်တြးဗၠးၜး ဆဂး ရးနိဂီုညးတၞဟ်လဵုလေဝ် ဟွံပစၟတ်သမ္တီလဝ်။ 

ပ္ဍဲကဵု ဇရာဗွဲသၟဝ်ဝွံ ပ္ဍဲကဝ်လာမ်လပါ်တဲပုင်ဂှ် နွံကဵု ဗိန္ဒုဂမၠိုင် မလဴထ္ၜး အကာဲအရာရးနိဂီုဂှ် ကေုာံ ရးနိဂီုဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ရးမနွံကဵု အခေါင်ပကင်ရင်ဇကုအပိုင်တအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲစရင်ဂှ် နွံကဵု

* ရးနိဂီု မနွံကဵု ပရေင်ဆက်ဆောမ် ကုရးနိဂီုသအာင်တၞဟ်
* ၂ ဒေသ မအုပ်ဓလီုလဝ် နကဵု ပါကိသတာန် မဒှ်ဒေသ ရးနိဂီုမနွံကဵု အခေါင်စၟိန်ပြမာန်လေဝ် ဟွံသေင်၊ ရးနိဂီုမနွံ သၟဝ်ရးနိဂီုညးတၞဟ်လေဝ် ဟွံသေင်၊ တုဲပၠန် နွံဒၟံင် အပ္ဍဲရးနိဂီုညးတၞဟ်မွဲလေဝ် ဟွံသေင် မဒှ်ဒေသ (ဝါ) ရးနိဂီု အဇြေတ် ကဿမဳယျာ (Azad Kashmir) ကဵု ဂိလ်ဂိတ်-ဗလ်တိသတာန် (Gilgit-Baltistan)
* ဒေသမနွံ အပ္ဍဲရးနိဂီုတၞဟ်။ 
* ရးနိဂီုလစှ်ေ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုတင်လတုပ်စိုတ် သၞောဝ်ဂၠးကဝ်။

== စရင် ရးနိဂီုဂမၠိုင် ==
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;background:white; text-align:left;&quot;
|-
! style=&quot;width:325pt;&quot;| ယၟုဓမ္မတာ ကေုာံ ယၟုပ္ဍဲသၞောဝ် နကဵု ဘာသာမန်
! style=&quot;width:325pt;&quot;| ယၟုဓမ္မတာ ကေုာံ ယၟုပ္ဍဲသၞောဝ် နကဵု ဘာသာအင်္ဂလိက်
! style=&quot;width:150pt;&quot;| ကောန်ဂကောံ ပ္ဍဲသၞောတ်ကုလသမဂ္ဂ {{efn|This column indicates whether or not a state is a member of the [[United Nations]].&lt;ref name=&quot;unms&quot;/&gt; It also indicates which non-member states participate in the [[United Nations System]] through membership in the [[International Atomic Energy Agency]] or one of the [[List of specialized agencies of the United Nations|specialized agencies of the United Nations]]. All United Nations members belong to at least one specialized agency and are parties to the statute of the [[International Court of Justice]].}}
! style=&quot;width:150pt;&quot;| အဝဵုစၟိန်ပြမာန် မနွံကဵု တးပါဲ {{efn|This column indicates whether or not a state is the subject of a major sovereignty dispute. Only states whose entire sovereignty is disputed by another state are listed.}}
! class=&quot;unsortable&quot;| တင်ဂၞင် မဆေင်စပ် ကုကဆံင် မဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ အဝဵုစၟိန်ပြမာန် {{efn|Information is included on:
* The extent to which a state's sovereignty is recognised internationally. More information can be found at [[List of states with limited recognition]],
* Membership in the [[European Union]],{{efn|name=&quot;EU&quot;}} where applicable,
* Any [[Dependent territory#Summary by country|dependencies]], if applicable, which are generally not part of the territory of the sovereign state,
* [[Federation|federal structure]] of the state, where applicable. More information can be found at [[Federated state]],
* Any [[List of autonomous areas by country|autonomous areas]] inside the territory of the sovereign state,
* Any situations where one person is the Head of State of more than one state,
* Any [[Government in exile|governments in exile]] recognised by at least one state.}}
|- style=&quot;background:Darkgrey;&quot;
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A AAA&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A AAA&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A AAA&lt;/span&gt;
|
|- style=&quot;background:Lightgrey;&quot;
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;↓ [[Member states of the United Nations|ရးနိဂီု ကောန်ဂကူ ကုလသမဂ္ဂ]] and [[United Nations General Assembly observers#Present non-member observers|ရးနိဂီုမဂွံအခေါင်တိုန်စိုပ်လ္ၚတ် အသေမ်ဗလဳကုလသမဂ္ဂ]] ↓
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A AAA&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;
|
|-
&lt;!--This is not Abkhazia's entry, but just a link to the &quot;non-UN members&quot; part below. The &quot;UN member state&quot; text keeps this link in place when sorting; it is not visible.--&gt;
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''အာဗ်ခေဇြဳယျာ (Abkhazia) → [[#Abkhazia|ရံင် စရင် အာဗ်ခေဇြဳယျာ]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အဖဃာန္နိသတာန် - ရးနိဂီု သၟိင်အေဿလာမ်မေတ် အဖဃာန္နိသတာန်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Afghanistan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Afghanistan}}''' - Islamic Emirate of Afghanistan&lt;!--Please leave this alone, consensus is WP:NPOV requires the name of the country here to simply be Afghanistan, without a flag. The situation is explained in the further information column.--&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}အလဵုအသဳ မသိမ်ကေတ်လဝ်အဝဵု ({{flag|Afghanistan|name= အလဵုအသဳ အေဿလာမ္မေတ် အဖဂါန္နိသတာန် (Islamic Emirate of Afghanistan)}}) ဂှ် ဟွံက္လိဂွံ စၟတ်သမ္တီ နူကဵု ရးနိဂီုတၞဟ်မွဲမွဲဏီရ။ နကဵု ကုလသမဂ္ဂဂှ် ဆက်တုဲ စၟတ်သမ္တီလဝ် အလဵုအသဳ သမ္မတ အေဿလာမ္မေတ် အဖဃာန္နိသတာန် ({{flag|Islamic Republic of Afghanistan}}) နဒဒှ် အလဵုအသဳ အဖဂါန္နိသတာန် ဖိုဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;akhund2&quot;&gt;{{Cite news|date=7 September 2021|title=Taliban announce new government for Afghanistan|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58479750}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UN_Seats_Denied&quot;&gt;{{Cite news|date=1 December 2021|title=U.N. Seats Denied, for Now, to Afghanistan's Taliban and Myanmar's Junta|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/world/americas/united-nations-taliban-myanmar.html}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အာလ်ဗနဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အာလ်ဗနဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Albania&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Albania}}'''&amp;nbsp;– Republic of Albania
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အာလ်ဂျေရဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဒဳမဝ်ကရေတ္တေတ် ညးရးဍုင်ကွာန် အာလ်ဂျေရဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Algeria&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Algeria}}'''&amp;nbsp;– People's Democratic Republic of Algeria
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အာန္ဒောရ်ရာ''' - ရးနိဂီုဥပ္ပရာဇာ အာန္ဒောရ်ရာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Andorra&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Andorra}}'''&amp;nbsp;– Principality of Andorra
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}အာန္ဒောရ်ရာ ဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုဥပ္ပရာဇာ မပံင်တောဲ ဥပဓိရးနိဂီု ကုသမ္မတပြင်သေတ်၊ တုဲပၠန် သၟိင်သင် ကာတ္တလေတ်ရဝ်မ။&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/992562.stm#leaders |title=Andorra country profile |work=BBC News |access-date=8 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215064605/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/992562.stm#leaders |archive-date=15 February 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အင်္ဂေါလာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အင်္ဂေါလာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Angola&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Angola}}'''&amp;nbsp;– Republic of Angola
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အာန္တိဂူ ကု ဗါဗူဒါ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Antigua and Barbuda&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Antigua and Barbuda}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Antigua and Barbuda is a [[Commonwealth realm]]{{efn|name=&quot;realm&quot;|Commonwealth realm refers to any member state of the [[Commonwealth of Nations]] whose head of state is King [[Charles III]]. Each realm is separate, independent, and a sovereign state; see [[Commonwealth realm#Relationship of the realms|Relationship of the realms]].}} with one autonomous region, [[Barbuda]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;|For more information on divisions with a high degree of autonomy, see [[List of autonomous areas by country]].&lt;ref&gt;{{cite web
 |author       = Government of Antigua and Barbuda
 |title        = Chapter 44: The Barbuda Local Government Act
 |work         = Laws of Antigua and Barbuda
 |url          = http://www.laws.gov.ag/acts/chapters/cap-44.pdf
 |access-date  = 10 November 2010
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20110706071022/http://www.laws.gov.ag/acts/chapters/cap-44.pdf
 |archive-date = 6 July 2011
 |url-status   = dead
 |df           = dmy-all
 |accessdate   = 10 November 2022
 |archivedate  = 6 July 2011
 |archiveurl   = https://web.archive.org/web/20110706071022/http://www.laws.gov.ag/acts/chapters/cap-44.pdf
}}&lt;/ref&gt;}}
|-
| '''အာဂျေန္တဳနာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အာဂျေန္တဳနာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Argentina&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Argentina}}'''&amp;nbsp;– Argentine Republic{{efn|The Argentine Constitution (Art. 35) recognises the following denominations for Argentina: &quot;United Provinces of the Río de la Plata&quot;, &quot;Argentine Republic&quot; and &quot;Argentine Confederation&quot;; furthermore, it establishes the usage of &quot;Argentine Nation&quot; for purposes of legislation.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} အာဂျေန္တဳနာဂှ် ဒှ်ကၟိန်ရးနိဂီုဖေဒ္ဒရာတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ရး ၂၃ ကဵု ၁ ရးနိဂီုမအုပ်ဓုပ်အပိုင်။{{efn|name=&quot;ArgentineAntarctica&quot;|Argentina's [[Territorial claims in Antarctica|claimed]] Antarctic territory of ''[[Argentine Antarctica]]'' (''Antártida Argentina'') is one of five constituent [[Departments of Argentina|departments]] of the province [[Tierra del Fuego Province, Argentina|Tierra del Fuego]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.patagonia-argentina.com/en/tierradelfuego/|title=Tierra del Fuego and Antarctica|website=Patagonia-Argentina|access-date=September 12, 2020}}&lt;/ref&gt;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အာမေနဳယျာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အမေနဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Armenia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Armenia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Armenia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
| style=&quot;background:#fcc;&quot;|ဟွံဂွံဒုင်သမ္တီ နကဵု ပါကိသတာန်
{{extent}}အာမေနဳယျာဂှ် ဟွံဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ နကဵုပါကိသတာန် ဟိုတ်နူကဵု ပြသၞာကောန်ဂကူ [[#Artsakh|Artsakh]]။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.foreignaffairscommittee.org/includes/content_files/Report%2021%20-%20Visit%20to%20Azerbaijan.pdf|title=Pakistan Worldview, Report 21, Visit to Azerbaijan|publisher=Senate of Pakistan Foreign Relations Committee|date=2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219074354/http://foreignaffairscommittee.org/includes/content_files/Report%2021%20-%20Visit%20to%20Azerbaijan.pdf|archive-date=19 February 2009|accessdate=10 November 2022|archivedate=19 February 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090219074354/http://www.foreignaffairscommittee.org/includes/content_files/Report%2021%20-%20Visit%20to%20Azerbaijan.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.today.az/news/politics/30102.html Nilufer Bakhtiyar: &quot;For Azerbaijan Pakistan does not recognise Armenia as a country&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813064453/http://www.today.az/news/politics/30102.html |date=13 August 2011 }} 13 September 2006 [14:03] – Today.Az&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.az/articles/armenia/86325|title=Pakistan the only country not recognizing Armenia – envoy|publisher=News.Az|date=5 February 2014|access-date=17 February 2014|quote=We are the only country not recognizing Armenia as a state.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223095734/http://news.az/articles/armenia/86325|archive-date=23 February 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Artsakh → [[#Artsakh|See Artsakh listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သြသ္တြာလဳယျာ''' - ဓနသဟာယ သြသ္တြာလဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Australia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Australia}}'''&amp;nbsp;– Commonwealth of Australia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}သြသ္တြာလဳယျာ ဂှ် ဒှ်ရးဓနသဟာယ ကေုာံ သၞောတ်ဖေဒ္ဒရာ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ရးဂမၠိုင် ကေုာံ ဒေသဂမၠိုင်ရ။ သီုဖအိုတ် နွံ တြဴ ရး၊ ပိ ဒေသအပ္ဍဲရးနိဂီု ကေုာံ တြဴ ဒေသမ္ၚးရးနိဂီု ကေုာံ မွဲ ကမြေက်အာန္တာတိစ် ဒေသမ္ၚးရးနိဂီု။ ဒေသမ္ၚးရးနိဂီု သြသ္တြာလဳယျာ ဂှ် -

* တကအ်အသမောရ် ကဵု ခါတဳယျာ ({{noflag|Ashmore and Cartier Islands}})
* တကအ်ခရေတ်သမာတ် ({{flag|Christmas Island}})
* တကအ်ကဝ်ကဝ် ({{flag|Cocos (Keeling) Islands}})
* ဒေသတကအ်ၜဳကဝ်ရာ ({{noflag|Coral Sea Islands Territory}})
* တကအ်ဟာဒ် ကဵု တကအ်မက်ဒဝ်နေလ် ({{noflag|Heard Island and McDonald Islands}})
* တကအ်နဝ်သွောက် ({{flag|Norfolk Island}}
* ဒေသအာန္တာတိစ် သြသ္တြာလဳယျာ ''{{noflag|Australian Antarctic Territory}}''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သြသ္တြဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သြသ္တြဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Austria&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Austria}}'''&amp;nbsp;– Republic of Austria
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} ကောန်ဂကောံသမဂ္ဂဥရောပ၊{{efn|The member states of the [[European Union]] have transferred part of their sovereignty in the form of legislative, executive, and judicial powers to the institutions of the EU, which is an example of [[supranational union]]. The EU has 27 member states.&lt;ref&gt;[http://europa.eu/abc/european_countries/eu_members/index_en.htm Europa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110518074450/http://europa.eu/abc/european_countries/eu_members/index_en.htm |date=18 May 2011 }}, retrieved 28 February 2011&lt;/ref&gt;|name=&quot;EU&quot;}} အဝ်သတြဳယျာဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုသၞောတ်ဖေဒ္ဒရာ မနွံကဵု ဒစိတ်ရး။
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အာဇြာဗါဲဂျာန်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အာဇြာဗါဲဂျာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Azerbaijan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Azerbaijan}}'''&amp;nbsp;– Republic of Azerbaijan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}အာဇြာဗါဲဂျာန် နွံကဵု ဒေသပကင်ရင်အပိုင် မွဲ - နခ်ချိဝါန် (Nakhchivan) {{efn|name=&quot;autonomous&quot;}} ရးအာသေခ် (Artsakh) ဒက်ပ္တန်ပတိုန်လဝ် ပ္ဍဲကရေက်လပါ်နေရတိ မွဲ။ 
|-
| '''ဗဟမာသ်''' - ဓနသဟာယ ဗဟမာသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Bahamas&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Bahamas|name=Bahamas, The}}'''&amp;nbsp;– Commonwealth of The Bahamas&lt;ref&gt;{{cite web|title=Bahamas, The {{!}} The Commonwealth|url=http://thecommonwealth.org/our-member-countries/bahamas|website=thecommonwealth.org|date=15 August 2013|access-date=12 March 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180309082734/http://www.thecommonwealth.org/our-member-countries/bahamas|archive-date=9 March 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} ဗဟမာသ်ဂှ် ဒှ်ရးဓနသဟာယမွဲရ။{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|-
| '''ဗါရုင်''' - ရးနိဂီုမရာဇ် ဗါရုင်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Bahrain&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Bahrain}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Bahrain
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဗင်္ဂလာဒေသ်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ညးဍုင်ကွာန် ဗင်္ဂလာဒေသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Bangladesh&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Bangladesh}}'''&amp;nbsp;– People's Republic of Bangladesh
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗါဗေဒေါသ်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Barbados&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Barbados}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗေလရုသ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဗေလရုသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Belarus&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Belarus}}'''&amp;nbsp;– Republic of Belarus
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} ကြဴနူ သဘင်မာဲသၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ်တုဲ ရးနိဂီုဗွဲမဂၠိုင် ဟွံစၟတ်သမ္တီ Alexander Lukashenko နဒဒှ် သမ္မတ။ ရးနိဂီုလိတ္ထိုယ်နဳယျာ စၟတ်သမ္တီ Sviatlana Tsikhanouskaya နဒဒှ် အလဵုအသဳရးနိဂီုဗေလရုသ်။&lt;ref&gt;{{cite web |author1=Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Lithuania |author1-link=Ministry of Foreign Affairs (Lithuania) |title=Lithuanian Foreign Ministry's statement on the situation in Belarus |url=https://www.mfa.lt/default/en/news/lithuanian-foreign-ministrys-statement-on-the-situation-in-belarus |access-date=14 March 2022 |date=23 September 2020 }}{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗေလ်ဂျဳယာမ်''' - ရးနိဂီုမရာဇ် ဗေလ်ဂျဳယာမ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Belgium&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Belgium}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Belgium
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံ အဳယူ။{{efn|name=&quot;EU&quot;}} ဗေလ်ဂျဳယာမ်ဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုဖေဒ္ဒရာ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုဂကောံဂကူအရေဝ်ပိဘာသာ ကေုာံ ဒေသပိ။ 
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗေလိဇ်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Belize&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Belize}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Belize is a [[Commonwealth realm]].{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗေနိန်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဗေနိန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Benin&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Benin}}'''&amp;nbsp;– Republic of Benin
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဘူတာန်''' - ရးနိဂီုမရာဇ် ဘူတာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Bhutan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Bhutan}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Bhutan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗဝ်လိဝဳယျာ''' - ရးနိဂီုဗဟုနဂရ ဗဝ်လိဝဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Bolivia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Bolivia}}'''&amp;nbsp;– Plurinational State of Bolivia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗဝ်သနဳယျာ ကု ဟေရ်ဇြေဂဝ်ဝဳနာ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Bosnia and Herzegovina&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Bosnia and Herzegovina}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ဗဝ်သနဳယျာ ကဵု ဟေရ်ဇြေဂဝ်ဝဳနာဂှ် နွံကဵု သၞောဝ်ရးနိဂီုၜါ Bosnia and Herzegovina has two constituent ''entities'':

* ရးနိဂီုဖေဒ္ဒရာ ဗဝ်သနဳယျာ ကဵု ဟေရ်ဇြေဂဝ်ဝဳနာ {{noflag|[[Federation of Bosnia and Herzegovina]]}}
* ရးနိဂီုသမ္မတ သာဗဳယျာ {{flag|Republika Srpska}}

ကေုာံ ခရိုင်ဗြိတ်ချ်ကဝ် (Brčko District) မဒှ်ခရိုင် မနွံကဵု အဝဵုပကင်ရင်အပိုင်။&lt;ref name=&quot;Stjepanović2015&quot;&gt;{{cite journal |title=Dual Substate Citizenship as Institutional Innovation: The Case of Bosnia's Brčko District |journal=Nationalism and Ethnic Politics |date=2015 |pages=382–383 |first=Dejan |last=Stjepanović |volume=21 |issue=4 |doi=10.1080/13537113.2015.1095043 |s2cid=146578107 |issn=1353-7113 |eissn=1557-2986 |oclc=5927465455 }}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗောတ်သွာနာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဗောတ်သွာနာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Botswana&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Botswana}}'''&amp;nbsp;– Republic of Botswana
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗြာဇြိလ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတဖေဒ္ဒရာ ဗြာဇြိလ် 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Brazil&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Brazil}}'''&amp;nbsp;– Federative Republic of Brazil
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} ဗြာဇြိလ်ဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုသၞောတ်ဖေဒ္ဒရာ မနွံကဵု တွဵုရး ၂၆ ကေုာံ ခရိုင်ဖေဒ္ဒရာမွဲ။
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗြူနာယ်''' - ဗြူနာယ် ဒရုဿလာမ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Brunei&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Brunei}}'''&amp;nbsp;– Brunei Darussalam
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗူလ်ဂါရိယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဗူလ်ဂါရိယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Bulgaria&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Bulgaria}}'''&amp;nbsp;– Republic of Bulgaria
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗူကဳဏး သွာသဝ်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Burkina Faso&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Burkina Faso}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Burma → [[#Myanmar|See Myanmar listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗူရုန္ဒဳ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဗူရန်ဒဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Burundi&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Burundi}}'''&amp;nbsp;– Republic of Burundi
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကမ္ဗောဒဳယျာ]]''' - ရးနိဂီုမရာဇ် ကမ္ဗောဒဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Cambodia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Cambodia}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Cambodia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ခမေရောန်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ခမေရောန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Cameroon&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Cameroon}}'''&amp;nbsp;– Republic of Cameroon
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ခနဒါ''' - 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Canada&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Canada}}'''{{efn|The legal name for Canada is the sole word; an officially sanctioned, though disused, name is Dominion of Canada (which includes its legal title); see: [[Name of Canada]], [[Dominion]].}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} ခနဒါ ဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုဂကောံဓနသဟာယ{{efn|name=&quot;realm&quot;}} တုဲပၠန် ဒှ်ရးနိဂီု မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုသၞောတ်ဖေဒ္ဒရာ မနွံကဵု စှ်ရး ကေုာံ ပိဒေသ။ 
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ခေပ်ဝေရ်ဒါ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ခေပ်ဝေရ်ဒါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Cape Verde&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Cape Verde}}'''&amp;nbsp;– Republic of Cabo Verde{{efn|The government of Cape Verde declared &quot;Cabo Verde&quot; to be the official English name of the country in 2013.&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://news.nationalgeographic.com/news/2013/12/131212-maps-cabo-verde-cartography-science-cape-verde-africa/|title=Cape Verde Gets New Name: 5 Things to Know About How Maps Change|author=Tanya Basu|magazine=[[National Geographic]]|date=14 December 2013|access-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181020000546/https://news.nationalgeographic.com/news/2013/12/131212-maps-cabo-verde-cartography-science-cape-verde-africa/|archive-date=20 October 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ရးနိဂီုသမ္မတ လဒေါဝ်အဖရိက'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Central African Republic&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Central African Republic}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ချာဒ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ချာဒ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Chad&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Chad}}'''&amp;nbsp;– Republic of Chad
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ချဳလေ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ချဳလေ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Chile&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Chile}}'''&amp;nbsp;– Republic of Chile
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} ချဳလေ နွံကဵု ဒေသတၟေင်မွဲ မကော်ဂး တကအ်အိဿ္တာ [[Easter Island]]။{{efn|name=&quot;ChileanAntarctic&quot;|Chile's [[Territorial claims in Antarctica|claimed]] Antarctic territory of the ''[[Chilean Antarctic Territory|Chilean Antarctic]]'' (''Antártica Chilena'') is a [[Communes of Chile|commune]] of the [[Antártica Chilena Province]] of the [[Magallanes Region]].}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကြုက်]]''' ရးနိဂီုသမ္မတညးဍုင်ကွာန် ကြုက်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;China&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|China}}'''&amp;nbsp;– People's Republic of China{{efn|name=&quot;ChinaTaiwan&quot;|The [[China|People's Republic of China]] (PRC) is commonly referred to as &quot;China&quot;, while the [[Taiwan|Republic of China]] (ROC) is commonly referred to as &quot;Taiwan&quot;. The ROC is also occasionally known diplomatically as [[Chinese Taipei]], or by another [[Abbreviation of Republic of China|alternative name]].}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |ရးနိဂီုဗွဲမဂၠိုင် ဟွံစၟတ်သမ္တီ၊ စၞးဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ ရးနိဂီုသမ္မတကြုက်
[[Foreign relations of China#International recognition of the People's Republic of China|Partially unrecognised]]. {{claimedby|ROC}}
{{extent}}ရးနိဂီုကြုက်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဒေသပကင်ရင်အပိုင် မသုန် မတွဟ်ဂး ဂွာန်သဳ (Guangxi)၊ အေန်နာမောန်ဂဝ်လဳယျာ (Inner Mongolia)၊ နေင်ရှ (Ningxia)၊ တိဗေတ် (Tibet)၊ ကေုာံ ရှေန်ဂျင် (Xinjiang)။{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}} ပါဲနူဂှ်တုဲ ဒေသမနွံကဵု အဝဵုစၟိန်ပြမာန်တၟေင် ၜါ 

* ဟံင်ကံင် {{flag|Hong Kong}}
* မခဴ {{flag|Macao}}

ထာဲဝါန် ဂှ် နကဵုရးနိဂီုကြုင် ၜိုန်ရ ဟီု မဒှ်တကအ် သၟဝ်ဇကုကီုလေဝ်၊ အဝဵုသြဇာကြုက် ဟွံလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲထာဲဝါန်။{{efn|name=&quot;TAI2&quot;|In 1949, the Republic of China government led by the [[Kuomintang]] (KMT) lost the [[Chinese Civil War]] to the [[Chinese Communist Party]] (CCP) and set up a provisional capital in [[Taipei]]. The CCP established the PRC. As such, the [[political status of Taiwan|political status of the ROC and legal status of Taiwan]] (alongside the [[Free area of the Republic of China|territories]] under ROC jurisdiction) are in dispute. In 1971, the United Nations gave the [[China and the United Nations|China seat]] to the PRC. In the view of the United Nations, no member of the organisation withdrew as a consequence of this but the ROC representatives declared that they were withdrawing. Most states recognise the PRC to be the [[One-China policy|sole legitimate representative]] of all China, and the UN classifies Taiwan as &quot;[[Taiwan Province, People's Republic of China|Taiwan, Province of China]]&quot;. The ROC has de facto relations with most sovereign states. A significant political movement within Taiwan advocates [[Taiwan independence movement|Taiwan independence]].}}

ရးနိဂီုမဒှ်ကောန်ဂကောံကုလသမဂ္ဂ ၁၄ ရးနိဂီု သီုကဵု ရးနိဂီုဝါတိခေန် (Vatican City) ဂှ် ဟွံစၟတ်သမ္တီ ရးနိဂီုကြုက်၊ စၞး ရးနိဂီုသမ္မတညးရးနိဂီုကွာန်ကြုက်ဂှ် ညးတအ် ပစၟတ်သမ္တီ ရးနိဂီုသမ္မကြုက် (ထာဲဝါန်)။ {{efn|See also [[Dates of establishment of diplomatic relations with the People's Republic of China]] and [[Foreign relations of China]].}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''China, Republic of → [[#Taiwan|See Taiwan listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ခဝ်လောမ္ဗဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ခဝ်လောမ္ဗဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Colombia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Colombia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Colombia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ခဝ်မဝ်ရောသ်''' - သဟရး ခဝ်မဝ်ရောသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Comoros&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Comoros}}'''&amp;nbsp;– Union of the Comoros
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} ခဝ်မဝ်ရောသ်ဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုသၞောတ်ဖေဒ္ဒရာ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု တကအ် ပိတကအ်။{{efn|name=&quot;federal&quot;|More information on more or less [[federation|federal]] structures can be found at a [[List of federations]].&lt;ref&gt;Constitution of Comoros, Art. 1.&lt;/ref&gt;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ခေါန်ဂေါ''' - ရးနိဂီုသမ္မတဒဳမဝ်ကရေတ်တေတ် ခေါန်ဂေါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Congo, Democratic Republic of the&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Democratic Republic of the Congo|name=Congo, Democratic Republic of the}}'''{{efn|Also known as Congo-Kinshasa. Formerly referred to as [[Zaire]], its official name from 1971 to 1997.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
| '''ခေါန်ဂေါ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ခေါန်ဂေါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Congo, Republic of the&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Republic of the Congo|name=Congo, Republic of the}}'''{{efn|Also known as Congo-Brazzaville.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Cook Islands → [[#Cook Islands|See Cook Islands listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ခေါဿ္တာရဳခါ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ခေါဿ္တာရဳခါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Costa Rica&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Costa Rica}}'''&amp;nbsp;– Republic of Costa Rica
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Côte d'Ivoire → [[#Ivory Coast|See Ivory Coast listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ခြဝ်အေရှာ''' – ရးနိဂီုသမ္မတ ခြဝ်အေရှာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Croatia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Croatia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Croatia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဂျူဗါ''' – ရးနိဂီုသမ္မတ ဂျူဗါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Cuba&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Cuba}}'''&amp;nbsp;– Republic of Cuba
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သဳပြုသ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သဳပြုသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Cyprus&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Cyprus}}'''&amp;nbsp;– Republic of Cyprus
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |ဟွံဂွံ ဒုင်စၟတ်သမ္တီ နကဵုတူရကဳ&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2010/OPINION/07/07/kakouris.cyprus/|publisher=CNN|title=Cyprus is not at peace with Turkey|author=Andreas S. Kakouris|date=9 July 2010|access-date=17 May 2014|quote=Turkey stands alone in violation of the will of the international community. It is the only country to recognize the &quot;TRNC&quot; and is the only country that does not recognize the Republic of Cyprus and its government.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140518074323/http://www.cnn.com/2010/OPINION/07/07/kakouris.cyprus/|archive-date=18 May 2014|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;!-- and [[#Northern Cyprus|Northern Cyprus]]{{cn|date=17 May 2014}} --&gt;
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}} တကအ်ကရေက်လပါ်သၟဝ်ကျာဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုဒဳဖက်တဝ်သဳပြုသ် (the de facto state of [[#Northern Cyprus|Northern Cyprus]])။
သဳပြုသ်ဂှ် ဟွံဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ ကုတူရကဳ၊ ဟိုတ်နူကဵု တူရကဳ စၟတ်သမ္တီ သဳပြုသ်သၟဝ်ကျာ။
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ချေခ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတချေခ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Czech Republic&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Czech Republic}}'''{{efn|An official short name in English has been adopted by the Czech government, &quot;''Czechia''&quot;. This variant remains uncommon, but has been adopted by several companies and organisations including the United Nations. See [[Name of the Czech Republic]].}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Democratic People's Republic of Korea → [[#Korea North|See Korea, North listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Democratic Republic of the Congo → [[#Congo, Democratic Republic of the|See Congo, Democratic Republic of the listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဒေန်မက်]]''' - ရးနိဂီု မရာဇ် ဒေန်မက်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Denmark&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Denmark}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Denmark
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}} ရးနိဂီုဨကရာဇ် ဒေန်မက်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဒေသပကင်ရင်အပိုင် ၂  
* တကအ်သွဴအဝ် {{flag|Faroe Islands}}
* ဂရိန်လာန် {{flag|Greenland}}
ရးနိဂီုဨကရာဇ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုဥပဒေသဇိုင် ပိရးနိဂီု မတွဟ်ဂး ဒေသဂြိုဟ်ဒေသ ဒေန်မက်၊ တကအ်သွဴအဝ် ကေုာံ ဂရိန်လာန်။{{efn|The designation &quot;Denmark&quot; can refer either to metropolitan Denmark or to the entire Danish Realm (for example in international organizations).}} ရးနိဂီုဨကရာဇ် ဒေန်မက် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုကောန်ဂကောံအဳယူ၊ ဆဂး သၞောဝ်အဳယူ (ပ္ဍဲကိစ္စတၟေင် လ္ၚဵု)တအ်ဂှ် ဟွံဆက်စပ် ကုတကအ်သွဴအဝ် ကေုာံ ဂရိန်လာန်။ မိက်ဂွံတီလှဲလှဲလးလးမ္ဂး လုပ်ဗှ်ကေတ် ပ္ဍဲမုက်လိက် [[Greenland and the European Union]]၊ ကေုာံ [[Faroe Islands and the European Union]] ညိ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stm.dk/_p_12710.html |title=Home Rule Act of the Faroe Islands : No. 137 of March 23, 1948 |website=Statsministeriat |location=Copenhagen |access-date=20 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910005827/http://www.stm.dk/_p_12710.html |archive-date=10 September 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stm.dk/_p_12712.html |title=The Greenland Home Rule Act : Act No. 577 of 29 November 1978 |website=Statsministeriat |location=Copenhagen |access-date=20 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140214060548/http://www.stm.dk/_p_12712.html |archive-date=14 February 2014 }}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဂျဳဗဝ်တဳ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဂျဳဗဝ်တဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Djibouti&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Djibouti}}'''&amp;nbsp;– Republic of Djibouti
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဒဝ်မိနိခါ''' - ရးနိဂီုဓနသဟာယ ဒဝ်မိနိခါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Dominica&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Dominica}}'''&amp;nbsp;– Commonwealth of Dominica
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ရးနိဂီုသမ္မတ ဒဝ်မိနိခါန်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Dominican Republic&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Dominican Republic}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''တဳမောရ်ဗမံက်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဒဳမဝ်ကရေတ် တဳမောရ်-လာဿတေ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;East Timor&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|East Timor}}'''&amp;nbsp;– Democratic Republic of Timor-Leste{{efn|The government of East Timor uses &quot;Timor-Leste&quot; as the official English name of the country.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အက်ကွာဒေါရ်''' – ရးနိဂီုသမ္မတ အက်ကွာဒေါရ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Ecuador&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Ecuador}}'''&amp;nbsp;– Republic of Ecuador
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အဳဂျိပ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတအာရာပ် အဳဂျိပ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Egypt&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Egypt}}'''&amp;nbsp;– Arab Republic of Egypt
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သလွာဒေါရ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သလွာဒေါရ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;El Salvador&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|El Salvador}}'''&amp;nbsp;– Republic of El Salvador
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အက်ကွာတဝ်ရဳယျလ် ဂိနဳ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အက်ကွာတဝ်ရဳယျလ် ဂိနဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Equatorial Guinea&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Equatorial Guinea}}'''&amp;nbsp;– Republic of Equatorial Guinea
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အဳရိတြဳယျာ''' – ရးနိဂီု အဳရိတြဳယျာ 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Eritrea&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Eritrea}}'''&amp;nbsp;– State of Eritrea
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အေဿတဝ်နဳယျာ''' – ရးနိဂီုသမ္မတ အေဿတဝ်နဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Estonia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Estonia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Estonia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အေဿွတဳနဳ''' - ရးနိဂီုမရာဇ် အေဿွတဳနဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Eswatini&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Eswatini}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Eswatini{{efn|Formerly referred to as the Kingdom of Swaziland, its official name until 2018.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အဳထဳအဝ်ပဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဖေဒ္ဒရာ ဒဳမဝ်ကရေသဳ အဳထဳအဝ်ပဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Ethiopia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Ethiopia}}'''&amp;nbsp;– Federal Democratic Republic of Ethiopia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}အဳထဳအဝ်ပဳယျာဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုသၞောတ်ဖေဒ္ဒရာ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ထပှ်ဒေသ ကေုာံ နာဂရၜါ။
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သွဳဇဳ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သွဳဇဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Fiji&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Fiji}}'''&amp;nbsp;– Republic of Fiji
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} သွဳဇဳဂှ် နွံကဵု ဒေသပကင်ရင်အပိုင်မွဲ၊ ရဝ်တူမာ (Rotuma)။{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}&lt;ref&gt;{{Cite book
 | title = Laws of Fiji
 | place = Suva, Fiji
 | publisher = Government of Fiji
 | year = 1927
 | edition = 1978
 | chapter = Rotuma Act
 | chapter-url = http://www.itc.gov.fj/lawnet/fiji_act/cap122.html
 | access-date = 10 July 2010
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100621140255/http://www.itc.gov.fj/lawnet/fiji_act/cap122.html |archive-date=21 June 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |author       = Government of Fiji, Office of the Prime Minister
 |title        = Chapter 122: Rotuma Act
 |work         = Laws of Fiji
 |publisher    = [[University of the South Pacific]]
 |year         = 1978
 |url          = http://www.paclii.org/fj/legis/consol_act/ra103/
 |access-date  = 10 November 2010
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20110301163146/http://www.paclii.org/fj/legis/consol_act/ra103/
 |archive-date = 1 March 2011
 |url-status   = live
 |df           = dmy-all
 |accessdate   = 10 November 2022
 |archivedate  = 1 March 2011
 |archiveurl   = https://web.archive.org/web/20110301163146/http://www.paclii.org/fj/legis/consol_act/ra103/
}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သွိန်လာန်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သွိန်လာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Finland&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Finland}}'''&amp;nbsp;– Republic of Finland
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}}

* အောအ်လာန် {{flag|Åland}} ဂှ် ဒှ်ဒေသပကင်ရင်အပိုင် မမံင်လဒေါဝ် ကေုာံ မသက္ကုဒပ်ပၞာန် ရးနိဂီုသွိန်လာန်။{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}{{efn|[[Åland]] was demilitarised by the [[Treaty of Paris (1856)|Treaty of Paris]] in 1856, which was later affirmed by the [[League of Nations]] in 1921, and in a somewhat different context reaffirmed in the treaty on Finland's admission to the European Union in 1995.}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ပြင်သေတ်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ပြင်သေတ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;France&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|France}}'''&amp;nbsp;– French Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံအဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}} ပြင်သေတ်ဂှ် နွံကဵု ဒေသဇမ္ၚောဲ မသုန် - [[French Guiana]], [[Guadeloupe]], [[Martinique]], [[Mayotte]], ကေုာံ [[Réunion]]။ တုဲပၠန် ဒေသဇမ္ၚောဲ ဗွဲသၟဝ်ဝွံလေဝ် တၞီလုပ်လၟိဟ် ပြင်သေတ်ကီုရ။

* {{noflag|[[Clipperton Island]]}}
* {{flag|French Polynesia}}
* {{flag|New Caledonia}}
* {{noflag|[[Saint Barthélemy]]}}
* {{noflag|[[Collectivity of Saint Martin|Saint Martin]]}}
* {{noflag|[[Saint Pierre and Miquelon]]}}
* {{noflag|[[Wallis and Futuna]]}}
* {{flag|French Southern and Antarctic Lands}}{{efn|name=&quot;Adélie&quot;|France's [[Territorial claims in Antarctica|claimed]] Antarctic territory of ''[[Adélie Land]]'' (''Terre Adélie'') is one of five constituent districts of the French Southern and Antarctic Lands.}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဂဗောန်''' – ရးနိဂီုသမ္မတ ဂဗောန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Gabon&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Gabon}}'''&amp;nbsp;– Gabonese Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|[[ဂါမ္ဗဳယျာ]] – ရးနိဂီုသမ္မတ ဂါမ္ဗဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Gambia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Gambia|name=Gambia, The}}'''&amp;nbsp;– Republic of The Gambia&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Gambia profile|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13376517|website=BBC News|access-date=12 March 2018|date=14 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311064543/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13376517|archive-date=11 March 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဂျရ်ဂျဳယျာ''' - 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Georgia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Georgia (country)|name=Georgia}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ဂျရ်ဂျဳယျာဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ရးနိဂီုသမ္မတပကင်ရင်အပိုင် ၜါ၊ [[Adjara]] ကဵု [[Government of the Autonomous Republic of Abkhazia|Abkhazia]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}} ပ္ဍဲ [[#Abkhazia|Abkhazia]] ကဵု [[#South Ossetia|South Ossetia]]ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ရးနိဂီုဒဳသွက်တဝ် ''de facto''။
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ဂျာမနဳ]]''' – ရးနိဂီုသမ္မတဖေဒ္ဒရာ ဂျာမနဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Germany&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Germany}}'''&amp;nbsp;– Federal Republic of Germany
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံ အဳယူ။{{efn|name=&quot;EU&quot;}} ဂျာမနဳဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုဖေဒ္ဒရာ မနွံကဵု ၁၆ တွဵုရး။
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဂါနာ''' – ရးနိဂီုသမ္မတ ဂါနာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Ghana&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Ghana}}'''&amp;nbsp;– Republic of Ghana
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဂရိတ်''' ရးနိဂီုသမ္မတ ဂရိတ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Greece&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Greece}}'''&amp;nbsp;– Hellenic Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံ အဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}} ဂရိန်ဂှ် နွံကဵု ဒေသပကင်ရင်အပိုင်မွဲ- [[Mount Athos]]။&lt;ref&gt;Constitution of Greece, Art. 105.&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဂြေန္နာဒါ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Grenada&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Grenada}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ဂြေန္နာဒါဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုဂကောံရးဓနသဟာယ{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဂွာတေမာလာ'''- ရးနိဂီုသမ္မတ ဂွာတေမာလာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Guatemala&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Guatemala}}'''&amp;nbsp;– Republic of Guatemala
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဂိနဳ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဂိနဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Guinea&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Guinea}}'''&amp;nbsp;– Republic of Guinea{{efn|Also known as Guinea-Conakry.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဂိနဳ-ဗိဿဴ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဂိနဳ-ဗိဿဴ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Guinea-Bissau&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Guinea-Bissau}}'''&amp;nbsp;– Republic of Guinea-Bissau
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဂါဲယျာဏာ'''- ရးနိဂီုသမ္မတပံင်ကောံ ဂါဲယျာဏာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Guyana&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Guyana}}'''&amp;nbsp;– Co-operative Republic of Guyana
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဟာဲတဳ''' – ရးနိဂီုသမ္မတ ဟာဲတဳ 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Haiti&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Haiti}}'''&amp;nbsp;– Republic of Haiti
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Holland → [[#Netherlands|See the Netherlands listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Holy See → [[#Vatican City|See Vatican City listing]]''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဟောန်ဂျာရာသ်'''- ရးနိဂီုသမ္မတ ဟောန်ဂျာရာသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Honduras&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Honduras}}'''&amp;nbsp;– Republic of Honduras
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဟင်္ဂေရဳ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Hungary&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Hungary}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}ကောန်ဂကောံ အဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အာက်သလာန်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အာက်သလာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Iceland&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Iceland}}'''{{efn|name=&quot;Republic&quot;|While sometimes referred to as the &quot;Republic of Iceland&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/281235/Iceland|title=Iceland - Culture, History, &amp; People|access-date=2 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718220132/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/281235/Iceland|archive-date=18 July 2011|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/ungegn/docs/26th-gegn-docs/WP/WP54_UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%202011.pdf |title=Working Paper No. 54 : UNGEGN list of country names (Prepared by the United Nations Group of Experts on Geographical Names) |location=Vienna |date=May 2011 |access-date=2 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811023432/https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/ungegn/docs/26th-gegn-docs/WP/WP54_UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%202011.pdf |archive-date=11 August 2011 |url-status=live |df=dmy-all |website=unstats.un.org }}&lt;/ref&gt; and sometimes its counterpart ''Lýðveldið Ísland'' in Icelandic, the official name of the country is simply &quot;Iceland&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.visindavefur.is/svar.php?id=54970|title=Hvert er formlegt heiti landsins okkar?|access-date=2 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722022935/http://visindavefur.is/svar.php?id=54970|archive-date=22 July 2011|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; One example of the former is the name of the [[Constitution of Iceland]], which in Icelandic is ''Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands'' and literally means &quot;the Constitution of the republic of Iceland&quot;. However, note that in this usage &quot;republic&quot; is not capitalised.}} – Republic of Iceland
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အိန္ဒိယ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အိန္ဒိယ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;India&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|India}}'''&amp;nbsp;– Republic of India
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}အိန္ဒိယဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုဖေဒ္ဒရာ မနွံကဵု ၂၈ တွဵုရး ကေုာံ ၈ ဒေသကၟိန်ရးနိဂီု။ 
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အိန္ဒောနေရှာ''' – ရးနိဂီုသမ္မတ အိန္ဒောနေသဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Indonesia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Indonesia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Indonesia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}အိန္ဒောနေသဳယျာ နွံကဵု ၈ ရးပကင်ရင်အပိုင် [[အာဆေ]], [[ဂျာကာတာ]], [[ပါပဴလဒေါဝ်]], [[ပါပဴကုန်သမၠုင်]], [[ပါပဴ]], [[ပါပဴသၟဝ်ကျာ]], [[ပါပဴပလိုတ်]], ကေုာံ [[ယောဂျာကာတာ]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အဳရာန်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတအေဿလာမ္မေတ် အဳရာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Iran&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Iran}}'''&amp;nbsp;– Islamic Republic of Iran
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အဳရက်]]''' – ရးနိဂီုသမ္မတအဳရက်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Iraq&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Iraq}}'''&amp;nbsp;– Republic of Iraq
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}အဳရက် ဒှ်ရးနိဂီုဖေဒ္ဒရာ{{efn|name=&quot;federal&quot;}}&lt;ref&gt;[http://portal.unesco.org/ci/en/files/20704/11332732681iraqi_constitution_en.pdf/iraqi_constitution_en.pdf Iraqi constitution] {{webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20160518175432/http://portal.unesco.org/ci/en/files/20704/11332732681iraqi_constitution_en.pdf/iraqi_constitution_en.pdf |date=18 May 2016 }}&lt;/ref&gt; မနွံကဵု ၁၉ အလဵုအသဳဒေသ၊ ၄ အပ္ဍဲကဵု ၁၉ ဂှ် ဒှ်ဒေသပကင်ရင်အပိုင် ကူဒေဿတာန်{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အာဲရေလာန်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Ireland&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Ireland}}'''{{efn|&quot;Ireland&quot; is the official name of the country in English. &quot;Republic of Ireland&quot; (the official ''description'' in English) and &quot;Éire&quot; (the official name in Irish) have sometimes been used unofficially to distinguish the state from the larger [[Ireland|island of Ireland]], however, this is officially deprecated.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=Journal of British Studies |volume=46 |pages=72–90 |number=1 |date=January 2007 |publisher=Cambridge University Press on behalf of The North American Conference on British Studies |doi=10.1086/508399 |jstor=10.1086/508399 |title=The Irish Free State/Éire/Republic of Ireland/Ireland: &quot;A Country by Any Other Name&quot;? |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-british-studies_2007-01_46_1/page/72 |last=Daly |first=Mary E. |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; See [[names of the Irish state]].}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကူ အဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အေဿရေလ်]]''' - ရးနိဂီုအေဿရေလ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Israel&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Israel}}'''&amp;nbsp;– State of Israel
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |[[International recognition of Israel|ရးနိဂီုဗွဲမဂၠိုင် ဟွံစၟတ်သမ္တီ]]
{{extent}}အေဿရေလ် ဂ္စာန်ဓလီုဒၟံင် ဒေသပကင်ရင် ပါလေဿတာင်။ ပါလေဿတာင် ကရေက်ရးနိဂီုဂျေရုသလေန် လပါ်ဗၟံက်ဂှ် အေဿရေလ် လုပ်သီကေတ်လဝ်၊&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/basic10_eng.htm|title=Basic Law: Jerusalem, Capital of Israel|website=www.knesset.gov.il|access-date=7 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140905144734/http://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/basic10_eng.htm|archive-date=5 September 2014|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; an act not recognised by the international community.&lt;ref name=dis&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html |title=Disputes: International |publisher=CIA World Factbook |access-date=8 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514215411/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html |archive-date=14 May 2011 |url-status=dead |df=dmy-all |accessdate=10 November 2022 |archivedate=14 May 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514215411/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html }}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲဒေသ သြင်လပါ်ပလိုတ် မကော်ဂး West Bank ဂှ် အေဿရေလ် ထိင်ဂွံ ၜိုတ်ဒးရး၊ ဒေသဂါဇာ Gaza Strip ဂှ် ၜိုန်ရ ပၞာန်တုဲဒှ်အာ ဟီုကီုလေဝ် အဝဵုအေဿရေလ် ဟွံအိုတ်အာ နူဒေသဂှ်ဏီရ။&lt;ref&gt;{{cite web
 |last         = Bell
 |first        = Abraham
 |title        = International Law and Gaza: The Assault on Israel's Right to Self-Defense
 |work         = Jerusalem Issue Brief, Vol. 7, No. 29
 |publisher    = Jerusalem Center for Public Affairs
 |date         = 28 January 2008
 |url          = http://www.jcpa.org/brief/brief005-3.htm
 |access-date  = 16 July 2010
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm
 |archive-date = 21 June 2010
 |url-status   = live
 |df           = dmy-all
 |accessdate   = 10 November 2022
 |archivedate  = 21 June 2010
 |archiveurl   = https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 | last = Salih
 | first = Zak M.
 | title = Panelists Disagree Over Gaza's Occupation Status
 | publisher = [[University of Virginia School of Law]]
 | date = 17 November 2005
 | url = http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm
 | access-date = 16 July 2010
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm
 | archive-date = 3 March 2016
 | url-status = dead
 | df = dmy-all
 | accessdate = 10 November 2022
 | archivedate = 3 March 2016
 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |title        = Israel: 'Disengagement' Will Not End Gaza Occupation
 |publisher    = Human Rights Watch
 |date         = 29 October 2004
 |url          = https://www.hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm
 |access-date   = 16 July 2010
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20081101210931/http://hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm
 |archive-date = 1 November 2008
 |url-status   = live
 |df           = dmy-all
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=occ&gt;{{cite journal|url=https://books.google.com/books?id=hYiIWVlpFzEC&amp;pg=PA429|page=429|first=Andrew|last=Sanger|title=The Contemporary Law of Blockade and the Gaza Freedom Flotilla|journal=Yearbook of International Humanitarian Law 2010|volume=13|editor=M.N. Schmitt |editor2=Louise Arimatsu |editor3=Tim McCormack|publisher=Springer Science &amp; Business Media|date=2011|isbn=978-90-6704-811-8|quote=It is this direct external control over Gaza and indirect control over life within Gaza that has led the United Nations, the UN General Assembly, the UN Fact Finding Mission to Gaza, International human rights organisations, US Government websites, the UK Foreign and Commonwealth Office and a significant number of legal commentators, to reject the argument that Gaza is no longer occupied.|doi=10.1007/978-90-6704-811-8_14|series=Yearbook of International Humanitarian Law}}&lt;br /&gt;* {{cite book|title=International Law and the Classification of Conflicts|editor=Elizabeth Wilmshurst|first=Iain|last=Scobbie|author-link=Iain Scobbie|publisher=Oxford University Press|date=2012|isbn=978-0-19-965775-9|page=295|url=https://books.google.com/books?id=GM90Xp03uuEC&amp;pg=PA295|quote=Even after the accession to power of Hamas, Israel's claim that it no longer occupies Gaza has not been accepted by UN bodies, most States, nor the majority of academic commentators because of its exclusive control of its border with Gaza and crossing points including the effective control it exerted over the Rafah crossing until at least May 2011, its control of Gaza's maritime zones and airspace which constitute what Aronson terms the 'security envelope' around Gaza, as well as its ability to intervene forcibly at will in Gaza.}}&lt;br /&gt;* {{cite book|title=Prefiguring Peace: Israeli-Palestinian Peacebuilding Partnerships|first=Michelle|last= Gawerc|publisher=Lexington Books|date=2012|isbn=9780739166109|page=44|url=https://books.google.com/books?id=Hka8FZ4UdWUC&amp;pg=PA44|quote= In other words, while Israel maintained that its occupation of Gaza ended with its unilateral disengagement Palestinians – as well as many human right organizations and international bodies – argued that Gaza was by all intents and purposes still occupied.}}&lt;/ref&gt; 
Israel is not recognised as a state by [[International recognition of Israel|28 UN members]] and the [[#SADR|Sahrawi Arab Democratic Republic]]. The [[Palestine Liberation Organization]], recognised by a majority of ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs as the representative of the Palestinian people, [[Israel–Palestine Liberation Organization letters of recognition|recognised Israel in 1993]]. 
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[အဳတလဳ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အဳတလဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Italy&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Italy}}'''&amp;nbsp;– Italian Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}ကောန်ဂကောံ အဳယူ{{efn|name=&quot;EU&quot;}} အဳတလဳဂှ် နွံကဵု ဒေသပကင်ရင်အပိုင် ၅ [[Aosta Valley]], [[Friuli-Venezia Giulia]], [[Sardinia]], [[Sicily]] ကေုာံ [[Trentino-Alto Adige/Südtirol]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အဳဝဝ်ရဳ ကောတ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ကဝ်တေအဳဝဝ်ရဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Ivory Coast&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Ivory Coast}}'''&amp;nbsp;– Republic of Côte d'Ivoire{{efn|The government of Ivory Coast uses &quot;Côte d'Ivoire&quot; as the official English name of the country.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဇမိကာ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Jamaica&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Jamaica}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Jamaica is a [[Commonwealth realm]].{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဇပါန်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Japan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Japan}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဇောရ်ဒါန်''' - ရးနိဂီုမရာဇ် ဂျောရ်ဒါန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Jordan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Jordan}}'''&amp;nbsp;– Hashemite Kingdom of Jordan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ကဇြေခ်သတာန်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ကဇြေခ်သတာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Kazakhstan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Kazakhstan}}'''&amp;nbsp;– Republic of Kazakhstan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကေန်ညာ]]''' -ရးနိဂီုသမ္မတ ကေန်ညာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Kenya&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Kenya}}'''&amp;nbsp;– Republic of Kenya
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ခဳရဳဗတဳ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ခဳရဳဗတဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Kiribati&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Kiribati}}'''&amp;nbsp;– Republic of Kiribati
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ကဝ်ရေယျာ သၟဝ်ကျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဒဳမဝ်ကရေတ္တေတ် ညးဍုင်ကွာန် ကဝ်ရေယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Korea North&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|North Korea|name=Korea, North}}'''&amp;nbsp;– Democratic People's Republic of Korea
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|SKOREA}}
{{extent}} ကဝ်ရေယျာ သၟဝ်ကျာဂှ် ဟွံဂွံစၟတ်သမ္တီ ရးနိဂီုကောန်ဂကောံကုလသမဂ္ဂ ပိ ပြင်သေတ်၊ ဂျပေန်၊ ကေုာံ ကဝ်ရေယျာသၟဝ်ကျာ။&lt;ref&gt;{{cite web
 |url          = http://www.ioc.u-tokyo.ac.jp/~worldjpn/documents/texts/docs/19650622.T1E.html
 |title        = Treaty on Basic Relations between Japan and the Republic of Korea
 |access-date   = 27 October 2008
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20090313123054/http://www.ioc.u-tokyo.ac.jp/~worldjpn/documents/texts/docs/19650622.T1E.html
 |archive-date = 13 March 2009
 |url-status   = live
 |df           = dmy-all
}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ကဝ်ရေယျာ သၠုင်ကျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ကဝ်ရေယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Korea South&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|South Korea|name=Korea, South}}'''&amp;nbsp;– Republic of Korea
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|NKOREA}}
{{extent}}ကဝ်ရေယျာ သၠုင်ကျာ နွံကဵု ဒေသပကင်ရင်အပိုင်မွဲ တကအ်ဇေဇူ (Jeju Island)။{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}&lt;ref&gt;{{cite web|author=Keun Min|title=Greetings|publisher=Jeju Special Self-Governing Province|url=http://english.jeju.go.kr/contents/index.php?mid=02|access-date=10 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130502123553/http://english.jeju.go.kr/contents/index.php?mid=02|archive-date=2 May 2013|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
ကဝ်ရေယျာ သၠုင်ကျာဂှ် ဟွံဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ နူကဵု ကဝ်ရဳယျာသၟဝ်ကျာ၊ ကဝ်ရေယျာသၟဝ်ကျာ ဟီု ရးနိဂီုဂှ် နွံသၟဝ်ပကင်ရင်အလဵုအသဳကဝ်ရဳယျာ
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကဝ်သဝ်ဗဝ်]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Kosovo → [[#Kosovo|See Kosovo listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကူဝိတ်]]''' -ရးနိဂီုကူဝိတ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Kuwait&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Kuwait}}'''&amp;nbsp;– State of Kuwait
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ခိရ်ဂိဇ်သတာန်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Kyrgyzstan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Kyrgyzstan}}'''&amp;nbsp;– Kyrgyz Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[လဴ]] - ရးနိဂီုဒဳမဝ်ကရေတ္တေတ် ညးဍုင်ကွာန် လဴ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Laos&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Laos}}'''&amp;nbsp;– Lao People's Democratic Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''လာတ်ဝဳယျာ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Latvia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Latvia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Latvia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''လေဗနောန်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Lebanon&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Lebanon}}'''&amp;nbsp;– Lebanese Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''လေသ္သူထူ''' - ရးနိဂီုမရာဇ် လေသ္သူထူ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Lesotho&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Lesotho}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Lesotho
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''လိဗေရဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတလိဗေရဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Liberia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Liberia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Liberia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[လဳဗျာ]]''' - ရးနိဂီုလဳဗျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Libya&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Libya}}'''&amp;nbsp;– State of Libya
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''လေတ္တေန်သတာင်''' - ရးနိဂီုသၟိင် လေတ္တေန်သတာင်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Liechtenstein&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Liechtenstein}}'''&amp;nbsp;– Principality of Liechtenstein
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''လိတ္တူဝေနဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ လိတ္တူဝေနဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Lithuania&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Lithuania}}'''&amp;nbsp;– Republic of Lithuania
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''လုဇြေမ်ဗရ် -''' ရးနိဂီုသၟိင်လုဇြေမ်ဗရ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Luxembourg&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Luxembourg}}'''&amp;nbsp;– Grand Duchy of Luxembourg
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Macedonia → [[#North Macedonia|See North Macedonia listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မဒါဂါသကာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ မဒါဂါသကာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Madagascar&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Madagascar}}'''&amp;nbsp;– Republic of Madagascar
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မလဝဳ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ မလဝဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Malawi&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Malawi}}'''&amp;nbsp;– Republic of Malawi
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မလေရှာ]]'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Malaysia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Malaysia}}'''&amp;nbsp;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Malaysia is a [[federation]] of [[States and federal territories of Malaysia|13 states and three federal territories]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မလ်ဒိဝ်သ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ မလ်ဒိဝ်သ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Maldives&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Maldives}}'''&amp;nbsp;– Republic of Maldives
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[မာလဳ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ မာလဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Mali&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Mali}}'''&amp;nbsp;– Republic of Mali
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မာလ်တာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ မာလ်တာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Malta&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Malta}}'''&amp;nbsp;– Republic of Malta
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''တကအ် မာရှလ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ တကအ်မာရှလ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Marshall Islands&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Marshall Islands}}'''&amp;nbsp;– Republic of the Marshall Islands
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Under [[Compact of Free Association]] with the [[#United States|United States]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မဝ်ရိတေနိယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အေဿလာမ္မေတ် မဝ်ရိတေနိယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Mauritania&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Mauritania}}'''&amp;nbsp;– Islamic Republic of Mauritania
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မဝ်ရိရှေသ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ မဝ်ရိရှေသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Mauritius&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Mauritius}}'''&amp;nbsp;– Republic of Mauritius
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}မဝ်ရိရှေသ် နွံကဵု တကအ် ပကင်ရင်အပိုင်မွဲ မနွံယၟု Rodrigues{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မေက်သဳကဝ်''' - သဟရးမေက်သဳကဝ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Mexico&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Mexico}}'''&amp;nbsp;– United Mexican States
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}မေက်သဳကဝ်ဂှ် ဒှ်ရးနိဂီုသၞောဝ်ဖေဝ်ဒရေဝ် မနွံကဵု တွဵုရး ၃၁ ကေုာံ ရးနိဂီုမအုပ်ဓုပ်အပိုင် မွဲ။ ဒေသမအုပ်ဓုပ်အပိုင် Rebel Zapatista ဂှ် နွံကဵုအဝဵု ဇကုအပိုင်ရ။ 
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မိခြဝ်နေသဳယျာ''' - ရးနိဂီုဖေဒ္ဒရာ မိခြဝ်နေသဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Micronesia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Federated States of Micronesia|name=Micronesia, Federated States of}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} မပံင်တောဲ ကုကၟိန်ရးနိဂီုပံင်ကောံအမေရိကာန်။ ကၟိန်ရးနိဂီုပံင်ကောံဖေဝ်ဒရေဝ် မိခြဝ်နေသဳယျာဂှ် ဒှ်ရးနိဂီု သၞောတ်ဖေဝ်ဒရေဝ်တုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ရးပန်ရ။
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မောလ်ဒဝ်ဝါ''' - ရးနိဂီုသမ္မတမောလ်ဒဝ်ဝါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Moldova&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Moldova}}'''&amp;nbsp;– Republic of Moldova
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}} မောလ်ဒဝ်ဝါဂှ် နွံကဵု ဒေသမအုပ်ဓုပ်အပိုင် ဂဂေဇြဳယျာ (Gagauzia) ကေုာံ the Dniester။ ရးနိဂီုဗေန်ဒါ (တိက်ဟဳန) ဂှ် ဒှ်မပကင်ရင်အပိုင် နကဵု တြာန်သနဳသတြဳယျာ (Transnistria)။
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မဝ်နကဝ်''' - ရးနိဂီုသၟိင် မဝ်နကဝ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Monaco&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Monaco}}'''&amp;nbsp;– Principality of Monaco
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မောန္ဂောလဳယျာ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Mongolia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Mongolia}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မောန္တေနေဂြော'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Montenegro&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Montenegro}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မဝ်ရောက္ကဝ်''' - ရးနိဂီုမရာဇ် မဝ်ရောက္ကဝ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Morocco&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Morocco}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Morocco
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}Part of the Moroccan-claimed [[Western Sahara]] is controlled by the partially recognised [[#SADR|Sahrawi Arab Democratic Republic]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''မဝ်ဇြာမ်ဗိခ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ မဝ်ဇြာမ်ဗိခ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Mozambique&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Mozambique}}'''&amp;nbsp;– Republic of Mozambique
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဗၟာ''' - သဟရးသမ္မတဗၟာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Myanmar&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Myanmar}}'''&amp;nbsp;– Republic of the Union of Myanmar{{efn|The country's official name of Myanmar, adopted in 1989, has been mixed and controversial, with the former name Burma still being used in many cases. See [[Names of Myanmar]].}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ဟွံမဲ
{{extent}}[[Wa State]] is a de facto autonomous state within Myanmar. The United Nations has not recognized the {{lang|la|de facto}} ruling government of Myanmar, the [[State Administration Council]].&lt;ref name=&quot;UN_Seats_Denied&quot; /&gt; &lt;!--France has only begun the process of recognizing the NUG by passing a bill in the Senate--&gt;
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Nagorno-Karabakh → [[#Artsakh|See Artsakh listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''နမိဗဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ နမိဗဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Namibia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Namibia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Namibia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''နာဥူရူ''' - ရးနိဂီုသမ္မတနာဥူရူ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Nauru&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Nauru}}'''&amp;nbsp;– Republic of Nauru
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[နဳပဝ်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဖေဒ္ဒရာ ဒဳမဝ်ကရေတ်တေတ် နဳပဝ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Nepal&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Nepal}}'''&amp;nbsp;– Federal Democratic Republic of Nepal
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Nepal is a [[federation]] composed of [[Provinces of Nepal|7 provinces]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''နေတာလာန်''' - ရးနိဂီုမရာဇ် နေတာလာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Netherlands&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Kingdom of the Netherlands|name=Netherlands}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of the Netherlands
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}} The [[Kingdom of the Netherlands]] includes four areas with substantial autonomy:

* {{flag|Aruba}}
* {{flag|Curaçao}}
* {{flag|Netherlands}}
* {{flag|Sint Maarten}}

Metropolitan Netherlands, Aruba, Curaçao and Sint Maarten form the four constituent countries of the Kingdom. Three overseas parts of the Netherlands ([[Bonaire]], [[Saba (island)|Saba]] and [[Sint Eustatius]]) are [[Caribbean Netherlands|special municipalities]] of metropolitan Netherlands.{{efn|The designation &quot;Netherlands&quot; can refer either to metropolitan [[Netherlands]] or to the entire [[Kingdom of the Netherlands|Kingdom]] (e.g. in international organizations).}} The Kingdom of the Netherlands as a whole is a member of the EU, but EU law only wholly applies to parts within Europe.
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''နျူဇြဳလာန်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;New Zealand&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|New Zealand}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}New Zealand is a [[Commonwealth realm]],{{efn|name=&quot;realm&quot;}} and has one dependent territory and one [[Territorial claims in Antarctica|claimed]] Antarctic dependent territory:

* {{flag|Tokelau}}
* ''{{noflag|[[Ross Dependency]]}}''

The [[New Zealand Government]] acts for the entire [[Realm of New Zealand]] in all international contexts, which has responsibilities for (but no rights of control over) two freely [[associated state]]s:

* {{flag|Cook Islands}}
* {{flag|Niue}}

The Cook Islands and Niue have diplomatic relations with {{Numrel|CK|alt2= |}} and {{Numrel|Niue|alt2= |}} UN members respectively.&lt;ref&gt;{{cite web
 |author       = Federal Foreign Office of Germany
 |title        = Beziehungen zu Deutschland
 |publisher    = Government of Germany
 |date         = November 2009
 |url          = http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Cookinseln/Bilateral.html
 |access-date   = 16 July 2010
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20100723070259/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Cookinseln/Bilateral.html
 |archive-date = 23 July 2010
 |url-status   = live
 |df           = dmy-all
}} For more information, see [[Foreign relations of the Cook Islands]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |author=Republic of Nauru Permanent Mission to the United Nations
 |title=Foreign Affairs
 |publisher=United Nations
 |url=http://www.un.int/nauru/foreignaffairs.html
 |access-date=16 July 2010
 |url-status=dead
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141004083335/http://www.un.int/nauru/foreignaffairs.html
 |archive-date=4 October 2014
}}&lt;/ref&gt; They have full treaty-making capacity in the UN,&lt;ref name=&quot;untreaty1&quot;&gt;{{cite web |url=http://untreaty.un.org/cod/repertory/art102/english/rep_supp8_vol6-art102_e_advance.pdf |title=Article 102, Repertory of Practice of United Nations Organs, Supplement No. 8, Volume VI (1989–1994) |website=untreaty.un.org |access-date=15 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403031600/http://untreaty.un.org/cod/repertory/art102/english/rep_supp8_vol6-art102_e_advance.pdf |archive-date=3 April 2012 |df=mdy-all |accessdate=10 November 2022 |archivedate=23 July 2004 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040723045746/http://untreaty.un.org/cod/repertory/art102/english/rep_supp8_vol6-art102_e_advance.pdf }}&lt;/ref&gt; and are members of some [[List of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''နိကရာဂိဝး''' - ရးနိဂီုသမ္မတ နိကရာဂိဝး
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Nicaragua&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Nicaragua}}'''&amp;nbsp;– Republic of Nicaragua
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Nicaragua contains two autonomous regions, [[Región Autónoma del Atlántico Sur|Atlántico Sur]] and [[Región Autónoma del Atlántico Norte|Atlántico Norte]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''နိဂျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ နိဂျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Niger&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Niger}}'''&amp;nbsp;– Republic of the Niger
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''နိဂျေရိယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဖေဒ္ဒရာ နိဂျေရိယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Nigeria&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Nigeria}}'''&amp;nbsp;– Federal Republic of Nigeria
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Nigeria is a [[federation]] of [[States of Nigeria|36 states and one federal territory]].
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Niue → [[#Niue|See Niue listing]]''
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''North Korea → [[#Korea North|See Korea, North listing]]''
|-
|'''မာသဳဒေါနဳယျာ သၟဝ်ကျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ မာသဳဒေါနဳယျာ သၟဝ်ကျာ 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;North Macedonia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|North Macedonia}}'''&amp;nbsp;– Republic of North Macedonia{{efn|Formerly known constitutionally as the &quot;Republic of Macedonia&quot; from 1991 to 2019 and under the international designation of &quot;the former Yugoslav Republic of Macedonia&quot; (FYROM) from 1993 to 2019 due to the [[Macedonia naming dispute]] with [[Greece]]. Following the [[Prespa agreement]] going into effect in February 2019, the country was renamed &quot;North Macedonia&quot;.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Northern Cyprus → [[#Northern Cyprus|See Northern Cyprus listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[နဝ်ဝေ]]''' - ရးနိဂီုမရာဇ် နဝ်ဝေ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Norway&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Norway}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Norway
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Norway has two [[Unincorporated area|unincorporated areas]] in Europe:

* {{noflag|[[Svalbard]]}} is an integral part of Norway, but has a special status due to the [[Svalbard Treaty]].
* {{noflag|[[Jan Mayen]]}} is an uninhabited island that is an integral part of Norway, although unincorporated.

Norway has one [[Dependencies of Norway|dependent territory]] and two [[Territorial claims in Antarctica|claimed]] Antarctic dependent territories in the [[Southern Hemisphere]]:

* {{noflag|[[Bouvet Island]]}}
* ''{{noflag|[[Peter I Island]]}}''
* ''{{noflag|[[Queen Maud Land]]}}''
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အဝ်မာန်''' - ရးနိဂီုသၟိင် အဝ်မာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Oman&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Oman}}'''&amp;nbsp;– Sultanate of Oman
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ပါကိသတာန်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အေဿလာမ္မေတ် ပါကိသတာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Pakistan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Pakistan}}'''&amp;nbsp;– Islamic Republic of Pakistan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Pakistan is a [[federation]] of [[Subdivisions of Pakistan|four provinces and one capital territory]]. Pakistan exercises control over certain portions of [[Kashmir]], but has not officially annexed any of it,&lt;ref&gt;Constitution of Pakistan, Art. 1.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news
 |author       = Aslam, Tasnim
 |title        = Pakistan Does Not Claim Kashmir As An Integral Part...
 |url          = http://www.outlookindia.com/article.aspx?233374
 |newspaper    = Outlook India
 |publisher    = The Outlook Group
 |date         = 11 December 2006
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20111213213928/http://www.outlookindia.com/article.aspx?233374
 |archive-date = 13 December 2011
 |url-status   = live
 |df           = dmy-all
 |access-date  = 27 February 2011
}}&lt;/ref&gt; instead regarding it as a disputed territory.&lt;ref&gt;{{Cite book
 | last = Williams
 | first = Kristen P.
 | title = Despite nationalist conflicts: theory and practice of maintaining world peace
 | publisher = Greenwood Publishing Group
 | year = 2001
 | pages = 154–155
 | url = https://books.google.com/books?id=OYmurpH3ahsC
 | isbn = 978-0-275-96934-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book
 | last = Pruthi
 | first = R.K.
 | title = An Encyclopaedic Survey Of Global Terrorism In 21St Century
 | publisher = Anmol Publications Pvt. Ltd.
 | year = 2001
 | pages = 120–121
 | url = https://books.google.com/books?id=C3yDkKDbZ3YC
 | isbn = 978-81-261-1091-9}}&lt;/ref&gt; The portions that it controls are divided into two territories, administered separately from Pakistan proper:

* {{flag|Azad Kashmir}}
* {{flag|Gilgit-Baltistan}}

Azad Kashmir describes itself as a &quot;self-governing state under Pakistani control&quot;, while Gilgit-Baltistan is described in its governance order as a group of &quot;areas&quot; with self-government.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://home.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=72&amp;catid=14 |title=Azad Kashmir Day |access-date=2014-07-28 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812174212/http://home.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=72&amp;catid=14 |archive-date=12 August 2014 |df=dmy-all |accessdate=2022-11-10 |archivedate=2014-08-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140812174212/http://home.ajk.gov.pk/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=72&amp;catid=14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gbtribune.files.wordpress.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://gbtribune.files.wordpress.com/2012/09/self-governance-order-2009.pdf |title=To Be Published In The Next Issue Of The |access-date=28 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905063539/http://gbtribune.files.wordpress.com/2012/09/self-governance-order-2009.pdf |archive-date=5 September 2014 |url-status=live |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AJ&amp;KHistory&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ajk.gov.pk/history.php|title=AJ&amp;K History|access-date=6 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180106174235/http://www.ajk.gov.pk/history.php|archive-date=6 January 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; These territories are not usually regarded as sovereign, as they do not fulfil the criteria set out by the declarative theory of statehood (for example, their current laws do not allow them to engage independently in relations with other states). Several state functions of these territories (such as foreign affairs and defence) are performed by Pakistan.&lt;ref name=&quot;gbtribune.files.wordpress.com&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=z-aRAwAAQBAJ&amp;q=azad+kashmir+gilgit+baltistan&amp;pg=PA1100|title=Political Handbook of the World 2014|access-date=5 October 2014|isbn=9781483333281|last1=Lansford|first1=Tom|date=2014-04-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ajkassembly.gok.pk/AJK_Interim_Constitution_Act_1974.pdf# |title=The Azad Jammu And Kashmir Interim Constitution Act, 1974 |format=PDF |access-date=28 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013171853/http://www.ajkassembly.gok.pk/AJK_Interim_Constitution_Act_1974.pdf |archive-date=13 October 2013 |url-status=dead |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ပဠဴ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ပဠဴ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Palau&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Palau}}'''&amp;nbsp;– Republic of Palau
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Under [[Compact of Free Association]] with the [[#United States|United States]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ပါလေဿတာင်''' - ရးနိဂီုပါလေဿတာင်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Palestine&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Palestine}}'''&amp;nbsp;– State of Palestine
| style=&quot;background:#ddf;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; [[United Nations General Assembly observers#Present non-member observers|UN General Assembly observer state]]; member of two [[List of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]]&lt;!-- {{cn|date=April 2021}} -- it appears that the convention on this page is to keep details and citations to the last column, which is where the details and citations for this claim can be found --&gt;
| style=&quot;background:#fcc;&quot; | [[International recognition of the State of Palestine|Partially unrecognised]].
{{extent}}The State of Palestine, declared in 1988, is not recognised as a state by Israel but has received diplomatic recognition from {{Numrec|Palestine}} states.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Palestine Liberation Organization|title=Road For Palestinian Statehood: Recognition and Admission|url=http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=5|publisher=Negotiations Affairs Department|access-date=28 July 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110818214013/http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=5|archive-date=18 August 2011|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; The proclaimed state has no agreed territorial borders, or effective control over much of the territory that it proclaimed.&lt;ref&gt;See the following on statehood criteria:
* {{cite web|author=Mendes, Errol|title=Statehood and Palestine for the purposes of Article 12 (3) of the ICC Statute|url=http://uclalawforum.com/media/background/gaza/2010-03-30_Mendes-Memo.pdf|pages=28, 33|date=30 March 2010|access-date=17 April 2011|postscript=:|archive-url=https://web.archive.org/web/20110831190057/http://uclalawforum.com/media/background/gaza/2010-03-30_Mendes-Memo.pdf|archive-date=31 August 2011|url-status=live|df=dmy-all}} &quot;...the Palestinian State also meets the traditional criteria under the Montevideo Convention...&quot;; &quot;...the fact that a majority of states have recognised Palestine as a State should easily fulfil the requisite state practice&quot;.
* {{cite journal|author=McKinney, Kathryn M.|title=The Legal Effects of the Israeli-PLO Declaration ofPrinciples: Steps Toward Statehood for Palestine|url=http://lawpublications.seattleu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1438&amp;context=sulr&amp;sei-redir=1#search=%22palestine+%22constitutive+theory%22+statehood%22|journal=Seattle University Law Review|volume=18|issue=93|year=1994|page=97|publisher=Seattle University|access-date=17 April 2011|postscript=:|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722063030/http://lawpublications.seattleu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1438&amp;context=sulr&amp;sei-redir=1#search=%22palestine+%22constitutive+theory%22+statehood%22|archive-date=22 July 2011|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722063030/http://lawpublications.seattleu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1438&amp;context=sulr&amp;sei-redir=1#search=%22palestine+%22constitutive+theory%22+statehood%22 |date=22 July 2011 }} &quot;It is possible, however, to argue for Palestinian statehood based on the constitutive theory&quot;.
* {{cite journal|author=McDonald, Avril|title=Operation Cast Lead: Drawing the Battle Lines of the Legal Dispute|url=https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&amp;crawlid=1&amp;doctype=cite&amp;docid=16+Hum.+Rts.+Br.+25&amp;srctype=smi&amp;srcid=3B15&amp;key=74ccae52ba220673512e7784449388f0|journal=Human Rights Brief|volume=25|date=Spring 2009|publisher=Washington College of Law, Center for Human Rights and Humanitarian Law|access-date=17 April 2011|postscript=:|archive-url=https://web.archive.org/web/20120329201731/https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&amp;crawlid=1&amp;doctype=cite&amp;docid=16+Hum.+Rts.+Br.+25&amp;srctype=smi&amp;srcid=3B15&amp;key=74ccae52ba220673512e7784449388f0|archive-date=29 March 2012|url-status=live|df=dmy-all}} &quot;Whether one applies the criteria of statehood set out in the Montevideo Convention or the more widely accepted constitutive theory of statehood, Palestine might be considered a state.&quot;&lt;/ref&gt; The [[Palestinian National Authority]] is an interim administrative body formed as a result of the [[Oslo Accords]] that exercises limited autonomous jurisdiction within the [[Palestinian territories]]. In foreign relations, Palestine is represented by the [[Palestine Liberation Organization]].&lt;ref name=&quot;unnms&quot;/&gt; The State of Palestine is a member state of UNESCO,&lt;ref&gt;{{cite web|author=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|title=Arab States: Palestine|url=http://www.unesco.org/new/en/unesco/worldwide/arab-states/palestine/|publisher=United Nations|access-date=3 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104131813/http://www.unesco.org/new/en/unesco/worldwide/arab-states/palestine/|archive-date=4 January 2012|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; UNIDO and other international organizations.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Palestinians: Background and U.S. Relations|url=https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL34074.pdf|pages=40–41|date=18 March 2021|accessdate=10 November 2022|archivedate=13 May 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210513163558/https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL34074.pdf}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ပဏမာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတပဏမာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Panama&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Panama}}'''&amp;nbsp;– Republic of Panama
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ပါပွာ နျူဂေနဳ''' - ရးနိဂီုသၠးပွး ပါပွာ နျူဂေနဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Papua New Guinea&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Papua New Guinea}}'''&amp;nbsp;– Independent State of Papua New Guinea
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Papua New Guinea is a [[Commonwealth realm]]{{efn|name=&quot;realm&quot;}} with one autonomous region, [[Autonomous Region of Bougainville|Bougainville]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ပါရဂွာဲ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ပါရဂွာဲ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Paraguay&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Paraguay}}'''&amp;nbsp;– Republic of Paraguay
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ပေရူ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ပေရူ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Peru&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Peru}}'''&amp;nbsp;– Republic of Peru
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဖိလိပ္ပိန်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဖိလိပ္ပိန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Philippines&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Philippines}}'''&amp;nbsp;– Republic of the Philippines
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}The Philippines contains one autonomous region, [[Bangsamoro]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ပဝ်လာန်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ပဝ်လာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Poland&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Poland}}'''&amp;nbsp;– Republic of Poland
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ပဝ်တူဂြဳ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ပဝ်တူဂြဳ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Portugal&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Portugal}}'''&amp;nbsp;– Portuguese Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}} Portugal contains two autonomous regions, [[Azores|the Azores]] and [[Madeira]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Pridnestrovie → [[#Transnistria|See Transnistria listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ကွာတာ''' - ရးနိဂီုကွာတာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Qatar&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Qatar}}'''&amp;nbsp;– State of Qatar
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Republic of Korea → [[#Korea South|See Korea, South listing]]''
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Republic of the Congo → [[#Congo, Republic of the|See Congo, Republic of the listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ရဝ်မာန္နဳယျာ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Romania&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Romania}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ရုရှာ]]''' - သဟရး ဖေဒ္ဒရာ ရုရှာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Russia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Russia}}'''&amp;nbsp;– Russian Federation
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Russia is a [[federation]] of 83&amp;nbsp; internationally recognised [[federal subjects of Russia|federal subjects]] (republics, oblasts, krais, autonomous okrugs, federal cities, and an autonomous oblast). Several of the federal subjects are ethnic republics.{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ရွာန်ဒါ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ရွာန်ဒါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Rwanda&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Rwanda}}'''&amp;nbsp;– Republic of Rwanda
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Sahrawi Arab Democratic Republic → [[#SADR|See Sahrawi Arab Democratic Republic listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သင်ခိတ် ကု နေဝိသ်''' - သဟရးဖေဒ္ဒရာ သင်ခြိသ္သတဝ်ဖါ ကု နေဝိသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Saint Kitts and Nevis&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Saint Kitts and Nevis}}'''&amp;nbsp;– Federation of Saint Christopher and Nevis
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Saint Kitts and Nevis is a [[Commonwealth realm]]{{efn|name=&quot;realm&quot;}} and is a [[federation]]{{efn|name=&quot;federal&quot;}} of two islands, [[St. Kitts]] and [[Nevis]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သင်လူသဳယျာ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Saint Lucia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Saint Lucia}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Saint Lucia is a [[Commonwealth realm]].{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သင်ဝိန်သေန် ကု ဂြေန်နဒိန်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Saint Vincent and the Grenadines&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Saint Vincent and the Grenadines}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Saint Vincent and the Grenadines is a [[Commonwealth realm]].{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သမဝ်ဝး''' - ရးနိဂီုဗၠးၜး သမဝ်ဝး
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Samoa&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Samoa}}'''&amp;nbsp;– Independent State of Samoa
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သင်မာရိနဝ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သင်မာရိနဝ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;San Marino&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|San Marino}}'''&amp;nbsp;– Republic of San Marino
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သဴတဝ်မေ ကု ပြိန်သဳပေ''' - ရးနိဂီုသမ္မတဒဳမဝ်ကရေတ္တေတ် သဴတဝ်မေ ကု ပြိန်သဳပေ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;São Tomé and Príncipe&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|São Tomé and Príncipe}}'''&amp;nbsp;– Democratic Republic of São Tomé and Príncipe
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}São Tomé and Príncipe contains one autonomous province, [[Príncipe]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သဴဒဳ အရေဗဳယျာ''' - ရးနိဂီုမရာဇ် သဴဒဳ အရေဗဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Saudi Arabia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Saudi Arabia}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Saudi Arabia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
&lt;!--Sealand is not a sovereign state according to the definition in the introduction of this article and should not be included--&gt;
&lt;!--Scotland is not a sovereign state according to the definition in the introduction of this article and should not be included--&gt;
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သေန္နေဂလ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သေန္နေဂလ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Senegal&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Senegal}}'''&amp;nbsp;– Republic of Senegal
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သေရ်ဗဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သေရ်ဗဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Serbia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Serbia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Serbia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Serbia contains two autonomous regions, [[Vojvodina]] and [[Kosovo and Metohija]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}} The latter is under the de facto control of [[#Kosovo|Kosovo]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သေရှေလ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သေရှေလ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Seychelles&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Seychelles}}'''&amp;nbsp;– Republic of Seychelles
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သဳရာလေယောန်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သဳရာလေယောန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Sierra Leone&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Sierra Leone}}'''&amp;nbsp;– Republic of Sierra Leone
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သိင်္ဂပူရ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သိင်္ဂပူရ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Singapore&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Singapore}}'''&amp;nbsp;– Republic of Singapore
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သၠဝ်ဝါကဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သၠဝ်ဝက်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Slovakia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Slovakia}}'''&amp;nbsp;– Slovak Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သၠဝ်ဝေနဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သၠဝ်ဝေနဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Slovenia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Slovenia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Slovenia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''တကအ်သဝ်လဝ်မောန်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Solomon Islands&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Solomon Islands}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Solomon Islands is a [[Commonwealth realm]].{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သဝ်မာလဳယျာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဖေဒ္ဒရာ သဝ်မာလဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Somalia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Somalia}}'''&amp;nbsp;– Federal Republic of Somalia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Somalia is a federation of [[states and regions of Somalia|six states]]. Two, [[Puntland]] and [[Galmudug]], have self-declared autonomy, while one, [[#Somaliland|Somaliland]], is de facto independent.
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Somaliland → [[#Somaliland|See Somaliland listing]]''
|-
|'''အဖရိကသၠုင်ကျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အဖရိကသၠုင်ကျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;South Africa&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|South Africa}}'''&amp;nbsp;– Republic of South Africa
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''South Korea → [[#Korea South|See Korea, South listing]]''
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''South Ossetia → [[#South Ossetia|See South Ossetia listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သုဒါန်သၠုင်ကျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သုဒါန်သၠုင်ကျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;South Sudan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|South Sudan}}'''&amp;nbsp;– Republic of South Sudan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}South Sudan is a [[federation]] of [[States of South Sudan|10 states and three administrative areas]].

* The [[Abyei|Abyei Area]] is a zone with &quot;special administrative status&quot; established by the [[Comprehensive Peace Agreement]] in 2005. It is ''de jure'' a condominium of South Sudan and Sudan, but de facto administered by two competing administrations and the United Nations.&lt;ref name=UNISFA2017&gt;{{cite web|url=https://unisfa.unmissions.org/statement-unisfa-recent-spate-attacks-abyei|title=Statement from UNISFA on the recent spate of attacks in Abyei|website=UNmissions.org|date=18 October 2017|access-date=12 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180213022254/https://unisfa.unmissions.org/statement-unisfa-recent-spate-attacks-abyei|archive-date=13 February 2018|url-status=live|df=dmy-all|accessdate=10 November 2022|archivedate=13 February 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180213022254/https://unisfa.unmissions.org/statement-unisfa-recent-spate-attacks-abyei}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=AbyeiName&gt;{{cite web|url=http://www.gurtong.net/ECM/Editorial/tabid/124/ctl/ArticleView/mid/519/articleId/17103/Abyei-Administration-Area-Changes-Name.aspx|title=Abyei Administration Area Changes Name|website=Gurtong.net|date=29 July 2015|access-date=12 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180213022037/http://www.gurtong.net/ECM/Editorial/tabid/124/ctl/ArticleView/mid/519/articleId/17103/Abyei-Administration-Area-Changes-Name.aspx|archive-date=13 February 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သပိန်]]''' - ရးနိဂီုဨကရာဇ် သပိန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Spain&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Spain}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Spain
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}} Spain is divided into [[Autonomous communities of Spain|17 autonomous communities and two special autonomous cities]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}{{efn|name=&quot;Plazas&quot;|Spain holds several small overseas territories scattered along the Mediterranean coast bordering [[Morocco]], known as the [[plazas de soberanía]].}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သဳရိလင်္ကာ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတသဵုရှေလ္လေတ်ဒဳမဝ်ကရေတ္တေတ် သဳရိလင်္ကာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Sri Lanka&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Sri Lanka}}'''&amp;nbsp;– Democratic Socialist Republic of Sri Lanka{{efn|Formerly known as [[Dominion of Ceylon|Ceylon]] until 1972.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သုဒါန်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သုဒါန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Sudan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Sudan}}'''&amp;nbsp;– Republic of the Sudan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Sudan is a [[federation]] of [[States of Sudan|18 states]].

* The [[Abyei|Abyei Area]] is a zone with &quot;special administrative status&quot; established by the [[Comprehensive Peace Agreement]] in 2005. It is ''de jure'' a condominium of South Sudan and Sudan, but de facto administered by two competing administrations and the United Nations.&lt;ref name=UNISFA2017/&gt;&lt;ref name=AbyeiName/&gt;
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Sudan, South → [[#South Sudan|See South Sudan listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သုရိနာမ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သုရိနာမ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Suriname&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Suriname}}'''&amp;nbsp;– Republic of Suriname
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Swaziland → [[#Eswatini|See Eswatini listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သွေဒ္ဒေန်''' - ရးနိဂီုမရာဇ် သွေဒ္ဒေန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Sweden&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Sweden}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Sweden
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Member of the EU.{{efn|name=&quot;EU&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သွိတ်သာလာန်''' - ရးနိဂီုကောန်ဖေဒါရိတ်ရှေန် သွိတ်သလာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Switzerland&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Switzerland}}'''&amp;nbsp;– Swiss Confederation
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Switzerland is a [[federation]] of [[Cantons of Switzerland|26 cantons]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သဳရိယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အာရာပ်သဳရိယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Syria&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Syria}}'''&amp;nbsp;– Syrian Arab Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}The [[National Coalition for Syrian Revolutionary and Opposition Forces|Syrian National Coalition]], which is [[International recognition of the Syrian National Coalition|recognised]] as the legitimate representative of the Syrian people by 20 UN members, has established an [[Syrian Interim Government|interim government]] to rule rebel controlled territory during the [[Syrian civil war]].
Syria has one self-declared autonomous region: [[Autonomous Administration of North and East Syria|Rojava]].
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Taiwan (Republic of China) → [[#Taiwan|See Taiwan listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''တာဇိကိသတာန်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ တာဇိကိသတာန် 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Tajikistan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Tajikistan}}'''&amp;nbsp;– Republic of Tajikistan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Tajikistan contains one autonomous region, [[Gorno-Badakhshan Autonomous Province]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''တာန်သာနဳယျာ''' - သဟရး တာန်သာနဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Tanzania&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Tanzania}}'''&amp;nbsp;– United Republic of Tanzania
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Tanzania contains one autonomous region, [[Zanzibar]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[သေံ]]''' - ရးနိဂီုမရာဇ် သေံ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Thailand&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Thailand}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Thailand
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''The Bahamas → [[#Bahamas|See Bahamas, The listing]]''
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''The Gambia → [[#Gambia|See Gambia, The listing]]''
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Timor-Leste → [[#East Timor|See East Timor listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''တဝ်ဂေါ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ တဝ်ဂေါလေသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Togo&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Togo}}'''&amp;nbsp;– Togolese Republic
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''တံင်ဂါ''' - ရးနိဂီုမရာဇ် တံင်ဂါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Tonga&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Tonga}}'''&amp;nbsp;– Kingdom of Tonga
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Transnistria → [[#Transnistria|See Transnistria listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''တြိနိဒါဒ် ကု တဝ်ဗဂေါ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ တြိနိဒါဒ် ကဵု တဝ်ဗဂေါ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Trinidad and Tobago&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Trinidad and Tobago}}'''&amp;nbsp;– Republic of Trinidad and Tobago
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Trinidad and Tobago contains one autonomous region, [[Tobago]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''တူနဳသဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ တူနဳသဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Tunisia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Tunisia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Tunisia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[တူရကဳ]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ တူရကဳယေ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Turkey&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Turkey}}'''&amp;nbsp;– Republic of Türkiye{{efn|The government of Turkey uses &quot;Türkiye&quot; as the official English name of the country.}}
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ထက်မေန္နဳသတာန်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Turkmenistan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Turkmenistan}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''တူဝလူ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Tuvalu&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Tuvalu}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Tuvalu is a [[Commonwealth realm]].{{efn|name=&quot;realm&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဥူဂါန္ဒာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ယူဂါန္ဒာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Uganda&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Uganda}}'''&amp;nbsp;– Republic of Uganda
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ယူကြိန်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Ukraine&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Ukraine}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Ukraine contains one autonomous region, the [[Autonomous Republic of Crimea]],{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}} which is under the control of [[#Russia|Russia]]. Five other areas of Ukraine are under full or partial Russian control, including [[Donetsk Oblast|Donetsk]], [[Kherson Oblast|Kherson]], [[Luhansk Oblast|Luhansk]], [[Sevastopol]], and [[Zaporizhzhia Oblast|Zaporizhzhia]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အဳမိရာသ်''' - သဟရး အာရာပ် အဳမိရာသ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;United Arab Emirates&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|United Arab Emirates}}'''
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}The United Arab Emirates is a [[federation]] of [[Emirates of the United Arab Emirates|seven emirates]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သဟရးမရာဇ်''' - သဟရး မရာဇ် ဂရိတ်ဗြိတိန် ကု အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;United Kingdom&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|United Kingdom}}'''&amp;nbsp;– United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}The United Kingdom is a [[Commonwealth realm]]{{efn|name=&quot;realm&quot;||group=}} consisting of [[countries of the United Kingdom|four constituent countries]]; [[England]], [[Northern Ireland]], [[Scotland]], and [[Wales]]. The United Kingdom has the following 13 [[British Overseas Territories|overseas territories]] and one [[Territorial claims in Antarctica|claimed]] Antarctic dependent territory:

* {{noflag|[[Akrotiri and Dhekelia]]}}
* {{flag|Anguilla}}
* {{flag|Bermuda}}
* {{flag|British Indian Ocean Territory}}
* {{flag|British Virgin Islands}}
* {{flag|Cayman Islands}}
* {{flag|Falkland Islands}}
* {{flag|Gibraltar}}
* {{flag|Montserrat}}
* {{flag|Pitcairn Islands}}
* {{noflag|[[Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha]]}}
* {{flag|South Georgia and the South Sandwich Islands}}
* {{flag|Turks and Caicos Islands}}
* ''{{flag|British Antarctic Territory}}''

The [[The Crown|British monarch]] also has direct sovereignty over three self-governing [[Crown Dependencies]]:

* {{flag|Bailiwick of Guernsey|name=Guernsey}}
* {{flag|Isle of Man}}
* {{flag|Jersey}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သဟရး (အမေရိကာန်)''' - သဟရး အမေရိကာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;United States&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|United States}}'''&amp;nbsp;– United States of America
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}The United States is a [[federation]] of [[Political divisions of the United States#States and their subdivisions|50 states]], one [[Washington, D.C.|federal district]], and one [[Palmyra Atoll|incorporated territory]]. Additionally, the [[Federal government of the United States]] has sovereignty over 13 [[unincorporated territories]]. Of these territories, the following five are inhabited possessions:

* {{flag|American Samoa}}
* {{flag|Guam}}
* {{flag|Northern Mariana Islands}}
* {{flag|Puerto Rico}}
* {{flag|U.S. Virgin Islands}}

It also has sovereignty over several uninhabited territories:

* [[Baker Island]]
* [[Howland Island]]
* [[Jarvis Island]]
* [[Johnston Atoll]]
* [[Kingman Reef]]
* [[Midway Atoll]]
* [[Navassa Island]]
* [[Wake Island]]

It also disputes sovereignty over the following two territories:

* ''[[Bajo Nuevo Bank]]''
* ''[[Serranilla Bank]]''

Three sovereign states have become [[associated state]]s of the United States under the [[Compact of Free Association]]:

* {{flag|Marshall Islands}} – Republic of the Marshall Islands
* {{flag|Federated States of Micronesia|name=Micronesia}} – Federated States of Micronesia
* {{flag|Palau}} – Republic of Palau
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ယူရုကွာဲ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ယူရုကွာဲ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Uruguay&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Uruguay}}'''&amp;nbsp;– Oriental Republic of Uruguay
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဥဇဗေက္ကိသတာန်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဥဇဗေက္ကိသတာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Uzbekistan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Uzbekistan}}'''&amp;nbsp;– Republic of Uzbekistan
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Uzbekistan contains one autonomous region, [[Karakalpakstan]].{{efn|name=&quot;autonomous&quot;}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဝါနုအာတူ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဝါနုအာတူ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Vanuatu&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Vanuatu}}'''&amp;nbsp;– Republic of Vanuatu
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဝါတိကာန်''' - နာဂရပူရ် ဝါတိကာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Vatican City&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Vatican City}}'''&amp;nbsp;– Vatican City State
| style=&quot;background:#ddf;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; [[United Nations General Assembly observers#Present non-member observers|UN General Assembly observer state]] under the designation of &quot;[[Holy See]]&quot;; member of three [[list of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Administered by the [[Holy See]], a sovereign entity with diplomatic relations to {{Numrec|Holy See|N=3||states}}. This figure consists of {{Numrec|Holy See|link=N}} ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs, the Cook Islands, the Republic of China (Taiwan), and the State of Palestine.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.vatican.va/roman_curia/secretariat_state/documents/rc_seg-st_20010123_holy-see-relations_en.html|title=Bilateral relations of the Holy See|publisher=Holy See website|access-date=5 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140709142833/https://www.vatican.va/roman_curia/secretariat_state/documents/rc_seg-st_20010123_holy-see-relations_en.html|archive-date=9 July 2014|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; In addition, the European Union and the Sovereign Military Order of Malta maintain diplomatic relations with the Holy See. The Holy See is a member of three [[list of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]] ([[International Telecommunication Union|ITU]], [[Universal Postal Union|UPU]], and [[World Intellectual Property Organization|WIPO]]) and the [[International Atomic Energy Agency|IAEA]], as well as being a permanent observer of the UN (in the category of &quot;Non-member State&quot;)&lt;ref name=&quot;unnms&quot;&gt;{{cite web|title=Non-member States and Entities |url=https://www.un.org/en/members/nonmembers.shtml |publisher=United Nations |access-date=30 August 2010 |date=29 February 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090509204646/http://www.un.org/en/members/nonmembers.shtml |archive-date=9 May 2009 }}&lt;/ref&gt; and [[Foreign relations of the Holy See#Participation in international organizations|multiple other UN System organizations]]. The Vatican City is governed by officials appointed by the [[Pope]], who is the Bishop of the Diocese of Rome and ''[[ex officio member|ex officio]]'' sovereign of Vatican City.
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဝေနေဇြူလာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဗဝ်လဳဝါရဳယာန် ဝေနေဇြူလာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Venezuela&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Venezuela}}'''&amp;nbsp;– Bolivarian Republic of Venezuela
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}Venezuela is a [[federation]] of [[States of Venezuela|23 states]], [[Administrative divisions of Venezuela|one capital district, and federal dependencies]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဝဳယေတ်နာမ်''' - ရးနိဂီုသမ္မတသဵုရှေလ္လေတ် ဝဳယေတ်နာမ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Vietnam&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Vietnam}}'''&amp;nbsp;– Socialist Republic of Vietnam
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;colspan=&quot;4&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;''Western Sahara → [[#SADR|See Sahrawi Arab Democratic Republic listing]]''
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ယေမေန်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ယေမေန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Yemen&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Yemen}}'''&amp;nbsp;– Republic of Yemen
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဇြာမ္ဗဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဇြာမ္ဗဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Zambia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Zambia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Zambia
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ဇြိမ္ဗာဗွေ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ဇြိမ္ဗာဗွေ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Zimbabwe&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Zimbabwe}}'''&amp;nbsp;– Republic of Zimbabwe
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none
{{extent}}
|
|- style=&quot;background:Lightgrey;&quot;
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;↑ [[Member states of the United Nations|ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs]] and [[United Nations General Assembly observers#Present non-member observers|General Assembly observer states]] ↑
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A ZZZ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;
|
|- style=&quot;background:Darkgrey;&quot;
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;AB&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;B&lt;/span&gt;
|
|- style=&quot;background:Lightgrey;&quot;
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;↓ Other states ↓
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D AAA&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;
|{{Anchor|Other states}}
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အာဗ်ခါဇြဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အာဗ်ခါဇြဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Abkhazia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Abkhazia}}'''&amp;nbsp;– Republic of Abkhazia
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|GEORGIA}}
{{extent}}[[International recognition of Abkhazia and South Ossetia|Recognised by]] Russia, Nauru, Nicaragua, Syria, Venezuela, Artsakh, South Ossetia and Transnistria.&lt;ref name=ASOTREC&gt;{{cite web|url=http://www.newsru.com/russia/17nov2006/aup.html|date=17 November 2006|access-date=5 June 2011|script-title=ru:Абхазия, Южная Осетия и Приднестровье признали независимость друг друга и призвали всех к этому же|publisher=newsru.com|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20090416050525/http://www.newsru.com/russia/17nov2006/aup.html|archive-date=16 April 2009|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Claimed in whole by [[#Georgia|Georgia]] as the [[Government of the Autonomous Republic of Abkhazia|Autonomous Republic of Abkhazia]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''အာတ်သး''' - ရးနိဂီုသမ္မတ အာတ်သး
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Artsakh&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Republic of Artsakh|name=Artsakh}}'''&amp;nbsp;– Republic of Artsakh{{efn|Formerly known as the Nagorno-Karabakh Republic, its official name from 1991 to 2017}}
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|AZERBAIJAN}}
{{extent}}A de facto independent state,&lt;ref name=montevideo/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|author=Krüger, Heiko|title=The Nagorno-Karabakh Conflict: A Legal Analysis|url=https://books.google.com/books?id=7JDCQu-Us8sC&amp;pg=PA55|page=55|publisher=Springer|year=2010|isbn=978-3-642-11787-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|author=Nikoghosyan, Hovhannes|title=Kosovo ruling implications for Armenia and Azerbaijan|url=http://www.huliq.com/1/803-kosovo-ruling-implications-armenia-and-azerbaijan|newspaper=HULIQ.com|publisher=Hareyan Publishing, LLC|date=August 2010|access-date=17 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111123044441/http://www.huliq.com/1/803-kosovo-ruling-implications-armenia-and-azerbaijan|archive-date=23 November 2011|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; [[Foreign relations of Artsakh|recognised only by]] [[Abkhazia]],&lt;ref name=&quot;NKRrecognition&quot;&gt;[http://ararat-online.ru/news/984-2025-vice-spiker-parlamenta-abxazii-vybory-v-nkr-sootvetstvuyut-vsem-mezhdunarodnym-standartam.html Вице-спикер парламента Абхазии: Выборы в НКР соответствуют всем международным стандартам] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811164310/http://ararat-online.ru/news/984-2025-vice-spiker-parlamenta-abxazii-vybory-v-nkr-sootvetstvuyut-vsem-mezhdunarodnym-standartam.html |date=11 August 2011 }}: &quot;Абхазия, Южная Осетия, НКР и Приднестровье уже давно признали независимость друг друга и очень тесно сотрудничают между собой&quot;, – сказал вице-спикер парламента Абхазии. ... &quot;...Абхазия признала независимость Нагорно-Карабахской Республики...&quot; – сказал он.&quot;&lt;/ref&gt; [[South Ossetia]]&lt;ref name=&quot;NKRrecognition&quot;/&gt; and [[Transnistria]].&lt;ref name=&quot;NKRrecognition&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;transgovt&quot;&gt;{{cite web |url=http://pridnestrovie.net/foreignpolicy_full.html |title=In detail: The foreign policy of Pridnestrovie |publisher=Pridnestrovie |date=26 May 2010 |access-date=29 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511144044/http://pridnestrovie.net/foreignpolicy_full.html |archive-date=11 May 2008 |accessdate=10 November 2022 |archivedate=11 May 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080511144044/http://pridnestrovie.net/foreignpolicy_full.html }}&lt;/ref&gt; Claimed in whole by [[#Azerbaijan|Azerbaijan]].&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/3658938.stm Regions and territories: Nagorno-Karabakh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070823113424/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/3658938.stm |date=23 August 2007 }} (17 January 2006). BBC News. Retrieved 17 January 2006.&lt;/ref&gt;
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''တကအ်ခေါက်'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Cook Islands&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Cook Islands}}'''
| style=&quot;background:#e2efda;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; Member of eight [[List of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(See [[Political status of the Cook Islands and Niue|political status]])&lt;/small&gt;
{{extent}}A state in [[associated state|free association]] with [[#New Zealand|New Zealand]], {{Numrel|CK|alt2=the Cook Islands maintains |diplomatic relations with|other states|O=Y}}. The Cook Islands is a member of [[list of specialized agencies of the United Nations|multiple UN agencies]] with full treaty making capacity.&lt;ref name=&quot;untreaty1&quot;/&gt; It shares a [[Monarchy of New Zealand|head of state]] with New Zealand as well as having [[New Zealand nationality law|shared citizenship]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''[[ကဝ်သဝ်ဗဝ်]]''' - ရးနိဂီုသမ္မတ ကဝ်သဝ်ဗဝ်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Kosovo&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Kosovo}}'''&amp;nbsp;– Republic of Kosovo
| style=&quot;background:#e2efda;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; Member of two [[List of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]]
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|SERBIA}}
{{extent}}Pursuant to [[United Nations Security Council Resolution 1244]], Kosovo was placed under the administration of the [[United Nations Interim Administration Mission in Kosovo]] in 1999.&lt;ref&gt;{{cite web|title=United Nations Interim Administration Mission in Kosovo|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/unmik/|website=UN|access-date=8 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141225015010/http://www.un.org/en/peacekeeping/missions/unmik/|archive-date=25 December 2014|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Kosovo [[2008 Kosovo declaration of independence|declared independence in 2008]], and it has {{Numrec|Kosovo|received diplomatic recognition from|ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs}} and the [[Republic of China]], while 18 states have recognized Kosovo only to later withdraw their recognition.&lt;ref&gt;[http://www.mfa.gov.rs/sr/index.php/pres-servis/saopstenja/22340--18-k-sl03032020?lang=lat ''&quot;Sijera Leone je 18. država koja je povukla priznanje tzv. Kosova&quot;'' − http://www.mfa.gov.rs/]&lt;/ref&gt; Serbia continues to maintain its sovereignty claim over Kosovo. Other ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs and non ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs continue to recognise Serbian sovereignty or have taken no position on the question. Kosovo is a member of the [[International Monetary Fund]] and the [[World Bank Group]]. The Republic of Kosovo has de facto control over most of the territory, with limited control in [[North Kosovo]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''နဳဝေ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Niue&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Niue}}'''
| style=&quot;background:#e2efda;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; Member of five [[List of specialized agencies of the United Nations|UN specialized agencies]]
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;A&lt;/span&gt; none&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(See [[Political status of the Cook Islands and Niue|political status]])&lt;/small&gt;
{{extent}}A state in [[associated state|free association]] with [[#New Zealand|New Zealand]], {{Numrel|Niue|alt2=Niue maintains |diplomatic relations with|other states|O=Y}}. Niue is a member of [[list of specialized agencies of the United Nations|multiple UN agencies]] with full treaty making capacity.&lt;ref name=&quot;untreaty1&quot;/&gt; It shares a [[Monarchy of New Zealand|head of state]] with New Zealand as well as having [[New Zealand nationality law|shared citizenship]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သဳပြုသ်သၟဝ်ကျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတတူရကဳ သဳပြုသ်သၟဝ်ကျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Northern Cyprus&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Northern Cyprus}}'''&amp;nbsp;– Turkish Republic of Northern Cyprus
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|CYPRUS}}
{{extent}} [[Foreign relations of Northern Cyprus|Recognised only by]] [[#Turkey|Turkey]]. Under the name &quot;Turkish Cypriot State&quot;, it is an observer state of the [[Organisation of Islamic Cooperation]] and the [[Economic Cooperation Organization]]. Northern Cyprus is claimed in whole by the [[#Cyprus|Republic of Cyprus]].&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cyprus/ The World Factbook|Cyprus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109202203/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cyprus/ |date=2021-01-09 }}  (10 January 2006). Central Intelligence Agency. Retrieved 17 January 2006.&lt;/ref&gt;
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ရးနိဂီုသမ္မတ ဒဳမဝ်ကရေတ္တေတ် အာရာပ် သးရဝဳ'''
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;SADR&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Sahrawi Arab Democratic Republic}}'''
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|MOROCCO}}
{{extent}}Recognised at some stage by {{Numrec|Sahrawi Arab Democratic Republic||ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs}}, {{Numrec|Sahrawi Arab Democratic Republic|W=Y|link=N}} of which have since withdrawn or frozen their recognition. It is a founding member of the [[African Union]] and the Asian–African Strategic Partnership formed at the 2005 [[Asian–African Conference]]. The territories under its control, the so-called [[Free Zone (region)|Free Zone]], are claimed in whole by [[#Morocco|Morocco]] as part of its [[Southern Provinces]]. In turn, the Sahrawi Arab Democratic Republic claims the part of [[Western Sahara]] to the west of the [[Moroccan Western Sahara Wall|Moroccan Wall]] controlled by Morocco. Its government resides in exile in [[Tindouf]], [[#Algeria|Algeria]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သဝ်မာလဳလာန်''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သဝ်မာလဳလာန်
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Somaliland&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Somaliland}}'''&amp;nbsp;– Republic of Somaliland
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|SOMALIA}}
{{extent}}A de facto independent state,&lt;ref name=montevideo&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=4PwmeRG9QsUC|last1=Ker-Lindsay|first1=James|title=The Foreign Policy of Counter Secession: Preventing the Recognition of Contested States|page=53|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2012|quote=In addition to the four cases of contested statehood described above, there are three other territories that have unilaterally declared independence and are generally regarded as having met the Montevideo criteria for statehood but have not been recognized by any states: Transnistria, Nagorny Karabakh, and Somaliland.|access-date=24 September 2013|df=dmy-all|archive-url=https://web.archive.org/web/20131009041217/http://books.google.com/books?id=4PwmeRG9QsUC|archive-date=9 October 2013|url-status=live|isbn=9780199698394}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=FailureofStates&gt;{{cite journal|url=http://minnjil.org/wp-content/uploads/2010/04/kreuterweb-pdf.pdf|last1=Kreuter|first1=Aaron|title=Self-Determination, Sovereignty, and the Failure of States: Somaliland and the Case for Justified Secession|journal=[[Minnesota Journal of International Law]]|volume=19:2|pages=380–381|publisher=[[University of Minnesota Law School]]|year=2010|quote=Considering each of these factors, Somaliland has a colorable argument that it meets the theoretical requirements of statehood. ... On these bases, Somaliland appears to have a strong claim to statehood.|access-date=24 September 2013|df=dmy-all|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927082111/http://minnjil.org/wp-content/uploads/2010/04/kreuterweb-pdf.pdf|archive-date=27 September 2013|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927082111/http://minnjil.org/wp-content/uploads/2010/04/kreuterweb-pdf.pdf |date=27 September 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=AfricaReport&gt;{{cite journal|url=http://www.operationspaix.net/IMG/pdf/ICG_Somaliland_AU_Leadership_2006-05-23_.pdf|author=International Crisis Group|title=Somaliland: Time for African Union leadership|journal=[[The Africa Report]]|issue=110|pages=10–13|publisher=[[Jeune Afrique|Groupe Jeune Afrique]]|date=23 May 2006|access-date=19 April 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720022321/http://www.operationspaix.net/IMG/pdf/ICG_Somaliland_AU_Leadership_2006-05-23_.pdf|archive-date=20 July 2011|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720022321/http://www.operationspaix.net/IMG/pdf/ICG_Somaliland_AU_Leadership_2006-05-23_.pdf |date=20 July 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=PolSomaliland&gt;{{cite journal|url=http://www.somalilandtimes.net/sl/2009/403/P200.pdf|last1=Mesfin|first1=Berouk|title=The political development of Somaliland and its conflict with Puntland|journal=ISS Paper|issue=200|page=8|publisher=[[Institute for Security Studies]]|date=September 2009|access-date=19 April 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111123043040/http://www.somalilandtimes.net/sl/2009/403/P200.pdf|archive-date=23 November 2011|df=dmy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=StrangeCase&gt;{{cite journal|url=http://yalejournal.org/wp-content/uploads/2011/01/083206arieff.pdf|last1=Arieff|first1=Alexis|title=De Facto Statehood? The Strange Case of Somaliland|journal=[[Yale Journal of International Affairs]]|issue=Spring/Summer 2008|pages=1–79|publisher=International Affairs Council at Yale|access-date=17 April 2011|df=dmy-all|archive-url=https://web.archive.org/web/20111213214545/http://yalejournal.org/wp-content/uploads/2011/01/083206arieff.pdf|archive-date=13 December 2011|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111213214545/http://yalejournal.org/wp-content/uploads/2011/01/083206arieff.pdf |date=13 December 2011 }}&lt;/ref&gt; [[Foreign relations of Somaliland|not diplomatically recognised by]] any other state, claimed in whole by the [[#Somalia|Federal Republic of Somalia]].&lt;ref name=&quot;Somalilandprofile&quot;&gt;{{cite web|title=Somaliland profile|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14115069|website=[[BBC News]]|date=14 December 2017|access-date=27 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170423054426/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14115069|archive-date=23 April 2017|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''သြသ္သေတဳယျာသၠုင်ကျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သြသ္သေတဳယျာသၠုင်ကျာ - ရးနိဂီုအလာန္နဳယျာ
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;South Ossetia&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|South Ossetia}}'''&amp;nbsp;– Republic of South Ossetia–the State of Alania
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|GEORGIA}}
{{extent}}A de facto independent state,&lt;ref&gt;{{Cite journal|author=Jansen, Dinah|title=The Conflict between Self-Determination and Territorial Integrity: the South Ossetian Paradigm|url=https://es.scribd.com/document/31659924/The-Conflict-between-Self-Determination-and-Territorial-Integrity-The-South-Ossetian-Paradigm|journal=Geopolitics Vs. Global Governance: Reinterpreting International Security|pages=222–242|year=2009|publisher=Centre for Foreign Policy Studies, University of Dalhousie|isbn=978-1-896440-61-3|access-date=14 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180819063355/https://es.scribd.com/document/31659924/The-Conflict-between-Self-Determination-and-Territorial-Integrity-The-South-Ossetian-Paradigm|archive-date=19 August 2018|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; [[International recognition of Abkhazia and South Ossetia|recognised by]] Russia, Nicaragua, Nauru, Syria, Venezuela, Abkhazia, Artsakh, and Transnistria. Claimed in whole by [[#Georgia|Georgia]] as the [[Provisional Administration of South Ossetia]].&lt;ref name=&quot;cnnAbSO&quot;&gt;{{Cite news|title=Russia condemned for recognizing rebel regions|url=http://www.cnn.com/2008/WORLD/europe/08/26/russia.vote.georgia/index.html|newspaper=CNN.com|publisher=Cable News Network|date=26 August 2008|access-date=26 August 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080829045537/http://www.cnn.com/2008/WORLD/europe/08/26/russia.vote.georgia/index.html|archive-date=29 August 2008|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''ထာဲဝါန်''' - ရးသမ္မတကြုက် 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Taiwan&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Republic of China|name=Taiwan}}'''&amp;nbsp;– Republic of China{{efn|name=&quot;ChinaTaiwan&quot;}}
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership, former membership until 1971
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |[[Foreign relations of Taiwan|Partially unrecognised]]. {{claimedby|PRC}}
{{extent}}A state competing (nominally) for recognition with the [[China|People's Republic of China]] (PRC) as the government of China since 1949. The Republic of China (ROC) controls the island of [[geography of Taiwan|Taiwan]], [[Penghu]], [[Kinmen]], the [[Matsu Islands]], and [[Pratas Island]], as well as [[Taiping Island]] and [[Zhongzhou Reef]] of the [[Spratly Islands]], and has not renounced claims over its annexed territories on the [[Mainland China|mainland]].&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Ma refers to China as ROC territory in magazine interview |work=[[Taipei Times]] |date=8 October 2008 |url=http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2008/10/08/2003425320 |access-date=13 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090603213128/http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2008/10/08/2003425320 |archive-date=3 June 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; The ROC is recognised by {{Numrec|Republic of China|asof=E|alt=ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs and the Holy See as of}}, none of which recognise the PRC. Additionally, one UN member ([[Bhutan]]) has [[Foreign relations of Taiwan#Relations with neither the ROC nor the PRC|refrained from recognising]] either the ROC or the PRC.

In addition to these relations, the ROC also maintains unofficial relations&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ey.gov.tw/state/News_Content3.aspx?n=A88B8E342A02AD0A&amp;s=F1B6AD3B065E43D8|script-title=zh:中華民國國情介紹|date=22 March 2017|website=2.16.886.101.20003}}&lt;/ref&gt; with 58 ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂs, one [[list of states with limited recognition|self-declared state]] ([[Somaliland]]), three territories ([[Guam]], [[Hong Kong]], and [[Macau]]), and the [[European Union]] via its [[Taipei Economic and Cultural Representative Office|representative offices and consulates]] under the [[One China]] principle. Taiwan has the 31st-largest diplomatic network in the world with 110 offices.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=van der Wees |first1=Gerrit |title=Is Taiwan's International Space Expanding or Contracting? |url=https://thediplomat.com/2021/12/is-taiwans-international-space-expanding-or-contracting/ |website=thediplomat.com |publisher=The Diplomat |access-date=16 December 2021}}&lt;/ref&gt;

The territory of the ROC is claimed in whole by the PRC.{{efn|name=&quot;TAI2&quot;}} The ROC [[Foreign relations of Taiwan#Relations with international organizations|participates in international organizations]] under a variety of pseudonyms, most commonly &quot;[[Chinese Taipei]]&quot; and in the [[World Trade Organization|WTO]] it has full membership under the designation of &quot;Separate Customs Territory of Taiwan, Penghu, Kinmen and Matsu&quot;. The ROC was a founding member of the UN and enjoyed membership from 1945 to 1971, with veto power in the [[United Nations Security Council|UN Security Council]]. See [[China and the United Nations]].
|
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|'''တြာန်နိသ္တြဳယျာ''' - ရးနိဂီုသမ္မတ သဝ်ဗိယေတ် မောဒဝဳယာန် 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|&lt;span id=&quot;Transnistria&quot;&gt;&lt;/span&gt;'''{{flag|Transnistria}}'''&amp;nbsp;– Pridnestrovian Moldavian Republic
| style=&quot;background:LemonChiffon;&quot; |&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D&lt;/span&gt; No membership
| style=&quot;background:#fcc;&quot; |{{claimedby|MOLDOVA}}
{{extent}}A de facto independent state,&lt;ref name=montevideo/&gt; [[Foreign relations of Transnistria|recognised only by]] Abkhazia, Artsakh and South Ossetia.&lt;ref name=ASOTREC /&gt; Claimed in whole by [[#Moldova|Moldova]].&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-europe-18286268 Regions and territories: Trans-Dniester]&lt;/ref&gt;
|
|- style=&quot;background:Lightgrey;&quot;
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;↑ Other states ↑
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;D ZZZ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZ&lt;/span&gt;
|
|- style=&quot;background:Darkgrey;&quot;
|
|style=&quot;text-align:center;&quot;|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ&lt;/span&gt;
|&lt;span style=&quot;display:none&quot;&gt;ZZZZ&lt;/span&gt;
|
|}
{{col-begin|width=760px}}
{{col-2}}
'''&quot;Membership within the UN System&quot; column legend'''
{{legend|white|ရးနိဂီု ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ}}
{{legend|#ddf|UN General Assembly observer state}}
{{legend|#e2efda|Member state of a UN Specialized Agency}}
{{legend|lemonchiffon|No membership}}
{{col-2}}
'''&quot;Sovereignty dispute&quot; column legend''' 
{{legend|white|Undisputed sovereignty}}
{{legend|#fcc|Disputed sovereignty}}
{{col-end}}

== ဆက်ဗှ် ==
{{div col}}
* [[Armorial of sovereign states]]
* [[Gallery of sovereign state flags]]
* [[ISO 3166-1]]
* [[List of adjectival and demonymic forms for countries and nations]]
* [[List of administrative divisions by country]]
* [[Associated state|List of associated states]]
* [[Condominium (international law)|List of condominiums]]
* [[List of countries and dependencies and their capitals in native languages]]
* [[List of countries and dependencies by area]]
* [[List of countries and dependencies by population]]
* [[List of countries by United Nations geoscheme]]
* [[List of country-name etymologies]]
* [[Dependent territory|List of dependent territories]]
* [[List of international rankings]]
* [[List of ISO 3166 country codes]]
* [[List of micronations]]
* [[List of national capitals]]
* [[List of rebel groups that control territory]]
* [[List of states with limited recognition]]
* [[List of territorial disputes]]
* [[List of territories governed by the United Nations]]
* [[Lists of political entities by century]]
* [[Lists of state leaders by century]]
* [[Member states of the United Nations]]
* [[Sovereign state]]
** [[List of former sovereign states]]
** [[List of sovereign states and dependent territories by continent]]
** [[List of sovereign states by date of formation]]
* [[Template:Clickable world map]]
* [[Terra nullius]]
* [[United Nations list of non-self-governing territories]]
{{div col end}}

== တင်စၟတ် ==
{{notelist|30em}}

== နိဿဲ ==
{{reflist|30em}}

== ပြကိုဟ် ==
* {{cite book |title=The World: A Third World Guide: 1995/96 |editor1-last=Bissio |editor1-first=Roberto Remo |publisher=Instituto del Tercer Mundo |year=1995 |location=Montevideo |isbn=978-0-85598-291-1 |oclc=476299738}}
* {{cite web |title=Countries or areas, codes and abbreviations|url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49alpha.htm|publisher=Statistics Division, United Nations|date=1 April 2010}}
* {{cite web |last=Davis|first=Tim|title=World Countries and States List |url=http://www.timdavis.com.au/data/|work=TimDavis.com.au|date=19 February 2009}}
* {{cite web |title=Geographic Names|url=https://www.un.org/Depts/Cartographic/english/geoinfo/geoname.pdf|publisher=Department of Public Information, Cartographic Section, United Nations|date=7 September 2000}}
* {{cite web |title=ISO 3166-1 Country names and code elements|url=http://www.iso.org/iso/country_codes/iso_3166_code_lists/country_names_and_code_elements.htm|publisher=International Organization for Standardization|year=2010}}
* {{cite web |title=List of countries, territories and currencies|url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm|publisher=Publications Office of the European Union|date=4 May 2010}}
* {{cite web|title=The World Factbook|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070607060922/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html|url-status=dead|archive-date=7 June 2007|publisher=Central Intelligence Agency|location=United States|year=2010|accessdate=10 November 2022|archivedate=7 November 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171107142508/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html}}
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=NYszJtC66FAC&amp;q=%22official%20name%22%20palestine&amp;pg=PA161 |page=161 |title=Middle East Review 2003/04: The Economic and Business Report |author=World of Information (Firm), and International Chamber of Commerce |edition=27th |location=London |publisher=Kogan Page |year=2003 |isbn=978-0-7494-4066-4 |oclc=51992589}}
* {{cite web |url=https://peakbagger.com/PBGeog/countries.aspx|title=The Countries of the World|website=PeakBagger.com|last1=Slayden|first1=Greg|access-date=24 July 2020|df=dmy-all}}

{{Earth}}
{{Lists of sovereign states and dependent territories by continent}}
{{Lists of political entities by century}}
{{States with limited recognition}}
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>excbpz0558d6rvfc4luixy6ulqb1p9m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကသဳတိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6104</id>
    <revision>
      <id>56562</id>
      <parentid>48123</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:17:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64279" sha1="g76qyw2appe2m125xantixnh66f5fim" xml:space="preserve">'''ကသဳတိ''' (ဗွဲမဂၠိုင် ဟီု '''တိချဳ''') ({{lang-en|'''earthquake''' }}) ဂှ် ဒှ် အရာ ဗလးတိ မုက်လတူ ချဳတိုန် မွဲတဲဓဝ် ဟိုတ်နူ အသိင်ဒြဟတ် သၟောန်တၟအ်ဂလး (lithoshere) ဇီုပေါတ် ရေင်သကအ်တုဲ လပှ်ကသဳတိ (seismic wave) က္တဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ကသဳတိဂှ် ဗဒှ်ကဵု အသိင် ကဆံင်နာနာ နူ မနွံအသိင်သာသာ မုဟွံတီကေတ်၊ စဵု အသိင် မသကာတ်မြဟ် မဓရိုဟ် ကလာင်ပတိုန် ကိရိယာ၊ မၞိဟ် လတူကျာ၊ ပလီုသလေက်ထောအ် အလုံဍုင်မွဲမာန်ရ။ 

ကသဳတိ က္တဵုဒှ်မ္ဂး ပ္ဍဲ ဗလးတိ မုက်လတူဂှ် ချဳတိုန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ခတဝ်တိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဆုဲပြံင်အာတအ် က္တဵုဒှ်ကၠုင်မာန်ရ။ ယဝ်ရ ကသဳတိ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ၜဳမ္ဂး ဍာ်ၜဳ ကလိုက်တုဲ ၜဳကလိုက် မကော်ဂး သူနာမဳ က္တဵုဒှ်ကၠုင်မာန်ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး ကသဳတိဂှ် ဗဒှ်ကဵု ကသုဲတိ (landslides) ဗလးတိ မုက်လတူဂှ် ဆုဲကဆေတ်ပြံင်အာလေဝ် ဒှ်မာန်ကီုရ။ 

ကသဳတိ ဟွံသေင်မ္ဂး အရေဝ်မန်ခေတ်လၟုဟ် (ဝါ) အရေဝ်အရာပ် တိချဳဂှ် အရာတိမချဳ သီုဖအိုတ်ဂှ် ကော်ဒၟံင်ရ။ သီုကဵု ဟိုတ်နူ သဘာဝ ဟွံသေင်၊ ဟိုတ်နူ မၞိဟ်မကၠောန်ပတုဲ လပှ်ကသဳတိ က္တဵုဒှ်ကၠုင်ဂှ်လေဝ် ကော်စဒၟံင် ကသဳတိကီုရ။ 


==ကသဳတိ မကတဵုဒှ် နူ သဘာဝ==
[[File:Fault types.svg|thumb|ဟိုတ်ကသဳတိ ပိသာ်:&lt;br /&gt;
A. ကဆေတ် (Strike-slip)&lt;br /&gt;
B. ကဆေဝ် (Normal)&lt;br /&gt;
C. ကဆံင် (Reverse)
]]

ကရောင်ကသဳတိ (ဝါ) ဂၠံင်တိချဳ မကော်ဂး နဘာသာအင်္ဂလိက် Tectonic earthquakes ဂှ် နွံဒၟံင် ဒၞာဲ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိဝွံရ။ ပ္ဍဲဒၞာဲ ကရေက်ဂၠးတိဂမၠိုင် မစုက်လုက် ရေင်သကအ်တအ်ဂှ် ဒှ် ကရောင်ကသဳတိရ။အခိင်ကာလ သၟောန်တၟအ်ဂလးၜါ ပေါတ် ရေင်သကအ် ကဆေတ် ရေင်သကအ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကရေက်ဂၠးတိမွဲဂှ် ကဆေဝ်သဝ်စှ်ေ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကရေက်ဂၠးတိမွဲဂှ် ကဆံင်သၠုင်တိုန်မ္ဂး ကသဳတိ က္တဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး ဟိုတ်နူ အသိင်ဟွံထတ်တုဲ ဇွိုင်လပှ်ကသဳတိဂှ် ဟွံတိုန်စိုပ် စဵု ဗလးတိ မုက်လတူ၊ လဆောဝ်တိုန်စိုပ် ညိည၊ အသိင် ထတ် ဇွိုင်လပှ်ကသဳတိ ကၠုင်တက်စိုပ် ဗလးတိ မုက်လတူထတ်မ္ဂး အသိင်ကသဳတိ ထတ်ရ။ &lt;ref name=&quot;USGS1&quot;&gt;{{cite web|last=Spence |first=William |author2=S.A. Sipkin |author3=G.L. Choy |title=Measuring the Size of an Earthquake |publisher=United States Geological Survey|year=1989 |url=https://earthquake.usgs.gov/learning/topics/measure.php |access-date=2006-11-03 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901233601/http://earthquake.usgs.gov/learning/topics/measure.php |archive-date=2009-09-01 }}&lt;/ref&gt;

===ဟိုတ်ကသဳတိ မဂွံကတဵုဒှ်===
အဓိက ဟိုတ်ကသဳတိ မဂွံက္တဵုဒှ် နွံ ပိသာ်။ သီုပိသာ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုင် ဟိုတ်နူ ဂတှ်ေတိ ပေါတ်ဒး ရေင်သကအ် မတွဟ်ဂး သၟောန်ဂတှ်ေတိၜါ ကဆေတ်အာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သၟောန်ဂတှ်ေတိၜါဂှ် မွဲဂှ် ကဆေဝ်သဝ်စှ်ေ၊ မွဲပၠန်ဂှ် သၟောန်ဂတှ်ေတိၜါ မွဲလပါ်ဂှ် ကဆံင်သၠုင်တိုန်။ 
There are three main types of fault, all of which may cause an [[interplate earthquake]]: normal, reverse (thrust), and strike-slip. Normal and reverse faulting are examples of dip-slip, where the displacement along the fault is in the direction of [[Strike and dip|dip]] and where movement on them involves a vertical component. Many earthquakes are caused by movement on faults that have components of both dip-slip and strike-slip; this is known as oblique slip. The topmost, brittle part of the Earth's crust, and the cool slabs of the tectonic plates that are descending into the hot mantle, are the only parts of our planet that can store elastic energy and release it in fault ruptures. Rocks hotter than about {{cvt|300|C||}} flow in response to stress; they do not rupture in earthquakes.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sibson |first1=R.H. |year=1982 |title=Fault Zone Models, Heat Flow, and the Depth Distribution of Earthquakes in the Continental Crust of the United States |journal=Bulletin of the Seismological Society of America |volume=72 |issue=1 |pages=151–163}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sibson, R.H. (2002) &quot;Geology of the crustal earthquake source&quot; International handbook of earthquake and engineering seismology, Volume 1, Part 1, p. 455, eds. W H K Lee, H Kanamori, P C Jennings, and C. Kisslinger, Academic Press, {{ISBN|978-0-12-440652-0}}&lt;/ref&gt; The maximum observed lengths of ruptures and mapped faults (which may break in a single rupture) are approximately {{cvt|1000|km|||}}. Examples are the earthquakes in [[1957 Andreanof Islands earthquake|Alaska (1957)]], [[1960 Valdivia earthquake|Chile (1960)]], and [[2004 Indian Ocean earthquake and tsunami|Sumatra (2004)]], all in subduction zones. The longest earthquake ruptures on strike-slip faults, like the [[San Andreas Fault]] ([[1857 Fort Tejon earthquake|1857]], [[1906 San Francisco earthquake|1906]]), the [[North Anatolian Fault]] in Turkey ([[1939 Erzincan earthquake|1939]]), and the [[Denali Fault]] in Alaska ([[2002 Denali earthquake|2002]]), are about half to one third as long as the lengths along subducting plate margins, and those along normal faults are even shorter.

==== Normal faults ====
Normal faults occur mainly in areas where the crust is being [[Extensional tectonics|extended]] such as a [[divergent boundary]]. Earthquakes associated with normal faults are generally less than magnitude 7. Maximum magnitudes along many normal faults are even more limited because many of them are located along spreading centers, as in Iceland, where the thickness of the brittle layer is only about {{convert|6|km|spell=in||}}.&lt;ref&gt;Hjaltadóttir S., 2010, &quot;Use of relatively located microearthquakes to map fault patterns and estimate the thickness of the brittle crust in Southwest Iceland&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Reports and publications &amp;#124; Seismicity &amp;#124; Icelandic Meteorological office |url=http://en.vedur.is/earthquakes-and-volcanism/reports-and-publications/ |access-date=2011-07-24 |publisher=En.vedur.is}}&lt;/ref&gt;

==== Reverse faults ====
Reverse faults occur in areas where the crust is being [[Thrust tectonics|shortened]] such as at a convergent boundary. Reverse faults, particularly those along [[Convergent boundary|convergent plate boundaries]], are associated with the most powerful earthquakes, [[megathrust earthquake]]s, including almost all of those of magnitude 8 or more. Megathrust earthquakes are responsible for about 90% of the total seismic moment released worldwide.&lt;ref&gt;{{citation |last1=Stern |first1=Robert J. |title=Subduction zones |journal=Reviews of Geophysics |volume=40 |issue=4 |page=17 |year=2002 |bibcode=2002RvGeo..40.1012S |doi=10.1029/2001RG000108 |s2cid=247695067}}&lt;/ref&gt;

==== Strike-slip faults ====
[[Strike-slip fault]]s are steep structures where the two sides of the fault slip horizontally past each other; transform boundaries are a particular type of strike-slip fault. Strike-slip faults, particularly continental [[Transform fault|transforms]], can produce major earthquakes up to about magnitude 8. Strike-slip faults tend to be oriented near vertically, resulting in an approximate width of {{cvt|10|km|||}} within the brittle crust.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Instrumental California Earthquake Catalog |url=http://wgcep.org/data-inst_eq_cat |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725021215/http://wgcep.org/data-inst_eq_cat |archive-date=2011-07-25 |access-date=2011-07-24 |publisher=WGCEP |accessdate=2022-11-25 |archivedate=2011-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110725021215/http://wgcep.org/data-inst_eq_cat }}&lt;/ref&gt; Thus, earthquakes with magnitudes much larger than 8 are not possible.

[[File:Kluft-photo-Carrizo-Plain-Nov-2007-Img 0327.jpg|thumb|left|Aerial photo of the San Andreas Fault in the [[Carrizo Plain]], northwest of Los Angeles]]

In addition, there exists a hierarchy of stress levels in the three fault types. Thrust faults are generated by the highest, strike-slip by intermediate, and normal faults by the lowest stress levels.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Schorlemmer | first1 = D. | last2 = Wiemer | first2 = S. | last3 = Wyss | first3 = M. | year = 2005 | title = Variations in earthquake-size distribution across different stress regimes | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-09-22_437_7058/page/539 | journal = Nature | volume = 437 | issue = 7058| pages = 539–542 |bibcode = 2005Natur.437..539S |doi = 10.1038/nature04094 | pmid = 16177788 | s2cid = 4327471 }}&lt;/ref&gt; This can easily be understood by considering the direction of the greatest principal stress, the direction of the force that &quot;pushes&quot; the rock mass during the faulting. In the case of normal faults, the rock mass is pushed down in a vertical direction, thus the pushing force (''greatest'' principal stress) equals the weight of the rock mass itself. In the case of thrusting, the rock mass &quot;escapes&quot; in the direction of the least principal stress, namely upward, lifting the rock mass, and thus, the overburden equals the ''least'' principal stress. Strike-slip faulting is intermediate between the other two types described above. This difference in stress regime in the three faulting environments can contribute to differences in stress drop during faulting, which contributes to differences in the radiated energy, regardless of fault dimensions.

=== Energy released ===
For every unit increase in magnitude, there is a roughly thirtyfold increase in the energy released. For instance, an earthquake of magnitude 6.0 releases approximately 32 times more energy than a 5.0 magnitude earthquake and a 7.0 magnitude earthquake releases 1,000 times more energy than a 5.0 magnitude earthquake. An 8.6 magnitude earthquake releases the same amount of energy as 10,000 atomic bombs of the size used in [[World War II]].&lt;ref&gt;Geoscience Australia&lt;/ref&gt;

This is so because the energy released in an earthquake, and thus its magnitude, is proportional to the area of the fault that ruptures&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Wyss | first1 = M. | year = 1979 | title = Estimating expectable maximum magnitude of earthquakes from fault dimensions | url = https://archive.org/details/sim_geology_1979-07_7_7/page/336 | journal = Geology | volume = 7 | issue = 7| pages = 336–340 |bibcode = 1979Geo.....7..336W |doi = 10.1130/0091-7613(1979)7&lt;336:EMEMOE&gt;2.0.CO;2 }}&lt;/ref&gt; and the stress drop. Therefore, the longer the length and the wider the width of the faulted area, the larger the resulting magnitude.  The most important parameter controlling the maximum earthquake magnitude on a fault, however, is not the maximum available length, but the available width because the latter varies by a factor of 20. Along converging plate margins, the dip angle of the rupture plane is very shallow, typically about 10 degrees.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.globalcmt.org/CMTsearch.html |title=Global Centroid Moment Tensor Catalog |publisher=Globalcmt.org |access-date=2011-07-24}}&lt;/ref&gt; Thus, the width of the plane within the top brittle crust of the Earth can become {{cvt|50–100|km|||}} ([[2011 Tōhoku earthquake and tsunami|Japan, 2011]]; [[1964 Alaska earthquake|Alaska, 1964]]), making the most powerful earthquakes possible.

===Shallow-focus and deep-focus earthquakes===
{{Main|Depth of focus (tectonics)}}
[[File:HotelSanSalvador.jpg|thumb|Collapsed Gran Hotel building in the [[San Salvador]] metropolis, after the shallow [[1986 San Salvador earthquake]]]]

The majority of tectonic earthquakes originate in the ring of fire at depths not exceeding tens of kilometers. Earthquakes occurring at a depth of less than {{cvt|70|km|||}} are classified as &quot;shallow-focus&quot; earthquakes, while those with a focal-depth between {{cvt|70|and|300|km|}} are commonly termed &quot;mid-focus&quot; or &quot;intermediate-depth&quot; earthquakes. In [[Subduction]] zones, where older and colder [[oceanic crust]] descends beneath another tectonic plate, [[deep-focus earthquake]]s may occur at much greater depths (ranging from {{cvt|300|to|700|km|}}).&lt;ref&gt;{{cite web| publisher = [[National Earthquake Information Center]]| title = M7.5 Northern Peru Earthquake of 26 September 2005| date = 17 October 2005| url = ftp://hazards.cr.usgs.gov/maps/sigeqs/20050926/20050926.pdf| access-date = 2008-08-01}}&lt;/ref&gt; These seismically active areas of subduction are known as [[Wadati–Benioff zone]]s. Deep-focus earthquakes occur at a depth where the subducted [[lithosphere]] should no longer be brittle, due to the high temperature and pressure. A possible mechanism for the generation of deep-focus earthquakes is faulting caused by [[olivine]] undergoing a [[phase transition]] into a [[spinel]] structure.&lt;ref name=&quot;olivine&quot;&gt;{{cite journal| last1 = Greene II | first1 = H.W.| last2 = Burnley | first2 = P.C.| title = A new self-organizing mechanism for deep-focus earthquakes| url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1989-10-26_341_6244/page/733 | journal = Nature| volume = 341| issue = 6244| pages = 733–737| date = October 26, 1989| doi = 10.1038/341733a0| bibcode=1989Natur.341..733G| s2cid = 4287597}}&lt;/ref&gt;

===Earthquakes and volcanic activity===
{{main|Volcano tectonic earthquake}}

Earthquakes often occur in volcanic regions and are caused there, both by [[tectonic plates|tectonic]] faults and the movement of [[magma]] in [[volcano]]es. Such earthquakes can serve as an early warning of volcanic eruptions, as during the [[1980 eruption of Mount St. Helens]].&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Foxworthy and Hill|year=1982|title=Volcanic Eruptions of 1980 at Mount St. Helens, The First 100&amp;nbsp;Days: USGS Professional Paper 1249}}&lt;/ref&gt; Earthquake swarms can serve as markers for the location of the flowing magma throughout the volcanoes. These swarms can be recorded by [[seismometers]] and [[tiltmeter]]s (a device that measures ground slope) and used as sensors to predict imminent or upcoming eruptions.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pubs.usgs.gov/gip/earthq1/volcano.html|title=Volcanoes and Earthquakes|publisher=United States Geological Survey|date=January 7, 1998|author=Watson, John|author2=Watson, Kathie|access-date=May 9, 2009}}&lt;/ref&gt;

===Rupture dynamics===
A tectonic earthquake begins as an area of initial slip on the fault surface that forms the focus. Once the rupture has initiated, it begins to propagate away from the focus, spreading out along the fault surface. Lateral propagation will continue until either the rupture reaches a barrier, such as the end of a fault segment, or a region on the fault where there is insufficient stress to allow continued rupture. For larger earthquakes, the depth extent of rupture will be constrained downwards by the [[brittle-ductile transition zone]] and upwards by the ground surface. The mechanics of this process are poorly understood, because it is difficult either to recreate such rapid movements in a laboratory or to record seismic waves close to a nucleation zone due to strong ground motion.&lt;ref name=&quot;NRS&quot;/&gt;

In most cases the rupture speed approaches, but does not exceed, the [[S wave|shear wave]] (S-wave) velocity of the surrounding rock. There are a few exceptions to this:
==== Supershear earthquakes ====
[[Supershear earthquake]] ruptures are known to have propagated at speeds greater than the S-wave velocity. These have so far all been observed during large strike-slip events. The unusually wide zone of damage caused by the [[2001 Kunlun earthquake]] has been attributed to the effects of the [[sonic boom]] developed in such earthquakes. 

==== Slow earthquakes ====
[[Slow earthquake]] ruptures travel at unusually low velocities. A particularly dangerous form of slow earthquake is the [[tsunami earthquake]], observed where the relatively low felt intensities, caused by the slow propagation speed of some great earthquakes, fail to alert the population of the neighboring coast, as in the [[1896 Sanriku earthquake]].&lt;ref name=&quot;NRS&quot;&gt;{{cite book|last=National Research Council (U.S.). Committee on the Science of Earthquakes|title=Living on an Active Earth: Perspectives on Earthquake Science|chapter-url=http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=10493&amp;page=282|access-date=8 July 2010|year=2003|publisher=National Academies Press|location=Washington, D.C.|isbn=978-0-309-06562-7|page=[https://archive.org/details/livingonactiveea0000unse/page/418 418]|chapter=5. Earthquake Physics and Fault-System Science|url=https://archive.org/details/livingonactiveea0000unse/page/418}}&lt;/ref&gt;

====Co-seismic overpressuring and effect of pore pressure====
During an earthquake, high temperatures can develop at the fault plane so increasing pore pressure consequently to vaporization of the ground water already contained within rock.&lt;ref name=Sibson&gt;{{cite journal|last1=Sibson |first1= R.H.|year=1973|title=Interactions between Temperature and Pore-Fluid Pressure during Earthquake Faulting and a Mechanism for Partial or Total Stress Relief|url=https://archive.org/details/sim_nature-physical-science_1973-05-28_243_126/page/66 |journal= Nat. Phys. Sci. |volume=243|issue= 126|pages=66–68|doi= 10.1038/physci243066a0|bibcode= 1973NPhS..243...66S}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Rudnicki&gt;{{cite journal|last1=Rudnicki |first1= J.W.|last2=Rice |first2= J.R.|year=2006|title=Effective normal stress alteration due to pore pressure changes induced by dynamic slip propagation on a plane between dissimilar materials|journal= J. Geophys. Res. |volume= 111, B10308|issue= B10|doi=10.1029/2006JB004396|bibcode= 2006JGRB..11110308R|s2cid= 1333820|url=https://dash.harvard.edu/bitstream/1/2668811/1/Rice_PorePressDynSlip.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Guerriero&gt;{{cite journal|last1=Guerriero |first1= V |last2=Mazzoli |first2= S.|year=2021|title=Theory of Effective Stress in Soil and Rock and Implications for Fracturing Processes: A Review|journal=Geosciences  |volume=11|issue= 3 |pages=119|doi=10.3390/geosciences11030119|bibcode= 2021Geosc..11..119G |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; 
In the coseismic phase, such increase can significantly affect slip evolution and speed and, furthermore, in the post-seismic phase it can control the [[Aftershock]] sequence  because, after the main event, pore pressure increase slowly propagates into the surrounding fracture network.&lt;ref name=Nur&gt;{{cite journal|last1=Nur |first1= A |last2=Booker |first2= J.R.|year=1972|title=Aftershocks Caused by Pore Fluid Flow?|url=https://archive.org/details/sim_science_1972-02-25_175_4024/page/885 |journal=Science |volume=175|issue= 4024 |pages=885–887|doi= 10.1126/science.175.4024.885 |pmid= 17781062 |bibcode= 1972Sci...175..885N |s2cid= 19354081 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Guerriero /&gt;
From the point of view of the [[Mohr-Coulomb theory|Mohr-Coulomb strength theory]], an increase in fluid pressure reduces the normal stress acting on the fault plane that holds it in place, and fluids can exert a lubricating effect.
As thermal overpressurization may provide positive feedback between slip and strength fall at the fault plane, a common opinion is that it may enhance the faulting process instability. After the mainshock, the pressure gradient between the fault plane and the neighboring rock causes a fluid flow which increases pore pressure in the surrounding fracture networks; such increase may trigger new faulting processes by reactivating adjacent faults, giving rise to aftershocks.&lt;ref name=Nur /&gt;&lt;ref name=Guerriero /&gt; Analogously, artificial pore pressure increase, by fluid injection in Earth's crust, may [[Induced seismicity|induce seismicity]].

===Tidal forces===
{{main|Tidal triggering of earthquakes}}
[[Tides]] may induce some [[seismicity]].

===Earthquake clusters===
Most earthquakes form part of a sequence, related to each other in terms of location and time.&lt;ref name=WAAFEC&gt;{{cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/eqcenter/step/explain.php|title=What are Aftershocks, Foreshocks, and Earthquake Clusters?|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090511175245/http://earthquake.usgs.gov/eqcenter/step/explain.php|archive-date=2009-05-11}}&lt;/ref&gt; Most earthquake clusters consist of small tremors that cause little to no damage, but there is a theory that earthquakes can recur in a regular pattern.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/research/parkfield/repeat.php|title=Repeating Earthquakes|publisher=United States Geological Survey|date=January 29, 2009|access-date=May 11, 2009}}&lt;/ref&gt; Earthquake clustering has been observed, for example, in Parkfield, California where a long term research study is being conducted around the [[Parkfield earthquake]] cluster.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Parkfield, California, Earthquake Experiment |url=https://earthquake.usgs.gov/learn/parkfield/ |access-date=2022-10-24 |website=earthquake.usgs.gov}}&lt;/ref&gt;

====Aftershocks====
{{Main|Aftershock}}
[[File:2016 Central Italy earthquake wide.svg|thumb|upright=1.15|Magnitude of the [[August 2016 Central Italy earthquake|Central Italy earthquakes of August]] and [[October 2016 Central Italy earthquakes|October 2016]] and [[January 2017 Central Italy earthquakes|January 2017]] and the aftershocks (which continued to occur after the period shown here)]]
An aftershock is an earthquake that occurs after a previous earthquake, the mainshock. Rapid changes of stress between rocks, and the stress from the original earthquake are the main causes of these aftershocks,&lt;ref name=Britannica&gt;{{Cite web|title=Aftershock {{!}} geology|url=https://www.britannica.com/science/aftershock-geology|access-date=2021-10-13|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}&lt;/ref&gt; along with the crust around the ruptured [[Fault (geology)|fault plane]] as it adjusts to the effects of the mainshock.&lt;ref name=&quot;WAAFEC&quot; /&gt; An aftershock is in the same region of the main shock but always of a smaller magnitude, however they can still be powerful enough to cause even more damage to buildings that were already previously damaged from the mainshock.&lt;ref name=Britannica/&gt; If an aftershock is larger than the mainshock, the aftershock is redesignated as the mainshock and the originalmain shock is redesignated as a [[foreshock]]. Aftershocks are formed as the crust around the displaced [[Fault (geology)|fault plane]] adjusts to the effects of the mainshock.&lt;ref name=WAAFEC/&gt;

====Earthquake swarms ====
{{Main|Earthquake swarm}}
Earthquake swarms are sequences of earthquakes striking in a specific area within a short period. They are different from earthquakes followed by a series of [[aftershock]]s by the fact that no single earthquake in the sequence is obviously the main shock, so none has a notable higher magnitude than another. An example of an earthquake swarm is the 2004 activity at [[Yellowstone National Park]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://volcanoes.usgs.gov/yvo/2004/Apr04Swarm.html|title=Earthquake Swarms at Yellowstone|publisher=United States Geological Survey|access-date=2008-09-15|accessdate=2022-11-25|archivedate=2008-05-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080513060550/http://volcanoes.usgs.gov/yvo/2004/Apr04Swarm.html}}&lt;/ref&gt; In August 2012, a swarm of earthquakes shook [[Southern California]]'s [[Imperial Valley]], showing the most recorded activity in the area since the 1970s.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Duke|first=Alan|title=Quake 'swarm' shakes Southern California|url=http://www.cnn.com/2012/08/26/us/california-quake-swarm/index.html|publisher=CNN|access-date=27 August 2012}}&lt;/ref&gt;

Sometimes a series of earthquakes occur in what has been called an ''earthquake storm'', where the earthquakes strike a fault in clusters, each triggered by the shaking or [[coulomb stress transfer|stress redistribution]] of the previous earthquakes. Similar to [[aftershock]]s but on adjacent segments of fault, these storms occur over the course of years, and with some of the later earthquakes as damaging as the early ones. Such a pattern was observed in the sequence of about a dozen earthquakes that struck the [[North Anatolian Fault]] in Turkey in the 20th century and has been inferred for older anomalous clusters of large earthquakes in the Middle East.&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Poseidon's Horses: Plate Tectonics and Earthquake Storms in the Late Bronze Age Aegean and Eastern Mediterranean | journal = Journal of Archaeological Science | year = 2000 | author = Amos Nur | issn = 0305-4403 | volume = 27 | issue = 1 | pages = 43–63 | url = http://water.stanford.edu/nur/EndBronzeage.pdf | doi = 10.1006/jasc.1999.0431 | last2 = Cline | first2 = Eric H. | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20090325050459/http://water.stanford.edu/nur/EndBronzeage.pdf | archive-date = 2009-03-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090325050459/http://water.stanford.edu/nur/EndBronzeage.pdf |date=2009-03-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.bbc.co.uk/science/horizon/2003/earthquakestorms.shtml | title = Earthquake Storms | work = [[Horizon (BBC TV series)|Horizon]] | date = 1 April 2003 | access-date = 2007-05-02 }}&lt;/ref&gt;

== {{anchor|Magnitude}}Intensity and magnitude of earthquakes ==
Shaking of the earth is a common phenomenon that has been experienced by humans from the earliest of times. Before the development of strong-motion accelerometers, the intensity of a seismic event was estimated based on the observed effects. Magnitude and intensity are not directly related and calculated using different methods. The magnitude of an earthquake is a single value that describes the size of the earthquake at its source. Intensity is the measure of shaking at different locations around the earthquake. Intensity values vary from place to place, depending on distance from the earthquake and underlying rock or soil makeup.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Earle |first1=Steven |last2=Earle |first2=Steven |last3=Earle |first3=Steven |date=2015-09-01 |title=11.3 Measuring Earthquakes |url=https://opentextbc.ca/geology/chapter/11-3-measuring-earthquakes/ |language=en}}&lt;/ref&gt;

The [[Seismic magnitude scales#Richter|first scale for measuring earthquake magnitudes]] was developed by [[Charles F. Richter]] in 1935. Subsequent scales (see [[seismic magnitude scales]]) have retained a key feature, where each unit represents a ten-fold difference in the amplitude of the ground shaking and a 32-fold difference in energy. Subsequent scales are also adjusted to have approximately the same numeric value within the limits of the scale.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Chung|Bernreuter|1980|p=1}}.&lt;/ref&gt;

Although the mass media commonly reports earthquake magnitudes as &quot;Richter magnitude&quot; or &quot;Richter scale&quot;, standard practice by most seismological authorities is to express an earthquake's strength on the [[seismic scale#Mw|moment magnitude]] scale, which is based on the actual energy released by an earthquake.&lt;ref&gt;The USGS policy for reporting magnitudes to the press was posted at [https://earthquake.usgs.gov/aboutus/docs/020204mag_policy.php USGS policy] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160504144754/http://earthquake.usgs.gov/aboutus/docs/020204mag_policy.php |date=2016-05-04 }}, but has been removed. A copy can be found at http://dapgeol.tripod.com/usgsearthquakemagnitudepolicy.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170731230704/http://dapgeol.tripod.com/usgsearthquakemagnitudepolicy.htm |date=2017-07-31 }}.&lt;/ref&gt;

==Frequency of occurrence==
[[File:Comerio, Luca (1878-1940) - Vittime del terremoto di Messina (dicembre 1908).jpg|thumb|left|The [[1908 Messina earthquake|Messina earthquake]] and tsunami took as many as 200,000 lives on December 28, 1908, in [[Sicily]] and [[Calabria]].&lt;ref&gt;&quot;[http://news.bbc.co.uk/2/low/europe/2381585.stm Italy's earthquake history].&quot; BBC News. October 31, 2002.&lt;/ref&gt;]]It is estimated that around 500,000 earthquakes occur each year, detectable with current instrumentation. About 100,000 of these can be felt.&lt;ref name=&quot;usgsfacts&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.usgs.gov/natural-hazards/earthquake-hazards/science/cool-earthquake-facts|title=Cool Earthquake Facts|publisher=United States Geological Survey|access-date=2021-04-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wp100414&quot;&gt;{{Cite news | first=Margaret Webb | last=Pressler | title=More earthquakes than usual? Not really. | work=KidsPost | publisher= Washington Post| location=Washington Post | pages= C10 | date=14 April 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;!----url does not contain box statistics that print edition does and is included for info only----&gt; Minor earthquakes occur nearly constantly around the world in places like California and Alaska in the U.S., as well as in El Salvador, Mexico, Guatemala, Chile, Peru, Indonesia, the Philippines, Iran, Pakistan, the [[Azores]] in Portugal, Turkey, New Zealand, Greece, Italy, India, Nepal and Japan.&lt;ref&gt;
{{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/ |title=Earthquake Hazards Program |publisher=United States Geological Survey |access-date=2006-08-14}}&lt;/ref&gt; Larger earthquakes occur less frequently, the relationship being [[Gutenberg–Richter law|exponential]]; for example, roughly ten times as many earthquakes larger than magnitude 4 occur in a particular time period than earthquakes larger than magnitude 5.&lt;ref&gt;[https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/eqstats.php USGS Earthquake statistics table based on data since 1900] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100524161817/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/eqstats.php |date=2010-05-24 }}&lt;/ref&gt; In the (low seismicity) United Kingdom, for example, it has been calculated that the average recurrences are:
an earthquake of 3.7–4.6 every year, an earthquake of 4.7–5.5 every 10&amp;nbsp;years, and an earthquake of 5.6 or larger every 100&amp;nbsp;years.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.quakes.bgs.ac.uk/hazard/Hazard_UK.htm |title=Seismicity and earthquake hazard in the UK |publisher=Quakes.bgs.ac.uk |access-date=2010-08-23 |accessdate=2022-11-25 |archivedate=2010-11-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101106121058/http://quakes.bgs.ac.uk/hazard/Hazard_UK.htm }}&lt;/ref&gt; This is an example of the [[Gutenberg–Richter law]].

The number of seismic stations has increased from about 350 in 1931 to many thousands today. As a result, many more earthquakes are reported than in the past, but this is because of the vast improvement in instrumentation, rather than an increase in the number of earthquakes. The [[United States Geological Survey]] (USGS) estimates that, since 1900, there have been an average of 18 major earthquakes (magnitude 7.0–7.9) and one great earthquake (magnitude 8.0 or greater) per year, and that this average has been relatively stable.&lt;ref&gt;
{{cite web
 |title       = Common Myths about Earthquakes
 |url         = https://earthquake.usgs.gov/learning/faq.php?categoryID=6&amp;faqID=110
 |publisher   = United States Geological Survey
 |access-date  = 2006-08-14
 |url-status     = dead
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20060925135349/http://earthquake.usgs.gov/learning/faq.php?categoryID=6&amp;faqID=110
 |archive-date = 2006-09-25
}}&lt;/ref&gt; In recent years, the number of major earthquakes per year has decreased, though this is probably a statistical fluctuation rather than a systematic trend.&lt;ref&gt;[https://earthquake.usgs.gov/learn/topics/increase_in_earthquakes.php Are Earthquakes Really on the Increase?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140630233346/http://earthquake.usgs.gov/learn/topics/increase_in_earthquakes.php |date=2014-06-30 }}, USGS Science of Changing World. Retrieved 30 May 2014.&lt;/ref&gt; More detailed statistics on the size and frequency of earthquakes is available from the United States Geological Survey.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Earthquake Facts and Statistics: Are earthquakes increasing?
 |url=http://neic.usgs.gov/neis/eqlists/eqstats.html
 |publisher=United States Geological Survey
 |access-date=2006-08-14
 |url-status=dead
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060812060818/http://neic.usgs.gov/neis/eqlists/eqstats.html
 |archive-date=2006-08-12
 |accessdate=2022-11-25
 |archivedate=2006-08-12
 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060812060818/http://neic.usgs.gov/neis/eqlists/eqstats.html
 }}&lt;/ref&gt;
A recent increase in the number of major earthquakes has been noted, which could be explained by a cyclical pattern of periods of intense tectonic activity, interspersed with longer periods of low intensity. However, accurate recordings of earthquakes only began in the early 1900s, so it is too early to categorically state that this is the case.&lt;ref&gt;[http://www.australiangeographic.com.au/journal/the-10-biggest-earthquakes-in-recorded-history.htm/ The 10 biggest earthquakes in history] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130930084024/http://www.australiangeographic.com.au/journal/the-10-biggest-earthquakes-in-recorded-history.htm/ |date=2013-09-30 }}, Australian Geographic, March 14, 2011.&lt;/ref&gt;

Most of the world's earthquakes (90%, and 81% of the largest) take place in the {{convert|40000|km|mi|adj=mid|-long}}, horseshoe-shaped zone called the circum-Pacific seismic belt, known as the [[Pacific Ring of Fire]], which for the most part bounds the [[Pacific Plate]].&lt;ref&gt;
{{cite web
 |title       = Historic Earthquakes and Earthquake Statistics: Where do earthquakes occur?
 |url         = https://earthquake.usgs.gov/learning/faq.php?categoryID=11&amp;faqID=95
 |publisher   = United States Geological Survey
 |access-date  = 2006-08-14
 |url-status     = dead
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20060925142008/http://earthquake.usgs.gov/learning/faq.php?categoryID=11&amp;faqID=95
 |archive-date = 2006-09-25
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{cite web
 |url         = https://earthquake.usgs.gov/learning/glossary.php?termID=150
 |publisher   = United States Geological Survey
 |title       = Visual Glossary – Ring of Fire
 |access-date  = 2006-08-14
 |url-status     = dead
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20060828152638/http://earthquake.usgs.gov/learning/glossary.php?termID=150
 |archive-date = 2006-08-28
}}&lt;/ref&gt; Massive earthquakes tend to occur along other plate boundaries too, such as along the [[Himalayan Mountains]].&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Jackson | first1 = James | year = 2006 | title = Fatal attraction: living with earthquakes, the growth of villages into megacities, and earthquake vulnerability in the modern world | url = http://rsta.royalsocietypublishing.org/content/364/1845/1911.full | journal = [[Philosophical Transactions of the Royal Society]] | volume = 364 | issue = 1845 | pages = 1911–1925 | doi = 10.1098/rsta.2006.1805 | pmid = 16844641 | bibcode = 2006RSPTA.364.1911J | s2cid = 40712253 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130903085953/http://rsta.royalsocietypublishing.org/content/364/1845/1911.full |date=2013-09-03 }}&lt;/ref&gt;

With the rapid growth of [[Megacity|mega-cities]] such as Mexico City, Tokyo and Tehran in areas of high [[seismic risk]], some seismologists are warning that a single earthquake may claim the lives of up to three million people.&lt;ref&gt;&quot;[http://cires.colorado.edu/~bilham/UrbanEarthquakesGlobal.html Global urban seismic risk].&quot; Cooperative Institute for Research in Environmental Science.&lt;/ref&gt;

==Induced seismicity==
{{main|Induced seismicity}}
While most earthquakes are caused by movement of the Earth's [[tectonic plate]]s, human activity can also produce earthquakes. Activities both above ground and below may change the stresses and strains on the crust, including building reservoirs, extracting resources such as coal or oil, and injecting fluids underground for waste disposal or [[fracking]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Fougler, Gillian R. |author2=Wilson, Miles |author3=Gluyas, Jon G. |author4=Julian, Bruce R. |author5=Davies, Richard J. |author-link1=Gillian Foulger |title=Global review of human-induced earthquakes |journal=[[Earth-Science Reviews]] |date=2018 |volume=178 |pages=438–514 |doi=10.1016/j.earscirev.2017.07.008 |bibcode=2018ESRv..178..438F |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Most of these earthquakes have small magnitudes. The 5.7 magnitude [[2011 Oklahoma earthquake]] is thought to have been caused by disposing wastewater from oil production into [[injection wells]],&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Fountain |first1=Henry |title=Study Links 2011 Quake to Technique at Oil Wells |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2013/03/29/science/earth/2011-oklahoma-quake-tied-to-wastewater-disposal-at-oil-wells.html#:~:text=The%20magnitude%205.7%20quake%2C%20which,porous%20rock%20for%20two%20decades. |access-date=July 23, 2020 |agency=[[The New York Times]] |date=March 28, 2013}}&lt;/ref&gt; and studies point to the state's oil industry as the cause of other earthquakes in the past century.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Hough, Susan E. |author-link1=Susan Hough |author2=Page, Morgan |title=A Century of Induced Earthquakes in Oklahoma? |journal=[[Bulletin of the Seismological Society of America]] |date=2015 |volume=105 |issue=6 |pages=2863–2870 |doi=10.1785/0120150109 |bibcode=2015BuSSA.105.2863H |url=https://pubs.geoscienceworld.org/ssa/bssa/article-abstract/105/6/2863/331910/A-Century-of-Induced-Earthquakes-in-Oklahoma-A?redirectedFrom=fulltext |access-date=July 23, 2020}}&lt;/ref&gt; A [[Columbia University]] paper suggested that the 8.0 magnitude [[2008 Sichuan earthquake]] was induced by loading from the [[Zipingpu Dam]],&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Klose |first1=Christian D. |title=Evidence for anthropogenic surface loading as trigger mechanism of the 2008 Wenchuan earthquake |journal=Environmental Earth Sciences |date=July 2012 |volume=66 |issue=5 |pages=1439–1447 |doi=10.1007/s12665-011-1355-7|arxiv=1007.2155 |s2cid=118367859 }}&lt;/ref&gt; though the link has not been conclusively proved.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=LaFraniere |first1=Sharon |title=Possible Link Between Dam and China Quake |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/02/06/world/asia/06quake.html |access-date=July 23, 2020 |agency=[[The New York Times]] |date=February 5, 2009}}&lt;/ref&gt;

==Measuring and locating earthquakes==
{{Main|Seismic magnitude scales|Seismology}}

The instrumental scales used to describe the size of an earthquake began with the [[Richter magnitude scale]] in the 1930s. It is a relatively simple measurement of an event's amplitude, and its use has become minimal in the 21st century. [[Seismic waves]] travel through the [[Earth's interior]] and can be recorded by [[seismometer]]s at great distances. The [[surface wave magnitude]] was developed in the 1950s as a means to measure remote earthquakes and to improve the accuracy for larger events. The [[moment magnitude scale]] not only measures the amplitude of the shock but also takes into account the [[seismic moment]] (total rupture area, average slip of the fault, and rigidity of the rock). The [[Japan Meteorological Agency seismic intensity scale]], the [[Medvedev–Sponheuer–Karnik scale]], and the [[Mercalli intensity scale]] are based on the observed effects and are related to the intensity of shaking.

=== Seismic waves ===
Every earthquake produces different types of seismic waves, which travel through rock with different velocities:
* Longitudinal [[P-waves]] (shock- or pressure waves)
* Transverse [[S-waves]] (both body waves)
* [[Surface wave]]s – ([[Rayleigh wave|Rayleigh]] and [[Love wave|Love]] waves)

=== Speed of seismic waves ===
[[Propagation velocity]] of the seismic waves through solid rock ranges from approx. {{Convert|3|km/s|mi/s|abbr=on}} up to {{Convert|13|km/s|mi/s|abbr=on}}, depending on the [[density]] and [[Elasticity (physics)|elasticity]] of the medium. In the Earth's interior, the shock- or P-waves travel much faster than the S-waves (approx. relation 1.7:1). The differences in travel time from the [[epicentre|epicenter]] to the observatory are a measure of the distance and can be used to image both sources of earthquakes and structures within the Earth. Also, the depth of the [[hypocenter]] can be computed roughly.

==== P-wave speed ====
Upper crust soils and unconsolidated sediments: {{Convert|2-3|km|mi|abbr=on}} per second

Upper crust solid rock: {{Convert|3-6|km|mi|abbr=on}} per second

Lower crust: {{Convert|6-7|km|mi|abbr=on}} per second

Deep mantle: {{Convert|13|km|mi|abbr=on}} per second.

==== S-waves speed ====
Light sediments: {{Convert|2-3|km|mi|abbr=on}} per second in

Earths crust:{{Convert|4-5|km|mi|abbr=on}} per second

Deep mantle: {{Convert|7|km|mi|abbr=on}} per second

=== Seismic wave arrival ===
As a consequence, the first waves of a distant earthquake arrive at an observatory via the Earth's mantle.

On average, the kilometer distance to the earthquake is the number of seconds between the P- and S-wave '''times 8'''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hypertextbook.com/facts/2001/PamelaSpiegel.shtml |title=Speed of Sound through the Earth |publisher=Hypertextbook.com |access-date=2010-08-23}}&lt;/ref&gt; Slight deviations are caused by inhomogeneities of subsurface structure. By such analysis of seismograms, the Earth's core was located in 1913 by [[Beno Gutenberg]].

S-waves and later arriving surface waves do most of the damage compared to P-waves. P-waves squeeze and expand the material in the same direction they are traveling, whereas S-waves shake the ground up and down and back and forth.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://newsela.com/articles/govt-science-earthquakes/id/26756/|title=Newsela {{!}} The science of earthquakes|website=newsela.com|language=en|access-date=2017-02-28|accessdate=2022-11-25|archivedate=2017-03-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170301005337/https://newsela.com/articles/govt-science-earthquakes/id/26756/}}&lt;/ref&gt;

=== Earthquake location and reporting ===
Earthquakes are not only categorized by their magnitude but also by the place where they occur. The world is divided into 754 [[Flinn–Engdahl regions]] (F-E regions), which are based on political and geographical boundaries as well as seismic activity. More active zones are divided into smaller F-E regions whereas less active zones belong to larger F-E regions.

Standard reporting of earthquakes includes its [[Richter magnitude scale|magnitude]], date and time of occurrence, [[geographic coordinates]] of its [[epicenter]], depth of the epicenter, geographical region, distances to population centers, location uncertainty, several parameters that are included in USGS earthquake reports (number of stations reporting, number of observations, etc.), and a unique event ID.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://geographic.org/earthquakes/real_time_details.php?id=recenteqsww/Quakes/usc000f1s0.php&amp;lat=-10.7377&amp;lon=165.1378 |title=Magnitude 8.0 – SANTA CRUZ ISLANDS Earthquake Details|work=Global Earthquake Epicenters with Maps |author=Geographic.org |access-date=2013-03-13}}&lt;/ref&gt;

Although relatively slow seismic waves have traditionally been used to detect earthquakes, scientists realized in 2016 that gravitational measurements could provide instantaneous detection of earthquakes, and confirmed this by analyzing gravitational records associated with the [[2011 Tōhoku earthquake and tsunami|2011 Tohoku-Oki]] (&quot;Fukushima&quot;) earthquake.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.researchgate.net/blog/post/changes-to-earths-gravity-offer-early-earthquake-warning|title=Earth's gravity offers earlier earthquake warnings|access-date=2016-11-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://cosmosmagazine.com/geoscience/gravity-shifts-could-sound-early-earthquake-alarm|title=Gravity shifts could sound early earthquake alarm|access-date=2016-11-23|archive-date=2016-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20161124100006/https://cosmosmagazine.com/geoscience/gravity-shifts-could-sound-early-earthquake-alarm|url-status=dead|accessdate=2022-11-25|archivedate=2016-11-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161124100006/https://cosmosmagazine.com/geoscience/gravity-shifts-could-sound-early-earthquake-alarm}}&lt;/ref&gt;

==Effects of earthquakes==
[[File:1755 Lisbon earthquake.jpg|thumb|1755 copper engraving depicting [[Lisbon]] in ruins and in flames after the [[1755 Lisbon earthquake]], which killed an estimated 60,000 people. A [[tsunami]] overwhelms the ships in the harbor.]]

The effects of earthquakes include, but are not limited to, the following:

===Shaking and ground rupture===
[[File:Haiti earthquake damage.jpg|thumb|Damaged buildings in [[Port-au-Prince]], [[2010 Haiti earthquake|Haiti]], January 2010.]]

Shaking and [[surface rupture|ground rupture]] are the main effects created by earthquakes, principally resulting in more or less severe damage to buildings and other rigid structures. The severity of the local effects depends on the complex combination of the earthquake [[Richter magnitude scale|magnitude]], the distance from the [[epicenter]], and the local geological and geomorphological conditions, which may amplify or reduce [[wave propagation]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.abag.ca.gov/bayarea/eqmaps/doc/contents.html |title=On Shaky Ground, Association of Bay Area Governments, San Francisco, reports 1995,1998 (updated 2003) |publisher=Abag.ca.gov |access-date=2010-08-23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090921082202/http://www.abag.ca.gov/bayarea/eqmaps/doc/contents.html |archive-date=2009-09-21 |accessdate=2022-11-25 |archivedate=2009-09-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090921082202/http://www.abag.ca.gov/bayarea/eqmaps/doc/contents.html }}&lt;/ref&gt; The ground-shaking is measured by [[ground acceleration]].

Specific local geological, geomorphological, and geostructural features can induce high levels of shaking on the ground surface even from low-intensity earthquakes. This effect is called site or local amplification. It is principally due to the transfer of the [[seismic]] motion from hard deep soils to soft superficial soils and the effects of seismic energy focalization owing to the typical geometrical setting of such deposits.

Ground rupture is a visible breaking and displacement of the Earth's surface along the trace of the fault, which may be of the order of several meters in the case of major earthquakes. Ground rupture is a major risk for large engineering structures such as [[dams]], bridges, and [[nuclear power stations]] and requires careful mapping of existing faults to identify any that are likely to break the ground surface within the life of the structure.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.consrv.ca.gov/cgs/information/publications/cgs_notes/note_49/Documents/note_49.pdf|title=Guidelines for evaluating the hazard of surface fault rupture, California Geological Survey|publisher=California Department of Conservation|year=2002|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091009065422/http://www.consrv.ca.gov/cgs/information/publications/cgs_notes/note_49/Documents/note_49.pdf|archive-date=2009-10-09|accessdate=2022-11-25|archivedate=2009-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091009065422/http://www.consrv.ca.gov/cgs/information/publications/cgs_notes/note_49/Documents/note_49.pdf}}&lt;/ref&gt;

===Soil liquefaction===
{{Main|Soil liquefaction}}
Soil liquefaction occurs when, because of the shaking, water-saturated [[granular]] material (such as sand) temporarily loses its strength and transforms from a solid to a liquid. Soil liquefaction may cause rigid structures, like buildings and bridges, to tilt or sink into the liquefied deposits. For example, in the [[1964 Alaska earthquake]], soil liquefaction caused many buildings to sink into the ground, eventually collapsing upon themselves.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/regional/states/events/1964_03_28.php |title=Historic Earthquakes – 1964 Anchorage Earthquake |publisher=United States Geological Survey |access-date=2008-09-15 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110623111831/http://earthquake.usgs.gov/regional/states/events/1964_03_28.php |archive-date=2011-06-23 }}&lt;/ref&gt;

===Human impacts===
[[File:Ghajn Hadid Tower closer view.JPG|thumb|Ruins of the [[Għajn Ħadid Tower]], which collapsed during the [[1856 Heraklion earthquake]]]]

Physical damage from an earthquake will vary depending on the intensity of shaking in a given area and they type of population.  Undeserved and developing communities frequently experience more severe impacts (and longer lasting) from a seismic event compared to well developed communities.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The wicked problem of earthquake hazard in developing countries |url=https://www.preventionweb.net/news/wicked-problem-earthquake-hazard-developing-countries |access-date=2022-11-03 |website=www.preventionweb.net |language=en}}&lt;/ref&gt; Impacts may include:

* Injuries and loss of life 
* Damage to critical infrastructure (short and long term)
** Roads, bridges and public transportation networks
** Water, power, swear and gas interruption
** Communication systems
* Loss of critical community services including hospitals, police and fire
* General [[property damage]] 
* Collapse or destabilization (potentially leading to future collapse) of buildings 

With these impacts and others, the aftermath may bring disease, lack of basic necessities, mental consequences such as panic attacks, depression to survivors,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nctsn.org/trauma-types/natural-disasters/earthquakes |title=Earthquake Resources |date=30 January 2018 |publisher=Nctsn.org |access-date=2018-06-05}}&lt;/ref&gt; and higher insurance premiums. Recovery times will vary based off the level of damage along with the socioeconomic status of the impacted community. 

===Landslides===
{{further|Landslide}}

Earthquakes can produce slope instability leading to landslides, a major geological hazard. Landslide danger may persist while emergency personnel are attempting rescue work.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.usgs.gov/hazards/landslides/|title=Natural Hazards – Landslides|publisher=United States Geological Survey|access-date=2008-09-15}}&lt;/ref&gt;

===Fires===
[[File:Sfearthquake3b.jpg|thumb|Fires of the [[1906 San Francisco earthquake]]]]

Earthquakes can cause fires by damaging [[electric power|electrical power]] or gas lines. In the event of water mains rupturing and a loss of pressure, it may also become difficult to stop the spread of a fire once it has started. For example, more deaths in the [[1906 San Francisco earthquake]] were caused by fire than by the earthquake itself.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/index.php|title=The Great 1906 San Francisco earthquake of 1906|publisher=United States Geological Survey|access-date=2008-09-15|archive-date=2017-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211170826/https://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/index.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

===Tsunami===
[[File:2004-tsunami.jpg|thumb|The tsunami of the [[2004 Indian Ocean earthquake]]]]
{{main|Tsunami}}

Tsunamis are long-wavelength, long-period sea waves produced by the sudden or abrupt movement of large volumes of water—including when an earthquake [[Submarine earthquake|occurs at sea]]. In the open ocean, the distance between wave crests can surpass {{convert|100|km|mi}}, and the wave periods can vary from five minutes to one hour. Such tsunamis travel 600–800&amp;nbsp;kilometers per hour (373–497 miles per hour), depending on water depth. Large waves produced by an earthquake or a submarine landslide can overrun nearby coastal areas in a matter of minutes. Tsunamis can also travel thousands of kilometers across open ocean and wreak destruction on far shores hours after the earthquake that generated them.&lt;ref name=Noson&gt;{{Cite book|last1=Noson |first1=L.L. |last2=Qamar |first2=A. |last3=Thorsen|first3=G.W.|publisher=Washington State Earthquake Hazards|year=1988|title=Washington Division of Geology and Earth Resources Information Circular 85|url=http://file.dnr.wa.gov/publications/ger_ic85_earthquake_hazards_wa.pdf}}&lt;/ref&gt;

Ordinarily, subduction earthquakes under magnitude 7.5 do not cause tsunamis, although some instances of this have been recorded. Most destructive tsunamis are caused by earthquakes of magnitude 7.5 or more.&lt;ref name=Noson/&gt;

===Floods===
{{further|Flood}}

Floods may be secondary effects of earthquakes, if dams are damaged. Earthquakes may cause landslips to dam rivers, which collapse and cause floods.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.quakes.bgs.ac.uk/earthquakes/historical/historical_listing.htm |title=Notes on Historical Earthquakes |publisher=[[British Geological Survey]] |access-date=2008-09-15 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516173115/http://www.quakes.bgs.ac.uk/earthquakes/historical/historical_listing.htm |archive-date=2011-05-16 |accessdate=2022-11-25 |archivedate=2007-11-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071119072210/http://www.quakes.bgs.ac.uk/earthquakes/historical/historical_listing.htm }}&lt;/ref&gt;

The terrain below the [[Sarez Lake]] in Tajikistan is in danger of catastrophic flooding if the [[landslide dam]] formed by the earthquake, known as the [[Usoi Dam]], were to fail during a future earthquake. Impact projections suggest the flood could affect roughly 5&amp;nbsp;million people.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3120693.stm|title=Fresh alert over Tajik flood threat|date=2003-08-03|work=[[BBC News]]|access-date=2008-09-15}}&lt;/ref&gt;

==Major earthquakes==
[[File:Map of earthquakes 1900-.svg|thumb|upright=1.8|Earthquakes (M6.0+) since 1900 through 2017]]
[[File:USGS magnitude 8 earthquakes since 1900.svg|thumb|upright=1.8|Earthquakes of magnitude 8.0 and greater from 1900 to 2018. The apparent 3D volumes of the bubbles are linearly proportional to their respective fatalities.&lt;ref&gt;[https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/mag8/magnitude8_1900_date.php USGS: Magnitude 8 and Greater Earthquakes Since 1900] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160414014457/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/mag8/magnitude8_1900_date.php |date=2016-04-14 }}&lt;/ref&gt;]]
{{Main|Lists of earthquakes}}

One of the most devastating earthquakes in recorded history was the [[1556 Shaanxi earthquake]], which occurred on 23 January 1556 in [[Shaanxi]], China. More than 830,000 people died.&lt;ref&gt;&quot;[https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/world/most_destructive.php Earthquakes with 50,000 or More Deaths] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20091101175733/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/world/most_destructive.php |date=November 1, 2009 }}&quot;. U.S. Geological Survey&lt;/ref&gt; Most houses in the area were [[yaodong]]s—dwellings carved out of [[loess]] hillsides—and many victims were killed when these structures collapsed. The [[1976 Tangshan earthquake]], which killed between 240,000 and 655,000 people, was the deadliest of the 20th century.&lt;ref&gt;Spignesi, Stephen J. (2005). ''Catastrophe!: The 100 Greatest Disasters of All Time''. {{ISBN|0-8065-2558-4}}&lt;/ref&gt;

The [[1960 Valdivia earthquake|1960 Chilean earthquake]] is the largest earthquake that has been measured on a seismograph, reaching 9.5 magnitude on 22 May 1960.&lt;ref name=&quot;usgsfacts&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;wp100414&quot;/&gt;&lt;!----url does not contain box statistics that print edition does and is included for info only----&gt; Its epicenter was near Cañete, Chile. The energy released was approximately twice that of the next most powerful earthquake, the [[Good Friday earthquake]] (27 March 1964), which was centered in [[Prince William Sound]], Alaska.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gps.caltech.edu/uploads/File/People/kanamori/HKjgr77.pdf |title=The Energy Release in Great Earthquakes |author=Kanamori Hiroo |publisher=Journal of Geophysical Research |access-date=2010-10-10 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100723182215/http://www.gps.caltech.edu/uploads/File/People/kanamori/HKjgr77.pdf |archive-date=2010-07-23 |accessdate=2022-11-25 |archivedate=2010-07-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100723182215/http://www.gps.caltech.edu/uploads/File/People/kanamori/HKjgr77.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/learn/topics/how_much_bigger.php |title=How Much Bigger? |author=USGS |publisher=United States Geological Survey |access-date=2010-10-10}}&lt;/ref&gt; The ten largest recorded earthquakes have all been [[megathrust earthquake]]s; however, of these ten, only the [[2004 Indian Ocean earthquake]] is simultaneously one of the deadliest earthquakes in history.

Earthquakes that caused the greatest loss of life, while powerful, were deadly because of their proximity to either heavily populated areas or the ocean, where earthquakes often create [[tsunamis]] that can devastate communities thousands of kilometers away. Regions most at risk for great loss of life include those where earthquakes are relatively rare but powerful, and poor regions with lax, unenforced, or nonexistent seismic building codes.

==Prediction==

{{Main|Earthquake prediction}}

[[Earthquake prediction]] is a branch of the science of [[seismology]] concerned with the specification of the time, location, and [[seismic scale|magnitude]] of future earthquakes within stated limits.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Geller|Jackson|Kagan|Mulargia|1997|p=1616}}, following {{Harvtxt|Allen|1976|p=2070}}, who in turn followed {{Harvtxt|Wood|Gutenberg|1935}}&lt;/ref&gt; Many methods have been developed for predicting the time and place in which earthquakes will occur. Despite considerable research efforts by [[seismologist]]s, scientifically reproducible predictions cannot yet be made to a specific day or month.&lt;ref name=&quot;ludwin&quot;&gt;[http://www.geophys.washington.edu/SEIS/PNSN/INFO_GENERAL/eq_prediction.html Earthquake Prediction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091007165545/http://www.geophys.washington.edu/SEIS/PNSN/INFO_GENERAL/eq_prediction.html |date=2009-10-07 }}. Ruth Ludwin, U.S. Geological Survey.&lt;/ref&gt;

==Forecasting==

{{Main|Earthquake forecasting}}

While [[forecasting]] is usually considered to be a type of [[prediction]], [[earthquake forecasting]] is often differentiated from [[earthquake prediction]]. Earthquake forecasting is concerned with the probabilistic assessment of general earthquake hazard, including the frequency and magnitude of damaging earthquakes in a given area over years or decades.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Kanamori|2003}}, p. 1205.  See also {{Harvnb|International Commission on Earthquake Forecasting for Civil Protection|2011}}, p. 327.&lt;/ref&gt; For well-understood faults the probability that a segment may rupture during the next few decades can be estimated.&lt;ref&gt;Working Group on California Earthquake Probabilities in the San Francisco Bay Region, 2003 to 2032, 2003, {{cite web |title=Bay Area Earthquake Probabilities|url=https://earthquake.usgs.gov/regional/nca/wg02/index.php |access-date=2017-08-28 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170218174649/http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/wg02/index.php |archive-date=2017-02-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Pailoplee|first=Santi|date=2017-03-13|title=Probabilities of Earthquake Occurrences along the Sumatra-Andaman Subduction Zone|journal=Open Geosciences|language=en|volume=9|issue=1|pages=4|doi=10.1515/geo-2017-0004|issn=2391-5447|bibcode=2017OGeo....9....4P|s2cid=132545870|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[Earthquake warning system]]s have been developed that can provide regional notification of an earthquake in progress, but before the ground surface has begun to move, potentially allowing people within the system's range to seek shelter before the earthquake's impact is felt.

==Preparedness==
{{main|Earthquake preparedness}}

The objective of [[earthquake engineering]] is to foresee the impact of earthquakes on buildings and other structures and to design such structures to minimize the risk of damage. Existing structures can be modified by [[seismic retrofitting]] to improve their resistance to earthquakes. [[Earthquake insurance]] can provide building owners with financial protection against losses resulting from earthquakes. [[Emergency management]] strategies can be employed by a government or organization to mitigate risks and prepare for consequences.

[[Artificial intelligence]] may help to assess buildings and plan precautionary operations: the Igor [[expert system]] is part of a mobile laboratory that supports the procedures leading to the seismic assessment of masonry buildings and the planning of retrofitting operations on them. It has been successfully applied to assess buildings in [[Lisbon]], [[Rhodes]], [[Naples]].&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Salvaneschi|first1=P.|last2=Cadei|first2=M.|last3=Lazzari|first3=M.|date=1996|title=Applying AI to Structural Safety Monitoring and Evaluation|journal=IEEE Expert|volume=11|issue=4|pages=24–34|doi= 10.1109/64.511774}}&lt;/ref&gt;

Individuals can also take preparedness steps like securing [[water heating|water heaters]] and heavy items that could injure someone, locating shutoffs for utilities, and being educated about what to do when the shaking starts. For areas near large bodies of water, earthquake preparedness encompasses the possibility of a [[tsunami]] caused by a large earthquake.

==Historical views==
[[File:Lycosthène.jpg|thumb|An image from a 1557 book depicting an earthquake in Italy in the 4th century BCE]]

From the lifetime of the Greek philosopher [[Anaxagoras]] in the 5th century BCE to the 14th century CE, earthquakes were usually attributed to &quot;air (vapors) in the cavities of the Earth.&quot;&lt;ref name=World&gt;{{cite encyclopedia
|title=Earthquakes 
|encyclopedia=Encyclopedia of World Environmental History 
|volume=1: A–G 
|pages=358–364 
|publisher=Routledge 
|year=2003 }}&lt;/ref&gt; [[Thales]] of Miletus (625–547 BCE) was the only documented person who believed that earthquakes were caused by tension between the earth and water.&lt;ref name=World/&gt; Other theories existed, including the Greek philosopher Anaxamines' (585–526 BCE) beliefs that short incline episodes of dryness and wetness caused seismic activity. The Greek philosopher Democritus (460–371 BCE) blamed water in general for earthquakes.&lt;ref name=World/&gt; [[Pliny the Elder]] called earthquakes &quot;underground thunderstorms&quot;.&lt;ref name=World/&gt;</text>
      <sha1>g76qyw2appe2m125xantixnh66f5fim</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝင်ဂကူမန် နကဵုလၟေင်အခိင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6105</id>
    <revision>
      <id>56629</id>
      <parentid>45669</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:52:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90826" sha1="i89pp53ie9mzc6q91svom12jkqnxlzo" xml:space="preserve">'''လၟေင်အခိင် ဝင်ဂကူမန်''' ({{lang-en|Timeline of Mon history}}) ဝွံ ဒှ်ပရူ မဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဝင်ဂကူမန် နကဵု လၟေင်အခိင်ကာလ အရာမဒးစၟတ်သမ္တီခိုဟ် စပ်ကဵု ဂကူမန်။

== ခေတ်တၟအ် ==
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! style=&quot;width:6%&quot; &quot;vertical-align:top;&quot; | သၞာံ || style=&quot;width:10%&quot; | ခေတ် || အရာမကတဵုဒှ်
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;| မလောန်ကၠုင် ၃၀၀,၀၀၀ - ၄၀,၀၀၀ ||style=&quot;vertical-align:top;&quot;| ခေတ်တၟအ်တြေံ ||ဇမြ တၞောဝ်မၞိဟ် (Hominid fossil) (ဝါ) ဇမြ သတ်မတုပ် ကုမၞိဟ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲ နူသၞာံ မလောန်ကၠုင် ၜိုတ် ၁,၅၅၅,၀၀၀ တေအ်ရ။&lt;ref name=Britannica&gt;{{cite web |title=History of Southeast Asia |encyclopedia=Britannica |date= |year= |last=Frederick |first=William H. |publisher=Open |location= |id= |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Southeast-Asia-556509|access-date=December 3, 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;

မနုဿ မကော်ဂး ဟဝ်မဝ်သပဳယေန် (Homo sapien) ဂှ် စက္တဵုဒှ်ကၠုင် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံမလောန်ကၠုင် ၜိုတ် ၃၀၀,၀၀၀ ပ္ဍဲအဖရိက၊&lt;ref&gt;{{cite web |vauthors=Johanson D |author-link=Donald Johanson |date=May 2001 |title=Origins of Modern Humans: Multiregional or Out of Africa? |url=https://www.actionbioscience.org/evolution/johanson.html |access-date=23 November 2009 |website=[[actionbioscience]] |publisher=[[American Institute of Biological Sciences]] |location=Washington, DC |archive-date=17 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210617010349/http://www.actionbioscience.org/evolution/johanson.html |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; မနုဿတအ်ဂှ် စမံင်ပဒတဴကၠုင် နဒဒှ် ဗီုပြင်မၞိဟ်ဂှ် လောန်ကၠုင် ၜိုတ် ၁၆၀,၀၀၀ - ၇၀,၀၀၀ သၞာံ၊&lt;ref name=&quot;Marean et al 2007&quot;&gt;{{cite journal |last1=Marean |first1=Curtis |display-authors=etal |date=2007 |title=Early human use of marine resources and pigment in South Africa during the Middle Pleistocene |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-10-18_449_7164/page/905 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=449 |issue=7164 |pages=905–908 |bibcode=2007Natur.449..905M |doi=10.1038/nature06204 |pmid=17943129 |s2cid=4387442}}&lt;/ref&gt; ပြဟ်နူဂှ်လေဝ် ဒှ်မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;Brooks&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Brooks AS, Yellen JE, Potts R, Behrensmeyer AK, Deino AL, Leslie DE, Ambrose SH, Ferguson JR, d'Errico F, Zipkin AM, Whittaker S, Post J, Veatch EG, Foecke K, Clark JB |year=2018 |title=Long-distance stone transport and pigment use in the earliest Middle Stone Age |url=https://archive.org/details/science_2018-04-06_360_6384/page/90 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=360 |issue=6384 |pages=90–94 |bibcode=2018Sci...360...90B |doi=10.1126/science.aao2646 |pmid=29545508 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; 

မနုဿ (ဝါ) ကောန်မၞိဟ် နူအဖရိကဂှ် ဆုဲပြံင်တိတ် နူအဖရိက အလန်ပထမဂှ် သၞာံမလောန်ကၠုင် ၜိုတ် အကြာ ၁၃၀,၀၀၀ - ၁၀၀,၀၀၀၊ အလန်ဒုတိယဂှ် သၞာံမလောန်ကၠုင် ၜိုတ် ၇၀,၀၀၀ - ၅၀,၀၀၀။&lt;ref name=&quot;Posth&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Posth C, Renaud G, Mittnik A, Drucker DG, Rougier H, Cupillard C, Valentin F, Thevenet C, Furtwängler A, Wißing C, Francken M, Malina M, Bolus M, Lari M, Gigli E, Capecchi G, Crevecoeur I, Beauval C, Flas D, Germonpré M, van der Plicht J, Cottiaux R, Gély B, Ronchitelli A, Wehrberger K, Grigorescu D, Svoboda J, Semal P, Caramelli D, Bocherens H, Harvati K, Conard NJ, Haak W, Powell A, Krause J |display-authors=6 |title=Pleistocene Mitochondrial Genomes Suggest a Single Major Dispersal of Non-Africans and a Late Glacial Population Turnover in Europe |journal=[[Current Biology]] |volume=26 |issue=6 |pages=827–33 |date=March 2016 |pmid=26853362 |doi=10.1016/j.cub.2016.01.037 |hdl-access=free |s2cid=140098861 |hdl=2440/114930}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Karmin M, Saag L, Vicente M, Wilson Sayres MA, Järve M, Talas UG, Rootsi S, Ilumäe AM, Mägi R, Mitt M, Pagani L, Puurand T, Faltyskova Z, Clemente F, Cardona A, Metspalu E, Sahakyan H, Yunusbayev B, Hudjashov G, DeGiorgio M, Loogväli EL, Eichstaedt C, Eelmets M, Chaubey G, Tambets K, Litvinov S, Mormina M, Xue Y, Ayub Q, Zoraqi G, Korneliussen TS, Akhatova F, Lachance J, Tishkoff S, Momynaliev K, Ricaut FX, Kusuma P, Razafindrazaka H, Pierron D, Cox MP, Sultana GN, Willerslev R, Muller C, Westaway M, Lambert D, Skaro V, Kovačevic L, Turdikulova S, Dalimova D, Khusainova R, Trofimova N, Akhmetova V, Khidiyatova I, Lichman DV, Isakova J, Pocheshkhova E, Sabitov Z, Barashkov NA, Nymadawa P, Mihailov E, Seng JW, Evseeva I, Migliano AB, Abdullah S, Andriadze G, Primorac D, Atramentova L, Utevska O, Yepiskoposyan L, Marjanovic D, Kushniarevich A, Behar DM, Gilissen C, Vissers L, Veltman JA, Balanovska E, Derenko M, Malyarchuk B, Metspalu A, Fedorova S, Eriksson A, Manica A, Mendez FL, Karafet TM, Veeramah KR, Bradman N, Hammer MF, Osipova LP, Balanovsky O, Khusnutdinova EK, Johnsen K, Remm M, Thomas MG, Tyler-Smith C, Underhill PA, Willerslev E, Nielsen R, Metspalu M, Villems R, Kivisild T |display-authors=6 |title=A recent bottleneck of Y chromosome diversity coincides with a global change in culture |journal=[[Genome Research]] |volume=25 |issue=4 |pages=459–66 |date=April 2015 |pmid=25770088 |pmc=4381518 |doi=10.1101/gr.186684.114}}&lt;/ref&gt; သၞာံၜိုတ် ၆၀,၀၀၀ ဂှ် ကောန်မၞိဟ်တအ်ဂှ် စိုပ်ကၠုင် ဒေသယူရေရှာ (Eurasia) ပ္ဍဲဒၞာဲ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Armitage SJ, Jasim SA, Marks AE, Parker AG, Usik VI, Uerpmann HP |title=The southern route &quot;out of Africa&quot;: evidence for an early expansion of modern humans into Arabia |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=331 |issue=6016 |pages=453–6 |date=January 2011 |pmid=21273486 |doi=10.1126/science.1199113 |url=https://www.sciencenews.org/view/generic/id/69197/title/Hints_of_earlier_human_exit_from_Africa |url-status=live |access-date=1 May 2011 |bibcode=2011Sci...331..453A |s2cid=20296624 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427201317/https://www.sciencenews.org/view/generic/id/69197/title/Hints_of_earlier_human_exit_from_Africa |archive-date=27 April 2011 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110427201317/https://www.sciencenews.org/view/generic/id/69197/title/Hints_of_earlier_human_exit_from_Africa |date=27 April 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |vauthors=Rincon P |url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-12300228 |title=Humans 'left Africa much earlier' |archive-url=https://web.archive.org/web/20120809051349/https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-12300228 |archive-date=9 August 2012 |work=[[BBC News]] |date=27 January 2011}}&lt;/ref&gt; 

မၞိဟ် ဂကောံမၞိဟ်လၟ (hunter–gatherers) တအ်ဂှ် သၞာံမလောန်ကၠုင် ၜိုတ် ၄၀,၀၀၀ (ပန်လက်) တေအ်ဂှ် ပြးဗက်အာ အတိုင်သြင်ၜဳမှာသၟိဒ်တုဲ စိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲဒေသအာရှအဂၞဲရ။&lt;ref name=Endicott&gt;{{cite book|last=Endicott|first=Phillip|chapter=|editor-last=Tarling|editor-first=Nicholas|chapter-url=https://books.google.com/books?id=0b-6wpalR40C&amp;pg=PA102|title=The Evolution and History of Human Poulations in South Asia: Inter-disciplinary Studies in Archaeology, Biological Anthropology, Linguistics and Genetics|publisher=Springer Netherlands,|year=2007|isbn=978-1-4020-5561-4|page=}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိင် ကိုပ်ကၠာဘဳသဳ ၇၀၀၀ (သၞာံမတုဲကၠုင် ၉၀၀၀ သၞာံ လပါ်လတူ)ဂှ် သမၠုင်ၜဳ (ဗလးမုက်ၜဳ) သဝ်နူ သမၠုင်ၜဳ အခိင်လၟုဟ် ၁၅၀ ပေ (၅၀ မဳတာ) ဏီတုဲ ဒေသ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲ ကေုာံ တိုက်အဝ်သတေလျဂှ် တိဆက်ကၠောအ်ဒၟံင် ရေင်သကအ်ရ။ အရာဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်ဂကောံမၞိဟ်လၟတအ် ဂွံပြးအာ ပ္ဍဲဒၞာဲလၟုဟ် အာရှအဂၞဲကီု သီုကဵု တိုက်အဝ်သတေလျတအ်ရ။&lt;ref name=Britannica/&gt; ဂကောံမၞိဟ်လၟဏအ်ဂှ် ဒှ်ဂကောံမၞိဟ် မဟီုအရေဝ် သြသတြဝ်နေဂျတိစ် (Proto–Austonesian) မဒှ်ဂကောံဂကူနေဂြိတဝ် (Negrito) မနွံဖျုန်စၞာံလမ္စံက် ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ဗီုကဵု ဂကူသေမေန် (Semang) ပ္ဍဲမလေရှာ၊ ဂကူအေဝ်တာသ် (Aetas) မနွံ ပ္ဍဲဖိလိပ္ပိန် ရ။&lt;ref name=Bellwood&gt;{{cite book|last=Bellwood|first=Peter|chapter=Southeast Asia before History|editor-last=Tarling|editor-first=Nicholas|chapter-url=https://books.google.com/books?id=0b-6wpalR40C&amp;pg=PA102|title=The Cambridge History of Southeast Asia, Volume One, Part One|publisher=Cambridge University Press|year=1999|isbn=978-0-521-66369-4|page=102}}&lt;/ref&gt;

မၞိဟ် ဂကောံမၞိဟ်ဗ္ၚ တအ်ဂှ် ဗက်အာ ဇရေင်တိဍာ် မတဵုလွဳစခိုဟ်တအ်ဂှ်တုဲ သၞာံမလောန်ကၠုင် ၜိုတ် ၄၅,၀၀၀ တေအ်ဂှ် ဆုဲပြံင် စိုပ်ဒေသ ဍုင်ကြုက်သၠုင်ကျာရ။&lt;ref name=Endicott/&gt; အတိုင်လၟေင် ၜဳယာန်သဳကြင် (Yangtze)။ ၜဳယာန်သဳဂှ် နကဵုဘာသာကြုက် အခိင်လၟုဟ် ညးကော်စ &quot;ဆင်ဂျေင် (长江; 長江) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ကြုင်ဇမၠိင်ရ။ ၜဳယာန်သဳဝွံ ဒှ်ၜဳဂၠိင်အိုတ် ပ္ဍဲအာရှ မစနူဒေသတိဗေတ် ဇွောဝ်စှ်ေအာ လပါ်ဗၟံက် စဵုကဵုစိုပ် ၜဳဇၞော်ကြုက်ဗၟံက် (East China Sea) သီုဖအိုတ် နွံ ၆,၃၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၃,၉၀၀ တိုင်)ရ။ ယၟုၜဳဝွံဂှ် အရေဝ်ကြုက်တြေံ ကော်စ &quot;江 Kiang ကြင်&quot; ပတှ်ေကေတ် မဒှ်အရေဝ် သြသတြဝ်အသဳယျာတိစ် မတုပ်ကဵုအရေဝ်မန်လၟုဟ် &quot;ကြုင်&quot; ရ။ စဵုကဵုအခိင်လၟုဟ် ဂကူတၞောဝ်သြသတြဝ်အသဳယျာတိစ် ဗီုကဵု ဂကူ Yue ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဒေသဂှ် နွံဒၟံင်ဏီဖိုဟ်ရ။&lt;ref&gt;Philipsen, Philip. ''Sound Business: The Reality of Chinese Characters'', [https://books.google.com/books?id=qyPndWdUrdIC&amp;pg=RA1-PT12 p. 12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160427063734/https://books.google.com/books?id=qyPndWdUrdIC&amp;pg=RA1-PT12 |date=April 27, 2016 }}. iUniverse (Lincoln), 2005. Retrieved August 12, 2013.&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|ဘဳသဳ ၂၅၀၀ - ဘဳသဳ ၁၀၀၀ ||style=&quot;vertical-align:top;&quot;| ခေတ်တၟအ်တၟိ (Neolithic)|| ဂကောံမၞိဟ်ဗ္ၚ မဟီုအရေဝ် သြသတြဝ်အသဳယျာတိစ် (Austroasiatic languages) (ဝါ) ဂကောံမၞိဟ်ဂကူမန်ခမာ (Mon-Khmer) မဒှ် အရေဝ်တမ်မူလမန်ဂှ် နူဍုင်ကြုက်သၠုင်ကျာ ပြးစိုပ်လုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲဒေသအာရှဒိုဟ်အဂၞဲ ပ္ဍဲသၞာံမလောန်ကၠုင် ၜိုတ် ၄,၅၀၀ တေအ်ရ။ ဂကောံမၞိဟ်သြသတြဝ်အသဳယျာတိစ်ဝွံ စုက်လုက် ကုဂကောံမၞိဟ်လၟ (hunter-gatherenrs) မစိုပ်လဝ်ကၠာ ပ္ဍဲဒၞာဲအာရှအဂၞဲ နူကဵု ဘဳသဳ ၂၅‚၀၀၀ (သၞာံမတုဲကၠုင် ၄၀,၀၀၀) တေအ်ဂှ်တုဲ ဆီနှဴကၠောအ်က္ဍ ရေင်သကအ် နွံရ။&lt;ref name=Science&gt;{{cite journal |last1= |first1= |last2= |first2= |date=06 July 2018 |title=Ancient migrations in Southeast Asia|url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat3188|journal=Science |volume=361 |issue=6397 |pages=92-95 |doi= |access-date=}}&lt;/ref&gt; 

[[ဝှာင်:Yangtze river map.png|thumb]]

ဂကောံမၞိဟ်သြသတြဝ်အသဳယျာတိစ်တအ်ဂှ် ဗြောဝ်ပြးဗက်စှ်ေ အတိုင်လၟောဝ်ၜဳဂမၠိုင် တၠပညာလ္ၚဵုဂှ် ပတှ်ေကေတ် ဗွဲကိုပ်ကၠာ ပ္ဍဲရးနိဂီုဗဳယေတ်နာမ်သၟဝ်ကျာ ပ္ဍဲဒေသၜဳ Nho Qué River နူဂှ် ဗြောဝ်ပြးစှ်ေဗက် အတိုင်လၟေင်ၜဳမာခံင်၊ ၜဳဂြာင်၊ ၜဳကဍတ် (အတ္ထရာန်)၊ ၜဳသြင်လောန်၊ ၜဳဨရာဝတဳတအ်ရောင်ဂှ် ပတှ်ေကေတ်ရ။&lt;ref&gt;{{Harvtxt|Bo-Hmu|1975|p=47}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvtxt|Bo-Hmu|1975|p=100}}&lt;/ref&gt; တၠပညာလ္ၚဵုဂှ် ပတှ်ေကေတ် နူဍုင်ကြုက် ဗြောဝ်ပြးဗက်စှ်ေကၠုင် ၜဳမာခံင်တုဲ ပ္တန်ကၠုင် ဂကောံရးနိဂီုဒွါရဝတဳ (ဒၞာဲရးနိဂီုသေံ လၟုဟ်)။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dvaravati (ancient kingdom, Asia) |encyclopedia=Britannica |date= |year= |last=Frederick |first=William H. |publisher=Open |location= |id= |url=https://www.britannica.com/place/Dvaravati|access-date=December 3, 2022 }}&lt;/ref&gt; တၠပညာလ္ၚဵု ပတှ်ေကေတ် နူဍုင်ကြုက် ဗြောဝ်ပြးဗက်စှ်ေကၠုင် ၜဳဨရာဝတဳ (ဒၞာဲ ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဗၟာ လၟုဟ်) တုဲ ပ္တန်ကၠုင်ရာမညဒေသ နူဒေသဍုင်ဗၟာသကုတ်လဒေါဝ် စဵုကဵုစိုပ် ရးတၞင်သဳရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mon people|encyclopedia=Britannica |date= |year= |last= |first=|publisher=Open |location= |id= |url=https://www.britannica.com/topic/Mon-people|access-date=December 3, 2022 }}&lt;/ref&gt; ရံင်ကဵု လိက်တၟအ်မန်တြေံ မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဒွါရဝတဳ ကဵု လိက်တၟအ်မန်တြေံ မဂွံဆဵု ပ္ဍဲရာမညဒေသ သီုကဵုဗုကာံ အရေဝ်ဘာသာတုပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ်တုဲ ဂကောံမၞိဟ်မန် ရာမညဒေသ ကဵု ဂကောံမၞိဟ်မန် ဒွါရဝတဳၜါဂှ် မနွံကဵု အဆက်အစပ် ရေင်သကအ်၊ တုဲပၠန် ပရေင်ဗြောဝ်ပြး ဂကောံမၞိဟ် မန်တြေံဝွံ က္တဵုဒှ်လဝ် အခိင်ဟွံလအ်ရေင်သကအ်ဟီုမာန်ရ။

ဂကောံမၞိဟ်မဟီု အရေဝ်သြသတြဝ်အသဳယျာတိစ် (လဆောဝ် ကော်စ အရေဝ်မန်ဂဝ်လွေက်သၠုင်ကျာ (''တောင်ပိုင်းမွန်ဂိုလွိုက်'')၊ ပ္ဍဲတ္ၚဲဏအ် ညးမဟီုအရေဝ်ဘာသာဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာ ကေုာံ သေံမ္ဂး ဂကူမန်၊ ပ္ဍဲရးကမ္ဗောဒိယျာမ္ဂး ဂကူခမာ၊ ပ္ဍဲတွဵုရးဍုင်သေံဇၞော်မ္ဂး ဂကူပလံင်၊ ဂကူလေ၊ ဂကူဝ၊ ဂကူလဝ၊ ဂကူယေန်ကြာ၊ ဂကူယေန်နေတ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{Harvtxt|Bo-Hmu|1975|p=44}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကဵု ဝင်ဍုင်သဓီုမ္ဂး ဂကောံမၞိဟ်လၟတအ်ဏအ်ဂှ် မန်တအ် ကော်စ ကလော်ဍာ်။ ဟိုတ်နူ မန် ကဵု ဂကူသေမေန်တအ် ကေင်မံင် စုက်လုက်လဝ် ရေင်သကအ်တုဲ အရေဝ်မန်တြေံတြဟ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်ဂကူသေမေန်တအ်ဖိုဟ်ဏီရ။

ဂကောံမၞိဟ်သြသတြဝ်အသဳယျာတိစ်တအ်ဂှ် မလေပ်ရှ်ေသှ်ေ မတၟအ်ဇၞော်ဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး တၟအ်ဇၞော်ဇၞော်တအ်ဂှ် ပ္ကောံစွံလဇံက်ရေင်သကအ်တုဲ နကဵုမဗှ်ဗၞုဟ် ဇုဇဗဴလဇကု မစုတိအာလဝ်တအ်ဂှ်တုဲ ဂကောံမၞိဟ်ယေန်သၞာင် မဟာသေလာ မြဴသာ်ဝွံလေဝ် ကော်စကီုရ။ တုဲပၠန် ဗဴဇုပၟင်ဍုင်၊ ဗဴဇုပၟင်တိ၊ ဗဴဇုပၟင်ဍာ် တအ်လေဝ် ရှ်ေသှ်ေဒၟံင်ကီုရ။ တုဲပၠန် ဒှ်ဂကောံမၞိဟ်လ္ၚဵုဂှ် ကလော်သ္ၚိ (ဝါ) တၞောဝ်ဗဳဇ ဗက်အတိုင်မၞိဟ်တြုဟ်၊ ဂကောံမၞိဟ်လ္ၚဵုဂှ် ကလော်သ္ၚိ (ဝါ) တၞောဝ်ဗဳဇ ဗက်အတိုင်မၞိဟ်ဗြဴ၊ ဂကူခါသဳတအ်ဂှ် စဵုကဵုလၟုဟ် ကလော်ဂှ် ဗက်အာ လပါ်မၞိဟ်ဗြဴ နွံဒၟံင်ဏီဖိုဟ်ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် မၞိဟ်ဗြဴ ကဵု မၞိဟ်တြုဟ် မပါ်လဝ် ကဆံင်ကွပ်မၞိဟ်ဂှ် ဟွံမဲရ။&lt;ref&gt;{{Harvtxt|Bo-Hmu|1975|p=49–52}}&lt;/ref&gt;
|}

== ခေတ်ဗရိုတ် (ပသဲ) ==
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! style=&quot;width:6%&quot; | သၞာံ || style=&quot;width:10%&quot; | သက္ကရာဇ် || အရာမကတဵုဒှ်
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|ဘဳသဳ ၁၀၀၀ || || ဂွံဆဵုကေတ် ခၞောန် မကၠောန်လဝ် နကဵုသၠာ် (ဗရိုတ်) (ဗရိုတ်မနှဴကဵုပသဲ) ပ္ဍဲဒေသသၟဝ်ကျာဗဳယေတ်နာမ်။ ၜိုတ် ဘဳသဳ ၅၀၀ ဂှ် စကၠောန်ကၠုင် ဖံဗရိုတ်။ ဖံဗရိုတ်ဏအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင် အလုံမွဲ အာရှဒိုဟ်အဂၞဲရ။ (ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဖံဗရိုတ်ဏအ်ဂှ် ဂကူကရေင်တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒှ်ယေန်သၞာင် ဂကူညးတအ်ရ)။
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|ဘဳသဳ ၁၅၀ || || သၞာံၜိုတ် အကြာ ဘဳသဳ ၁၅၀ ကဵု အေဒဳ ၁၅၀ ဂှ် ယေန်သၞာင် နူပလိုတ် (အိန္ဒိယ) ကေုာံ ယေန်သၞာင် နူသၟဝ်ကျာ (ကြုက်) စလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲဇရေင် ဂကူမန်တြေံတအ်ရ။ အရာဏအ်ဂှ် ပကဵု လဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ်မန်တြေံတအ် ညံင်ဂွံပြံင်လှာဲ ဂတးဂတန်ရ။&lt;ref name=Britannica/&gt; 

သၟာဗၞိက်၊ ညးပတန်သာသနာ နူအိန္ဒိယတအ် စိုပ်ကၠုင်ဇရေင် တိုက်ကလေယ် (သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ)၊ ဒွါရဝတဳတုဲ အခိုက်ယေန်သၞာင်အိန္ဒိယ မပ္တံကဵု ဓဝ်ပတှ်ေဟိန္ဒူ၊ ဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် လုပ်စိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲဇရေင် ဂကူမန်တြေံရ။ သၞောတ်ပကင်ရင်ဍုင် နကဵုအခိုက်ဟိန္ဒူ-ဗုဒ္ဓဘာသာ မနွံကဵု သၞောတ်သၟိင်တၠ(ရာဇ) က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲဂကူမန်တြေံ။ တုဲပၠန် သၞောတ်မပါ်ကဆံင်မၞိဟ် ဥပမာ မၞိဟ်ဗြဴပါရမဳဍိုန် နူမၞိဟ်တြုဟ်တအ်ဂှ် စက္တဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ သၞောတ်မပါ်ကဆံင်ကွပ်မၞိဟ် ဂကောံမၞိဟ်ပကင်ရင်၊ ဂကောံမၞိဟ်ဍိက် (ညးဍုင်ကွာန်)၊ ဂကောံမၞိဟ်ခမဳဗဗၞး (ဂကောံမၞိဟ်တၠပညာ)တအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုင်ကီုရ။ လိက် မဒှ်အရာ မချူစၟတ်သမ္တီ အရေဝ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲဂကူမန်တြေံ။ ဆဂး လိက်ဘာသာမန် ဟွံက္တဵုဒှ်ကၠုင်ဏီရ။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ဏအ်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု ရးနဂရ (City State) ဂမၠိုင်ရ။ 
|- 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;| ဘဳသဳ ၂၅၅ || || သၟိင်အသောကဓမ္မရာဇာ နူအိန္ဒိယ ဗလးနင် သောဏထေရ် ကေုာံ ဥတ္တရထေရ် ဇရေင် သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ (အခိင်လၟုဟ် ဍုင်တိုက်ကလေယ် (တွဵုရးဍုင်မန်)၊ ကဵု ဒွါရဝတဳ (ရးနိဂီုသေံ)) သွက်ဂွံ ပ္တန်ဗုဒ္ဓဘာသာ။
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|အေဒဳ ၇၅ || || ပ္ဍဲအခိင် ၜိုတ် အေဒဳ ၁ ဂှ် ဂကူသြသတြဝ်အသဳယျာတိစ် မဟီုဂးဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲအခိင်လၟုဟ် ရးနိဂီုဗၟာ ကေုာံ ရးနိဂီုသေံဂှ် တၞဟ်ခြာ အာကု အရေဝ်ဘာသာတၞဟ်တအ် (ခမာ)တအ်တုဲ ဂွံစၟတ်သမ္တီ ဂကူရ္မေည် မဟီုအရေဝ် မန်တြေံ (Old Mon) နကဵုယၟုသိပ္ပံ မကော်ဂး မောန်နိစ် (Monic) ရ။ ရံင် နကဵု ဘာသာဗေဒမ္ဂး ဂကူမန် စက္တဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵုအခိင်ဏအ် ဟီုမာန်ရ။ &lt;ref&gt;T[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:AustroAsiatic%20tree%20Peiros2004.png he tree diagram created on base of data provided in Ilya Peiros' post-doc thesis (Moscow, 20004) by Koryakov Yuri]&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;| အေဒဳ ၁၀၀ || || ပ္ဍဲဒၞာဲရးနိဂီုဗၟာ လပါ်သၟဝ်ကျာဂှ် ဂကူမဟီုအရေဝ် တိဗေတ္တဝ်-ဗာမာဂမၠိုင် မပ္တံ ကုဂကူပျူ၊ ဂကူတေတ်(သက်)၊ ဂကူနာဂ၊ ဂကူချေင်၊ ဂကူကရေင်တအ် လုပ်စိုပ်ကၠုင် မွဲက္ဍိုပ်တုဲ မွဲက္ဍိုပ်ပၠန်၊ ပဒတဴအာ ဒၞာဲသမၠဲ အကြာဂကူမန်တြေံတအ်ရ။ ပၞောဝ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ်မဟီုအရေဝ် တိဗေတ္တဝ်-ဗာမာတအ်ဂှ် ဂကူပျူဂှ် လုပ်စိုပ်ကၠုင်ကၠာတုဲ ဗွဲကိုပ်ကၠာအိုတ် ညးတအ် ပဒတဴ ပ္တန်ဍုင်ညးတအ် ပ္ဍဲဒၞာဲဍုင်တြေံဗိဿၞုဟ် (ဗိဿနိုးမြို့ဟောင်း) ဂှ်ရ။ ဂကူတေတ်(သက်)၊ ဂကူနာဂ၊ ဂကူချေင်တအ်ဂှ် ပဒတဴ ဒၞာဲမသ္ၚောဲ ကုဂကူမန်တြေံတအ်ရ။ ဂကူကရေင်တအ်ဂှ် ပဒတဴမံင်အာ အတေအ်မွဲလစုတ် အဏအ်မွဲလစုတ် ပ္ဍဲလပါ်ဗၟံက် မွဲဒမြိပ်ၜဳသြင်လောန်၊ မံင်အာ အကြာဂကူမန်တြေံတအ် ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|Bo-Hmu|1975|p=59}}&lt;/ref&gt; 

ဒၞာဲဒတန် နဒဒှ် ရးနဂရဂှ် ဍုင်သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ ဂကူမန်တြေံ၊ ဍုင်ဗိဿၞုဟ် ဂကူပျူ၊ ဍုင်တကံင် ဂကူတေတ် (သက်)၊ ဍုင်ဝေသာလဳ (ဗဒါဲမြောက်ဥူ) ဂကူအင်ဒိုအာရေယေန် (ဂလာ)တအ်ဂှ် နူကဵု ၜိုတ် အေဒဳ ၁၀၀ ဂှ် တန်တဴကၠုင် နဒဒှ် ရးနဂရဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|Bo-Hmu|1975|p=67–70}}&lt;/ref&gt; 

ဍုင်ဗိဿၞုဟ် ဂကူပျူတအ် ဒက်ပ္တန် နူအေဒဳ ၁ ဗွဝ်ကၠံတုဲ ၜိုတ်အေဒဳ ၅ ဂှ် ဒးဒုင်ပလီုကဵု ဂကူပျူ ဍုင်သဳသိတ် (သရေခေတ္တရာ)။&lt;ref&gt;{{harvtxt|Bo-Hmu|1975|p=76}}&lt;/ref&gt;

အေဒဳ ၆၅၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဂကူပျူတအ် စပ္တန်ကၠုင် ဍုင်သဳသိတ် (သရေခေတ္တရာ ဗဒါဲပြန်) မာန်ကၠုင်ရ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|Bo-Hmu|1975|p=70,76}}&lt;/ref&gt; 
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;| အေဒဳ ၇၀၀|| || ရးနဂရ မန်တြေံဂမၠိုင် မနွံပ္ဍဲ မွဲဒမြိပ်ၜဳမေခံင်၊ စောဖယျာ (ဒွါရဝတဳ) ကေုာံ ၜဳဨရာဝတဳတအ်ဂှ် အဝဵုဒြဟတ်ဇၞော်ကၠုင်တုဲ ပံင်ပ္ကောံ ဒက်ပ္တန်ကၠုင် နကဵု ရးနိဂီုဇၞော်ဇၞော်ရ။&lt;ref name=Britannica/&gt; ပ္ဍဲဒွါရဝတဳ (ခေတ်လၟုဟ် ဍုင်သေံလဒေါဝ် ကေုာံ ဍုင်လဴ လပါ်သၟဝ်ကျာ) ဂှ် ဒတန်အဝဵု နွံ ပ္ဍဲခရိုင်သုဖါန်ပူရဳ ပ္ဍဲဍုင်ဥထံင် (U Thong, Suphan Buri) ကေုာံ ဒၞာဲတၞဟ် ဗီုကဵု နခေါန်ပထုမ်၊ ဖံင်တုက် (Phong Tuk)၊ သဳထေပ် (Si Thep)၊ ခူခဴ (Khu Bua)၊ သဳမဟဝ်သောတ် (Si Mahosot)တအ်ရ။&lt;ref name=Murphy-2016&gt;{{Cite journal|last=Murphy|first=Stephen A.|date=October 2016|title=The case for proto-Dvāravatī: A review of the art historical and archaeological evidence|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-southeast-asian-studies/article/case-for-protodvaravati-a-review-of-the-art-historical-and-archaeological-evidence/6ABA16AADF5C3B4D62086719BEEF6A5C|journal=Journal of Southeast Asian Studies|language=en|volume=47|issue=3|pages=366–392|doi=10.1017/s0022463416000242|s2cid=163844418 |issn=0022-4634}}&lt;/ref&gt;

ရးနဂရမန်တြေံ မနွံပ္ဍဲ မွဲဒမြိပ်ၜဳဨရာဝတဳ၊ ကေုာံ ဒေသၜဳသြင်လောန်တအ်ဂှ်လေဝ် ဒတန်အဝဵုအဓိက မပ္တံကဵု မုတ္တမ၊ ဗဂေါ၊ ဗုကာံတအ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်ကၠုင် နကဵု ရးနိဂီုဇၞော်ဇၞော်ရ။

မန်တြေံတအ်ဂှ် ကေတ်အက္ခရ်ပလ္လဝ နူအိန္ဒိယတုဲ အက္ခရ်ဟွံရုမ်တအ်ဂှ် ခၞံဗဒှ်ပတိုန်တုဲ အရေဝ်မန်ဂှ် စချူကၠုင် နကဵုလိက်ရ။
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|အေဒဳ ၇၃၉ || ||ပ္ဍဲဍုင်ကြုက် ဒေသသၠုင်ကျာၜဳယာန်သဳကြင်ဂှ် ဂကောံမၞိဟ် မဟီုအရေဝ်တိဗေတ္တဝ်-ဗာမာ ကေုာံ အရေဝ်ဂကောံအရေဝ်သေံဂမၠိုင် ပဒတဴဒၟံင်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဒေသပွဳပွူၜဳအာဟာင် (Erh Hai) ဂှ် ရးနဂရ ၆ ပံင်ပ္ကောံတုဲ ဒှ်ကၠုင် ရးနိဂီုနာန်စောမွဲရ။ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံဍုင်ပံင်ကောံ ၆ ဂှ် ဂကူမဝ်သဝ်၊ ဂကူဗၟာတြေံ၊ ဂကူလဝ်လဝ်တအ် နွံဒၟံင်ရ။
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;| အေဒဳ ၈၃၂ || || နာန်စောတအ် လုပ်ဗတိုက် ဍုင်ပျူဟေန်လေန်တုဲ ဍုင်ဂှ်လီုအာ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|Bo-Hmu|1975|p=75}}&lt;/ref&gt; နကဵု လညာတ် ဒံက်တာလုစ်မ္ဂး ပ္ဍဲမွဲအခိင်ဂှ် ဂကူဗၟာတအ် သီုလုပ်ဗတိုက်ကေတ် ဍုင်မန်က္လောက်သယောက် (ကျောက်ဆည်)တုဲ အဝဵုသြဇာဗၟာဂှ် ဓလီုဂွံအာ အလုံမွဲ က္လောက်သယောက် ၁၁ ခရိုင် ကဵု မေန်ပူ ၆ ခရိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|Bo-Hmu|1975|p=140,148}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|အေဒဳ ၈၃၅ || || နာန်စောတအ် လုပ်ဗတိုက်သုဝဏ္ဏဘုမ်တုဲ နဒဒှ်ဂၠုဲပၞာန် နာန်စောတအ် ရပ်ဏာ ကောန်မန်တြေံ ၂၀၀၀ ပြင်။&lt;ref&gt;{{harvtxt|Bo-Hmu|1975|p=100}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကဵု ကရောမ် ဂကူနာန်စောတအ်ဂှ် ဂကူဗၟာတြေံတအ်လေဝ် ပါလုပ်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|Bo-Hmu|1975|p=116}}&lt;/ref&gt; 
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|အေဒဳ ၈၃၅ || || ကြဴနူ ဂကူဗၟာတြေံ မွဲစွံ ကုပၞာန်နာန်စော မလုပ်ဗတိုက် ဍုင်ပျူ ကေုာံ ဍုင်မန်တုဲ ကြဴနူဂှ်ညိဂှ် ဂကူဗၟာတအ် နူနာန်စောဂှ် စပြံင်လုပ်ကၠုင် ပဒတဴ ပ္ဍဲဒၞာဲ ရးနိဂီုဗၟာလၟုဟ် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဒေသလဒေါဝ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|Bo-Hmu|1975|p=116–117}}&lt;/ref&gt; ဂကူဗၟာတြေံတအ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မစိစောန် ပ္ဍဲပရေင်ပၞာန်၊ မွဲလပါ်ဂှ် စုက်လုက် ကုဂကူမန်တုဲ က္လိဂွံ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အက္ခရ်နူမန်တုဲ ချူတိုန် လိက်ဇကုရ။ ပ္ဍဲကဵုဒေသဂှ် ဒှ်ဒေသဂကူမန်တြေံ၊ တုဲပၠန် ဂကူမန်တြေံဂှ် လပါ်လိက်ပတ်ကီု၊ လပါ်ပရေင်ဂကောံမၞိဟ်ကီုဂှ် ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင်တုဲတုဲ မအရေဝ် မဆေင်ကဵု နန်၊ မဆေင် ကဵုပကင်ရင်ဍုင်တအ်ဂှ် လွဳစ နူမန်ရ။ &lt;ref&gt;{{harvtxt|Bo-Hmu|1975|p=140,148, 155-157}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|အေဒဳ ၈၄၉ || || အတိုင်လိက်ဝင်ဗၟာမွဲ မဗၟံက်ထ္ၜးလဝ်မ္ဂး ဍုင်ဗုကာံဂှ် ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၂၂၁ (=အေဒဳ ၈၄၉)၊ &lt;ref&gt;{{harvtxt|Bo-Hmu|1975|p=141}}&lt;/ref&gt; ဍုင်ဗုကာံဂှ် ဒၞာဲနန်မနွံဂှ် ရံင်ကဵု ညးကဵုလဝ် ယၟုဍုင် နကဵုဘာသာပါဠိ အရိမဒ္ဒပူရ် (အရိ = သၞ၊ မဒ္ဒန = သရိုဟ်ပလီု) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဍုင်မသရိုဟ်ပလီုသၞ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Luce|first=G.H.|chapter=|editor-last=Tarling|editor-first=Nicholas|chapter-url=|title=Old Burma: Early Pagan (Volume I Text)|publisher= Artibus Asiae and Institute of Fine Arts, New York University|year=1969|isbn=|page=8}}&lt;/ref&gt; ရံင်ကဵု မအရေဝ်မန်တြေံ &quot;ဗုံရူက်&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပရိုက်ဘဲဂှ်တုဲ ယၟု နကဵုဘာသာမန် &quot;ဗုကာံ&quot;ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် တုပ်ကု ယၟုဗီုပါဠိ အရိမဒ္ဒပူရ်ရ။ &quot;ယၟုဒေသမန်တြေံတြေံ ဗွဲမဂၠိုင်တအ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုအကာဲအရာ ဒမံင်ဒတန်တုဲ မလေပ်ခုတ်ယၟုရ။ ထံက်ရံင်ကဵု ယၟုဍုင်ဝွံတုဲ ဍုင်ဗုကာံဝွံ နူမၞိဟ်မွဲၜါ ပဒတဴ ဗွဲကြဴ မၞိဟ်ဂၠိုင်တိုန်သိုက်သိုက် ဒှ်ကၠုင်ကွာန်၊ နူကွာန် ဒှ်ဍုင် ဗီုသာ်ဏအ် ဟွံသေင်တုဲ သွက်ဂကောံမၞိဟ် သၟိင်တၠဂမၠိုင် မဂွံပဒတဴ ပ္ဍဲဒၞာဲမဒးရးမွဲဂှ် သြိုန်ဗဒှ်ပတိုန် ဍုင်တၟိမွဲ ဒှ်မာန်ရ။ ထံက်ရံင်ကဵု လိက်တၟအ်သြိုင်နန် မဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဂကူမၞိဟ်ပန်ဂကူ၊ ဂကူမန်၊ ဂကူဗၟာ၊ ဂကူပျူ၊ ဂကူမင်၊ ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ဗုကာံဂှ် ဂွံတီကေတ်ရ။ ဂကူပျူ ကဵု ဂကူမင်တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲဒယှ်ေလှ်ေဟေင်တုဲ ဂကူမန် ကဵု ဂကူဗၟာဂှ် ပါဲနူ ဒၞာဲဒယှ်ေလှ်ေတုဲ ဒၞာဲနဒဒှ် သၟာကွတ် သြိုင်သ္ၚိ မကော်ဂး သၟာသ္ၚိကီု၊ ကောန်သၟိင်တၠဂမၠိုင်ကီု သီုကဵု မၞိဟ်ဍုင်ကွာန် မအာတုက်ဍာ်တအ်ဂှ်တုဲ ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲဍုင်ဗုကာံဂှ် ဂကူမန် ကဵု ဂကူဗၟာဂှ် ဒှ်ဂကူမပဒတဴ အဓိကဟီုမာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Monzel |first1=Bee Htaw |last2= |first2= |date=September 2021 |title=ရာဇသ္ထာန်ဇေယဘူမ်|url=|journal=ဂျာနေဝ်အမာတ်ဒိန် |volume= |issue=4 |pages= |doi= |access-date=}}&lt;/ref&gt; 
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|အေဒဳ ၁၀၁၀ - ၁၀၅၀ || || ကြဴနူသၟိင်တၠဇၞော် အေန််ပါယာခမာ ဥဒယာဒိတျဝရ်မာန် (Udayādityavarman I) စုတိတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၀၀၁ ဂှ် သၟိင်ဇယဝဳရဝရ်မာန် ကဵု သၟိင်သူရိယဝန်မာန် ညးၜါ ပၠံင်ဒၟံင်အဝဵု ရေင်သကအ် လုကဴပွိုင် ၉ သၞာံတုဲ သၞာံ ၁၀၁၀ ဂှ် သၟိင်သူရိယဝန်မာန် ဂွံဇၞးကေတ် သၟိင်ဇယဝဳရဝရ်မာန်ရ။ သၞာံ ၁၀၁၁ ဂှ် ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ဝဴ ကေုာံ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် တမ်ပါင် တဝ်စၞေဟ် ကုသၟိင်သူရိယဝရ်မာန်။ ပိုန်ဟာန်ဒြပ်ရတ် ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ၜါဂှ် သၟိင်သိမ်ကေတ်တုဲ ပ္အပ်ကဵု လက္ၑမဳပတိဝရ်မာန်တုဲ ကဵု လက္ၑမဳပတိဝရ်မာန် ဒှ်သကိုပ်ပၞာန်။ သၟိင်စကာ ကဵုလက္ၑမဳပတိဝရ်မာန် ကဵုစွံစုတ် သဳဝလိင်္ဂ စၞးရုပ်ကျာ်တြဲ။ သၟိင်ကဵု လက္ၑမဳပတိဝရ်မာန် ဗတိုက်ဍုင်မန်ဒွါရဝတဳ ဗွဲကိုပ်ကၠာ ဗတိုက်ဍုင်ခၞောမ်ရုင် (ခေတ်လၟုဟ် ဗူရဳရာမ်)၊ နူဂှ် ကၠုင်ဗတိုက် လဝပူရ (ခေတ်လၟုဟ် လောပ်ဗူရဳ)တုဲ ဍုင်လဝပူရဂှ် ညးစံင်ပလီုထောအ်ရ။ တုဲဂှ် လက္ၑမဳပတိဝရ်မာန် ဂွံဒုင်ခပတိုန် နဒဒှ် သၟိင်စဍုင်ရာမည မနွံပလိုတ်အေန်ပါယျာအင်္ကောရ်။ မြဴသာ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ်သၟိင်သူရိယဝရ်မာန် ပထမ ဂၞန် ၁၁၉၈ မချူလဝ် နကဵု ဘာသာသံသကြိုတ် လၟုဟ်ထ္ၜးပျးလဝ် ပ္ဍဲတိုက်ထ္ၜးကောန်ဂကူကမ္ဗောဒဳယာ (National Museum of Cambodia) ရံင်ကဵု လိက်တၟအ်ဏအ်တုဲ ဍုင်မန်ဒွါရဝတဳဂှ် ဒးဒုင်ပလီုသိမ်ဏာ ကုသၟိင်သၟိင်ခမာ ပ္ဍဲအကြာ သၞာံၜိုတ် အေဒဳ ၁၀၁၁ - ၁၀၂၀ ဂှ်ဟီုဂွံရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Wongsathit|first1=U-tain|last2=Katshima|first2=Kangvol|last3=Khotkanok|first3=Chatuphon|chapter=|editor-last=Watson|editor-first=Hunter|chapter-url=https://www.academia.edu/44951442/THE_FALL_OF_DVĀRAVATĪ_AS_MENTIONED_IN_THE_KHMER_INSCRIPTION_K_1198|title=[https://www.academia.edu/44951442/THE_FALL_OF_DVĀRAVATĪ_AS_MENTIONED_IN_THE_KHMER_INSCRIPTION_K_1198 The Fall of Dvāravatī as Mentioned in the Khmer Inscription K.1198]|publisher=DASTA, Designated Areas for Sustainable Tourism Administration (Public Organization) and BIA, Buddhadasa Indapanno Archives |year=2002|isbn=978-616-215-157-6|page=137-142}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|အေဒဳ ၁၀၅၇ || || ပ္ဍဲဍုင်သဓီု (ဒၞာဲဍုင်သဓီုလၟုဟ်ဂှ်) ဒှ်ဒတန်ရာဇဌာနဳ ခေတ်သဓီု အလန်လက်ကြဴအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲကဵုကျာ်သဓီုဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် လိက်တၟအ်မန်ၜါ မကဵုလဝ် ယၟု လိက်တၟအ်တြာပ် ကဵု လိက်တၟအ်ပဏ္ဍိတ်။ လိက်တၟအ်ၜါဂှ် ဒှ်သက်သဳ တင်ဂၞင်အဓိက ကိစ္စဇၞော်မွဲရ။ လိက်တၟအ်ၜါဂှ် ချူလဝ် မွဲပရူ၊ ဒှ်လိက် ဂါထာ သွက်ဂွံဖ္ဍောတ် ပ္ဍဲအခိင်မစဝ် အဘိသိက် သၟိင်မန်ဍုင်သဓီု မကဵုယၟု တြဲ (တိရ်္လေယ် - တၠဳ+အဲ) မဒှ်သကိုပ်သက ညးလိုက်ဂမၠိုင် မတုပ်ညံင်ကျာ်၊ မကဵုယၟု ပဏ္ဍိတ် မဒှ်ညးသကိုပ်သက လပါ်ပညာ၊ မကဵုယၟု တြာပ် မဒှ်ညးသကိုပ်သက လပါ်ကွတ်တုဲ ဂွံဒုင်ယၟု &quot;ရာဇဓိရာဇ ပရမေ သွရ်ဣသွရ် ရာဇအဘယ မဟာရာဇ ဒေဝါတိဒေဝ ဗဟူညာနသာဂရဂမ္ဘိရ်သြိယ် နိတ္ထျဓရ်္မ္မဓရ ဓနေသွရသကလ တာမ္ဗာယ်ဝိသေးဟ် တြေလောကဓမ္မ&quot;။ လိက်တၟအ်မချူစွံလဝ် ဂါထာပ္တိုန်ရာဇာဘိသေခ လတူတၟအ် နူခေတ်တြေံ ဗီုဏအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲအဳဂျေပ် ကဵု ဂကူမန် ပ္ဍဲဍုင်သဓီုဂှ်ဟေင်ရ။ အရာဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာမဒးအမ်သဝ် ပ္ဍဲဂကူမန် ခေတ်သဓီုမွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Monzel |first1=Bee Htaw |last2= |first2= |date=February 2022 |title=လိက်ရာဇာဘိသိက် - တြာပ်|url=|journal=ဂျာနေဝ်အမာတ်ဒိန် |volume= |issue=9 |pages= |doi= |access-date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Monzel |first1=Bee Htaw |last2= |first2= |date=March 2022 |title=လိက်ရာဇာဘိသိက် - တြဲ ကေုာံ ပဏ္ဍိတ်|url=|journal=ဂျာနေဝ်အမာတ်ဒိန် |volume= |issue=10 |pages= |doi= |access-date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvtxt|Monzel|2020|p=58}}&lt;/ref&gt;

အတိုင်လိက်တၟအ် သိမ်ကလျာဏဳ ဍုင်ဗဂေါ ပ္ဍဲဘာသာပါဠိ မုက်ပထမ အကြာပၞောန် ၂၃ - ၂၇ မ္ဂး ဍုင်သဓီုဂှ် ကပ်ယဲဇဳဆာံ က္တဵုဒှ်ကီု၊ တုဲပၠန် ဍုင်ကွာန် ဟွံတန်ကြန်ကီုတုဲ ခမဳသင်တအ် ဒဴအာပဒတဴ ပ္ဍဲဍုင်ဗုကာံအိုတ်ရ။ ညံင်ရဴ ပ္ဍဲမုက် ဘာသာပါဠိဂှ်ကီု နကဵုဘာသာမန် ပ္ဍဲကွေက်တၟအ် မွဲကရေက်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် &quot;မကောအ်တဟာန်အာတနဟ်ကိုမ်လောရ်၊ ယယ်ဇွဳကျာမ်တောအ်ဂဟ်ကိုမ်လောရ်၊ ဟေတ်ဘယ်ကနွောရ်ဗယိုဝ် မဇၞောက် မက္တိုဝ်ဒဟ်ကိုမ်လောရ် ... .... .... ထာန်ရးဍုင်ရ္မန်ဂဟ် မဍိုန်ဍိုန်အာ ကုဒရ်္ဟတ်ဂဟ် ဒသ်အိုဝ်ရ။&quot; ဟိုတ်နူကပ်ယဲ ကပ်ကၞောဝ် ကေုာံ ဍုင်သၟတ်ဂမၠိုင် ထကးပါ်တိတ်တုဲ ဒှ်ပၞာန် အကြာဇကု ကဵု ဇကုတုဲ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဟွံတန်တဴ ပ္ဍဲဍုင်သဓီုတုဲ ပ္ဍဲသာသနာ ၁၆၀၁ သက္ကရာဇ် ၄၁၉ (=အေဒဳ၁၀၅၇) ဂှ် ဍုင်သဓီုဂှ် လီုအာရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Monzel |first1=Bee Htaw |last2= |first2= |date=December 2021|title=ဂၞသၟိင်ဇမၞော်အနိရုဒ္ဓဒေဝ်|url=|journal=ဂျာနေဝ်အမာတ်ဒိန် |volume= |issue=6 |pages= |doi= |access-date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{harvtxt|Monzel|2020|p=58}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=ဝင်း|first=ဦးလူဖေ|chapter=|editor-last=|editor-first=|chapter-url=|title=လိက်တၟအ်မန် ကလျာဏဳ၊ ရာမာဓိပတိဘွဲ့ခံ ဓမ္မစေတီမင်းတရားကြီး၏ ကလျာဏဳမွန်ကျောက်စာ|publisher=ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံတော်အစိုးရ ပြည်ထောင်စု ယဉ်ကျေးမှု ဝန်ကြီးဌာန မွန်ယဉ်ကျေးမှု ဌာနစိတ်|year=၁၉၅၀|isbn=|page=၂}}&lt;/ref&gt; (တင်စၟတ် - ပ္ဍဲကဵုလိက် မူလက်ကြဴဏအ် ချူလဝ် ဍုင်သဓီုဂှ် ဟိုတ်နူ သၟိင်အနုရုဒ္ဓဒေဝ် ကၠုင်ဗတိုက်တုဲ လီုအာရ)

|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|အေဒဳ ၁၀၇၉ || || တၠညးဗဇြာဘရဏဒေဝ် သၟိင်ဍုင်ဗုကာံ စိုပ်မ္လစ်သာတုဲ ပလေဝ်ကျာ်စေတဳ မလီုလာ်ဒၟံင်မွဲ။ ကျာ်စေတဳဂှ် အပါနော်ညး မနွံယၟု မဇ္ဇဒေဝ်၊ အပါညးဂှ် မဟဗ္ဗဎ ပဇြန္တဒေဝ် မြဴသာ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် နူ[[လိက်တၟအ်မ္လစ်သာ]] ရ။ ပ္ဍဲဍုင်ဗုကာံဂှ် ယၟုဨကရာဇ်မွဲပၠန် မပြာကတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲလိက်ကျာ်တိဂမၠိုင်ဂှ် သၟိင်အနုရုဒ္ဓဒေဝ် (ပ္ဍဲဝင် မချူ အနဝ်ရထာ) ဂှ် ရံင်ကဵု ကၞောတ်ယၟုညးတအ် မအိုတ် ကု&quot;ဒေဝ်&quot; တုပ်တုပ် ဖ္အိုတ်တုဲ ညးဝွံ ဒှ်သၟိင်တၞောဝ်ဒတောဝ် ဗဇြာဘရဏဒေဝ် ဟီုမာန်တုဲ ဒှ်သၟိင်ဍုင်ဗုကာံ ကိုပ်ကၠာနူ မဇ္ဇဒေဝ် ဒှ်မာန်ဟာရ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|Monzel|2020|p=58}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|အေဒဳ ၁၀၈၅ || || အေဒဳ ၁၀၈၅ တၠညးၐြီတြိဘုဝနာဒိတျဓမ္မရာဇ (သၟိင်ကျာန်သေတ်တာ) က္တဵုဒှ်သၟိင် ဍုင်ဗုကာံတုဲ စုတိ ပ္ဍဲအေဒဳ ၁၁၁၂ ဟွံသေင်မ္ဂး ၁၁၁၃။ ရံင်ကဵု အခိင်ကာလမ္ဂး ညးဝွံ က္တဵုဒှ်သၟိင် ကြဴနူ တၠညးဗဇြာဘရဏဒေဝ်ရ။ ရံင်ကဵု ယၟုဨကရာဇ်တြေံ သီုဖအိုတ် မအိုတ်ကု &quot;ဒေဝ်&quot; စိုပ် ပ္ဍဲအခိင်ညး မအိုတ် ကု&quot;ရာဇ&quot;တုဲ ဒဒှ်ရ ပရေင်အပြံင်အလှာဲ တၞောဝ်သၟိင်ဍုင်ဗုကာံ က္တဵုဒှ်လဝ်ရောင် ဟီုမာန်ရ။ ရံင်ကဵု ယၟုညး မပြာကတ်ဒၟံင် ကျာန်သေတ်တာ (ကျာန် ဂှ် အရေဝ်မန် က္လန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် သကိုပ်ပၞာန်၊ သေတ်တာ အရေဝ်ဗၟာ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ကောန်ပၞာန်) ကျာန်သေတ်တာ ဂွံအဓိပ္ပါယ် သကိုပ်ပၞာန်။ ထံက်ရံင်ကဵု ဗီုတၞောဝ်သၟိင်မပြံင်လှာဲ၊ ကေုာံ ယၟုညး ဂွံအဓိပ္ပါယ် သကိုပ်ပၞာန်၊ သၟိင်ကြဴနူဂှ် ဒှ်ဂကူဗၟာတုဲ ညးဝွံ ဒှ်ဂကူဗၟာ သကိုပ်ပၞာန် ပ္ဍဲဍုင်ဗုကာံ။ ညးသိမ်ပၠံင်ကေတ် အဝဵုဍုင် နူတၠညးဗဇြာဘရဏဒေဝ်တုဲ တိုန်ပ ဨကရာဇ်ရ။ ပ္ဍဲဍုင်ဗုကာံဂှ် တၞောဝ်ဨကရာဇ် ဂကူမန် အိုတ်အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၀၈၅ တုဲ စၞးဂှ် ဒှ်ကၠုင် တၞောဝ်သၟိင်ဂကူဗၟာ။ ထံက်ရံင်ကဵု ညးကၠုင်ပလေဝ်ကျာ်တြေံ ပ္ဍဲသဓီု၊ တုဲပၠန် လိက်တိ မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲထဝါဲတအ်တုဲ အဝဵုသြဇာညး ဓလီုစိုပ်အာ နူဗုကာံ စဵုကဵု စိုပ်ထဝါဲရ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|Monzel|2020|p=60}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|အေဒဳ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ || || ဂကူဗၟာတြေံ (လၟုဟ် မကော်စ ဂကူယခေင်) ပြံင်လုပ်စိုပ် ဍုင်ဝေသာလဳ (မြောက်ဦး)။&lt;ref&gt;{{harvtxt|Bo-Hmu|1975|p=70}}&lt;/ref&gt; ကြဴနူ ဍုင်ဗုကာံ အဝဵုသၟိင်တၠဂမၠိုင် စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ ဂကူဗၟာတုဲ ဒှ်မာန်ရ။
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|အေဒဳ ၁၂၉၂ || || ဍုင်ဟရိဘုဉ္ဇယျ (လာမ်ဖုန်) ဒးဒုင်သိမ်ဏာ ကုသၟိင်သေံမင်ရာဲ ပ္ဍဲလက်ထက် သၟိင်မန် တၠညးယိဗ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cædès |first=George |author-link= |date=1968 |title=[https://archive.org/details/GeorgeCoedss-TheIndianizedStatesOfSoutheastAsia/George%20Coedes%20-%20The%20Indianized%20States%20of%20Southeast%20Asia%2C%20edited%20by%20Walter%20F.%20Vella%2C%20translated%20by%20Susan%20Brown%20Cowing%2C%20Canberra%2C%20Aus The Indianized states of Southeast Asia] |url= |location= |publisher=Honolulu. |page=208-209 |isbn=0-7081-0140-2. OCL 961876784}}&lt;/ref&gt; 
|-
|}

== ခေတ်ဗုကာံ ==
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! style=&quot;width:6%&quot; | သၞာံ || style=&quot;width:10%&quot; | သက္ကရာဇ် || အရာမကတဵုဒှ်
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot;|၁၀၈၈  ||၄၅၀ || ၐြီတြိဘုဝနာဒိတျပဝရဓမ္မရာဇာ (အလောင်းစည်သူ) ဒှ်ဨကရာဇ် ဍုင်ဗုကာံ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|ကုလား|၂၀၀၆|p=၁၉၀}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot;|၁၁၅၈ ||  ၅၂၀ || ၐြီတြိဘုဝနာဒိတျပဝရဓမ္မရာဇာဒါနာပတိ (နရသူ) ဒှ်ဨကရာဇ် ဍုင်ဗုကာံ &lt;ref&gt;{{harvtxt|ကုလား|၂၀၀၆|p=၂၀၅}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot;|၁၁၆၅ || style=&quot;vertical-align:top;&quot;|၅၂၃ || မင်ယဉ်နရသိင်္ခ ဒှ်ဨကရာဇ် ဍုင်ဗုကာံ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|ကုလား|၂၀၀၆|p=၂၀၇}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot;|၁၁၆၄ || style=&quot;vertical-align:top;&quot;| ၅၂၆ || နရပတိစည်သူ ဒှ်ဨကရာဇ် ဍုင်ဗုကာံ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|ကုလား|၂၀၀၆|p=၂၁၀}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot;| ၁၁၉၇ || style=&quot;vertical-align:top;&quot;| ၅၅၉ || ဇေယျသိင်္ခ ဒှ်ဨကရာဇ် ဍုင်ဗုကာံ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|ကုလား|၂၀၀၆|p=၂၃၀}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot;|၁၂၁၉ || style=&quot;vertical-align:top;&quot;| ၅၈၁ || ကျစွာမင်း ဒှ်ဨကရာဇ် ဍုင်ဗုကာံ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|ကုလား|၂၀၀၆|p=၂၃၂}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot;|၁၂၃၄ || style=&quot;vertical-align:top;&quot;|၅၉၆ || ဥဇနာမင်း ဒှ်ဨကရာဇ် ဍုင်ဗုကာံ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|ကုလား|၂၀၀၆|p=၂၃၃}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot;|၁၂၄၀ || style=&quot;vertical-align:top;&quot;| ၆၀၂ || သီဟသူ ဒှ်ဨကရာဇ် ဍုင်ဗုကာံ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|ကုလား|၂၀၀၆|p=၂၃၅}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot;| || style=&quot;vertical-align:top;&quot;| || နရသီဟပတေ့ ဒှ်ဨကရာဇ် ဍုင်ဗုကာံ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|ကုလား|၂၀၀၆|p=၂၃၅}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot;|၁၂၄၃ ဒဳဇြေမ္ဗါ ၁၇ || style=&quot;vertical-align:top;&quot;| || သၟိင်စဍုင်မစ္ဆဂဳရိ (ဍုင်သရက်) ကေုာံ သၟိင်စဍုင်မုတ္တမ ငရွှေ ပုန်ကဵု အဝဵုဗုကာံတုဲ ဨကရာဇ်ဗုကာံ ဗလးဏာ သရေပစ္စပတေ့ ကဵုအာ ဗတိုက်မစ္ဆဂဳရိ၊ အမာတ်ရာဇသင်္ကြံ ကဵုအာဗတိုက် ဍုင်မုတ္တမ။ အမာတ်ရာဇသင်္ကြံ က္လေင်သိမ်ဂွံအာ ဍုင်မုတ္တမတုဲ ကဵုအမာတ်အလိမ္မာ (သၟိင်အလိမ္မာမင်) ကဵုမင်လဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|ကုလား|၂၀၀၆|p=၂၃၈}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot;|၁၂၈၁ || style=&quot;vertical-align:top;&quot;|၆၃၄ || သၟိင်မန်ဝါရေဝ်ရောဝ် (မဂဒူ) ဂစိုတ်ထောအ် သၟိင်အလိမ္မာမင်တုဲ တိုန်ပသၟိင် ပ္ဍဲမုတ္တမ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ပ္ဍဲဗုကာံတေအ် ပၞာန်ကြုက်ကၠုင်ဗတိုက်ဒၟံင်ကီုရ။ သက္ကရာဇ် ၆၄၆ (= ၁၂၈၄) ဨကရာဇ်ဗုကာံ နရသဳဟပတေ့ ဒးပါဲဒဴစှ်ေကၠုင် စဵုကဵု ဖာသဳ။ သၟိင်ဗုကာံ မံင်ပ္ဍဲဖာသဳ ပွိုင် ၅ ဂိတုတုဲ ပၞာန်ကြုက် က္လေင်စဴအာတုဲ ညးက္လေင်စဴမံင် ဍုင်ဗုကာံပၠန်။&lt;ref&gt;{{harvtxt|ကုလား|၂၀၀၆|p=၂၄၆-၂၄၉}}&lt;/ref&gt;

သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ် သြိုင်ဌာန်ဆံင် ပ္ဍဲအဒေါဝ်ဍုင်တုဲ ကော်နင် ခမဳ ဗမၞး မၞိဟ်မဆာဲတုဲ ကဵုခၞံဗဒှ် ဓမ္မသာတ်ဇၞော် (လိက်သၞောဝ်ဥပဒေ)တုဲ ဓမ္မသာတ်ဂှ် ညးကော် ဓမ္မသာတ်သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ်။&lt;ref&gt;{{harvtxt|အကြီုရာဇာ|၂၀၀၆|p=၇}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot;|၁၂၈၄ || style=&quot;vertical-align:top;&quot;| ၆၄၆ ||သၟိင်ဍုင်ဗုကာံ နရသဳဟပတေ့ စုတိစဴသွဝ် ပ္ဍဲဗုကာံ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|ကုလား|၂၀၀၆|p=၂၅၁-၂၅၂}}&lt;/ref&gt; ဍုင်ဗုကာံဂှ် လုကဴပွိုင် ၂ သၞာံ ပ္တိုန် သၟိင်ဟွံမာန်၊ စိုပ် သၞာံ ၁၂၈၆ (သက္ကရာဇ် ၆၄၈) ကောန်တၠညးနရသဳဟပတေ့၊ သၟိင်ကျဝ်ဆွာ (ကျော်စွာ) တိုန်ပသၟိင်ဍုင်ဗုကာံ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|ကုလား|၂၀၀၆|p=၂၅၂-၂၅၃}}&lt;/ref&gt;
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot;|၁၂၈၅ || style=&quot;vertical-align:top;&quot;| ၆၄၇ တ္ၚဲစန် လက်ကြကတ် || သၟိင်အခၟမန် ခၞံဍုင်ဗဂေါ စဳရေင်ပြုပြေင် သပုန်ကဵု ဗမာ။ &lt;ref&gt;{{harvtxt|အကြီုရာဇာ|၂၀၀၆|p=၁၃}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် သၟိင်စဍုင်ဒလ ကျဝ်ဆွာလေဝ် ပုန်ကဵု ဗုကာံကီုရ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|ကုလား|၂၀၀၆|p=၂၅၂}}&lt;/ref&gt; ပါဲနူဂှ်တုဲ ရးဒေသနာနာ ဓညဝတဳ (ယခေင်)၊ တၞင်သဳ၊ ဇင်မာဲ ကေုာံ ဍုင်သေံဂမၠိုင်လေဝ် ပသပုန်၊ ပါ်တိတ် နူကဵု ဍုင်ဗုကာံကီုရ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|ကုလား|၂၀၀၆|p=၂၅၃}}&lt;/ref&gt; 
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot;|၁၃၀၀ || style=&quot;vertical-align:top;&quot;| ၆၆၂|| ကောန်သၟိင်သေံပိ ရပ်ဏာ သၟိင်ကျဝ်ဆွာ။ (သၞာံ ၁၂၉၈ ဂိတုဂျူလာင်ဂှ် ရပ်ဏာ သၟိင်ကျဝ်ဆွာတုဲ အာကြိုင်လဝ် ပ္ဍဲ ''မြင်စိုင်း'' သၞာံ ၁၂၉၉ ဂိတုမေ ၁၀ ဂှ် ကောန်သၟိင်သေံပိဂှ် ဂစိုတ်ထောအ် သၟိင်ကျဝ်ဆွာ မြဴသာ်ဝွံ ချူလဝ် ပ္ဍဲလိက်ဝင်ကြုက်။)&lt;ref&gt;{{harvtxt|ကုလား|၂၀၀၆|p=၂၅၆}}&lt;/ref&gt;
|}

== ခေတ်မုတ္တမ ==
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! style=&quot;width:6%&quot; | သၞာံအေဒဳ || style=&quot;width:10%&quot; | သက္ကရာဇ် || အရာမကတဵုဒှ်
|-
|၁၂၈၇၊ ဇာန္နဝါရဳ ၃၀  ||၆၄၈ စဲ ၆ စွေက် တ္ၚဲဗြဴဗတိ  || သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ် သြိုန်နန် ပ္ဍဲဍုင်မုတ္တမ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|အကြီုရာဇာ|၂၀၀၆|p=၁၀}}&lt;/ref&gt;
|-
|၁၂၈၇ || ၆၄၉ || ကြဴနူ သြိုင်နန်မုတ္တမတုဲ သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ် ဒုင်မ္ၚဵုရာဇာဘိသေက ပသေက်ပသၟိင် ပ္ဍဲမုတ္တမ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|အကြီုရာဇာ|၂၀၀၆|p=၁၀}}&lt;/ref&gt;
|-
| || || ပ္ဍဲဗဂေါ လက္ခယာဗျူ ဂစိုတ်ထောအ် အခၟမန် ပသၟိင် ပ္ဍဲဗဂေါ။ အချေအ်မန် ဂစိုတ်ထောအ် လက္ခယာဗျူတုဲ ပသၟိင်။ အချေအ်မန်ဂှ် ဂွံဒုင်ယၟု တရာဗညာ။ ပ္ဍဲဍုင်ဗုကာံ သၟိင်ကြုက် ပသၟိင်တုဲ ဗလးနင် ရာဇာသေန်ကျာန် ကဵုအာဗတိုက် ဍုင်ဒလ၊ မေန်ချေတ်သဝ် ကၟိန်တၠညးဗုကာံ ကဵုအာဗတိုက် ဗဂေါ ပ္ဍဲဝါတၞဴ။ တရာဗညာ အာတ်အရီုအဗင် သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ် သွက်ဂွံ ဒုင်ဗတိုက်ကဵု ပၞာန်ဗုကာံ။ ပၞာန်မန်ဗဂေါ ကဵု ပၞာန်မန်မုတ္တမ ပံင်ပ္ကောံတုဲ ဗတိုက်ကဵု ပၞာန်ဗၟာဗုကာံ ပ္ဍဲဝါတၞဴ၊ ပၞာန်ဗၟာ ဒးဒြေပ်ဒဴ၊ နူဂှ် ဆက်အာ ဗတိုက် ပ္ဍဲဒလ၊ ရာဇာသေန်ကျာန် မဇၞးဂွံအာလဝ် ဒလဂှ်၊ ရာဇာသေန်ကျာန် ဒုင်ဟွံမာန် ဒြေပ်ဒဴအာဗုကာံပၠန်။ နူဂှ် အာဗတိုက်ပါင်သဒ၊ ဂွံဇၞးပါင်သဒ၊ နူဂှ် ဆက်အာဗတိုက် သဓီု၊ ဂွံဇၞးကေတ် သဓီုပၠန်။ သၟိင်မန်ၜါဒှ်မွဲ အလုံဍုင်မန် ဗမာတအ် မကေတ်ပပိုင်လဝ်ဂှ် ဂွံဇၞးအိုတ်ရ။ တရာဗညာ ပစၞာဲ မိက်ဂွံပၠန်ကဵု သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ်။ သၟိင်မန်ၜါ တဝ်စၞေဟ် နကဵုစိင် သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ် ဂွံဇၞးကေတ် တရာဗညာတုဲ သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ် ဂွံဒှ်သၟိင် ရးမန်ပိရ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|အကြီုရာဇာ|၂၀၀၆|p=၁၅}}&lt;/ref&gt;
|-
|၁၃၀၇ ||၆၆၈ ဂိတုမာ် တ္ၚဲသ္ၚိသဝ် || သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ် ဒးဒုင်ဂစိုတ် ကုကောန်ဇကုၜါ သင်ဂြဳ ကဵု သင်င္ၚာဲ။ သင်ဂြဳ ကဵု သင်င္ၚာဲဂှ် ဒှ်ကောန်စဴ သၟိင်တရာဗညာ။ ညးၜါဂှ် ပၞောဝ်လဝ်စိုတ် ကုအပါဇကု ဟိုတ်နူ ဂစိုတ်လဝ် အပါနော်ဇကုရ။ သင်ဂြဳ ကဵု သင်င္ၚာ်ညးၜါဂှ် ဒးဒုင်ရပ်တုဲ ညးဂစိုတ်ထောအ်ရ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|အကြီုရာဇာ|၂၀၀၆|p=၂၀}}&lt;/ref&gt; 
|-
|၁၃၀၇ ||၆၆၈|| မဂဒါ ညးမဒှ် ဒေအ် သၟိင်မဂဒူ (ဝါရေဝ်ရောဝ်) မဂွံဒုင်ယၟု စဴရာံပြကိုတ် ဒှ်သၟိင်ဍုင်မန်။&lt;ref&gt;{{harvtxt|အကြီုရာဇာ|၂၀၀၆|p=၂၁}}&lt;/ref&gt; 
|-
|၁၃၁၀ ||၆၇၂ || သၟိင်စဴရာံပြကိုတ် ဒးဒုင်ဂစိုတ် ကုသၟိင်မံင်မလ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|အကြီုရာဇာ|၂၀၀၆|p=၂၁}}&lt;/ref&gt; 
|-
|၁၃၁၁ || || သၟိင်မံင်မလ ဒှ်သၟိင်ဍုင်မုတ္တမ၊ ဆဂး ကန္တဝ်ညး တၠဏင်ဥရိုန် ဟီု သၟိင်မံင်မလဂှ် အာယုက်ဇၞော် ဒှ်သၟိင် ညးတၞဟ်ဟွံဖေက် ဟွံရောမ်၊ စၞးဂှ် ခပ္တိုန်ကောန်ဇကု စဴအော ညးမဒှ် ကောန်မေန် သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ် ဂွံဒှ်သၟိင်မုတ္တမ။ စဴအော ဒုင်ယၟု စဴသေန်မိုင်။ 
|-
|၁၃၂၀ ||၆၈၂ || သၟိင်စဴသေန်မိုင် အာတ္ၚီု ဍုင်လဗုန် သိမ်ဂွံ ဍုင်လဗုန်။&lt;ref&gt;{{harvtxt|အကြီုရာဇာ|၂၀၀၆|p=၂၂}}&lt;/ref&gt; 
|- 
|၁၃၂၁ ||၆၈၃|| သၟိင်စဴသေန်မိုင် အာတ္ၚီု ဍုင်ထဝါဲ၊ ဍုင်တၞင်သဳ ဂွံဇၞးစဴကၠုင်။&lt;ref&gt;{{harvtxt|အကြီုရာဇာ|၂၀၀၆|p=၂၂}}&lt;/ref&gt; 
|-
|၁၃၂၃ ||၆၈၅|| သၟိင်စဴသေန်မိုင် စုတိ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|အကြီုရာဇာ|၂၀၀၆|p=၂၂}}&lt;/ref&gt; 
|-
|၁၃၂၃ ||၆၈၅|| သၟိင်ဇဴဇိပ် ညးမဒှ် ဒေအ် သၟိင်စဴသေန်မိုင် ဒှ်သၟိင်မုတ္တမ၊ မဂွံဒုင်ယၟု ဗညာရာံဒါဲ။ 
|-
| || || သၟိင်ဗညာရာံဒါဲ ဗလး စဴအာဲပြသာတ် ကဵုအာ ဗတိုက် ဍုင်ပြန်။ ကေတ်ဇၞး ပြန်ဟွံမာန်၊ စဴအာဲပြသာတ် စုတိအာ ပ္ဍဲပြန်။ ကောန် စဴအာဲပြသာတ် ပန် ညဳစာန်၊ အာဲပြၜုန်၊ လိုက်ဖြာ၊ ဥလဵု ဂှ် သၟိင်စဴအာဲပြသာတ် ကဵုစဍုင်နာနာ သီုဖအိုတ်။&lt;ref&gt;{{harvtxt|အကြီုရာဇာ|၂၀၀၆|p=၂၃}}&lt;/ref&gt; 
|-
|၁၃၃၀ ||၆၉၂ || သၟိင်ဗညာရာံဒါဲ ဒးဒုင်ဂစိုတ် ကုဇိပ်ဗန်။ ဇိပ်ဗန် ဂွံဒှ် သၟိင် ၇ တ္ၚဲတုဲ ဒးဒုင်ဂစိုတ်ပၠန်။&lt;ref&gt;{{harvtxt|အကြီုရာဇာ|၂၀၀၆|p=၂၄}}&lt;/ref&gt; 
|-
|၁၃၃၀ ||၆၉၂ || ဇိပ်ဗန် ချိုတ်တုဲ အာဲကာံကံင် ညးမဒှ် ကောန်စဴအော၊ ကောန်ကၟိန် သၟိင်ဗညာရာံဒါဲ ဒှ်သၟိင်မုတ္တမ။ အာဲကာံကံင် ဒှ်သၟိင် ပွိုင် ၄၉ တ္ၚဲ ဒးဂျိ ချိုတ်။&lt;ref&gt;{{harvtxt|အကြီုရာဇာ|၂၀၀၆|p=၂၅}}&lt;/ref&gt; 
|-
|၁၃၃၀ ||၆၉၂ || ဗညာအာဲလဴ မဒှ်ကောန်သၟိင်ရာံပြကိုတ်၊ ကိုပ်ကၠာ စဍုင်ဗတာင်၊ ကြဴ စဍုင်ဗဂေါ။ ဟိုတ်နူ မဂစိုတ်ထောအ်လဝ် အာဲကာံကံင် ညးမဒှ် ကောန်စဴ သၟိင်ဍုင်သုခေါဒယာတုဲ သၟိင်သုခေါဒယာ ထေဲတုဲ ကဵုကၠုင်ဗတိုက် မုတ္တမ။ အလဵုဇကု ဗညာအာဲလဴ အာဗတိုက်ပၞာန်တုဲ ပၞာန်သေံသုခေါဒယာ ဒးဒြေပ်စဴအာ။ စတမ်နူဏအ်တုဲ အကြာဍုင်မုတ္တမ ကဵု ဍုင်သုခေါဒယာ မဟာမိတ်လီုအာရ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|အကြီုရာဇာ|၂၀၀၆|p=၂၅}}&lt;/ref&gt; 
|-
|၁၃၄၈ ||၇၁၀ || သၟိင်ဗညာအာဲလဴ စုတိ နကဵုယဲ။ တုဲ ဗညာဥူ ညးမဒှ် ကောန်ဇဴဇိပ် ဒှ်သၟိင်ဍုင်မုတ္တမ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|အကြီုရာဇာ|၂၀၀၆|p=၂၆}}&lt;/ref&gt;  
|-
| ၁၃၅၁||၇၁၃|| ဍုင်ဇင်မာဲ ကၠုင်ဗတိုက် ဍုင်သၟတ်ဂမၠိုင် ပေက်ဒဴအိုတ်။ မုတ္တမ၊ မတ်မလီု ဒးဖေက်ဒၟံင်ရ။ ဆဂး သၟိင်ဗညာဥူ အာဗတိုက် နကဵုစိင်ဗတာင် ပၞာန်ဍုင်ဇင်မာဲ ဒးဒြေပ်ဒဴစဴအာရ&lt;ref&gt;{{harvtxt|အကြီုရာဇာ|၂၀၀၆|p=၂၇}}&lt;/ref&gt; 
|-
|၁၃၅၄ ||၇၁၆ || စိင်ဗတာင် ဍုင်မုတ္တမ ချိုတ်။ &lt;ref&gt;{{harvtxt|အကြီုရာဇာ|၂၀၀၆|p=၂၈}}&lt;/ref&gt;
|-
|၁၃၆၃ || || ကြဴနူဂှ် သၟိင်ဗညာဥူ ဂွံမိင်ကေတ် နူကရိဂမၠိုင် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲဂြိုပ်လဗူဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် စိင်ဗတာင်တုဲ အလဵုဇကု သၟိင်ဗညာဥူ သွက်ဂွံ အာဗိုင်ရပ် စိင်ဗတာင်တုဲ တိတ်အာဂြိုပ်၊ ကောယဴဇကု သၟိင်ဗြာတ်ထၜ (တြုဟ်တၠသ္ၚိ မှာဒေဝဳ) ဂှ် ကဵုမင်လဝ်ဍုင်။ ဗြာတ်ထၜ ပခိုင်ထောအ် ဍုင်မုတ္တမ၊ အာဲပြၜုန် ပခိုင်ထောအ်် ဍုင်လ္ဂန်ဖေန်၊ လိုက်ဖြာ ပခိုင်ထောအ် မံင်မလ၊ ဥလဵု ပခိုင်ထာအ် မတ်မလီုတုဲ သီုညးပန် ပုန်ကဵု သၟိင်ဗညာဥူ။ ကာလ သၟိင်ဗညာဥူ မစဴကၠုင် ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ဗြာတ်ထၜ မပုန်ကဵုဇကု။ တုဲ သၟိင်ဗညာဥူ ဒးအာ ပဒတဴ ပ္ဍဲဍုင်ဝါန်။&lt;ref&gt;{{harvtxt|အကြီုရာဇာ|၂၀၀၆|p=၂၉-၃၃}}&lt;/ref&gt;
|-
|၁၃၆၃|| ||ဗြာတ်ထၜ ဗလးမၞိဟ် ကဵုအာတ်အရီုအဗင် ဇင်မာဲ။ ယဝ်ရ ဗိုင်ဗတိုက်ကဵုမ္ဂး သၞေဟ်က္ၜင်မုတ္တမ ကဵု မတ်မလီုဂှ် သၟိင်ဗြာတ်ထၜ ဇိုန်ကဵု သေံဇင်မာဲ။ ပရူဂှ် သၟိင်ဗညာဥူ ဂွံတီကေတ်တုဲ တၞဟ်နဂွံပလီုဗဇး ညံင်ဇင်မာဲ ဟွံဂွံကၠုင်ဗတိုက်တုဲ ကောန်ဝုတ်ဇကု တၠမေသြဳဂှ် ဒးပလံင်ဏာ သၟိင်ဇင်မာဲရ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|အကြီုရာဇာ|၂၀၀၆|p=၃၃-၃၄}}&lt;/ref&gt;
|-
|၁၃၆၈ ဇာန္နဝါရဳ ၂၇|| || တၠညးဗညာဥူ က္လိဂွံ ကောန်တြုဟ်မွဲ ပ္ဍဲဂၞကျာ်ၝောအ်ဒဴ (သိရိမာယာ) အခိင်မနွံ ပ္ဍဲဍုင်ဝါန်။ ကောန်တြုဟ်ဂှ် ကဵုလဝ်ယၟု မပသုံ (ဗွဲကြဴ ဒှ် တၠညးရာဇာဓိရာဇ်)။&lt;ref&gt;{{harvtxt|အကြီုရာဇာ|၂၀၀၆|p=၃၇}}&lt;/ref&gt;
|-
||၁၃၆၉ ||၇၃၁ || ပ္ဍဲဍုင်ဝါန်ဂှ် တၠညးဗညာဥူ ပဒတဴဂွံ ၆ သၞာံတုဲ တၞဟ်နမဂွံတီ ကောန်ဍုင်ဝါန် ကဵု မၞိဟ်ပလုင်တုဲ သၟိင်ဗညာဥူ ကဵုကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် ကးက္ဍိုပ် သီုဖအိုတ်။ ပရူဂှ် ဗြာတ်ထၜတီတုဲ ဗလးဏာ မၞိဟ် ၇၀၀ ကဵုကးလဝ် က္ဍိုပ်သီုဖအိုတ်။ ပ္ဍဲအခိင်နူဂယး တိတ်ဗတိုက်တုဲ သၟိင်ဗညာဥူ ဍိုက်ဂွံစိင်ဗြဴမွဲတုဲ ဒြေပ်တိတ် နူဍုင်ဝါန်တုဲ ပြံင်အာမံင် ဍုင်ဗဂေါ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|အကြီုရာဇာ|၂၀၀၆|p=၃၄-၃၅}}&lt;/ref&gt;

|}

== ခေတ်ဟံသာဝတဳ ==
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot;
! style=&quot;width:6%&quot; | သၞာံ || style=&quot;width:10%&quot; | သက္ကရာဇ် || အရာမကတဵုဒှ်
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|၁၃၆၉ ||style=&quot;vertical-align:top;&quot;| ၇၃၁ || သၟိင်ဗညာဥူ ကၠုင်ပဒတဴ ပ္ဍဲဍုင်ဗဂေါ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|အကြီုရာဇာ|၂၀၀၆|p=၃၅}}&lt;/ref&gt; 
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|၁၃၇၀ ||style=&quot;vertical-align:top;&quot;|၇၃၂ ||သၟိင်ဗညာဥူ စိုပ်ဗဂေါတုဲ ချူလိက် ကုသၟိင်ဗၟာအင်ဝ ဖရင်မင်ဂဳဆွာ ဒဒှ်ရ အကြာဍုင်မန် ကဵု ဍုင်ဗၟာ ဒက်မိတ်ရေင်သကအ်။ သၟိင်ၜါ ဆဵုဂဗ ရေင်သကအ် ပ္ဍဲမုဟ်ရး (ပယျဵု)။&lt;ref&gt;{{harvtxt|အကြီုရာဇာ|၂၀၀၆|p=၃၅-၃၆}}&lt;/ref&gt; 
|- 
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;| ||style=&quot;vertical-align:top;&quot;| ||သၟိင်ဗညာဥူ ဂွံမိင်တီကေတ် ကောန်ဝုတ်ဇကု တၠမေသြဳ ဒှ်ဒၟံင်ဒဒိုက်စိုတ် ပ္ဍဲဇင်မာဲတုဲ၊ ကဵုပလံင်လိက် ကုဗြတ်ထ္ၜး ကဵု လိုက်ဖြာ ဟိုတ်နူ မဂြိုဟ်စာ ကုညးတုဲ ကောန်ဝုတ်ညး ဒးပလံင်ဏာ ဇင်မာဲ။ လၟုဟ် ကောန်ဝုတ်ညး ဒှ်ဒဒိုက်။ ဗြတ်ထ္ၜ ကဵု လိုက်ဖြာ ဂွံတီကေတ်တုဲ က္လေင်ဟီု ဒဒှ်ရ ဂတနူဏအ် ဟွံဝေင်ပၞာန် ဟွံဂြိုဟ်စာ ကုတၠညးရ။ တုဲပၠန် ညံင် တၠမေသြဳ ဂွံက္လေင်စဴကၠုင် ဍုင်ဗဂေါဂှ်လေဝ် ညးၜါဂှ် ကေတ်တာလျိုင်။ သၟိင်ဗညာဥူ ပလံင်ဏာ ထဝ် ၁၀ ပသာ။ နူကဵု သၟိင်ဗြာတ်ထၜ က္လေင်ထပ် စုတ် ထဝ် ၅ ပသာပၠန်တုဲ ပလံင်ဏာ ဇရေင်သၟိင်ဇင်မာဲတုဲ တၠမေသြဳ ဂွံက္လေင်စဴကၠုင် ဍုင်မန်ပၠန်ရ။ စနူဂှ်တုဲ ပၞာန် အကြာ ဗဂေါ ကဵု မုတ္တမလေဝ် ၜိုဟ်သြိုဟ်အာကီုရ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|အကြီုရာဇာ|၂၀၀၆|p=၃၈-၃၉}}&lt;/ref&gt; 
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;| ||style=&quot;vertical-align:top;&quot;| || မပသုံ အာယုက်ဇၞော်တိုန် ဂွံယၟု ဗညာနဲ (ဗွဲကြဴ ဒှ်တၠညးရာဇာဓိရာဇ်) ကဵု တၠမေဒဴ ညးမဒှ် မွဲအပါ ၜါယာဲ။ ညးၜါစိုတ်သၟဟ်တုဲ ဒဴတိတ်အာ ဍုင်လ္ဂုင်။ တၠညးဗညာဥူ ညာတ်ကေတ် ဗညာနဲဂှ် မၞိဟ်ဓဇန် ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးဗကန်လဝ် ကာလညးမတ်ပၠိုတ်အာတုဲမ္ဂး လ္ပကဵု ဗညာနဲ ဒှ်ဨကရာဇ်၊ စၞးဂှ် အာဲကၟာဲနန်ဂှ် သ္ဒးကဵု အာဲဘဝ်င္ၚာံမုင်။ အာဲဘဝ်င္ၚာံမုင် (ဗွဲကြဴ ဂွံဒုင်ယၟု သၟိင်မရူ) ဂှ် အာယုက်ဍောတ် နူဗညာနဲဏီရ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|အကြီုရာဇာ|၂၀၀၆|p=၃၉-၄၀}}&lt;/ref&gt; 
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|၁၃၈၃ မေ ၄||style=&quot;vertical-align:top;&quot;| ၇၄၅ ဇှ်ေ ၃ မမံက် တ္ၚဲအင္ၚာ|| ဗညာနဲ ကေုာံ ရဲ ၃၀ တၠ အာလ္ဂုင်၊ ဟီုဂး ပၞာန်ဗၟာ ဇက်စှ်ေကၠုင် စိုပ်သာယာဝတဳ။ ဍုင်လ္ဂုင်ဂှ် မှာဒေဝဳ ညးမဒှ် မိလွဳဗ္စ ဗညာနဲ မမင်ဒၟံင်။ ဗညာနဲ ဂစိုတ်ထောအ် မၞိဟ် ဂကောံသၟိင်တၠ ၂၀ တၠတုဲ ဒြပ်ရတ်မၞိဟ် ၂၀ တၠဂှ် သိမ်ကေတ်တုဲ ပါ်ပရအ်ကဵု သရာဲတအ်ဖအိုတ်၊ တုဲ ပုန်ကဵု ဗဂေါ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် သၟိင်ဗညာဥူ ယဲဒၟံင်၊ ကိစ္စကေင်ကာဍုင် သီုဖအိုတ်ဂှ် ပ္အပ်လဝ် ကုၝောဲဇကု မဟာဒေဝဳ။ မဟာဒေဝဳ နွံပ္ဍဲဗဂေါ။ မဟာဒေဝဳ ဗလးနင်မၞိဟ် ကဵုကၠုင်ကော် ဗညာနဲဂှ်လေဝ် ဟွံဂွံ၊ အာတ်အရီုအဗင် သၟိင်လိုက်ဖြာ၊ သၟိင်ဗြာတ်ထ္ၜဂှ် လကျာ်ဇၞော် အစာမပေင် ဟီု ဒဒှ်ရ မဟာဒေဝဳ ဒှ်ကဝေင် ကုသၟိင်ဗရူတုဲ မိက်ဂွံကဵု ဍုင်ကုသၟိင်မရူ။ ညးတအ် မိင်ဂလာန်ဂှ်တုဲ ဟွံကၠုင်ဗတိုက် ဗညာနဲ။ သှ်ေဆ ပၞာန်သၟိင်ဇိပ်ဗြာဲ ကဵု သၟိင်ဗရူ ၜါဒပ်။ ဗညာနဲ ကေတ်မၞိဟ်တၠခတှ် တၠခွါဒဵုပသဲ၊ ကဵု အာဇရေင် ဒပ်သၟိင်ဗရူ ကဵု ဟီု ဒဒှ်ရ ဗညာနဲ ဒဴအာ လပါ်ဍုင်ပြန်။ သၟိင်ဗရူပတှ်ေ၊ ဗလးဏာမၞိဟ် လပါ်ပြန်။ တုဲပၠန် သၟိင်ဇိပ်ဗြာဲလေဝ် ဟွံလုပ်စ လပါ် သၟိင်ဗရူကီု။&lt;ref&gt;{{harvtxt|အကြီုရာဇာ|၂၀၀၆|p=၅၈-၇၉}}&lt;/ref&gt; 
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|၁၃၈၃ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉||style=&quot;vertical-align:top;&quot;| ၇၄၅ မြေက္ကသဵု ၁၀ စွေက် || သၟိင်မရူ ဒပ်သရိုဟ် က္လေင်စဴကၠုင် ဗဂေါ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|အကြီုရာဇာ|၂၀၀၆|p=၉၂}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|၁၃၈၃||style=&quot;vertical-align:top;&quot;| ၇၄၅|| သၟိင်ဗညာဥူ စဴသွဝ်။
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|၁၃၈၄ ဇာန္နဝါရဳ ၄||style=&quot;vertical-align:top;&quot;| ၇၄၅ မာ် ၁၀ မမံက်|| ဗညာနဲ ဒုင်ယၟု ရာဇာဓိရာဇ် ပသၟိင်ပကင်ရင်က္ဍိုင်ဗတာင်။ သၟိင်လိုက်ဖြာ စဍုင်မံင်မလ ဗလးမၞိဟ် အာဟီုကဵု သၟိင်ဗၟာအင်ဝ၊ ဒဒှ်ရ သၟိင်ဗညာဥူ စဴအာသွဝ်တုဲ လၟုဟ်ဍုင်မန်ဂှ် ကောန်ညး ဗညာနဲ ဒှ်သၟိင်၊ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဗိုန်ရိုဟ်ကၞက် ကၠုင်ဗတိုက်လီုထောအ်ညိ။ ဂးတုဲ တၠညးအင်ဝ ဗလးနင်ပၞာန် ကၠုင်ဗတိုက်ဟံသာဝတဳရ။ အလဵုဇကု တၠညးရာဇာဓိရာဇ် ဗ္တိုက်တုဲ ပၞာန်ဗၟာတအ် ဒးဒြေပ်စဴအာရ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|အကြီုရာဇာ|၂၀၀၆|p=၉၆-၉၉}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|၁၃၈၈||style=&quot;vertical-align:top;&quot;|၇၅၀|| တၠညးရာဇာဓိရာဇ် ဂွံဇၞးကေတ် သၟိင်ဗြတ်ဇ ဍုင်မံင်မလ၊ သၟိင်ဗြာတ်ထ္ၜ ဍုင်မတ္တမ ဍုင်မတ်မလီု။&lt;ref&gt;{{harvtxt|အကြီုရာဇာ|၂၀၀၆|p=၁၁၇-၁၁၉}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|၁၃၉၂||style=&quot;vertical-align:top;&quot;| ၇၅၄|| တၠညးရာဇာဓိရာဇ် ဗ္တိုက်သီကေတ် ဍုင်ကူထောတ် (မြန်အောင်) မဒှ်ပွိုင်ဍုင်ဗၟာဂှ်။ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ တၠညးအင်ဝမင်ဂဳဆွာ ခါန်ပၞာန် သီုဖအိုတ် ၁၂ ဒပ် မၞိဟ်မွဲကိုဋ်ၜါလက် စိင်ဗတိုက် ဒစာံစှ်ော၊ ချေဟ်မွဲလက်။ ပၞာန်ဍာ် ၉ ဒပ်၊ ဗိုလ်မွဲကိုဋ် ပန်လက်၊ ဇကုတၠညးအင်ဝ ဒှ်ဒပ်ဇၞော်။ လပါ်မန်လေဝ် ဒုင်ဗတိုက် သီုၜါလပါ် ကေတ်ဇၞး ရေင်သကအ် ဟွံမာန်။ ကၞောတ်တဲ သၟိင်ၜါလပါ် တုပ်စိုတ် ရေင်သကအ် ဍုင်ကူထောတ်ဂှ် မန်ကလေင်ပအပ်ကဵုဗၟာတုဲ ပၞာန်ဂှ် ၜိုဟ်လလံအာ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|အကြီုရာဇာ|၂၀၀၆|p=၁၂၄-၁၂၈}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|၁၄၀၀||style=&quot;vertical-align:top;&quot;| || သၟိင်ဗၟာမင်ဂဳဆွာ (မင်ကြီးစွာစော်ကဲ) စဴသွဝ်၊ ဂတဂှ် ၜိုတ်မွဲသၞာံ သက္ကရာဇ် ၇၉၃ မင်းခေါင် ဂွံဒုင်ယၟု ဖရင်မင်ဂံင် ဒှ်ဨကရာဇ် ပ္ဍဲအင်ဝ။ သၟိင်ဖရင်မင်ဂံင်ဂှ် ဇက်ပၞာန်ဗတိုက် ဍုင်မုဟ်ရးမန်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|အကြီုရာဇာ|၂၀၀၆|p=၁၂၉}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|၁၄၀၁||style=&quot;vertical-align:top;&quot;|၇၆၆ မြေက္ကသဵု ၁၅ မမံက် တ္ၚဲအင္ၚာ (မူမန် ၇၅၉)|| တၠညးရာဇာဓိရာဇ် ဇက်ပၞာန် ဗ္တိုက်တိုန်အာ ဇၞးကေတ် ဍုင်ဒလဇဳ၊ ဍုင်ပြန်၊ ဍုင်ဗုကာံ၊ ဍုင်စက်ကိုင်၊ ဍုင်အလဲ။ ဍုင်စက်ကိုင် ကဵု ဍုင်အင်ဝဂှ် ဒှ်သြင်က္ၜဳ ဍုင်မွဲမွဲလ္ပါ်ဂှ် တၠညးရာဇာဓိရာဇ် ဂွံဍုင်စက်ကိုင်တုဲ ကဵုအမာတ်ဒကိုပ်ပၞာန်မွဲတၠ ပခိုင်မံင်ဒၟံင်။ ဍုင်အင်ဝ ဟွံဂံင်တိတ်ကၠုင် တဝ်စၞေဟ်။ လကျာ်ဗၟာဗင်သဂြော (ပင်းယစကြို) ဟီုဂး ဖျေဟ်ဓဝ်တုဲ တၠညးရာဇာဓိရာဇ် နုက်ပၞာန် က္လေင်စဴကၠုင် သီုဟွံဒှ် လုပ်ဗတိုက် အင်ဝ။ ဗၟာညာတ် မန်နုက်ပၞာန်တုဲ ဘုတ်ကျာ် တၠညးရာဇာဓိရာဇ် မကဵုလဝ်ဒါန်ဂှ် ညးတအ်တိတ်စံင်ထောအ်ရ။&lt;ref&gt;{{harvtxt|အကြီုရာဇာ|၂၀၀၆|p=၁၃၀}}&lt;/ref&gt;
|-
|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|၁၄၀၅ ||style=&quot;vertical-align:top;&quot;| ||ကြဴနူ မန် ကဵု ဗၟာ ဗ္တိုက်ကေတ်ဇၞးဒၟံင်ရေင်သကအ် ပွိုင် ၄ သၞာံတုဲ ကာလဗၟာဒြဟတ်ဍိုန်စှ်ေဂှ် ဟီုအရေဝ် ဓဝ်ၜိုဟ်လလံ။ တၠညးရာဇာဓိရာဇ် ကဵု တၠညးဖရင်မင်ဂံင် ညးၜါ ပလဝ်သစာ ကေတ်ဓဝ်ၜိုဟ်လလံ ရေင်သကအ်တုဲ။ စၟတ်သမ္တီလဝ် ပယျဵုတိ ဍုင်မန် ကဵု ဍုင်ဗၟာ &quot;ဗွဲပလိုတ် တၟအ်ဗဒင်ရမ္မ ပပယျဵု မတိုန်ကၠုင် ဒှ်ရးဗၟာ၊ မစှ်ေအာ ဒှ်ရးမန်၊ ဗွဲဒိုဟ်ဗၟံက် ကြုင်လှာဗ္ၚ ဒှ်ပယျဵု မတိုန်အာ ဒှ်ရးဗၟာ မစှ်ကၠုင် ဒှ်ရးမန်&quot;။&lt;ref&gt;{{harvtxt|အကြီုရာဇာ|၂၀၀၆|p=၁၅၀-၁၅၁}}&lt;/ref&gt;
စေတီ


|style=&quot;vertical-align:top;&quot;|၁၄၀၇&lt;ref&gt;{{harvtxt|ကုလား|၂၀၀၆|p=၃၃၂}}&lt;/ref&gt; || ||သၟိင်ဗၟာဖရင်မင်ဂံင် ဗလးဏာ မၞိဟ် ၁၂ ကဵုဗစိုပ်လိက် ကုသေံဇင်မာဲ၊ ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဗ္တိုက်သီကေတ် ဍုင်ယခေင်တုဲမ္ဂး အာဗ္တိုက် သေံပါန်မဴ၊ တုဲမ္ဂး ညးတအ် ကၠုင်ဗ္တိုက် ဍုင်မန်ဟံသာဝတဳ။ အာတ်အရီုအဗင် ဇင်မာဲ သွက်ဂွံဗိုင်ဗတိုက် ဟံသာဝတဳ။ လိက်ဂှ် စိုပ်အာ တဲတၠညးရာဇာဓိရာဇ်။ တၠညးရာဇာဓိရာဇ် ဇက်အာ ဍုင်ယခေင်။ စိုပ်အတေအ်ဂှ် ဍုင်ယခေင်ဂှ် ဗၟာသီဂွံအာတုဲ တၠညးဖရင်မင်ဂံင် ကဵု ဓမာန်ဇကု သၟိင်ကာမဏိ မင်ဒၟံင် ပ္ဍဲယခေင်။ တၠညးရာဇာဓိရာဇ် ဗ္တိုက်ယခေင်တုဲ ကလေင်ကဵု သၟိင်ယခေင် နရာမိလ္လပၠန်။ 
သၟိင်ဗၟာဖရင်မင်ဂံင် ဆက်အာ ဗ္တိုက်ပါန်မဴ၊ ဂွံဇၞးပၠန်။&lt;ref&gt;{{harvtxt|အကြီုရာဇာ|၂၀၀၆|p=၁၅၄-၁၅၆}}&lt;/ref&gt;

|}

==စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ နိဿဲ==
{{reflist}}

== ပြကိုဟ်''ကဝေင်ဆာန်'' ==
{{refbegin}}
* {{cite book |last=Bo-Hmu |first=Ba Shin |title=အနော်ရထာအရင်က မြန်မာနိုင်ငံ (ဒုတိယအကြိမ်) |date=February 1975}}
* {{cite book|last=Monzel|first=Bee Htaw|chapter=|editor-last=Tan|editor-first=Noel Hidalgo|chapter-url=|title=Epigraphy as as a source for the history of Burma, Advancing Southeast Asian Archaeology 2019, Selected Papers from the Third SEAMEO SPAFA International Conference on Southeast Asian Archaeology|publisher=SEAMEO SPAFA, Regional Centre for Archaeology and Fine Arts|year=2020|isbn=|page=}}
* {{cite book|last=ကုလား|first=ဦး|chapter=|editor-last=|editor-first=|chapter-url=|title=ဦးကုလား မဟာရာဝင်ကြီး ပထမအုပ် (ပဉ္စမအကြိမ်)|publisher=ဒေါ်ခင်အေးမြင့် ရာပြည့်စာပေ|year=2020|isbn=|page=}}
* {{cite book|last=|first=|chapter=|editor-last=Hta|editor-first=Nai Pan|chapter-url=|title=အကြီုကမြဴလွဳရာဇာဓိရာဇ်|publisher=The Burma Research Society Rangoon|year=1958|isbn=|page=}}</text>
      <sha1>i89pp53ie9mzc6q91svom12jkqnxlzo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗော်တမ္ၚံင် ကေုာံ ဇမၞော်မၟောဝ် ကၟိန်ဍုင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6188</id>
    <revision>
      <id>56597</id>
      <parentid>44200</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:12:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27037" sha1="j2mzsh1dmmjxnsehcbtftvnu90f7xwl" xml:space="preserve">{{Infobox political party
|name = ဗော်တမ္ၚံင် ကေုာံ ဇမၞော်မၟောဝ် ကၟိန်ဍုင်
|native_name = ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ
|lang1 = အင်္ဂလိပ်
|name_lang1 = Union Solidarity and Development Party
|logo =
|leader = 
|chairman = [[သိန်းစိန်၊ ဦး|ဦးသိန်းစိန်]]&lt;ref name=&quot;Mizzima&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.mizzima.com/political-pro/military/usda.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101025224908/http://www.mizzima.com/political-pro/military/usda.html |archivedate=25 October 2010 |title=Union Solidarity Development Association/ Party |publisher=Mizzima News |accessdate=12 March 2016 }}&lt;/ref&gt; 
|president = [[ခင်ရီ|ဦးခင်ရီ]]&lt;ref name=&quot;Irrawaddy&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/new-chair-of-myanmar-militarys-proxy-party-urges-usdp-cooperation-for-regimes-agenda.html|title=New Chair of Myanmar Military’s Proxy Party Urges USDP Cooperation for Regime’s Agenda|publisher=''The Irrawaddy''|accessdate=၅ နိုဝင်ဘာ ၂၀၂၂|archive-date=5 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005191359/https://www.irrawaddy.com/news/burma/new-chair-of-myanmar-militarys-proxy-party-urges-usdp-cooperation-for-regimes-agenda.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nikkei&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/new-chair-of-myanmar-militarys-proxy-party-urges-usdp-cooperation-for-regimes-agenda.html|title=Myanmar's army-backed party to replace chief with general's ally|publisher=Nikkei Asia|accessdate=September 23, 2022|archive-date=5 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005191359/https://www.irrawaddy.com/news/burma/new-chair-of-myanmar-militarys-proxy-party-urges-usdp-cooperation-for-regimes-agenda.html}}&lt;/ref&gt;
|secretary_general = [[သက်နိုင်ဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|ဦးသက်နိုင်ဝင်း]]
|spokesperson =ဒေါက်တာနန္ဒာလှမြင့် 
|ideology = [[ကွန်ဆာဗေးတစ် ဝါဒ]]&lt;br/&gt; [[အမျိုးသားရေးဝါဒ]]
|position = အလယ်-လက်ယာ
|leader1_title = 
|leader1_name = 
|leader2_title = ဒုဥက္ကဋ္ဌ
|leader2_name = [[မြတ်ဟိန်း|ဦးမြတ်ဟိန်း]]
|leader3_title = 
|leader3_name = 
|foundation = {{start date|2010|6|2|df=y}}
|dissolution = 
|predecessor = 
|headquarters = [[ဒက္ခိဏသီရိမြို့နယ်]]၊ [[နေပြည်တော်]]
|newspaper = 
|youth_wing = 
|membership_year = 
|membership = 
|national = 
|colors = အစိမ်း
|seats1_title = [[အမျိုးသားလွှတ်တော်]] အမတ်နေရာ
|seats1 = {{Composition bar|12|224|hex=#006B31}}
|seats2_title = [[ပြည်သူ့လွှတ်တော်]] အမတ်နေရာ
|seats2 = {{Composition bar|30|440|hex=#006B31}}
|seats3_title = [[ပြည်နယ်နှင့် တိုင်းဒေသကြီး လွှတ်တော်များ]]
|seats3 = {{Composition bar|71|860|hex=#006B31}}
|seats4_title = [[တိုင်းရင်းသားရေးရာဝန်ကြီး]]များ
|seats4 = {{Composition bar|2|29|hex=#006B31}}
|country = မြန်မာနိုင်ငံ
|colorcode = Green
|website = {{url|www.usdp.org.mm}}
|flag = [[File:Flag of the Union Solidarity and Development Party.svg|200px]]
}}

'''ဗော်တမ္ၚံင် ကေုာံ ဇမၞော်မၟောဝ် ကၟိန်ဍုင်''' (ဇမၠေအ် - ဗော်ကျဖေတ်) ({{Lang-my|ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ – ပြည်ခိုင်ဖြိုးပါတီ}}, {{Lang-en|Union Solidarity and Development Party – USDP}} ဂှ် ဒှ်ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ဗၟာ ဒြဟတ်ဇၞော်မွဲရ။ ဗော်ဝွံ နူ ဂကောံတမ္ၚံင် ကေုာံ ဇမၞော်မၟောဝ် ကၟိန်ဍုင် (ပြည်ထောင်စု ကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးအသင်း) ဂှ် ပြံင်လှာဲလဝ် နဒဒှ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်တုဲ ခုတ်ခဴလဝ်ယၟု ဗော်တမ္ၚံင် ကေုာံ ဇမၞော်မၟောဝ်ကၟိန်ဍုင်၊ တုဲ ဒှ်ဗော် မဆက်ကေတ် အဝဵုဍုင် ကြဴနူ ခေတ်အလဵုအသဳပၞာန်နဝတရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2015/08/13/432056787/coup-in-ranks-of-myanmars-ruling-party-highlights-concern-over-suu-kyi |access-date=9 September 2020 |archive-date=8 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408164124/https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2015/08/13/432056787/coup-in-ranks-of-myanmars-ruling-party-highlights-concern-over-suu-kyi }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Haynes, Jeffrey (2019). The Routledge Handbook to Religion and Political Parties. Routledge&lt;/ref&gt; မၞိဟ်စၞး နူကဵုဗော်ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ်ပၞာန်ရာံ ဂၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Strangio |first1=Sebastian |title=What's Next for Myanmar's Military Proxy Party? |url=https://thediplomat.com/2020/11/whats-next-for-myanmars-military-proxy-party/ |access-date=11 February 2023 |work=[[The Diplomat]] |date=26 November 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MacDonald&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Myanmar: Timeline of a fragile democracy |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/2/1/myanmar-military-rule-to-fragile-democracy |access-date=11 February 2023 |work=[[Al Jazeera]] |date=1 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Myanmar military forcibly recruits villagers into pro-junta militias |url=https://www.rfa.org/english/news/myanmar/recruits-06062022194237.html |access-date=11 February 2023 |work=[[Radio Free Asia]] |date=6 June 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Explainer: Crisis in Myanmar after army alleges election fraud |url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics-explainer/explainer-crisis-in-myanmar-after-army-alleges-election-fraud-idUSKBN2A113H |access-date=11 February 2023 |work=[[Reuters]] |date=31 January 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Smith |first1=Martin |title=The Enigma of Burma's Tatmadaw: A &quot;State Within a State&quot; |url=https://archive.org/details/sim_critical-asian-studies_2003-12_35_4/page/621 |journal=Critical Asian Studies |date=1 December 2003 |volume=35 |issue=4 |pages=621–632 |doi=10.1080/1467271032000147069|s2cid=145060842 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Ebbighausen |first1=Rodion |title=Myanmar's military: A state within a state |url=https://www.dw.com/en/myannmar-military-state/a-56545673 |access-date=10 February 2023 |work=[[Deutsche Welle]] |date=12 February 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Phyo Thiha Cho |title=USDP says it's no longer favouring retired military officials as MP candidates |url=https://myanmar-now.net/en/news/usdp-says-its-no-longer-favouring-retired-military-officials-as-mp-candidates |access-date=11 February 2023 |work=[[Myanmar Now]] |date=1 July 2020 |accessdate=13 February 2023 |archivedate=11 February 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230211073153/https://myanmar-now.net/en/news/usdp-says-its-no-longer-favouring-retired-military-officials-as-mp-candidates }}&lt;/ref&gt; ဗော်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဗော် မထံက်ဂလာန် နကဵုပၞာန်သွက်ဂွံအာက္ဍိုပ် ပ္ဍဲပရေင်ဍုင်ကွာန်။&lt;ref name=&quot;MacDonald&quot; /&gt; ညးမဒက်ပ္တန်လဝ် ဗော်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဦးသိန်းစိန်၊ ကြဴနူ သဘင်မာဲ သၞာံ ၂၀၁၀ တုဲ ဗော်ဏအ် ဂွံဒှ် အလဵုအသဳတုဲ ဦးသိန်းစိန် ဂွံဒှ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော်။ ညးကေတ်တာလျိုင် ဥက္ကဋ္ဌဗော်ဏအ် စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၁၃ ရ။ စတမ်နူ သၞာံ ၂၀၂၂ တုဲ ဗော်ဏအ်ဂှ် နွံဒၟံင် သၟဝ်ပၠတရဴ ဦးခင်ရီ၊ ညးမဒးဂၞပ် ထံက်ဂလာန် ဂဥုပ်သကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော် မေန်အံင်လှာင်။&lt;ref name=&quot;Irrawaddy&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/new-chair-of-myanmar-militarys-proxy-party-urges-usdp-cooperation-for-regimes-agenda.html|title=New Chair of Myanmar Military's Proxy Party Urges USDP Cooperation for Regime's Agenda|date=5 October 2022 |publisher=The Irrawaddy|accessdate=5 October 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nikkei&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/new-chair-of-myanmar-militarys-proxy-party-urges-usdp-cooperation-for-regimes-agenda.html|title=Myanmar's army-backed party to replace chief with general's ally|publisher=[[Nikkei Asia]]|accessdate=September 23, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Sa Tun Aung |author2=Aung Zay |title=Junta chief moves to tighten grip over USDP as party conference begins |url=https://myanmar-now.org/en/news/junta-chief-moves-to-tighten-grip-over-usdp-as-party-conference-begins |access-date=11 February 2023 |work=[[Myanmar Now]] |date=4 October 2022}}&lt;/ref&gt;


==သွဟ်မာဲဂမၠိုင်==

===စၠတ်ထဝ်ကောန်ဂကူ ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! သဘင်မာဲ
! ဒၞာဲမဇၞး သီုဖအိုတ်
! လၟိဟ်မာဲ 
! မာဲ နကဵုတၟအ်ကၠံ
! သွဟ်မာဲ
! တင်စၟတ်
! ညးမဖန်ဇန် သဘင်မာဲ
|-
!၂၀၁၀
| {{Composition bar|129|224|hex={{ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ/meta/color}}}}
| —
| —
| {{increase}} ၁၂၉
| '''မဒက်အလဵုအသဳမာန်'''
| ဦးသိန်းစိန်
|-
!၂၀၁၂
| {{Composition bar|124|224|hex={{ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ/meta/color}}}}
| —
| —
| {{decrease}} ၅
| '''မဒက်အလဵုအသဳမာန်'''
| ဦးသိန်းစိန်
|-
!၂၀၁၅
| {{Composition bar|12|224|hex={{ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ/meta/color}}}}
| —
| —
| {{decrease}} ၁၁၂
|'''ဗော်ဒစဵုဒစး'''
| ဦးသိန်းစိန်
|-
![[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၂၀|၂၀၂၀]]
| {{Composition bar|7|224|hex={{ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ/meta/color}}}}
| —
| —
| {{decrease}} ၄
|'''ဗော်ဒစဵုဒစး'''
| ဦးသန်းဌေး
|}

===စၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန်===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! သဘင်မာဲ
! ဒၞာဲမဇၞး သီုဖအိုတ်
! လၟိဟ်မာဲ 
! မာဲ နကဵုတၟအ်ကၠံ
! သွဟ်မာဲ
! တင်စၟတ်
! ညးမဖန်ဇန် သဘင်မာဲ
|-
![[အထွေထွေ ရွေးကောက်ပွဲ၊ ၂၀၁၀|၂၀၁၀]]
| {{Composition bar|259|440|hex={{ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ/meta/color}}}}
| ၁၁,၈၅၈,၁၂၅
| ၅၆.၇၆%
| {{increase}} ၂၅၉
| '''မဒက်အလဵုအသဳမာန်'''
| ဦးသိန်းစိန်
|-
! သဘင်မာဲ၂၀၁၂
| {{Composition bar|222|440|hex={{ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ/meta/color}}}}
| —
| —
| {{decrease}} ၃၇ 
| '''မဒက်အလဵုအသဳမာန်'''
| ဦးသိန်းစိန်
|-
! သဘင်မာဲ ၂၀၁၅
| {{Composition bar|29|440|hex={{ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ/meta/color}}}}
| ၆,၃၄၁,၉၂၀
| ၂၈.၃%
| {{decrease}} ၁၈၃
|  '''ဗော်ဒစဵုဒစး'''
| ဦးသိန်းစိန်
|-
! သဘင်မာဲ ၂၀၂၀
| {{Composition bar|26|440|hex={{ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ/meta/color}}}}
| 
|
| {{decrease}} ၃
|  '''ဗော်ဒစဵုဒစး'''
| ဦးသန်းဌေး
|}

== ဝင် ==
ကံင်သဳၜိုဟ်သြိုဟ်သာယာ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ်ဍုင် (နိုင်ငံတော် အေးချမ်းသာယာရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးကောင်စီ) မဒှ် ကံင်သဳပၞာန်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ဂကောံတမ္ၚံင် ကေုာံ ဇမၞော်မၟောဝ်ကၟိန်ဍုင် (ပြည်ထောင်စု ကြံ့ခိုင်ရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးအသင်း) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၃ ဂိတုသေတ္တေမ္ဗါ ၁၅ ဂှ်ရ။ ဂကောံဝွံဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဂကောံဗဟဵုမွဲတုဲ ဇၟာပ်ပ် ရး ကဵု တွဵုရးဂှ် နွံမွဲမွဲ (သီုဖအိုတ် ၁၇) ရ။ ဂကောံကဆံင်ခရိုင် နွံ ၆၆ ဂကောံ၊ ဂကောံကဆံင်ပွိုင်ဍုင် နွံ ၃၂၀ ဂကောံ။ အတိုင်စရင်ကောန်ဂကောံ သၞာံ ၂၀၀၇ မ္ဂး ဂကောံဂှ် နွံကောန်ဂကောံ သီုဖအိုတ် ၂၄ ပြကောဋိကိုဋ်ရ။ စိုပ်သၞာံ ၂၀၁၀ ဂိတုမာတ် ၂၉ ဂှ် ဂကောံဂှ် ပြံင်လှာဲ နဒဒှ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်တုဲ က္လိဂွံယၟု ဗော်တမ္ၚံင် ကေုာံ ဇၞော်မၟောဝ် ကၟိန်ဍုင် နကဵုဘာသာဗၟာ (ပြည်ထောင်စု ကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေး ပါတီ) ရ။ 

သဘင်မာဲ ၂၀၁၀ ဂှ် ဗော်ဏအ် ဂွံဇၞးမာဲတုဲ ဂွံဒှ် အလဵုအသဳကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဗၟာ။ ဥက္ကဋ္ဌဗော်ဏအ် ဦသိန်းစိန်ဂှ် ဂွံဒှ် သမ္မတဍုင်ရ။ 

သၞာံ ၂၀၁၅ ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၁၂ အခိင်ဗတံ ပ္ဍဲနေပျဳဒဝ် ပ္ဍဲဌာနဗဟဵု ဗော်ကျဖေါတ်ဂှ် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု က္ဵုဒှ်တုဲ ဦးရွှေမန်း ညးမကေတ်လဝ်တာလျိုင် ဥက္ကဋ္ဌယာယဳ ကဵု ညးအုပ်ကာ ဦးမောင်မောင်သိန်း တအ် ဒးဒုင်ပ္တိတ် နူတာလျိုင်ဂမၠိုင်ရ။ တုဲ ခပ္တိုန် ဦး​ေဋ္ဌးဦး နဒဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ၊ ဦးတင်နိုင်သိန်း နဒဒှ် ညးအုပ်ကာဗော်ရ။ ပ္ဍဲသဘင်ပသောင်ပရိုင် ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၂၂ ဂှ် ဟီုပ္တိတ် ဒဒှ်ရ ဦးရွှေမန်း ဆက်နွံဒၟံင် နဒဒှ် ဂကောံကေင်ကာ ဖိုဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.mizzimaburmese.com/article/5033 |access-date=18 July 2020 |archive-date=23 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210223035714/http://mizzimaburmese.com/article/5033 }}&lt;/ref&gt; သဘင်သဳကၠဳဗော်အလန်ဒုတိယဂှ် ရုဲစှ်ပ္တိုန် ဦးသန်းဌေး နဒဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ စၞးဒၞာဲ ဦးသိန်းစိန်။ ဦးသန်းဌေးဂှ် ကေင်ဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဒပ်ပၞာန်ဗၟာ ကဆံင် ဂဥုပ်သကိုပ်ဗိုလ်မွဲတုဲ နဒဒှ် ဒုဝန်ဇၞော် ပ္ဍဲဌာနဝန်ဇၞော်ဒြဟတ်၊ ဌာနဝန်ဇၞော်ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ်ဂှ် နဒဒှ်ဝန်ဇၞော် ကေင်ယိုက်ဂၠေင်လဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=http://www.mizzimaburmese.com/article/17254 |access-date=18 July 2020 |archive-date=29 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161029032826/http://www.mizzimaburmese.com/article/17254 }}&lt;/ref&gt;

== က္ဍိုပ်သကိုပ်ဗော် ==
ဥက္ကဋ္ဌဂမၠိုင်

# ဦးသိန်းစိန် ၈ ဂျောန် ၂၀၁၀ - ၂ မေ ၂၀၁၁
# သူရ ဦးရွှေမန်း (ယာယဳ) ၂ မေ ၂၀၁၁ - ၁၆ အံက်တဝ်ဗါ ၂၀၁၂
# ဦးသိန်းစိန် ၁၆ အံက်တဝ်ဗါ ၂၀၁၂ - ၁ မေ ၂၀၁၃
# သူရ ဦးရွှေမန်း (ယာယဳ) ၁ မေ ၂၀၁၃ - ၁၃ အဝ်ဂေတ် ၂၀၁၅
# ဦးဋ္ဌေးဦး ၁၃ အဝ်ဂေတ် ၂၀၁၅ - ၂၃ အဝ်ဂေတ် ၂၀၁၆
# ဦးသန်းဌေး  ၂၃ အဝ်ဂေတ် ၂၀၁၆ - ၂၀၂၂
# ဦးခင်ရီ ၅ သေပ်တေမ္ဗါ ၂၀၂၂ - လၟုဟ်

== ဂၠံင်တရဴဗော် ==

* (က) မူဝါဒ ကောန်ဂကူ (ဝါဒမဆေင်ကဵုဍုင်)။ ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံ ညံင်ဟွံဂွံထကး၊ ပရေင်ဆာန်ကၟိန် ကောန်ဍုင်အရင် ညံင်ဟွံဂွံထကး၊ အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ညံင်ဂွံခိုင်ဗိုန်ဂှ် ပအဓိကရောင်။ 
* (ခ) မူဝါဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန်။ ပအဓိက ကုဂုဏ်ဖိုလ်ဍုင် (ဝါ) ကောန်ဂကူတုဲ ဒ္ဂေတ်အာ သၞောတ်ဒဳမဝ်ကရေသဳဗော်ဇဳရောင်။
* (ဂ) မူဝါဒ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။ သၞောတ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဗွဝ်ဖျာဂှ် ဒ္ဂေတ်အာရောင်။
* (ဃ) မူဝါဒ ကာဍုင်သအာင်။ နကဵုမူဝါဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန် မကတိုင်ကမှ် ကေုာံ ဗၠးၜးဂှ် ဒ္ဂေတ်အာရောင်။ ညံင်ဂွံ ညဳသၟဟ် ကုမူဇၞော်(၅) ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် ပံင်တောဲအာဂှ် ရေင်တၠုင်အာရောင်။
* (င) မူဝါဒ ကာဒစဵုဒၞာ။ ညံင်ဂွံစဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ် အပ္ဍဲ ကေုာံ မ္ၚးဍုင် သီုဖအိုတ်ဂှ် ရေင်တၠုင်ကၠောန်အာရောင်။ 
* (စ) မူဝါဒ မဆေင်ကုအခေါင်အရာမၞိဟ်။ ဗွဲမကိတ်ညဳကု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အခေါင်အရာ ကောန်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အခေါင်ကောန်ဍုင်ကွာန် မကလိဂွံထေက်တအ်ဂှ် ဇၟာပ်ကောန်ဍုင်ကွာန် ညံင်ကလိဂွံဂှ် ဒုင်လျိုင်ရောင်။ 
* (ဆ) မူဝါဒ မဆေင်ကုကာကောန်ဍုင်အရင်။ ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် ညံင်ဂွံညဳသၟဟ်ဂှ် စွံအာရီုရောင်။ ဗွဲမကိတ်ညဳ ကုသၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်ဂှ် အခေါင်ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် ညံင်ကလိဂွံ ဒုင်စသိုင်ပေင်ပေင်မာန်ဂှ် ဗၟံက်အာရုပ်ရဴကမၠောန်ရောင်။ 
* (ဇ) မူဝါဒ မဆေင်ကဵု သၟာဗ္ၚ။ ညံင်ဘဝပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပရေင်မၞိဟ် သၟာဗ္ၚတအ် ဂွံဇၞော်မောဝ်တိုန်ဂှ် ရေင်တၠုင်အာရောင်။ မၞိဟ်မကၠောန်ဗ္ၚ အခေါင်မကၠောန်ဗ္ၚ ညံင်ဂွံနွံဂှ် ဒုင်လျိုင်ရောင်။ 
* (ဈ) မူဝါဒ မဆေင်ကဵု သၟာကမၠောန်။ ညံင်ဘဝ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် သၟာကမၠောန်တအ် ဂွံဇၞော်မောဝ်ဂှ် ရေင်တၠုင်အာရောင်။ ဗွဲမကိတ်ညဳ ကုဥပဒေသဇိုင်ဂှ် အခေါင်သၟာကမၠောန်ဂမၠိုင် ညံင်သ္ဂောအ်ကလိဂွံပေင်ပေင်မာန်ဂှ် ဒုင်လျိုင်ရောင်။ 
* (ည) မူဝါ မဆေင်ကဵု ပရေင်သာသနာ။ အခေါင်စ္ၜုဲစ္ၜော် ဗွဲမဗၠးၜးဂှ် ဒုင်လျိုင်ရောင်။ 
* (ဋ) မူဝါဒ မဆေင်ကဵု ပရေင်ပံင်တောဲကမၠောန်။ ဒုင်သဇိုင် ကုပရဲဂုဏ်ဖိုလ်ဍုင် ဂုဏ်ဖိုလ်ကောန်ဂကူတုဲ ပံင်တောဲရေင်တၠုင်အာရောင်။
* (ဌ) မူဝါဒ ပရေင်ပညာ။ ပရေင်ပညာ ညံင်ကဆံင်ဂွံသၠုင် မပတဝ်ပၞး ကုဍုင်ဂၠးကဝ်မာန်ဂှ် ရေင်တၠုင်အာရောင်။ ရိုဟ်ကၞဟ်ဒြဟတ်မၞိဟ် ညံင်ဂွံဇၞော်မောဝ်တိုန်ဂှ် ရေင်တၠုင်ကၠောန်အာရောင်။ 
* (ဍ) မူဝါဒ ပရေင်ထတ်ယုက်။ အလုံမွဲ ကောန်ဂကူ ညံင်အာယုက်ဂွံဂၠိင်၊ ထတ်ယုက်၊ ကြံင်မ္ၚုဟ်ဂှ် ရေင်တၠုင်အာရောင်။ 
* (ဎ) မူဝါ မဆေင်ကဵုယေန်သၞာင်။ အင်္ဂလက္သန် ယေန်သၞာင်ကောန်ဂကူ ညံင်ဟွံဂွံကၠေအ်လီုအာဂှ် မင်မဲ သၠုင်ပတိုန်ရောင်။

== လဒက်ပတန်ဗော် လၟုဟ် ==

* ဥက္ကဋ္ဌ -  ဦးခင်ရီ
* ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ(၁) - 
* ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ (၂) -
* အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး - ဦး[[သက်နိုင်ဝင်း (ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး)|သက်နိုင်ဝင်း]] (အငြိမ်းစား ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်ကြီး နှင့် အငြိမ်းစား နယ်စပ်ရေးရာ ဝန်ကြီး)
* ပါတီဗဟိုကော်မတီဝင် - ဒေါ်ကျော့ယဉ်ဝင်း&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://www.moi.gov.mm/?q=news%2F26%2F09%2F2018%2Fid-20662 |access-date=18 July 2020 |archive-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718085516/https://www.moi.gov.mm/?q=news%2F26%2F09%2F2018%2Fid-20662 }}&lt;/ref&gt;
* ပါတီပြောရေးဆိုခွင့် ပုဂ္ဂိုလ်များ - ဒေါ်နန်းမြမြမီမီဇော်, ဒေါ်ယဉ်မင်းမြင့်ဆွေ(တရားလွှတ်တော်ရှေ့နေ), ဒေါက်တာနန္ဒာလှမြင့်&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://myanmar-now.org/mm/news/415 |access-date=18 July 2020 |archive-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718085518/https://myanmar-now.org/mm/news/415 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ |url=https://myanmar.mmtimes.com/news/140812.html |access-date=9 August 2020 |archive-date=5 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200705031618/https://myanmar.mmtimes.com/news/140812.html |accessdate=13 February 2023 |archivedate=5 July 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200705031618/https://myanmar.mmtimes.com/news/140812.html }}&lt;/ref&gt;

{{ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ}}

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>j2mzsh1dmmjxnsehcbtftvnu90f7xwl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အဖဂါန်နိသတာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6228</id>
    <revision>
      <id>56591</id>
      <parentid>56384</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:02:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="332919" sha1="im98sfyboltoso30mrpvbwd9rum3ye3" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = Islamic Emirate of Afghanistan
| common_name            = Afghanistan
| native_name            = {{unbulleted list|{{native name|ps|د افغانستان اسلامي امارت|italic=no}}&lt;br /&gt;{{small|{{transliteration|ps|Də Afġānistān Islāmī Imārat}}}}|{{native name|prs|امارت اسلامی افغانستان|italic=no}}&lt;br /&gt;{{small|{{transliteration|prs|Imārat-i Islāmī-yi Afghānistān}}}}}}
| image_flag             = Flag of Taliban.svg
| flag_caption           = Flag
| image_coat             = Arms of the Islamic Emirate of Afghanistan.svg
| alt_coat               = Coat of Arms of the Islamic Emirate&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://law.acku.edu.af/fa/download/file/fa/12686/77746 |title=Archived copy |access-date=17 September 2021 |archive-date=3 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190603201955/http://law.acku.edu.af/fa/download/file/fa/12686/77746 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=3 June 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190603201955/http://law.acku.edu.af/fa/download/file/fa/12686/77746 }}&lt;/ref&gt;
| symbol_type            = [[Emblem of Afghanistan|Emblem]]
| national_anthem        = {{lang|ps|دا د باتورانو کور}}&lt;br /&gt;{{transliteration|ps|Dā Də Bātorāno Kor}}&lt;br /&gt;&quot;[[This Is the Home of the Brave]]&quot;&lt;ref name=&quot;Tharoor&quot;&gt;{{Cite news|last=Tharoor|first=Ishaan|date=19 June 2013|title=The Taliban's Qatar Office: Are Prospects for Peace Already Doomed?|magazine=Time|url=https://world.time.com/2013/06/19/the-talibans-qatar-office-are-prospects-for-peace-already-doomed/|access-date=19 August 2021|issn=0040-781X|accessdate=13 March 2023|archivedate=19 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210819021327/https://world.time.com/2013/06/19/the-talibans-qatar-office-are-prospects-for-peace-already-doomed/}}&lt;/ref&gt;{{parabr}} 
| image_map              = {{switcher|[[File:Afghanistan (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Afghanistan on the globe|[[File:Afghanistan - Location Map (2013) - AFG - UNOCHA.svg|upright=1.15|frameless]]|Map of Afghanistan}}
| capital                = [[Kabul]]
| coordinates            = {{Coord|34|31|N|69|11|E|region:AF_source:geonames|display=inline,title}}&lt;ref&gt;[{{geonameslink|gnid=1149361|name=islamic-republic-of-afghanistan}} Islamic Republic of Afghanistan] in [{{geonamesabout}} Geonames.org (CC BY)]&lt;/ref&gt;
| largest_city           = Kabul
| official_languages     = {{hlist|[[Pashto]]|[[Dari]]}}
| ethnic_groups          = {{unbulleted list
 | 42% [[Pashtun]]
 | 27% [[Tajiks|Tajik]]
 | {{figure space}}9% [[Hazaras|Hazara]]
 | {{figure space}}9% [[Uzbeks|Uzbek]]
 | {{figure space}}4% [[Aimaq people|Aimaq]]
 | {{figure space}}3% [[Turkmen people|Turkmen]]
 | {{figure space}}2% [[Baloch people|Baloch]]
 | {{figure space}}4% [[Ethnic groups in Afghanistan|Others]]
 }}
| ethnic_groups_ref      = {{Efn|The last census in Afghanistan was conducted in 1979, and was itself incomplete. Due to the [[Afghanistan conflict (1978–present)|ongoing conflict]] in the country, no official census has been conducted since.&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://afghanistan.unfpa.org/en/node/15230|title = Population Matters|date = 3 March 2016|accessdate = 13 March 2023|archivedate = 16 August 2021|archiveurl = https://web.archive.org/web/20210816021136/https://afghanistan.unfpa.org/en/node/15230}}&lt;/ref&gt;}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/afghanistans-ethnic-mosaic/articleshow/85552093.cms
| title=Afghanistan's ethnic mosaic| author=timesofindia| website=[[The Times of India]]| date= 23 August 2021| publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web | url=https://worldpopulationreview.com/countries/afghanistan-population
| title=&quot;Afghanistan Population 2021&quot;| author=World Population Review| date= 19 September 2021| publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.statista.com/statistics/1258799/afghanistan-share-of-population-by-ethnic-group/
| title=Distribution of Afghan population by ethnic group 2020| author=statista.com| date= 20 August 2021| publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://reliefweb.int/report/afghanistan/afghan-ethnic-groups-brief-investigation
| title=Afghan Ethnic Groups: A Brief Investigation| author=reliefweb.int| date= 14 August 2011| publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;
| ethnic_groups_year     = 2019 unofficial estimates
| religion               = {{unbulleted list
 | 99.7% [[Islam in Afghanistan|Islam]] ([[State religion|official]])
 | 0.3% [[Demographics of Afghanistan#Religion|Others]]
 }}
| religion_year          = 2009
| demonym                = [[Afghans|Afghan]]{{Efn|Other demonyms that have been used are Afghani,&lt;ref&gt;Dictionary.com. [[The American Heritage Dictionary of the English Language]], Fourth Edition. Houghton Mifflin Company, 2004. [http://dictionary.reference.com/browse/afghani Reference.com] (Retrieved 13 November 2007).&lt;/ref&gt; Afghanese and Afghanistani (see [[Afghans]] for further details)&lt;ref&gt;Dictionary.com. [[WordNet]] 3.0. [[Princeton University]]. [http://dictionary.reference.com/browse/afghanistani Reference.com] (Retrieved 13 November 2007). {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140328102257/http://dictionary.reference.com/browse/afghanistani |date=28 March 2014}}&lt;/ref&gt;|name=&quot;Demonym&quot;|group=&quot;Note&quot;}}&lt;ref name=&quot;Constitution of Afghanistan&quot;&gt;{{cite web|title=Constitution of Afghanistan|url=https://www.afghanembassy.us/about-afghanistan/constitution/|year=2004|access-date=16 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920112856/http://www.afghanembassy.us/about-afghanistan/constitution/|archive-date=20 September 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Afghan {{!}} meaning in the Cambridge English Dictionary |publisher=the Cambridge English Dictionary |isbn=9781107660151 |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/afghan }}&lt;/ref&gt;
| government_type        = [[Unitary state|Unitary]] [[totalitarian]]&lt;ref&gt;*{{cite journal |last1=Sakhi |first1=Nilofar |title=The Taliban Takeover in Afghanistan and Security Paradox |journal=Journal of Asian Security and International Affairs |date=December 2022 |volume=9 |issue=3 |pages=383–401 |doi=10.1177/23477970221130882 |s2cid=253945821 |quote=Afghanistan is now controlled by a militant group that operates out of a totalitarian ideology.}}
*{{cite web |last1=Madadi |first1=Sayed |title=Dysfunctional centralization and growing fragility under Taliban rule |url=https://www.mei.edu/publications/dysfunctional-centralization-and-growing-fragility-under-taliban-rule |website=[[Middle East Institute]] |access-date=28 November 2022 |date=6 September 2022 |quote=In other words, the centralized political and governance institutions of the former republic were unaccountable enough that they now comfortably accommodate the totalitarian objectives of the Taliban without giving the people any chance to resist peacefully. }}
*{{cite web |last1=Sadr |first1=Omar |title=Afghanistan's Public Intellectuals Fail to Denounce the Taliban |url=https://www.fairobserver.com/region/central_south_asia/omar-sadr-afghanistan-taliban-rule-totalitarianism-human-rights-news-2441/ |website=Fair Observer |access-date=28 November 2022 |date=23 March 2022 |quote=The Taliban government currently installed in Afghanistan is not simply another dictatorship. By all standards, it is a totalitarian regime. }}
*{{cite web |title=Dismantlement of the Taliban regime is the only way forward for Afghanistan |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/southasiasource/dismantlement-of-the-taliban-regime-is-the-only-way-forward-for-afghanistan/ |website=[[Atlantic Council]] |access-date=28 November 2022 |date=8 September 2022 |quote=As with any other ideological movement, the Taliban's Islamic government is transformative and totalitarian in nature. }}
*{{cite web |last1=Akbari |first1=Farkhondeh |title=The Risks Facing Hazaras in Taliban-ruled Afghanistan |url=https://extremism.gwu.edu/risks-facing-hazaras-taliban-ruled-afghanistan |website=[[George Washington University]] |access-date=28 November 2022 |date=7 March 2022 |quote=In the Taliban's totalitarian Islamic Emirate of Afghanistan, there is no meaningful political inclusivity or representation for Hazaras at any level. |accessdate=13 March 2023 |archivedate=14 January 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230114164914/https://extremism.gwu.edu/risks-facing-hazaras-taliban-ruled-afghanistan }}&lt;/ref&gt; [[provisional government|provisional]] [[theocratic]] [[Islamic state|Islamic]] [[emirate]]&lt;!--Non-monarchical emirate--&gt;&lt;ref&gt;
*{{cite news |last1=Choi |first1=Joseph |title=EU: Provisional Taliban government does not fulfill promises |url=https://thehill.com/policy/international/571292-eu-provisional-taliban-government-does-not-fulfill-promises |access-date=18 March 2022 |work=[[The Hill (newspaper)|The Hill]] |date=8 September 2021}}
*{{cite news |last1=Bezhan |first1=Frud |title=Key Figures In The Taliban's New Theocratic Government |url=https://gandhara.rferl.org/a/afghanistan-taliban-government-figures/31448372.html |access-date=6 February 2022 |work=[[Radio Farda]] |publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] |date=7 September 2021}}
*{{cite news |last1=George |first1=Susannah |title=Inside the Taliban campaign to forge a religious emirate |url=https://www.washingtonpost.com/world/interactive/2023/afghanistan-taliban-islamic-law-rights/ |access-date=19 February 2023 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=18 February 2023}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1          = [[Supreme Leader of Afghanistan|Supreme Leader]]
| leader_name1           = {{nowrap|[[Hibatullah Akhundzada]]}}
| leader_title2          = [[Prime Minister of Afghanistan|Prime Minister]]
| leader_name2           = [[Hasan Akhund]] ([[Acting prime minister|acting]])
| leader_title3          = [[Chief Justice of Afghanistan|Chief Justice]]
| leader_name3           = [[Abdul Hakim Ishaqzai]]
| legislature            = [[Leadership Council of Afghanistan|Leadership Council]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Afghanistan's Taliban ruler faces rare internal criticism, revealing divisions |url=https://www.cbsnews.com/news/afghanistan-taliban-divisions-supreme-leader-akhundzada-rare-criticism/ |access-date=19 February 2023 |work=[[CBS News]] |date=17 February 2023 |quote=Its commanders and politicians take their orders from a powerful leadership council based not in the capital of Kabul, but in the Taliban's traditional homeland of Kandahar, in southern Afghanistan.}}&lt;/ref&gt;
| sovereignty_type       = [[History of Afghanistan|Formation]]
| established_event1     = [[Hotak dynasty]]
| established_date1      = [[Mirwais Hotak|1709]]–[[Siege of Kandahar|1738]]
| established_event2     = {{nowrap|[[Durrani Empire]]}}
| established_date2      = 1747–1823
| established_event3     = [[Emirate of Afghanistan|Emirate]]
| established_date3      = 1823–1839
| established_event4     = [[Durrani Empire|Restoration of the Durrani Kingdom]]
| established_date4      = [[First Anglo-Afghan War|1839–1842]]
| established_event5     = [[Emirate of Afghanistan|Restoration of the Emirate]]
| established_date5      = [[First Anglo-Afghan War|1842–1926]]
| established_event6     = [[Dost Mohammad Khan|Dost Mohammad unites Afghanistan]]
| established_date6      = [[Herat Campaign of 1862–63|27 May 1863]]
| established_event7     = [[Treaty of Gandamak|Anglo-Afghan Agreement]]
| established_date7      = [[Second Anglo-Afghan War|26 May 1879]]
| established_event8     = [[Third Anglo-Afghan War|Independence]]
| established_date8      = [[Afghan Independence Day|19 August 1919]]
| established_event9     = [[Kingdom of Afghanistan|Kingdom]]
| established_date9      = 9 June 1926
| established_event10    = [[Republic of Afghanistan (1973–1978)|Republic]]
| established_date10     = [[1973 Afghan coup d'état|17 July 1973]]
| established_event11    = [[Democratic Republic of Afghanistan|Democratic Republic]]
| established_date11     = [[Saur Revolution|27–28 April 1978]]
| established_event12    = [[Islamic State of Afghanistan|Islamic State]]
| established_date12     = 28 April 1992
| established_event13    = [[Islamic Emirate of Afghanistan (1996–2001)|Islamic Emirate]]
| established_date13     = 27 September 1996
| established_event14    = {{nowrap|[[Islamic Republic of Afghanistan|Islamic Republic]]}}
| established_date14     = 26 January 2004
| established_event15    = [[Fall of Kabul (2021)|Restoration of Islamic Emirate]]
| established_date15     = 15 August 2021
| area_km2               = 652,867&lt;ref&gt;Central Statistics Office Afghanistan&lt;/ref&gt;
| area_rank              = 40th
| area_sq_mi             = 252,072
| percent_water          = negligible
| population_estimate    = 38,346,720&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Afghanistan|access-date=24 September 2022|year=2022}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 37th
| population_density_km2 = 48.08
| population_density_sq_mi = 119
| population_density_rank = 174th
| GDP_PPP                = $72.911&amp;nbsp;billion&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=63&amp;pr.y=8&amp;sy=2018&amp;ey=2023&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=512&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=Afghanistan |publisher=International Monetary Fund |access-date=14 November 2018}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2018
| GDP_PPP_rank           = 96th
| GDP_PPP_per_capita     = $2,024&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 169th
| GDP_nominal            = $21.657&amp;nbsp;billion&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal_year       = 2018
| GDP_nominal_rank       = 111st
| GDP_nominal_per_capita = $493&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 177th
| HDI                    = 0.478&lt;!-- number only --&gt;
| HDI_year               = 2021&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --&gt;
| HDI_change             = decrease&lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{cite book|title=Human Development Report 2021/2022: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World|date=2022|publisher=[[United Nations Development Programme]]|pages=284|isbn=9789211264517|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|access-date=24 September 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UNHDRDiff&quot;&gt;{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|access-date=16 December 2020}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 180th
| currency               = [[Afghan afghani|Afghani]] ({{lang|prs|افغانی}})
| currency_code          = AFN
| time_zone              = [[Afghanistan Time]]
| utc_offset             = +4:30&lt;br /&gt;[[Lunar Hijri calendar|Lunar Calendar]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=8am |date=2022-03-26 |title=Taliban Changes Solar Year to Hijri Lunar Calendar |url=https://8am.af/eng/taliban-changes-solar-year-to-hijri-lunar-calendar/ |access-date=2022-09-04 |website=Hasht-e Subh Daily |language=en-US |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2022-09-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220904224713/https://8am.af/eng/taliban-changes-solar-year-to-hijri-lunar-calendar/ }}&lt;/ref&gt;
| DST_note               = ''[[Daylight saving time|DST]] is not observed''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.timeanddate.com/time/time-zones-interesting.html|title=Half Hour and 45-Minute Time Zones|website=www.timeanddate.com}}&lt;/ref&gt;
| drives_on              = right
| calling_code           = [[Telephone numbers in Afghanistan|+93]]
| cctld                  = [[.af]]&lt;br /&gt;[[افغانستان.]]
| status                 = [[UN member state]] under an [[Recognition of the Islamic Emirate of Afghanistan|unrecognized government]]
| today                  = 
}}

'''အဖဂါန္နိသတာန်''',{{efn|{{IPAc-en|audio=En-us-Afghanistan.ogg|æ|f|ˈ|ɡ|æ|n|ᵻ|s|t|æ|n|,_|æ|f|ˈ|ɡ|ɑː|n|ᵻ|s|t|ɑː|n}}}} ယၟုပေင်ပေင် ပ္ဍဲသၞောဝ်မ္ဂး '''ဍုင်စောဖါအေဿလာမ် အဖဂါန်န္နိသတာန် (Islamic Emirate of Afghanistan)''',{{efn|{{bulleted list|{{lang-ps|د افغانستان اسلامي امارت}}|{{lang-prs|امارت اسلامی افغانستان}}}}}} ဒှ် နိဂီုကမၠက် မနွံမွဲဒမြိပ်ဂၠံင် လဒေါဝ်အာရှ ကေုာံ အာရှသၠုင်ကျာ။ မစၟတ်သမ္တီ မဒှ်ဍုင်လဒေါဝ်ဂြိုဟ်အာရှ၊&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Securing Stability in Afghanistan, the 'Heart of Asia'|url=https://thediplomat.com/2015/11/securing-stability-in-afghanistan-the-heart-of-asia/|access-date=2022-02-25|website=thediplomat.com|language=en-US}}&lt;/ref&gt; မဒှ်ဍုင် ပယျဵု ဆက်ကု ဍုင်ပါကိသတာန် ဗွဲဒိုဟ် ဗမံက် ကဵု သၠုင်ကျာ၊{{efn|The [[Government of India]] regards Afghanistan as a bordering country, as it considers all of [[Kashmir]] to be part of India. However, this is [[Kashmir conflict|disputed]], and the region bordering Afghanistan is administered by Pakistan. Source: {{cite web |title=Ministry of Home Affairs (Department of Border Management) |url=https://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/BMIntro-1011.pdf|access-date=1 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317182910/https://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/BMIntro-1011.pdf|archive-date=17 March 2015|url-status=dead}}}} အဳရာန် ဗွဲဒိုဟ်ပလိုတ်၊ တုခ်မေန်နိသတာန် ဗွဲဒိုဟ် ဗာယပ်၊ ဥဇဗေကိသတာန် ဗွဲဒိုဟ် သၟဝ်ကျာ၊ တာဇိကိသတာန် ဗွဲဒိုဟ်ဨသာန်၊ တုဲပၠန် ဍုင်ကြုက်ဂှ် ဗွဲဒိုဟ်ဨသာန် ကေုာံ ဗမံက်။ သမၠဲတိ နွံ ၆၅၂,၈၆၄ ကဳလဝ်မဳတာပန်ကၠင် (၂၅၂,၀၇၂ တိုင်ပန်ကၠင်)၊ နိဂီုကရေက် လပါ်သၟဝ်ကျာ ကဵု နေရတိဂှ် ဒှ်ဒေသကုန်ဒဵုဂမၠိုင် မဒှ်ဓရောင်ဒဵု ဟိန္ဒုကုရှ် (Hindu Kush)ရ။ ကာဗူ ဂှ် ဒှ်ဍုင်ဇၞော်အိုတ်တုဲ ဒှ်ဍုင်ရာဇဌာန်ရ။ အတိုင်စရင် နူသၞာံ ၂၀၂၁မ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲအဖဂါန္နိသတာန်ဂှ် နွံ ၄၀,၂ မဳလဳယာန်၊&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; (နွံစ ၜိုတ် ၃၂,၉ မဳလဳယာန်&lt;ref&gt;{{cite report|title=د هېواد د وګړو اټکل برآورد نفوس کشور1399|language=ar,en|trans-title=Estimated Population of Afghanistan 2020–21|url=https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2020/06/%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%DB%B1%DB%B3%DB%B9%DB%B9-%D9%86%D8%B3%D8%AE%DB%80-%D8%A7%D9%88%D9%84.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200703171906/https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2020/06/%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%DB%B1%DB%B3%DB%B9%DB%B9-%D9%86%D8%B3%D8%AE%DB%80-%D8%A7%D9%88%D9%84.pdf|archive-date=3 July 2020|access-date=1 July 2020}}&lt;/ref&gt;) မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဂကူနာနာ ဂကူပါသတုန်၊ တာဂျိတ်၊ ဟာဇရာသ်၊ ဥဇဗေက်၊ တူကမာန်၊ ကဳဇဳဗေသ်  composed of ethnic ပါသတုန် (Pashtuns)၊ တာဂျိတ် (Tajiks)၊ ဟာဇရာသ် (Hazaras)၊ ဥဇဗေက် (Uzbeks)၊ တူကမာန် (Turkmens)၊ ကဳဇဳဗေသ် (Qizilbash)၊ အာဲမက် (Aimak)၊ ပါရှယဳ (Pashayi)၊ ဗလောက် (Baloch)၊ ပမိရိသ် (Pamiris)၊ နုရိသတာန်နိ (Nuristanis) ကေုာံ ဂကူတၞဟ်တအ်ရ။ 

ပ္ဍဲဒေသ အဖဂါန္နိသတာန်ဂှ် ကောန်မၞိဟ်တအ် စပဒတဴကၠုင် နူကဵု အခိင်ခေတ်တၟိလဒေါဝ်၊ တုဲပၠန် ရးနိဂီုဂှ် နွံတန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ် ဂၠံင်သုတ် မဒှ်ဂၠံင် မလုပ်ဝင်တုဲ ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ်ဂၠံင်ဂှ် နွံကဵု အာဲတၟာဲယေန်သၞာင်တြေံဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-349-17443-0_1|doi = 10.1007/978-1-349-17443-0_1|chapter = The Land and the People in History|title = Afghanistan Under Soviet Domination, 1964–83|year = 1984|last1 = Hyman|first1 = Anthony|pages = 3–22|isbn = 978-0-333-36353-9}}&lt;/ref&gt; Popularly referred to as the [[graveyard of empires]],&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Pillalamarri|first=Akhilesh|title=Why Is Afghanistan the 'Graveyard of Empires'?|url=https://thediplomat.com/2017/06/why-is-afghanistan-the-graveyard-of-empires/|access-date=2022-02-25|website=thediplomat.com|language=en-US}}&lt;/ref&gt; the land has historically been home to various peoples and [[Invasions of Afghanistan|has witnessed numerous military campaigns]], including those by [[Persian empire|the Persians]], [[Alexander the Great]], the [[Maurya Empire]], [[Muslim conquests of Afghanistan|Arab Muslims]], the [[Mongol invasion of the Khwarazmian Empire|Mongols]], the [[European influence in Afghanistan#The Great Game|British]], the [[Soviet–Afghan War|Soviet Union]], and most recently by [[War in Afghanistan (2001–2021)|a US-led coalition]]. Afghanistan also served as the source from which the [[Greco-Bactrian Kingdom|Greco-Bactrians]] and the [[Mughal Empire|Mughals]], amongst others, rose to form major empires.&lt;ref name=&quot;Galvin-PreIslamic&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gl.iit.edu/govdocs/afghanistan/PreIslamic.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20011103002246/http://www.gl.iit.edu/govdocs/afghanistan/PreIslamic.html |archivedate=3 November 2001|title=The Pre-Islamic Period |publisher=Illinois Institute of Technology |work=Afghanistan Country Study |first=Luke |last=Griffin |date=14 January 2002 |access-date=14 October 2010}}&lt;/ref&gt; The various conquests and periods in both the [[Greater Iran|Iranian]] and [[Greater India|Indian]] cultural spheres&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Hinduism|last=Denise Cush |first= Catherine Robinson, Michael York|year=2012|page=200|isbn=9781135189792|url=https://books.google.com/books?id=kzPgCgAAQBAJ&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The remarkable rugs of war, Drill Hall Gallery|date=30 July 2021|publisher=The Australian|url=https://amp.theaustralian.com.au/arts/review/the-remarkable-rugs-of-war-drill-hall-gallery/news-story/49fb932f8be798b1641425be98e4e0db|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122182853/https://amp.theaustralian.com.au/arts/review/the-remarkable-rugs-of-war-drill-hall-gallery/news-story/49fb932f8be798b1641425be98e4e0db|archive-date=22 November 2021|access-date=22 November 2021|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; made the area a center for [[Zoroastrianism]], Buddhism, Hinduism, and later Islam throughout history.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.redlandsdailyfacts.com/2021/09/15/professing-faith-religious-traditions-in-afghanistan-are-diverse/|title=Professing Faith: Religious traditions in Afghanistan are diverse|date=16 September 2021}}&lt;/ref&gt;

The modern state of Afghanistan began with the [[Durrani dynasty]] in the 18th century, with the [[Durrani Empire|Durrani Afghan Empire]] being formed by [[Ahmad Shah Durrani]]. The Durrani Empire led conquests in which, at its peak, encompassed land that spanned from [[eastern Iran]] to [[North India|northern India]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Afghanistan: the land that forgot time|date=26 October 2001|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2001/oct/26/afghanistan.terrorism11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Pashtun will outlast all empires, but can they hold Afghanistan's center?|date=30 September 2021|author=Pepe Escobar|url=https://thecradle.co/Article/columns/2260|accessdate=13 March 2023|archivedate=10 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211010074808/https://thecradle.co/Article/columns/2260}}&lt;/ref&gt; However, {{Weasel inline|text=it is argued|date=February 2023}} that [[Dost Mohammad Khan]] laid the foundations of the [[Emirate of Afghanistan|first modern Afghan state]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1995|title=DŌST MOḤAMMAD KHAN |url=https://iranicaonline.org/articles/dost-mohammad-khan |url-status=live |access-date=February 8, 2023|website=Encyclopaedia Iranica}}&lt;/ref&gt; Following the Durrani Empire's decline and the death of [[Ahmad Shah Durrani]] and [[Timur Shah Durrani|Timur Shah]], it was divided into multiple smaller independent kingdoms, including but not limited to [[Herat (1793–1863)|Herat]], [[Principality of Qandahar|Kandahar]] and [[Emirate of Afghanistan|Kabul]]. Afghanistan would be reunited in the 19th century after seven decades of civil war from 1793 to 1863, with wars of unification led by [[Dost Mohammad Khan]] from 1823 to 1863, where he conquered the independent principalities of Afghanistan under the Emirate of Kabul. Dost Mohammad died in 1863, days after [[Herat Campaign of 1862–63|his last campaign to unite Afghanistan]], and Afghanistan was consequently [[Afghan Civil War (1863–1869)|thrown back into civil war]] with fighting amongst his successors. During this time, Afghanistan became a [[buffer state]] in the [[Great Game]] between the [[British Empire]] (in [[British Raj|British-ruled India]]) and the [[Russian Empire]]. From India, the British attempted to subjugate Afghanistan but were repelled in the [[First Anglo-Afghan War]]. However, the [[Second Anglo-Afghan War]] saw a British victory and the successful establishment of British political influence over Afghanistan. Following the [[Third Anglo-Afghan War]] in 1919, Afghanistan became free of foreign political hegemony, and emerged as the independent [[Kingdom of Afghanistan]] in June 1926 under [[Amanullah Khan]]. This monarchy lasted almost half a century, until [[Mohammed Zahir Shah|Zahir Shah]] was [[1973 Afghan coup d'état|overthrown in 1973]], following which the [[Republic of Afghanistan (1973–1978)|Republic of Afghanistan]] was established.

Since the late 1970s, Afghanistan's history has been dominated by extensive warfare, including [[Afghanistan conflict (1978–present)|coups, invasions, insurgencies, and civil wars]]. The conflict began in 1978 when a [[Saur Revolution|communist revolution]] established a [[Democratic Republic of Afghanistan|socialist state]], and subsequent infighting prompted the [[Soviet invasion of Afghanistan|Soviet Union to invade Afghanistan]] in 1979. [[Mujahideen]] fought against the Soviets in the [[Soviet–Afghan War]] and [[Afghan Civil War (1989–1992)|continued]] [[Afghan Civil War (1992–1996)|fighting]] [[Afghan Civil War (1996-2001)|amongst themselves]] following the [[Soviet withdrawal from Afghanistan|Soviets' withdrawal in 1989]]. The [[Islamic fundamentalism|Islamic fundamentalist]] [[Taliban]] controlled most of the country by 1996, but their [[Islamic Emirate of Afghanistan (1996–2001)|Islamic Emirate of Afghanistan]] received little international recognition before its overthrow in the 2001 [[United States invasion of Afghanistan|US invasion of Afghanistan]]. The Taliban returned to power in 2021 after [[Fall of Kabul (2021)|capturing Kabul]] and overthrowing the government of the [[Islamic Republic of Afghanistan]], thus bringing an end to the [[War in Afghanistan (2001–2021)|2001–2021 war]].&lt;ref name=&quot;CTC 2021&quot;&gt;{{cite journal |author-last=Watkins |author-first=Andrew H. |date=November 2021 |url=https://ctc.usma.edu/wp-content/uploads/2021/11/CTC-SENTINEL-092021.pdf |title=An Assessment of Taliban Rule at Three Months |url-status=live |editor1-last=Cruickshank |editor1-first=Paul |editor2-last=Hummel |editor2-first=Kristina |journal=[[CTC Sentinel]] |volume=14 |issue=9 |pages=1–14 |publisher=[[Combating Terrorism Center]] |location=[[West Point, New York]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20211129104726/https://ctc.usma.edu/wp-content/uploads/2021/11/CTC-SENTINEL-092021.pdf |archive-date=29 November 2021 |access-date=29 November 2021 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211129104726/https://ctc.usma.edu/wp-content/uploads/2021/11/CTC-SENTINEL-092021.pdf |date=29 November 2021 }}&lt;/ref&gt; Although initially claiming it would form an inclusive government for the country, in September 2021 the Taliban re-established the Islamic Emirate of Afghanistan with an [[interim government]] made up entirely of Taliban members.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-09-09 |title=Who Will Run the Taliban Government? |url=https://www.crisisgroup.org/asia/south-asia/afghanistan/who-will-run-taliban-government |access-date=2022-10-18 |website=www.crisisgroup.org |language=en}}&lt;/ref&gt; The Taliban government remains internationally unrecognized.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Taliban: Unrecognized and unrepentant |url=https://www.mei.edu/publications/taliban-unrecognized-and-unrepentant |access-date=2022-10-18 |website=Middle East Institute |language=en}}&lt;/ref&gt;

Afghanistan is rich in natural resources, including [[lithium]], [[iron]], [[zinc]], and [[copper]]. It is also the world's largest producer of [[opium]],&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-08-24 |title=What's the Taliban's record on opium production? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58308494 |access-date=2022-05-07 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; second largest producer of [[cannabis]],&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Morocco seizes over 840 kg of cannabis – Xinhua {{!}} English.news.cn |url=http://www.xinhuanet.com/english/2019-08/06/c_138288434.htm |access-date=2022-10-18 |website=www.xinhuanet.com}}&lt;/ref&gt; and third largest of both [[saffron]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Afghanistan's Saffron on Media {{!}} AfGOV |url=https://www.mail.gov.af/en/afghanistan%E2%80%99s-saffron-media |access-date=2022-10-18 |website=www.mail.gov.af |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2023-04-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230408010552/https://www.mail.gov.af/en/afghanistan%E2%80%99s-saffron-media }}&lt;/ref&gt; and [[Cashmere wool|cashmere]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taliban Takeover Puts Afghanistan's Cashmere, Silk Industries at Risk |url=https://www.businessoffashion.com/news/global-markets/taliban-takeover-puts-afghanistans-cashmere-silk-industries-at-risk/ |access-date=2022-10-18 |website=The Business of Fashion |language=en}}&lt;/ref&gt; The country is a member of the [[South Asian Association for Regional Cooperation]] and a founding member of the [[Organization of Islamic Cooperation]]. Due to the effects of war in recent decades, the country has dealt with high levels of [[terrorism]], [[Poverty in Afghanistan|poverty]], and [[Undernutrition in children|child malnutrition]]. Afghanistan's economy is the world's 96th-largest, with a [[gross domestic product]] (GDP) of $72.9 billion by [[purchasing power parity]]. However, Afghanistan remains among the world's [[least developed countries]], ranking 180th in the [[Human Development Index|Human development Index]], while its per capita GDP (PPP) ranks 169th out of 186 countries {{As of|2018|lc=y}}.

== Etymology ==
{{Main|Name of Afghanistan}}
Some scholars suggest that the [[Root (linguistics)|root]] name [[Afghan (ethnonym)|''Afghān'']] is derived from the [[Sanskrit]] word ''[[Aśvaka]]n'', which was the name used for ancient inhabitants of the [[Hindu Kush]].&lt;ref&gt;
*''&quot;The name Afghan has evidently been derived from Asvakan, the Assakenoi of Arrian... &quot;'' (Megasthenes and Arrian, p 180. See also: Alexander's Invasion of India, p 38; J.W. McCrindle). 
*''&quot;Even the name Afghan is Aryan being derived from Asvakayana, an important clan of the Asvakas or horsemen who must have derived this title from their handling of celebrated breeds of horses&quot;'' (See: Imprints of Indian Thought and Culture Abroad, p 124, Vivekananda Kendra Prakashan).
*cf: ''&quot;Their name (Afghan) means &quot;cavalier&quot; being derived from the [[Sanskrit]], ''Asva'', or ''Asvaka'', a horse, and shows that their country must have been noted in ancient times, as it is at the present day, for its superior breed of horses. Asvaka was an important tribe settled north to Kabul river, which offered a gallant resistance but ineffectual resistance to the arms of Alexander &quot;''(Ref: Scottish Geographical Magazine, 1999, p 275, Royal Scottish Geographical Society).
*''&quot;Afghans are Assakani of the [[Greeks]]; this word being the [[Sanskrit]] [[Ashvaka]] meaning 'horsemen'&quot;'' (Ref: Sva, 1915, p 113, Christopher Molesworth Birdwood).
*Cf: ''&quot;The name represents Sanskrit Asvaka in the sense of a ''cavalier'', and this reappears scarcely modified in the Assakani or Assakeni of the historians of the expedition of [[Alexander the Great|Alexander]]&quot;'' (Hobson-Jobson: A Glossary of Colloquial [[Anglo-Indian]] words and phrases, and of kindred terms, etymological..by Henry Yule, AD Burnell).&lt;/ref&gt; ''Aśvakan'' literally means &quot;horsemen&quot;, &quot;horse breeders&quot;, or &quot;[[cavalry]]men&quot; (from ''[[aśva]]'', the [[Sanskrit]] and [[Avestan]] words for &quot;[[horse]]&quot;).&lt;ref&gt;{{cite book |title=Ancient India |first=Ramesh Chandra |last=Majumdar |author-link=Ramesh Chandra Majumdar |edition=Reprinted |publisher=Motilal Banarsidass |year=1977 |orig-year=1952 |isbn=978-8-12080-436-4 |page=99 |url=https://books.google.com/books?id=XNxiN5tzKOgC&amp;pg=PA99}}&lt;/ref&gt; However, others such as Ibrahim Khan have contended that the word Afghan comes from [[Bactrian language|Bactrian]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Khan |first=Ibrahim |date=2022-05-03 |title=په افغان ټکي کښې پټه کيسه |url=http://khyber.org/pacademy/journal3/index.php/path/article/view/265 |journal=Pashto |language=en |volume=51 |issue=663 |issn=2789-8342 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220606020051/http://khyber.org/pacademy/journal3/index.php/path/article/view/265 |date=2022-06-06 }}&lt;/ref&gt;

Historically, the ethnonym ''Afghān'' was used to refer to ethnic [[Pashtuns]].&lt;ref name=&quot;Afghan&quot;&gt;{{cite encyclopedia |author=Ch. M. Kieffer |url=http://www.iranicaonline.org/articles/afgan-in-current-political-usage-any-citizen-of-afghanistan-whatever-his-ethnic-tribal-or-religious-affiliation |title=Afghan |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |edition=online |publisher=Columbia University |date=15 December 1983|archive-url=https://web.archive.org/web/20131116233835/http://www.iranicaonline.org/articles/afgan-in-current-political-usage-any-citizen-of-afghanistan-whatever-his-ethnic-tribal-or-religious-affiliation |archive-date=16 November 2013 }}&lt;/ref&gt; The Arabic and Persian form of the name, ''Afġān'', was first attested in the 10th-century geography book ''[[Hudud al-'Alam]]''.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Afghans|last1=Vogelsang|first1=Willem|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&amp;pg=PA18|access-date=6 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190709112010/https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA18|archive-date=9 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The last part of the name, &quot;''[[-stan]]''&quot;, is a Persian suffix meaning &quot;place of&quot;. Therefore, &quot;Afghanistan&quot; translates to &quot;land of the Afghans&quot;, or &quot;land of the Pashtuns&quot; in a historical sense. According to the third edition of the ''[[Encyclopedia of Islam]]'':&lt;ref&gt;{{EI3|last=Nölle-Karimi|first=Christine|title=Afghanistan until 1747|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/*-COM_24776|year=2020}}&lt;/ref&gt;
{{blockquote|The name Afghanistan (Afghānistān, land of the Afghans / Pashtuns, ''afāghina'', sing. ''afghān'') can be traced to the early eighth/fourteenth century, when it designated the easternmost part of the [[Kartid]] realm. This name was later used for certain regions in the [[Safavid Iran|Ṣafavid]] and [[Mughal Empire|Mughal]] empires that were inhabited by Afghans. While based on a state-supporting elite of [[Durrani|Abdālī / Durrānī]] Afghans, the [[Durrani Empire|Sadūzāʾī Durrānī polity]] that came into being in 1160 / 1747 was not called Afghanistan in its own day. The name became a state designation only during the colonial intervention of the nineteenth century.}}

The term &quot;Afghanistan&quot; first appeared in 1855, during the reign of [[Dost Mohammad Khan]].{{sfn|Lee|2019|p=317}}

== Ancient history ==
{{Main|History of Afghanistan}}
[[File:Nomads in Badghis Province.jpg|thumb|Tents of [[Afghans|Afghan]] [[nomad]]s in the northern [[Badghis Province|Badghis province]] of Afghanistan. Early peasant farming villages came into existence in Afghanistan about 7,000 years ago.]]

Many empires and kingdoms have also risen to power in Afghanistan, such as the [[Greco-Bactrians]], [[Indo-Scythians]], [[Kushan]]s, [[Kidarites]], [[Hephthalites]], [[Alkhons]], [[Nezaks]], [[Zunbils]], [[Turk Shahi]]s, [[Hindu Shahi]]s, [[Lawiks]], [[Saffarids]], [[Samanids]], [[Ghaznavids]], [[Ghurids]], [[Khalji]]s, [[Kartids]], [[Lodi dynasty|Lodis]], [[Sur Empire|Surs]], [[Mughals]], and finally, the [[Hotak dynasty|Hotak]] and [[Durrani Empire|Durrani]] dynasties, which marked the political origins of the modern state.{{sfn|Runion|2007|page=44–49}} Throughout millennia several cities within the modern day Afghanistan served as capitals of various empires, namely, Bactra ([[Balkh]]), Alexandria on the Oxus ([[Ai-Khanoum]]), [[Kapisi]], [[Sigal, Sakastan|Sigal]], [[Kabul]], [[Kunduz]], [[Zaranj]], [[Firozkoh]], [[Herat]], Ghazna ([[Ghazni]]), Binban ([[Bamyan]]), and [[Kandahar]].

The country has been home to various peoples through the ages, among them the [[ancient Iranian peoples]] who established the dominant role of [[Indo-Iranian languages]] in the region. At multiple points, the land has been incorporated within vast regional empires; among them the [[Achaemenid Empire]], the [[Macedonian Empire]], the [[Maurya Empire]], and the [[Islamic Empire]].&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Indo-Aryans of Ancient South Asia: Language, Material Culture and Ethnicity|author=George Erdosy|page=321|url=https://books.google.com/books?id=A6ZRShEIFwMC|isbn=3110144476|date=1995}}&lt;/ref&gt; For its success in resisting foreign occupation during the 19th and 20th centuries, Afghanistan has been called the &quot;[[graveyard of empires]]&quot;,{{sfn|Barfield|2012|page=255}} though it is unknown who coined the phrase.&lt;ref&gt;{{Cite news| issn = 0362-4331| last = Nordland| first = Rod| title = The Empire Stopper| work = The New York Times| date = 29 August 2017| url = https://www.nytimes.com/2017/08/29/world/asia/afghanistan-graveyard-empires-historical-pictures.html| quote = Afghanistan has long been called the &quot;graveyard of empires&quot; – for so long that it is unclear who coined that disputable term.| access-date = 18 November 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20181205023840/https://www.nytimes.com/2017/08/29/world/asia/afghanistan-graveyard-empires-historical-pictures.html| archive-date = 5 December 2018| url-status = live}}&lt;/ref&gt;

===Prehistory and antiquity===
{{Main|Ancient history of Afghanistan}}
Excavations of prehistoric sites suggest that humans were living in what is now Afghanistan at least 50,000 years ago, and that farming communities in the area were among the earliest in the world. An important site of early historical activities, many believe that Afghanistan compares to [[Egypt]] in terms of the historical value of its archaeological sites.&lt;ref name=&quot;JFS&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761569370___42/Afghanistan.html |title=Afghanistan&amp;nbsp;– John Ford Shroder, University of Nebraska |publisher=Encarta |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040717092902/http://encarta.msn.com/text_761569370___42/Afghanistan.html |archive-date=17 July 2004 |url-status=dead  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1881896-1,00.html |title=Afghanistan: A Treasure Trove for Archaeologists |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |date=26 February 2009 |access-date=13 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726153721/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C1881896-1%2C00.html |archive-date=26 July 2013 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=26 July 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726153721/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1881896-1,00.html }}&lt;/ref&gt; 
[[File:Indus Valley Civilization, Mature Phase (2600-1900 BCE).png|thumb| The extent of the [[Indus Valley civilization]] during its mature phase|upright=1.2]]

====Ancient era====
{{see also|Hindu and Buddhist heritage of Afghanistan}}
[[Archaeological]] exploration done in the 20th century suggests that the geographical area of Afghanistan has been closely connected by culture and trade with its neighbors to the east, west, and north. Artifacts typical of the [[Paleolithic]], [[Mesolithic]], [[Neolithic]], [[Bronze Age|Bronze]], and [[Iron Age]]s have been found in Afghanistan. Urban civilization is believed to have begun as early as 3000 BCE, and the early city of [[Mundigak]] (near [[Kandahar]] in the south of the country) was a center of the [[Helmand culture]]. More recent findings established that the [[Indus Valley Civilization]] stretched up towards modern-day Afghanistan, making the ancient civilization today part of Pakistan, Afghanistan, and India. In more detail, it extended from what today is northwest Pakistan to northwest India and northeast Afghanistan. An Indus Valley site has been found on the [[Oxus River]] at [[Shortugai]] in northern Afghanistan.&lt;ref name=&quot;The Ancient Indus pp.1&quot;&gt;{{cite book|title=The Ancient Indus: Urbanism, Economy, and Society|page=1|author=Rita Wright|date=2009|url=https://books.google.com/books?id=gAgFPQAACAAJ|isbn=978-0521576529|access-date=11 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20160628065355/https://books.google.com/books?id=gAgFPQAACAAJ|archive-date=28 June 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kenoyer, Jonathan Mark (1998). Ancient cities of the Indus Valley Civilisation. pp.96&lt;/ref&gt; There are several smaller IVC colonies to be found in Afghanistan as well. An Indus Valley site has been found on the [[Oxus River]] at [[Shortugai]] in northern Afghanistan, shows Afghanistan to have been a part of Indus Valley Civilization.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-xjGtwAACAAJ|title=Notes on Shortugai: An Harappan Site in Northern Afghanistan|publisher=Centre for the Study of the Civilization of Central Asia|author=Louis Depree|year=1981}}&lt;/ref&gt;

After 2000 BCE, successive waves of semi-nomadic people from Central Asia began moving south into Afghanistan; among them were many [[Indo-European languages|Indo-European]]-speaking [[Indo-Iranians]]. These tribes later migrated further into South Asia, Western Asia, and toward Europe via the area north of the [[Caspian Sea]]. The region at the time was referred to as [[Ariana]].&lt;ref name=&quot;JFS&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Bryant, Edwin F. (2001) ''The quest for the origins of Vedic culture: the Indo-Aryan migration debate'' [[Oxford University Press]], {{ISBN|978-0-19-513777-4}}.&lt;/ref&gt;

[[File:ScythianBelt.jpg|thumb|left|A &quot;Bactrian gold&quot; [[Scythian]] belt depicting [[Dionysus]], from [[Tillya Tepe]] in the ancient region of [[Bactria]]]]

By the middle of the 6th century BCE, the Achaemenids overthrew the [[Medes]] and incorporated [[Arachosia]], [[Aria (satrapy)|Aria]], and [[Bactria]] within its eastern boundaries. An [[Epigraphy|inscription]] on the tombstone of [[Darius I of Persia]] mentions the [[Kabulistan|Kabul Valley]] in a list of the 29 countries that he had conquered.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gandhara.com.au/afghan_table.html |archive-url=https://archive.today/20120909000527/http://www.gandhara.com.au/afghan_table.html |url-status=dead |archive-date=9 September 2012 |title=Chronological History of Afghanistan&amp;nbsp;– the cradle of Gandharan civilisation |publisher=Gandhara.com.au |date=15 February 1989 |access-date=19 May 2012 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=9 September 2012 |archiveurl=https://archive.today/20120909000527/http://www.gandhara.com.au/afghan_table.html }}&lt;/ref&gt; The region of [[Arachosia]], around [[Kandahar]] in modern-day southern Afghanistan, used to be primarily Zoroastrian and played a key role in the transfer of the Avesta to [[Persis|Persia]] and is thus considered by some to be the &quot;second homeland of Zoroastrianism&quot;.&lt;ref name=&quot;Gnoli 1989 133&quot;&gt;{{Cite book|last=Gnoli|first=Gherado|title=The Idea of Iran, an Essay on its Origin|publisher=Istituto italiano per il Medio ed Estremo Oriente|year=1989|pages=133|quote=... he would have drawn inspiration from a ireligious policy which intended to counteract the Median Magi's influence and transfer the 'Avesta-Schule' from Arachosia to Persia: thus the Avesta would have arrived in Persia through Arachosia in the 6th century B.C. [...] Alltough [...] Arachosia would have been only a second fatherland for Zoroastrianism, a significant role should still be attributed to this south-eastern region in the history of the Zoroastrian tradition.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{Cite book|last=Gnoli|first=Gherado|title=The Idea of Iran, an essay on its Origin|publisher=Istituto italiano per il Medio ed Estremo Oriente|year=1989|pages=133|quote=linguistic data [...] prove the presence of the Zoroastrian tradition in Arachosia both in the Achaemenian age, in the last quarter of the 6th century, and in the Seleucid age.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ARACHOSIA – Encyclopaedia Iranica&quot;&gt;{{Cite web|title=ARACHOSIA – Encyclopaedia Iranica|url=https://iranicaonline.org/articles/arachosia|access-date=19 February 2021|website=iranicaonline.org}}&lt;/ref&gt;

[[Alexander the Great]] and his Macedonian forces arrived in Afghanistan in 330 BCE after defeating [[Darius III of Persia]] a year earlier in the [[Battle of Gaugamela]]. Following Alexander's brief occupation, the successor state of the [[Seleucid Empire]] controlled the region until 305 BCE when they gave much of it to the [[Maurya Empire]] as part of an alliance treaty. The Mauryans controlled the area south of the [[Hindu Kush]] until they were overthrown in about 185 BCE. Their decline began 60 years after [[Ashoka]]'s rule ended, leading to the [[Hellenistic]] reconquest by the [[Greco-Bactrians]]. Much of it soon broke away from them and became part of the [[Indo-Greek Kingdom]]. They were defeated and expelled by the [[Indo-Scythians]] in the late 2nd century BCE.&lt;ref name=&quot;LoC-pdf&quot;&gt;{{cite web |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf |title=Country Profile: Afghanistan |publisher=[[Library of Congress Country Studies]] on Afghanistan | date=August 2008 |access-date=10 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140408085103/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf |archive-date=8 April 2014 }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Runion|2007|page=44}}

[[File:Greco-BactrianKingdomMap.jpg|thumb|Approximate maximum extent of the [[Greco-Bactrian kingdom]], formed by the fragmentation of [[Alexander the Great]]'s Empire, circa 180 BCE]]
{{ Annotated image
| image=Hephthalites (map).jpg
| = right
| annotations =
{{Annotation|75|80|[[Sasanian Empire|{{center|SASANIAN&lt;br /&gt;EMPIRE}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}}
{{Annotation|15|60|[[Byzantine Empire|{{center|BYZANTINE&lt;br /&gt;EMPIRE}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}}
{{Annotation|250|55|[[Northern Wei|{{center|NORTHERN&lt;br /&gt;WEI}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}}
{{Annotation|273|95|[[Liang dynasty|{{center|LIANG}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}}
{{Annotation|155|90|[[Alchon Huns|{{center|Alchon&lt;br /&gt;Huns}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}}
{{Annotation|180|110|[[Gupta Empire|{{center|GUPTA&lt;br /&gt;EMPIRE}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}}
{{Annotation|230|27|[[Rouran Khaganate|JUAN-JUAN KHAGANATE]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}}
{{Annotation|190|13|[[Tiele people|Gaoju Turks]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}}
|caption= {{center|The Imperial [[Hephthalites]] c. 500 CE}}
}}

The [[Silk Road]] appeared during the first century BCE, and Afghanistan flourished with trade, with routes to China, India, Persia and north to the cities of [[Bukhara]], [[Samarkand]] and [[Khiva]] in present-day Uzbekistan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://unama.unmissions.org/afghanistan-and-silk-road-land-heart-world-trade-bijan-omrani|title='Afghanistan and the Silk Road: The land at the heart of world trade' by Bijan Omrani|date=8 March 2010|website=UNAMA|accessdate=13 March 2023|archivedate=16 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210816022140/https://unama.unmissions.org/afghanistan-and-silk-road-land-heart-world-trade-bijan-omrani}}&lt;/ref&gt; Goods and ideas were exchanged at this center point, such as Chinese silk, Persian silver and Roman gold, while the region of present Afghanistan was mining and trading [[lapis lazuli]] stones&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.unesco.org/silkroad/countries-alongside-silk-road-routes/afghanistan|title=Afghanistan – Silk Roads Programme|website=[[UNESCO]]}}&lt;/ref&gt; mainly from the [[Badakhshan]] region.

During the first century BCE, the [[Parthian Empire]] subjugated the region but lost it to their [[Indo-Parthian]] vassals. In the mid-to-late first century CE the vast [[Kushan Empire]], centered in Afghanistan, became great patrons of Buddhist culture, making [[Buddhism]] flourish throughout the region. The Kushans were overthrown by the [[Sassanids]] in the 3rd century CE, though the [[Indo-Sassanids]] continued to rule at least parts of the region. They were followed by the [[Kidarite]]s who, in turn, was replaced by the [[Hephthalites]]. They were replaced by the [[Turk Shahi]] in the 7th century. The Buddhist Turk Shahi of Kabul was replaced by a Hindu dynasty before the Saffarids conquered the area in 870, this Hindu dynasty was called [[Hindu Shahi]].&lt;ref&gt;{{cite book|last=Wink|first=André|title=Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World: Early Medieval India and the Expansion of Islam 7Th-11th Centuries|url=https://books.google.com/books?id=g2m7_R5P2oAC&amp;pg=PA125|year=2002|publisher=BRILL|isbn=0-391-04173-8|page=125|access-date=11 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191201142728/https://books.google.com/books?id=g2m7_R5P2oAC&amp;pg=PA125|archive-date=1 December 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Much of the northeastern and southern areas of the country remained dominated by [[Buddhist]] culture.&lt;ref name=&quot;Habibi&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.alamahabibi.com/English%20Articles/Afghan_and_Afghanistan.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081023100306/http://www.alamahabibi.com/English%20Articles/Afghan_and_Afghanistan.htm|archive-date=23 October 2008 |title=Afghan and Afghanistan |work=[[Abdul Hai Habibi]]|publisher=alamahabibi.com|year=1969|access-date=17 November 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Charles Higham|title=Encyclopedia of Ancient Asian Civilizations|url=https://books.google.com/books?id=H1c1UIEVH9gC&amp;pg=PA141|year=2014|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0996-1|page=141}}&lt;/ref&gt;

=== Medieval history ===
{{Main|Muslim conquests of Afghanistan|Mongol invasion of Central Asia}}

====Islamic conquest====
[[File:Saffarid dynasty 861-1003.png|thumb|left|[[Saffarid dynasty|Saffarid]] rule at its greatest extent under [[Ya'qub ibn al-Layth al-Saffar]]]]
[[Arab]] [[Muslim]]s brought Islam to [[Herat]] and [[Zaranj]] in 642&amp;nbsp;CE and began spreading eastward; some of the native inhabitants they encountered accepted it while others revolted. Before the [[Islamic conquest of Afghanistan|arrival of Islam]], the region used to be home to various beliefs and cults, often resulting in [[Syncretism]] between the dominant religions&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Weber|first1=Olivier|url=|title=Eternal Afghanistan|last2=Unesco|date=2002|publisher=Chêne|isbn=978-92-3-103850-1|quote=Gradually there emerged a fabulous syncretism between the Hellenistic world and the Buddhist universe}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Grenet|first=Grenet|title=Zoroastriansm among the Kushans|year=2016}}&lt;/ref&gt; such as [[Zoroastrianism]],&lt;ref name=&quot;Gnoli 1989 133&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ARACHOSIA – Encyclopaedia Iranica&quot;/&gt; [[Buddhism]] or [[Greco-Buddhism]], [[Ancient Iranian religion]]s,&lt;ref name=&quot;Allen&quot;&gt;{{Cite book|last=Allen|first=Charles|url=|title=The Search For Shangri-La: A Journey into Tibetan History|date=5 November 2015|publisher=Little, Brown Book Group|isbn=978-0-349-14218-0|quote=With Aurmuzd, Sroshard, Narasa and Mihr, we are on safer ground because all are Zoroastrian deities: Aurmuzd is the supreme god of light, Ahura Mazda; and Mihr, the sun god, is linked with the Iranian Mithra. Exactly the same non-Buddhist[...]}}&lt;/ref&gt; [[Hinduism]], [[Christianity]]&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Gorder|first1=A. Christian Van|url=https://books.google.com/books?id=FeHAxxEpe-cC&amp;q=nestorian+christians+Afghanistan&amp;pg=PA34|title=Christianity in Persia and the Status of Non-muslims in Iran|date=2010|publisher=Rowman &amp; Littlefield|isbn=978-0-7391-3609-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kennedy|first1=Hugh|url=https://books.google.com/books?id=Pk7BS9XC10QC&amp;q=Zaranj+christians+Afghanistan&amp;pg=PT127|title=The Great Arab Conquests: How the Spread of Islam Changed the World We Live In|date=9 December 2010|publisher=Orion|isbn=978-0-297-86559-9|quote=.. when the patriarch at Ctesiphon had to broker a compromise that left one bishop at the capital Zaranj and another further east at Bust, now in southern Afghanistan. A Christian text composed in about 850 also records a monastery of ...}}&lt;/ref&gt; and [[Judaism]].&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Yossef|first1=Noam Bar'am-Ben|url=https://books.google.com/books?id=wVMwAAAAYAAJ&amp;q=Judaism+in+Afghanistan+ghor|title=Brides and Betrothals: Jewish Wedding Rituals in Afghanistan|date=1998|publisher=Israel Museum|isbn=978-965-278-223-6|quote=The Jews of Afghanistan According to tradition, the first Jews reached ... in Hebrew script found in the Tang - e Azao Valley in the Ghor region ...}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EndeSteinbach2010&quot;&gt;{{cite book|last1=Ende|first1=Werner|title=Islam in the World Today: A Handbook of Politics, Religion, Culture, and Society|last2=Steinbach|first2=Udo|date=15 April 2010|publisher=Cornell University Press|isbn=9780801464898|page=257|quote=At the time of the first Muslim advances, numerous local natural religions were competing with Buddhism, Zoroastrianism, and Hinduism in the territory of modern Afghanistan.}}&lt;/ref&gt; An exemplification of the syncretism in the region would be that people were patrons of Buddhism but still worshipped local Iranian gods such as [[Ahura Mazda]], [[Nana (Kushan goddess)|Lady Nana]], [[Anahita]] or [[Mithra|Mihr(Mithra)]] and portrayed [[Greek mythology|Greek Gods]] like [[Heracles]] or [[Tyche]] as protectors of Buddha.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Adrych|first1=Philippa|url=|title=Images of Mithra|last2=coins)|first2=Robert Bracey (Writer on|last3=Dalglish|first3=Dominic|last4=Lenk|first4=Stefanie|last5=Wood|first5=Rachel|date=2017|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-879253-6|quote=The Rabatak inscription includes Miiro amongst a list of gods: Nana, Ahura Mazda, and Narasa. All of these gods likely had images dedicated at the Bagolaggo, presumably alongside statues of Kanishka}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Allen&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Allen|first=Charles|url=|title=The Search For Shangri-La: A Journey into Tibetan History|date=5 November 2015|publisher=Little, Brown Book Group|isbn=978-0-349-14218-0|quote=The two most important deities are goddesses: one is the lady Nana', daughter of the moon god and sister of the sun god, the Kushan form of Anahita, Zoroastrian goddess of fertility}}&lt;/ref&gt; The [[Zunbils]] and Kabul Shahi were first conquered in 870&amp;nbsp;CE by the [[Saffarid dynasty|Saffarid]] Muslims of Zaranj. Later, the [[Samanids]] extended their Islamic influence south of the Hindu Kush. It is reported that Muslims and non-Muslims still lived side by side in Kabul before the [[Ghaznavids]] rose to power in the 10th century.&lt;ref name=&quot;Elliot-2&quot;&gt;{{cite web |url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&amp;ct=98 |title=A.—The Hindu Kings of Kábul |work=Sir H. M. Elliot |publisher=[[Packard Humanities Institute]] |location=London | date=1867–1877 |access-date=18 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140408220905/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&amp;ct=98 |archive-date=8 April 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mustawfi&quot;&gt;{{cite web |url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=16301012&amp;ct=16 |title=The Geographical Part of the NUZHAT-AL-QULUB |author =Hamd-Allah Mustawfi of Qazwin |work=Translated by Guy Le Strange |publisher=[[Packard Humanities Institute]] |year=1340 |access-date=19 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726144951/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=16301012&amp;ct=16 |archive-date=26 July 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Elliot-3&quot;&gt;{{cite web |url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&amp;ct=100 |title=A.—The Hindu Kings of Kábul (p.3) |work=Sir H. M. Elliot |publisher=[[Packard Humanities Institute]] |location=London | date=1867–1877 |access-date=18 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726133107/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&amp;ct=100 |archive-date=26 July 2013 }}&lt;/ref&gt;

By the 11th century, [[Mahmud of Ghazni]] defeated the remaining Hindu rulers and effectively [[Islamized]] the wider region,{{sfn|Ewans|2002|page=22–23}} with the exception of [[Kafiristan]].&lt;ref name=&quot;nuristan.info&quot;&gt;{{cite web|url=http://nuristan.info/Nuristani/Nuristanis1.html|title=Richard Strand's Nuristân Site: Peoples and Languages of Nuristan|author=Richard F. Strand|date=31 December 2005|work=nuristan.info|author-link=Richard Strand|access-date=2 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401180243/http://nuristan.info/Nuristani/Nuristanis1.html|archive-date=1 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Mahmud made [[Ghazni]] into an important city and patronized intellectuals such as the historian [[Al-Biruni]] and the poet [[Ferdowsi]].&lt;ref&gt;{{cite book|title=Afghanistan: A Country Study|date=1986|publisher=Foreign Area Studies, The American University|editor1=Richard Nyrop|editor2=Donald Seekins|page=10}}&lt;/ref&gt; The [[Ghaznavid dynasty]] was [[Siege of Lahore (1186)|overthrown by the Ghurids in 1186]], whose architectural achievements included the remote [[Minaret of Jam]]. The Ghurids controlled Afghanistan for less than a century before being conquered by the [[Khwarazmian dynasty]] in 1215.{{sfn|Ewans|2002|page=23}}

====Mongols and Babur with the Lodi Dynasty====
[[File:Genghis Khan empire-en.svg|thumb|260px|[[Mongol invasions and conquests]] depopulated large areas of Afghanistan]]
In 1219&amp;nbsp;CE, [[Genghis Khan]] and his [[Mongol invasion of the Khwarazmian Empire|Mongol army overran the region]]. His troops are said to have annihilated the Khwarazmian cities of [[Herat]] and [[Balkh]] as well as [[Bamyan, Afghanistan|Bamyan]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://faculty.washington.edu/modelski/CAWC.htm |title=Central Asian world cities |publisher=Faculty.washington.edu |date=29 September 2007 |access-date=6 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723185841/https://faculty.washington.edu/modelski/CAWC.htm |archive-date=23 July 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=18 January 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118121401/https://faculty.washington.edu/modelski/CAWC.htm }}&lt;/ref&gt; The destruction caused by the Mongols forced many locals to return to an agrarian rural society.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Page |first=Susan |url=https://www.usatoday.com/news/world/2009-02-17-afghanistan-forces_N.htm |title=Obama's war: Deploying 17,000 raises stakes in Afghanistan |work=USA Today |date=18 February 2009 |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513040037/http://www.usatoday.com/news/world/2009-02-17-afghanistan-forces_N.htm |archive-date=13 May 2011 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Mongol rule continued with the [[Ilkhanate]] in the northwest while the [[Khalji dynasty]] administered the Afghan tribal areas south of the Hindu Kush until the invasion of [[Timur]] (aka Tamerlane), who established the [[Timurid Empire]] in 1370. Under the rule of [[Shah Rukh]] the city{{which|date=August 2021}} served as the focal point of the [[Timurid Renaissance]], whose glory matched [[Florence]] of the [[Italian Renaissance]] as the center of a cultural rebirth.&lt;ref&gt;Periods of World History: A Latin American Perspective – Page 129&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Empire of the Steppes: A History of Central Asia – Page 465&lt;/ref&gt;

In the early 16th century, [[Babur]] arrived from [[Ferghana]] and captured Kabul from the [[Arghun dynasty]].{{sfn|Barfield|2012|pp=92–93}} [[Babur]] would go on to conquer the Afghan [[Lodi dynasty]] who had ruled the Delhi Sultanate in the [[First Battle of Panipat]].{{sfn|Barfield|2012|pp=75}} Between the 16th and 18th century, the Uzbek [[Khanate of Bukhara]], Iranian [[Safavids]], and Indian [[Mughals]] ruled parts of the territory.{{sfn|Dupree|1997|pp=319, 321}} During the Medieval Period, the northwestern area of Afghanistan was referred to by the regional name [[Greater Khorasan|Khorasan]]. Two of the four capitals of Khorasan ([[Herat]] and [[Balkh]]) are now located in Afghanistan, while the regions of [[Kandahar Province|Kandahar]], [[Zabulistan]], [[Ghazni]], [[Kabulistan]], and [[name of Afghanistan|Afghanistan]] formed the [[frontier]] between Khorasan and [[Hindustan]]. However, up to the 19th century the term Khorasan was commonly used among natives to describe their country; [[Sir George Elphinstone]] wrote with amazement that the country known to outsiders as &quot;Afghanistan&quot; was referred to by its own inhabitants as &quot;Khorasan&quot; and that the first Afghan official whom he met at the border welcomed him to Khorasan.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ziaeDwAAQBAJ&amp;q=elphinstone+khorasan&amp;pg=PA128|title=Mountstuart Elphinstone in South Asia: Pioneer of British Colonial Rule|first=Shah Mahmoud|last=Hanifi|date=15 July 2019|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190914400}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EI&quot;&gt;{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cJQ3AAAAIAAJ|chapter=Khurasan |title=The Encyclopaedia of Islam |page=55 |quote=In pre-Islamic and early Islamic times, the term &quot;Khurassan&quot; frequently had a much wider denotation, covering also parts of what are now Soviet Central Asia and Afghanistan |publisher=Brill |year=2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Routledge&quot;&gt;{{cite book |title=Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |last1=Ibn Battuta |edition=reprint, illustrated |year=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-34473-9 |page=416 |url=https://books.google.com/books?id=zKqn_CWTxYEC&amp;pg=PA180|archive-url=https://web.archive.org/web/20170416132656/https://books.google.com/books?id=zKqn_CWTxYEC&amp;pg=PA180 |archive-date=16 April 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Firishta&quot;&gt;{{cite book |chapter-url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201016&amp;ct=199 |title=The History of India |volume=6 |chapter=Chapter 200: Translation of the Introduction to Firishta's History |page=8 |access-date=22 August 2010 |author =Muhammad Qasim Hindu Shah |others=Sir H. M. Elliot |publisher=Packard Humanities Institute |location=London |year=1560|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726121158/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201016&amp;ct=199 |archive-date=26 July 2013 |author-link=Firishta }}&lt;/ref&gt;

==Modern history==
=== Hotak Dynasty ===
[[File:Map of the Hotak Empire 1715, Mirwais Hotak.png|thumb|300px|Map of the Hotak Empire during the Reign of [[Mirwais Hotak]], 1709–1715.]]
{{Main|Hotak dynasty}}
In 1709, [[Mirwais Hotak]], a local [[Ghilzai]] tribal leader, successfully rebeled against the [[Safavid dynasty|Safavids]]. He defeated [[Gurgin Khan]], the Georgian governor of Kandahar under the Safavids, and established his own kingdom. Also defeating many attempts for the Safavids to annex the Kingdom.&lt;ref name=&quot;Browne&quot;&gt;{{cite web|url=http://persian.packhum.org/persian/main?url=pf%3Ffile%3D90001014%26ct%3D29 |title=A Literary History of Persia, Volume 4: Modern Times (1500–1924), Chapter IV. An Outline of the History Of Persia During The Last Two Centuries (A.D. 1722–1922) |author=Edward G. Browne |publisher=[[Packard Humanities Institute]] |access-date=9 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726142425/http://persian.packhum.org/persian/main?url=pf%3Ffile%3D90001014&amp;ct=29 |archive-date=26 July 2013 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Mirwais died of natural causes in 1715 and was succeeded by his brother [[Abdul Aziz Hotak|Abdul Aziz]], who was soon killed by Mirwais' son [[Mahmud Hotak|Mahmud]] for possibly planning to sign a peace with the Safavids. Mahmud led campaigns into modern Iran, with his first attempt in 1719 besieging [[Kerman]], however this attempt failed. Mahmud led the Afghan army in 1722 to the Persian capital of [[Isfahan]], and captured the city after the [[Battle of Gulnabad]] and proclaimed himself King of Persia.&lt;ref name=&quot;Browne&quot; /&gt; The Afghan dynasty was ousted from Persia by [[Nader Shah]] after the 1729 [[Battle of Damghan (1729)|Battle of Damghan]].

==== Fall of the Hotak Dynasty ====
[[File:Mapofthehotaks1728.png|thumb|right|300px|Map of the Hotak Empire at its height in 1728. Disputed between [[Hussain Hotak]] (Centered in Kandahar) and [[Ashraf Hotak]] (centered in Isfahan)]]
In 1738, [[Nader Shah]] and his [[Afsharid dynasty|forces]] captured Kandahar in the [[siege of Kandahar]], the last Hotak stronghold, from Shah [[Hussain Hotak]]. Soon after, the Persian and Afghan forces [[Nader Shah's invasion of India|invaded India]], Nader Shah had plundered [[Delhi]], alongside his 16 year old commander, [[Ahmad Shah Durrani]] who had assisted him on these campaigns. Nader Shah was assassinated in 1747.&lt;ref name=&quot;Brit-Durrani&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/10162/Ahmad-Shah-Durrani |title=Ahmad Shah Durrani |encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online |access-date=9 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140404104909/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/10162/Ahmad-Shah-Durrani |archive-date=4 April 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Engels&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1857/afghanistan/index.htm |title=Afghanistan |access-date=25 August 2010 |author =Friedrich Engels |work=Andy Blunden |publisher=The New American Cyclopaedia, Vol. I |year=1857|archive-url=https://web.archive.org/web/20140427034439/http://www.marxists.org/archive/marx/works/1857/afghanistan/index.htm |archive-date=27 April 2014 |author-link=Friedrich Engels }}&lt;/ref&gt;

==== Rise of the Durrani Empire ====
{{Main|Durrani Empire|Ahmad Shah Durrani}}
After the death of Nader Shah in 1747, [[Ahmad Shah Durrani]] had returned to Kandahar with a contingent of 4,000 [[Pashtuns]]. The Abdalis had &quot;unanimously accepted&quot; Ahmad Shah as their new leader. With his ascension in 1747, Ahmad Shah had led multiple campaigns against the [[Mughal Empire]], [[Maratha Empire]], and then receding, [[Afsharid Empire]]. Ahmad Shah had captured [[Kabul]] and [[Peshawar]] from the Mughal appointed governor, Nasir Khan. Ahmad Shah had then conquered [[Herat]] in 1750, and had also captured [[Kashmir]] in 1752.&lt;ref&gt;{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=s5KMCwAAQBAJ&amp;q=durrani+capture+kashmir&amp;pg=PA43 | title=Understanding Kashmir and Kashmiris| isbn=9781849043427| last1=Snedden| first1=Christopher| year=2015}}&lt;/ref&gt; Ahmad Shah had launched two campaigns into [[Greater Khorasan|Khorasan]], (1750–1751) and (1754–1755).&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|url=https://books.google.com/books?id=Kdl9oAEACAAJ|title=The Pearl in Its Midst: Herat and the Mapping of Khurasan (15th–19th Centuries)|date=2014|publisher=Austrian Academy of Sciences Press|isbn=978-3-7001-7202-4}}&lt;/ref&gt; His first campaign had seen the siege of [[Mashhad]], however he was forced to retreat after 4 months. In November 1750, he moved to siege [[Khanate of Nishapur|Nishapur]], however he was unable to capture the city and was forced to retreat after heavy losses in early 1751. Ahmad Shah returned in 1754, he captured [[Ferdows|Tun]], and on 23 July, he sieged [[Mashhad]] once again. Mashhad had fallen on 2 December, however [[Shahrokh Shah|Shahrokh]] was [[Afsharid Iran|reappointed]] in 1755. He was forced to give up [[Torshiz]], [[Bakharz]], [[Torbat-e Jam|Jam]], [[Khaf, Iran|Khaf]], and [[Torbat-e Heydarieh|Turbat-e Haidari]] to the Afghans, as well as accepting Afghan sovereignty. Following this, Ahmad Shah had sieged [[Khanate of Nishapur|Nishapur]] once again, and captured it.

==== Objectives and Invasions of India ====
{{Main|Indian campaign of Ahmad Shah Durrani}}
[[File:Portrait of Ahmad-Shah Durrani. Mughal miniature. ca. 1757, Bibliothèque nationale de France.jpg|thumb|Portrait of [[Ahmad Shah Durrani]] {{Circa|1757}}.]]
Ahmad Shah invaded India 8 times during his reign. With the capture of [[Peshawar]], Ahmad Shah had used this as a convenient striking point to lead his military campaigns into [[Punjab]] and India.

Ahmad Shah had sought out multiple reasons for his invasions, Ahmad Shah saw Afghanistan in a dire state, and one that needed to expand and exploit a weak but rich neighboring country, which Ahmad Shah had capitalized on in multiple opportunities during his Invasions of India, he sought the reasons needed to fill his treasury in a war-plunder conquest based economy.{{sfn|Mehta|p=248}} Ahmad Shah had launched his first invasion in 1748, crossing the indus river, his armies sacked and absorbed [[Lahore]] into the [[Durrani Empire|Durrani Realm]]. Ahmad Shah had met Mughal armies at the [[Battle of Manupur (1748)]], where he was defeated and forced to retreat to back to Afghanistan.&lt;ref&gt;{{Google books |id=NbUB_ACAR5QC |page=509 |title=History of Islam}}&lt;/ref&gt; Ahmad Shah had returned the next year in 1749, where he had captured the area around [[Lahore]] and [[Punjab]], presenting it as an Afghan victory for this campaign.{{Citation needed|date=October 2020}} From 1749 to 1767, Ahmad Shah would lead 6 more invasions, the most important being his sixth invasion, with the [[Third Battle of Panipat]], which created a power vacuum in northern India, halting [[Maratha Empire|Maratha]] expansion.

===Death of Ahmad Shah and his successors===
{{Main|Timur Shah Durrani|Zaman Shah Durrani|Mahmud Shah Durrani|Shah Shujah Durrani}}
Ahmad Shah Durrani had died in October 1772, what followed would be a civil war in succession, with his named successor, [[Timur Shah Durrani]] succeeding him after the defeat of his brother, Suleiman Mirza.&lt;ref name=&quot;Drahm&quot;&gt;{{cite journal |last1=Drahm |first1=Abdel |title=Afghanistan A History From 1260 To The Present |journal=AAF |date=2020 |page=146 |url=https://archive.org/details/Book_1094 |access-date=4 October 2021}}&lt;/ref&gt;

[[Timur Shah Durrani]] ascended to the throne in November 1772, having defeated a coalition under Shah Wali Khan, the influential prime minister of the [[Durrani Empire]], and Humayun Mirza. Timur Shah began his reign by consolidating power toward himself and people loyal to him, purging Durrani Sardars and influential tribal leaders in [[Kabul]] and [[Kandahar]] to bring support toward himself. Timur Shah's reforms also saw the capital of the [[Durrani Empire]] being shifted from [[Kandahar]] to [[Kabul]], being able to cover the empire better as a base of ordination since it was essentially the heartland of the empire. This reform saw [[Kabul]] as the modern capital of Afghanistan today. Having consolidated power to himself, Timur Shah would fight multiple series of rebellions to consolidate and hold the empire apart, Timur Shah would also lead campaigns into [[Punjab]] against the Sikhs like his father did, however being more successful. Most prominent example of his battles during this campaign would be where Timur Shah led his forces under Zangi Khan Durrani, with over 18,000 men total of Afghan, Qizilbash, and Mongol cavalrymen. Against over 60,000 Sikh men. The Sikhs would lose over 30,000 in this battle and would stage a Durrani resurgence in the [[Punjab]]. region&lt;ref name=&quot;Fayz&quot;&gt;{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=131 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n63/mode/2up?view=theater |access-date=11 November 2021}}&lt;/ref&gt; The Durranis lost [[Multan]] in 1772 after Ahmad Shah's death, following this victory by Timur Shah, Timur Shah was able to lay siege to [[Multan]] and recapture it,&lt;ref&gt;{{cite thesis |last1=Muhammad Khan |first1=Ashiq |title=THE LAST PHASE OF MUSLIM RULE IN MULTAN (1752–1818) |date=1998 |issue=1 |page=159 |publisher=University of Multan, MULTAN |url=http://prr.hec.gov.pk/jspui/handle/123456789/5209 |access-date=4 December 2021 |type=Thesis |archive-date=4 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211204042026/http://prr.hec.gov.pk/jspui/handle/123456789/5209 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; incorporating it into the Durrani empire once again, reintegrating it as a province until the [[siege of Multan (1818)]]. Timur Shah would be succeeded by his son, [[Zaman Shah Durrani]] after his death on 18 or 20 May 1793. Timur Shah's reign oversaw the attempted stabilization and consolidation of the empire. However, Timur Shah had over 24 sons, a mistake that would plunge the empire in civil war over succession crises.{{sfn|Drahm|2020|p=155}}

[[Zaman Shah Durrani]] would succeed to the [[Durrani Empire|Durrani Throne]] following the death of his father, Timur Shah Durrani. This instigated civil war with his brothers, [[Mahmud Shah Durrani]], and Humayun Mirza revolting against him. With Humayun centered in [[Kandahar]], and Mahmud Shah centered in [[Herat]].{{sfn|Drahm|2020|p=158}} Zaman Shah would defeat Humayun and also force the loyalty of [[Mahmud Shah Durrani]].{{sfn|Drahm|2020|p=158}} Securing his position on the throne, Zaman Shah had led 3 campaigns into [[Punjab]], with the first two campaigns capturing [[Lahore]], but being forced to retreat due to intel about a possible [[Qajar Iran|Qajar]] invasion, or his brother, [[Mahmud Shah Durrani]] revolting. Zaman Shah embarked on his third campaign for [[Punjab]] in 1800 to deal with a rebellious Ranjit Singh.{{sfn|Drahm|2020|p=162}} However, he was forced to withdraw, with his brother, [[Mahmud Shah Durrani]] revolting, Zaman Shah would be toppled from his reign, replaced by his brother, [[Mahmud Shah Durrani]].{{sfn|Drahm|2020|p=162}} However, just under 2 years in his reign, [[Mahmud Shah Durrani]] would be deposed by his brother, [[Shah Shuja Durrani]], on 13 July 1803.{{sfn|Drahm|2020|p=166}} Shah Shuja would attempt to consolidate the [[Durrani Empire|Durrani Realm]], which had been long striven by civil war. Shah Shuja would later be deposed by his brother at the [[Battle of Nimla (1809)]],{{sfn|Drahm|2020|p=172}} where [[Mahmud Shah Durrani]] would defeat and force Shah Shuja to flee, with Shah Mahmud usurping the throne again for his second reign beginning on 3 May 1809.{{sfn|Drahm|2020|p=176}}

==== Barakzai dynasty and British wars ====
{{Further|Dost Mohammad Khan|Herat (1793–1863)|Maimana Khanate|Principality of Qandahar|European influence in Afghanistan|Anglo-Afghan Wars|Durand Line|Afghan Civil War (1928–1929)}}

[[File:History of Afghanistan 1839-1863 Gif.gif|thumb|500px|Gif Map of Afghanistan 1839–1863, showing the First Anglo-Afghan war, and unification of Afghanistan by Dost Mohammad Khan.]]

By the early 19th century, the Afghan empire was under threat from the [[Qajar dynasty|Persians]] in the west and the [[Sikh Empire]] in the east. Fateh Khan, leader of the [[Barakzai dynasty|Barakzai tribe]], installed many of his brothers in positions of power throughout the empire, mostly ruling as governors of major cities and provinces. After his murder for apparent treason against the Durrani king. Fateh Khan would be sentenced by [[Mahmud Shah Durrani]], having him executed. His brothers rebeled and a civil war brew between the Sadozais and the Barakzais. During this turbulent period, Afghanistan had fractured into many states, this included the [[Principality of Qandahar]], [[Herat (1793–1863)|Emirate of Herat]], Khanate of Qunduz, [[Maimana Khanate]], and many more states. The most prominent state being the [[Emirate of Afghanistan|Emirate of Kabul]], ruled by Dost Mohammad Khan after he declared himself emir and was bestowed upon the title of [[Amir al-Mu'minin]] in summer 1826 after he usurped the throne from his brother, [[Sultan Mohammad Khan]].&lt;ref name=&quot;Tanner 2009 126&quot;&gt;{{cite book |title=Afghanistan: A Military History from Alexander the Great to the War against the Taliban |last=Tanner |first=Stephen |year=2009 |publisher=Da Capo Press |isbn=978-0-306-81826-4 |url={{Google books |plainurl=yes |id=J3pUS_-uD-oC |page=126 }} |page=126}}&lt;/ref&gt;{{Cite book|last=Lee|first=Jonathan L.|url=https://books.google.com/books?id=kSWDDwAAQBAJ|title=Afghanistan: A History from 1260 to the Present|date=15 January 2019|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-78914-010-1|language=en}} With the collapse of the Durrani Empire, and the exile of the Sadozai Dynasty to be left to rule in [[Herat (1793–1863)|Herat]] while Afghanistan was in this turbulent period of civil war, [[Punjab]] and [[Kashmir]] were lost to [[Ranjit Singh]] ruler of the [[Sikh Empire]], who invaded [[Khyber Pakhtunkhwa]] in March 1823 and captured the city of [[Peshawar]], placing the Peshawar Sardars under his suzerainty. (one of the many entities that split following the collapse of the [[Durrani Empire]]), at the [[Battle of Nowshera]].&lt;ref name=&quot;Nalwa&quot;&gt;{{cite book |title=Hari Singh Nalwa, &quot;champion of the Khalsaji&quot; (1791–1837) |last=Nalwa |first=Vanit |year=2009 |isbn=978-81-7304-785-5 |url={{Google books |plainurl=yes |id=ULhgNexD92QC |page=198 }} |page=198}}&lt;/ref&gt; In 1837, Dost Mohammad Khan attempted to retake Peshawar and sent a large force under his son, [[Wazir Akbar Khan]], leading to the [[Battle of Jamrud]] near the [[Khyber Pass]]. [[Wazir Akbar Khan|Akbar Khan]] and the Afghan army failed to capture the [[Jamrud Fort]] from the [[Sikh Khalsa Army]], but killed Sikh Commander [[Hari Singh Nalwa]], thus ending the [[Afghan-Sikh Wars]]. By this time the British were advancing from the east, conquering the Sikh Empire after it had its own period of turbulence following the death of Ranjit Singh, directly bringing the [[Emirate of Afghanistan|Emirate of Kabul]] to conflict in the [[First Anglo-Afghan War|first major conflict]] during &quot;[[the Great Game]]&quot;.&lt;ref name=&quot;Chahryar&quot;&gt;{{cite book |title=History of Civilizations of Central Asia: Development in contrast: from the sixteenth to the mid-nineteenth century |last=Chahryar |first=Adle |year=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-92-3-103876-1 |url=https://books.google.com/books?id=AzG5llo3YCMC&amp;pg=PA296|page=296}}&lt;/ref&gt;

In 1839, a [[British Army|British]] expeditionary force marched into Afghanistan, invading the [[Principality of Qandahar]], and in August 1839, seized [[Kabul]], forcing Dost Mohammad into exile with other factions and rebels in Afghanistan, while he was replaced with the former Durrani ruler [[Shah Shuja Durrani|Shah Shuja]] [[List of heads of state of Afghanistan|Durrani]] as the new ruler of [[Kabul]], and unbeknownst to him, a de facto puppet on the throne.&lt;ref name=ingram1980&gt;{{cite journal |jstor=40105749 |url=http://pahar.in/wpfb-file/1980-great-britains-great-game-an-introduction-by-ingram-from-intl-hist-rev-v2-s-pdf/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816181410/http://pahar.in/wpfb-file/1980-great-britains-great-game-an-introduction-by-ingram-from-intl-hist-rev-v2-s-pdf/ |archive-date=16 August 2016 |title=Great Britain's Great Game: An Introduction |last1=Ingram |first1=Edward |journal=The International History Review |volume=2 |issue=2 |pages=160–171 |year=1980 |doi=10.1080/07075332.1980.9640210 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816181410/http://pahar.in/wpfb-file/1980-great-britains-great-game-an-introduction-by-ingram-from-intl-hist-rev-v2-s-pdf/ |date=16 August 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ingram1984&gt;[https://books.google.com/books?id=Fr9cAgAAQBAJ&amp;pg=PA11 In Defence of British India: Great Britain in the Middle East, 1775–1842] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170106130452/https://books.google.com/books?id=Fr9cAgAAQBAJ&amp;pg=PA11 |date=6 January 2017 }} By Edward Ingram. Frank Cass &amp; Co, London, 1984. {{ISBN|0714632465}}. p7-19&lt;/ref&gt; Following an uprising that saw the assassination of [[Shah Shuja Durrani|Shah Shuja]], the [[1842 retreat from Kabul]] of British-Indian forces and the [[1842 retreat from Kabul|annihilation]] of [[William George Keith Elphinstone|Elphinstone]]'s army, and the punitive expedition of [[Battle of Kabul (1842)|The battle of Kabul]] that led to its sacking, the British gave up on their attempts to try and subjugate Afghanistan, which allowed Dost Mohammad Khan to return as ruler. Dost Mohammad Khan would spend most of his reign consolidating the parts of Afghanistan that were lost in the Afghan civil war which raged from 1793–1863. Dost Mohammad Khan would launch numerous campaigns after returning to rule in 1842, ruling only from Kabul, Ghazni, and other cities when he had returned. Dost Mohammad united most of the Afghan realm in his reign, securing the last major state, [[Herat (1793–1863)|Herat]], in the [[Herat campaign of 1862–1863]]. Dost Mohammad died on 9 June 1863, a few weeks after his [[Herat campaign of 1862–1863|campaign]] to capture [[Herat (1793–1863)|Herat]]. Dost Mohammad's successors would fight for the throne of Afghanistan, between [[Sher Ali Khan]], [[Mohammad Afzal Khan]], and [[Mohammad Azam Khan]] in the [[Afghan Civil War (1863–1869)]]. Sher Ali would win this civil war and would go on to rule the realm until In 1878, the British had returned in the [[Second Anglo-Afghan War]] which was fought over perceived Russian influence in the region, [[Abdur Rahman Khan]] replaced [[Mohammad Ayub Khan (Emir of Afghanistan)|Ayub Khan]] who had succeeded [[Sher Ali Khan]] after his death in 1879. Britain would gain control of Afghanistan's foreign relations as part of the [[Treaty of Gandamak]] of 1879, making it an official [[British Protectorate|British Protected State]].&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Onley |first1=James |title=THE RAJ RECONSIDERED: BRITISH INDIA'S INFORMAL EMPIRE AND SPHERES OF INFLUENCE IN ASIA AND AFRICA |date=March 2009 |volume=XL |publisher=Routledge |id=Page 9 of URL/Page 52 |url=https://socialsciences.exeter.ac.uk/iais/downloads/Onley_Raj_Reconsidered.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://socialsciences.exeter.ac.uk/iais/downloads/Onley_Raj_Reconsidered.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |access-date=18 September 2021 |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2022-10-09 |archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://socialsciences.exeter.ac.uk/iais/downloads/Onley_Raj_Reconsidered.pdf }}&lt;/ref&gt; In 1893, Amir Abdur Rahman signed an agreement in which the ethnic [[Pashtun]] and [[Baloch people|Baloch]] territories were divided by the [[Durand Line]], which forms the modern-day border between Pakistan and Afghanistan. [[Shia Islam in Afghanistan|Shia]]-dominated [[Hazarajat]] and pagan [[Kafiristan]] remained politically independent until being [[Muslim conquests of Afghanistan|conquered]] by Abdur Rahman Khan in 1891–1896. He was known as the &quot;Iron Amir&quot; for his features and his ruthless methods against tribes.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/afghanistan/afghan-women-hope-more-gains-under-new-administration|title=Afghan Women Hope for More Gains Under New Administration – Afghanistan|website=ReliefWeb}}&lt;/ref&gt; The ''Iron Amir'' viewed railway and telegraph lines coming from the Russian and British as &quot;[[trojan horse]]s&quot; and therefore prevented railway development in Afghanistan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/01/21/afghan.rail/index.html|title=Afghan rail plan among proposals for donors|date=21 January 2002|website=CNN|accessdate=13 March 2023|archivedate=13 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210813160454/https://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/01/21/afghan.rail/index.html}}&lt;/ref&gt; He died in 1901, succeeded by his son, [[Habibullah Khan]].
[[File:Afghan foot soldiers in 1841.jpg|thumb|left|Afghan tribesmen in 1841, painted by British officer [[James Rattray]]]]
{{blockquote|How can a small power like Afghanistan, which is like a goat between these lions [Britain and Russia] or a grain of wheat between two strong millstones of the grinding mill, [could] stand in the midway of the stones without being ground to dust?|author=[[Abdur Rahman Khan]], the &quot;Iron Amir&quot;, in 1900&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://countrystudies.us/afghanistan/2.htm|title=Afghanistan – HISTORY|website=countrystudies.us}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=REwmr2bFYfkC&amp;pg=PA2|title = Afghanistan: The Soviet Invasion in Perspective|isbn = 9780817982133|last1 = Arnold|first1 = Anthony|date = June 1985}}&lt;/ref&gt;}}

During the [[First World War]], when Afghanistan was neutral, Habibullah Khan was met by officials of the Central Powers in the [[Niedermayer–Hentig Expedition]], to declare full independence from the United Kingdom, join them and attack British India, as part of the [[Hindu–German Conspiracy]]. Their efforts to bring Afghanistan into the Central Powers failed, but it caused discontent among the population for keeping neutrality against the British. Habibullah was assassinated during a hunting trip in February 1919, and [[Amanullah Khan]] eventually assumed power. A staunch supporter of the 1915–1916 expeditions, Amanullah Khan provoked the [[Third Anglo-Afghan War]], entering British India via the [[Khyber Pass]].&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Afghanistan in the Great War|first=Christopher|last=Wyatt|date=2 September 2015|journal=Asian Affairs|volume=46|issue=3|pages=387–410|doi=10.1080/03068374.2015.1081001|s2cid = 159788830}}&lt;/ref&gt;

[[File:King Amanullah standing.jpg|thumb|left|upright|[[Emir of Afghanistan|Emir]] [[Amanullah Khan|Amanullah]] invaded British India in 1919 and proclaimed Afghanistan's full independence thereafter. He proclaimed himself [[King of Afghanistan]] in June 1926.]]

After the end of the Third Anglo-Afghan War and the signing of the [[Anglo-Afghan Treaty of 1919|Treaty of Rawalpindi]] on 19 August 1919, [[Emir of Afghanistan|Emir]] Amanullah Khan declared the [[Emirate of Afghanistan]] a [[sovereign state|sovereign]] and fully [[independent state]]. He moved to end his country's traditional isolation by establishing diplomatic relations with the international community, particularly with the [[Soviet Union]] and the [[Weimar Republic]] of Germany.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Pj8DIT_bva0C&amp;pg=PA42|title=The Origins of Conflict in Afghanistan|first=Jeffery J.|last=Roberts|date=14 June 2003|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780275978785}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title='Drang Nach Osten' Continued? Germany and Afghanistan during the Weimar Republic|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-contemporary-history_1997-04_32_2/page/235|last=Nicosia |first= Francis R.|year=1997|journal=Journal of Contemporary History|volume=32|issue=2|pages=235–257|doi = 10.1177/002200949703200207|jstor = 261243|s2cid = 160565967}}&lt;/ref&gt; He proclaimed himself [[King of Afghanistan]] on 9 June 1926, when the Emirate of Afghanistan became the [[Kingdom of Afghanistan]]. Following a 1927–28 tour of Europe and [[Turkey]], he introduced several reforms intended to modernize his nation. A key force behind these reforms was [[Mahmud Tarzi]], an ardent supporter of the education of women. He fought for Article 68 of Afghanistan's 1923 [[constitution of Afghanistan|constitution]], which made elementary education compulsory. The institution of [[slavery]] was abolished in the Emirate of Afghanistan in 1923.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia | year = 1976| volume = 25| encyclopedia = [[Encyclopedia Americana]]|publisher=Americana Corporation | page = 24 |title=Afghanistan }}&lt;/ref&gt; King Amanullah's wife, [[Soraya Tarzi|Queen Soraya]], was an important figure during this period in the fight for woman's education and against their oppression.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=10 September 2020|title=Queen Soraya of Afghanistan: A woman ahead of her time|url=https://arab.news/5hdva|access-date=3 July 2021|website=Arab News}}&lt;/ref&gt;

Some of the reforms that were put in place, such as the abolition of the traditional [[burqa]] for women and the opening of several co-educational schools, quickly alienated many tribal and religious leaders, and this led to the [[Afghan Civil War (1928–1929)]]. Faced with the overwhelming armed opposition, King Amanullah abdicated in January 1929, and soon after Kabul fell to [[Saqqawist]] forces led by [[Habibullah Kalakani]].&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=A4_jAAAAMAAJ|title=Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising|last1=Muḥammad|first1=Fayz̤|last2=McChesney|first2=R. D.|date=1999|publisher=Markus Wiener Publishers|isbn=9781558761544|pages=39, 40|access-date=15 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404143046/https://books.google.nl/books?id=A4_jAAAAMAAJ|archive-date=4 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Prince]] [[Mohammed Nadir Shah]], Amanullah's cousin, in turn defeated and killed Kalakani in October 1929, and was declared King Nadir Shah.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=A4_jAAAAMAAJ|title=Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising|last1=Muḥammad|first1=Fayz̤|last2=McChesney|first2=R. D.|date=1999|publisher=Markus Wiener Publishers|isbn=9781558761544|pages=275, 276|access-date=15 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404143046/https://books.google.nl/books?id=A4_jAAAAMAAJ|archive-date=4 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; He abandoned the reforms of King Amanullah in favor of a more gradual approach to modernization,  but was assassinated in 1933 by [[Abdul Khaliq Hazara (assassin)|Abdul Khaliq]], a fifteen-year-old [[Hazara people|Hazara]] student who was an [[Amanullah loyalist]].&lt;ref&gt;{{cite book |title=Culture and customs of Afghanistan |last1=Hafizullah |first1=Emadi |year=2005 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-313-33089-1 |page=35 |url=https://books.google.com/books?id=bY8ck6iktikC&amp;pg=PA35 |access-date=31 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170225052702/https://books.google.com/books?id=bY8ck6iktikC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA35 |archive-date=25 February 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Mohammed Zahir Shah]], Nadir Shah's 19-year-old son, succeeded to the throne and reigned as King from 1933 to 1973. The [[Afghan tribal revolts of 1944–1947|tribal revolts of 1944–1947]] saw King Zahir's reign challenged by [[Zadran (Pashtun tribe)|Zadran]], [[Safi (Pashtun tribe)|Safi]], [[Mangal (Pashtun tribe)|Mangal]], and [[Wazir (Pashtun tribe)|Wazir]] tribesmen led by [[Mazrak Zadran]], [[Salemai]], and [[Faqir Ipi|Mirzali Khan]], among others, many of whom were [[Amanullah loyalist]]s. Close relations with the Muslim states Turkey, the [[Hashemite Kingdom of Iraq]] and [[Pahlavi dynasty|Iran/Persia]] were also pursued, while further international relations were sought by joining the [[League of Nations]] in 1934. The 1930s saw the development of roads, infrastructure, the founding of a [[Da Afghanistan Bank|national bank]], and increased education. Road links in the north played a large part in a growing cotton and textile industry.&lt;ref name=&quot;Eur2002&quot;/&gt; The country built close relationships with the [[Axis powers]], with [[Nazi Germany]] having the largest share in Afghan development at the time, along with the [[Kingdom of Italy]] and the [[Empire of Japan]].&lt;ref name=&quot;Hyman2016&quot;&gt;{{cite book|author=Anthony Hyman|title=Afghanistan under Soviet Domination, 1964–91|url=https://books.google.com/books?id=nvO-DAAAQBAJ&amp;pg=PA46|date=27 July 2016|publisher=Springer|isbn=978-1-349-21948-3|page=46}}&lt;/ref&gt;

{{blockquote|Afghanistan has performed the function in central Asia which Korea and Laos-Cambodia have performed in East and Southeast Asia: a regional flashpoint of colliding Great Power interests.|author=James Phillips of [[The Heritage Foundation]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.heritage.org/node/22867/print-display|date = October 25, 1979| title=The Heritage Foundation }}&lt;/ref&gt;}}

===Contemporary history===
[[File:Zahir Shah of Afghanistan in 1930s-cropped.jpg|thumb|upright|[[Mohammed Zahir Shah|King Zahir]], the last reigning monarch of Afghanistan, who reigned from 1933 until 1973.]]

Until 1946, King Zahir ruled with the assistance of his uncle, who held the post of [[Prime Minister of Afghanistan|Prime Minister]] and continued the policies of Nadir Shah. Another of Zahir Shah's uncles, [[Shah Mahmud Khan]], became Prime Minister in 1946 and began an experiment allowing greater political freedom, but reversed the policy when it went further than he expected. He was replaced in 1953 by [[Mohammed Daoud Khan]], the king's cousin and brother-in-law, and a [[Pashtun]] nationalist who sought the creation of a [[Pashtunistan]], leading to highly tense relations with Pakistan.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rferl.org/a/1103837.html|title=Afghanistan: History Of 1973 Coup Sheds Light On Relations With Pakistan|access-date=6 July 2019|date=18 July 2003|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|author=Ron Synovitz|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626230602/https://www.rferl.org/a/1103837.html|archive-date=26 June 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; During his ten years at the post until 1963, Daoud Khan pressed for social modernization reforms and sought a closer relationship with the [[Soviet Union]]. Afterward, the [[1964 Constitution of Afghanistan|1964 constitution]] was formed, and the first non-royal Prime Minister was sworn in.&lt;ref name=&quot;Eur2002&quot;&gt;{{cite book|author=Eur|title=The Far East and Australasia 2003|url=https://books.google.com/books?id=LclscNCTz9oC&amp;pg=PA62|year=2002|publisher=Psychology Press|isbn=978-1-85743-133-9|page=62}}&lt;/ref&gt;

King Zahir Shah, like his father Nadir Shah, had a policy of maintaining national independence while pursuing gradual modernization, creating nationalist feeling, and improving relations with the United Kingdom. However, Afghanistan remained neutral and was neither a participant in [[World War II]] nor aligned with either power bloc in the [[Cold War]] thereafter. However, it was a beneficiary of the latter rivalry as both the Soviet Union and the United States vied for influence by building Afghanistan's main highways, airports, and other vital infrastructure in the post-war period. On a per capita basis, Afghanistan received more Soviet [[development aid]] than any other country. Afghanistan had, therefore, good relations with both Cold War enemies. In 1973, while the King was in Italy, Daoud Khan launched a [[1973 Afghan coup|bloodless coup]] and became the first [[President of Afghanistan]], abolishing the monarchy.

====Democratic Republic and Soviet war====
{{main|Democratic Republic of Afghanistan|Soviet–Afghan War|Afghan Civil War (1989–1992)}}
{{further|History of Afghanistan (1978–1992)}}
{{multiple image
|image1=Afgan1987 Gardez UAZ469.jpg
|caption1=Soviet troops in [[Gardez]], Afghanistan in 1987
|image2=Jamiat e-Islami in Shultan Valley 1987 with Dashaka.jpg
|caption2=[[Hezb-i Islami Khalis]] fighters in the Sultan Valley of [[Kunar Province]], 1987
|width2=150
}}
In April 1978, the communist [[People's Democratic Party of Afghanistan]] (PDPA) seized power in a bloody coup d'état against then-President [[Mohammed Daoud Khan]], in what is called the [[Saur Revolution]]. The PDPA declared the establishment of the [[Democratic Republic of Afghanistan]], with its first leader named as [[People's Democratic Party of Afghanistan|People's Democratic Party]] general secretary [[Nur Muhammad Taraki]].{{sfn|Ewans|2002|page=186–88}} This would trigger a series of events that would dramatically turn Afghanistan from a poor and secluded (albeit peaceful) country to a hotbed of international terrorism.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=U0FvDwAAQBAJ&amp;pg=PR16|title=Afghanistan War: A Documentary and Reference Guide|first=Ryan|last=Wadle|date=1 October 2018|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781440857478}}&lt;/ref&gt; The PDPA initiated various social, symbolic and land distribution reforms that provoked strong opposition, while also brutally oppressing political dissidents. This caused unrest and quickly expanded into a state of [[War in Afghanistan (1978–present)|civil war]] by 1979, waged by guerrilla ''[[mujahideen]]'' (and smaller [[Maoist]] guerrillas) against regime forces countrywide. It quickly turned into a [[proxy war]] as the Pakistani government provided these rebels with covert training centers, the United States [[Operation Cyclone|supported]] them through Pakistan's [[Inter-Services Intelligence]] (ISI),&lt;ref name=Meher&gt;{{cite book |last=Meher |first=Jagmohan |title=America's Afghanistan War: The Success that Failed |publisher=Gyan Books |year=2004 |pages=68–69, 94 |isbn=978-81-7835-262-6}}&lt;/ref&gt; and the [[Soviet Union]] sent thousands of military advisers to support the PDPA regime.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hussain |first=Rizwan |title=Pakistan and the Emergence of Islamic Militancy in Afghanistan |publisher=Ashgate Publishing |year=2005 |pages=108–109 |isbn=978-0-7546-4434-7}}&lt;/ref&gt; Meanwhile, there was increasingly hostile friction between the competing factions of the PDPA&amp;nbsp;– the dominant [[Khalq]] and the more moderate [[Parcham]].&lt;ref&gt;{{cite book|title=Afghanistan: A Modern History|publisher=[[I.B.Tauris]]|year=2005|isbn=978-1850438571|last=Rasanayagam |first= Angelo|page=[https://archive.org/details/afghanistan00ange/page/73 73]|url=https://archive.org/details/afghanistan00ange|url-access=registration|access-date=31 May 2019}}&lt;/ref&gt;

In September 1979, PDPA General Secretary Taraki was assassinated in an internal coup orchestrated by fellow Khalq member, then-prime minister [[Hafizullah Amin]], who assumed the new general secretary of the [[People's Democratic Party of Afghanistan|People's Democratic Party]]. The situation in the country deteriorated under Amin and thousands of people went missing.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/83854.stm|title=Afghanistan: 20 years of bloodshed|publisher=BBC|date=26 April 1998|access-date=4 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190217184807/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/83854.stm|archive-date=17 February 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Displeased with Amin's government, the [[Soviet Army]] invaded the country in December 1979, heading for Kabul and killing Amin just three days later.{{sfn|Barfield|2012|page=234}} A Soviet-organized regime, led by Parcham's [[Babrak Karmal]] but inclusive of both factions (Parcham and Khalq), filled the vacuum. Soviet troops in more substantial numbers were deployed to stabilize Afghanistan under Karmal, marking the beginning of the [[Soviet–Afghan War]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalinovsky |first=Artemy M. |title=A Long Goodbye: The Soviet Withdrawal from Afghanistan |publisher=Harvard University Press |year=2011 |pages=25–28 |isbn=978-0-674-05866-8}}&lt;/ref&gt; The United States and Pakistan,&lt;ref name=Meher/&gt; along with smaller actors like Saudi Arabia and China, continued supporting the rebels, delivering billions of dollars in cash and weapons including two thousand [[FIM-92 Stinger]] [[surface-to-air missiles]].&lt;ref name=&quot;The Brunei Times&quot;&gt;{{cite web |year=2009 |url=https://www.bt.com/analysis/2008/12/17/story_of_us_cia_and_taliban |title=Story of US, CIA and Taliban |work=[[The Brunei Times]] |access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131205090713/http://www.bt.com.bn/analysis/2008/12/17/story_of_us_cia_and_taliban |archive-date=5 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=5 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131205090713/http://www.bt.com.bn/analysis/2008/12/17/story_of_us_cia_and_taliban }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Nation&quot;&gt;{{cite web |year=1999 |url=http://www.thenation.com/article/cost-afghan-victory?page=0,1 |title=The Cost of an Afghan 'Victory' |work=[[The Nation]] |access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302090727/http://www.thenation.com/article/cost-afghan-victory?page=0%2C1 |archive-date=2 March 2014 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=2 March 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140302090727/http://www.thenation.com/article/cost-afghan-victory?page=0%2C1 }}&lt;/ref&gt; Lasting nine years, the war caused the deaths of between 562,000&lt;ref name=&quot;562k&quot;&gt;{{cite journal|last1=Lacina|first1=Bethany|last2=Gleditsch|first2=Nils Petter|url=http://www.bethanylacina.com/LacinaGleditsch_newdata.pdf|title=Monitoring Trends in Global Combat: A New Dataset of Battle Deaths|journal=European Journal of Population|volume=21|issue=2–3|year=2005|page=154|doi=10.1007/s10680-005-6851-6|s2cid=14344770|access-date=1 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006175909/http://www.bethanylacina.com/LacinaGleditsch_newdata.pdf|archive-date=6 October 2014|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006175909/http://www.bethanylacina.com/LacinaGleditsch_newdata.pdf |date=6 October 2014 }}&lt;/ref&gt; and 2&amp;nbsp;million Afghans,&lt;ref name=&quot;Kakar&quot;&gt;{{Cite book|url=http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft7b69p12h;brand=ucpress|title=The Soviet Invasion and the Afghan Response, 1979–1982|last=Kakar|first=Mohammed|publisher=University of California Press|isbn=9780520208933|quote=The Afghans are among the latest victims of genocide by a superpower. Large numbers of Afghans were killed to suppress resistance to the army of the Soviet Union, which wished to vindicate its client regime and realize its goal in Afghanistan.|date=3 March 1997|access-date=7 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106175142/http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft7b69p12h;brand=ucpress|archive-date=6 January 2017|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170106175142/http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft7b69p12h;brand=ucpress |date=6 January 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=I2chrSJCW54C&amp;pg=PA129|title=The Widening Circle of Genocide|last=Klass|first=Rosanne|publisher=Transaction Publishers|year=1994|isbn=978-1-4128-3965-5|page=129|quote=During the intervening fourteen years of Communist rule, an estimated 1.5 to 2 million Afghan civilians were killed by Soviet forces and their proxies- the four Communist regimes in Kabul, and the East Germans, Bulgarians, Czechs, Cubans, Palestinians, Indians and others who assisted them. These were not battle casualties or the unavoidable civilian victims of warfare. Soviet and local Communist forces seldom attacked the scattered guerilla bands of the Afghan Resistance except, in a few strategic locales like the Panjsher valley. Instead they deliberately targeted the civilian population, primarily in the rural areas.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reisman&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.paulbogdanor.com/left/afghan/genocide.pdf|title=Genocide and the Soviet Occupation of Afghanistan|last1=Reisman|first1=W. Michael|last2=Norchi|first2=Charles H.|access-date=7 January 2017|quote=According to widely reported accounts, substantial programmes of depopulation have been conducted in these Afghan provinces: Ghazni, Nagarhar, Lagham, Qandahar, Zabul, Badakhshan, Lowgar, Paktia, Paktika and Kunar...There is considerable evidence that genocide has been committed against the Afghan people by the combined forces of the Democratic Republic of Afghanistan and the Soviet Union.|archive-url=https://web.archive.org/web/20161026182528/http://www.paulbogdanor.com/left/afghan/genocide.pdf|archive-date=26 October 2016|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=26 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161026182528/http://www.paulbogdanor.com/left/afghan/genocide.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|last=Goodson|first=Larry P.|publisher=University of Washington Press|year=2001|isbn=978-0-295-98050-8|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/5 5]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Soviet-war-video&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=vYUzL1qhltA |title=Soldiers of God: Cold War (Part 1/5) |publisher=CNN |year=1998 |access-date=11 October 2011 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20160229172016/https://www.youtube.com/watch?v%3DvYUzL1qhltA |archive-date=29 February 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;landmines&quot;&gt;[[UNICEF]], [http://www.unicef.org/graca/mines.htm Land-mines: A deadly inheritance] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130805102916/http://www.unicef.org/graca/mines.htm | date=5 August 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.defenseindustrydaily.com/Landmines-in-Afghanistan-A-Decades-Old-Danger-06143/ |title=Landmines in Afghanistan: A Decades Old Danger |publisher=Defenseindustrydaily.com | date=1 February 2010 |access-date=6 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140111130437/http://www.defenseindustrydaily.com/Landmines-in-Afghanistan-A-Decades-Old-Danger-06143/ |archive-date=11 January 2014 }}&lt;/ref&gt;{{Excessive citations inline|date=October 2021}} and displaced about 6&amp;nbsp;million people who subsequently fled Afghanistan, mainly to [[Afghans in Pakistan|Pakistan]] and [[Afghans in Iran|Iran]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/j/prm/releases/onepagers/202635.htm |title=Refugee Admissions Program for Near East and South Asia |publisher=Bureau of Population, Refugees, and Migration |access-date=29 December 2013 }}&lt;/ref&gt; Heavy air bombardment destroyed many countryside villages, millions of [[landmine]]s were planted,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.rferl.org/a/1051546.html|title=Afghanistan: Land Mines From Afghan-Soviet War Leave Bitter Legacy (Part 2)|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|last1=Recknagel |first1=Charles }}&lt;/ref&gt; and some cities such as [[Herat]] and [[Kandahar]] were also damaged from bombardment. Pakistan's [[Khyber Pakhtunkhwa|North-West Frontier Province]] functioned as an organizational and networking base for the anti-Soviet Afghan resistance, with the province's influential [[Deobandi]] ulama playing a major supporting role in promoting the 'jihad'.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Haroon|first=Sana|year=2008|title=The Rise of Deobandi Islam in the North-West Frontier Province and Its Implications in Colonial India and Pakistan 1914–1996|journal=Journal of the Royal Asiatic Society|volume=18|issue=1|pages=66–67|jstor=27755911|doi=10.1017/S1356186307007778|s2cid=154959326}}&lt;/ref&gt; After the [[Soviet withdrawal from Afghanistan|Soviet withdrawal]], the [[Afghan Civil War (1989-92)|civil war ensued]] until the communist regime under People's Democratic Party leader [[Mohammad Najibullah]] collapsed in 1992.&lt;ref name=&quot;Columbia:Afghanistan:History&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.infoplease.com/ce6/world/A0856490.html |title=Afghanistan: History&amp;nbsp;– ''Columbia Encyclopedia'' |publisher=Infoplease.com | date=11 September 2001 |access-date=19 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120810051626/http://www.infoplease.com/ce6/world/A0856490.html |archive-date=10 August 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Stenersen&gt;[https://www.prio.org/utility/Download.ashx?x=228 'Mujahidin vs. Communists: Revisiting the battles of Jalalabad and Khost] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802084503/https://www.prio.org/utility/Download.ashx?x=228 |date=2 August 2018 }}. By Anne Stenersen: a Paper presented at the conference ''COIN in Afghanistan: From Mughals to the Americans'', Peace Research Institute Oslo (PRIO), 12–13 February 2012. Retrieved 1 February 2018.&lt;/ref&gt;{{sfn|Barfield|2012|pp=239, 244}}

The Soviet-Afghan War had drastic social effects on Afghanistan. The [[militarization]] of society led to heavily armed police, private bodyguards, openly armed civil defense groups and other such things becoming the norm in Afghanistan for decades thereafter.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Archived Version|url=http://prr.hec.gov.pk/jspui/bitstream/123456789/6891/1/Aqab_Mehmood_Malik_Strategic_%26_Nuclear_Studies_2015_NDU_19.05.2016.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200909110438/http://prr.hec.gov.pk/jspui/bitstream/123456789/6891/1/Aqab_Mehmood_Malik_Strategic_%26_Nuclear_Studies_2015_NDU_19.05.2016.pdf|archive-date=9 September 2020|website=prr.hec.gov.pk|accessdate=13 March 2023|archivedate=9 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200909110438/http://prr.hec.gov.pk/jspui/bitstream/123456789/6891/1/Aqab_Mehmood_Malik_Strategic_%26_Nuclear_Studies_2015_NDU_19.05.2016.pdf}}&lt;/ref&gt; The traditional power structure had shifted from clergy, community elders, intelligentsia and military in favor of powerful [[warlords]].&lt;ref name=&quot;cdlib&quot;&gt;{{Cite web|url=https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft7b69p12h;chunk.id=0;doc.view=print|title=Afghanistan|website=publishing.cdlib.org|accessdate=2023-03-13|archivedate=2023-01-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230121200011/https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft7b69p12h;chunk.id=0;doc.view=print}}&lt;/ref&gt;

====Post–Cold War conflict====
{{see also|Afghan Civil War (1992–1996)|Afghan Civil War (1996–2001)|Islamic Emirate of Afghanistan (1996–2001)|Northern Alliance}}
[[File:War in Afganistan (1992–2001).png|thumb|upright=1.5|Development of the civil war from 1992 to late 2001]]
Another civil war broke out after the [[Peshawar Accords|creation]] of a dysfunctional coalition [[Islamic State of Afghanistan|government]] between leaders of various ''mujahideen'' factions. Amid a state of [[anarchy]] and factional infighting,&lt;ref name=&quot;Amin Saikal&quot;&gt;{{cite book |last=Amin Saikal |author-link=Amin Saikal |title=Modern Afghanistan: A History of Struggle and Survival |edition=2006 1st |page=352 |publisher=I.B. Tauris &amp; Co Ltd., London New York |isbn=978-1-85043-437-5|date=13 November 2004 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Human Rights Watch (4)&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.hrw.org/en/reports/2005/07/06/blood-stained-hands |title=Blood-Stained Hands, Past Atrocities in Kabul and Afghanistan's Legacy of Impunity |date=7 July 2005 |publisher=[[Human Rights Watch]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20091212081418/http://www.hrw.org/en/reports/2005/07/06/blood-stained-hands |archive-date=12 December 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Roy Gutman&quot;&gt;GUTMAN, Roy (2008): How We Missed the Story: Osama Bin Laden, the Taliban and the Hijacking of Afghanistan, Endowment of the United States Institute of Peace, 1st ed., Washington D.C.&lt;/ref&gt; various ''mujahideen'' factions committed widespread rape, murder and extortion,&lt;ref name=&quot;Human Rights Watch (4)&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Afghanistan Justice Project&quot;&gt;{{cite web |year=2005 |url=http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf |title=Casting Shadows: War Crimes and Crimes against Humanity: 1978–2001 |publisher=Afghanistan Justice Project |access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004221455/http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf |archive-date=4 October 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=4 October 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004221455/http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Human Rights Watch (5)&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.hrw.org/reports98/afghan/Afrepor0-01.htm#P81_13959 |title=Afghanistan: The massacre in Mazar-i Sharif. (Chapter II: Background) |publisher=[[Human Rights Watch]]| date=November 1998| access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081102042606/http://www.hrw.org/reports98/afghan/Afrepor0-01.htm |archive-date=2 November 2008}}&lt;/ref&gt; while Kabul was heavily bombarded and partially destroyed by the fighting.&lt;ref name=&quot;Human Rights Watch (5)&quot; /&gt; Several failed reconciliations and alliances occurred between different leaders.&lt;ref&gt;{{cite web |year=2005 |url=http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf |page=63 |title=Casting Shadows: War Crimes and Crimes against Humanity: 1978–2001 |publisher=Afghanistan Justice Project |access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004221455/http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf |archive-date=4 October 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=4 October 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004221455/http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf }}&lt;/ref&gt; The [[Taliban]] emerged in September 1994 as a movement and militia of students (''talib'') from Islamic [[Madrassas in Pakistan|madrassas (schools) in Pakistan]],&lt;ref name=&quot;Human Rights Watch (5)&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Matinuddin, Kamal 1999 pp.25&quot;&gt;Matinuddin, Kamal, ''The Taliban Phenomenon, Afghanistan 1994–1997'', [[Oxford University Press]], (1999), pp. 25–26&lt;/ref&gt; who soon had military support from Pakistan.&lt;ref name=&quot;George Washington University&quot;&gt;{{cite web |year=2007 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB227/index.htm#17 |title=Documents Detail Years of Pakistani Support for Taliban, Extremists |publisher=[[George Washington University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203002159/http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB227/index.htm |archive-date=3 December 2013 }}&lt;/ref&gt; Taking control of [[Kandahar]] city that year,&lt;ref name=&quot;Human Rights Watch (5)&quot; /&gt; they conquered more territories until finally driving out the government of [[Burhanuddin Rabbani|Rabbani]] from Kabul in 1996,&lt;ref name=&quot;IRB, Can.,1997&quot;&gt;{{cite report |ref={{sfnRef|Chronology of Events|1997}} |title=Afghanistan: Chronology of Events January 1995 – February 1997 |date=February 1997 |publisher=Immigration and Refugee Board of Canada |url=https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2014/01/16/Af_chronology_1995-.pdf |access-date=28 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012061437/https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2014/01/16/Af_chronology_1995-.pdf |archive-date=12 October 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Coll, ''Ghost Wars'' (New York: Penguin, 2005), 14.&lt;/ref&gt; where they established an [[Islamic Emirate of Afghanistan (1996–2001)|emirate]]&lt;ref name=c-profile&gt;[https://www.loc.gov/rr/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf Country profile: Afghanistan (published August 2008)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180625161206/https://www.loc.gov/rr/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf |date=25 June 2018 }}(page 3). Library of Congress. Retrieved 13 February 2018.&lt;/ref&gt; that gained international recognition from 3 countries: [[Pakistan]], [[Saudi Arabia]], and the [[United Arab Emirates]].&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11451718
|title=Who are the Taliban?
|date=16 August 2021
|publisher=BBC
|access-date=18 August 2021
|quote=Pakistan was also one of only three countries, along with Saudi Arabia and the United Arab Emirates (UAE), which recognised the Taliban when they were in power in Afghanistan.}}&lt;/ref&gt; The Taliban were condemned internationally for the harsh enforcement of their interpretation of Islamic [[sharia]] law, which resulted in the brutal treatment of many Afghans, especially [[Taliban treatment of women|women]].&lt;ref name=Skain&gt;{{cite book|last=Skain|first=Rosemarie|title=The women of Afghanistan under the Taliban|year=2002|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-1090-3|page=41}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;* {{cite news |url=https://articles.latimes.com/2001/nov/18/news/mn-5602 |date=18 November 2001 |author1=James Gerstenzan |author2=Lisa Getter |title=Laura Bush Addresses State of Afghan Women |work=[[Los Angeles Times]] |access-date=14 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010184219/http://articles.latimes.com/2001/nov/18/news/mn-5602 |archive-date=10 October 2012 |url-status=live }}
* {{cite web |url=https://www.pbs.org/wnet/wideangle/episodes/a-woman-among-warlords/womens-rights-in-the-taliban-and-post-taliban-eras/66/ |date=11 September 2007 |title=Women's Rights in the Taliban and Post-Taliban Eras |work=A Woman Among Warlords |publisher=[[PBS]] |access-date=14 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130114011223/http://www.pbs.org/wnet/wideangle/episodes/a-woman-among-warlords/womens-rights-in-the-taliban-and-post-taliban-eras/66/ |archive-date=14 January 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; During their rule, the Taliban and their allies committed massacres against Afghan civilians, denied UN food supplies to starving civilians and conducted a policy of [[scorched earth]], burning vast areas of fertile land and destroying tens of thousands of homes.&lt;ref name=Rashid2&gt;{{cite book|last=Rashid|first=Ahmed|title=Taliban: Islam, Oil and the New Great Game in Central Asia|year=2002|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-86064-830-4|page=253}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Newsday 2001&quot;&gt;{{cite news|url=http://articles.chicagotribune.com/2001-10-12/news/0110120312_1_taliban-fighters-massacres-in-recent-years-mullah-mohammed-omar|title=Taliban massacres outlined for UN|date=October 2001|work=Chicago Tribune|first=Edward A|last=Gargan|access-date=24 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110916074935/http://articles.chicagotribune.com/2001-10-12/news/0110120312_1_taliban-fighters-massacres-in-recent-years-mullah-mohammed-omar|archive-date=16 September 2011|url-status=live|accessdate=2023-03-13|archivedate=2013-10-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131013125154/http://articles.chicagotribune.com/2001-10-12/news/0110120312_1_taliban-fighters-massacres-in-recent-years-mullah-mohammed-omar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;papillonsartpalace.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.papillonsartpalace.com/massacre.htm |title=Confidential UN report details mass killings of civilian villagers |access-date=12 October 2001 |work=Newsday |year=2001 |publisher=newsday.org |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20021118162327/http://www.papillonsartpalace.com/massacre.htm |archive-date=18 November 2002 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=18 November 2002 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20021118162327/http://www.papillonsartpalace.com/massacre.htm }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&amp;p_multi=APAB&amp;d_place=APAB&amp;p_theme=newslibrary2&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=0F8B4F98500EA0F8&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM |agency=Associated Press |title=U.N. says Taliban starving hungry people for military agenda |date=7 January 1998 |access-date=7 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913121938/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&amp;p_multi=APAB&amp;d_place=APAB&amp;p_theme=newslibrary2&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=0F8B4F98500EA0F8&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM |archive-date=13 September 2018 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Goodson|first=Larry P.|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics and the Rise of the Taliban|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|year=2002|publisher=University of Washington Press|isbn=978-0-295-98111-6|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/121 121]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NPR&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.npr.org/programs/morning/features/2002/aug/afghanistan/ |publisher=NPR |title=Re-Creating Afghanistan: Returning to Istalif |date=1 August 2002 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023072254/http://www.npr.org/programs/morning/features/2002/aug/afghanistan/ |archive-date=23 October 2013 }}&lt;/ref&gt;{{Excessive citations inline|date=October 2021}}

[[Battle of Kabul (1992–1996)|After the fall of Kabul]] to the Taliban, [[Ahmad Shah Massoud]] and [[Abdul Rashid Dostum]] formed the [[Northern Alliance]], later joined by others, to resist the Taliban. Dostum's forces were defeated by the Taliban during the [[Battles of Mazar-i-Sharif (1997–1998)|Battles of Mazar-i-Sharif]] in 1997 and 1998; Pakistan's Chief of Army Staff, [[Pervez Musharraf]], began sending thousands of Pakistanis to help the Taliban defeat the Northern Alliance.&lt;ref name=&quot;Webster University Press Book&quot;&gt;{{cite book |last=Marcela Grad |title=Massoud: An Intimate Portrait of the Legendary Afghan Leader |edition=1 March 2009 |page=310 |publisher=Webster University Press }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;George Washington University&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;History Commons&quot;&gt;{{cite web |year=2010 |url=http://www.historycommons.org/entity.jsp?entity=ahmed_shah_massoud |title=Ahmed Shah Massoud |publisher=[[History Commons]] |access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140125130822/http://www.historycommons.org/entity.jsp?entity=ahmed_shah_massoud |archive-date=25 January 2014 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=25 January 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140125130822/http://www.historycommons.org/entity.jsp?entity=ahmed_shah_massoud }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Maley&quot;&gt;{{cite book |last=Maley |first=William |title=The Afghanistan wars |year=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-21313-5 |page=288}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ahmed Rashid/The Telegraph&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/1340244/Afghanistan-resistance-leader-feared-dead-in-blast.html |title=Afghanistan resistance leader feared dead in blast |work=The Telegraph |location=London | date=11 September 2001 |first=Ahmed |last=Rashid|archive-url=https://web.archive.org/web/20131108225950/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/1340244/Afghanistan-resistance-leader-feared-dead-in-blast.html |archive-date=8 November 2013 }}&lt;/ref&gt;{{Excessive citations inline|date=October 2021}} By 2000 the Northern Alliance only controlled 10% of territory, cornered in the north-east. On 9 September 2001, Massoud was assassinated by two Arab [[suicide attack]]ers in [[Panjshir Valley]]. Around 400,000 Afghans died in internal conflicts between 1990 and 2001.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.csmonitor.com/2001/0920/p1s3-wosc.html/(page)/4 Life under Taliban cuts two ways]&quot;. ''[[The Christian Science Monitor|CSM]]''. 20 September 2001 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131230233031/http://www.csmonitor.com/2001/0920/p1s3-wosc.html/(page)/4 | date=30 December 2013 }}&lt;/ref&gt;

==== US invasion and Islamic Republic ====
{{Further|War in Afghanistan (2001–2021)|Islamic Republic of Afghanistan|Taliban insurgency|Fall of Kabul (2021)}}
{{Cleanup|section|reason=Too overloaded, detailed content already covered by the War article|date=October 2021}}
In October 2001, the [[United States invasion of Afghanistan|United States invaded Afghanistan]] to remove the Taliban from power after they refused to hand over [[Osama Bin Laden]], the prime suspect of the [[September 11 attacks]], who was a &quot;guest&quot; of the Taliban and was operating his [[al-Qaeda]] network in Afghanistan.&lt;ref name=&quot;CNN&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=Grugy2txSvc |title=Brigade 055 |publisher=CNN|archive-url=https://web.archive.org/web/20130729101159/https://www.youtube.com/watch?v=Grugy2txSvc|archive-date=29 July 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author =Rory McCarthy in Islamabad |url=https://www.theguardian.com/world/2001/oct/17/afghanistan.terrorism11 |title=New offer on Bin Laden |newspaper=The Guardian | date= 17 October 2001|access-date=17 July 2012 |location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20130628053351/http://www.guardian.co.uk/world/2001/oct/17/afghanistan.terrorism11|archive-date=28 June 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2017/08/21/politics/trump-afghanistan-pakistan-india/index.html 'Trump calls out Pakistan, India as he pledges to 'fight to win' in Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170901150353/http://edition.cnn.com/2017/08/21/politics/trump-afghanistan-pakistan-india/index.html |date=1 September 2017 }}. CNN, 24 August 2017. Retrieved 1 September 2017.&lt;/ref&gt; The majority of Afghans supported the American invasion of their country.&lt;ref name=&quot;Rejects&quot;&gt;{{cite web|date=30 January 2006|title=WPO Poll: Afghan Public Overwhelmingly Rejects al-Qaeda, Taliban|url=http://drum.lib.umd.edu/bitstream/handle/1903/10127/Afghanistan_Jan06_art2.pdf;jsessionid=51A568EB80A658471A265A1D06EF8ADB?sequence=3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170102172723/http://drum.lib.umd.edu/bitstream/handle/1903/10127/Afghanistan_Jan06_art2.pdf;jsessionid=51A568EB80A658471A265A1D06EF8ADB?sequence=3|archive-date=2 January 2017|access-date=2 January 2017|website=[[University of Maryland Libraries]]|quote=Equally large percentages endorse the US military presence in Afghanistan. Eighty-three percent said they have a favorable view of &quot;the US military forces in our country&quot; (39% very favorable). Just 17% have an unfavorable view.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Public Opinion&quot;&gt;{{cite web|date=29 January 2015|title=Afghan Futures: A National Public Opinion Survey|url=http://acsor-surveys.com/wp-content/uploads/2015/01/Afghan-Futures-Wave-6-Analysis_FINAL-v2.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329093740/http://acsor-surveys.com/wp-content/uploads/2015/01/Afghan-Futures-Wave-6-Analysis_FINAL-v2.pdf|archive-date=29 March 2017|access-date=2 January 2017|website=[[Afghan Center for Socio-economic and Opinion Research]]|page=4|quote=Seventy-seven percent support the presence of U.S. forces; 67 percent say the same of NATO/ISAF forces more generally. Despite the country's travails, eight in 10 say it was a good thing for the United States to oust the Taliban in 2001. And much more blame either the Taliban or al Qaeda for the country's violence, 53 percent, than blame the United States, 12 percent. The latter is about half what it was in 2012, coinciding with a sharp reduction in the U.S. deployment.}}&lt;/ref&gt; During the initial invasion, US and UK forces bombed al-Qaeda training camps, and later working with the Northern Alliance, the Taliban regime came to an end.&lt;ref name=&quot;NYTOct8&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2001/10/08/world/nation-challenged-attack-us-britain-strike-afghanistan-aiming-bases-terrorist.html |title=A Nation challenged: The attack; U.S. and Britain strike Afghanistan, aiming at bases and terrorist camps; Bush warns 'Taliban will pay a price' |last=Tyler |first=Patrick | date=8 October 2001 |newspaper=The New York Times |access-date=28 February 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140411134316/http://www.nytimes.com/2001/10/08/world/nation-challenged-attack-us-britain-strike-afghanistan-aiming-bases-terrorist.html |archive-date=11 April 2014 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Inbound Choppers in Afghanistan 2008.jpg|thumb|right|US troops and [[Boeing CH-47 Chinook|Chinooks]] in Afghanistan, 2008]]
In December 2001, after the Taliban government was overthrown, the [[Afghan Interim Administration]] under [[Hamid Karzai]] was formed. The [[International Security Assistance Force]] (ISAF) was established by the [[UN Security Council]] to help assist the [[Karzai administration]] and provide basic security.&lt;ref&gt;{{UN document |docid=S-RES-1386(2001) |type=Resolution|body=Security Council|year=2001|resolution_number=1386 |access-date=21 September 2007| date=31 May 2001}}&amp;nbsp;– ([[s:United Nations Security Council Resolution 1386|UNSCR 1386]])&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nato.usmission.gov/ |title=United States Mission to Afghanistan|publisher=Nato.usmission.gov|access-date=14 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101021065112/http://nato.usmission.gov/ |archive-date=21 October 2010|url-status=live}}&lt;/ref&gt; By this time, after two decades of war as well as an acute [[famine]] at the time, Afghanistan had one of the highest [[infant mortality|infant]] and child mortality rates in the world, the lowest life expectancy, much of the population were hungry,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://merip.org/2001/09/afghanistans-refugee-crisis/|title=Afghanistan's Refugee Crisis|date=24 September 2001|website=MERIP}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.doctorswithoutborders.org/what-we-do/news-stories/research/afghanistan-civilians-risk|title=Afghanistan: Civilians at Risk|website=Doctors Without Borders – USA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://monthlyreview.org/2001/11/01/limbs-of-no-body/|website=Monthly Review |title=Limbs of No Body: The World's Indifference to the Afghan Tragedy|first=Mohsen |last=Makhmalbaf|date=1 November 2001}}&lt;/ref&gt; and infrastructure was in ruins.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.returntohope.com/inDepth/RebuildingAfghanistan#intro|title=Rebuilding Afghanistan|website=Return to Hope|accessdate=2023-03-13|archivedate=2021-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210814144505/http://www.returntohope.com/inDepth/RebuildingAfghanistan#intro}}&lt;/ref&gt; Many foreign donors started providing aid and assistance to rebuild the war-torn country.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/01/15/japan.aid.gen/index.html?related|title=Japan aid offer to 'broke' Afghanistan|date=15 January 2002|website=CNN|accessdate=13 March 2023|archivedate=19 November 2002|archiveurl=https://web.archive.org/web/20021119080524/https://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/01/15/japan.aid.gen/index.html?related}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.stanford.edu/class/intnlrel193/readings/week6/afghan.html|title=Rebuilding Afghanistan: The U.S. Role|website=Stanford University}}&lt;/ref&gt;

Taliban forces meanwhile began regrouping inside Pakistan, while more coalition troops entered Afghanistan to help the [[Reconstruction in Afghanistan|rebuilding process]].&lt;ref&gt;{{cite web|first=Julie|last=Fossler|url=http://afghanistan.usaid.gov/en/index.aspx|title=USAID Afghanistan|publisher=Afghanistan.usaid.gov|access-date=14 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101017104214/http://afghanistan.usaid.gov/en/Index.aspx|archive-date=17 October 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.afghanistan.gc.ca/canada-afghanistan/news-nouvelles/2010/2010_07_09.aspx?lang=eng |title=Canada's Engagement in Afghanistan: Backgrounder |publisher=Afghanistan.gc.ca |date=9 July 2010 |access-date=14 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101215180833/http://www.afghanistan.gc.ca/canada-afghanistan/news-nouvelles/2010/2010_07_09.aspx |archive-date=15 December 2010 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=15 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101215180833/http://www.afghanistan.gc.ca/canada-afghanistan/news-nouvelles/2010/2010_07_09.aspx }}&lt;/ref&gt; The [[Taliban insurgency|Taliban began an insurgency]] to regain control of Afghanistan. Over the next decade, ISAF and [[Afghan National Army|Afghan troops]] led many offensives against the Taliban, but failed to fully defeat them. Afghanistan remained one of the poorest countries in the world because of a lack of foreign investment, [[Corruption in Afghanistan|government corruption]], and the Taliban insurgency.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://abcnews.go.com/Video/video?id=5484891&amp;tab=9482931&amp;section=8865284&amp;page=1|work=[[ABC News (US)|ABC News]] |access-date=28 September 2010|title=Pakistan Accused of Helping Taliban| date=31 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20131221050959/http://abcnews.go.com/Video/video?id=5484891&amp;tab=9482931&amp;section=8865284&amp;page=1 |archive-date=21 December 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/7910687/Wikileaks-Pakistan-accused-of-helping-Taliban-in-Afghanistan-attacks.html|work=The Telegraph|access-date=28 September 2010|title=Wikileaks: Pakistan accused of helping Taliban in Afghanistan attacks | date=26 July 2010|location=London|first1=Rob|last1=Crilly|first2=Alex |last2=Spillius|archive-url=https://web.archive.org/web/20140129073942/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/7910687/Wikileaks-Pakistan-accused-of-helping-Taliban-in-Afghanistan-attacks.html|archive-date=29 January 2014}}&lt;/ref&gt;

Meanwhile, Karzai attempted to unite the peoples of the country,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://philanthropynewsdigest.org/news/afghan-president-karzai-receives-philadelphia-liberty-medal|title=Afghan President Karzai Receives Philadelphia Liberty Medal|website=Philanthropy News Digest (PND)}}&lt;/ref&gt; and the Afghan government was able to build some democratic structures, adopting a constitution in 2004 with the name [[Islamic Republic of Afghanistan]]. Attempts were made, often with the support of foreign donor countries, to improve the country's economy, healthcare, education, transport, and agriculture. ISAF forces also began to train the [[Afghan National Security Forces]]. Following 2002, nearly five million [[Afghan diaspora|Afghans]] were [[repatriated]].&lt;ref name=&quot;Adelman2016&quot;&gt;{{cite book|author=Howard Adelman|title=Protracted Displacement in Asia: No Place to Call Home|url=https://books.google.com/books?id=oLYFDAAAQBAJ&amp;pg=PT167|date=15 April 2016|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-317-07407-6|page=167}}&lt;/ref&gt; The number of NATO troops present in Afghanistan peaked at 140,000 in 2011,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11371138|title=The foreign troops left in Afghanistan|work=BBC News|date=15 October 2015}}&lt;/ref&gt; dropping to about 16,000 in 2018.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forces.net/operations/afghanistan/how-many-troops-are-currently-afghanistan|title=How Many Troops Are Currently in Afghanistan?|first=18 May 2018|last=at 11:38&amp;nbsp;am|website=Forces Network}}&lt;/ref&gt;

In September 2014 [[Ashraf Ghani]] became president after the [[Afghan presidential election, 2014|2014 presidential election]] where for the first time in Afghanistan's history power was democratically transferred.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Huge security as Afghan presidential election looms|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-26880022|newspaper=BBC|date=4 April 2014|access-date=21 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021190735/https://www.bbc.com/news/world-asia-26880022|archive-date=21 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Afghanistan votes in historic presidential election|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-26893972|newspaper=BBC|date=5 April 2014|access-date=21 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021152941/https://www.bbc.com/news/world-asia-26893972|archive-date=21 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Shalizi and Harooni|first=Hamid and Mirwais|title=Landmark Afghanistan Presidential Election Held Under Shadow of Violence|url=https://www.huffingtonpost.com/2014/04/04/landmark-afghan-election-_n_5095143.html|newspaper=HuffPost|date=4 April 2014|access-date=21 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303225603/http://www.huffingtonpost.com/2014/04/04/landmark-afghan-election-_n_5095143.html|archive-date=3 March 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Afghanistan's Future: Who's Who in Pivotal Presidential Election|url=https://www.nbcnews.com/news/world/afghanistans-future-whos-who-pivotal-presidential-election-n24756|work=NBC News|access-date=7 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190930203820/https://www.nbcnews.com/news/world/afghanistans-future-whos-who-pivotal-presidential-election-n24756|archive-date=30 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Afghan president Ashraf Ghani inaugurated after bitter campaign|url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/29/afghan-president-ashraf-ghani-inaugurated|newspaper=The Guardian|access-date=12 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150421221706/http://www.theguardian.com/world/2014/sep/29/afghan-president-ashraf-ghani-inaugurated|archive-date=21 April 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{Excessive citations inline|date=October 2021}} On 28 December 2014, NATO formally ended ISAF combat operations in Afghanistan and transferred full security responsibility to the Afghan government. The NATO-led [[Operation Resolute Support]] was formed the same day as a successor to ISAF.&lt;ref name=&quot;2014APcessation&quot;&gt;{{cite news|title=U.S. formally ends the war in Afghanistan|url=https://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/|access-date=28 December 2014|agency=Associated Press|issue=online|publisher=CBA News|date=28 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141228152651/http://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/|archive-date=28 December 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Guardian28&quot;&gt;{{cite news|title=Nato ends combat operations in Afghanistan|url=https://www.theguardian.com/world/2014/dec/28/nato-ends-afghanistan-combat-operations-after-13-years|access-date=11 January 2015|newspaper=The Guardian|date=28 December 2014|location=Kabul|author=Sune Engel Rasmussen in Kabul|archive-url=https://web.archive.org/web/20150102134349/http://www.theguardian.com/world/2014/dec/28/nato-ends-afghanistan-combat-operations-after-13-years|archive-date=2 January 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Thousands of NATO troops remained in the country to train and advise Afghan government forces&lt;ref&gt;{{cite web|title=U.S. formally ends the war in Afghanistan|url=https://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/|work=CBS News|access-date=12 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141228152651/http://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/|archive-date=28 December 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; and continue their fight against the Taliban.&lt;ref name=&quot;soufangroup&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.soufangroup.com/tsg-intelbrief-afghanistan-16-0/|title=TSG IntelBrief: Afghanistan 16.0|website=The Soufan Group|access-date=27 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180809184149/http://www.soufangroup.com/tsg-intelbrief-afghanistan-16-0/|archive-date=9 August 2018|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=9 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180809184149/http://www.soufangroup.com/tsg-intelbrief-afghanistan-16-0/}}&lt;/ref&gt; 
[[File:2021 Taliban Offensive.png|thumb|left|A map of Afghanistan showing the [[2021 Taliban offensive]]]]
On 19 February 2020, the [[US–Taliban deal]] was made in Qatar. The 2020 [[US–Taliban deal]] was one of the critical events that caused the collapse of the [[Afghan National Security Forces]] (ANSF);&lt;ref name=&quot;tg1&quot;&gt;{{Cite news |last=Borger|first=Julian|title=US withdrawal triggered catastrophic defeat of Afghan forces, damning watchdog report finds|date=18 May 2022|access-date=19 May 2022|url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/18/afghanistan-us-withdrawal-defeat-watchdog-report-sigar|work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; following the signing of the deal, the US dramatically reduced the number of air attacks and deprived the ANSF of a critical edge in fighting the [[Taliban insurgency]], leading to the Taliban takeover of Kabul.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=US withdrawal prompted collapse of Afghan army: Report|date=18 May 2022|access-date=19 May 2022|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/5/18/us-withdrawal-prompted-collapse-of-afghan-army-report|publisher=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

==== Second Taliban era ====
NATO Secretary General [[Jens Stoltenberg]] announced on 14 April 2021 that the alliance had agreed to start [[Withdrawal of United States troops from Afghanistan (2020–2021)|withdrawing its troops from Afghanistan]] by 1 May.&lt;ref&gt;{{cite news |title=NATO to Cut Forces in Afghanistan, Match US Withdrawal |url=https://www.voanews.com/usa/nato-cut-forces-afghanistan-match-us-withdrawal |work=[[VOA News]] |date=14 April 2021}}&lt;/ref&gt; Soon after NATO troops began withdrawing, the [[Taliban]] launched an [[2021 Taliban offensive|offensive against the Afghan government]] and quickly advanced in front of collapsing Afghan government forces.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Robertson |first1=Nic |title=Afghanistan is disintegrating fast as Biden's troop withdrawal continues |url=https://edition.cnn.com/2021/06/24/asia/afghanistan-taliban-offensive-intl-cmd/index.html |publisher=CNN |date=24 June 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Afghanistan stunned by scale and speed of security forces' collapse |url=https://www.theguardian.com/world/2021/jul/13/afghanistan-stunned-by-scale-and-speed-of-security-forces-collapse |work=The Guardian |date=13 July 2021}}&lt;/ref&gt; The Taliban [[Fall of Kabul (2021)|captured the capital city of Kabul]] on 15 August 2021, after regaining control over a vast majority of Afghanistan. Several foreign diplomats and Afghan government officials, including president Ashraf Ghani,&lt;ref&gt;{{cite news |title=President Ashraf Ghani Flees Afghanistan, Taliban Take Over Kabul: Report |work=NDTV.com |url=https://www.ndtv.com/world-news/taliban-enter-afghan-capital-kabul-news-agency-afp-2510885 |url-status=live |access-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815081516/https://www.ndtv.com/world-news/taliban-enter-afghan-capital-kabul-news-agency-afp-2510885 |archive-date=15 August 2021}}&lt;/ref&gt; were evacuated from the country, with many Afghan civilians attempting to flee along with them.&lt;ref&gt;{{cite news |title=The Afghan government's collapse is a humiliation for the US and Joe Biden |url=https://www.newstatesman.com/world/asia/2021/08/afghan-government-s-collapse-humiliation-us-and-joe-biden |access-date=15 August 2021 |work=[[New Statesman]] |date=15 August 2021}}&lt;/ref&gt; An unofficial &quot;coordination council&quot; led by senior statesmen was formed the next day to transfer the state institutions of the Islamic Republic of Afghanistan to the Taliban.&lt;ref name=&quot;trib&quot;&gt;{{cite news |title='Coordination council' to oversee peaceful transfer of power in Afghanistan: Karzai |url=https://tribune.com.pk/story/2315763/coordination-council-to-oversee-peaceful-transfer-of-power-in-afghanistan-karzai |access-date=16 August 2021 |work=[[The Express Tribune]] |date=15 August 2021}}&lt;/ref&gt; On 17 August, first vice president [[Amrullah Saleh]] proclaimed himself caretaker president and announced the formation of an [[National Resistance Front of Afghanistan|anti-Taliban front]] with a reported 6,000+ troops&lt;ref&gt;{{cite web|title=Operations|url=https://www.nrfafg.org/operations|access-date=21 August 2021|website=The National Resistance Front: Fighting for a Free Afghanistan|publisher=National Resistance Front of Afghanistan|archive-date=6 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210906001614/https://www.nrfafg.org/operations|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=6 September 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210906001614/https://www.nrfafg.org/operations}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Anti-Taliban forces say they've taken three districts in Afghanistan's north|date=21 August 2021|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/anti-taliban-forces-say-theyve-taken-three-districts-afghanistans-north-2021-08-21/|publisher=Reuters|access-date=21 August 2021}}&lt;/ref&gt; in the [[Panjshir Valley]], along with [[Ahmad Massoud]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=An anti-Taliban front forming in Panjshir? Ex top spy Saleh, son of 'Lion of Panjshir' meet at citadel|url=https://www.theweek.in/news/world/2021/08/17/an-anti-taliban-front-forming-in-panjshir-ex-top-spy-saleh-son-of-lion-of-panjshir-meet-at-citadel.html|access-date=17 August 2021|website=The Week}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=17 August 2021|title=Afghan Vice President Saleh Declares Himself Caretaker President; Reaches Out To Leaders for Support|url=https://www.news18.com/news/world/afghan-vice-president-saleh-declares-himself-caretaker-president-reaches-out-to-leaders-for-support-4097117.html|access-date=17 August 2021|website=News18}}&lt;/ref&gt; However, by 6 September, the Taliban had taken control of most of [[Panjshir province|Panjshir Province]], with resistance fighters retreating to the mountains.&lt;ref name=&quot;ft&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.ft.com/content/5b4b7b58-1edf-4510-ad15-813487f3c80e |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/5b4b7b58-1edf-4510-ad15-813487f3c80e |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Taliban says it has captured last Afghan region of resistance|last1=Kazmin|first1=Amy|last2=Findlay|first2=Stephanie|last3=Bokhari|first3=Farhan|work=[[Financial Times]]|date=6 September 2021|access-date=6 September 2021}}&lt;/ref&gt; Clashes in the valley ceased mid-September,&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2021/09/17/world/asia/panjshir-resistance-taliban-massoud.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/09/17/world/asia/panjshir-resistance-taliban-massoud.html |archive-date=2021-12-28 |url-access=limited|title = In Panjshir, Few Signs of an Active Resistance, or Any Fight at All|newspaper = The New York Times|date = 17 September 2021|last1 = Huylebroek|first1 = Jim|last2 = Blue|first2 = Victor J.}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; as Saleh and Massoud had fled to neighboring [[Tajikistan]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/middle-east-watch/after-renegade-province%E2%80%99s-fall-panjshir-resistance-leaders-surface-tajikistan|title = The National Interest: Blog}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Afghan resistance has sanctuary in Tajikistan, but fighting Taliban a 'non-viable prospect'|url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20211004-afghan-resistance-has-sanctuary-in-tajikistan-but-fighting-taliban-a-non-viable-prospect|agency=FRANCE24.English|website=France 24|date=4 October 2021|access-date=5 October 2021|publication-date=}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ft&quot; /&gt;

According to the [[Costs of War Project]], 176,000 people were killed in the conflict, including 46,319 civilians, between 2001 and 2021.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Human and Budgetary Costs to Date of the U.S. War in Afghanistan, 2001–2022 {{!}} Figures {{!}} Costs of War|url=https://watson.brown.edu/costsofwar/figures/2021/human-and-budgetary-costs-date-us-war-afghanistan-2001-2022|access-date=2021-09-01|website=The Costs of War}}&lt;/ref&gt; According to the [[Uppsala Conflict Data Program]], at least 212,191 people were killed in the conflict.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ucdp.uu.se/country/700|title=UCDP – Uppsala Conflict Data Program|website=www.ucdp.uu.se}}&lt;/ref&gt; Following the 2001 invasion, more than 5.7 million refugees returned to Afghanistan;&lt;ref&gt;Afghan Refugees, Costs of War, {{cite web |url=http://costsofwar.org/article/afghan-refugees |title=Afghan Refugees &amp;#124; Costs of War |access-date=5 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130310001659/http://costsofwar.org/article/afghan-refugees |archive-date=10 March 2013 }}, 2012&lt;/ref&gt; however, in 2021, 2.6 million Afghans remained refugees, primarily in Iran and Pakistan, and another 4 million were internally displaced.&lt;ref&gt;{{cite web|title=In numbers: Life in Afghanistan after America leaves|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-57767067|access-date=2021-07-15|website=BBC News|date=13 July 2021}}&lt;/ref&gt;

[[File:Taliban Humvee in Kabul, August 2021 (cropped).png|thumb|right|upright=0.9|Taliban fighters in Kabul on a captured [[Humvee]] following the [[Fall of Kabul (2021)|2021 fall of Kabul]].]]The Taliban government is led by [[Head of the Islamic Emirate of Afghanistan|supreme leader]] [[Hibatullah Akhundzada]]&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Zucchino|first=David|date=1 September 2021|title=Shifting to Governing, Taliban Will Name Supreme Afghan Leader|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/09/01/world/asia/afghanistan-taliban-government-leader.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/09/01/world/asia/afghanistan-taliban-government-leader.html |archive-date=2021-12-28 |url-access=limited|access-date=6 September 2021|issn=0362-4331}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; and acting [[Prime Minister of Afghanistan|prime minister]] [[Hasan Akhund]], who took office on 7 September 2021.&lt;ref name=&quot;akhund1&quot;&gt;{{Cite news|title=گروه طالبان حکومت جدید خود را با رهبری ملا حسن اخوند اعلام کرد|newspaper=BBC News فارسی|url=https://www.bbc.com/persian/afghanistan-58477769}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;akhund2&quot;&gt;{{Cite news|date=7 September 2021|title=Taliban announce new government for Afghanistan|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58479750}}&lt;/ref&gt; Akhund is one of the four founders of the Taliban&lt;ref name=akhund_tribunepk&gt;{{cite news|title=Profile: Who is Afghanistan's new caretaker prime minister?|url=https://tribune.com.pk/story/2319144/profile-who-is-afghanistans-new-caretaker-prime-minister|newspaper=The Express Tribune |date=8 September 2021}}&lt;/ref&gt; and was a deputy prime minister of the previous emirate; his appointment was seen as a compromise between moderates and hardliners.&lt;ref name=&quot;akhund3&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58479750|title=Hardliners get key posts in new Taliban government|publisher=[[BBC News]]|date=7 September 2021}}&lt;/ref&gt; A [[Cabinet of Afghanistan|new, all-male cabinet]] was formed, which included [[Abdul Hakim Ishaqzai]] as minister of justice.&lt;ref name=&quot;TOLOnews_Taliban_Cabinet_2.0rc1&quot;&gt;{{cite news | title= Taliban Announces Head of State, Acting Ministers | date= 7 September 2021 |newspaper= [[TOLOnews]] | url= https://tolonews.com/afghanistan-174556 |access-date= 7 September 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210907182414/https://tolonews.com/afghanistan-174556 |archive-date= 7 September 2021 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NPR_Taliban_Cabinet_2.0rc1&quot;&gt;{{cite news | title= Taliban Name Their Deputy Ministers, Doubling Down On An All-Male Team | date= 21 September 2021 |website= [[NPR]] | url= https://www.npr.org/2021/09/21/1039232797/taliban-women-all-male-government-cabinet-ministers |access-date= 8 October 2021}}&lt;/ref&gt; On 20 September 2021, [[Secretary-General of the United Nations|United Nations Secretary-General]] [[António Guterres]] received a letter from acting [[Ministry of Foreign Affairs (Afghanistan)|minister of foreign affairs]] [[Amir Khan Muttaqi]] to formally claim Afghanistan's seat as a member state for their official spokesman in [[Doha]], [[Suhail Shaheen]]. The [[United Nations]] did not recognize the previous Taliban government and chose to work with the then-government in exile instead.&lt;ref name=&quot;taliban_un_2021_1&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/economy/2021/9/24/who-will-speak-for-afghanistan-at-the-united-nations|title=Who will speak for Afghanistan at the United Nations?|publisher=[[Al Jazeera]]|date=26 September 2021}}&lt;/ref&gt;

Western nations suspended most of their humanitarian aid to Afghanistan following the Taliban's August 2021 takeover of the country; the [[World Bank]] and [[International Monetary Fund]] also halted their payments.&lt;ref&gt;{{cite news |title=China urges World Bank, IMF to help Afghanistan |url=https://www.news24.com/news24/world/news/china-urges-world-bank-imf-to-help-afghanistan-20211028 |work=News24 |date=28 October 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Afghanistan: Can the Taliban avert a food crisis without foreign aid? |url=https://www.dw.com/en/afghanistan-can-the-taliban-avert-a-food-crisis-without-foreign-aid/a-59790464 |work=Deutsche Welle |date=11 November 2021}}&lt;/ref&gt; More than half of Afghanistan's 39 million people faced an acute [[Food security|food shortage]] in October 2021.&lt;ref&gt;{{cite news |title='Countdown to catastrophe': half of Afghans face hunger this winter – UN |url=https://www.theguardian.com/global-development/2021/oct/25/countdown-to-catastrophe-half-of-afghans-face-hunger-this-winter-un |work=The Guardian |date=25 October 2021}}&lt;/ref&gt; Human Rights Watch reported on 11 November 2021 that Afghanistan was facing widespread [[famine]] due to an economic and banking crisis.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Afghanistan Facing Famine: UN, World Bank, US Should Adjust Sanctions, Economic Policies |url=https://www.hrw.org/news/2021/11/11/afghanistan-facing-famine# |work=Human Rights Watch |date=11 November 2021}}&lt;/ref&gt;

Though the state of war in the country ended in 2021, armed conflict persists in some regions&lt;ref&gt;{{Cite web |title=One year later, Austin acknowledges lasting questions over Afghanistan war's end |url=https://www.stripes.com/theaters/us/2022-08-30/lasting-questions-afghanistan-withdrawal-7156882.html |access-date=2022-10-01 |website=Stars and Stripes |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-03-09 |title=Karzai says while the war has ended, unity has not yet been achieved {{!}} Ariana News |url=https://www.ariananews.af/karzai-says-while-the-war-has-ended-unity-has-not-yet-been-achieved/ |access-date=2022-10-01 |website=www.ariananews.af |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-01-26 |title=Briefing by Special Representative Deborah Lyons to the Security Council |url=https://unama.unmissions.org/briefing-special-representative-deborah-lyons-security-council-10 |access-date=2022-10-01 |website=UNAMA |language=en |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2022-10-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221004064300/https://unama.unmissions.org/briefing-special-representative-deborah-lyons-security-council-10 }}&lt;/ref&gt; amid [[Islamic State–Taliban conflict|fighting between the Taliban and the local branch of the Islamic State]], as well as an anti-Taliban [[Republican insurgency in Afghanistan|Republican insurgency]]. A year into Taliban rule, former president Hamid Karzai said in an interview: &quot;In terms of [an] end to widespread fighting and conflict, we are happy — there's more stability, there's more security. But in terms of Afghanistan having a government that all Afghan people find themselves [in], we still have a way to go. In terms of the economy of the country, it's a disaster.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Hamid Karzai stays on in Afghanistan — hoping for the best, but unable to leave |language=en |work=NPR.org |url=https://www.npr.org/2022/08/08/1115674232/afghanistan-taliban-hamid-karzai-us-withdrawal |access-date=2022-10-15}}&lt;/ref&gt;

== Geography ==
{{Main|Geography of Afghanistan}}
{{Map of Afghanistan}}
Afghanistan is located in Southern-Central Asia.&lt;ref name=&quot;South Asia&quot;&gt;* {{cite web |url=http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html |title=U.S. maps |publisher=Pubs.usgs.gov |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131225134851/http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html |archive-date=25 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=25 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225134851/http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html }}
* {{cite web |url=http://www.worldbank.org/en/region/sar |title=South Asia: Data, Projects, and Research |access-date=2 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150301035209/http://www.worldbank.org/en/region/sar |archive-date=1 March 2015 |url-status=live }}
* {{cite web |url=http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html |title=MAPS SHOWING GEOLOGY, OIL AND GAS FIELDS AND GEOLOGICAL PROVINCES OF SOUTH ASIA (Includes Afghanistan) |access-date=2 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131225134851/http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html |archive-date=25 December 2013 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=25 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225134851/http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html }}
* {{cite web |url=http://jsis.washington.edu/advise/catalog/soasia-b.html |title=University of Washington Jackson School of International Studies: The South Asia Center |access-date=2 March 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402100846/http://jsis.washington.edu/advise/catalog/soasia-b.html |archive-date=2 April 2015 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=2 April 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402100846/http://jsis.washington.edu/advise/catalog/soasia-b.html }}
* {{cite web |url=http://www.maxwell.syr.edu/moynihan/programs/sac/ |title=Syracruse University: The South Asia Center |date=26 March 2013 |access-date=2 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326065054/http://www.maxwell.syr.edu/moynihan/programs/sac/ |archive-date=26 March 2015 |url-status=live }}
* {{cite web |url=http://www.ii.umich.edu/csas |title=Center for South Asian studies |access-date=2 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071211204817/http://www.ii.umich.edu/csas/ |archive-date=11 December 2007 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UNdata&quot;&gt;{{cite web |url=http://millenniumindicators.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#asia |title=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |publisher=[[UNdata]] |date=26 April 2011 |access-date=13 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713041240/http://millenniumindicators.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |archive-date=13 July 2011 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=13 July 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110713041240/http://millenniumindicators.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#asia }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan |title=Afghanistan |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=17 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100225235842/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan |archive-date=25 February 2010 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Anjelica |title=A new strategy for Central Asia |url=https://thehill.com/opinion/international/483511-a-new-strategy-for-central-asia |work=TheHill |date=18 February 2020 |quote=, as Afghan President Ashraf Ghani has noted, Afghanistan is itself a Central Asian country.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Afghanistan {{!}} meaning in the Cambridge English Dictionary |publisher=Cambridge University |isbn=9781107619500 |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/afghanistan }}&lt;/ref&gt; The region centered at Afghanistan is considered the &quot;crossroads of Asia&quot;,&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GB-JV2eOr2UC&amp;pg=PA257|title=Early Buddhist Transmission and Trade Networks: Mobility and Exchange Within and Beyond the Northwestern Borderlands of South Asia|first=Jason|last=Neelis|date=19 November 2010|publisher=BRILL|isbn=978-9004181595}}&lt;/ref&gt; and the country has had the nickname Heart of Asia.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cemml.colostate.edu/cultural/09476/afgh01.html |title=Afghanistan: Cultural Crossroad at the Heart of Asia |access-date=17 June 2020 |archive-date=30 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200830013605/https://www.cemml.colostate.edu/cultural/09476/afgh01.html |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=30 August 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200830013605/https://www.cemml.colostate.edu/cultural/09476/afgh01.html }}&lt;/ref&gt; The renowned [[Urdu]] poet [[Allama Iqbal]] once wrote about the country:&lt;br /&gt;{{blockquote|Asia is a body of water and earth, of which the Afghan nation is the heart. From its discord, the discord of Asia; and from its accord, the accord of Asia.}}

At over {{convert|652864|km2|abbr=on}},&lt;ref&gt;{{cite web|title=Land area (sq. km) |url=http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.TOTL.K2 |work=World Development Indicators |publisher=World Bank |access-date=13 October 2011 |year=2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029185313/http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.TOTL.K2 |archive-date=29 October 2013 }}&lt;/ref&gt; Afghanistan is the world's [[List of countries and dependencies by area|41st largest country]],&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html#af |title=CIA Factbook&amp;nbsp;– Area: 41 |publisher=CIA |date=26 November 1991 |access-date=4 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |archive-date=31 January 2014 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=25 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225082916/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html%20#af }}&lt;/ref&gt; slightly bigger than France and smaller than Myanmar, and about the size of Texas in the United States. There is no coastline, as Afghanistan is [[landlocked]]. Afghanistan shares its longest land border (the [[Durand Line]]) with Pakistan to the east and south, followed by borders with Tajikistan to the north-east, Iran to the west, Turkmenistan to the north-west, Uzbekistan to the north and China to the north-east; India recognizes a border with Afghanistan through Pakistani-administered [[Kashmir]].&lt;ref&gt;[https://www.mha.gov.in/sites/default/files/BMIntro-1011.pdf &quot;International Land Border.&quot;] India Ministry of Home Affairs. Retrieved 13 November 2021.&lt;/ref&gt; Clockwise from south-west, Afghanistan shares borders with the [[Sistan and Baluchestan Province]], [[South Khorasan Province]] and [[Razavi Khorasan Province]] of Iran; [[Ahal Region]], [[Mary Region]] and [[Lebap Region]] of Turkmenistan; [[Surxondaryo Region]] of Uzbekistan; [[Khatlon Region]] and [[Gorno-Badakhshan Autonomous Region]] of Tajikistan; [[Xinjiang|Xinjiang Uyghur Autonomous Region]] of China; and the [[Gilgit-Baltistan|Gilgit-Baltistan territory]], [[Khyber Pakhtunkhwa|Khyber Pakhtunkhwa province]] and [[Balochistan, Pakistan|Balochistan province]] of Pakistan.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Cary Gladstone|title=Afghanistan Revisited|url=https://books.google.com/books?id=aH_KCWVB6W0C&amp;pg=PA121|year=2001|publisher=Nova Publishers|isbn=978-1-59033-421-8|page=121}}&lt;/ref&gt;

The geography in Afghanistan is varied, but is mostly mountainous and rugged, with some unusual mountain ridges accompanied by plateaus and river basins.&lt;ref name=&quot;auto7&quot;&gt;{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=LclscNCTz9oC&amp;pg=PA59|title=The Far East and Australasia 2003|date=2002|publisher=Psychology Press|isbn=9781857431339|chapter=Afghanistan: Physical and Social Geography|last=Fisher|first=W. B.|pages=59–60}}&lt;/ref&gt; It is dominated by the [[Hindu Kush]] range, the western extension of the [[Himalayas]] that stretches to eastern [[Tibet]] via the [[Pamir Mountains]] and [[Karakoram Mountains]] in Afghanistan's far north-east. Most of the highest points are in the east consisting of fertile mountain valleys, often considered part of the &quot;[[Roof of the World]]&quot;. The Hindu Kush ends at the west-central highlands, creating plains in the north and southwest, namely the [[Turkestan]] Plains and the [[Sistan Basin]]; these two regions consist of rolling grasslands and semi-deserts, and hot windy deserts, respectively.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=l_AdBQAAQBAJ&amp;pg=PT26|title=Afghanistan|first=Kim|last=Whitehead|date=21 October 2014|publisher=Simon and Schuster|isbn=9781633559899}}&lt;/ref&gt; Forests exist in the corridor between [[Nuristan]] and [[Paktika]] provinces (see [[East Afghan montane conifer forests]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cropwatch.unl.edu/documents/Forests%20of%20Afghanistan.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://cropwatch.unl.edu/documents/Forests%20of%20Afghanistan.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Forests of Afghanistan |website=cropwatch.unl.edu |access-date=28 June 2021 |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2022-10-09 |archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://cropwatch.unl.edu/documents/Forests%20of%20Afghanistan.pdf }}&lt;/ref&gt; and [[tundra]] in the north-east. The country's highest point is [[Noshaq]], at {{convert|7492|m|abbr=on}} above sea level.&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;/&gt; The lowest point lies in [[Jowzjan Province]] along the Amu River bank, at {{convert|258|m|abbr=on}} above sea level.

[[File:Afghan topo en.jpg|thumb|left|upright=1.5|The mountainous [[topography]] of Afghanistan]]
Despite having numerous rivers and [[list of dams and reservoirs in Afghanistan|reservoirs]], large parts of the country are dry. The [[endorheic]] Sistan Basin is one of the driest regions in the world.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://postconflict.unep.ch/publications/sistan.pdf |title=History of Environmental Change in the Sistan Basin 1976–2005 |access-date=20 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070807214557/http://postconflict.unep.ch/publications/sistan.pdf |archive-date=7 August 2007 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=7 August 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070807214557/http://postconflict.unep.ch/publications/sistan.pdf }}&lt;/ref&gt; The [[Amu Darya]] rises at the north of the Hindu Kush, while the nearby [[Hari Rud]] flows west towards [[Herat]], and the [[Arghandab River]] from the central region southwards. To the south and west of the Hindu Kush flow a number of streams that are tributaries of the [[Indus River]],&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt; such as the [[Helmand River]]. One exception is the [[Kabul River]] which flows in an easterly direction to the Indus ending at the Indian Ocean.&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistans.com/Information/RiversLakes.htm|title=Afghanistan Rivers Lakes – Afghanistan's Web Site|website=www.afghanistans.com|access-date=12 June 2020|archive-date=15 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815172309/https://www.afghanistans.com/Information/RiversLakes.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Afghanistan receives heavy snow during the winter in the [[Hindu Kush]] and [[Pamir Mountains]], and the melting snow in the spring season enters the [[list of rivers of Afghanistan|rivers, lakes, and streams]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://earthobservatory.nasa.gov/NaturalHazards/view.php?id=16066 |title=Snow in Afghanistan: Natural Hazards |publisher=NASA |date=3 February 2006 |access-date=6 May 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235107/http://earthobservatory.nasa.gov/NaturalHazards/view.php?id=16066 |archive-date=30 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=30 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131230235107/http://earthobservatory.nasa.gov/NaturalHazards/view.php?id=16066 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://in.reuters.com/article/afghanistan-snow-idINDEE80H0BR20120118 |work=Reuters |title=Snow may end Afghan drought, but bitter winter looms |date=18 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233432/http://in.reuters.com/article/2012/01/18/afghanistan-snow-idINDEE80H0BR20120118 |archive-date=30 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=30 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131230233432/http://in.reuters.com/article/2012/01/18/afghanistan-snow-idINDEE80H0BR20120118 }}&lt;/ref&gt; However, two-thirds of the country's water flows into the neighboring countries of [[Iran]], Pakistan, and [[Turkmenistan]]. As reported in 2010, the state needs more than US$2&amp;nbsp;billion to rehabilitate its irrigation systems so that the water is properly managed.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.csmonitor.com/World/Asia-South-Central/2010/0615/Afghanistan-s-woeful-water-management-delights-neighbors |title=Afghanistan's woeful water management delights neighbors |work=The Christian Science Monitor | date=15 June 2010 |access-date=14 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101114131338/http://www.csmonitor.com/World/Asia-South-Central/2010/0615/Afghanistan-s-woeful-water-management-delights-neighbors |archive-date=14 November 2010 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

The northeastern Hindu Kush [[mountain range]], in and around the [[Badakhshan Province]] of Afghanistan, is in a [[natural environment#Geological activity|geologically active]] area where earthquakes may occur almost every year.&lt;ref name=&quot;crone2007&quot;&gt;{{cite techreport |last=Crone |first=Anthony J. |title=Earthquakes Pose a Serious Hazard in Afghanistan |url=http://pubs.usgs.gov/fs/2007/3027/pdf/FS07-3027_508.pdf |publisher=[[US Geological Survey]] |access-date=14 October 2011 |id=Fact Sheet FS 2007–3027 | date=April 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727072311/http://pubs.usgs.gov/fs/2007/3027/pdf/FS07-3027_508.pdf |archive-date=27 July 2013 }}&lt;/ref&gt; They can be deadly and destructive, causing [[landslide]]s in some parts or [[2009 Afghan avalanches|avalanches]] during the winter.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Earthquake Hazards |url=http://afghanistan.cr.usgs.gov/earthquake-hazards |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004040745/http://afghanistan.cr.usgs.gov/earthquake-hazards |url-status=dead |archive-date=4 October 2011 |work=USGS Projects in Afghanistan |publisher=US Geological Survey |access-date=13 October 2011 |date=1 August 2011 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=30 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131230235224/http://afghanistan.cr.usgs.gov/earthquake-hazards }}&lt;/ref&gt; The last strong earthquakes were in [[February 1998 Afghanistan earthquake|1998]], which killed about 6,000 people in Badakhshan near Tajikistan.&lt;ref name=&quot;bbcquake2010&quot;&gt;{{cite news |title='Seven dead' as earthquake rocks Afghanistan |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8628901.stm |access-date=13 October 2011 |newspaper=BBC News | date=19 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131231000835/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8628901.stm |archive-date=31 December 2013 }}&lt;/ref&gt; This was followed by the [[2002 Hindu Kush earthquakes]] in which over 150 people were killed and over 1,000 injured. A [[2010 Afghanistan earthquake|2010 earthquake]] left 11 Afghans dead, over 70 injured, and more than 2,000 houses destroyed. In June 2022, a [[June 2022 Afghanistan earthquake|destructive 5.9 earthquake]] struck near the border with Pakistan, killing at least 1,150 people and sparking fears of a major humanitarian crisis.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Noroozi |first1=Ebrahim |title=Deadly quake a new blow to Afghans enervated by poverty |url=https://www.ctvnews.ca/world/deadly-quake-a-new-blow-to-afghans-enervated-by-poverty-1.5963026 |access-date=3 July 2022 |agency=[[Associated Press]] |publisher=[[CTV News]] |date=25 June 2022}}&lt;/ref&gt;

===Climate===
[[File:Koppen-Geiger Map AFG present.svg|thumb|upright=1.3|[[Köppen climate classification|Köppen climate map]] of Afghanistan&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F.|author6-link=Eric Franklin Wood |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214 |pmid=30375988 |pmc=6207062 |bibcode=2018NatSD...580214B }}&lt;/ref&gt;]]
Afghanistan has a [[continental climate]] with harsh winters in the [[Hazarajat|central highlands]], the glaciated northeast (around [[Nuristan]]), and the [[Wakhan Corridor]], where the average temperature in January is below {{convert|-15|C}} and can reach {{convert|-26|C}},&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt; and hot summers in the low-lying areas of the [[Sistan Basin]] of the southwest, the [[Jalalabad]] basin in the east, and the [[Afghan Turkestan|Turkestan]] plains along the [[Amu River]] in the north, where temperatures average over {{convert|35|C}} in July&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Afghanistan {{!}} History, Map, Flag, Capital, Population, &amp; Languages|url=https://www.britannica.com/place/Afghanistan|access-date=23 March 2021|website=Encyclopedia Britannica}}&lt;/ref&gt; and can go over {{convert|43|C}}.&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt; The country is generally [[arid]] in the summers, with most rainfall falling between December and April. The lower areas of northern and western Afghanistan are the driest, with precipitation more common in the east. Although proximate to India, Afghanistan is mostly outside the [[monsoon]] zone,&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt; except the [[Nuristan Province]] which occasionally receives summer monsoon rain.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=69V7DwAAQBAJ&amp;pg=PA31|title=Terraced Landscapes|first=Drago|last=Kladnik|date=1 September 2017|publisher=Založba ZRC|isbn=9789610500193}}&lt;/ref&gt;

===Biodiversity===
{{main|Wildlife of Afghanistan}}
[[File:Schneeleopard- P1020498.jpg|thumb|The [[snow leopard]] is the official national animal of Afghanistan]]
Several types of [[mammal]]s exist throughout Afghanistan. [[Snow leopard]]s, [[Siberian tiger]]s and [[brown bear]]s live in the high elevation [[alpine tundra]] regions. The [[Marco Polo sheep]] exclusively live in the [[Wakhan Corridor]] region of north-east Afghanistan. [[Fox]]es, [[wolves]], [[otter]]s, [[deer]], [[wild sheep]], [[lynx]] and other big cats populate the mountain forest region of the east. In the semi-desert northern plains, wildlife include a variety of birds, [[hedgehog]]s, [[gopher]]s, and large carnivores such as [[Golden jackal|jackal]]s and [[Striped hyena|hyena]]s.&lt;ref name=&quot;auto8&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=q5QY3vCg338C&amp;pg=PA22|title=Afghanistan, Second Edition|first1=Jeffrey A.|last1=Gritzner|first2=John F.|last2=Shroder|date=14 June 2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438104805}}&lt;/ref&gt;

[[Gazelle]]s, [[wild boar|wild pigs]] and jackals populate the [[steppe]] plains of the south and west, while [[mongoose]] and [[cheetah]]s exist in the semi-desert south.&lt;ref name=&quot;auto8&quot;/&gt; [[Marmot]]s and [[ibex]] also live in the high mountains of Afghanistan, and [[pheasant]]s exist in some parts of the country.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistans.com/Information/PlantAnimal.htm|title=Afghanistan Plant and Animal Life – Afghanistan's Web Site|website=www.afghanistans.com|access-date=14 June 2020|archive-date=11 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711065504/http://www.afghanistans.com/information/PlantAnimal.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The [[Afghan hound]] is a native breed of dog known for its fast speed and its long hair; it is relatively known in the west.&lt;ref name=&quot;auto9&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=y20MTE0C9kwC&amp;pg=PA10|title=A Brief History of Afghanistan|first1=Shaista|last1=Wahab|first2=Barry|last2=Youngerman|date=14 June 2007|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438108193}}&lt;/ref&gt;

[[Endemic]] fauna of Afghanistan includes the [[Afghan flying squirrel]], [[Afghan snowfinch]], ''[[Paradactylodon]]'' (or the &quot;[[Paghman]] mountain salamander&quot;), ''[[Stigmella kasyi]]'', ''[[Vulcaniella kabulensis]]'', [[Afghan leopard gecko]], ''[[Wheeleria parviflorellus]]'', amongst others. Endemic flora include ''[[Iris afghanica]]''. Afghanistan has a wide variety of birds despite its relatively arid climate – an estimated 460 species of which 235 breed within.&lt;ref name=&quot;auto9&quot;/&gt;

The forest region of Afghanistan has vegetation such as [[pine tree]]s, [[spruce tree]]s, [[fir tree]]s and [[larch]]es, whereas the steppe grassland regions consist of [[broadleaf tree]]s, short grass, [[perennial plant]]s and [[shrubland]]s. The colder high elevation regions are composed of hardy grasses and small flowering plants.&lt;ref name=&quot;auto8&quot;/&gt; Several regions are designated [[List of protected areas of Afghanistan|protected areas]]; there are three [[national parks]]: [[Band-e Amir]], [[Wakhan National Park|Wakhan]] and [[Nuristan National Park|Nuristan]]. Afghanistan had a 2018 [[Forest Landscape Integrity Index]] mean score of 8.85/10, ranking it 15th globally out of 172 countries.&lt;ref name=&quot;FLII-Supplementary&quot;&gt;{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== Demographics ==
{{Main|Afghans|Demographics of Afghanistan|Afghan diaspora}}
[[File:Afghanistan ethnic groups 2005.jpg|thumb|upright=1.3|A Cold War-era CIA map showing traditional Afghan tribal territories. [[Pashtun tribes]] form the world's largest tribal society.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ag-afghanistan.de/files/glatzer/tribal_system.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.ag-afghanistan.de/files/glatzer/tribal_system.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=The Pashtun Tribal System |last1=Glatzer |first1=Bernt |date=2002 |publisher=Concept Publishers |location=New Delhi }}&lt;/ref&gt;]]
The population of Afghanistan was estimated at 32.9&amp;nbsp;million as of 2019 by the Afghanistan Statistics and Information Authority,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tolonews.com/afghanistan/nsia-estimates-afghanistan-population-329m|title=NSIA Estimates Afghanistan Population at 32.9M|website=TOLOnews}}&lt;/ref&gt; whereas the UN estimates over 38.0&amp;nbsp;million.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Afghanistan Population 2020 (Demographics, Maps, Graphs) | website=2020 World Population by Country | date=26 April 2020 | url=https://worldpopulationreview.com/countries/afghanistan-population/ | access-date=13 June 2020}}&lt;/ref&gt; In 1979 the total population was reported to be about 15.5 million.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.un.org/News/dh/latest/afghan/un-afghan-history.shtml United Nations and Afghanistan]&quot;. UN News Centre. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131031084259/https://www.un.org/News/dh/latest/afghan/un-afghan-history.shtml |date=31 October 2013 }}&lt;/ref&gt; About 23.9% of them are [[urban area|urbanite]], 71.4% live in rural areas, and the remaining 4.7% are nomadic.&lt;ref name= &quot;https://www.worldometers.info/world-population/afghanistan-population/&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.worldometers.info/|title=Afghan Population Estimates 2020|publisher=Worldmeters|year=2020|access-date=27 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127023212/https://www.worldometers.info/|archive-date=27 November 2020|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; An additional 3&amp;nbsp;million or so Afghans are temporarily housed in neighboring [[Afghans in Pakistan|Pakistan]] and [[Afghans in Iran|Iran]], most of whom were born and raised in those two countries. As of 2013, Afghanistan was the largest refugee-producing country in the world, a title held for 32 years.

The current population growth rate is 2.37%,&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Afghanistan|access-date=22 August 2018 |year=2018}}&lt;/ref&gt; one of the highest in the world outside of Africa. This population is expected to reach 82&amp;nbsp;million by 2050 if current population trends continue.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.prb.org/Countries/Afghanistan.aspx |title=Afghanistan&amp;nbsp;– Population Reference Bureau |publisher=[[Population Reference Bureau]] |access-date=29 December 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202224051/http://www.prb.org/Countries/Afghanistan.aspx |archive-date=2 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=2 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202224051/http://www.prb.org/Countries/Afghanistan.aspx }}&lt;/ref&gt; The population of Afghanistan increased steadily until the 1980s, when civil war caused millions to flee to other countries such as Pakistan.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Afghan Households in Iran: Profile and Impact |url=http://www.unhcr.org/455835d92.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180223013910/https://www.unhcr.org/455835d92.pdf |archive-date=23 February 2018|first1=Piyasiri |last1=Wickramasekara |first2=Jag |last2=Sehgal |first3=Farhad |last3=Mehran |first4=Ladan |last4=Noroozi |first5=Saeid |last5=Eisazadeh |website=[[United Nations High Commissioner for Refugees]]}}&lt;/ref&gt; Millions have since returned and the war conditions contribute to the country having the highest fertility rate outside Africa.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Is recent Afghanistan survey data suitable for fertility analysis? A regional investigation based on fertility inhibiting determinants|first1=Jamal Abdul|last1=Nasir|first2=Sohail|last2=Akhtar|first3=Syed Arif Ahmed|last3=Zaidi|first4=Andleeb|last4=Rani|first5=Hina|last5=Bano|first6=Andrew|last6=Hinde|date=16 October 2019|journal=PLOS ONE|volume=14|issue=10|pages=e0223111|doi=10.1371/journal.pone.0223111|pmid=31618275|pmc=6795489|bibcode=2019PLoSO..1423111N|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Afghanistan's healthcare has recovered since the turn of the century, causing falls in infant mortality and increases in life expectancy, although it has the lowest life expectance of any country outside Africa. This (along with other factors such as returning refugees) caused rapid population growth in the 2000s that has only recently started to slow down.{{Citation needed|date=October 2021}} The [[Gini coefficient]] in 2008 was 27.8.&lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=World Bank |access-date=2 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140511044958/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI|archive-date=11 May 2014}}&lt;/ref&gt;

=== Ethnicity and languages ===
{{Main|Ethnic groups in Afghanistan|Languages of Afghanistan}}
{{see also|Afghans}}
[[File:US Army ethnolinguistic map of Afghanistan -- circa 2001-09.jpg|thumb|upright=1.3|Ethnolinguistic map of Afghanistan (2001)]]
[[Afghans]] are divided into several [[ethnolinguistic]] groups. Off of sociological research data by [[The Asia Foundation]] in 2019, the [[Pashtuns]] are the largest ethnic group, comprising 39%, followed by [[Tajiks]], comprising 37%.&lt;ref name=&quot;AsiaFoundation&quot;&gt;See: 
*2019: {{cite web
 |url          = https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2019/12/2019_Afghan_Survey_Full-Report_.pdf
 |title        = Afghanistan in 2019 – A survey of the Afghan people
 |pages        = 277
 |quote        = ''D-14. Which ethnic group do you belong to?''
 |publisher    = [[The Asia Foundation]]
 |location     = Kabul, Afghanistan
 |access-date  = 15 September 2021
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20210913071117/https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2019/12/2019_Afghan_Survey_Full-Report_.pdf
 |archive-date = 13 September 2021
 |url-status   = bot: unknown
 |accessdate   = 13 March 2023
 |archivedate  = 15 September 2021
 |archiveurl   = https://archive.ph/20210915152910/https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2019/12/2019_Afghan_Survey_Full-Report_.pdf
}}
*2018: {{cite book |year=2018 |newspaper=[[The Asia Foundation]] |title=Afganistan in 2018. A Survey of the Afghan People |url=https://www.asiafoundation.org/resources/pdfs/Surveybook2012web1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.asiafoundation.org/resources/pdfs/Surveybook2012web1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |page=283 }}&lt;/ref&gt; of the country's population. The other two major ethnic groups are the [[Hazaras]] and [[Uzbeks]]. A further 10 other ethnic groups are recognized and each are represented in the [[Afghan National Anthem]].&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2017/08/31/the-roots-of-afghanistans-tribal-tensions|title=The roots of Afghanistan's tribal tensions|newspaper=The Economist|date=31 August 2017}}&lt;/ref&gt;

[[Dari]] and [[Pashto]] are the [[official language]]s of Afghanistan; [[bilingualism]] is very common.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Constitution of Afghanistan|url=https://www.mfa.gov.af/constitution/chapter-one-state.html|access-date=2 September 2020|website=Ministry of Foreign Affairs of the Islamic Republic of Afghanistan|archive-date=29 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829115048/https://www.mfa.gov.af/constitution/chapter-one-state.html|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=29 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210829115048/https://www.mfa.gov.af/constitution/chapter-one-state.html}}&lt;/ref&gt; Dari, which is also referred to as Eastern Persian as it is a variety of and mutually intelligible with [[Persian language|Persian]] (and very often called '[[Farsi]]' by some Afghans like in [[Iran]]) functions as the [[lingua franca]] in Kabul as well as in much of the northern and northwestern parts of the country.&lt;ref name=&quot;AO&quot;&gt;{{cite web|year=2004|title=Article Sixteen of the 2004 Constitution of Afghanistan|url=http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html#preamble|archive-url=https://web.archive.org/web/20131028065437/http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html|archive-date=28 October 2013|access-date=13 June 2012|quote=Pashto and Dari are the official languages of the state. Uzbek, Turkmen, Baluchi, Pashai, Nuristani and Pamiri are – in addition to Pashto and Dari – the third official language in areas where the majority speaks them|accessdate=13 March 2023|archivedate=28 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131028065437/http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html#preamble}}&lt;/ref&gt; Native speakers of Dari, of any ethnicity, are sometimes called [[Farsiwan]]s.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;The ''Encyc. Iranica'' makes clear in the article on Afghanistan&amp;nbsp;— Ethnography that &quot;The term Farsiwan also has the regional forms Parsiwan and Parsiban. In religion they are Imami Shia. In the literature they are often mistakenly referred to as Tajik.&quot; [https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/afghanistan-COM_4803 Dupree, Louis (1982) &quot;Afghanistan: (iv.) Ethnography&quot;, in ''Encyclopædia Iranica''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027090802/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/afghanistan-COM_4803 |date=2021-10-27 }} Online Edition 2006.&lt;/ref&gt; Pashto is the native tongue of the [[Pashtuns]], although many of them are also fluent in Dari while some non-Pashtuns are fluent in Pashto. Despite the Pashtuns having been dominant in Afghan politics for centuries, Dari remained the preferred language for government and bureaucracy.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.alaraby.co.uk/english/indepth/2019/7/11/what-will-happen-to-afghanistans-national-languages|title=What will happen to Afghanistan's national languages?|first=Austin|last=Bodetti|website=alaraby|date=11 July 2019}}&lt;/ref&gt; 
According to [[The World Factbook|CIA World Factbook]], Dari Persian is spoken by 78% ([[First language|L1]] + [[Second language|L2]]) and functions as the lingua franca, while [[Pashto]] is spoken by 50%, [[Uzbek language|Uzbek]] 10%, [[English language|English]] 5%, [[Turkmen language|Turkmen]] 2%, [[Urdu]] 2%, [[Pashayi languages|Pashayi]] 1%, [[Nuristani languages|Nuristani]] 1%, [[Arabic]] 1%, and [[Balochi language|Balochi]] 1% (2021 est). Data represent the most widely spoken languages; shares sum to more than 100% because there is much bilingualism in the country and because respondents were allowed to select more than one language. There are a number of smaller regional languages, including [[Uzbek language|Uzbek]], [[Turkmen language|Turkmen]], [[Balochi language|Balochi]], [[Pashayi language|Pashayi]], and [[Nuristani languages|Nuristani]].&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Afghanistan}}&lt;/ref&gt;

When it comes to foreign languages among the populace, many are able to speak or understand [[Hindustani language|Hindustani]] ([[Urdu]]-[[Hindi]]), partly due to returning [[Afghans in Pakistan|Afghan refugees]] from [[Pakistan]] and the popularity of [[Bollywood]] films respectively.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SjYUAgAAQBAJ|title=Afghanistan – Culture Smart!: The Essential Guide to Customs &amp; Culture|first1=Nazes|last1=Afroz|first2=Moska|last2=Najib|first3=Culture|last3=Smart!|date=1 December 2013|publisher=Kuperard|isbn=9781857336801}}&lt;/ref&gt; [[English language|English]] is also understood by some of the population,&lt;ref name=&quot;Afghan2018&quot;&gt;The Asia Foundation. [https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2018/12/2018_Afghan-Survey_fullReport-12.4.18.pdf ''Afghanistan in 2018: A Survey of the Afghan People''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190807211241/https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2018/12/2018_Afghan-Survey_fullReport-12.4.18.pdf |date=7 August 2019 }}&lt;/ref&gt; and has been gaining popularity as of the 2000s.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-34215293|title=Pakistan's confusing move to Urdu|first=M. Ilyas|last=Khan|work=BBC News|date=12 September 2015}}&lt;/ref&gt; Some Afghans retain some ability in [[Russian language|Russian]], which was [[Russian occupation of Afghanistan|taught in public schools during the 1980s]].&lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;

=== Religion ===
{{Main|Religion in Afghanistan}}
[[File:Mazar-e sharif - Steve Evans.jpg|thumb|[[Blue Mosque (Mazar-i-Sharif)|Blue Mosque]] in [[Mazar-i-Sharif]] is the largest [[mosque]] in Afghanistan]]
The CIA estimated in 2009 that 99.7% of the Afghan population was Muslim&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;/&gt; and most are thought to adhere to the [[Sunni]] [[Hanafi]] school.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;&gt;{{Cite web|url=https://swedishcommittee.org/afghanistan/religion|title=Religion in Afghanistan|website=The Swedish Committee for Afghanistan (SCA)}}&lt;/ref&gt; According to [[Pew Research Center]], as much as 90% are of the Sunni denomination, 7% [[Shia]] and 3% [[non-denominational Muslim|non-denominational]].&lt;ref name=&quot;Pew&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity|title=Chapter 1: Religious Affiliation|date=9 August 2012|work=The World's Muslims: Unity and Diversity|publisher=[[Pew Research Center]]'s Religion &amp; Public Life Project|access-date=22 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226113158/http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity|archive-date=26 December 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The [[CIA]] Factbook variously estimates up to 89.7% Sunni or up to 15% Shia.&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;/&gt;

Afghan [[Sikhism in Afghanistan|Sikhs]] and [[Hinduism in Afghanistan|Hindus]] are also found in certain major cities (namely Kabul, Jalalabad, Ghazni, Kandahar)&lt;ref&gt;{{cite news |last=Majumder |first=Sanjoy |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3138282.stm |title=Sikhs struggle in Afghanistan |work=BBC News | date=25 September 2003 |access-date=19 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20090222132753/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3138282.stm |archive-date=22 February 2009 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Lavina Melwani |url=http://www.hinduismtoday.com/archives/1994/4/1994-4-02.shtml |title=Hindus Abandon Afghanistan |work=Hinduism Today |access-date=19 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20070111080626/http://www.hinduismtoday.com/archives/1994/4/1994-4-02.shtml |archive-date=11 January 2007}}&lt;/ref&gt; accompanied by gurdwaras and mandirs.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.religion.info/2005/08/25/afghanistan-sikhs-rebuilding-gurdwaras/|title=Afghanistan: Sikhs rebuilding gurdwaras|date=25 August 2005|website=Religioscope}}&lt;/ref&gt; According to [[Deutsche Welle]] in September 2021, 250 remain in the country after 67 were evacuated to India.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Chabba |first1=Seerat |title=Afghanistan: What does Taliban rule mean for Sikhs and Hindus? |url=https://www.dw.com/en/afghanistan-what-does-taliban-rule-mean-for-sikhs-and-hindus/a-59122249 |access-date=25 October 2021 |publisher=Deutsche Welle |date=8 September 2021}}&lt;/ref&gt;

There was a small [[History of the Jews in Afghanistan|Jewish community in Afghanistan]], living mainly in Herat and Kabul. Over the years, this small community was forced leave due to decades of warfare and religious persecution. By the end of the twentieth century, nearly the entire community had emigrated to Israel and the United States, with one known exception, Herat-born [[Zablon Simintov]]. He remained for years, being the caretaker of the only remaining Afghan synagog. He left the country for the US after the second Taliban takeover. A woman who left shortly after him has since been identified as the likely last Jew in Afghanistan.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A39702-2005Jan26.html |title=Afghan Jew Becomes Country's One and Only |author=N.C. Aizenman |newspaper=The Washington Post |date=27 January 2005 |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516090806/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A39702-2005Jan26.html |archive-date=16 May 2011 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://english.alaraby.co.uk/news/last-jew-afghanistan-en-route-us-report |title=Last Jew in Afghanistan en route to US: report |author=The New Arab Staff |work=The New Arab |date=7 September 2021 |access-date=17 September 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Ben Zion Gad |title='Last Jew in Afghanistan' loses title to hidden Jewish family |url=https://www.jpost.com/diaspora/not-the-last-jew-in-afghanistan-after-all-683879 |access-date=7 February 2023 |work=[[The Jerusalem Post]] |date=1 December 2021}}&lt;/ref&gt;

[[Afghan Christians]], who number 500–8,000, practice their faith secretly due to intense societal opposition, and there are no public churches.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Gebauer |first1=Matthias |date=20 March 2006 |title=Christians in Afghanistan: A Community of Faith and Fear |work=[[Der Spiegel]] |url=http://www.spiegel.de/international/0,1518,408781,00.html |url-status=live |access-date=25 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120127030841/http://www.spiegel.de/international/0,1518,408781,00.html |archive-date=27 January 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=USSD Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor| year=2009 |title=International Religious Freedom Report 2009 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2009/127362.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20091130031916/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2009/127362.htm |url-status=dead |archive-date=30 November 2009 |access-date=6 March 2010}}&lt;/ref&gt;

===Urbanization===
As estimated by the CIA World Factbook, 26% of the population was urbanized as of 2020. This is one of the lowest figures in the world; in Asia it is only higher than [[Cambodia]], [[Nepal]] and [[Sri Lanka]]. Urbanization has increased rapidly, particularly in the capital [[Kabul]], due to returning refugees from Pakistan and Iran after 2001, internally displaced people, and rural migrants.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2015/03/20/can-cities-save-afghanistan/|title=Can Cities Save Afghanistan?|first=Ali|last=Karimi}}&lt;/ref&gt; Urbanization in Afghanistan is different from typical urbanization in that it is centered on just a few cities.&lt;ref name=&quot;auto5&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/indepth/features/2014/10/unraveling-afghan-art-carpet-weaving-201410917826901821.html|title=Unravelling the Afghan art of carpet weaving|website=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt;

The only city with over a million residents is its capital, Kabul, located in the east of the country. The other large cities are located generally in the &quot;ring&quot; around the Central Highlands, namely [[Kandahar]] in the south, [[Herat]] in the west, [[Mazar-i-Sharif]], [[Kunduz]] in the north, and [[Jalalabad]] in the east.&lt;ref name=&quot;https://www.worldometers.info/world-population/afghanistan-population/&quot; /&gt;
{{Largest cities of Afghanistan}}

=== Education ===
{{Main|Education in Afghanistan}}
[[File:UNESCO Institute of Statistics Afghanistan Literacy Rate population plus15 1980-2018.png|thumb|upright=1.15|UNESCO Institute of Statistics Afghanistan Literacy Rate population plus15 1980–2018]]

[[Education in Afghanistan]] is overseen by the [[Ministry of Education (Afghanistan)|Ministry of Education]] and the [[Ministry of Higher Education (Afghanistan)|Ministry of Higher Education]]. There are over 16,000 schools in the country and roughly 9&amp;nbsp;million students. Of this, about 60% are males and 40% females. However, the new regime has thus far forbidden female teachers and female students from returning to secondary schools.&lt;ref&gt;{{cite news|date=18 September 2021|title=Afghanistan: Girls excluded as Afghan secondary schools reopen|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58607816|access-date=20 September 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Blue|first1=Victor J.|last2=Zucchino|first2=David|date=20 September 2021|title=A Harsh New Reality for Afghan Women and Girls in Taliban-Run Schools|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/09/20/world/asia/afghan-girls-schools-taliban.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/09/20/world/asia/afghan-girls-schools-taliban.html |archive-date=2021-12-28 |url-access=limited|access-date=20 September 2021|issn=0362-4331}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; Over 174,000 students are enrolled in different [[List of universities in Afghanistan|universities around the country]]. About 21% of these are females.&lt;ref name=&quot;USAID-Education&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.usaid.gov/afghanistan/education |title=Education |publisher=[[USAID]] |access-date=26 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181110231403/https://www.usaid.gov/afghanistan/education |archive-date=10 November 2018 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=10 November 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181110231403/https://www.usaid.gov/afghanistan/education }}&lt;/ref&gt; Former Education Minister [[Ghulam Farooq Wardak]] had stated that construction of 8,000 schools is required for the remaining children who are deprived of [[formal learning]].&lt;ref name=&quot;Wardak seeks $3b in aid for school buildings&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.pajhwok.com/en/2013/05/18/wardak-seeks-3b-aid-school-buildings |title=Wardak seeks $3b in aid for school buildings |publisher=Pajhwok Afghan News | date=18 May 2013 |access-date=13 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230234222/http://www.pajhwok.com/en/2013/05/18/wardak-seeks-3b-aid-school-buildings |archive-date=30 December 2013|last1=Adina |first1=Mohammad Sabir }}&lt;/ref&gt; As of 2018 the literacy rate of the population age 15 and older is 43.02% (males 55.48% and females 29.81%).&lt;ref name=&quot;UNESCO UIS Afghanistan&quot;&gt;{{Cite web |title=UNESCO UIS: Afghanistan |url=http://uis.unesco.org/ |access-date=6 August 2020 |publisher=UNESCO}}&lt;/ref&gt;

The top universities in Afghanistan are the [[American University of Afghanistan]] (AUAF) followed by [[Kabul University]] (KU), both of which are located in Kabul. The [[National Military Academy of Afghanistan]], modeled after the [[United States Military Academy]] at West Point, was a four-year military development institution dedicated to graduating officers for the [[Afghan Armed Forces]]. The [[Afghan Defense University]] was constructed near [[Qargha]] in Kabul. Major universities outside of Kabul include [[Kandahar University]] in the south, [[Herat University]] in the northwest, [[Balkh University]] and [[Kunduz University]] in the north, [[Nangarhar University]] and [[Khost University]] in the east. Kabul University was founded in 1932 and is a respected institute that played a significant part in the country's education;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistans.com/Information/People/Education.htm|title=Afghanistan Education &amp;#124; Afghanistan's Web Site|website=www.afghanistans.com|access-date=14 June 2020|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308065842/https://www.afghanistans.com/Information/People/Education.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; from the 1960s the Kabul University was also a hotbed of radical political ideologies such as Marxism and Islamism, which played major parts in society, politics and the war that began in 1978.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=eQeRuzzwuCIC&amp;pg=PA38|title=Apocalyptic Realm: Jihadists in South Asia|first=Dilip|last=Hiro|date=17 April 2012|publisher=Yale University Press|isbn=978-0300183665}}&lt;/ref&gt;

After the Taliban regained power in 2021, it became unclear to what extent female education would continue in the country. In March 2022, after they had been closed for some time, it was announced that girl's schools after 6th grade would be reopened shortly. However, shortly before reopening, the order was rescinded and schools for older girls remained closed.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Taliban reverses decision, barring Afghan girls from attending school beyond 6th grade |language=en |work=NPR.org |url=https://www.npr.org/2022/03/23/1088202759/taliban-afghanistan-girls-school |access-date=2022-04-05}}&lt;/ref&gt;

Despite the ban, six provinces, [[Balkh Province|Balkh]], [[Kunduz Province|Kunduz]], [[Jowzjan Province|Jowzjan]], [[Sar-e Pol Province|Sar-I-Pul]], [[Faryab Province|Faryab]], and the [[Daykundi Province|Day Kundi]] provinces still allow girl's schools from grade 6 and up.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 January 2023 |title=Afghanistan: Six provinces keep schools open for girls despite nationwide ban |url=https://amu.tv/en/30372/ |url-status=live |access-date=17 February 2023 |website=AmuTV}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Neda Safi |first=Tooba |date=17 February 2023 |title=Girls return to high school in some regions of Afghanistan |url=https://genevasolutions.news/explorations/dispatches-from-women-in-afghanistan/girls-return-to-high-school-in-some-regions-of-afghanistan |url-status=live |access-date=17 February 2023 |website=Geneva Solutions}}&lt;/ref&gt;

=== Health ===
{{Main|Health in Afghanistan}}
[[File:Kabul Military Hospital - panoramio.jpg|thumb|The [[Daoud Khan Military Hospital]] in Kabul is one of the largest [[list of hospitals in Afghanistan|hospitals]] in Afghanistan]]
According to the [[Human Development Index]], Afghanistan is the [[List of countries by Human Development Index|15th least developed country in the world]]. The average [[List of countries by life expectancy|life expectancy]] is estimated to be around 60 years.&lt;ref name=&quot;WHO&quot;&gt;{{cite web |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/136852/1/ccsbrief_afg_en.pdf |title=Afghanistan |publisher=[[World Health Organization]] (WHO) |access-date=17 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170722191648/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/136852/1/ccsbrief_afg_en.pdf |archive-date=22 July 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;uis.unesco.org&quot;&gt;{{cite web |publisher=UNESCO  |title=Afghanistan |date=27 November 2016 |url=https://uis.unesco.org/en/country/af |archive-url=https://web.archive.org/web/20170623093810/http://uis.unesco.org/en/country/af |archive-date=23 June 2017}}&lt;/ref&gt; The country's [[maternal mortality]] rate is 396 deaths/100,000 live births and its [[infant mortality]] rate is 66&lt;ref name=&quot;uis.unesco.org&quot;/&gt; to 112.8 deaths in every 1,000 live births.&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;/&gt; The [[Ministry of Public Health (Afghanistan)|Ministry of Public Health]] plans to cut the infant mortality rate to 400 for every 100,000 live births before 2020. The country has more than 3,000 [[midwifery|midwives]], with an additional 300 to 400 being trained each year.&lt;ref name=&quot;csm&quot;&gt;{{cite news |url=https://news.yahoo.com/childbirth-maternal-health-improve-afghanistan-160657704.html |title=Childbirth and maternal health improve in Afghanistan |first=Tom A. |last=Peter |newspaper=The Christian Science Monitor | date=17 December 2011 |access-date=12 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131231002243/http://news.yahoo.com/childbirth-maternal-health-improve-afghanistan-160657704.html |archive-date=31 December 2013 }}&lt;/ref&gt;

There are over 100 [[hospitals in Afghanistan]],&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/pnaea825.pdf|title=Afghanistan National Hospital Survey|date=August 2004|publisher=Afghan Ministry of Health|access-date=28 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807231748/https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/pnaea825.pdf|archive-date=7 August 2019|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=7 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190807231748/https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/pnaea825.pdf}}&lt;/ref&gt; with the most advanced treatments being available in Kabul. The [[French Medical Institute for Children]] and [[Indira Gandhi Children's Hospital]] in Kabul are the leading [[children's hospital]]s in the country. Some of the other leading hospitals in Kabul include the [[Jamhuriat Hospital]] and [[Jinnah Hospital (Kabul)|Jinnah Hospital]].&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.voanews.com/a/pakistan-funded-afghan-hospital-begins-operations/4884454.html|title=Pakistan-funded Afghan Hospital Begins Operations|work=VOA News|first=Ayaz|last=Gul|date=20 April 2019|access-date=28 May 2019|quote=It opens a new chapter in the friendship of the two countries... This is the second-largest hospital [in Afghanistan] built with your support that will serve the needy,&quot; Feroz told the gathering.|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423111329/https://www.voanews.com/a/pakistan-funded-afghan-hospital-begins-operations/4884454.html|archive-date=23 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; In spite of all this, many Afghans travel to Pakistan and India for advanced treatment.

It was reported in 2006 that nearly 60% of the Afghan population lives within a two-hour walk of the nearest health facility.&lt;ref name=&quot;USAID-Health&quot;&gt;{{cite web |url=http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/health |title=Health |publisher=[[United States Agency for International Development]] (USAID) |access-date=20 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130929082306/http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/health |archive-date=29 September 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=29 September 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130929082306/http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/health }}&lt;/ref&gt; [[Disability]] rate is also high in Afghanistan due to the decades of war.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Anne-Marie |last=DiNardo |author2=LPA/PIPOS |url=http://www.usaid.gov/stories/afghanistan/fp_afghan_disabled.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20040508140406/http://www.usaid.gov/stories/afghanistan/fp_afghan_disabled.html |archive-date=8 May 2004 |title=Empowering Afghanistan's Disabled Population&amp;nbsp;– 31 March 2006 |publisher=Usaid.gov |date=31 March 2006 |access-date=19 May 2012 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=8 May 2004 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040508140406/http://www.usaid.gov/stories/afghanistan/fp_afghan_disabled.html }}&lt;/ref&gt; It was reported recently that about 80,000 people are missing limbs.&lt;ref&gt;{{cite news |first =Richard |last=Norton-Taylor |url=https://www.theguardian.com/world/2008/feb/13/afghanistan |title=Afghanistan's refugee crisis 'ignored' |work=The Guardian | date=13 February 2008 |access-date=19 May 2012 |location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20101215150225/http://www.guardian.co.uk/world/2008/feb/13/afghanistan |archive-date=15 December 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.irinnews.org/report.aspx?reportid=26520 |title=Afghanistan: People living with disabilities call for integration |work=The New Humanitarian |url-status=live |date=2 December 2004 |access-date=28 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920142752/http://www.irinnews.org/report.aspx?reportid=26520 |archive-date=20 September 2011}}&lt;/ref&gt; Non-governmental charities such as [[Save the Children]] and [[Mahboba's Promise]] assist orphans in association with governmental structures.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Virginia |last=Haussegger |title=Mahboba's Promise |date=2 July 2009 |url=http://www.abc.net.au/7.30/content/2009/s2615472.htm |website=ABC News (Australia) |access-date=15 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726123857/http://www.abc.net.au/7.30/content/2009/s2615472.htm |archive-date=26 July 2013 }}&lt;/ref&gt; [[Demographic and Health Surveys]] is working with the [[Indian Institute of Health Management Research]] and others to conduct a survey in Afghanistan focusing on [[maternal death]], among other things.&lt;ref name=&quot;MEASUREDHS&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.measuredhs.com/Where-We-Work/Country-Main.cfm?ctry_id=71 |title=Afghanistan |publisher=Measuredhs.com |access-date=14 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233502/http://www.measuredhs.com/Where-We-Work/Country-Main.cfm?ctry_id=71 |archive-date=30 December 2013}}&lt;/ref&gt;

== Governance ==
{{Main|Politics of Afghanistan}}
[[File:200229-D-AP390-1529 (49603221753).jpg|thumb|upright=0.9|right|[[Arg, Kabul|The Arg]] (the Presidential palace) in Kabul, photographed in 2020, before the Fall of Kabul]]
Following the effective collapse of the [[Islamic Republic of Afghanistan]] during the [[2021 Taliban offensive]], the Taliban declared the country an Islamic Emirate. A new caretaker government was announced on 7 September.&lt;ref name=&quot;BBCHardliners&quot;/&gt; As of 8 September 2021, no other country had formally recognized the Islamic Emirate of Afghanistan as the ''de jure'' government of Afghanistan.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Afghanistan: Taliban increasingly violent against protesters – UN|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-58279900|access-date=25 November 2021|website=BBC News}}&lt;/ref&gt;

A traditional instrument of governance in Afghanistan is the ''[[loya jirga]]'' (grand assembly), a [[Pashtun]] consultative meeting that was mainly organized for choosing a new [[head of state]], adopting a new constitution, or to settle national or regional issue such as war.&lt;ref name=&quot;news.bbc.co.uk&quot;&gt;{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1782079.stm | work=BBC News | title=Q&amp;A: What is a loya jirga? | date=1 July 2002 | access-date=2 June 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190523165931/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1782079.stm | archive-date=23 May 2019 | url-status=live }}&lt;/ref&gt; Loya jirgas have been held since at least 1747,{{sfn|Barfield|2012|page=295}} with the most recent one occurring in August 2020.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tolonews.com/index.php/afghanistan/politicians-express-mixed-reactions-loya-jirga|title=Politicians Express Mixed Reactions to Loya Jirga|publisher=TOLO News|date=7 August 2020|access-date=10 August 2020|archive-date=10 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810023639/https://tolonews.com/index.php/afghanistan/politicians-express-mixed-reactions-loya-jirga|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tolonews.com/afghanistan/loya-jirga-approves-release-400-taliban-prisoners|title=Loya Jirga Approves Release of 400 Taliban Prisoners|date=9 August 2020|access-date=10 August 2020|publisher=TOLO News}}&lt;/ref&gt;

=== Development of Taliban government ===
{{main|Government of the Islamic Emirate of Afghanistan}}
{{see also|Cabinet of Afghanistan#Islamic Emirate (2021–present)}}
{{multiple image
| align = right
| perrow = 2
| direction = horizontal
| caption_align = center
| image1 = Hasan Akhund.png
| caption1 = [[Hasan Akhund]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Acting [[Prime Minister of Afghanistan|Prime Minister]]&lt;/small&gt;
| image2 = Sirajuddin Haqqani (cropped).png
| caption2 = [[Sirajuddin Haqqani]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;First [[Deputy Leader of the Islamic Emirate of Afghanistan|Deputy Leader]] and Acting [[Interior Minister of Afghanistan|Interior Minister]]&lt;/small&gt;
| image3 = Mullah Yaqoob in January 2022.png
| caption3 = [[Mullah Yaqoob]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Second Deputy Leader and Acting [[Ministry of Defense (Afghanistan)|Defense Minister]]&lt;/small&gt;
| image4 = Abdul_Ghani_Baradar.jpg
| caption4 = [[Abdul Ghani Baradar]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Third Deputy Leader and Acting [[Prime Minister of Afghanistan|First Deputy Prime Minister]]&lt;/small&gt;
| total_width = 270
}}
On 17 August 2021, the leader of the Taliban-affiliated [[Hezb-e Islami Gulbuddin|Hezb-e-Islami Gulbuddin]] party, [[Gulbuddin Hekmatyar]], met with both [[Hamid Karzai]], the former [[President of Afghanistan]], and [[Abdullah Abdullah]], the former chairman of the High Council for National Reconciliation and former [[Chief Executive (Afghanistan)|Chief Executive]], in [[Doha]], [[Qatar]], with the aim of forming a [[national unity government]].&lt;ref&gt;{{cite web|date=16 August 2021|title=Afghanistan's Hekmatyar says heading for Doha with Karzai, Abdullah Abdullah to meet Taliban – Al Jazeera|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/afghanistans-hekmatyar-says-heading-doha-with-karzai-abdullah-abdullah-meet-2021-08-16/|access-date=18 August 2021|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=AFP|date=18 August 2021|title=Taliban met ex-Afghan leader Karzai, Abdullah Abdullah|url=https://www.brecorder.com/news/40114270|access-date=18 August 2021|website=Brecorder}}&lt;/ref&gt; President [[Ashraf Ghani]], having fled the country during the Taliban advance to either [[Tajikistan]] or [[Uzbekistan]], emerged in the United Arab Emirates and said that he supported such negotiations and was in talks to return to Afghanistan.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Macias|first=Natasha Turak, Amanda|date=18 August 2021|title=Ousted Afghan President Ashraf Ghani resurfaces in UAE after fleeing Kabul, Emirati government says|url=https://www.cnbc.com/2021/08/18/afghan-president-ashraf-ghani-is-in-uae-after-fleeing-afghanistan.html|access-date=19 August 2021|website=CNBC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ghani says he backs talks as Taliban meet with Karzai, Abdullah|url=https://www.newagebd.net/article/146741/ghani-says-he-backs-talks-as-taliban-meet-with-karzai-abdullah|access-date=18 August 2021|website=New Age|accessdate=13 March 2023|archivedate=18 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210818215958/https://www.newagebd.net/article/146741/ghani-says-he-backs-talks-as-taliban-meet-with-karzai-abdullah}}&lt;/ref&gt; Many figures within the Taliban generally agreed that continuation of the [[2004 Constitution of Afghanistan]] may, if correctly applied, be workable as the basis for the new religious state as their objections to the former government were political, and not religious.&lt;ref name=&quot;osman&quot;&gt;{{cite book|last1=Osman|first1=Borhan|url=https://cic.nyu.edu/sites/default/files/taliban_future_state_final.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://cic.nyu.edu/sites/default/files/taliban_future_state_final.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live|title=Taliban Views on a Future State|date=July 2016|publisher=[[New York University]]|page=7}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210816135549/https://cic.nyu.edu/sites/default/files/taliban_future_state_final.pdf |date=2021-08-16 }}&lt;/ref&gt;

Hours after the final flight of American troops left Kabul on 30 August, a Taliban official interviewed said that a new government would likely be announced as early as Friday 3 September after [[Jumu'ah]]. It was added that [[Hibatullah Akhundzada]] would be officially named [[Head of the Islamic Emirate of Afghanistan|Emir]], with cabinet ministers being revealed at the [[Arg (Kabul)|Arg]] in an official ceremony. Abdul Ghani Baradar would be named [[head of government]] as [[Prime Minister of Afghanistan|Prime Minister]], while other important positions would go to [[Sirajuddin Haqqani]] and [[Mullah Yaqoob]]. Beneath the supreme leader, day-to-day governance will be entrusted to the [[Cabinet of Afghanistan#Islamic Emirate (2021–present)|cabinet]].&lt;ref&gt;{{cite web|date=2 September 2021|title=Afghanistan: Taliban expected to announce new government|url=http://www.theguardian.com/world/2021/sep/02/afghanistan-taliban-expected-to-announce-new-government|access-date=2 September 2021|website=The Guardian}}&lt;/ref&gt;
[[File:Secretary Pompeo Meets with the Taliban Negotiation Team (50632321483).jpg|thumb|260px|US representative [[Zalmay Khalilzad]] (left) meeting with Taliban leaders, [[Abdul Ghani Baradar]], [[Abdul Hakim Ishaqzai]], [[Sher Mohammad Abbas Stanikzai]], [[Suhail Shaheen]], unidentified. [[Doha]], [[Qatar]] on 21 November 2020.]]
According to CNN, the new government is likely to be a [[Unitary state|unitary]] [[Deobandi]]st [[Islamic republic]]. In a report by CNN-News18, sources said the new government was going to be governed similarly to Iran with Haibatullah Akhundzada as supreme leader similar to the role of [[Ali Khamenei|Saayid Ali Khamenei]], and would be based out of [[Kandahar]]. Baradar or Yaqoob would be head of government as [[Prime minister|Prime Minister]]. The government's ministries and agencies will be under a cabinet presided over by the Prime Minister. The Supreme Leader would preside over an [[Executive (government)|executive body]] known Supreme Council with anywhere from 11 to 72 members. [[Abdul Hakim Ishaqzai]] is likely to be promoted to [[Chief justice|Chief Justice]]. According to the report, the new government will take place within the framework of an amended [[1964 Constitution of Afghanistan]].&lt;ref&gt;{{cite web|date=31 August 2021|title=Taliban to Follow Iran Model in Afghanistan; Reclusive Hibatullah Akhundzada to be Supreme Leader|url=https://www.news18.com/news/world/talibans-govt-in-afghanistan-on-iran-model-reclusive-hibatullah-akhundzada-to-be-supreme-leader-4149431.html|access-date=3 September 2021|website=News18}}&lt;/ref&gt;

However, later interviews disclosed to News18 that negotiations were not yet completed and that representatives were still in Kandahar, and that the announcement of the new government would not take place until 4 September or later.&lt;ref&gt;{{cite web|date=3 September 2021|title=Are Taliban Forming New Govt in Afghanistan Today? Here's the Latest Update on Negotiation Talks|url=https://www.news18.com/news/world/are-taliban-forming-new-govt-in-afghanistan-today-heres-the-latest-update-on-negotiation-talks-4160183.html|access-date=3 September 2021|website=News18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Taliban close to forming new government in Afghanistan|work=Bangkok Post|publisher=Bangkok Post Public Company|url=https://www.bangkokpost.com/world/2175995/taliban-close-to-forming-new-government-in-afghanistan|access-date=3 September 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=AFP|date=3 September 2021|title=Taliban close to forming new government in Afghanistan|url=https://www.brecorder.com/news/40117744|access-date=3 September 2021|website=Brecorder}}&lt;/ref&gt; Government formation was further delayed with the announcement postponed to some time during the week of 6 September, due to concerns about forming a broad-based government acceptable to the international community.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Taliban again postpone Afghan govt formation announcement|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/taliban-again-postpone-afghan-govt-formation-announcement/articleshow/85923976.cms?from=mdr|access-date=4 September 2021}}&lt;/ref&gt; It was later added however that the Taliban's Rahbari Shura, the group's leadership council was divided between the hardline Haqqani Network and moderate Abdul Ghani Baradar over appointments needed to form an &quot;inclusive&quot; government. This culminated in a skirmish which led to Baradar being injured and treated in Pakistan.&lt;ref&gt;{{cite web|date=5 September 2021|title=New 'inclusive' Afghanistan government to be announced soon: Taliban|url=https://www.livemint.com/news/world/new-inclusive-afghanistan-government-to-be-announced-soon-taliban-11630841282911.html|access-date=5 September 2021|website=mint}}&lt;/ref&gt; It was speculated that the government would be announced on 11 September 2021, the 20th anniversary of the [[9/11 attacks]], with invitations possibly being extended to the governments of Turkey, China, Iran, Pakistan, and Qatar.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Khan|first=Omer Farooq|date=7 September 2021|title=Taliban News: Taliban capture Panjshir, soon to announce future government|url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/taliban-claim-panjshir-valley-has-fallen-massoud-vows-to-fight-on/articleshow/85988654.cms|access-date=7 September 2021|website=The Times of India}}&lt;/ref&gt;

As of early September, the Taliban were planning the Cabinet to be men-only, stating that women would not be allowed to &quot;work in high-ranking posts&quot; in the government and that women were &quot;ruled out&quot; from the Cabinet. Journalists and other human rights activists, mostly women, [[2021 Afghan protests|protested]] in [[Herat]] and Kabul, calling for women to be included in the Cabinet.&lt;ref&gt;{{cite news|date=8 September 2021|title=Afghanistan: Women protest against all-male Taliban government|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58490819|access-date=9 September 2021}}&lt;/ref&gt; The [[Cabinet of Afghanistan#Islamic Emirate (2021–present)|acting Cabinet]] announced on 7 September was men-only, and the [[Ministry of Women's Affairs (Afghanistan)|Ministry of Women's Affairs]] appeared to have been abolished.&lt;ref name=&quot;BBCHardliners&quot;&gt;{{cite news|date=7 September 2021|title=Hardliners get key posts in new Taliban government|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58479750|access-date=9 September 2021}}&lt;/ref&gt; On March 23, 2022, there were reports a cabinet shakeup was underway as another meeting of the Leadership Council was held in Kandahar for the second time since the Taliban Islamic Movement [[Fall of Kabul (2021)|came to power]] as a way to get international recognition. The last meeting of the Leadership Council was held from August 28, 2021, to August 30, 2021.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taliban to reshuffle cabinet to get international recognition |url=https://www.aninews.in/news/world/asia/taliban-to-reshuffle-cabinet-to-get-international-recognition20220323163506/ |access-date=2022-03-24 |website=ANI News |language=en |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2022-03-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220323124248/https://www.aninews.in/news/world/asia/taliban-to-reshuffle-cabinet-to-get-international-recognition20220323163506/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=The Associated Press |date=23 March 2022 |title=Taliban cancels girls' higher education despite promise |url=https://www.cbc.ca/news/world/afghanistan-girls-education-1.6394296 |website=cbc.ca}}&lt;/ref&gt;

=== Administrative divisions ===
{{Main|Provinces of Afghanistan|Districts of Afghanistan}}
Afghanistan is administratively divided into 34 provinces (''[[wilayat]]'').&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ariananews.co/en/afghanistan-provinces/|title=Afghanistan Provinces|access-date=4 July 2019|publisher=Ariana News|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704210454/https://ariananews.co/en/afghanistan-provinces/|archive-date=4 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Each province has a governor and a capital. The country is further divided into nearly 400 provincial [[Districts of Afghanistan|districts]], each of which normally covers a city or several villages. Each district is represented by a district governor.

The [[list of current governors of Afghanistan|provincial governors]] are now appointed by the [[Prime Minister of Afghanistan]], and the district governors are selected by the provincial governors.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/12/09/world/asia/for-afghan-officials-prospect-of-death-comes-with-territory.html|title=For Afghan Officials, Prospect of Death Comes With Territory|last=Ahmed|first=Azam|date=8 December 2012|work=The New York Times|access-date=7 April 2017|issn=0362-4331|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019103603/http://www.nytimes.com/2012/12/09/world/asia/for-afghan-officials-prospect-of-death-comes-with-territory.html|archive-date=19 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The provincial governors are representatives of the central government in Kabul and are responsible for all administrative and formal issues within their provinces. There are also provincial councils that are elected through direct and general elections for four years.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.iec.org.af/eng/content.php?id=5&amp;cnid=24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827204439/http://www.iec.org.af/eng/content.php?id=5&amp;cnid=24 |archive-date=27 August 2010 |title=Explaining Elections, Independent Election Commission of Afghanistan |publisher=Iec.org.af |date=9 October 2004 |access-date=4 February 2012 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=27 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100827204439/http://www.iec.org.af/eng/content.php?id=5&amp;cnid=24 }}&lt;/ref&gt; The functions of provincial councils are to take part in provincial development planning and to participate in the monitoring and appraisal of other provincial governance institutions.

According to article 140 of the constitution and the presidential decree on electoral law, mayors of cities should be elected through free and direct elections for a four-year term. In practice however, mayors are appointed by the government.&lt;ref&gt;{{cite web|title=An Assessment of Afghanistan's Municipal Governance Framework|url=http://webarchive.urban.org/UploadedPDF/412448-An-Assessment-of-Afghanistans-Municipal-Governance-Framework.pdf|access-date=4 July 2019|publisher=Urban Institute Center on International Development and Governance|author1=Jamie Boex|author2=Grace Buencamino|author3=Deborah Kimble|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704193403/http://webarchive.urban.org/UploadedPDF/412448-An-Assessment-of-Afghanistans-Municipal-Governance-Framework.pdf|archive-date=4 July 2019|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=4 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190704193403/http://webarchive.urban.org/UploadedPDF/412448-An-Assessment-of-Afghanistans-Municipal-Governance-Framework.pdf}}&lt;/ref&gt;

The following is a list of all the 34 provinces in alphabetical order:

[[File:Afghanistan provinces numbered.png|thumb|upright=1.6|Afghanistan is divided into [[provinces of Afghanistan|34 provinces]], which are further divided into a [[Districts of Afghanistan|number of districts]]]]

{{colbegin|colwidth=15em}}
# [[Badakhshan Province|Badakhshan]]
# [[Badghis Province|Badghis]]
# [[Baghlan Province|Baghlan]]
# [[Balkh Province|Balkh]]
# [[Bamyan Province|Bamyan]]
# [[Daykundi Province|Daykundi]]
# [[Farah Province|Farah]]
# [[Faryab Province|Faryab]]
# [[Ghazni Province|Ghazni]]
# [[Ghor Province|Ghor]]
# [[Helmand Province|Helmand]]
# [[Herat Province|Herat]]
# [[Jowzjan Province|Jowzjan]]
# [[Kabul Province|Kabul]]
# [[Kandahar Province|Kandahar]]
# [[Kapisa Province|Kapisa]]
# [[Khost Province|Khost]]
# [[Kunar Province|Kunar]]
# [[Kunduz Province|Kunduz]]
# [[Laghman Province|Laghman]]
# [[Logar Province|Logar]]
# [[Nangarhar Province|Nangarhar]]
# [[Nimruz Province|Nimruz]]
# [[Nuristan Province|Nuristan]]
# [[Oruzgan Province|Oruzgan]]
# [[Paktia Province|Paktia]]
# [[Paktika Province|Paktika]]
# [[Panjshir Province|Panjshir]]
# [[Parwan Province|Parwan]]
# [[Samangan Province|Samangan]]
# [[Sar-e Pol Province|Sar-e Pol]]
# [[Takhar Province|Takhar]]
# [[Wardak Province|Wardak]]
# [[Zabul Province|Zabul]]
{{colend}}

=== Foreign relations ===
{{Main|Foreign relations of Afghanistan}}
{{See also|Ministry of Foreign Affairs (Afghanistan)}}
Afghanistan became a member of the [[United Nations]] in 1946.{{sfn|Dupree|1997|page=642}} Historically, Afghanistan had strong relations with Germany, one of the first countries to recognize Afghanistan's independence in 1919; the Soviet Union, which provided much aid and military training for Afghanistan's forces and includes the signing of a Treaty of Friendship in 1921 and 1978; and [[Afghanistan–India relations|India]], with which a friendship treaty was signed in 1950.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Treaty of Friendship|url=https://www.mea.gov.in/bilateral-documents.htm?dtl/6584/Treaty+of+Friendship|access-date=31 December 2020|website=www.mea.gov.in}}&lt;/ref&gt; Relations with [[Afghanistan–Pakistan relations|Pakistan]] have often been tense for various reasons such as the [[Durand Line]] border issue and alleged Pakistani involvement in Afghan insurgent groups.

The present Islamic Emirate of Afghanistan is currently internationally [[Recognition of the Islamic Emirate of Afghanistan|unrecognized]], but has had notable unofficial ties with [[Afghanistan–China relations|China]], Pakistan, and Qatar.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-08-16/china-enters-high-stakes-relationship-with-post-u-s-afghanistan|title=China Embraces High-Stakes Taliban Relationship as U.S. Exits|date=16 August 2021|work=[[Bloomberg News]]|access-date=17 October 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/10/7/taliban-afghanistan-international-recognition|title = Taliban still struggling for international recognition|work=Al Jazeera|first=Ali M|last=Latifi|date=7 October 2021}}&lt;/ref&gt; Under the previous Islamic Republic of Afghanistan, it enjoyed cordial relations with a number of [[NATO]] and allied nations, particularly the [[Afghanistan–United States relations|United States]], [[Afghanistan–Canada relations|Canada]], [[Afghanistan–United Kingdom relations|United Kingdom]], [[Afghanistan–Germany relations|Germany]], Australia, and [[Afghanistan–Turkey relations|Turkey]]. In 2012, the United States and the then-republic in Afghanistan signed their [[US–Afghanistan Strategic Partnership Agreement|Strategic Partnership Agreement]] in which Afghanistan became a [[major non-NATO ally]].&lt;ref&gt;{{cite news|title=Hillary Clinton says Afghanistan 'major non-Nato ally'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18750732|date=7 July 2012|newspaper=[[BBC News]]|access-date=4 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190705181134/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18750732|archive-date=5 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Such qualification was rescinded by US President [[Joe Biden]] in July 2022.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Mizelle |first1=Shawna |last2=Fossum |first2=Sam |date=7 July 2022 |title=Biden will rescind Afghanistan's designation as a major non-NATO ally |url=https://www.cnn.com/2022/07/06/politics/afghanistan-major-non-nato-ally-designation-biden-rescind/index.html |access-date= |website=[[CNN]]}}&lt;/ref&gt;

===Military===
{{Broader|Afghan Armed Forces}}
The [[Armed Forces of the Islamic Emirate of Afghanistan]] captured a large amount of weapons, hardware, vehicles, aerocrafts, and equipment from the [[Afghan National Security Forces]] following the [[2021 Taliban offensive]] and the [[Fall of Kabul (2021)|Fall of Kabul]]. The total value of the captured equipment has been estimated at US$83 billion.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=12 October 2021|title=White House defends letting billions in military equipment fall into Taliban hands|url=https://news.yahoo.com/white-house-defends-letting-billions-192700107.html|access-date=12 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211012095525/https://news.yahoo.com/white-house-defends-letting-billions-192700107.html|archive-date=12 October 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Andrzejewski|first=Adam|title=Staggering Costs – U.S. Military Equipment Left Behind In Afghanistan|url=https://www.forbes.com/sites/adamandrzejewski/2021/08/23/staggering-costs--us-military-equipment-left-behind-in-afghanistan/|access-date=12 October 2021|website=Forbes}}&lt;/ref&gt;

=== Human rights ===
{{See also|Human rights in Afghanistan|Women in Afghanistan|LGBT rights in Afghanistan|Treatment of women by the Taliban|Afghan refugees}}Homosexuality is [[taboo]] in Afghan society;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Ahmadzai |first=Aria |date=7 October 2016 |title=The LGBT community living under threat of death |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-36884732}}&lt;/ref&gt; according to the Penal Code, homosexual intimacy is punished by up to a year in prison.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Afghanistan &amp;#124; Human Dignity Trust |url=https://www.humandignitytrust.org./country-profile/afghanistan/ |website=www.humandignitytrust.org. |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2021-04-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414225749/https://www.humandignitytrust.org/country-profile/afghanistan/ }}&lt;/ref&gt; With implementing [[Sharia law]] offenders can be [[Death penalty for homosexuality|punished by death]].&lt;ref&gt;{{Cite news |title='Fake Life': Being Gay in Afghanistan |url=https://www.rferl.org/a/afghanistan-being-gay-fake-life/28731934.html |website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|last1=Bezhan |first1=Frud }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 May 2016 |title=LGBT relationships are illegal in 74 countries, research finds |url=https://www.independent.co.uk/news/world/gay-lesbian-bisexual-relationships-illegal-in-74-countries-a7033666.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190614095346/https://www.independent.co.uk/news/world/gay-lesbian-bisexual-relationships-illegal-in-74-countries-a7033666.html |archive-date=14 June 2019 |access-date=3 June 2019 |work=The Independent}}&lt;/ref&gt; However an ancient tradition involving male homosexual acts between children and older men (typically wealthy warlords or elite people) called ''[[bacha bazi]]'' persists.

Religious minorities such as Sikhs,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Kumar |first=Ruchi |date=2020-03-28 |title=For Afghan Sikhs, it's between violence and exodus |language=en-IN |work=[[The Hindu]] |url=https://www.thehindu.com/news/international/for-afghan-sikhs-its-between-violence-and-exodus/article31194107.ece |access-date=2021-09-11 |issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt; Hindus,&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Mashal |first1=Mujib |last2=Abed |first2=Fahim |date=2020-07-19 |title=India Offers Escape to Afghan Hindus and Sikhs Facing Attacks |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/07/19/world/asia/india-afghanistan-sikh-hindu.html |access-date=2021-09-11 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; and Christians have reportedly faced persecution in the country.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web |last1=Lyons |first1=Kate |last2=Blight |first2=Garry |date=27 July 2015 |title=Where in the world is the worst place to be a Christian? |url=http://www.theguardian.com/world/ng-interactive/2015/jul/27/where-in-the-world-is-it-worst-place-to-be-a-christian |website=[[The Guardian]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=Afghan clerics call for Christian convert to be killed despite Western outrage |date=23 March 2006 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SY0IM-ZvDtM |publisher=[[AP Archive]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Since May 2022, all women in Afghanistan have been required by law to wear full-body coverings when in public (either a [[burqa]] or an [[abaya]] paired with a [[niqāb]], which leaves only the eyes uncovered).&lt;ref&gt;{{cite news |last1=George |first1=Susannah |title=Taliban orders head-to-toe coverings for Afghan women in public |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/05/07/taliban-orders-head-toe-coverings-afghan-women-public/ |access-date=8 May 2022 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=7 May 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Graham-Harrison |first1=Emma |title=Taliban order all Afghan women to cover their faces in public |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/07/taliban-order-all-afghan-women-to-wear-burqa |access-date=8 May 2022 |work=[[The Guardian]] |date=7 May 2022}}&lt;/ref&gt; In a May interview with [[Christiane Amanpour]], First [[Deputy Leader of the Islamic Emirate of Afghanistan|Deputy Leader]] [[Sirajuddin Haqqani]] claimed the decree is only advisory and no form of [[hijab]] is compulsory in Afghanistan,&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Shelley |first1=Jo |last2=Popalzai |first2=Ehsan |last3=Mengli |first3=Ahmet |last4=Picheta |first4=Rob |title=Top Taliban leader makes more promises on women's rights but quips 'naughty women' should stay home |url=https://www.cnn.com/2022/05/18/asia/amanpour-haqqani-taliban-women-interview-intl/index.html |access-date=20 May 2022 |work=[[CNN]] |date=19 May 2022 |location=[[Kabul]]}}&lt;/ref&gt; though this contradicts the reality.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Zucchino |first1=David |last2=Akbary |first2=Yaqoob |title=The Taliban Pressure Women in Afghanistan to Cover Up |url=https://www.nytimes.com/2022/05/21/world/asia/taliban-afghanistan-women-hijab.html |access-date=22 May 2022 |work=[[The New York Times]] |date=21 May 2022 |location=[[Kabul]]}}&lt;/ref&gt; It has been speculated that there is a genuine internal policy division over women's rights between hardliners, including Leader Hibatullah Akhundzada, and pragmatists, though they publicly present a united front.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Gannon |first1=Kathy |title=Taliban divisions deepen as Afghan women defy veil edict |url=https://apnews.com/article/afghanistan-religion-kabul-taliban-aec1a4bb5dc2a91fc19954093a5595e0 |access-date=20 May 2022 |work=[[Associated Press]] |date=8 May 2022 |location=[[Kabul]]}}&lt;/ref&gt; Another decree was issued shortly after the first, requiring female TV presenters to cover their faces during broadcasts.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Fraser |first1=Simon |title=Afghanistan's female TV presenters must cover their faces, say Taliban |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-61508072 |access-date=20 May 2022 |work=[[BBC News]] |date=19 May 2022}}&lt;/ref&gt;

In May 2022, the Taliban dissolved Afghanistan's Human Rights Commission along with four other government departments, citing the country's budget deficit.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Taliban dissolves Afghanistan's human rights commission as 'unnecessary' |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/17/taliban-dissolves-afghanistans-human-rights-commission-as-unnecessary |access-date=20 May 2022 |work=[[Reuters]] |agency=[[The Guardian]] |date=16 May 2022}}&lt;/ref&gt;

== Economy ==
{{Main|Economy of Afghanistan}}
[[File:Afghan pomegranate processing.jpg|thumb|left|Workers processing [[pomegranate production in Afghanistan|pomegranates]] (''anaar''), which Afghanistan is famous for in Asia]]
Afghanistan's nominal GDP was $21.7&amp;nbsp;billion in 2018, or $72.9&amp;nbsp;billion by [[purchasing power parity]] (PPP).&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt; Its [[List of countries by GDP (PPP) per capita|GDP per capita]] is $2,024 (PPP).&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt; Despite having $1&amp;nbsp;trillion or more in mineral deposits,&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2013-12-15/karzai-tells-investors-u-s-will-meet-his-security-pact-demands|title=Karzai Woos India Inc. as Delay on U.S. Pact Deters Billions|first=Kartikay|last=Mehrotra|newspaper=Bloomberg.com|date=16 December 2013|access-date=23 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011222703/https://www.bloomberg.com/news/articles/2013-12-15/karzai-tells-investors-u-s-will-meet-his-security-pact-demands|archive-date=11 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; it remains one of the world's [[least developed countries]]. Afghanistan's rough physical geography and its landlocked status has been cited as reasons why the country has always been among the least developed in the modern era – a factor where progress is also slowed by contemporary conflict and political instability.&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt; The country imports over $7&amp;nbsp;billion worth of goods but exports only $784&amp;nbsp;million, mainly fruits and [[Nut (fruit)|nuts]]. It has $2.8&amp;nbsp;billion in [[external debt]].&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;/&gt; The service sector contributed the most to the GDP (55.9%) followed by agriculture (23%) and industry (21.1%).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/214.html|title=Field Listing :: GDP – composition, by sector of origin – The World Factbook – Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=12 June 2020|archive-date=11 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111214540/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/214.html|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=11 November 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201111214540/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/214.html}}&lt;/ref&gt;

While the nation's current account deficit is largely financed with donor money, only a small portion is provided directly to the government budget. The rest is provided to non-budgetary expenditure and donor-designated projects through the United Nations system and non-governmental organizations.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-10-20/taliban-winning-race-to-capture-1-trillion-afghan-mining-riches |title=The Taliban Is Capturing Afghanistan's $1 Trillion in Mining Wealth |newspaper=Bloomberg.com |publisher=Bloomberg L.P. |date=20 October 2015 |access-date=23 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517034344/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-10-20/taliban-winning-race-to-capture-1-trillion-afghan-mining-riches |archive-date=17 May 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Da Afghanistan Bank]] serves as the central bank of the nation&lt;ref&gt;{{Cite web| title = Interest Rate Cut in Place, Says Central Bank| work = TOLOnews| access-date = 28 May 2019| url = https://www.tolonews.com/business/interest-rate-cut-place-says-central-bank| archive-url = https://web.archive.org/web/20190704193402/https://www.tolonews.com/business/interest-rate-cut-place-says-central-bank| archive-date = 4 July 2019| url-status = live}}&lt;/ref&gt; and the [[Afghan afghani|Afghani]] (AFN) is the national currency, with an exchange rate of about 75 Afghanis to 1 US dollar.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Afghani Falls Against Dollar By 3% In A Month|url=https://www.tolonews.com/business/afghani-falls-against-dollar-3-month|publisher=TOLOnews|date=18 April 2019|access-date=28 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190419141610/https://www.tolonews.com/business/afghani-falls-against-dollar-3-month|archive-date=19 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; A number of local and foreign banks operate in the country, including the [[Afghanistan International Bank]], [[New Kabul Bank]], [[Azizi Bank]], [[Pashtany Bank]], [[Standard Chartered Bank]], and the [[First MicroFinance Bank-Afghanistan|First Micro Finance Bank]].

[[File:Afghan carpets being sold.jpg|thumb|[[Afghan rugs]] are one of Afghanistan's main exports]]
One of the main drivers for the current economic recovery is the return of over 5&amp;nbsp;million [[Afghan diaspora|expatriates]], who brought with them entrepreneurship and wealth-creating skills as well as much needed funds to start up businesses. Many Afghans are now involved in construction, which is one of the largest industries in the country.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2010/07/08/world/asia/08contract.html |title=Afghan Companies Say U.S. Did Not Pay Them |work=The New York Times |first=Carlotta |last=Gall | date=7 July 2010 |access-date=30 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130402005151/http://www.nytimes.com/2010/07/08/world/asia/08contract.html |archive-date=2 April 2013 }}&lt;/ref&gt; Some of the major national construction projects include the $35&amp;nbsp;billion New Kabul City next to the capital, the Aino Mena project in Kandahar, and the [[Ghazi Amanullah Khan Town]] near Jalalabad.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dcda.gov.af/ |title=the Kabul New City Official Website |publisher=DCDA |access-date=4 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233634/http://www.dcda.gov.af/ |archive-date=30 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=30 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131230233634/http://www.dcda.gov.af/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.najeebzarab.af/town_main.php |title=Ghazi Amanullah Khan City |year=2009 |publisher=najeebzarab.af |access-date=15 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130429180506/http://www.najeebzarab.af/town_main.php |archive-date=29 April 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=29 April 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130429180506/http://www.najeebzarab.af/town_main.php }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.designmena.com/portfolio/aino-mina |title=Case study: Aino Mina |publisher=Designmena.com |access-date=4 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106003655/http://www.designmena.com/portfolio/aino-mina |archive-date=6 January 2014 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=6 January 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140106003655/http://www.designmena.com/portfolio/aino-mina }}&lt;/ref&gt; Similar development projects have also begun in [[Herat]], [[Mazar-e-Sharif]], and other cities.&lt;ref&gt;[https://www.forbes.com/2009/09/02/mazar-i-sharif-khaled-amiri-opinions-21-century-cities-09-ann-marlowe.html A Humane Afghan City?] by Ann Marlowe in [[Forbes]] 2 September 2009. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131231001216/http://www.forbes.com/2009/09/02/mazar-i-sharif-khaled-amiri-opinions-21-century-cities-09-ann-marlowe.html | date=31 December 2013 }}&lt;/ref&gt; An estimated 400,000 people enter the labor market each year.&lt;ref&gt;{{cite web |author1=Michael Sprague |title=AFGHANISTAN COUNTRY PROFILE |url=https://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1871/01%20Country%20Profile%20FINAL%20July%202016.pdf |website=usaid.gov |access-date=23 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170501062352/https://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1871/01%20Country%20Profile%20FINAL%20July%202016.pdf |archive-date=1 May 2017 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=1 May 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170501062352/https://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1871/01%20Country%20Profile%20FINAL%20July%202016.pdf }}&lt;/ref&gt;

Several small companies and factories began operating in different parts of the country, which not only provide revenues to the government but also create new jobs. Improvements to the business environment have resulted in more than $1.5&amp;nbsp;billion in [[Telecommunication|telecom]] investment and created more than 100,000 jobs since 2003.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/economic_growth#Tab=Description |title=Economic Growth |publisher=USAID |access-date=25 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130929082351/http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/economic_growth |archive-date=29 September 2013 }}&lt;/ref&gt; [[Afghan rug]]s are becoming popular again, allowing many carpet dealers around the country to hire more workers; in 2016–17 it was the fourth most exported group of items.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/us-afghanistan-carpets-idUKKBN1HI2VL|title=Sales of Afghanistan's renowned carpets unravel as war intensifies|newspaper=Reuters|date=12 April 2018|via=uk.reuters.com|last1=Nickel|first1=Rod|accessdate=13 March 2023|archivedate=12 June 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200612214646/https://uk.reuters.com/article/us-afghanistan-carpets-idUKKBN1HI2VL}}&lt;/ref&gt;

Afghanistan is a member of [[WTO]], [[SAARC]], [[Economic Cooperation Organization|ECO]], and [[OIC]]. It holds an observer status in [[Shanghai Cooperation Organisation|SCO]]. In 2018, a majority of imports come from either Iran, China, Pakistan and Kazakhstan, while 84% of exports are to Pakistan and India.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/AFG/Year/LTST/TradeFlow/EXPIMP/Partner/by-country |title=Access to energy graph |website= wits.worldbank.org/|access-date=13 June 2020}}&lt;/ref&gt;

Since the Taliban's takeover of the country in August 2021, the United States has [[Afghan frozen assets|frozen about $9 billion]] in assets belonging to the [[Da Afghanistan Bank|Afghan central bank]],&lt;ref&gt;{{cite news |title=Taliban blames U.S. as 1 million Afghan kids face death by starvation |url=https://www.cbsnews.com/news/afghanistan-taliban-blames-us-as-1-million-kids-face-starvation/ |work=CBS News |date=20 October 2021}}&lt;/ref&gt; blocking the Taliban from accessing billions of dollars held in US bank accounts.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Is the United States Driving Afghanistan Toward Famine? |url=https://messaging-custom-newsletters.nytimes.com/template/oakv2?campaign_id=30&amp;emc=edit_int_20211029&amp;instance_id=44044&amp;nl=the-interpreter&amp;productCode=INT&amp;regi_id=57806557&amp;segment_id=72971&amp;te=1&amp;uri=nyt%3A%2F%2Fnewsletter%2Fde4d3c8a-f805-5843-bf23-d2fd9a6bcf70&amp;user_id=9aa4b6ac6a6bfa9626d966e353fed48b |work=The New York Times |date=29 October 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Afghanistan's hunger crisis is a problem the U.S. can fix |url=https://www.msnbc.com/opinion/afghanistan-s-hunger-crisis-problem-u-s-can-fix-n1283618 |work=MSNBC |date=10 November 2021}}&lt;/ref&gt;

===Agriculture===

[[File:Afghan Saffron.jpg|thumb|Afghan [[saffron]] has been recognized as the world's best]]
Agricultural production is the backbone of Afghanistan's economy&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/agriculture |title=Agriculture |publisher=USAID |access-date=23 May 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130929082220/http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/agriculture |archive-date=29 September 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=29 September 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130929082220/http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/agriculture }}&lt;/ref&gt; and has traditionally dominated the economy, employing about 40% of the workforce as of 2018.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.worldbank.org/en/country/afghanistan/publication/unlocking-potential-of-agriculture-for-afghanistan-growth|title=Unlocking the Potential of Agriculture for Afghanistan's Growth|website=World Bank}}&lt;/ref&gt; The country is known for producing [[pomegranate production in Afghanistan|pomegranates]], grapes, apricots, melons, and several other fresh and dry fruits. It is also known as the world's largest producer of [[Opium production in Afghanistan|opium]] – as much as 16% or more of the nation's economy is derived from the cultivation and sale of opium.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/aan-qa-an-established-industry-basic-facts-about-afghanistans-opium-driven-economy/|title=AAN Q&amp;A: An established industry – Basic facts about Afghanistan's opium-driven economy|publisher=Afghanistan Analysts Network|date=11 July 2017|access-date=10 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807204235/https://www.afghanistan-analysts.org/aan-qa-an-established-industry-basic-facts-about-afghanistans-opium-driven-economy/|archive-date=7 August 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; It is also one of the world's top producers of [[cannabis]].&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-cannabis-idUSTRE62U0IC20100331|title=Afghanistan now world's top cannabis source: U.N.|newspaper=Reuters|date=31 March 2010|via=www.reuters.com|last1=Burch|first1=Jonathon}}&lt;/ref&gt;

[[Saffron]], the most expensive spice, grows in Afghanistan, particularly [[Herat Province]]. In recent years, there has been an uptick in saffron production, which authorities and farmers trying to replace poppy cultivation. Between 2012 and 2019, the saffron cultivated and produced in Afghanistan was consecutively ranked the world's best by the International Taste and Quality Institute.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.arabnews.com/node/1602281/world|title=Afghanistan's red gold 'saffron' termed world's best|date=22 December 2019|website=Arab News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tolonews.com/afghanistan/28053-afghan-saffron-worlds-best|title=Afghan Saffron, World's Best|website=TOLOnews}}&lt;/ref&gt; Production hit record high in 2019 (19,469&amp;nbsp;kg of saffron), and one kilogram is sold domestically between $634 and $1147.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2019-12/25/c_138657013.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228193104/http://www.xinhuanet.com/english/2019-12/25/c_138657013.htm|url-status=dead|archive-date=28 December 2019|title=Saffron production hits record high in Afghanistan|website=Xinhua|accessdate=13 March 2023|archivedate=2 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210302085429/http://www.xinhuanet.com/english/2019-12/25/c_138657013.htm}}&lt;/ref&gt;

The availability of cheap diesel-powered water pumps imported from China and Pakistan, and in the 2010s, of cheap solar power to pump water, resulted in expansion of agriculture and population in the southwestern deserts of Afghanistan in [[Kandahar Province]], [[Helmand Province]] and [[Nimruz Province]] in the 2010s. Wells have gradually been deepened, but water resources are limited. Opium is the major crop, but as of 2022, was under attack by the new Taliban government which, in order to suppress opium production, was systematically suppressing water pumping.&lt;ref name=&quot;NYT52922&quot;&gt;{{cite news |author1=Bryan Denton |author2=David Zucchino |author3=Yaqoob Akbary |title=Green Energy Complicates the Taliban's New Battle Against Opium: The multibillion-dollar trade has survived previous bans. Now, the Taliban are going after solar-powered water pumps to try to dry up poppy crops in the middle of a national economic crisis. |url=https://www.nytimes.com/2022/05/29/world/asia/afghanistan-opium-taliban.html |access-date=May 29, 2022 |work=The New York Times |date=May 29, 2022|quote=Do not destroy the fields, but make the fields dry out,.... We are committed to fulfilling the opium decree.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AREU52322&quot;&gt;{{cite web |author1=David Mansfield |title=When the Water Runs Dry: What is to be done with the 1.5 million settlers in the deserts of southwest Afghanistan when their livelihoods fail? |url=https://areu.org.af/when-the-water-runs-dry/ |website=areu.org.af |publisher=The Afghanistan Research and Evaluation Unit (AREU) |access-date=May 29, 2022 |date=May 23, 2022 |accessdate=March 13, 2023 |archivedate=May 29, 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220529220041/https://areu.org.af/when-the-water-runs-dry/ }}&lt;/ref&gt;

=== Mining ===
{{Main|Mining in Afghanistan}}
[[File:Lapis Lazuli from Afghanistan.jpg|thumb|left|upright|[[Lapis lazuli]] stones]]
The country's natural resources include: coal, copper, iron ore, [[lithium]], [[uranium]], [[rare earth element]]s, [[chromite]], gold, [[zinc]], [[talc]], [[barite]], [[sulfur]], lead, [[marble]], precious and [[semi-precious stones]], natural gas, and petroleum.&lt;ref name=&quot;peters2007&quot;&gt;{{cite techreport |last=Peters |first=Steven G. |title=Preliminary Assessment of Non-Fuel Mineral Resources of Afghanistan, 2007 |url=http://pubs.usgs.gov/fs/2007/3063/fs2007-3063.pdf |publisher=USGS Afghanistan Project/[[US Geological Survey]]/Afghanistan Geological Survey |access-date=13 October 2011 |id=Fact Sheet 2007–3063 | date=October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727053445/http://pubs.usgs.gov/fs/2007/3063/fs2007-3063.pdf |archive-date=27 July 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bgs&quot; /&gt; In 2010, US and Afghan government officials estimated that untapped mineral deposits located in 2007 by the [[US Geological Survey]] are worth at least {{nowrap|$1 trillion}}.&lt;ref name=&quot;bbcminerals&quot;&gt;{{cite news |title=Afghans say US team found huge potential mineral wealth |url=https://www.bbc.co.uk/news/10311752 |access-date=13 October 2011 |newspaper=BBC News | date=14 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130809125352/http://www.bbc.co.uk/news/10311752 |archive-date=9 August 2013}}&lt;/ref&gt;

[[Michael E. O'Hanlon]] of the [[Brookings Institution]] estimated that if Afghanistan generates about $10&amp;nbsp;billion per year from its [[mining in Afghanistan|mineral deposits]], its [[gross national product]] would double and provide long-term funding for Afghan security forces and other critical needs.&lt;ref&gt;O'Hanlon, Michael E. [http://www.brookings.edu/opinions/2010/0616_afghanistan_minerals_ohanlon.aspx &quot;Deposits Could Aid Ailing Afghanistan&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923172142/http://www.brookings.edu/opinions/2010/0616_afghanistan_minerals_ohanlon.aspx |date=23 September 2011 }}, [http://www.brookings.edu/ The Brookings Institution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180126030757/https://www.brookings.edu/ |date=26 January 2018 }}, 16 June 2010.&lt;/ref&gt; The [[United States Geological Survey]] (USGS) estimated in 2006 that northern Afghanistan has an average {{convert|2.9|e9oilbbl|e6m3|abbr=unit|order=flip}} of [[crude oil]], {{convert|15.7|e12cuft|abbr=unit|order=flip}} of natural gas, and {{convert|562|e6USbbl|e9L|0|abbr=unit|order=flip}} of [[natural gas liquids]].&lt;ref name=&quot;klett2006&quot;&gt;{{cite techreport|last=Klett |first=T.R. |title=Assessment of Undiscovered Petroleum Resources of Northern Afghanistan, 2006 |url=http://pubs.usgs.gov/fs/2006/3031/pdf/FS-3031.pdf |publisher=USGS-Afghanistan Ministry of Mines &amp; Industry Joint Oil &amp; Gas Resource Assessment Team |access-date=13 October 2011 | date=March 2006 |id=Fact Sheet 2006–3031|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727060903/http://pubs.usgs.gov/fs/2006/3031/pdf/FS-3031.pdf |archive-date=27 July 2013 }}&lt;/ref&gt; In 2011, Afghanistan signed an oil exploration contract with [[China National Petroleum Corporation]] (CNPC) for the development of three oil fields along the Amu Darya river in the north.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://ph.news.yahoo.com/afghanistan-signs-7-bn-oil-deal-china-102107778.html |title=Afghanistan signs '$7 bn' oil deal with China | date=28 December 2011 |access-date=29 December 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233953/http://ph.news.yahoo.com/afghanistan-signs-7-bn-oil-deal-china-102107778.html |archive-date=30 December 2013 }}&lt;/ref&gt;

The country has significant amounts of [[lithium]], copper, gold, coal, iron ore, and other [[minerals]].&lt;ref name=peters2007 /&gt;&lt;ref name=&quot;bgs&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.bgs.ac.uk/AfghanMinerals/docs/Gold_A4.pdf#search='gold%20and%20copper%20discovered%20in%20afghanistan'|title=Minerals in Afghanistan |publisher=[[British Geological Survey]] |access-date=4 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726155518/http://www.bgs.ac.uk/AfghanMinerals/docs/Gold_A4.pdf |archive-date=26 July 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Afghanistan's Mineral Fortune&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.uvm.edu/ieds/node/568/ |title=Afghanistan's Mineral Fortune |publisher=Institute for Environmental Diplomacy and Security Report |year=2011 |access-date=16 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212153853/http://www.uvm.edu/ieds/node/568 |archive-date=12 December 2013 }}&lt;/ref&gt; The [[Khanashin]] [[carbonatite]] in Helmand Province contains {{convert|1000000|t|lk=out}} of [[rare earth element]]s.&lt;ref name=&quot;tucker2011&quot;&gt;{{cite techreport|last=Tucker |first=Ronald D. |title=Rare Earth Element Mineralogy, Geochemistry, and Preliminary Resource Assessment of the Khanneshin Carbonatite Complex, Helmand Province, Afghanistan |url=http://pubs.usgs.gov/of/2011/1207/pdf/ofr2011-1207.pdf |publisher=USGS |access-date=13 October 2011 |year=2011 |id=Open-File Report 2011–1207|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727062511/http://pubs.usgs.gov/of/2011/1207/pdf/ofr2011-1207.pdf |archive-date=27 July 2013 }}&lt;/ref&gt; In 2007, a 30-year lease was granted for the [[Mes Aynak#Copper Mine|Aynak]] copper mine to the [[China Metallurgical Group]] for $3&amp;nbsp;billion,&lt;ref&gt;&quot;[http://www.dailyfinance.com/2010/06/14/china-us-afghanistan-mineral-mining/ China, Not U.S., Likely to Benefit from Afghanistan's Mineral Riches]&quot;. ''Daily Finance''. 14 June 2010 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131231001630/http://www.dailyfinance.com/2010/06/14/china-us-afghanistan-mineral-mining/ | date=31 December 2013 }}&lt;/ref&gt; making it the biggest foreign investment and private business venture in Afghanistan's history.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/12/30/world/asia/30mine.html |title=China Willing to Spend Big on Afghan Commerce |work=The New York Times | date=29 December 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110731145815/http://www.nytimes.com/2009/12/30/world/asia/30mine.html |archive-date=31 July 2011}}&lt;/ref&gt; The state-run [[Steel Authority of India]] won the mining rights to develop the huge [[Hajigak Pass|Hajigak]] iron ore deposit in central Afghanistan.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.businessweek.com/news/2011-12-06/indian-group-wins-rights-to-mine-in-afghanistan-s-hajigak.html Indian Group Wins Rights to Mine in Afghanistan's Hajigak] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131010060446/http://www.businessweek.com/news/2011-12-06/indian-group-wins-rights-to-mine-in-afghanistan-s-hajigak.html | date=10 October 2013 }}&quot;. ''Businessweek''. 6 December 2011&lt;/ref&gt; Government officials estimate that 30% of the country's untapped mineral deposits are worth at least {{nowrap|$1 trillion}}.&lt;ref name=bbcminerals /&gt; One official asserted that &quot;this will become the backbone of the Afghan economy&quot; and a Pentagon memo stated that Afghanistan could become the &quot;Saudi Arabia of lithium&quot;.&lt;ref name=&quot;risen2010&quot;&gt;{{cite news|last=Risen|first=James|author-link=James Risen|date=17 June 2010|title=U.S. Identifies Vast Riches of Minerals in Afghanistan|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2010/06/14/world/asia/14minerals.html|url-status=live|access-date=14 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100617204149/http://www.nytimes.com/2010/06/14/world/asia/14minerals.html|archive-date=17 June 2010}}&lt;/ref&gt; The lithium reserves of 21 Mio. tons could amount to the ones of [[Bolivia]], which is currently viewed as the country with the largest lithium reserves.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|last=Hosp|first=Gerald|date=31 August 2021|title=Afghanistan: die konfliktreichen Bodenschätze|url=https://www.nzz.ch/wirtschaft/afghanistan-die-konfliktreichen-bodenschaetze-ld.1642056|access-date=1 September 2021|website=[[Neue Zürcher Zeitung]]|language=de}}&lt;/ref&gt; Other larger deposits are the ones of [[bauxite]] and [[cobalt]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; In a 2011 news story, the ''[[The Christian Science Monitor|CSM]]'' reported, &quot;The United States and other Western nations that have borne the brunt of the cost of the Afghan war have been conspicuously absent from the bidding process on Afghanistan's mineral deposits, leaving it mostly to regional powers.&quot;&lt;ref&gt;&quot;[http://www.csmonitor.com/World/Asia-South-Central/2011/1228/China-wins-700-million-Afghan-oil-and-gas-deal.-Why-didn-t-the-US-bid China wins $700 million Afghan oil and gas deal. Why didn't the US bid?]&quot;. ''The Christian Science Monitor''. 28 December 2011 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131231001743/http://www.csmonitor.com/World/Asia-South-Central/2011/1228/China-wins-700-million-Afghan-oil-and-gas-deal.-Why-didn-t-the-US-bid | date=31 December 2013 }}&lt;/ref&gt;

Access to [[biocapacity]] in Afghanistan is lower than world average. In 2016, Afghanistan had 0.43 global hectares&lt;ref name=footprintdata&gt;{{cite web|url=http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=2&amp;type=BCpc,EFCpc|title=Country Trends|publisher=Global Footprint Network|access-date= 23 June 2020}}&lt;/ref&gt; of biocapacity per person within its territory, much less than the world average of 1.6 global hectares per person.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Lin|first1=David|last2=Hanscom|first2=Laurel|last3=Murthy|first3=Adeline|last4=Galli|first4=Alessandro|last5=Evans|first5=Mikel|last6=Neill|first6=Evan|last7=Mancini|first7=MariaSerena|last8=Martindill|first8=Jon|last9=Medouar|first9=FatimeZahra|last10=Huang|first10=Shiyu|last11=Wackernagel
|first11=Mathis|date=2018|title=Ecological Footprint Accounting for Countries: Updates and Results of the National Footprint Accounts, 2012–2018|journal=Resources|volume=7|issue=3|pages=58|doi=10.3390/resources7030058|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; In 2016 Afghanistan used 0.73 global hectares of biocapacity per person - their [[ecological footprint]] of consumption. This means they use just under double as much biocapacity as Afghanistan contains. As a result, Afghanistan is running a biocapacity deficit.&lt;ref name=footprintdata/&gt;

==Infrastructure==
===Energy===
{{main|Energy in Afghanistan|Renewable energy in Afghanistan}}
[[File:Afghanistan electricity production.svg|thumb|Afghanistan electricity supply 1980–2019]]
According to the [[World Bank]], 98% of the rural population have access to electricity in 2018, up from 28% in 2008.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Access to electricity, rural (% of rural population) – Afghanistan {{!}} Data|url=https://data.worldbank.org/indicator/EG.ELC.ACCS.RU.ZS?end=2018&amp;locations=AF&amp;start=2005&amp;view=chart|access-date=28 March 2021|website=data.worldbank.org}}&lt;/ref&gt; Overall the figure stands at 98.7%.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/EG.ELC.ACCS.ZS?end=2018&amp;locations=AF&amp;start=2005&amp;view=chart|title=Access to electricity (% of population) – Afghanistan|website=[[World Bank]]|accessdate=2023-03-13|archivedate=2021-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414225824/https://data.worldbank.org/indicator/EG.ELC.ACCS.ZS?end=2018&amp;locations=AF&amp;start=2005&amp;view=chart}}&lt;/ref&gt; As of 2016, Afghanistan produces 1,400 [[megawatt]]s of power, but still imports the majority of electricity via transmission lines from Iran and the Central Asian states.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tolonews.com/business/afghanistan-has-capacity-produce-310000mw-power|title=Afghanistan Has Capacity To Produce 310,000MW Power|website=TOLOnews}}&lt;/ref&gt; The majority of electricity production is via [[hydropower]], helped by the amount of rivers and streams that flow from the mountains.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2018/05/14/largest-plant-restarts-operations-in-first-step-developing-afghanistan-hydropower|title=Afghanistan Resurrects its Largest Hydropower Plant Toward a Brighter Future|website=World Bank}}&lt;/ref&gt; However electricity is not always reliable and blackouts happen, including in Kabul.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/economy-development-environment/power-to-the-people-how-to-extend-afghans-access-to-electricity/|title=Power to the People: How to extend Afghans' access to electricity|date=3 February 2015|website=Afghanistan Analysts Network – English}}&lt;/ref&gt; In recent years an increasing number of [[Solar power|solar]], [[biomass]] and wind power plants have been constructed.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.af.undp.org/content/afghanistan/en/home/presscenter/IntheNews/renewable-energy-in-afghanistan-atn.html|title=The Power of Nature: How Renewable Energy is Changing Lives in Afghanistan|website=UNDP in Afghanistan|access-date=14 June 2020|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414230313/https://www.af.undp.org/content/afghanistan/en/home/presscenter/IntheNews/renewable-energy-in-afghanistan-atn.html|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=14 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414230313/https://www.af.undp.org/content/afghanistan/en/home/presscenter/IntheNews/renewable-energy-in-afghanistan-atn.html}}&lt;/ref&gt; Currently under development are the [[CASA-1000]] project which will transmit electricity from Kyrgyzstan and Tajikistan, and the [[Turkmenistan-Afghanistan-Pakistan-India pipeline|Turkmenistan-Afghanistan-Pakistan-India]] (TAPI) gas pipeline.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt; Power is managed by the [[Da Afghanistan Breshna Sherkat]] (DABS, Afghanistan Electricity Company).

Important dams include the [[Kajaki Dam]], [[Dahla Dam]], and the [[Sardeh Band Dam]].&lt;ref name=&quot;auto2&quot;/&gt;

=== Tourism ===
{{main|Tourism in Afghanistan}}
[[File:Lake in Band-e Amir National Park, March 2008.jpg|thumb|left|[[Band-e Amir National Park]]]]
Tourism is a small industry in Afghanistan due to security issues. Nevertheless, some 20,000 foreign tourists visit the country annually as of 2016.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.pajhwok.com/en/2016/09/27/20000-foreign-tourists-visit-afghanistan-annually |title=20,000 foreign tourists visit Afghanistan annually |publisher=Pajhwok Afghan News (PAN) |editor=Navid Ahmad Barakzai |date=27 September 2016 |access-date=15 May 2017 |archive-date=23 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161123022923/http://www.pajhwok.com/en/2016/09/27/20000-foreign-tourists-visit-afghanistan-annually |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; In particular an important region for domestic and international tourism is the picturesque [[Bamyan]] Valley, which includes lakes, canyons and historical sites, helped by the fact it is in a safe area away from insurgent activity.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thenational.ae/world/asia/coronavirus-shatters-tourism-hopes-in-afghanistan-s-bamyan-province-1.1011018|title=Coronavirus shatters tourism hopes in Afghanistan's Bamyan province|website=The National|date=26 April 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.pajhwok.com/en/2017/09/03/more-200000-tourists-visit-bamyan-year|title=More than 200,000 tourists visit Bamyan this year|website=www.pajhwok.com|date=3 September 2017|last1=Basharat|first1=Hakim}}&lt;/ref&gt; Smaller numbers visit and trek in regions such as the [[Wakhan]] Valley, which is also one of the world's most remote communities.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.scmp.com/week-asia/society/article/2154951/where-instagramers-and-taliban-play-afghanistan|title=Where Instagramers and Taliban play|date=14 July 2018|website=South China Morning Post}}&lt;/ref&gt; From the late 1960s onwards, Afghanistan was a popular stop on the famous [[hippie trail]], attracting many Europeans and Americans. Coming from Iran, the trail traveled through various Afghan provinces and cities including [[Herat]], [[Kandahar]] and [[Kabul]] before crossing to northern Pakistan, northern India, and [[Nepal]].&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail.htm|title= Origins of the hippie trail|website= www.richardgregory.org.uk|access-date= 13 June 2020|archive-date= 11 November 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201111215149/https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail.htm|url-status= dead|accessdate= 13 March 2023|archivedate= 11 November 2020|archiveurl= https://web.archive.org/web/20201111215149/https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail-03.htm |title=The hippie trail |website=www.richardgregory.org.uk |access-date=13 June 2020 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308185419/https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail-03.htm |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=8 March 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308185419/https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail-03.htm }}&lt;/ref&gt; Tourism peaked in 1977, the year before the start of political instability and armed conflict.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/middle-east/afghanistan/articles/when-afghanistan-was-just-the-laid-back-highlight-on-the-hippie-/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/middle-east/afghanistan/articles/when-afghanistan-was-just-the-laid-back-highlight-on-the-hippie-/ |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=When Afghanistan was just a laid-back highlight on the hippie trail|first=Oliver|last= Smith|website=The Telegraph|date=20 April 2018}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;

[[File:Jam afghanistan ghorprovince islamic architecture.jpg|thumb|upright|The [[Minaret of Jam]] is a UNESCO [[World Heritage Site]], currently under threat by erosion and flooding]]
The city of [[Ghazni]] has significant history and historical sites, and together with [[Bamyan]] city have in recent years been voted Islamic Cultural Capital and South Asia Cultural Capital respectively.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/context-culture/bamyan-first-ever-cultural-capital-of-south-asia-a-big-party-but-what-else/|title=Bamyan, First Ever Cultural Capital of South Asia: A big party, but what else?|date=8 June 2015|website=Afghanistan Analysts Network – English}}&lt;/ref&gt; The cities of [[Herat]], [[Kandahar]], [[Balkh]], and [[Zaranj]] are also very historic. The [[Minaret of Jam]] in the [[Hari River, Afghanistan|Hari River]] valley is a [[UNESCO World Heritage Site]]. A cloak reputedly worn by Islam's prophet [[Muhammad]] is kept inside the [[Shrine of the Cloak]] in Kandahar, a city founded by [[Alexander the Great]] and the first capital of Afghanistan. The [[citadel of Alexander]] in the western city of Herat has been renovated in recent years and is a popular attraction. In the north of the country is the [[Shrine of Ali]], believed by many to be the location where [[Ali]] was buried.{{sfn|Dupree|1997|page=115}} The [[National Museum of Afghanistan]] is located in Kabul and hosts a large number of Buddhist, [[Bactria]]n Greek and early Islamic antiquities; the museum suffered greatly by civil war but has been slowly restoring since the early 2000s.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/travel/story/20200203-the-afghan-artefacts-that-survived-taliban-destruction|title=The Afghan artefacts that survived Taliban destruction|first=Ruchi|last=Kumar|website=www.bbc.com}}&lt;/ref&gt;

=== Communication ===
{{Main|Communications in Afghanistan}}
Telecommunication services in Afghanistan are provided by [[Afghan Telecom]], [[Afghan Wireless]], [[Etisalat]], [[MTN Group]], and [[Roshan (telco)|Roshan]]. The country uses its own space [[satellite]] called [[Afghansat 1]], which provides services to millions of phone, internet, and television subscribers. By 2001 following years of civil war, telecommunications was virtually a non-existent sector, but by 2016 it had grown to a $2&amp;nbsp;billion industry, with 22&amp;nbsp;million mobile phone subscribers and 5&amp;nbsp;million internet users. The sector employs at least 120,000 people nationwide.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://afghanistanembassy.org.uk/english/3155/|title=Connecting Afghanistan: The rise of technology in governance and society – The Embassy of Afghanistan in London|website=afghanistanembassy.org.uk|access-date=20 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180121125742/http://afghanistanembassy.org.uk/english/3155/|archive-date=21 January 2018|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=21 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180121125742/http://afghanistanembassy.org.uk/english/3155/}}&lt;/ref&gt;

=== Transportation ===
{{Main|Transport in Afghanistan}}
{{See also|List of airports in Afghanistan|Rail transport in Afghanistan}}
[[File:Françoise Foliot - Afghanistan 043.jpg|thumb|left|The [[Salang Tunnel]], once the highest tunnel in the world, provides a key connection between the north and south of the country]]
Due to Afghanistan's geography, transport between various parts of the country has historically been difficult. The backbone of Afghanistan's road network is [[Highway 1 (Afghanistan)|Highway 1]], often called the &quot;Ring Road&quot;, which extends for {{convert|2210|km}} and connects five major cities: Kabul, Ghazni, Kandahar, Herat and Mazar-i-Sharif,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/going-in-circles-the-never-ending-story-of-afghanistans-unfinished-ring-road/|title=Going in Circles: The never-ending story of Afghanistan's unfinished Ring Road|publisher=Afghanistan Analysts Network|author=Qayoom Suroush|date=16 January 2015|access-date=7 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190707120451/https://www.afghanistan-analysts.org/going-in-circles-the-never-ending-story-of-afghanistans-unfinished-ring-road/|archive-date=7 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; with spurs to Kunduz and Jalalabad and various border crossings, while skirting around the mountains of the Hindu Kush.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=29bg7g1U6coC&amp;pg=PA118|title=The Geography and Politics of Afghanistan|first=Ramamoorthy|last=Gopalakrishnan|date=13 June 1982|publisher=Concept Publishing Company}}&lt;/ref&gt;

The Ring Road is crucially important for domestic and international trade and the economy.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/economy-development-environment/going-in-circles-the-never-ending-story-of-afghanistans-unfinished-ring-road/|title=Going in Circles: The never-ending story of Afghanistan's unfinished Ring Road|date=16 January 2015|website=Afghanistan Analysts Network – English}}&lt;/ref&gt; A key portion of the Ring Road is the [[Salang Tunnel]], completed in 1964, which facilitates travel through the Hindu Kush mountain range and connects northern and southern Afghanistan.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Cary Gladstone|title=Afghanistan Revisited|url=https://books.google.com/books?id=aH_KCWVB6W0C&amp;pg=PA122|year=2001|publisher=Nova Publishers|isbn=978-1-59033-421-8|page=122}}&lt;/ref&gt; It is the only land route that connects Central Asia to the [[Indian subcontinent]].&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/idINIndia-46016020100209|title=Afghan avalanches kill dozens, trap hundreds|newspaper=Reuters|date=9 February 2010|via=www.reuters.com|last1=Azimy|first1=Yousuf}}&lt;/ref&gt; Several mountain passes allow travel between the Hindu Kush in other areas. Serious traffic accidents are common on Afghan roads and highways, particularly on the [[Kabul–Kandahar Highway|Kabul–Kandahar]] and the [[Kabul–Jalalabad Road]].&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2013/apr/26/afghan-bus-crash |title=Afghan bus crash kills 45 |work=The Guardian |date=26 April 2013 |access-date=4 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141105002154/http://www.theguardian.com/world/2013/apr/26/afghan-bus-crash |archive-date=5 November 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Traveling by bus in Afghanistan remains dangerous due to militant activities.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Driving in Afghanistan|url=http://caravanistan.com/transport/driving/afghanistan/|website=Caravanistan|publisher=Caravanistan|access-date=22 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160904001045/http://caravanistan.com/transport/driving/afghanistan/|archive-date=4 September 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ariana Afghan A310-300 F-GEMO.jpg|thumb|An [[Ariana Afghan Airlines]] [[Airbus A310]] in 2006]]
Air transport in Afghanistan is provided by the national carrier, [[Ariana Afghan Airlines]],&lt;ref name=&quot;EU To Impose Ban on Afghan Planes&quot;&gt;{{cite news |title=EU To Impose Ban on Afghan Planes |url=http://news.airwise.com/story/view/1290466447.html |publisher=Airwise News |date=22 November 2010 |quote=Kabul-based [[Safi Airways|Safi]] is the country's No. 2 airline after national carrier Ariana Afghan Airlines |access-date=28 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130524011714/http://news.airwise.com/story/view/1290466447.html |archive-date=24 May 2013 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=24 May 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130524011714/http://news.airwise.com/story/view/1290466447.html }}&lt;/ref&gt; and by the private company [[Kam Air]]. Airlines from a number of countries also provide flights in and out of the country. These include [[Air India]], [[Emirates (airline)|Emirates]], [[Gulf Air]], [[Iran Aseman Airlines]], [[Pakistan International Airlines]], and [[Turkish Airlines]]. The country has four international airports: [[Hamid Karzai International Airport]] (formerly Kabul International Airport), [[Kandahar International Airport]], [[Herat International Airport]], and [[Mazar-e Sharif International Airport]]. Including domestic airports, there are 43.&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;/&gt; [[Bagram Air Base]] is a major military airfield.

The country has three rail links: one, a {{convert|75|km|adj=on}} line from [[Mazar-i-Sharif]] to the [[Afghanistan–Uzbekistan Friendship Bridge|Uzbekistan border]];&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.andrewgrantham.co.uk/afghanistan/railways/hairatan-to-mazar-i-sharif/|title=Hairatan to Mazar-i-Sharif railway – Railways of Afghanistan|website=andrewgrantham.co.uk|access-date=3 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224182253/http://www.andrewgrantham.co.uk/afghanistan/railways/hairatan-to-mazar-i-sharif/|archive-date=24 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; a {{convert|10|km|adj=on}} long line from [[Toraghundi]] to the [[Turkmenistan]] border (where it continues as part of [[Turkmen Railways]]); and a short link from [[Aqina]] across the Turkmen border to [[Kerki]], which is planned to be extended further across Afghanistan.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.pajhwok.com/en/2016/11/28/afghan-turkmenistan-railroad-inaugurated|title=Afghan-Turkmenistan railroad inaugurated|website=pajhwok.com|date=28 November 2016|access-date=6 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170512234058/http://www.pajhwok.com/en/2016/11/28/afghan-turkmenistan-railroad-inaugurated|archive-date=12 May 2017|url-status=live|last1=Salehai|first1=Zarghona}}&lt;/ref&gt; These lines are used for freight only and there is no passenger service. A rail line between [[Khaf, Iran|Khaf]], Iran and [[Herat]], western Afghanistan, intended for both freight and passengers, is under construction as of 2019.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.azernews.az/region/135859.html |title=Khaf-Herat railroad to be launched in Iran soon |date=7 August 2018 |quote=&quot;Iran-Afghanistan railway networks through Khaf-Herat Railroad will be completed in the next few months,&quot; Yazdani said, according to Mehr news agency on 3 August |access-date=27 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928003514/https://www.azernews.az/region/135859.html |archive-date=28 September 2018 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ifpnews.com/exclusive/iran-strongly-condemns-herat-railway-mine-blast/|title=Iran Strongly Condemns Herat Railway Mine Blast|date=20 May 2019|access-date=7 July 2019|publisher=Iran Front Page|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521080709/https://ifpnews.com/exclusive/iran-strongly-condemns-herat-railway-mine-blast/|archive-date=21 May 2019|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=21 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190521080709/https://ifpnews.com/exclusive/iran-strongly-condemns-herat-railway-mine-blast/}}&lt;/ref&gt; About {{convert|125|km}} of the line will lie on the Afghan side.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://financialtribune.com/articles/economy-domestic-economy/60378/rail-linkup-with-afghanistan-by-march-2018|title=Rail Linkup With Afghanistan by March 2018|date=25 February 2017|access-date=3 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180922112855/https://financialtribune.com/articles/economy-domestic-economy/60378/rail-linkup-with-afghanistan-by-march-2018|archive-date=22 September 2018|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=22 September 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180922112855/https://financialtribune.com/articles/economy-domestic-economy/60378/rail-linkup-with-afghanistan-by-march-2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Khaf-Herat railway |url=http://www.raillynews.com/2013/khaf-herat-railway/ |website=RaillyNews {{!}} Dailly Railway News in English |date=10 December 2013 |access-date=1 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171220114246/http://www.raillynews.com/2013/khaf-herat-railway/ |archive-date=20 December 2017 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=20 December 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171220114246/http://www.raillynews.com/2013/khaf-herat-railway/ }}&lt;/ref&gt; There are various proposals for the construction of additional rail lines in the country.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Railways of Afghanistan -Afghan railroads, past, present and future |url=http://www.andrewgrantham.co.uk/afghanistan/tag/map/ |website=andrewgrantham.co.uk |access-date=1 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171208185852/http://www.andrewgrantham.co.uk/afghanistan/tag/map/ |archive-date=8 December 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Private vehicle ownership has increased substantially since the early 2000s. Taxis are yellow in color and consist of both cars and [[auto rickshaw]]s.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jstage.jst.go.jp/article/eastsats/5/2/5_292/_pdf/-char/en |title=The Possibility of Introducing a Regular Bus System in Kandahar |last1=Rahmat |first1=Mohibullah |last2=Mizokami |first2=Shoshi |last3=Fujiwara |first3=Akimasa |journal=Asian Transport Studies |volume=5 |issue=2 |date=2018 |pages=292–309}}&lt;/ref&gt; In rural Afghanistan, villagers often use [[donkey]]s, [[mule]]s or [[horse]]s to transport or carry goods. [[Camel]]s are primarily used by the Kochi nomads.&lt;ref name=&quot;auto9&quot;/&gt; Bicycles are popular throughout Afghanistan.&lt;ref&gt;{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=2UEJDAAAQBAJ&amp;pg=PA23 | title=Mason's World Encyclopedia of Livestock Breeds and Breeding, 2 Volume Pack| isbn=9781845934668| last1=Porter| first1=Valerie| last2=Alderson| first2=Lawrence| last3=Hall| first3=Stephen J. G.| last4=Phillip Sponenberg| first4=D.| date=9 March 2016}}&lt;/ref&gt;

== Culture ==
{{Main|Culture of Afghanistan}}
[[File:CH-NB - Afghanistan, Kulm (Khulm, Kholm)- Menschen - Annemarie Schwarzenbach - SLA-Schwarzenbach-A-5-21-110.jpg|thumb|An Afghan family near [[Kholm, Afghanistan|Kholm]], 1939 – most Afghans are tribal]]

[[Afghans]] have both common cultural features and those that differ between the regions of Afghanistan, each with distinctive cultures partly as a result of geographic obstacles that divide the country.&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt; Family is the mainstay of Afghan society and families are often headed by a [[patriarch]].&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistans.com/Information/People/WayofLife.htm|title=Afghanistan Way of Life &amp;#124; Afghanistan's Web Site|website=www.afghanistans.com|access-date=14 June 2020|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308140824/https://www.afghanistans.com/Information/People/WayofLife.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; In the southern and eastern region, the people live according to the [[Pashtun culture]] by following [[Pashtunwali]] (the Pashtun way).&lt;ref&gt;{{citation-attribution |{{Cite encyclopedia|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/aftoc.html|title=Afghanistan: a country study|date=1998|publisher=[[Library of Congress]], [[Federal Research Division]]|editor-last=Blood|editor-first=Peter R.|location=Washington, D.C.|oclc=904447770|entry=Pashtun|entry-url=https://webharvest.gov/peth04/20041031011222/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+af0037)|access-date=23 January 2021}}}}&lt;/ref&gt; Key tenets of Pashtunwali include [[melmastia|hospitality]], the provision of [[nanawatai|sanctuary]] to those seeking refuge, and revenge for the shedding of blood.{{sfn|Dupree|1997|page=126}} The Pashtuns are largely connected to the culture of [[Central Asia]] and the [[Iranian Plateau]]. The remaining Afghans are culturally [[Persianization|Persian]] and [[Turkic peoples|Turkic]]. Some non-Pashtuns who live in proximity with Pashtuns have adopted Pashtunwali in a process called [[Pashtunization]], while some Pashtuns have been [[Persianized]]. Those who have lived in Pakistan and Iran over the last 30 years have been further influenced by the cultures of those neighboring nations. The Afghan people are known to be strongly religious.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;/&gt;

Afghans, particularly Pashtuns, are noted for their tribal solidarity and high regard for personal honor.{{sfn|Barfield|2012|page=59}} One writer considers the tribal system to be the best way of organizing large groups of people in a country that is geographically difficult, and in a society that, from a materialistic point of view, has an uncomplicated lifestyle.&lt;ref name=&quot;Heathcote&quot;&gt;Heathcote, Tony (1980, 2003) &quot;The Afghan Wars 1839–1919&quot;, Sellmount Staplehurst.&lt;/ref&gt; There are various [[ethnic groups in Afghanistan|Afghan tribes]], and an estimated 2–3&amp;nbsp;million [[Kochi people|nomads]].&lt;ref&gt;&quot;[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=76794 Afghanistan: Kuchi nomads seek a better deal]&quot;. [[The New Humanitarian|IRIN]] Asia. 18 February 2008. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110910205256/http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=76794 | date=10 September 2011 }}&lt;/ref&gt; Afghan culture is deeply [[Islamic culture|Islamic]],{{sfn|Barfield|2012|page=40–41}} but pre-Islamic practices persist.{{sfn|Dupree|1997|page=104}} One example is ''[[bacha bazi]]'', a term for activities involving sexual relations between older men and younger adolescent men, or boys.&lt;ref name=&quot;BBC Rustam Qobil&quot;&gt;{{cite news| last= Qobil| first= Rustam| url= https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11217772| title= The sexually abused dancing boys of Afghanistan| work= [[BBC News]]| date= 7 September 2010| access-date= 20 September 2019| archive-url= https://web.archive.org/web/20190818070104/https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11217772| archive-date= 18 August 2019| url-status= live}}&lt;/ref&gt; [[Child marriage in Afghanistan|Child marriage]] is prevalent in Afghanistan;&lt;ref name=&quot;Medica Mondiale&quot;&gt;{{cite journal|last=Bahgam|first=S|author2=Mukhatari|title=Study on Child Marriage in Afghanistan|journal=Medica Mondiale|year=2004|pages=1–20|url=http://www.medicamondiale.org/fileadmin/content/07_Infothek/Afghanistan/Afghanistan_Child_marriage_medica_mondiale_study_2004_e.pdf|access-date=15 March 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120506222217/http://www.medicamondiale.org/fileadmin/content/07_Infothek/Afghanistan/Afghanistan_Child_marriage_medica_mondiale_study_2004_e.pdf|archive-date=6 May 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120506222217/http://www.medicamondiale.org/fileadmin/content/07_Infothek/Afghanistan/Afghanistan_Child_marriage_medica_mondiale_study_2004_e.pdf |date=6 May 2012 }}&lt;/ref&gt; the legal age for marriage is 16.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Afghanistan Has a Tougher Law on Child Marriage than Florida|url=https://www.hrw.org/news/2017/10/20/afghanistan-has-tougher-law-child-marriage-florida|publisher=Human Rights Watch|date=20 October 2017|quote=In Afghanistan girls can marry at 16, or at 15 with permission from their father or a judge.|access-date=15 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190725072232/https://www.hrw.org/news/2017/10/20/afghanistan-has-tougher-law-child-marriage-florida|archive-date=25 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The most preferred marriage in Afghan society is to one's [[parallel cousin]], and the groom is often expected to pay a [[bride price]].{{sfn|Dupree|1997|page=122, 198}}

[[File:Kuchi Village.jpg|thumb|A house occupied by nomadic ''kochi'' people in [[Nangarhar Province]]]]
In the villages, families typically occupy [[mudbrick]] houses, or compounds with mudbrick or [[stone wall]]ed houses. Villages typically have a headman (''malik''), a master for water distribution (''mirab'') and a religious teacher (''mullah''). Men would typically work on the fields, joined by women during harvest.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; About 15% of the population are [[nomadic]], locally called ''[[Kochi people|kochis]]''.&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt; When nomads pass villages they often buy supplies such as tea, wheat and [[kerosene]] from the villagers; villagers buy [[wool]] and milk from the nomads.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;

[[Afghan clothing]] for both men and women typically consists of various forms of [[shalwar kameez]], especially ''[[perahan tunban]]'' and ''[[khet partug]]''. Women would normally wear a ''[[chador]]'' for head covering; some women, typically from highly conservative communities, wear the ''[[burqa]]'', a full body covering. These were worn by some women of the Pashtun community well before Islam came to the region, but the [[Taliban]] enforced this dress on women when they were in power.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=z7ATBAAAQBAJ&amp;pg=PA61|title=What Is Veiling?|first=Sahar|last=Amer|date=2 September 2014|publisher=UNC Press Books|isbn=9781469617763}}&lt;/ref&gt; Another popular dress is the ''[[chapan]]'' which acts as a coat. The ''[[Karakul (hat)|karakul]]'' is a hat made from the fur of a specific regional breed of sheep. It was favored by former kings of Afghanistan and became known to much of the world in the 21st century when it was constantly worn by President [[Hamid Karzai]].&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1956862.stm|title=Karzai heads for hat trouble|date=28 April 2002|via=news.bbc.co.uk}}&lt;/ref&gt; The ''[[pakol]]'' is another traditional hat originating from the far east of the country; it was popularly worn by the guerrilla leader [[Ahmad Shah Massoud]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghan-web.com/culture/clothes/|title=Traditional Afghan Clothes|date=12 March 2018|accessdate=13 March 2023|archivedate=13 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210813151029/https://www.afghan-web.com/culture/clothes/}}&lt;/ref&gt; The ''[[Mazari hat]]'' originates from northern Afghanistan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.voanews.com/extremism-watch/hats-proliferate-symbol-pashtun-protest-movement|title=Hats Proliferate as Symbol of Pashtun Protest Movement &amp;#124; Voice of America – English|website=www.voanews.com}}&lt;/ref&gt;

===Architecture===
{{main|Architecture of Afghanistan}}
[[File:Kabul Skyline.jpg|thumb|upright=1.2|Kabul skyline, displaying both historical and contemporary buildings]]
The nation has a complex history that has survived either in its current cultures or in the form of various languages and monuments. Afghanistan contains many remnants from all ages, including [[Ancient Greece|Greek]] and [[Buddhist]] stupas, monasteries, monuments, temples and Islamic minarets. Among the most well known are the [[Great Mosque of Herat]], the [[Blue Mosque (Mazar-i-Sharif)|Blue Mosque]], the [[Minaret of Jam]], the [[Chil Zena]], the Qala-i Bost in [[Lashkargah]], the ancient Greek city of [[Ai-Khanoum]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistans.com/Information/People/ArtArchitecture.htm|title=Afghanistan Art and Architecture &amp;#124; Afghanistan's Web Site|website=www.afghanistans.com|access-date=14 June 2020|archive-date=7 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307212319/https://www.afghanistans.com/Information/People/ArtArchitecture.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; However, many of its historic monuments have been damaged in modern times due to the civil wars.&lt;ref&gt;G.V. Brandolini. ''Afghanistan [[cultural heritage]]''. Orizzonte terra, [[Bergamo]]. 2007. p. 64.&lt;/ref&gt; The two famous [[Buddhas of Bamiyan]] were destroyed by the Taliban, who regarded them as [[idolatrous]]. Despite that, archaeologists are still finding Buddhist relics in different parts of the country, some of them dating back to the 2nd century.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.newsdaily.com/stories/tre67g1cn-us-afghanistan-buddhist-relics/ |title=Afghan archaeologists find Buddhist site as war rages |access-date=16 August 2010 |work=Sayed Salahuddin |date=17 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100818151642/http://www.newsdaily.com/stories/tre67g1cn-us-afghanistan-buddhist-relics/ |archive-date=18 August 2010 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=18 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100818151642/http://www.newsdaily.com/stories/tre67g1cn-us-afghanistan-buddhist-relics/ }}&lt;/ref&gt; As there was no colonialism in the modern era in Afghanistan, European-style architecture is rare but does exist: the Victory Arch at [[Paghman]] and the [[Darul Aman Palace]] in Kabul were built in this style in the 1920s by the Afghans themselves.

===Art and ceramics===
{{see also|Afghan art}}
[[File:Traditional Afghan Embroidery Style.jpg|thumb|left|A traditional Afghan [[embroidery]] pattern]]
Carpet [[weaving]] is an ancient practice in Afghanistan, and many of these are still [[Handicraft|handmade]] by tribal and nomadic people today.&lt;ref name=&quot;auto5&quot;/&gt; Carpets have been produced in the region for thousands of years and traditionally done by women.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://khorasanrugs.com/post/1033364869875/in-afghanistan-weaving-ancient-industry|title=In Afghanistan, weaving ancient industry back into global market|date=21 August 2019|journal=The Christian Science Monitor}}&lt;/ref&gt; Some crafters express their feelings through the designs of rugs; for example after the outbreak of the [[Soviet–Afghan War]], &quot;[[war rugs]]&quot;, a variant of [[Afghan rug]]s, were created with designs representing pain and misery caused by the conflict.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://speri.dept.shef.ac.uk/2020/01/15/selling-war-commodifying-the-insecurity-of-afghan-women/|title=Selling war: commodifying the (in)security of Afghan women|date=15 January 2020|website=SPERI}}&lt;/ref&gt; Every province has its own specific characteristics in making rugs.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gounesco.com/weaving-culture-through-the-afghan-rug/|title=Weaving Culture through the Afghan rug|date=7 December 2017|accessdate=13 March 2023|archivedate=30 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210830215415/https://www.makeheritagefun.com/weaving-culture-through-the-afghan-rug/}}&lt;/ref&gt; In some of the Turkic-populated areas in the north-west, bride and wedding ceremony prices are driven by the bride's weaving skills.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/context-culture/rug-weavers-and-bride-prices-in-the-northwest-still-expensive-in-spite-of-government-and-taleban-rules/|title=Rug Weavers and Bride Prices in the Northwest: Still expensive in spite of government and Taleban rules|date=12 May 2019|website=Afghanistan Analysts Network – English}}&lt;/ref&gt;

[[Pottery]] has been crafted in Afghanistan for millennia. The village of [[Istalif]], north of Kabul, is in particular a major center, known for its unique turquoise and green pottery,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://seretandsons.org/giving-back|title=Giving Back – Seret and Sons}}&lt;/ref&gt; and their methods of crafting have remained the same for centuries.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.khaama.com/the-potter-crafting-afghanistans-future-9899/|title=The Potter: Crafting Afghanistan's future|date=27 January 2015|website=The Khaama Press News Agency}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/08/19/world/asia/afghanistan-istalif-pottery.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2016/08/19/world/asia/afghanistan-istalif-pottery.html |archive-date=2022-01-01 |url-access=limited|title=War and Pillaging Couldn't Break an Afghan Village, but a Tumbling Economy May|first=Kareem|last=Fahim|newspaper=The New York Times|date=18 August 2016}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; Much of ''[[lapis lazuli]]'' stones were earthed in modern-day Afghanistan which were used in [[Chinese porcelain]] as [[cobalt blue]], later used in ancient [[Mesopotamia]] and Turkey.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/style/article/how-the-color-blue-changed-art-forever/index.html|title=How the quest for the 'perfect blue' changed art forever|first=Isambard |last=Wilkinson|website=CNN}}&lt;/ref&gt;

The lands of Afghanistan have a long history of art, with the world's earliest known usage of [[oil painting]] found in cave murals in the country.&lt;ref&gt;{{cite web |title=First-ever oil paintings found in Afghanistan |url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/04/24/afghanistan.painting/ |date=24 April 2008 |access-date=3 December 2012 |publisher=CNN |accessdate=13 March 2023 |archivedate=20 March 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180320110145/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/04/24/afghanistan.painting/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Oldest Oil Paintings Found in Afghanistan |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,352342,00.html |date=24 April 2008 |access-date=3 December 2012 |publisher=Fox News}}&lt;/ref&gt; A notable art style that developed in Afghanistan and eastern Pakistan is [[Gandhara Art]], produced by a fusion of [[Greco-Roman]] art and [[Buddhist art]] between the 1st and 7th centuries CE.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.britannica.com/art/Gandhara-art |title=Gandhara art |publisher=Britannica |access-date=22 August 2018}}&lt;/ref&gt; Later eras saw increased use of the [[Persian miniature]] style, with [[Kamaleddin Behzad]] of [[Herat]] being one of the most notable miniature artists of the [[Timurid dynasty|Timurid]] and early [[Safavid]] periods. Since the 1900s, the nation began to use Western techniques in art. [[Abdul Ghafoor Breshna]] was a prominent Afghan painter and sketch artist from Kabul during the 20th century.

=== Media and entertainment ===
{{Main|Media of Afghanistan}}
Afghanistan has around 350 [[List of radio stations in Afghanistan|radio stations]] and over 200 television stations.&lt;ref name=TOLO-2019&gt;{{cite news|title=Suspects Sentenced To Death For Killing Journalist in Kandahar|url=https://www.tolonews.com/afghanistan/suspects-sentenced-death-killing-journalist-kandahar|publisher=[[TOLOnews]]|date=16 April 2019|access-date=28 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417161248/https://www.tolonews.com/afghanistan/suspects-sentenced-death-killing-journalist-kandahar|archive-date=17 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Radio Television Afghanistan]], originating from 1925, is the state public broadcaster. Television programs began airing in the 1970s and today there are many private television channels such as [[TOLO (TV channel)|TOLO]] and [[Shamshad TV]]. The first Afghan newspaper was published in 1873,{{sfn|Dupree|1997|page=405}} and there are hundreds of print outlets today.&lt;ref name=&quot;TOLO-2019&quot;/&gt; By the 1920s, [[Radio Kabul]] was broadcasting local radio services.&lt;ref name=&quot;Whitlock2003&quot;&gt;{{cite book|author=Monica Whitlock|title=Land Beyond the River: The Untold Story of Central Asia|url=https://books.google.com/books?id=OW1tAwAAQBAJ&amp;pg=PA127|date=24 October 2003|publisher=St. Martin's Press|isbn=978-0-312-27727-7|page=127}}&lt;/ref&gt; [[Voice of America]], [[BBC World Service|BBC]], and [[Radio Free Europe/Radio Liberty]] (RFE/RL) broadcast in both of Afghanistan's official languages on radio.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/afghanistan|title=Freedom of the Press 2016: Afghanistan|publisher=Freedom House|year=2016|access-date=28 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205122939/https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/afghanistan|archive-date=5 February 2017|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=5 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170205122939/https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/afghanistan}}&lt;/ref&gt; Press restrictions have been gradually relaxed and private media diversified since 2002, after more than two decades of tight controls.

Afghans have long been accustomed to watching Indian [[Bollywood]] films and listening to its [[filmi]] songs.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.himalmag.com/encounters-bollywood-kabul/|title=Encounters with Bollywood in Kabul|date=14 September 2013|website=Himal Southasian}}&lt;/ref&gt; It has been claimed that Afghanistan is among the biggest markets for the Hindi film industry.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/12/panipat-irks-afghans-founding-father-portrayal-191210053601818.html|title=Bollywood's Panipat irks Afghans over founding father's portrayal|website=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt; The stereotypes of [[Afghans in India]] (''Kabuliwala'' or ''Pathani'') have also been represented in some Bollywood films by actors.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/period-films-like-padmaavat-kesari-and-now-panipat-have-crassly-stereotyped-and-vilified-afghans/cid/1717346|title=Vilifying Afghans in Bollywood|website=www.telegraphindia.com}}&lt;/ref&gt; Many Bollywood film stars have roots in Afghanistan, including [[Salman Khan]], [[Saif Ali Khan]], [[Aamir Khan]], [[Feroz Khan (Indian actor)|Feroz Khan]], [[Kader Khan]], [[Naseeruddin Shah]], [[Zarine Khan]], [[Celina Jaitly]], and a number of others. Several Bollywood films have been shot inside Afghanistan, including ''[[Dharmatma]]'', ''[[Khuda Gawah]]'', ''[[Escape from Taliban]]'', and ''[[Kabul Express]]''.

===Music===
{{main|Music of Afghanistan}}
[[ဝှာင်:Afghan rubab.jpg|thumb|The Afghan [[Rubab (instrument)|rubab]]]]
Afghan classical music has close historical links with [[Indian classical music]] and use the same Hindustani terminology and theories like [[raga]]. Genres of this style of music include [[ghazal]] (poetic music) and instruments such as the Indian [[tabla]], [[sitar]] and [[harmonium]], and local instruments like [[zerbaghali]], as well as [[dayereh]] and [[tanbur]] which are also known in Central Asia, the Caucasus and the Middle East. The [[Rubab (instrument)|rubab]] is the country's national instrument and precurses the Indian [[sarod]] instrument. Some of the famous artists of classical music include [[Ustad Sarahang]] and [[Abdul Rahim Sarban|Sarban]].&lt;ref name=&quot;auto4&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.songlines.co.uk/explore/guides-and-lists/the-rough-guide-to-world-music-afghanistan|title=Afghanistan – The Rough Guide to World Music|website=Songlines|accessdate=2023-03-13|archivedate=2021-03-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308143630/https://www.songlines.co.uk/explore/guides-and-lists/the-rough-guide-to-world-music-afghanistan}}&lt;/ref&gt;

Pop music developed in the 1950s through [[Radio Kabul]] and was influential in social change. During this time female artists also started appearing, at first [[Mermon Parwin]].&lt;ref name=&quot;auto4&quot;/&gt; Perhaps the most famous artist of this genre was [[Ahmad Zahir]], who synthesized many genres and continues to be renowned for his voice and rich lyrics long after his death in 1979.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://daily.redbullmusicacademy.com/2016/06/ahmad-zahir-the-afghan-elvis|title=Ahmad Zahir: The Voice of Afghanistan|website=daily.redbullmusicacademy.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto4&quot;/&gt; Other notable masters of traditional or popular Afghan music include [[Nashenas]], [[Ubaidullah Jan]], [[Mahwash]], [[Ahmad Wali]], [[Farhad Darya]], and [[Naghma]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.afghanland.com/entertainment/music/bio.html |title=Artist Biographies |publisher=Afghanland.com |access-date=17 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130809214750/http://www.afghanland.com/entertainment/music/bio.html |archive-date=9 August 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=9 August 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130809214750/http://www.afghanland.com/entertainment/music/bio.html }}&lt;/ref&gt;

[[Attan]] is the national dance of Afghanistan, a group dance popularly performed by Afghans of all backgrounds.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wadsam.com/arts-culture/afghanistans-traditional-dance-attan-3090/|title=Afghanistan's Traditional Dance-Attan|date=7 July 2012|accessdate=13 March 2023|archivedate=14 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414223632/https://wadsam.com/arts-culture/afghanistans-traditional-dance-attan-3090/}}&lt;/ref&gt; The dance is considered part of Afghan identity.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanzariza.com/article/articledetail/attan--the-fascinating-national-dance-of-afghanistan|title=Attan – the fascinating national dance of Afghanistan|website=Afghan Zariza|access-date=14 June 2020|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308040731/https://www.afghanzariza.com/article/articledetail/attan--the-fascinating-national-dance-of-afghanistan|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=8 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308040731/https://www.afghanzariza.com/article/articledetail/attan--the-fascinating-national-dance-of-afghanistan}}&lt;/ref&gt;

=== Cuisine ===
{{main|Afghan cuisine}}
[[File: Bread of Afghanistan in 2010.jpg|thumb|[[Naan|Non]] (bread) from a local baker, the most widely consumed bread in Afghanistan]]
Afghan cuisine is largely based upon the nation's chief crops, such as wheat, maize, [[barley]] and rice. Accompanying these staples are native fruits and vegetables as well as dairy products such as milk, [[yogurt]] and [[whey]]. [[Kabuli palaw]] is the [[national dish]] of Afghanistan.&lt;ref name=&quot;foodrepublic&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.foodrepublic.com/2012/07/31/everything-you-need-know-about-afghan-food|title=Everything You Need To Know About Afghan Food|date=31 July 2012|publisher=foodrepublic|first=Tanveer|last=Ali|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130213232915/https://www.foodrepublic.com/2012/07/31/everything-you-need-know-about-afghan-food|archive-date=13 February 2013|accessdate=13 March 2023|archivedate=13 February 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130213232915/https://www.foodrepublic.com/2012/07/31/everything-you-need-know-about-afghan-food}}&lt;/ref&gt; The nation's culinary specialties reflect its ethnic and geographic diversity.&lt;ref name=&quot;Brittin&quot;&gt;{{cite book|last=Brittin|first=Helen|title=The Food and Culture Around the World Handbook|year=2011|publisher=Prentice Hall|location=Boston|pages=20–21}}&lt;/ref&gt; Afghanistan is known for its high-quality [[Pomegranate production in Afghanistan|pomegranates]], grapes, and sweet melons.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rareseeds.com/afghan-honeydew-melon/|title=Rare Heirloom Seeds – Baker Creek Heirloom Seeds|website=Baker Creek Heirloom Seeds|access-date=28 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304063844/http://www.rareseeds.com/afghan-honeydew-melon/|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Tea is a favorite drink among Afghans, and a typical diet consists of [[naan]], yoghurt, rice and meat.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;

=== Literature ===
{{main|Poetry of Afghanistan}}

Classic [[Persian literature|Persian]] and [[Pashto poetry]] are a cherished part of Afghan culture. Poetry has always been one of the major educational pillars in the region, to the level that it has integrated itself into culture.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2017/10/567862-feature-western-afghanistan-ancient-love-poetry-thrives-again|title=FEATURE: In Western Afghanistan, an ancient love of poetry thrives again|date=5 October 2017|website=UN News|accessdate=13 March 2023|archivedate=17 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210817083556/https://news.un.org/en/story/2017/10/567862-feature-western-afghanistan-ancient-love-poetry-thrives-again}}&lt;/ref&gt; One of the poetic styles is called [[Landay (poetry)|landay]]. A popular theme in Afghan folklore and mythology are [[Dev (mythology)|Divs]], monstrous creatures.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kXnEDAAAQBAJ&amp;pg=PA4|title=American Myths, Legends, and Tall Tales: An Encyclopedia of American Folklore [3 volumes]: An Encyclopedia of American Folklore (3 Volumes)|first1=Christopher R.|last1=Fee|first2=Jeffrey B.|last2=Webb|date=29 August 2016|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781610695688}}&lt;/ref&gt; Thursdays are traditionally &quot;poetry night&quot; in the city of [[Herat]] when men, women and children gather and recite both ancient and modern poems.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-13931608|title=Afghanistan: 10 facts you may not know|work=BBC News|date=6 July 2011|via=BBC|access-date=21 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180304072803/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-13931608|archive-date=4 March 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

The Afghan region has produced countless Persian-speaking poets and writers from the Middle Ages to the present day, among which three mystical authors are considered true national glories (although claimed with equal ardor by Iran), namely: [[Khwaja Abdullah Ansari]] of Herat, a great mystic and [[Sufi]] saint in the 11th century, [[Sanai]] of [[Ghazni]], author of mystical poems in the 12th century, and, finally, [[Rumi]] of [[Balkh]], in the 13th century, considered the persophonist throughout the world as the greatest mystical poet of the entire Muslim world. The Afghan Pashto literature, although quantitatively remarkable and in great growth in the last century, has always had an essentially local meaning and importance, feeling the influence of both Persian literature and the contiguous literatures of India. Both main literatures, from the second half of the nineteenth century, have shown themselves to be sensitive to genres (novel, theater), movements and stylistic features imported from Europe.

[[Khushal Khan Khattak]] of the 17th century is considered the national poet. Other notable poets include [[Rabi'a Balkhi]], [[Jami]], [[Rahman Baba]], [[Khalilullah Khalili]], and [[Parween Pazhwak]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.afghan-web.com/culture/poetry/cpoets.html |title=Classical Dari and Pashto Poets |publisher=Afghan-web.com |access-date=4 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412113451/http://www.afghan-web.com/culture/poetry/cpoets.html |archive-date=12 April 2014 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=6 October 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131006084545/http://www.afghan-web.com/culture/poetry/cpoets.html }}&lt;/ref&gt;

===Holidays and festivals===
[[File:هفت میوه.jpg|thumb|Haft Mewa (Seven Fruit Syrup) is popularly consumed during Nowruz in Afghanistan]]
Afghanistan's official New Year starts with [[Nowruz]], an ancient tradition that started as a [[Zoroastrian]] celebration in present-day Iran, and with which it shares the annual celebration along with several other countries. It occurs every year at the [[March equinox|vernal equinox]]. [[Nauruz in Afghanistan|In Afghanistan]], Nowruz is typically celebrated with music and dance, as well as holding [[buzkashi]] tournaments.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iexplore.com/articles/travel-guides/middle-east/afghanistan/festivals-and-events|title=Afghanistan Holidays and Festivals|website=www.iexplore.com|accessdate=2023-03-13|archivedate=2021-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414224027/https://www.iexplore.com/articles/travel-guides/middle-east/afghanistan/festivals-and-events}}&lt;/ref&gt;

[[Yaldā]], another nationally celebrated ancient tradition,&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://en.mehrnews.com/news/112907/Yalda-Iranian-celebration-of-winter-solstice |last=Rezaian |first= Lachin |publisher=[[Mehr News Agency]] |date=20 December 2015 |title=Yalda: Iranian celebration of winter solstice}}&lt;/ref&gt; commemorates the ancient goddess [[Mithra]] and marks the longest night of the year on the eve of the [[winter solstice]] ({{transliteration|fa|čelle ye zemestān}}; usually falling on 20 or 21 December),&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=yonOicJi5BEC |title=No More &quot;us&quot; and &quot;them&quot;: Classroom Lessons and Activities to Promote Peer Respect |last=Roessing |first= Lesley |date=2012 |page=89|isbn=978-1-61048-812-9 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://articles.latimes.com/2013/dec/20/local/la-me-adv-persian-winter-solstice-20131221 |title=In ancient tradition, Iranians celebrate winter solstice |last=Hamedy |first= Saba |newspaper=Los Angeles Times |date=20 December 2013}}&lt;/ref&gt; during which families gather together to recite poetry and eat fruits—particularly the red fruits watermelon and [[pomegranate]], as well as [[mixed nuts]].&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ti24AwAAQBAJ |title=Religions of Iran: From Prehistory to the Present |last=Foltz |first= Richard |publisher=Oneworld Publications |date=2013 |page=29|isbn=978-1-78074-307-3 |author-link=Foltz, Richard }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=OUtoJovyjMI |title=We Are Iran: The Persian Blogs |last=Alavi |first=Nasrin |date=8 November 2015 |publisher=Soft Skull Press |page=135 }}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Religious festivals are also celebrated; as a predominantly Muslim country, Islamic events and festivals such as [[Ramadan]], [[Eid al-Fitr]] and [[Ashura]] are widely celebrated annually in Afghanistan. The Sikh festival of [[Vaisakhi]] is celebrated by the Sikh community&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.pajhwok.com/en/2013/04/11/sikhs-throng-temples-celebrate-vaisakhi|title=Sikhs throng temples to celebrate Vaisakhi|website=www.pajhwok.com|date=11 April 2013|last1=Mahbob|first1=Mahbob Shah}}&lt;/ref&gt; and the Hindu festival [[Diwali]] by the Hindu community.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thenational.ae/world/asia/afghan-hindus-and-sikhs-celebrate-diwali-without-pomp-and-splendour-amid-fear-1.668735|title=Afghan Hindus and Sikhs celebrate Diwali without 'pomp and splendour' amid fear|website=The National|date=19 October 2017}}&lt;/ref&gt;

[[Afghan Independence Day|National Independence Day]] is celebrated on 19 August to mark the [[Anglo-Afghan Treaty of 1919]] under King [[Amanullah Khan]] and the country's full independence.&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Afghanistan|access-date=18 August 2009|year=2009}}&lt;/ref&gt; Several international celebrations are also officially held in Afghanistan, such as [[International Workers' Day]] and [[International Women's Day]]. Some regional festivals include the Pamir Festival, which celebrates the culture of the [[Wakhi people|Wakhi]] and [[Kyrgyz people|Kyrgyz]] peoples, the Red Flower Festival (during Nowruz) in [[Mazar-i-Sharif]] and the Damboora Festival in [[Bamyan Province]].

=== Sports ===
{{Main|Sport in Afghanistan}}
[[File:Buzkashi game in Afghanistan.jpg|thumb|The ancient national sport of Afghanistan, [[Buzkashi]]]]
Sport in Afghanistan is managed by the [[Afghan Sports Federation]]. [[Cricket]] and [[Association football]] are the two most popular sports in the country.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/sport/cricket/%E2%80%98Cricket-is-now-the-biggest-sport-in-Afghanistan%E2%80%99/article13994180.ece|title=Cricket is now the biggest sport in Afghanistan|work=The Hindu|access-date=4 July 2019|date=11 January 2016|author=Uthra Ganesan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.topendsports.com/world/countries/afghanistan.htm|title=Sport in Afghanistan|access-date=4 July 2019|publisher=Top End Sports|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711025603/https://www.topendsports.com/world/countries/afghanistan.htm|archive-date=11 July 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The Afghan Sports Federation promotes cricket, association football, [[basketball]], [[volleyball]], [[golf]], [[team handball|handball]], [[boxing]], [[taekwondo]], [[Olympic weightlifting|weightlifting]], [[bodybuilding]], [[track and field]], [[ice skating|skating]], [[bowling]], [[snooker]], [[chess]], and other sports.

Afghanistan's sports teams are increasingly celebrating titles at international events. [[Afghanistan national basketball team|basketball team]] won the first team sports title at the [[2010 South Asian Games]].&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/tournaments/South-Asian-Games-Shooters-swimmers-shine-as-India-consolidate-dominance/articleshow/5540143.cms|title=South Asian Games: Shooters, swimmers shine as India consolidate dominance|newspaper=The Times of India|date=5 February 2010|access-date=28 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190613093112/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/tournaments/South-Asian-Games-Shooters-swimmers-shine-as-India-consolidate-dominance/articleshow/5540143.cms|archive-date=13 June 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Later that year, the country's [[Afghanistan national cricket team|cricket team]] followed it with the winning of [[2009–10 ICC Intercontinental Cup]].&lt;ref name=&quot;ICUP2009-10&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2009/TOURNAMENTS/INTERCONTINENTAL/about.shtml |title=2009–10 Intercontinental Cup |website=CricketEurope |access-date=28 May 2019 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130224153614/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2009/TOURNAMENTS/INTERCONTINENTAL/about.shtml |archive-date=24 February 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=23 March 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190323083553/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2009/TOURNAMENTS/INTERCONTINENTAL/about.shtml }}&lt;/ref&gt; In 2012, the country's [[Afghanistan national 3x3 team|3x3 basketball team]] won the gold medal at the [[3-on-3 basketball at the 2012 Asian Beach Games|2012 Asian Beach Games]]. In 2013, Afghanistan's [[Afghanistan national football team|football team]] followed as it won the [[SAFF Championship]].&lt;ref name=&quot;SAFF2013&quot;&gt;{{cite news |last=Lyse |first=Doucet |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-24074786 |title=Precious moments of unity touch Afghans after football triumph |work=BBC News |date=12 September 2013 |access-date=28 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130925172338/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-24074786 |archive-date=25 September 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

The [[Afghan national cricket team]], which was formed in 2001, participated in the [[2009 ICC World Cup Qualifier]], [[2010 ICC World Cricket League Division One]] and the [[2010 ICC World Twenty20]]. It won the [[ACC Twenty20 Cup]] in 2007, 2009, 2011 and 2013. The team eventually made it and played in the [[2015 Cricket World Cup]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://globalvoices.org/2015/02/20/afghanistan-makes-history-in-cricket-world-cup-despite-debut-loss-to-bangladesh/|title=Afghanistan Makes History in Cricket World Cup, Despite Debut Loss to Bangladesh|date=20 February 2015|access-date=28 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528232428/https://globalvoices.org/2015/02/20/afghanistan-makes-history-in-cricket-world-cup-despite-debut-loss-to-bangladesh/|archive-date=28 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The [[Afghanistan Cricket Board]] (ACB) is the official governing body of the sport and is headquartered in Kabul. The [[Alokozay Kabul International Cricket Ground]] serves as the nation's main cricket stadium. There are several other stadiums throughout the country, including the [[Ghazi Amanullah Khan International Cricket Stadium]] near [[Jalalabad]]. Domestically, cricket is played between teams from different provinces.

The [[Afghanistan national football team]] has been competing in international [[Association football|football]] since 1941.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.teammelli.com/matchdata/details/matchdetails.php?id=53|title=Statistics: Iran|access-date=28 May 2019|publisher=Team Melli|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103153545/http://www.teammelli.com/matchdata/details/matchdetails.php?id=53|archive-date=3 November 2019|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=3 November 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191103153545/http://www.teammelli.com/matchdata/details/matchdetails.php?id=53}}&lt;/ref&gt; The national team plays its home games at the [[Ghazi Stadium]] in Kabul, while [[football in Afghanistan]] is governed by the [[Afghanistan Football Federation]]. The national team has never competed or qualified for the [[FIFA World Cup]] but has recently won an international football trophy in 2013.&lt;ref name=&quot;SAFF2013&quot;/&gt; The country also has a national team in the sport of futsal, a 5-a-side variation of football.

The traditional and the national sport of Afghanistan is [[buzkashi]], mainly popular in the north, but also having a following in other parts of the country.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/international/afghanistans-buzkashi-horses-prepare-for-the-game-of-courage/article22457652.ece|title=Afghanistan's buzkashi horses prepare for the game of courage|newspaper=The Hindu|date=17 January 2018|via=www.thehindu.com}}&lt;/ref&gt; It is similar to [[polo]], played by horsemen in two teams, each trying to grab and hold a goat carcass.&lt;ref name=twsj&gt;{{cite news|last1=Abi-Habib|first1=Maria|last2=Fazly|first2=Walid|title=In Afghanistan's National Pastime, It's Better to Be a Hero Than a Goat|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703841904576256632384932122|access-date=13 April 2011|newspaper=The Wall Street Journal|date=13 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150526095017/http://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703841904576256632384932122|archive-date=26 May 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The [[Afghan Hound]] (a type of running dog) originated in Afghanistan and was formerly used in [[wolf hunting with dogs|wolf hunting]]. In 2002, traveler [[Rory Stewart]] reported that dogs were still used for wolf hunting in remote areas.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Rory|last=Stewart|author-link=Rory Stewart|title=The Places in Between|url=https://books.google.com/books?id=Nz_2AwAAQBAJ|date=2007|publisher=HMH Books|isbn=978-0-15-603593-4|page=100}}&lt;/ref&gt;

== See also ==
{{Portal|Afghanistan|Asia}}
* [[Outline of Afghanistan]]

== Explanatory notes==
{{Notelist|refs=
&lt;!--
{{Efn|name=fn1|The phoneme {{IPA|/f/}} ف occurs only in loanwords in Pashto, it tends to be replaced with {{IPA|/p/}} پ. {{IPA|[b]}} is also an allophone of {{IPA|/p/}} before voiced consonants; {{IPA|[v]}} is an allophone of {{IPA|/f/}} before voiced consonants in loanwords.}}--&gt;
}}

==References==
=== Citations ===
{{reflist}}

=== General and cited sources ===
{{Refbegin}}
* {{Cite book |title=Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813 |last=Mehta |first=Jaswant Lal |date=January 2005 |isbn=9781932705546 |publisher=Sterling Publishers |ref={{sfnref|Mehta}}}}
{{Refend}}

== Further reading ==
{{Main|Bibliography of Afghanistan}}
{{See also|Bibliography of the history of Central Asia}}
{{Refbegin}}
{{Div col|content=
* {{cite book |last=Barfield|first=Thomas|title=Afghanistan: A Cultural and Political History|url=https://books.google.com/books?id=tg45ygAACAAJ|date=2012|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-15441-1}}
* {{cite book |last1=Bleaney |first1=C. H |last2=Gallego |first2=María Ángeles |url={{Google books |plainurl=yes |id=qCh41lAvg8oC }} |title=Afghanistan: a bibliography |publisher=BRILL |year=2006 |isbn=978-90-04-14532-0}}
* {{cite book |last=Clements |first=Frank |url={{Google books |plainurl=yes |id=bv4hzxpo424C }} |title=Conflict in Afghanistan: A Historical Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |year=2003 |isbn=978-1-85109-402-8}}
* {{cite book |last=Dupree|first=Louis|author-link=Louis Dupree (professor)|title=Afghanistan|publisher=Oxford Pakistan Paperbacks|edition=2nd|year=1997|isbn=978-0-19-577634-8}}
* {{cite book |title=Afghanistan: A Short History of Its People and Politics|last=Ewans|first=Martin|publisher=Curzon Press|date=2002|isbn=0060505087}}
* {{cite book |last=Fowler |first=Corinne |url={{Google books |plainurl=yes |id=o4IrhX7n66YC }} |title=Chasing Tales: Travel Writing, Journalism and the History of British Ideas About Afghanistan |publisher=Rodopi |year=2007 |isbn=978-90-420-2262-1}}
* {{cite book |last=Griffiths |first=John C |url={{Google books |plainurl=yes |id=M7nMtaXdAS8C }} |title=Afghanistan: a History of Conflict |publisher=Carlton Books |year=2001 |isbn=978-1-84222-597-4}}
* {{cite book |last=Habibi |first=Abdul Hai |author-link=Abdul Hai Habibi |year=2003 |title=Afghanistan: An Abridged History |publisher=Fenestra Books |isbn=978-1-58736-169-2}}
* {{cite book |last=Hopkins |first=B.D. |url={{Google books |plainurl=yes |id=FOMUAQAAIAAJ }} |title=The Making of Modern Afghanistan |publisher=Palgrave Macmillan |year=2008 |isbn=978-0-230-55421-4}}
* {{cite book |last=Johnson |first=Robert |title=The Afghan Way of War: How and Why They Fight |year=2011 |url={{Google books |plainurl=yes |id=lNuH5YQJr6UC }} |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-979856-8}}
* {{cite book |last=Levi |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=KakcAAAAMAAJ |title=The Light Garden of the Angel King: Journeys in Afghanistan |publisher=Collins |year=1972 |isbn=978-0-00-211042-6}}
* {{cite book |last=Malleson |first=George Bruce |author-link=George Bruce Malleson |url=https://books.google.com/books?id=pqNGBEmHUd4C |title=History of Afghanistan, from the Earliest Period to the Outbreak of the War of 1878 |edition=Elibron Classic Replica |publisher=Adamant Media Corporation |year=2005 |isbn=978-1-4021-7278-6}}
* {{cite book |last=Olson |first=Gillia M |url=https://archive.org/details/afghanistan0000olso |url-access=registration |title=Afghanistan |publisher=Capstone Press |year=2005 |isbn=978-0-7368-2685-3}}
* {{cite book |last1=Omrani |first1=Bijan |last2=Leeming |first2=Matthew |url=https://books.google.com/books?id=VVu_NwAACAAJ|title=Afghanistan: A Companion and Guide |publisher=Odyssey Publications |edition=2nd |year=2011 |isbn=978-962-217-816-8 }}
* {{cite book |last=Reddy |first=L.R. |url=https://books.google.com/books?id=NubtDf2T3cAC |title=Inside Afghanistan: End of the Taliban Era? |publisher=APH Publishing |year=2002 |isbn=978-81-7648-319-3}}
* {{cite book |last=Runion |first=Meredith L. |url=https://books.google.com/books?id=aZk9XzqCFGUC |title=The History of Afghanistan |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2007 |isbn=978-0-313-33798-7}}
}}
{{Refend}}

== External links ==
{{Sister project links|voy=Afghanistan|Afghanistan|s=Portal:Afghanistan|collapsible=collapsed}}
{{EB1911 poster|Afghanistan}}
* [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/ Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210104184342/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/ |date=2021-01-04 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]].
* {{GovPubs|Afghanistan}}
* {{Curlie|Regional/Asia/Afghanistan}}
* {{Wikiatlas|Afghanistan}}
* [http://uiuc.libguides.com/afghanistan_research_guide Research Guide to Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150823112103/http://uiuc.libguides.com/afghanistan_research_guide |date=2015-08-23 }}</text>
      <sha1>im98sfyboltoso30mrpvbwd9rum3ye3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>56705</id>
      <parentid>56591</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T02:30:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>56705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="333318" sha1="6zvj2q4csqix5r7xj90sjkqht7h7pef" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = Islamic Emirate of Afghanistan
| common_name            = Afghanistan
| native_name            = {{unbulleted list|{{native name|ps|د افغانستان اسلامي امارت|italic=no}}&lt;br /&gt;{{small|{{transliteration|ps|Də Afġānistān Islāmī Imārat}}}}|{{native name|prs|امارت اسلامی افغانستان|italic=no}}&lt;br /&gt;{{small|{{transliteration|prs|Imārat-i Islāmī-yi Afghānistān}}}}}}
| image_flag             = Flag of Taliban.svg
| flag_caption           = Flag
| image_coat             = Arms of the Islamic Emirate of Afghanistan.svg
| alt_coat               = Coat of Arms of the Islamic Emirate&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://law.acku.edu.af/fa/download/file/fa/12686/77746 |title=Archived copy |access-date=17 September 2021 |archive-date=3 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190603201955/http://law.acku.edu.af/fa/download/file/fa/12686/77746 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=3 June 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190603201955/http://law.acku.edu.af/fa/download/file/fa/12686/77746 }}&lt;/ref&gt;
| symbol_type            = [[Emblem of Afghanistan|Emblem]]
| national_anthem        = {{lang|ps|دا د باتورانو کور}}&lt;br /&gt;{{transliteration|ps|Dā Də Bātorāno Kor}}&lt;br /&gt;&quot;[[This Is the Home of the Brave]]&quot;&lt;ref name=&quot;Tharoor&quot;&gt;{{Cite news|last=Tharoor|first=Ishaan|date=19 June 2013|title=The Taliban's Qatar Office: Are Prospects for Peace Already Doomed?|magazine=Time|url=https://world.time.com/2013/06/19/the-talibans-qatar-office-are-prospects-for-peace-already-doomed/|access-date=19 August 2021|issn=0040-781X|accessdate=13 March 2023|archivedate=19 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210819021327/https://world.time.com/2013/06/19/the-talibans-qatar-office-are-prospects-for-peace-already-doomed/}}&lt;/ref&gt;{{parabr}} 
| image_map              = {{switcher|[[File:Afghanistan (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Afghanistan on the globe|[[File:Afghanistan - Location Map (2013) - AFG - UNOCHA.svg|upright=1.15|frameless]]|Map of Afghanistan}}
| capital                = [[Kabul]]
| coordinates            = {{Coord|34|31|N|69|11|E|region:AF_source:geonames|display=inline,title}}&lt;ref&gt;[{{geonameslink|gnid=1149361|name=islamic-republic-of-afghanistan}} Islamic Republic of Afghanistan] in [{{geonamesabout}} Geonames.org (CC BY)]&lt;/ref&gt;
| largest_city           = Kabul
| official_languages     = {{hlist|[[Pashto]]|[[Dari]]}}
| ethnic_groups          = {{unbulleted list
 | 42% [[Pashtun]]
 | 27% [[Tajiks|Tajik]]
 | {{figure space}}9% [[Hazaras|Hazara]]
 | {{figure space}}9% [[Uzbeks|Uzbek]]
 | {{figure space}}4% [[Aimaq people|Aimaq]]
 | {{figure space}}3% [[Turkmen people|Turkmen]]
 | {{figure space}}2% [[Baloch people|Baloch]]
 | {{figure space}}4% [[Ethnic groups in Afghanistan|Others]]
 }}
| ethnic_groups_ref      = {{Efn|The last census in Afghanistan was conducted in 1979, and was itself incomplete. Due to the [[Afghanistan conflict (1978–present)|ongoing conflict]] in the country, no official census has been conducted since.&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://afghanistan.unfpa.org/en/node/15230|title = Population Matters|date = 3 March 2016|accessdate = 13 March 2023|archivedate = 16 August 2021|archiveurl = https://web.archive.org/web/20210816021136/https://afghanistan.unfpa.org/en/node/15230}}&lt;/ref&gt;}}&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/afghanistans-ethnic-mosaic/articleshow/85552093.cms
| title=Afghanistan's ethnic mosaic| author=timesofindia| website=[[The Times of India]]| date= 23 August 2021| publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web | url=https://worldpopulationreview.com/countries/afghanistan-population
| title=&quot;Afghanistan Population 2021&quot;| author=World Population Review| date= 19 September 2021| publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.statista.com/statistics/1258799/afghanistan-share-of-population-by-ethnic-group/
| title=Distribution of Afghan population by ethnic group 2020| author=statista.com| date= 20 August 2021| publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://reliefweb.int/report/afghanistan/afghan-ethnic-groups-brief-investigation
| title=Afghan Ethnic Groups: A Brief Investigation| author=reliefweb.int| date= 14 August 2011| publisher= | via=}}&lt;/ref&gt;
| ethnic_groups_year     = 2019 unofficial estimates
| religion               = {{unbulleted list
 | 99.7% [[Islam in Afghanistan|Islam]] ([[State religion|official]])
 | 0.3% [[Demographics of Afghanistan#Religion|Others]]
 }}
| religion_year          = 2009
| demonym                = [[Afghans|Afghan]]{{Efn|Other demonyms that have been used are Afghani,&lt;ref&gt;Dictionary.com. [[The American Heritage Dictionary of the English Language]], Fourth Edition. Houghton Mifflin Company, 2004. [http://dictionary.reference.com/browse/afghani Reference.com] (Retrieved 13 November 2007).&lt;/ref&gt; Afghanese and Afghanistani (see [[Afghans]] for further details)&lt;ref&gt;Dictionary.com. [[WordNet]] 3.0. [[Princeton University]]. [http://dictionary.reference.com/browse/afghanistani Reference.com] (Retrieved 13 November 2007). {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140328102257/http://dictionary.reference.com/browse/afghanistani |date=28 March 2014}}&lt;/ref&gt;|name=&quot;Demonym&quot;|group=&quot;Note&quot;}}&lt;ref name=&quot;Constitution of Afghanistan&quot;&gt;{{cite web|title=Constitution of Afghanistan|url=https://www.afghanembassy.us/about-afghanistan/constitution/|year=2004|access-date=16 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920112856/http://www.afghanembassy.us/about-afghanistan/constitution/|archive-date=20 September 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Afghan {{!}} meaning in the Cambridge English Dictionary |publisher=the Cambridge English Dictionary |isbn=9781107660151 |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/afghan }}&lt;/ref&gt;
| government_type        = [[Unitary state|Unitary]] [[totalitarian]]&lt;ref&gt;*{{cite journal |last1=Sakhi |first1=Nilofar |title=The Taliban Takeover in Afghanistan and Security Paradox |journal=Journal of Asian Security and International Affairs |date=December 2022 |volume=9 |issue=3 |pages=383–401 |doi=10.1177/23477970221130882 |s2cid=253945821 |quote=Afghanistan is now controlled by a militant group that operates out of a totalitarian ideology.}}
*{{cite web |last1=Madadi |first1=Sayed |title=Dysfunctional centralization and growing fragility under Taliban rule |url=https://www.mei.edu/publications/dysfunctional-centralization-and-growing-fragility-under-taliban-rule |website=[[Middle East Institute]] |access-date=28 November 2022 |date=6 September 2022 |quote=In other words, the centralized political and governance institutions of the former republic were unaccountable enough that they now comfortably accommodate the totalitarian objectives of the Taliban without giving the people any chance to resist peacefully. }}
*{{cite web |last1=Sadr |first1=Omar |title=Afghanistan's Public Intellectuals Fail to Denounce the Taliban |url=https://www.fairobserver.com/region/central_south_asia/omar-sadr-afghanistan-taliban-rule-totalitarianism-human-rights-news-2441/ |website=Fair Observer |access-date=28 November 2022 |date=23 March 2022 |quote=The Taliban government currently installed in Afghanistan is not simply another dictatorship. By all standards, it is a totalitarian regime. }}
*{{cite web |title=Dismantlement of the Taliban regime is the only way forward for Afghanistan |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/southasiasource/dismantlement-of-the-taliban-regime-is-the-only-way-forward-for-afghanistan/ |website=[[Atlantic Council]] |access-date=28 November 2022 |date=8 September 2022 |quote=As with any other ideological movement, the Taliban's Islamic government is transformative and totalitarian in nature. }}
*{{cite web |last1=Akbari |first1=Farkhondeh |title=The Risks Facing Hazaras in Taliban-ruled Afghanistan |url=https://extremism.gwu.edu/risks-facing-hazaras-taliban-ruled-afghanistan |website=[[George Washington University]] |access-date=28 November 2022 |date=7 March 2022 |quote=In the Taliban's totalitarian Islamic Emirate of Afghanistan, there is no meaningful political inclusivity or representation for Hazaras at any level. |accessdate=13 March 2023 |archivedate=14 January 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230114164914/https://extremism.gwu.edu/risks-facing-hazaras-taliban-ruled-afghanistan }}&lt;/ref&gt; [[provisional government|provisional]] [[theocratic]] [[Islamic state|Islamic]] [[emirate]]&lt;!--Non-monarchical emirate--&gt;&lt;ref&gt;
*{{cite news |last1=Choi |first1=Joseph |title=EU: Provisional Taliban government does not fulfill promises |url=https://thehill.com/policy/international/571292-eu-provisional-taliban-government-does-not-fulfill-promises |access-date=18 March 2022 |work=[[The Hill (newspaper)|The Hill]] |date=8 September 2021}}
*{{cite news |last1=Bezhan |first1=Frud |title=Key Figures In The Taliban's New Theocratic Government |url=https://gandhara.rferl.org/a/afghanistan-taliban-government-figures/31448372.html |access-date=6 February 2022 |work=[[Radio Farda]] |publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] |date=7 September 2021}}
*{{cite news |last1=George |first1=Susannah |title=Inside the Taliban campaign to forge a religious emirate |url=https://www.washingtonpost.com/world/interactive/2023/afghanistan-taliban-islamic-law-rights/ |access-date=19 February 2023 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=18 February 2023}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1          = [[Supreme Leader of Afghanistan|Supreme Leader]]
| leader_name1           = {{nowrap|[[Hibatullah Akhundzada]]}}
| leader_title2          = [[Prime Minister of Afghanistan|Prime Minister]]
| leader_name2           = [[Hasan Akhund]] ([[Acting prime minister|acting]])
| leader_title3          = [[Chief Justice of Afghanistan|Chief Justice]]
| leader_name3           = [[Abdul Hakim Ishaqzai]]
| legislature            = [[Leadership Council of Afghanistan|Leadership Council]]&lt;ref&gt;{{cite news |title=Afghanistan's Taliban ruler faces rare internal criticism, revealing divisions |url=https://www.cbsnews.com/news/afghanistan-taliban-divisions-supreme-leader-akhundzada-rare-criticism/ |access-date=19 February 2023 |work=[[CBS News]] |date=17 February 2023 |quote=Its commanders and politicians take their orders from a powerful leadership council based not in the capital of Kabul, but in the Taliban's traditional homeland of Kandahar, in southern Afghanistan.}}&lt;/ref&gt;
| sovereignty_type       = [[History of Afghanistan|Formation]]
| established_event1     = [[Hotak dynasty]]
| established_date1      = [[Mirwais Hotak|1709]]–[[Siege of Kandahar|1738]]
| established_event2     = {{nowrap|[[Durrani Empire]]}}
| established_date2      = 1747–1823
| established_event3     = [[Emirate of Afghanistan|Emirate]]
| established_date3      = 1823–1839
| established_event4     = [[Durrani Empire|Restoration of the Durrani Kingdom]]
| established_date4      = [[First Anglo-Afghan War|1839–1842]]
| established_event5     = [[Emirate of Afghanistan|Restoration of the Emirate]]
| established_date5      = [[First Anglo-Afghan War|1842–1926]]
| established_event6     = [[Dost Mohammad Khan|Dost Mohammad unites Afghanistan]]
| established_date6      = [[Herat Campaign of 1862–63|27 May 1863]]
| established_event7     = [[Treaty of Gandamak|Anglo-Afghan Agreement]]
| established_date7      = [[Second Anglo-Afghan War|26 May 1879]]
| established_event8     = [[Third Anglo-Afghan War|Independence]]
| established_date8      = [[Afghan Independence Day|19 August 1919]]
| established_event9     = [[Kingdom of Afghanistan|Kingdom]]
| established_date9      = 9 June 1926
| established_event10    = [[Republic of Afghanistan (1973–1978)|Republic]]
| established_date10     = [[1973 Afghan coup d'état|17 July 1973]]
| established_event11    = [[Democratic Republic of Afghanistan|Democratic Republic]]
| established_date11     = [[Saur Revolution|27–28 April 1978]]
| established_event12    = [[Islamic State of Afghanistan|Islamic State]]
| established_date12     = 28 April 1992
| established_event13    = [[Islamic Emirate of Afghanistan (1996–2001)|Islamic Emirate]]
| established_date13     = 27 September 1996
| established_event14    = {{nowrap|[[Islamic Republic of Afghanistan|Islamic Republic]]}}
| established_date14     = 26 January 2004
| established_event15    = [[Fall of Kabul (2021)|Restoration of Islamic Emirate]]
| established_date15     = 15 August 2021
| area_km2               = 652,867&lt;ref&gt;Central Statistics Office Afghanistan&lt;/ref&gt;
| area_rank              = 40th
| area_sq_mi             = 252,072
| percent_water          = negligible
| population_estimate    = 38,346,720&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Afghanistan|access-date=24 September 2022|year=2022}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 37th
| population_density_km2 = 48.08
| population_density_sq_mi = 119
| population_density_rank = 174th
| GDP_PPP                = $72.911&amp;nbsp;billion&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=63&amp;pr.y=8&amp;sy=2018&amp;ey=2023&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=512&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=Afghanistan |publisher=International Monetary Fund |access-date=14 November 2018}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2018
| GDP_PPP_rank           = 96th
| GDP_PPP_per_capita     = $2,024&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 169th
| GDP_nominal            = $21.657&amp;nbsp;billion&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal_year       = 2018
| GDP_nominal_rank       = 111st
| GDP_nominal_per_capita = $493&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 177th
| HDI                    = 0.478&lt;!-- number only --&gt;
| HDI_year               = 2021&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --&gt;
| HDI_change             = decrease&lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{cite book|title=Human Development Report 2021/2022: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World|date=2022|publisher=[[United Nations Development Programme]]|pages=284|isbn=9789211264517|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|access-date=24 September 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UNHDRDiff&quot;&gt;{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|access-date=16 December 2020}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 180th
| currency               = [[Afghan afghani|Afghani]] ({{lang|prs|افغانی}})
| currency_code          = AFN
| time_zone              = [[Afghanistan Time]]
| utc_offset             = +4:30&lt;br /&gt;[[Lunar Hijri calendar|Lunar Calendar]]&lt;ref&gt;{{Cite web |last=8am |date=2022-03-26 |title=Taliban Changes Solar Year to Hijri Lunar Calendar |url=https://8am.af/eng/taliban-changes-solar-year-to-hijri-lunar-calendar/ |access-date=2022-09-04 |website=Hasht-e Subh Daily |language=en-US |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2022-09-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220904224713/https://8am.af/eng/taliban-changes-solar-year-to-hijri-lunar-calendar/ }}&lt;/ref&gt;
| DST_note               = ''[[Daylight saving time|DST]] is not observed''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.timeanddate.com/time/time-zones-interesting.html|title=Half Hour and 45-Minute Time Zones|website=www.timeanddate.com}}&lt;/ref&gt;
| drives_on              = right
| calling_code           = [[Telephone numbers in Afghanistan|+93]]
| cctld                  = [[.af]]&lt;br /&gt;[[افغانستان.]]
| status                 = [[UN member state]] under an [[Recognition of the Islamic Emirate of Afghanistan|unrecognized government]]
| today                  = 
}}

'''အဖဂါန္နိသတာန်''',{{efn|{{IPAc-en|audio=En-us-Afghanistan.ogg|æ|f|ˈ|ɡ|æ|n|ᵻ|s|t|æ|n|,_|æ|f|ˈ|ɡ|ɑː|n|ᵻ|s|t|ɑː|n}}}} ယၟုပေင်ပေင် ပ္ဍဲသၞောဝ်မ္ဂး '''ဍုင်စောဖါအေဿလာမ် အဖဂါန်န္နိသတာန် (Islamic Emirate of Afghanistan)''',{{efn|{{bulleted list|{{lang-ps|د افغانستان اسلامي امارت}}|{{lang-prs|امارت اسلامی افغانستان}}}}}} ဒှ် နိဂီုကမၠက် မနွံမွဲဒမြိပ်ဂၠံင် လဒေါဝ်အာရှ ကေုာံ အာရှသၠုင်ကျာ။ မစၟတ်သမ္တီ မဒှ်ဍုင်လဒေါဝ်ဂြိုဟ်အာရှ၊&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Securing Stability in Afghanistan, the 'Heart of Asia'|url=https://thediplomat.com/2015/11/securing-stability-in-afghanistan-the-heart-of-asia/|access-date=2022-02-25|website=thediplomat.com|language=en-US}}&lt;/ref&gt; မဒှ်ဍုင် ပယျဵု ဆက်ကု ဍုင်ပါကိသတာန် ဗွဲဒိုဟ် ဗမံက် ကဵု သၠုင်ကျာ၊{{efn|The [[Government of India]] regards Afghanistan as a bordering country, as it considers all of [[Kashmir]] to be part of India. However, this is [[Kashmir conflict|disputed]], and the region bordering Afghanistan is administered by Pakistan. Source: {{cite web |title=Ministry of Home Affairs (Department of Border Management) |url=https://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/BMIntro-1011.pdf|access-date=1 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317182910/https://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/BMIntro-1011.pdf|archive-date=17 March 2015|url-status=dead}}}} အဳရာန် ဗွဲဒိုဟ်ပလိုတ်၊ တုခ်မေန်နိသတာန် ဗွဲဒိုဟ် ဗာယပ်၊ ဥဇဗေကိသတာန် ဗွဲဒိုဟ် သၟဝ်ကျာ၊ တာဇိကိသတာန် ဗွဲဒိုဟ်ဨသာန်၊ တုဲပၠန် ဍုင်ကြုက်ဂှ် ဗွဲဒိုဟ်ဨသာန် ကေုာံ ဗမံက်။ သမၠဲတိ နွံ ၆၅၂,၈၆၄ ကဳလဝ်မဳတာပန်ကၠင် (၂၅၂,၀၇၂ တိုင်ပန်ကၠင်)၊ နိဂီုကရေက် လပါ်သၟဝ်ကျာ ကဵု နေရတိဂှ် ဒှ်ဒေသကုန်ဒဵုဂမၠိုင် မဒှ်ဓရောင်ဒဵု ဟိန္ဒုကုရှ် (Hindu Kush)ရ။ ကာဗူ ဂှ် ဒှ်ဍုင်ဇၞော်အိုတ်တုဲ ဒှ်ဍုင်ရာဇဌာန်ရ။ အတိုင်စရင် နူသၞာံ ၂၀၂၁မ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲအဖဂါန္နိသတာန်ဂှ် နွံ ၄၀,၂ မဳလဳယာန်၊&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; (နွံစ ၜိုတ် ၃၂,၉ မဳလဳယာန်&lt;ref&gt;{{cite report|title=د هېواد د وګړو اټکل برآورد نفوس کشور1399|language=ar,en|trans-title=Estimated Population of Afghanistan 2020–21|url=https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2020/06/%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%DB%B1%DB%B3%DB%B9%DB%B9-%D9%86%D8%B3%D8%AE%DB%80-%D8%A7%D9%88%D9%84.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200703171906/https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2020/06/%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D9%81%D9%88%D8%B3-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%DB%B1%DB%B3%DB%B9%DB%B9-%D9%86%D8%B3%D8%AE%DB%80-%D8%A7%D9%88%D9%84.pdf|archive-date=3 July 2020|access-date=1 July 2020}}&lt;/ref&gt;) မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဂကူနာနာ ဂကူပါသတုန်၊ တာဂျိတ်၊ ဟာဇရာသ်၊ ဥဇဗေက်၊ တူကမာန်၊ ကဳဇဳဗေသ်  composed of ethnic ပါသတုန် (Pashtuns)၊ တာဂျိတ် (Tajiks)၊ ဟာဇရာသ် (Hazaras)၊ ဥဇဗေက် (Uzbeks)၊ တူကမာန် (Turkmens)၊ ကဳဇဳဗေသ် (Qizilbash)၊ အာဲမက် (Aimak)၊ ပါရှယဳ (Pashayi)၊ ဗလောက် (Baloch)၊ ပမိရိသ် (Pamiris)၊ နုရိသတာန်နိ (Nuristanis) ကေုာံ ဂကူတၞဟ်တအ်ရ။ 

ပ္ဍဲဒေသ အဖဂါန္နိသတာန်ဂှ် ကောန်မၞိဟ်တအ် စပဒတဴကၠုင် နူကဵု အခိင်ခေတ်တၟိလဒေါဝ်၊ တုဲပၠန် ရးနိဂီုဂှ် နွံတန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ် ဂၠံင်သုတ် မဒှ်ဂၠံင် မလုပ်ဝင်တုဲ ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ်ဂၠံင်ဂှ် နွံကဵု အာဲတၟာဲယေန်သၞာင်တြေံဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-349-17443-0_1|doi = 10.1007/978-1-349-17443-0_1|chapter = The Land and the People in History|title = Afghanistan Under Soviet Domination, 1964–83|year = 1984|last1 = Hyman|first1 = Anthony|pages = 3–22|isbn = 978-0-333-36353-9}}&lt;/ref&gt; Popularly referred to as the [[graveyard of empires]],&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Pillalamarri|first=Akhilesh|title=Why Is Afghanistan the 'Graveyard of Empires'?|url=https://thediplomat.com/2017/06/why-is-afghanistan-the-graveyard-of-empires/|access-date=2022-02-25|website=thediplomat.com|language=en-US}}&lt;/ref&gt; the land has historically been home to various peoples and [[Invasions of Afghanistan|has witnessed numerous military campaigns]], including those by [[Persian empire|the Persians]], [[Alexander the Great]], the [[Maurya Empire]], [[Muslim conquests of Afghanistan|Arab Muslims]], the [[Mongol invasion of the Khwarazmian Empire|Mongols]], the [[European influence in Afghanistan#The Great Game|British]], the [[Soviet–Afghan War|Soviet Union]], and most recently by [[War in Afghanistan (2001–2021)|a US-led coalition]]. Afghanistan also served as the source from which the [[Greco-Bactrian Kingdom|Greco-Bactrians]] and the [[Mughal Empire|Mughals]], amongst others, rose to form major empires.&lt;ref name=&quot;Galvin-PreIslamic&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.gl.iit.edu/govdocs/afghanistan/PreIslamic.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20011103002246/http://www.gl.iit.edu/govdocs/afghanistan/PreIslamic.html |archivedate=3 November 2001|title=The Pre-Islamic Period |publisher=Illinois Institute of Technology |work=Afghanistan Country Study |first=Luke |last=Griffin |date=14 January 2002 |access-date=14 October 2010}}&lt;/ref&gt; The various conquests and periods in both the [[Greater Iran|Iranian]] and [[Greater India|Indian]] cultural spheres&lt;ref&gt;{{cite book|title=Encyclopedia of Hinduism|last=Denise Cush |first= Catherine Robinson, Michael York|year=2012|page=200|isbn=9781135189792|url=https://books.google.com/books?id=kzPgCgAAQBAJ&amp;pg=PA200}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The remarkable rugs of war, Drill Hall Gallery|date=30 July 2021|publisher=The Australian|url=https://amp.theaustralian.com.au/arts/review/the-remarkable-rugs-of-war-drill-hall-gallery/news-story/49fb932f8be798b1641425be98e4e0db|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122182853/https://amp.theaustralian.com.au/arts/review/the-remarkable-rugs-of-war-drill-hall-gallery/news-story/49fb932f8be798b1641425be98e4e0db|archive-date=22 November 2021|access-date=22 November 2021|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; made the area a center for [[Zoroastrianism]], Buddhism, Hinduism, and later Islam throughout history.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.redlandsdailyfacts.com/2021/09/15/professing-faith-religious-traditions-in-afghanistan-are-diverse/|title=Professing Faith: Religious traditions in Afghanistan are diverse|date=16 September 2021}}&lt;/ref&gt;

The modern state of Afghanistan began with the [[Durrani dynasty]] in the 18th century, with the [[Durrani Empire|Durrani Afghan Empire]] being formed by [[Ahmad Shah Durrani]]. The Durrani Empire led conquests in which, at its peak, encompassed land that spanned from [[eastern Iran]] to [[North India|northern India]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Afghanistan: the land that forgot time|date=26 October 2001|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2001/oct/26/afghanistan.terrorism11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Pashtun will outlast all empires, but can they hold Afghanistan's center?|date=30 September 2021|author=Pepe Escobar|url=https://thecradle.co/Article/columns/2260|accessdate=13 March 2023|archivedate=10 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211010074808/https://thecradle.co/Article/columns/2260}}&lt;/ref&gt; However, {{Weasel inline|text=it is argued|date=February 2023}} that [[Dost Mohammad Khan]] laid the foundations of the [[Emirate of Afghanistan|first modern Afghan state]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1995|title=DŌST MOḤAMMAD KHAN |url=https://iranicaonline.org/articles/dost-mohammad-khan |url-status=live |access-date=February 8, 2023|website=Encyclopaedia Iranica}}&lt;/ref&gt; Following the Durrani Empire's decline and the death of [[Ahmad Shah Durrani]] and [[Timur Shah Durrani|Timur Shah]], it was divided into multiple smaller independent kingdoms, including but not limited to [[Herat (1793–1863)|Herat]], [[Principality of Qandahar|Kandahar]] and [[Emirate of Afghanistan|Kabul]]. Afghanistan would be reunited in the 19th century after seven decades of civil war from 1793 to 1863, with wars of unification led by [[Dost Mohammad Khan]] from 1823 to 1863, where he conquered the independent principalities of Afghanistan under the Emirate of Kabul. Dost Mohammad died in 1863, days after [[Herat Campaign of 1862–63|his last campaign to unite Afghanistan]], and Afghanistan was consequently [[Afghan Civil War (1863–1869)|thrown back into civil war]] with fighting amongst his successors. During this time, Afghanistan became a [[buffer state]] in the [[Great Game]] between the [[British Empire]] (in [[British Raj|British-ruled India]]) and the [[Russian Empire]]. From India, the British attempted to subjugate Afghanistan but were repelled in the [[First Anglo-Afghan War]]. However, the [[Second Anglo-Afghan War]] saw a British victory and the successful establishment of British political influence over Afghanistan. Following the [[Third Anglo-Afghan War]] in 1919, Afghanistan became free of foreign political hegemony, and emerged as the independent [[Kingdom of Afghanistan]] in June 1926 under [[Amanullah Khan]]. This monarchy lasted almost half a century, until [[Mohammed Zahir Shah|Zahir Shah]] was [[1973 Afghan coup d'état|overthrown in 1973]], following which the [[Republic of Afghanistan (1973–1978)|Republic of Afghanistan]] was established.

Since the late 1970s, Afghanistan's history has been dominated by extensive warfare, including [[Afghanistan conflict (1978–present)|coups, invasions, insurgencies, and civil wars]]. The conflict began in 1978 when a [[Saur Revolution|communist revolution]] established a [[Democratic Republic of Afghanistan|socialist state]], and subsequent infighting prompted the [[Soviet invasion of Afghanistan|Soviet Union to invade Afghanistan]] in 1979. [[Mujahideen]] fought against the Soviets in the [[Soviet–Afghan War]] and [[Afghan Civil War (1989–1992)|continued]] [[Afghan Civil War (1992–1996)|fighting]] [[Afghan Civil War (1996-2001)|amongst themselves]] following the [[Soviet withdrawal from Afghanistan|Soviets' withdrawal in 1989]]. The [[Islamic fundamentalism|Islamic fundamentalist]] [[Taliban]] controlled most of the country by 1996, but their [[Islamic Emirate of Afghanistan (1996–2001)|Islamic Emirate of Afghanistan]] received little international recognition before its overthrow in the 2001 [[United States invasion of Afghanistan|US invasion of Afghanistan]]. The Taliban returned to power in 2021 after [[Fall of Kabul (2021)|capturing Kabul]] and overthrowing the government of the [[Islamic Republic of Afghanistan]], thus bringing an end to the [[War in Afghanistan (2001–2021)|2001–2021 war]].&lt;ref name=&quot;CTC 2021&quot;&gt;{{cite journal |author-last=Watkins |author-first=Andrew H. |date=November 2021 |url=https://ctc.usma.edu/wp-content/uploads/2021/11/CTC-SENTINEL-092021.pdf |title=An Assessment of Taliban Rule at Three Months |url-status=live |editor1-last=Cruickshank |editor1-first=Paul |editor2-last=Hummel |editor2-first=Kristina |journal=[[CTC Sentinel]] |volume=14 |issue=9 |pages=1–14 |publisher=[[Combating Terrorism Center]] |location=[[West Point, New York]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20211129104726/https://ctc.usma.edu/wp-content/uploads/2021/11/CTC-SENTINEL-092021.pdf |archive-date=29 November 2021 |access-date=29 November 2021 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211129104726/https://ctc.usma.edu/wp-content/uploads/2021/11/CTC-SENTINEL-092021.pdf |date=29 November 2021 }}&lt;/ref&gt; Although initially claiming it would form an inclusive government for the country, in September 2021 the Taliban re-established the Islamic Emirate of Afghanistan with an [[interim government]] made up entirely of Taliban members.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-09-09 |title=Who Will Run the Taliban Government? |url=https://www.crisisgroup.org/asia/south-asia/afghanistan/who-will-run-taliban-government |access-date=2022-10-18 |website=www.crisisgroup.org |language=en}}&lt;/ref&gt; The Taliban government remains internationally unrecognized.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Taliban: Unrecognized and unrepentant |url=https://www.mei.edu/publications/taliban-unrecognized-and-unrepentant |access-date=2022-10-18 |website=Middle East Institute |language=en}}&lt;/ref&gt;

Afghanistan is rich in natural resources, including [[lithium]], [[iron]], [[zinc]], and [[copper]]. It is also the world's largest producer of [[opium]],&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-08-24 |title=What's the Taliban's record on opium production? |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58308494 |access-date=2022-05-07 |website=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; second largest producer of [[cannabis]],&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Morocco seizes over 840 kg of cannabis – Xinhua {{!}} English.news.cn |url=http://www.xinhuanet.com/english/2019-08/06/c_138288434.htm |access-date=2022-10-18 |website=www.xinhuanet.com}}&lt;/ref&gt; and third largest of both [[saffron]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Afghanistan's Saffron on Media {{!}} AfGOV |url=https://www.mail.gov.af/en/afghanistan%E2%80%99s-saffron-media |access-date=2022-10-18 |website=www.mail.gov.af |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2023-04-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230408010552/https://www.mail.gov.af/en/afghanistan%E2%80%99s-saffron-media }}&lt;/ref&gt; and [[Cashmere wool|cashmere]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taliban Takeover Puts Afghanistan's Cashmere, Silk Industries at Risk |url=https://www.businessoffashion.com/news/global-markets/taliban-takeover-puts-afghanistans-cashmere-silk-industries-at-risk/ |access-date=2022-10-18 |website=The Business of Fashion |language=en}}&lt;/ref&gt; The country is a member of the [[South Asian Association for Regional Cooperation]] and a founding member of the [[Organization of Islamic Cooperation]]. Due to the effects of war in recent decades, the country has dealt with high levels of [[terrorism]], [[Poverty in Afghanistan|poverty]], and [[Undernutrition in children|child malnutrition]]. Afghanistan's economy is the world's 96th-largest, with a [[gross domestic product]] (GDP) of $72.9 billion by [[purchasing power parity]]. However, Afghanistan remains among the world's [[least developed countries]], ranking 180th in the [[Human Development Index|Human development Index]], while its per capita GDP (PPP) ranks 169th out of 186 countries {{As of|2018|lc=y}}.

== Etymology ==
{{Main|Name of Afghanistan}}
Some scholars suggest that the [[Root (linguistics)|root]] name [[Afghan (ethnonym)|''Afghān'']] is derived from the [[Sanskrit]] word ''[[Aśvaka]]n'', which was the name used for ancient inhabitants of the [[Hindu Kush]].&lt;ref&gt;
*''&quot;The name Afghan has evidently been derived from Asvakan, the Assakenoi of Arrian... &quot;'' (Megasthenes and Arrian, p 180. See also: Alexander's Invasion of India, p 38; J.W. McCrindle). 
*''&quot;Even the name Afghan is Aryan being derived from Asvakayana, an important clan of the Asvakas or horsemen who must have derived this title from their handling of celebrated breeds of horses&quot;'' (See: Imprints of Indian Thought and Culture Abroad, p 124, Vivekananda Kendra Prakashan).
*cf: ''&quot;Their name (Afghan) means &quot;cavalier&quot; being derived from the [[Sanskrit]], ''Asva'', or ''Asvaka'', a horse, and shows that their country must have been noted in ancient times, as it is at the present day, for its superior breed of horses. Asvaka was an important tribe settled north to Kabul river, which offered a gallant resistance but ineffectual resistance to the arms of Alexander &quot;''(Ref: Scottish Geographical Magazine, 1999, p 275, Royal Scottish Geographical Society).
*''&quot;Afghans are Assakani of the [[Greeks]]; this word being the [[Sanskrit]] [[Ashvaka]] meaning 'horsemen'&quot;'' (Ref: Sva, 1915, p 113, Christopher Molesworth Birdwood).
*Cf: ''&quot;The name represents Sanskrit Asvaka in the sense of a ''cavalier'', and this reappears scarcely modified in the Assakani or Assakeni of the historians of the expedition of [[Alexander the Great|Alexander]]&quot;'' (Hobson-Jobson: A Glossary of Colloquial [[Anglo-Indian]] words and phrases, and of kindred terms, etymological..by Henry Yule, AD Burnell).&lt;/ref&gt; ''Aśvakan'' literally means &quot;horsemen&quot;, &quot;horse breeders&quot;, or &quot;[[cavalry]]men&quot; (from ''[[aśva]]'', the [[Sanskrit]] and [[Avestan]] words for &quot;[[horse]]&quot;).&lt;ref&gt;{{cite book |title=Ancient India |first=Ramesh Chandra |last=Majumdar |author-link=Ramesh Chandra Majumdar |edition=Reprinted |publisher=Motilal Banarsidass |year=1977 |orig-year=1952 |isbn=978-8-12080-436-4 |page=99 |url=https://books.google.com/books?id=XNxiN5tzKOgC&amp;pg=PA99}}&lt;/ref&gt; However, others such as Ibrahim Khan have contended that the word Afghan comes from [[Bactrian language|Bactrian]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Khan |first=Ibrahim |date=2022-05-03 |title=په افغان ټکي کښې پټه کيسه |url=http://khyber.org/pacademy/journal3/index.php/path/article/view/265 |journal=Pashto |language=en |volume=51 |issue=663 |issn=2789-8342 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220606020051/http://khyber.org/pacademy/journal3/index.php/path/article/view/265 |date=2022-06-06 }}&lt;/ref&gt;

Historically, the ethnonym ''Afghān'' was used to refer to ethnic [[Pashtuns]].&lt;ref name=&quot;Afghan&quot;&gt;{{cite encyclopedia |author=Ch. M. Kieffer |url=http://www.iranicaonline.org/articles/afgan-in-current-political-usage-any-citizen-of-afghanistan-whatever-his-ethnic-tribal-or-religious-affiliation |title=Afghan |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |edition=online |publisher=Columbia University |date=15 December 1983|archive-url=https://web.archive.org/web/20131116233835/http://www.iranicaonline.org/articles/afgan-in-current-political-usage-any-citizen-of-afghanistan-whatever-his-ethnic-tribal-or-religious-affiliation |archive-date=16 November 2013 }}&lt;/ref&gt; The Arabic and Persian form of the name, ''Afġān'', was first attested in the 10th-century geography book ''[[Hudud al-'Alam]]''.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Afghans|last1=Vogelsang|first1=Willem|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&amp;pg=PA18|access-date=6 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190709112010/https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA18|archive-date=9 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The last part of the name, &quot;''[[-stan]]''&quot;, is a Persian suffix meaning &quot;place of&quot;. Therefore, &quot;Afghanistan&quot; translates to &quot;land of the Afghans&quot;, or &quot;land of the Pashtuns&quot; in a historical sense. According to the third edition of the ''[[Encyclopedia of Islam]]'':&lt;ref&gt;{{EI3|last=Nölle-Karimi|first=Christine|title=Afghanistan until 1747|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/*-COM_24776|year=2020}}&lt;/ref&gt;
{{blockquote|The name Afghanistan (Afghānistān, land of the Afghans / Pashtuns, ''afāghina'', sing. ''afghān'') can be traced to the early eighth/fourteenth century, when it designated the easternmost part of the [[Kartid]] realm. This name was later used for certain regions in the [[Safavid Iran|Ṣafavid]] and [[Mughal Empire|Mughal]] empires that were inhabited by Afghans. While based on a state-supporting elite of [[Durrani|Abdālī / Durrānī]] Afghans, the [[Durrani Empire|Sadūzāʾī Durrānī polity]] that came into being in 1160 / 1747 was not called Afghanistan in its own day. The name became a state designation only during the colonial intervention of the nineteenth century.}}

The term &quot;Afghanistan&quot; first appeared in 1855, during the reign of [[Dost Mohammad Khan]].{{sfn|Lee|2019|p=317}}

== Ancient history ==
{{Main|History of Afghanistan}}
[[File:Nomads in Badghis Province.jpg|thumb|Tents of [[Afghans|Afghan]] [[nomad]]s in the northern [[Badghis Province|Badghis province]] of Afghanistan. Early peasant farming villages came into existence in Afghanistan about 7,000 years ago.]]

Many empires and kingdoms have also risen to power in Afghanistan, such as the [[Greco-Bactrians]], [[Indo-Scythians]], [[Kushan]]s, [[Kidarites]], [[Hephthalites]], [[Alkhons]], [[Nezaks]], [[Zunbils]], [[Turk Shahi]]s, [[Hindu Shahi]]s, [[Lawiks]], [[Saffarids]], [[Samanids]], [[Ghaznavids]], [[Ghurids]], [[Khalji]]s, [[Kartids]], [[Lodi dynasty|Lodis]], [[Sur Empire|Surs]], [[Mughals]], and finally, the [[Hotak dynasty|Hotak]] and [[Durrani Empire|Durrani]] dynasties, which marked the political origins of the modern state.{{sfn|Runion|2007|page=44–49}} Throughout millennia several cities within the modern day Afghanistan served as capitals of various empires, namely, Bactra ([[Balkh]]), Alexandria on the Oxus ([[Ai-Khanoum]]), [[Kapisi]], [[Sigal, Sakastan|Sigal]], [[Kabul]], [[Kunduz]], [[Zaranj]], [[Firozkoh]], [[Herat]], Ghazna ([[Ghazni]]), Binban ([[Bamyan]]), and [[Kandahar]].

The country has been home to various peoples through the ages, among them the [[ancient Iranian peoples]] who established the dominant role of [[Indo-Iranian languages]] in the region. At multiple points, the land has been incorporated within vast regional empires; among them the [[Achaemenid Empire]], the [[Macedonian Empire]], the [[Maurya Empire]], and the [[Islamic Empire]].&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Indo-Aryans of Ancient South Asia: Language, Material Culture and Ethnicity|author=George Erdosy|page=321|url=https://books.google.com/books?id=A6ZRShEIFwMC|isbn=3110144476|date=1995}}&lt;/ref&gt; For its success in resisting foreign occupation during the 19th and 20th centuries, Afghanistan has been called the &quot;[[graveyard of empires]]&quot;,{{sfn|Barfield|2012|page=255}} though it is unknown who coined the phrase.&lt;ref&gt;{{Cite news| issn = 0362-4331| last = Nordland| first = Rod| title = The Empire Stopper| work = The New York Times| date = 29 August 2017| url = https://www.nytimes.com/2017/08/29/world/asia/afghanistan-graveyard-empires-historical-pictures.html| quote = Afghanistan has long been called the &quot;graveyard of empires&quot; – for so long that it is unclear who coined that disputable term.| access-date = 18 November 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20181205023840/https://www.nytimes.com/2017/08/29/world/asia/afghanistan-graveyard-empires-historical-pictures.html| archive-date = 5 December 2018| url-status = live}}&lt;/ref&gt;

===Prehistory and antiquity===
{{Main|Ancient history of Afghanistan}}
Excavations of prehistoric sites suggest that humans were living in what is now Afghanistan at least 50,000 years ago, and that farming communities in the area were among the earliest in the world. An important site of early historical activities, many believe that Afghanistan compares to [[Egypt]] in terms of the historical value of its archaeological sites.&lt;ref name=&quot;JFS&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761569370___42/Afghanistan.html |title=Afghanistan&amp;nbsp;– John Ford Shroder, University of Nebraska |publisher=Encarta |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040717092902/http://encarta.msn.com/text_761569370___42/Afghanistan.html |archive-date=17 July 2004 |url-status=dead  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1881896-1,00.html |title=Afghanistan: A Treasure Trove for Archaeologists |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |date=26 February 2009 |access-date=13 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726153721/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C1881896-1%2C00.html |archive-date=26 July 2013 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=26 July 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130726153721/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1881896-1,00.html }}&lt;/ref&gt; 
[[File:Indus Valley Civilization, Mature Phase (2600-1900 BCE).png|thumb| The extent of the [[Indus Valley civilization]] during its mature phase|upright=1.2]]

====Ancient era====
{{see also|Hindu and Buddhist heritage of Afghanistan}}
[[Archaeological]] exploration done in the 20th century suggests that the geographical area of Afghanistan has been closely connected by culture and trade with its neighbors to the east, west, and north. Artifacts typical of the [[Paleolithic]], [[Mesolithic]], [[Neolithic]], [[Bronze Age|Bronze]], and [[Iron Age]]s have been found in Afghanistan. Urban civilization is believed to have begun as early as 3000 BCE, and the early city of [[Mundigak]] (near [[Kandahar]] in the south of the country) was a center of the [[Helmand culture]]. More recent findings established that the [[Indus Valley Civilization]] stretched up towards modern-day Afghanistan, making the ancient civilization today part of Pakistan, Afghanistan, and India. In more detail, it extended from what today is northwest Pakistan to northwest India and northeast Afghanistan. An Indus Valley site has been found on the [[Oxus River]] at [[Shortugai]] in northern Afghanistan.&lt;ref name=&quot;The Ancient Indus pp.1&quot;&gt;{{cite book|title=The Ancient Indus: Urbanism, Economy, and Society|page=1|author=Rita Wright|date=2009|url=https://books.google.com/books?id=gAgFPQAACAAJ|isbn=978-0521576529|access-date=11 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20160628065355/https://books.google.com/books?id=gAgFPQAACAAJ|archive-date=28 June 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kenoyer, Jonathan Mark (1998). Ancient cities of the Indus Valley Civilisation. pp.96&lt;/ref&gt; There are several smaller IVC colonies to be found in Afghanistan as well. An Indus Valley site has been found on the [[Oxus River]] at [[Shortugai]] in northern Afghanistan, shows Afghanistan to have been a part of Indus Valley Civilization.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-xjGtwAACAAJ|title=Notes on Shortugai: An Harappan Site in Northern Afghanistan|publisher=Centre for the Study of the Civilization of Central Asia|author=Louis Depree|year=1981}}&lt;/ref&gt;

After 2000 BCE, successive waves of semi-nomadic people from Central Asia began moving south into Afghanistan; among them were many [[Indo-European languages|Indo-European]]-speaking [[Indo-Iranians]]. These tribes later migrated further into South Asia, Western Asia, and toward Europe via the area north of the [[Caspian Sea]]. The region at the time was referred to as [[Ariana]].&lt;ref name=&quot;JFS&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Bryant, Edwin F. (2001) ''The quest for the origins of Vedic culture: the Indo-Aryan migration debate'' [[Oxford University Press]], {{ISBN|978-0-19-513777-4}}.&lt;/ref&gt;

[[File:ScythianBelt.jpg|thumb|left|A &quot;Bactrian gold&quot; [[Scythian]] belt depicting [[Dionysus]], from [[Tillya Tepe]] in the ancient region of [[Bactria]]]]

By the middle of the 6th century BCE, the Achaemenids overthrew the [[Medes]] and incorporated [[Arachosia]], [[Aria (satrapy)|Aria]], and [[Bactria]] within its eastern boundaries. An [[Epigraphy|inscription]] on the tombstone of [[Darius I of Persia]] mentions the [[Kabulistan|Kabul Valley]] in a list of the 29 countries that he had conquered.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.gandhara.com.au/afghan_table.html |archive-url=https://archive.today/20120909000527/http://www.gandhara.com.au/afghan_table.html |url-status=dead |archive-date=9 September 2012 |title=Chronological History of Afghanistan&amp;nbsp;– the cradle of Gandharan civilisation |publisher=Gandhara.com.au |date=15 February 1989 |access-date=19 May 2012 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=9 September 2012 |archiveurl=https://archive.today/20120909000527/http://www.gandhara.com.au/afghan_table.html }}&lt;/ref&gt; The region of [[Arachosia]], around [[Kandahar]] in modern-day southern Afghanistan, used to be primarily Zoroastrian and played a key role in the transfer of the Avesta to [[Persis|Persia]] and is thus considered by some to be the &quot;second homeland of Zoroastrianism&quot;.&lt;ref name=&quot;Gnoli 1989 133&quot;&gt;{{Cite book|last=Gnoli|first=Gherado|title=The Idea of Iran, an Essay on its Origin|publisher=Istituto italiano per il Medio ed Estremo Oriente|year=1989|pages=133|quote=... he would have drawn inspiration from a ireligious policy which intended to counteract the Median Magi's influence and transfer the 'Avesta-Schule' from Arachosia to Persia: thus the Avesta would have arrived in Persia through Arachosia in the 6th century B.C. [...] Alltough [...] Arachosia would have been only a second fatherland for Zoroastrianism, a significant role should still be attributed to this south-eastern region in the history of the Zoroastrian tradition.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{Cite book|last=Gnoli|first=Gherado|title=The Idea of Iran, an essay on its Origin|publisher=Istituto italiano per il Medio ed Estremo Oriente|year=1989|pages=133|quote=linguistic data [...] prove the presence of the Zoroastrian tradition in Arachosia both in the Achaemenian age, in the last quarter of the 6th century, and in the Seleucid age.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ARACHOSIA – Encyclopaedia Iranica&quot;&gt;{{Cite web|title=ARACHOSIA – Encyclopaedia Iranica|url=https://iranicaonline.org/articles/arachosia|access-date=19 February 2021|website=iranicaonline.org}}&lt;/ref&gt;

[[Alexander the Great]] and his Macedonian forces arrived in Afghanistan in 330 BCE after defeating [[Darius III of Persia]] a year earlier in the [[Battle of Gaugamela]]. Following Alexander's brief occupation, the successor state of the [[Seleucid Empire]] controlled the region until 305 BCE when they gave much of it to the [[Maurya Empire]] as part of an alliance treaty. The Mauryans controlled the area south of the [[Hindu Kush]] until they were overthrown in about 185 BCE. Their decline began 60 years after [[Ashoka]]'s rule ended, leading to the [[Hellenistic]] reconquest by the [[Greco-Bactrians]]. Much of it soon broke away from them and became part of the [[Indo-Greek Kingdom]]. They were defeated and expelled by the [[Indo-Scythians]] in the late 2nd century BCE.&lt;ref name=&quot;LoC-pdf&quot;&gt;{{cite web |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf |title=Country Profile: Afghanistan |publisher=[[Library of Congress Country Studies]] on Afghanistan | date=August 2008 |access-date=10 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140408085103/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf |archive-date=8 April 2014 }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Runion|2007|page=44}}

[[File:Greco-BactrianKingdomMap.jpg|thumb|Approximate maximum extent of the [[Greco-Bactrian kingdom]], formed by the fragmentation of [[Alexander the Great]]'s Empire, circa 180 BCE]]
{{ Annotated image
| image=Hephthalites (map).jpg
| = right
| annotations =
{{Annotation|75|80|[[Sasanian Empire|{{center|SASANIAN&lt;br /&gt;EMPIRE}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}}
{{Annotation|15|60|[[Byzantine Empire|{{center|BYZANTINE&lt;br /&gt;EMPIRE}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}}
{{Annotation|250|55|[[Northern Wei|{{center|NORTHERN&lt;br /&gt;WEI}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}}
{{Annotation|273|95|[[Liang dynasty|{{center|LIANG}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}}
{{Annotation|155|90|[[Alchon Huns|{{center|Alchon&lt;br /&gt;Huns}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}}
{{Annotation|180|110|[[Gupta Empire|{{center|GUPTA&lt;br /&gt;EMPIRE}}]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}}
{{Annotation|230|27|[[Rouran Khaganate|JUAN-JUAN KHAGANATE]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}}
{{Annotation|190|13|[[Tiele people|Gaoju Turks]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8|color=#000000}}
|caption= {{center|The Imperial [[Hephthalites]] c. 500 CE}}
}}

The [[Silk Road]] appeared during the first century BCE, and Afghanistan flourished with trade, with routes to China, India, Persia and north to the cities of [[Bukhara]], [[Samarkand]] and [[Khiva]] in present-day Uzbekistan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://unama.unmissions.org/afghanistan-and-silk-road-land-heart-world-trade-bijan-omrani|title='Afghanistan and the Silk Road: The land at the heart of world trade' by Bijan Omrani|date=8 March 2010|website=UNAMA|accessdate=13 March 2023|archivedate=16 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210816022140/https://unama.unmissions.org/afghanistan-and-silk-road-land-heart-world-trade-bijan-omrani}}&lt;/ref&gt; Goods and ideas were exchanged at this center point, such as Chinese silk, Persian silver and Roman gold, while the region of present Afghanistan was mining and trading [[lapis lazuli]] stones&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.unesco.org/silkroad/countries-alongside-silk-road-routes/afghanistan|title=Afghanistan – Silk Roads Programme|website=[[UNESCO]]}}&lt;/ref&gt; mainly from the [[Badakhshan]] region.

During the first century BCE, the [[Parthian Empire]] subjugated the region but lost it to their [[Indo-Parthian]] vassals. In the mid-to-late first century CE the vast [[Kushan Empire]], centered in Afghanistan, became great patrons of Buddhist culture, making [[Buddhism]] flourish throughout the region. The Kushans were overthrown by the [[Sassanids]] in the 3rd century CE, though the [[Indo-Sassanids]] continued to rule at least parts of the region. They were followed by the [[Kidarite]]s who, in turn, was replaced by the [[Hephthalites]]. They were replaced by the [[Turk Shahi]] in the 7th century. The Buddhist Turk Shahi of Kabul was replaced by a Hindu dynasty before the Saffarids conquered the area in 870, this Hindu dynasty was called [[Hindu Shahi]].&lt;ref&gt;{{cite book|last=Wink|first=André|title=Al-Hind, the Making of the Indo-Islamic World: Early Medieval India and the Expansion of Islam 7Th-11th Centuries|url=https://books.google.com/books?id=g2m7_R5P2oAC&amp;pg=PA125|year=2002|publisher=BRILL|isbn=0-391-04173-8|page=125|access-date=11 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191201142728/https://books.google.com/books?id=g2m7_R5P2oAC&amp;pg=PA125|archive-date=1 December 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Much of the northeastern and southern areas of the country remained dominated by [[Buddhist]] culture.&lt;ref name=&quot;Habibi&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.alamahabibi.com/English%20Articles/Afghan_and_Afghanistan.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081023100306/http://www.alamahabibi.com/English%20Articles/Afghan_and_Afghanistan.htm|archive-date=23 October 2008 |title=Afghan and Afghanistan |work=[[Abdul Hai Habibi]]|publisher=alamahabibi.com|year=1969|access-date=17 November 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Charles Higham|title=Encyclopedia of Ancient Asian Civilizations|url=https://books.google.com/books?id=H1c1UIEVH9gC&amp;pg=PA141|year=2014|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-0996-1|page=141}}&lt;/ref&gt;

=== Medieval history ===
{{Main|Muslim conquests of Afghanistan|Mongol invasion of Central Asia}}

====Islamic conquest====
[[File:Saffarid dynasty 861-1003.png|thumb|left|[[Saffarid dynasty|Saffarid]] rule at its greatest extent under [[Ya'qub ibn al-Layth al-Saffar]]]]
[[Arab]] [[Muslim]]s brought Islam to [[Herat]] and [[Zaranj]] in 642&amp;nbsp;CE and began spreading eastward; some of the native inhabitants they encountered accepted it while others revolted. Before the [[Islamic conquest of Afghanistan|arrival of Islam]], the region used to be home to various beliefs and cults, often resulting in [[Syncretism]] between the dominant religions&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Weber|first1=Olivier|url=|title=Eternal Afghanistan|last2=Unesco|date=2002|publisher=Chêne|isbn=978-92-3-103850-1|quote=Gradually there emerged a fabulous syncretism between the Hellenistic world and the Buddhist universe}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Grenet|first=Grenet|title=Zoroastriansm among the Kushans|year=2016}}&lt;/ref&gt; such as [[Zoroastrianism]],&lt;ref name=&quot;Gnoli 1989 133&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ARACHOSIA – Encyclopaedia Iranica&quot;/&gt; [[Buddhism]] or [[Greco-Buddhism]], [[Ancient Iranian religion]]s,&lt;ref name=&quot;Allen&quot;&gt;{{Cite book|last=Allen|first=Charles|url=|title=The Search For Shangri-La: A Journey into Tibetan History|date=5 November 2015|publisher=Little, Brown Book Group|isbn=978-0-349-14218-0|quote=With Aurmuzd, Sroshard, Narasa and Mihr, we are on safer ground because all are Zoroastrian deities: Aurmuzd is the supreme god of light, Ahura Mazda; and Mihr, the sun god, is linked with the Iranian Mithra. Exactly the same non-Buddhist[...]}}&lt;/ref&gt; [[Hinduism]], [[Christianity]]&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Gorder|first1=A. Christian Van|url=https://books.google.com/books?id=FeHAxxEpe-cC&amp;q=nestorian+christians+Afghanistan&amp;pg=PA34|title=Christianity in Persia and the Status of Non-muslims in Iran|date=2010|publisher=Rowman &amp; Littlefield|isbn=978-0-7391-3609-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kennedy|first1=Hugh|url=https://books.google.com/books?id=Pk7BS9XC10QC&amp;q=Zaranj+christians+Afghanistan&amp;pg=PT127|title=The Great Arab Conquests: How the Spread of Islam Changed the World We Live In|date=9 December 2010|publisher=Orion|isbn=978-0-297-86559-9|quote=.. when the patriarch at Ctesiphon had to broker a compromise that left one bishop at the capital Zaranj and another further east at Bust, now in southern Afghanistan. A Christian text composed in about 850 also records a monastery of ...}}&lt;/ref&gt; and [[Judaism]].&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Yossef|first1=Noam Bar'am-Ben|url=https://books.google.com/books?id=wVMwAAAAYAAJ&amp;q=Judaism+in+Afghanistan+ghor|title=Brides and Betrothals: Jewish Wedding Rituals in Afghanistan|date=1998|publisher=Israel Museum|isbn=978-965-278-223-6|quote=The Jews of Afghanistan According to tradition, the first Jews reached ... in Hebrew script found in the Tang - e Azao Valley in the Ghor region ...}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EndeSteinbach2010&quot;&gt;{{cite book|last1=Ende|first1=Werner|title=Islam in the World Today: A Handbook of Politics, Religion, Culture, and Society|last2=Steinbach|first2=Udo|date=15 April 2010|publisher=Cornell University Press|isbn=9780801464898|page=257|quote=At the time of the first Muslim advances, numerous local natural religions were competing with Buddhism, Zoroastrianism, and Hinduism in the territory of modern Afghanistan.}}&lt;/ref&gt; An exemplification of the syncretism in the region would be that people were patrons of Buddhism but still worshipped local Iranian gods such as [[Ahura Mazda]], [[Nana (Kushan goddess)|Lady Nana]], [[Anahita]] or [[Mithra|Mihr(Mithra)]] and portrayed [[Greek mythology|Greek Gods]] like [[Heracles]] or [[Tyche]] as protectors of Buddha.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Adrych|first1=Philippa|url=|title=Images of Mithra|last2=coins)|first2=Robert Bracey (Writer on|last3=Dalglish|first3=Dominic|last4=Lenk|first4=Stefanie|last5=Wood|first5=Rachel|date=2017|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-879253-6|quote=The Rabatak inscription includes Miiro amongst a list of gods: Nana, Ahura Mazda, and Narasa. All of these gods likely had images dedicated at the Bagolaggo, presumably alongside statues of Kanishka}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Allen&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Allen|first=Charles|url=|title=The Search For Shangri-La: A Journey into Tibetan History|date=5 November 2015|publisher=Little, Brown Book Group|isbn=978-0-349-14218-0|quote=The two most important deities are goddesses: one is the lady Nana', daughter of the moon god and sister of the sun god, the Kushan form of Anahita, Zoroastrian goddess of fertility}}&lt;/ref&gt; The [[Zunbils]] and Kabul Shahi were first conquered in 870&amp;nbsp;CE by the [[Saffarid dynasty|Saffarid]] Muslims of Zaranj. Later, the [[Samanids]] extended their Islamic influence south of the Hindu Kush. It is reported that Muslims and non-Muslims still lived side by side in Kabul before the [[Ghaznavids]] rose to power in the 10th century.&lt;ref name=&quot;Elliot-2&quot;&gt;{{cite web |url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&amp;ct=98 |title=A.—The Hindu Kings of Kábul |work=Sir H. M. Elliot |publisher=[[Packard Humanities Institute]] |location=London | date=1867–1877 |access-date=18 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140408220905/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&amp;ct=98 |archive-date=8 April 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mustawfi&quot;&gt;{{cite web |url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=16301012&amp;ct=16 |title=The Geographical Part of the NUZHAT-AL-QULUB |author =Hamd-Allah Mustawfi of Qazwin |work=Translated by Guy Le Strange |publisher=[[Packard Humanities Institute]] |year=1340 |access-date=19 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726144951/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=16301012&amp;ct=16 |archive-date=26 July 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Elliot-3&quot;&gt;{{cite web |url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&amp;ct=100 |title=A.—The Hindu Kings of Kábul (p.3) |work=Sir H. M. Elliot |publisher=[[Packard Humanities Institute]] |location=London | date=1867–1877 |access-date=18 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726133107/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201012&amp;ct=100 |archive-date=26 July 2013 }}&lt;/ref&gt;

By the 11th century, [[Mahmud of Ghazni]] defeated the remaining Hindu rulers and effectively [[Islamized]] the wider region,{{sfn|Ewans|2002|page=22–23}} with the exception of [[Kafiristan]].&lt;ref name=&quot;nuristan.info&quot;&gt;{{cite web|url=http://nuristan.info/Nuristani/Nuristanis1.html|title=Richard Strand's Nuristân Site: Peoples and Languages of Nuristan|author=Richard F. Strand|date=31 December 2005|work=nuristan.info|author-link=Richard Strand|access-date=2 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401180243/http://nuristan.info/Nuristani/Nuristanis1.html|archive-date=1 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Mahmud made [[Ghazni]] into an important city and patronized intellectuals such as the historian [[Al-Biruni]] and the poet [[Ferdowsi]].&lt;ref&gt;{{cite book|title=Afghanistan: A Country Study|date=1986|publisher=Foreign Area Studies, The American University|editor1=Richard Nyrop|editor2=Donald Seekins|page=10}}&lt;/ref&gt; The [[Ghaznavid dynasty]] was [[Siege of Lahore (1186)|overthrown by the Ghurids in 1186]], whose architectural achievements included the remote [[Minaret of Jam]]. The Ghurids controlled Afghanistan for less than a century before being conquered by the [[Khwarazmian dynasty]] in 1215.{{sfn|Ewans|2002|page=23}}

====Mongols and Babur with the Lodi Dynasty====
[[File:Genghis Khan empire-en.svg|thumb|260px|[[Mongol invasions and conquests]] depopulated large areas of Afghanistan]]
In 1219&amp;nbsp;CE, [[Genghis Khan]] and his [[Mongol invasion of the Khwarazmian Empire|Mongol army overran the region]]. His troops are said to have annihilated the Khwarazmian cities of [[Herat]] and [[Balkh]] as well as [[Bamyan, Afghanistan|Bamyan]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://faculty.washington.edu/modelski/CAWC.htm |title=Central Asian world cities |publisher=Faculty.washington.edu |date=29 September 2007 |access-date=6 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723185841/https://faculty.washington.edu/modelski/CAWC.htm |archive-date=23 July 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=18 January 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118121401/https://faculty.washington.edu/modelski/CAWC.htm }}&lt;/ref&gt; The destruction caused by the Mongols forced many locals to return to an agrarian rural society.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Page |first=Susan |url=https://www.usatoday.com/news/world/2009-02-17-afghanistan-forces_N.htm |title=Obama's war: Deploying 17,000 raises stakes in Afghanistan |work=USA Today |date=18 February 2009 |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513040037/http://www.usatoday.com/news/world/2009-02-17-afghanistan-forces_N.htm |archive-date=13 May 2011 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Mongol rule continued with the [[Ilkhanate]] in the northwest while the [[Khalji dynasty]] administered the Afghan tribal areas south of the Hindu Kush until the invasion of [[Timur]] (aka Tamerlane), who established the [[Timurid Empire]] in 1370. Under the rule of [[Shah Rukh]] the city{{which|date=August 2021}} served as the focal point of the [[Timurid Renaissance]], whose glory matched [[Florence]] of the [[Italian Renaissance]] as the center of a cultural rebirth.&lt;ref&gt;Periods of World History: A Latin American Perspective – Page 129&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;The Empire of the Steppes: A History of Central Asia – Page 465&lt;/ref&gt;

In the early 16th century, [[Babur]] arrived from [[Ferghana]] and captured Kabul from the [[Arghun dynasty]].{{sfn|Barfield|2012|pp=92–93}} [[Babur]] would go on to conquer the Afghan [[Lodi dynasty]] who had ruled the Delhi Sultanate in the [[First Battle of Panipat]].{{sfn|Barfield|2012|pp=75}} Between the 16th and 18th century, the Uzbek [[Khanate of Bukhara]], Iranian [[Safavids]], and Indian [[Mughals]] ruled parts of the territory.{{sfn|Dupree|1997|pp=319, 321}} During the Medieval Period, the northwestern area of Afghanistan was referred to by the regional name [[Greater Khorasan|Khorasan]]. Two of the four capitals of Khorasan ([[Herat]] and [[Balkh]]) are now located in Afghanistan, while the regions of [[Kandahar Province|Kandahar]], [[Zabulistan]], [[Ghazni]], [[Kabulistan]], and [[name of Afghanistan|Afghanistan]] formed the [[frontier]] between Khorasan and [[Hindustan]]. However, up to the 19th century the term Khorasan was commonly used among natives to describe their country; [[Sir George Elphinstone]] wrote with amazement that the country known to outsiders as &quot;Afghanistan&quot; was referred to by its own inhabitants as &quot;Khorasan&quot; and that the first Afghan official whom he met at the border welcomed him to Khorasan.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ziaeDwAAQBAJ&amp;q=elphinstone+khorasan&amp;pg=PA128|title=Mountstuart Elphinstone in South Asia: Pioneer of British Colonial Rule|first=Shah Mahmoud|last=Hanifi|date=15 July 2019|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190914400}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EI&quot;&gt;{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cJQ3AAAAIAAJ|chapter=Khurasan |title=The Encyclopaedia of Islam |page=55 |quote=In pre-Islamic and early Islamic times, the term &quot;Khurassan&quot; frequently had a much wider denotation, covering also parts of what are now Soviet Central Asia and Afghanistan |publisher=Brill |year=2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Routledge&quot;&gt;{{cite book |title=Travels in Asia and Africa, 1325–1354 |last1=Ibn Battuta |edition=reprint, illustrated |year=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-34473-9 |page=416 |url=https://books.google.com/books?id=zKqn_CWTxYEC&amp;pg=PA180|archive-url=https://web.archive.org/web/20170416132656/https://books.google.com/books?id=zKqn_CWTxYEC&amp;pg=PA180 |archive-date=16 April 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Firishta&quot;&gt;{{cite book |chapter-url=http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201016&amp;ct=199 |title=The History of India |volume=6 |chapter=Chapter 200: Translation of the Introduction to Firishta's History |page=8 |access-date=22 August 2010 |author =Muhammad Qasim Hindu Shah |others=Sir H. M. Elliot |publisher=Packard Humanities Institute |location=London |year=1560|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726121158/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201016&amp;ct=199 |archive-date=26 July 2013 |author-link=Firishta }}&lt;/ref&gt;

==Modern history==
=== Hotak Dynasty ===
[[File:Map of the Hotak Empire 1715, Mirwais Hotak.png|thumb|300px|Map of the Hotak Empire during the Reign of [[Mirwais Hotak]], 1709–1715.]]
{{Main|Hotak dynasty}}
In 1709, [[Mirwais Hotak]], a local [[Ghilzai]] tribal leader, successfully rebeled against the [[Safavid dynasty|Safavids]]. He defeated [[Gurgin Khan]], the Georgian governor of Kandahar under the Safavids, and established his own kingdom. Also defeating many attempts for the Safavids to annex the Kingdom.&lt;ref name=&quot;Browne&quot;&gt;{{cite web|url=http://persian.packhum.org/persian/main?url=pf%3Ffile%3D90001014%26ct%3D29 |title=A Literary History of Persia, Volume 4: Modern Times (1500–1924), Chapter IV. An Outline of the History Of Persia During The Last Two Centuries (A.D. 1722–1922) |author=Edward G. Browne |publisher=[[Packard Humanities Institute]] |access-date=9 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726142425/http://persian.packhum.org/persian/main?url=pf%3Ffile%3D90001014&amp;ct=29 |archive-date=26 July 2013 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Mirwais died of natural causes in 1715 and was succeeded by his brother [[Abdul Aziz Hotak|Abdul Aziz]], who was soon killed by Mirwais' son [[Mahmud Hotak|Mahmud]] for possibly planning to sign a peace with the Safavids. Mahmud led campaigns into modern Iran, with his first attempt in 1719 besieging [[Kerman]], however this attempt failed. Mahmud led the Afghan army in 1722 to the Persian capital of [[Isfahan]], and captured the city after the [[Battle of Gulnabad]] and proclaimed himself King of Persia.&lt;ref name=&quot;Browne&quot; /&gt; The Afghan dynasty was ousted from Persia by [[Nader Shah]] after the 1729 [[Battle of Damghan (1729)|Battle of Damghan]].

==== Fall of the Hotak Dynasty ====
[[File:Mapofthehotaks1728.png|thumb|right|300px|Map of the Hotak Empire at its height in 1728. Disputed between [[Hussain Hotak]] (Centered in Kandahar) and [[Ashraf Hotak]] (centered in Isfahan)]]
In 1738, [[Nader Shah]] and his [[Afsharid dynasty|forces]] captured Kandahar in the [[siege of Kandahar]], the last Hotak stronghold, from Shah [[Hussain Hotak]]. Soon after, the Persian and Afghan forces [[Nader Shah's invasion of India|invaded India]], Nader Shah had plundered [[Delhi]], alongside his 16 year old commander, [[Ahmad Shah Durrani]] who had assisted him on these campaigns. Nader Shah was assassinated in 1747.&lt;ref name=&quot;Brit-Durrani&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/10162/Ahmad-Shah-Durrani |title=Ahmad Shah Durrani |encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online |access-date=9 September 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140404104909/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/10162/Ahmad-Shah-Durrani |archive-date=4 April 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Engels&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.marxists.org/archive/marx/works/1857/afghanistan/index.htm |title=Afghanistan |access-date=25 August 2010 |author =Friedrich Engels |work=Andy Blunden |publisher=The New American Cyclopaedia, Vol. I |year=1857|archive-url=https://web.archive.org/web/20140427034439/http://www.marxists.org/archive/marx/works/1857/afghanistan/index.htm |archive-date=27 April 2014 |author-link=Friedrich Engels }}&lt;/ref&gt;

==== Rise of the Durrani Empire ====
{{Main|Durrani Empire|Ahmad Shah Durrani}}
After the death of Nader Shah in 1747, [[Ahmad Shah Durrani]] had returned to Kandahar with a contingent of 4,000 [[Pashtuns]]. The Abdalis had &quot;unanimously accepted&quot; Ahmad Shah as their new leader. With his ascension in 1747, Ahmad Shah had led multiple campaigns against the [[Mughal Empire]], [[Maratha Empire]], and then receding, [[Afsharid Empire]]. Ahmad Shah had captured [[Kabul]] and [[Peshawar]] from the Mughal appointed governor, Nasir Khan. Ahmad Shah had then conquered [[Herat]] in 1750, and had also captured [[Kashmir]] in 1752.&lt;ref&gt;{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=s5KMCwAAQBAJ&amp;q=durrani+capture+kashmir&amp;pg=PA43 | title=Understanding Kashmir and Kashmiris| isbn=9781849043427| last1=Snedden| first1=Christopher| year=2015}}&lt;/ref&gt; Ahmad Shah had launched two campaigns into [[Greater Khorasan|Khorasan]], (1750–1751) and (1754–1755).&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite book|last=Noelle-Karimi|first=Christine|url=https://books.google.com/books?id=Kdl9oAEACAAJ|title=The Pearl in Its Midst: Herat and the Mapping of Khurasan (15th–19th Centuries)|date=2014|publisher=Austrian Academy of Sciences Press|isbn=978-3-7001-7202-4}}&lt;/ref&gt; His first campaign had seen the siege of [[Mashhad]], however he was forced to retreat after 4 months. In November 1750, he moved to siege [[Khanate of Nishapur|Nishapur]], however he was unable to capture the city and was forced to retreat after heavy losses in early 1751. Ahmad Shah returned in 1754, he captured [[Ferdows|Tun]], and on 23 July, he sieged [[Mashhad]] once again. Mashhad had fallen on 2 December, however [[Shahrokh Shah|Shahrokh]] was [[Afsharid Iran|reappointed]] in 1755. He was forced to give up [[Torshiz]], [[Bakharz]], [[Torbat-e Jam|Jam]], [[Khaf, Iran|Khaf]], and [[Torbat-e Heydarieh|Turbat-e Haidari]] to the Afghans, as well as accepting Afghan sovereignty. Following this, Ahmad Shah had sieged [[Khanate of Nishapur|Nishapur]] once again, and captured it.

==== Objectives and Invasions of India ====
{{Main|Indian campaign of Ahmad Shah Durrani}}
[[File:Portrait of Ahmad-Shah Durrani. Mughal miniature. ca. 1757, Bibliothèque nationale de France.jpg|thumb|Portrait of [[Ahmad Shah Durrani]] {{Circa|1757}}.]]
Ahmad Shah invaded India 8 times during his reign. With the capture of [[Peshawar]], Ahmad Shah had used this as a convenient striking point to lead his military campaigns into [[Punjab]] and India.

Ahmad Shah had sought out multiple reasons for his invasions, Ahmad Shah saw Afghanistan in a dire state, and one that needed to expand and exploit a weak but rich neighboring country, which Ahmad Shah had capitalized on in multiple opportunities during his Invasions of India, he sought the reasons needed to fill his treasury in a war-plunder conquest based economy.{{sfn|Mehta|p=248}} Ahmad Shah had launched his first invasion in 1748, crossing the indus river, his armies sacked and absorbed [[Lahore]] into the [[Durrani Empire|Durrani Realm]]. Ahmad Shah had met Mughal armies at the [[Battle of Manupur (1748)]], where he was defeated and forced to retreat to back to Afghanistan.&lt;ref&gt;{{Google books |id=NbUB_ACAR5QC |page=509 |title=History of Islam}}&lt;/ref&gt; Ahmad Shah had returned the next year in 1749, where he had captured the area around [[Lahore]] and [[Punjab]], presenting it as an Afghan victory for this campaign.{{Citation needed|date=October 2020}} From 1749 to 1767, Ahmad Shah would lead 6 more invasions, the most important being his sixth invasion, with the [[Third Battle of Panipat]], which created a power vacuum in northern India, halting [[Maratha Empire|Maratha]] expansion.

===Death of Ahmad Shah and his successors===
{{Main|Timur Shah Durrani|Zaman Shah Durrani|Mahmud Shah Durrani|Shah Shujah Durrani}}
Ahmad Shah Durrani had died in October 1772, what followed would be a civil war in succession, with his named successor, [[Timur Shah Durrani]] succeeding him after the defeat of his brother, Suleiman Mirza.&lt;ref name=&quot;Drahm&quot;&gt;{{cite journal |last1=Drahm |first1=Abdel |title=Afghanistan A History From 1260 To The Present |journal=AAF |date=2020 |page=146 |url=https://archive.org/details/Book_1094 |access-date=4 October 2021}}&lt;/ref&gt;

[[Timur Shah Durrani]] ascended to the throne in November 1772, having defeated a coalition under Shah Wali Khan, the influential prime minister of the [[Durrani Empire]], and Humayun Mirza. Timur Shah began his reign by consolidating power toward himself and people loyal to him, purging Durrani Sardars and influential tribal leaders in [[Kabul]] and [[Kandahar]] to bring support toward himself. Timur Shah's reforms also saw the capital of the [[Durrani Empire]] being shifted from [[Kandahar]] to [[Kabul]], being able to cover the empire better as a base of ordination since it was essentially the heartland of the empire. This reform saw [[Kabul]] as the modern capital of Afghanistan today. Having consolidated power to himself, Timur Shah would fight multiple series of rebellions to consolidate and hold the empire apart, Timur Shah would also lead campaigns into [[Punjab]] against the Sikhs like his father did, however being more successful. Most prominent example of his battles during this campaign would be where Timur Shah led his forces under Zangi Khan Durrani, with over 18,000 men total of Afghan, Qizilbash, and Mongol cavalrymen. Against over 60,000 Sikh men. The Sikhs would lose over 30,000 in this battle and would stage a Durrani resurgence in the [[Punjab]]. region&lt;ref name=&quot;Fayz&quot;&gt;{{cite journal |last1=Muhammad Katib Hazarah |first1=Fayz |title=The History Of Afghanistan Fayż Muḥammad Kātib Hazārah's Sirāj Al Tawārīkh By R. D. Mcchesney, M. M. Khorrami |journal=AAF |date=2012 |page=131 |url=https://archive.org/details/the-history-of-afghanistan-fayz-muhammad-katib-hazarahs-siraj-al-tawarikh-by-r.-/page/n63/mode/2up?view=theater |access-date=11 November 2021}}&lt;/ref&gt; The Durranis lost [[Multan]] in 1772 after Ahmad Shah's death, following this victory by Timur Shah, Timur Shah was able to lay siege to [[Multan]] and recapture it,&lt;ref&gt;{{cite thesis |last1=Muhammad Khan |first1=Ashiq |title=THE LAST PHASE OF MUSLIM RULE IN MULTAN (1752–1818) |date=1998 |issue=1 |page=159 |publisher=University of Multan, MULTAN |url=http://prr.hec.gov.pk/jspui/handle/123456789/5209 |access-date=4 December 2021 |type=Thesis |archive-date=4 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211204042026/http://prr.hec.gov.pk/jspui/handle/123456789/5209 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; incorporating it into the Durrani empire once again, reintegrating it as a province until the [[siege of Multan (1818)]]. Timur Shah would be succeeded by his son, [[Zaman Shah Durrani]] after his death on 18 or 20 May 1793. Timur Shah's reign oversaw the attempted stabilization and consolidation of the empire. However, Timur Shah had over 24 sons, a mistake that would plunge the empire in civil war over succession crises.{{sfn|Drahm|2020|p=155}}

[[Zaman Shah Durrani]] would succeed to the [[Durrani Empire|Durrani Throne]] following the death of his father, Timur Shah Durrani. This instigated civil war with his brothers, [[Mahmud Shah Durrani]], and Humayun Mirza revolting against him. With Humayun centered in [[Kandahar]], and Mahmud Shah centered in [[Herat]].{{sfn|Drahm|2020|p=158}} Zaman Shah would defeat Humayun and also force the loyalty of [[Mahmud Shah Durrani]].{{sfn|Drahm|2020|p=158}} Securing his position on the throne, Zaman Shah had led 3 campaigns into [[Punjab]], with the first two campaigns capturing [[Lahore]], but being forced to retreat due to intel about a possible [[Qajar Iran|Qajar]] invasion, or his brother, [[Mahmud Shah Durrani]] revolting. Zaman Shah embarked on his third campaign for [[Punjab]] in 1800 to deal with a rebellious Ranjit Singh.{{sfn|Drahm|2020|p=162}} However, he was forced to withdraw, with his brother, [[Mahmud Shah Durrani]] revolting, Zaman Shah would be toppled from his reign, replaced by his brother, [[Mahmud Shah Durrani]].{{sfn|Drahm|2020|p=162}} However, just under 2 years in his reign, [[Mahmud Shah Durrani]] would be deposed by his brother, [[Shah Shuja Durrani]], on 13 July 1803.{{sfn|Drahm|2020|p=166}} Shah Shuja would attempt to consolidate the [[Durrani Empire|Durrani Realm]], which had been long striven by civil war. Shah Shuja would later be deposed by his brother at the [[Battle of Nimla (1809)]],{{sfn|Drahm|2020|p=172}} where [[Mahmud Shah Durrani]] would defeat and force Shah Shuja to flee, with Shah Mahmud usurping the throne again for his second reign beginning on 3 May 1809.{{sfn|Drahm|2020|p=176}}

==== Barakzai dynasty and British wars ====
{{Further|Dost Mohammad Khan|Herat (1793–1863)|Maimana Khanate|Principality of Qandahar|European influence in Afghanistan|Anglo-Afghan Wars|Durand Line|Afghan Civil War (1928–1929)}}

[[File:History of Afghanistan 1839-1863 Gif.gif|thumb|500px|Gif Map of Afghanistan 1839–1863, showing the First Anglo-Afghan war, and unification of Afghanistan by Dost Mohammad Khan.]]

By the early 19th century, the Afghan empire was under threat from the [[Qajar dynasty|Persians]] in the west and the [[Sikh Empire]] in the east. Fateh Khan, leader of the [[Barakzai dynasty|Barakzai tribe]], installed many of his brothers in positions of power throughout the empire, mostly ruling as governors of major cities and provinces. After his murder for apparent treason against the Durrani king. Fateh Khan would be sentenced by [[Mahmud Shah Durrani]], having him executed. His brothers rebeled and a civil war brew between the Sadozais and the Barakzais. During this turbulent period, Afghanistan had fractured into many states, this included the [[Principality of Qandahar]], [[Herat (1793–1863)|Emirate of Herat]], Khanate of Qunduz, [[Maimana Khanate]], and many more states. The most prominent state being the [[Emirate of Afghanistan|Emirate of Kabul]], ruled by Dost Mohammad Khan after he declared himself emir and was bestowed upon the title of [[Amir al-Mu'minin]] in summer 1826 after he usurped the throne from his brother, [[Sultan Mohammad Khan]].&lt;ref name=&quot;Tanner 2009 126&quot;&gt;{{cite book |title=Afghanistan: A Military History from Alexander the Great to the War against the Taliban |last=Tanner |first=Stephen |year=2009 |publisher=Da Capo Press |isbn=978-0-306-81826-4 |url={{Google books |plainurl=yes |id=J3pUS_-uD-oC |page=126 }} |page=126}}&lt;/ref&gt;{{Cite book|last=Lee|first=Jonathan L.|url=https://books.google.com/books?id=kSWDDwAAQBAJ|title=Afghanistan: A History from 1260 to the Present|date=15 January 2019|publisher=Reaktion Books|isbn=978-1-78914-010-1|language=en}} With the collapse of the Durrani Empire, and the exile of the Sadozai Dynasty to be left to rule in [[Herat (1793–1863)|Herat]] while Afghanistan was in this turbulent period of civil war, [[Punjab]] and [[Kashmir]] were lost to [[Ranjit Singh]] ruler of the [[Sikh Empire]], who invaded [[Khyber Pakhtunkhwa]] in March 1823 and captured the city of [[Peshawar]], placing the Peshawar Sardars under his suzerainty. (one of the many entities that split following the collapse of the [[Durrani Empire]]), at the [[Battle of Nowshera]].&lt;ref name=&quot;Nalwa&quot;&gt;{{cite book |title=Hari Singh Nalwa, &quot;champion of the Khalsaji&quot; (1791–1837) |last=Nalwa |first=Vanit |year=2009 |isbn=978-81-7304-785-5 |url={{Google books |plainurl=yes |id=ULhgNexD92QC |page=198 }} |page=198}}&lt;/ref&gt; In 1837, Dost Mohammad Khan attempted to retake Peshawar and sent a large force under his son, [[Wazir Akbar Khan]], leading to the [[Battle of Jamrud]] near the [[Khyber Pass]]. [[Wazir Akbar Khan|Akbar Khan]] and the Afghan army failed to capture the [[Jamrud Fort]] from the [[Sikh Khalsa Army]], but killed Sikh Commander [[Hari Singh Nalwa]], thus ending the [[Afghan-Sikh Wars]]. By this time the British were advancing from the east, conquering the Sikh Empire after it had its own period of turbulence following the death of Ranjit Singh, directly bringing the [[Emirate of Afghanistan|Emirate of Kabul]] to conflict in the [[First Anglo-Afghan War|first major conflict]] during &quot;[[the Great Game]]&quot;.&lt;ref name=&quot;Chahryar&quot;&gt;{{cite book |title=History of Civilizations of Central Asia: Development in contrast: from the sixteenth to the mid-nineteenth century |last=Chahryar |first=Adle |year=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-92-3-103876-1 |url=https://books.google.com/books?id=AzG5llo3YCMC&amp;pg=PA296|page=296}}&lt;/ref&gt;

In 1839, a [[British Army|British]] expeditionary force marched into Afghanistan, invading the [[Principality of Qandahar]], and in August 1839, seized [[Kabul]], forcing Dost Mohammad into exile with other factions and rebels in Afghanistan, while he was replaced with the former Durrani ruler [[Shah Shuja Durrani|Shah Shuja]] [[List of heads of state of Afghanistan|Durrani]] as the new ruler of [[Kabul]], and unbeknownst to him, a de facto puppet on the throne.&lt;ref name=ingram1980&gt;{{cite journal |jstor=40105749 |url=http://pahar.in/wpfb-file/1980-great-britains-great-game-an-introduction-by-ingram-from-intl-hist-rev-v2-s-pdf/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816181410/http://pahar.in/wpfb-file/1980-great-britains-great-game-an-introduction-by-ingram-from-intl-hist-rev-v2-s-pdf/ |archive-date=16 August 2016 |title=Great Britain's Great Game: An Introduction |last1=Ingram |first1=Edward |journal=The International History Review |volume=2 |issue=2 |pages=160–171 |year=1980 |doi=10.1080/07075332.1980.9640210 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816181410/http://pahar.in/wpfb-file/1980-great-britains-great-game-an-introduction-by-ingram-from-intl-hist-rev-v2-s-pdf/ |date=16 August 2016 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ingram1984&gt;[https://books.google.com/books?id=Fr9cAgAAQBAJ&amp;pg=PA11 In Defence of British India: Great Britain in the Middle East, 1775–1842] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170106130452/https://books.google.com/books?id=Fr9cAgAAQBAJ&amp;pg=PA11 |date=6 January 2017 }} By Edward Ingram. Frank Cass &amp; Co, London, 1984. {{ISBN|0714632465}}. p7-19&lt;/ref&gt; Following an uprising that saw the assassination of [[Shah Shuja Durrani|Shah Shuja]], the [[1842 retreat from Kabul]] of British-Indian forces and the [[1842 retreat from Kabul|annihilation]] of [[William George Keith Elphinstone|Elphinstone]]'s army, and the punitive expedition of [[Battle of Kabul (1842)|The battle of Kabul]] that led to its sacking, the British gave up on their attempts to try and subjugate Afghanistan, which allowed Dost Mohammad Khan to return as ruler. Dost Mohammad Khan would spend most of his reign consolidating the parts of Afghanistan that were lost in the Afghan civil war which raged from 1793–1863. Dost Mohammad Khan would launch numerous campaigns after returning to rule in 1842, ruling only from Kabul, Ghazni, and other cities when he had returned. Dost Mohammad united most of the Afghan realm in his reign, securing the last major state, [[Herat (1793–1863)|Herat]], in the [[Herat campaign of 1862–1863]]. Dost Mohammad died on 9 June 1863, a few weeks after his [[Herat campaign of 1862–1863|campaign]] to capture [[Herat (1793–1863)|Herat]]. Dost Mohammad's successors would fight for the throne of Afghanistan, between [[Sher Ali Khan]], [[Mohammad Afzal Khan]], and [[Mohammad Azam Khan]] in the [[Afghan Civil War (1863–1869)]]. Sher Ali would win this civil war and would go on to rule the realm until In 1878, the British had returned in the [[Second Anglo-Afghan War]] which was fought over perceived Russian influence in the region, [[Abdur Rahman Khan]] replaced [[Mohammad Ayub Khan (Emir of Afghanistan)|Ayub Khan]] who had succeeded [[Sher Ali Khan]] after his death in 1879. Britain would gain control of Afghanistan's foreign relations as part of the [[Treaty of Gandamak]] of 1879, making it an official [[British Protectorate|British Protected State]].&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Onley |first1=James |title=THE RAJ RECONSIDERED: BRITISH INDIA'S INFORMAL EMPIRE AND SPHERES OF INFLUENCE IN ASIA AND AFRICA |date=March 2009 |volume=XL |publisher=Routledge |id=Page 9 of URL/Page 52 |url=https://socialsciences.exeter.ac.uk/iais/downloads/Onley_Raj_Reconsidered.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://socialsciences.exeter.ac.uk/iais/downloads/Onley_Raj_Reconsidered.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |access-date=18 September 2021 |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2022-10-09 |archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://socialsciences.exeter.ac.uk/iais/downloads/Onley_Raj_Reconsidered.pdf }}&lt;/ref&gt; In 1893, Amir Abdur Rahman signed an agreement in which the ethnic [[Pashtun]] and [[Baloch people|Baloch]] territories were divided by the [[Durand Line]], which forms the modern-day border between Pakistan and Afghanistan. [[Shia Islam in Afghanistan|Shia]]-dominated [[Hazarajat]] and pagan [[Kafiristan]] remained politically independent until being [[Muslim conquests of Afghanistan|conquered]] by Abdur Rahman Khan in 1891–1896. He was known as the &quot;Iron Amir&quot; for his features and his ruthless methods against tribes.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/afghanistan/afghan-women-hope-more-gains-under-new-administration|title=Afghan Women Hope for More Gains Under New Administration – Afghanistan|website=ReliefWeb}}&lt;/ref&gt; The ''Iron Amir'' viewed railway and telegraph lines coming from the Russian and British as &quot;[[trojan horse]]s&quot; and therefore prevented railway development in Afghanistan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/01/21/afghan.rail/index.html|title=Afghan rail plan among proposals for donors|date=21 January 2002|website=CNN|accessdate=13 March 2023|archivedate=13 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210813160454/https://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/01/21/afghan.rail/index.html}}&lt;/ref&gt; He died in 1901, succeeded by his son, [[Habibullah Khan]].
[[File:Afghan foot soldiers in 1841.jpg|thumb|left|Afghan tribesmen in 1841, painted by British officer [[James Rattray]]]]
{{blockquote|How can a small power like Afghanistan, which is like a goat between these lions [Britain and Russia] or a grain of wheat between two strong millstones of the grinding mill, [could] stand in the midway of the stones without being ground to dust?|author=[[Abdur Rahman Khan]], the &quot;Iron Amir&quot;, in 1900&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://countrystudies.us/afghanistan/2.htm|title=Afghanistan – HISTORY|website=countrystudies.us}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=REwmr2bFYfkC&amp;pg=PA2|title = Afghanistan: The Soviet Invasion in Perspective|isbn = 9780817982133|last1 = Arnold|first1 = Anthony|date = June 1985}}&lt;/ref&gt;}}

During the [[First World War]], when Afghanistan was neutral, Habibullah Khan was met by officials of the Central Powers in the [[Niedermayer–Hentig Expedition]], to declare full independence from the United Kingdom, join them and attack British India, as part of the [[Hindu–German Conspiracy]]. Their efforts to bring Afghanistan into the Central Powers failed, but it caused discontent among the population for keeping neutrality against the British. Habibullah was assassinated during a hunting trip in February 1919, and [[Amanullah Khan]] eventually assumed power. A staunch supporter of the 1915–1916 expeditions, Amanullah Khan provoked the [[Third Anglo-Afghan War]], entering British India via the [[Khyber Pass]].&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Afghanistan in the Great War|first=Christopher|last=Wyatt|date=2 September 2015|journal=Asian Affairs|volume=46|issue=3|pages=387–410|doi=10.1080/03068374.2015.1081001|s2cid = 159788830}}&lt;/ref&gt;

[[File:King Amanullah standing.jpg|thumb|left|upright|[[Emir of Afghanistan|Emir]] [[Amanullah Khan|Amanullah]] invaded British India in 1919 and proclaimed Afghanistan's full independence thereafter. He proclaimed himself [[King of Afghanistan]] in June 1926.]]

After the end of the Third Anglo-Afghan War and the signing of the [[Anglo-Afghan Treaty of 1919|Treaty of Rawalpindi]] on 19 August 1919, [[Emir of Afghanistan|Emir]] Amanullah Khan declared the [[Emirate of Afghanistan]] a [[sovereign state|sovereign]] and fully [[independent state]]. He moved to end his country's traditional isolation by establishing diplomatic relations with the international community, particularly with the [[Soviet Union]] and the [[Weimar Republic]] of Germany.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Pj8DIT_bva0C&amp;pg=PA42|title=The Origins of Conflict in Afghanistan|first=Jeffery J.|last=Roberts|date=14 June 2003|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780275978785}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title='Drang Nach Osten' Continued? Germany and Afghanistan during the Weimar Republic|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-contemporary-history_1997-04_32_2/page/235|last=Nicosia |first= Francis R.|year=1997|journal=Journal of Contemporary History|volume=32|issue=2|pages=235–257|doi = 10.1177/002200949703200207|jstor = 261243|s2cid = 160565967}}&lt;/ref&gt; He proclaimed himself [[King of Afghanistan]] on 9 June 1926, when the Emirate of Afghanistan became the [[Kingdom of Afghanistan]]. Following a 1927–28 tour of Europe and [[Turkey]], he introduced several reforms intended to modernize his nation. A key force behind these reforms was [[Mahmud Tarzi]], an ardent supporter of the education of women. He fought for Article 68 of Afghanistan's 1923 [[constitution of Afghanistan|constitution]], which made elementary education compulsory. The institution of [[slavery]] was abolished in the Emirate of Afghanistan in 1923.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia | year = 1976| volume = 25| encyclopedia = [[Encyclopedia Americana]]|publisher=Americana Corporation | page = 24 |title=Afghanistan }}&lt;/ref&gt; King Amanullah's wife, [[Soraya Tarzi|Queen Soraya]], was an important figure during this period in the fight for woman's education and against their oppression.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=10 September 2020|title=Queen Soraya of Afghanistan: A woman ahead of her time|url=https://arab.news/5hdva|access-date=3 July 2021|website=Arab News}}&lt;/ref&gt;

Some of the reforms that were put in place, such as the abolition of the traditional [[burqa]] for women and the opening of several co-educational schools, quickly alienated many tribal and religious leaders, and this led to the [[Afghan Civil War (1928–1929)]]. Faced with the overwhelming armed opposition, King Amanullah abdicated in January 1929, and soon after Kabul fell to [[Saqqawist]] forces led by [[Habibullah Kalakani]].&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=A4_jAAAAMAAJ|title=Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising|last1=Muḥammad|first1=Fayz̤|last2=McChesney|first2=R. D.|date=1999|publisher=Markus Wiener Publishers|isbn=9781558761544|pages=39, 40|access-date=15 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404143046/https://books.google.nl/books?id=A4_jAAAAMAAJ|archive-date=4 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Prince]] [[Mohammed Nadir Shah]], Amanullah's cousin, in turn defeated and killed Kalakani in October 1929, and was declared King Nadir Shah.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=A4_jAAAAMAAJ|title=Kabul under siege: Fayz Muhammad's account of the 1929 Uprising|last1=Muḥammad|first1=Fayz̤|last2=McChesney|first2=R. D.|date=1999|publisher=Markus Wiener Publishers|isbn=9781558761544|pages=275, 276|access-date=15 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404143046/https://books.google.nl/books?id=A4_jAAAAMAAJ|archive-date=4 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; He abandoned the reforms of King Amanullah in favor of a more gradual approach to modernization,  but was assassinated in 1933 by [[Abdul Khaliq Hazara (assassin)|Abdul Khaliq]], a fifteen-year-old [[Hazara people|Hazara]] student who was an [[Amanullah loyalist]].&lt;ref&gt;{{cite book |title=Culture and customs of Afghanistan |last1=Hafizullah |first1=Emadi |year=2005 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=0-313-33089-1 |page=35 |url=https://books.google.com/books?id=bY8ck6iktikC&amp;pg=PA35 |access-date=31 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170225052702/https://books.google.com/books?id=bY8ck6iktikC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA35 |archive-date=25 February 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Mohammed Zahir Shah]], Nadir Shah's 19-year-old son, succeeded to the throne and reigned as King from 1933 to 1973. The [[Afghan tribal revolts of 1944–1947|tribal revolts of 1944–1947]] saw King Zahir's reign challenged by [[Zadran (Pashtun tribe)|Zadran]], [[Safi (Pashtun tribe)|Safi]], [[Mangal (Pashtun tribe)|Mangal]], and [[Wazir (Pashtun tribe)|Wazir]] tribesmen led by [[Mazrak Zadran]], [[Salemai]], and [[Faqir Ipi|Mirzali Khan]], among others, many of whom were [[Amanullah loyalist]]s. Close relations with the Muslim states Turkey, the [[Hashemite Kingdom of Iraq]] and [[Pahlavi dynasty|Iran/Persia]] were also pursued, while further international relations were sought by joining the [[League of Nations]] in 1934. The 1930s saw the development of roads, infrastructure, the founding of a [[Da Afghanistan Bank|national bank]], and increased education. Road links in the north played a large part in a growing cotton and textile industry.&lt;ref name=&quot;Eur2002&quot;/&gt; The country built close relationships with the [[Axis powers]], with [[Nazi Germany]] having the largest share in Afghan development at the time, along with the [[Kingdom of Italy]] and the [[Empire of Japan]].&lt;ref name=&quot;Hyman2016&quot;&gt;{{cite book|author=Anthony Hyman|title=Afghanistan under Soviet Domination, 1964–91|url=https://books.google.com/books?id=nvO-DAAAQBAJ&amp;pg=PA46|date=27 July 2016|publisher=Springer|isbn=978-1-349-21948-3|page=46}}&lt;/ref&gt;

{{blockquote|Afghanistan has performed the function in central Asia which Korea and Laos-Cambodia have performed in East and Southeast Asia: a regional flashpoint of colliding Great Power interests.|author=James Phillips of [[The Heritage Foundation]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.heritage.org/node/22867/print-display|date = October 25, 1979| title=The Heritage Foundation }}&lt;/ref&gt;}}

===Contemporary history===
[[File:Zahir Shah of Afghanistan in 1930s-cropped.jpg|thumb|upright|[[Mohammed Zahir Shah|King Zahir]], the last reigning monarch of Afghanistan, who reigned from 1933 until 1973.]]

Until 1946, King Zahir ruled with the assistance of his uncle, who held the post of [[Prime Minister of Afghanistan|Prime Minister]] and continued the policies of Nadir Shah. Another of Zahir Shah's uncles, [[Shah Mahmud Khan]], became Prime Minister in 1946 and began an experiment allowing greater political freedom, but reversed the policy when it went further than he expected. He was replaced in 1953 by [[Mohammed Daoud Khan]], the king's cousin and brother-in-law, and a [[Pashtun]] nationalist who sought the creation of a [[Pashtunistan]], leading to highly tense relations with Pakistan.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rferl.org/a/1103837.html|title=Afghanistan: History Of 1973 Coup Sheds Light On Relations With Pakistan|access-date=6 July 2019|date=18 July 2003|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|author=Ron Synovitz|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626230602/https://www.rferl.org/a/1103837.html|archive-date=26 June 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; During his ten years at the post until 1963, Daoud Khan pressed for social modernization reforms and sought a closer relationship with the [[Soviet Union]]. Afterward, the [[1964 Constitution of Afghanistan|1964 constitution]] was formed, and the first non-royal Prime Minister was sworn in.&lt;ref name=&quot;Eur2002&quot;&gt;{{cite book|author=Eur|title=The Far East and Australasia 2003|url=https://books.google.com/books?id=LclscNCTz9oC&amp;pg=PA62|year=2002|publisher=Psychology Press|isbn=978-1-85743-133-9|page=62}}&lt;/ref&gt;

King Zahir Shah, like his father Nadir Shah, had a policy of maintaining national independence while pursuing gradual modernization, creating nationalist feeling, and improving relations with the United Kingdom. However, Afghanistan remained neutral and was neither a participant in [[World War II]] nor aligned with either power bloc in the [[Cold War]] thereafter. However, it was a beneficiary of the latter rivalry as both the Soviet Union and the United States vied for influence by building Afghanistan's main highways, airports, and other vital infrastructure in the post-war period. On a per capita basis, Afghanistan received more Soviet [[development aid]] than any other country. Afghanistan had, therefore, good relations with both Cold War enemies. In 1973, while the King was in Italy, Daoud Khan launched a [[1973 Afghan coup|bloodless coup]] and became the first [[President of Afghanistan]], abolishing the monarchy.

====Democratic Republic and Soviet war====
{{main|Democratic Republic of Afghanistan|Soviet–Afghan War|Afghan Civil War (1989–1992)}}
{{further|History of Afghanistan (1978–1992)}}
{{multiple image
|image1=Afgan1987 Gardez UAZ469.jpg
|caption1=Soviet troops in [[Gardez]], Afghanistan in 1987
|image2=Jamiat e-Islami in Shultan Valley 1987 with Dashaka.jpg
|caption2=[[Hezb-i Islami Khalis]] fighters in the Sultan Valley of [[Kunar Province]], 1987
|width2=150
}}
In April 1978, the communist [[People's Democratic Party of Afghanistan]] (PDPA) seized power in a bloody coup d'état against then-President [[Mohammed Daoud Khan]], in what is called the [[Saur Revolution]]. The PDPA declared the establishment of the [[Democratic Republic of Afghanistan]], with its first leader named as [[People's Democratic Party of Afghanistan|People's Democratic Party]] general secretary [[Nur Muhammad Taraki]].{{sfn|Ewans|2002|page=186–88}} This would trigger a series of events that would dramatically turn Afghanistan from a poor and secluded (albeit peaceful) country to a hotbed of international terrorism.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=U0FvDwAAQBAJ&amp;pg=PR16|title=Afghanistan War: A Documentary and Reference Guide|first=Ryan|last=Wadle|date=1 October 2018|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781440857478}}&lt;/ref&gt; The PDPA initiated various social, symbolic and land distribution reforms that provoked strong opposition, while also brutally oppressing political dissidents. This caused unrest and quickly expanded into a state of [[War in Afghanistan (1978–present)|civil war]] by 1979, waged by guerrilla ''[[mujahideen]]'' (and smaller [[Maoist]] guerrillas) against regime forces countrywide. It quickly turned into a [[proxy war]] as the Pakistani government provided these rebels with covert training centers, the United States [[Operation Cyclone|supported]] them through Pakistan's [[Inter-Services Intelligence]] (ISI),&lt;ref name=Meher&gt;{{cite book |last=Meher |first=Jagmohan |title=America's Afghanistan War: The Success that Failed |publisher=Gyan Books |year=2004 |pages=68–69, 94 |isbn=978-81-7835-262-6}}&lt;/ref&gt; and the [[Soviet Union]] sent thousands of military advisers to support the PDPA regime.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hussain |first=Rizwan |title=Pakistan and the Emergence of Islamic Militancy in Afghanistan |publisher=Ashgate Publishing |year=2005 |pages=108–109 |isbn=978-0-7546-4434-7}}&lt;/ref&gt; Meanwhile, there was increasingly hostile friction between the competing factions of the PDPA&amp;nbsp;– the dominant [[Khalq]] and the more moderate [[Parcham]].&lt;ref&gt;{{cite book|title=Afghanistan: A Modern History|publisher=[[I.B.Tauris]]|year=2005|isbn=978-1850438571|last=Rasanayagam |first= Angelo|page=[https://archive.org/details/afghanistan00ange/page/73 73]|url=https://archive.org/details/afghanistan00ange|url-access=registration|access-date=31 May 2019}}&lt;/ref&gt;

In September 1979, PDPA General Secretary Taraki was assassinated in an internal coup orchestrated by fellow Khalq member, then-prime minister [[Hafizullah Amin]], who assumed the new general secretary of the [[People's Democratic Party of Afghanistan|People's Democratic Party]]. The situation in the country deteriorated under Amin and thousands of people went missing.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/83854.stm|title=Afghanistan: 20 years of bloodshed|publisher=BBC|date=26 April 1998|access-date=4 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190217184807/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/83854.stm|archive-date=17 February 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Displeased with Amin's government, the [[Soviet Army]] invaded the country in December 1979, heading for Kabul and killing Amin just three days later.{{sfn|Barfield|2012|page=234}} A Soviet-organized regime, led by Parcham's [[Babrak Karmal]] but inclusive of both factions (Parcham and Khalq), filled the vacuum. Soviet troops in more substantial numbers were deployed to stabilize Afghanistan under Karmal, marking the beginning of the [[Soviet–Afghan War]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kalinovsky |first=Artemy M. |title=A Long Goodbye: The Soviet Withdrawal from Afghanistan |publisher=Harvard University Press |year=2011 |pages=25–28 |isbn=978-0-674-05866-8}}&lt;/ref&gt; The United States and Pakistan,&lt;ref name=Meher/&gt; along with smaller actors like Saudi Arabia and China, continued supporting the rebels, delivering billions of dollars in cash and weapons including two thousand [[FIM-92 Stinger]] [[surface-to-air missiles]].&lt;ref name=&quot;The Brunei Times&quot;&gt;{{cite web |year=2009 |url=https://www.bt.com/analysis/2008/12/17/story_of_us_cia_and_taliban |title=Story of US, CIA and Taliban |work=[[The Brunei Times]] |access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131205090713/http://www.bt.com.bn/analysis/2008/12/17/story_of_us_cia_and_taliban |archive-date=5 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=5 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131205090713/http://www.bt.com.bn/analysis/2008/12/17/story_of_us_cia_and_taliban }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Nation&quot;&gt;{{cite web |year=1999 |url=http://www.thenation.com/article/cost-afghan-victory?page=0,1 |title=The Cost of an Afghan 'Victory' |work=[[The Nation]] |access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302090727/http://www.thenation.com/article/cost-afghan-victory?page=0%2C1 |archive-date=2 March 2014 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=2 March 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140302090727/http://www.thenation.com/article/cost-afghan-victory?page=0%2C1 }}&lt;/ref&gt; Lasting nine years, the war caused the deaths of between 562,000&lt;ref name=&quot;562k&quot;&gt;{{cite journal|last1=Lacina|first1=Bethany|last2=Gleditsch|first2=Nils Petter|url=http://www.bethanylacina.com/LacinaGleditsch_newdata.pdf|title=Monitoring Trends in Global Combat: A New Dataset of Battle Deaths|journal=European Journal of Population|volume=21|issue=2–3|year=2005|page=154|doi=10.1007/s10680-005-6851-6|s2cid=14344770|access-date=1 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006175909/http://www.bethanylacina.com/LacinaGleditsch_newdata.pdf|archive-date=6 October 2014|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006175909/http://www.bethanylacina.com/LacinaGleditsch_newdata.pdf |date=6 October 2014 }}&lt;/ref&gt; and 2&amp;nbsp;million Afghans,&lt;ref name=&quot;Kakar&quot;&gt;{{Cite book|url=http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft7b69p12h;brand=ucpress|title=The Soviet Invasion and the Afghan Response, 1979–1982|last=Kakar|first=Mohammed|publisher=University of California Press|isbn=9780520208933|quote=The Afghans are among the latest victims of genocide by a superpower. Large numbers of Afghans were killed to suppress resistance to the army of the Soviet Union, which wished to vindicate its client regime and realize its goal in Afghanistan.|date=3 March 1997|access-date=7 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106175142/http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft7b69p12h;brand=ucpress|archive-date=6 January 2017|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170106175142/http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft7b69p12h;brand=ucpress |date=6 January 2017 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=I2chrSJCW54C&amp;pg=PA129|title=The Widening Circle of Genocide|last=Klass|first=Rosanne|publisher=Transaction Publishers|year=1994|isbn=978-1-4128-3965-5|page=129|quote=During the intervening fourteen years of Communist rule, an estimated 1.5 to 2 million Afghan civilians were killed by Soviet forces and their proxies- the four Communist regimes in Kabul, and the East Germans, Bulgarians, Czechs, Cubans, Palestinians, Indians and others who assisted them. These were not battle casualties or the unavoidable civilian victims of warfare. Soviet and local Communist forces seldom attacked the scattered guerilla bands of the Afghan Resistance except, in a few strategic locales like the Panjsher valley. Instead they deliberately targeted the civilian population, primarily in the rural areas.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reisman&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.paulbogdanor.com/left/afghan/genocide.pdf|title=Genocide and the Soviet Occupation of Afghanistan|last1=Reisman|first1=W. Michael|last2=Norchi|first2=Charles H.|access-date=7 January 2017|quote=According to widely reported accounts, substantial programmes of depopulation have been conducted in these Afghan provinces: Ghazni, Nagarhar, Lagham, Qandahar, Zabul, Badakhshan, Lowgar, Paktia, Paktika and Kunar...There is considerable evidence that genocide has been committed against the Afghan people by the combined forces of the Democratic Republic of Afghanistan and the Soviet Union.|archive-url=https://web.archive.org/web/20161026182528/http://www.paulbogdanor.com/left/afghan/genocide.pdf|archive-date=26 October 2016|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=26 October 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161026182528/http://www.paulbogdanor.com/left/afghan/genocide.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of the Taliban|last=Goodson|first=Larry P.|publisher=University of Washington Press|year=2001|isbn=978-0-295-98050-8|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/5 5]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Soviet-war-video&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=vYUzL1qhltA |title=Soldiers of God: Cold War (Part 1/5) |publisher=CNN |year=1998 |access-date=11 October 2011 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20160229172016/https://www.youtube.com/watch?v%3DvYUzL1qhltA |archive-date=29 February 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;landmines&quot;&gt;[[UNICEF]], [http://www.unicef.org/graca/mines.htm Land-mines: A deadly inheritance] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130805102916/http://www.unicef.org/graca/mines.htm | date=5 August 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.defenseindustrydaily.com/Landmines-in-Afghanistan-A-Decades-Old-Danger-06143/ |title=Landmines in Afghanistan: A Decades Old Danger |publisher=Defenseindustrydaily.com | date=1 February 2010 |access-date=6 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140111130437/http://www.defenseindustrydaily.com/Landmines-in-Afghanistan-A-Decades-Old-Danger-06143/ |archive-date=11 January 2014 }}&lt;/ref&gt;{{Excessive citations inline|date=October 2021}} and displaced about 6&amp;nbsp;million people who subsequently fled Afghanistan, mainly to [[Afghans in Pakistan|Pakistan]] and [[Afghans in Iran|Iran]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/j/prm/releases/onepagers/202635.htm |title=Refugee Admissions Program for Near East and South Asia |publisher=Bureau of Population, Refugees, and Migration |access-date=29 December 2013 }}&lt;/ref&gt; Heavy air bombardment destroyed many countryside villages, millions of [[landmine]]s were planted,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.rferl.org/a/1051546.html|title=Afghanistan: Land Mines From Afghan-Soviet War Leave Bitter Legacy (Part 2)|website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|last1=Recknagel |first1=Charles }}&lt;/ref&gt; and some cities such as [[Herat]] and [[Kandahar]] were also damaged from bombardment. Pakistan's [[Khyber Pakhtunkhwa|North-West Frontier Province]] functioned as an organizational and networking base for the anti-Soviet Afghan resistance, with the province's influential [[Deobandi]] ulama playing a major supporting role in promoting the 'jihad'.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Haroon|first=Sana|year=2008|title=The Rise of Deobandi Islam in the North-West Frontier Province and Its Implications in Colonial India and Pakistan 1914–1996|journal=Journal of the Royal Asiatic Society|volume=18|issue=1|pages=66–67|jstor=27755911|doi=10.1017/S1356186307007778|s2cid=154959326}}&lt;/ref&gt; After the [[Soviet withdrawal from Afghanistan|Soviet withdrawal]], the [[Afghan Civil War (1989-92)|civil war ensued]] until the communist regime under People's Democratic Party leader [[Mohammad Najibullah]] collapsed in 1992.&lt;ref name=&quot;Columbia:Afghanistan:History&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.infoplease.com/ce6/world/A0856490.html |title=Afghanistan: History&amp;nbsp;– ''Columbia Encyclopedia'' |publisher=Infoplease.com | date=11 September 2001 |access-date=19 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120810051626/http://www.infoplease.com/ce6/world/A0856490.html |archive-date=10 August 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Stenersen&gt;[https://www.prio.org/utility/Download.ashx?x=228 'Mujahidin vs. Communists: Revisiting the battles of Jalalabad and Khost] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802084503/https://www.prio.org/utility/Download.ashx?x=228 |date=2 August 2018 }}. By Anne Stenersen: a Paper presented at the conference ''COIN in Afghanistan: From Mughals to the Americans'', Peace Research Institute Oslo (PRIO), 12–13 February 2012. Retrieved 1 February 2018.&lt;/ref&gt;{{sfn|Barfield|2012|pp=239, 244}}

The Soviet-Afghan War had drastic social effects on Afghanistan. The [[militarization]] of society led to heavily armed police, private bodyguards, openly armed civil defense groups and other such things becoming the norm in Afghanistan for decades thereafter.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Archived Version|url=http://prr.hec.gov.pk/jspui/bitstream/123456789/6891/1/Aqab_Mehmood_Malik_Strategic_%26_Nuclear_Studies_2015_NDU_19.05.2016.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200909110438/http://prr.hec.gov.pk/jspui/bitstream/123456789/6891/1/Aqab_Mehmood_Malik_Strategic_%26_Nuclear_Studies_2015_NDU_19.05.2016.pdf|archive-date=9 September 2020|website=prr.hec.gov.pk|accessdate=13 March 2023|archivedate=9 September 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200909110438/http://prr.hec.gov.pk/jspui/bitstream/123456789/6891/1/Aqab_Mehmood_Malik_Strategic_%26_Nuclear_Studies_2015_NDU_19.05.2016.pdf}}&lt;/ref&gt; The traditional power structure had shifted from clergy, community elders, intelligentsia and military in favor of powerful [[warlords]].&lt;ref name=&quot;cdlib&quot;&gt;{{Cite web|url=https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft7b69p12h;chunk.id=0;doc.view=print|title=Afghanistan|website=publishing.cdlib.org|accessdate=2023-03-13|archivedate=2023-01-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230121200011/https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft7b69p12h;chunk.id=0;doc.view=print}}&lt;/ref&gt;

====Post–Cold War conflict====
{{see also|Afghan Civil War (1992–1996)|Afghan Civil War (1996–2001)|Islamic Emirate of Afghanistan (1996–2001)|Northern Alliance}}
[[File:War in Afganistan (1992–2001).png|thumb|upright=1.5|Development of the civil war from 1992 to late 2001]]
Another civil war broke out after the [[Peshawar Accords|creation]] of a dysfunctional coalition [[Islamic State of Afghanistan|government]] between leaders of various ''mujahideen'' factions. Amid a state of [[anarchy]] and factional infighting,&lt;ref name=&quot;Amin Saikal&quot;&gt;{{cite book |last=Amin Saikal |author-link=Amin Saikal |title=Modern Afghanistan: A History of Struggle and Survival |edition=2006 1st |page=352 |publisher=I.B. Tauris &amp; Co Ltd., London New York |isbn=978-1-85043-437-5|date=13 November 2004 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Human Rights Watch (4)&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.hrw.org/en/reports/2005/07/06/blood-stained-hands |title=Blood-Stained Hands, Past Atrocities in Kabul and Afghanistan's Legacy of Impunity |date=7 July 2005 |publisher=[[Human Rights Watch]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20091212081418/http://www.hrw.org/en/reports/2005/07/06/blood-stained-hands |archive-date=12 December 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Roy Gutman&quot;&gt;GUTMAN, Roy (2008): How We Missed the Story: Osama Bin Laden, the Taliban and the Hijacking of Afghanistan, Endowment of the United States Institute of Peace, 1st ed., Washington D.C.&lt;/ref&gt; various ''mujahideen'' factions committed widespread rape, murder and extortion,&lt;ref name=&quot;Human Rights Watch (4)&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Afghanistan Justice Project&quot;&gt;{{cite web |year=2005 |url=http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf |title=Casting Shadows: War Crimes and Crimes against Humanity: 1978–2001 |publisher=Afghanistan Justice Project |access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004221455/http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf |archive-date=4 October 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=4 October 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004221455/http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Human Rights Watch (5)&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.hrw.org/reports98/afghan/Afrepor0-01.htm#P81_13959 |title=Afghanistan: The massacre in Mazar-i Sharif. (Chapter II: Background) |publisher=[[Human Rights Watch]]| date=November 1998| access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081102042606/http://www.hrw.org/reports98/afghan/Afrepor0-01.htm |archive-date=2 November 2008}}&lt;/ref&gt; while Kabul was heavily bombarded and partially destroyed by the fighting.&lt;ref name=&quot;Human Rights Watch (5)&quot; /&gt; Several failed reconciliations and alliances occurred between different leaders.&lt;ref&gt;{{cite web |year=2005 |url=http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf |page=63 |title=Casting Shadows: War Crimes and Crimes against Humanity: 1978–2001 |publisher=Afghanistan Justice Project |access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004221455/http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf |archive-date=4 October 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=4 October 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004221455/http://www.afghanistanjusticeproject.org/warcrimesandcrimesagainsthumanity19782001.pdf }}&lt;/ref&gt; The [[Taliban]] emerged in September 1994 as a movement and militia of students (''talib'') from Islamic [[Madrassas in Pakistan|madrassas (schools) in Pakistan]],&lt;ref name=&quot;Human Rights Watch (5)&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Matinuddin, Kamal 1999 pp.25&quot;&gt;Matinuddin, Kamal, ''The Taliban Phenomenon, Afghanistan 1994–1997'', [[Oxford University Press]], (1999), pp. 25–26&lt;/ref&gt; who soon had military support from Pakistan.&lt;ref name=&quot;George Washington University&quot;&gt;{{cite web |year=2007 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB227/index.htm#17 |title=Documents Detail Years of Pakistani Support for Taliban, Extremists |publisher=[[George Washington University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203002159/http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB227/index.htm |archive-date=3 December 2013 }}&lt;/ref&gt; Taking control of [[Kandahar]] city that year,&lt;ref name=&quot;Human Rights Watch (5)&quot; /&gt; they conquered more territories until finally driving out the government of [[Burhanuddin Rabbani|Rabbani]] from Kabul in 1996,&lt;ref name=&quot;IRB, Can.,1997&quot;&gt;{{cite report |ref={{sfnRef|Chronology of Events|1997}} |title=Afghanistan: Chronology of Events January 1995 – February 1997 |date=February 1997 |publisher=Immigration and Refugee Board of Canada |url=https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2014/01/16/Af_chronology_1995-.pdf |access-date=28 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012061437/https://www.justice.gov/sites/default/files/eoir/legacy/2014/01/16/Af_chronology_1995-.pdf |archive-date=12 October 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Coll, ''Ghost Wars'' (New York: Penguin, 2005), 14.&lt;/ref&gt; where they established an [[Islamic Emirate of Afghanistan (1996–2001)|emirate]]&lt;ref name=c-profile&gt;[https://www.loc.gov/rr/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf Country profile: Afghanistan (published August 2008)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180625161206/https://www.loc.gov/rr/frd/cs/profiles/Afghanistan.pdf |date=25 June 2018 }}(page 3). Library of Congress. Retrieved 13 February 2018.&lt;/ref&gt; that gained international recognition from 3 countries: [[Pakistan]], [[Saudi Arabia]], and the [[United Arab Emirates]].&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11451718
|title=Who are the Taliban?
|date=16 August 2021
|publisher=BBC
|access-date=18 August 2021
|quote=Pakistan was also one of only three countries, along with Saudi Arabia and the United Arab Emirates (UAE), which recognised the Taliban when they were in power in Afghanistan.}}&lt;/ref&gt; The Taliban were condemned internationally for the harsh enforcement of their interpretation of Islamic [[sharia]] law, which resulted in the brutal treatment of many Afghans, especially [[Taliban treatment of women|women]].&lt;ref name=Skain&gt;{{cite book|last=Skain|first=Rosemarie|title=The women of Afghanistan under the Taliban|year=2002|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-1090-3|page=41}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;* {{cite news |url=https://articles.latimes.com/2001/nov/18/news/mn-5602 |date=18 November 2001 |author1=James Gerstenzan |author2=Lisa Getter |title=Laura Bush Addresses State of Afghan Women |work=[[Los Angeles Times]] |access-date=14 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010184219/http://articles.latimes.com/2001/nov/18/news/mn-5602 |archive-date=10 October 2012 |url-status=live }}
* {{cite web |url=https://www.pbs.org/wnet/wideangle/episodes/a-woman-among-warlords/womens-rights-in-the-taliban-and-post-taliban-eras/66/ |date=11 September 2007 |title=Women's Rights in the Taliban and Post-Taliban Eras |work=A Woman Among Warlords |publisher=[[PBS]] |access-date=14 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130114011223/http://www.pbs.org/wnet/wideangle/episodes/a-woman-among-warlords/womens-rights-in-the-taliban-and-post-taliban-eras/66/ |archive-date=14 January 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; During their rule, the Taliban and their allies committed massacres against Afghan civilians, denied UN food supplies to starving civilians and conducted a policy of [[scorched earth]], burning vast areas of fertile land and destroying tens of thousands of homes.&lt;ref name=Rashid2&gt;{{cite book|last=Rashid|first=Ahmed|title=Taliban: Islam, Oil and the New Great Game in Central Asia|year=2002|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-86064-830-4|page=253}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Newsday 2001&quot;&gt;{{cite news|url=http://articles.chicagotribune.com/2001-10-12/news/0110120312_1_taliban-fighters-massacres-in-recent-years-mullah-mohammed-omar|title=Taliban massacres outlined for UN|date=October 2001|work=Chicago Tribune|first=Edward A|last=Gargan|access-date=24 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110916074935/http://articles.chicagotribune.com/2001-10-12/news/0110120312_1_taliban-fighters-massacres-in-recent-years-mullah-mohammed-omar|archive-date=16 September 2011|url-status=live|accessdate=2023-03-13|archivedate=2013-10-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131013125154/http://articles.chicagotribune.com/2001-10-12/news/0110120312_1_taliban-fighters-massacres-in-recent-years-mullah-mohammed-omar}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;papillonsartpalace.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.papillonsartpalace.com/massacre.htm |title=Confidential UN report details mass killings of civilian villagers |access-date=12 October 2001 |work=Newsday |year=2001 |publisher=newsday.org |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20021118162327/http://www.papillonsartpalace.com/massacre.htm |archive-date=18 November 2002 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=18 November 2002 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20021118162327/http://www.papillonsartpalace.com/massacre.htm }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&amp;p_multi=APAB&amp;d_place=APAB&amp;p_theme=newslibrary2&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=0F8B4F98500EA0F8&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM |agency=Associated Press |title=U.N. says Taliban starving hungry people for military agenda |date=7 January 1998 |access-date=7 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913121938/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=NewsLibrary&amp;p_multi=APAB&amp;d_place=APAB&amp;p_theme=newslibrary2&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=0F8B4F98500EA0F8&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM |archive-date=13 September 2018 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Goodson|first=Larry P.|title=Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics and the Rise of the Taliban|url=https://archive.org/details/afghanistansendl00good|url-access=registration|year=2002|publisher=University of Washington Press|isbn=978-0-295-98111-6|page=[https://archive.org/details/afghanistansendl00good/page/121 121]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NPR&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.npr.org/programs/morning/features/2002/aug/afghanistan/ |publisher=NPR |title=Re-Creating Afghanistan: Returning to Istalif |date=1 August 2002 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023072254/http://www.npr.org/programs/morning/features/2002/aug/afghanistan/ |archive-date=23 October 2013 }}&lt;/ref&gt;{{Excessive citations inline|date=October 2021}}

[[Battle of Kabul (1992–1996)|After the fall of Kabul]] to the Taliban, [[Ahmad Shah Massoud]] and [[Abdul Rashid Dostum]] formed the [[Northern Alliance]], later joined by others, to resist the Taliban. Dostum's forces were defeated by the Taliban during the [[Battles of Mazar-i-Sharif (1997–1998)|Battles of Mazar-i-Sharif]] in 1997 and 1998; Pakistan's Chief of Army Staff, [[Pervez Musharraf]], began sending thousands of Pakistanis to help the Taliban defeat the Northern Alliance.&lt;ref name=&quot;Webster University Press Book&quot;&gt;{{cite book |last=Marcela Grad |title=Massoud: An Intimate Portrait of the Legendary Afghan Leader |edition=1 March 2009 |page=310 |publisher=Webster University Press }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;George Washington University&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;History Commons&quot;&gt;{{cite web |year=2010 |url=http://www.historycommons.org/entity.jsp?entity=ahmed_shah_massoud |title=Ahmed Shah Massoud |publisher=[[History Commons]] |access-date=16 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140125130822/http://www.historycommons.org/entity.jsp?entity=ahmed_shah_massoud |archive-date=25 January 2014 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=25 January 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140125130822/http://www.historycommons.org/entity.jsp?entity=ahmed_shah_massoud }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Maley&quot;&gt;{{cite book |last=Maley |first=William |title=The Afghanistan wars |year=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-230-21313-5 |page=288}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ahmed Rashid/The Telegraph&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/1340244/Afghanistan-resistance-leader-feared-dead-in-blast.html |title=Afghanistan resistance leader feared dead in blast |work=The Telegraph |location=London | date=11 September 2001 |first=Ahmed |last=Rashid|archive-url=https://web.archive.org/web/20131108225950/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/1340244/Afghanistan-resistance-leader-feared-dead-in-blast.html |archive-date=8 November 2013 }}&lt;/ref&gt;{{Excessive citations inline|date=October 2021}} By 2000 the Northern Alliance only controlled 10% of territory, cornered in the north-east. On 9 September 2001, Massoud was assassinated by two Arab [[suicide attack]]ers in [[Panjshir Valley]]. Around 400,000 Afghans died in internal conflicts between 1990 and 2001.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.csmonitor.com/2001/0920/p1s3-wosc.html/(page)/4 Life under Taliban cuts two ways]&quot;. ''[[The Christian Science Monitor|CSM]]''. 20 September 2001 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131230233031/http://www.csmonitor.com/2001/0920/p1s3-wosc.html/(page)/4 | date=30 December 2013 }}&lt;/ref&gt;

==== US invasion and Islamic Republic ====
{{Further|War in Afghanistan (2001–2021)|Islamic Republic of Afghanistan|Taliban insurgency|Fall of Kabul (2021)}}
{{Cleanup|section|reason=Too overloaded, detailed content already covered by the War article|date=October 2021}}
In October 2001, the [[United States invasion of Afghanistan|United States invaded Afghanistan]] to remove the Taliban from power after they refused to hand over [[Osama Bin Laden]], the prime suspect of the [[September 11 attacks]], who was a &quot;guest&quot; of the Taliban and was operating his [[al-Qaeda]] network in Afghanistan.&lt;ref name=&quot;CNN&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=Grugy2txSvc |title=Brigade 055 |publisher=CNN|archive-url=https://web.archive.org/web/20130729101159/https://www.youtube.com/watch?v=Grugy2txSvc|archive-date=29 July 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author =Rory McCarthy in Islamabad |url=https://www.theguardian.com/world/2001/oct/17/afghanistan.terrorism11 |title=New offer on Bin Laden |newspaper=The Guardian | date= 17 October 2001|access-date=17 July 2012 |location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20130628053351/http://www.guardian.co.uk/world/2001/oct/17/afghanistan.terrorism11|archive-date=28 June 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2017/08/21/politics/trump-afghanistan-pakistan-india/index.html 'Trump calls out Pakistan, India as he pledges to 'fight to win' in Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170901150353/http://edition.cnn.com/2017/08/21/politics/trump-afghanistan-pakistan-india/index.html |date=1 September 2017 }}. CNN, 24 August 2017. Retrieved 1 September 2017.&lt;/ref&gt; The majority of Afghans supported the American invasion of their country.&lt;ref name=&quot;Rejects&quot;&gt;{{cite web|date=30 January 2006|title=WPO Poll: Afghan Public Overwhelmingly Rejects al-Qaeda, Taliban|url=http://drum.lib.umd.edu/bitstream/handle/1903/10127/Afghanistan_Jan06_art2.pdf;jsessionid=51A568EB80A658471A265A1D06EF8ADB?sequence=3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170102172723/http://drum.lib.umd.edu/bitstream/handle/1903/10127/Afghanistan_Jan06_art2.pdf;jsessionid=51A568EB80A658471A265A1D06EF8ADB?sequence=3|archive-date=2 January 2017|access-date=2 January 2017|website=[[University of Maryland Libraries]]|quote=Equally large percentages endorse the US military presence in Afghanistan. Eighty-three percent said they have a favorable view of &quot;the US military forces in our country&quot; (39% very favorable). Just 17% have an unfavorable view.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Public Opinion&quot;&gt;{{cite web|date=29 January 2015|title=Afghan Futures: A National Public Opinion Survey|url=http://acsor-surveys.com/wp-content/uploads/2015/01/Afghan-Futures-Wave-6-Analysis_FINAL-v2.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329093740/http://acsor-surveys.com/wp-content/uploads/2015/01/Afghan-Futures-Wave-6-Analysis_FINAL-v2.pdf|archive-date=29 March 2017|access-date=2 January 2017|website=[[Afghan Center for Socio-economic and Opinion Research]]|page=4|quote=Seventy-seven percent support the presence of U.S. forces; 67 percent say the same of NATO/ISAF forces more generally. Despite the country's travails, eight in 10 say it was a good thing for the United States to oust the Taliban in 2001. And much more blame either the Taliban or al Qaeda for the country's violence, 53 percent, than blame the United States, 12 percent. The latter is about half what it was in 2012, coinciding with a sharp reduction in the U.S. deployment.}}&lt;/ref&gt; During the initial invasion, US and UK forces bombed al-Qaeda training camps, and later working with the Northern Alliance, the Taliban regime came to an end.&lt;ref name=&quot;NYTOct8&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2001/10/08/world/nation-challenged-attack-us-britain-strike-afghanistan-aiming-bases-terrorist.html |title=A Nation challenged: The attack; U.S. and Britain strike Afghanistan, aiming at bases and terrorist camps; Bush warns 'Taliban will pay a price' |last=Tyler |first=Patrick | date=8 October 2001 |newspaper=The New York Times |access-date=28 February 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140411134316/http://www.nytimes.com/2001/10/08/world/nation-challenged-attack-us-britain-strike-afghanistan-aiming-bases-terrorist.html |archive-date=11 April 2014 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Inbound Choppers in Afghanistan 2008.jpg|thumb|right|US troops and [[Boeing CH-47 Chinook|Chinooks]] in Afghanistan, 2008]]
In December 2001, after the Taliban government was overthrown, the [[Afghan Interim Administration]] under [[Hamid Karzai]] was formed. The [[International Security Assistance Force]] (ISAF) was established by the [[UN Security Council]] to help assist the [[Karzai administration]] and provide basic security.&lt;ref&gt;{{UN document |docid=S-RES-1386(2001) |type=Resolution|body=Security Council|year=2001|resolution_number=1386 |access-date=21 September 2007| date=31 May 2001}}&amp;nbsp;– ([[s:United Nations Security Council Resolution 1386|UNSCR 1386]])&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://nato.usmission.gov/ |title=United States Mission to Afghanistan|publisher=Nato.usmission.gov|access-date=14 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101021065112/http://nato.usmission.gov/ |archive-date=21 October 2010|url-status=live}}&lt;/ref&gt; By this time, after two decades of war as well as an acute [[famine]] at the time, Afghanistan had one of the highest [[infant mortality|infant]] and child mortality rates in the world, the lowest life expectancy, much of the population were hungry,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://merip.org/2001/09/afghanistans-refugee-crisis/|title=Afghanistan's Refugee Crisis|date=24 September 2001|website=MERIP}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.doctorswithoutborders.org/what-we-do/news-stories/research/afghanistan-civilians-risk|title=Afghanistan: Civilians at Risk|website=Doctors Without Borders – USA}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://monthlyreview.org/2001/11/01/limbs-of-no-body/|website=Monthly Review |title=Limbs of No Body: The World's Indifference to the Afghan Tragedy|first=Mohsen |last=Makhmalbaf|date=1 November 2001}}&lt;/ref&gt; and infrastructure was in ruins.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.returntohope.com/inDepth/RebuildingAfghanistan#intro|title=Rebuilding Afghanistan|website=Return to Hope|accessdate=2023-03-13|archivedate=2021-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210814144505/http://www.returntohope.com/inDepth/RebuildingAfghanistan#intro}}&lt;/ref&gt; Many foreign donors started providing aid and assistance to rebuild the war-torn country.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/01/15/japan.aid.gen/index.html?related|title=Japan aid offer to 'broke' Afghanistan|date=15 January 2002|website=CNN|accessdate=13 March 2023|archivedate=19 November 2002|archiveurl=https://web.archive.org/web/20021119080524/https://edition.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/east/01/15/japan.aid.gen/index.html?related}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.stanford.edu/class/intnlrel193/readings/week6/afghan.html|title=Rebuilding Afghanistan: The U.S. Role|website=Stanford University}}&lt;/ref&gt;

Taliban forces meanwhile began regrouping inside Pakistan, while more coalition troops entered Afghanistan to help the [[Reconstruction in Afghanistan|rebuilding process]].&lt;ref&gt;{{cite web|first=Julie|last=Fossler|url=http://afghanistan.usaid.gov/en/index.aspx|title=USAID Afghanistan|publisher=Afghanistan.usaid.gov|access-date=14 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101017104214/http://afghanistan.usaid.gov/en/Index.aspx|archive-date=17 October 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.afghanistan.gc.ca/canada-afghanistan/news-nouvelles/2010/2010_07_09.aspx?lang=eng |title=Canada's Engagement in Afghanistan: Backgrounder |publisher=Afghanistan.gc.ca |date=9 July 2010 |access-date=14 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101215180833/http://www.afghanistan.gc.ca/canada-afghanistan/news-nouvelles/2010/2010_07_09.aspx |archive-date=15 December 2010 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=15 December 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101215180833/http://www.afghanistan.gc.ca/canada-afghanistan/news-nouvelles/2010/2010_07_09.aspx }}&lt;/ref&gt; The [[Taliban insurgency|Taliban began an insurgency]] to regain control of Afghanistan. Over the next decade, ISAF and [[Afghan National Army|Afghan troops]] led many offensives against the Taliban, but failed to fully defeat them. Afghanistan remained one of the poorest countries in the world because of a lack of foreign investment, [[Corruption in Afghanistan|government corruption]], and the Taliban insurgency.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://abcnews.go.com/Video/video?id=5484891&amp;tab=9482931&amp;section=8865284&amp;page=1|work=[[ABC News (US)|ABC News]] |access-date=28 September 2010|title=Pakistan Accused of Helping Taliban| date=31 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20131221050959/http://abcnews.go.com/Video/video?id=5484891&amp;tab=9482931&amp;section=8865284&amp;page=1 |archive-date=21 December 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/7910687/Wikileaks-Pakistan-accused-of-helping-Taliban-in-Afghanistan-attacks.html|work=The Telegraph|access-date=28 September 2010|title=Wikileaks: Pakistan accused of helping Taliban in Afghanistan attacks | date=26 July 2010|location=London|first1=Rob|last1=Crilly|first2=Alex |last2=Spillius|archive-url=https://web.archive.org/web/20140129073942/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/afghanistan/7910687/Wikileaks-Pakistan-accused-of-helping-Taliban-in-Afghanistan-attacks.html|archive-date=29 January 2014}}&lt;/ref&gt;

Meanwhile, Karzai attempted to unite the peoples of the country,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://philanthropynewsdigest.org/news/afghan-president-karzai-receives-philadelphia-liberty-medal|title=Afghan President Karzai Receives Philadelphia Liberty Medal|website=Philanthropy News Digest (PND)}}&lt;/ref&gt; and the Afghan government was able to build some democratic structures, adopting a constitution in 2004 with the name [[Islamic Republic of Afghanistan]]. Attempts were made, often with the support of foreign donor countries, to improve the country's economy, healthcare, education, transport, and agriculture. ISAF forces also began to train the [[Afghan National Security Forces]]. Following 2002, nearly five million [[Afghan diaspora|Afghans]] were [[repatriated]].&lt;ref name=&quot;Adelman2016&quot;&gt;{{cite book|author=Howard Adelman|title=Protracted Displacement in Asia: No Place to Call Home|url=https://books.google.com/books?id=oLYFDAAAQBAJ&amp;pg=PT167|date=15 April 2016|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-317-07407-6|page=167}}&lt;/ref&gt; The number of NATO troops present in Afghanistan peaked at 140,000 in 2011,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11371138|title=The foreign troops left in Afghanistan|work=BBC News|date=15 October 2015}}&lt;/ref&gt; dropping to about 16,000 in 2018.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.forces.net/operations/afghanistan/how-many-troops-are-currently-afghanistan|title=How Many Troops Are Currently in Afghanistan?|first=18 May 2018|last=at 11:38&amp;nbsp;am|website=Forces Network}}&lt;/ref&gt;

In September 2014 [[Ashraf Ghani]] became president after the [[Afghan presidential election, 2014|2014 presidential election]] where for the first time in Afghanistan's history power was democratically transferred.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Huge security as Afghan presidential election looms|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-26880022|newspaper=BBC|date=4 April 2014|access-date=21 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021190735/https://www.bbc.com/news/world-asia-26880022|archive-date=21 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Afghanistan votes in historic presidential election|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-26893972|newspaper=BBC|date=5 April 2014|access-date=21 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021152941/https://www.bbc.com/news/world-asia-26893972|archive-date=21 October 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Shalizi and Harooni|first=Hamid and Mirwais|title=Landmark Afghanistan Presidential Election Held Under Shadow of Violence|url=https://www.huffingtonpost.com/2014/04/04/landmark-afghan-election-_n_5095143.html|newspaper=HuffPost|date=4 April 2014|access-date=21 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303225603/http://www.huffingtonpost.com/2014/04/04/landmark-afghan-election-_n_5095143.html|archive-date=3 March 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Afghanistan's Future: Who's Who in Pivotal Presidential Election|url=https://www.nbcnews.com/news/world/afghanistans-future-whos-who-pivotal-presidential-election-n24756|work=NBC News|access-date=7 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190930203820/https://www.nbcnews.com/news/world/afghanistans-future-whos-who-pivotal-presidential-election-n24756|archive-date=30 September 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Afghan president Ashraf Ghani inaugurated after bitter campaign|url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/29/afghan-president-ashraf-ghani-inaugurated|newspaper=The Guardian|access-date=12 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150421221706/http://www.theguardian.com/world/2014/sep/29/afghan-president-ashraf-ghani-inaugurated|archive-date=21 April 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{Excessive citations inline|date=October 2021}} On 28 December 2014, NATO formally ended ISAF combat operations in Afghanistan and transferred full security responsibility to the Afghan government. The NATO-led [[Operation Resolute Support]] was formed the same day as a successor to ISAF.&lt;ref name=&quot;2014APcessation&quot;&gt;{{cite news|title=U.S. formally ends the war in Afghanistan|url=https://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/|access-date=28 December 2014|agency=Associated Press|issue=online|publisher=CBA News|date=28 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141228152651/http://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/|archive-date=28 December 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Guardian28&quot;&gt;{{cite news|title=Nato ends combat operations in Afghanistan|url=https://www.theguardian.com/world/2014/dec/28/nato-ends-afghanistan-combat-operations-after-13-years|access-date=11 January 2015|newspaper=The Guardian|date=28 December 2014|location=Kabul|author=Sune Engel Rasmussen in Kabul|archive-url=https://web.archive.org/web/20150102134349/http://www.theguardian.com/world/2014/dec/28/nato-ends-afghanistan-combat-operations-after-13-years|archive-date=2 January 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Thousands of NATO troops remained in the country to train and advise Afghan government forces&lt;ref&gt;{{cite web|title=U.S. formally ends the war in Afghanistan|url=https://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/|work=CBS News|access-date=12 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141228152651/http://www.cbsnews.com/news/america-formally-ends-the-war-in-afghanistan/|archive-date=28 December 2014|url-status=live}}&lt;/ref&gt; and continue their fight against the Taliban.&lt;ref name=&quot;soufangroup&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.soufangroup.com/tsg-intelbrief-afghanistan-16-0/|title=TSG IntelBrief: Afghanistan 16.0|website=The Soufan Group|access-date=27 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180809184149/http://www.soufangroup.com/tsg-intelbrief-afghanistan-16-0/|archive-date=9 August 2018|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=9 August 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180809184149/http://www.soufangroup.com/tsg-intelbrief-afghanistan-16-0/}}&lt;/ref&gt; 
[[File:2021 Taliban Offensive.png|thumb|left|A map of Afghanistan showing the [[2021 Taliban offensive]]]]
On 19 February 2020, the [[US–Taliban deal]] was made in Qatar. The 2020 [[US–Taliban deal]] was one of the critical events that caused the collapse of the [[Afghan National Security Forces]] (ANSF);&lt;ref name=&quot;tg1&quot;&gt;{{Cite news |last=Borger|first=Julian|title=US withdrawal triggered catastrophic defeat of Afghan forces, damning watchdog report finds|date=18 May 2022|access-date=19 May 2022|url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/18/afghanistan-us-withdrawal-defeat-watchdog-report-sigar|work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; following the signing of the deal, the US dramatically reduced the number of air attacks and deprived the ANSF of a critical edge in fighting the [[Taliban insurgency]], leading to the Taliban takeover of Kabul.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=US withdrawal prompted collapse of Afghan army: Report|date=18 May 2022|access-date=19 May 2022|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/5/18/us-withdrawal-prompted-collapse-of-afghan-army-report|publisher=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

==== Second Taliban era ====
NATO Secretary General [[Jens Stoltenberg]] announced on 14 April 2021 that the alliance had agreed to start [[Withdrawal of United States troops from Afghanistan (2020–2021)|withdrawing its troops from Afghanistan]] by 1 May.&lt;ref&gt;{{cite news |title=NATO to Cut Forces in Afghanistan, Match US Withdrawal |url=https://www.voanews.com/usa/nato-cut-forces-afghanistan-match-us-withdrawal |work=[[VOA News]] |date=14 April 2021}}&lt;/ref&gt; Soon after NATO troops began withdrawing, the [[Taliban]] launched an [[2021 Taliban offensive|offensive against the Afghan government]] and quickly advanced in front of collapsing Afghan government forces.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Robertson |first1=Nic |title=Afghanistan is disintegrating fast as Biden's troop withdrawal continues |url=https://edition.cnn.com/2021/06/24/asia/afghanistan-taliban-offensive-intl-cmd/index.html |publisher=CNN |date=24 June 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Afghanistan stunned by scale and speed of security forces' collapse |url=https://www.theguardian.com/world/2021/jul/13/afghanistan-stunned-by-scale-and-speed-of-security-forces-collapse |work=The Guardian |date=13 July 2021}}&lt;/ref&gt; The Taliban [[Fall of Kabul (2021)|captured the capital city of Kabul]] on 15 August 2021, after regaining control over a vast majority of Afghanistan. Several foreign diplomats and Afghan government officials, including president Ashraf Ghani,&lt;ref&gt;{{cite news |title=President Ashraf Ghani Flees Afghanistan, Taliban Take Over Kabul: Report |work=NDTV.com |url=https://www.ndtv.com/world-news/taliban-enter-afghan-capital-kabul-news-agency-afp-2510885 |url-status=live |access-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815081516/https://www.ndtv.com/world-news/taliban-enter-afghan-capital-kabul-news-agency-afp-2510885 |archive-date=15 August 2021}}&lt;/ref&gt; were evacuated from the country, with many Afghan civilians attempting to flee along with them.&lt;ref&gt;{{cite news |title=The Afghan government's collapse is a humiliation for the US and Joe Biden |url=https://www.newstatesman.com/world/asia/2021/08/afghan-government-s-collapse-humiliation-us-and-joe-biden |access-date=15 August 2021 |work=[[New Statesman]] |date=15 August 2021}}&lt;/ref&gt; An unofficial &quot;coordination council&quot; led by senior statesmen was formed the next day to transfer the state institutions of the Islamic Republic of Afghanistan to the Taliban.&lt;ref name=&quot;trib&quot;&gt;{{cite news |title='Coordination council' to oversee peaceful transfer of power in Afghanistan: Karzai |url=https://tribune.com.pk/story/2315763/coordination-council-to-oversee-peaceful-transfer-of-power-in-afghanistan-karzai |access-date=16 August 2021 |work=[[The Express Tribune]] |date=15 August 2021}}&lt;/ref&gt; On 17 August, first vice president [[Amrullah Saleh]] proclaimed himself caretaker president and announced the formation of an [[National Resistance Front of Afghanistan|anti-Taliban front]] with a reported 6,000+ troops&lt;ref&gt;{{cite web|title=Operations|url=https://www.nrfafg.org/operations|access-date=21 August 2021|website=The National Resistance Front: Fighting for a Free Afghanistan|publisher=National Resistance Front of Afghanistan|archive-date=6 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210906001614/https://www.nrfafg.org/operations|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=6 September 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210906001614/https://www.nrfafg.org/operations}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Anti-Taliban forces say they've taken three districts in Afghanistan's north|date=21 August 2021|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/anti-taliban-forces-say-theyve-taken-three-districts-afghanistans-north-2021-08-21/|publisher=Reuters|access-date=21 August 2021}}&lt;/ref&gt; in the [[Panjshir Valley]], along with [[Ahmad Massoud]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=An anti-Taliban front forming in Panjshir? Ex top spy Saleh, son of 'Lion of Panjshir' meet at citadel|url=https://www.theweek.in/news/world/2021/08/17/an-anti-taliban-front-forming-in-panjshir-ex-top-spy-saleh-son-of-lion-of-panjshir-meet-at-citadel.html|access-date=17 August 2021|website=The Week}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=17 August 2021|title=Afghan Vice President Saleh Declares Himself Caretaker President; Reaches Out To Leaders for Support|url=https://www.news18.com/news/world/afghan-vice-president-saleh-declares-himself-caretaker-president-reaches-out-to-leaders-for-support-4097117.html|access-date=17 August 2021|website=News18}}&lt;/ref&gt; However, by 6 September, the Taliban had taken control of most of [[Panjshir province|Panjshir Province]], with resistance fighters retreating to the mountains.&lt;ref name=&quot;ft&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.ft.com/content/5b4b7b58-1edf-4510-ad15-813487f3c80e |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/5b4b7b58-1edf-4510-ad15-813487f3c80e |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Taliban says it has captured last Afghan region of resistance|last1=Kazmin|first1=Amy|last2=Findlay|first2=Stephanie|last3=Bokhari|first3=Farhan|work=[[Financial Times]]|date=6 September 2021|access-date=6 September 2021}}&lt;/ref&gt; Clashes in the valley ceased mid-September,&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2021/09/17/world/asia/panjshir-resistance-taliban-massoud.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/09/17/world/asia/panjshir-resistance-taliban-massoud.html |archive-date=2021-12-28 |url-access=limited|title = In Panjshir, Few Signs of an Active Resistance, or Any Fight at All|newspaper = The New York Times|date = 17 September 2021|last1 = Huylebroek|first1 = Jim|last2 = Blue|first2 = Victor J.}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; as Saleh and Massoud had fled to neighboring [[Tajikistan]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/middle-east-watch/after-renegade-province%E2%80%99s-fall-panjshir-resistance-leaders-surface-tajikistan|title = The National Interest: Blog}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Afghan resistance has sanctuary in Tajikistan, but fighting Taliban a 'non-viable prospect'|url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20211004-afghan-resistance-has-sanctuary-in-tajikistan-but-fighting-taliban-a-non-viable-prospect|agency=FRANCE24.English|website=France 24|date=4 October 2021|access-date=5 October 2021|publication-date=}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ft&quot; /&gt;

According to the [[Costs of War Project]], 176,000 people were killed in the conflict, including 46,319 civilians, between 2001 and 2021.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Human and Budgetary Costs to Date of the U.S. War in Afghanistan, 2001–2022 {{!}} Figures {{!}} Costs of War|url=https://watson.brown.edu/costsofwar/figures/2021/human-and-budgetary-costs-date-us-war-afghanistan-2001-2022|access-date=2021-09-01|website=The Costs of War}}&lt;/ref&gt; According to the [[Uppsala Conflict Data Program]], at least 212,191 people were killed in the conflict.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ucdp.uu.se/country/700|title=UCDP – Uppsala Conflict Data Program|website=www.ucdp.uu.se}}&lt;/ref&gt; Following the 2001 invasion, more than 5.7 million refugees returned to Afghanistan;&lt;ref&gt;Afghan Refugees, Costs of War, {{cite web |url=http://costsofwar.org/article/afghan-refugees |title=Afghan Refugees &amp;#124; Costs of War |access-date=5 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130310001659/http://costsofwar.org/article/afghan-refugees |archive-date=10 March 2013 }}, 2012&lt;/ref&gt; however, in 2021, 2.6 million Afghans remained refugees, primarily in Iran and Pakistan, and another 4 million were internally displaced.&lt;ref&gt;{{cite web|title=In numbers: Life in Afghanistan after America leaves|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-57767067|access-date=2021-07-15|website=BBC News|date=13 July 2021}}&lt;/ref&gt;

[[File:Taliban Humvee in Kabul, August 2021 (cropped).png|thumb|right|upright=0.9|Taliban fighters in Kabul on a captured [[Humvee]] following the [[Fall of Kabul (2021)|2021 fall of Kabul]].]]The Taliban government is led by [[Head of the Islamic Emirate of Afghanistan|supreme leader]] [[Hibatullah Akhundzada]]&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Zucchino|first=David|date=1 September 2021|title=Shifting to Governing, Taliban Will Name Supreme Afghan Leader|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/09/01/world/asia/afghanistan-taliban-government-leader.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/09/01/world/asia/afghanistan-taliban-government-leader.html |archive-date=2021-12-28 |url-access=limited|access-date=6 September 2021|issn=0362-4331}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; and acting [[Prime Minister of Afghanistan|prime minister]] [[Hasan Akhund]], who took office on 7 September 2021.&lt;ref name=&quot;akhund1&quot;&gt;{{Cite news|title=گروه طالبان حکومت جدید خود را با رهبری ملا حسن اخوند اعلام کرد|newspaper=BBC News فارسی|url=https://www.bbc.com/persian/afghanistan-58477769}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;akhund2&quot;&gt;{{Cite news|date=7 September 2021|title=Taliban announce new government for Afghanistan|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58479750}}&lt;/ref&gt; Akhund is one of the four founders of the Taliban&lt;ref name=akhund_tribunepk&gt;{{cite news|title=Profile: Who is Afghanistan's new caretaker prime minister?|url=https://tribune.com.pk/story/2319144/profile-who-is-afghanistans-new-caretaker-prime-minister|newspaper=The Express Tribune |date=8 September 2021}}&lt;/ref&gt; and was a deputy prime minister of the previous emirate; his appointment was seen as a compromise between moderates and hardliners.&lt;ref name=&quot;akhund3&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58479750|title=Hardliners get key posts in new Taliban government|publisher=[[BBC News]]|date=7 September 2021}}&lt;/ref&gt; A [[Cabinet of Afghanistan|new, all-male cabinet]] was formed, which included [[Abdul Hakim Ishaqzai]] as minister of justice.&lt;ref name=&quot;TOLOnews_Taliban_Cabinet_2.0rc1&quot;&gt;{{cite news | title= Taliban Announces Head of State, Acting Ministers | date= 7 September 2021 |newspaper= [[TOLOnews]] | url= https://tolonews.com/afghanistan-174556 |access-date= 7 September 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210907182414/https://tolonews.com/afghanistan-174556 |archive-date= 7 September 2021 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NPR_Taliban_Cabinet_2.0rc1&quot;&gt;{{cite news | title= Taliban Name Their Deputy Ministers, Doubling Down On An All-Male Team | date= 21 September 2021 |website= [[NPR]] | url= https://www.npr.org/2021/09/21/1039232797/taliban-women-all-male-government-cabinet-ministers |access-date= 8 October 2021}}&lt;/ref&gt; On 20 September 2021, [[Secretary-General of the United Nations|United Nations Secretary-General]] [[António Guterres]] received a letter from acting [[Ministry of Foreign Affairs (Afghanistan)|minister of foreign affairs]] [[Amir Khan Muttaqi]] to formally claim Afghanistan's seat as a member state for their official spokesman in [[Doha]], [[Suhail Shaheen]]. The [[United Nations]] did not recognize the previous Taliban government and chose to work with the then-government in exile instead.&lt;ref name=&quot;taliban_un_2021_1&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/economy/2021/9/24/who-will-speak-for-afghanistan-at-the-united-nations|title=Who will speak for Afghanistan at the United Nations?|publisher=[[Al Jazeera]]|date=26 September 2021}}&lt;/ref&gt;

Western nations suspended most of their humanitarian aid to Afghanistan following the Taliban's August 2021 takeover of the country; the [[World Bank]] and [[International Monetary Fund]] also halted their payments.&lt;ref&gt;{{cite news |title=China urges World Bank, IMF to help Afghanistan |url=https://www.news24.com/news24/world/news/china-urges-world-bank-imf-to-help-afghanistan-20211028 |work=News24 |date=28 October 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Afghanistan: Can the Taliban avert a food crisis without foreign aid? |url=https://www.dw.com/en/afghanistan-can-the-taliban-avert-a-food-crisis-without-foreign-aid/a-59790464 |work=Deutsche Welle |date=11 November 2021}}&lt;/ref&gt; More than half of Afghanistan's 39 million people faced an acute [[Food security|food shortage]] in October 2021.&lt;ref&gt;{{cite news |title='Countdown to catastrophe': half of Afghans face hunger this winter – UN |url=https://www.theguardian.com/global-development/2021/oct/25/countdown-to-catastrophe-half-of-afghans-face-hunger-this-winter-un |work=The Guardian |date=25 October 2021}}&lt;/ref&gt; Human Rights Watch reported on 11 November 2021 that Afghanistan was facing widespread [[famine]] due to an economic and banking crisis.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Afghanistan Facing Famine: UN, World Bank, US Should Adjust Sanctions, Economic Policies |url=https://www.hrw.org/news/2021/11/11/afghanistan-facing-famine# |work=Human Rights Watch |date=11 November 2021}}&lt;/ref&gt;

Though the state of war in the country ended in 2021, armed conflict persists in some regions&lt;ref&gt;{{Cite web |title=One year later, Austin acknowledges lasting questions over Afghanistan war's end |url=https://www.stripes.com/theaters/us/2022-08-30/lasting-questions-afghanistan-withdrawal-7156882.html |access-date=2022-10-01 |website=Stars and Stripes |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-03-09 |title=Karzai says while the war has ended, unity has not yet been achieved {{!}} Ariana News |url=https://www.ariananews.af/karzai-says-while-the-war-has-ended-unity-has-not-yet-been-achieved/ |access-date=2022-10-01 |website=www.ariananews.af |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-01-26 |title=Briefing by Special Representative Deborah Lyons to the Security Council |url=https://unama.unmissions.org/briefing-special-representative-deborah-lyons-security-council-10 |access-date=2022-10-01 |website=UNAMA |language=en |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2022-10-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221004064300/https://unama.unmissions.org/briefing-special-representative-deborah-lyons-security-council-10 }}&lt;/ref&gt; amid [[Islamic State–Taliban conflict|fighting between the Taliban and the local branch of the Islamic State]], as well as an anti-Taliban [[Republican insurgency in Afghanistan|Republican insurgency]]. A year into Taliban rule, former president Hamid Karzai said in an interview: &quot;In terms of [an] end to widespread fighting and conflict, we are happy — there's more stability, there's more security. But in terms of Afghanistan having a government that all Afghan people find themselves [in], we still have a way to go. In terms of the economy of the country, it's a disaster.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Hamid Karzai stays on in Afghanistan — hoping for the best, but unable to leave |language=en |work=NPR.org |url=https://www.npr.org/2022/08/08/1115674232/afghanistan-taliban-hamid-karzai-us-withdrawal |access-date=2022-10-15}}&lt;/ref&gt;

== Geography ==
{{Main|Geography of Afghanistan}}
{{Map of Afghanistan}}
Afghanistan is located in Southern-Central Asia.&lt;ref name=&quot;South Asia&quot;&gt;* {{cite web |url=http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html |title=U.S. maps |publisher=Pubs.usgs.gov |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131225134851/http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html |archive-date=25 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=25 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225134851/http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html }}
* {{cite web |url=http://www.worldbank.org/en/region/sar |title=South Asia: Data, Projects, and Research |access-date=2 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150301035209/http://www.worldbank.org/en/region/sar |archive-date=1 March 2015 |url-status=live }}
* {{cite web |url=http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html |title=MAPS SHOWING GEOLOGY, OIL AND GAS FIELDS AND GEOLOGICAL PROVINCES OF SOUTH ASIA (Includes Afghanistan) |access-date=2 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131225134851/http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html |archive-date=25 December 2013 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=25 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225134851/http://pubs.usgs.gov/of/1997/ofr-97-470/OF97-470C/asiaGmap.html }}
* {{cite web |url=http://jsis.washington.edu/advise/catalog/soasia-b.html |title=University of Washington Jackson School of International Studies: The South Asia Center |access-date=2 March 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402100846/http://jsis.washington.edu/advise/catalog/soasia-b.html |archive-date=2 April 2015 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=2 April 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402100846/http://jsis.washington.edu/advise/catalog/soasia-b.html }}
* {{cite web |url=http://www.maxwell.syr.edu/moynihan/programs/sac/ |title=Syracruse University: The South Asia Center |date=26 March 2013 |access-date=2 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326065054/http://www.maxwell.syr.edu/moynihan/programs/sac/ |archive-date=26 March 2015 |url-status=live }}
* {{cite web |url=http://www.ii.umich.edu/csas |title=Center for South Asian studies |access-date=2 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071211204817/http://www.ii.umich.edu/csas/ |archive-date=11 December 2007 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UNdata&quot;&gt;{{cite web |url=http://millenniumindicators.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#asia |title=Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings |publisher=[[UNdata]] |date=26 April 2011 |access-date=13 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713041240/http://millenniumindicators.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm |archive-date=13 July 2011 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=13 July 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110713041240/http://millenniumindicators.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm#asia }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan |title=Afghanistan |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=17 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100225235842/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/7798/Afghanistan |archive-date=25 February 2010 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Tan |first1=Anjelica |title=A new strategy for Central Asia |url=https://thehill.com/opinion/international/483511-a-new-strategy-for-central-asia |work=TheHill |date=18 February 2020 |quote=, as Afghan President Ashraf Ghani has noted, Afghanistan is itself a Central Asian country.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Afghanistan {{!}} meaning in the Cambridge English Dictionary |publisher=Cambridge University |isbn=9781107619500 |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/afghanistan }}&lt;/ref&gt; The region centered at Afghanistan is considered the &quot;crossroads of Asia&quot;,&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GB-JV2eOr2UC&amp;pg=PA257|title=Early Buddhist Transmission and Trade Networks: Mobility and Exchange Within and Beyond the Northwestern Borderlands of South Asia|first=Jason|last=Neelis|date=19 November 2010|publisher=BRILL|isbn=978-9004181595}}&lt;/ref&gt; and the country has had the nickname Heart of Asia.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.cemml.colostate.edu/cultural/09476/afgh01.html |title=Afghanistan: Cultural Crossroad at the Heart of Asia |access-date=17 June 2020 |archive-date=30 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200830013605/https://www.cemml.colostate.edu/cultural/09476/afgh01.html |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=30 August 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200830013605/https://www.cemml.colostate.edu/cultural/09476/afgh01.html }}&lt;/ref&gt; The renowned [[Urdu]] poet [[Allama Iqbal]] once wrote about the country:&lt;br /&gt;{{blockquote|Asia is a body of water and earth, of which the Afghan nation is the heart. From its discord, the discord of Asia; and from its accord, the accord of Asia.}}

At over {{convert|652864|km2|abbr=on}},&lt;ref&gt;{{cite web|title=Land area (sq. km) |url=http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.TOTL.K2 |work=World Development Indicators |publisher=World Bank |access-date=13 October 2011 |year=2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029185313/http://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.TOTL.K2 |archive-date=29 October 2013 }}&lt;/ref&gt; Afghanistan is the world's [[List of countries and dependencies by area|41st largest country]],&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html#af |title=CIA Factbook&amp;nbsp;– Area: 41 |publisher=CIA |date=26 November 1991 |access-date=4 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |archive-date=31 January 2014 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=25 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225082916/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html%20#af }}&lt;/ref&gt; slightly bigger than France and smaller than Myanmar, and about the size of Texas in the United States. There is no coastline, as Afghanistan is [[landlocked]]. Afghanistan shares its longest land border (the [[Durand Line]]) with Pakistan to the east and south, followed by borders with Tajikistan to the north-east, Iran to the west, Turkmenistan to the north-west, Uzbekistan to the north and China to the north-east; India recognizes a border with Afghanistan through Pakistani-administered [[Kashmir]].&lt;ref&gt;[https://www.mha.gov.in/sites/default/files/BMIntro-1011.pdf &quot;International Land Border.&quot;] India Ministry of Home Affairs. Retrieved 13 November 2021.&lt;/ref&gt; Clockwise from south-west, Afghanistan shares borders with the [[Sistan and Baluchestan Province]], [[South Khorasan Province]] and [[Razavi Khorasan Province]] of Iran; [[Ahal Region]], [[Mary Region]] and [[Lebap Region]] of Turkmenistan; [[Surxondaryo Region]] of Uzbekistan; [[Khatlon Region]] and [[Gorno-Badakhshan Autonomous Region]] of Tajikistan; [[Xinjiang|Xinjiang Uyghur Autonomous Region]] of China; and the [[Gilgit-Baltistan|Gilgit-Baltistan territory]], [[Khyber Pakhtunkhwa|Khyber Pakhtunkhwa province]] and [[Balochistan, Pakistan|Balochistan province]] of Pakistan.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Cary Gladstone|title=Afghanistan Revisited|url=https://books.google.com/books?id=aH_KCWVB6W0C&amp;pg=PA121|year=2001|publisher=Nova Publishers|isbn=978-1-59033-421-8|page=121}}&lt;/ref&gt;

The geography in Afghanistan is varied, but is mostly mountainous and rugged, with some unusual mountain ridges accompanied by plateaus and river basins.&lt;ref name=&quot;auto7&quot;&gt;{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=LclscNCTz9oC&amp;pg=PA59|title=The Far East and Australasia 2003|date=2002|publisher=Psychology Press|isbn=9781857431339|chapter=Afghanistan: Physical and Social Geography|last=Fisher|first=W. B.|pages=59–60}}&lt;/ref&gt; It is dominated by the [[Hindu Kush]] range, the western extension of the [[Himalayas]] that stretches to eastern [[Tibet]] via the [[Pamir Mountains]] and [[Karakoram Mountains]] in Afghanistan's far north-east. Most of the highest points are in the east consisting of fertile mountain valleys, often considered part of the &quot;[[Roof of the World]]&quot;. The Hindu Kush ends at the west-central highlands, creating plains in the north and southwest, namely the [[Turkestan]] Plains and the [[Sistan Basin]]; these two regions consist of rolling grasslands and semi-deserts, and hot windy deserts, respectively.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=l_AdBQAAQBAJ&amp;pg=PT26|title=Afghanistan|first=Kim|last=Whitehead|date=21 October 2014|publisher=Simon and Schuster|isbn=9781633559899}}&lt;/ref&gt; Forests exist in the corridor between [[Nuristan]] and [[Paktika]] provinces (see [[East Afghan montane conifer forests]]),&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cropwatch.unl.edu/documents/Forests%20of%20Afghanistan.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://cropwatch.unl.edu/documents/Forests%20of%20Afghanistan.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=Forests of Afghanistan |website=cropwatch.unl.edu |access-date=28 June 2021 |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2022-10-09 |archiveurl=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://cropwatch.unl.edu/documents/Forests%20of%20Afghanistan.pdf }}&lt;/ref&gt; and [[tundra]] in the north-east. The country's highest point is [[Noshaq]], at {{convert|7492|m|abbr=on}} above sea level.&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;/&gt; The lowest point lies in [[Jowzjan Province]] along the Amu River bank, at {{convert|258|m|abbr=on}} above sea level.

[[File:Afghan topo en.jpg|thumb|left|upright=1.5|The mountainous [[topography]] of Afghanistan]]
Despite having numerous rivers and [[list of dams and reservoirs in Afghanistan|reservoirs]], large parts of the country are dry. The [[endorheic]] Sistan Basin is one of the driest regions in the world.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://postconflict.unep.ch/publications/sistan.pdf |title=History of Environmental Change in the Sistan Basin 1976–2005 |access-date=20 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070807214557/http://postconflict.unep.ch/publications/sistan.pdf |archive-date=7 August 2007 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=7 August 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070807214557/http://postconflict.unep.ch/publications/sistan.pdf }}&lt;/ref&gt; The [[Amu Darya]] rises at the north of the Hindu Kush, while the nearby [[Hari Rud]] flows west towards [[Herat]], and the [[Arghandab River]] from the central region southwards. To the south and west of the Hindu Kush flow a number of streams that are tributaries of the [[Indus River]],&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt; such as the [[Helmand River]]. One exception is the [[Kabul River]] which flows in an easterly direction to the Indus ending at the Indian Ocean.&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistans.com/Information/RiversLakes.htm|title=Afghanistan Rivers Lakes – Afghanistan's Web Site|website=www.afghanistans.com|access-date=12 June 2020|archive-date=15 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815172309/https://www.afghanistans.com/Information/RiversLakes.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Afghanistan receives heavy snow during the winter in the [[Hindu Kush]] and [[Pamir Mountains]], and the melting snow in the spring season enters the [[list of rivers of Afghanistan|rivers, lakes, and streams]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://earthobservatory.nasa.gov/NaturalHazards/view.php?id=16066 |title=Snow in Afghanistan: Natural Hazards |publisher=NASA |date=3 February 2006 |access-date=6 May 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230235107/http://earthobservatory.nasa.gov/NaturalHazards/view.php?id=16066 |archive-date=30 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=30 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131230235107/http://earthobservatory.nasa.gov/NaturalHazards/view.php?id=16066 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://in.reuters.com/article/afghanistan-snow-idINDEE80H0BR20120118 |work=Reuters |title=Snow may end Afghan drought, but bitter winter looms |date=18 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233432/http://in.reuters.com/article/2012/01/18/afghanistan-snow-idINDEE80H0BR20120118 |archive-date=30 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=30 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131230233432/http://in.reuters.com/article/2012/01/18/afghanistan-snow-idINDEE80H0BR20120118 }}&lt;/ref&gt; However, two-thirds of the country's water flows into the neighboring countries of [[Iran]], Pakistan, and [[Turkmenistan]]. As reported in 2010, the state needs more than US$2&amp;nbsp;billion to rehabilitate its irrigation systems so that the water is properly managed.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.csmonitor.com/World/Asia-South-Central/2010/0615/Afghanistan-s-woeful-water-management-delights-neighbors |title=Afghanistan's woeful water management delights neighbors |work=The Christian Science Monitor | date=15 June 2010 |access-date=14 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101114131338/http://www.csmonitor.com/World/Asia-South-Central/2010/0615/Afghanistan-s-woeful-water-management-delights-neighbors |archive-date=14 November 2010 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

The northeastern Hindu Kush [[mountain range]], in and around the [[Badakhshan Province]] of Afghanistan, is in a [[natural environment#Geological activity|geologically active]] area where earthquakes may occur almost every year.&lt;ref name=&quot;crone2007&quot;&gt;{{cite techreport |last=Crone |first=Anthony J. |title=Earthquakes Pose a Serious Hazard in Afghanistan |url=http://pubs.usgs.gov/fs/2007/3027/pdf/FS07-3027_508.pdf |publisher=[[US Geological Survey]] |access-date=14 October 2011 |id=Fact Sheet FS 2007–3027 | date=April 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727072311/http://pubs.usgs.gov/fs/2007/3027/pdf/FS07-3027_508.pdf |archive-date=27 July 2013 }}&lt;/ref&gt; They can be deadly and destructive, causing [[landslide]]s in some parts or [[2009 Afghan avalanches|avalanches]] during the winter.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Earthquake Hazards |url=http://afghanistan.cr.usgs.gov/earthquake-hazards |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004040745/http://afghanistan.cr.usgs.gov/earthquake-hazards |url-status=dead |archive-date=4 October 2011 |work=USGS Projects in Afghanistan |publisher=US Geological Survey |access-date=13 October 2011 |date=1 August 2011 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=30 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131230235224/http://afghanistan.cr.usgs.gov/earthquake-hazards }}&lt;/ref&gt; The last strong earthquakes were in [[February 1998 Afghanistan earthquake|1998]], which killed about 6,000 people in Badakhshan near Tajikistan.&lt;ref name=&quot;bbcquake2010&quot;&gt;{{cite news |title='Seven dead' as earthquake rocks Afghanistan |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8628901.stm |access-date=13 October 2011 |newspaper=BBC News | date=19 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131231000835/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8628901.stm |archive-date=31 December 2013 }}&lt;/ref&gt; This was followed by the [[2002 Hindu Kush earthquakes]] in which over 150 people were killed and over 1,000 injured. A [[2010 Afghanistan earthquake|2010 earthquake]] left 11 Afghans dead, over 70 injured, and more than 2,000 houses destroyed. In June 2022, a [[June 2022 Afghanistan earthquake|destructive 5.9 earthquake]] struck near the border with Pakistan, killing at least 1,150 people and sparking fears of a major humanitarian crisis.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Noroozi |first1=Ebrahim |title=Deadly quake a new blow to Afghans enervated by poverty |url=https://www.ctvnews.ca/world/deadly-quake-a-new-blow-to-afghans-enervated-by-poverty-1.5963026 |access-date=3 July 2022 |agency=[[Associated Press]] |publisher=[[CTV News]] |date=25 June 2022}}&lt;/ref&gt;

===Climate===
[[File:Koppen-Geiger Map AFG present.svg|thumb|upright=1.3|[[Köppen climate classification|Köppen climate map]] of Afghanistan&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Beck |first1=Hylke E. |last2=Zimmermann |first2=Niklaus E. |last3=McVicar |first3=Tim R. |last4=Vergopolan |first4=Noemi |last5=Berg |first5=Alexis |last6=Wood |first6=Eric F.|author6-link=Eric Franklin Wood |title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution |journal=Scientific Data |date=30 October 2018 |volume=5 |pages=180214 |doi=10.1038/sdata.2018.214 |pmid=30375988 |pmc=6207062 |bibcode=2018NatSD...580214B }}&lt;/ref&gt;]]
Afghanistan has a [[continental climate]] with harsh winters in the [[Hazarajat|central highlands]], the glaciated northeast (around [[Nuristan]]), and the [[Wakhan Corridor]], where the average temperature in January is below {{convert|-15|C}} and can reach {{convert|-26|C}},&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt; and hot summers in the low-lying areas of the [[Sistan Basin]] of the southwest, the [[Jalalabad]] basin in the east, and the [[Afghan Turkestan|Turkestan]] plains along the [[Amu River]] in the north, where temperatures average over {{convert|35|C}} in July&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Afghanistan {{!}} History, Map, Flag, Capital, Population, &amp; Languages|url=https://www.britannica.com/place/Afghanistan|access-date=23 March 2021|website=Encyclopedia Britannica}}&lt;/ref&gt; and can go over {{convert|43|C}}.&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt; The country is generally [[arid]] in the summers, with most rainfall falling between December and April. The lower areas of northern and western Afghanistan are the driest, with precipitation more common in the east. Although proximate to India, Afghanistan is mostly outside the [[monsoon]] zone,&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt; except the [[Nuristan Province]] which occasionally receives summer monsoon rain.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=69V7DwAAQBAJ&amp;pg=PA31|title=Terraced Landscapes|first=Drago|last=Kladnik|date=1 September 2017|publisher=Založba ZRC|isbn=9789610500193}}&lt;/ref&gt;

===Biodiversity===
{{main|Wildlife of Afghanistan}}
[[File:Schneeleopard- P1020498.jpg|thumb|The [[snow leopard]] is the official national animal of Afghanistan]]
Several types of [[mammal]]s exist throughout Afghanistan. [[Snow leopard]]s, [[Siberian tiger]]s and [[brown bear]]s live in the high elevation [[alpine tundra]] regions. The [[Marco Polo sheep]] exclusively live in the [[Wakhan Corridor]] region of north-east Afghanistan. [[Fox]]es, [[wolves]], [[otter]]s, [[deer]], [[wild sheep]], [[lynx]] and other big cats populate the mountain forest region of the east. In the semi-desert northern plains, wildlife include a variety of birds, [[hedgehog]]s, [[gopher]]s, and large carnivores such as [[Golden jackal|jackal]]s and [[Striped hyena|hyena]]s.&lt;ref name=&quot;auto8&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=q5QY3vCg338C&amp;pg=PA22|title=Afghanistan, Second Edition|first1=Jeffrey A.|last1=Gritzner|first2=John F.|last2=Shroder|date=14 June 2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438104805}}&lt;/ref&gt;

[[Gazelle]]s, [[wild boar|wild pigs]] and jackals populate the [[steppe]] plains of the south and west, while [[mongoose]] and [[cheetah]]s exist in the semi-desert south.&lt;ref name=&quot;auto8&quot;/&gt; [[Marmot]]s and [[ibex]] also live in the high mountains of Afghanistan, and [[pheasant]]s exist in some parts of the country.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistans.com/Information/PlantAnimal.htm|title=Afghanistan Plant and Animal Life – Afghanistan's Web Site|website=www.afghanistans.com|access-date=14 June 2020|archive-date=11 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711065504/http://www.afghanistans.com/information/PlantAnimal.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; The [[Afghan hound]] is a native breed of dog known for its fast speed and its long hair; it is relatively known in the west.&lt;ref name=&quot;auto9&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=y20MTE0C9kwC&amp;pg=PA10|title=A Brief History of Afghanistan|first1=Shaista|last1=Wahab|first2=Barry|last2=Youngerman|date=14 June 2007|publisher=Infobase Publishing|isbn=9781438108193}}&lt;/ref&gt;

[[Endemic]] fauna of Afghanistan includes the [[Afghan flying squirrel]], [[Afghan snowfinch]], ''[[Paradactylodon]]'' (or the &quot;[[Paghman]] mountain salamander&quot;), ''[[Stigmella kasyi]]'', ''[[Vulcaniella kabulensis]]'', [[Afghan leopard gecko]], ''[[Wheeleria parviflorellus]]'', amongst others. Endemic flora include ''[[Iris afghanica]]''. Afghanistan has a wide variety of birds despite its relatively arid climate – an estimated 460 species of which 235 breed within.&lt;ref name=&quot;auto9&quot;/&gt;

The forest region of Afghanistan has vegetation such as [[pine tree]]s, [[spruce tree]]s, [[fir tree]]s and [[larch]]es, whereas the steppe grassland regions consist of [[broadleaf tree]]s, short grass, [[perennial plant]]s and [[shrubland]]s. The colder high elevation regions are composed of hardy grasses and small flowering plants.&lt;ref name=&quot;auto8&quot;/&gt; Several regions are designated [[List of protected areas of Afghanistan|protected areas]]; there are three [[national parks]]: [[Band-e Amir]], [[Wakhan National Park|Wakhan]] and [[Nuristan National Park|Nuristan]]. Afghanistan had a 2018 [[Forest Landscape Integrity Index]] mean score of 8.85/10, ranking it 15th globally out of 172 countries.&lt;ref name=&quot;FLII-Supplementary&quot;&gt;{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== Demographics ==
{{Main|Afghans|Demographics of Afghanistan|Afghan diaspora}}
[[File:Afghanistan ethnic groups 2005.jpg|thumb|upright=1.3|A Cold War-era CIA map showing traditional Afghan tribal territories. [[Pashtun tribes]] form the world's largest tribal society.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ag-afghanistan.de/files/glatzer/tribal_system.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.ag-afghanistan.de/files/glatzer/tribal_system.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |title=The Pashtun Tribal System |last1=Glatzer |first1=Bernt |date=2002 |publisher=Concept Publishers |location=New Delhi }}&lt;/ref&gt;]]
The population of Afghanistan was estimated at 32.9&amp;nbsp;million as of 2019 by the Afghanistan Statistics and Information Authority,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tolonews.com/afghanistan/nsia-estimates-afghanistan-population-329m|title=NSIA Estimates Afghanistan Population at 32.9M|website=TOLOnews}}&lt;/ref&gt; whereas the UN estimates over 38.0&amp;nbsp;million.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Afghanistan Population 2020 (Demographics, Maps, Graphs) | website=2020 World Population by Country | date=26 April 2020 | url=https://worldpopulationreview.com/countries/afghanistan-population/ | access-date=13 June 2020}}&lt;/ref&gt; In 1979 the total population was reported to be about 15.5 million.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.un.org/News/dh/latest/afghan/un-afghan-history.shtml United Nations and Afghanistan]&quot;. UN News Centre. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131031084259/https://www.un.org/News/dh/latest/afghan/un-afghan-history.shtml |date=31 October 2013 }}&lt;/ref&gt; About 23.9% of them are [[urban area|urbanite]], 71.4% live in rural areas, and the remaining 4.7% are nomadic.&lt;ref name= &quot;https://www.worldometers.info/world-population/afghanistan-population/&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.worldometers.info/|title=Afghan Population Estimates 2020|publisher=Worldmeters|year=2020|access-date=27 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127023212/https://www.worldometers.info/|archive-date=27 November 2020|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; An additional 3&amp;nbsp;million or so Afghans are temporarily housed in neighboring [[Afghans in Pakistan|Pakistan]] and [[Afghans in Iran|Iran]], most of whom were born and raised in those two countries. As of 2013, Afghanistan was the largest refugee-producing country in the world, a title held for 32 years.

The current population growth rate is 2.37%,&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Afghanistan|access-date=22 August 2018 |year=2018}}&lt;/ref&gt; one of the highest in the world outside of Africa. This population is expected to reach 82&amp;nbsp;million by 2050 if current population trends continue.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.prb.org/Countries/Afghanistan.aspx |title=Afghanistan&amp;nbsp;– Population Reference Bureau |publisher=[[Population Reference Bureau]] |access-date=29 December 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202224051/http://www.prb.org/Countries/Afghanistan.aspx |archive-date=2 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=2 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131202224051/http://www.prb.org/Countries/Afghanistan.aspx }}&lt;/ref&gt; The population of Afghanistan increased steadily until the 1980s, when civil war caused millions to flee to other countries such as Pakistan.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Afghan Households in Iran: Profile and Impact |url=http://www.unhcr.org/455835d92.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180223013910/https://www.unhcr.org/455835d92.pdf |archive-date=23 February 2018|first1=Piyasiri |last1=Wickramasekara |first2=Jag |last2=Sehgal |first3=Farhad |last3=Mehran |first4=Ladan |last4=Noroozi |first5=Saeid |last5=Eisazadeh |website=[[United Nations High Commissioner for Refugees]]}}&lt;/ref&gt; Millions have since returned and the war conditions contribute to the country having the highest fertility rate outside Africa.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Is recent Afghanistan survey data suitable for fertility analysis? A regional investigation based on fertility inhibiting determinants|first1=Jamal Abdul|last1=Nasir|first2=Sohail|last2=Akhtar|first3=Syed Arif Ahmed|last3=Zaidi|first4=Andleeb|last4=Rani|first5=Hina|last5=Bano|first6=Andrew|last6=Hinde|date=16 October 2019|journal=PLOS ONE|volume=14|issue=10|pages=e0223111|doi=10.1371/journal.pone.0223111|pmid=31618275|pmc=6795489|bibcode=2019PLoSO..1423111N|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Afghanistan's healthcare has recovered since the turn of the century, causing falls in infant mortality and increases in life expectancy, although it has the lowest life expectance of any country outside Africa. This (along with other factors such as returning refugees) caused rapid population growth in the 2000s that has only recently started to slow down.{{Citation needed|date=October 2021}} The [[Gini coefficient]] in 2008 was 27.8.&lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=World Bank |access-date=2 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140511044958/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI|archive-date=11 May 2014}}&lt;/ref&gt;

=== Ethnicity and languages ===
{{Main|Ethnic groups in Afghanistan|Languages of Afghanistan}}
{{see also|Afghans}}
[[File:US Army ethnolinguistic map of Afghanistan -- circa 2001-09.jpg|thumb|upright=1.3|Ethnolinguistic map of Afghanistan (2001)]]
[[Afghans]] are divided into several [[ethnolinguistic]] groups. Off of sociological research data by [[The Asia Foundation]] in 2019, the [[Pashtuns]] are the largest ethnic group, comprising 39%, followed by [[Tajiks]], comprising 37%.&lt;ref name=&quot;AsiaFoundation&quot;&gt;See: 
*2019: {{cite web
 |url          = https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2019/12/2019_Afghan_Survey_Full-Report_.pdf
 |title        = Afghanistan in 2019 – A survey of the Afghan people
 |pages        = 277
 |quote        = ''D-14. Which ethnic group do you belong to?''
 |publisher    = [[The Asia Foundation]]
 |location     = Kabul, Afghanistan
 |access-date  = 15 September 2021
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20210913071117/https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2019/12/2019_Afghan_Survey_Full-Report_.pdf
 |archive-date = 13 September 2021
 |url-status   = bot: unknown
 |accessdate   = 13 March 2023
 |archivedate  = 15 September 2021
 |archiveurl   = https://archive.ph/20210915152910/https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2019/12/2019_Afghan_Survey_Full-Report_.pdf
}}
*2018: {{cite book |year=2018 |newspaper=[[The Asia Foundation]] |title=Afganistan in 2018. A Survey of the Afghan People |url=https://www.asiafoundation.org/resources/pdfs/Surveybook2012web1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.asiafoundation.org/resources/pdfs/Surveybook2012web1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |page=283 }}&lt;/ref&gt; of the country's population. The other two major ethnic groups are the [[Hazaras]] and [[Uzbeks]]. A further 10 other ethnic groups are recognized and each are represented in the [[Afghan National Anthem]].&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2017/08/31/the-roots-of-afghanistans-tribal-tensions|title=The roots of Afghanistan's tribal tensions|newspaper=The Economist|date=31 August 2017}}&lt;/ref&gt;

[[Dari]] and [[Pashto]] are the [[official language]]s of Afghanistan; [[bilingualism]] is very common.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Constitution of Afghanistan|url=https://www.mfa.gov.af/constitution/chapter-one-state.html|access-date=2 September 2020|website=Ministry of Foreign Affairs of the Islamic Republic of Afghanistan|archive-date=29 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829115048/https://www.mfa.gov.af/constitution/chapter-one-state.html|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=29 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210829115048/https://www.mfa.gov.af/constitution/chapter-one-state.html}}&lt;/ref&gt; Dari, which is also referred to as Eastern Persian as it is a variety of and mutually intelligible with [[Persian language|Persian]] (and very often called '[[Farsi]]' by some Afghans like in [[Iran]]) functions as the [[lingua franca]] in Kabul as well as in much of the northern and northwestern parts of the country.&lt;ref name=&quot;AO&quot;&gt;{{cite web|year=2004|title=Article Sixteen of the 2004 Constitution of Afghanistan|url=http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html#preamble|archive-url=https://web.archive.org/web/20131028065437/http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html|archive-date=28 October 2013|access-date=13 June 2012|quote=Pashto and Dari are the official languages of the state. Uzbek, Turkmen, Baluchi, Pashai, Nuristani and Pamiri are – in addition to Pashto and Dari – the third official language in areas where the majority speaks them|accessdate=13 March 2023|archivedate=28 October 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131028065437/http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html#preamble}}&lt;/ref&gt; Native speakers of Dari, of any ethnicity, are sometimes called [[Farsiwan]]s.&lt;ref name=&quot;Iranica&quot;&gt;The ''Encyc. Iranica'' makes clear in the article on Afghanistan&amp;nbsp;— Ethnography that &quot;The term Farsiwan also has the regional forms Parsiwan and Parsiban. In religion they are Imami Shia. In the literature they are often mistakenly referred to as Tajik.&quot; [https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/afghanistan-COM_4803 Dupree, Louis (1982) &quot;Afghanistan: (iv.) Ethnography&quot;, in ''Encyclopædia Iranica''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027090802/https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-iranica-online/afghanistan-COM_4803 |date=2021-10-27 }} Online Edition 2006.&lt;/ref&gt; Pashto is the native tongue of the [[Pashtuns]], although many of them are also fluent in Dari while some non-Pashtuns are fluent in Pashto. Despite the Pashtuns having been dominant in Afghan politics for centuries, Dari remained the preferred language for government and bureaucracy.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.alaraby.co.uk/english/indepth/2019/7/11/what-will-happen-to-afghanistans-national-languages|title=What will happen to Afghanistan's national languages?|first=Austin|last=Bodetti|website=alaraby|date=11 July 2019|accessdate=13 March 2023|archivedate=14 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414230310/https://english.alaraby.co.uk/english/indepth/2019/7/11/what-will-happen-to-afghanistans-national-languages}}&lt;/ref&gt; 
According to [[The World Factbook|CIA World Factbook]], Dari Persian is spoken by 78% ([[First language|L1]] + [[Second language|L2]]) and functions as the lingua franca, while [[Pashto]] is spoken by 50%, [[Uzbek language|Uzbek]] 10%, [[English language|English]] 5%, [[Turkmen language|Turkmen]] 2%, [[Urdu]] 2%, [[Pashayi languages|Pashayi]] 1%, [[Nuristani languages|Nuristani]] 1%, [[Arabic]] 1%, and [[Balochi language|Balochi]] 1% (2021 est). Data represent the most widely spoken languages; shares sum to more than 100% because there is much bilingualism in the country and because respondents were allowed to select more than one language. There are a number of smaller regional languages, including [[Uzbek language|Uzbek]], [[Turkmen language|Turkmen]], [[Balochi language|Balochi]], [[Pashayi language|Pashayi]], and [[Nuristani languages|Nuristani]].&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Afghanistan}}&lt;/ref&gt;

When it comes to foreign languages among the populace, many are able to speak or understand [[Hindustani language|Hindustani]] ([[Urdu]]-[[Hindi]]), partly due to returning [[Afghans in Pakistan|Afghan refugees]] from [[Pakistan]] and the popularity of [[Bollywood]] films respectively.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SjYUAgAAQBAJ|title=Afghanistan – Culture Smart!: The Essential Guide to Customs &amp; Culture|first1=Nazes|last1=Afroz|first2=Moska|last2=Najib|first3=Culture|last3=Smart!|date=1 December 2013|publisher=Kuperard|isbn=9781857336801}}&lt;/ref&gt; [[English language|English]] is also understood by some of the population,&lt;ref name=&quot;Afghan2018&quot;&gt;The Asia Foundation. [https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2018/12/2018_Afghan-Survey_fullReport-12.4.18.pdf ''Afghanistan in 2018: A Survey of the Afghan People''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190807211241/https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2018/12/2018_Afghan-Survey_fullReport-12.4.18.pdf |date=7 August 2019 }}&lt;/ref&gt; and has been gaining popularity as of the 2000s.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-34215293|title=Pakistan's confusing move to Urdu|first=M. Ilyas|last=Khan|work=BBC News|date=12 September 2015}}&lt;/ref&gt; Some Afghans retain some ability in [[Russian language|Russian]], which was [[Russian occupation of Afghanistan|taught in public schools during the 1980s]].&lt;ref name=&quot;auto3&quot;/&gt;

=== Religion ===
{{Main|Religion in Afghanistan}}
[[File:Mazar-e sharif - Steve Evans.jpg|thumb|[[Blue Mosque (Mazar-i-Sharif)|Blue Mosque]] in [[Mazar-i-Sharif]] is the largest [[mosque]] in Afghanistan]]
The CIA estimated in 2009 that 99.7% of the Afghan population was Muslim&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;/&gt; and most are thought to adhere to the [[Sunni]] [[Hanafi]] school.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;&gt;{{Cite web|url=https://swedishcommittee.org/afghanistan/religion|title=Religion in Afghanistan|website=The Swedish Committee for Afghanistan (SCA)}}&lt;/ref&gt; According to [[Pew Research Center]], as much as 90% are of the Sunni denomination, 7% [[Shia]] and 3% [[non-denominational Muslim|non-denominational]].&lt;ref name=&quot;Pew&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity|title=Chapter 1: Religious Affiliation|date=9 August 2012|work=The World's Muslims: Unity and Diversity|publisher=[[Pew Research Center]]'s Religion &amp; Public Life Project|access-date=22 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226113158/http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity|archive-date=26 December 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The [[CIA]] Factbook variously estimates up to 89.7% Sunni or up to 15% Shia.&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;/&gt;

Afghan [[Sikhism in Afghanistan|Sikhs]] and [[Hinduism in Afghanistan|Hindus]] are also found in certain major cities (namely Kabul, Jalalabad, Ghazni, Kandahar)&lt;ref&gt;{{cite news |last=Majumder |first=Sanjoy |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3138282.stm |title=Sikhs struggle in Afghanistan |work=BBC News | date=25 September 2003 |access-date=19 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20090222132753/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3138282.stm |archive-date=22 February 2009 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=Lavina Melwani |url=http://www.hinduismtoday.com/archives/1994/4/1994-4-02.shtml |title=Hindus Abandon Afghanistan |work=Hinduism Today |access-date=19 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20070111080626/http://www.hinduismtoday.com/archives/1994/4/1994-4-02.shtml |archive-date=11 January 2007}}&lt;/ref&gt; accompanied by gurdwaras and mandirs.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.religion.info/2005/08/25/afghanistan-sikhs-rebuilding-gurdwaras/|title=Afghanistan: Sikhs rebuilding gurdwaras|date=25 August 2005|website=Religioscope}}&lt;/ref&gt; According to [[Deutsche Welle]] in September 2021, 250 remain in the country after 67 were evacuated to India.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Chabba |first1=Seerat |title=Afghanistan: What does Taliban rule mean for Sikhs and Hindus? |url=https://www.dw.com/en/afghanistan-what-does-taliban-rule-mean-for-sikhs-and-hindus/a-59122249 |access-date=25 October 2021 |publisher=Deutsche Welle |date=8 September 2021}}&lt;/ref&gt;

There was a small [[History of the Jews in Afghanistan|Jewish community in Afghanistan]], living mainly in Herat and Kabul. Over the years, this small community was forced leave due to decades of warfare and religious persecution. By the end of the twentieth century, nearly the entire community had emigrated to Israel and the United States, with one known exception, Herat-born [[Zablon Simintov]]. He remained for years, being the caretaker of the only remaining Afghan synagog. He left the country for the US after the second Taliban takeover. A woman who left shortly after him has since been identified as the likely last Jew in Afghanistan.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A39702-2005Jan26.html |title=Afghan Jew Becomes Country's One and Only |author=N.C. Aizenman |newspaper=The Washington Post |date=27 January 2005 |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516090806/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A39702-2005Jan26.html |archive-date=16 May 2011 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://english.alaraby.co.uk/news/last-jew-afghanistan-en-route-us-report |title=Last Jew in Afghanistan en route to US: report |author=The New Arab Staff |work=The New Arab |date=7 September 2021 |access-date=17 September 2021 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=9 September 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210909025955/https://english.alaraby.co.uk/news/last-jew-afghanistan-en-route-us-report }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Ben Zion Gad |title='Last Jew in Afghanistan' loses title to hidden Jewish family |url=https://www.jpost.com/diaspora/not-the-last-jew-in-afghanistan-after-all-683879 |access-date=7 February 2023 |work=[[The Jerusalem Post]] |date=1 December 2021}}&lt;/ref&gt;

[[Afghan Christians]], who number 500–8,000, practice their faith secretly due to intense societal opposition, and there are no public churches.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Gebauer |first1=Matthias |date=20 March 2006 |title=Christians in Afghanistan: A Community of Faith and Fear |work=[[Der Spiegel]] |url=http://www.spiegel.de/international/0,1518,408781,00.html |url-status=live |access-date=25 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120127030841/http://www.spiegel.de/international/0,1518,408781,00.html |archive-date=27 January 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author=USSD Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor| year=2009 |title=International Religious Freedom Report 2009 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2009/127362.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20091130031916/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2009/127362.htm |url-status=dead |archive-date=30 November 2009 |access-date=6 March 2010}}&lt;/ref&gt;

===Urbanization===
As estimated by the CIA World Factbook, 26% of the population was urbanized as of 2020. This is one of the lowest figures in the world; in Asia it is only higher than [[Cambodia]], [[Nepal]] and [[Sri Lanka]]. Urbanization has increased rapidly, particularly in the capital [[Kabul]], due to returning refugees from Pakistan and Iran after 2001, internally displaced people, and rural migrants.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2015/03/20/can-cities-save-afghanistan/|title=Can Cities Save Afghanistan?|first=Ali|last=Karimi}}&lt;/ref&gt; Urbanization in Afghanistan is different from typical urbanization in that it is centered on just a few cities.&lt;ref name=&quot;auto5&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/indepth/features/2014/10/unraveling-afghan-art-carpet-weaving-201410917826901821.html|title=Unravelling the Afghan art of carpet weaving|website=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt;

The only city with over a million residents is its capital, Kabul, located in the east of the country. The other large cities are located generally in the &quot;ring&quot; around the Central Highlands, namely [[Kandahar]] in the south, [[Herat]] in the west, [[Mazar-i-Sharif]], [[Kunduz]] in the north, and [[Jalalabad]] in the east.&lt;ref name=&quot;https://www.worldometers.info/world-population/afghanistan-population/&quot; /&gt;
{{Largest cities of Afghanistan}}

=== Education ===
{{Main|Education in Afghanistan}}
[[File:UNESCO Institute of Statistics Afghanistan Literacy Rate population plus15 1980-2018.png|thumb|upright=1.15|UNESCO Institute of Statistics Afghanistan Literacy Rate population plus15 1980–2018]]

[[Education in Afghanistan]] is overseen by the [[Ministry of Education (Afghanistan)|Ministry of Education]] and the [[Ministry of Higher Education (Afghanistan)|Ministry of Higher Education]]. There are over 16,000 schools in the country and roughly 9&amp;nbsp;million students. Of this, about 60% are males and 40% females. However, the new regime has thus far forbidden female teachers and female students from returning to secondary schools.&lt;ref&gt;{{cite news|date=18 September 2021|title=Afghanistan: Girls excluded as Afghan secondary schools reopen|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58607816|access-date=20 September 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Blue|first1=Victor J.|last2=Zucchino|first2=David|date=20 September 2021|title=A Harsh New Reality for Afghan Women and Girls in Taliban-Run Schools|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/09/20/world/asia/afghan-girls-schools-taliban.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211228/https://www.nytimes.com/2021/09/20/world/asia/afghan-girls-schools-taliban.html |archive-date=2021-12-28 |url-access=limited|access-date=20 September 2021|issn=0362-4331}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; Over 174,000 students are enrolled in different [[List of universities in Afghanistan|universities around the country]]. About 21% of these are females.&lt;ref name=&quot;USAID-Education&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.usaid.gov/afghanistan/education |title=Education |publisher=[[USAID]] |access-date=26 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181110231403/https://www.usaid.gov/afghanistan/education |archive-date=10 November 2018 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=10 November 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181110231403/https://www.usaid.gov/afghanistan/education }}&lt;/ref&gt; Former Education Minister [[Ghulam Farooq Wardak]] had stated that construction of 8,000 schools is required for the remaining children who are deprived of [[formal learning]].&lt;ref name=&quot;Wardak seeks $3b in aid for school buildings&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.pajhwok.com/en/2013/05/18/wardak-seeks-3b-aid-school-buildings |title=Wardak seeks $3b in aid for school buildings |publisher=Pajhwok Afghan News | date=18 May 2013 |access-date=13 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230234222/http://www.pajhwok.com/en/2013/05/18/wardak-seeks-3b-aid-school-buildings |archive-date=30 December 2013|last1=Adina |first1=Mohammad Sabir }}&lt;/ref&gt; As of 2018 the literacy rate of the population age 15 and older is 43.02% (males 55.48% and females 29.81%).&lt;ref name=&quot;UNESCO UIS Afghanistan&quot;&gt;{{Cite web |title=UNESCO UIS: Afghanistan |url=http://uis.unesco.org/ |access-date=6 August 2020 |publisher=UNESCO}}&lt;/ref&gt;

The top universities in Afghanistan are the [[American University of Afghanistan]] (AUAF) followed by [[Kabul University]] (KU), both of which are located in Kabul. The [[National Military Academy of Afghanistan]], modeled after the [[United States Military Academy]] at West Point, was a four-year military development institution dedicated to graduating officers for the [[Afghan Armed Forces]]. The [[Afghan Defense University]] was constructed near [[Qargha]] in Kabul. Major universities outside of Kabul include [[Kandahar University]] in the south, [[Herat University]] in the northwest, [[Balkh University]] and [[Kunduz University]] in the north, [[Nangarhar University]] and [[Khost University]] in the east. Kabul University was founded in 1932 and is a respected institute that played a significant part in the country's education;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistans.com/Information/People/Education.htm|title=Afghanistan Education &amp;#124; Afghanistan's Web Site|website=www.afghanistans.com|access-date=14 June 2020|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308065842/https://www.afghanistans.com/Information/People/Education.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; from the 1960s the Kabul University was also a hotbed of radical political ideologies such as Marxism and Islamism, which played major parts in society, politics and the war that began in 1978.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=eQeRuzzwuCIC&amp;pg=PA38|title=Apocalyptic Realm: Jihadists in South Asia|first=Dilip|last=Hiro|date=17 April 2012|publisher=Yale University Press|isbn=978-0300183665}}&lt;/ref&gt;

After the Taliban regained power in 2021, it became unclear to what extent female education would continue in the country. In March 2022, after they had been closed for some time, it was announced that girl's schools after 6th grade would be reopened shortly. However, shortly before reopening, the order was rescinded and schools for older girls remained closed.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Taliban reverses decision, barring Afghan girls from attending school beyond 6th grade |language=en |work=NPR.org |url=https://www.npr.org/2022/03/23/1088202759/taliban-afghanistan-girls-school |access-date=2022-04-05}}&lt;/ref&gt;

Despite the ban, six provinces, [[Balkh Province|Balkh]], [[Kunduz Province|Kunduz]], [[Jowzjan Province|Jowzjan]], [[Sar-e Pol Province|Sar-I-Pul]], [[Faryab Province|Faryab]], and the [[Daykundi Province|Day Kundi]] provinces still allow girl's schools from grade 6 and up.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 January 2023 |title=Afghanistan: Six provinces keep schools open for girls despite nationwide ban |url=https://amu.tv/en/30372/ |url-status=live |access-date=17 February 2023 |website=AmuTV}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Neda Safi |first=Tooba |date=17 February 2023 |title=Girls return to high school in some regions of Afghanistan |url=https://genevasolutions.news/explorations/dispatches-from-women-in-afghanistan/girls-return-to-high-school-in-some-regions-of-afghanistan |url-status=live |access-date=17 February 2023 |website=Geneva Solutions}}&lt;/ref&gt;

=== Health ===
{{Main|Health in Afghanistan}}
[[File:Kabul Military Hospital - panoramio.jpg|thumb|The [[Daoud Khan Military Hospital]] in Kabul is one of the largest [[list of hospitals in Afghanistan|hospitals]] in Afghanistan]]
According to the [[Human Development Index]], Afghanistan is the [[List of countries by Human Development Index|15th least developed country in the world]]. The average [[List of countries by life expectancy|life expectancy]] is estimated to be around 60 years.&lt;ref name=&quot;WHO&quot;&gt;{{cite web |url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/136852/1/ccsbrief_afg_en.pdf |title=Afghanistan |publisher=[[World Health Organization]] (WHO) |access-date=17 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170722191648/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/136852/1/ccsbrief_afg_en.pdf |archive-date=22 July 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;uis.unesco.org&quot;&gt;{{cite web |publisher=UNESCO  |title=Afghanistan |date=27 November 2016 |url=https://uis.unesco.org/en/country/af |archive-url=https://web.archive.org/web/20170623093810/http://uis.unesco.org/en/country/af |archive-date=23 June 2017}}&lt;/ref&gt; The country's [[maternal mortality]] rate is 396 deaths/100,000 live births and its [[infant mortality]] rate is 66&lt;ref name=&quot;uis.unesco.org&quot;/&gt; to 112.8 deaths in every 1,000 live births.&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;/&gt; The [[Ministry of Public Health (Afghanistan)|Ministry of Public Health]] plans to cut the infant mortality rate to 400 for every 100,000 live births before 2020. The country has more than 3,000 [[midwifery|midwives]], with an additional 300 to 400 being trained each year.&lt;ref name=&quot;csm&quot;&gt;{{cite news |url=https://news.yahoo.com/childbirth-maternal-health-improve-afghanistan-160657704.html |title=Childbirth and maternal health improve in Afghanistan |first=Tom A. |last=Peter |newspaper=The Christian Science Monitor | date=17 December 2011 |access-date=12 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131231002243/http://news.yahoo.com/childbirth-maternal-health-improve-afghanistan-160657704.html |archive-date=31 December 2013 }}&lt;/ref&gt;

There are over 100 [[hospitals in Afghanistan]],&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/pnaea825.pdf|title=Afghanistan National Hospital Survey|date=August 2004|publisher=Afghan Ministry of Health|access-date=28 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807231748/https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/pnaea825.pdf|archive-date=7 August 2019|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=7 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190807231748/https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/pnaea825.pdf}}&lt;/ref&gt; with the most advanced treatments being available in Kabul. The [[French Medical Institute for Children]] and [[Indira Gandhi Children's Hospital]] in Kabul are the leading [[children's hospital]]s in the country. Some of the other leading hospitals in Kabul include the [[Jamhuriat Hospital]] and [[Jinnah Hospital (Kabul)|Jinnah Hospital]].&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.voanews.com/a/pakistan-funded-afghan-hospital-begins-operations/4884454.html|title=Pakistan-funded Afghan Hospital Begins Operations|work=VOA News|first=Ayaz|last=Gul|date=20 April 2019|access-date=28 May 2019|quote=It opens a new chapter in the friendship of the two countries... This is the second-largest hospital [in Afghanistan] built with your support that will serve the needy,&quot; Feroz told the gathering.|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423111329/https://www.voanews.com/a/pakistan-funded-afghan-hospital-begins-operations/4884454.html|archive-date=23 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; In spite of all this, many Afghans travel to Pakistan and India for advanced treatment.

It was reported in 2006 that nearly 60% of the Afghan population lives within a two-hour walk of the nearest health facility.&lt;ref name=&quot;USAID-Health&quot;&gt;{{cite web |url=http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/health |title=Health |publisher=[[United States Agency for International Development]] (USAID) |access-date=20 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130929082306/http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/health |archive-date=29 September 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=29 September 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130929082306/http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/health }}&lt;/ref&gt; [[Disability]] rate is also high in Afghanistan due to the decades of war.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Anne-Marie |last=DiNardo |author2=LPA/PIPOS |url=http://www.usaid.gov/stories/afghanistan/fp_afghan_disabled.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20040508140406/http://www.usaid.gov/stories/afghanistan/fp_afghan_disabled.html |archive-date=8 May 2004 |title=Empowering Afghanistan's Disabled Population&amp;nbsp;– 31 March 2006 |publisher=Usaid.gov |date=31 March 2006 |access-date=19 May 2012 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=8 May 2004 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040508140406/http://www.usaid.gov/stories/afghanistan/fp_afghan_disabled.html }}&lt;/ref&gt; It was reported recently that about 80,000 people are missing limbs.&lt;ref&gt;{{cite news |first =Richard |last=Norton-Taylor |url=https://www.theguardian.com/world/2008/feb/13/afghanistan |title=Afghanistan's refugee crisis 'ignored' |work=The Guardian | date=13 February 2008 |access-date=19 May 2012 |location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20101215150225/http://www.guardian.co.uk/world/2008/feb/13/afghanistan |archive-date=15 December 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.irinnews.org/report.aspx?reportid=26520 |title=Afghanistan: People living with disabilities call for integration |work=The New Humanitarian |url-status=live |date=2 December 2004 |access-date=28 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920142752/http://www.irinnews.org/report.aspx?reportid=26520 |archive-date=20 September 2011}}&lt;/ref&gt; Non-governmental charities such as [[Save the Children]] and [[Mahboba's Promise]] assist orphans in association with governmental structures.&lt;ref&gt;{{cite web |first=Virginia |last=Haussegger |title=Mahboba's Promise |date=2 July 2009 |url=http://www.abc.net.au/7.30/content/2009/s2615472.htm |website=ABC News (Australia) |access-date=15 July 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726123857/http://www.abc.net.au/7.30/content/2009/s2615472.htm |archive-date=26 July 2013 }}&lt;/ref&gt; [[Demographic and Health Surveys]] is working with the [[Indian Institute of Health Management Research]] and others to conduct a survey in Afghanistan focusing on [[maternal death]], among other things.&lt;ref name=&quot;MEASUREDHS&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.measuredhs.com/Where-We-Work/Country-Main.cfm?ctry_id=71 |title=Afghanistan |publisher=Measuredhs.com |access-date=14 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233502/http://www.measuredhs.com/Where-We-Work/Country-Main.cfm?ctry_id=71 |archive-date=30 December 2013}}&lt;/ref&gt;

== Governance ==
{{Main|Politics of Afghanistan}}
[[File:200229-D-AP390-1529 (49603221753).jpg|thumb|upright=0.9|right|[[Arg, Kabul|The Arg]] (the Presidential palace) in Kabul, photographed in 2020, before the Fall of Kabul]]
Following the effective collapse of the [[Islamic Republic of Afghanistan]] during the [[2021 Taliban offensive]], the Taliban declared the country an Islamic Emirate. A new caretaker government was announced on 7 September.&lt;ref name=&quot;BBCHardliners&quot;/&gt; As of 8 September 2021, no other country had formally recognized the Islamic Emirate of Afghanistan as the ''de jure'' government of Afghanistan.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Afghanistan: Taliban increasingly violent against protesters – UN|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-58279900|access-date=25 November 2021|website=BBC News}}&lt;/ref&gt;

A traditional instrument of governance in Afghanistan is the ''[[loya jirga]]'' (grand assembly), a [[Pashtun]] consultative meeting that was mainly organized for choosing a new [[head of state]], adopting a new constitution, or to settle national or regional issue such as war.&lt;ref name=&quot;news.bbc.co.uk&quot;&gt;{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1782079.stm | work=BBC News | title=Q&amp;A: What is a loya jirga? | date=1 July 2002 | access-date=2 June 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190523165931/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1782079.stm | archive-date=23 May 2019 | url-status=live }}&lt;/ref&gt; Loya jirgas have been held since at least 1747,{{sfn|Barfield|2012|page=295}} with the most recent one occurring in August 2020.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tolonews.com/index.php/afghanistan/politicians-express-mixed-reactions-loya-jirga|title=Politicians Express Mixed Reactions to Loya Jirga|publisher=TOLO News|date=7 August 2020|access-date=10 August 2020|archive-date=10 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810023639/https://tolonews.com/index.php/afghanistan/politicians-express-mixed-reactions-loya-jirga|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://tolonews.com/afghanistan/loya-jirga-approves-release-400-taliban-prisoners|title=Loya Jirga Approves Release of 400 Taliban Prisoners|date=9 August 2020|access-date=10 August 2020|publisher=TOLO News}}&lt;/ref&gt;

=== Development of Taliban government ===
{{main|Government of the Islamic Emirate of Afghanistan}}
{{see also|Cabinet of Afghanistan#Islamic Emirate (2021–present)}}
{{multiple image
| align = right
| perrow = 2
| direction = horizontal
| caption_align = center
| image1 = Hasan Akhund.png
| caption1 = [[Hasan Akhund]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Acting [[Prime Minister of Afghanistan|Prime Minister]]&lt;/small&gt;
| image2 = Sirajuddin Haqqani (cropped).png
| caption2 = [[Sirajuddin Haqqani]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;First [[Deputy Leader of the Islamic Emirate of Afghanistan|Deputy Leader]] and Acting [[Interior Minister of Afghanistan|Interior Minister]]&lt;/small&gt;
| image3 = Mullah Yaqoob in January 2022.png
| caption3 = [[Mullah Yaqoob]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Second Deputy Leader and Acting [[Ministry of Defense (Afghanistan)|Defense Minister]]&lt;/small&gt;
| image4 = Abdul_Ghani_Baradar.jpg
| caption4 = [[Abdul Ghani Baradar]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Third Deputy Leader and Acting [[Prime Minister of Afghanistan|First Deputy Prime Minister]]&lt;/small&gt;
| total_width = 270
}}
On 17 August 2021, the leader of the Taliban-affiliated [[Hezb-e Islami Gulbuddin|Hezb-e-Islami Gulbuddin]] party, [[Gulbuddin Hekmatyar]], met with both [[Hamid Karzai]], the former [[President of Afghanistan]], and [[Abdullah Abdullah]], the former chairman of the High Council for National Reconciliation and former [[Chief Executive (Afghanistan)|Chief Executive]], in [[Doha]], [[Qatar]], with the aim of forming a [[national unity government]].&lt;ref&gt;{{cite web|date=16 August 2021|title=Afghanistan's Hekmatyar says heading for Doha with Karzai, Abdullah Abdullah to meet Taliban – Al Jazeera|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/afghanistans-hekmatyar-says-heading-doha-with-karzai-abdullah-abdullah-meet-2021-08-16/|access-date=18 August 2021|website=Reuters}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=AFP|date=18 August 2021|title=Taliban met ex-Afghan leader Karzai, Abdullah Abdullah|url=https://www.brecorder.com/news/40114270|access-date=18 August 2021|website=Brecorder}}&lt;/ref&gt; President [[Ashraf Ghani]], having fled the country during the Taliban advance to either [[Tajikistan]] or [[Uzbekistan]], emerged in the United Arab Emirates and said that he supported such negotiations and was in talks to return to Afghanistan.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Macias|first=Natasha Turak, Amanda|date=18 August 2021|title=Ousted Afghan President Ashraf Ghani resurfaces in UAE after fleeing Kabul, Emirati government says|url=https://www.cnbc.com/2021/08/18/afghan-president-ashraf-ghani-is-in-uae-after-fleeing-afghanistan.html|access-date=19 August 2021|website=CNBC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ghani says he backs talks as Taliban meet with Karzai, Abdullah|url=https://www.newagebd.net/article/146741/ghani-says-he-backs-talks-as-taliban-meet-with-karzai-abdullah|access-date=18 August 2021|website=New Age|accessdate=13 March 2023|archivedate=18 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210818215958/https://www.newagebd.net/article/146741/ghani-says-he-backs-talks-as-taliban-meet-with-karzai-abdullah}}&lt;/ref&gt; Many figures within the Taliban generally agreed that continuation of the [[2004 Constitution of Afghanistan]] may, if correctly applied, be workable as the basis for the new religious state as their objections to the former government were political, and not religious.&lt;ref name=&quot;osman&quot;&gt;{{cite book|last1=Osman|first1=Borhan|url=https://cic.nyu.edu/sites/default/files/taliban_future_state_final.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://cic.nyu.edu/sites/default/files/taliban_future_state_final.pdf|archive-date=2022-10-09|url-status=live|title=Taliban Views on a Future State|date=July 2016|publisher=[[New York University]]|page=7}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210816135549/https://cic.nyu.edu/sites/default/files/taliban_future_state_final.pdf |date=2021-08-16 }}&lt;/ref&gt;

Hours after the final flight of American troops left Kabul on 30 August, a Taliban official interviewed said that a new government would likely be announced as early as Friday 3 September after [[Jumu'ah]]. It was added that [[Hibatullah Akhundzada]] would be officially named [[Head of the Islamic Emirate of Afghanistan|Emir]], with cabinet ministers being revealed at the [[Arg (Kabul)|Arg]] in an official ceremony. Abdul Ghani Baradar would be named [[head of government]] as [[Prime Minister of Afghanistan|Prime Minister]], while other important positions would go to [[Sirajuddin Haqqani]] and [[Mullah Yaqoob]]. Beneath the supreme leader, day-to-day governance will be entrusted to the [[Cabinet of Afghanistan#Islamic Emirate (2021–present)|cabinet]].&lt;ref&gt;{{cite web|date=2 September 2021|title=Afghanistan: Taliban expected to announce new government|url=http://www.theguardian.com/world/2021/sep/02/afghanistan-taliban-expected-to-announce-new-government|access-date=2 September 2021|website=The Guardian}}&lt;/ref&gt;
[[File:Secretary Pompeo Meets with the Taliban Negotiation Team (50632321483).jpg|thumb|260px|US representative [[Zalmay Khalilzad]] (left) meeting with Taliban leaders, [[Abdul Ghani Baradar]], [[Abdul Hakim Ishaqzai]], [[Sher Mohammad Abbas Stanikzai]], [[Suhail Shaheen]], unidentified. [[Doha]], [[Qatar]] on 21 November 2020.]]
According to CNN, the new government is likely to be a [[Unitary state|unitary]] [[Deobandi]]st [[Islamic republic]]. In a report by CNN-News18, sources said the new government was going to be governed similarly to Iran with Haibatullah Akhundzada as supreme leader similar to the role of [[Ali Khamenei|Saayid Ali Khamenei]], and would be based out of [[Kandahar]]. Baradar or Yaqoob would be head of government as [[Prime minister|Prime Minister]]. The government's ministries and agencies will be under a cabinet presided over by the Prime Minister. The Supreme Leader would preside over an [[Executive (government)|executive body]] known Supreme Council with anywhere from 11 to 72 members. [[Abdul Hakim Ishaqzai]] is likely to be promoted to [[Chief justice|Chief Justice]]. According to the report, the new government will take place within the framework of an amended [[1964 Constitution of Afghanistan]].&lt;ref&gt;{{cite web|date=31 August 2021|title=Taliban to Follow Iran Model in Afghanistan; Reclusive Hibatullah Akhundzada to be Supreme Leader|url=https://www.news18.com/news/world/talibans-govt-in-afghanistan-on-iran-model-reclusive-hibatullah-akhundzada-to-be-supreme-leader-4149431.html|access-date=3 September 2021|website=News18}}&lt;/ref&gt;

However, later interviews disclosed to News18 that negotiations were not yet completed and that representatives were still in Kandahar, and that the announcement of the new government would not take place until 4 September or later.&lt;ref&gt;{{cite web|date=3 September 2021|title=Are Taliban Forming New Govt in Afghanistan Today? Here's the Latest Update on Negotiation Talks|url=https://www.news18.com/news/world/are-taliban-forming-new-govt-in-afghanistan-today-heres-the-latest-update-on-negotiation-talks-4160183.html|access-date=3 September 2021|website=News18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Taliban close to forming new government in Afghanistan|work=Bangkok Post|publisher=Bangkok Post Public Company|url=https://www.bangkokpost.com/world/2175995/taliban-close-to-forming-new-government-in-afghanistan|access-date=3 September 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=AFP|date=3 September 2021|title=Taliban close to forming new government in Afghanistan|url=https://www.brecorder.com/news/40117744|access-date=3 September 2021|website=Brecorder}}&lt;/ref&gt; Government formation was further delayed with the announcement postponed to some time during the week of 6 September, due to concerns about forming a broad-based government acceptable to the international community.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Taliban again postpone Afghan govt formation announcement|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/taliban-again-postpone-afghan-govt-formation-announcement/articleshow/85923976.cms?from=mdr|access-date=4 September 2021}}&lt;/ref&gt; It was later added however that the Taliban's Rahbari Shura, the group's leadership council was divided between the hardline Haqqani Network and moderate Abdul Ghani Baradar over appointments needed to form an &quot;inclusive&quot; government. This culminated in a skirmish which led to Baradar being injured and treated in Pakistan.&lt;ref&gt;{{cite web|date=5 September 2021|title=New 'inclusive' Afghanistan government to be announced soon: Taliban|url=https://www.livemint.com/news/world/new-inclusive-afghanistan-government-to-be-announced-soon-taliban-11630841282911.html|access-date=5 September 2021|website=mint}}&lt;/ref&gt; It was speculated that the government would be announced on 11 September 2021, the 20th anniversary of the [[9/11 attacks]], with invitations possibly being extended to the governments of Turkey, China, Iran, Pakistan, and Qatar.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Khan|first=Omer Farooq|date=7 September 2021|title=Taliban News: Taliban capture Panjshir, soon to announce future government|url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/taliban-claim-panjshir-valley-has-fallen-massoud-vows-to-fight-on/articleshow/85988654.cms|access-date=7 September 2021|website=The Times of India}}&lt;/ref&gt;

As of early September, the Taliban were planning the Cabinet to be men-only, stating that women would not be allowed to &quot;work in high-ranking posts&quot; in the government and that women were &quot;ruled out&quot; from the Cabinet. Journalists and other human rights activists, mostly women, [[2021 Afghan protests|protested]] in [[Herat]] and Kabul, calling for women to be included in the Cabinet.&lt;ref&gt;{{cite news|date=8 September 2021|title=Afghanistan: Women protest against all-male Taliban government|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58490819|access-date=9 September 2021}}&lt;/ref&gt; The [[Cabinet of Afghanistan#Islamic Emirate (2021–present)|acting Cabinet]] announced on 7 September was men-only, and the [[Ministry of Women's Affairs (Afghanistan)|Ministry of Women's Affairs]] appeared to have been abolished.&lt;ref name=&quot;BBCHardliners&quot;&gt;{{cite news|date=7 September 2021|title=Hardliners get key posts in new Taliban government|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58479750|access-date=9 September 2021}}&lt;/ref&gt; On March 23, 2022, there were reports a cabinet shakeup was underway as another meeting of the Leadership Council was held in Kandahar for the second time since the Taliban Islamic Movement [[Fall of Kabul (2021)|came to power]] as a way to get international recognition. The last meeting of the Leadership Council was held from August 28, 2021, to August 30, 2021.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Taliban to reshuffle cabinet to get international recognition |url=https://www.aninews.in/news/world/asia/taliban-to-reshuffle-cabinet-to-get-international-recognition20220323163506/ |access-date=2022-03-24 |website=ANI News |language=en |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2022-03-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220323124248/https://www.aninews.in/news/world/asia/taliban-to-reshuffle-cabinet-to-get-international-recognition20220323163506/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=The Associated Press |date=23 March 2022 |title=Taliban cancels girls' higher education despite promise |url=https://www.cbc.ca/news/world/afghanistan-girls-education-1.6394296 |website=cbc.ca}}&lt;/ref&gt;

=== Administrative divisions ===
{{Main|Provinces of Afghanistan|Districts of Afghanistan}}
Afghanistan is administratively divided into 34 provinces (''[[wilayat]]'').&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ariananews.co/en/afghanistan-provinces/|title=Afghanistan Provinces|access-date=4 July 2019|publisher=Ariana News|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704210454/https://ariananews.co/en/afghanistan-provinces/|archive-date=4 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Each province has a governor and a capital. The country is further divided into nearly 400 provincial [[Districts of Afghanistan|districts]], each of which normally covers a city or several villages. Each district is represented by a district governor.

The [[list of current governors of Afghanistan|provincial governors]] are now appointed by the [[Prime Minister of Afghanistan]], and the district governors are selected by the provincial governors.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/12/09/world/asia/for-afghan-officials-prospect-of-death-comes-with-territory.html|title=For Afghan Officials, Prospect of Death Comes With Territory|last=Ahmed|first=Azam|date=8 December 2012|work=The New York Times|access-date=7 April 2017|issn=0362-4331|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019103603/http://www.nytimes.com/2012/12/09/world/asia/for-afghan-officials-prospect-of-death-comes-with-territory.html|archive-date=19 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The provincial governors are representatives of the central government in Kabul and are responsible for all administrative and formal issues within their provinces. There are also provincial councils that are elected through direct and general elections for four years.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.iec.org.af/eng/content.php?id=5&amp;cnid=24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827204439/http://www.iec.org.af/eng/content.php?id=5&amp;cnid=24 |archive-date=27 August 2010 |title=Explaining Elections, Independent Election Commission of Afghanistan |publisher=Iec.org.af |date=9 October 2004 |access-date=4 February 2012 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=27 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100827204439/http://www.iec.org.af/eng/content.php?id=5&amp;cnid=24 }}&lt;/ref&gt; The functions of provincial councils are to take part in provincial development planning and to participate in the monitoring and appraisal of other provincial governance institutions.

According to article 140 of the constitution and the presidential decree on electoral law, mayors of cities should be elected through free and direct elections for a four-year term. In practice however, mayors are appointed by the government.&lt;ref&gt;{{cite web|title=An Assessment of Afghanistan's Municipal Governance Framework|url=http://webarchive.urban.org/UploadedPDF/412448-An-Assessment-of-Afghanistans-Municipal-Governance-Framework.pdf|access-date=4 July 2019|publisher=Urban Institute Center on International Development and Governance|author1=Jamie Boex|author2=Grace Buencamino|author3=Deborah Kimble|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704193403/http://webarchive.urban.org/UploadedPDF/412448-An-Assessment-of-Afghanistans-Municipal-Governance-Framework.pdf|archive-date=4 July 2019|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=4 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190704193403/http://webarchive.urban.org/UploadedPDF/412448-An-Assessment-of-Afghanistans-Municipal-Governance-Framework.pdf}}&lt;/ref&gt;

The following is a list of all the 34 provinces in alphabetical order:

[[File:Afghanistan provinces numbered.png|thumb|upright=1.6|Afghanistan is divided into [[provinces of Afghanistan|34 provinces]], which are further divided into a [[Districts of Afghanistan|number of districts]]]]

{{colbegin|colwidth=15em}}
# [[Badakhshan Province|Badakhshan]]
# [[Badghis Province|Badghis]]
# [[Baghlan Province|Baghlan]]
# [[Balkh Province|Balkh]]
# [[Bamyan Province|Bamyan]]
# [[Daykundi Province|Daykundi]]
# [[Farah Province|Farah]]
# [[Faryab Province|Faryab]]
# [[Ghazni Province|Ghazni]]
# [[Ghor Province|Ghor]]
# [[Helmand Province|Helmand]]
# [[Herat Province|Herat]]
# [[Jowzjan Province|Jowzjan]]
# [[Kabul Province|Kabul]]
# [[Kandahar Province|Kandahar]]
# [[Kapisa Province|Kapisa]]
# [[Khost Province|Khost]]
# [[Kunar Province|Kunar]]
# [[Kunduz Province|Kunduz]]
# [[Laghman Province|Laghman]]
# [[Logar Province|Logar]]
# [[Nangarhar Province|Nangarhar]]
# [[Nimruz Province|Nimruz]]
# [[Nuristan Province|Nuristan]]
# [[Oruzgan Province|Oruzgan]]
# [[Paktia Province|Paktia]]
# [[Paktika Province|Paktika]]
# [[Panjshir Province|Panjshir]]
# [[Parwan Province|Parwan]]
# [[Samangan Province|Samangan]]
# [[Sar-e Pol Province|Sar-e Pol]]
# [[Takhar Province|Takhar]]
# [[Wardak Province|Wardak]]
# [[Zabul Province|Zabul]]
{{colend}}

=== Foreign relations ===
{{Main|Foreign relations of Afghanistan}}
{{See also|Ministry of Foreign Affairs (Afghanistan)}}
Afghanistan became a member of the [[United Nations]] in 1946.{{sfn|Dupree|1997|page=642}} Historically, Afghanistan had strong relations with Germany, one of the first countries to recognize Afghanistan's independence in 1919; the Soviet Union, which provided much aid and military training for Afghanistan's forces and includes the signing of a Treaty of Friendship in 1921 and 1978; and [[Afghanistan–India relations|India]], with which a friendship treaty was signed in 1950.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Treaty of Friendship|url=https://www.mea.gov.in/bilateral-documents.htm?dtl/6584/Treaty+of+Friendship|access-date=31 December 2020|website=www.mea.gov.in}}&lt;/ref&gt; Relations with [[Afghanistan–Pakistan relations|Pakistan]] have often been tense for various reasons such as the [[Durand Line]] border issue and alleged Pakistani involvement in Afghan insurgent groups.

The present Islamic Emirate of Afghanistan is currently internationally [[Recognition of the Islamic Emirate of Afghanistan|unrecognized]], but has had notable unofficial ties with [[Afghanistan–China relations|China]], Pakistan, and Qatar.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-08-16/china-enters-high-stakes-relationship-with-post-u-s-afghanistan|title=China Embraces High-Stakes Taliban Relationship as U.S. Exits|date=16 August 2021|work=[[Bloomberg News]]|access-date=17 October 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/10/7/taliban-afghanistan-international-recognition|title = Taliban still struggling for international recognition|work=Al Jazeera|first=Ali M|last=Latifi|date=7 October 2021}}&lt;/ref&gt; Under the previous Islamic Republic of Afghanistan, it enjoyed cordial relations with a number of [[NATO]] and allied nations, particularly the [[Afghanistan–United States relations|United States]], [[Afghanistan–Canada relations|Canada]], [[Afghanistan–United Kingdom relations|United Kingdom]], [[Afghanistan–Germany relations|Germany]], Australia, and [[Afghanistan–Turkey relations|Turkey]]. In 2012, the United States and the then-republic in Afghanistan signed their [[US–Afghanistan Strategic Partnership Agreement|Strategic Partnership Agreement]] in which Afghanistan became a [[major non-NATO ally]].&lt;ref&gt;{{cite news|title=Hillary Clinton says Afghanistan 'major non-Nato ally'|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18750732|date=7 July 2012|newspaper=[[BBC News]]|access-date=4 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190705181134/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18750732|archive-date=5 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Such qualification was rescinded by US President [[Joe Biden]] in July 2022.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Mizelle |first1=Shawna |last2=Fossum |first2=Sam |date=7 July 2022 |title=Biden will rescind Afghanistan's designation as a major non-NATO ally |url=https://www.cnn.com/2022/07/06/politics/afghanistan-major-non-nato-ally-designation-biden-rescind/index.html |access-date= |website=[[CNN]]}}&lt;/ref&gt;

===Military===
{{Broader|Afghan Armed Forces}}
The [[Armed Forces of the Islamic Emirate of Afghanistan]] captured a large amount of weapons, hardware, vehicles, aerocrafts, and equipment from the [[Afghan National Security Forces]] following the [[2021 Taliban offensive]] and the [[Fall of Kabul (2021)|Fall of Kabul]]. The total value of the captured equipment has been estimated at US$83 billion.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=12 October 2021|title=White House defends letting billions in military equipment fall into Taliban hands|url=https://news.yahoo.com/white-house-defends-letting-billions-192700107.html|access-date=12 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211012095525/https://news.yahoo.com/white-house-defends-letting-billions-192700107.html|archive-date=12 October 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Andrzejewski|first=Adam|title=Staggering Costs – U.S. Military Equipment Left Behind In Afghanistan|url=https://www.forbes.com/sites/adamandrzejewski/2021/08/23/staggering-costs--us-military-equipment-left-behind-in-afghanistan/|access-date=12 October 2021|website=Forbes}}&lt;/ref&gt;

=== Human rights ===
{{See also|Human rights in Afghanistan|Women in Afghanistan|LGBT rights in Afghanistan|Treatment of women by the Taliban|Afghan refugees}}Homosexuality is [[taboo]] in Afghan society;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Ahmadzai |first=Aria |date=7 October 2016 |title=The LGBT community living under threat of death |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-36884732}}&lt;/ref&gt; according to the Penal Code, homosexual intimacy is punished by up to a year in prison.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Afghanistan &amp;#124; Human Dignity Trust |url=https://www.humandignitytrust.org./country-profile/afghanistan/ |website=www.humandignitytrust.org. |accessdate=2023-03-13 |archivedate=2021-04-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414225749/https://www.humandignitytrust.org/country-profile/afghanistan/ }}&lt;/ref&gt; With implementing [[Sharia law]] offenders can be [[Death penalty for homosexuality|punished by death]].&lt;ref&gt;{{Cite news |title='Fake Life': Being Gay in Afghanistan |url=https://www.rferl.org/a/afghanistan-being-gay-fake-life/28731934.html |website=RadioFreeEurope/RadioLiberty|last1=Bezhan |first1=Frud }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 May 2016 |title=LGBT relationships are illegal in 74 countries, research finds |url=https://www.independent.co.uk/news/world/gay-lesbian-bisexual-relationships-illegal-in-74-countries-a7033666.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190614095346/https://www.independent.co.uk/news/world/gay-lesbian-bisexual-relationships-illegal-in-74-countries-a7033666.html |archive-date=14 June 2019 |access-date=3 June 2019 |work=The Independent}}&lt;/ref&gt; However an ancient tradition involving male homosexual acts between children and older men (typically wealthy warlords or elite people) called ''[[bacha bazi]]'' persists.

Religious minorities such as Sikhs,&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Kumar |first=Ruchi |date=2020-03-28 |title=For Afghan Sikhs, it's between violence and exodus |language=en-IN |work=[[The Hindu]] |url=https://www.thehindu.com/news/international/for-afghan-sikhs-its-between-violence-and-exodus/article31194107.ece |access-date=2021-09-11 |issn=0971-751X}}&lt;/ref&gt; Hindus,&lt;ref&gt;{{Cite news |last1=Mashal |first1=Mujib |last2=Abed |first2=Fahim |date=2020-07-19 |title=India Offers Escape to Afghan Hindus and Sikhs Facing Attacks |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2020/07/19/world/asia/india-afghanistan-sikh-hindu.html |access-date=2021-09-11 |issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; and Christians have reportedly faced persecution in the country.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web |last1=Lyons |first1=Kate |last2=Blight |first2=Garry |date=27 July 2015 |title=Where in the world is the worst place to be a Christian? |url=http://www.theguardian.com/world/ng-interactive/2015/jul/27/where-in-the-world-is-it-worst-place-to-be-a-christian |website=[[The Guardian]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=Afghan clerics call for Christian convert to be killed despite Western outrage |date=23 March 2006 |url=https://www.youtube.com/watch?v=SY0IM-ZvDtM |publisher=[[AP Archive]] |language=en}}&lt;/ref&gt;

Since May 2022, all women in Afghanistan have been required by law to wear full-body coverings when in public (either a [[burqa]] or an [[abaya]] paired with a [[niqāb]], which leaves only the eyes uncovered).&lt;ref&gt;{{cite news |last1=George |first1=Susannah |title=Taliban orders head-to-toe coverings for Afghan women in public |url=https://www.washingtonpost.com/world/2022/05/07/taliban-orders-head-toe-coverings-afghan-women-public/ |access-date=8 May 2022 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=7 May 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Graham-Harrison |first1=Emma |title=Taliban order all Afghan women to cover their faces in public |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/07/taliban-order-all-afghan-women-to-wear-burqa |access-date=8 May 2022 |work=[[The Guardian]] |date=7 May 2022}}&lt;/ref&gt; In a May interview with [[Christiane Amanpour]], First [[Deputy Leader of the Islamic Emirate of Afghanistan|Deputy Leader]] [[Sirajuddin Haqqani]] claimed the decree is only advisory and no form of [[hijab]] is compulsory in Afghanistan,&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Shelley |first1=Jo |last2=Popalzai |first2=Ehsan |last3=Mengli |first3=Ahmet |last4=Picheta |first4=Rob |title=Top Taliban leader makes more promises on women's rights but quips 'naughty women' should stay home |url=https://www.cnn.com/2022/05/18/asia/amanpour-haqqani-taliban-women-interview-intl/index.html |access-date=20 May 2022 |work=[[CNN]] |date=19 May 2022 |location=[[Kabul]]}}&lt;/ref&gt; though this contradicts the reality.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Zucchino |first1=David |last2=Akbary |first2=Yaqoob |title=The Taliban Pressure Women in Afghanistan to Cover Up |url=https://www.nytimes.com/2022/05/21/world/asia/taliban-afghanistan-women-hijab.html |access-date=22 May 2022 |work=[[The New York Times]] |date=21 May 2022 |location=[[Kabul]]}}&lt;/ref&gt; It has been speculated that there is a genuine internal policy division over women's rights between hardliners, including Leader Hibatullah Akhundzada, and pragmatists, though they publicly present a united front.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Gannon |first1=Kathy |title=Taliban divisions deepen as Afghan women defy veil edict |url=https://apnews.com/article/afghanistan-religion-kabul-taliban-aec1a4bb5dc2a91fc19954093a5595e0 |access-date=20 May 2022 |work=[[Associated Press]] |date=8 May 2022 |location=[[Kabul]]}}&lt;/ref&gt; Another decree was issued shortly after the first, requiring female TV presenters to cover their faces during broadcasts.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Fraser |first1=Simon |title=Afghanistan's female TV presenters must cover their faces, say Taliban |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-61508072 |access-date=20 May 2022 |work=[[BBC News]] |date=19 May 2022}}&lt;/ref&gt;

In May 2022, the Taliban dissolved Afghanistan's Human Rights Commission along with four other government departments, citing the country's budget deficit.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Taliban dissolves Afghanistan's human rights commission as 'unnecessary' |url=https://www.theguardian.com/world/2022/may/17/taliban-dissolves-afghanistans-human-rights-commission-as-unnecessary |access-date=20 May 2022 |work=[[Reuters]] |agency=[[The Guardian]] |date=16 May 2022}}&lt;/ref&gt;

== Economy ==
{{Main|Economy of Afghanistan}}
[[File:Afghan pomegranate processing.jpg|thumb|left|Workers processing [[pomegranate production in Afghanistan|pomegranates]] (''anaar''), which Afghanistan is famous for in Asia]]
Afghanistan's nominal GDP was $21.7&amp;nbsp;billion in 2018, or $72.9&amp;nbsp;billion by [[purchasing power parity]] (PPP).&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt; Its [[List of countries by GDP (PPP) per capita|GDP per capita]] is $2,024 (PPP).&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt; Despite having $1&amp;nbsp;trillion or more in mineral deposits,&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2013-12-15/karzai-tells-investors-u-s-will-meet-his-security-pact-demands|title=Karzai Woos India Inc. as Delay on U.S. Pact Deters Billions|first=Kartikay|last=Mehrotra|newspaper=Bloomberg.com|date=16 December 2013|access-date=23 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011222703/https://www.bloomberg.com/news/articles/2013-12-15/karzai-tells-investors-u-s-will-meet-his-security-pact-demands|archive-date=11 October 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; it remains one of the world's [[least developed countries]]. Afghanistan's rough physical geography and its landlocked status has been cited as reasons why the country has always been among the least developed in the modern era – a factor where progress is also slowed by contemporary conflict and political instability.&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt; The country imports over $7&amp;nbsp;billion worth of goods but exports only $784&amp;nbsp;million, mainly fruits and [[Nut (fruit)|nuts]]. It has $2.8&amp;nbsp;billion in [[external debt]].&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;/&gt; The service sector contributed the most to the GDP (55.9%) followed by agriculture (23%) and industry (21.1%).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/214.html|title=Field Listing :: GDP – composition, by sector of origin – The World Factbook – Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=12 June 2020|archive-date=11 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201111214540/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/214.html|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=11 November 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201111214540/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/214.html}}&lt;/ref&gt;

While the nation's current account deficit is largely financed with donor money, only a small portion is provided directly to the government budget. The rest is provided to non-budgetary expenditure and donor-designated projects through the United Nations system and non-governmental organizations.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-10-20/taliban-winning-race-to-capture-1-trillion-afghan-mining-riches |title=The Taliban Is Capturing Afghanistan's $1 Trillion in Mining Wealth |newspaper=Bloomberg.com |publisher=Bloomberg L.P. |date=20 October 2015 |access-date=23 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170517034344/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-10-20/taliban-winning-race-to-capture-1-trillion-afghan-mining-riches |archive-date=17 May 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

[[Da Afghanistan Bank]] serves as the central bank of the nation&lt;ref&gt;{{Cite web| title = Interest Rate Cut in Place, Says Central Bank| work = TOLOnews| access-date = 28 May 2019| url = https://www.tolonews.com/business/interest-rate-cut-place-says-central-bank| archive-url = https://web.archive.org/web/20190704193402/https://www.tolonews.com/business/interest-rate-cut-place-says-central-bank| archive-date = 4 July 2019| url-status = live}}&lt;/ref&gt; and the [[Afghan afghani|Afghani]] (AFN) is the national currency, with an exchange rate of about 75 Afghanis to 1 US dollar.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Afghani Falls Against Dollar By 3% In A Month|url=https://www.tolonews.com/business/afghani-falls-against-dollar-3-month|publisher=TOLOnews|date=18 April 2019|access-date=28 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190419141610/https://www.tolonews.com/business/afghani-falls-against-dollar-3-month|archive-date=19 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; A number of local and foreign banks operate in the country, including the [[Afghanistan International Bank]], [[New Kabul Bank]], [[Azizi Bank]], [[Pashtany Bank]], [[Standard Chartered Bank]], and the [[First MicroFinance Bank-Afghanistan|First Micro Finance Bank]].

[[File:Afghan carpets being sold.jpg|thumb|[[Afghan rugs]] are one of Afghanistan's main exports]]
One of the main drivers for the current economic recovery is the return of over 5&amp;nbsp;million [[Afghan diaspora|expatriates]], who brought with them entrepreneurship and wealth-creating skills as well as much needed funds to start up businesses. Many Afghans are now involved in construction, which is one of the largest industries in the country.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2010/07/08/world/asia/08contract.html |title=Afghan Companies Say U.S. Did Not Pay Them |work=The New York Times |first=Carlotta |last=Gall | date=7 July 2010 |access-date=30 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130402005151/http://www.nytimes.com/2010/07/08/world/asia/08contract.html |archive-date=2 April 2013 }}&lt;/ref&gt; Some of the major national construction projects include the $35&amp;nbsp;billion New Kabul City next to the capital, the Aino Mena project in Kandahar, and the [[Ghazi Amanullah Khan Town]] near Jalalabad.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dcda.gov.af/ |title=the Kabul New City Official Website |publisher=DCDA |access-date=4 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233634/http://www.dcda.gov.af/ |archive-date=30 December 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=30 December 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131230233634/http://www.dcda.gov.af/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.najeebzarab.af/town_main.php |title=Ghazi Amanullah Khan City |year=2009 |publisher=najeebzarab.af |access-date=15 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130429180506/http://www.najeebzarab.af/town_main.php |archive-date=29 April 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=29 April 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130429180506/http://www.najeebzarab.af/town_main.php }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.designmena.com/portfolio/aino-mina |title=Case study: Aino Mina |publisher=Designmena.com |access-date=4 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106003655/http://www.designmena.com/portfolio/aino-mina |archive-date=6 January 2014 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=6 January 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140106003655/http://www.designmena.com/portfolio/aino-mina }}&lt;/ref&gt; Similar development projects have also begun in [[Herat]], [[Mazar-e-Sharif]], and other cities.&lt;ref&gt;[https://www.forbes.com/2009/09/02/mazar-i-sharif-khaled-amiri-opinions-21-century-cities-09-ann-marlowe.html A Humane Afghan City?] by Ann Marlowe in [[Forbes]] 2 September 2009. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131231001216/http://www.forbes.com/2009/09/02/mazar-i-sharif-khaled-amiri-opinions-21-century-cities-09-ann-marlowe.html | date=31 December 2013 }}&lt;/ref&gt; An estimated 400,000 people enter the labor market each year.&lt;ref&gt;{{cite web |author1=Michael Sprague |title=AFGHANISTAN COUNTRY PROFILE |url=https://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1871/01%20Country%20Profile%20FINAL%20July%202016.pdf |website=usaid.gov |access-date=23 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170501062352/https://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1871/01%20Country%20Profile%20FINAL%20July%202016.pdf |archive-date=1 May 2017 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=1 May 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170501062352/https://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1871/01%20Country%20Profile%20FINAL%20July%202016.pdf }}&lt;/ref&gt;

Several small companies and factories began operating in different parts of the country, which not only provide revenues to the government but also create new jobs. Improvements to the business environment have resulted in more than $1.5&amp;nbsp;billion in [[Telecommunication|telecom]] investment and created more than 100,000 jobs since 2003.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/economic_growth#Tab=Description |title=Economic Growth |publisher=USAID |access-date=25 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130929082351/http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/economic_growth |archive-date=29 September 2013 }}&lt;/ref&gt; [[Afghan rug]]s are becoming popular again, allowing many carpet dealers around the country to hire more workers; in 2016–17 it was the fourth most exported group of items.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://uk.reuters.com/article/us-afghanistan-carpets-idUKKBN1HI2VL|title=Sales of Afghanistan's renowned carpets unravel as war intensifies|newspaper=Reuters|date=12 April 2018|via=uk.reuters.com|last1=Nickel|first1=Rod|accessdate=13 March 2023|archivedate=12 June 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200612214646/https://uk.reuters.com/article/us-afghanistan-carpets-idUKKBN1HI2VL}}&lt;/ref&gt;

Afghanistan is a member of [[WTO]], [[SAARC]], [[Economic Cooperation Organization|ECO]], and [[OIC]]. It holds an observer status in [[Shanghai Cooperation Organisation|SCO]]. In 2018, a majority of imports come from either Iran, China, Pakistan and Kazakhstan, while 84% of exports are to Pakistan and India.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/AFG/Year/LTST/TradeFlow/EXPIMP/Partner/by-country |title=Access to energy graph |website= wits.worldbank.org/|access-date=13 June 2020}}&lt;/ref&gt;

Since the Taliban's takeover of the country in August 2021, the United States has [[Afghan frozen assets|frozen about $9 billion]] in assets belonging to the [[Da Afghanistan Bank|Afghan central bank]],&lt;ref&gt;{{cite news |title=Taliban blames U.S. as 1 million Afghan kids face death by starvation |url=https://www.cbsnews.com/news/afghanistan-taliban-blames-us-as-1-million-kids-face-starvation/ |work=CBS News |date=20 October 2021}}&lt;/ref&gt; blocking the Taliban from accessing billions of dollars held in US bank accounts.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Is the United States Driving Afghanistan Toward Famine? |url=https://messaging-custom-newsletters.nytimes.com/template/oakv2?campaign_id=30&amp;emc=edit_int_20211029&amp;instance_id=44044&amp;nl=the-interpreter&amp;productCode=INT&amp;regi_id=57806557&amp;segment_id=72971&amp;te=1&amp;uri=nyt%3A%2F%2Fnewsletter%2Fde4d3c8a-f805-5843-bf23-d2fd9a6bcf70&amp;user_id=9aa4b6ac6a6bfa9626d966e353fed48b |work=The New York Times |date=29 October 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Afghanistan's hunger crisis is a problem the U.S. can fix |url=https://www.msnbc.com/opinion/afghanistan-s-hunger-crisis-problem-u-s-can-fix-n1283618 |work=MSNBC |date=10 November 2021}}&lt;/ref&gt;

===Agriculture===

[[File:Afghan Saffron.jpg|thumb|Afghan [[saffron]] has been recognized as the world's best]]
Agricultural production is the backbone of Afghanistan's economy&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/agriculture |title=Agriculture |publisher=USAID |access-date=23 May 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130929082220/http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/agriculture |archive-date=29 September 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=29 September 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130929082220/http://afghanistan.usaid.gov/en/programs/agriculture }}&lt;/ref&gt; and has traditionally dominated the economy, employing about 40% of the workforce as of 2018.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.worldbank.org/en/country/afghanistan/publication/unlocking-potential-of-agriculture-for-afghanistan-growth|title=Unlocking the Potential of Agriculture for Afghanistan's Growth|website=World Bank}}&lt;/ref&gt; The country is known for producing [[pomegranate production in Afghanistan|pomegranates]], grapes, apricots, melons, and several other fresh and dry fruits. It is also known as the world's largest producer of [[Opium production in Afghanistan|opium]] – as much as 16% or more of the nation's economy is derived from the cultivation and sale of opium.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/aan-qa-an-established-industry-basic-facts-about-afghanistans-opium-driven-economy/|title=AAN Q&amp;A: An established industry – Basic facts about Afghanistan's opium-driven economy|publisher=Afghanistan Analysts Network|date=11 July 2017|access-date=10 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807204235/https://www.afghanistan-analysts.org/aan-qa-an-established-industry-basic-facts-about-afghanistans-opium-driven-economy/|archive-date=7 August 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; It is also one of the world's top producers of [[cannabis]].&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-afghanistan-cannabis-idUSTRE62U0IC20100331|title=Afghanistan now world's top cannabis source: U.N.|newspaper=Reuters|date=31 March 2010|via=www.reuters.com|last1=Burch|first1=Jonathon}}&lt;/ref&gt;

[[Saffron]], the most expensive spice, grows in Afghanistan, particularly [[Herat Province]]. In recent years, there has been an uptick in saffron production, which authorities and farmers trying to replace poppy cultivation. Between 2012 and 2019, the saffron cultivated and produced in Afghanistan was consecutively ranked the world's best by the International Taste and Quality Institute.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.arabnews.com/node/1602281/world|title=Afghanistan's red gold 'saffron' termed world's best|date=22 December 2019|website=Arab News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tolonews.com/afghanistan/28053-afghan-saffron-worlds-best|title=Afghan Saffron, World's Best|website=TOLOnews}}&lt;/ref&gt; Production hit record high in 2019 (19,469&amp;nbsp;kg of saffron), and one kilogram is sold domestically between $634 and $1147.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.xinhuanet.com/english/2019-12/25/c_138657013.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228193104/http://www.xinhuanet.com/english/2019-12/25/c_138657013.htm|url-status=dead|archive-date=28 December 2019|title=Saffron production hits record high in Afghanistan|website=Xinhua|accessdate=13 March 2023|archivedate=2 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210302085429/http://www.xinhuanet.com/english/2019-12/25/c_138657013.htm}}&lt;/ref&gt;

The availability of cheap diesel-powered water pumps imported from China and Pakistan, and in the 2010s, of cheap solar power to pump water, resulted in expansion of agriculture and population in the southwestern deserts of Afghanistan in [[Kandahar Province]], [[Helmand Province]] and [[Nimruz Province]] in the 2010s. Wells have gradually been deepened, but water resources are limited. Opium is the major crop, but as of 2022, was under attack by the new Taliban government which, in order to suppress opium production, was systematically suppressing water pumping.&lt;ref name=&quot;NYT52922&quot;&gt;{{cite news |author1=Bryan Denton |author2=David Zucchino |author3=Yaqoob Akbary |title=Green Energy Complicates the Taliban's New Battle Against Opium: The multibillion-dollar trade has survived previous bans. Now, the Taliban are going after solar-powered water pumps to try to dry up poppy crops in the middle of a national economic crisis. |url=https://www.nytimes.com/2022/05/29/world/asia/afghanistan-opium-taliban.html |access-date=May 29, 2022 |work=The New York Times |date=May 29, 2022|quote=Do not destroy the fields, but make the fields dry out,.... We are committed to fulfilling the opium decree.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AREU52322&quot;&gt;{{cite web |author1=David Mansfield |title=When the Water Runs Dry: What is to be done with the 1.5 million settlers in the deserts of southwest Afghanistan when their livelihoods fail? |url=https://areu.org.af/when-the-water-runs-dry/ |website=areu.org.af |publisher=The Afghanistan Research and Evaluation Unit (AREU) |access-date=May 29, 2022 |date=May 23, 2022 |accessdate=March 13, 2023 |archivedate=May 29, 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220529220041/https://areu.org.af/when-the-water-runs-dry/ }}&lt;/ref&gt;

=== Mining ===
{{Main|Mining in Afghanistan}}
[[File:Lapis Lazuli from Afghanistan.jpg|thumb|left|upright|[[Lapis lazuli]] stones]]
The country's natural resources include: coal, copper, iron ore, [[lithium]], [[uranium]], [[rare earth element]]s, [[chromite]], gold, [[zinc]], [[talc]], [[barite]], [[sulfur]], lead, [[marble]], precious and [[semi-precious stones]], natural gas, and petroleum.&lt;ref name=&quot;peters2007&quot;&gt;{{cite techreport |last=Peters |first=Steven G. |title=Preliminary Assessment of Non-Fuel Mineral Resources of Afghanistan, 2007 |url=http://pubs.usgs.gov/fs/2007/3063/fs2007-3063.pdf |publisher=USGS Afghanistan Project/[[US Geological Survey]]/Afghanistan Geological Survey |access-date=13 October 2011 |id=Fact Sheet 2007–3063 | date=October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727053445/http://pubs.usgs.gov/fs/2007/3063/fs2007-3063.pdf |archive-date=27 July 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bgs&quot; /&gt; In 2010, US and Afghan government officials estimated that untapped mineral deposits located in 2007 by the [[US Geological Survey]] are worth at least {{nowrap|$1 trillion}}.&lt;ref name=&quot;bbcminerals&quot;&gt;{{cite news |title=Afghans say US team found huge potential mineral wealth |url=https://www.bbc.co.uk/news/10311752 |access-date=13 October 2011 |newspaper=BBC News | date=14 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130809125352/http://www.bbc.co.uk/news/10311752 |archive-date=9 August 2013}}&lt;/ref&gt;

[[Michael E. O'Hanlon]] of the [[Brookings Institution]] estimated that if Afghanistan generates about $10&amp;nbsp;billion per year from its [[mining in Afghanistan|mineral deposits]], its [[gross national product]] would double and provide long-term funding for Afghan security forces and other critical needs.&lt;ref&gt;O'Hanlon, Michael E. [http://www.brookings.edu/opinions/2010/0616_afghanistan_minerals_ohanlon.aspx &quot;Deposits Could Aid Ailing Afghanistan&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923172142/http://www.brookings.edu/opinions/2010/0616_afghanistan_minerals_ohanlon.aspx |date=23 September 2011 }}, [http://www.brookings.edu/ The Brookings Institution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180126030757/https://www.brookings.edu/ |date=26 January 2018 }}, 16 June 2010.&lt;/ref&gt; The [[United States Geological Survey]] (USGS) estimated in 2006 that northern Afghanistan has an average {{convert|2.9|e9oilbbl|e6m3|abbr=unit|order=flip}} of [[crude oil]], {{convert|15.7|e12cuft|abbr=unit|order=flip}} of natural gas, and {{convert|562|e6USbbl|e9L|0|abbr=unit|order=flip}} of [[natural gas liquids]].&lt;ref name=&quot;klett2006&quot;&gt;{{cite techreport|last=Klett |first=T.R. |title=Assessment of Undiscovered Petroleum Resources of Northern Afghanistan, 2006 |url=http://pubs.usgs.gov/fs/2006/3031/pdf/FS-3031.pdf |publisher=USGS-Afghanistan Ministry of Mines &amp; Industry Joint Oil &amp; Gas Resource Assessment Team |access-date=13 October 2011 | date=March 2006 |id=Fact Sheet 2006–3031|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727060903/http://pubs.usgs.gov/fs/2006/3031/pdf/FS-3031.pdf |archive-date=27 July 2013 }}&lt;/ref&gt; In 2011, Afghanistan signed an oil exploration contract with [[China National Petroleum Corporation]] (CNPC) for the development of three oil fields along the Amu Darya river in the north.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://ph.news.yahoo.com/afghanistan-signs-7-bn-oil-deal-china-102107778.html |title=Afghanistan signs '$7 bn' oil deal with China | date=28 December 2011 |access-date=29 December 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131230233953/http://ph.news.yahoo.com/afghanistan-signs-7-bn-oil-deal-china-102107778.html |archive-date=30 December 2013 }}&lt;/ref&gt;

The country has significant amounts of [[lithium]], copper, gold, coal, iron ore, and other [[minerals]].&lt;ref name=peters2007 /&gt;&lt;ref name=&quot;bgs&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.bgs.ac.uk/AfghanMinerals/docs/Gold_A4.pdf#search='gold%20and%20copper%20discovered%20in%20afghanistan'|title=Minerals in Afghanistan |publisher=[[British Geological Survey]] |access-date=4 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130726155518/http://www.bgs.ac.uk/AfghanMinerals/docs/Gold_A4.pdf |archive-date=26 July 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Afghanistan's Mineral Fortune&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.uvm.edu/ieds/node/568/ |title=Afghanistan's Mineral Fortune |publisher=Institute for Environmental Diplomacy and Security Report |year=2011 |access-date=16 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212153853/http://www.uvm.edu/ieds/node/568 |archive-date=12 December 2013 }}&lt;/ref&gt; The [[Khanashin]] [[carbonatite]] in Helmand Province contains {{convert|1000000|t|lk=out}} of [[rare earth element]]s.&lt;ref name=&quot;tucker2011&quot;&gt;{{cite techreport|last=Tucker |first=Ronald D. |title=Rare Earth Element Mineralogy, Geochemistry, and Preliminary Resource Assessment of the Khanneshin Carbonatite Complex, Helmand Province, Afghanistan |url=http://pubs.usgs.gov/of/2011/1207/pdf/ofr2011-1207.pdf |publisher=USGS |access-date=13 October 2011 |year=2011 |id=Open-File Report 2011–1207|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727062511/http://pubs.usgs.gov/of/2011/1207/pdf/ofr2011-1207.pdf |archive-date=27 July 2013 }}&lt;/ref&gt; In 2007, a 30-year lease was granted for the [[Mes Aynak#Copper Mine|Aynak]] copper mine to the [[China Metallurgical Group]] for $3&amp;nbsp;billion,&lt;ref&gt;&quot;[http://www.dailyfinance.com/2010/06/14/china-us-afghanistan-mineral-mining/ China, Not U.S., Likely to Benefit from Afghanistan's Mineral Riches]&quot;. ''Daily Finance''. 14 June 2010 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131231001630/http://www.dailyfinance.com/2010/06/14/china-us-afghanistan-mineral-mining/ | date=31 December 2013 }}&lt;/ref&gt; making it the biggest foreign investment and private business venture in Afghanistan's history.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/12/30/world/asia/30mine.html |title=China Willing to Spend Big on Afghan Commerce |work=The New York Times | date=29 December 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110731145815/http://www.nytimes.com/2009/12/30/world/asia/30mine.html |archive-date=31 July 2011}}&lt;/ref&gt; The state-run [[Steel Authority of India]] won the mining rights to develop the huge [[Hajigak Pass|Hajigak]] iron ore deposit in central Afghanistan.&lt;ref&gt;&quot;[http://www.businessweek.com/news/2011-12-06/indian-group-wins-rights-to-mine-in-afghanistan-s-hajigak.html Indian Group Wins Rights to Mine in Afghanistan's Hajigak] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131010060446/http://www.businessweek.com/news/2011-12-06/indian-group-wins-rights-to-mine-in-afghanistan-s-hajigak.html | date=10 October 2013 }}&quot;. ''Businessweek''. 6 December 2011&lt;/ref&gt; Government officials estimate that 30% of the country's untapped mineral deposits are worth at least {{nowrap|$1 trillion}}.&lt;ref name=bbcminerals /&gt; One official asserted that &quot;this will become the backbone of the Afghan economy&quot; and a Pentagon memo stated that Afghanistan could become the &quot;Saudi Arabia of lithium&quot;.&lt;ref name=&quot;risen2010&quot;&gt;{{cite news|last=Risen|first=James|author-link=James Risen|date=17 June 2010|title=U.S. Identifies Vast Riches of Minerals in Afghanistan|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2010/06/14/world/asia/14minerals.html|url-status=live|access-date=14 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100617204149/http://www.nytimes.com/2010/06/14/world/asia/14minerals.html|archive-date=17 June 2010}}&lt;/ref&gt; The lithium reserves of 21 Mio. tons could amount to the ones of [[Bolivia]], which is currently viewed as the country with the largest lithium reserves.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|last=Hosp|first=Gerald|date=31 August 2021|title=Afghanistan: die konfliktreichen Bodenschätze|url=https://www.nzz.ch/wirtschaft/afghanistan-die-konfliktreichen-bodenschaetze-ld.1642056|access-date=1 September 2021|website=[[Neue Zürcher Zeitung]]|language=de}}&lt;/ref&gt; Other larger deposits are the ones of [[bauxite]] and [[cobalt]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; In a 2011 news story, the ''[[The Christian Science Monitor|CSM]]'' reported, &quot;The United States and other Western nations that have borne the brunt of the cost of the Afghan war have been conspicuously absent from the bidding process on Afghanistan's mineral deposits, leaving it mostly to regional powers.&quot;&lt;ref&gt;&quot;[http://www.csmonitor.com/World/Asia-South-Central/2011/1228/China-wins-700-million-Afghan-oil-and-gas-deal.-Why-didn-t-the-US-bid China wins $700 million Afghan oil and gas deal. Why didn't the US bid?]&quot;. ''The Christian Science Monitor''. 28 December 2011 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20131231001743/http://www.csmonitor.com/World/Asia-South-Central/2011/1228/China-wins-700-million-Afghan-oil-and-gas-deal.-Why-didn-t-the-US-bid | date=31 December 2013 }}&lt;/ref&gt;

Access to [[biocapacity]] in Afghanistan is lower than world average. In 2016, Afghanistan had 0.43 global hectares&lt;ref name=footprintdata&gt;{{cite web|url=http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=2&amp;type=BCpc,EFCpc|title=Country Trends|publisher=Global Footprint Network|access-date= 23 June 2020}}&lt;/ref&gt; of biocapacity per person within its territory, much less than the world average of 1.6 global hectares per person.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Lin|first1=David|last2=Hanscom|first2=Laurel|last3=Murthy|first3=Adeline|last4=Galli|first4=Alessandro|last5=Evans|first5=Mikel|last6=Neill|first6=Evan|last7=Mancini|first7=MariaSerena|last8=Martindill|first8=Jon|last9=Medouar|first9=FatimeZahra|last10=Huang|first10=Shiyu|last11=Wackernagel
|first11=Mathis|date=2018|title=Ecological Footprint Accounting for Countries: Updates and Results of the National Footprint Accounts, 2012–2018|journal=Resources|volume=7|issue=3|pages=58|doi=10.3390/resources7030058|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; In 2016 Afghanistan used 0.73 global hectares of biocapacity per person - their [[ecological footprint]] of consumption. This means they use just under double as much biocapacity as Afghanistan contains. As a result, Afghanistan is running a biocapacity deficit.&lt;ref name=footprintdata/&gt;

==Infrastructure==
===Energy===
{{main|Energy in Afghanistan|Renewable energy in Afghanistan}}
[[File:Afghanistan electricity production.svg|thumb|Afghanistan electricity supply 1980–2019]]
According to the [[World Bank]], 98% of the rural population have access to electricity in 2018, up from 28% in 2008.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Access to electricity, rural (% of rural population) – Afghanistan {{!}} Data|url=https://data.worldbank.org/indicator/EG.ELC.ACCS.RU.ZS?end=2018&amp;locations=AF&amp;start=2005&amp;view=chart|access-date=28 March 2021|website=data.worldbank.org}}&lt;/ref&gt; Overall the figure stands at 98.7%.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/EG.ELC.ACCS.ZS?end=2018&amp;locations=AF&amp;start=2005&amp;view=chart|title=Access to electricity (% of population) – Afghanistan|website=[[World Bank]]|accessdate=2023-03-13|archivedate=2021-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414225824/https://data.worldbank.org/indicator/EG.ELC.ACCS.ZS?end=2018&amp;locations=AF&amp;start=2005&amp;view=chart}}&lt;/ref&gt; As of 2016, Afghanistan produces 1,400 [[megawatt]]s of power, but still imports the majority of electricity via transmission lines from Iran and the Central Asian states.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tolonews.com/business/afghanistan-has-capacity-produce-310000mw-power|title=Afghanistan Has Capacity To Produce 310,000MW Power|website=TOLOnews}}&lt;/ref&gt; The majority of electricity production is via [[hydropower]], helped by the amount of rivers and streams that flow from the mountains.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2018/05/14/largest-plant-restarts-operations-in-first-step-developing-afghanistan-hydropower|title=Afghanistan Resurrects its Largest Hydropower Plant Toward a Brighter Future|website=World Bank}}&lt;/ref&gt; However electricity is not always reliable and blackouts happen, including in Kabul.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/economy-development-environment/power-to-the-people-how-to-extend-afghans-access-to-electricity/|title=Power to the People: How to extend Afghans' access to electricity|date=3 February 2015|website=Afghanistan Analysts Network – English}}&lt;/ref&gt; In recent years an increasing number of [[Solar power|solar]], [[biomass]] and wind power plants have been constructed.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.af.undp.org/content/afghanistan/en/home/presscenter/IntheNews/renewable-energy-in-afghanistan-atn.html|title=The Power of Nature: How Renewable Energy is Changing Lives in Afghanistan|website=UNDP in Afghanistan|access-date=14 June 2020|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414230313/https://www.af.undp.org/content/afghanistan/en/home/presscenter/IntheNews/renewable-energy-in-afghanistan-atn.html|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=14 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414230313/https://www.af.undp.org/content/afghanistan/en/home/presscenter/IntheNews/renewable-energy-in-afghanistan-atn.html}}&lt;/ref&gt; Currently under development are the [[CASA-1000]] project which will transmit electricity from Kyrgyzstan and Tajikistan, and the [[Turkmenistan-Afghanistan-Pakistan-India pipeline|Turkmenistan-Afghanistan-Pakistan-India]] (TAPI) gas pipeline.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt; Power is managed by the [[Da Afghanistan Breshna Sherkat]] (DABS, Afghanistan Electricity Company).

Important dams include the [[Kajaki Dam]], [[Dahla Dam]], and the [[Sardeh Band Dam]].&lt;ref name=&quot;auto2&quot;/&gt;

=== Tourism ===
{{main|Tourism in Afghanistan}}
[[File:Lake in Band-e Amir National Park, March 2008.jpg|thumb|left|[[Band-e Amir National Park]]]]
Tourism is a small industry in Afghanistan due to security issues. Nevertheless, some 20,000 foreign tourists visit the country annually as of 2016.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.pajhwok.com/en/2016/09/27/20000-foreign-tourists-visit-afghanistan-annually |title=20,000 foreign tourists visit Afghanistan annually |publisher=Pajhwok Afghan News (PAN) |editor=Navid Ahmad Barakzai |date=27 September 2016 |access-date=15 May 2017 |archive-date=23 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161123022923/http://www.pajhwok.com/en/2016/09/27/20000-foreign-tourists-visit-afghanistan-annually |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; In particular an important region for domestic and international tourism is the picturesque [[Bamyan]] Valley, which includes lakes, canyons and historical sites, helped by the fact it is in a safe area away from insurgent activity.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thenational.ae/world/asia/coronavirus-shatters-tourism-hopes-in-afghanistan-s-bamyan-province-1.1011018|title=Coronavirus shatters tourism hopes in Afghanistan's Bamyan province|website=The National|date=26 April 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.pajhwok.com/en/2017/09/03/more-200000-tourists-visit-bamyan-year|title=More than 200,000 tourists visit Bamyan this year|website=www.pajhwok.com|date=3 September 2017|last1=Basharat|first1=Hakim}}&lt;/ref&gt; Smaller numbers visit and trek in regions such as the [[Wakhan]] Valley, which is also one of the world's most remote communities.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.scmp.com/week-asia/society/article/2154951/where-instagramers-and-taliban-play-afghanistan|title=Where Instagramers and Taliban play|date=14 July 2018|website=South China Morning Post}}&lt;/ref&gt; From the late 1960s onwards, Afghanistan was a popular stop on the famous [[hippie trail]], attracting many Europeans and Americans. Coming from Iran, the trail traveled through various Afghan provinces and cities including [[Herat]], [[Kandahar]] and [[Kabul]] before crossing to northern Pakistan, northern India, and [[Nepal]].&lt;ref&gt;{{cite web|url= https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail.htm|title= Origins of the hippie trail|website= www.richardgregory.org.uk|access-date= 13 June 2020|archive-date= 11 November 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20201111215149/https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail.htm|url-status= dead|accessdate= 13 March 2023|archivedate= 11 November 2020|archiveurl= https://web.archive.org/web/20201111215149/https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail-03.htm |title=The hippie trail |website=www.richardgregory.org.uk |access-date=13 June 2020 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308185419/https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail-03.htm |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=8 March 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308185419/https://www.richardgregory.org.uk/history/hippie-trail-03.htm }}&lt;/ref&gt; Tourism peaked in 1977, the year before the start of political instability and armed conflict.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/middle-east/afghanistan/articles/when-afghanistan-was-just-the-laid-back-highlight-on-the-hippie-/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/middle-east/afghanistan/articles/when-afghanistan-was-just-the-laid-back-highlight-on-the-hippie-/ |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=When Afghanistan was just a laid-back highlight on the hippie trail|first=Oliver|last= Smith|website=The Telegraph|date=20 April 2018}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;

[[File:Jam afghanistan ghorprovince islamic architecture.jpg|thumb|upright|The [[Minaret of Jam]] is a UNESCO [[World Heritage Site]], currently under threat by erosion and flooding]]
The city of [[Ghazni]] has significant history and historical sites, and together with [[Bamyan]] city have in recent years been voted Islamic Cultural Capital and South Asia Cultural Capital respectively.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/context-culture/bamyan-first-ever-cultural-capital-of-south-asia-a-big-party-but-what-else/|title=Bamyan, First Ever Cultural Capital of South Asia: A big party, but what else?|date=8 June 2015|website=Afghanistan Analysts Network – English}}&lt;/ref&gt; The cities of [[Herat]], [[Kandahar]], [[Balkh]], and [[Zaranj]] are also very historic. The [[Minaret of Jam]] in the [[Hari River, Afghanistan|Hari River]] valley is a [[UNESCO World Heritage Site]]. A cloak reputedly worn by Islam's prophet [[Muhammad]] is kept inside the [[Shrine of the Cloak]] in Kandahar, a city founded by [[Alexander the Great]] and the first capital of Afghanistan. The [[citadel of Alexander]] in the western city of Herat has been renovated in recent years and is a popular attraction. In the north of the country is the [[Shrine of Ali]], believed by many to be the location where [[Ali]] was buried.{{sfn|Dupree|1997|page=115}} The [[National Museum of Afghanistan]] is located in Kabul and hosts a large number of Buddhist, [[Bactria]]n Greek and early Islamic antiquities; the museum suffered greatly by civil war but has been slowly restoring since the early 2000s.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/travel/story/20200203-the-afghan-artefacts-that-survived-taliban-destruction|title=The Afghan artefacts that survived Taliban destruction|first=Ruchi|last=Kumar|website=www.bbc.com}}&lt;/ref&gt;

=== Communication ===
{{Main|Communications in Afghanistan}}
Telecommunication services in Afghanistan are provided by [[Afghan Telecom]], [[Afghan Wireless]], [[Etisalat]], [[MTN Group]], and [[Roshan (telco)|Roshan]]. The country uses its own space [[satellite]] called [[Afghansat 1]], which provides services to millions of phone, internet, and television subscribers. By 2001 following years of civil war, telecommunications was virtually a non-existent sector, but by 2016 it had grown to a $2&amp;nbsp;billion industry, with 22&amp;nbsp;million mobile phone subscribers and 5&amp;nbsp;million internet users. The sector employs at least 120,000 people nationwide.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://afghanistanembassy.org.uk/english/3155/|title=Connecting Afghanistan: The rise of technology in governance and society – The Embassy of Afghanistan in London|website=afghanistanembassy.org.uk|access-date=20 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180121125742/http://afghanistanembassy.org.uk/english/3155/|archive-date=21 January 2018|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=21 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180121125742/http://afghanistanembassy.org.uk/english/3155/}}&lt;/ref&gt;

=== Transportation ===
{{Main|Transport in Afghanistan}}
{{See also|List of airports in Afghanistan|Rail transport in Afghanistan}}
[[File:Françoise Foliot - Afghanistan 043.jpg|thumb|left|The [[Salang Tunnel]], once the highest tunnel in the world, provides a key connection between the north and south of the country]]
Due to Afghanistan's geography, transport between various parts of the country has historically been difficult. The backbone of Afghanistan's road network is [[Highway 1 (Afghanistan)|Highway 1]], often called the &quot;Ring Road&quot;, which extends for {{convert|2210|km}} and connects five major cities: Kabul, Ghazni, Kandahar, Herat and Mazar-i-Sharif,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/going-in-circles-the-never-ending-story-of-afghanistans-unfinished-ring-road/|title=Going in Circles: The never-ending story of Afghanistan's unfinished Ring Road|publisher=Afghanistan Analysts Network|author=Qayoom Suroush|date=16 January 2015|access-date=7 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190707120451/https://www.afghanistan-analysts.org/going-in-circles-the-never-ending-story-of-afghanistans-unfinished-ring-road/|archive-date=7 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; with spurs to Kunduz and Jalalabad and various border crossings, while skirting around the mountains of the Hindu Kush.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=29bg7g1U6coC&amp;pg=PA118|title=The Geography and Politics of Afghanistan|first=Ramamoorthy|last=Gopalakrishnan|date=13 June 1982|publisher=Concept Publishing Company}}&lt;/ref&gt;

The Ring Road is crucially important for domestic and international trade and the economy.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/economy-development-environment/going-in-circles-the-never-ending-story-of-afghanistans-unfinished-ring-road/|title=Going in Circles: The never-ending story of Afghanistan's unfinished Ring Road|date=16 January 2015|website=Afghanistan Analysts Network – English}}&lt;/ref&gt; A key portion of the Ring Road is the [[Salang Tunnel]], completed in 1964, which facilitates travel through the Hindu Kush mountain range and connects northern and southern Afghanistan.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Cary Gladstone|title=Afghanistan Revisited|url=https://books.google.com/books?id=aH_KCWVB6W0C&amp;pg=PA122|year=2001|publisher=Nova Publishers|isbn=978-1-59033-421-8|page=122}}&lt;/ref&gt; It is the only land route that connects Central Asia to the [[Indian subcontinent]].&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/idINIndia-46016020100209|title=Afghan avalanches kill dozens, trap hundreds|newspaper=Reuters|date=9 February 2010|via=www.reuters.com|last1=Azimy|first1=Yousuf}}&lt;/ref&gt; Several mountain passes allow travel between the Hindu Kush in other areas. Serious traffic accidents are common on Afghan roads and highways, particularly on the [[Kabul–Kandahar Highway|Kabul–Kandahar]] and the [[Kabul–Jalalabad Road]].&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2013/apr/26/afghan-bus-crash |title=Afghan bus crash kills 45 |work=The Guardian |date=26 April 2013 |access-date=4 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141105002154/http://www.theguardian.com/world/2013/apr/26/afghan-bus-crash |archive-date=5 November 2014 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Traveling by bus in Afghanistan remains dangerous due to militant activities.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Driving in Afghanistan|url=http://caravanistan.com/transport/driving/afghanistan/|website=Caravanistan|publisher=Caravanistan|access-date=22 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160904001045/http://caravanistan.com/transport/driving/afghanistan/|archive-date=4 September 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ariana Afghan A310-300 F-GEMO.jpg|thumb|An [[Ariana Afghan Airlines]] [[Airbus A310]] in 2006]]
Air transport in Afghanistan is provided by the national carrier, [[Ariana Afghan Airlines]],&lt;ref name=&quot;EU To Impose Ban on Afghan Planes&quot;&gt;{{cite news |title=EU To Impose Ban on Afghan Planes |url=http://news.airwise.com/story/view/1290466447.html |publisher=Airwise News |date=22 November 2010 |quote=Kabul-based [[Safi Airways|Safi]] is the country's No. 2 airline after national carrier Ariana Afghan Airlines |access-date=28 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130524011714/http://news.airwise.com/story/view/1290466447.html |archive-date=24 May 2013 |url-status=live |accessdate=13 March 2023 |archivedate=24 May 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130524011714/http://news.airwise.com/story/view/1290466447.html }}&lt;/ref&gt; and by the private company [[Kam Air]]. Airlines from a number of countries also provide flights in and out of the country. These include [[Air India]], [[Emirates (airline)|Emirates]], [[Gulf Air]], [[Iran Aseman Airlines]], [[Pakistan International Airlines]], and [[Turkish Airlines]]. The country has four international airports: [[Hamid Karzai International Airport]] (formerly Kabul International Airport), [[Kandahar International Airport]], [[Herat International Airport]], and [[Mazar-e Sharif International Airport]]. Including domestic airports, there are 43.&lt;ref name=&quot;Factbook&quot;/&gt; [[Bagram Air Base]] is a major military airfield.

The country has three rail links: one, a {{convert|75|km|adj=on}} line from [[Mazar-i-Sharif]] to the [[Afghanistan–Uzbekistan Friendship Bridge|Uzbekistan border]];&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.andrewgrantham.co.uk/afghanistan/railways/hairatan-to-mazar-i-sharif/|title=Hairatan to Mazar-i-Sharif railway – Railways of Afghanistan|website=andrewgrantham.co.uk|access-date=3 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224182253/http://www.andrewgrantham.co.uk/afghanistan/railways/hairatan-to-mazar-i-sharif/|archive-date=24 December 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; a {{convert|10|km|adj=on}} long line from [[Toraghundi]] to the [[Turkmenistan]] border (where it continues as part of [[Turkmen Railways]]); and a short link from [[Aqina]] across the Turkmen border to [[Kerki]], which is planned to be extended further across Afghanistan.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.pajhwok.com/en/2016/11/28/afghan-turkmenistan-railroad-inaugurated|title=Afghan-Turkmenistan railroad inaugurated|website=pajhwok.com|date=28 November 2016|access-date=6 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170512234058/http://www.pajhwok.com/en/2016/11/28/afghan-turkmenistan-railroad-inaugurated|archive-date=12 May 2017|url-status=live|last1=Salehai|first1=Zarghona}}&lt;/ref&gt; These lines are used for freight only and there is no passenger service. A rail line between [[Khaf, Iran|Khaf]], Iran and [[Herat]], western Afghanistan, intended for both freight and passengers, is under construction as of 2019.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.azernews.az/region/135859.html |title=Khaf-Herat railroad to be launched in Iran soon |date=7 August 2018 |quote=&quot;Iran-Afghanistan railway networks through Khaf-Herat Railroad will be completed in the next few months,&quot; Yazdani said, according to Mehr news agency on 3 August |access-date=27 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928003514/https://www.azernews.az/region/135859.html |archive-date=28 September 2018 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ifpnews.com/exclusive/iran-strongly-condemns-herat-railway-mine-blast/|title=Iran Strongly Condemns Herat Railway Mine Blast|date=20 May 2019|access-date=7 July 2019|publisher=Iran Front Page|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521080709/https://ifpnews.com/exclusive/iran-strongly-condemns-herat-railway-mine-blast/|archive-date=21 May 2019|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=21 May 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190521080709/https://ifpnews.com/exclusive/iran-strongly-condemns-herat-railway-mine-blast/}}&lt;/ref&gt; About {{convert|125|km}} of the line will lie on the Afghan side.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://financialtribune.com/articles/economy-domestic-economy/60378/rail-linkup-with-afghanistan-by-march-2018|title=Rail Linkup With Afghanistan by March 2018|date=25 February 2017|access-date=3 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180922112855/https://financialtribune.com/articles/economy-domestic-economy/60378/rail-linkup-with-afghanistan-by-march-2018|archive-date=22 September 2018|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=22 September 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180922112855/https://financialtribune.com/articles/economy-domestic-economy/60378/rail-linkup-with-afghanistan-by-march-2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Khaf-Herat railway |url=http://www.raillynews.com/2013/khaf-herat-railway/ |website=RaillyNews {{!}} Dailly Railway News in English |date=10 December 2013 |access-date=1 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171220114246/http://www.raillynews.com/2013/khaf-herat-railway/ |archive-date=20 December 2017 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=20 December 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171220114246/http://www.raillynews.com/2013/khaf-herat-railway/ }}&lt;/ref&gt; There are various proposals for the construction of additional rail lines in the country.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Railways of Afghanistan -Afghan railroads, past, present and future |url=http://www.andrewgrantham.co.uk/afghanistan/tag/map/ |website=andrewgrantham.co.uk |access-date=1 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171208185852/http://www.andrewgrantham.co.uk/afghanistan/tag/map/ |archive-date=8 December 2017 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Private vehicle ownership has increased substantially since the early 2000s. Taxis are yellow in color and consist of both cars and [[auto rickshaw]]s.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jstage.jst.go.jp/article/eastsats/5/2/5_292/_pdf/-char/en |title=The Possibility of Introducing a Regular Bus System in Kandahar |last1=Rahmat |first1=Mohibullah |last2=Mizokami |first2=Shoshi |last3=Fujiwara |first3=Akimasa |journal=Asian Transport Studies |volume=5 |issue=2 |date=2018 |pages=292–309}}&lt;/ref&gt; In rural Afghanistan, villagers often use [[donkey]]s, [[mule]]s or [[horse]]s to transport or carry goods. [[Camel]]s are primarily used by the Kochi nomads.&lt;ref name=&quot;auto9&quot;/&gt; Bicycles are popular throughout Afghanistan.&lt;ref&gt;{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=2UEJDAAAQBAJ&amp;pg=PA23 | title=Mason's World Encyclopedia of Livestock Breeds and Breeding, 2 Volume Pack| isbn=9781845934668| last1=Porter| first1=Valerie| last2=Alderson| first2=Lawrence| last3=Hall| first3=Stephen J. G.| last4=Phillip Sponenberg| first4=D.| date=9 March 2016}}&lt;/ref&gt;

== Culture ==
{{Main|Culture of Afghanistan}}
[[File:CH-NB - Afghanistan, Kulm (Khulm, Kholm)- Menschen - Annemarie Schwarzenbach - SLA-Schwarzenbach-A-5-21-110.jpg|thumb|An Afghan family near [[Kholm, Afghanistan|Kholm]], 1939 – most Afghans are tribal]]

[[Afghans]] have both common cultural features and those that differ between the regions of Afghanistan, each with distinctive cultures partly as a result of geographic obstacles that divide the country.&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt; Family is the mainstay of Afghan society and families are often headed by a [[patriarch]].&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistans.com/Information/People/WayofLife.htm|title=Afghanistan Way of Life &amp;#124; Afghanistan's Web Site|website=www.afghanistans.com|access-date=14 June 2020|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308140824/https://www.afghanistans.com/Information/People/WayofLife.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; In the southern and eastern region, the people live according to the [[Pashtun culture]] by following [[Pashtunwali]] (the Pashtun way).&lt;ref&gt;{{citation-attribution |{{Cite encyclopedia|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/aftoc.html|title=Afghanistan: a country study|date=1998|publisher=[[Library of Congress]], [[Federal Research Division]]|editor-last=Blood|editor-first=Peter R.|location=Washington, D.C.|oclc=904447770|entry=Pashtun|entry-url=https://webharvest.gov/peth04/20041031011222/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+af0037)|access-date=23 January 2021}}}}&lt;/ref&gt; Key tenets of Pashtunwali include [[melmastia|hospitality]], the provision of [[nanawatai|sanctuary]] to those seeking refuge, and revenge for the shedding of blood.{{sfn|Dupree|1997|page=126}} The Pashtuns are largely connected to the culture of [[Central Asia]] and the [[Iranian Plateau]]. The remaining Afghans are culturally [[Persianization|Persian]] and [[Turkic peoples|Turkic]]. Some non-Pashtuns who live in proximity with Pashtuns have adopted Pashtunwali in a process called [[Pashtunization]], while some Pashtuns have been [[Persianized]]. Those who have lived in Pakistan and Iran over the last 30 years have been further influenced by the cultures of those neighboring nations. The Afghan people are known to be strongly religious.&lt;ref name=&quot;auto6&quot;/&gt;

Afghans, particularly Pashtuns, are noted for their tribal solidarity and high regard for personal honor.{{sfn|Barfield|2012|page=59}} One writer considers the tribal system to be the best way of organizing large groups of people in a country that is geographically difficult, and in a society that, from a materialistic point of view, has an uncomplicated lifestyle.&lt;ref name=&quot;Heathcote&quot;&gt;Heathcote, Tony (1980, 2003) &quot;The Afghan Wars 1839–1919&quot;, Sellmount Staplehurst.&lt;/ref&gt; There are various [[ethnic groups in Afghanistan|Afghan tribes]], and an estimated 2–3&amp;nbsp;million [[Kochi people|nomads]].&lt;ref&gt;&quot;[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=76794 Afghanistan: Kuchi nomads seek a better deal]&quot;. [[The New Humanitarian|IRIN]] Asia. 18 February 2008. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110910205256/http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=76794 | date=10 September 2011 }}&lt;/ref&gt; Afghan culture is deeply [[Islamic culture|Islamic]],{{sfn|Barfield|2012|page=40–41}} but pre-Islamic practices persist.{{sfn|Dupree|1997|page=104}} One example is ''[[bacha bazi]]'', a term for activities involving sexual relations between older men and younger adolescent men, or boys.&lt;ref name=&quot;BBC Rustam Qobil&quot;&gt;{{cite news| last= Qobil| first= Rustam| url= https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11217772| title= The sexually abused dancing boys of Afghanistan| work= [[BBC News]]| date= 7 September 2010| access-date= 20 September 2019| archive-url= https://web.archive.org/web/20190818070104/https://www.bbc.com/news/world-south-asia-11217772| archive-date= 18 August 2019| url-status= live}}&lt;/ref&gt; [[Child marriage in Afghanistan|Child marriage]] is prevalent in Afghanistan;&lt;ref name=&quot;Medica Mondiale&quot;&gt;{{cite journal|last=Bahgam|first=S|author2=Mukhatari|title=Study on Child Marriage in Afghanistan|journal=Medica Mondiale|year=2004|pages=1–20|url=http://www.medicamondiale.org/fileadmin/content/07_Infothek/Afghanistan/Afghanistan_Child_marriage_medica_mondiale_study_2004_e.pdf|access-date=15 March 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120506222217/http://www.medicamondiale.org/fileadmin/content/07_Infothek/Afghanistan/Afghanistan_Child_marriage_medica_mondiale_study_2004_e.pdf|archive-date=6 May 2012}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120506222217/http://www.medicamondiale.org/fileadmin/content/07_Infothek/Afghanistan/Afghanistan_Child_marriage_medica_mondiale_study_2004_e.pdf |date=6 May 2012 }}&lt;/ref&gt; the legal age for marriage is 16.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Afghanistan Has a Tougher Law on Child Marriage than Florida|url=https://www.hrw.org/news/2017/10/20/afghanistan-has-tougher-law-child-marriage-florida|publisher=Human Rights Watch|date=20 October 2017|quote=In Afghanistan girls can marry at 16, or at 15 with permission from their father or a judge.|access-date=15 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190725072232/https://www.hrw.org/news/2017/10/20/afghanistan-has-tougher-law-child-marriage-florida|archive-date=25 July 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The most preferred marriage in Afghan society is to one's [[parallel cousin]], and the groom is often expected to pay a [[bride price]].{{sfn|Dupree|1997|page=122, 198}}

[[File:Kuchi Village.jpg|thumb|A house occupied by nomadic ''kochi'' people in [[Nangarhar Province]]]]
In the villages, families typically occupy [[mudbrick]] houses, or compounds with mudbrick or [[stone wall]]ed houses. Villages typically have a headman (''malik''), a master for water distribution (''mirab'') and a religious teacher (''mullah''). Men would typically work on the fields, joined by women during harvest.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt; About 15% of the population are [[nomadic]], locally called ''[[Kochi people|kochis]]''.&lt;ref name=&quot;auto7&quot;/&gt; When nomads pass villages they often buy supplies such as tea, wheat and [[kerosene]] from the villagers; villagers buy [[wool]] and milk from the nomads.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;

[[Afghan clothing]] for both men and women typically consists of various forms of [[shalwar kameez]], especially ''[[perahan tunban]]'' and ''[[khet partug]]''. Women would normally wear a ''[[chador]]'' for head covering; some women, typically from highly conservative communities, wear the ''[[burqa]]'', a full body covering. These were worn by some women of the Pashtun community well before Islam came to the region, but the [[Taliban]] enforced this dress on women when they were in power.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=z7ATBAAAQBAJ&amp;pg=PA61|title=What Is Veiling?|first=Sahar|last=Amer|date=2 September 2014|publisher=UNC Press Books|isbn=9781469617763}}&lt;/ref&gt; Another popular dress is the ''[[chapan]]'' which acts as a coat. The ''[[Karakul (hat)|karakul]]'' is a hat made from the fur of a specific regional breed of sheep. It was favored by former kings of Afghanistan and became known to much of the world in the 21st century when it was constantly worn by President [[Hamid Karzai]].&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1956862.stm|title=Karzai heads for hat trouble|date=28 April 2002|via=news.bbc.co.uk}}&lt;/ref&gt; The ''[[pakol]]'' is another traditional hat originating from the far east of the country; it was popularly worn by the guerrilla leader [[Ahmad Shah Massoud]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghan-web.com/culture/clothes/|title=Traditional Afghan Clothes|date=12 March 2018|accessdate=13 March 2023|archivedate=13 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210813151029/https://www.afghan-web.com/culture/clothes/}}&lt;/ref&gt; The ''[[Mazari hat]]'' originates from northern Afghanistan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.voanews.com/extremism-watch/hats-proliferate-symbol-pashtun-protest-movement|title=Hats Proliferate as Symbol of Pashtun Protest Movement &amp;#124; Voice of America – English|website=www.voanews.com}}&lt;/ref&gt;

===Architecture===
{{main|Architecture of Afghanistan}}
[[File:Kabul Skyline.jpg|thumb|upright=1.2|Kabul skyline, displaying both historical and contemporary buildings]]
The nation has a complex history that has survived either in its current cultures or in the form of various languages and monuments. Afghanistan contains many remnants from all ages, including [[Ancient Greece|Greek]] and [[Buddhist]] stupas, monasteries, monuments, temples and Islamic minarets. Among the most well known are the [[Great Mosque of Herat]], the [[Blue Mosque (Mazar-i-Sharif)|Blue Mosque]], the [[Minaret of Jam]], the [[Chil Zena]], the Qala-i Bost in [[Lashkargah]], the ancient Greek city of [[Ai-Khanoum]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistans.com/Information/People/ArtArchitecture.htm|title=Afghanistan Art and Architecture &amp;#124; Afghanistan's Web Site|website=www.afghanistans.com|access-date=14 June 2020|archive-date=7 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307212319/https://www.afghanistans.com/Information/People/ArtArchitecture.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; However, many of its historic monuments have been damaged in modern times due to the civil wars.&lt;ref&gt;G.V. Brandolini. ''Afghanistan [[cultural heritage]]''. Orizzonte terra, [[Bergamo]]. 2007. p. 64.&lt;/ref&gt; The two famous [[Buddhas of Bamiyan]] were destroyed by the Taliban, who regarded them as [[idolatrous]]. Despite that, archaeologists are still finding Buddhist relics in different parts of the country, some of them dating back to the 2nd century.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.newsdaily.com/stories/tre67g1cn-us-afghanistan-buddhist-relics/ |title=Afghan archaeologists find Buddhist site as war rages |access-date=16 August 2010 |work=Sayed Salahuddin |date=17 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100818151642/http://www.newsdaily.com/stories/tre67g1cn-us-afghanistan-buddhist-relics/ |archive-date=18 August 2010 |url-status=dead |accessdate=13 March 2023 |archivedate=18 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100818151642/http://www.newsdaily.com/stories/tre67g1cn-us-afghanistan-buddhist-relics/ }}&lt;/ref&gt; As there was no colonialism in the modern era in Afghanistan, European-style architecture is rare but does exist: the Victory Arch at [[Paghman]] and the [[Darul Aman Palace]] in Kabul were built in this style in the 1920s by the Afghans themselves.

===Art and ceramics===
{{see also|Afghan art}}
[[File:Traditional Afghan Embroidery Style.jpg|thumb|left|A traditional Afghan [[embroidery]] pattern]]
Carpet [[weaving]] is an ancient practice in Afghanistan, and many of these are still [[Handicraft|handmade]] by tribal and nomadic people today.&lt;ref name=&quot;auto5&quot;/&gt; Carpets have been produced in the region for thousands of years and traditionally done by women.&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://khorasanrugs.com/post/1033364869875/in-afghanistan-weaving-ancient-industry|title=In Afghanistan, weaving ancient industry back into global market|date=21 August 2019|journal=The Christian Science Monitor}}&lt;/ref&gt; Some crafters express their feelings through the designs of rugs; for example after the outbreak of the [[Soviet–Afghan War]], &quot;[[war rugs]]&quot;, a variant of [[Afghan rug]]s, were created with designs representing pain and misery caused by the conflict.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://speri.dept.shef.ac.uk/2020/01/15/selling-war-commodifying-the-insecurity-of-afghan-women/|title=Selling war: commodifying the (in)security of Afghan women|date=15 January 2020|website=SPERI}}&lt;/ref&gt; Every province has its own specific characteristics in making rugs.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gounesco.com/weaving-culture-through-the-afghan-rug/|title=Weaving Culture through the Afghan rug|date=7 December 2017|accessdate=13 March 2023|archivedate=30 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210830215415/https://www.makeheritagefun.com/weaving-culture-through-the-afghan-rug/}}&lt;/ref&gt; In some of the Turkic-populated areas in the north-west, bride and wedding ceremony prices are driven by the bride's weaving skills.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanistan-analysts.org/en/reports/context-culture/rug-weavers-and-bride-prices-in-the-northwest-still-expensive-in-spite-of-government-and-taleban-rules/|title=Rug Weavers and Bride Prices in the Northwest: Still expensive in spite of government and Taleban rules|date=12 May 2019|website=Afghanistan Analysts Network – English}}&lt;/ref&gt;

[[Pottery]] has been crafted in Afghanistan for millennia. The village of [[Istalif]], north of Kabul, is in particular a major center, known for its unique turquoise and green pottery,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://seretandsons.org/giving-back|title=Giving Back – Seret and Sons}}&lt;/ref&gt; and their methods of crafting have remained the same for centuries.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.khaama.com/the-potter-crafting-afghanistans-future-9899/|title=The Potter: Crafting Afghanistan's future|date=27 January 2015|website=The Khaama Press News Agency}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/08/19/world/asia/afghanistan-istalif-pottery.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2016/08/19/world/asia/afghanistan-istalif-pottery.html |archive-date=2022-01-01 |url-access=limited|title=War and Pillaging Couldn't Break an Afghan Village, but a Tumbling Economy May|first=Kareem|last=Fahim|newspaper=The New York Times|date=18 August 2016}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; Much of ''[[lapis lazuli]]'' stones were earthed in modern-day Afghanistan which were used in [[Chinese porcelain]] as [[cobalt blue]], later used in ancient [[Mesopotamia]] and Turkey.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/style/article/how-the-color-blue-changed-art-forever/index.html|title=How the quest for the 'perfect blue' changed art forever|first=Isambard |last=Wilkinson|website=CNN}}&lt;/ref&gt;

The lands of Afghanistan have a long history of art, with the world's earliest known usage of [[oil painting]] found in cave murals in the country.&lt;ref&gt;{{cite web |title=First-ever oil paintings found in Afghanistan |url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/04/24/afghanistan.painting/ |date=24 April 2008 |access-date=3 December 2012 |publisher=CNN |accessdate=13 March 2023 |archivedate=20 March 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180320110145/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/04/24/afghanistan.painting/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=World's Oldest Oil Paintings Found in Afghanistan |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,352342,00.html |date=24 April 2008 |access-date=3 December 2012 |publisher=Fox News}}&lt;/ref&gt; A notable art style that developed in Afghanistan and eastern Pakistan is [[Gandhara Art]], produced by a fusion of [[Greco-Roman]] art and [[Buddhist art]] between the 1st and 7th centuries CE.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.britannica.com/art/Gandhara-art |title=Gandhara art |publisher=Britannica |access-date=22 August 2018}}&lt;/ref&gt; Later eras saw increased use of the [[Persian miniature]] style, with [[Kamaleddin Behzad]] of [[Herat]] being one of the most notable miniature artists of the [[Timurid dynasty|Timurid]] and early [[Safavid]] periods. Since the 1900s, the nation began to use Western techniques in art. [[Abdul Ghafoor Breshna]] was a prominent Afghan painter and sketch artist from Kabul during the 20th century.

=== Media and entertainment ===
{{Main|Media of Afghanistan}}
Afghanistan has around 350 [[List of radio stations in Afghanistan|radio stations]] and over 200 television stations.&lt;ref name=TOLO-2019&gt;{{cite news|title=Suspects Sentenced To Death For Killing Journalist in Kandahar|url=https://www.tolonews.com/afghanistan/suspects-sentenced-death-killing-journalist-kandahar|publisher=[[TOLOnews]]|date=16 April 2019|access-date=28 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417161248/https://www.tolonews.com/afghanistan/suspects-sentenced-death-killing-journalist-kandahar|archive-date=17 April 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Radio Television Afghanistan]], originating from 1925, is the state public broadcaster. Television programs began airing in the 1970s and today there are many private television channels such as [[TOLO (TV channel)|TOLO]] and [[Shamshad TV]]. The first Afghan newspaper was published in 1873,{{sfn|Dupree|1997|page=405}} and there are hundreds of print outlets today.&lt;ref name=&quot;TOLO-2019&quot;/&gt; By the 1920s, [[Radio Kabul]] was broadcasting local radio services.&lt;ref name=&quot;Whitlock2003&quot;&gt;{{cite book|author=Monica Whitlock|title=Land Beyond the River: The Untold Story of Central Asia|url=https://books.google.com/books?id=OW1tAwAAQBAJ&amp;pg=PA127|date=24 October 2003|publisher=St. Martin's Press|isbn=978-0-312-27727-7|page=127}}&lt;/ref&gt; [[Voice of America]], [[BBC World Service|BBC]], and [[Radio Free Europe/Radio Liberty]] (RFE/RL) broadcast in both of Afghanistan's official languages on radio.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/afghanistan|title=Freedom of the Press 2016: Afghanistan|publisher=Freedom House|year=2016|access-date=28 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205122939/https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/afghanistan|archive-date=5 February 2017|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=5 February 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170205122939/https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/afghanistan}}&lt;/ref&gt; Press restrictions have been gradually relaxed and private media diversified since 2002, after more than two decades of tight controls.

Afghans have long been accustomed to watching Indian [[Bollywood]] films and listening to its [[filmi]] songs.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.himalmag.com/encounters-bollywood-kabul/|title=Encounters with Bollywood in Kabul|date=14 September 2013|website=Himal Southasian}}&lt;/ref&gt; It has been claimed that Afghanistan is among the biggest markets for the Hindi film industry.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/12/panipat-irks-afghans-founding-father-portrayal-191210053601818.html|title=Bollywood's Panipat irks Afghans over founding father's portrayal|website=www.aljazeera.com}}&lt;/ref&gt; The stereotypes of [[Afghans in India]] (''Kabuliwala'' or ''Pathani'') have also been represented in some Bollywood films by actors.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/period-films-like-padmaavat-kesari-and-now-panipat-have-crassly-stereotyped-and-vilified-afghans/cid/1717346|title=Vilifying Afghans in Bollywood|website=www.telegraphindia.com}}&lt;/ref&gt; Many Bollywood film stars have roots in Afghanistan, including [[Salman Khan]], [[Saif Ali Khan]], [[Aamir Khan]], [[Feroz Khan (Indian actor)|Feroz Khan]], [[Kader Khan]], [[Naseeruddin Shah]], [[Zarine Khan]], [[Celina Jaitly]], and a number of others. Several Bollywood films have been shot inside Afghanistan, including ''[[Dharmatma]]'', ''[[Khuda Gawah]]'', ''[[Escape from Taliban]]'', and ''[[Kabul Express]]''.

===Music===
{{main|Music of Afghanistan}}
[[ဝှာင်:Afghan rubab.jpg|thumb|The Afghan [[Rubab (instrument)|rubab]]]]
Afghan classical music has close historical links with [[Indian classical music]] and use the same Hindustani terminology and theories like [[raga]]. Genres of this style of music include [[ghazal]] (poetic music) and instruments such as the Indian [[tabla]], [[sitar]] and [[harmonium]], and local instruments like [[zerbaghali]], as well as [[dayereh]] and [[tanbur]] which are also known in Central Asia, the Caucasus and the Middle East. The [[Rubab (instrument)|rubab]] is the country's national instrument and precurses the Indian [[sarod]] instrument. Some of the famous artists of classical music include [[Ustad Sarahang]] and [[Abdul Rahim Sarban|Sarban]].&lt;ref name=&quot;auto4&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.songlines.co.uk/explore/guides-and-lists/the-rough-guide-to-world-music-afghanistan|title=Afghanistan – The Rough Guide to World Music|website=Songlines|accessdate=2023-03-13|archivedate=2021-03-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308143630/https://www.songlines.co.uk/explore/guides-and-lists/the-rough-guide-to-world-music-afghanistan}}&lt;/ref&gt;

Pop music developed in the 1950s through [[Radio Kabul]] and was influential in social change. During this time female artists also started appearing, at first [[Mermon Parwin]].&lt;ref name=&quot;auto4&quot;/&gt; Perhaps the most famous artist of this genre was [[Ahmad Zahir]], who synthesized many genres and continues to be renowned for his voice and rich lyrics long after his death in 1979.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://daily.redbullmusicacademy.com/2016/06/ahmad-zahir-the-afghan-elvis|title=Ahmad Zahir: The Voice of Afghanistan|website=daily.redbullmusicacademy.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto4&quot;/&gt; Other notable masters of traditional or popular Afghan music include [[Nashenas]], [[Ubaidullah Jan]], [[Mahwash]], [[Ahmad Wali]], [[Farhad Darya]], and [[Naghma]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.afghanland.com/entertainment/music/bio.html |title=Artist Biographies |publisher=Afghanland.com |access-date=17 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130809214750/http://www.afghanland.com/entertainment/music/bio.html |archive-date=9 August 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=9 August 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130809214750/http://www.afghanland.com/entertainment/music/bio.html }}&lt;/ref&gt;

[[Attan]] is the national dance of Afghanistan, a group dance popularly performed by Afghans of all backgrounds.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wadsam.com/arts-culture/afghanistans-traditional-dance-attan-3090/|title=Afghanistan's Traditional Dance-Attan|date=7 July 2012|accessdate=13 March 2023|archivedate=14 April 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414223632/https://wadsam.com/arts-culture/afghanistans-traditional-dance-attan-3090/}}&lt;/ref&gt; The dance is considered part of Afghan identity.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afghanzariza.com/article/articledetail/attan--the-fascinating-national-dance-of-afghanistan|title=Attan – the fascinating national dance of Afghanistan|website=Afghan Zariza|access-date=14 June 2020|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308040731/https://www.afghanzariza.com/article/articledetail/attan--the-fascinating-national-dance-of-afghanistan|url-status=dead|accessdate=13 March 2023|archivedate=8 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210308040731/https://www.afghanzariza.com/article/articledetail/attan--the-fascinating-national-dance-of-afghanistan}}&lt;/ref&gt;

=== Cuisine ===
{{main|Afghan cuisine}}
[[File: Bread of Afghanistan in 2010.jpg|thumb|[[Naan|Non]] (bread) from a local baker, the most widely consumed bread in Afghanistan]]
Afghan cuisine is largely based upon the nation's chief crops, such as wheat, maize, [[barley]] and rice. Accompanying these staples are native fruits and vegetables as well as dairy products such as milk, [[yogurt]] and [[whey]]. [[Kabuli palaw]] is the [[national dish]] of Afghanistan.&lt;ref name=&quot;foodrepublic&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.foodrepublic.com/2012/07/31/everything-you-need-know-about-afghan-food|title=Everything You Need To Know About Afghan Food|date=31 July 2012|publisher=foodrepublic|first=Tanveer|last=Ali|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130213232915/https://www.foodrepublic.com/2012/07/31/everything-you-need-know-about-afghan-food|archive-date=13 February 2013|accessdate=13 March 2023|archivedate=13 February 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130213232915/https://www.foodrepublic.com/2012/07/31/everything-you-need-know-about-afghan-food}}&lt;/ref&gt; The nation's culinary specialties reflect its ethnic and geographic diversity.&lt;ref name=&quot;Brittin&quot;&gt;{{cite book|last=Brittin|first=Helen|title=The Food and Culture Around the World Handbook|year=2011|publisher=Prentice Hall|location=Boston|pages=20–21}}&lt;/ref&gt; Afghanistan is known for its high-quality [[Pomegranate production in Afghanistan|pomegranates]], grapes, and sweet melons.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rareseeds.com/afghan-honeydew-melon/|title=Rare Heirloom Seeds – Baker Creek Heirloom Seeds|website=Baker Creek Heirloom Seeds|access-date=28 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304063844/http://www.rareseeds.com/afghan-honeydew-melon/|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Tea is a favorite drink among Afghans, and a typical diet consists of [[naan]], yoghurt, rice and meat.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;

=== Literature ===
{{main|Poetry of Afghanistan}}

Classic [[Persian literature|Persian]] and [[Pashto poetry]] are a cherished part of Afghan culture. Poetry has always been one of the major educational pillars in the region, to the level that it has integrated itself into culture.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2017/10/567862-feature-western-afghanistan-ancient-love-poetry-thrives-again|title=FEATURE: In Western Afghanistan, an ancient love of poetry thrives again|date=5 October 2017|website=UN News|accessdate=13 March 2023|archivedate=17 August 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210817083556/https://news.un.org/en/story/2017/10/567862-feature-western-afghanistan-ancient-love-poetry-thrives-again}}&lt;/ref&gt; One of the poetic styles is called [[Landay (poetry)|landay]]. A popular theme in Afghan folklore and mythology are [[Dev (mythology)|Divs]], monstrous creatures.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kXnEDAAAQBAJ&amp;pg=PA4|title=American Myths, Legends, and Tall Tales: An Encyclopedia of American Folklore [3 volumes]: An Encyclopedia of American Folklore (3 Volumes)|first1=Christopher R.|last1=Fee|first2=Jeffrey B.|last2=Webb|date=29 August 2016|publisher=ABC-CLIO|isbn=9781610695688}}&lt;/ref&gt; Thursdays are traditionally &quot;poetry night&quot; in the city of [[Herat]] when men, women and children gather and recite both ancient and modern poems.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-13931608|title=Afghanistan: 10 facts you may not know|work=BBC News|date=6 July 2011|via=BBC|access-date=21 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180304072803/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-13931608|archive-date=4 March 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

The Afghan region has produced countless Persian-speaking poets and writers from the Middle Ages to the present day, among which three mystical authors are considered true national glories (although claimed with equal ardor by Iran), namely: [[Khwaja Abdullah Ansari]] of Herat, a great mystic and [[Sufi]] saint in the 11th century, [[Sanai]] of [[Ghazni]], author of mystical poems in the 12th century, and, finally, [[Rumi]] of [[Balkh]], in the 13th century, considered the persophonist throughout the world as the greatest mystical poet of the entire Muslim world. The Afghan Pashto literature, although quantitatively remarkable and in great growth in the last century, has always had an essentially local meaning and importance, feeling the influence of both Persian literature and the contiguous literatures of India. Both main literatures, from the second half of the nineteenth century, have shown themselves to be sensitive to genres (novel, theater), movements and stylistic features imported from Europe.

[[Khushal Khan Khattak]] of the 17th century is considered the national poet. Other notable poets include [[Rabi'a Balkhi]], [[Jami]], [[Rahman Baba]], [[Khalilullah Khalili]], and [[Parween Pazhwak]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.afghan-web.com/culture/poetry/cpoets.html |title=Classical Dari and Pashto Poets |publisher=Afghan-web.com |access-date=4 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140412113451/http://www.afghan-web.com/culture/poetry/cpoets.html |archive-date=12 April 2014 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=6 October 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131006084545/http://www.afghan-web.com/culture/poetry/cpoets.html }}&lt;/ref&gt;

===Holidays and festivals===
[[File:هفت میوه.jpg|thumb|Haft Mewa (Seven Fruit Syrup) is popularly consumed during Nowruz in Afghanistan]]
Afghanistan's official New Year starts with [[Nowruz]], an ancient tradition that started as a [[Zoroastrian]] celebration in present-day Iran, and with which it shares the annual celebration along with several other countries. It occurs every year at the [[March equinox|vernal equinox]]. [[Nauruz in Afghanistan|In Afghanistan]], Nowruz is typically celebrated with music and dance, as well as holding [[buzkashi]] tournaments.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iexplore.com/articles/travel-guides/middle-east/afghanistan/festivals-and-events|title=Afghanistan Holidays and Festivals|website=www.iexplore.com|accessdate=2023-03-13|archivedate=2021-04-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210414224027/https://www.iexplore.com/articles/travel-guides/middle-east/afghanistan/festivals-and-events}}&lt;/ref&gt;

[[Yaldā]], another nationally celebrated ancient tradition,&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://en.mehrnews.com/news/112907/Yalda-Iranian-celebration-of-winter-solstice |last=Rezaian |first= Lachin |publisher=[[Mehr News Agency]] |date=20 December 2015 |title=Yalda: Iranian celebration of winter solstice}}&lt;/ref&gt; commemorates the ancient goddess [[Mithra]] and marks the longest night of the year on the eve of the [[winter solstice]] ({{transliteration|fa|čelle ye zemestān}}; usually falling on 20 or 21 December),&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=yonOicJi5BEC |title=No More &quot;us&quot; and &quot;them&quot;: Classroom Lessons and Activities to Promote Peer Respect |last=Roessing |first= Lesley |date=2012 |page=89|isbn=978-1-61048-812-9 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://articles.latimes.com/2013/dec/20/local/la-me-adv-persian-winter-solstice-20131221 |title=In ancient tradition, Iranians celebrate winter solstice |last=Hamedy |first= Saba |newspaper=Los Angeles Times |date=20 December 2013}}&lt;/ref&gt; during which families gather together to recite poetry and eat fruits—particularly the red fruits watermelon and [[pomegranate]], as well as [[mixed nuts]].&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ti24AwAAQBAJ |title=Religions of Iran: From Prehistory to the Present |last=Foltz |first= Richard |publisher=Oneworld Publications |date=2013 |page=29|isbn=978-1-78074-307-3 |author-link=Foltz, Richard }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=OUtoJovyjMI |title=We Are Iran: The Persian Blogs |last=Alavi |first=Nasrin |date=8 November 2015 |publisher=Soft Skull Press |page=135 }}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Religious festivals are also celebrated; as a predominantly Muslim country, Islamic events and festivals such as [[Ramadan]], [[Eid al-Fitr]] and [[Ashura]] are widely celebrated annually in Afghanistan. The Sikh festival of [[Vaisakhi]] is celebrated by the Sikh community&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.pajhwok.com/en/2013/04/11/sikhs-throng-temples-celebrate-vaisakhi|title=Sikhs throng temples to celebrate Vaisakhi|website=www.pajhwok.com|date=11 April 2013|last1=Mahbob|first1=Mahbob Shah}}&lt;/ref&gt; and the Hindu festival [[Diwali]] by the Hindu community.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thenational.ae/world/asia/afghan-hindus-and-sikhs-celebrate-diwali-without-pomp-and-splendour-amid-fear-1.668735|title=Afghan Hindus and Sikhs celebrate Diwali without 'pomp and splendour' amid fear|website=The National|date=19 October 2017}}&lt;/ref&gt;

[[Afghan Independence Day|National Independence Day]] is celebrated on 19 August to mark the [[Anglo-Afghan Treaty of 1919]] under King [[Amanullah Khan]] and the country's full independence.&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Afghanistan|access-date=18 August 2009|year=2009}}&lt;/ref&gt; Several international celebrations are also officially held in Afghanistan, such as [[International Workers' Day]] and [[International Women's Day]]. Some regional festivals include the Pamir Festival, which celebrates the culture of the [[Wakhi people|Wakhi]] and [[Kyrgyz people|Kyrgyz]] peoples, the Red Flower Festival (during Nowruz) in [[Mazar-i-Sharif]] and the Damboora Festival in [[Bamyan Province]].

=== Sports ===
{{Main|Sport in Afghanistan}}
[[File:Buzkashi game in Afghanistan.jpg|thumb|The ancient national sport of Afghanistan, [[Buzkashi]]]]
Sport in Afghanistan is managed by the [[Afghan Sports Federation]]. [[Cricket]] and [[Association football]] are the two most popular sports in the country.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/sport/cricket/%E2%80%98Cricket-is-now-the-biggest-sport-in-Afghanistan%E2%80%99/article13994180.ece|title=Cricket is now the biggest sport in Afghanistan|work=The Hindu|access-date=4 July 2019|date=11 January 2016|author=Uthra Ganesan}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.topendsports.com/world/countries/afghanistan.htm|title=Sport in Afghanistan|access-date=4 July 2019|publisher=Top End Sports|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711025603/https://www.topendsports.com/world/countries/afghanistan.htm|archive-date=11 July 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The Afghan Sports Federation promotes cricket, association football, [[basketball]], [[volleyball]], [[golf]], [[team handball|handball]], [[boxing]], [[taekwondo]], [[Olympic weightlifting|weightlifting]], [[bodybuilding]], [[track and field]], [[ice skating|skating]], [[bowling]], [[snooker]], [[chess]], and other sports.

Afghanistan's sports teams are increasingly celebrating titles at international events. [[Afghanistan national basketball team|basketball team]] won the first team sports title at the [[2010 South Asian Games]].&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/tournaments/South-Asian-Games-Shooters-swimmers-shine-as-India-consolidate-dominance/articleshow/5540143.cms|title=South Asian Games: Shooters, swimmers shine as India consolidate dominance|newspaper=The Times of India|date=5 February 2010|access-date=28 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190613093112/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/tournaments/South-Asian-Games-Shooters-swimmers-shine-as-India-consolidate-dominance/articleshow/5540143.cms|archive-date=13 June 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Later that year, the country's [[Afghanistan national cricket team|cricket team]] followed it with the winning of [[2009–10 ICC Intercontinental Cup]].&lt;ref name=&quot;ICUP2009-10&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2009/TOURNAMENTS/INTERCONTINENTAL/about.shtml |title=2009–10 Intercontinental Cup |website=CricketEurope |access-date=28 May 2019 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130224153614/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2009/TOURNAMENTS/INTERCONTINENTAL/about.shtml |archive-date=24 February 2013 |accessdate=13 March 2023 |archivedate=23 March 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190323083553/http://www.cricketeurope4.net/CRICKETEUROPE/DATABASE/2009/TOURNAMENTS/INTERCONTINENTAL/about.shtml }}&lt;/ref&gt; In 2012, the country's [[Afghanistan national 3x3 team|3x3 basketball team]] won the gold medal at the [[3-on-3 basketball at the 2012 Asian Beach Games|2012 Asian Beach Games]]. In 2013, Afghanistan's [[Afghanistan national football team|football team]] followed as it won the [[SAFF Championship]].&lt;ref name=&quot;SAFF2013&quot;&gt;{{cite news |last=Lyse |first=Doucet |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-24074786 |title=Precious moments of unity touch Afghans after football triumph |work=BBC News |date=12 September 2013 |access-date=28 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130925172338/http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-24074786 |archive-date=25 September 2013 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

The [[Afghan national cricket team]], which was formed in 2001, participated in the [[2009 ICC World Cup Qualifier]], [[2010 ICC World Cricket League Division One]] and the [[2010 ICC World Twenty20]]. It won the [[ACC Twenty20 Cup]] in 2007, 2009, 2011 and 2013. The team eventually made it and played in the [[2015 Cricket World Cup]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://globalvoices.org/2015/02/20/afghanistan-makes-history-in-cricket-world-cup-despite-debut-loss-to-bangladesh/|title=Afghanistan Makes History in Cricket World Cup, Despite Debut Loss to Bangladesh|date=20 February 2015|access-date=28 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528232428/https://globalvoices.org/2015/02/20/afghanistan-makes-history-in-cricket-world-cup-despite-debut-loss-to-bangladesh/|archive-date=28 May 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The [[Afghanistan Cricket Board]] (ACB) is the official governing body of the sport and is headquartered in Kabul. The [[Alokozay Kabul International Cricket Ground]] serves as the nation's main cricket stadium. There are several other stadiums throughout the country, including the [[Ghazi Amanullah Khan International Cricket Stadium]] near [[Jalalabad]]. Domestically, cricket is played between teams from different provinces.

The [[Afghanistan national football team]] has been competing in international [[Association football|football]] since 1941.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.teammelli.com/matchdata/details/matchdetails.php?id=53|title=Statistics: Iran|access-date=28 May 2019|publisher=Team Melli|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103153545/http://www.teammelli.com/matchdata/details/matchdetails.php?id=53|archive-date=3 November 2019|url-status=live|accessdate=13 March 2023|archivedate=3 November 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191103153545/http://www.teammelli.com/matchdata/details/matchdetails.php?id=53}}&lt;/ref&gt; The national team plays its home games at the [[Ghazi Stadium]] in Kabul, while [[football in Afghanistan]] is governed by the [[Afghanistan Football Federation]]. The national team has never competed or qualified for the [[FIFA World Cup]] but has recently won an international football trophy in 2013.&lt;ref name=&quot;SAFF2013&quot;/&gt; The country also has a national team in the sport of futsal, a 5-a-side variation of football.

The traditional and the national sport of Afghanistan is [[buzkashi]], mainly popular in the north, but also having a following in other parts of the country.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/international/afghanistans-buzkashi-horses-prepare-for-the-game-of-courage/article22457652.ece|title=Afghanistan's buzkashi horses prepare for the game of courage|newspaper=The Hindu|date=17 January 2018|via=www.thehindu.com}}&lt;/ref&gt; It is similar to [[polo]], played by horsemen in two teams, each trying to grab and hold a goat carcass.&lt;ref name=twsj&gt;{{cite news|last1=Abi-Habib|first1=Maria|last2=Fazly|first2=Walid|title=In Afghanistan's National Pastime, It's Better to Be a Hero Than a Goat|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703841904576256632384932122|access-date=13 April 2011|newspaper=The Wall Street Journal|date=13 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150526095017/http://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703841904576256632384932122|archive-date=26 May 2015|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The [[Afghan Hound]] (a type of running dog) originated in Afghanistan and was formerly used in [[wolf hunting with dogs|wolf hunting]]. In 2002, traveler [[Rory Stewart]] reported that dogs were still used for wolf hunting in remote areas.&lt;ref&gt;{{cite book|first=Rory|last=Stewart|author-link=Rory Stewart|title=The Places in Between|url=https://books.google.com/books?id=Nz_2AwAAQBAJ|date=2007|publisher=HMH Books|isbn=978-0-15-603593-4|page=100}}&lt;/ref&gt;

== See also ==
{{Portal|Afghanistan|Asia}}
* [[Outline of Afghanistan]]

== Explanatory notes==
{{Notelist|refs=
&lt;!--
{{Efn|name=fn1|The phoneme {{IPA|/f/}} ف occurs only in loanwords in Pashto, it tends to be replaced with {{IPA|/p/}} پ. {{IPA|[b]}} is also an allophone of {{IPA|/p/}} before voiced consonants; {{IPA|[v]}} is an allophone of {{IPA|/f/}} before voiced consonants in loanwords.}}--&gt;
}}

==References==
=== Citations ===
{{reflist}}

=== General and cited sources ===
{{Refbegin}}
* {{Cite book |title=Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813 |last=Mehta |first=Jaswant Lal |date=January 2005 |isbn=9781932705546 |publisher=Sterling Publishers |ref={{sfnref|Mehta}}}}
{{Refend}}

== Further reading ==
{{Main|Bibliography of Afghanistan}}
{{See also|Bibliography of the history of Central Asia}}
{{Refbegin}}
{{Div col|content=
* {{cite book |last=Barfield|first=Thomas|title=Afghanistan: A Cultural and Political History|url=https://books.google.com/books?id=tg45ygAACAAJ|date=2012|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-15441-1}}
* {{cite book |last1=Bleaney |first1=C. H |last2=Gallego |first2=María Ángeles |url={{Google books |plainurl=yes |id=qCh41lAvg8oC }} |title=Afghanistan: a bibliography |publisher=BRILL |year=2006 |isbn=978-90-04-14532-0}}
* {{cite book |last=Clements |first=Frank |url={{Google books |plainurl=yes |id=bv4hzxpo424C }} |title=Conflict in Afghanistan: A Historical Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |year=2003 |isbn=978-1-85109-402-8}}
* {{cite book |last=Dupree|first=Louis|author-link=Louis Dupree (professor)|title=Afghanistan|publisher=Oxford Pakistan Paperbacks|edition=2nd|year=1997|isbn=978-0-19-577634-8}}
* {{cite book |title=Afghanistan: A Short History of Its People and Politics|last=Ewans|first=Martin|publisher=Curzon Press|date=2002|isbn=0060505087}}
* {{cite book |last=Fowler |first=Corinne |url={{Google books |plainurl=yes |id=o4IrhX7n66YC }} |title=Chasing Tales: Travel Writing, Journalism and the History of British Ideas About Afghanistan |publisher=Rodopi |year=2007 |isbn=978-90-420-2262-1}}
* {{cite book |last=Griffiths |first=John C |url={{Google books |plainurl=yes |id=M7nMtaXdAS8C }} |title=Afghanistan: a History of Conflict |publisher=Carlton Books |year=2001 |isbn=978-1-84222-597-4}}
* {{cite book |last=Habibi |first=Abdul Hai |author-link=Abdul Hai Habibi |year=2003 |title=Afghanistan: An Abridged History |publisher=Fenestra Books |isbn=978-1-58736-169-2}}
* {{cite book |last=Hopkins |first=B.D. |url={{Google books |plainurl=yes |id=FOMUAQAAIAAJ }} |title=The Making of Modern Afghanistan |publisher=Palgrave Macmillan |year=2008 |isbn=978-0-230-55421-4}}
* {{cite book |last=Johnson |first=Robert |title=The Afghan Way of War: How and Why They Fight |year=2011 |url={{Google books |plainurl=yes |id=lNuH5YQJr6UC }} |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-979856-8}}
* {{cite book |last=Levi |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=KakcAAAAMAAJ |title=The Light Garden of the Angel King: Journeys in Afghanistan |publisher=Collins |year=1972 |isbn=978-0-00-211042-6}}
* {{cite book |last=Malleson |first=George Bruce |author-link=George Bruce Malleson |url=https://books.google.com/books?id=pqNGBEmHUd4C |title=History of Afghanistan, from the Earliest Period to the Outbreak of the War of 1878 |edition=Elibron Classic Replica |publisher=Adamant Media Corporation |year=2005 |isbn=978-1-4021-7278-6}}
* {{cite book |last=Olson |first=Gillia M |url=https://archive.org/details/afghanistan0000olso |url-access=registration |title=Afghanistan |publisher=Capstone Press |year=2005 |isbn=978-0-7368-2685-3}}
* {{cite book |last1=Omrani |first1=Bijan |last2=Leeming |first2=Matthew |url=https://books.google.com/books?id=VVu_NwAACAAJ|title=Afghanistan: A Companion and Guide |publisher=Odyssey Publications |edition=2nd |year=2011 |isbn=978-962-217-816-8 }}
* {{cite book |last=Reddy |first=L.R. |url=https://books.google.com/books?id=NubtDf2T3cAC |title=Inside Afghanistan: End of the Taliban Era? |publisher=APH Publishing |year=2002 |isbn=978-81-7648-319-3}}
* {{cite book |last=Runion |first=Meredith L. |url=https://books.google.com/books?id=aZk9XzqCFGUC |title=The History of Afghanistan |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2007 |isbn=978-0-313-33798-7}}
}}
{{Refend}}

== External links ==
{{Sister project links|voy=Afghanistan|Afghanistan|s=Portal:Afghanistan|collapsible=collapsed}}
{{EB1911 poster|Afghanistan}}
* [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/ Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210104184342/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/ |date=2021-01-04 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]].
* {{GovPubs|Afghanistan}}
* {{Curlie|Regional/Asia/Afghanistan}}
* {{Wikiatlas|Afghanistan}}
* [http://uiuc.libguides.com/afghanistan_research_guide Research Guide to Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150823112103/http://uiuc.libguides.com/afghanistan_research_guide |date=2015-08-23 }}</text>
      <sha1>6zvj2q4csqix5r7xj90sjkqht7h7pef</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယန် (တၞံ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6567</id>
    <revision>
      <id>56617</id>
      <parentid>43275</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:36:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12328" sha1="mgy5mfd42ojznyb9wyyocg6nkmq1dho" xml:space="preserve">{{Taxobox
|name = တၞံယန်
|image = Clitoria ternatea flower by Dr. Raju Kasambe DSCN1517 (8).jpg
|image_caption = ပ္ကဴ ကဵု တၞး
|regnum = Plantae
|unranked_divisio = Tracheophytes
|unranked_classis = Angiosperms
|unranked_ordo = Eudicots
|ordo = Fabales
|familia = Fabaceae
|subfamilia = Faboideae
|genus = Clitoria
|species = ternatea
|authority = [[Carl Linnaeus|L.]]
}}

'''တၞံယန်''' နကဵုယၟု ရုက္ခဗေဒမ္ဂး '''''Clitoria ternatea''''' ယၟုဓမ္မတာ နကဵု ဘာသာအေင်္ကလိက် '''Asian pigeonwings''' '''bluebellvine''', '''blue pea''', '''butterfly pea''', '''cordofan pea''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''Darwin pea''' ဂှ် ဒှ် တၞံမလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲတၞောဝ် Fabaceae ကေုာံ endemic တုဲ တမ်မူလဇာတိဍေဟ်ဂှ် ကၠုင် နူတကအ်တာနတေ (Ternate) ရးနိဂီု အေန္ဒောနိသျှာ။&lt;ref name=&quot;Gen History&quot;&gt;{{cite book |last=Don |first=George |year=1831 |title=A General History of the Dichleamydeous Plants |url= |language=en |location= |publisher=J. G. and F. Rivington |isbn= |quote=C. Ternatea being a native to the island of Ternate}}&lt;/ref&gt;{{rp|215}}

ပ္ဍဲအိန္ဒိယ တၞံဏအ် မဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ တၞံပရဲတုဲ စကာ ပ္ဍဲအရာမပူဇဴ ကေုာံ ကမၠောန်သာသနာဂမၠိုင်ရ။ 


== ဂမ္စာဲ ==
တမ်မူလ တၞံယန်ဝွံ ဒှ်ဒေသအဳကွေတာအာရှ၊ သီုကဵု ဒေသအာရှသၠုင်ကျာ ကေုာံ အာရှအဂၞဲ၊ ဆဂး တၞံဏအ် ပြးဇးအာ သီုကဵု တိုက်အဖရိက၊ အဝ်သတေလျ ကေုာံ အမေရိက ကီုရ။

== လက်သန် ==
တၞံယန်ဝွံ ဒှ်တၞံဍာ်ဇမၠိင်တုဲ ဒှ်တၞံမလုပ်ဂကောံမွဲ မနွံ တၞံသန္ထာန် ခၟာဲစာင်၊ တုဲ ဒှ်တၞံဇုက်ရ။ တၞံဏအ် ဒးဂၞပ် ဒၞာဲတိဍုက်ဍုက် တုဲပၠန် တိဓမ္မတာရ။ ပ္ကဴဍေဟ်ဂှ် နွံကဵု အသာ် သင္ၚေက်တၟးတၟးတုဲ နွံဒၟံင် ကုကၞင် ဍာ်မိတ်ၜတ်ၜတ်ရ။ ဍောင်ပ္ကဴဍေဟ်ဂှ် နွံ ဇမၠိင်ၜိုတ် ၄ သေန္တဳမဳတာ ({{convert|4|cm|abbr=on|frac=4}}တုဲ အနာံ နွံၜိုတ် {{convert|3|cm|abbr=on|frac=4}}ရ။ ဂကူလ္ၚဵုဂှ် ပ္ကဴဍေဟ် အသာ်ဗု၊ အသာ်ပေန် (ဗကေတ်ၜတ်ၜတ်)။

သတ်ဍေဟ်ဂှ် နွံ ဇမၠိင်{{convert|5-7|cm|abbr=on|frac=4}}၊ ခပေဟ်တုဲ ပ္ဍဲမွဲမွဲ ဒကေင်ဂှ် နွံမ တြဴ စဵုကဵု စှ်မရ။ သတ်တအ်လေဝ် အခိင်ၜတ်ၜတ်ဂှ် စဂွံကီုရ။ 

[[File:Flower of Asian pigeonwings (Clitoria ternatea) in West Bengal, India.jpg|thumb|ပ္ကဴ သင္ၚေက်]]
[[File:Clitoria ternatea(white).jpg|thumb|ပ္ကဴဗု]]

==ပွမတဵုလွဳ==
တၞံယန်ဂှ် ဟွံလေပ် က္တဵုဒှ် ယဲဝေဒနာမွဲမွဲ&lt;ref name=&quot;NParksSing&quot;&gt;{{cite web | title=''Clitoria ternatea'' (Pale Blue) | website=[[NParks]] Singapore | date=2021-08-19 | url=http://www.nparks.gov.sg/florafaunaweb/flora/1/3/1374 | access-date=2022-05-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210128060750/http://www.nparks.gov.sg/florafaunaweb/flora/1/3/1374 | archive-date=2021-01-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SFGate&quot;&gt;{{cite web | last=Blackstone | first=Victoria Lee | title=How to Make Blue Pea Vines Bloom | website=[[SF Gate]] | date=2012-12-06 | url=http://homeguides.sfgate.com/make-blue-pea-vines-bloom-55943.html | access-date=2022-05-01}}&lt;/ref&gt; ဆဂး တၞံဍေဟ် ဒးဒုင်ကိတ် ကုစၟဗာန်တှ်&lt;ref name=&quot;NParksSing&quot; /&gt; ဠော်ဠေဝ်&lt;ref name=&quot;NParksSing&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SFGate&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Missouri&quot;&gt;{{cite web | title=''Clitoria ternatea'' | website=Plant Finder | publisher=[[Missouri Botanical Garden]] | url=http://www.missouribotanicalgarden.org/PlantFinder/PlantFinderDetails.aspx?taxonid=280445 | access-date=2022-05-01 | accessdate=2023-08-31 | archivedate=2023-05-30 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20230530174537/http://www.missouribotanicalgarden.org/PlantFinder/PlantFinderDetails.aspx?taxonid=280445 }}&lt;/ref&gt; ကဵု စဲတအ်ရ။&lt;ref name=&quot;SFGate&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Missouri&quot; /&gt;
=== ယဲ ===
ယဲမဒှ်စမာန်တအ်ဂှ် ဗီုကဵု တၞံသြ မဒှ်သရ၊ ရိုဟ်အုဲ တအ်မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;Missouri&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SFGate&quot; /&gt;

== လွပ် ==
=== စၞ ===
ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲ ပ္ကဴဍေဟ်ဂှ် ကေတ်တုဲ ဖျုန်ဍာ်အသာ် စၞစ၊ သီုကဵု မပဂဥုဲကီုရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Vuong|first1=Tung Thanh|last2=Hongsprabhas|first2=Parichat|date=2021-01-01|editor-last=Yildiz|editor-first=Fatih|title=Influences of pH on binding mechanisms of anthocyanins from butterfly pea flower (Clitoria ternatea) with whey powder and whey protein isolate|journal=Cogent Food &amp; Agriculture|volume=7|issue=1|pages=1889098|doi=10.1080/23311932.2021.1889098|s2cid=233972591|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ကောန်ဍုင်မန် ကေုာံ သေံတအ်ဂှ် ပ္ကဴကီု သီုကဵု တၞးဂှ် ဍုန်စဒၟံင် သွသောတ်။ &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nyonyacooking.com/recipes/pulut-tai-tai~HywZuPiPzc-X |title=Pulut Tai Tai  |author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=14 March 2015 |website=nyonyacooking.com |publisher=Nyonyacooking |access-date=14 November 2021 |quote=1 tbsp butterfly pea flowers (dried}}&lt;/ref&gt; ပ္ကဴဍေဟ် ပကှ်တုဲ ကၠောန်လက်ဖက်။&lt;ref name=BusinessInsider&gt;{{cite web | url=http://www.businessinsider.de/watch-this-magic-tea-change-colour-video-2016-2?r=US&amp;IR=T | title=Watch this tea dramatically change from deep blue to vibrant red with a squeeze of lemon | first=Chloe | last=Pantazi | date=February 26, 2016 | accessdate=July 2, 2016 | work=Business Insider Deutschland | archive-date=September 30, 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180930231310/https://www.businessinsider.de/watch-this-magic-tea-change-colour-video-2016-2?r=US&amp;IR=T | url-status=dead | archivedate=September 30, 2018 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20180930231310/https://www.businessinsider.de/watch-this-magic-tea-change-colour-video-2016-2?r=US&amp;IR=T }}&lt;/ref&gt; 

=== ဂဥုဲသရက် ===
နကဵု လညာတ် ဂဥုဲပြဝေဏဳအိန္ဒိယမ္ဂး တၞံဝွံ နွံဂုဏ်ဖိုလ်နာနာ မပ္တံ ကုပခိုဟ်ကဵု က္ဍဟ်၊ ပခိုဟ်ကဵု ညာဏ်၊ ပၜိုဟ်ကဵုစိုတ်၊ ဖအောန်ကဵု စိုတ်ပဟေက်တအ်ရ။&lt;ref name=Mukherjee&gt;{{Cite journal |vauthors=Mukherjee PK, Kumar V, Kumar NS, Heinrich M | title = The Ayurvedic medicine Clitoria ternatea-From traditional use to scientific assessment | journal = J Ethnopharmacol | date = 2008 | volume = 120 | issue = 3 | pages = 291–301 | doi = 10.1016/j.jep.2008.09.009| pmid = 18926895 }}&lt;/ref&gt; နကဵု လညာတ် ဂဥုဲပြဝေဏဳကြုက်မ္ဂး ဟိုတ်နူ ပ္ကဴဂှ် တုပ်ဒၟံင် ကုအင်္ဂမၞိဟ်ဗြဴတုဲ ဍေဟ်ပခိုဟ်ကဵု စိုတ်လိင်ဗြဴတအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |first1=Paul R. |last1=Fantz |year=1991 |title=Ethnobotany of ''Clitoria'' (Leguminosae) |url=https://archive.org/details/sim_economic-botany_october-december-1991_45_4/page/511 |journal=Economic Botany |volume=45 |issue=4 |pages=511–20 |jstor=4255394 |publisher=New York Botanical Garden Press |doi=10.1007/BF02930715|s2cid=38939748 }}&lt;/ref&gt; 

== လဒက်ပ္တန်ဓါတု ==
ပ္ဍဲကဵု တၞံယန်ဂှ် နွံကဵု ဓါတ်နာနာသာ် မပ္တံ ကု triterpenoid, flavonol glycoside, anthocyanins ကေုာံ steroid.&lt;ref name=Mukherjee/&gt;  Cyclic peptides known as [[cliotide]]s have been isolated from the heat-stable fraction of ''C. ternatea'' extract.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Nguyen | first1 = GK | last2 = Zhang | first2 = S | last3 = Nguyen | first3 = NT | last4 = Nguyen | first4 = PQ | last5 = Chiu | first5 = MS | last6 = Hardjojo | first6 = A | last7 = Tam | first7 = JP. | date = Jul 2011 | title = Discovery and characterization of novel cyclotides originated from chimeric precursors consisting of albumin-1 chain a and cyclotide domains in the Fabaceae family | journal = J Biol Chem | volume = 286 | issue = 27 | pages = 24275–87 | doi = 10.1074/jbc.m111.229922 | pmid = 21596752 | pmc = 3129208 | url = https://dr.ntu.edu.sg/bitstream/10220/7205/3/Discovery%20and%20Characterization%20of%20Novel%20Cyclotides%20Originated%20from%20Chimeric%20Precursors.pdf | doi-access = free }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220531142531/https://dr.ntu.edu.sg/bitstream/10220/7205/3/Discovery%20and%20Characterization%20of%20Novel%20Cyclotides%20Originated%20from%20Chimeric%20Precursors.pdf |date=2022-05-31 }}&lt;/ref&gt; အသာ်သ္ၚေက် ပ္ကဴယန်ဂှ် နွံကဵု Anthocyanin ဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Terahara|first1=Norihiko|last2=Saito|first2=Norio|last3=Honda|first3=Toshio|last4=Toki|first4=Kenjiro|last5=Osajima|first5=Yutaka|date=1990-01-01|title=Acylated anthocyanins of ''Clitoria ternatea'' flowers and their acyl moieties|url=https://archive.org/details/sim_phytochemistry_1990_29_3/page/949|journal=Phytochemistry|volume=29|issue=3|pages=949–953|doi=10.1016/0031-9422(90)80053-J|bibcode=1990PChem..29..949T |issn=0031-9422}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Terahara|first1=Norihiko|last2=Oda|first2=Masahiro|last3=Matsui|first3=Toshiro|last4=Osajima|first4=Yutaka|last5=Saito|first5=Norio|last6=Toki|first6=Kenjiro|last7=Honda|first7=Toshio|date=1996-01-01|title=Five New Anthocyanins, Ternatins A3, B4, B3, B2, and D2, from ''Clitoria ternatea'' Flowers|journal=Journal of Natural Products|volume=59|issue=2|pages=139–144|doi=10.1021/np960050a|pmid=8991946|issn=0163-3864}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Terahara|first1=Norihiko|last2=Saito|first2=Norio|last3=Honda|first3=Toshio|last4=Toki|first4=Kenjiro|last5=Osajima|first5=Yutaka|date=1990-01-01|title=Structure of ternatin A1, the largest ternatin in the major blue anthocyanins from ''clitoria ternatea'' flowers|url=https://archive.org/details/sim_tetrahedron-letters_1990_31_20/page/2921|journal=Tetrahedron Letters|volume=31|issue=20|pages=2921–2924|doi=10.1016/0040-4039(90)80185-O|issn=0040-4039}}&lt;/ref&gt;

== ဗီုရုပ်ဂမၠိုင် ==
&lt;gallery&gt;
Blue tea.jpg|ဍာ်လက်ဖက် မကၠောန်လဝ် နကဵု ပ္ကဴယန်
Khao tom-dok anchan53.JPG|ပလေင်သေံ မဖျေန်လဝ် နကဵုအသာ် ပ္ကဴယန်
Butterfly Pea Double Flower ( Clitoria Ternatea ).JPG|ပ္ကဴယန် အသာ်သ္ၚေက် 
Clitoria ternatea beans.jpg|ပ္ကဴ ကေုာံ သတ် ယန်
Seeds of Asian pigeonwings (Clitoria ternatea).jpg|မ
Butterfly pea flower Vietnam.jpg|သၟတ်ဗြဴဝဳယေတ်နာမ် ဝှ်ဒၟံင် ပ္ကဴယန်
&lt;/gallery&gt;

==နိဿဲ==
&lt;references /&gt;

[[ကဏ္ဍ:ရုက္ခဗေဒ]]
[[ကဏ္ဍ:BEHM]]</text>
      <sha1>mgy5mfd42ojznyb9wyyocg6nkmq1dho</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရးနိဂီု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6590</id>
    <revision>
      <id>56626</id>
      <parentid>42239</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:48:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17008" sha1="8rvet68zdaismqooarso258trqgd13x" xml:space="preserve">[[ဝှာင်:A large blank world map with oceans marked in blue Collered name-final.png|thumb|ဗီုဂၠးတိ နကဵု ၜါဘာသာ မန် ကေုာံ အေင်္ဂလိက် မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် နကဵု ဂကောံညးလွပ်ဝဳကဳမဳဒဳယာန် မန်]]
'''ရးနိဂီု''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ရး''' {{lang-en|country}}, {{lang-my|နိုင်ငံ}}) ဂှ် ပယျဵု အပိုင်အခြာမွဲ မနွံ အပ္ဍဲဂၠးတိ၊ ဗီုကဵု ဍုင်၊ ရး တအ်ကီုရ။ ရးနိဂီုဂှ် ဒှ်ပယျဵုတိဍာ် မနွံကဵု အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပွဳပွူ အပိုင်အခြာ တိဍာ် မနွံ အပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဇၞော်ဇၞော်မွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Jones |first=J |date=1964 |title=What Makes a Country? |url=https://archive.org/details/sim_human-events_1964-08-01_24_31/page/14 |journal=Human Events |volume=24 |issue=31 |page=14}}&lt;/ref&gt; ဥပမာ ရးနိဂီုဇပါန်ဂှ် ဒှ်ဍုင် မနွံကဵု အခေါင်ဗၠးၜး ကေုာံ အဝဵုကၞောတ်အထောတ်မွဲရ။ ရးနိဂီုဝေလ် ဂှ် ဒှ်ရးနိဂီု မနွံကဵု အဝဵုကၞောတ်အထောတ် မွဲစွံ ကုရးနိဂီုတၞဟ် အပ္ဍဲ သဟရာဇ်ဗြိတိန် (United Kingdom) ရ။ ဗွဲသရောပ်မ္ဂး ရးနိဂီု ဟီုဂှ် ဒှ်ဍုင် မနွံကဵု အဝဵုကၞောတ်အထောတ် နကဵုတၞောဝ်ဝင်ကီု သီုကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ။ 

မအရေဝ် မပစၞး ကုဗွိုင်တိဍာ် မနွံကဵု အဝဵုကၞောတ်အထောတ်ဂှ် ပြံင်လှာဲကၠုင်ဒၟံင် နာနာသာ်တုဲ လဆောဝ် ဟီု ဍုင်၊ လဆောဝ် ဟီု ရး၊ ဗီုဗီုဏအ် ထုဲနှဲကၠုင်ရ။ နကဵု မရန်တၟအ် ဝေါဟာရဂမၠိုင် မဂွံပံက် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍးမာန်တုဲ ရး ကဵု ရးနိဂီုဂှ် ဒှ်မအရေဝ် မပစၞး ကုဗွိုင်တိဍာ် မနွံကဵု အဝဵုကၞောတ်အထောတ်၊ မဂွံစၟတ်သမ္တီ ဍုင်ဗၠးၜး မွဲရ။ 

== နိရုတ် ==
မအရေဝ်မ္ဂး ရး ဂှ် ဂွံဆဵုကၠာအိုတ် ပ္ဍဲလိက်မန်တြေံ [[ကအ်ဂေါန်၊ ထီု|ထီုကအ်ဂေါန်]] မဒှ်လိက် နူ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ လပါ်စ &quot;ရုပ်ကျာက်ဝေါအ် ဨယ်ဂၞကျာက် မုးဟးတး မအ်ဒၟောင် ပ္ဍေယ် ဍုင်ဒုအ်ဝေါပ် မအ်ပူစ်စ္လတ် ရုပ်ကျာ်တြယ်ဝေါအ် ကုအ်တိအ် ကျာက်တၟောအ် မအ်တာဝ် ပ္ဍေယ်ဒုအ်ဝေါပ်လး မအ်တာဝ်ဍေယ်ရာသ်လးဟ် ဨယ်စောမ် မအ်ပုစ် သ္အောရ် အစာစ္အာင် မအ်ပုစ် ကျာက်တၟောအ်။&quot; ပ္ဍဲလိက်တၟအ်ယှိုဲသဳခုင်ဂှ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် &quot;ဍူင်အရိမဋနပူရ်&quot; (...) &quot;အုတ်ဇိရ်္နောက်ရာသ် ဂၞသၟိင်ၐြဳတြိဘုဝနာဒိတျဓမၟရာဇဂေါးစိ ယင်ကုံလစ် မဒၟသ်ဇိရ်္လဂေါး သ္ကးသက်ဝေလ်&quot;၊ သီုကဵု လိက်ၜါဂှ် ဍုင်ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲဒတန်ဇၞော်ဇၞော် မၞိဟ်တအ် မပဒတဴတုဲ ရာသ် ဂှ် အလုံမွဲဗွိုင်တိဍာ် သၟိင်ဨကရာဇ်ဂှ် မပိုင်ပြဳလဝ်ရ။ အရေဝ်မန်တြေံ ပ္ဍဲဒေသရာမညဒေသ (အခိင်လၟုဟ် ရးနိဂီုဗၟာ သကုတ်လဒေါဝ် ကေုာံ သၟဝ်) ဂှ် နွံပိသာ်၊ တွာည် (ကွာန်)၊ ဍူင် (ဍုင်)၊ ရာသ် (ရး)။ အရေဝ်မန်တြေံ ပ္ဍဲဒေသဒွါရဝတဳ (ခေတ်လၟုဟ် ရးနိဂီုသေံ)ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဍောင်/ဍူင် ကဵု ရာသ် ၜါဟေင်ရ။ စဵုကဵုလၟုဟ် အရေဝ် ဂကူ[[ညးဂူ၊ ဂကူ|ညးဂူ]]ဂှ် ကွာန် ဟွံမဲ၊ ညးတအ် ကော်စ ဍုင် ဖအိုတ်ရ။ 

မအရေဝ်မန် ရာသ် ဂှ် ကၠုင် နူသံသကြိုတ် ရာၑ္တြ (ရာၑ္တြ ~ ရာၑ် ~ ရာသ် ~ ရး)။ မအရေဝ်ဏအ်ဂှ် နကဵု ဗီုပါဠိ ရဋ္ဌ။ ရး ဂှ် ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်မန်ခေတ်တၟိ သီုဂွံအဓိပ္ပါယ် ကွာန်ဍောတ်ဍောတ်၊ မသ္ၚောဲကဵု ဍုင်ဇၞော်လေဝ် နွံကီုရ။ ဌာန် သၟိင်တၠ မပဒတဴဂှ် ဒှ်ဍုင်တုဲ ဌာန် မသ္ၚောဲ နူဒၞာဲသၟိင်တၠ သီုဖအိုတ်ဂှ် သရောပ်တုဲ ညးဟီုရး၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဝေါဟာရ ရး ဏအ် ကၠိုဟ်အာ အဓိပ္ပါယ်တၞဟ်ရ။ 

ပ္ဍဲကဵု ဘာသာပါဠိဂှ် ညးပါ်လဝ် 
* ဂါမ (ကွာန်) = ဒတန် မဟွံမဲ ကုဖျာ ကေုာံ တ္ၜိုန်။ 
* နိဂါမ (နိဂီု) = ဒတန် မနွံကဵု ဖျာ ဆဂး တ္ၜိုန် ဟွံမဲ။ 
* နဂရ (ဍုင်) = ဒတန် မနွံကဵု ဖျာ သီုကဵု တ္ၜိန်။ 
* သာခနဂရ (ဍုင်) = ဒတန် မဟွံမဲ ကုသၟိင်။ 
* ရာဇဌာနဳ (ဍုင်) = ဒတန် မနွံကဵု သၟိင်။ 
* ဇနပဒ (ဇနးပိုတ်) = ဒၞာဲဒတန် မပဒတဴ ဂကူမွဲဂကူဓဝ်။ 
* ရဋ္ဌ (ရး) =  
* ရဇ္ဇ = ဗွိုင်တိဍာ် အဝဵုဨကရာဇ်မွဲ မဓလီုလဝ်။ 

ပ္ဍဲအရေဝ်မန် ခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟီုဒၟံင် ဍုင်ဂၠိုင်ရ။ ဥပမာ ဍုင်သေံ၊ ဍုင်ဗၟာ၊ ဍုင်ကြုက်။ ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ ဍုင်ဗၟာ၊ ဍုင် ၜါဝွံ ဟိုတ်မဒှ် အဓိပ္ပါယ်တၞဟ်ခြာ ဗွဲမလောန်တုဲ တၞဟ်န ဂွံပါ်တၞဟ်ခြာဂွံတုဲ က္လေင်စကာလဝ် မဝေါဟာရ်တြေံပၠန်ရ။

== အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ကေုာံ ပွမစၟတ်သမ္တီ ==
မအရေဝ် ရးနိဂီု ဟွံသေင်မ္ဂး ရး ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုပရေင်ဍုင်ကွာန်တုဲ ဍုင်မနွံကဵု အဝဵုကၞောတ်အထောတ်၊ ရးမနွံကဵု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မနွံကဵု တွဵုပွိုင် ဗၠးၜး နူညးတၞဟ်ရ။ ဍုင်မနွံကဵု အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ဟီုမ္ဂး ဂှ် ဒှ်ဒတန် နကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် မနွံကဵု အဝဵု ပ္ဍဲသၞောဝ် သၠုင်အိုတ် ကဆံင် မတုပ် ကု ရး/ဍုင်တၞဟ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Philpott |first=Daniel |date=1995 |title=Sovereignty: An Introduction and Brief History |url=https://www.jstor.org/stable/24357595 |url-status=live |journal=Journal of International Affairs |volume=48 |issue=2 |pages=353–368 |issn=0022-197X |jstor=24357595 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220807105623/https://www.jstor.org/stable/24357595 |archive-date=7 August 2022 |access-date=21 July 2022}}&lt;/ref&gt; စပ်ကဵု ကိစ္စဏအ်တုဲ မတုပ်လဝ်စိုတ် ရေင်သကအ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ဟွံမဲဏီရ။ ရး ဗွဲမဂၠိုင် မနွံ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် နွံကဵု အဝဵုကၞောတ်အထောတ်တုဲ ရး/ဍုင် လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဟွံကလိဂွံလဝ် အဝဵုကၞောတ်အထောတ်ပေင်ပေင်လေဝ် နွံကီုရ။

ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိဏအ် ရးနိဂီု သီုဖအိုတ် နွံ ၂၀၆ ရးဂှ် ၁၉၃ ရးဟေင် ဂွံဒှ် ကောန်ဂကောံ [[ကုလသမဂ္ဂ]]၊ ၜါဍုင် (Holy See ကဵု Palestine) ဂှ် ဂွံအခေါင်တိုန်လ္ၚတ် ပ္ဍဲအသေမ္ပလဳဇၞော်ကုလသမဂ္ဂဂွံတုဲ သၟေဟ် ၁၁ ရးဂှ် ကောန်ဂကောံလေဝ် ဟွံဂွံဒှ်၊ အခေါင်လုပ်လ္ၚတ် ပ္ဍဲအသေမ္ပလဳဇၞော်လေဝ် ဟွံမဲရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |title=Non-Member-States |url=https://www.un.org/en/about-us/non-member-states |access-date=2022-07-21 |website=United Nations |language=en |archive-date=24 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124121031/https://www.un.org/en/about-us/non-member-states |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |title=Member States |url=https://www.un.org/en/about-us/member-states |access-date=2022-07-21 |website=United Nations |language=en |archive-date=29 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220629090000/https://www.un.org/en/about-us/member-states |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{Better source needed|reason=The current source is not directly related to the content, but requires inference|date=February 2023}}

ရးနိဂီုလ္ၚဵု ဗီုကဵု ထာဲဝါန် ကဵု ရးနိဂီုသဟရဝဳ (Sahrawi Republic) ဂှ် ၜိုန်ရ နွံကဵု အဝဵုကၞောတ်အထောတ်ကီုလေဝ် ဟွံဂွံဒှ် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ။ ရးနိဂီုလ္ၚဵုမ္ဂး အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ပံင်တောဲလဝ် နကဵု ရးဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဥပမာ ရးဒိန်မက် မ္ဂး နွံကဵု ဒိန်မက်၊ တကအ်ဖရဝ်၊ ဂြိန်လာန်။&lt;ref&gt;{{cite web |date=15 January 2020 |title=Greenland and the Faroe Islands |url=https://www.eu.dk/da/english/greenland-and-the-faroe-islands |access-date=25 January 2021 |publisher=The Danish Parliament – EU Information Centre |archive-date=9 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210209112007/https://www.eu.dk/da/english/greenland-and-the-faroe-islands |url-status=live |accessdate=4 September 2023 |archivedate=9 February 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210209112007/https://www.eu.dk/da/english/greenland-and-the-faroe-islands }}&lt;/ref&gt; ရးမရာဇ်နေတာလာန်ဂှ် ပံင်ပ္ကောံလဝ် နေတာလာန်၊ Aruba၊ Curaçao ကေုာံ Sint Maarten။&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date= |title=What are the different parts of the Kingdom of the Netherlands? |url=https://www.government.nl/topics/caribbean-parts-of-the-kingdom/question-and-answer/topics/caribbean-parts-of-the-kingdom/question-and-answer/what-are-the-different-parts-of-the-kingdom-of-the-netherlands |access-date=2022-07-21 |website=Government of the Netherlands |language=en-GB }}{{Dead link|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;{{noteTag|See {{lang-nl|[[Kingdom of the Netherlands#Constituent countries|landen]]}}.}}{{Better source needed|reason=The current source is not directly related to the content, but requires inference|date=February 2023}} သဟရာဇ်ဗြိတိန်မ္ဂး ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု အေန္ဂလာန်၊ သကတ်လာန်၊ ဝေလ် ကေုာံ ဣရေလာန်သၟဝ်ကျာ။

== ဗီုပြင် ရးနာနာ ==
* Republic ရးနိဂီု (Republic off Benin ရးနိဂီု ဗေနိန်) 
* republic of the Union သဟရး (Republic of the Union of Myanmar သဟရးဗၟာ)
* Kingdom ရးမရာဇ် (Kingdom of Belgium ရးမရာဇ် ဗေလ်ဂျဳယာမ်)
* Darussalam (Brunei Darussalam ရးတၠစဴ ဗြူနာင်)
* united Kingdom သဟရာဇ် (United Kingdom of Great Britain သဟရးဗြိတိန်)
* united States သဟရး (United States of America သဟရး အမေရိကာန်)


==နိဿဲ==
{{reflist}}
&lt;!--
* Anderson, Benedict; 'Imagined Communities: Reflections On the origin and Spread of Nationalism'; London, Verso; 1991
* Viotti, Paul R. and Kauppi, Mark V.; 'International Relations and World Politics – Security, Economy, Identity; Second Edition; New Jersey, Prentice-Hall; 2001
--&gt;

===Works cited===
{{refbegin|2}}
* {{cite book |last1=Barraclough |first1=E.M.C. |title=Flags of the World |date=1971 |publisher=William Cloves &amp; Sons Ltd |location=Great Britain |isbn=0723213380}}
* {{cite conference |last=Bartlett |first=Ralph G. C. |date=2011 |url=https://fiav.org/wp-content/uploads/2021/06/icv24-04bartlett.pdf |title=Unity in Flags |publisher=International Federation of Vexillological Associations |conference=24th International Congress of Vexillology |location=Alexandria, Virginia |access-date=12 December 2022 |archive-date=24 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221224155654/https://fiav.org/wp-content/uploads/2021/06/icv24-04bartlett.pdf |url-status=live }}
* {{cite book |last1=Inglefield |first1=Eric |last2=Mould |first2=Tony |title=Flags |date=1979 |publisher=Ward Lock |isbn=978-0706356526}}
* {{cite news |last1=Nadler |first1=Ben |title=Where Do Flags Come From? |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2016/06/happy-flag-day/486866/ |access-date=24 November 2021 |work=[[The Atlantic]] |date=14 June 2016 |archive-date=24 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211124011425/https://www.theatlantic.com/health/archive/2016/06/happy-flag-day/486866/ |url-status=live }}
* {{cite journal |last1=Virmani |first1=Arundhati |author1-link=Arundhati Virmani |title=National Symbols under Colonial Domination: The Nationalization of the Indian Flag, March-August 1923 |url=https://archive.org/details/sim_past-present_1999-08_164/page/169 |journal=Past &amp; Present |date=August 1999 |volume=164 |issue=164 |pages=169–197 |jstor=651278 |publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/past/164.1.169 }}
* {{cite conference |last=Xing |first=Fei |date=2013 |url=https://fiav.org/wp-content/uploads/2021/06/ICV2512-Xing-Fei-The-Study-of-Vexillology-in-China.pdf |title=The Study of Vexillology in China |publisher=International Federation of Vexillological Associations |conference=25th International Congress of Vexillology |location=Rotterdam |access-date=12 December 2022 |archive-date=16 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616162946/https://fiav.org/wp-content/uploads/2021/06/ICV2512-Xing-Fei-The-Study-of-Vexillology-in-China.pdf |url-status=live }}
{{refend}}</text>
      <sha1>8rvet68zdaismqooarso258trqgd13x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရးအိန်သွိုရ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6761</id>
    <revision>
      <id>56676</id>
      <parentid>43645</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T23:06:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10998" sha1="n0lwix74txuz3856c7qjb020r2eu0jg" xml:space="preserve">'''ရးအိန်သွိုရ်''' ({{Lang-en|Sovereign state}}, Burmese; အချုပ်အခြာအာဏာပိုင်နိုင်ငံ, Thai; รัฐเอกราช) ဂှ် ဒှ် ရးနိဂီု (ဝါ) ဍုင် မကလိဂွံလဝ် အဝဵု သၠုင်အိုတ် လတူ ဒၞာဲ အပိုင်အခြာပယျဵုဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Philpott |first=Daniel |date=1995 |title=Sovereignty: An Introduction and Brief History |url=https://www.jstor.org/stable/24357595 |url-status=live |journal=Journal of International Affairs |volume=48 |issue=2 |pages=353–368 |issn=0022-197X |jstor=24357595 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220807105623/https://www.jstor.org/stable/24357595 |archive-date=7 August 2022 |access-date=10 March 2022}}&lt;/ref&gt;

သၞောဝ်ဥပဒေ ရးနာနာ (International law) ပံက်လဝ် ပွံက် ရးအိန်သွိုရ် နဒဒှ် မနွံ ကုဂကောံမၞိဟ်ဓနေတ် (a permanent population)၊ ပယျဵုတိဍာ် မကၠးဖ္ဍး၊ အလဵုအသဳမွဲ မနွံသၟဝ် ညးတၞဟ်ဟွံသေင်၊ ကောံ ကု မနွံ ကုအစောမ်စရာဲ မဆက်ဆောံ ကုရးနိဂီုတၞဟ်ဂမၠိုင်&lt;ref&gt;See the following:
* {{Cite book |last=Shaw |first=Malcolm Nathan |url=https://archive.org/details/internationallaw00shaw_380 |title=International law |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-5215-3183-2 |page=[https://archive.org/details/internationallaw00shaw_380/page/n320 178] |quote=Article 1 of the [[Montevideo Convention]] on Rights and Duties of States, 1 lays down the most widely accepted formulation of the criteria of statehood in international law. It note that the state as an international person should possess the following qualifications: '(a) a permanent population; (b) a defined territory; (c) government; and (d) capacity to enter into relations with other states' |url-access=limited}}.
* {{cite book|title=Perspectives on international law|editor-first=Nandasiri|editor-last=Jasentuliyana|publisher=Kluwer Law International|date=1995|page=20|quote=So far as States are concerned, the traditional definitions provided for in the Montevideo Convention remain generally accepted.|ref=none}}&lt;/ref&gt;

ရးအိန်သွဵုမွဲဂှ် ဗွဲသာမည ကၠိုဟ်လဝ် ဒဒှ်ရ ရးနိဂီု မဂွံလဝ် ဗၠးၜး (ဝါ) ဍုင်ဗၠးၜးမွဲရ။&lt;ref&gt;See the following:
* {{cite book|title=Elements of international law: with a sketch of the history of the science|first=Henry |last=Wheaton|publisher=Carey, Lea &amp; Blanchard |date=1836|page=51|quote=A sovereign state is generally defined to be any nation or people, whatever may be the form of its internal constitution, which governs itself independently of foreign powers.|ref=none}}
* {{Citation |title=sovereign |work=The American Heritage Dictionary of the English Language |date=2004 |url=http://dictionary.reference.com/browse/sovereign |access-date=21 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151007000128/http://dictionary.reference.com/browse/sovereign |archive-date=7 October 2015 |url-status=live |edition=4th |publisher=Houghton Mifflin Company |quote=adj. 1. Self-governing; independent: a sovereign state.}}
* {{citation|title=sovereign|work=The [[New Oxford American Dictionary]]|edition=2nd|date=2005|publisher=Oxford University Press|place=Oxford|isbn=978-0-19-517077-1|quote=adjective ... [ attrib. ] (of a nation or state) fully independent and determining its own affairs.}}
* {{cite journal|url=http://ejil.org/pdfs/3/1/1175.pdf|title=The Opinions of the Badinter Arbitration Committee|first=Alain |last=Pellet|page=182|journal=European Journal of International Law|volume=3|issue=1|date=1992|quote=The Committee considers [...] that the state is commonly defined as a community which consists of a territory and a population subject to an organized political authority; that such a state is characterized by sovereignty; [...]|access-date=7 October 2020|archive-date=8 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181008101327/http://ejil.org/pdfs/3/1/1175.pdf|url-status=live|ref=none}}&lt;/ref&gt; ၜိုန်ရ ဟွံကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ နူ ရးအိန်သွိုရ်တၞဟ်ကီုလေဝ် တန်တဴ နဒဒှ် ရးအိန်သွိုရ်မွဲ ဂွံဒၟံင်ကီု ဥပမာ သဳပြုသ်သၟဝ်ကျာ (Northern Cyprus)။&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite book |first=Thomas D. |last=Grant |title=The recognition of states: law and practice in debate and evolution |location=Westport, Connecticut |publisher=Praeger |date=1999 |chapter=Chapter 1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RecognitionofStates&quot;&gt;{{Cite book |last=Lauterpacht |first=Hersch |url=https://books.google.com/books?id=EWgEv1Qq2TwC&amp;pg=PA64 |title=Recognition in International Law |publisher=[[Cambridge University Press]] |date=2012 |isbn=9781107609433 |pages=64 |access-date=19 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115130619/https://books.google.com/books?id=EWgEv1Qq2TwC&amp;pg=PA64 |archive-date=15 January 2023 |url-status=live |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; ဆဂး ရးနိဂီု မဟွံဂွံစၟတ်သမ္တီတအ်ဂှ် ဟိုတ်နူ ညးတၞဟ် ဟွံစၟတ်သမ္တီလဝ်တုဲ သွက်ဂွံ ဆက်စၠောအ် ကလုတ်တမာန် ကုရးအိန်သွိုရ်သအာင်ဂှ် ဒးဆဵု တင်ဝါတ်ဂါတ်ဂမၠိုင်မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;Visoka 2022 pp. 133–151&quot;&gt;{{Cite journal |last=Visoka |first=Gëzim |date=2022 |title=Statehood and recognition in world politics: Towards a critical research agenda |journal=Cooperation and Conflict |volume=57 |issue=2 |pages=133–151 |doi=10.1177/00108367211007876 |issn=0010-8367 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hoch 2018 pp. 382–407&quot;&gt;{{Cite journal |last=Hoch |first=Tomáš |date=2018 |title=Legitimization of Statehood and its Impact on Foreign Policy in De Facto States: A Case Study of Abkhazia |journal=Iran &amp; the Caucasus |publisher=Brill |volume=22 |issue=4 |pages=382–407 |issn=1609-8498 |jstor=26626701}}&lt;/ref&gt; ရးအိန်သွိုရ်ဂှ် ဟီု နကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန်မ္ဂး ကော်စး [[ရးနိဂီု]]၊ တုဲပၠန် သီုကဵု ကော်စ ရးနီဂီု မနွံကုဥပဒေသဇိုင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပယျဵုတိဍာ် ဗၠးၜး (ဝါ) ဍုင်ဗၠးၜးမွဲရ။&lt;ref name=&quot;Fowler Bunck 1996 pp. 381–404&quot;&gt;{{Cite journal |last=Fowler |first=Michael Ross |last2=Bunck |first2=Julie Marie |date=1996 |title=What constitutes the sovereign state? |url=https://archive.org/details/sim_review-of-international-studies_1996-10_22_4/page/381 |journal=Review of International Studies |publisher=Cambridge University Press (CUP) |volume=22 |issue=4 |pages=381–404 |doi=10.1017/s0260210500118637 |issn=0260-2105 |s2cid=145809847}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;World Population by Country 2024 (Live) 1945 w673&quot;&gt;{{Cite web |date=June 26, 1945 |title=Countries Not in the United Nations 2024 |url=https://worldpopulationreview.com/country-rankings/countries-not-in-the-un |access-date=March 2, 2024 |website=World Population by Country 2024 (Live)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;academic.oup.com i784&quot;&gt;{{Cite web |title=Recognition and its Variants |url=https://academic.oup.com/book/43016/chapter-abstract/361359523?redirectedFrom=fulltext |access-date=March 2, 2024 |website=academic.oup.com}}&lt;/ref&gt;

==ဝင်==
စတမ် ကၞောတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံတုဲ တိဍာ် ပ္ဍဲလိုက်ဏအ် ကြပ်သီုဖအိုတ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီ ပါ်လဝ် ပယျဵုဒၞက် ရးနိဂီု ညး ကုညးအိုတ်ရ။{{Citation needed|date=April 2023}} ကိုပ်ကၠာ နူဂှ် တိဍာ် မဟွံစၟတ်သမ္တီလဝ် ညးဂှ် မပိုင်ပြဳ ဗွဲမကၠးဖ္ဍး နွံ ဗွဲမဂၠိုင်ရ၊ တုဲပၠန် ဒေသ ရးလ္ၚဵုဂှ် နဒဒှ် ရးနိဂီုမွဲ ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ဟွံဂွံစၟတ်သမ္တီလဝ်လေဝ် နွံကီုရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nomadic People - an overview |url=https://www.sciencedirect.com/topics/earth-and-planetary-sciences/nomadic-people |access-date=2023-03-02 |website=ScienceDirect Topics }}&lt;/ref&gt; ၜိုန်ရ ပ္ဍဲအခေတ်လၟုဟ်လေဝ် ဒေသ မၞိဟ်ဟွံပဒတဴ ဗီု ကုဂြိုပ်ဇၞော်အမေဇြောန်၊ ဒၞာဲလ္ၚဵု ဂကူရးတၞံဟေင် ပဒတဴဒၟံင် နွံဏီရ။ တုဲပၠန် သၟိင်တၠ မညးဂွံစၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲပယျဵုတိဍာ်ဂှ် အဝဵုသြဇာ အာဏာ မအုပ်ဓုပ် ပကင်ရင် ဟွံမဲလေဝ် နွံကီုရ။

လၟုဟ်မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ်ရးနာနာ ရးနိဂီု မနွံ ကုအိန်သွိုရ် ၂၀၀ ပြင်၊ ကြပ်သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒှ် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂအိုတ်ရ။ ရးတအ်ဂှ် တန်ဒၟံင် နကဵု ပရေင်ဆက်စၠောအ် ရးနာနာ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ရးဂှ် ပၠုပ်အဝေါင် ကိစ္စ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဍုင်တၞဟ်တအ်ရ။ နကဵု ဗီုပြင်ဏအ် ရးတအ်ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲသၞောတ်ရးနာနာ ဗွဲတၟေင် ကိစ္စဂီုကၠီု ကောံ ကုသၞောဝ်ဓရ် ကေင်ကာအပ္ဍဲဍုင်ဇကုကီု သီုကဵု မ္ၚးဍုင်ဇကုရ။ 
 Recently, the concept of the international community has been formed to refer to a group of States that have established rules, procedures and institutions for the implementation of relations. Thus, the foundation for [[international law]], [[diplomacy]] between officially recognized sovereign states, their organizations and formal regimes has been laid.

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>n0lwix74txuz3856c7qjb020r2eu0jg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒဒန်ဂြာင် (ကအ်ကြိက်)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6939</id>
    <revision>
      <id>56701</id>
      <parentid>45472</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T00:56:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>56701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20169" sha1="rjujimsuugc1vguwmtzx1j28eqzx1k8" xml:space="preserve">{{Infobox bridge
| name = ဒဒန်ဂြာင် (ကအ်ကြိက်)
| bridge_name = ဒဒန်ဂြာင် (ကအ်ကြိက်)
| native_name = 
| native_name_lang = 
| image =
| image_size = 
| alt = 
| caption = 
| official_name = 
| other_name = 
| carries = 
| crosses = ၜဳဂြာင်
| locale = [[ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်]]
| owner = 
| maint            = 
| id               =
| id_type          =  
| website          = 
| architect        = 
| designer         = 
| engineering      = 
| winner = 
| contracted_designer = 
| design = 
| material = ပသဲ၊ ကောန်ဂရေတ်
| length = {{Convert|1903|ft}}
| width = {{Convert|74|ft}}
| height  = 
| mainspan = 
| spans = 
| pierswater = 
| load = ၇၅ တာန်
| clearance = 
| below = 
| life = 
| builder = 
| fabricator = 
| begin = ၂၀၁၉
| complete = မာတ် ၂၀၂၅
| cost =  ၆,၈ အသင်ဃဲ (ဗဳလဳယာန်) ယာန်ဇပါန်
| open = 
| inaugurated = 
| toll             = 
| traffic          = 
| preceded         = 
| followed         = 
| heritage         = 
| collapsed        = 
| closed           = 
| replaces         = 
| named_for = ကွာန်ၜါသွာင်
| coordinates = 
{{coord|16|36|28|N|98|00|27|E|region:MM_type:landmark|display=title}}
| map_type = မြန်မာနိုင်ငံ
| map_relief  = yes
| map_caption = ဒၞာဲဒဒန်ဂြာင် မနွံ
}}

'''ဒဒန်ဂြာင် (ကအ်ကြိက်)''' (Gyaing Kawkareik Bridge, ဂျိုင်း (ကော့ကရိတ်)တံတား)) ဂှ် ဒှ် ဒဒန် မစၠောအ် ၜဳဂြာင် မနွံ ဗဒါဲ ကွာန်ဂြာင် ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်။ တုဲပၠန် ဒဒန်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဒဒန် မနွံ လတူ ဂၠံင်ဇၞော် ဖာအင်၊ ဗြဝတဳ၊ မဗစိုပ် ကုမတ်မလီုရ။ ဒဒန်ဝွံ ဒှ် ဒဒန်ဇုက်ပသဲက္ဍိုင်၊ မဒှ် ဂကူဒဒန် Extradosed Bridge မဆက်လဝ် Steel Shell ကု Concrete မဒှ် နဲကဲဇပါန်၊ ဇမၠိင် နွံ ၁၉၀၃ ပေ၊ အနာံ ၇၄ ပေ၊ ဂၠံင်ကွဳစက် နွံ ၄ ဍာန်၊ မွဲမွဲကရေက် နွံ ဂၠံင်မၞိဟ် သမၠဲ ၁,၂ မဳတာ။ တုဲပၠန် မနွံသမၠုင် မဗၠးဍာ် ၃၅ ပေ၊ စဵု ကုလျိုင် ၇၅ တာန် ဒုင်မာန်ရ။ ဒဒန်တၟိဏအ်ဂှ် သြိုင်လဝ် ဗဒါဲ ဒဒန်တြေံ နကုနဲပညာဇပါန် အေဂျေန်သဳပရေင်ပံင်တောဲဍုင်နာနာဇပါန် ဗွဲခမၞန် (JICA) မကော်ဂး ဇိစ ရ။ &lt;ref&gt;{{cite news |last= |first= |date=10 March 2025 |title=နှစ် (၈၀) ပြည့် တပ်မတော်နေ့ကို ကြိုဆိုဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် ကရင်ပြည်နယ် ကော့ကရိတ်မြို့အနီးရှိ ဂျိုင်း (ကော့ကရိတ်) တံတားဖွင့်ပွဲအခမ်းအနား ကျင်းပ |url=https://www.moi.gov.mm/news/68151|work=ပြည်ထောင်စု သမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်အစိုးရ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန |location= |access-date=11 March 2025|quote=ဂျိုင်း (ကော့ကရိတ်) တံတားအဟောင်းသည် သက်တမ်းကြာမြင့်လာပြီး တံတားခံနိုင်ဝန်အား ကန့်သတ်ချက်ရှိလာသည့်အတွက် တံတားဟောင်းနေရာတွင် ဂျပန်နည်းပညာဖြင့် တံတားအသစ်အား ဂျပန်အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးအေဂျင်စီ (JICA) ၏ သက်သာသောအတိုးနှုန်းချေးငွေဖြင့် အကောင်အထည်ဖော်ဆောင်ရွက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

ဂျိုင်း (ကော့ကရိတ်) တံတားသည် အရှေ့-အနောက်စီးပွားရေးစင်္ကြံလမ်းမကြီး(East-West Economic Corridor) ပေါ်တွင် တည်ဆောက်ထားသော သံမဏိကြိုးဆိုင်းတံတားဖြစ်ပြီး အရှည် ၁၉၀၃ ပေ၊ ယာဉ်သွားလမ်း အကျယ် ၄ လမ်းသွားနှင့် လူသွားလမ်း တစ်ဖက်လျှင် ၁ ဒသမ ၂ မီတာစီဖြင့် တည်ဆောက်ထားသည်။ ရေလမ်းကင်းလွတ်အမြင့် ၃၅ ပေရှိပြီး ရေလမ်းကင်းလွတ်အကျယ် ၅၉၁ ပေ ရှိကာ တံတား၏ခံနိုင်ဝန်မှာ ယာဉ်တစ်စီးချင်းအလိုက် ၇၅ တန် ဖြစ်ပြီး တံတား၏ ပင်မရေလယ်တိုင်(Pylon)ကို ဂျပန်နည်းပညာ Steel Shell နှင့် Concrete ပေါင်းစပ်ထားသည့် Extradosed Bridge အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=saw&gt;{{cite news|last=ကျော်|first=စောသန်း|date=27 September 2025|title=ဂျိုင်း(ကော့ကရိတ်)တံတား တည်ဆောက်မှု ၈၆ ရာခိုင်နှုန်း ပြီးစီး|url=https://mdn.gov.mm/my/giungkeaakrittttnttaa-ttnnycheaakmu-86-raakhiungnun-piicii|work=Myanmar Digital News|location=|access-date=11 March 2025|quote=ယခုတည်ဆောက်နေသည့် ဂျိုင်း(ကော့ကရိတ်) တံတားကို ဂျပန်းယန်း ၆ဒသမ၈ ဘီလီယံ  အကုန်ကျခံ၍ တည်ဆောက်လျက်ရှိပြီး တံတား အရှည် (၁၉၀၃)ပေ ၊ ယာဉ်သွား လမ်း အကျယ်(၇၄)ပေ၊ ယာဉ်တစ်စီးချင်းခံနိုင်ဝန် တန်(၆၀) ရှိကာ လေးလမ်းသွားတံတား ၊ သုံးခန်းတွဲ ကြိုတင်အားဖြည့် သံကူကွန်ကရစ် ကြိုးဆိုင်းတံတား အမျိုးအစား ဖြစ်ကြောင်း သိရသည်။}}{{Dead link|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; 

== စမြိုင် ကေုာံ ဘဏ္ဍာ ==
ဒဒန်ဇုက်တြေံဂှ် ဟိုတ်နူ ဟွံခိုင်တုဲ သြိုင် ဒဒန်တၟိ ဗဒါဲ ဒဒန်တြေံဂှ်ရ။ သၞာံ ၂၀၁၈ ဂိတုဨပြဳ ၁၃ ဂှ် နူ ဌာနဝန်ဇၞော်ပရေင်သြိုင်ခၞံ ကဵု သတိ ဒဒှ်ရ ဒဒန်ဇုက်တြေံဂှ် လျိုင်ဇြိုင်ဇြိုင် ဒုင်ဟွံမာန်ရတုဲ ကွဳစက် မနွံ လျိုင် ၁၃ တာန် ကု အောန် နူဂှ်ဟေင် ကဵု အခေါင်မတတ် ဒဒန်ဇုက်တြေံဂှ်ရ။ သွက်ကွဳစက် မဇြိုင်နူ ၁၃ တာန်မ္ဂး သ္ဒးတတ် ဒဒန် Pontoon မစွံလဝ် ဗဒါဲဒဒန်ဂှ်ရောင်။&lt;ref&gt;{{cite news|last=|first=|date=13 April 2018|title=ဂျိုင်း (ကော့ကရိတ်)ကြိုးတံတားနှင့် ပတ်သက်၍ အသိပေးနှိုးဆော်ချက် ထုတ်ပြန်|url=https://xinhuamyanmar.com/news/myanmar/science-technology/%E1%80%82%E1%80%BB%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8-%E1%80%80%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%B7%E1%80%80%E1%80%9B%E1%80%AD%E1%80%90%E1%80%BA-%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8/|work=ဆင်ဟွာသတင်း|location=|access-date=12 March 2025|quote=ကရင်ပြည်နယ်အတွင်းရှိ သထုံ – ဘားအံ – ကော့ကရိတ် – မြဝတီ လမ်းပေါ်ရှိ ဂျိုင်း (ကော့ကရိတ်) ကြိုးတံတား၏ သက်တမ်းနှင့် ခံနိုင်ဝန် အင်အား လျော့နည်းလာမှုကြောင့် (၁၉-၄-၂၀၁၈)ရက်နေ့မှ စတင်၍ အဆိုပါ ကြိုးတံတားပေါ်သို့ ၁၃တန်(ယာဉ်+ကုန်)နှင့်အောက် ယာဉ်များသာ ဖြတ်သန်းခွင့်ပြုမည်ဖြစ်ကြောင်း ဆောက်လုပ်ရေးဝန်ကြီးဌာန မှယနေ့ အသိပေးနှိုးဆောက်ချက် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။

၁၃တန်(ယာဉ်+ကုန်)အထက် ယာဉ်များမှာ အဆိုပါ ကြိုးတံတားဘေးရှိ Pontoon တံတားပေါ်မှ ဖြတ်သန်းကြရမည် ဖြစ်ကြောင်း အသိပေးနှိုးဆော် အပ်ပါသည်ဟူ၍ပါရှိသည်။ (Xinhua)|accessdate=12 March 2025|archivedate=29 September 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250929051412/https://xinhuamyanmar.com/news/myanmar/science-technology/%E1%80%82%E1%80%BB%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8-%E1%80%80%E1%80%B1%E1%80%AC%E1%80%B7%E1%80%80%E1%80%9B%E1%80%AD%E1%80%90%E1%80%BA-%E1%80%80%E1%80%BC%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%B8/}}&lt;/ref&gt;

ဒဒန်တၟိဂှ် နူ JICA ဖံင်ဒေရှေန် ဖအိုတ် သြန် ၆,၈ အသင်ဃဲ (ဗဳလဳယာန်)ယာန်ဇပါန် တုဲ နူ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂိတု မေ ၃ ဂှ် စသြိုင်လဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last= |first= |date=23 October 2023 |title=ဂျိုင်း ကော့ကရိတ် တံတားသစ် ဖွင့်ပွဲလုပ်ရန် ကျုံဒိုးဒေသအတွင်း စစ်တပ်အင်အားတိုးချဲ့လှုပ်ရှားနေ |url=https://www.bnionline.net/mm/news-102000|work=သံလွင်တိုင်းမ် |location= |access-date=11 March 2025|quote=JICA ဂျပန်ဖောင်ဒေးရှင်း၏ ကျပ်ငွေ ၆ ဒဿမ ၈( ၆.‌၈) ဘီလီယံ အကုန်အကျခံ ဆောက်လုပ် ပေးထား သည့် ဂျိုင်း (ကော့ကရိတ်) တံတားသစ်ကို ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ မေလ ၃ ရက်က စတင် တည်ဆောက်နေခြင်းဖြစ်သည်။}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=saw/&gt; သၞာံ ၂၀၂၅ ဂိတုမာတ် ၁၀ ဂှ် ကၠောန် သဘင်ပံက်ဒဒန်ရ။ ပ္ဍဲ သဘင်မပံက်ဒဒန်ဂှ် ဝန်ဇၞော်ကၟိန်ဍုင် ဥူမျိုးသန့် ဌာနဝန်ဇၞော်မသြိုင်ခၞံ၊ သကိုပ်ဝန်ဇၞော် တွဵုရးဍုင်ကရေင် စောမြင့်ဦး ကောံ ကုဝန်ဇၞော်ဂမၠိုင် တွဵုရးကရေင် ကောံ ကုဒုတိယသကိုပ်ရး ဂဥုပ်ဌာနပၞာန်အဂၞဲ ကောံ ကုညးတာလျိုင်ဌာနဇၞော်ဇၞော်ဂမၠိုင် တိုန်စိုပ်လဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last= |first= |date=10 March 2025 |title=နှစ် (၈၀) ပြည့် တပ်မတော်နေ့ကို ကြိုဆိုဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် ကရင်ပြည်နယ် ကော့ကရိတ်မြို့အနီးရှိ ဂျိုင်း (ကော့ကရိတ်) တံတားဖွင့်ပွဲအခမ်းအနား ကျင်းပ |url=https://www.moi.gov.mm/news/68151|work=ပြည်ထောင်စု သမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်အစိုးရ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန |location= |access-date=11 March 2025|quote=နှစ် (၈၀) ပြည့် တပ်မတော်နေ့ကို ကြိုဆိုဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် ကရင်ပြည်နယ် ကော့ကရိတ်မြို့အနီးရှိ ဂျိုင်း (ကော့ကရိတ်) တံတားအရှည် ၁၉၀၃ ပေ ဖွင့်ပွဲအခမ်းအနားကို ယနေ့နံနက်ပိုင်းတွင် အဆိုပါတံတား၌ ကျင်းပရာ ဆောက်လုပ်ရေးဝန်ကြီးဌာန ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဦးမျိုးသန့်၊ ကရင်ပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ် ဦးစောမြင့်ဦးနှင့် ပြည်နယ်ဝန်ကြီးများ၊ အရှေ့တောင်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ် ဒုတိယတိုင်းမှူး၊ ဌာနဆိုင်ရာ တာဝန်ရှိသူများ၊ ဖိတ်ကြားထားသည့် ဧည့်သည်တော်များနှင့် တိုင်းရင်းသားရိုးရာယဉ်ကျေးမှုအဖွဲ့များ တက်ရောက်ကြသည်။

ဦးစွာ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီး ဦးမျိုးသန့်၊ ကရင်ပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ် ဦးစောမြင့်ဦး၊ ကရင်ပြည်နယ် တရားလွှတ်တော်တရားသူကြီးချုပ် ဦးညွန့်လင်း၊ ကရင်ပြည်နယ် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေးဝန်ကြီး ဦးညီညီဇော်နှင့် အရှေ့တောင်တိုင်းစစ်ဌာနချုပ် ဒုတိယတိုင်းမှူးတို့က ဂျိုင်း (ကော့ကရိတ်)  တံတားကို ဖဲကြိုးဖြတ်၍ ဖွင့်လှစ်ပေးပြီး ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးနှင့် ကရင်ပြည်နယ်ဝန်ကြီးချုပ်တို့က တံတားကမ္ပည်းမော်ကွန်းအား စက်ခလုတ်နှိပ်ဖွင့်လှစ်ပေးကာ အမွှေးနံ့သာရည်များပက်ဖျန်းပြီး တံတားပေါ်မှ ဖြတ်သန်းကြည့်ရှုစစ်ဆေးကြသည်။}}&lt;/ref&gt; အဃောမကၠောန်ဒၟံင် သဘင်မပံက်ဒဒန်ဂှ် နူ [[ဒပ်ပၞာန် ဗၠးၜးဍုင်မည်|ဒပ်ပၞာန် ဗၠးၜးဍုင်မည်]] ဂကောံဒရုမ် Spring UAV Force - G3 Fixed-wing ဗလးဏာ ဒရုမ်ပိဖဍိုက်၊ အခိင်ဂယး ၅း၃၈ မွဲဖဍိုက်၊ ၅း၄၃ မွဲဖဍိုက်၊ ၈း၃၀ မွဲဖဍိုက်တုဲ ဆၜိုတ်မခေပ်ဇုက်ဗၠဲတုဲဂှ် ညးတာလျိုင်တအ် ဒးဒြေပ်ပါဲရ။ ကောန်ပၞာန်ဗၟာ ၃ တၠ ဒးချိုတ်အာ၊ ၜိုတ် ၅ တၠ ဒးအာဝပ်ရ။ ဟိုတ်နူ Jammer နူဒပ်ပၞာန်ဗၟာတုဲ ဗုမ်မတောဲလဝ် ပ္ဍဲဒရုမ်မွဲမဂှ် ကလဟ် ဒတုံစှ်ေ ဗဒါဲဘာဗတောန်လိက်တုဲ ညးဍုင်ကွာန်မွဲတၠလေဝ် ဒးအာ ဝပ်ညိညကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite news |last= |first= |date=10 March 2025 |title=ဂျိုင်းတံတား ဖွင့်ပွဲအခမ်းအနားအား တိုက်ခိုက်မှု သတင်းထုတ်ပြန်ချက်.. |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fpermalink.php%3Fstory_fbid%3Dpfbid02HN8CcbtBPW4FzV1UeLyDCHjUEqeghEJPBXrayHzg9gET4xME6woohxhrc6XWJrRMl%26id%3D100087784783855&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|work=Mon Liberation Army |location= |access-date=12 March 2025|quote=
လလောင်တြး G-3 ထောံမခတိုဟ် ပ္ဍဲအခန်ကၞာ ပံက်ဒဒန်ၜဳဂြာင်
စၟတ်တ္ၚဲ ၁၀၊ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်၊ သက္ကရာဇ် ၂၀၂၅။
နူကဏေံတေံ အခိင်ဖါပ်နူဂယး ၅နာဍဳ၃၈မီနေတ် ဂကောံDrone G-3 fixed-wing Spring UAV Force ဒပ်ပၞာန်ဗၠးၜးဍုင်မည်(M.L.A)ပိုဲ ဖျေံမခတိုဟ်ပ္ဍဲကဵုအခန်ကၞာပံက်ဒဒန်ၜဳဂြာင် ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက် တွဵုရးကရေင် တုဲ ညးတာလျိုင်မတိုန်စိုပ် ဌာနဝန်ဇၞော်ပရေင်သိုင်ခၞံ ဥူမျိုဝ်တာန်
သ္ကိုပ်ဝန်ဇၞော်တွဵုရးကရေင် ဥူစောမျေအ်
ဒု-သ္ကိုပ်ရး (ဌာန်ဒေသဒိုဟ်အဂၞဴ)သ္ကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော် ဗညာဝေန်
ညးဇၞော်သၞောဝ်ဓဝ် တွဵုရးကရေင် (ဦးညႊန်႔လင်း)
ဝန်ဇၞော်ပရေင်ဆက်စၠောံဂၠံင်ဍာန် ဥူညီညီသေဝ် တအ်ဒးဂြိပ်ပြးဇး တုဲ ကောန်သဂံင် ကံင်ဇြဳပၞာန်တၠအဝဵု ပိတၠ ဒဝပ်တုဲ ယိုက်ဇက်ဏာကဵု ကွဳစက်ကာရ။ ဗွဲမအောန်စိုတ်ဟေင် ညးဍုင်ကွာန် ဒးအာဝပ် ၁တၠကီုရ။ နူကံင်ဇြဳပၞာန် ဒဝပ်၅တၞပြင်ပြင်တုဲ ချိုတ်အာ၃တၠ နွံရ။ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်ရ နူညးဍုင်ကွာန်တအ် လ္ပတိုန်စိုပ် ပေါဲ /သဘင်/အခန်ကၞာ ကံင်ဇြဳပၞာန်ဗၟာတအ်အိုတ်ညိဂှ် မိက်ဂွံကဵုဏာသတိ ရအဴ။}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

[[ကဏ္ဍ:ဒဒန်]]</text>
      <sha1>rjujimsuugc1vguwmtzx1j28eqzx1k8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂလူတာတိုင်ယောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7117</id>
    <revision>
      <id>56633</id>
      <parentid>48318</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:01:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13238" sha1="poa1dohoiz9e1sofr5bqllzb9pexvf8" xml:space="preserve">== Lead section ==
'''ဂလူတာတိုင်ယောန်''' (အၚ်္ဂလိက်: Glutathione) ဟွံသေင်မ္ဂး မပြာကတ်တဴ နကဵုယၟုဗွဲခမၞန် '''ဂလူတာ''' (GLUTA) ဝွံ ဒှ်ဓါတ်ဒစးအံက်သဳဒေန် (Antioxidant) အဓိကမွဲ မနွံဒၟံင် ပ္ဍဲကလာပ်ရုပ် (Cells) သတ်မနွံကဵုလမျီု သီုဖအိုတ်၊ သတ်တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆုဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Meister1983&quot;&gt;Meister, A., &amp; Anderson, M. E. (1983). Glutathione. ''Annual Review of Biochemistry'', 52(1), 711–760.&lt;/ref&gt; ဓါတ်ဏအ်ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုအမဳနဝ်အက်သိဒ် (Amino acids) ပိဂကူ မပ္တံကဵု ဂလူတာမိတ (Glutamate)၊ သေတ်သတဳအေန် (Cysteine) ကေုာံ ဂလိုင်သဳအေန် (Glycine) တအ်ရ။ ဂလူတာတိုင်ယောန်ဝွံ နွံကဵုတာလျိုင်ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲအရာမစဵုဒၞာကလာပ်ရုပ် ညံင်ဟွံဂွံလီုလာ် နူကဵုဓါတ်အန္တရာယ် (Reactive oxygen species)၊ ပရေင်သအးဇ္ၚးဂျိ (Detoxification) ကေုာံ ပရေင်ထံက်ပင် သၞောတ်စဵုဒၞာယဲရ။&lt;ref name=&quot;Pizzorno2014&quot;&gt;Pizzorno, J. (2014). Glutathione! ''Integrative Medicine: A Clinician's Journal'', 13(1), 8–12.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဂလူတာတိုင်ယောန်ဝွံ မၞိဟ်တအ်စိုတ်လုပ်လာ်ဂၠိုင်ကၠုင် ပ္ဍဲကဏ္ဍပရေင်ကျေဝ်ဂေါဝ် (Aesthetics) ဟိုတ်နူကဵုဍေဟ်နွံကဵု အစောံသတ္တိ မလေပ်ကၟာတ်လဒဵုလဝ် ဓါတ်မယ်လာနဳေန် (Melanin) မပကဵုညံင်စၞာံဂွံဗုတၟးတိုန်ရ။&lt;ref name=&quot;Villarama2005&quot;&gt;Villarama, C. D., &amp; Maibach, H. I. (2005). Glutathione as a depigmenting agent: an overview. ''International Journal of Cosmetic Science'', 27(3), 147–153.&lt;/ref&gt; ၜိုန်ရဍေဟ်နွံကဵုဂုဏ်ဖိုလ်ဂၠိုင်ကီုလေဝ် ပရေင်သုင်စောဲလောန်ကာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်သုင်စောဲဗၠေတ်နဲတအ်ဂှ် နွံကဵုဘဲအန္တရာယ် မဒးစွံသတိ ဗွဲမဇၞော်ရ။

== History ==
=== ပရေင်ဆဵုဂဗ ကေုာံ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကိုပ်ကၠာ ===
ဂလူတာတိုင်ယောန်ဝွံ စတင်ဆဵုဂဗလဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၈ နကဵုတၠပညာ ဓာတုဗေဒ ညးမနွံယၟု J. de Rey-Pailhade ရ။&lt;ref name=&quot;ReyPailhade1888&quot;&gt;de Rey-Pailhade, J. (1888). Sur un corps d'origine organique hydrogénant le soufre à froid. ''Comptes Rendus de l'Académie des Sciences'', 106, 1683–1684.&lt;/ref&gt; ညးတေအ် ဆဵုကေတ်ဓါတ်မွဲဂကူ ပ္ဍဲကဵုယိဟ် (Yeast) တုဲ ကဵုလဝ်ယၟု &quot;philothion&quot; ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၁ အစာသိပ္ပံ Frederick Gowland Hopkins ကလေင်လ္ၚတ်တုဲ ကဵုလဝ်ယၟု &quot;Glutathione&quot; အတိုင်မပြာကတ်ဒၟံင် စဵုကဵုလၟုဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Hopkins1921&quot;&gt;Hopkins, F. G. (1921). On an autoxidisable constituent of the cell. ''Biochemical Journal'', 15(2), 286–305.&lt;/ref&gt;

=== ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲကဏ္ဍပညာဂဥုဲ ===
ပ္ဍဲအကြာသၞာံ ၁၉၇၀-၁၉၈၀ တအ်ဂှ် တၠပညာတအ် ဆဵုကေတ်တာလျိုင်အဓိက ဂလူတာတိုင်ယောန် ပ္ဍဲအရာမရီုဗင်ဖျေင် (Liver) သွက်ဂွံပ္တိတ်ဂျိရ။ နူဂှ်မွဲကဆံင် ပရေင်သုင်စောဲ ဂလူတာတိုင်ယောန် နဒဒှ်ဂဥုဲထံက်ပင် (Supplement) သွက်ညးယဲကေန်သာ (Chemotherapy) ကေုာံ ညးယဲဖျေင်တအ် စတင်ပြာကတ်ကၠုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Ballatori2009&quot;&gt;Ballatori, N., et al. (2009). Glutathione dysregulation and the etiology and progression of human diseases. ''Biological Chemistry'', 390(3), 191–214.&lt;/ref&gt;

== Definitions and Core Principles ==
=== တာလျိုင် ဓါတုဇဳဝ (Biochemical Functions) ===
ဂလူတာတိုင်ယောန်ဝွံ ကၠောန်ကမၠောန် နဒဒှ် &quot;သကိုပ်ဓါတ်ဒစးအံက်သဳဒေန်&quot; (Master Antioxidant) ရ။ ဍေဟ်စဵုဒၞာကဵု DNA ကေုာံ ကလာပ်ရုပ်တအ် ညံင်ဟွံဂွံလီုလာ် နူကဵု အံက်သဳဒေန် (Oxidation) ရ။ 

=== ပရေင်သအးဇ္ၚးဂျိ (Detoxification) ===
ပ္ဍဲဖျေင်မၞိဟ်ပိုဲ ဂလူတာတိုင်ယောန်ဝွံ ပံင်ဗ္စပ်ကဵု ဂျိနာနာ (ဥပမာ- ဂျိနူဓါတ်ဂဥုဲ၊ ဂျိနူပွဳပွူသဘာဝ) တုဲ ပကဵုညံင်ဂျိတအ် ဂွံစှ်ေအာပ္ဍဲဍာ်တုဲ ပ္တိတ်ထောအ် နူကဵုခန္ဓကာယ နကဵုနဲကဲဓမ္မတာ (ဍာ်ဂြဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး အိက်) ရ။&lt;ref name=&quot;Wu2004&quot;&gt;Wu, G., et al. (2004). Glutathione metabolism and its implications for health. ''The Journal of Nutrition'', 134(3), 489–492.&lt;/ref&gt;

== Applications and Uses ==
=== ကဏ္ဍပညာဂဥုဲ (Medical Applications) ===
ဂလူတာတိုင်ယောန်ဝွံ သုင်စောဲဒၟံင် ပ္ဍဲအရာမလွဳယဲနာနာ-
* **ယဲဖျေင် (Liver diseases):** သုင်စောဲ သွက်ဂွံလွဳယဲဖျေင်ကၠေင် (Fatty liver) ကေုာံ ဖျေင်သရ။
* **ယဲဒြဟတ်စဵုဒၞာဍိုန် (Immunity):** ထံက်ပင်ကဵု ညးမနွံကဵု ယဲဒြဟတ်စဵုဒၞာဍိုန်တအ်ရ။
* **ယဲအာရုံ (Neurological disorders):** လ္ၚတ်ဒၟံင် သွက်ဂွံသုင်စောဲ ပ္ဍဲယဲပါကိန်သိုန် (Parkinson's) ကေုာံ ယဲအယ်လ်ဇိုင်းမား (Alzheimer's) ရ။&lt;ref name=&quot;Sechi1996&quot;&gt;Sechi, G., et al. (1996). Reduced intravenous glutathione in the treatment of early Parkinson's disease. ''Progress in Neuro-Psychopharmacology and Biological Psychiatry'', 20(7), 1159–1170.&lt;/ref&gt;

=== ကဏ္ဍပရေင်ကျေဝ်ဂေါဝ် (Aesthetic Applications) ===

ဣဏအ်ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍမၞိဟ်တအ် သုင်စောဲဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ရ။ ဂလူတာတိုင်ယောန်ဝွံ အာကၟာတ်လဒဵုလဝ် အေန်ဇြာင် (Tyrosinase) မဒှ်အရာမခၞံဗဒှ်ကဵု မယ်လာနဳေန် (Melanin) ရ။
* **စၞာံဗုတၟး:** ပကဵုညံင်စၞာံလမ္စံက် (Eumelanin) ဂွံပြံင်အာ နဒဒှ်စၞာံဗု (Pheomelanin) ရ။
* **ဖအောန်ဖျေဟ်ဗွဲစၞာံ:** ရီုဗင်ကဵု သရစၞာံ၊ ဗွဲစၞာံ ကေုာံ စၞာံလီုလာ် နူသၟဝ်တ္ၚဲရ။&lt;ref name=&quot;Villarama2005&quot;/&gt;

== Administration and Safety ==
=== နဲကဲသုင်စောဲဂမၠိုင် ===
၁။ **နကဵုဂဥုဲမ (Oral supplements):** ဒှ်နဲကဲလောဲသွာ ဆဂး ပရေင်ဇြောတ်ကေတ် (Absorption) နွံအောန်ရ။
၂။ **နကဵုနဲထပက်ဆီ (Intravenous / IV):** ဒှ်နဲကဲပြဟ်အိုတ် ကေုာံ ကလိဂွံဖိုလ်ဂၠိုင်အိုတ်ရ။
၃။ **နကဵုနဲထံက်ပင်သဘာဝ:** စစၞစ မနွံကဵုဓါတ်သြာဲဖာ (Sulphur) မပ္တံကဵု ခအေက်၊ လသိုင်ဗကေတ် ကေုာံ သၞေဝ်သၚေက်ဂမၠိုင်ရ။

=== ဘဲအန္တရာယ် ကေုာံ တင်စွံသတိ (Side Effects and Safety) ===
ၜိုန်ရနွံကဵုဖိုလ်ကီုလေဝ် ယဝ်သုင်စောဲလောန်ကာဲမ္ဂး-
* ကတဵုဒှ်မာန် ယဲကောန်ကၟအ် (Kidney problems)။
* ယဲစၞာံ ကေုာံ ပရေင်တိတ်အလာ (Allergic reactions)။
* အန္တရာယ် လတူသၞောတ် ဟဝ်မောန် (Hormonal imbalance) ရ။&lt;ref name=&quot;PhilFDA2011&quot;&gt;Food and Drug Administration Philippines. (2011). ''Advisory on the Safety of Intravenous Glutathione for Skin Whitening''. Advisory No. 2011-004.&lt;/ref&gt;

== See also ==
* [[Antioxidant]]
* [[Antioxidant]]
* [[Melanin]]
* [[Liver]]
* [[Oxidative stress]]

== References ==
{{cite journal |last=Meister |first=A. |title=Glutathione |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-biochemistry_1983_52_annual/page/711 |journal=Annual Review of Biochemistry |year=1983 |volume=52 |pages=711-760}}
{{cite journal |last=Pizzorno |first=J. |title=Glutathione! |journal=Integrative Medicine: A Clinician's Journal |year=2014 |volume=13 |issue=1 |pages=8-12}}
{{cite journal |last=Villarama |first=C.D. |title=Glutathione as a depigmenting agent |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-cosmetic-science_2005-04_27_2/page/n68 |journal=International Journal of Cosmetic Science |year=2005 |volume=27 |pages=147-153}}
{{cite journal |last=Wu |first=G. |title=Glutathione metabolism and its implications for health |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-nutrition_2004-03_134_3/page/489 |journal=The Journal of Nutrition |year=2004 |volume=134 |pages=489-492}}
{{cite journal |last=Ballatori |first=N. |title=Glutathione dysregulation and etiology of human diseases |journal=Biological Chemistry |year=2009 |volume=390 |pages=191-214}}
{{cite news |title=Advisory on the Safety of Intravenous Glutathione |publisher=Food and Drug Administration Philippines |date=2011-05-15}}
{{cite journal |last=Sechi |first=G. |title=Reduced intravenous glutathione in Parkinson's disease |journal=Progress in Neuro-Psychopharmacology |year=1996 |volume=20 |pages=1159-1170}}
{{cite book |last=Lu |first=S.C. |title=Glutathione Synthesis |publisher=Biochimica et Biophysica Acta |year=2013}}
{{cite journal |last=Droge |first=W. |title=Free Radicals in the Physiological Control of Cell Function |journal=Physiological Reviews |year=2002}}
{{cite web |title=Glutathione Compound Summary |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Glutathione |publisher=National Center for Biotechnology Information}}
{{cite journal |last=Pastore |first=A. |title=Analysis of glutathione: Implication in redox and detoxification |journal=Clinica Chimica Acta |year=2003}}
{{cite journal |last=Allen |first=J. |title=Effects of Oral Glutathione Supplementation |journal=Journal of Alternative and Complementary Medicine |year=2011}}
{{cite news |title=Warning Letter regarding Unapproved Injectable Drugs |publisher=U.S. Food and Drug Administration |year=2015}}
{{cite journal |last=Sitohang |first=I.B. |title=Systemic Glutathione as a Skin-Lightening Agent in Adults |journal=Dermatology Research and Practice |year=2020}}
{{cite journal |last=Handog |first=E.B. |title=An open-label trial of the safety and efficacy of oral glutathione |journal=International Journal of Dermatology |year=2016}}

== External links ==
* [https://www.webmd.com/vitamins/ai/ingredientmono-717/glutathione Glutathione Overview on WebMD]
* [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Glutathione PubChem Summary for Glutathione]
* [https://www.sciencedirect.com/topics/biochemistry-genetics-and-molecular-biology/glutathione ScienceDirect: Glutathione Topics]

[[Category:Antioxidants]]
[[Category:Biochemistry]]
[[Category:Skin care]]
[[Category:Metabolism]]
[[Category:Dietary supplements]]
[[Category:Dermatology]]
[[Category:Peptides]]</text>
      <sha1>poa1dohoiz9e1sofr5bqllzb9pexvf8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နဲပညာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7357</id>
    <revision>
      <id>56610</id>
      <parentid>56120</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:28:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22002" sha1="omwxpbyjhfjw3x3niqvmd187cm8stwh" xml:space="preserve">'''နဲပညာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Technology'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်စကာ လညာတ် သိပ္ပံ ကေုာံ သမ္တီ ပညာ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ကိရိယာ၊ စက်ယန္တရား၊ ကေုာံ လၟေင် ကမၠောန် သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ ကေုာံ ပခိုဟ် ပတိုန် ဍာ်ဒကေဝ် ဘဝ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ ဝေါဟာရ ဏအ်ဝွံ ပြးဇး ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကဏ္ဍ ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ပိုယ် တုဲ၊ ဍေဟ် ပံင်ကောံ လဝ် အရာ မပ္တံကဵု သၞောတ် [[ကောန်ပျူတာ]] (Computer systems)၊ ကွတ်ပညာ ပရေင်သြိုင်ခၞံ၊ လွပ် ပရေင်ယဲ၊ ကေုာံ နဲကဲ စကာ ဒြဟတ် သဘာဝ တအ် သီုဖအိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;arthur&quot;&gt;{{cite book |last=Arthur |first=W. B. |title=The Nature of Technology: What It Is and How It Evolves |publisher=Free Press |year=2009 |pages=25-30}}&lt;/ref&gt;

နဲပညာ ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက မပလီုပလာ် ကေုာံ ပြံင်လှာဲ (Driving force) ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိ ရ။ စတမ် နူကဵု ခေတ် ကောန်မၞိဟ် တအ် စကာ ပၟတ် ကေုာံ ကိရိယာ တၟအ် စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) တ္ၚဲဏအ်၊ နဲပညာ ဝွံ ဆက် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဒၟံင် ဟွံမဲ ကဵု အပိုတ်အခြာ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ နဲပညာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူ၊ သဳအိုရဳ၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Cpu_die.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ [[မိုက်ခရဝ်ပရဝ်သေသသာ]] (Microprocessor) မဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် နဲပညာ ဒဳဂျဳတေဝ် ခေတ်တၟိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;Technology&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ τέχνη (techne) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ကွတ်တဲ၊ ပညာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အစောံသတ္တိ&quot; ကေုာံ λογία (logia) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်လ္ၚတ်&quot; ရ။ 

ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ နဲပညာ ဝွံ ပါ်ကရေက် လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ၃ သာ် -
# '''ကိရိယာ ကေုာံ စက် (Tools and Machines):''' ရုပ်ဝတ္ထု မပ္တံကဵု ကွဳစက်၊ ဖုန်၊ ကေုာံ စက်ရုင် တအ်။
# '''လၟေင် ကမၠောန် (Processes and Methods):''' နဲကဲ မကၠောန် ပတိတ် အရာ မွဲမွဲ (ဥပမာ - လၟေင် ပတိတ် ပသဲ)။
# '''သၞောတ် (Systems):''' သၞောတ် မပံင်ကောံ လဝ် နဲပညာ နာနာ သာ် (ဥပမာ - သၞောတ် [[အေန်တာနေတ်]] (Internet) ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် ပရေင်ပလံင် ကပေါတ်)။

နဲပညာ ကဵု သိပ္ပံ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ညံင်ရဴ မသြိုဟ် ကဵု စး ကီု ရ။ သိပ္ပံ ဂှ် လ္ၚတ် သဘာဝ တုဲ ဂၠာဲ သမ္တီ ပညာ တၟိ ရ၊ နဲပညာ ဂှ် စကာ သမ္တီ ပညာ ဂှ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် အရာ မနွံကဵု ဖဵု သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နဲပညာ ဝွံ ဒှ် ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် ကီု ရ။ တၠပညာ ဝင် တအ် ပါ်လဝ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ နဲပညာ နကဵု ခေတ် အဓိက ဂမၠိုင် ရ -&lt;ref name=&quot;kranzberg&quot;&gt;{{cite journal |last=Kranzberg |first=M. |title=Technology and History: 'Kranzberg's Laws' |url=https://archive.org/details/sim_technology-and-culture_1986-07_27_3/page/544 |journal=Technology and Culture |volume=27 |issue=3 |pages=544-560 |year=1986}}&lt;/ref&gt;

* '''ခေတ် တၟအ် (Paleolithic &amp; Neolithic Ages):''' ကောန်မၞိဟ် တအ် စ ဖန်ဗဒှ် ကိရိယာ တၟအ် သွက်ဂွံ လၟုဲ သတ် တုဲ၊ လက္ကရဴ ဂှ် လ္ၚတ် တီ ကၠုင် နဲကဲ ပတိုန် ပၟတ်၊ သြိုင် သ္ၚိ၊ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ (Agriculture) ရ။
* '''ခေတ် ဗရိုတ် ကေုာံ ပသဲ (Bronze and Iron Ages):''' ကောန်မၞိဟ် တအ် မာန် စကာ ပသဲ ကေုာံ ဗရိုတ် သွက်ဂွံ ကၠောန် လွဟ် ကေုာံ ကိရိယာ မခိုင်ကၠိုက်၊ မကတဵုဗဒှ် ကဵု ဍုင် ကေုာံ အေန်ပါယာ ဇၞော်ဇၞော် တအ် ရ။
* '''ခေတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရုင်စက် (Industrial Revolution):''' ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ တေအ်၊ ပရေင်ခၞံဗဒှ် စက် ဒြဟတ် ဍာ် (Steam engine) ဂှ် ပြံင်လှာဲ လဝ် လၟေင် ပတိတ် ကပေါတ် နူကဵု တဲ စိုပ် အာ စက်ယန္တရား ဇၞော်ဇၞော် ရ။
* '''ခေတ် တင်ဂၞင် (Information Age):''' စတမ် နူ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ လပါ်ကဝက်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ထရန်သစ်စတာ (Transistor)၊ [[ကောန်ပျူတာ]] (Computer)၊ ကေုာံ အေန်တာနေတ် တအ်ဂှ် ပလီုပလာ် လဝ် ပရေင်ဆက်စပ် ဂၠးတိ အလုံအိုတ်သီု ရ။

== ၃။ ဂကူ နဲပညာ အဓိကဂမၠိုင် (Major Types of Technology) ==
နဲပညာ ဝွံ ပြးဇး ဒၟံင် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ နာနာ သာ် တုဲ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု တင်ရန်တၟအ် တၞဟ်ခြာ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ နဲပညာ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ်တအ်
|-
! ဂကူ နဲပညာ
! တင်ရန်တၟအ်
! ဥပမာ လွပ်
|-
| '''နဲပညာ တင်ဂၞင် (IT)'''
| သွက်ဂွံ သိပ်၊ တွက်ဂၞန်၊ ကေုာံ ပလံင် တင်ဂၞင်။
| ကောန်ပျူတာ၊ အေန်တာနေတ်၊ [[ဒေတာဘေ့စ်]] (Database)။
|-
| '''နဲပညာ ပရေင်ထတ်ယုက် (Medical)'''
| သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ယဲ၊ လွဳယဲ၊ ကေုာံ မင်မဲ လမျီု။
| စက် MRI၊ ဂဥုဲ ဗက်သေန်၊ စက်ရုပ် လွဳယဲ (Surgical robots)။
|-
| '''နဲပညာ ကွဳစက် (Transportation)'''
| သွက်ဂွံ ပလံင် မၞိဟ် ကေုာံ ကပေါတ် နူ ဌာန် မွဲ စိုပ် မွဲ။
| က္ၜင်ကျာ၊ ကွဳစက် ဟွံမဲ မၞိဟ်ဒဳ၊ [[က္ၜင်ကျာ အကာသ]] (Spacecraft)။
|-
| '''နဲပညာ ပရေင်သြိုင်ခၞံ (Construction)'''
| သွက်ဂွံ သြိုင် သ္ၚိ၊ တိုက်၊ ကေုာံ ဒဒန် ဂမၠိုင်။
| စက် ယိုက် ကပေါတ် ဇြိုင်၊ 3D ပရင်တာ သွက် သ္ၚိ၊ တိုက် စဵုဒၞာ ထမိက်တိ။
|}

== ၄။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် (Impact on Society) ==
နဲပညာ ဝွံ ပြံင်လှာဲ လဝ် ဗီုပြင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂျိုင်သှ်ေ ကေုာံ ဆက်စပ် ရေင်သကအ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ လပါ် ခိုဟ် ဂှ်၊ နဲပညာ ပရေင်ဆက်စပ် မပ္တံကဵု [[မဳဒဳယာ သမာဇ]] (Social media) တအ် ပကဵု ညံင် ဂၠးတိ ဂွံ ကြပ်ညောန် တုဲ၊ လွပ် နဲပညာ တအ် ဖအောန် ဖျေဟ် ဇမ္ၚောဲ ကေုာံ အခိင် ရ။&lt;ref name=&quot;nye&quot;&gt;{{cite book |last=Nye |first=D. E. |title=Technology Matters: Questions to Live With |publisher=MIT Press |year=2006 |pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

ဆဂး နဲပညာ လေဝ် ကတဵုဗဒှ် ပြသၞာ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် မာန် ရ။ ပရေင်စွဲလမ်း (Addiction) လတူ စမတ်ဖုန် (Smartphones)၊ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကတဵုဒှ် ယဲ စိုတ်၊ ကေုာံ ပရေင်တြး ပရိုင်ပလီု (Fake news) တအ်ဝွံ ဒှ် အန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် တ္ၚဲဏအ် ရ။ 

== ၅။ နဲပညာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Technology and Economy) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ နဲပညာ ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် မဖန်ဗဒှ် ပရေင်တိုန်တက် ဇၞော်အိုတ် ရ။ စက်ယန္တရား ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် အလဵုအလဵု (Automation) တအ် ပကဵု ညံင် ကမၠောန် တအ် ဂွံ ပြဟ် ကေုာံ အိုတ် သြန် အောန် ရ။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ လၟုဟ် ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ သၞောတ် ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် အဳလက်ထရဝ်နစ် (E-commerce) ကေုာံ သြန် ဒဳဂျဳတေဝ် ရ။

ဆဂး၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် [[ဉာဏ်စက်]] ကေုာံ စက်ရုပ် တအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ဖေက်လန် ဒဒှ်ရ ဍေဟ်တအ် သ္ဂောအ် ကၠုင် အစားထိုး ကမၠောန် မၞိဟ် (Job displacement) ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။ တၠပညာ တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဒဒှ်ရ ကမၠောန် မကၠောန် လၟိုန် (Routine tasks) တအ် ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ဒးဒုင် ကေတ် ထောအ် နကဵု AI ကေုာံ စက်ရုပ် ပ္ဍဲ အကြာ ၂၀ သၞာံ ဂတ ဏအ် ရ။

== ၆။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပွဳပွူ သဘာဝ (Environmental Impact) ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နဲပညာ ရုင်စက် တအ်ဂှ် ကတဵုဗဒှ် လဝ် ပြသၞာ ပွဳပွူ သဘာဝ ဗွဲမဇၞော် မပ္တံကဵု ပရေင်ဟွံအးဇ္ၚး ကျာ၊ ပရေင်တူ ဓါတ်ကာဗောန်၊ ကေုာံ [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change) ရ။

ဆဂး၊ နဲပညာ ဏအ် ဟေင် ရ ပကဵု သွဟ် သွက်ဂွံ ပလေဝ် ပြသၞာ တအ် ဏအ်။ ကွတ်ပညာ တၟိ မပ္တံကဵု ဓါတ်ပၟတ် တ္ၚဲ (Solar energy)၊ ဓါတ်ပၟတ် ကျာ (Wind power)၊ ကေုာံ ကွဳစက် ဓါတ်လလဳ (Electric vehicles) တအ်ဝွံ ဒှ် နဲပညာ သၚေက် (Green technology) မရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင်ပလီုပလာ် သဘာဝ ရ။ 

== ၇။ စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ဒဿန နဲပညာ (Ethics and Philosophy of Technology) ==
နဲပညာ သၠုင် ကၠုင် မ္ဂး၊ လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] (Theory) ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် (Ethics) လေဝ် ဒးချပ် ကၠုင် ဂၠိုင် ရ။ တၠဒဿန မာတင် ဟာင်ဒေဂါ (Martin Heidegger) ချူလဝ် လိက်ပရေင် မပြာကတ် &quot;The Question Concerning Technology&quot; မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ နဲပညာ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ကိရိယာ သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မဖန်ဗဒှ် ဗီုပြင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ညာတ် ကေတ် ဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;heidegger&quot;&gt;{{cite book |last=Heidegger |first=M. |title=The Question Concerning Technology, and Other Essays |publisher=Harper &amp; Row |year=1977 |pages=12-15}}&lt;/ref&gt;

ပြသၞာ စိုတ်ဓါတ် အဓိက ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ပါလုပ် သီုကဵု -
* '''ပရေင်ဂီုကၠီု တင်ဂၞင် (Privacy):''' သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ ရုပ် ကေုာံ ဒေတာ ဇၞော် (Big Data) မလီုလာ် အခေါင် ပူဂိုလ်။
* '''စိုတ်ဓါတ် AI (AI Ethics):''' ယဝ်ရ စက် မာန် ချပ် ဂွံ မ္ဂး၊ ညးလဵု ဒးကေတ် တာလျိုင် ပ္ဍဲ အခိင် စက် ယောန်မှာ။
* '''ပါ်ခြာ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Divide):''' မၞိဟ် နွံ သြန် တအ် ဂွံ စကာ နဲပညာ ခိုဟ် တုဲ မၞိဟ် ဒိုက်ဂတ် တအ် ဒးသှ်ေ လက္ကရဴ။

== ၈။ နဲပညာ ခေတ်တၟိ မမံက်ဂတဝ် ကၠုင် (Emerging Technologies) ==
ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၂၁ ဏအ်၊ နဲပညာ တၟိ မာန် ပြံင်လှာဲ ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် မမံက်ဂတဝ် ကၠုင် ဒၟံင် ရ -
* '''[[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence):''' စက် မမာန် ချပ်၊ ဗတောန်၊ ကေုာံ သောင်ကလး ပြသၞာ တုပ် ညံင် မၞိဟ်။
* '''[[ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ]] (Quantum computing):''' ကောန်ပျူတာ မစကာ သဘာဝ ကွမ်တမ် သွက်ဂွံ တွက်ဂၞန် ဇြိုင်ဇြိုင် ဗွဲမပြဟ် ဇၞော် နူ ကောန်ပျူတာ ဓမ္မတာ မဳလဳယာန် ဆ။
* '''နဲပညာ ဗဳဇ (Biotechnology &amp; CRISPR):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ DNA သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ မပါကၠုင် နူ ဂဝ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် တၞံ မခံင် ကဵု ရာသဳဥတု။
* '''နဲပညာ နာနဝ် (Nanotechnology):''' ပရေင်ကၠောန် ကပေါတ် ပ္ဍဲ ကဆံင် အက်တမ် (Atoms) မာန် ခၞံဗဒှ် ဂဥုဲ တၟိ ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် ခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန်။

== ၉။ နဲပညာ ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ကေုာံ သိပ္ပံ (Technology in Education and Science) ==
နဲပညာ ဝွံ ပြံင်လှာဲ လဝ် ဗီုလဵု ကောန်မၞိဟ် တအ် ဗတောန် ပညာ ရ။ ခေတ် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဒးအာ ဘာ သွက်ဂွံ ကတ်လ္ၚတ် ကီုလေဝ်၊ တ္ၚဲဏအ် နကဵု သၞောတ် [[ပရေင်ဗတောန် နူ အေန်တာနေတ်]] (E-learning) ကေုာံ Wikipedia တအ်ဂှ်၊ ဇၟာပ် မၞိဟ် ဂွံ အခေါင် လ္ၚတ် ပညာ ပ္ဍဲ ဇၟာပ် ဒၞာဲ ရ။&lt;ref name=&quot;kelly&quot;&gt;{{cite book |last=Kelly |first=K. |title=What Technology Wants |publisher=Viking Press |year=2010 |pages=105-110}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ မ္ဂး၊ နဲပညာ ဝွံ ဒှ် လွဟ် အဓိက သွက်ဂွံ ဂၠာဲ တင်ဂၞင် တၟိ ရ။ ဥပမာ - မှန်ဒ္ၚောဝ် အကာသ [[เจมส์ เวบบ์]] (James Webb Space Telescope) ဝွံ မာန် ညာတ် ကေတ် ဂၠးတိ နူကဵု သၞာံ ဗီလဳယာန် တေအ် တုဲ၊ စက် ပခိုဟ် အက်တမ် ဇၞော် (LHC) ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ကောန်ဒကုတ် မဍောတ်အိုတ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် နဲပညာ (Future of Technology) ==
အနာဂတ် နဲပညာ ဝွံ နွံကဵု အစောံသတ္တိ မဟွံမာန် ပိုင်ခြာ လဝ် ရ။ တၠပညာ တအ် ချပ် လဝ် ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် တအ် သ္ဂောအ် ပြံင် အာ ဂျိုင်သှ်ေ ပ္ဍဲ လတူ ဂြိုဟ် အင်္ၚာ (Mars colonization) နကဵု အရီုအဗင် နဲပညာ အကာသ ရ။

တုဲပၠန် လညာတ် [[ပရေင်အလုံစုံ ဉာဏ်စက်]] (Technological Singularity) ဝွံ လေဝ် ဒှ် အရာ မၞိဟ် တအ် ဟီုဂး ဂၠိုင် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အခိင် ဉာဏ်စက် သၠုင် နူကဵု ဉာဏ် မၞိဟ် တုဲ ဍေဟ်တအ် ဖန်ဗဒှ် နဲပညာ တၟိ အလဵုအလဵု ဍေဟ်တအ် ရ။ ၜိုန်ရ နဲပညာ ဝွံ ကဵု ဖဵု ခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်မင်မဲ ညံင် နဲပညာ ဂွံ ကဵု ဖဵု သွက် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဟွံမဲ ကဵု ပရေင်ပလီုပလာ် ဂှ် ဒှ် တာလျိုင် ဇၞော်အိုတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သိပ္ပံ]] (Science)
* [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရုင်စက်]] (Industrial Revolution)
* [[အေန်တာနေတ်]] (Internet)

{{Navbox
| name = Technology and Applied Sciences
| title = နဲပညာ ကေုာံ သိပ္ပံ လွပ် (Technology and Applied Sciences)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = နဲပညာ သဇိုင်
| list1 =
* [[နဲပညာ]] (Technology)
* [[သိပ္ပံ]] (Science)
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ]] (Engineering)
* [[သၞောတ် တင်ဂၞင်]] (Information system)
| group2 = နဲပညာ ခေတ်တၟိ
| list2 =
* [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence)
* [[ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ]] (Quantum computing)
* [[နဲပညာ ဗဳဇ]] (Biotechnology)
* [[နဲပညာ နာနဝ်]] (Nanotechnology)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရုင်စက်]] (Industrial Revolution)
* [[အေန်တာနေတ်]] (Internet)
* [[ပရေင်ဆက်စပ် မဳဒဳယာ]] (Social media)
* [[ဒေတာ ဇၞော်]] (Big data)
}}

[[Category:နဲပညာ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ]]</text>
      <sha1>omwxpbyjhfjw3x3niqvmd187cm8stwh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ်တင်နင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11093</id>
    <revision>
      <id>56647</id>
      <parentid>55223</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:21:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23157" sha1="nrjc1kpyl6atq62m1po8309lfhox3cz" xml:space="preserve">{{Infobox modern discipline
| name = သၞောတ်တင်နင် (Information System)
| image = [[File:Information system components.svg|250px|center|လဒက်ပတန် အဓိက သၞောတ်တင်နင်]]
| caption = လဒက်ပတန် အဓိက သၞောတ်တင်နင် ၅ သာ်: ဟာဒ်ဝဴ၊ သပ်ဝဴ၊ ဒေတာ၊ လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ မၞိဟ်စကာ။
| origin = ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကွတ်ပညာ ကောမ်ပျူတာ
| era = ၁၉၅၀ - လၟုဟ်
| key_figures = Gordon Davis, Peter Chen, Ken Laudon
| disciplines = ပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ ကွတ်ပညာ တင်နင် (IT)
}}

'''သၞောတ်တင်နင်''' ({{lang-en|Information system}}, မကော်စဂၠေအ်အ် '''IS''') ဝွံ ဒှ်သၞောတ်မပံင်ကောံလဝ် ကိရိယာစက် (Hardware)၊ အစဳအဇန်စက် (Software)၊ တင်နင်ဒေတာ (Data)၊ မၞိဟ်စကာ (People) ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် (Procedures) မၞုံကဵု တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ပကောံပကေဝ်၊ ပတန်သိပ်၊ စဳရေင်၊ ကေုာံ ပလံင်ဗစိုပ် တင်နင် မၞုံကဵု အဓိပ္ပါယ် သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ပရေင်သ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံအလဵုအသဳ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်နာနာသာ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Laudon|first=K. C.|author2=Laudon, J. P.|title=Management Information Systems: Managing the Digital Firm|publisher=Pearson|year=2020|edition=16th|isbn=978-0135191798}}&lt;/ref&gt; သၞောတ်တင်နင်ဂှ် ဒှ်လဒက်ပတန် အဓိက မဆက်စၠောအ်လဝ် အကြာ ကွတ်ပညာ ကေုာံ ပရေင်မံင်စံင် ဘဝမၞိဟ် ပ္ဍဲခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ်ဏအ်ရ။

== နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
သၞောတ်တင်နင် ဝွံ ဒှ်ကွတ်ပညာ မလ္ၚတ်ပရူ ဗီုပြင် မၞိဟ် ကေုာံ ဂကောံနာနာတအ် မစကာ ကွတ်ပညာ တင်နင် (Information Technology - IT) သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ဒေတာ၊ တင်နင် ကေုာံ လညာတ်ပညာရ။ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင်ဆ ပရေင်စက်ကောမ်ပျူတာမွဲဓဝ်၊ ဍေံပံင်ကောံလဝ် သီုကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဂကောံမၞိဟ်ရ။ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး ဂကောံပရေင်ပိုန်ဒြပ်တအ် စကာ သၞောတ်တင်နင် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ်၊ ယှအ်ဖျေဟ် စရိတ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တင်သ္ဂုတ်သွာတ် မဍာံပြရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Valacich|first=J.|author2=Schneider, C.|title=Information Systems Today: Managing in the Digital World|publisher=Pearson|year=2017|edition=8th|isbn=978-0134608174}}&lt;/ref&gt; 

== ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ်တင်နင် ဝွံ ပြံင်လှာဲကၠုင်လဝ် ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲကဵု လဒေါဝ် သၞာံ ၁၉၅၀ တအ်ရ။ ကိုပ်ကၠာနူဂှ် တင်နင်တအ်ဂှ် ဒးစၟတ်သမ္တီ နကဵု လိက်စရင် ကေုာံ တဲရ။ 
* '''ခေတ် ကိုပ်ကၠာ (၁၉၅၀ - ၁၉၆၀):''' စကာ စက်ကောမ်ပျူတာ ဇၞော်ဇၞော် မကော်စ [[မိန်ဖရိမ် ကောမ်ပျူတာ]] (Mainframe computers) သွက်ဂွံ စဳရေင် ဒေတာ လၟိဟ်ဂၠိုင်ဂၠိုင်။
* '''ခေတ် အဒေါဝ် (၁၉၇၀ - ၁၉၈၀):''' စက်ကောမ်ပျူတာ ပူဂိုလ် [[ပဳသဳ]] (Personal Computers - PCs) မံက်ဂတဝ်ကၠုင်တုဲ၊ သၞောတ်တင်နင်ဂှ် ပြးဇးအာ ဇရေင် မၞိဟ်စကာတအ်ရ။
* '''ခေတ် အေန်တာနဲ (၁၉၉၀ - ၂၀၀၀):''' ကွန်ရက် အလုံဂၠးတိ [[World Wide Web]] ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ၊ သၞောတ်တင်နင်တအ်ဂှ် ဆက်စၠောအ်အာ အလုံမွဲဂၠးတိရ။
* '''ခေတ် လၟုဟ် (၂၀၁၀ - လၟုဟ်):''' ကွတ်ပညာ [[ကလောက် ကောမ်ပျူတင်]] (Cloud Computing)၊ ဒေတာ ဇၞော် (Big Data) ကေုာံ [[ဉာဏ်ကောန်ကၠတ်]] (Artificial Intelligence) တအ် ပါလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲသၞောတ်တင်နင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Hirschheim|first=R.|author2=Klein, H. K.|title=Four paradigms of information systems development|journal=Communications of the ACM|year=1989|volume=32|issue=10|pages=1199–1216}}&lt;/ref&gt;

== လဒက်ပတန် အဓိကဂမၠိုင် (Core Components) ==
သၞောတ်တင်နင် မွဲ ဍိုက်ပေင်မာန်ဂှ် ဒးနွံကဵု လဒက်ပတန် အဓိက မသုန်သာ်ရ။ လဒက်ပတန်တအ်ဏအ် ပံင်ကောံတုဲဟေင် ကမၠောန် စဳရေင် ဒေတာတအ် အံင်ဇၞးမာန်ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ '''သရုပ် လဒက်ပတန် သၞောတ်တင်နင်ဂမၠိုင်'''
|-
! လဒက်ပတန် (Component) !! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Definition) !! ဥပမာ (Examples)
|-
| '''[[ဟာဒ်ဝဴ]] (Hardware)''' || ကိရိယာ ရုပ်ဝတ္ထု မဆေင်ကဵု စက်ကောမ်ပျူတာ မမာန်ရပ်စပ်ဂွံ။ || မော်နဳတာ၊ သာဗာ (Server)၊ ကဳဗုတ်၊ ဖုင်သမာတ်
|-
| '''[[သပ်ဝဴ]] (Software)''' || လၟေင်အစဳအဇန် မကဵုအမိင် ကု ဟာဒ်ဝဴ သွက်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန်။ || ဝေန်ဒဝ် (Windows)၊ အပ် (Apps)၊ မိုက်ခရဝ်သပ် အဝ်ဖေတ်
|-
| '''[[တင်နင်ဒေတာ]] (Data)''' || တင်နင် အပြောမ် မဟွံစဳရေင်လဝ်ဏီ။ || လၟိဟ်သြန်လုပ်၊ ယၟုကောန်ဗော်၊ အခိင် စၟတ်တ္ၚဲ
|-
| '''[[မၞိဟ်စကာ]] (People)''' || ညးမသုင်စောဲ၊ ဖန်ဇန်၊ ကေုာံ ပကင်ရင် သၞောတ်တင်နင်။ || သၟာကမၠောန်၊ မၞိဟ်အုပ်ဓုပ်၊ ညးချူကုဒ် (Programmer)
|-
| '''[[လၟေင်ကမၠောန်]] (Process)''' || စေဝ်ပၞောန် ကေုာံ နဲကဲ သွက်ဂွံ စဳရေင် တင်နင်။ || ဗီုပြင်ပၠုပ်စရင်သြန်၊ ဗီုပြင်တက်တြးပရိုင်
|}

== ဗီုပြင် သၞောတ်တင်နင်ဂမၠိုင် (Types of Information Systems) ==
ပ္ဍဲကဵု ဂကောံအုပ်ဓုပ်မွဲမွဲမ္ဂး ကဆံင်မၞိဟ်စကာ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်တုဲ၊ ဗီုပြင် သၞောတ်တင်နင် လေဝ် နွံနာနာသာ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=O'Brien|first=J. A.|author2=Marakas, G. M.|title=Management Information Systems|publisher=McGraw-Hill Irwin|year=2010|edition=10th|isbn=978-0073376813}}&lt;/ref&gt;

# '''[[သၞောတ် စဳရေင် လၟေင်ကမၠောန် (TPS)]] (Transaction Processing Systems):''' ဒှ်သၞောတ် သွက်ကဆံင်သၟဝ်အိုတ်၊ မစဳရေင် ပရေင်သွံရာန်၊ လၟိဟ်မၞိဟ်လုပ်တိတ် ဇၟာပ်တ္ၚဲ။
# '''[[သၞောတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် တင်နင် (MIS)]] (Management Information Systems):''' ဒှ်သၞောတ် သွက်မၞိဟ်အုပ်ဓုပ် ကဆံင်လဒေါဝ်၊ သွက်ဂွံ ပတိတ် လိက်ဒုင်စဳရေင် နူကဵု ဒေတာ TPS။
# '''[[သၞောတ် ထံက်ပင် ပရေင်သ္ဂုတ်သွာတ် (DSS)]] (Decision Support Systems):''' သၞောတ် မစကာ ဒေတာ ဗွဲမလှဲလး သွက်ဂွံ ရီုဗင် မၞိဟ်အုပ်ဓုပ်တအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲအကာဲအရာ မဟွံချိုတ်ပၠိုတ်။
# '''[[သၞောတ် ထံက်ပင် ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် (ESS)]] (Executive Support Systems):''' သၞောတ် သွက် မၞိဟ်အုပ်ဓုပ် ကဆံင်လတူအိုတ်၊ သွက်ဂွံ ဗဵု ဇယားထ္ၜး ကေုာံ ဖျေဟ် ဗျူဟာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။

== အကာဲအရာ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ် (System Development Life Cycle - SDLC) ==
[[File:SDLC - Software Development Life Cycle.jpg|thumb|right|300px|လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ် (SDLC)]]
ပွမခၞံဗဒှ် သၞောတ်တင်နင် တၟိမွဲဂှ် ဒးဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုင်လၟေင်ကမၠောန် မကော်စ SDLC ရ။ ဍေံဝွံ ပါ်လဝ် ကဆံင် အဓိက မသုန် ကဆံင်ရ-
* '''ပရေင်ဖျေဟ်ဗီုပြင် (Planning):''' ရန်တၟအ် သၞောတ်ဂှ် မုရော? မုစရိတ် အိုတ်မာန်ရော?
* '''ပရေင်သမ္ၚေဝ် (Analysis):''' မၞိဟ်စကာတအ် နွံပၟိက် မုရော? ပကောံပကေဝ် တင်အာတ်မိက် (Requirements)။
* '''ပရေင်ဒဳဇြာင် (Design):''' ဓဇက်ဗီုပြင် ဟာဒ်ဝဴ၊ သပ်ဝဴ ကေုာံ ဗီုပြင် ဒေတာဗေ့သ် (Database)။
* '''ပရေင်ဖျေဟ်ကမၠောန် (Implementation):''' ချူကုဒ်၊ သောတ်ဝဴ (Software coding) ကေုာံ စမ်ၜတ် (Testing)။
* '''ပရေင်ထိင်ဒဝ် (Maintenance):''' ကာလစကာ ဍာံဍာံမ္ဂး ယဝ်ရ ပရေအ်အာ ဒးပလေဝ်ပလေတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ထပ်ပတိုန် ကဆံင်တၟိ (Upgrade)။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.techtarget.com/searchsoftwarequality/definition/systems-development-life-cycle|title=What is Systems Development Life Cycle (SDLC)?|publisher=TechTarget|access-date=2023-10-01}}&lt;/ref&gt;

== သၞောတ်တင်နင် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Information Systems in Business/Economics) ==
ပ္ဍဲခေတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိဏအ်၊ ကမ္မဏဳတအ် ဟွံမဲကဵု သၞောတ်တင်နင်မ္ဂး ပြိုင်ပကာန် ကုညးတၞဟ် ဟွံမာန်ရ။ သၞောတ်တင်နင် မစကာဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂှ်-
* '''[[သၞောတ် ပကင်ရင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (ERP)]] (Enterprise Resource Planning):''' သၞောတ် မပံင်ကောံလဝ် ဌာန သီုဖအိုတ် (ဥပမာ- ဌာနသြန်၊ ဌာနမၞိဟ်၊ ဌာနပတိတ်ကပေါတ်) ညံင်ဂွံ ဒှ်မွဲ ပ္ဍဲကဵု သပ်ဝဴ မွဲဓဝ်။
* '''[[သၞောတ် ဆက်ဆောံ ညးရာန်ကပေါတ် (CRM)]] (Customer Relationship Management):''' သၞောတ် မပကောံ တင်နင် ညးရာန်ကပေါတ် သွက်ဂွံ ပခိုဟ်ပတိုန် ပရေင်သွံရာန် ကေုာံ ပရေင်ဝန်ဆောင်မှု။
* '''[[သၞောတ် ထိင်ဒဝ် လၟေင်ပလံင်ကပေါတ် (SCM)]] (Supply Chain Management):''' သၞောတ် မရံင်စၟတ် ကပေါတ် နူစ ပတိတ် စဵုကဵု စိုပ် တဲ ညးရာန်။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Baltzan|first=P.|title=Business Driven Information Systems|publisher=McGraw-Hill Education|year=2019|edition=6th|isbn=978-1260004717}}&lt;/ref&gt;

== ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Security and Governance) ==
ဟိုတ်နူ တင်နင်ဒေတာတအ်ဂှ် ဒှ်အရာ မၞုံကဵု ၚုဟ်မးတုဲ၊ ပရေင်ဂီုကၠီု သၞောတ်တင်နင် (Information Security) ဝွံ ဒှ်ကိစ္စ အဓိကရ။ ဂီုကၠီု သၞောတ်တင်နင် မ္ဂး ဒးဒ္ဂေတ်ဗက် သဇိုင်ပိသာ် (CIA Triad):
* '''ပရေင်ဓလုက် (Confidentiality):''' မၞိဟ် အခေါင်နွံဟေင် ဂွံဗဵု ဒေတာမာန်။
* '''ပရေင်ဍာံပြ (Integrity):''' ဒေတာတအ် ဟွံယောန်မှာ၊ ဟွံဒးဒုင် ပြံင်လှာဲ နကဵု မၞိဟ်တၞဟ်။
* '''ပရေင်ဖန်ဇန်မာန် (Availability):''' ကာလ နွံပၟိက်မ္ဂး သၞောတ်ဂှ် လေပ်စကာမာန် လၟိုန်။
သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညးတၞဟ်လုပ်ကၠတ် (Hacking) ဂှ်၊ ကမ္မဏဳတအ် စကာ နဲကဲ [[အေန်ခရေပ်ရှေန်]] (Encryption)၊ [[ဖာဲယာဝေါ]] (Firewall) ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဂီုကၠီု (Authentication) တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Whitman|first=M. E.|author2=Mattord, H. J.|title=Principles of Information Security|publisher=Cengage Learning|year=2017|edition=6th|isbn=978-1337102063}}&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ဓဝ်သဳလ (Social Impact and Ethics) ==
သၞောတ်တင်နင် ဝွံ ဇီုကပိုက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ဍေံကဵု ဖဵုခိုဟ် ဥပမာ- ပရေင်ဆက်စၠောအ် လောဲသွာ ကေုာံ ကလိဂွံ ပညာ လောဲသွာ ကီုလေဝ်၊ ဖဵုပရေအ် လေဝ် နွံကီုရ။ 
* '''ပရေင်ပူဂိုလ် (Privacy):''' ဒေတာ ပူဂိုလ် ဗီုပြင် ဖုင်၊ မှတ်ပုံတင်၊ လၟိဟ်သြန် တအ်ဂှ် လောဲသွာ ပ္ဍဲအရာမဒးဒုင် ကၠတ်ပြးဇး။
* '''[[ကွာ်ဒေဂျဳတေဝ်]] (Digital Divide):''' မၞိဟ်မၞုံကဵု လှုဲ ကေုာံ မၞိဟ် ဟွံမဲကဵု လှုဲ တအ် လတူ ပွမစကာ ကွတ်ပညာဂှ် ကွာ်ဟံင်ဒၟံင် ဗွဲမဇၞော်ရ။
* '''ဓဝ်သဳလ ပ္ဍဲ ဒေတာ (Data Ethics):''' ပွမစကာ ဒေတာ ပူဂိုလ် သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဟွံမဲကဵု အခေါင် သွက်ဂွံ သွံရာန်ဂှ် ဒှ်ပြသၞာ ဇၞော်မွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Reynolds|first=G. W.|title=Ethics in Information Technology|publisher=Cengage Learning|year=2014|edition=5th|isbn=978-1285197159}}&lt;/ref&gt;

== ကွတ်ပညာ အနာဂတ် ကေုာံ လတေင်ဂၠံင် (Future Technologies and Trends) ==
သၞောတ်တင်နင် ဝွံ ဆက်ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် လၟိုန်အခိင်ရ။ ကွတ်ပညာ မမံက်ဂတဝ်ဒၟံင် ပ္ဍဲအနာဂတ်တအ်ဂှ်-
* '''[[ဉာဏ်ကောန်ကၠတ်]] (Artificial Intelligence - AI):''' AI ကေုာံ Machine Learning တအ်ဂှ် လုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲသၞောတ် သွက်ဂွံ သမ္ၚေဝ် ဒေတာ အလဵုအလဵု။
* '''[[အေန်တာနဲ ကပေါတ်ဂမၠိုင် (IoT)]] (Internet of Things):''' ကိရိယာနာနာ မပ္တံကဵု မောတ်ကွဳစက်၊ တိုင်လလဳ၊ ရေဒီယဝ် တအ် ဆက်စၠောအ် ကု အေန်တာနဲ တုဲ ကဵုပလံင် တင်နင် ဒေတာ ရေင်သကအ်။
* '''[[ဘလံက်ချေန်]] (Blockchain):''' သၞောတ်တင်နင် မၞုံကဵု ဂီုကၠီု သၠုင်အိုတ် သွက် ပရေင်ပြံင်လှာဲ သြန် ကေုာံ တင်နင် ဒေတာ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gartner.com/en/information-technology/insights/top-technology-trends|title=Top Strategic Technology Trends|publisher=Gartner|access-date=2023-10-01}}&lt;/ref&gt;

== ပရေင်သုတေသန ကေုာံ လညာတ်ပညာ (Research and Academic Discipline) ==
ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ် ကေုာံ ဌာနပညာတအ်မ္ဂး '''သၞောတ်တင်နင်''' ဝွံ ဒှ် ဘာသာရပ် အဓိက မွဲရ။ ဘာသာရပ်ဏအ်ဂှ် ပံင်ကောံလဝ် ကွတ်ပညာ ကောမ်ပျူတာ (Computer Science) ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ပိုန်ဒြပ် (Business Management) ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Baskerville|first=R.|author2=Myers, M. D.|title=Information systems as a reference discipline|url=https://archive.org/details/sim_mis-quarterly_2002-03_26_1/page/n18|journal=MIS Quarterly|year=2002|volume=26|issue=1|pages=1–14}}&lt;/ref&gt; သုတေသန ပ္ဍဲ သၞောတ်တင်နင် ဂှ် လ္ၚတ်ရံင် ဗီုပြင် မၞိဟ် ကေုာံ ကွတ်ပညာ မဆက်ဆောံ ရေင်သကအ်၊ ဗီုလဵု သၞောတ်တအ် မပြံင်လှာဲကဵု ဂကောံအလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဒေသနာနာသာ်ရ။ တက္ကသိုလ် ဂၠိုင်ကဵုဒၞာဲ ပံက်လဝ် တန်ဗတောန် ဗြမဟဳ (Bachelor's degree) စဵုကဵု မဟာပါရဂူ (Ph.D.) ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ သၞောတ်တင်နင် ဏအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://aisnet.org/page/AboutIS|title=What is Information Systems?|publisher=Association for Information Systems (AIS)|access-date=2023-10-01}}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

== လေန် မ္ၚး (External Links) ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=QujdKEFEr8E What is an Information System?] (YouTube Video - ရှင်းလင်းချက်)
* [https://aisnet.org Association for Information Systems (AIS)]

{{Navbox
| name = Information systems
| title = [[သၞောတ်တင်နင်]] ကေုာံ ကွတ်ပညာ တင်နင် (Information Systems and Technology)
| state = uncollapsed
| listclass = hlist

| group1 = လဒက်ပတန် အဓိက
| list1 =
* [[ဟာဒ်ဝဴ]]
* [[သပ်ဝဴ]]
* [[တင်နင်ဒေတာ|ဒေတာ]]
* [[ကွန်ရက်]]
* [[လၟေင်ကမၠောန်]]

| group2 = ဗီုပြင် သၞောတ်ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[သၞောတ် စဳရေင် လၟေင်ကမၠောန် (TPS)]]
* [[သၞောတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် တင်နင် (MIS)]]
* [[သၞောတ် ထံက်ပင် ပရေင်သ္ဂုတ်သွာတ် (DSS)]]
* [[သၞောတ် ထံက်ပင် ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် (ESS)]]

| group3 = သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
| list3 =
* [[သၞောတ် ပကင်ရင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (ERP)]]
* [[သၞောတ် ဆက်ဆောံ ညးရာန်ကပေါတ် (CRM)]]
* [[သၞောတ် ထိင်ဒဝ် လၟေင်ပလံင်ကပေါတ် (SCM)]]

| group4 = ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ
| list4 =
* [[ဉာဏ်ကောန်ကၠတ်]]
* [[ကလောက် ကောမ်ပျူတင်]]
* [[အေန်တာနဲ ကပေါတ်ဂမၠိုင် (IoT)]]
* [[ဘလံက်ချေန်]]
}}

[[Category:သၞောတ်တင်နင်]]
[[Category:ကွတ်ပညာ တွဵုပရိုင်]]
[[Category:ပရေင်အုပ်ဓုပ်]]
[[Category:ကွတ်ပညာ ကောမ်ပျူတာ]]</text>
      <sha1>nrjc1kpyl6atq62m1po8309lfhox3cz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကပေါတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11187</id>
    <revision>
      <id>56606</id>
      <parentid>55257</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:22:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26513" sha1="6mwolm74f87n74udwoue9vfn5uluvc4" xml:space="preserve">{{Infobox economics
| name = ကပေါတ် (Goods)
| image = [[File:Supermarket_produce_aisle.jpg|250px|ဗီုရုပ် ကပေါတ်စၞစဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဖျာစူပါမာကေတ်မွဲ]]
| caption = ကပေါတ်စကာ (Consumer goods) မသွံရာန်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု စျေး
| field = [[Microeconomics|လညာတ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သာမည]]
| related_topics = [[သေဝါ (Services)]], [[ကပေါတ်ညးဍုင်ကွာန်]], [[ပရေင်ကၠောန်ပတိတ်]], [[စျေး]]
| key_concepts = ပွမဗပေင်ပၟိက် (Utility), ၚုဟ်မး (Value), ပရေင်ဒုင်စသိုင် (Consumption)
}}

'''ကပေါတ်''' ({{lang-en|Goods}}) ပ္ဍဲကဵု လညာတ် [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဒြပ်ရုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး အရာမွဲမွဲ မမာန်ဗပေင်ကဵု ပၟိက်ဆန္ဒ ကောန်မၞိဟ်တအ်တုဲ မကဵုဖဵု သွက်ဂွံ လွဳပရာ ဟွံသေင်မ္ဂး ထံက်ပင် ပရေင်ဂျိုင်လမျီု ကေုာံ ပရေင်သာယာဘဝ (utility) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mankiw |first=N. Gregory |title=Principles of Economics |year=2014 |publisher=Cengage Learning |edition=7th |isbn=978-1285165875}}&lt;/ref&gt; ကပေါတ်တအ်ဝွံ တၞဟ်ခြာဒၟံင် နူကဵု &quot;သေဝါ&quot; (Services) ရ၊ ဟိုတ်မ္ဂး ကပေါတ်ဂှ် ဒှ်အရာမၞုံကဵု ဒြပ်ရုပ် (tangible) မမာန်ရပ်စပ်၊ ညာတ်ကေတ် ကေုာံ ဂိုင်သိပ်လဝ်မာန်တုဲ သေဝါဂှ် ဒှ်အရာမဟွံမဲကဵု ဒြပ်ရုပ် (intangible) ညံင်ရဴ ကမၠောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ရီုဗင်တအ်ရ။

ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်စျေး (Market system) ဂှ်၊ ကပေါတ်တအ်ဝွံ ဒးဒုင်ကၠောန်ပတိတ်၊ တုဲမ္ဂး ဒးဒုင်သွံရာန် ပြံင်လှာဲ နကဵု [[သြန်]] ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ်တၞဟ်တအ်ရ။ ပွမစၟတ်သမ္တီ ၚုဟ်မး ကပေါတ်မွဲဝွံ တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ပရေင်ရာန် ကေုာံ ပရေင်သွံ (Supply and Demand) ပ္ဍဲကဵု စျေးရ။ 

__TOC__

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် (Introduction and Economic Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ကပေါတ်&quot; (Goods) ဝွံ ပ္ဍဲပရေင်ပိုန်ဒြပ်မ္ဂး ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် ဗွဲမလှဲလးရ။ အရာမွဲ မလုပ်လၟိဟ် နဒဒှ် &quot;ကပေါတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်&quot; (Economic good) မ္ဂး ဍေံဒးနွံကဵု လက္ခဏာ မအောန်ဒၟံင် (Scarcity) ရ။ ဟီုမွဲသာ်ပၠန်၊ အရာမၞုံဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် မဟွံဒးရာန် နကဵုၚုဟ်မး ညံင်ရဴ ကျာပိုဲမယီုဒၟံင်ဂှ် ဍေံဒှ် &quot;ကပေါတ်သၠး&quot; (Free goods) တုဲ ဟွံလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကပေါတ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Samuelson |first=Paul A. |author2=Nordhaus, William D. |title=Economics |year=2009 |publisher=McGraw-Hill Education |edition=19th |isbn=978-0073511290}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics) ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ကေတ် ဗီုလဵု ဂကောံမၞိဟ်တအ် စကာ သယံဇာတ မအောန်ဒၟံင် (scarce resources) သွက်ဂွံ ကၠောန်ပတိတ် ကပေါတ် မၞုံကဵု ၚုဟ်မးတုဲ ဗီုလဵု ပါ်ပရအ်ကဵု ညးမစကာတအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ကပေါတ်ဝွံ ဒှ်တမ်ရိုဟ် အဓိက သွက် ပရေင်ချဳဒရိုင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလုံအိုတ်သီုရ။ 

== ၂။ ဂကူ ကပေါတ် အဓိကဂမၠိုၚ် (Main Types of Goods) ==
[[File:Container_Ship_at_the_Port_of_Felixstowe_-_geograph.org.uk_-_1022630.jpg|thumb|left|250px|က္ၜင်ပလံင်ကပေါတ် (Container ship) မပလံင်ဗစိုပ်ဒၟံင် ကပေါတ်တမ်ဒြပ် ကေုာံ ကပေါတ်စကာ လ္တူဂၠးတိ။]]
ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကပေါတ်တအ်ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ဂကူနာနာသာ် မဒုင်သဇိုင် လ္တူ ဗီုလဵု ကောန်မၞိဟ်တအ် စကာဍေံရ။

* '''ကပေါတ်စကာ (Consumer Goods):''' ဒှ်ကပေါတ် မကၠောန်ပတိတ်လဝ် သွက် ညးမစကာ (consumers) တအ် ဂွံစကာ တိုက်ရိုက် သွက်ဂွံ ဗပေင်ပၟိက်ဆန္ဒဍေံတအ်ရ။ ဥပမာ - ကပေါတ်စၞစ၊ ကပေါတ်ဗွိုက်လတက်၊ ကွဳစက်၊ မဝ်ဗိုင်ဖုန်တအ် ပါဝင်ရ။ ကပေါတ်စကာဏအ်လေဝ် ဆက်ပါ်လဝ်-
** ''ကပေါတ်မတန်လံ (Durable goods):'' မာန်စကာလံလ ညံင်ရဴ သ္ၚိ၊ ကွဳစက်၊ ရုပ်ဒ္ၚောဝ်တဳဗဳ။
** ''ကပေါတ်မဟွံတန်လံ (Non-durable goods):'' မာန်စကာ အိုတ်အာ ပြဟ်ပြဟ် ညံင်ရဴ စၞစ၊ ဍာ်ယာမတအ်ရ။

* '''ကပေါတ်တမ်ဒြပ် (Capital Goods):''' ဒှ်ကပေါတ် မစကာ သွက်ဂွံ ကၠောန်ပတိတ် ကပေါတ်တၞဟ်တအ် ဟွံသေင်မ္ဂး သေဝါတအ်ရ။ ဍေံတအ်ဝွံ ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာတအ် ဟွံစကာ တိုက်ရိုက်ရ။ ဥပမာ - စက်ယန္တရား ဇၞော်ဇၞော်၊ အဆောက်အအုံ ရုင်စက်၊ ကိရိယာ မကၠောန်ကမၠောန်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Krugman |first=Paul |author2=Wells, Robin |title=Microeconomics |year=2015 |publisher=Worth Publishers |edition=4th |isbn=978-1464143878}}&lt;/ref&gt;

* '''ကပေါတ်လဒေါဝ် (Intermediate Goods):''' ဒှ်ကပေါတ် မစကာ နဒဒှ် တမ်ရိုဟ် သွက်ဂွံ ဆက်ကၠောန်ပတိတ် ကပေါတ်အုပ်နိဂီုတအ်ရ。 ဥပမာ - ပသဲ၊ ဍိုတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကလာပ်ရုပ် မဝ်ဗိုင်ဖုန်တအ်ရ။

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ ကပေါတ် (Characteristics of Goods in Economics) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပါ်ကဆံင် ကပေါတ်တအ် နကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိက ၜါသာ်ရ-
# '''ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် (Rivalry):''' ယဝ်ရ မၞိဟ်မွဲ စကာ ကပေါတ်ဂှ်တုဲ၊ အခေါင်မၞိဟ်တၞဟ် မဂွံစကာဍေံ အောန်စှ်ေအာမ္ဂး၊ ကပေါတ်ဂှ် နွံကဵု ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် (Rivalrous) ရ (ဥပမာ- ကွာင်မွဲမ ယဝ်ရအဲစထောအ်မ္ဂး မၞးစဟွံဂွံရ)။
# '''ပွမကၟာတ်လဒဵုအခေါင် (Excludability):''' ယဝ်ရ မာန်ကၟာတ်လဒဵု ညးမဟွံကဵုလဝ်ၚုဟ်မးတအ် ညံင်ဟွံဂွံစကာ ကပေါတ်ဂှ်မ္ဂး၊ ဍေံဒှ် ကပေါတ် မမာန်ကၟာတ်လဒဵုအခေါင် (Excludable) ရ。

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%;&quot;
|+ သ္ၚိအင် ပရေင်ပါ်ကဆံင် ကပေါတ် အတိုင်လညာတ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ်&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Ostrom |first=Elinor |title=Beyond Markets and States: Polycentric Governance of Complex Economic Systems |url=https://archive.org/details/sim_american-economic-review_2010-06_100_3/page/641 |journal=American Economic Review |year=2010 |volume=100 |issue=3 |pages=641–672}}&lt;/ref&gt;
|-
! !! '''မာန်ကၟာတ်လဒဵုအခေါင် (Excludable)''' !! '''ဟွံမာန်ကၟာတ်လဒဵုအခေါင် (Non-excludable)'''
|-
! '''ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် နွံ (Rivalrous)''' 
| align=&quot;left&quot; | '''ကပေါတ်ပုဂ္ဂလိက (Private Goods)'''&lt;br&gt;ဥပမာ: စၞစ၊ ဗွိုက်လတက်၊ ကွဳစက်
| align=&quot;left&quot; | '''သယံဇာတ ဓမ္မတာ (Common-Pool Resources)'''&lt;br&gt;ဥပမာ: ကကၠောဝ် ပ္ဍဲၜဳ၊ ဂြိုပ်ဆုသဘာဝ
|-
! '''ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ဟွံမဲ (Non-rivalrous)''' 
| align=&quot;left&quot; | '''ကပေါတ်ကလပ် (Club Goods)'''&lt;br&gt;ဥပမာ: ရုပ်ဒ္ၚောဝ် သာတ်တလိုက်၊ အေန်တာနဲ တိုက်လိက်
| align=&quot;left&quot; | '''[[ကပေါတ်ညးဍုင်ကွာန်]] (Public Goods)'''&lt;br&gt;ဥပမာ: ပရေင်စဵုဒၞာဍုင်၊ ပၟတ်သၞာ်ဍာန်
|}

== ၄။ ကပေါတ် ညးဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ကပေါတ် ပုဂ္ဂလိက (Public vs. Private Goods) ==
လညာတ် မဆေင်ကဵု '''ကပေါတ်ညးဍုင်ကွာန် (Public Goods)''' ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ပိုလသဳ အလဵုအသဳရ။ ကပေါတ်ညးဍုင်ကွာန် ညံင်ရဴ ပရေင်စဵုဒၞာဍုင် (national defense) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠံင်ဍာန် မဟွံကေတ်ၚုဟ်မးတအ်ဂှ်၊ မၞိဟ်မွဲ စကာလေဝ် အခေါင်မၞိဟ်တၞဟ် ဟွံအောန်စှ်ေအာတုဲ၊ မၞိဟ်ဟွံကဵုအခေါန်တအ်လေဝ် ကၟာတ်လဒဵုဟွံဂွံရ။ အရာဏအ် ကတဵုဗဒှ်ကဵု ပြသၞာ &quot;ညးဍိုက်ကွဳသၠး&quot; (Free-rider problem) မဒှ်အရာ အလဵုအသဳတအ် ဒးကံက်အခေါန် သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ကပေါတ်တအ်ဏအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Stiglitz |first=Joseph E. |title=Economics of the Public Sector |year=2000 |publisher=W. W. Norton &amp; Company |edition=3rd |isbn=978-0393966510}}&lt;/ref&gt;

တၞဟ်ခြာနူဂှ်၊ '''ကပေါတ်ပုဂ္ဂလိက (Private Goods)''' ညံင်ရဴ စၞစ ကေုာံ မဝ်ဗိုင်ဖုန်တအ်ဂှ် ပရေင်သွံရာန် ပ္ဍဲစျေး အလဵုအလဵုဍေံ မာန်ထိင်ဒဝ်ကေတ်ရ။

== ၅။ ကပေါတ် သွက်ပရေၚ်ဗၞိက် (Commodities and Trade) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဗၞိက်ဂၠးကဝ် (International trade) ဂှ်၊ ဝေါဟာရ '''Commodity''' မလေပ်စကာ သွက် ကပေါတ်တမ်ရိုဟ် သဘာဝ မပတိတ်လဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် မပ္တံကဵု တဵုလွဳ ကေုာံ သတ္တုတအ်ရ။ ဥပမာ - ကၠေင်ဍာ်တိ (Crude oil)၊ ထဝ်၊ သ္ၚု၊ ကဝ်ဖဳ တအ် ပါဝင်ရ။

ကပေါတ် (Commodities) တအ်ဏအ်ဝွံ နွံကဵု လက္ခဏာ မတုပ်ရေင်သ္ကအ် (fungibility) ၜိုန်ရ ကၠုင်နူ ညးမကၠောန်ပတိတ် တၞဟ်ခြာကီုလေဝ်ရ။ ၚုဟ်မးဍေံတအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲကဵု စျေးဗၞိက်ဂၠးကဝ် (Global commodity markets) ရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=1YyA2O3lB6M ဗီုလဵု သၞောတ်စျေး ကပေါတ်ဂၠးကဝ် ကၠောန်ကမၠောန် (YouTube - Economics Explained)]

== ၆။ လၟေၚ်ကမၠောန် ပွမပတိတ်ကပေါတ် (Production and Supply Chain) ==
[[File:Automobile_assembly_line.jpg|thumb|right|250px|လၟေင်ကမၠောန် ပွမပတိတ် ကွဳစက် ပ္ဍဲရုင်စက် မထ္ၜးကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ တမ်ရိုဟ် ညံင်ဂွံဒှ် ကပေါတ်အုပ်နိဂီု။]]
ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် ကပေါတ် (Production) ဝွံ ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် ပြံင်လှာဲ သယံဇာတ (inputs) မပ္တံကဵု တိ၊ ကမၠောန်၊ ဒြပ်ရတ်၊ ကေုာံ ဉာဏ်ပညာ ညံင်ဂွံဒှ် ကပေါတ် မမာန်စကာဂွံ (outputs) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Pindyck |first=Robert S. |author2=Rubinfeld, Daniel L. |title=Microeconomics |year=2012 |publisher=Pearson |edition=8th |isbn=978-0132857123}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲခေတ် လၟုဟ်၊ ကပေါတ်မွဲမွဲ ညံင်ဂွံ စိုပ်တဲ ညးမရာန်ဂှ် ဒးတတ်ၜက်အာ လၟေင်ဇၟန် ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် (Supply Chain) မဇၞော်လှဲလးရ။ ဥပမာ - စမတ်ဖုန် (Smartphone) မွဲမ ညံင်ဂွံဒှ်ဂှ်:
# ၜံက်ခါဲ ဓါတ်သတ္တု ပ္ဍဲ အဖရိက။
# ကၠောန် ကလာပ်ရုပ် ဒဳဂျဳတေဝ် ပ္ဍဲ ထာင်ဝါန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကိုဝ်ရဳယျာ။
# ပံင်စပ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက်။
# ပလံင်ဗစိုပ် သွံရာန် ပ္ဍဲ သြသတေလျာ ဟွံသေင်မ္ဂး အမေရိကာန်။

== ၇။ ၚုဟ်မး ကပေါတ် (Value, Price, and Goods) ==
ၚုဟ်မး (Value) ကပေါတ်မွဲဝွံ ပ္ဍဲပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂှ် ဍေံဟွံသေင် တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ဒဒှ်ရ ဍေံကိစ္စဇၞော် သွက်လမျီု ၜိုတ်လဵုရောဂှ် သၟးသၟးရ။ သာဓကမ္ဂး ယောန် (Paradox of value) မကော်ခဴစ ပြသၞာ &quot;ဍာ် ကေုာံ ဗိုတ်&quot; (Water and Diamond paradox) မၞုံရ။ ဍာ်ဂှ် ကိစ္စဇၞော် သွက်လမျီု ဗွဲမလောန်ကီုလေဝ် ၚုဟ်တန်ဒၟံင်တုဲ၊ ဗိုတ်ဂှ် ဟွံနွံပၟိက် သွက်လမျီုကီုလေဝ် ၚုဟ်က္ဍင် ဗွဲမလောန်ရ။ 

အရာဏအ်ဂှ် အစာပရေင်ပိုန်ဒြပ်တအ် ပသောင်ကလးလဝ် နကဵု လညာတ် '''ၚုဟ်မး ပယျဵုဒၞက် (Marginal Utility)''' ရ။ ဟိုတ်နူ ဍာ်ဂှ် နွံဂၠိုင်ဒၟံင်တုဲ ၚုဟ်မး သွက်ဂွံ ထပ်ဂွံ ဍာ်မွဲယူနေတ်ဂှ် အောန်ဒၟံင်ရ။ ဗိုတ်ဂှ် အောန်ဒၟံင် ဗွဲမလောန်တုဲ ၚုဟ်မးဍေံ သၠုင်ဒၟံင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Marshall |first=Alfred |title=Principles of Economics |year=1890 |publisher=Macmillan and Co.}}&lt;/ref&gt; ၚုဟ်မး (Price) သြန်မသြန်ဂှ် ဒှ်အရာမစၟတ်သမ္တီလဝ် အကြာ ညးသွံ ကေုာံ ညးရာန် ပ္ဍဲစျေးရ။

== ၈။ ကပေါတ် ပ္ဍဲခေတ်ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Goods) ==
ပ္ဍဲကဵု အေက်ကဝ်နဝ်မဳ ခေတ်လၟုဟ်၊ လညာတ်ကပေါတ်ဝွံ ပြံင်လှာဲကၠုင် ဇရေင် '''ကပေါတ်ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Goods)''' ရ။ ကပေါတ်ဒဳဂျဳတေဝ် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ကပေါတ် မဟွံမဲကဵု ဒြပ်ရုပ်၊ မဂိုင်သိပ် ကေုာံ ပလံင်ဗစိုပ် နကဵု လၟေင်ကမၠောန် အေန်တာနဲရ။ 
* ဥပမာ - သော့ဝဲ (Software)၊ ဂဳတ (Music downloads)၊ e-books၊ ကေုာံ ဗဳဒဳယော ဂိမ်း (Video games) တအ် ပါဝင်ရ။

ကပေါတ်ဒဳဂျဳတေဝ်တအ်ဝွံ နွံကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ တၟေင်မွဲဂှ် - ပွမကၠောန်ပတိတ် အလန်ကိုပ်ကၠာ (first copy) ဂှ် ကုန်ကျစရိတ် သၠုင်ဗွဲမလောန်ကီုလေဝ်၊ သွက်ဂွံ ကော်ပဳ ထပ်ပတိတ် (marginal cost of reproduction) ဂှ် ကြပ်ဒှ် သုည ရ။ အရာဏအ် ပြံင်လှာဲထောအ် သၞောတ်စျေး ကေုာံ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလုံအိုတ်သီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Varian |first=Hal R. |author2=Shapiro, Carl |title=Information Rules: A Strategic Guide to the Network Economy |year=1998 |publisher=Harvard Business Review Press |isbn=978-0875848631}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ကပေါတ် ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ (Economics of Goods and Environment) ==
ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် ကပေါတ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင်ဝွံ ပကဵု ဖဵုပရေအ် ကု [[ပွဳပွူသဘာဝ]] ရ။ ပရေင်ကၠိခတောန် (Pollution) မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ရုင်စက် မကၠောန်ပတိတ် ကပေါတ်တအ်ဂှ်၊ ပ္ဍဲလညာတ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ်မ္ဂး ကော်ခဴစ '''ဖဵုပရေအ် မ္ၚး (Negative Externalities)''' ရ။ 

သွက်ဂွံ သှ်ပလး ပြသၞာဏအ်ဂှ်၊ အလဵုအသဳတအ် ဒးဖျေဟ်သၞောတ် ကံက်အခေါန် လ္တူ ပရေင်ကၠိခတောန် (Pigouvian taxes) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးခၞံသၞောဝ်ဥပဒေ မင်မွဲ သဘာဝရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဂၠးကဝ်ဝွံ ဂစာန်ဒၟံင် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဇရေင် &quot;ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ခဝိုင်း (Circular Economy)&quot; မဒှ် ပရေင်ကလေင်စကာ (recycle) ကပေါတ်တြေံတအ် ညံင်ဟွံဂွံ ဒှ်အလိုက်အမဵုရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Pearce |first=David W. |author2=Turner, R. Kerry |title=Economics of Natural Resources and the Environment |year=1990 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-0801839870}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သရုပ် ကေုာံ အနာဂတ် ကပေါတ် (Conclusion and Future of Economic Goods) ==
သရုပ်ကၞောတ်တဲမ္ဂး၊ ကပေါတ် (Goods) ဝွံ ဒှ်သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဘဝကောန်မၞိဟ် လၟိုန်တ္ၚဲရ။ နူကဵု ကပေါတ် သယံဇာတ သဘာဝ စဵုကဵုစိုပ် ကပေါတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ၊ ဗီုပြင် ပွမကၠောန်ပတိတ် ကေုာံ ပရေင်စကာ ကပေါတ်တအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲကၠုင်လဝ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။

ပ္ဍဲအနာဂတ်ဂှ် ကွတ်ပညာ စက်ခၞံပတိတ် (3D Printing) ကေုာံ ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence) တအ်ဝွံ မာန်ပြံင်လှာဲထောအ် လၟေင်ကမၠောန် ပွမပတိတ်ကပေါတ်တုဲ မာန်ဖအောန်ဖျေဟ် ၚုဟ်မး ကေုာံ ဇမၠိင် လၟေင်ဇၟန် ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ်ရ။ ၜိုန်ရ ခေတ်ပြံင်လှာဲအာကီုလေဝ်၊ သဘဴဓဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဆေင်ကဵု ပရေင်အောန်ဒၟံင် (Scarcity) ကေုာံ ၚုဟ်မး ကပေါတ်တအ်ဂှ် ဆက်တန်တဴအာ လၟိုန်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Mankiw&quot;&gt;{{cite book |last=Mankiw |first=N. Gregory |title=Principles of Economics |year=2014 |publisher=Cengage Learning |edition=7th |isbn=978-1285165875}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Samuelson&quot;&gt;{{cite book |last=Samuelson |first=Paul A. |author2=Nordhaus, William D. |title=Economics |year=2009 |publisher=McGraw-Hill Education |edition=19th |isbn=978-0073511290}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Krugman&quot;&gt;{{cite book |last=Krugman |first=Paul |author2=Wells, Robin |title=Microeconomics |year=2015 |publisher=Worth Publishers |edition=4th |isbn=978-1464143878}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ostrom&quot;&gt;{{cite journal |last=Ostrom |first=Elinor |title=Beyond Markets and States: Polycentric Governance of Complex Economic Systems |url=https://archive.org/details/sim_american-economic-review_2010-06_100_3/page/641 |journal=American Economic Review |year=2010 |volume=100 |issue=3 |pages=641–672}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Stiglitz&quot;&gt;{{cite book |last=Stiglitz |first=Joseph E. |title=Economics of the Public Sector |year=2000 |publisher=W. W. Norton &amp; Company |edition=3rd |isbn=978-0393966510}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Pindyck&quot;&gt;{{cite book |last=Pindyck |first=Robert S. |author2=Rubinfeld, Daniel L. |title=Microeconomics |year=2012 |publisher=Pearson |edition=8th |isbn=978-0132857123}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Marshall&quot;&gt;{{cite book |last=Marshall |first=Alfred |title=Principles of Economics |year=1890 |publisher=Macmillan and Co.}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Varian&quot;&gt;{{cite book |last=Varian |first=Hal R. |author2=Shapiro, Carl |title=Information Rules: A Strategic Guide to the Network Economy |year=1998 |publisher=Harvard Business Review Press |isbn=978-0875848631}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Pearce&quot;&gt;{{cite book |last=Pearce |first=David W. |author2=Turner, R. Kerry |title=Economics of Natural Resources and the Environment |year=1990 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-0801839870}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Smith1776&quot;&gt;{{cite book |last=Smith |first=Adam |title=The Wealth of Nations |year=1776 |publisher=W. Strahan and T. Cadell}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = ကပေါတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
| title      = လညာတ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ်: ကပေါတ် ကေုာံ သေဝါ
| listclass  = hlist
| group1     = ဂကူ ကပေါတ်ဂမၠိုင်
| list1      = 
* [[ကပေါတ်စကာ]] (Consumer goods)
* [[ကပေါတ်တမ်ဒြပ်]] (Capital goods)
* [[ကပေါတ်ညးဍုင်ကွာန်]] (Public goods)
* [[ကပေါတ်ပုဂ္ဂလိက]] (Private goods)
| group2     = သဘဴဓဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
| list2      = 
* [[ပရေင်ရာန် ကေုာံ ပရေင်သွံ]] (Supply and Demand)
* [[ပရေင်အောန်ဒၟံင်]] (Scarcity)
* [[ၚုဟ်မး ပယျဵုဒၞက်]] (Marginal utility)
* [[သေဝါ]] (Services)
| group3     = ပရေင်သွံရာန် ကေုာံ စျေး
| list3      = 
* [[စျေး]] (Market)
* [[ပရေင်ဗၞိက်]] (Trade)
* [[သြန်]] (Money)
* [[ကပေါတ်ဒဳဂျဳတေဝ်]] (Digital goods)
}}

[[Category:ကပေါတ် (ပရေင်ပိုန်ဒြပ်)]]
[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ဗၞိက် ကေုာံ စျေး]]</text>
      <sha1>6mwolm74f87n74udwoue9vfn5uluvc4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဘာကျာ်မနူဟဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11191</id>
    <revision>
      <id>56702</id>
      <parentid>55621</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T01:34:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>56702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21169" sha1="nr1va3hre25sz1cdfc47x7fuvp672rc" xml:space="preserve">{{Infobox religious building
| building_name         = ဘာကျာ်မနူဟဝ်
| native_name           = မနူဟာဘုရား
| image                 = [[File:Manuha Paya.jpg|300px|ဗီုရုပ် မုက်စာ် ဘာကျာ်မနူဟဝ် ပ္ဍဲကွာန်မျေန်ကပါ၊ ဍုင်ဗုကာံ]]
| caption               = ဘာကျာ်မနူဟဝ် ပ္ဍဲကွာန်မျေန်ကပါ၊ ဍုင်ဗုကာံ
| location              = ကွာန်မျေန်ကပါ၊ [[ဗုကာံ]]
| country               = [[ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ|ဍုင်ဗၟာ]]
| coordinates           = {{Coord|21|9|11.99|N|94|51|33.01|E|display=inline,title}}
| religious_affiliation = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
| founder               = [[သၟိင်မကုတ]] (သၟိင်မနူဟဝ်)
| architecture_type     = ဘာကျာ် (Temple)
| architecture_style    = ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ဂကူမန်-ဗၟာ
| year_completed        = ၁၀၆၇ ခရေတ်
}}

'''ဘာကျာ်မနူဟဝ်''' ({{lang-en|Manuha Temple}}; {{lang-my|မနူဟာဘုရား}}) ဝွံ ဒှ်ဘာကျာ် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ မၞုံပ္ဍဲကဵု ကွာန်မျေန်ကပါ၊ မနွံဗ္ဒာဲ [[ဗုကာံ]]၊ လဒေါဝ်ဍုင်ဗၟာရ။ ဘာကျာ်ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သၟိင်မန် [[သၟိင်မကုတ]] (ညးမဒယှ်တမ္ညဝ် နကဵုယၟု သၟိင်မနူဟဝ်) ပ္ဍဲကဵု သက္ကရာဇ်ခရေတ် ၁၀၆၇ ပ္ဍဲအခိင် ညးမဒးဒုင် ဖျေဟ်လဝ်ထံင် ပ္ဍဲဍုင်ဗုကာံရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Aung-Thwin |first=Michael |title=The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma |year=2005 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-2886-8}}&lt;/ref&gt; ဘာကျာ်ဝွံ ဒှ်ဘာကျာ် မတြေံအိုတ်မွဲ ပ္ဍဲအကြာ ဘာကျာ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲဒေသဗုကာံတုဲ၊ ဍေံဒယှ်တမ္ညဝ်လဝ် ဟိုတ်နူ ဗီုပြင် လဒက်ပတန် မအောန်ကဵု ဒၞာဲသၠဲလး မထ္ၜးကဵု အကာဲအရာ စိုတ်ဓါတ် သၟိင်မဒးဒုင်သီဍုင်မွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Manuha Temple |url=https://www.alamy.com/manuha-temple-in-myinkaba-near-bagan-mandalay-division-myanmar-asia-image340451287.html |publisher=Alamy}}&lt;/ref&gt; 

အပ္ဍဲဘာကျာ်ဂှ် နွံကဵု ရုပ်ကျာ်ပဋိမာရုပ် ဇၞော်ဇၞော် ပန်ဇကု (ကျာ်ဂ္ဇံ ပိဇကု ကေုာံ ကျာ်သတိက် မွဲဇကု) မသိုပ်ပေင်ဒၟံင် အပ္ဍဲခဒိုင်ကျာ်တအ်ဂှ်ရ။ ဘာကျာ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်သင်္ကေတ မထ္ၜးကဵု ပရေင်စပ်ဆောံ အကြာ ယေန်သၞာင်မန် ကေုာံ အဝဵုအာဏာ ဗုကာံ ပ္ဍဲခေတ် ၁၁ ဗွဝ်ကၠံရ။

__TOC__

== ၁။ ဝင် ကေုာံ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် (History and Background) ==
အတိုင် ဝင်ဍုင်သုဝဏ္ဏဘူမိမ္ဂး၊ သၟိင်မနူဟဝ် (Makuta) ဝွံ ဒှ်သၟိင် ဍုင်သဓီု (Thaton) မဒှ်ဍုင်မန်တြေံရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ခရေတ် ၁၀၅၇ ဂှ်၊ သၟိင်အနဝ်ရထာ (Anawrahta) နူကဵု ဗုကာံ အာတ်မိက် လိက်ပိဋကတ်ပိ နူကဵု သၟိင်မနူဟဝ်ရ။ သၟိင်မနူဟဝ် တးပါဲထောအ် ပရေင်အာတ်မိက်ဂှ်တုဲ၊ သၟိင်အနဝ်ရထာ လုပ်သီကေတ် ဍုင်သဓီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Htin Aung |first=Maung |title=A History of Burma |year=1967 |publisher=Cambridge University Press |pages=32–33}}&lt;/ref&gt;

သၟိင်မနူဟဝ် ကေုာံ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ညး၊ သီုကဵု ခမဳသင် ကေုာံ သၟာကွတ်တဲ မန် ၜိုတ် ၃၀,၀၀၀ တအ်ဂှ် ဒးဒုင်ရပ် ဖျဴဏာ ဍုင်ဗုကာံရ။ လုကဴ အခိင် ၁၀ သၞာံ မဒးဒုင် ဖျေဟ်လဝ်ထံင် ပ္ဍဲကွာန်မျေန်ကပါ (Myinkaba) ဂှ်၊ သၟိင်မနူဟဝ် သွံထောအ် လစိန်စမ္မခဏ် ညး မၞုံကဵု ၚုဟ်မးတုဲ ကလိဂွံ သြန်သြန် တြဴကွဳရ။ နကဵု သြန်ဏအ်ဂှ် ညးအာတ်အခေါင် နူသၟိင်အနဝ်ရထာ သွက်ဂွံ သိုင်ပတန် ဘာကျာ်ဏအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၀၆၇ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ကုသဵု ကေုာံ ရန်တၟအ် ညံင်ဟွံဂွံ ဒးဒုင်ကျ ပ္ဍဲဘဝ အဆက်ဆက်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Coedès |first=George |title=The Indianized States of Southeast Asia |year=1968 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-0368-1}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဗီုပြၚ် လဒက်ပတန် ကေုာံ အာခဳတက်ချာ (Architectural Style) ==
[[File:Manuha Paya Reclining Buddha.jpg|thumb|right|250px|ကျာ်သတိက် ပ္ဍဲဘာကျာ်မနူဟဝ်။]]
ဘာကျာ်မနူဟဝ်ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ကၠုင်နူ ယေန်သၞာင်မန်-ဗၟာ မပံင်စပ်လဝ်ရ။ ဘာကျာ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဗီုပြင် စတုရံ (rectangular) တုဲ နွံကဵု ကထိုက် ၜါထပ်ရ။ ကထိုက်လ္တူဂှ် ဍောတ်နူ ကထိုက်သၟဝ်တုဲ ပကဵုညံင် ဘာကျာ်ဂှ် ဂွံဒှ် ဗီုပြင် ပဳရမိတ် (Pyramid) ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lwin |first=Wai Wai |title=A Study on the Great Manuha Temple in Bagan |journal=MERAL Portal |year=2020 |url=https://meral.edu.mm/record/7329 }}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

အရာမတၟေင်အိုတ် ပ္ဍဲဘာကျာ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်အကာဲအရာ ခဒိုင်ကျာ်တအ် မဍောတ်လောန်ကာဲတုဲ ကျာ်ပဋိမာရုပ်တအ် ဇၞော်လောန်ကာဲဒၟံင်ဂှ်ရ။ ညးမလ္ၚတ်ဝင်တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ သၟိင်မနူဟဝ် တင်စိုတ် ဒက်ပတန်လဝ် ဗီုဏအ် သွက်ဂွံ ထ္ၜးကဵု အကာဲအရာ စိုတ်ဓါတ်ညး မဒးဒုင်ဍဵုဍိုက် ကေုာံ မဟွံမဲကဵု သၠးပွး ပ္ဍဲအခိင် မဒးဒုင်ဖျေဟ်ထံင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Manuha is about captivity |url=https://anotherglobaleater.wordpress.com/2016/12/02/manuha-is-about-captivity/ |publisher=Another Global Eater |date=2016-12-02}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ကျာ်ပဋိမာရုပ် ဂ္ဇံ ပိဇကု (The Three Seated Buddhas) ==
ပ္ဍဲကဵု မုက်ဂတ ဘာကျာ်ဂှ် နွံကဵု ခဒိုင်ပိ မဒက်လဝ် သွက် ကျာ်ဂ္ဇံ ပိဇကုရ။ ကျာ်တအ်ဝွံ ဂ္ဇံဒၟံင် နကဵု ဗီုပြင် ဘူမိဖဿမုဒြာ (Bhumisparsha mudra - ပွမစၞောန်တိ သွက်ဂွံပသက်သဳ) တုဲ မုက်ကျာ်တအ်ဂှ် ဂတးလဝ် လ္ပာ် ဗမံက်ရ။
* '''ကျာ်လဒေါဝ်:''' ဇၞော်အိုတ်တုဲ နွံသမၠုင် ၄၆ ပေ။
* '''ကျာ်သၟာ်ၜါ:''' နွံသမၠုင် ၃၃ ပေ ဇၟာပ်ပ်ဇကု။

ကျာ်တအ်ဏအ်ဝွံ ပေင်က္ဍတ်ဒၟံင် အပ္ဍဲခဒိုင်တုဲ၊ မၞိဟ်မလုပ်လ္ၚောဝ်တအ် ဒးဒုင်စသိုင် အကာဲအရာ မက္ဍန်ဂြက် ဗွဲမလောန်ရ။ ဆဂး၊ ယဝ်ရ တိုန်အာ လ္တူကထိုက် ဘာကျာ်တုဲ ရံင်စှ်ေကၠုင်မ္ဂး၊ မုက်ကျာ်တအ်ဂှ် မံက်ဒၟံင် နကဵု ဗီုပြင် မပြုံးမိပ် (smiling face) မဒှ်အရာ မတၞဟ်ခြာ နူကဵု မရံင်သၟဝ်ရ။

== ၄။ ကျာ်သတိက် ပရိနိဗ္ဗာန် (The Reclining Buddha) ==
ပ္ဍဲကဵု ခဒိုင် လ္ပာ်စး ဘာကျာ်ဂှ် နွံကဵု ကျာ်သတိက် ဇၞော်မွဲဇကု မထ္ၜးကဵု ဗီုပြင် ကျာ်တြဲ မလုပ်စိုပ် ပရိနိဗ္ဗာန် (Parinirvana) ရ။
* '''ဇမၠိင်:''' နွံ ၉၀ ပေ။
* '''ဗီုပြင်:''' ကျာ်သတိက်ဝွံ နွံကဵု မုက်မတ် မၜိုဟ်သြိုဟ် (serene facial expression) တုဲ ဍေံကဵု သင်္ကေတ ဒဒှ်ရ ဒဒိုက် သံသာ သီုဖအိုတ်ဂှ် အာစိုပ်ဒတုဲ ပ္ဍဲအခိင် မလုပ်စိုပ် နိဗ္ဗာန်ရ။

ခဒိုင် ကျာ်သတိက်ဏအ်လေဝ် က္ဍန်ဂြက်ဒၟံင်ကီုတုဲ၊ ညးလ္ၚောဝ်တအ် ဒးတိုန်အာ နကဵု ကဆံင်ဇိုင် သွက်ဂွံ ညာတ်ကေတ် မုက်ကျာ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရ။

== ၅။ ရုပ် သၟိၚ်မနူဟဝ် ကေုာံ ဂၞကျာ် (Statues of King Manuha and Queen) ==
ပါဲနူကဵု ကျာ်ပဋိမာရုပ်တအ်တုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲမွဲဒၞာဲ အပ္ဍဲဘာကျာ်ဂှ် နွံကဵု ရုပ်ထမုင် သၟိင်မနူဟဝ် ကေုာံ ဂၞကျာ် နိင်္ဂလာဒေဝဳ (Queen Ningaladevi) ရ။ ရုပ်တအ်ဝွံ ၜိုန်ရ ဍောတ်သွတ်ကီုလေဝ်၊ ကယျိုင်ကယဝ်လဝ် နကဵု ကယျိုင် သၟိင်တၠ မန် ပ္ဍဲခေတ်တေံ ဗွဲမကျေဝ်ဂေါဝ်ရ။ အရာဏအ် ထ္ၜးကဵု ပရေင်ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ မၞိဟ်ဒေသတအ် လ္တူ သၟိင်မန် ၜိုန်ရ ညးဒးဒုင်သီအာ ဍုင်ကီုလေဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Manuha Temple in Bagan |url=https://www.virtualtourist.com/ |publisher=Virtual Tourist |access-date=2023-10-12 |accessdate=2026-06-14 |archivedate=2025-11-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251116151029/https://www.virtualtourist.com/ }}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေၚ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲဝဳကဳဒေတာ ကေုာံ လိက်ပတ်ဂမၠိုၚ် (Wikidata and Literature) ==
ဘာကျာ်မနူဟဝ်ဝွံ စၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တင်နင်ဂၠးကဝ် [[ဝဳကဳဒေတာ]] (Wikidata) နကဵု လၟိဟ် Q3517578 ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Manuha Temple - Wikidata |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q3517578 |publisher=Wikidata}}&lt;/ref&gt; အပ္ဍဲ လိက်ဝင် ဗၟာ &quot;မှန်နန်းရာဇဝင်&quot; (Glass Palace Chronicle) လေဝ် ချူလဴလဝ် ဝင် ဘာကျာ်ဏအ် ဗွဲမလှဲလးရ။ လိက်ဝင်တအ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;သၟိင်မနူဟဝ် ဟီုအရေဝ်မ္ဂး လျးတိတ်ကၠုင် နူပါင်ညး&quot; ရ။

== ၇။ အခန်ကိစ္စဇၞော် သွက် ယေန်သၞာၚ် မန် (Significance for Mon Culture) ==
ဘာကျာ်မနူဟဝ်ဝွံ ဒှ်သင်္ကေတ အဓိက မထ္ၜးကဵု ပရေင်ပါလုပ် ကွတ်ပညာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် မန် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင်ဗုကာံရ။ ကြဴနူ သၟိင်မနူဟဝ် ဒးဒုင်ရပ်တုဲ၊ သၟာကွတ်မန်တအ် ရီုဗင် သိုင်ပတန်လဝ် ဘာကျာ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲဗုကာံ လုကဴ အခိင် ၁၀၅၀ စဵုကဵု ၁၀၈၅ ရ။ လညာတ် သုတေသန ခေတ်လၟုဟ်လ္ၚဵုတအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်ရ ပရေင်လှဲလး ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲဗုကာံဂှ် တန်တဴဒၟံင် လ္တူ သဇိုင် ယေန်သၞာင်မန် နူသဓီု ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=South |first=Ashley |title=Mon Nationalism and Civil War in Burma |year=2003 |publisher=Routledge |isbn=9780700716098}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေၚ်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေၚ်ကလေၚ်ပလေဝ် (Conservation and Restoration) ==
ဘာကျာ်မနူဟဝ်ဝွံ ဒးဒုင် ဇီုကပိုက် ဟိုတ်နူ ပရေင်တိချဳ (Earthquakes) မဂၠိုင်ကဵုအလန် ပ္ဍဲဝင်ဗုကာံ၊ တၟေင်တၟဟ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၅ ကေုာံ ၂၀၁၆ ရ။ ဆဂး၊ ဌာနယေန်သၞာင် ကေုာံ UNESCO တအ် ကလေင်ပလေဝ်လဝ် ဘာကျာ်ဏအ် ညံင်ဂွံ တန်တဴအာမာန်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဍေံဒှ် ဒၞာဲဒတန် မၞိဟ်မအာလ္ၚောဝ် ကေုာံ ကၟုဲတမ္ၚာ (tourists) တအ် စိုတ်လုပ်စအိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဇိုင် ဗုကာံရ။

== ၉။ ပရေၚ်စိုပ်အာ ကေုာံ လွပ် သွက် ကၟုဲတမ္ၚာ (Tourism and Accessibility) ==
ဘာကျာ်မနူဟဝ်ဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်မျေန်ကပါ မဒှ် လ္ပာ်သၠုင်ကျာ ဗုကာံတြေံရ။ ဗ္ဒာဲဘာကျာ်ဏအ်ဂှ် နွံကဵု ဘာကျာ်တြေံတၞဟ်တအ် ညံင်ရဴ [[ဘာကျာ်နန်းဘုရား]] (Nanpaya Temple) ကေုာံ ဘာကျာ်အပယ်ရတနာ (Abeyadana Temple) တအ်ရ။ ကၟုဲတမ္ၚာတအ် မာန်အာလ္ၚောဝ် ဘာကျာ်ဏအ် နူအခိင် နူဂယး ၆ နာဍဳ စဵုကဵု သဝ်တ္ၚဲ ၅ နာဍဳရ။

== ၁၀။ သရုပ် ကေုာံ ၚုဟ်မး သုတေသန (Conclusion and Research Value) ==
ဘာကျာ်မနူဟဝ်ဝွံ ဟွံဒှ် ဆ ဘာကျာ် သွက်ဂွံလ္ၚောဝ် သၟးသၟးရ၊ ဍေံဒှ် လိက်ဝင် မချူလဝ် နကဵု တၟံ ကေုာံ ဍိုတ် သွက်ဂွံ လဴထ္ၜးကဵု ပရူပရာ သၟိင်မန် မဒးဒုင်ဍဵုဍိုက်ကီုလေဝ် မဟွံကဵုဒုင်ကျ လ္တူ ဓဝ်ပတှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာရ။ သွက် ကွးဘာတက္ကသိုလ်လ္တူ ကေုာံ သၟာသုတေသန ဝင်တအ်မ္ဂး၊ ဘာကျာ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲဒတန် မကဵုဖဵု ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အာခဳတက်ချာ (Architecture) ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ဂကောံမၞိဟ် ပ္ဍဲခေတ်ဗုကာံရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;AungThwin&quot;&gt;{{cite book |last=Aung-Thwin |first=Michael |title=The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma |year=2005 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-2886-8}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Alamy&quot;&gt;{{cite web |title=Manuha Temple |url=https://www.alamy.com/manuha-temple-in-myinkaba-near-bagan-mandalay-division-myanmar-asia-image340451287.html |publisher=Alamy}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;HtinAung&quot;&gt;{{cite book |last=Htin Aung |first=Maung |title=A History of Burma |year=1967 |publisher=Cambridge University Press |pages=32–33}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Coedes&quot;&gt;{{cite book |last=Coedès |first=George |title=The Indianized States of Southeast Asia |year=1968 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-0368-1}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Lwin&quot;&gt;{{cite journal |last=Lwin |first=Wai Wai |title=A Study on the Great Manuha Temple in Bagan |journal=MERAL Portal |year=2020 |url=https://meral.edu.mm/record/7329 }}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;AGE&quot;&gt;{{cite web |title=Manuha is about captivity |url=https://anotherglobaleater.wordpress.com/2016/12/02/manuha-is-about-captivity/ |publisher=Another Global Eater |date=2016-12-02}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;VT&quot;&gt;{{cite web |title=Manuha Temple in Bagan |url=https://www.virtualtourist.com/ |publisher=Virtual Tourist |access-date=2023-10-12 |accessdate=2026-06-14 |archivedate=2025-11-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251116151029/https://www.virtualtourist.com/ }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Wikidata&quot;&gt;{{cite web |title=Manuha Temple - Wikidata |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q3517578 |publisher=Wikidata}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;South&quot;&gt;{{cite book |last=South |first=Ashley |title=Mon Nationalism and Civil War in Burma |year=2003 |publisher=Routledge |isbn=9780700716098}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Spiro&quot;&gt;{{cite book |last=Spiro |first=Melford |title=Burmese Supernaturalism |year=1996 |publisher=Transaction Publishers |isbn=9781560008828}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = ဗုကာံ
| title      = ဘာကျာ် ကေုာံ စေတဳဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[ဗုကာံ]]
| listclass  = hlist
| group1     = ဘာကျာ် ဒယှ်ဂမၠိုင် (Notable Temples)
| list1      = 
* [[ဘာကျာ်အာနန္ဒာ|အာနန္ဒာ]]
* [[ဘာကျာ်သဗ္ဗညု|သဗ္ဗညု]]
* [[ဘာကျာ်ဓမ္မရံကြီး|ဓမ္မရံကြီး]]
* [[ဘာကျာ်မနူဟဝ်|မနူဟဝ်]]
* [[ဘာကျာ်နန်းဘုရား|နန်းဘုရား]]
| group2     = စေတဳ ဒယှ်ဂမၠိုင် (Notable Stupas)
| list2      = 
* [[စေတဳရွှေစည်းခုံ|ရွှေစည်းခုံ]]
* [[စေတဳမင်္ဂလာ|မင်္ဂလာစေတဳ]]
* [[စေတဳဓမ္မရာဇက|ဓမ္မရာဇက]]
| group3     = ဝင် ကေုာံ ညးမသိုင်ပတန်
| list3      = 
* [[သၟိင်အနဝ်ရထာ]]
* [[သၟိင်မကုတ]]
* [[ဍုင်သဓီု]]
* [[ပၞာန်ဗုကာံ-သဓီု]]
}}

[[Category:ဘာကျာ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ]]
[[Category:ဗုကာံ]]
[[Category:ဝင် မန်]]
[[Category:ဒတန် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သၞာံ ၁၀၆၇ မစိုပ်ဒတုဲ]]</text>
      <sha1>nr1va3hre25sz1cdfc47x7fuvp672rc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11193</id>
    <revision>
      <id>56649</id>
      <parentid>55266</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:24:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22603" sha1="md7kymen7t113hfq4el4hqx2ri41oyi" xml:space="preserve">{{Infobox historic site
| name = ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage Site)
| image = [[File:Machu_Picchu,_Peru.jpg|300px|ဗီုရုပ် မာချူ ပဳချူ (Machu Picchu) ပ္ဍဲဍုင် ပေရူ မဒှ် ဒတန်အာဲကၟာဲဂၠးတိ ဒယှ်တမ္ညဝ်မွဲ။]]
| caption = မာချူ ပဳချူ (Machu Picchu)၊ ဒတန်အာဲကၟာဲဂၠးတိ ပ္ဍဲဍုင်ပေရူ။
| location = အလုံဂၠးတိ
| governing_body = [[ယူနေတ်သကဝ်]] (UNESCO)
| criteria = ယေန်သၞာင် (i)–(vi), သဘာဝ (vii)–(x)
| date_established = ၁၉၇၂ (သၞောဝ်ကသုက် အာဲကၟာဲဂၠးတိ)
| website = [https://whc.unesco.org/ whc.unesco.org]
}}

'''ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ''' ({{lang-en|World Heritage Site}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဒၞာဲဒတန်မွဲမွဲ မပ္တံကဵု ဂြိုပ်၊ တၟအ်၊ ကၟာဍာ်၊ ကန္တာရ၊ တိုင်ပ္ကဴ၊ သ္ၚိ၊ ဒေသဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကွာန်တြေံဂမၠိုင် မဒးဒုင်ရုဲစှ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု ဂကောံပညာ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ကုလသမဂ္ဂ မကော်ခဴစ [[ယူနေတ်သကဝ်]] (UNESCO) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/about/ |title=About World Heritage |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-10-12}}&lt;/ref&gt; တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒတန်တအ်ဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ကေုာံ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဟွံသေင်မ္ဂး အာဲကၟာဲ သဘာဝ မၞုံကဵု ၚုဟ်မး သာမည ဗွဲမသၠုင် (Outstanding Universal Value) သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ် အလုံအိုတ်သီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harrison |first=Rodney |title=Heritage: Critical Approaches |year=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0415591959}}&lt;/ref&gt;

ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိတအ်ဝွံ မင်မွဲလဝ် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးကဝ် မကော်ခဴစ ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage Convention) မဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၂ ရ။ ဒတန်တအ်ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ဂကူအဓိက ပိသာ်- ယေန်သၞာင် (Cultural)၊ သဘာဝ (Natural) ကေုာံ ပံင်စပ် (Mixed) ရ။

__TOC__

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Concept) ==
လညာတ် မဆေင်ကဵု အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage) ဝွံ တန်တဴဒၟံင် လ္တူ သဘဴဓဝ် ဒဒှ်ရ ဒတန်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် နွံကဵု ၚုဟ်မး မဇၞော်လှဲလးတုဲ၊ ဍေံတအ်ဝွံ ဟွံဆေင်စပ် ကု ဍုင်မွဲဍုင်ဓဝ်သၟးရ၊ ဍေံဒှ် ဒြပ်ရတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် အလုံဂၠးတိ သီုဖအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Cleere |first=Henry |title=The concept of 'outstanding universal value' in the World Heritage Convention |journal=Conservation and Management of Archaeological Sites |year=1996 |volume=1 |issue=4 |pages=227-233}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပွမမင်မွဲ ဒတန်တအ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်တာလျိုင် ဂကောံမၞိဟ် ဂၠးကဝ် အလုံအိုတ်သီုရ။

== ၂။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီ (History and Origins) ==
[[File:Abu Simbel Temple of Ramesses II.jpg|thumb|left|250px|ဘာကျာ် အဘူ သိမ်ဘေဝ် (Abu Simbel) ပ္ဍဲဍုင် အဳဂျေပ်၊ မဒှ် ဟိုတ်တမ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ကသုက်အာဲကၟာဲဂၠးတိ။]]
ဟိုတ်တမ် မကတဵုဒှ်ကၠုင် ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဂှ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၄ အခိင် ဍုင်အဳဂျေပ် (Egypt) ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် သိုင်ပတန် ကၟာတ်ဍာ် အာသဝါန် (Aswan High Dam) ရ။ ကၟာတ်ဍာ်ဏအ် မာန်ဗၠိုက်ပလီုထောအ် ဒၞာဲကျာ်တြေံ အဘူ သိမ်ဘေဝ် (Abu Simbel) တုဲ၊ ယူနေတ်သကဝ် ကော်ဘိက် ဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ ရီုဗင် စဵုဒၞာရ။ ပရေင်ရီုဗင်ဏအ် ကလိဂွံ ဇမၞးတုဲ ဍုင် ၅၀ ပြင်င် ပါလုပ် ထံက်ပင် သြန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Batra |first=A. |title=Tourism and World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Tourism Authority of Thailand}}&lt;/ref&gt;

နူကဵု ပရေင်အံင်ဇၞးဏအ်၊ ယူနေတ်သကဝ် ကေုာံ ဂကောံပရေင်မင်မွဲ သဘာဝ ဂၠးကဝ် (IUCN) တအ် ပံင်ကောံတုဲ ခၞံဗဒှ်လဝ် &quot;ကသုက် မဆေင်ကဵု ပရေင်မင်မွဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိ&quot; (Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage) ပ္ဍဲဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၆၊ ၁၉၇၂ ရ။

== ၃။ လၟေၚ်ကမၠောန် သွက်ဂွံရုဲစှ် (Nomination Process) ==
ဍုင်မွဲမွဲ မမိက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒတန်ညးတအ် နဒဒှ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိမ္ဂး၊ ဍေံတအ် ဒးတတ်ၜက်အာ လၟေင်ကမၠောန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
# '''စရင်ဒတန် စမ်ၜတ် (Tentative List):''' ဍုင်မွဲ ဒးပၠောပ် စရင် ဒတန် မၞုံပၟိက် မိက်ဂွံရုဲစှ် သီုဖအိုတ် ကိုပ်ကၠာ။
# '''စရင်ရုဲစှ် (Nomination File):''' ရုဲစှ်ကေတ် ဒတန်မွဲ နူစရင်စမ်ၜတ်တုဲ ပၠောပ်စရင် အလုံအစင် ကု ယူနေတ်သကဝ်။
# '''ပရေင်စၟတ်သ္ၚေဝ် (Evaluation):''' ဂကောံမင်မွဲ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးကဝ် (ICOMOS) ကေုာံ ဂကောံ သဘာဝ (IUCN) တအ် စၟတ်သ္ၚေဝ် ဒတန်ဂှ်ရ။
# '''ကောံဓရီု ကမ္မတဳ (Committee Decision):''' ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ မၞုံကဵု ဍုင်စၞး ၂၁ ဍုင် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် လက္ကရဴအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/nominations/ |title=The Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-14}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ တၚ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ရုဲစှ်ဂမၠိုၚ် (Selection Criteria) ==
ဒတန်မွဲမွဲ ဂွံဒှ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိမာန်ဂှ် ဍေံဒးဍိုက်ပေင်ကဵု တင်သ္ဂုတ်ဆာတ် အောန်အိုတ် မွဲသာ် နူကဵု ၁၀ သာ် ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ တင်သ္ဂုတ်ဆာတ် ယူနေတ်သကဝ် သွက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/criteria/ |title=The Criteria for Selection |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-10-15}}&lt;/ref&gt;
|-
! ကဏ္ဍ !! စၟတ် !! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Summary)
|-
| rowspan=&quot;6&quot; | '''ယေန်သၞာင် (Cultural)'''
| i || ထ္ၜးကဵု အစောမ်စရာဲ ဖန်ဗဒှ် ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမပြဲ။
|-
| ii || ထ္ၜးကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ၚုဟ်မး ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲကဵု ဇမၠိင်အခိင်။
|-
| iii || ဒှ် သက်သဳ တၟေင် သွက် ယေန်သၞာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ် မကၠေအ်ကၠက်အာယျ။
|-
| iv || ဒှ် သာဓက ခိုဟ်အိုတ် သွက် လဒက်ပတန်၊ အာခဳတက်ချာ ဟွံသေင်မ္ဂး နဲကဲကွတ်ပညာ။
|-
| v || ဒှ် သာဓက ပရေင်မံင်တန်တဴ ကောန်မၞိဟ် အတိုင်အခိုက်တြေံ මကိတ်ညဳ ကု ပွဳပွူသဘာဝ။
|-
| vi || ဆက်စပ်ဒၟံင် တိုက်ရိုက် ကု ပရေင်ကတဵုဒှ်၊ ဓဝ်ပတှ်ေ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်ပတ် မၞုံကဵု ၚုဟ်မး ဂၠးကဝ်။
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | '''သဘာဝ (Natural)'''
| vii || နွံကဵု အကာဲအရာ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် လောန်ကာဲ။
|-
| viii || ဒှ် သာဓက အဓိက မထ္ၜးကဵု လၟေင်ကမၠောန် ဝင် ဂၠးတိ ကေုာံ တိဗေဒ။
|-
| ix || ဒှ် သာဓက အဓိက မထ္ၜးကဵု လၟေင်ကမၠောန် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ သၞောတ်ဂေဟ။
|-
| x || ဒှ် ဒၞာဲဒတန် မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် ပရေင်မင်မွဲ ဇဳဝစုံလင် (Biodiversity)။
|}

== ၅။ ဂကူ အာဲကၟာဲဂမၠိုၚ် (Categories of Heritage) ==
# '''အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် (Cultural Heritage):''' မပ္တံကဵု ဒၞာဲဝါင် ဝင်၊ ဘာကျာ်၊ ဍုင်တြေံ၊ လိက်တၟအ်၊ ကေုာံ ရုပ်ပါန်ခဳတအ်ရ။ (ဥပမာ - ဗုကာံ၊ တိုင်ကြုက်မဇၞော်)
# '''အာဲကၟာဲ သဘာဝ (Natural Heritage):''' မပ္တံကဵု ဂြိုပ်၊ ဒဵု၊ ကၟာဍာ် သဘာဝ မဟွံဒးဒုင်ပထုဲလဝ် နူမၞိဟ်ရ။ (ဥပမာ - ဂြိုပ် အမေဇြောန်)
# '''အာဲကၟာဲ ပံင်စပ် (Mixed Heritage):''' ဒၞာဲ မဍိုက်ပေင်ကဵု လက္ခဏာ သဘာဝ ကီု သီုကဵု ယေန်သၞာင်ရ။ (ဥပမာ - မာချူ ပဳချူ)

== ၆။ အာဲကၟာဲ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ (World Heritage in Danger) ==
[[File:Minaret_of_Jam_2004.jpg|thumb|right|250px|မဳနာရေတ် ဂျာမ် (Minaret of Jam) ပ္ဍဲဍုင် အာဖဂါန်နေတ်သတာန် မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲ စရင် အာဲကၟာဲ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ။]]
ယူနေတ်သကဝ် စွံလဝ် စရင် တၟေင်မွဲ မကော်ခဴစ &quot;စရင် အာဲကၟာဲဂၠးတိ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ&quot; (List of World Heritage in Danger) ရ။ ဒတန်တအ်ဏအ်ဝွံ မလေပ် ဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ လီုလာ် ဟိုတ်နူ ပၞာန်၊ ဘဲသဘာဝ၊ ပရေင်ကၠိခတောန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ခုတ်ပလီု ဂြိုပ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Leask |first=Anna |author2=Fyall, Alan |title=Managing World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Butterworth-Heinemann |isbn=978-0750665469}}&lt;/ref&gt; ပွမစုတ် ပ္ဍဲစရင်ဏအ်ဂှ် ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ကော်ဘိက် ပရေင်ရီုဗင် နူဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဒတန်ဂှ်ရ။

== ၇။ ပရေၚ်ဇီုကပိုက် ကေုာံ ဖဵုသွဟ် (Impact and Benefits) ==
ပွမကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ကဵုဖဵုသွဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် သွက် ဍုင် ကေုာံ ဒေသဂှ်ရ-
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကၟုဲတမ္ၚာ (Tourism):''' လၟိဟ် ကၟုဲတမ္ၚာ ဂၠးကဝ် ကၠုင်စိုပ် ဂၠိုင်တိုန်တုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဒေသ ဇၞော်မောဝ်တိုန်ရ။
* '''ပရေင်မင်မွဲ (Protection):''' ကလိဂွံ အရီုအဗင် နူဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ကေုာံ ကလေင်ပလေဝ် ဒတန်တအ်ရ။
* '''ပရေင်သမ္တီ (Awareness):''' ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် ကလိဂွံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ဇြဟတ်မာန် လ္တူ အာဲကၟာဲ ဂကူဇကုရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Frey |first=Bruno S. |author2=Pamini, Paolo |title=Making World Heritage Truly Global: The Culture Certificate Scheme |url=https://archive.org/details/oxford-review-of-economic-policy_summer-2009_25_2/page/239 |journal=Oxford Review of Economic Policy |year=2009 |volume=25 |issue=2 |pages=239-252}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေၚ်ပါ်ပါဲဂမၠိုၚ် (Challenges and Criticisms) ==
ၜိုန်ရ နွံကဵု ဖဵုသွဟ် ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ သၞောတ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ နွံကီုရ-
* '''ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ လောန်ကာဲ (Overtourism):''' ဒတန်လ္ၚဵု ညံင်ရဴ ဍုင် ဝေနေတ် (Venice) ဂှ် ကၟုဲဂၠိုင်လောန်တုဲ ပလီုပလာ်ကဵု ဒတန်တြေံ ကေုာံ ပရေင်မံင်တန်တဴ ကောန်ဍုင်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Di Giovine |first=Michael A. |title=The Heritage-scape: UNESCO, World Heritage, and Tourism |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0739114346}}&lt;/ref&gt;
* '''လညာတ် အဥရဝ်ပ မလွှမ်းမိုး (Eurocentrism):''' စရင် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ဒတန် နူကဵု ဍုင် ဥရဝ်ပ ကေုာံ အမေရိကသၟဝ်ကျာ ဂၠိုင်ဒၟံင်တုဲ ဒတန် နူအဖရိက ကေုာံ အာရှ တအ် အောန်ဒၟံင်ရ။

== ၉။ အာဲကၟာဲ ဒယှ်တမ္ညဝ် လ္တူဂၠးတိ ကေုာံ ဒေသ (Notable Sites Globally and Locally) ==
လ္တူဂၠးတိဏအ် နွံကဵု ဒတန် အာဲကၟာဲ ဒယှ်တမ္ညဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* '''ဂၠးတိ:''' ပဳရမိတ် အဳဂျေပ် (Egypt)، တိုင်ကြုက်မဇၞော် (Great Wall of China)، တာတ်မဟာ (Taj Mahal, India)။
* '''ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ:''' ဒေသ ယေန်သၞာင် [[ဗုကာံ]] (Bagan)၊ ဍုင်တြေံပျူ ပိဍုင် (Pyu Ancient Cities - ဟန်လင်း၊ ဗိဿနိုး၊ သရေခေတ္တရာ) တအ်ဝွံ လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲစရင် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=LqAwaZl1w2s ဗီုလဵု ယူနေတ်သကဝ် ရုဲစှ် အာဲကၟာဲဂၠးတိ (YouTube)]

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေၚ်မၚ်မွဲ နကဵုဒဳဂျဳတေဝ် (Future and Digital Preservation) ==
ပ္ဍဲအနာဂတ်ဂှ် ပြသၞာ အဓိက သွက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဂှ် ဒှ် [[ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate Change) ရ။ ဍာ်ၜဳ သၠုင်တိုန် ကေုာံ ဘဲသဘာဝတအ်ဝွံ ပကဵု အန္တရာဲ ကု ဒတန် ဝင်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Markham |first=Adam |title=World Heritage and Tourism in a Changing Climate |year=2016 |publisher=UNEP/UNESCO |isbn=978-92-807-3533-8}}&lt;/ref&gt; 

သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပြသၞာဏအ်ဂှ်၊ ကွတ်ပညာ တၟိ ညံင်ရဴ နဲကဲ တက်ဗီု 3D Scanning ကေုာံ ဒဳဂျဳတေဝ် အာခိုက် (Digital Archiving) တအ် စကာကၠုင် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဗီုပြင် ဒတန်တအ် နကဵု တင်နင် ဒဳဂျဳတေဝ် မာန်ရ။ နကဵု နဲကဲဏအ် ၜိုန်ရ ဒတန်ဇေတ်တ် လီုလာ်အာကီုလေဝ်၊ အာဲကၟာဲ မဆေင်ကဵု ဉာဏ်ပညာတအ် ဆက်တန်တဴအာ သွက် ကောန်စဴ အနာဂတ်တအ် မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cyark.org/ |title=Digital Preservation of Heritage Sites |publisher=CyArk |access-date=2023-10-16}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;unesco_about&quot;&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/about/ |title=About World Heritage |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-10-12}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;harrison&quot;&gt;{{cite book |last=Harrison |first=Rodney |title=Heritage: Critical Approaches |year=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0415591959}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;cleere&quot;&gt;{{cite journal |last=Cleere |first=Henry |title=The concept of 'outstanding universal value' in the World Heritage Convention |journal=Conservation and Management of Archaeological Sites |year=1996 |volume=1 |issue=4 |pages=227-233}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;batra&quot;&gt;{{cite book |last=Batra |first=A. |title=Tourism and World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Tourism Authority of Thailand}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;nomination&quot;&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/nominations/ |title=The Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-14}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;criteria&quot;&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/criteria/ |title=The Criteria for Selection |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-10-15}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;leask&quot;&gt;{{cite book |last=Leask |first=Anna |author2=Fyall, Alan |title=Managing World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Butterworth-Heinemann |isbn=978-0750665469}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;frey&quot;&gt;{{cite journal |last=Frey |first=Bruno S. |author2=Pamini, Paolo |title=Making World Heritage Truly Global: The Culture Certificate Scheme |url=https://archive.org/details/oxford-review-of-economic-policy_summer-2009_25_2/page/239 |journal=Oxford Review of Economic Policy |year=2009 |volume=25 |issue=2 |pages=239-252}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;digiovine&quot;&gt;{{cite book |last=Di Giovine |first=Michael A. |title=The Heritage-scape: UNESCO, World Heritage, and Tourism |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0739114346}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;markham&quot;&gt;{{cite book |last=Markham |first=Adam |title=World Heritage and Tourism in a Changing Climate |year=2016 |publisher=UNEP/UNESCO |isbn=978-92-807-3533-8}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;cyark&quot;&gt;{{cite web |url=https://cyark.org/ |title=Digital Preservation of Heritage Sites |publisher=CyArk |access-date=2023-10-16}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ
| title      = ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ
| listclass  = hlist
| group1     = ဂကူ အာဲကၟာဲဂမၠိုင်
| list1      = 
* [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင်]] (Cultural)
* [[အာဲကၟာဲ သဘာဝ]] (Natural)
* [[အာဲကၟာဲ ပံင်စပ်]] (Mixed)
| group2     = ဒေသဂမၠိုင်
| list2      = 
* [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ အာရှ]]
* [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ အဖရိက]]
* [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ]]
* [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ အမေရိက]]
| group3     = ကဏ္ဍ တၞဟ်တအ်
| list3      = 
* [[ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]]
* [[စရင် အာဲကၟာဲ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ]]
* [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေင်]] (Intangible Cultural Heritage)
}}

[[Category:ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]]
[[Category:ယေန်သၞာင်]]
[[Category:ယူနေတ်သကဝ်]]
[[Category:ဝင် ဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>md7kymen7t113hfq4el4hqx2ri41oyi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11196</id>
    <revision>
      <id>56584</id>
      <parentid>55272</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:54:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29455" sha1="mj5n5ldfhum8rbbznwfgpzrf0978emi" xml:space="preserve">{{Infobox historic site
| name = ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ
| native_name = World Heritage Site
| image = [[File:Machu Picchu, Peru.jpg|300px|မာချူ ပဳချူ၊ ဒတန် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ ပ္ဍဲဍုင် ပေရူ]]
| caption = မာချူ ပဳချူ (Machu Picchu)၊ ဒတန်အာဲကၟာဲဂၠးတိ ပံင်စပ် ပ္ဍဲဍုင်ပေရူ။
| location = အလုံဂၠးတိ (Global)
| governing_body = [[ယူနေတ်သကဝ်]] (UNESCO)
| type = ယေန်သၞာင်၊ သဘာဝ၊ ပံင်စပ်
| criteria = (i) စဵုကဵု (x)
| date_established = ၁၉၇၂ (ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ)
| website = [https://whc.unesco.org/ whc.unesco.org]
}}

'''ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ''' ({{lang-en|World Heritage Site}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဒၞာဲဒတန် (မပ္တံကဵု ဂြိုပ်၊ ဒဵု၊ ကၟာဍာ်၊ ကန္တာရ၊ တိုင်ပ္ကဴ၊ သ္ၚိကေုာံဌာန်ဒတန်၊ ဒေသဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကွာန်တြေံ) မဒးဒုင်ရုဲစှ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု ဂကောံပညာ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ကုလသမဂ္ဂ (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) ဟွံသေင်မ္ဂး မကော်ခဴစ [[ယူနေတ်သကဝ်]] (UNESCO) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |last=UNESCO |title=World Heritage |url=https://whc.unesco.org/en/about/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-11-01}}&lt;/ref&gt; 

တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒတန်တအ်ဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ကေုာံ စဵုဒၞာ ဒတန် ယေန်သၞာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒတန် သဘာဝ မၞုံကဵု ၚုဟ်မး သာမည ဗွဲမသၠုင် (Outstanding Universal Value) သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ် အလုံဂၠးတိ အလုံအိုတ်သီုရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harrison |first=Rodney |title=Heritage: Critical Approaches |year=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0415591959}}&lt;/ref&gt; လၟေင်ကမၠောန် မင်မွဲဒတန်တအ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လ္တူ သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးကဝ် မကော်ခဴစ ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage Convention) မဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၂ ရ။ ဒတန်တအ်ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ဂကူအဓိက ပိသာ်- ယေန်သၞာင် (Cultural)၊ သဘာဝ (Natural) ကေုာံ ပံင်စပ် (Mixed) ရ။

__TOC__

== ၁။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် (History and Origins) ==
[[File:Abu Simbel Temple of Ramesses II.jpg|thumb|left|250px|ဘာကျာ် အဘူ သိမ်ဘေဝ် (Abu Simbel) ပ္ဍဲဍုင် အဳဂျေပ်၊ မဒှ် ဟိုတ်တမ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ကသုက်အာဲကၟာဲဂၠးတိ။]]
ဟိုတ်တမ် မကတဵုဒှ်ကၠုင် ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဂှ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၄ အခိင် အလဵုအသဳ ဍုင်အဳဂျေပ် (Egypt) ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် သိုင်ပတန် ကၟာတ်ဍာ် အာသဝါန် (Aswan High Dam) ရ။ ကၟာတ်ဍာ်ဏအ် သိုင်ပတန်မ္ဂး ဍာ်မာန်ဗၠိုက်ပလီုထောအ် ဒၞာဲကျာ်တြေံ ကေုာံ တိုင်ပ္ကဴဝင် အဘူ သိမ်ဘေဝ် (Abu Simbel) မၞုံကဵု ၚုဟ်မးဝင် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ယူနေတ်သကဝ် ကော်ဘိက် ဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ ရီုဗင် စဵုဒၞာရ။ ပရေင်ရီုဗင်ဏအ် ကလိဂွံ ဇမၞးတုဲ၊ ဍုင် ၅၀ ပြင်င် ပါလုပ် ထံက်ပင် သြန် သွက်ဂွံ ရုဲပြံင် ဒၞာဲဘာကျာ်တအ်ဂှ် ညံင်ဂွံ ဂွံဗၠးဘဲဍာ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Batra |first=A. |title=Tourism and World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Tourism Authority of Thailand}}&lt;/ref&gt;

နူကဵု ပရေင်အံင်ဇၞးဏအ်၊ ယူနေတ်သကဝ် ကေုာံ ဂကောံပရေင်မင်မွဲ သဘာဝ ဂၠးကဝ် (IUCN) တအ် ပံင်ကောံတုဲ ခၞံဗဒှ်လဝ် &quot;ကသုက် မဆေင်ကဵု ပရေင်မင်မွဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိ&quot; (Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage) ပ္ဍဲဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၆၊ သၞာံ ၁၉၇၂ ရ။ ကသုက်ဏအ်ဝွံ ကဵုအခေါင် ကုဍုင်ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ မင်မွဲ အာဲကၟာဲ ဇကု နကဵု အရီုအဗင် ဂၠးကဝ်ရ။

== ၂။ ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage Committee) ==
[[ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]] (World Heritage Committee) ဝွံ ဒှ်ဂကောံ အဓိက မၞုံကဵု အဝဵုအာဏာ သွက်ဂွံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် လ္တူ ပရေင်ရုဲစှ် ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိတအ်ရ။ ကမ္မတဳဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဍုင်စၞး (State Parties) လၟိဟ် ၂၁ ဍုင် မဒးဒုင်ရုဲစှ် နကဵု သဘင်ကောံဓရီုဇၞော် (General Assembly) ယူနေတ်သကဝ် သွက် ပွိုင် ၄ သၞာံရ။&lt;ref&gt;{{cite web |last=UNESCO |title=The World Heritage Committee |url=https://whc.unesco.org/en/committee/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-11-02}}&lt;/ref&gt;

ကမ္မတဳဏအ်ဝွံ ဆဵုဂဗ ကောံဓရီု ရိုဟ်ဟ်သၞာံတုဲ၊ ဍေံတအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္တူ စရင်ရုဲစှ် မပၠောပ်လဝ် နူကဵု ဍုင်နာနာ၊ တုဲမ္ဂး ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ယဝ်ရ ဒတန်မွဲမွဲ သ္ဒးလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲစရင် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဟာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဒုင် ပတိတ်ထောအ် နူစရင်ဟာ ဂှ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ၊ ဍေံတအ် သီုဖန်ဇန် သြန်ဘဏ္ဍာ (World Heritage Fund) သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ပရေင်မင်မွဲ ဒတန် မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲတအ်ရ။

== ၃။ လၟေၚ်ကမၠောန် သွက်ဂွံရုဲစှ် (Nomination Process) ==
ဍုင်မွဲမွဲ မမိက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒတန်ညးတအ် နဒဒှ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိမ္ဂး၊ ဍေံတအ် ဒးတတ်ၜက်အာ လၟေင်ကမၠောန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
# '''စရင်ဒတန် စမ်ၜတ် (Tentative List):''' ဍုင်မွဲ ဒးပၠောပ် စရင် ဒတန် မၞုံပၟိက် မိက်ဂွံရုဲစှ် သီုဖအိုတ် ကိုပ်ကၠာ။ ယဝ်ရ ဒတန်မွဲ ဟွံပါလဝ် ပ္ဍဲစရင်ဏအ်မ္ဂး၊ ဍေံဟွံဂွံအခေါင် ပၠောပ်စရင် အလုံအစင် (Nomination) ရ။
# '''စရင်ရုဲစှ် အလုံအစင် (Nomination File):''' ရုဲစှ်ကေတ် ဒတန်မွဲ နူစရင်စမ်ၜတ်တုဲ ပၠောပ်စရင် မၞုံကဵု တင်နင် ဝင်၊ ဗီုဟံက်၊ ကေုာံ အစဳအဇန် မင်မွဲ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ကု ယူနေတ်သကဝ်။
# '''ပရေင်စၟတ်သ္ၚေဝ် (Evaluation):''' ဂကောံမင်မွဲ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးကဝ် (ICOMOS) ကေုာံ ဂကောံ သဘာဝ (IUCN) တအ် စၟတ်သ္ၚေဝ် ဒတန်ဂှ် နကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် လ္တူတိဇေတ်တ် (on-site evaluation) ရ။
# '''ကောံဓရီု ကမ္မတဳ (Committee Decision):''' ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် လက္ကရဴအိုတ် ယဝ်ရ ဒတန်ဂှ် ဍိုက်ပေင်ကဵု တင်သ္ဂုတ်ဆာတ် ယူနေတ်သကဝ် ဟာဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |last=UNESCO |title=The Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention |url=https://whc.unesco.org/en/guidelines/ |publisher=UNESCO |access-date=2023-11-03}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ တၚ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ရုဲစှ်ဂမၠိုၚ် (Selection Criteria) ==
ဒတန်မွဲမွဲ ဂွံဒှ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိမာန်ဂှ် ဍေံဒးဍိုက်ပေင်ကဵု တင်သ္ဂုတ်ဆာတ် အောန်အိုတ် မွဲသာ် နူကဵု ၁၀ သာ် ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ တင်သ္ဂုတ်ဆာတ် ယူနေတ်သကဝ် သွက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ&lt;ref&gt;{{cite web |last=UNESCO |title=The Criteria for Selection |url=https://whc.unesco.org/en/criteria/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-11-04}}&lt;/ref&gt;
|-
! ကဏ္ဍ !! စၟတ် !! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Summary)
|-
| rowspan=&quot;6&quot; | '''ယေန်သၞာင် (Cultural)'''
| i || ထ္ၜးကဵု အစောမ်စရာဲ ဖန်ဗဒှ် ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမပြဲ (Masterpiece of human creative genius)။
|-
| ii || ထ္ၜးကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ၚုဟ်မး ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲကဵု ဇမၠိင်အခိင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေသယေန်သၞာင်။
|-
| iii || ဒှ် သက်သဳ တၟေင် သွက် ယေန်သၞာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ် မကၠေအ်ကၠက်အာယျ။
|-
| iv || ဒှ် သာဓက ခိုဟ်အိုတ် သွက် လဒက်ပတန်၊ အာခဳတက်ချာ ဟွံသေင်မ္ဂး နဲကဲကွတ်ပညာ ပ္ဍဲဝင်ကောန်မၞိဟ်။
|-
| v || ဒှ် သာဓက ပရေင်မံင်တန်တဴ ကောန်မၞိဟ် အတိုင်အခိုက်တြေံ၊ ပွမစကာတိ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ် මကိတ်ညဳ ကု ပွဳပွူသဘာဝ။
|-
| vi || ဆက်စပ်ဒၟံင် တိုက်ရိုက် ကု ပရေင်ကတဵုဒှ်၊ ဓဝ်ပတှ်ေ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်ပတ် မၞုံကဵု ၚုဟ်မး ဂၠးကဝ်။
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | '''သဘာဝ (Natural)'''
| vii || နွံကဵု အကာဲအရာ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် လောန်ကာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး တၟေင်တၟဟ်။
|-
| viii || ဒှ် သာဓက အဓိက မထ္ၜးကဵု လၟေင်ကမၠောန် ဝင် ဂၠးတိ၊ သၞောတ်တိဗေဒ ကေုာံ ဇွိုတ်တိ (geomorphic features)။
|-
| ix || ဒှ် သာဓက အဓိက မထ္ၜးကဵု လၟေင်ကမၠောန် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ သၞောတ်ဂေဟ မဆက်တန်တဴဒၟံင်။
|-
| x || ဒှ် ဒၞာဲဒတန် မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် ပရေင်မင်မွဲ ဇဳဝစုံလင် (Biodiversity) သီုကဵု ဂကူသတ် မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ။
|}

== ၅။ ဂကူ အာဲကၟာဲဂမၠိုၚ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ (Types of Heritage) ==
[[File:Taj Mahal (Edited).jpeg|thumb|right|250px|တာတ်မဟာ (Taj Mahal) ပ္ဍဲဍုင် အိန္ဒိယ၊ မဒှ် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဒယှ်တမ္ညဝ်။]]
# '''အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် (Cultural Heritage):''' ဒတန်တအ်ဏအ်ဝွံ လဒက်ပတန်လဝ် နကဵု မၞိဟ်တုဲ၊ မပ္တံကဵု ဒၞာဲဝါင် ဝင်၊ ဘာကျာ်၊ ဍုင်တြေံ၊ လိက်တၟအ်၊ ကေုာံ ရုပ်ပါန်ခဳတအ်ရ။ (ဥပမာ - ဒေသယေန်သၞာင် [[ဗုကာံ]] ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ၊ တိုင်ကြုက်မဇၞော် ပ္ဍဲဍုင်ကြုက်)
# '''အာဲကၟာဲ သဘာဝ (Natural Heritage):''' ဒတန်တအ်ဏအ်ဝွံ မကတဵုဒှ် နကဵု အလဵုသဘာဝတုဲ၊ မပ္တံကဵု ဂြိုပ်၊ ဒဵု၊ ကၟာဍာ် သဘာဝ မဟွံဒးဒုင်ပထုဲလဝ် နူမၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ (ဥပမာ - ဂြိုပ် အမေဇြောန်၊ [[ဂြိုဟ်တၟအ်ဇၞော်]] ပ္ဍဲသြသတေလျာ)
# '''အာဲကၟာဲ ပံင်စပ် (Mixed Heritage):''' ဒၞာဲ မဍိုက်ပေင်ကဵု လက္ခဏာ သဘာဝ ကီု သီုကဵု ယေန်သၞာင် ဗွဲမခိုဟ်ရ။ (ဥပမာ - မာချူ ပဳချူ ပ္ဍဲဍုင်ပေရူ)

== ၆။ လၟိဟ်ဒတန် ကေုာံ ပရေၚ်ပါ်ပရအ် လ္တူဂၠးတိ (Statistics and Global Distribution) ==
စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၂၃ ဂှ်၊ ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် နွံ ၁,၁၉၉ ဒၞာဲ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ၁၆၈ ဍုင်ရ။ ဍုင်အဳတလဳ (Italy) ဝွံ ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိတုဲ၊ ကြဴနူဂှ် ဍုင်ကြုက် (China) ကေုာံ ဍုင်ဂျာမနဳ (Germany) တအ် ပါဝင်ရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=LqAwaZl1w2s ဗီုလဵု ယူနေတ်သကဝ် ရုဲစှ် အာဲကၟာဲဂၠးတိ (YouTube)]

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ လၟိဟ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ နကဵု ဒေသဂမၠိုင် (၂၀၂၃)
|-
! ဒေသ (Region) !! ယေန်သၞာင် (Cultural) !! သဘာဝ (Natural) !! ပံင်စပ် (Mixed) !! သီုဖအိုတ် (Total)
|-
| အာဖရိက (Africa) || 54 || 39 || 5 || '''98'''
|-
| ဍုင်အာရပ် (Arab States) || 82 || 6 || 3 || '''91'''
|-
| အာရှ ကေုာံ ပသဳဖိတ် (Asia and Pacific) || 195 || 70 || 12 || '''277'''
|-
| ဥရဝ်ပ ကေုာံ အမေရိကသၟဝ်ကျာ (Europe &amp; North America) || 476 || 66 || 11 || '''553'''
|-
| လေတ်တေန် အမေရိက ကေုာံ ကာရေဗဳယေန် (Latin America &amp; Caribbean) || 100 || 38 || 8 || '''146'''
|-
| '''သီုဖအိုတ် အလုံဂၠးတိ''' || '''907''' || '''219''' || '''39''' || '''1,199'''
|}

== ၇။ အာဲကၟာဲ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ (World Heritage in Danger) ==
[[File:Minaret of Jam 2004.jpg|thumb|left|250px|မဳနာရေတ် ဂျာမ် (Minaret of Jam) ပ္ဍဲဍုင် အာဖဂါန်နေတ်သတာန် မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲ စရင် အာဲကၟာဲ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ။]]
ယူနေတ်သကဝ် စွံလဝ် စရင် တၟေင်မွဲ မကော်ခဴစ &quot;[[စရင် အာဲကၟာဲဂၠးတိ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ]]&quot; (List of World Heritage in Danger) ရ။ ဒတန်တအ်ဏအ်ဝွံ မလေပ် ဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ လီုလာ် ဟိုတ်နူ ပၞာန် (Armed conflict)၊ ဘဲသဘာဝ (Natural disasters)၊ ပရေင်ကၠိခတောန် (Pollution)၊ ပွမရာပ်စမၠောအ် (Poaching)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ခုတ်ပလီု ဂြိုပ် (Deforestation) တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Leask |first=Anna |author2=Fyall, Alan |title=Managing World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Butterworth-Heinemann |isbn=978-0750665469}}&lt;/ref&gt; 

ပွမစုတ် ပ္ဍဲစရင်ဏအ်ဂှ် ဟွံသေင် ကဵုဒုဟ် ကုဍုင်ဂှ်ရ၊ ဍေံဒှ် ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ကော်ဘိက် ပရေင်ရီုဗင် နူဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဒတန်ဂှ်ရ။ ဥပမာ - ဒတန်ဝင် ပ္ဍဲဍုင် သဳရဳယျာ (Syria) ကေုာံ အာဖဂါန်နေတ်သတာန် (Afghanistan) တအ်ဝွံ ပါဝင်ဒၟံင် ပ္ဍဲစရင်ဏအ် ဟိုတ်နူ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင်ရ။

== ၈။ ဖဵုသွဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကၟုဲတမ္ၚာ (Benefits and Tourism/Economic Impact) ==
ပွမကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ကဵုဖဵုသွဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် သွက် ဍုင် ကေုာံ ဒေသဂှ်ရ-
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကၟုဲတမ္ၚာ (Tourism):''' လၟိဟ် ကၟုဲတမ္ၚာ ဂၠးကဝ် ကၠုင်စိုပ် ဂၠိုင်တိုန် ဗွဲမလောန်တုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဒေသ ဇၞော်မောဝ်တိုန်ရ။ အရာဏအ် ကတဵုဗဒှ်ကဵု ကမၠောန် သွက်ကောန်ဒေသတအ်ရ။
* '''ပရေင်မင်မွဲ ကေုာံ သြန်ထံက်ပင် (Protection and Funding):''' ကလိဂွံ အရီုအဗင် နူဂၠးကဝ် ကေုာံ သြန်ထံက်ပင် နူကဵု World Heritage Fund သွက်ဂွံ မင်မွဲ ကေုာံ ကလေင်ပလေဝ် ဒတန်တအ်ရ။
* '''ပရေင်သမ္တီ ကေုာံ ဂုဏ်စရာဲ (Identity and Pride):''' ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် ကလိဂွံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ဂုဏ်စရာဲ ဇြဟတ်မာန် လ္တူ အာဲကၟာဲ ဂကူဇကုရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Frey |first=Bruno S. |author2=Pamini, Paolo |title=Making World Heritage Truly Global: The Culture Certificate Scheme |url=https://archive.org/details/oxford-review-of-economic-policy_summer-2009_25_2/page/239 |journal=Oxford Review of Economic Policy |year=2009 |volume=25 |issue=2 |pages=239-252}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေၚ်ပါ်ပါဲဂမၠိုၚ် (Challenges and Criticisms) ==
ၜိုန်ရ နွံကဵု ဖဵုသွဟ် ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ သၞောတ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ နွံကီုရ-
* '''ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ လောန်ကာဲ (Overtourism):''' ဒတန်လ္ၚဵု ညံင်ရဴ ဍုင် ဝေနေတ် (Venice) ဟွံသေင်မ္ဂး မာချူ ပဳချူ ဂှ် ကၟုဲဂၠိုင်လောန်တုဲ ပလီုပလာ်ကဵု ဒတန်တြေံ ကေုာံ ပကဵု ညံင် ပရေင်မံင်တန်တဴ ကောန်ဍုင်တအ် ဂွံစှ်ေအာရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Di Giovine |first=Michael A. |title=The Heritage-scape: UNESCO, World Heritage, and Tourism |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0739114346}}&lt;/ref&gt;
* '''လညာတ် အဥရဝ်ပ မဓလီုဖဍိုက် (Eurocentrism):''' စရင် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ဒတန် နူကဵု ဍုင် ဥရဝ်ပ ကေုာံ အမေရိကသၟဝ်ကျာ ဂၠိုင်ဒၟံင်တုဲ၊ ဒတန် နူအဖရိက ကေုာံ လ္ၚဵု ပ္ဍဲအာရှ တအ် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် အောန်ဒၟံင်ရ။ လညာတ်ဏအ်ဝွံ ဒးဒုင်ပါ်ပါဲ ဒဒှ်ရ ဍေံဟွံမဲကဵု ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဂၠးကဝ်ရ။
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ဘဲသဘာဝ မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ ညံင်ရဴ ဍာ်ၜဳသၠုင်တိုန် ကေုာံ ဗြဲကျာဇၞော်တအ်ဝွံ ပကဵု အန္တရာဲ ကု ဒတန် ဝင်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Markham |first=Adam |title=World Heritage and Tourism in a Changing Climate |year=2016 |publisher=UNEP/UNESCO |isbn=978-92-807-3533-8}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေၚ်မၚ်မွဲ သဘာဝဒဳဂျဳတေဝ် (Future and Digital Preservation) ==
ပ္ဍဲအနာဂတ်ဂှ် ပရေင်မင်မွဲ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ဒးပံင်စပ် ကု ကွတ်ပညာ တၟိတအ်ရ။ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပြသၞာ ဘဲသဘာဝ ကေုာံ ပၞာန်ဂှ်၊ ကွတ်ပညာ ညံင်ရဴ နဲကဲ တက်ဗီု 3D Scanning လေဇာ (Laser scanning) ကေုာံ ဒဳဂျဳတေဝ် အာခိုက် (Digital Archiving) တအ် စကာကၠုင် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ 

ဂကောံ ညံင်ရဴ CyArk တအ်ဝွံ ဂစာန်ဒၟံင် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဗီုပြင် ဒတန်တအ် နကဵု တင်နင် ဒဳဂျဳတေဝ် မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |last=CyArk |title=Digital Preservation of Heritage Sites |url=https://cyark.org/ |publisher=CyArk |access-date=2023-11-05}}&lt;/ref&gt; နကဵု နဲကဲဏအ် ၜိုန်ရ ဒတန်ဇေတ်တ် လီုလာ်အာကီုလေဝ်၊ အာဲကၟာဲ မဆေင်ကဵု ဉာဏ်ပညာ ကေုာံ ဗီုပြင် အာခဳတက်ချာ တအ်ဂှ် ဆက်တန်တဴအာ ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် Virtual Reality (VR) သွက် ကောန်စဴ အနာဂတ်တအ် မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Addison |first=Alonzo C. |title=Emerging trends in virtual heritage |journal=IEEE Multimedia |year=2000 |volume=7 |issue=2 |pages=22-25}}&lt;/ref&gt; အရာဏအ်ဝွံ ဒှ်ဂၠံင်တရဴ တၟိ သွက် ပရေင်မင်မွဲ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ပ္ဍဲခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;unesco_about&quot;&gt;{{cite web |last=UNESCO |title=World Heritage |url=https://whc.unesco.org/en/about/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-11-01}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;harrison&quot;&gt;{{cite book |last=Harrison |first=Rodney |title=Heritage: Critical Approaches |year=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0415591959}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;batra&quot;&gt;{{cite book |last=Batra |first=A. |title=Tourism and World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Tourism Authority of Thailand}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;unesco_committee&quot;&gt;{{cite web |last=UNESCO |title=The World Heritage Committee |url=https://whc.unesco.org/en/committee/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-11-02}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;nomination&quot;&gt;{{cite web |last=UNESCO |title=The Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention |url=https://whc.unesco.org/en/guidelines/ |publisher=UNESCO |access-date=2023-11-03}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;criteria&quot;&gt;{{cite web |last=UNESCO |title=The Criteria for Selection |url=https://whc.unesco.org/en/criteria/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-11-04}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;leask&quot;&gt;{{cite book |last=Leask |first=Anna |author2=Fyall, Alan |title=Managing World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Butterworth-Heinemann |isbn=978-0750665469}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;frey&quot;&gt;{{cite journal |last=Frey |first=Bruno S. |author2=Pamini, Paolo |title=Making World Heritage Truly Global: The Culture Certificate Scheme |url=https://archive.org/details/oxford-review-of-economic-policy_summer-2009_25_2/page/239 |journal=Oxford Review of Economic Policy |year=2009 |volume=25 |issue=2 |pages=239-252}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;digiovine&quot;&gt;{{cite book |last=Di Giovine |first=Michael A. |title=The Heritage-scape: UNESCO, World Heritage, and Tourism |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0739114346}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;markham&quot;&gt;{{cite book |last=Markham |first=Adam |title=World Heritage and Tourism in a Changing Climate |year=2016 |publisher=UNEP/UNESCO |isbn=978-92-807-3533-8}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;cyark&quot;&gt;{{cite web |last=CyArk |title=Digital Preservation of Heritage Sites |url=https://cyark.org/ |publisher=CyArk |access-date=2023-11-05}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;addison&quot;&gt;{{cite journal |last=Addison |first=Alonzo C. |title=Emerging trends in virtual heritage |journal=IEEE Multimedia |year=2000 |volume=7 |issue=2 |pages=22-25}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ
| title      = ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ
| listclass  = hlist
| group1     = ဂကူ အာဲကၟာဲဂမၠိုင်
| list1      = 
* [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင်]] (Cultural)
* [[အာဲကၟာဲ သဘာဝ]] (Natural)
* [[အာဲကၟာဲ ပံင်စပ်]] (Mixed)
| group2     = ဒေသဂမၠိုင်
| list2      = 
* [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ အာရှ]]
* [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ အဖရိက]]
* [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ]]
* [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ အမေရိက]]
| group3     = ကဏ္ဍ တၞဟ်တအ်
| list3      = 
* [[ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]]
* [[စရင် အာဲကၟာဲ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ]]
* [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေင်]] (Intangible Cultural Heritage)
}}

[[Category:ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]]
[[Category:ယေန်သၞာင်]]
[[Category:ယူနေတ်သကဝ်]]
[[Category:ဝင် ဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>mj5n5ldfhum8rbbznwfgpzrf0978emi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (၁၉၇၂)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11198</id>
    <revision>
      <id>56590</id>
      <parentid>55274</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:01:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23704" sha1="lmhifojszmbffdf1pp20ixms10e6s2c" xml:space="preserve">{{Infobox treaty
| name                = ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ&lt;br&gt;(World Heritage Convention)
| long_name           = ကသုက် မဆေင်ကဵု ပရေင်စဵုဒၞာ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိ&lt;br&gt;(Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage)
| image               = [[File:World_Heritage_Logo_global.svg|200px|သင်္ကေတ အာဲကၟာဲဂၠးတိ]]
| caption             = သင်္ကေတ အာဲကၟာဲဂၠးတိ၊ မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ သဘာဝ (ခၠိုင်ပ္ဍဲ) ကေုာံ ယေန်သၞာင် (ဗီုပြင်စတုရံ)။
| type                = [[ကသုက် ဂၠးကဝ်]]
| draft               = ၁၆ နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၉၇၂
| signed              = ၂၃ နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၉၇၂
| location            = [[ပါရေတ်]]၊ ဍုင်ပြင်သေတ်
| effective           = ၁၇ ဒဳဇြေမ်ဗာ ၁၉၇၅
| condition           = ဍုင် ၂၀ ဍုင် တက်စၟတ်တဲတုဲ
| signatories         = ၁၉၅ ဍုင် (ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၃)
| depositary          = ညးအုပ်ကာနာနာ [[ယူနေတ်သကဝ်]] (UNESCO)
| language            = အင်္ဂလိက်၊ ပြင်သေတ်၊ သပေန်၊ ရုရှ၊ အာရပ် ကေုာံ ကြုက်
}}

'''ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ''' ({{lang-en|World Heritage Convention}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ယၟုခမၞောန် သွက် '''ကသုက် မဆေင်ကဵု ပရေင်စဵုဒၞာ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိ''' (Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage) မဒှ် လိက်ကသုက် ဂၠးကဝ် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ညီလာခံ သာမည ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO General Conference) ပ္ဍဲဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၆၊ ၁၉၇၂ ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/conventiontext/ |title=Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-10-14}}&lt;/ref&gt; 

တင်ရန်တၟအ် အဓိက ကသုက်ဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ၊ စဵုဒၞာ၊ မင်မွဲ ကေုာံ ပလံင်ဆက်ကဵု ဇရေင် ကောန်စဴ အနာဂတ်တအ် သွက် ဒၞာဲဒတန် ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ မၞုံကဵု ၚုဟ်မး သာမည ဗွဲမသၠုင် (Outstanding Universal Value) ပ္ဍဲလ္တူဂၠးတိဏအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Francioni |first=Francesco |title=The 1972 World Heritage Convention: A Commentary |year=2008 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199229325}}&lt;/ref&gt; ကသုက်ဏအ်ဝွံ ဒှ်သဇိုင် ဥပဒေ သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် စရင် [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]] (World Heritage List) မဒယှ်တမ္ညဝ်လဝ် အလုံဂၠးကဝ်ရ။

__TOC__

== ၁။ ဝင် ကေုာံ ဟိုတ်တမ် (History and Origins) ==
[[File:Abu Simbel Temple of Ramesses II.jpg|thumb|left|250px|ဘာကျာ် အဘူ သိမ်ဘေဝ် (Abu Simbel) ပ္ဍဲဍုင် အဳဂျေပ်၊ မဒှ် ဟိုတ်တမ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ကသုက်အာဲကၟာဲဂၠးတိ။]]
ကသုက်ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဟိုတ်နူ ပရေင်ချဳဒရိုင် ၜါသာ် မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအခိင်တုပ်ပ်- မွဲလ္ပာ်ဂှ် ဒှ်ပရေင်မင်မွဲ ယေန်သၞာင်တုဲ မွဲလ္ပာ်ပၠန်ဂှ် ဒှ်ပရေင်မင်မွဲ သဘာဝရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၄ ဂှ်၊ ဍုင်အဳဂျေပ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် သိုင်ပတန် ကၟာတ်ဍာ် အာသဝါန် (Aswan High Dam) ရ။ ကၟာတ်ဍာ်ဏအ် မာန်ဗၠိုက်ပလီုထောအ် ဒၞာဲကျာ်တြေံ အဘူ သိမ်ဘေဝ် (Abu Simbel) ကေုာံ ဖဳလေ (Philae) တုဲ၊ ယူနေတ်သကဝ် ကော်ဘိက် ဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ ရီုဗင် စဵုဒၞာရ။ ပရေင်ရီုဗင်ဏအ် ကလိဂွံ ဇမၞးတုဲ ဍုင် ၅၀ ပြင်င် ပါလုပ် ထံက်ပင် သြန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Batra |first=A. |title=Tourism and World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Tourism Authority of Thailand}}&lt;/ref&gt; အရာဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ အာဲကၟာဲလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂၠးကဝ် အလုံအိုတ်သီုရ။

ပ္ဍဲအခိင်တုပ်ပ်ဂှ်၊ ဂကောံပရေင်မင်မွဲ သဘာဝ ဂၠးကဝ် (IUCN) ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် တအ်လေဝ် ဂစာန်ဒၟံင် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် &quot;ဖောင်ဒေးရှင်း အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ&quot; သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဒေသသဘာဝဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၂၊ ညီလာခံ ကုလသမဂ္ဂ မဆေင်ကဵု ပွဳပွူမၞိဟ် (UN Conference on the Human Environment) ပ္ဍဲဍုင် သတံက်ဟုမ် (Stockholm) ဂှ် ပညဳပညပ်ကေတ် လညာတ် သီုၜါလ္ပာ်တုဲ ခၞံဗဒှ်လဝ် လိက်ကသုက် ပံင်စပ် မွဲ မကော်ခဴစ ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ဝွံရ။

== ၂။ သဘဴဓဝ် အဓိက (Fundamental Principles) ==
ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ တန်တဴဒၟံင် လ္တူ သဘဴဓဝ် အဓိက ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု-
# '''ၚုဟ်မး သာမည ဗွဲမသၠုင် (Outstanding Universal Value - OUV):''' ဒတန်တအ်ဂှ် ဒးနွံကဵု ၚုဟ်မး မဇၞော်လှဲလးတုဲ ဍေံတအ်ဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် သွက် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဟွံရုဲ ဍုင်၊ ဟွံရုဲ ဂကူရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Cleere |first=Henry |title=The concept of 'outstanding universal value' in the World Heritage Convention |journal=Conservation and Management of Archaeological Sites |year=1996 |volume=1 |issue=4 |pages=227-233}}&lt;/ref&gt;
# '''အဝဵုအာဏာ ဍုင် (State Sovereignty):''' ပွမစၟတ်သမ္တီ ဒတန်မွဲမွဲဝွံ ဟွံပလီုပလာ်ကဵု အဝဵုအာဏာ ပိုင်ပြဳ ဍုင်ဂှ်ရ။ ဍုင်မပိုင်ပြဳလဝ် ဒတန်ဂှ် နွံတာလျိုင် အဓိက သွက်ဂွံ မင်မွဲဍေံရ။
# '''ပရေင်ပံင်ကောံ ဂၠးကဝ် (International Cooperation):''' ဂၠးကဝ် သီုဖအိုတ် နွံတာလျိုင် သွက်ဂွံ ရီုဗင် ထံက်ပင် သြန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကွတ်ပညာ သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဒတန်တအ်ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ကမ္မတဳ (Structure and Committees) ==
ကသုက်ဏအ်ဝွံ ကၠောန်ကမၠောန် နကဵု လဒက်ပတန် အဓိက ပိသာ်-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ လဒက်ပတန် ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ
|-
! ယၟု ဂကောံ !! တာလျိုင် အဓိက (Primary Role)
|-
| '''ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage Committee)''' || ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဍုင်စၞး ၂၁ ဍုင်။ ဒှ်ဂကောံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် အဓိက သွက်ဂွံ ပၠောပ်စရင်၊ ပ္တိတ်စရင် ဟွံသေင်မ္ဂး စုတ်ပ္ဍဲစရင် အန္တရာဲ။
|-
| '''စင်တာ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage Centre)''' || နွံပ္ဍဲ ပါရေတ်။ ဒှ်ရုင်အုပ်ဓုပ် (Secretariat) သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန် လၟိုန်တ္ၚဲ၊ ကၠောန်ကောံဓရီု ကေုာံ ဆက်စၠောအ် ကုဍုင်ဂမၠိုင်။
|-
| '''ဂကောံ ကဵုကသပ် (Advisory Bodies)''' || ICOMOS (သွက် ယေန်သၞာင်)၊ IUCN (သွက် သဘာဝ) ကေုာံ ICCROM (သွက် ကွတ်ပညာ ပရေင်မင်မွဲ) တအ် ဒှ်ဂကောံ မစၟတ်သ္ၚေဝ် လိက်အာတ်မိက်တအ်ရ။
|}

== ၄။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ သဘာဝ (Definition of Cultural and Natural Heritage) ==
ကသုက်ဝွံ ပါ်လဝ် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သွက် အာဲကၟာဲ ၜါသာ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရ (Article 1 ကေုာံ 2) -
* '''အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် (Cultural Heritage):''' ဒှ်အရာ မၞိဟ်တအ် မခၞံဗဒှ်လဝ်၊ မပ္တံကဵု ဘာကျာ်၊ ဒၞာဲဝါင် ဝင်၊ ဍုင်တြေံ၊ လိက်တၟအ်၊ ပါန်ခဳထီု ကေုာံ ဒၞာဲ အခိုက်ကၞာတအ် မၞုံကဵု ၚုဟ်မး ဝင်၊ အနုသုခုမ ဟွံသေင်မ္ဂး သိပ္ပံရ။
* '''အာဲကၟာဲ သဘာဝ (Natural Heritage):''' ဒှ်အရာ သဘာဝ အလဵုအလဵုဍေံ၊ မပ္တံကဵု ဒဵု၊ ဂြိုပ်၊ ကၟာဍာ်၊ သၞောတ်ဂေဟ ကေုာံ ဒၞာဲမၞုံကဵု တိရစ္ဆာန် မအောန်လောန်တအ် မၞုံကဵု ၚုဟ်မး သဘာဝ ဟွံသေင်မ္ဂး သိပ္ပံရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Albert |first=MT |title=“The UNESCO World Heritage Convention&quot; teaching module |year=2019 |publisher=Heritage Studies}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ တာလျိုၚ် ဍုၚ်မပါလုပ်တအ် (Obligations of State Parties) ==
ဍုင်မွဲမွဲ မတက်စၟတ်တဲ လ္တူ ကသုက်ဏအ် (State Parties) မ္ဂး ဍေံတအ် ဒးဒုင်ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် အဓိကဂမၠိုင်ရ-
* ဒးစၟတ်သမ္တီ၊ စဵုဒၞာ ကေုာံ မင်မွဲ အာဲကၟာဲ မၞုံပ္ဍဲဍုင်ဇကု ညံင်ဟွံဂွံ လီုလာ်အာ။
* ဒးကဵု ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်သမ္တီ ကုကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် သွက်ဂွံ ရိုဟ်ဂုဏ် လ္တူ အာဲကၟာဲဂမၠိုင်။
* ဒးပါလုပ် ထံက်ပင် သြန် ပ္ဍဲကဵု &quot;ဗွဝ်သြန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ&quot; (World Heritage Fund) သွက်ဂွံ ရီုဗင် ဍုင်မၞုံကဵု ပရေင်နွံပၟိက်တအ်ရ။

== ၆။ စရၚ် အာဲကၟာဲ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ (List of World Heritage in Danger) ==
[[File:Minaret_of_Jam_2004.jpg|thumb|right|250px|မဳနာရေတ် ဂျာမ် (Minaret of Jam) ပ္ဍဲဍုင် အာဖဂါန်နေတ်သတာန် မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲ စရင် အာဲကၟာဲ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ။]]
အတိုင် Article 11 (4) ဏောင်မ္ဂး၊ ကမ္မတဳ မာန်စုတ် ဒတန်မွဲမွဲ ပ္ဍဲကဵု စရင် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ ယဝ်ရ ဒတန်ဂှ် ဒးဆဵုဂဗဒၟံင် ဓဝ်ဘဲ ညံင်ရဴ ဘဲပၞာန်၊ ဘဲသဘာဝ၊ ပရေင်ခုတ်ပလီုဂြိုပ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ မလောန်ကာဲ အာမ္ဂးရ။

ပွမစုတ် ပ္ဍဲစရင်ဏအ်ဂှ် ဍေံဟွံသေင် ပွမကဵုဒဏ်ရ၊ ဍေံဒှ် လၟေင်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ကော်ဘိက် အရီုအဗင် နူဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ ပြဟ်ပြဟ် ကလေင်ပလေဝ် ဒတန်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Leask |first=Anna |author2=Fyall, Alan |title=Managing World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Butterworth-Heinemann |isbn=978-0750665469}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေၚ်ပါ်ပါဲ ကေုာံ အခက်အခုဲဂမၠိုၚ် (Criticisms and Challenges) ==
ၜိုန်ရ ကသုက်ဏအ် အံင်ဇၞး ဗွဲမလောန်ကီုလေဝ်၊ ဍေံဒးဒုင် ပါ်ပါဲ နွံဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
* '''ပရေင်လွှမ်းမိုး အဥရဝ်ပ (Eurocentrism):''' ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာတေံ၊ စရင်အာဲကၟာဲဂှ် ပေင်က္ဍတ်ဒၟံင် နကဵု ဘာကျာ်ခရေတ် ကေုာံ နန် ပ္ဍဲဍုင်ဥရဝ်ပတုဲ၊ အာဲကၟာဲ နူအဖရိက ကေုာံ အာရှ တအ် ပါလုပ် အောန်ဒၟံင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Frey |first=Bruno S. |author2=Pamini, Paolo |title=Making World Heritage Truly Global: The Culture Certificate Scheme |url=https://archive.org/details/oxford-review-of-economic-policy_summer-2009_25_2/page/239 |journal=Oxford Review of Economic Policy |year=2009 |volume=25 |issue=2 |pages=239-252}}&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင်ပလံင် პရေင်ဍုင်ကွာန် (Politicization):''' ပွမရုဲစှ် အာဲကၟာဲဂှ် လဆောဝ်မ္ဂး တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ဒြဟတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် အကြာဍုင်ဂမၠိုင် (Heritage Diplomacy) ဂၠိုင်နူကဵု ၚုဟ်မး ဇေတ်ဇေတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Schreiber |first=Hanna |author2=Pieliński, Bartosz |title=Inviting all humanity to an elite club? Understanding tensions in UNESCO’s global heritage regimes through the lens of a typology of goods |journal=International Journal of Cultural Policy |year=2022 |volume=29 |pages=113-129 |doi=10.1080/10286632.2022.2141727}}&lt;/ref&gt;
* '''ကၟုဲတမ္ၚာ လောန်ကာဲ (Tourism Pressure):''' ဒတန်လ္ၚဵု ကလိဂွံ တဆိပ်အာဲကၟာဲတုဲ ကၟုဲဂၠိုင်လောန်အာတုဲ ကလေင်ပလီုပလာ်ကဵု ဒတန်ဂှ် ပၠန်ရ (ဥပမာ - မာချူ ပဳချူ၊ ဗုကာံ)။

== ၈။ ပရေၚ်ဆက်စပ် ကု ယေန်သၞာၚ် မဟွံမဲကဵုရုပ် (Link with Intangible Heritage) ==
ကသုက် သၞာံ ၁၉၇၂ ဝွံ စွံအာရီု လ္တူ အာဲကၟာဲ မၞုံကဵု ရုပ်ဝတ္ထု (Tangible) သၟးသၟးရ။ သွက်ဂွံ ဍိုက်ပေင်ကဵု ပရေင်မင်မွဲ ယေန်သၞာင်ဂှ်၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၃ ဂှ် ယူနေတ်သကဝ် ထပ်ခၞံဗဒှ်လဝ် &quot;ကသုက် သွက်ဂွံ မင်မွဲ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေင်&quot; (Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage) မပ္တံကဵု လှ်ေဒယှ်ေ၊ အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ဓဝ်ပတှ်ေတအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lenzerini |first=F. |title=Intangible Cultural Heritage: The Living Culture of Peoples |journal=European Journal of International Law |year=2011 |volume=22 |pages=101-120 |doi=10.1093/ejil/chr006}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ဖဵုသွဟ် အလုံဂၠးကဝ် (Global Impact and Success) ==
ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ဒှ်လိက်ကသုက် ဂၠးကဝ် မၞိဟ်ထံက်ဂလာန် ကေုာံ တက်စၟတ်တဲ ဂၠိုင်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဝင် ကုလသမဂ္ဂရ (ဍုင် ၁၉၅ ဍုင် ပါလုပ်လဝ်)။ ဍေံဝွံ မာန်ဖန်ဗဒှ်ကဵု &quot;တဆိပ်အမှတ်အသား&quot; (Branding) မခိုဟ်အိုတ် သွက် ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ ကေုာံ ပရေင်မင်မွဲ သယံဇာတ ပ္ဍဲလ္တူဂၠးတိဏအ်ရ။ ဒတန် ညံင်ရဴ ကၟာတ်ဍာ်ဗုဒ္ဓ ပ္ဍဲဍုင်အာဖဂါန်နေတ်သတာန် ကေုာံ ဂြိုပ်အမေဇြောန် တအ်ဝွံ ကလိဂွံ အရီုအဗင် နူဂၠးကဝ် ဟိုတ်နူ ကသုက်ဏအ်ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကသုက်ဏအ် (Future of the Convention) ==
ပ္ဍဲအခိင်ကာလ မစိုပ် သၞာံ ၅၀ ပြင်င်ဏအ်၊ ကသုက်ဝွံ ဒးဆဵုဂဗဒၟံင် အခက်အခုဲ တၟိ မပ္တံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change)၊ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင်၊ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင် ကွာန် (Urbanization) မပလီုပလာ်ဒၟံင် ပွဳပွူ ဒတန်ဝင်တအ်ရ။ ယူနေတ်သကဝ် လၟုဟ် ဂစာန်ဒၟံင် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ စွံအာရီု လ္တူ ပရေင်မင်မွဲ ညံင်ဂွံ တန်တဴအာမာန် (Sustainable conservation) ဂၠိုင်နူကဵု ပွမထပ်ပၠောပ် စရင်တၟိသၟးသၟးရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;unesco_text&quot;&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/conventiontext/ |title=Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2023-10-14}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;francioni&quot;&gt;{{cite book |last=Francioni |first=Francesco |title=The 1972 World Heritage Convention: A Commentary |year=2008 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199229325}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;batra&quot;&gt;{{cite book |last=Batra |first=A. |title=Tourism and World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Tourism Authority of Thailand}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;cleere&quot;&gt;{{cite journal |last=Cleere |first=Henry |title=The concept of 'outstanding universal value' in the World Heritage Convention |journal=Conservation and Management of Archaeological Sites |year=1996 |volume=1 |issue=4 |pages=227-233}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;albert&quot;&gt;{{cite book |last=Albert |first=MT |title=“The UNESCO World Heritage Convention&quot; teaching module |year=2019 |publisher=Heritage Studies}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;leask&quot;&gt;{{cite book |last=Leask |first=Anna |author2=Fyall, Alan |title=Managing World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Butterworth-Heinemann |isbn=978-0750665469}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;frey&quot;&gt;{{cite journal |last=Frey |first=Bruno S. |author2=Pamini, Paolo |title=Making World Heritage Truly Global: The Culture Certificate Scheme |url=https://archive.org/details/oxford-review-of-economic-policy_summer-2009_25_2/page/239 |journal=Oxford Review of Economic Policy |year=2009 |volume=25 |issue=2 |pages=239-252}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;schreiber&quot;&gt;{{cite journal |last=Schreiber |first=Hanna |author2=Pieliński, Bartosz |title=Inviting all humanity to an elite club? Understanding tensions in UNESCO’s global heritage regimes through the lens of a typology of goods |journal=International Journal of Cultural Policy |year=2022 |volume=29 |pages=113-129 |doi=10.1080/10286632.2022.2141727}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;lenzerini&quot;&gt;{{cite journal |last=Lenzerini |first=F. |title=Intangible Cultural Heritage: The Living Culture of Peoples |journal=European Journal of International Law |year=2011 |volume=22 |pages=101-120 |doi=10.1093/ejil/chr006}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;glaser&quot;&gt;{{cite book |last=Glaser-Segura |first=D. |title=Considerations on becoming a world heritage site: A quantitative approach |year=2017 |publisher=EconStor}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = ကသုက် ယူနေတ်သကဝ်
| title      = လိက်ကသုက် ကေုာံ သၞောတ် ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) 
| listclass  = hlist
| group1     = အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ
| list1      = 
* [[ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (၁၉၇၂)]]
* [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]]
* [[ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]]
| group2     = ကသုက် တၞဟ်တအ်
| list2      = 
* [[ကသုက် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေင် (၂၀၀၃)]]
* [[ကသုက် ပွမစဵုဒၞာ အာဲကၟာဲယေန်သၞာင် ပ္ဍဲအခိင်ပၞာန် (၁၉၅၄)]]
| group3     = ဂကောံ မကဵုကသပ်
| list3      = 
* [[ICOMOS]]
* [[IUCN]]
* [[ICCROM]]
}}

[[Category:ကသုက် ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ယူနေတ်သကဝ်]]
[[Category:အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]]
[[Category:သၞာံ ၁၉၇၂ မကတဵုဒှ်လဝ်]]</text>
      <sha1>lmhifojszmbffdf1pp20ixms10e6s2c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11199</id>
    <revision>
      <id>56636</id>
      <parentid>55275</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:04:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24373" sha1="rzmlq255ed5met71sog9c8tugkx4vvx" xml:space="preserve">{{Infobox historic site
| name = အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage)
| image = [[File:The Parthenon in Athens.jpg|300px|ဗီုရုပ် ပါသဳနွန် (Parthenon) ပ္ဍဲဍုင် အေသင် မဒှ် သင်္ကေတ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ ဒယှ်တမ္ညဝ်မွဲ။]]
| caption = ဘာကျာ် ပါသဳနွန် (Parthenon) ပ္ဍဲဍုင် ဂရိတ် မဒှ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ မပြဲပြဲ။
| location = အလုံဂၠးတိ
| governing_body = [[ယူနေတ်သကဝ်]] (UNESCO)
| type = ယေန်သၞာင်, သဘာဝ, ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေင်, လိက်ပတ်
| date_established = ၁၉၇၂ (သၞောဝ်ကသုက် ဒတန်), ၂၀၀၃ (သၞောဝ်ကသုက် ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေင်)
| website = [https://whc.unesco.org/ whc.unesco.org]
}}

'''အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ''' ({{lang-en|World Heritage}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဒြပ်ရတ်၊ ဒၞာဲဒတန်၊ အခိုက်ကၞာ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ သဘာဝဂမၠိုင် မၞုံကဵု ၚုဟ်မး သာမည ဗွဲမသၠုင် သွက် ကောန်မၞိဟ် အလုံအိုတ်သီု မဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု ဂကောံပညာ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ကုလသမဂ္ဂ မကော်ခဴစ [[ယူနေတ်သကဝ်]] (UNESCO) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Harrison |first=Rodney |title=Heritage: Critical Approaches |year=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0415591959}}&lt;/ref&gt; ဝေါဟာရ &quot;အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ&quot; ဝွံ ဍေံလှဲလးနူ &quot;ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ&quot; (World Heritage Sites) တုဲ ဍေံပံင်စပ်လဝ် သီုကဵု အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် မဟွံမဲကဵု ဒြပ်ရုပ် (Intangible Cultural Heritage) ကေုာံ အာဲကၟာဲ လိက်ပတ် (Memory of the World) သီုဖအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ich.unesco.org/en/home |title=Intangible Cultural Heritage |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-20}}&lt;/ref&gt;

တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဂှ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ၊ စဵုဒၞာ၊ ကေုာံ ပလံင်ဗစိုပ် အာဲကၟာဲ မပြဲပြဲတအ်ဏအ် ဇရေင် အဆက်မၞိဟ် အနာဂတ်တအ် ညံင်ဟွံဂွံ ကၠေအ်ကၠက်အာရ။ လညာတ်ဏအ် တန်တဴဒၟံင် လ္တူ သဘဴဓဝ် ဒဒှ်ရ အာဲကၟာဲလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဍေံဟွံဆေင်စပ် ကု ဍုင်မွဲဍုင်ဓဝ်သၟးရ၊ ဍေံဒှ် ဒြပ်ရတ် သွက် ဂၠးတိ သီုဖအိုတ်ရ။

__TOC__

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Concept and Definition) ==
&quot;အာဲကၟာဲ&quot; (Heritage) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာ ပိုဲမကလိဂွံလဝ် နူကဵု အတိတ်၊ အရာပိုဲမဂျိုင်တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲပစ္စုပ္ပန်၊ ကေုာံ အရာပိုဲမဒး ပအပ်ကဵု အဆက်ကောန်စဴ ပ္ဍဲအနာဂတ်ရ။ လညာတ် '''အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ''' ဝွံ ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် နကဵု ယူနေတ်သကဝ် နဒဒှ် &quot;ဒြပ်ရတ် မၞုံကဵု ၚုဟ်မး မဟွံမာန်ပတောအ်ၜတ်ဂွံ သွက် ပရေင်မံင်တန်တဴ ကောန်မၞိဟ်&quot; ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Cleere |first=Henry |title=The concept of 'outstanding universal value' in the World Heritage Convention |journal=Conservation and Management of Archaeological Sites |year=1996 |volume=1 |issue=4 |pages=227-233}}&lt;/ref&gt; ပွမမင်မွဲ အာဲကၟာဲတအ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်တာလျိုင် ဂကောံမၞိဟ် ဂၠးကဝ် သီုဖအိုတ်၊ ဟွံရုဲ ဂကူ၊ ဘာသာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပယျဵုဍုင်ရ။

== ၂။ ဝၚ် ကေုာံ သၞောဝ်ကသုက် အဓိကဂမၠိုၚ် (History and Key Conventions) ==
[[File:Aswan High Dam.jpg|thumb|left|250px|ကၟာတ်ဍာ် အာသဝါန် မဒှ် ဟိုတ်တမ် မကတဵုဗဒှ် ပရေင်ရီုဗင် စဵုဒၞာ အာဲကၟာဲဂၠးတိ အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်။]]
ပရေင်ချဳဒရိုင် သွက်ဂွံ မင်မွဲ အာဲကၟာဲ ဂၠးကဝ်ဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် ကြဴနူ [[ပၞာန်ဂၠးကဝ် ဒုတိယ]]၊ အခိင် ဒၞာဲဝင် ဗွဲမဂၠိုင် မဒးဒုင် ပလီုပလာ်လဝ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၉ ဂှ်၊ ကၟာတ်ဍာ် အာသဝါန် (Aswan High Dam) ပ္ဍဲအဳဂျေပ် မာန်ဗၠိုက်ပလီုထောအ် ဒၞာဲကျာ်တြေံ အဘူ သိမ်ဘေဝ်တုဲ၊ ယူနေတ်သကဝ် စကၠောန် လၟေင်ကမၠောန် ရီုဗင် ကလေင်ပြံင်ဒၞာဲ ဒတန်ဂှ် နကဵု အရီုအဗင် နူ ၅၀ ဍုင်ပြင်င်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Batra |first=A. |title=Tourism and World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Tourism Authority of Thailand}}&lt;/ref&gt;

နူကဵု ပရေင်အံင်ဇၞးဏအ်၊ ယူနေတ်သကဝ် ခၞံဗဒှ်လဝ် သၞောဝ်ကသုက် အဓိကဂမၠိုင်-
# '''သၞာံ ၁၉၇၂:''' ကသုက် မဆေင်ကဵု ပရေင်မင်မွဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိ (World Heritage Convention).
# '''သၞာံ ၁၉၉၂:''' အစဳအဇန် အာဲကၟာဲ လိက်ပတ် (Memory of the World Programme).
# '''သၞာံ ၂၀၀၃:''' ကသုက် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေင် (Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage).&lt;ref&gt;{{cite book |last=Smith |first=Laurajane |title=Uses of Heritage |year=2006 |publisher=Routledge |isbn=978-0415318310}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဂကူ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဂမၠိုၚ် (Categories of World Heritage) ==
အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ၄ သာ်ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပရေင်ပါ်ကဆံင် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (Categories of World Heritage)
|-
! ဂကူ အာဲကၟာဲ (Category) !! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Description) !! ဥပမာ (Examples)
|-
| '''၁။ ဒတန် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် (Tangible Cultural Heritage)''' || အရာမၞုံကဵု ဒြပ်ရုပ် မပ္တံကဵု ဘာကျာ်၊ ဍုင်တြေံ၊ တိုင်ပ္ကဴ၊ လိက်တၟအ်။ || [[ဗုကာံ]]၊ တိုင်ကြုက်မဇၞော်၊ [[မာချူ ပဳချူ]]
|-
| '''၂။ ဒတန် အာဲကၟာဲ သဘာဝ (Natural Heritage)''' || ဒၞာဲသဘာဝ မပ္တံကဵု ဂြိုပ်၊ ကၟာဍာ်၊ သၞောတ်ဂေဟ မဟွံဒးဒုင်ပထုဲလဝ်။ || ဂြိုပ် အမေဇြောန်၊ [[The Great Barrier Reef]]
|-
| '''၃။ အာဲကၟာဲ ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေင် (Intangible Cultural Heritage)''' || အခိုက်ကၞာ၊ သဘင်၊ လှေ်ဒယှ်ေ၊ ကွတ်တဲ၊ ကေုာံ ပရေင်လညာတ်။ || ယဝ်ဂ (Yoga)၊ သဘင်သင်္ကြန်၊ ကွတ်ပါန်ခဳ
|-
| '''၄။ အာဲကၟာဲ လိက်ပတ် (Memory of the World)''' || လိက်စၟတ်သမ္တီဝင်، လိက်သၠရိုတ်၊ ပရိုင်၊ ကေုာံ တင်နင် ဒဳဂျဳတေဝ်။ || လိက်သၠရိုတ် မဂၞန်၊ ဒိုင်ယာရဳ အာန်ဖရက် (Anne Frank)
|}

== ၄။ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာၚ် ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေၚ် (Intangible Cultural Heritage) ==
[[File:Angkor_Wat.jpg|thumb|right|250px|အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေင်ဝွံ သီုမင်မွဲ အခိုက်ကၞာ လှေ်ဒယှ်ေ ကေုာံ သဘင် မဆက်စပ် ကု ဒတန်ဝင်တအ်ရ။]]
လညာတ် &quot;အာဲကၟာဲ&quot; ဂှ် ဗွဲကိုပ်ကၠာ စွံအာရီု လ္တူ အရာမၞုံကဵု ဒြပ်ရုပ် (သ္ၚိ၊ တၟအ်) သၟးရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၃ ဂှ်၊ ယူနေတ်သကဝ် စၟတ်သမ္တီကၠုင် ဒဒှ်ရ ယေန်သၞာင် ဇေတ်တ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ **အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေင်** (ICH) ဝွံ ပါဝင်ကဵု-
* ပရေင်ဟီုတွဟ် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ (Oral traditions and language).
* သဘင် ကေုာံ လှေ်ဒယှ်ေ (Performing arts).
* အခိုက်ကၞာ ပရေင်ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ သဘင်ကျာ် (Social practices, rituals and festive events).
* လညာတ် ကေုာံ ပရေင်စကာ သဘာဝ (Knowledge concerning nature).
* ကွတ်တဲ အခိုက်တြေံ (Traditional craftsmanship).&lt;ref&gt;{{cite book |last=Aikawa-Faure |first=Noriko |title=The UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage |year=2009 |publisher=Intangible Heritage |isbn=978-0415473965}}&lt;/ref&gt;

ပွမမင်မွဲ အာဲကၟာဲဏအ်ဝွံ ဒးပံင်ကောံ ကၠောန်ကမၠောန် သီုကဵု ညးဒေသတအ် တိုက်ရိုက်ရ။

== ၅။ လၟေၚ်ကမၠောန် စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ကမ္မတဳ (Designation and Committees) ==
သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒတန် ဟွံသေင်မ္ဂး အခိုက်ကၞာမွဲမွဲ နဒဒှ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဂှ် လၟေင်ကမၠောန် ဍေံ ခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန်ရ။ 
# '''စရင်စမ်ၜတ် (Tentative List):''' အလဵုအသဳ ဍုင်တအ် ဒးပၠောပ် စရင်။
# '''ပရေင်စၟတ်သ္ၚေဝ် (Evaluation):''' ဂကောံ ပညာသျှင် မပ္တံကဵု ICOMOS (သွက် ယေန်သၞာင်) ကေုာံ IUCN (သွက် သဘာဝ) တအ် စၟတ်သ္ၚေဝ်ရ။
# '''ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage Committee):''' ကမ္မတဳ မၞုံကဵု ဍုင်စၞး ၂၁ ဍုင်ဝွံ ကောံဓရီု ဇၟာပ်သၞာံတုဲ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် လက္ကရဴအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/nominations/ |title=The Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-14}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေၚ်မၚ်မွဲ ကေုာံ စဵုဒၞာ (Conservation and Protection) ==
ပွမစၟတ်သမ္တီလဝ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဂှ် ဒှ်ဆ လၟေင်ကမၠောန် ကၠာအိုတ်ရ။ တာလျိုင် အဓိကဂှ် ဒှ် ပွမမင်မွဲ (Conservation) ရ။ ယူနေတ်သကဝ် ဒက်ပတန်လဝ် '''ရန်ပုံငွေ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ''' (World Heritage Fund) သွက်ဂွံ ထံက်ပင် သြန် သွက် လၟေင်ကမၠောန် ကလေင်ပလေဝ်၊ ပရေင်စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာဲ၊ ကေုာံ ပရေင်ကဵုပညာ ကု ဍုင် မၞုံပၟိက် အရီုအဗင်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Leask |first=Anna |author2=Fyall, Alan |title=Managing World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Butterworth-Heinemann |isbn=978-0750665469}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပြသၞာ ကေုာံ အန္တရာဲဂမၠိုၚ် (Threats and Challenges) ==
အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဆဵုဂဗဒၟံင် ဘဲအန္တရာဲ မမာန်ပလီုပလာ် ဍေံတအ် လၟိုန်ရ-
* '''ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ဍာ်ၜဳ သၠုင်တိုန် (ဥပမာ- ဝေနေတ် Venice) ကေုာံ ပရေင်တိကှ်ေ (Desertification)။
* '''ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်ဟွံညိင်ဝတ် (Armed Conflict):''' ဒတန်ဝင် ပ္ဍဲ သဳရဳယျာ (Syria)၊ အာဖဂါန်နေတ်သတာန် (Afghanistan)၊ ကေုာံ ယူကရေိန် (Ukraine) တအ် ဒးဒုင် ပလီုပလာ်လဝ်။
* '''ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ လောန်ကာဲ (Overtourism):''' မၞိဟ်အာဝေင် ဂၠိုင်လောန်တုဲ ပကဵု ဖဵုပရေအ် ကု ဒတန်တြေံ ကေုာံ ညးဒေသတအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Di Giovine |first=Michael A. |title=The Heritage-scape: UNESCO, World Heritage, and Tourism |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0739114346}}&lt;/ref&gt;

ဒတန် မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ သၠုင်အိုတ်တအ်ဂှ် ယူနေတ်သကဝ် ပၠောပ်စုတ်လဝ် ပ္ဍဲ '''စရင် အာဲကၟာဲ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ''' (List of World Heritage in Danger) ရ။

== ၈။ ဖဵုသွဟ် လ္တူ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Economic and Social Impacts) ==
ပွမကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ကဵုဖဵုသွဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် သွက် ဒေသဂှ်ရ-
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Boost):''' လၟိဟ် ကၟုဲတမ္ၚာ ဂၠးကဝ် (Tourism) ဇၞော်မောဝ်တိုန်တုဲ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ကမၠောန် ကေုာံ သြန်လုပ် သွက် ညးဒေသတအ်ရ။ အရာဏအ် ကော်ခဴစ &quot;UNESCO Effect&quot; ရ။
* '''ပရေင်ဂကောံမၞိဟ် (Social Identity):''' ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် ကလိဂွံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ဇြဟတ်မာန် ကေုာံ ပရေင်ဆာန်ဂကူ လ္တူ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဇကုရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Frey |first=Bruno S. |author2=Pamini, Paolo |title=Making World Heritage Truly Global: The Culture Certificate Scheme |url=https://archive.org/details/oxford-review-of-economic-policy_summer-2009_25_2/page/239 |journal=Oxford Review of Economic Policy |year=2009 |volume=25 |issue=2 |pages=239-252}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ကေုာံ ယေန်သၞာၚ် မန်/အာရှအဂၞဲ (World Heritage in Southeast Asia and Mon Culture) ==
ဒေသ အာရှအဂၞဲဝွံ နွံကဵု အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ မဇၞော်လှဲလး ဗွဲမဂၠိုင် ညံင်ရဴ အန်ကောရ်ဝတ် (Angkor Wat) ပ္ဍဲကမ္ဗောဒဳယျာ ကေုာံ ဗေရဝ်ဗူဒူ (Borobudur) ပ္ဍဲအေန်ဒဝ်နဳယျာ ရ။ 

ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုင်ဗၟာဂှ် နွံကဵု ဒတန် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် မပ္တံကဵု ဍုင်တြေံပျူ (Pyu Ancient Cities) ကေုာံ ဒေသယေန်သၞာင် [[ဗုကာံ]] (Bagan) ရ။ သွက် ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဝင် ဂကူမန်ပိုဲလေဝ်၊ အာဲကၟာဲ ညံင်ရဴ [[ဍုင်သဓီု]] ကေုာံ အခိုက်ကၞာ လိက်ပတ်မန်တအ်ဝွံ နွံကဵု ၚုဟ်မး မထေက်ကဵု ဒးဒုင် မင်မွဲ ကေုာံ ပတိုန်စရင် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲအနာဂတ်မာန်ရ။

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=LqAwaZl1w2s ယူနေတ်သကဝ် ကေုာံ ပရေင်မင်မွဲ အာဲကၟာဲဂၠးတိ (YouTube)]

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ဒဳဂျဳတေဝ် အာခိုက် (The Future and Digital Archiving) ==
ပ္ဍဲခေတ် လၟုဟ်ဝွံ၊ ကွတ်ပညာ တၟိ ပြံင်လှာဲကၠုင် ဗီုပြင် ပိုဲမမင်မွဲ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိရ။ ကွတ်ပညာ ညံင်ရဴ တက်ဗီု 3D Scanning، ဒရုန်း (Drones) ကေုာံ ပရေင်ခၞံဗဒှ် ဗီုရုပ် (Virtual Reality - VR) တအ် စကာကၠုင် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဒတန်တအ် နကဵု တင်နင် ဒဳဂျဳတေဝ်ရ။ 

ဂကောံ ညံင်ရဴ [[CyArk]] တအ်ဝွံ ဂစာန် တက်ကေတ် ဗီုပြင် 3D သွက် ဒတန်ဝင် လ္တူဂၠးတိ သီုဖအိုတ် (သီုကဵု ပ္ဍဲဗုကာံ) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cyark.org/ |title=Digital Preservation of Heritage Sites |publisher=CyArk |access-date=2023-10-16}}&lt;/ref&gt; နကဵု နဲကဲ ဒဳဂျဳတေဝ် အာခိုက် (Digital Archiving) ဏအ်၊ ၜိုန်ရ ဒတန်ဇေတ်တ် ဒးဒုင် လီုလာ်အာ ဟိုတ်နူ ဘဲသဘာဝ ဟွံသေင်မ္ဂး ပၞာန်ကီုလေဝ်၊ အာဲကၟာဲ မဆေင်ကဵု ဉာဏ်ပညာတအ် ဆက်တန်တဴအာ သွက် အဆက်ကောန်စဴ အနာဂတ်တအ် လၟိုန်မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cameron |first=Fiona |author2=Kenderdine, Sarah |title=Theorizing Digital Cultural Heritage |year=2007 |publisher=MIT Press |isbn=978-0262033534}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;harrison&quot;&gt;{{cite book |last=Harrison |first=Rodney |title=Heritage: Critical Approaches |year=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0415591959}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;unesco_ich&quot;&gt;{{cite web |url=https://ich.unesco.org/en/home |title=Intangible Cultural Heritage |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-20}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;cleere&quot;&gt;{{cite journal |last=Cleere |first=Henry |title=The concept of 'outstanding universal value' in the World Heritage Convention |journal=Conservation and Management of Archaeological Sites |year=1996 |volume=1 |issue=4 |pages=227-233}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;batra&quot;&gt;{{cite book |last=Batra |first=A. |title=Tourism and World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Tourism Authority of Thailand}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;smith&quot;&gt;{{cite book |last=Smith |first=Laurajane |title=Uses of Heritage |year=2006 |publisher=Routledge |isbn=978-0415318310}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;aikawa&quot;&gt;{{cite book |last=Aikawa-Faure |first=Noriko |title=The UNESCO Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage |year=2009 |publisher=Intangible Heritage |isbn=978-0415473965}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;nomination&quot;&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/nominations/ |title=The Operational Guidelines for the Implementation of the World Heritage Convention |publisher=UNESCO |access-date=2023-10-14}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;leask&quot;&gt;{{cite book |last=Leask |first=Anna |author2=Fyall, Alan |title=Managing World Heritage Sites |year=2006 |publisher=Butterworth-Heinemann |isbn=978-0750665469}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;digiovine&quot;&gt;{{cite book |last=Di Giovine |first=Michael A. |title=The Heritage-scape: UNESCO, World Heritage, and Tourism |year=2009 |publisher=Lexington Books |isbn=978-0739114346}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;frey&quot;&gt;{{cite journal |last=Frey |first=Bruno S. |author2=Pamini, Paolo |title=Making World Heritage Truly Global: The Culture Certificate Scheme |url=https://archive.org/details/oxford-review-of-economic-policy_summer-2009_25_2/page/239 |journal=Oxford Review of Economic Policy |year=2009 |volume=25 |issue=2 |pages=239-252}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;cyark&quot;&gt;{{cite web |url=https://cyark.org/ |title=Digital Preservation of Heritage Sites |publisher=CyArk |access-date=2023-10-16}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;cameron&quot;&gt;{{cite book |last=Cameron |first=Fiona |author2=Kenderdine, Sarah |title=Theorizing Digital Cultural Heritage |year=2007 |publisher=MIT Press |isbn=978-0262033534}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ
| title      = ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) ကေုာံ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ
| listclass  = hlist
| group1     = ဂကူ အာဲကၟာဲဂမၠိုင်
| list1      = 
* [[ဒတန် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင်]] (Tangible Cultural)
* [[ဒတန် အာဲကၟာဲ သဘာဝ]] (Natural)
* [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေင်]] (Intangible Cultural)
* [[အာဲကၟာဲ လိက်ပတ် ဂၠးတိ]] (Memory of the World)
| group2     = ဂကောံ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list2      = 
* [[ယူနေတ်သကဝ်]] (UNESCO)
* [[ICOMOS]]
* [[IUCN]]
* [[ICCROM]]
| group3     = ပရေင်မင်မွဲ ကေုာံ သၞောဝ်
| list3      = 
* [[ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]]
* [[စရင် အာဲကၟာဲ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ]]
* [[ဒဳဂျဳတေဝ် အာခိုက်]]
}}

[[Category:အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]]
[[Category:ယေန်သၞာင်]]
[[Category:ယူနေတ်သကဝ်]]
[[Category:ဝင် ဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>rzmlq255ed5met71sog9c8tugkx4vvx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝါရဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11205</id>
    <revision>
      <id>56630</id>
      <parentid>55284</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:54:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25394" sha1="7m74us00efqlsxh08v7o0u0umdsiddg" xml:space="preserve">{{Infobox former country
| native_name           = Wari
| conventional_long_name= အေန်ပါယာ ဝါရဳ (Wari Empire)
| common_name           = ဝါရဳ
| continent             = အမေရိကသၠုင်ကျာ
| region                = အာန်ဒဳ (Andes)
| country               = ပေရူ (Peru)
| era                   = ခေတ် လဒေါဝ် (Middle Horizon)
| status                = အေန်ပါယာ
| image_map             = [[File:Huari_empire.png|250px|ဗီုရုပ် ဍာ်ဒကေဝ် ဒေသ အေန်ပါယာ ဝါရဳ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ပေရူလၟုဟ်]]
| image_map_caption     = အေန်ပါယာ ဝါရဳ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ပေရူ (ခရေတ် ၅၀၀ – ၁၀၀၀)
| capital               = ဍုင်ဝါရဳ (Huari)
| religion              = ဓဝ်ပတှ်ေ သဘာဝ ကေုာံ ကျာ်တၠ ဒစုန် (Staff God)
| common_languages      = ကေချူအာ (Quechua) / ပူကဳနာ (Puquina)
| government_type       = သၞောတ်သၟိင်တၠ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဗဟဵု
| year_start            = ၅၀၀ ခရေတ်
| year_end              = ၁၀၀၀ ခရေတ်
| life_span             = ခရေတ် ၅၀၀ – ၁၀၀၀ 
| today                 = [[ပေရူ]]
}}

'''အေန်ပါယာ ဝါရဳ''' ({{lang-en|Wari Empire}} ဟွံသေင်မ္ဂး Huari) ဝွံ ဒှ်ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဍုင်ဇၞော် မမံက်ဂတဝ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ က္ဍိုပ်ဒဵု အာန်ဒဳ (Andes) လ္ပာ်လဒေါဝ်-သၠုင်ကျာ ကေုာံ ဒေသ ကမ်းရိုးတန်း ဍုင်[[ပေရူ]] (Peru) လၟုဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Isbell |first=William H. |title=Mummies and Mortuary Monuments: A Postprocessual Prehistory of Central Andean Social Organization |year=1997 |publisher=University of Texas Press |isbn=978-0292738702}}&lt;/ref&gt; ယေန်သၞာင်ဝွံ ဇၞော်မောဝ်လဝ် ပ္ဍဲအကြာ သၞာံ ၅၀၀ စဵုကဵု ၁၀၀၀ ကြဴနူခရေတ် (AD) မဒှ်အခိင် မကော်ခဴစ &quot;ခေတ် လဒေါဝ်&quot; (Middle Horizon) ပ္ဍဲကဵု ဝင် အာခဳအဝ်လဝ်ဂျဳ ပေရူရ။ ဍုင်ဇၞော်ဍေံဂှ် ကော်ခဴစ ဝါရဳ (Huari) တုဲ နွံဗ္ဒာဲ ဍုင် အာယာကူချဝ် (Ayacucho) ခေတ်လၟုဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schreiber |first=Katharina J. |title=Wari Imperialism in Middle Horizon Peru |year=1992 |publisher=University of Michigan Museum of Anthropology |isbn=978-0915703264}}&lt;/ref&gt;

ဂကူဝါရဳတအ်ဝွံ ကၠာနူ အေန်ပါယာ [[အေန်ပါယာ အေန်ကာ|အေန်ကာ]] ဟွံကတဵုဒှ်ဏီဂှ် ညးတအ် ဒက်ပတန်လဝ် သၞောတ်အုပ်ဓုပ်၊ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ဂၠံင်တရဴ ဗွဲမဇၞော်လှဲလးတုဲ ဒှ်လဝ် တမ်ရိုဟ် သွက် အေန်ပါယာ အေန်ကာတအ်ရ။ ဝါရဳတအ် ဒယှ်တမ္ညဝ်လဝ် နကဵု လဒက်ပတန် အာခဳတက်ချာ၊ နဲကဲတဵုလွဳ လ္တူကဆံင်ဒဵု (Terracing)၊ ကေုာံ ကွတ်အနုသုခုမ ညံင်ရဴ တောဝ်ပလောအ် ကေုာံ နုင်တိတအ်ရ။

__TOC__

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Definition) ==
ယၟု &quot;ဝါရဳ&quot; (Wari) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဟွာရဳ&quot; (Huari) ဝွံ ကၠုင်နူ ဝေါဟာရ ဒေသတုဲ မလေပ်စကာ သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ယေန်သၞာင် (Wari culture)၊ ဍုင်ဇၞော် (Huari archaeological site) ကေုာံ သၞောတ်အုပ်ဓုပ် (Wari Empire) ရ။ အစာဝင် လ္ၚဵုတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဝါရဳ နဒဒှ် အေန်ပါယာ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အမေရိကသၠုင်ကျာရ။ ဍေံတအ်ဝွံ ဟွံမဲကဵု သၞောတ်မလိက် သွက်ဂွံချူတုဲ၊ တင်နင် ဝင်ဍေံတအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒးလ္ၚတ်ကေတ် နူကဵု ပရေင်အာခဳအဝ်လဝ်ဂျဳ ကေုာံ ကပေါတ်တြေံဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Moseley |first=Michael E. |title=The Incas and Their Ancestors: The Archaeology of Peru |year=2001 |publisher=Thames &amp; Hudson |edition=Revised |isbn=978-0500282779}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝၚ် ကေုာံ ပရေၚ်ကတဵုဒှ် (History and Origins) ==
ယေန်သၞာင် ဝါရဳဝွံ ကတဵုဒှ် မံက်ဂတဝ်ကၠုင် နူကဵု ယေန်သၞာင် ဟွာရ်ပါ (Huarpa culture) မၞုံပ္ဍဲ ဒေသ အာယာကူချဝ် ရ။ ပ္ဍဲအကြာ ခရေတ် ၅၀၀ ဂှ်၊ ဒေသဏအ် ဒးဆဵုဂဗကဵု ပရေင်ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ မပ္တံကဵု ဍာ်ကှ် ကေုာံ ဗြဲအောန်ရ။ သွက်ဂွံ သှ်ပလး ပြသၞာဏအ်၊ ဝါရဳတအ် ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် သၞောတ်တဵုလွဳ ကဆံင်ဒဵု (Terrace farming) ကေုာံ ဍာ်စၠောအ် (Irrigation) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Tung |first=Tiffiny A. |title=Violence, Ritual, and the Wari Empire: A Social Bioarchaeology of Imperialism in the Ancient Andes |year=2012 |publisher=University Press of Florida |isbn=978-0813037677}}&lt;/ref&gt;

နူကဵု တမ်ရိုဟ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မခိုင်ကၠိုက်ဏအ်၊ ဝါရဳတအ် စချဳဒရိုင် ဇၞော်လှဲလး အဝဵုအာဏာ ညးတအ် နကဵု ပရေင်ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်ဘာသာ ရ။ ပ္ဍဲၜိုတ် ၇၀၀ ခရေတ်ဂှ် ဍေံတအ် အုပ်ဓုပ်လဝ် ဒေသ ဇၞော်မောဝ် အလုံဍုင် ပေရူ လ္ပာ်လဒေါဝ် ကေုာံ သၟဝ်ကျာရ။

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ပရေၚ်ဇၞော်လှဲလး (Geography and Expansion) ==
[[File:Pikillaqta1.jpg|thumb|right|250px|လဒက်ပတန် ဍုင်တြေံ ပဳကဳလာတ်တာ (Pikillaqta) မဒှ် ဒၞာဲအုပ်ဓုပ် အဓိက သွက် အေန်ပါယာ ဝါရဳ လ္ပာ်သၠုင်ကျာ။]]
အေန်ပါယာ ဝါရဳဝွံ ဇၞော်လှဲလး ဗွဲမလောန်တုဲ ဖါပ်ဗိုတ်လဝ် ဒေသ ကမ်းရိုးတန်း ကေုာံ ဒေသ ဒဵု အာန်ဒဳ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* '''ပယျဵု သၟဝ်ကျာ:''' စိုပ်အာ စဵုကဵု ဒေသ ကာဂျာမာရ်ကာ (Cajamarca)။
* '''ပယျဵု သၠုင်ကျာ:''' စိုပ်အာ စဵုကဵု ဒေသ မဝ်ကေဂွာ (Moquegua) မဒှ် ဒၞာဲ မပယျဵုဆက် ကု အေန်ပါယာ တဳဝါနာကူ (Tiwanaku) ရ။

ဝါရဳတအ် ဇၞော်လှဲလး အာဏာညးတအ် နကဵု နဲကဲ သိုင်ပတန် ဍုင်ခရိုင် (Provincial centers) ညံင်ရဴ ပဳကဳလာတ်တာ (Pikillaqta) ကေုာံ သေရဝ် ဘာအူး (Cerro Baúl) တအ်ရ။ ဍုင်တအ်ဏအ်ဝွံ ကၠောန်လဝ် နကဵု ဗီုပြင် အာခဳတက်ချာ တုပ်ပ်တုဲ ဒှ်ဒၞာဲ ဒတန် သွက် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဂိုင်သိပ် သြောအ်ဂျာင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=McEwan |first=Gordon F. |title=Pikillacta: The Wari Empire in Cuzco |year=2005 |publisher=University of Iowa Press |isbn=978-0877459316}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ဍုၚ်ဇၞော် ကေုာံ ကွတ်အာခဳတက်ချာ (Capital City and Architecture) ==
ဍုင်ဇၞော် ဝါရဳ (Huari) ဝွံ နွံပ္ဍဲ ဗလးဒဵု မၞုံသမၠုင် ၂,၇၀၀ မဳတာ တုဲ ပ္ဍဲအခိင် ဇၞော်မောဝ်အိုတ်ဂှ် မာန်နွံ လၟိဟ်မၞိဟ် စဵုကဵု ၄၀,၀၀၀ တၠရ။ ဍုင်ဇၞော်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု တၟအ် ကေုာံ ဍိုတ်တိတုဲ နွံကဵု ဗီုပြင် ထပ်နာနာသာ်ရ။
* '''ဗီုပြင် ကဝက်ခ္ဍံ (D-shaped structures):''' အရာမတၟေင်အိုတ် ပ္ဍဲ အာခဳတက်ချာ ဝါရဳဂှ် ဒှ် ဘာကျာ် မၞုံကဵု ဗီုပြင် အက္ခရ် အင်္ဂလိက် &quot;D&quot; ရ။ ဘာကျာ်ဏအ် ဒှ်ဒၞာဲ သွက် ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ ပွမပူဇဴရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Ochatoma Paravicino |first=José |title=Religious Ideology and Military Organization in the Wari Empire |year=2001 |publisher=Pontificia Universidad Católica del Perú}}&lt;/ref&gt;
* '''သၞောတ်ဍာ် (Water systems):''' ဝါရဳတအ် ဆက်စၠောအ်လဝ် ဍာ်စၠောအ် ကေုာံ ဍာ်သၟဝ်တိ ညံင်ဂွံ ဂွံဍာ် သွက် ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳရ။

== ၅။ အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ် (Government and Administration) ==
ဝါရဳဝွံ ဒှ် အေန်ပါယာ မၞုံကဵု အလဵုအသဳ ဗဟဵု မခိုင်ကၠိုက် (Centralized government) ရ။ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဍုင်မဇၞော်လှဲလးဏအ်ဂှ် ဝါရဳတအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် နဲကဲတၟေင် ၜါသာ်ရ-
# '''သၞောတ် ဂၠံင်တရဴ (Road Network):''' ဝါရဳတအ် သိုင်ပတန်လဝ် ဂၠံင်တရဴ ဗွဲမဂၠိုင် မဆက်စၠောအ်လဝ် ဍုင်ခရိုင်တအ်ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် သွက် [[ဂၠံင်တရဴ အေန်ကာ]] ဗွဲကြဴဏအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Williams |first=Patrick Ryan |title=Cerro Baúl: A Wari Center on the Tiwanaku Frontier |year=2001 |publisher=Latin American Antiquity |volume=12 |issue=1 |pages=67-83}}&lt;/ref&gt;
# '''ခွဳပူ (Quipu):''' သုတေသန ခေတ်လၟုဟ် ဂၠာဲဆဵုလဝ် ဒဒှ်ရ ဝါရဳတအ်လေဝ် စကာလဝ် [[ခွဳပူ]] (ဇုက်ခ္ဍိ သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ) သွက် ပရေင်ကံက်အခေါန် ကေုာံ ကံက်စရင်ရ။ ခွဳပူ ဝါရဳတအ်ဝွံ တၞဟ်ခြာဒၟံင် နူကဵု အေန်ကာညိတုဲ နွံကဵု အရံင် မဂၠိုင်ရ။

== ၆။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တဵုလွဳ (Economy and Agriculture) ==
[[File:Wari_terraces.jpg|thumb|left|250px|ကဆံင်တိ တဵုလွဳ (Andenes) မဖန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ဂကူဝါရဳ သွက်ဂွံ တဵုလွဳ လ္တူဒဵု။]]
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဝါရဳဝွံ တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ပရေင်တဵုလွဳ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ဒေသအာန်ဒဳဝွံ ဒဵုဂၠိုင်တုဲ တိဗလး အောန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ညးတအ် ခၞံဗဒှ် သၞောတ် '''ကဆံင်တိ (Terraces - Andenes)''' မဒှ် ပွမတက်တိ လ္တူဒဵု ညံင်ဂွံဒှ် ကဆံင်ကဆံင် သွက်ဂွံ တဵုလွဳရ။
* '''စၞအဓိက:''' သြောအ်ဗ္ၚ (Maize)၊ ခဒိုဟ် (Potatoes)၊ ကေုာံ ကဳနွာ (Quinoa) တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jennings |first=Justin |title=Beyond Wari Walls: Regional Perspectives on Middle Horizon Peru |year=2010 |publisher=University of New Mexico Press |isbn=978-0826347664}}&lt;/ref&gt;
* '''သေဝ် ချဳချာ (Chicha):''' သြောအ်ဗ္ၚဂှ် ညးတအ် စကာ သွက်ဂွံ နှဴပတိတ် ဍာ်သေဝ် ညးဒေသ မကော်ခဴစ ချဳချာ တုဲ၊ စကာ ပ္ဍဲကဵု သဘင် ကေုာံ ပရေင်ဘာသာရ။

ဝါရဳတအ် သီုကၠောန် ပရေင်ဗၞိက် ပရေင်လှာဲပြာဲ ကပေါတ် မပ္တံကဵု ကၞုသင် (Spondylus shells) နူ ၜဳသၟဝ်ကျာ ကေုာံ လာပဳသ် (Lapis lazuli) နူ တောင်ကျာရ။

== ၇။ ဘာသာ ကေုာံ ဓဝ်ပတှ်ေ (Religion and Beliefs) ==
ဓဝ်ပတှ်ေ ဝါရဳဝွံ စွံအာရီု လ္တူ '''ကျာ်တၠ ဒစုန် (Staff God)''' မဒှ် ကျာ်တၠ မရပ်လဝ် ဒစုန် ၜါလ္ပာ်၊ မထ္ၜးကဵု အဝဵု သဘာဝ ကေုာံ လမျီုရ။ ကျာ်တၠဏအ်ဝွံ တုပ်ရေင်သ္ကအ် ကု ကျာ်တၠ ဝဳရာကဝ်ချာ (Viracocha) ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် တဳဝါနာကူ ကေုာံ အေန်ကာ တအ်ရ။

ဝါရဳတအ် ကၠောန်သဘင် ပူဇဴ ပ္ဍဲကဵု ဘာကျာ် D-shaped တုဲ၊ သုတေသနတအ် ဂၠာဲဆဵုလဝ် သက်သဳ ပွမပူဇဴ လမျီုမၞိဟ် (Human sacrifice) ပ္ဍဲဒၞာဲလ္ၚဵုရ။ ညးတအ် ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ပွမပူဇဴဝွံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ဗြဲဂူ ကေုာံ ညံင်သြောအ်ဂျာင် ဂွံခိုဟ်ရ။

== ၈။ အနုသုခုမ ကေုာံ ကွတ်ပညာ (Art and Technology) ==
[[File:Wari_tunic.jpg|thumb|right|200px|ပလောအ်တောဝ် ဝါရဳ (Wari Tunic) မၞုံကဵု ဗီုပြင် ဂျဳသြမေတြဳ ကေုာံ အရံင် နာနာသာ်။]]
ကွတ်အနုသုခုမ ဝါရဳတအ်ဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲဒေသ အာန်ဒဳ၊ တၟေင်တၟဟ် ပ္ဍဲကဵု-
# '''တောဝ်ပလောအ် (Textiles):''' ဝါရဳတအ် တုတ်ကၠောန် ပလောအ် (Tunics) ဗွဲမကျေဝ်ဂေါဝ် မၞုံကဵု ဗီုပြင် ဂျဳသြမေတြဳ (Geometric patterns) ကေုာံ ရုပ်သင်္ကေတ ကျာ်တၠတအ်ရ။ ပလောအ်တအ်ဝွံ ဒှ်သင်္ကေတ သွက် ကဆံင်ဂကောံမၞိဟ် (Social status) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Conklin |first=William J. |title=The Information System of Middle Horizon Quipus |year=1982 |publisher=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=385 |pages=261-281}}&lt;/ref&gt;
# '''နုင်တိ (Ceramics):''' နုင်တိ ဝါရဳတအ်ဝွံ နွံကဵု အရံင်ဂၠိုင် (Polychrome) တုဲ ညးတအ် ကၠောန်လဝ် ဗီုပြင် ဖျုန်၊ က္ဍိုပ်မၞိဟ်၊ ကေုာံ သတ်တိရစ္ဆာန်ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် နုင်တအ်ဝွံ စကာ ပ္ဍဲအခိင် သဘင် ကေုာံ ဖျေဟ်ကမ္မဌာန်ရ။

== ၉။ ပရေၚ်ဆက်စပ် ကု တဳဝါနာကူ (Relationship with Tiwanaku) ==
ပ္ဍဲအခိင် ဝါရဳ မဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် လ္ပာ်သၟဝ်ကျာဂှ်၊ အေန်ပါယာ '''တဳဝါနာကူ (Tiwanaku)''' လေဝ် ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် လ္ပာ်သၠုင်ကျာ ဗ္ဒာဲ ကၟာဍာ် တဳတဳကာကာ (Lake Titicaca) ကီုရ။ ဍုင်ၜါဏအ်ဝွံ ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ရေင်သ္ကအ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ မဝ်ကေဂွာ (Moquegua) ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ ပရေင်ပတောအ်ၜတ် ဝါရဳ ကေုာံ တဳဝါနာကူ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Glowacki |first=Mary |title=Food of the Gods or mere mortals? Hallucinogenic Spondylus and its interpretive implications for early Andean society |url=https://archive.org/details/sim_antiquity_2005-06_79_304/page/257 |journal=Antiquity |year=2005 |volume=79 |issue=304 |pages=257-268}}&lt;/ref&gt;
|-
! လက္ခဏာ !! ဝါရဳ (Wari) !! တဳဝါနာကူ (Tiwanaku)
|-
| '''ဒေသ''' || လဒေါဝ် ကေုာံ သၟဝ်ကျာ ပေရူ || သၠုင်ကျာ ပေရူ ကေုာံ ဘဝ်လဳဗဳယျာ
|-
| '''ဗီုပြင် ဍုင်''' || ဒက်ပတန် နကဵု ဗီုပြင် ဂျဳသြမေတြဳ ကေုာံ ကၟာင် || ဒက်ပတန် နကဵု ဒၞာဲပူဇဴ လ္တူဗလး
|-
| '''ပရေင်ဆက်စပ်''' || ကတဵုဗဒှ်လဝ် ပရေင်ပၞာန် ကေုာံ လေပ်အုပ်ဓုပ် || ဗွဲမဂၠိုင် စကာ ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ ဗၞိက်
|}

ၜိုန်ရ နွံကဵု ယေန်သၞာင် ကေုာံ ကျာ်တၠ တုပ်ရေင်သ္ကအ်ကီုလေဝ်၊ အစာဝင်တအ် ထေင်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဍုင်ၜါဏအ်ဝွံ ပရေင်ဆက်စပ် ဟွံကိတ်ညဳ လောန်လောန်တုဲ၊ စဵုဒၞာလဝ် ပယျဵု နကဵု ပၞာန်ရ။

== ၁၀။ ပရေၚ်လီုလာ် ကေုာံ အာဲကၟာဲ (Decline and Legacy) ==
ပ္ဍဲၜိုတ် သၞာံ ၁၀၀၀ ခရေတ်ဂှ်၊ အေန်ပါယာ ဝါရဳဝွံ စလီုလာ် ကေုာံ ထောအ်ဗဒေက်အာ ဍုင်ဇၞော်တအ်ရ။ ဟိုတ်အဓိက သွက် ပရေင်လီုလာ်ဝွံ မာန်ဒှ် ဟိုတ်နူ '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု''' (Climate change) မပ္တံကဵု ဍာ်ကှ် ဗွဲမလံလာ် မပကဵုညံင် သၞောတ်တဵုလွဳ လီုလာ်အာရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ၊ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် ကေုာံ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် နူကဵု ဒေသခရိုင်တအ်လေဝ် မာန်ဒှ် ဟိုတ်မွဲကီုရ။

ၜိုန်ရ အေန်ပါယာ လီုလာ်အာကီုလေဝ်၊ အာဲကၟာဲ ဝါရဳတအ်ဝွံ ဟွံကၠေအ်ကၠက်အာရ။ ဍုင်ဂမၠိုင် ကြဴနူဂှ် တၟေင်တၟဟ် [[အေန်ပါယာ အေန်ကာ]] တအ်ဝွံ ဆက်ခံင်ကေတ် သၞောတ်ဂၠံင်တရဴ၊ သၞောတ် ကဆံင်တိတဵုလွဳ၊ ကေုာံ လွပ် ခွဳပူ နူကဵု ဝါရဳတုဲ ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် စဵုကဵု ဒှ် အေန်ပါယာ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာရ။ 

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=AmZ9_Z-R0x0 သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝင် အေန်ပါယာ ဝါရဳ ကေုာံ ဒေသအာန်ဒဳ (YouTube - PBS Eons)]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Isbell1997&quot;&gt;{{cite book |last=Isbell |first=William H. |title=Mummies and Mortuary Monuments: A Postprocessual Prehistory of Central Andean Social Organization |year=1997 |publisher=University of Texas Press |isbn=978-0292738702}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Schreiber1992&quot;&gt;{{cite book |last=Schreiber |first=Katharina J. |title=Wari Imperialism in Middle Horizon Peru |year=1992 |publisher=University of Michigan Museum of Anthropology |isbn=978-0915703264}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Moseley2001&quot;&gt;{{cite book |last=Moseley |first=Michael E. |title=The Incas and Their Ancestors: The Archaeology of Peru |year=2001 |publisher=Thames &amp; Hudson |edition=Revised |isbn=978-0500282779}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Tung2012&quot;&gt;{{cite book |last=Tung |first=Tiffiny A. |title=Violence, Ritual, and the Wari Empire: A Social Bioarchaeology of Imperialism in the Ancient Andes |year=2012 |publisher=University Press of Florida |isbn=978-0813037677}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;McEwan2005&quot;&gt;{{cite book |last=McEwan |first=Gordon F. |title=Pikillacta: The Wari Empire in Cuzco |year=2005 |publisher=University of Iowa Press |isbn=978-0877459316}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ochatoma2001&quot;&gt;{{cite book |last=Ochatoma Paravicino |first=José |title=Religious Ideology and Military Organization in the Wari Empire |year=2001 |publisher=Pontificia Universidad Católica del Perú}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Williams2001&quot;&gt;{{cite journal |last=Williams |first=Patrick Ryan |title=Cerro Baúl: A Wari Center on the Tiwanaku Frontier |url=https://archive.org/details/sim_latin-american-antiquity_2001-03_12_1/page/67 |journal=Latin American Antiquity |year=2001 |volume=12 |issue=1 |pages=67-83}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Jennings2010&quot;&gt;{{cite book |last=Jennings |first=Justin |title=Beyond Wari Walls: Regional Perspectives on Middle Horizon Peru |year=2010 |publisher=University of New Mexico Press |isbn=978-0826347664}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Conklin1982&quot;&gt;{{cite book |last=Conklin |first=William J. |title=The Information System of Middle Horizon Quipus |year=1982 |publisher=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=385 |pages=261-281}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Glowacki2005&quot;&gt;{{cite journal |last=Glowacki |first=Mary |title=Food of the Gods or mere mortals? Hallucinogenic Spondylus and its interpretive implications for early Andean society |url=https://archive.org/details/sim_antiquity_2005-06_79_304/page/257 |journal=Antiquity |year=2005 |volume=79 |issue=304 |pages=257-268}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = ယေန်သၞာင် ဒေသအာန်ဒဳ
| title      = ယေန်သၞာင် တြေံ (Pre-Columbian cultures) ပ္ဍဲ ဒေသ [[ပေရူ]]
| listclass  = hlist
| group1     = ခေတ် ကိုပ်ကၠာ (Early Horizon)
| list1      = 
* [[ကာရဝ်]] (Caral)
* [[ချာဗေန်]] (Chavín)
* [[ပါရာကာသ်]] (Paracas)
| group2     = ခေတ် လဒေါဝ် (Middle Horizon)
| list2      = 
* [[ဝါရဳ]] (Wari)
* [[တဳဝါနာကူ]] (Tiwanaku)
* [[နာတ်သကာ]] (Nazca)
| group3     = ခေတ် ကြဴ (Late Horizon)
| list3      = 
* [[ချဳမူး]] (Chimú)
* [[အေန်ပါယာ အေန်ကာ|အေန်ကာ]] (Inca)
}}

[[Category:ယေန်သၞာင် အာန်ဒဳ]]
[[Category:ဝင် အမေရိကသၠုင်ကျာ]]
[[Category:ဝင် ပေရူ]]
[[Category:အေန်ပါယာ ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>7m74us00efqlsxh08v7o0u0umdsiddg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပလူတဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11271</id>
    <revision>
      <id>56665</id>
      <parentid>55550</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:44:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19063" sha1="mj8b0w4yqz7v9ph8qcnlpagw142qvor" xml:space="preserve">'''ပလူတဝ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Pluto|Pluto]]; ယၟုသမ္တီ နက္ခတ္တဗေဒ: '''134340 Pluto''') ဂှ် ဒှ် [[ဂြိုဟ်ဍောတ်]] (dwarf planet) မွဲ မနွံ ပ္ဍဲကဵု [[ခါင်ပါဗေလ်]] (Kuiper belt) ရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် အရာမနွံလက္ကရဴ ဂြိုဟ်နေပ်ကျောန် တုဲ ဒှ်ဂြိုဟ်ဍောတ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တ္ၚဲပိုယ်ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဒှ်လိက်ပရေင် ကဆံင် A (A-class) မချူလဝ် ပရူပလူတဝ် နကဵု ဘာသာမန်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:26em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ပလူတဝ် (Pluto)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Pluto-01 Stern 03 Pluto Color TXT.jpg|250px|ဗီုရုပ် ပလူတဝ် မရပ်ကေတ်လဝ် နူကဵု က္ၜင် New Horizons]]&lt;br/&gt;''ဗီုရုပ် ပလူတဝ် မကေတ်လဝ် နူကဵု က္ၜင်အာကာသ New Horizons ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅''
|-
! ယၟု
| ပလူတဝ်
|-
! ဂကူ
| [[ဂြိုဟ်ဍောတ်]] (Dwarf planet)
|-
! ဗွိုက်အလုံ (Diameter)
| 2,376.6 ± 1.6 km
|-
! လျိုင် (Mass)
| (1.303 ± 0.003) × 10²² kg
|-
! အခိင် ဂေတ်တ္ၚဲ (Orbital period)
| 247.94 သၞာံ 
|-
! လမၠိုင်ဂြိုဟ်ရံင်
| ၅ မ (Charon, Nix, Hydra, Kerberos, Styx)
|-
! ရာသဳဥတု (Atmosphere)
| နိုက်ထရဝ်ဂျေန်၊ မဳတိန်၊ ကာဗောန်မဝ်နဝ်သိုက်
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ပလူတဝ် ဂှ် ဒှ်ဂြိုဟ်ဍောတ် မွဲ မနွံ ပ္ဍဲကဵု ဇိုင်စက္ကဝါ မကော်စ ခါင်ပါဗေလ် (Kuiper belt) ရ။ ဍေဟ်ဂှ် နွံကဵု တၟအ် ကေုာံ ဍာ်ကလောအ် ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ၊ ဇမၞော်ဍေဟ်ဂှ် ဍောတ်နူ ဂိတု (Moon) တိပိုယ်ဏီရ။ ပလူတဝ်ဂှ် ဂၠာဲဆဵုလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၀ တုဲ၊ လုကဴ အခိင် ၇၆ သၞာံ စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဂြိုဟ်မရနုက်ကဵု ၉ ပ္ဍဲကဵု [[သၞောတ်တ္ၚဲ]] (Solar System) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၆ ဂှ် ဂကောံနက္ခတ္တဗေဒ ဂၠးကဝ် ([[International Astronomical Union]]) တအ် ကလေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သၞောတ်ဝ်တၟိ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဂြိုဟ်မွဲတုဲ၊ ပလူတဝ်ဂှ် ဟွံလုပ်အလုံ အင်္ဂလက္ခဏာ သီုဖအိုတ်တုဲ ဒးဒုင်ပြံင်စုတ်လဝ် ပ္ဍဲစရင် &quot;ဂြိုဟ်ဍောတ်&quot; ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pluto and the Developing Landscape of Our Solar System |url=https://www.iau.org/public/themes/pluto/ |publisher=International Astronomical Union |access-date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-22 |archivedate=2016-01-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160130022141/http://www.iau.org/public/themes/pluto/ }}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ပရူပရာ ဂၠာဲဆဵု (Discovery) ==
ပ္ဍဲကဵု လပါ်ကၞောတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ်၊ အစာနက္ခတ်တအ် ထေင်ကေတ် ဒဒှ်ရ နွံဒၟံင် ဂြိုဟ်မွဲ မပလီုဒၟံင် ဂၠံင်တရဴ ယူရေးနပ်သ် (Uranus) ကေုာံ နေပ်ကျောန် (Neptune) ရ။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵုဏအ်ဂှ် ကော်စလဝ် Planet X ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၀၊ အစာသုတေသနသၟတ် [[Clyde Tombaugh]] (ကလိုက် တောမ်ဗဝ်) မကၠောန်ဒၟံင် ပ္ဍဲရုင်လ္ၚတ်နက္ခတ် Lowell (Lowell Observatory) ဂှ် စကာ ကိရိယာ Blink comparator တုဲ ၜတ်ကၞာတ်ရံင် ဗီုရုပ် တၞးပလိတ်ဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၁၈ ဖေဖဝ်ဝါရဳ သၞာံ ၁၉၃၀ ဂှ် ညး ဂၠာဲဆဵုကေတ် တင်စၟတ်မွဲ မပြံင်လှာဲဒၟံင် ဒၞာဲတုဲ၊ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် ပလူတဝ် ရ။ ပရိုင်ပရေင်ဂၠာဲဆဵုဏအ်ဂှ် လလောင်တြး အလုံဂၠးကဝ် ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၁၃ မာတ် သၞာံ ၁၉၃၀ ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Tombaugh |first1=C. W. |year=1946 |title=The Search for the Ninth Planet, Pluto |journal=Astronomical Society of the Pacific Leaflets |volume=5 |issue=209 |pages=73–80 |bibcode=1946ASPL....5...73T}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ယၟု ကေုာံ သင်္ကေတ (Name and Symbol) ==
ပလူတဝ် ဂှ် ယၟုဍေဟ် ကၠုင်နူ ယၟုကျာ်ဟိန္ဒူ/ရောမ ဗွဲသၟဝ်တိ (God of the underworld) ရ။ ယၟုဏအ်ဂှ် ဒးဒုင်ကဵုလဝ် နူကဵု ကောန်ၚာ်ဗြဴ ကောန်ဍုင်အင်္ဂလာန် မနွံယၟု [[Venetia Burney]] (အာယုက် ၁၁ သၞာံ) ရ။ သင်္ကေတ ပလူတဝ် ပ္ဍဲကဵု နက္ခတ္တဗေဒဂှ် ဒှ် ♇ မဒှ် မအက္ခရ် P ကေုာံ L ပံင်လဝ် (သီုမစၞောန်ထ္ၜးကဵု ယၟု Percival Lowell ညးမစတမ် ဂၠာဲ Planet X) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Gladman |first1=B. |year=2008 |title=Nomenclature in the Outer Solar System |work=The Solar System Beyond Neptune |publisher=University of Arizona Press |isbn=978-0-8165-2755-7}}&lt;/ref&gt;။ ဒြပ်စင် (Element) ပလူတဝ်နဳယောမ် (Plutonium) ဂှ် လေဝ် ခုတ်လဝ်ယၟု ဒုင်သဇိုင် ကုဂြိုဟ်ဏအ်ကီုရ။

== ၄။ ဂၠံင်တရဴ ဂေတ် ကေုာံ ပွမဂေတ် (Orbit and Rotation) ==
ဂၠံင်တရဴ ဂေတ် ပလူတဝ်ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဂြိုဟ်တၞဟ်တအ် ဗွဲမလောန်ရ။ ဍေဟ်ဂေတ်ဒၟံင် တ္ၚဲမွဲဗ္ဂေတ်မ္ဂး ကေတ်အခိင် ၂၄၈ သၞာံ (သၞာံတိပိုယ်) ရ။ ဂၠံင်တရဴဂှ် ဒှ်ဒၟံင် ခဍမ်ခဍမ် (eccentricity: 0.2488) တုဲ၊ အခိင်လ္ၚဵု ဍေဟ် လုပ်ကၠုင် အပ္ဍဲ ဂၠံင်တရဴ နေပ်ကျောန် ဏီရ (ဥပမာ ပ္ဍဲအကြာသၞာံ ၁၉၇၉ စဵုကဵု ၁၉၉၉)။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ဍေဟ်တအ် နွံ ပ္ဍဲကဵု 3:2 orbital resonance မ္ဂး ဍေဟ်တအ် ဇီုကေက်ရေင်သကအ် ဟွံမာန်ရ။ ပလူတဝ် ဂေတ်ဒၟံင် ပွဳပွူ ဇကုဍေဟ် (rotation) ဂှ် ကေတ်အခိင် ၆.၃၈ တ္ၚဲ ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pluto Fact Sheet |publisher=NASA Space Science Data Coordinated Archive |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/plutofact.html |access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပထဝဳဝင် ကေုာံ ဝင်တိဍာ် (Geology and Geography) ==
ပ္ဍဲကဵု တိဍာ် ပလူတဝ်ဂှ် နွံကဵု ဍာ်ကလောအ် ၉၈%၊ ဗွဲတၟေင် နိုက်ထရဝ်ဂျေန် (Nitrogen) ဍာ်ကလောအ် တုဲ သီုကဵု မဳတိန် (Methane) ကေုာံ ကာဗောန်မဝ်နဝ်သိုက် နွံကီုရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cruikshank |first1=D. P. |last2=Pilcher |first2=C. B. |last3=Morrison |first3=D. |year=1976 |title=Pluto: Evidence for methane frost |url=https://archive.org/details/sim_science_1976-11-19_194_4267/page/835 |journal=Science |volume=194 |issue=4267 |pages=835–837 |doi=10.1126/science.194.4267.835}}&lt;/ref&gt;။ ဒၞာဲမပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် [[Tombaugh Regio]] (တွဵုရး တောမ်ဗဝ်) မနွံ ဗီုပြင် ကတိုင်ဂြိုဟ်စိုတ် (Heart-shaped region) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သ္ကုတ်လပါ်ပုင် ကတိုင်ဏအ်ဂှ် ကော်စ Sputnik Planitia မဒှ် ကတိုင်ဍာ်ကလောအ် နိုက်ထရဝ်ဂျေန် မဇၞော်အိုတ်ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ဒဵုဇၞော်ဇၞော် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဍာ်ကလောအ် မပ္တံကဵု ဒဵု Tenzing Montes ကေုာံ Hillary Montes ရ။

== ၆။ လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ (Internal Structure) ==
ပလူတဝ်ဂှ် နွံကဵု လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ မတၞဟ်ခြာ (Differentiated interior) ရ။ ဗဟဵု (Core) ဍေဟ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု တၟအ် မတေင်က္ဍင်တုဲ၊ ဍေဟ်ဂှ် ဂြောပ်ဗ္ဒန်လဝ် နကဵု ထၟာဲဍာ်ကလောအ် (Water-ice mantle) ရ။ အစာသိပ္ပံတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ အကြာ ဗဟဵု ကဵု ဍာ်ကလောအ်ဂှ် နွံကဵု ဍာ်ၜဳသၟဝ်တိ (Subsurface ocean) မွဲ မနွံကဵု ဍာ်ဂမ္တဴ ညိည သ္ပဟိုတ်နူကဵု ပရေင်အိုတ်အာ ဓါတ်ရေဒဳယဝ် (Radioactive decay) နူကဵု တၟအ်တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nimmo |first1=F. |display-authors=etal |year=2016 |title=Reorientation of Sputnik Planitia implies a subsurface ocean on Pluto |url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-12-01_540_7631/page/94 |journal=Nature |volume=540 |issue=7631 |pages=94–96 |doi=10.1038/nature20148}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ရာသဳဥတု ကေုာံ ကျာ (Atmosphere) ==
ရာသဳဥတု ပလူတဝ်ဂှ် သ္ပလဝ်လဒက်ပတန် နကဵု နိုက်ထရဝ်ဂျေန် ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ ပါလုပ် သီုကဵု မဳတိန် ကေုာံ ကာဗောန်မဝ်နဝ်သိုက် ရ။ အခိင် ပလူတဝ် ကြပ်ကၠုင်ကဵု တ္ၚဲမ္ဂး၊ ဍာ်ကလောအ် လ္တူတိတအ်ဂှ် လှာဲအာတုဲ ဒှ်အာ ကျာ မဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ အခိင် ဍေဟ် သ္ၚောဲအာ နူတ္ၚဲမ္ဂး ကျာတအ်ဂှ် ကလေင်ကလောအ်အာတုဲ ဍိုဟ်စှ်ေအာ လ္တူတိ နဒဒှ် မလမၠိုက်ဍာ်ကလောအ် ရ။ က္ၜင် New Horizons ညာတ်လဝ် ဒဒှ်ရ ပလူတဝ် နွံကဵု ကျာ မနွံ အရံင်သွာ် မသၠုင်အာ စဵုကဵု ၁၃၀ ကဳလဝ်မဳတာ နူကဵု မုက်တိရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Stern |first1=S. A. |display-authors=etal |year=2015 |title=The Pluto system: Initial results from its exploration by New Horizons |journal=Science |volume=350 |issue=6258 |pages=aad1815 |doi=10.1126/science.aad1815}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ဂြိုဟ်ရံင်ဂမၠိုင် (Satellites) ==
ပလူတဝ်ဂှ် နွံကဵု ဂြိုဟ်ရံင် (Moons) သီုဖအိုတ် ၅ မ - [[Charon (moon)|ခါရောန် (Charon)]]၊ နိက်သ် (Nix)၊ ဟာက်ဒရာ (Hydra)၊ ကာဗေရတ်သ် (Kerberos) ကေုာံ သတစ်သ် (Styx) ရ။
* '''ခါရွန်''' - ဒှ် ဂြိုဟ်ရံင် ဇၞော်အိုတ်၊ မဂၠာဲဆဵုလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၈ ရ။ ဇမၞော်ဍေဟ်ဂှ် နွံ ၜိုတ် ကဝက် ဇမၞော် ပလူတဝ် ရ။ ပလူတဝ် ကဵု ခါရွန် တအ်ဂှ် ဍေဟ်တအ် ဂေတ်ဒၟံင် ဗဟဵုလျိုင် (Barycenter) မနွံ မ္ၚးတိ ပလူတဝ် တုဲ၊ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ကော်စ သၞောတ်ၜါ (Binary system) ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Buie |first1=M. W. |display-authors=etal |year=2006 |title=Orbits and Photometry of Pluto's Satellites: Charon, S/2005 P1, and S/2005 P2 |url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2006-07_132_1/page/290 |journal=Astronomical Journal |volume=132 |issue=1 |pages=290–298 |doi=10.1086/504422}}&lt;/ref&gt;။
ဂြိုဟ်ရံင် မသှ်ေဒၟံင် ၄ မ ဂှ် ဍောတ်လောန်တုဲ ဗီုပြင်ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဟွံဒှ် ခဍမ်ခဍမ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Weaver |first1=H. A. |display-authors=etal |year=2016 |title=The small satellites of Pluto as observed by New Horizons |journal=Science |volume=351 |issue=6279 |pages=aae0030 |doi=10.1126/science.aae0030}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (Origin and Evolution) ==
ပလူတဝ်ဂှ် ဒှ် အရာ မသှ်ေသၟေဟ် နူကဵု အခိင် လဒက်ပတန် သၞောတ်တ္ၚဲပိုယ် မစကတဵုဒှ်တေအ်ရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် ဂကူ (Plutino) ပ္ဍဲကဵု ခါင်ပါဗေလ် ရ။ အတိုင် သီအဝ်ရဳ &quot;Nice model&quot; မ္ဂး ပလူတဝ် ကေုာံ အရာတၞဟ်တအ် ပ္ဍဲခါင်ပါဗေလ်ဂှ် ကေင်ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲ မကြပ်ကဵု တ္ၚဲတုဲ၊ လက္ကရဴဏအ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂြိုဟ်ဇၞော်ဂမၠိုင် (ဗီုကဵု ဂျူပဳတာ ကဵု နေပ်ကျောန်) မ္ဂး ဍေဟ်တအ် ဒးဒုင် အုပ်ဓရိုဟ် ပတိတ်ဏာ ဇိုင်စက္ကဝါ မ္ၚးတေအ်ရ။

== ၁၀။ ပရေင်လ္ၚတ် သုတေသန (Exploration) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=kylMqzPjo5E ပရူပလူတဝ် နူကဵု ပရေင်လ္ၚတ် နာသာ ပ္ဍဲ YouTube]

လုကဴ အခိင် ဗွဲမလအ် ပလူတဝ်ဂှ် ဒှ်ဒၟံင် ကဏ္ဍ အရာ ဟွံတီမွဲ သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ ပရေင်လ္ၚတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် အိုတ်ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ ကာလ က္ၜင်အာကာသ [[w:New Horizons|နျူးဟဝ်ရိုက်ဇြောန် (New Horizons)]] မလွှတ်လဝ် နကဵု ဂကောံ နာသာ (NASA) စိုပ်အာ ဇရေင် ပလူတဝ် ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=New Horizons |publisher=NASA |url=https://www.nasa.gov/mission_pages/newhorizons/main/index.html |access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;။
က္ၜင်ဏအ် ဇက်ဂၠောဲအာ လုကဴ အခိင် (၉) သၞာံ ပြင်င်တုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု ၁၄ ဂျူလာင် ၂၀၁၅ ဂှ် ဍေဟ် ဖြာတ်အာ ကြပ်အိုတ် ကု ပလူတဝ် ရ။ က္ၜင်ဏအ် ပါကၠုင် ကိရိယာ မပ္တံကဵု LORRI (သွက်ဂွံ တက်ဗီု), SWAP (သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကျာတ္ၚဲ ကဵု ပလူတဝ်)&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bagenal |first1=F. |display-authors=etal |year=2016 |title=Pluto's interaction with its space environment: Solar wind, energetic particles, and dust |journal=Science |volume=351 |issue=6279 |pages=aad9045 |doi=10.1126/science.aad9045}}&lt;/ref&gt; ကေုာံ PEPSSI ရ။ နူကဵု တင်ဂရင်ဗတီဏအ်ဂှ် အစာသိပ္ပံတအ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပလူတဝ်ဂှ် နွံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ တိဍာ် ကေုာံ ဒဵု ဍာ်ကလောအ် မဇၞော်ကဵုဒြဟတ် မွဲရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = သၞောတ်တ္ၚဲ
|title = [[သၞောတ်တ္ၚဲ]] (Solar System)
|listclass = hlist
|list1 =
* [[တ္ၚဲ]]
* [[ဗုဒ္ဓဝါ (ဂြိုဟ်)|ဗုဒ္ဓဝါ]]
* [[သိုက် (ဂြိုဟ်)|သိုက်]]
* [[တိ]]
* [[အၚာ (ဂြိုဟ်)|အၚာ]]
* [[ဗြဴဗတိ (ဂြိုဟ်)|ဗြဴဗတိ]]
* [[သ္ၚိသဝ် (ဂြိုဟ်)|သ္ၚိသဝ်]]
* [[ယူရေးနပ်သ် (ဂြိုဟ်)|ယူရေးနပ်သ်]]
* [[နေပ်ကျောန် (ဂြိုဟ်)|နေပ်ကျောန်]]
|list2 =
* '''ဂြိုဟ်ဍောတ်ဂမၠိုင်:''' [[သဳရဳသ်]]
* [[ပလူတဝ်]]
* [[ဟောဝ်မဳယာ]]
* [[မာကဳမာကဳ]]
* [[အဲရဳသ်]]
}}

[[Category:ဂြိုဟ်ဍောတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:သၞောတ်တ္ၚဲ]]
[[Category:နက္ခတ္တဗေဒ]]
[[Category:ပလူတဝ်]]</text>
      <sha1>mj8b0w4yqz7v9ph8qcnlpagw142qvor</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ခါင်ပါဗေလ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11272</id>
    <revision>
      <id>56561</id>
      <parentid>55415</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:14:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23946" sha1="sg26yl9vnbj5qr0um08xu14092cinpu" xml:space="preserve">'''ခါင်ပါဗေလ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Kuiper belt|Kuiper belt]]; /kʌɪpər/) ဂှ် ဒှ် ဒေသတိုင်ဗွိုင်ကဝိုင် (circumstellar disc) မွဲ မနွံ ပ္ဍဲကဵု သ္ကုတ်မ္ၚး သၞောတ်တ္ၚဲ (Outer Solar System) ပိုယ်ရ။ ဒေသဏအ်ဂှ် စတမ်နူကဵု ဂၠံင်တရဴ ဂြိုဟ်[[နေပ်ကျောန်]] (Neptune) မနွံ ဇမ္ၚောဲ ၃၀ [[ယူနေတ် နက္ခတ္တဗေဒ]] (AU) နူကဵု တ္ၚဲတုဲ၊ တန်တဴ တိုန်အာ စဵုကဵု ဇမ္ၚောဲ ၅၀ AU ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Stern |first1=S. Alan |year=2003 |title=The evolution of comets in the Oort cloud and Kuiper belt |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-08-07_424_6949/page/n62 |journal=Nature |volume=424 |issue=6949 |pages=639–642 |doi=10.1038/nature01725}}&lt;/ref&gt;။ ဍေဟ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု [[ခြုံအာသတာရိုက်]] (Asteroid belt) ကီုလေဝ်၊ ဇမၞော်ဍေဟ်ဂှ် လှဲလးနူကဵု ခြုံအာသတာရိုက် ၂၀ ဆ တုဲ၊ လျိုင်ဍေဟ်ဂှ် သၠုင်နူ ၂၀ စဵုကဵု ၂၀၀ ဆ ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဒှ်လိက်ပရေင် ကဆံင် A (A-class) မဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ ခါင်ပါဗေလ် နကဵု ဘာသာမန် ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ခါင်ပါဗေလ် (Kuiper Belt)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Kuiper_belt_plot.png|250px|ဗီုရုပ် ခါင်ပါဗေလ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တ္ၚဲပိုယ်]]&lt;br/&gt;''ဗီုရုပ် မစၞောန်ထ္ၜးလဝ် ခါင်ပါဗေလ် မနွံ လက္ကရဴ ဂြိုဟ်နေပ်ကျောန် (အရံင်သၚေက်)''
|-
! ဒၞာဲဒတန် (Location)
| သ္ကုတ်မ္ၚး သၞောတ်တ္ၚဲ (Outer Solar System)
|-
! ဇမ္ၚောဲ နူတ္ၚဲ (Distance)
| ~30 စဵုကဵု 50 [[ယူနေတ် နက္ခတ္တဗေဒ|AU]]
|-
! လၟိဟ် အရာဝတ္ထု (Objects)
| &gt; 100,000 (မနွံဗွိုက် &gt; 100 km)
|-
! လျိုင် သီုဖအိုတ် (Total Mass)
| 0.02 - 0.1 ဆ လျိုင်တိ (Earth masses)
|-
! လဒက်ပတန် အဓိက (Composition)
| ဍာ်ကလောအ်၊ မဳတိန်၊ အာမဝ်နဳယာ (Ices)
|-
! ဂြိုဟ်ဍောတ် အဓိကဂမၠိုင်
| [[ပလူတဝ်]]၊ [[ဟောဝ်မဳယာ]]၊ [[မာကဳမာကဳ]]
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ခါင်ပါဗေလ် ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ခြုံအာသတာရိုက် (Asteroid belt) မနွံ အကြာ ဂြိုဟ်အၚာ ကဵု ဂျူပဳတာ ကီုရ။ ဆဂး အရာဝတ္ထု ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ခြုံအာသတာရိုက်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု တၟအ် ကေုာံ ပသဲတအ်တုဲ၊ အရာဝတ္ထု ပ္ဍဲကဵု ခါင်ပါဗေလ် ဂမၠိုင်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု &quot;ဍာ်ကလောအ်&quot; (Ices) မပ္တံကဵု ဍာ်၊ အာမဝ်နဳယာ (Ammonia) ကေုာံ မဳတိန် (Methane) ဗွဲမဂၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kuiper Belt Objects: Facts about the Kuiper Belt &amp; KBOs |url=https://space.com/16144-kuiper-belt-objects.html |website=Space.com |access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;။ ဒေသဏအ်ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲသ္ၚိ သွက် ဂြိုဟ်ဍောတ် (Dwarf planets) မပ္တံကဵု ပလူတဝ် (Pluto)၊ ဟောဝ်မဳယာ (Haumea) ကေုာံ မာကဳမာကဳ (Makemake) တအ်ရ။ သၟေဟ်နူဂှ် ဂြိုဟ်ရံင် (Moons) ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု တရဳတောန် (Triton) မဒှ် ဂြိုဟ်ရံင် နေပ်ကျောန် ကေုာံ ဖဳဝဳ (Phoebe) မဒှ် ဂြိုဟ်ရံင် သနေ တအ်ဂှ် လေဝ် ကၠုင်နူကဵု ဒေသ ခါင်ပါဗေလ် ဏအ် ကီုရ။ ခါင်ပါဗေလ်ဂှ် ယၟုဍေဟ် ကၠုင်နူ အစာနက္ခတ် ဒာတ်ချ်-အမေရိကာန် Gerard Kuiper မဒှ်ညးမဟီုတွဟ်လဝ် ပရူဒေသဏအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၁ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဂၠာဲဆဵု ပလူတဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၀ တေအ်ဂှ်၊ အစာနက္ခတ် ဗွဲမဂၠိုင် ထေင်လဝ် ဒဒှ်ရ နွံဒၟံင် ဂြိုဟ်မွဲ ပ္ဍဲကဵု လက္ကရဴ နေပ်ကျောန် (Planet X) ရ။ ကာလ ဂၠာဲဆဵု ပလူတဝ် တုဲ၊ ညးတအ် ထေင်ကေတ် ပလူတဝ် ဂှ် ဒှ် ဂြိုဟ် မရနုက်ကဵု ၉ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၃ အစာနက္ခတ် Kenneth Edgeworth ချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲကဵု ဇမ္ၚောဲ မသ္ၚောဲနူ တ္ၚဲတေအ်ဂှ် အရာဝတ္ထုတအ် လှဲလးလောန်တုဲ ဒက်ပတန် နဒဒှ် ဂြိုဟ်ဇၞော်ဇၞော် ဟွံမာန်၊ ဍေဟ်တအ် ဒှ်ဒၟံင် အရာဝတ္ထု ဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင် မာန်ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၁ ဂှ် အစာနက္ခတ် ဂြရတ် ခါင်ပါ (Gerard Kuiper) တင်သမ္တီလဝ် လညာတ်မွဲ မတုပ်သၟဟ် ကု အေဂျ်ဝါတ် ကီုရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kuiper |first1=G. P. |year=1951 |title=On the Origin of the Solar System |journal=Astrophysics: A Topical Symposium |volume=1 |pages=357–424}}&lt;/ref&gt;။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဒေသဏအ်ဂှ် လဆောဝ်မ္ဂး ကော်စ &quot;Edgeworth-Kuiper belt&quot; ရ။ ဗွဲစၟတ်တေအ်ဂှ် လုကဴ အခိင် ဗွဲမလအ် အရာဝတ္ထု ပ္ဍဲခါင်ပါဗေလ် (KBOs) တအ်ဂှ် ဆဵုကေတ် ဆ ပလူတဝ် ကဵု ဂြိုဟ်ရံင်ဍေဟ် ခါရွန် ဓဝ်ရ။ စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၉၉၂၊ အစာနက္ခတ် ဒေဗေတ် ဂျူဝေတ် (David Jewitt) ကေုာံ ဂျေန် လူ (Jane Luu) တအ် စကာ တေလဳသကုပ် တကအ်ဟာဝါယဳ (Hawaii) တုဲ ဂၠာဲဆဵုကေတ် အရာဝတ္ထုတၟိ မနွံယၟု (15760 Albion ဟွံသေင်မ္ဂး 1992 QB1) ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Jewitt |first1=D. |last2=Luu |first2=J. |year=1993 |title=Discovery of the candidate Kuiper belt object 1992 QB1 |journal=Nature |volume=362 |issue=6423 |pages=730–732 |doi=10.1038/362730a0}}&lt;/ref&gt;။ နူစ အခိင်ဂှ်တုဲ အရာဝတ္ထု KBOs မနွံဗွိုက် လ္တူ ၁၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ ဂှ် ဂၠာဲဆဵုလဝ် ပြင်င် မွဲကိုဋ် (100,000) ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ သဏ္ဌာန် (Structure and Composition) ==
ခါင်ပါဗေလ် ဂှ် နွံသဏ္ဌာန် ဗီုပြင် ဒကောတ်ခဍမ် (Torus/Donut-shaped) ရ။ ဍေဟ် လှဲလးဒၟံင် နူကဵု ဇမ္ၚောဲ ၃၀ AU စဵုကဵု ၅၀ AU နူတ္ၚဲရ။ လျိုင် သီုဖအိုတ် (Total Mass) အရာဝတ္ထုတအ် ပ္ဍဲကဵု ခါင်ပါဗေလ်ဂှ် အောန်လောန်ရ - နွံဆ ၜိုတ် 0.02 စဵုကဵု 0.1 ဆ လျိုင်တိ ပိုယ်ဓဝ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gladman |first1=B. |display-authors=etal |year=2001 |title=The structure of the Kuiper belt: Size distribution and radial extent |url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2001-08_122_2/page/1051 |journal=The Astronomical Journal |volume=122 |issue=2 |pages=1051–1066 |doi=10.1086/322080}}&lt;/ref&gt;။ 

အရာဝတ္ထု ပ္ဍဲခါင်ပါဗေလ် (KBOs) ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဍာ်ကလောအ် ရ။ သ္ပဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ်တအ် နွံသ္ၚောဲလောန် နူကဵု တ္ၚဲတုဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ စိုပ်အောန်လောန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အရာဝတ္ထု မပ္တံကဵု ဍာ် (H2O)၊ မဳတိန် (CH4) ကေုာံ အာမဝ်နဳယာ (NH3) တအ်ဂှ် ဒှ်အာ သဏ္ဌာန် ဍာ်ကလောအ် တေင်တေင်ရ။ ကာလ အရာဝတ္ထုတအ်ဏအ် ဇီုကေက် ရေင်သကအ်တုဲ ပြးဇးအာ နူကဵု ခါင်ပါဗေလ်တုဲ လုပ်ကၠုင် ဇရေင် လပါ်ပ္ဍဲ သၞောတ်တ္ၚဲမ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ်ဂှ် တ္ၚဲကတဴအာတုဲ ကတဵုဒှ်အာ [[w:Comet|သၞံင်ဗတ (Comets)]] မနွံကဵု ဗတဍာ်ကလောအ် ကေုာံ ကျာ ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Levison |first1=H. F. |last2=Duncan |first2=M. J. |year=1997 |title=From the Kuiper Belt to Jupiter-Family Comets: The Spatial Distribution of Ecliptic Comets |journal=Icarus |volume=127 |issue=1 |pages=13–32 |doi=10.1006/icar.1996.5637}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ဂကူအရာဝတ္ထုဂမၠိုင် ပ္ဍဲခါင်ပါဗေလ် (Categories of KBOs) ==
အရာဝတ္ထု ပ္ဍဲခါင်ပါဗေလ် တအ်ဂှ် နကဵု ပရေင်ဂၠံင်တရဴဂေတ် (Orbital dynamics) မ္ဂး ပါ်လဝ် ဂကူ အဓိက သာ်ဏအ်ရ -
# '''အရာဝတ္ထု ဂန္ထဝင် (Classical KBOs / Cubewanos):''' ဍေဟ်တအ်ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကဵု ဇမ္ၚောဲ ၄၂ စဵုကဵု ၄၈ AU ရ။ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဟွံနွံ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တံင်ဓရောတ် (Resonance) ကု ဂြိုဟ်နေပ်ကျောန် ရ။ ဥပမာ - ဂြိုဟ်ဍောတ် မာကဳမာကဳ (Makemake) ကေုာံ 15760 Albion ရ။
# '''အရာဝတ္ထု သၞောတ်တံင်ဓရောတ် (Resonant KBOs):''' ဍေဟ်တအ်ဂှ် နွံကဵု သၞောတ်တံင်ဓရောတ် လျိုင် (Orbital resonance) ကု နေပ်ကျောန် ရ။ ဥပမာ - ဂြိုဟ်ဍောတ် ပလူတဝ် (Pluto) ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် 2:3 resonance ကု နေပ်ကျောန် (အဓိပ္ပါယ်ဍေဟ် - နေပ်ကျောန် ဂေတ်တ္ၚဲ ၃ ဗ္ဂေတ်မ္ဂး ပလူတဝ် ဂေတ်ဂွံ ၂ ဗ္ဂေတ်) ရ။ အရာဝတ္ထု မနွံ ပ္ဍဲဂကောံဏအ်ဂှ် ကော်စ Plutinos ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Malhotra |first1=R. |year=1995 |title=The Origin of Pluto's Orbit: Implications for the Solar System Beyond Neptune |journal=The Astronomical Journal |volume=110 |pages=420 |doi=10.1086/117532}}&lt;/ref&gt;။
# '''ခဝ်ကလေင်ပြးဇး (Scattered Disc):''' ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဂေတ်ဒၟံင် နကဵု ဂၠံင်တရဴ ခဍမ်ခဍမ် (Highly eccentric) မလှဲလးတုဲ လဆောဝ်မ္ဂး သ္ၚောဲအာ စဵုကဵု ၁၀၀ AU ပြင်င် ရ။

== ၅။ ဂြိုဟ်ဍောတ်ဂမၠိုင် ကေုာံ အရာဝတ္ထု ဇၞော်ဇၞော် (Dwarf Planets) ==
ပ္ဍဲကဵု ခါင်ပါဗေလ် ဏအ်ဂှ် နွံကဵု အရာဝတ္ထု မနွံဇမၞော် ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် မဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် '''ဂြိုဟ်ဍောတ် (Dwarf planets)''' ရ။ အရာဝတ္ထုတအ်ဏအ်ဂှ် လျိုင်ဍေဟ်တအ် ဇၞော်က္ဍင်တုဲ ဗီုပြင်ဍေဟ် ဒှ်ဒၟံင် သဏ္ဌာန် ခဍမ်ခဍမ် (Spherical) ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ လၟေင် ဂြိုဟ်ဍောတ် အဓိက ပ္ဍဲ ခါင်ပါဗေလ် (Major KBO Dwarf Planets)
|-
! ယၟု (Name) !! ဗွိုက်အလုံ (Diameter) !! လျိုင် (Mass) !! ဂြိုဟ်ရံင် (Moons) !! သၞာံ မဂၠာဲဆဵု
|-
| '''[[ပလူတဝ်]] (Pluto)''' || 2376 km || 1.30 × 10²² kg || ၅ မ || ၁၉၃၀
|-
| '''[[ဟောဝ်မဳယာ]] (Haumea)''' || ~1632 km || 4.0 × 10²¹ kg || ၜါ မ || ၂၀၀၄
|-
| '''[[မာကဳမာကဳ]] (Makemake)''' || ~1430 km || ~3.1 × 10²¹ kg || မွဲ မ || ၂၀၀၅
|-
| '''[[w:Quaoar|ကွာဝါ]] (Quaoar)'''* || ~1110 km || 1.4 × 10²¹ kg || မွဲ မ || ၂၀၀၂
|}
''*တင်စၟတ်: ကွာဝါ ဂှ် ဂြိုဟ်ဍောတ် စၟတ်သမ္တီ ဟွံဖျေဟ်ဏီ (Dwarf planet candidate) ရ။''

== ၆။ တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (Origin and Evolution) ==
ခါင်ပါဗေလ် ဂှ် ဒှ် လၟေင်အရာဝတ္ထု မသှ်ေသၟေဟ် နူကဵု အခိင် လဒက်ပတန် သၞောတ်တ္ၚဲပိုယ် (Solar system formation) မစကတဵုဒှ်တေအ် နူကဵု ၄.၆ ဗဳလဳယောန် သၞာံ မတုဲကၠုင်တေအ်ရ။ အတိုင် သီအဝ်ရဳ မစၟတ်သမ္တီအိုတ် မကော်စ &quot;Nice model&quot; မ္ဂး၊ ကိုပ်ကၠာတေအ် ဂြိုဟ်ဇၞော်ဂမၠိုင် (ဂျူပဳတာ၊ သနေ၊ ယူရေးနပ်သ် ကေုာံ နေပ်ကျောန်) တအ်ဂှ် နွံဒၟံင် ကြပ်ကဵု တ္ၚဲ လောန်ရ။ လက္ကရဴဏအ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ်ဓရောတ် (Gravitational interaction) မ္ဂး ဂြိုဟ်တအ်ဏအ် ခြာသ္ၚောဲအာ နူတ္ၚဲရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Tsiganis |first1=K. |display-authors=etal |year=2005 |title=Origin of the orbital architecture of the giant planets of the Solar System |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-05-26_435_7041/page/459 |journal=Nature |volume=435 |issue=7041 |pages=459–461 |doi=10.1038/nature03539}}&lt;/ref&gt;။
နေပ်ကျောန် ဂှ် ဂေတ်အာ လပါ်မ္ၚးတုဲ၊ ဍေဟ် ရိုဟ်ပတိတ်ဏာ အရာဝတ္ထု ဍာ်ကလောအ်တအ် ဇရေင် လက္ကရဴ ဒေသ ခါင်ပါဗေလ် ရ။ အရာဏအ်ဂှ် ဟိုတ်ဖဵု မကဵုလဝ် သွဟ် ဒဒှ်ရ မုဟိုတ် အရာဝတ္ထု ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ခါင်ပါဗေလ် ဂှ် နွံဒၟံင် သၞောတ်တံင်ဓရောတ် (Resonance) ကု နေပ်ကျောန် ရ။

== ၇။ သၞောတ်တၞဟ်ခြာ နူကဵု ခြုံအာသတာရိုက် (Differences from the Asteroid Belt) ==
ၜိုန်ရ ခါင်ပါဗေလ် ကေုာံ ခြုံအာသတာရိုက် တအ်ဂှ် နွံသဏ္ဌာန် တိုင်ဗွိုင် (Belt) မတုပ်သၟဟ်ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ်တအ် တၞဟ်ခြာဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ -
* '''လဒက်ပတန်:''' ခြုံအာသတာရိုက် ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု တၟအ် ကေုာံ ပသဲ၊ တုဲ ခါင်ပါဗေလ် ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဍာ်ကလောအ် (Ice, Ammonia, Methane)။
* '''ဇမၞော် ကေုာံ လျိုင်:''' ခါင်ပါဗေလ် ဂှ် လှဲလးနူ ခြုံအာသတာရိုက် ၂၀ ဆ တုဲ၊ လျိုင် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဇၞော်နူ ၂၀ စဵုကဵု ၂၀၀ ဆ ရ။
* '''ဇမ္ၚောဲ:''' ခြုံအာသတာရိုက် ဂှ် နွံ အကြာ အၚာ ကဵု ဂျူပဳတာ (2 - 4 AU) တုဲ၊ ခါင်ပါဗေလ် ဂှ် နွံ လက္ကရဴ နေပ်ကျောန် (30 - 50 AU) ရ။

== ၈။ ပရေင်လ္ၚတ် သုတေသန (Exploration) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=0X2h1oA7wOQ ပရူ ခါင်ပါဗေလ် ကေုာံ က္ၜင်အာကာသ New Horizons ပ္ဍဲ YouTube]

ကိုပ်ကၠာတေအ် က္ၜင်အာကာသ မပ္တံကဵု Pioneer 10, Pioneer 11, Voyager 1 ကေုာံ Voyager 2 တအ်ဂှ် ဖြာတ်တတ်အာ ဒေသ ခါင်ပါဗေလ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ်တအ် ဟွံဂွံ လ္ၚတ်ကေတ် အရာဝတ္ထု KBOs တအ် ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်ရ။
ပရေင်လ္ၚတ် မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ ပထမအိုတ် သွက် ခါင်ပါဗေလ် ဂှ် ဒှ် က္ၜင်အာကာသ [[w:New Horizons|နျူးဟဝ်ရိုက်ဇြောန် (New Horizons)]] မလွှတ်လဝ် နကဵု ဂကောံ နာသာ (NASA) ရ။ က္ၜင်ဏအ်ဂှ် ဖြာတ်အာ ပလူတဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ တုဲ&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Stern |first1=S. A. |display-authors=etal |year=2015 |title=The Pluto system: Initial results from its exploration by New Horizons |journal=Science |volume=350 |issue=6258 |pages=aad1815 |doi=10.1126/science.aad1815}}&lt;/ref&gt;၊ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၁ ဇာန္နဝါရဳ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် ဍေဟ် ဖြာတ်တတ်အာ အရာဝတ္ထု ခါင်ပါဗေလ် မွဲ မနွံယၟု '''[[w:486958 Arrokoth|အာရဝ်ကောတ် (Arrokoth)]]''' (လဆောဝ်ကော် Ultima Thule) ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Stern |first1=S. A. |display-authors=etal |year=2019 |title=Initial results from the New Horizons exploration of 2014 MU69, a small Kuiper Belt object |journal=Science |volume=364 |issue=6441 |pages=eaaw9771 |doi=10.1126/science.aaw9771}}&lt;/ref&gt;။ အာရဝ်ကောတ် ဂှ် ဒှ် အရာဝတ္ထု မနွံသ္ၚောဲအိုတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တ္ၚဲပိုယ် မဒးဒုင် တက်လဝ် ဗီုရုပ် ကြပ်ကြပ် နကဵု က္ၜင်အာကာသ ကောန်မၞိဟ်တအ် ရ။

== ၉။ ခါင်ပါဗေလ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တ္ၚဲတၞဟ် (Extra-solar Kuiper Belts) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ်လၟုဟ် နကဵု တေလဳသကုပ် တၟိတၟိတအ်ဂှ် အစာနက္ခတ်တအ် ဆဵုကေတ် သၞောတ်တိုင်ဗွိုင် (Debris disks) မတုပ်သၟဟ် ကု ခါင်ပါဗေလ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တ္ၚဲ တၞဟ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ သၞောတ် မပ္တံကဵု HD 139664 ကေုာံ Fomalhaut တအ်ဂှ် နွံကဵု တိုင်ဗွိုင် ဍာ်ကလောအ် ကေုာံ ခဝ်မသှ်ေသၟေဟ် နူကဵု ပရေင်လဒက်ပတန် ဂြိုဟ်တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kalas |first1=P. |display-authors=etal |year=2008 |title=Optical Images of an Exosolar Planet 25 Light-Years from Earth |url=https://archive.org/details/sim_science_2008-11-28_322_5906/page/1345 |journal=Science |volume=322 |issue=5906 |pages=1345–1348 |doi=10.1126/science.1166609}}&lt;/ref&gt;။ ပရေင်လ္ၚတ် သၞောတ်တအ်ဏအ်ဂှ် ကဵုအရီုအဗင် သွက်ပိုယ် ဂွံကၠိုဟ် အနာဂတ် ကေုာံ ဝင် သၞောတ်တ္ၚဲ ပိုယ် မာန်ရ။

== ၁၀။ နိဿဲ ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = သၞောတ်တ္ၚဲ
|title = [[သၞောတ်တ္ၚဲ]] (Solar System)
|listclass = hlist
|list1 =
* '''ဂြိုဟ်အဓိကဂမၠိုင်:''' [[တ္ၚဲ]]
* [[ဗုဒ္ဓဟူ (ဂြိုဟ်)|ဗုဒ္ဓဟူ]]
* [[သိုက် (ဂြိုဟ်)|သိုက်]]
* [[တိ]]
* [[အၚာ (ဂြိုဟ်)|အၚာ]]
* [[ဗြဴဗတိ (ဂြိုဟ်)|ဗြဴဗတိ]]
* [[သနေ (ဂြိုဟ်)|သနေ]]
* [[ယူရေးနပ်သ် (ဂြိုဟ်)|ယူရေးနပ်သ်]]
* [[နေပ်ကျောန် (ဂြိုဟ်)|နေပ်ကျောန်]]
|list2 =
* '''ဂြိုဟ်ဍောတ်ဂမၠိုင်:''' [[သဳရဳသ်]]
* [[ပလူတဝ်]]
* [[ဟောဝ်မဳယာ]]
* [[မာကဳမာကဳ]]
* [[အဲရဳသ်]]
|list3 =
* '''ဒေသဂမၠိုင်:''' [[ခြုံအာသတာရိုက်]]
* [[ခါင်ပါဗေလ်]]
* [[မတ်တ္ၚဲ အောတ်]]
}}

[[Category:ခါင်ပါဗေလ်]]
[[Category:သၞောတ်တ္ၚဲ]]
[[Category:နက္ခတ္တဗေဒ]]
[[Category:ဂြိုဟ်ဍောတ်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>sg26yl9vnbj5qr0um08xu14092cinpu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နေပ်ကျောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11273</id>
    <revision>
      <id>56571</id>
      <parentid>55417</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:25:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19994" sha1="079zkblopnavqc3e98y2xdo6u450lmj" xml:space="preserve">'''နေပ်ကျောန်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Neptune|Neptune]]) ဂှ် ဒှ် [[ဂြိုဟ်]] မရနုက်ကဵု ဒစာံ နူကဵု တ္ၚဲတုဲ ဒှ်ဂြိုဟ် မနွံသ္ၚောဲအိုတ် ပ္ဍဲကဵု [[သၞောတ်တ္ၚဲ]] (Solar System) ပိုယ်ရ။ ဍေဟ်ဂှ် နကဵု ဇမၞော်ဗွိုက်အလုံမ္ဂး ဒှ်ဂြိုဟ် ဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ပန် တုဲ၊ နကဵု လျိုင်မ္ဂး ဒှ်ဂြိုဟ် ဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ပိ ရ။ နေပ်ကျောန်ဂှ် ဒှ်ဂြိုဟ် &quot;Ice giant&quot; (ထၟာဲဍာ်ကလောအ် ဇၞော်) မွဲတုဲ၊ လျိုင်ဍေဟ်ဂှ် ဇၞော်နူ တိပိုယ် ၁၇ ဆ ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဒှ်လိက်ပရေင် ကဆံင် A မဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူဂြိုဟ်နေပ်ကျောန် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:26em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | နေပ်ကျောန် (Neptune)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Neptune_Full.jpg|250px|ဗီုရုပ် နေပ်ကျောန် မတက်လဝ် နကဵု က္ၜင် Voyager 2]]&lt;br/&gt;''ဗီုရုပ် နေပ်ကျောန် မတက်ကေတ်လဝ် နကဵု က္ၜင်အာကာသ Voyager 2 ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၉''
|-
! ယၟု
| နေပ်ကျောန် (Neptune)
|-
! သင်္ကေတ
| ♆
|-
! ဂကူ
| ဂြိုဟ် (Ice giant)
|-
! ဗွိုက်အလုံ (Diameter)
| 49,244 km
|-
! လျိုင် (Mass)
| 1.024 × 10²⁶ kg (17.15 ဆ ညိတိ)
|-
! အခိင် ဂေတ်တ္ၚဲ (Orbital period)
| 164.8 သၞာံ (တိ)
|-
! လမၠိုင်ဂြိုဟ်ရံင်
| ၁၆ မ (Triton ဇၞော်အိုတ်)
|-
! ရာသဳဥတု (Atmosphere)
| ဟုက်ဒရဝ်ဂျေန်၊ ဟဳလဳယောမ်၊ မဳတိန်
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
နေပ်ကျောန် ဂှ် ဒှ်ဂြိုဟ် မနွံလက္ကရဴအိုတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တ္ၚဲ မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဓါတ်ကျာ ကေုာံ ဍာ်ကလောအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဂြိုဟ်ဏအ်ဂှ် နွံသ္ၚောဲနူ တ္ၚဲ ဗၞတ် ၄.၅ ဗဳလဳယာန် ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ ဟွံမာန်ညာတ်ကေတ် နကဵု မတ်လမ္တာင်ရ။ ဍေဟ်ဂှ် နွံကဵု အရံင် သ္ၚေက်-သွာ် (Blue) မဆာဲဒၟံင် သ္ပဟိုတ်နူ ဓါတ်မဳတိန် (Methane) မနွံ ပ္ဍဲလ္တူကျာဍေဟ်ရ။ ဂြိုဟ်နေပ်ကျောန်ဂှ် ဒှ်ဂြိုဟ် မဂၠာဲဆဵုလဝ် နကဵု ပရေင်စၟတ်သမ္တီ သင်္ချာ ကိုပ်ကၠာအိုတ်၊ ဟွံသေင် နကဵု ပရေင်ညာတ်ကေတ် နကဵု မှန်သ္ၚောဲ (Telescope) အလန်ကိုပ်ကၠာရ။ ဍေဟ်ဂှ် နွံကဵု သၞောတ်ဗကေတ် (Rings) မဍိုန်လျ ကေုာံ ဂြိုဟ်ရံင် ၁၆ မ ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Neptune Fact Sheet |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/neptunefact.html |publisher=NASA |access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History of Discovery) ==
ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် အစာနက္ခတ် ဂါလဳလဳယဝ် ([[Galileo Galilei]]) ညာတ်လဝ် နေပ်ကျောန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၁၂ ဍေဟ်တေအ်ရ၊ ဆဂး ညးထေင်ကေတ် ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် သၞံင် မွဲမ ရ။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဇေတ်တ်ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ရ။ အစာသင်္ချာ ပြင်သေတ် [[w:Urbain Le Verrier|Urbain Le Verrier]] ကေုာံ အစာသင်္ချာ အင်္ဂလိက် [[w:John Couch Adams|John Couch Adams]] တအ်ဂှ် လ္ၚတ်ရံင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂၠံင်တရဴ ယူရေးနပ်သ် (Uranus) တုဲ ညးတအ် တွက်ကေတ် နကဵုသင်္ချာ ဒဒှ်ရ သ္ဒးနွံ ဂြိုဟ်ဇၞော်မွဲပၠန် လက္ကရဴ ယူရေးနပ်သ် မအုပ်ဓရိုဟ်ဒၟံင် နကဵု ဓါတ်ဓရောတ် (Gravity) ရ။ နကဵု တင်တွက် Le Verrier ဂှ် အစာနက္ခတ် ဂျာမနဳ Johann Gottfried Galle စကာ မှန်သ္ၚောဲတုဲ ဂၠာဲဆဵုကေတ် ဂြိုဟ်နေပ်ကျောန် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၃ သေပ်တေမ်ဗါ သၞာံ ၁၈၄၆ ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Galle |first=J. G. |year=1846 |title=Account of the discovery of the planet of Le Verrier at Berlin |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=7 |pages=153}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ယၟု ကေုာံ သင်္ကေတ (Name and Symbol) ==
ကြဴနူ မဂၠာဲဆဵုလဝ်တုဲ၊ ယၟု သွက်ဂြိုဟ်တၟိဏအ်ဂှ် ဒှ်ပရေင်သဳကၠဳ ပ္ဍဲအကြာ ဂကောံအစာသိပ္ပံတအ်ရ။ Le Verrier မိက်ဂွံ ကဵုယၟု ညး လ္တူဂြိုဟ်ဏအ်ကီုလေဝ် ဟွံအံင်ဇၞးရ။ ဗွဲကြဴ ညးတအ် ရုဲစှ်ကေတ် ယၟုကျာ်ဟိန္ဒူ/ရောမ မဆေင်ကဵု ၜဳမှာသមុဒ္ဒရာ မနွံယၟု &quot;နေပ်ကျောန်&quot; (Neptune) ရ။ ဟိုတ်ဍေဟ်ဂှ် အရံင်ဂြိုဟ်ဏအ် သ္ၚေက်သွာ်ဒၟံင် ညံင်ရဴ အရံင်ဍာ်ၜဳရ။ သင်္ကေတ နက္ခတ္တဗေဒ သွက် နေပ်ကျောန်ဂှ် ဒှ် ♆ မဒှ် ဗီုပြင် လွဟ်ဗၞုဟ်ပိက္ဍိုပ် (Trident) မဒှ် လွဟ်ကျာ်နေပ်ကျောန် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Moore |first=P. |year=2000 |title=The Data Book of Astronomy |publisher=CRC Press |isbn=978-0-7503-0620-1}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ဂၠံင်တရဴ ဂေတ် ကေုာံ ပွမဂေတ် (Orbit and Rotation) ==
နေပ်ကျောန် ဂေတ်ပွဳတ္ၚဲ မွဲဗ္ဂေတ်အိုတ်မ္ဂး ကေတ်အခိင် ၁၆၄.၈ သၞာံ (သၞာံတိပိုယ်) ရ။ နူကဵု မစဂၠာဲဆဵု ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၄၆ တေအ်တုဲ၊ နေပ်ကျောန် ကလေင်စိုပ် ဒၞာဲတြေံမွဲဝါပၠန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၁ တေအ်ရ။ ဂြိုဟ်ဏအ်ဂှ် ဂေတ်ပွဳ ဇကုဍေဟ် (Rotation) ပြဟ်ကွေဟ်ကွေဟ်တုဲ မွဲတ္ၚဲ နေပ်ကျောန်ဂှ် နွံဆ ၁၆ နာဍဳ ၆ မိနေတ် ဓဝ်ရ။ နေပ်ကျောန်ဂှ် ခ္ဍာတ်ဒၟံင် (Axial tilt) ၂၈.၃၂ ဒဳဂရဳ တုဲ ဍေဟ် တုပ်ညံင်ရဴ တိ ကဵု အၚာ ကီုတုဲ နွံကဵု ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ (Seasons) ကီုရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ သၞာံဍေဟ်ဂၠိင်တုဲ မွဲမွဲဥတုမ္ဂး ကေတ်အခိင် ၄၀ သၞာံပြင်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Neptune: In Depth |url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/neptune/in-depth/ |publisher=NASA Solar System Exploration |access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ (Internal Structure) ==
နေပ်ကျောန်ဂှ် လဒက်ပတန်ဍေဟ် တုပ်ကဵု ယူရေးနပ်သ် ရ။ လျိုင်ဍေဟ် ၈၀% ပြင်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဍာ်၊ အမဝ်နဳယျာ (Ammonia) ကေုာံ မဳတိန် (Methane) မနွံ ပ္ဍဲဗီုပြင် ဍာ်ကလောအ် ကေုာံ ဍာ်ဂမ္တဴရ။ ဍေဟ်တအ်ဏအ်ဂှ် ဂြောပ်ဗ္ဒန်လဝ် ဗဟဵု (Core) မနွံကဵု တၟအ် ကေုာံ ပသဲရ။ ဗဟဵု နေပ်ကျောန်ဂှ် လျိုင်ဍေဟ် ဇၞော်နူတိပိုယ် ၁.၂ ဆ ရ။ ဟိုတ်နူ ဓရိုဟ် (Pressure) အပ္ဍဲဇၞော်လောန်တုဲ အစာသိပ္ပံတအ် ထေင်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဓါတ်ကာဗောန်တအ်ဂှ် ဒှ်အာ ဗိုတ် (Diamond) တုဲ စှ်ေဒၟံင် ဗြဲဗိုတ် (Diamond rain) ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် အပ္ဍဲဂြိုဟ်ဏအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kraus |first=D. |display-authors=etal |year=2017 |title=Formation of diamonds in laser-compressed hydrocarbons at planetary interior conditions |journal=Nature Astronomy |volume=1 |issue=9 |pages=606–611 |doi=10.1038/s41550-017-0219-9}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ရာသဳဥတု ကေုာံ ကျာ (Atmosphere and Climate) ==
လ္တူကျာ နေပ်ကျောန်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဟုက်ဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen) ၈၀%၊ ဟဳလဳယောမ် (Helium) ၁၉% ကေုာံ မဳတိန် ညိညရ။ ဓါတ်မဳတိန်ဏအ်ဂှ် ဇြိုတ်ကေတ် အရံင်ဗကေတ် နူတ္ၚဲတုဲ ကလေင်ပတိတ် အရံင်သ္ၚေက်-သွာ် (Blue) ရ။ နေပ်ကျောန်ဂှ် ဒှ်ဂြိုဟ် ကျာထတ်အိုတ် ပ္ဍဲသၞောတ်တ္ၚဲရ။ ကျာမဗိုက် ပ္ဍဲနေပ်ကျောန်ဂှ် လဟိန်ဍေဟ် စိုပ်အာ စဵုကဵု ၂,၁၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ ပ္ဍဲမွဲနာဍဳ (Supersonic winds) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၉ က္ၜင် Voyager 2 ညာတ်ဆဵုလဝ် ကတိုင်လမ္စံက်ဇၞော် (Great Dark Spot) မဒှ် မုန်တိုင်းဇၞော် မတုပ်ကဵု ကတိုင်ဗကေတ်ဇၞော် ဂျူပဳတာ ကီုရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Suomi |first=V. E. |display-authors=etal |year=1991 |title=High Winds of Neptune: A possible mechanism |url=https://archive.org/details/sim_science_1991-02-22_251_4996/page/n88 |journal=Science |volume=251 |issue=4996 |pages=929–932 |doi=10.1126/science.251.4996.929}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ သၞောတ် ဗကေတ်ဂမၠိုင် (Planetary Rings) ==
နေပ်ကျောန် လေဝ် နွံကဵု ဗကေတ် (Rings) ကီုရ၊ ဆဂး ဍေဟ်တအ်ဂှ် လမ္စံက်တုဲ ဟွံပြာကတ် ဗီုကဵု ဗကေတ် သ္ၚိသဝ် (Saturn) ရ။ ဗကေတ် နေပ်ကျောန်တအ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဓါတ်ခယျာ (Dust) ကေုာံ ဍာ်ကလောအ် မနွံကဵု ကာဗောန် (Carbon-based compounds) ရ။ ဗကေတ် အဓိက ၅ သာ် နွံတုဲ ခုတ်လဝ်ယၟု ညးမဂၠာဲဆဵုလဝ် ဂြိုဟ်ဏအ် - Galle, Le Verrier, Lassell, Arago, ကေုာံ Adams တအ်ရ။ ဗကေတ် Adams ဂှ် နွံကဵု တင်တၟေင်မွဲ ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒက်ကလောအ်ဒၟံင် နဒဒှ် တ္ၚ (Arcs) မကော်စ Courage, Liberté, Egalité, ကေုာံ Fraternité ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Porco |first=C. C. |display-authors=etal |year=1989 |title=Neptune's Rings, Arcs and Inner Satellites |url=https://archive.org/details/sim_science_1989-12-15_246_4936/page/1422 |journal=Science |volume=246 |issue=4936 |pages=1422–1431 |doi=10.1126/science.246.4936.1422}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ဂြိုဟ်ရံင်ဂမၠိုင် (Moons / Satellites) ==
နေပ်ကျောန်ဂှ် စဵုကဵုလၟုဟ် ဂၠာဲဆဵုလဝ် ဂြိုဟ်ရံင် ၁၆ မ ရ။ ဂြိုဟ်ရံင် ဇၞော်အိုတ်ဂှ် ဒှ် [[w:Triton (moon)|ထရိုက်တောန် (Triton)]] မဂၠာဲဆဵုလဝ် နကဵု William Lassell ကြဴနူ ဂၠာဲဆဵု နေပ်ကျောန် တုဲ ၁၇ တ္ၚဲရ။ ထရိုက်တောန် ဂှ် ဒှ် ဂြိုဟ်ရံင် တၟေင်မွဲ မုဟိုတ်ရောဟီုမ္ဂး ဍေဟ် ဂေတ်ဒၟံင် ပြံက်က္ဍိုပ် (Retrograde orbit) မစၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ကၠုင်နူ ခါင်ပါဗေလ် (Kuiper belt) တုဲ ဒးဒုင် ထံက်ရပ်လဝ် နကဵု ဓါတ်ဓရောတ် နေပ်ကျောန်ရ။ ထရိုက်တောန် ဂှ် နွံကဵု ဍာ်ပလိုင်ဂမ္တဴ နိုက်ထရဝ်ဂျေန် (Nitrogen geysers) မပတိတ်ဒၟံင် ကျာ ကေုာံ ခယျာ လ္တူတိဍာ်ဍေဟ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Smith |first=B. A. |display-authors=etal |year=1989 |title=Voyager 2 at Neptune: Imaging Science Results |url=https://archive.org/details/sim_science_1989-12-15_246_4936/page/1422 |journal=Science |volume=246 |issue=4936 |pages=1422–1449 |doi=10.1126/science.246.4936.1422}}&lt;/ref&gt;။ ဂြိုဟ်ရံင် တၞဟ်တအ် ဗီုကဵု Proteus ကေုာံ Nereid တအ်ဂှ် ဍောတ်လောန်ရ။

== ၉။ ပရေင်လ္ၚတ် သုတေသန (Exploration / Space Missions) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=N_H1AOhB26g ပရူ ဂြိုဟ်နေပ်ကျောန် နူကဵု ပရေင်လ္ၚတ် နာသာ ပ္ဍဲ YouTube]

စဵုကဵု အခိင်လၟုဟ် က္ၜင်အာကာသ မွဲမဓဝ်ဟေင် မစိုပ်လဝ် ဇရေင် နေပ်ကျောန်ဂှ် ဒှ် က္ၜင် [[w:Voyager 2|ဗွိုင်ယေဂျာ ၂ (Voyager 2)]] မလွှတ်လဝ် နကဵု နာသာ (NASA) ရ။ က္ၜင်ဏအ် ဖြာတ်အာ နေပ်ကျောန် ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၂၅ အဝ်ဂေတ် ၁၉၈၉ တုဲ ပတိတ်ကဵုလဝ် တင်ဂရင်ဗတီ သီုကဵု ဗီုရုပ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဍေဟ် ဂၠာဲဆဵုလဝ် ကတိုင်လမ္စံက်ဇၞော် (Great Dark Spot)၊ ဂြိုဟ်ရံင် တၟိ ၆ မ၊ ကေုာံ တက်ကေတ် ဗီုရုပ် ဗကေတ်နေပ်ကျောန် ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရ။ က္ၜင်ဏအ် သီုလ္ၚတ်လဝ် ရာသဳဥတု ထရိုက်တောန် ကီုရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Voyager 2: Neptune |url=https://voyager.jpl.nasa.gov/mission/science/neptune/ |publisher=NASA Jet Propulsion Laboratory |access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ ပရေင်လ္ၚတ် နူတိ ကေုာံ အနာဂတ် (Earth-based Observation and Future) ==
ကြဴနူ Voyager 2 တုဲ လ္ၚတ် နေပ်ကျောန် နကဵု မှန်သ္ၚောဲ လ္တူတိ ကေုာံ မှန်သ္ၚောဲအာကာသ ဟာပ်ဗေလ် (Hubble Space Telescope) တအ်ဟေင်ရ။ ဟာပ်ဗေလ် ညာတ်ဆဵုလဝ် ဒဒှ်ရ ကတိုင်လမ္စံက်ဇၞော်ဂှ် ကၠေအ်အာတုဲ ကတဵုဒှ် မုန်တိုင်း တၟိဂမၠိုင်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး မှန်သ္ၚောဲ ဂျိမ်းဝေပ် (James Webb Space Telescope) လေဝ် တက်လဝ် ဗီုရုပ် နေပ်ကျောန် မထ္ၜးကဵု ဗကေတ်ဍေဟ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး နကဵု လျးအေန်ဖရာရက် (Infrared) ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=New Webb Image Captures Clearest View of Neptune's Rings in Decades |url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/new-webb-image-captures-clearest-view-of-neptune-s-rings-in-decades |publisher=NASA |date=September 21, 2022 |access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;။ သွက် အနာဂတ်ဂှ် ဂကောံ နာသာ ကေုာံ အေဂျေန်သဳ အာကာသ ဥရဝ်ပ တအ် ပတိုန်လဝ် ကသပ် သွက်ဂွံ လွှတ် က္ၜင်အာကာသ မလုပ်ဂေတ် ပွဳပွူ နေပ်ကျောန် (Orbiter) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဂြိုဟ်ဏအ် ကေုာံ ထရိုက်တောန် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၂၀၃၀ တအ်ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = သၞောတ်တ္ၚဲ
|title = [[သၞောတ်တ္ၚဲ]] (Solar System)
|listclass = hlist
|list1 =
* [[တ္ၚဲ]]
* [[ဗုဒ္ဓဟူ (ဂြိုဟ်)|ဗုဒ္ဓဟူ]]
* [[သိုက် (ဂြိုဟ်)|သိုက်]]
* [[တိ]]
* [[အၚာ (ဂြိုဟ်)|အၚာ]]
* [[ဗြဴဗတိ (ဂြိုဟ်)|ဗြဴဗတိ]]
* [[သ္ၚိသဝ် (ဂြိုဟ်)|သ္ၚိသဝ်]]
* [[ယူရေးနပ်သ် (ဂြိုဟ်)|ယူရေးနပ်သ်]]
* [[နေပ်ကျောန် (ဂြိုဟ်)|နေပ်ကျောန်]]
|list2 =
* '''ဂြိုဟ်ဍောတ်ဂမၠိုင်:''' [[သဳရဳသ်]]
* [[ပလူတဝ်]]
* [[ဟောဝ်မဳယာ]]
* [[မာကဳမာကဳ]]
* [[အဲရဳသ်]]
}}

[[Category:ဂြိုဟ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:သၞောတ်တ္ၚဲ]]
[[Category:နက္ခတ္တဗေဒ]]
[[Category:နေပ်ကျောန်]]</text>
      <sha1>079zkblopnavqc3e98y2xdo6u450lmj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂြိုဟ်ဍောတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11274</id>
    <revision>
      <id>56689</id>
      <parentid>55548</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T23:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25383" sha1="6exnhfahyheajubs50e6d3ycmulc21m" xml:space="preserve">'''ဂြိုဟ်ဍောတ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Dwarf planet|Dwarf planet]]) ဂှ် ဒှ်အရာမနွံ ပ္ဍဲအာကာသ မဂေတ်ပွဳဒၟံင် တ္ၚဲမွဲတုဲ နွံကဵု လျိုင် မဇၞော်ရုံဂပ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဗီုပြင် ခဍမ်ခဍမ် (ဟွံသေင်မ္ဂး ကြပ်ခဍမ်) နကဵု ဓါတ်ဓရောတ် (Gravity) ဇကုဍေဟ်ရ။ ဆဂး ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဟွံမာန် ပသောင်လဝ် (Clear the neighborhood) အရာတၞဟ်တအ် ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူ ဂၠံင်တရဴဍေဟ်တုဲ၊ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဂြိုဟ်ရံင် (Moon/Satellite) မွဲလေဝ် ဟွံသေင်ရ။ စၟတ်သမ္တီ &quot;ဂြိုဟ်ဍောတ်&quot; ဏအ်ဂှ် ဖျေဟ်လဝ် နကဵု ဂကောံနက္ခတ္တဗေဒ ဂၠးကဝ် ([[International Astronomical Union]], IAU) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၆ ရ။ စဵုကဵုလၟုဟ် IAU စၟတ်သမ္တီလဝ် ဂြိုဟ်ဍောတ် (၅) မ - [[သဳရဳသ်]] (Ceres)၊ [[ပလူတဝ်]] (Pluto)၊ [[ဟောဝ်မဳယာ]] (Haumea)၊ [[မာကဳမာကဳ]] (Makemake) ကေုာံ [[အဲရဳသ်]] (Eris) ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဒှ်လိက်ပရေင် ကဆံင် A မဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူဂြိုဟ်ဍောတ်ဂမၠိုင် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ဂြိုဟ်ဍောတ်ဂမၠိုင် (Dwarf Planets)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:EightTNOs.png|280px|ဗီုရုပ် ဂြိုဟ်ဍောတ် မစၟတ်သမ္တီလဝ်ဂမၠိုင်]]&lt;br/&gt;''ဗီုရုပ် ဂြိုဟ်ဍောတ် မစၟတ်သမ္တီလဝ်ဂမၠိုင် ကေုာံ ဂြိုဟ်ဍောတ် မသက္ကုစၟတ်သမ္တီလ္ၚဵုတအ် ပတောအ်ၜတ်လဝ် ဇမၞော်''
|-
! ဂကူ (Type)
| အရာမနွံ ပ္ဍဲသၞောတ်တ္ၚဲ မဍိုက်ပေင်ကဵု သၞောတ်ဝ် (၄) သာ်
|-
! လၟိဟ် မစၟတ်သမ္တီလဝ်
| ၅ မ (သဳရဳသ်, ပလူတဝ်, ဟောဝ်မဳယာ, မာကဳမာကဳ, အဲရဳသ်)
|-
! လၟိဟ် မထေင်ကေတ်မာန်
| ၁၀၀ ပြင် (ပ္ဍဲကဵု ဇိုင်စက္ကဝါ Kuiper Belt)
|-
! ဇမၞော် အလုံ
| စတမ်နူ ၉၃၉ ကဳလဝ်မဳတာ စဵုကဵု ၂,၃၇၆ ကဳလဝ်မဳတာ
|-
! ဒၞာဲမနွံ
| [[ခါင်တၟအ်ဂြိုဟ်]] (Asteroid belt) ကေုာံ [[ခါင်ပါဗေလ်]] (Kuiper belt)
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ပ္ဍဲကဵု [[သၞောတ်တ္ၚဲ]] (Solar System) ပိုယ်ဏအ်ဂှ် ပါဲနူကဵု တ္ၚဲ ကေုာံ ဂြိုဟ်ဇၞော် ၈ မ တုဲ၊ နွံကဵု အရာမနွံ ပ္ဍဲအာကာသ (Celestial bodies) ဂကူနာနာသာ်ရ။ သွက်ဂွံ ပါ်ကဆံင် အရာတအ်ဏအ်ဂှ် အစာနက္ခတ်တအ် စကာလဝ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ်နာနာသာ်ရ။ '''ဂြိုဟ်ဍောတ်''' (Dwarf planet) ဂှ် ဒှ် ကဆံင်မွဲ မနွံ အကြာ ဂြိုဟ်ဇၞော် (Planet) ကေုာံ အရာဍောတ်တ် ပ္ဍဲသၞောတ်တ္ၚဲ (Small Solar System body) ဗီုကဵု တၟအ်ဂြိုဟ် (Asteroid) ကေုာံ သၞံင်ဍုက် (Comet) တအ်ရ။ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဇၞော်ရုံဂပ်တုဲ ဗီုပြင် ခဍမ်ဒၟံင်ကီုလေဝ်၊ လျိုင်ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဟွံဇၞော်ကွေဟ်ကွေဟ် သွက်ဂွံ ဓရောတ်ပကောံ ဟွံသေင်မ္ဂး ပလီုပလာ်ထောအ် အရာတၞဟ်တအ် မနွံ ပ္ဍဲဂၠံင်တရဴဍေဟ်တအ်ရ။ စဵုကဵုလၟုဟ် ပ္ဍဲသၞောတ်တ္ၚဲပိုယ်ဂှ် IAU စၟတ်သမ္တီလဝ် ဂြိုဟ်ဍောတ် (၅) မ ဟေင်ရ၊ ဆဂး အစာသုတေသနတအ် ထေင်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဂြိုဟ်ဍောတ် မသက္ကုစၟတ်သမ္တီ နွံဒၟံင် ကၠံပြင်င် ပ္ဍဲကဵု ဇိုင်စက္ကဝါ မ္ၚးတေအ်ဏီရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pluto and the Developing Landscape of Our Solar System |url=https://www.iau.org/public/themes/pluto/ |publisher=International Astronomical Union |access-date=2026-06-22 |accessdate=2026-06-22 |archivedate=2016-01-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160130022141/http://www.iau.org/public/themes/pluto/ }}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (History of Classification) ==
ဝင် ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဂြိုဟ်ဍောတ်ဏအ်ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုပရေင်ဂၠာဲဆဵု ပလူတဝ် (Pluto) ကေုာံ အရာတၞဟ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၁ တေအ် ဂၠာဲဆဵုလဝ် &quot;သဳရဳသ်&quot; (Ceres) တုဲ ကိုပ်ကၠာတေအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဂြိုဟ်မွဲရ၊ ဆဂး ဗွဲကြဴ ညာတ်ဆဵုကၠုင် တၟအ်ဂြိုဟ်တၞဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲခါင်တၟအ်ဂြိုဟ်တုဲ ပြံင်စုတ်လဝ် ပ္ဍဲစရင် တၟအ်ဂြိုဟ် (Asteroid) ရ။ လက္ကရဴဏအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၀ ဂၠာဲဆဵုလဝ် ပလူတဝ် တုဲ စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဂြိုဟ်မရနုက်ကဵု ၉ ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Tombaugh |first1=C. W. |year=1946 |title=The Search for the Ninth Planet, Pluto |journal=Astronomical Society of the Pacific Leaflets |volume=5 |issue=209 |pages=73–80 |bibcode=1946ASPL....5...73T}}&lt;/ref&gt;။

ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၀ ပြင်င်တအ်ဂှ် အစာနက္ခတ်တအ် ဂၠာဲဆဵုကၠုင် အရာမနွံ လက္ကရဴ နေပ်ကျောန် (Trans-Neptunian objects) ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ခါင်ပါဗေလ် (Kuiper belt) ရ။ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၅ ဂှ် အစာနက္ခတ် [[w:Michael E. Brown|Mike Brown]] ဂၠာဲဆဵုလဝ် ဂြိုဟ် &quot;အဲရဳသ်&quot; (Eris) မနွံ လျိုင် ဇၞော်နူ ပလူတဝ်ဏီရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Brown |first=M. E. |display-authors=etal |year=2006 |title=Direct Measurement of the Size of the Large Kuiper Belt Object (136199) Eris |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-10-12_443_7112/page/30 |journal=Nature |volume=443 |issue=7112 |pages=758–760 |doi=10.1038/nature05189}}&lt;/ref&gt;။ အရာဏအ် ဖန်ကဵု ညံင် IAU တအ် သ္ဒးကလေင်ချပ် သၞောတ်ဝ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဂြိုဟ်မွဲပၠန်ရ။ ပ္ဍဲ သေတ်ရှေန် IAU အလန်မရနုက်ကဵု ၂၆ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၆ ဂှ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သၞောတ်ဝ်တၟိတုဲ ပလူတဝ်ဂှ် ဒးဒုင်ပြံင်ဖျေဟ်ကဆံင် နဒဒှ် &quot;ဂြိုဟ်ဍောတ်&quot; တုဲ၊ ခုတ်ဗဒှ်လဝ် ကဏ္ဍ &quot;ဂြိုဟ်ဍောတ်&quot; အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။

== ၃။ လက္ခဏာ သီုဖအိုတ်ဂမၠိုင် (Defining Characteristics) ==
အတိုင် တင်သ္ဂုတ်သွာတ် IAU သၞာံ ၂၀၀၆ မ္ဂး၊ အရာမနွံ ပ္ဍဲအာကာသမွဲ ညံင်ဂွံ ဒှ် &quot;ဂြိုဟ်ဍောတ်&quot; ဂှ် သ္ဒးဍိုက်ပေင်ကဵု လက္ခဏာ ၄ သာ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-
# '''ဂေတ်ပွဳ တ္ၚဲ (Orbits the Sun):''' ဍေဟ် သ္ဒးဂေတ်ဒၟံင် ပွဳပွူ တ္ၚဲ နကဵု ဂၠံင်တရဴဍေဟ် တိုက်ရိုက်ရ။ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဟွံသေင် ဂြိုဟ်ရံင် (Moon) မဂေတ်ပွဳ ဂြိုဟ်တၞဟ်ရ။
# '''ပရေင်တန်ကြန် ဓါတ်ဍာ် (Hydrostatic equilibrium):''' ဍေဟ် သ္ဒးနွံကဵု လျိုင် ဇၞော်ရုံဂပ်တုဲ ဓါတ်ဓရောတ်ဍေဟ်ဂှ် မာန်ကေတ် ဓါတ်မကေင်ဒၟံင် (Rigid body forces) တုဲ ဒက်ပတန်လဝ် ဗီုပြင် ခဍမ်ခဍမ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကြပ်ခဍမ် (Nearly round) ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lineweaver |first=C. H. |last2=Norman |first2=M. |year=2010 |title=The Potato Radius: a Lower Minimum Size for Dwarf Planets |journal=Proceedings of the 9th Australian Space Science Conference |pages=67–78 |arxiv=1004.1091}}&lt;/ref&gt;။
# '''ဟွံပသောင်လဝ် ပွဳပွူ (Has not cleared the neighborhood):''' ဏအ်ဂှ် ဒှ် တင်တၞဟ်ခြာအိုတ် ကု ဂြိုဟ်ဇၞော်ရ။ ဂြိုဟ်ဍောတ်ဂှ် ဟွံနွံကဵု ဒြဟတ်ဓရောတ် မဇၞော်ကွေဟ် သွက်ဂွံ ပသောင်လဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး တံင်ဓရောတ်ကေတ် တၟအ်ဂြိုဟ်တၞဟ်တအ် ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူ ဂၠံင်တရဴ ဍေဟ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Margot |first=J. L. |year=2015 |title=A Quantitative Criterion for Defining Planets |journal=The Astronomical Journal |volume=150 |issue=6 |pages=185 |doi=10.1088/0004-6256/150/6/185 |arxiv=1507.06300}}&lt;/ref&gt;။
# '''ဟွံသေင် ဂြိုဟ်ရံင် (Not a satellite):''' ဍေဟ်ဂှ် ဒးတန်တဴ နကဵုအလဵုဇကုဍေဟ်၊ ဟွံဒှ် ဂြိုဟ်ရံင် (Satellite) သွက် ဂြိုဟ်တၞဟ်မွဲမွဲရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%;&quot;
|+ သ္ၚိအင် ပတောအ်ၜတ် ဂြိုဟ်ဍောတ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် (၅) မ
|-
! ယၟု (Name) !! ဒၞာဲမနွံ (Region) !! ဗွိုက်အလုံ (Diameter) !! လျိုင် (Mass in kg) !! လၟိဟ် ဂြိုဟ်ရံင် !! သၞာံ မဂၠာဲဆဵု
|-
| '''[[သဳရဳသ်]]''' (Ceres) || ခါင်တၟအ်ဂြိုဟ် || 939 km || 9.39 × 10²⁰ || 0 || 1801
|-
| '''[[ပလူတဝ်]]''' (Pluto) || ခါင်ပါဗေလ် || 2,376 km || 1.30 × 10²² || 5 || 1930
|-
| '''[[ဟောဝ်မဳယာ]]''' (Haumea) || ခါင်ပါဗေလ် || ~1,595 km || 4.01 × 10²¹ || 2 || 2004
|-
| '''[[မာကဳမာကဳ]]''' (Makemake) || ခါင်ပါဗေလ် || 1,430 km || ~3 × 10²¹ || 1 || 2005
|-
| '''[[အဲရဳသ်]]''' (Eris) || Scattered disc || 2,326 km || 1.66 × 10²² || 1 || 2005
|}

== ၄။ သဳရဳသ် (Ceres) ==
သဳရဳသ် ဂှ် ဒှ် ဂြိုဟ်ဍောတ် မဍောတ်အိုတ် ကေုာံ နွံကြပ်ကဵု တ္ၚဲအိုတ်ရ။ ဍေဟ်ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကဵု [[ခါင်တၟအ်ဂြိုဟ်]] (Asteroid belt) မနွံ အကြာ ဂြိုဟ်အၚာ ကဵု ဗြဴဗတိ တုဲ ဒှ် အရာမဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ခါင်တၟအ်ဂြိုဟ်ဏအ်ရ။ သဳရဳသ်ဂှ် ဇမၞော် နွံ ၜိုတ် ၉၃၉ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ လျိုင်ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် ၜိုတ် ၃၀% သွက် လျိုင် အလုံ ခါင်တၟအ်ဂြိုဟ် သီုဖအိုတ်ရ။ လဒက်ပတန် သဳရဳသ် ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု တၟအ် ကေုာံ ဍာ်ကလောအ် ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ အစာသိပ္ပံတအ် ထေင်ကေတ် ဒဒှ်ရ သၟဝ်တိဍေဟ်ဂှ် ဍာ်ၜဳ နွံမာန်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ က္ၜင်အာကာသ နာသာ မနွံယၟု &quot;Dawn&quot; ဇက်အာ ဇရေင် သဳရဳသ် တုဲ ညာတ်ဆဵုလဝ် တင်တၟေင် ဗီုကဵု တၟအ်ဍာ်မဖ္ဍာန်လျး (Bright spots of salt) ပ္ဍဲကတိုင်ဂမၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Russell |first=C. T. |display-authors=etal |year=2016 |title=Dawn arrives at Ceres: Exploration of a small, volatile-rich world |url=https://archive.org/details/sim_science_science_2016-09-02_353_6303/page/1008 |journal=Science |volume=353 |issue=6303 |pages=1008–1010 |doi=10.1126/science.aaf4219}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပလူတဝ် (Pluto) ==
ပလူတဝ် ဂှ် ဒှ် ဂြိုဟ်ဍောတ် မပြာကတ်အိုတ် ကေုာံ ဇၞော်အိုတ် (နကဵု ဇမၞော်ဗွိုက်) ရ။ ဍေဟ်ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကဵု [[ခါင်ပါဗေလ်]] (Kuiper belt) ရ။ ပလူတဝ်ဂှ် နွံကဵု ဂြိုဟ်ရံင် (၅) မ - ဗွဲတၟေင် ခါရွန် (Charon) ဂှ် ဇၞော်လောန်တုဲ ပလူတဝ် ကဵု ခါရွန် တအ်ဂှ် ဒှ်ဒၟံင် သၞောတ်ၜါ (Binary system) ရ။ ပလူတဝ်ဂှ် နွံကဵု ရာသဳဥတု မနွံ နိုက်ထရဝ်ဂျေန်၊ ကေုာံ လ္တူတိဍေဟ်ဂှ် နွံကဵု ကတိုင်ဍာ်ကလောအ် နိုက်ထရဝ်ဂျေန် မနွံဗီုပြင် ဂြိုဟ်စိုတ် (Tombaugh Regio) ရ။ က္ၜင်အာကာသ New Horizons လ္ၚတ်လဝ် ပလူတဝ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Stern |first=S. A. |display-authors=etal |year=2015 |title=The Pluto system: Initial results from its exploration by New Horizons |journal=Science |volume=350 |issue=6258 |pages=aad1815 |doi=10.1126/science.aad1815}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ဟောဝ်မဳယာ (Haumea) ==
ဟောဝ်မဳယာ ဂှ် ဒှ် ဂြိုဟ်ဍောတ် မနွံကဵု ဗီုပြင် မတၞဟ်ခြာအိုတ်ရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဂေတ်ပွဳ ဇကုဍေဟ် (Rotation) ပြဟ်ကွေဟ်ကွေဟ်တုဲ (မွဲတ္ၚဲ ဍေဟ် နွံဆ ၄ နာဍဳ ဓဝ်) ဟိုတ်နူ ဂေတ်ပြဟ်လောန်တုဲ ဗီုပြင်ဍေဟ် ဒှ်အာ ဗီုပြင် ခမောတ် (Ellipsoid) မဂၠိင်တိတ်ဒၟံင်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Rabinowitz |first=D. L. |display-authors=etal |year=2006 |title=Photometric Observations Constraining the Size, Shape, and Albedo of 2003 EL61, a Rapidly Rotating, Pluto-Sized Object in the Kuiper Belt |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2006-03-10_639_2/page/1238 |journal=The Astrophysical Journal |volume=639 |issue=2 |pages=1238–1251 |doi=10.1086/499575}}&lt;/ref&gt;။ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲခါင်ပါဗေလ် တုဲ၊ ဂၠာဲဆဵုလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၄ ရ။ ဟောဝ်မဳယာ ဂှ် နွံကဵု သၞောတ်ဗကေတ် (Rings) ကေုာံ ဂြိုဟ်ရံင် ၜါမ - Hiʻiaka ကဵု Namaka ရ။ ယၟုဍေဟ်ဏအ် ကၠုင်နူ ယၟုကျာ်ဗြဴ ကောန်ၚာ် တကအ်ဟာဝါအဳ ရ။

== ၇။ မာကဳမာကဳ (Makemake) ==
မာကဳမာကဳ ဂှ် ဒှ် ဂြိုဟ်ဍောတ် မနွံ လျးတၟး ဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ (ကြဴနူ ပလူတဝ်) ပ္ဍဲကဵု ခါင်ပါဗေလ် ရ။ ဂၠာဲဆဵုလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၅ တုဲ စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဂြိုဟ်ဍောတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၈ ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Brown |first=M. E. |display-authors=etal |year=2015 |title=Discovery of a Planetary-sized Object in the Scattered Kuiper Belt |journal=The Astrophysical Journal Letters |volume=632 |issue=1 |pages=L45 |doi=10.1086/497641}}&lt;/ref&gt;။ မာကဳမာကဳ ဂှ် ဇမၞော်ဍေဟ် နွံ ၜိုတ် ၆၀% ဇမၞော် ပလူတဝ် တုဲ နွံကဵု ဂြိုဟ်ရံင် မွဲမ (S/2015 (136472) 1) ရ။ လ္တူတိ ဍေဟ်ဂှ် ဂြောပ်ဗ္ဒန်လဝ် နကဵု ဍာ်ကလောအ် မဳတိန်၊ အဳတိန် ကေုာံ နိုက်ထရဝ်ဂျေန် ရ။ ယၟုဍေဟ် ကၠုင်နူ ယၟုကျာ် ဖန်ဗဒှ် တကအ် Rapa Nui ရ။

== ၈။ အဲရဳသ် (Eris) ==
အဲရဳသ် ဂှ် ဒှ် ဂြိုဟ်ဍောတ် မနွံ လျိုင် (Mass) ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲသၞောတ်တ္ၚဲပိုယ်ရ။ ဍေဟ် ဇၞော်နူ လျိုင် ပလူတဝ် ၂၇% ဏီရ။ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲ မကော်စ Scattered disc မနွံ သ္ၚောဲနူ ခါင်ပါဗေလ် တေအ်ဏီရ။ အဲရဳသ် ဂှ် နွံကဵု ဂြိုဟ်ရံင် မွဲမ မနွံယၟု Dysnomia ရ။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု အဲရဳသ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၅ ဂှ် ဒှ်ဟိုတ် အဓိက သွက် IAU ဂွံဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပါ်ကဆံင် &quot;ဂြိုဟ်ဍောတ်&quot; တုဲ၊ ယၟုဍေဟ် &quot;Eris&quot; ဂှ် ကၠုင်နူ ယၟုကျာ်ဗြဴ ရောမ မဆေင်ကဵု ပရေင်ဟွံကိတ်ညဳ ကေုာံ ပရေင်ကယျာန်န် ညးသကအ်ရ (သ္ပဟိုတ်နူ ပရေင်သဳကၠဳ ပရူပလူတဝ်)။

== ၉။ ဂြိုဟ်ဍောတ် မသက္ကုစၟတ်သမ္တီတအ် (Candidates for Dwarf Planets) ==
ပါဲနူ ဂြိုဟ်ဍောတ် ၅ မ မစၟတ်သမ္တီလဝ်ဏအ်တုဲ၊ နွံကဵု အရာတၞဟ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဇိုင်စက္ကဝါ (Trans-Neptunian objects - TNOs) မနွံ လက္ခဏာ ဍိုက်ပေင် သွက်ဂွံ ဒှ် ဂြိုဟ်ဍောတ်ကီုရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Brown |first=M. E. |year=2012 |title=How I Killed Pluto and Why It Had It Coming |publisher=Spiegel &amp; Grau |isbn=978-0-385-53110-8}}&lt;/ref&gt;။ ဂြိုဟ်ဍောတ် မသက္ကုစၟတ်သမ္တီ (Candidates) မပြာကတ်တအ်ဂှ် မပ္တံကဵု -
* '''Gonggong (ဂေါင်ဂေါင်):''' TNO မဇၞော်အိုတ် မဟွံစၟတ်သမ္တီဏီ။
* '''Quaoar (ကွာအိုဝါ):''' နွံကဵု ဂြိုဟ်ရံင် ကေုာံ သၞောတ်ဗကေတ်။
* '''Sedna (သေတ်ဒ်နာ):''' ဂၠံင်တရဴ ဂေတ် ဍေဟ် သ္ၚောဲလောန်တုဲ မွဲသၞာံ ဍေဟ် ဒးကေတ် ၁၁,၄၀၀ သၞာံတိ။
* '''Orcus (အံရ်ကတ်သ်):''' မတုပ်ကဵု ပလူတဝ် (Anti-Pluto)။

== ၁၀။ ပရေင်လ္ၚတ် သုတေသန (Space Exploration) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=1XbJbN2YkZg ပရူ ဂြိုဟ်ဍောတ်ဂမၠိုင် နူကဵု ပရေင်လ္ၚတ် နာသာ ပ္ဍဲ YouTube]

စဵုကဵု အခိင်လၟုဟ် က္ၜင်အာကာသ မအာလ္ၚတ်လဝ် ဂြိုဟ်ဍောတ် ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ် နွံၜါဟေင်ရ။ က္ၜင် [[w:Dawn (spacecraft)|ဒေါန် (Dawn)]] ဂှ် လ္ၚတ်လဝ် သဳရဳသ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ တုဲ၊ က္ၜင် [[w:New Horizons|နျူးဟဝ်ရိုက်ဇြောန် (New Horizons)]] ဂှ် ဖြာတ်လ္ၚတ်လဝ် ပလူတဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ ကီုရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=New Horizons: The First Mission to the Pluto System and the Kuiper Belt |url=https://www.nasa.gov/mission_pages/newhorizons/main/index.html |publisher=NASA |access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;။ သွက် ဂြိုဟ်ဍောတ် တၞဟ်တအ် (ဟောဝ်မဳယာ၊ မာကဳမာကဳ၊ အဲရဳသ်) ဂှ် နွံသ္ၚောဲလောန်တုဲ ဟွံမာန် လွှတ် က္ၜင်အာကာသ ဏီရ။ ဆဂး အစာသိပ္ပံတအ် စကာ မှန်သ္ၚောဲ လ္တူတိ ကေုာံ မှန်သ္ၚောဲအာကာသ (ဗီုကဵု Hubble ကေုာံ James Webb) တုဲ ဆက်လ္ၚတ်ဒၟံင် ဂြိုဟ်ဍောတ် တအ်ဏအ်ရ။ ပရေင်လ္ၚတ် ဂြိုဟ်ဍောတ်တအ်ဂှ် အရီုအဗင်ကဵု သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခိုဟ် ဝင်လဒက်ပတန် သၞောတ်တ္ၚဲ ကိုပ်ကၠာတေအ်ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = သၞောတ်တ္ၚဲ
|title = [[သၞောတ်တ္ၚဲ]] (Solar System)
|listclass = hlist
|list1 =
* '''တ္ၚဲ ကေုာံ ဂြိုဟ်ဇၞော် ၈ မ:''' [[တ္ၚဲ]]
* [[ဗုဒ္ဓဟူ (ဂြိုဟ်)|ဗုဒ္ဓဟူ]]
* [[သိုက် (ဂြိုဟ်)|သိုက်]]
* [[တိ]]
* [[အၚာ (ဂြိုဟ်)|အၚာ]]
* [[ဗြဴဗတိ (ဂြိုဟ်)|ဗြဴဗတိ]]
* [[သနေ (ဂြိုဟ်)|သနေ]]
* [[ယူရေးနပ်သ် (ဂြိုဟ်)|ယူရေးနပ်သ်]]
* [[နေပ်ကျောန် (ဂြိုဟ်)|နေပ်ကျောန်]]
|list2 =
* '''ဂြိုဟ်ဍောတ်ဂမၠိုင် (Dwarf Planets):''' [[သဳရဳသ်]]
* [[ပလူတဝ်]]
* [[ဟောဝ်မဳယာ]]
* [[မာကဳမာကဳ]]
* [[အဲရဳသ်]]
|list3 =
* '''ဂြိုဟ်ဍောတ် မသက္ကုစၟတ်သမ္တီ (Candidates):''' [[Sedna|သေတ်ဒ်နာ]]
* [[Quaoar|ကွာအိုဝါ]]
* [[Orcus|အံရ်ကတ်သ်]]
* [[Gonggong|ဂေါင်ဂေါင်]]
}}

[[Category:ဂြိုဟ်ဍောတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:သၞောတ်တ္ၚဲ]]
[[Category:နက္ခတ္တဗေဒ]]</text>
      <sha1>6exnhfahyheajubs50e6d3ycmulc21m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11283</id>
    <revision>
      <id>56686</id>
      <parentid>55432</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T23:21:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21324" sha1="rp3ksac1yzb38340a8ahr8asirfsks8" xml:space="preserve">'''ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Peer review|Peer review]]) ဟီုဂှ် ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် ပွမစၟတ်သမ္တီ ကေုာံ စၟဳစၟတ် ဍာ်ဒကေဝ် ကမၠောန်မွဲမွဲ နကဵု မၞိဟ်မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူမွဲ မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ အစောမ်စောမ် မတုပ်သၟဟ် ကုညးမခၞံဗဒှ်လဝ် ကမၠောန်ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်သိပ္ပံ မ္ဂး ပရေင်စၟဳစၟတ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ လိက်ပရေင်သုတေသန မွဲမွဲဂှ် နွံကဵု ပရေင်တပ်တး၊ ယုတ္တိ၊ ကေုာံ တင်ဂရင်ဗတီ မဍာံပြ ကိုပ်ကၠာ ဟွံပ္တိတ်လလောင်တြး ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် ပရေင်ပညာ ဂမၠိုင်ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ်၊ ဝင်၊ ဂကူနာနာ၊ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer Review)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Peer review diagram.png|250px|လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ်]]&lt;br/&gt;''လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် ပရေင်ပညာဂမၠိုင်''
|-
! တမ်မူလ
| ပွမစၟဳစၟတ် လိက်ပရေင် ပရေင်ပညာ ကိုပ်ကၠာ ဟွံပ္တိတ်
|-
! အဓိက တင်ရန်တၟအ်
| စၟတ်သမ္တီ ဍာ်ဒကေဝ်၊ ပရေင်တပ်တး၊ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် သုတေသန
|-
! ဂကူ အဓိက
| Single-blind, Double-blind, Open review
|-
! ညးမပါလုပ်
| ညးချူလိက်၊ အယ်ဒဳတာ၊ ညးစၟဳစၟတ် (Reviewers)
|-
! ဒၞာဲမစကာဂၠိုင်
| ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ၊ တက္ကသိုလ်၊ ပရေင်ကမၠောန် အလဵုအသဳ
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review) ဂှ် ဒှ် &quot;ဇုတ်စၞိန်&quot; (Backbone) သွက် ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic publishing) သီုဖအိုတ်ရ။ ကာလ အစာသုတေသနမွဲ ပတိုန် လိက်ပရေင် သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ပ္ဍဲ ဂျာနေဝ်မ္ဂး၊ လိက်ဂှ် ဒးဒုင် ပလံင်ဏာ ဇရေင် အစာတၠပညာ တၞဟ်တအ် (ညးမဒှ် Peer) သွက်ဂွံ ဗှ်စၟဳစၟတ်ရ။ ညးစၟဳစၟတ်တအ်ဂှ် ပါ်ပါဲ လဒက်ပတန် နဲကဲသုတေသန (Methodology)၊ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ်၊ ကေုာံ ပရေင်စှ်ေသၞောတ် တအ်ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဂှ် ရီုဗင်ကဵု ညံင်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်ပ္တိတ် လိက်သုတေသန မဟွံမဲကဵု ဍာ်ဒကေဝ်၊ လိက်မကၠတ်ချူလဝ် (Plagiarism) ကေုာံ ဒေတာ မဟွံဍာံပြတအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Spier |first=R. |year=2002 |title=The history of the peer-review process |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-biotechnology_2002-08_20_8/page/357 |journal=Trends in Biotechnology |volume=20 |issue=8 |pages=357–358 |doi=10.1016/S0167-7799(02)01985-6}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် ပရေင်စၟဳစၟတ်ဏအ်ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု သၞာံ ၁၆၆၅ ကာလ ဂျာနေဝ် [[w:Philosophical Transactions of the Royal Society|Philosophical Transactions of the Royal Society]] မပ္တိတ် လိက်ပရေင် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဍုင်လာန်ဒါန် ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးမဒှ် အယ်ဒဳတာ Henry Oldenburg ဖန်ဇန်လဝ် ညံင်ဂွံ ကဵု တၠပညာတၞဟ်တအ် ဗှ်စၟဳစၟတ် လိက်တအ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံပ္တိတ်ရ။ ဆဂး ပရေင်စၟဳစၟတ် မစှ်ေသၞောတ် ဇေတ်တ်ဂှ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လပါ်လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဏအ်ရ။ ကြဴနူ ပရေင်ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ တုဲ လိက်သုတေသန တိတ်ဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ ဂျာနေဝ်ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု ''Nature'' ကေုာံ ''Science'' တအ် စကာကၠုင် သၞောတ် Peer review နဒဒှ် လၟေင်ကမၠောန် မဒးနွံဟေင်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Biagioli |first=M. |year=2002 |title=From Book Censorship to Academic Peer Review |publisher=Emergences |volume=12 |issue=1 |pages=11–45}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ဂကူ ပရေင်စၟဳစၟတ်ဂမၠိုင် (Types of Peer Review) ==
ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် ဂှ် ပါ်လဝ် ဂကူနာနာသာ် နွံရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် ဂကူ Peer Review အဓိက
|-
! ဂကူ စၟဳစၟတ်
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
! လက္ခဏာ တၟေင်
|-
| '''Single-blind (ကၞက်မတ် မွဲလပါ်)''' || ညးစၟဳစၟတ်ဂှ် တီ ယၟု ညးချူလိက်၊ ဆဂး ညးချူလိက် ဟွံတီ ယၟု ညးစၟဳစၟတ်။ || ဒှ် နဲကဲ မစကာဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ဂမၠိုင်။
|-
| '''Double-blind (ကၞက်မတ် ၜါလပါ်)''' || ညးစၟဳစၟတ် လေဝ် ဟွံတီ ယၟု ညးချူ၊ ညးချူ လေဝ် ဟွံတီ ယၟု ညးစၟဳစၟတ်။ || စဵုဒၞာကဵု ပရေင်အဂတိ (Bias) လ္တူ ယၟုဆေဝ်၊ လိင် ကေုာံ ဍုင် မၞိဟ်ချူလိက်။
|-
| '''Open review (စၟဳစၟတ် ဗွဲမပံက်လဒိုဟ်)''' || ယၟု ညးချူ ကေုာံ ညးစၟဳစၟတ် ၜါလပါ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ပံက်လဒိုဟ်လဝ်ရ။ တင်ပါ်ပါဲတအ် သီု ပ္တိတ်လလောင်တြး မွဲစွံ။ || ထ္ၜးကဵု ပရေင်ယှုက်ယှောအ် ဟွံမဲ (Transparency) ကေုာံ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် မခိုဟ်။
|-
| '''Post-publication (စၟဳစၟတ် ကြဴနူပ္တိတ်တုဲ)''' || လိက်ဂှ် ပ္တိတ်လလောင်တြး ကိုပ်ကၠာတုဲ၊ တၠပညာတအ် ကၠုင်စၟဳစၟတ် ပါ်ပါဲ ကြဴနူဂှ်။ || စကာဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ပလက်ဖံင် တၟိတၟိ ဗီုကဵု F1000Research ရ။
|}

== ၄။ လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်စၟဳစၟတ် (The Peer Review Process) ==
လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်စၟဳစၟတ် ဂှ် ကတဵုဒှ် အတိုင် လၟေင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-
၁။ '''ပွမပတိုန်လိက် (Submission):''' ညးချူလိက် ပတိုန် လိက်ပရေင် (Manuscript) ဇရေင် ဂျာနေဝ်။
၂။ '''ပရေင်စၟဳစၟတ် ကိုပ်ကၠာ (Editorial Triage):''' အယ်ဒဳတာ စၟဳစၟတ်ရံင် ဒဒှ်ရ လိက်ဂှ် ကိတ်ညဳ ကုတင်ရန်တၟအ် ဂျာနေဝ် ဟွံကိတ်ညဳ (Desk reject)။
၃။ '''ပွမရုဲစှ် ညးစၟဳစၟတ် (Reviewer Selection):''' ယဝ်ရ အယ်ဒဳတာ ဒုင်တဲမ္ဂး၊ ညး ကော်ဘိက် ညးစၟဳစၟတ် (၂-၄) တၠ မနွံ ဍာ်ဒကေဝ် မဆေင်စပ်ရ။
၄။ '''ပွမပါ်ပါဲ (Reviewing):''' ညးစၟဳစၟတ်တအ် ဗှ်လိက်တုဲ ကဵု တင်သမ္တီ (Comments) ကေုာံ ကဵုကသပ် သွက်ဂွံ ဒုင်တဲ ဟွံသေင်မ္ဂး တးပါဲ။
၅။ '''တင်သ္ဂုတ်သွာတ် (Decision):''' အယ်ဒဳတာ ကေတ် တင်သ္ဂုတ်သွာတ် လက္ကရဴအိုတ် မပ္တံကဵု (Accept, Revise, ဟွံသေင်မ္ဂး Reject) ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kelly |first=J. |last2=Sadeghieh |first2=T. |last3=Adeli |first3=K. |year=2014 |title=Peer Review in Scientific Publications: Benefits, Critiques, &amp; A Survival Guide |journal=EJIFCC |volume=25 |issue=3 |pages=227–243 |pmid=27683470}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ တာလျိုင် ကေုာံ ပရေင်ယိုက်ဂၠေင် (Roles and Responsibilities) ==
ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန်ဏအ်မ္ဂး ပါလုပ် မၞိဟ် အဓိက ၃ ကဏ္ဍရ-
* '''ညးချူလိက် (Authors):''' သ္ဒးချူ လိက်သုတေသန မဍာံပြ၊ ဟွံမဲ ကုပရေင်ကၠတ်ချူ၊ ကေုာံ သ္ဒးဒုင်တဲ ပလေဝ်ပလေတ် အတိုင် တင်ပါ်ပါဲ ညးစၟဳစၟတ်တအ်ရ။
* '''အယ်ဒဳတာ (Editors):''' ဒှ် မၞိဟ် အဓိက မထိင်ဒဝ် လၟေင်ကမၠောန် သီုဖအိုတ်ရ။ ညးတအ် သ္ဒးရုဲစှ် ညးစၟဳစၟတ် မဟွံမဲ ကုပရေင်အဂတိ တုဲ သ္ဒးဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် မတပ်တးရ។
* '''ညးစၟဳစၟတ် (Reviewers):''' သ္ဒးဗှ်လိက် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်၊ ကဵု တင်ပါ်ပါဲ မကဵုဖိုလ် (Constructive feedback)၊ ကေုာံ သ္ဒးမင်မွဲ ဓလုက် (Confidentiality) လိက်ပရေင်ဂှ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=COPI Ethical Guidelines for Peer Reviewers |url=https://publicationethics.org/resources/guidelines-new/cope-ethical-guidelines-peer-reviewers |publisher=Committee on Publication Ethics (COPE) |access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ပရေင်ပါ်ပါဲ ကေုာံ ပြသၞာဂမၠိုင် (Criticisms and Challenges) ==
ၜိုန်ရ Peer review ဂှ် ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ပြသၞာ နွံဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ အဓိက ပြသၞာဂှ် ဒှ် '''ပရေင်အဂတိ (Bias)''' ရ။ ညးစၟဳစၟတ်တအ် မလေပ် ကဵု အမှတ်ခိုဟ် ကုညးချူလိက် မနွံ ယၟုဆေဝ်ဇၞော်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ်မကၠုင် နူ တက္ကသိုလ် ယၟုပြာကတ်တအ်ရ။ ပြသၞာ မွဲပၠန်ဂှ် ဒှ် '''အခိင်လအ် (Delay)''' ရ။ လိက်သုတေသန မွဲမွဲ ဂွံပ္တိတ်မာန်ဂှ် ဒးကေတ် အခိင် ဂၠိုင်ကဵု ဂိတု ဟွံသေင်မ္ဂး သၞာံ ရ။ တုဲပၠန် ညးစၟဳစၟတ်တအ်ဂှ် ဟွံကလိဂွံ သြန်တာလျိုင် (Unpaid labor) တုဲ၊ ဍာ်ဒကေဝ် ပရေင်စၟဳစၟတ်ဂှ် စှ်ေအာမာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Smith |first=R. |year=2006 |title=Peer review: a flawed process at the heart of science and journals |url=https://archive.org/details/sim_royal-society-of-medicine-great-britain-journal_2006-04_99_4/page/178 |journal=Journal of the Royal Society of Medicine |volume=99 |issue=4 |pages=178–182 |doi=10.1177/014107680609900414}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ပရေင်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ တပ်တး (Ethics and Integrity) ==
ပရေင်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ပ္ဍဲကဵု Peer review ဂှ် ကိစ္စဇၞော်လောန်ရ။ ညးစၟဳစၟတ်တအ် သ္ဒးလလောင်တြး ယဝ်ရ ညးတအ် နွံကဵု '''ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် သြဇာ (Conflict of Interest)''' ဥပမာ - ညးချူလိက်ဂှ် ဒှ် မိတ်သဟာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမကၠောန်ကမၠောန် မွဲစွံ မ္ဂးရ။ သ္ဒးမင်မွဲ ဓလုက် (Confidentiality) တုဲ ဟွံထေက်ကဵု ကၠတ်စကာ ကသပ်လညာတ် နူကဵု လိက်ပရေင် ကိုပ်ကၠာ ဟွံပ္တိတ်ဂှ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဂကောံဗီုကဵု [[w:Committee on Publication Ethics|COPE]] တအ် ပတိတ်လဝ် စၞောန်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် သွက် ဂျာနေဝ်တအ် ညံင်ဂွံ ဗက်စရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Resnik |first=D. B. |year=2015 |title=The Ethics of Science: An Introduction |publisher=Routledge |isbn=978-0415166981}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ကဏ္ဍမတၞဟ်ခြာဂမၠိုင် (Variations Across Disciplines) ==
ပရေင်စၟဳစၟတ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍပညာ မွဲကဵုမွဲ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။
* '''ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ ကေုာံ ဂဥုဲ (STEM &amp; Medicine):''' ညးတအ် စကာ Single-blind ဟွံသေင်မ္ဂး Open review ဂၠိုင်တုဲ၊ စွံအာရီု လ္တူ ဒေတာ ကေုာံ ပရေင်စမ်ၜတ် ဂမၠိုင်ရ။
* '''ပ္ဍဲကဵု မနုဿဗေဒ ကေုာံ ဝိဇ္ဇာ (Humanities):''' ညးတအ် စကာ Double-blind ဂၠိုင်တုဲ၊ လိက်ပရေင်တအ်ဂှ် ဂၠိင်တုဲ ဒးကေတ် အခိင် စၟဳစၟတ် လအ်ရ။
* '''ပ္ဍဲကဵု ကောန်ပျူတာ (Computer Science):''' ညးတအ် ဟွံပ္တိတ် ပ္ဍဲ ဂျာနေဝ် ဂၠိုင်၊ ညးတအ် ပတိုန် ပ္ဍဲကဵု ကောန်ဖရက် (Conferences) တုဲ ပရေင်စၟဳစၟတ်ဂှ် ပြဟ်လောန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Walker |first=R. |last2=Rocha da Silva |first2=P. |year=2015 |title=Emerging trends in peer review—a survey |journal=Frontiers in Neuroscience |volume=9 |pages=169 |doi=10.3389/fnins.2015.00169}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ခေတ်တၟိ ကေုာံ AI (Modern Innovations and AI) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=r0tLlB3YtS0 ပရူ လၟေင်ကမၠောန် Peer Review ပ္ဍဲ YouTube]

ပ္ဍဲခေတ် ဒဳဂျဳတယ် လၟုဟ်မ္ဂး၊ သၞောတ် Peer review ပြံင်လှာဲကၠုင်ဒၟံင်ရ။ မွဲဂှ် ဒှ် ပရေင်စကာ '''လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprints)''' ဗီုကဵု [[arXiv]] ဟွံသေင်မ္ဂး bioRxiv ရ။ ညးချူလိက်တအ် ပ္တိုန် လိက်ကိုပ်ကၠာ ဟွံဒုင် စၟဳစၟတ်တုဲ ညးလဵုမွဲဟွံဟီု ဗှ် ကေုာံ ကဵု ကသပ်မာန်ရ။
တုဲပၠန် ကွတ်ပညာ '''တၠပညာနိမိတ် (AI)''' ဂှ် လၟုဟ် စကာကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်စၟဳစၟတ်ရ။ AI တအ် ရီုဗင် ဂၠာဲကဵု ညးစၟဳစၟတ် မကိတ်ညဳ၊ စၟတ်ကဵု ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism check) ကေုာံ ပါ်ပါဲကဵု ဒေတာ သာမည တအ်ရ၊ ဆဂး သွက် တင်သ္ဂုတ်သွာတ် အဓိကဂှ် မၞိဟ်ဟေင် ဒးကေတ်ဒၟံင်ဏီရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Checco |first=A. |display-authors=etal |year=2021 |title=AI-assisted peer review |journal=Humanities and Social Sciences Communications |volume=8 |issue=1 |pages=1–11 |doi=10.1057/s41599-020-00703-8}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future) ==
ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် ဂှ် ၜိုန်ရ နွံကဵု ဍိုန်လျကီုလေဝ်၊ စဵုကဵု လၟုဟ် ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် သၞောတ် မခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဍာ်ဒကေဝ် သိပ္ပံဏီရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး၊ ပရေင်စၟဳစၟတ်ဏအ်ဂှ် ဆက်ဇၞော်မောဝ်အာ နကဵု ဗီုပြင် Open review ဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ၊ ပရေင်ပါ်ပရအ် ဒေတာ (Open data) ကေုာံ ပရေင်ပံင်သကအ် အကြာ AI ကဵု ကောန်မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု သၞောတ် ပရေင်ပ္တိတ်လိက်ပညာ မပြဟ် ကေုာံ ဟွံမဲ ကုအဂတိ မာန်ရ။ ဂကောံသုတေသန အလုံဂၠးကဝ်တအ်လေဝ် ဆက်လက် ဂစာန်ဒၟံင် ညံင်ဂွံ ပခိုဟ်ပတိုန် သၞောတ်ဝ်ဏအ် လၟိုန်ကာလရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန
|title = [[သိပ္ပံ သုတေသန]] ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် ပ္တိတ်လိက်ပညာ
|listclass = hlist
|list1 =
* '''လၟေင်ကမၠောန် သုတေသန:''' [[သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ]]
* [[ပရေင်စမ်ၜတ်]]
* [[ဒေတာ]]
* [[စရင်အင်]]
|list2 =
* '''ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic Publishing):''' [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
* [[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]
* [[လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)]]
* [[Open Access]]
|list3 =
* '''ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ:''' [[ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)]]
* [[Conflict of interest]]
* [[Bibcode]]
* [[DOI]]
}}

[[Category:သိပ္ပံ သုတေသန]]
[[Category:ပညာ]]
[[Category:ဂျာနေဝ် ပညာ]]
[[Category:သုတေသန]]</text>
      <sha1>rp3ksac1yzb38340a8ahr8asirfsks8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11284</id>
    <revision>
      <id>56572</id>
      <parentid>55434</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:27:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19555" sha1="8kdraql1vc0prqisw11ci0iresb5cqf" xml:space="preserve">'''လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Preprint|Preprint]]) ဟီုဂှ် ဒှ် မူကြမ်း လိက်ပရေင်သုတေသန ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်ပရေင်သိပ္ပံ မွဲ မပ္တိတ်လလောင်တြးလဝ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဒးဒုင် စၟဳစၟတ် နကဵု လၟေင်ကမၠောန် [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]] ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် ပရေင်ပညာ တအ်ရ။ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ်တအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ပတိုန်စွံလဝ် ပ္ဍဲကဵု သာဗါ (Servers) မပံက်လဒိုဟ်လဝ် ဗွဲမဗၠးၜးတုဲ၊ ညးလဵုမွဲဟွံဟီု လုပ်ဗှ်၊ လ္ၚတ် ကေုာံ ကဵု ကသပ်လညာတ် မာန်ရ။ ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ဗီုဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဒှ်ကၠုင် အရာကိစ္စဇၞော်မွဲ သွက်ဂွံ ပါ်ပရအ် တင်ဂၠာဲဆဵု သိပ္ပံ ပြဟ်ပြဟ် သက္ကုလဇုဲလဇရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Open Access logo and letters.svg|150px|သင်္ကေတ အခေါင်ဗၠးဝး (Open Access)]]&lt;br/&gt;''ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ်ဂှ် ဒှ် ဂၠံင်တရဴ အဓိက သွက် ပရေင်ပညာ အခေါင်ဗၠးဝး (Open Access) မွဲရ။''
|-
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
| မူကြမ်း လိက်သုတေသန မဟွံဒုင်လဝ် စၟဳစၟတ် (Peer review) ဏီ။
|-
! တင်ရန်တၟအ် အဓိက
| ပါ်ပရအ် တင်ဂၠာဲဆဵု ပြဟ်ပြဟ်၊ ကလိဂွံ ကသပ်လညာတ် နူညးတၞဟ်။
|-
! ဒၞာဲမစွံပတန်
| သာဗါ ပလက်ဖံင် (ဥပမာ - arXiv, bioRxiv, medRxiv)
|-
! င္ၚုဟ်မး
| ဗွဲမဂၠိုင် မသက္ကုင္ၚုဟ်တန် (Free of charge) သွက် ညးချူ ကေုာံ ညးဗှ်။
|-
! ပရေင်စၟဳစၟတ်
| နွံဆ ပရေင်စၟဳစၟတ် သဇိုင် (Basic screening) ညိညဟေင်။
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ အခိုက်တြေံမ္ဂး၊ လိက်သုတေသနမွဲ ညံင်ဂွံ တိတ်မာန်ဂှ် ဒးတတ်ကၠောအ် လၟေင် Peer review တုဲ ဒးကေတ် အခိင် ဂၠိုင်ကဵု ဂိတု ဟွံသေင်မ္ဂး သၞာံရ။ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint) ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် သွက်ဂွံ သှ်ပသောင် ပြသၞာ အခိင်လဇုဲလဇဏအ်ရ။ ညးချူလိက်တအ် ပတိုန် လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် ဇရေင် သာဗါ (Preprint server) တုဲ ပ္ဍဲအခိင်တုပ်ပ်ဂှ်ဟေင် ညးတအ် ပတိုန် လိက်ဂှ် ဇရေင် ဂျာနေဝ် သွက်ဂွံ ဒုင် စၟဳစၟတ်ကီုရ။ ဏအ်ဂှ် ဖန်ကဵု ညံင် တင်ဂၠာဲဆဵု သိပ္ပံတအ် ဂွံစိုပ် ညးဍုင်ကွာန် ပြဟ်ပြဟ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Berg |first=J. M. |display-authors=etal |year=2016 |title=Preprints for the life sciences |url=https://archive.org/details/sim_science_science_2016-05-20_352_6288/page/899 |journal=Science |volume=352 |issue=6288 |pages=899–901 |doi=10.1126/science.aaf9133}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု သၞာံ ၁၉၆၀ တအ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ Information Exchange Groups (IEGs) မစၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု National Institutes of Health (NIH) ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ဏအ် ဟွံအံင်ဇၞးလဝ်ရ။ အပြံင်အလှာဲ အဓိက ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၁ ကာလ အစာရူပဗေဒ Paul Ginsparg ခၞံဗဒှ် [[w:arXiv|arXiv]] မဒှ် သာဗါ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် သွက် ရူပဗေဒ ကေုာံ သင်္ချာ ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၃ ဂှ် [[w:bioRxiv|bioRxiv]] မဒှ် သာဗါ သွက် ဇဳဝဗေဒ တိတ်ကၠုင်တုဲ၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် [[w:medRxiv|medRxiv]] သွက် ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် မံက်ဂကတ်ကၠုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Cobb |first=M. |year=2017 |title=The prehistory of biology preprints: A forgotten experiment from the 1960s |journal=PLOS Biology |volume=15 |issue=11 |pages=e2003995 |doi=10.1371/journal.pbio.2003995}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ လဒက်ပတန် (Process and Structure) ==
လၟေင်ကမၠောန် ပတိုန် လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် ဂှ် လောဲသွာလောန်ရ-

၁။ '''ပွမချူ ကေုာံ ပလေဝ်ပလေတ်:''' အစာသုတေသနတအ် ချူ လိက်ပရေင် ညံင်ရဴ မပတိုန် ဂျာနေဝ်ကီုရ။

၂။ '''ပွမပတိုန် (Upload):''' ပတိုန် လိက်ဂှ် ဇရေင် သာဗါ မကိတ်ညဳ ကုဘာသာရပ်ဇကု။

၃။ '''ပရေင်စၟဳစၟတ် သဇိုင် (Screening):''' ကမ္မတဳ သာဗါတအ် စၟဳစၟတ်ရံင် ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism) ကေုာံ အန္တရာယ် သာမညတအ်ရ (ဏအ်ဂှ် Peer review ဟွံသေင်)။

၄။ '''ပွမပ္တိတ် (Posting):''' အပ္ဍဲ ၂၄-၄၈ နာဍဳ၊ လိက်ဂှ် တိတ်ကၠုင်တုဲ ကလိဂွံ မဂၞန် စၟတ်သမ္တီ [[DOI]] ရ။

၅။ '''ပွမကလေင်စၟဳစၟတ် (Versioning):''' ညးချူလိက်တအ် ကလေင်ပလေဝ် (Update) လိက်ဍေဟ်တအ် ကြဴနူ ကလိဂွံ ကသပ်လညာတ်တုဲ မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Sever |first=R. |display-authors=etal |year=2019 |title=bioRxiv: the preprint server for biology |journal=bioRxiv |doi=10.1101/833400}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ တၞဟ်ခြာ ကု ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Differences from Peer Review) ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် ကဵု ဂျာနေဝ် ပရေင်ပညာ
|-
! လက္ခဏာ
! လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)
! ဂျာနေဝ် မဒုင်လဝ် Peer Review
|-
| '''အခိင် (Time)''' || ပြဟ်လောန် (အပ္ဍဲ မွဲၜါတ္ၚဲ မာန်) || လအ် (ဂိတု ကဵု သၞာံ ဒးကေတ်)
|-
| '''ပရေင်စၟဳစၟတ် (Review)''' || စၟဳစၟတ် သဇိုင် ညိညဟေင် (No formal peer review) || စၟဳစၟတ် ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ် နကဵု တၠပညာ
|-
| '''င္ၚုဟ်မး (Cost)''' || မသက္ကုင္ၚုဟ်တန် သွက်ညးချူ ကဵု ညးဗှ် || ညးဗှ် ဒးရာန် (Subscription) ဟွံသေင်မ္ဂး ညးချူ ဒးကဵုသြန် (APC)
|-
| '''အခေါင်ဗၠးဝး (Access)''' || ပံက်လဒိုဟ် အလုံအိုတ်သီု (100% Open Access) || ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ (Open Access ကဵု Paywall)
|-
| '''ယုံကြည်မှု (Trust)''' || ဒးစွံ သတိ (ဟွံဒုင်လဝ် စၟဳစၟတ်ဏီ) || ပတှ်ေစမာန် ဂၠိုင် (ဒုင်လဝ် စၟဳစၟတ်တုဲ)
|}

== ၅။ ဖိုလ်ခိုဟ် ကေုာံ အကျိုးဂုဏ်ဂမၠိုင် (Benefits and Advantages) ==
ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ်ဂှ် ကဵုဖိုလ် ခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
* '''ပရေင်ပြဟ် (Speed):''' တင်ဂၠာဲဆဵုတၟိတအ် စိုပ်ညးလောက ပြဟ်ပြဟ်။
* '''ပွမစၟတ်သမ္တီ အခေါင် (Establishing Priority):''' ညးချူလိက်တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် အခေါင် &quot;အဲ ဂၠာဲဆဵုလဝ် ကိုပ်ကၠာ&quot; နကဵု လိက်ဏအ်မာန် (ဟွံဒးဖေက် ညးတၞဟ် ဂၠာဲဆဵု ကၠာ အခိင်ဒးမင် ဂျာနေဝ်)။
* '''ကလိဂွံ ကသပ်လညာတ် (Early Feedback):''' ညးတၞဟ် ဗှ်တုဲ ကဵုကသပ်မာန်တုဲ၊ ပလေဝ်ပလေတ် လိက် ညံင်ဂွံခိုဟ်တိုန် ကိုပ်ကၠာ ဟွံပတိုန် ဂျာနေဝ် မာန်ရ။
* '''အခေါင်ဗၠးဝး (Visibility):''' မၞိဟ်ဗှ်ဂၠိုင်တုဲ ပရေင်နိဿဲ (Citations) လေဝ် သၠုင်တိုန်မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Fraser |first=N. |display-authors=etal |year=2020 |title=The evolving role of preprints in the dissemination of COVID-19 research and their impact on the science communication landscape |journal=PLOS Biology |volume=19 |issue=4 |pages=e3000959 |doi=10.1371/journal.pbio.3000959}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ပြသၞာ ကေုာံ အရာမဒးသတိဂမၠိုင် (Challenges and Concerns) ==
ၜိုန်ရ ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ပြသၞာလေဝ် နွံဒၟံင်ကီုရ။ အဓိက ပြသၞာဂှ် ဒှ် '''ပရေင်ဟွံမဲ ဍာ်ဒကေဝ် (Lack of Quality Control)''' ရ။ ဟိုတ်နူ ဟွံဒုင်လဝ် စၟဳစၟတ်တုဲ၊ လိက်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် နွံကဵု ဒေတာ မဟွံဍာံပြ မာန်ရ။ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲအခိင် ယဲကိုဗစ်-၁၉ (COVID-19) မ္ဂး၊ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် မဆေင်ကဵု ဂဥုဲလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ပရိုင် (Media) တအ် ကေတ်တုဲ လလောင်တြး ဗၠေတ်ဗၠေတ်တုဲ ဒှ်အန္တရာယ် ကုညးဍုင်ကွာန် မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kwon |first=D. |year=2020 |title=How swamped preprint servers are blocking bad coronavirus research |journal=Nature |volume=581 |issue=7807 |pages=130–131 |doi=10.1038/d41586-020-01394-6}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ပလက်ဖံင် အဓိကဂမၠိုင် (Major Preprint Platforms) ==
ပလက်ဖံင် သာဗါ မပ္တိတ် လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် အဓိကတအ်ဂှ် -
* '''arXiv:''' မွဲမပြာကတ်အိုတ် ကေုာံ တြေံအိုတ်၊ စွံအာရီု လ္တူ ရူပဗေဒ၊ သင်္ချာ ကေုာံ ကောန်ပျူတာ သိပ္ပံ။
* '''bioRxiv:''' သွက် ဇဳဝဗေဒ (Biology)။
* '''medRxiv:''' သွက် ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Medicine)။
* '''SSRN / SocArXiv:''' သွက် ဘာသာရပ် မဆေင်ကဵု မၞိဟ် (Social Sciences)။
* '''ChemRxiv:''' သွက် ဓါတုဗေဒ (Chemistry)&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Penfold |first=N. |last2=Polka |first2=J. |year=2020 |title=Technical and social issues influencing the adoption of preprints in the life sciences |journal=PLOS Genetics |volume=16 |issue=4 |pages=e1008565 |doi=10.1371/journal.pgen.1008565}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ကဏ္ဍမတၞဟ်ခြာ အလိုက်ဘာသာရပ် (Disciplinary Differences) ==
ပရေင်ဒုင်တဲ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ်မွဲကဵုမွဲ ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု လောက ရူပဗေဒ ကေုာံ သင်္ချာ မ္ဂး ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဒှ် အခိုက်အလိုက် ဓမ္မတာ မွဲရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု လောက ဂဥုဲ (Medical sciences) မ္ဂး ညးတအ် ဒးစွံသတိ ဗွဲမလောန်ရ၊ မုဟိုတ်ရောဟီုမ္ဂး တင်ဂၠာဲဆဵု မဟွံဒုင်လဝ် စၟဳစၟတ်တအ်ဂှ် ယဝ်ရ စကာ ပ္ဍဲအရာ လွဳယဲမ္ဂး အန္တရာယ် နွံမာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=O'Shea |first=J. |last2=Bhakta |first2=S. |year=2020 |title=Preprints in Medicine: Are they safe? |journal=The Lancet |volume=396 |issue=10255 |pages=876 |doi=10.1016/S0140-6736(20)31804-0}}&lt;/ref&gt;။ လၟုဟ်မ္ဂး ဘာသာရပ် မဆေင်ကဵု မၞိဟ် (Social Sciences) တအ်လေဝ် စဒုင်တဲကၠုင်ဒၟံင်ရ။

== ၉။ ပရေင်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ မူဝါဒ (Ethics and Policies) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=FjI1E2qN-t8 ပရူ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် ကေုာံ အခေါင်ဗၠးဝး ပ္ဍဲ YouTube]

သာဗါ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် တအ် နွံကဵု သၞောဝ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် မချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ ညးချူလိက်တအ် သ္ဒးပစၟတ်သမ္တီ (Declare) ဒဒှ်ရ ဒေတာဍေဟ်တအ်ဂှ် ဍာံပြ၊ ဟွံမဲ ကုပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် သြဇာ (Conflict of Interest) ကေုာံ ဂွံလဝ် အခေါင် နူ ကမ္မတဳ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Ethics Committee) သွက် သုတေသန မဆေင်ကဵု မၞိဟ် ရ။ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် မွဲမွဲ ယဝ်ရ ထေင်ကေတ် ဒှ်အန္တရာယ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗၠေတ်ယောင်ဒၟံင်မ္ဂး၊ ညးချူ ဟွံသေင်မ္ဂး သာဗါတအ် နွံအခေါင် နုက်ပတိတ် (Withdraw) ဍေဟ် မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=COPE discussion document on Preprints |url=https://publicationethics.org/resources/discussion-documents/preprints |publisher=Committee on Publication Ethics |access-date=2026-06-22}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ အနာဂတ် လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Future of Preprints) ==
ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး၊ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprints) ကဵု ဂျာနေဝ် ပရေင်ပညာ တအ်ဂှ် ဒှ်အာ သၞောတ် မပံင်စပ် (Integrated system) မွဲ မာန်ရ။ ဥပမာ လၟုဟ်မ္ဂး နွံကဵု &quot;Overlay journals&quot; မဒှ် ဂျာနေဝ် မဟွံပ္တိတ် လိက်တၟိ ဆဂး ကလေင်ကေတ် လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် နူ arXiv တုဲ သ္ပကဵု Peer review ကေုာံ ကဵု စၟတ်သမ္တီ ဍာ်ဒကေဝ်ရ။ တုဲပၠန် နကဵု အရီုအဗင် AI တအ်ဂှ် ပရေင်စၟဳစၟတ် သဇိုင် လ္တူ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ်တအ် ပြဟ်တိုန် ကေုာံ ချိုတ်ပၠိုတ်တိုန် မာန်တုဲ ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာဂှ် ယှုက်ယှောအ်ဟွံမဲ (Transparent) ကေုာံ ပံက်လဒိုဟ် ဂၠိုင်တိုန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kaiser |first=J. |year=2017 |title=The preprint dilemma |url=https://archive.org/details/science_2017-09-29_357_6358/page/1344 |journal=Science |volume=357 |issue=6358 |pages=1344–1349 |doi=10.1126/science.357.6358.1344}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန
|title = [[သိပ္ပံ သုတေသန]] ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် ပ္တိတ်လိက်ပညာ
|listclass = hlist
|list1 =
* '''လၟေင်ကမၠောန် သုတေသန:''' [[သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ]]
* [[ပရေင်စမ်ၜတ်]]
* [[ဒေတာ]]
* [[စရင်အင်]]
|list2 =
* '''ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic Publishing):''' [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
* [[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]
* [[လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)]]
* [[Open Access]]
|list3 =
* '''ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ:''' [[ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)]]
* [[Conflict of interest]]
* [[Bibcode]]
* [[DOI]]
}}

[[Category:သိပ္ပံ သုတေသန]]
[[Category:ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ]]
[[Category:ပညာ]]
[[Category:သုတေသန]]</text>
      <sha1>8kdraql1vc0prqisw11ci0iresb5cqf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ISBN</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11287</id>
    <revision>
      <id>56668</id>
      <parentid>55686</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:48:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21033" sha1="bxoyp6gn5pikfknpcl9dhw5090bbwqf" xml:space="preserve">'''ISBN''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''International Standard Book Number''' (ဂၞန်စၟတ်သမ္တီ လိက်အုပ် အလုံဂၠးကဝ်) ဟီုဂှ် ဒှ် မဂၞန် စၟတ်သမ္တီ ဗွဲမတန်ကြန် မစကာ သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ လိက်အုပ်ဂမၠိုင် ဗွဲမလောဲသွာ ပ္ဍဲကဵု လောကပရေင်ပ္တိတ်လိက် ကေုာံ တိုက်ဗှ်လိက် အလုံဂၠးကဝ်ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် လိက်အုပ် မပ္တိတ်လလောင်တြးလဝ် နကဵု ဗီုပြင် မတၞဟ်ခြာ (ဥပမာ - လိက်အုပ်ခိုင်င် (Hardcover)၊ လိက်အုပ်ဓမ္မတာ (Paperback)၊ ကေုာံ လိက်အဳဘုတ် (E-book)) တအ်ဂှ် နွံကဵု မဂၞန် ISBN မတၞဟ်ခြာလဝ် ရေင်သကအ်ရ။ သၞောတ် ISBN ဏအ်ဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ် နူကဵု သၞာံ ၁၉၇၀ တုဲ လၟုဟ်မ္ဂး ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု မဂၞန် (၁၃) မ ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ နဲကဲတွက်၊ ကေုာံ ပရေင်စကာ ISBN ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ISBN (International Standard Book Number)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:EAN-13-ISBN-13.svg|250px|ဗါကုဒ် ISBN-13]]&lt;br/&gt;''ဗီုပြင် ဗါကုဒ် (Barcode) သွက် ဂၞန် ISBN-13''
|-
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
| မဂၞန်စၟတ်သမ္တီ သွက် လိက်အုပ် အလုံဂၠးကဝ်
|-
! စၟတ်သမ္တီ စံညိင်
| ISO 2108
|-
! ညးခၞံဗဒှ် ကိုပ်ကၠာ
| Gordon Foster (သၞာံ ၁၉၆၅ - SBN)
|-
! သၞာံ မစပ္တိတ်
| ၁၉၇၀ (ISBN-10)
|-
! ပြံင်လှာဲ စကာ ISBN-13
| ၁ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၀၇
|-
! ဂကောံအုပ်ဓုပ် အဓိက
| [[w:International ISBN Agency|International ISBN Agency]]
|-
! လဒက်ပတန်
| ၅ သ္ကုတ် (Prefix, Group, Registrant, Publication, Check digit)
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ပ္ဍဲကဵု လောက ပရေင်သွံရာန် လိက်အုပ် ကေုာံ တိုက်ဗှ်လိက် (Libraries) တအ်မ္ဂး၊ လိက်အုပ် မဂၠိုင်ကဵု ပြကိုဋ်တအ်ဂှ် ညံင်ဟွံဂွံ ထုဲကြာန် ရေင်သကအ်ဂှ် ဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော်လောန်ရ。 ယဝ်ရ ဂၠာဲဆ လိက်က္ဍိုပ် (Title) ဟွံသေင်မ္ဂး ယၟုအစာချူလိက် (Author) ဓဝ်မ္ဂး တုပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ် နွံမာန်ရ။ သွက်ဂွံ သှ်ပသောင် ပြသၞာဏအ်တုဲ ဂကောံစံညိင် ဂၠးကဝ် (ISO) တအ် ခုတ်ဗဒှ်လဝ် '''ISBN''' ရ။ ISBN မွဲမ္ဂး ဍေဟ် စၞောန်ထ္ၜးကဵု လိက်အုပ်မွဲအုပ်၊ ညးမပ္တိတ်လိက်မွဲတၠ၊ ကေုာံ ဒေသ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာမအရေဝ် မွဲ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ ဍေဟ်ဂှ် တုပ်ညံင်ရဴ မဂၞန် မှတ်ပုံတင် သွက် လိက်အုပ်တအ် ကီုရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=What is an ISBN? |url=https://www.isbn-international.org/content/what-isbn |publisher=International ISBN Agency |access-date=2026-06-23 |accessdate=2026-06-23 |archivedate=2016-10-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161013011746/https://www.isbn-international.org/content/what-isbn }}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် ဂၞန်စၟတ်သမ္တီ လိက်အုပ်ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု သၞာံ ၁၉၆၅ ကာလ ပါမောက္ခ အင်္ဂလာန် ဂေါဒေန် ဖေါသတာ (Gordon Foster) မခၞံဗဒှ် သၞောတ် SBN (Standard Book Numbering) မနွံ ၉-မ သွက် ကမ္မဏဳသွံလိက် WHSmith ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Foster |first=G. |year=1966 |title=Standard Numbering in the Book Trade |journal=The Bookseller |pages=2024–2026}}&lt;/ref&gt;။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၀ ဂှ် ဂကောံ ISO (International Organization for Standardization) တအ် ထပ်ဗပေင်စုတ် မဂၞန် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဍုင်တုဲ ပ္တိတ်လလောင်တြး နဒဒှ် '''ISBN-10''' (ဂၞန် ၁၀-မ) သၟဝ် စံညိင် ISO 2108 ရ။ လက္ကရဴဏအ် ဟိုတ်နူ လိက်အုပ် ပ္တိတ်ဂၠိုင်ကၠုင်လောန်တုဲ မဂၞန် ၁၀-မ ဂှ် ဟွံရုံဂပ်တုဲ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၁ ဇာန်နဝါရဳ သၞာံ ၂၀၀၇ ဂှ် ပြံင်လှာဲစကာကၠုင် သၞောတ် '''ISBN-13''' မနွံ ဂၞန် ၁၃-မ စဵုကဵု အခိင်လၟုဟ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bradley |first=P. |year=2008 |title=The Advanced Internet Searcher's Handbook |publisher=Facet Publishing |isbn=978-1856046022}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လဒက်ပတန် ဂၞန် ISBN-13 (Structure of an ISBN-13) ==
လၟုဟ်မ္ဂး ဂၞန် ISBN သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု မဂၞန် ၁၃ မ တုဲ ပါ်လဝ် ၅ သ္ကုတ် နကဵု ဍံက် (Hyphen) ရ။ ဥပမာ - `978-3-16-148410-0` မ္ဂး-

၁။ '''က္ဍိုပ် (Prefix Element):''' မဂၞန် ၃ မ။ ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် စကာ `978` ဟွံသေင်မ္ဂး `979` ရ (ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် စၟတ်သမ္တီ သွက် လိက်အုပ် ပ္ဍဲ သၞောတ် EAN)။

၂။ '''ဂကောံစၟတ်သမ္တီ (Registration Group Element):''' စၞောန်ထ္ၜးကဵု ဍုင်၊ ဒေသ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာမအရေဝ်။ ဥပမာ `0` ကဵု `1` ဂှ် သွက် ဘာသာအင်္ဂလိက်၊ `3` ဂှ် သွက် ဘာသာဂျာမာန်။

၃။ '''ညးမပ္တိတ်လိက် (Registrant Element):''' မဂၞန် စၟတ်သမ္တီ သွက် တိုက်ပ္တိတ်လိက် (Publisher) မွဲမွဲ။ ယဝ်ရ တိုက်ပ္တိတ်လိက်ဂှ် ဇၞော်မ္ဂး မဂၞန်ဏအ် ဂၠေအ်ရ။

၄။ '''မဂၞန် လိက်အုပ် (Publication Element):''' စၟတ်သမ္တီ သွက် လိက်က္ဍိုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗီုပြင် မပ္တိတ် (ဥပမာ Hardcover, PDF) ရ။

၅။ '''ဂၞန်စၟတ် (Check Digit):''' မဂၞန် လက္ကရဴအိုတ် မွဲမ သွက်ဂွံ စၟတ်ရံင် ဒဒှ်ရ ဂၞန် မဂၠိုင်ကဵု မ ကိုပ်ကၠာတအ်ဂှ် ဍာံ/ဟွံဍာံ (တွက်လဝ် နကဵု သင်္ချာ) ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Anatomy of a 13-digit ISBN |url=https://www.isbn-international.org/content/anatomy-13-digit-isbn |publisher=International ISBN Agency |access-date=2026-06-23 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ သၞောတ် ဂၞန် ၁၀-မ ကဵု ၁၃-မ (10-digit vs 13-digit Systems) ==
ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၂၀၀၇ ဂှ် စကာကၠုင် ISBN-10 ရ။ ဍေဟ်တအ် ဟွံမဲ ကဵု က္ဍိုပ် `978` တုဲ ပါ်လဝ် ၄ သ္ကုတ်ဟေင်ရ။
* '''ISBN-10:''' `0-306-40615-2`
* '''ISBN-13:''' `978-0-306-40615-7`
သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ နူ ၁၀ မ ကဵု ၁၃ မ ဂှ် လောဲသွာလောန်ရ။ ဆထပ်စုတ် `978` ပ္ဍဲဂတတုဲ ကလေင်တွက် ဂၞန်စၟတ် (Check digit) လက္ကရဴအိုတ်ဂှ်မ္ဂး ကလိဂွံ ISBN-13 မာန်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ISBN-10 တအ်ဂှ် ဟွံပ္တိတ်ယျကီုလေဝ်၊ လိက်တြေံတအ်ဂှ် ဆက်စကာဒၟံင် ၜါဗီု သီုဖအိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Rosen |first=J. |year=2005 |title=The ISBN-13 transition |url=https://archive.org/details/sim_publishers-weekly_2005-04-11_252_15/page/24 |journal=Publishers Weekly |volume=252 |issue=15 |pages=24–26}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ နဲကဲ တွက် ဂၞန်စၟတ် (Calculation of the Check Digit) ==
ဂၞန်စၟတ် (Check digit) ဂှ် ဒှ် နဲကဲ သင်္ချာ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်ဗၠေတ်ယောင် ကာလ တက်စုတ် မဂၞန် ပ္ဍဲကောန်ပျူတာရ။
* '''သွက် ISBN-10 (Modulo 11):''' တွက်လဝ် နကဵု သၞောတ် Modulo 11 ရ။ ဂၞန်စၟတ်ဂှ် ဒှ်မာန် နူ 0 စဵုကဵု 9 ကေုာံ `X` (X ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် 10 ပ္ဍဲ လပ်တေန်) ရ။
* '''သွက် ISBN-13 (Modulo 10):''' တွက်လဝ် နကဵု သၞောတ် Modulo 10 ရ။ ဂၞန် မွဲမ ကဵု မွဲမ တအ်ဂှ် ပံင်စုတ်လဝ် နကဵု ပရေင်ပၟဝ် 1 ကဵု 3 ပြံက်ပြေက် ရေင်သကအ်ရ။ ဥပမာ - ဂၞန်ပထမ x 1 + ဂၞန်ဒုတိယ x 3 + ဂၞန်တတိယ x 1 ... စဵုကဵု အိုတ်တုဲ တွက်ရံင် နကဵု Modulo 10 မ္ဂး ကလိဂွံ ဂၞန်စၟတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=ISBN Check Digit Calculator |url=https://www.isbn.org/ISBN_check_digit_calculator |publisher=Bowker |access-date=2026-06-23 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ပရေင်ပ္တိတ် ကေုာံ ဂကောံအုပ်ဓုပ် (Issuance and Administration) ==
ISBN တအ်ဂှ် အုပ်ဓုပ်လဝ် နကဵု '''International ISBN Agency''' မနွံ ဒတန် ပ္ဍဲ လာန်ဒါန် (London) ရ။ ဆဂး ညးတအ် ဟွံပ္တိတ်ကဵု ညးချူလိက် ဟွံသေင်မ္ဂး တိုက်ပ္တိတ်လိက် တအ် တိုက်ရိုက်ရ။ ညးတအ် ကဵုလဝ် အခေါင် ကု အေဂျေန်သဳ ဆေင်စပ်ကဵု ဍုင် (National ISBN Agencies) မနွံ ၜိုတ် ၁၅၀ ဍုင် ပြင်င်ရ။
ဥပမာ - ပ္ဍဲ အမေရိကာန် မ္ဂး ဂကောံ Bowker ဒှ်ညးပ္တိတ်ကဵုရ။ ပ္ဍဲဍုင်မြန်မာမ္ဂး ရုင်စာပေဗိမာန် (Sarpay Beikman) မနွံသၟဝ် ဌာနဝန်ဇၞော် ပရေင်လလောင်ပရိုင် တအ် ဒှ်ညးအုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပ္တိတ်ကဵု ISBN သွက် လိက်အုပ် မပ္တိတ် ပ္ဍဲဍုင်မြန်မာ သီုဖအိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Gillespie |first=T. |year=2021 |title=Publishing and the Book Trade |publisher=Routledge |isbn=978-0367468164}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ လွပ် ကေုာံ အကျိုးဂုဏ်ဂမၠိုင် (Applications and Benefits) ==
ISBN ဂှ် နွံကဵု အကျိုးဂုဏ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု လောကနာနာ-
* '''သွက် ပရေင်သွံရာန်:''' ကာလ သွံရာန် လိက် ပ္ဍဲကဵု ဘာကုတ် (Barcode scanner) မ္ဂး လောဲသွာလောန်ရ။
* '''သွက် တိုက်ဗှ်လိက် (Libraries):''' သွက်ဂွံ စုတ်စရင် (Cataloging) လိက်အုပ် ကေုာံ ဂၠာဲလိက် ပ္ဍဲ စရင် MARC 21 လောဲသွာ။
* '''သွက် ညးချူလိက် ကဵု တိုက်ပ္တိတ်လိက်:''' လိက်အုပ်ဇကု ဂွံစိုပ် အလုံဂၠးကဝ်တုဲ ပ္ဍဲ Amazon ကေုာံ Goodreads တအ်လေဝ် ဂၠာဲဆဵု လောဲသွာရ။
* '''ပရေင်နိဿဲ:''' ကာလ ချူ လိက်သုတေသနမ္ဂး နိဿဲကဵု ISBN ဂှ် ကဵု ညးဗှ်တအ် ဂၠာဲဆဵု လိက်အုပ် ဇေတ်တ်မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kasdorf |first=W. |year=2003 |title=The Columbia Guide to Digital Publishing |publisher=Columbia University Press |pages=440–445 |isbn=978-0231124997}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ပွမပတောအ်ၜတ် ကု သင်္ကေတ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with other Identifiers) ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် ISBN ကု သင်္ကေတ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပ္တိတ်လိက် တၞဟ်ဂမၠိုင်
|-
! သင်္ကေတ
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
! လွပ် အဓိက ကေုာံ အရာမစၟတ်သမ္တီ
|-
| '''ISBN''' || International Standard Book Number || သွက် လိက်အုပ် (Books, Monograph) မပ္တိတ် မွဲဝါဓဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၞပ်မွဲမွဲ။
|-
| '''[[w:ISSN|ISSN]]''' || International Standard Serial Number || သွက် လိက်ဂျာနေဝ် ကေုာံ မဂ္ဂဇြေန် (Serials) မပ္တိတ်ဒၟံင် လၟိုန်ကာလ (ဥပမာ မွဲဂိတု မွဲဝါ)။
|-
| '''[[DOI]]''' || Digital Object Identifier || သွက် လိက်ပရေင် ပရေင်ပညာ (Academic articles)၊ အရာဒဳဂျဳတယ်၊ ကေုာံ ဒေတာ။
|-
| '''[[Bibcode]]''' || Astrophysics Data System Code || သွက် လိက်သုတေသန ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ ရူပဗေဒ။
|-
| '''ISMN''' || International Standard Music Number || သွက် ဒွက် ကေုာံ လိက်အခိုက်ဒွက် (Printed music)။
|}

== ၉။ ပြသၞာ ကေုာံ အရာမဒးသတိဂမၠိုင် (Challenges and Limitations) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=R9j0D_Qk2u0 ပရူ ဗီုလဵု ဂၞန် ISBN ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲ YouTube]

ၜိုန်ရ ISBN ဂှ် ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ပြသၞာလ္ၚဵု နွံဒၟံင်ကီုရ။ 

၁။ '''င္ၚုဟ်မး:''' ပ္ဍဲကဵု ဍုင်လ္ၚဵုတအ်မ္ဂး သွက်ဂွံ အာတ် ISBN မွဲမဂှ် ဒးကဵု သြန် င္ၚုဟ်က္ဍင်ရ (ဥပမာ ပ္ဍဲ အမေရိကာန် မ္ဂး မွဲမ ၜိုတ် $125)။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အခက်အခုဲ သွက် ညးမပ္တိတ်လိက် နကဵုအလဵုဇကု (Self-publishers) တအ်ရ။ 

၂။ '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင်:''' လိက်အုပ် မွဲအုပ်ဓဝ် ယဝ်ရ ပ္တိတ် နကဵု PDF မွဲဗီု၊ EPUB မွဲဗီု၊ ကေုာံ လိက်အုပ်ဓမ္မတာ မွဲဗီုမ္ဂး သ္ဒးအာတ် ISBN ၃ မ တၞဟ်ခြာရ။ ဏအ်ဂှ် ဖန်ကဵု ညံင်ဂွံ ယှုက်ယှောအ် မာန်ရ။

၃။ '''ဟွံမဲကဵု ဒၞာဲဒတန် (No location data):''' ဍေဟ် ဟွံတုပ် ကဵု DOI တုဲ ဍေဟ် ဟွံစၞောန်ထ္ၜးကဵု ဒၞာဲ URL ပ္ဍဲ အေန်တာနေတ် မချိုတ်ပၠိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Squires |first=C. |year=2007 |title=Marketing Literature: The Making of Contemporary Writing in Britain |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1403994011}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future) ==
ISBN ဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် ကြောမ်ဇုတ် သွက် လောကပရေင်ပ္တိတ်လိက် လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ တုဲ၊ စဵုကဵု ခေတ် ဒဳဂျဳတယ် လၟုဟ်လေဝ် ဍေဟ် ဆက်လက် ကိစ္စဇၞော်ဒၟံင်ဏီရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး ယဝ်ရ လိက်အဳဘုတ် (E-books) ကေုာံ လိက်ရမ္သာင် (Audiobooks) တအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဂၠိုင်တိုန်မ္ဂး သၞောတ် ISBN ဏအ် လေဝ် သ္ဒးဇၞော်မောဝ် ပလေဝ်ပလေတ် ဗီုပြင် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ပရေင်လွပ် ဒဳဂျဳတယ် ဂမၠိုင်ရ။ ဆဂး အလုံမွဲ ဂၠးကဝ် ဒုင်တဲလဝ်တုဲတုဲတုဲ ISBN ဂှ် ဆက်တန်တဴအာ နဒဒှ် မဂၞန် စၟတ်သမ္တီ လိက်အုပ် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် လၟိုန်ကာလရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Future of the ISBN |url=https://www.iso.org/news/2014/10/Ref1893.html |publisher=International Organization for Standardization (ISO) |access-date=2026-06-23 }}{{Dead link|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန
|title = ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ပရေင်ပညာ၊ စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ
|listclass = hlist
|list1 =
* '''သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီဂမၠိုင် (Identifiers):''' [[ISBN]]
* [[DOI]]
* [[Bibcode]]
* [[w:ISSN|ISSN]]
* [[w:ORCID|ORCID]]
|list2 =
* '''ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic Publishing):''' [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
* [[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]
* [[လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)]]
* [[w:Open access|Open Access]]
|list3 =
* '''ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ ပြသၞာ:''' [[ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)]]
* [[w:Academic integrity|Academic integrity]]
* [[w:Conflict of interest|Conflict of interest]]
}}

[[Category:ISBN]]
[[Category:သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ]]
[[Category:ပရေင်ပ္တိတ် လိက်]]
[[Category:လိက်အုပ်]]</text>
      <sha1>bxoyp6gn5pikfknpcl9dhw5090bbwqf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11288</id>
    <revision>
      <id>56641</id>
      <parentid>55449</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:16:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19918" sha1="7dollsokx6miew8u6vs718l7182uret" xml:space="preserve">'''ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Scientific journal|Scientific journal]]) ဟီုဂှ် ဒှ် လိက်ဂျာနေဝ် မပ္တိတ်လလောင်တြးဒၟံင် လၟိုန်အခိင် သွက်ဂွံ ဗၟံက်ထ္ၜး ကေုာံ ပါ်ပရအ် တင်ဂၠာဲဆဵု တၟိတၟိ ပ္ဍဲကဵု လောက သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန ဂမၠိုင်ရ။ ဂျာနေဝ် သိပ္ပံတအ်ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲအဓိက သွက် အစာသုတေသနတအ် ဂွံပ္တိုန်ထ္ၜး ကမၠောန်ဍေဟ်တအ် ဇရေင် ဂကောံတၠပညာ ဂၠးကဝ်ရ။ ညံင်ဂွံ ပါ်ခြာ ကု မဂ္ဂဇြေန် ဓမ္မတာတအ်မာန်ဂှ်၊ လိက်ပရေင် မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် သိပ္ပံတအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် သ္ဒးတတ်ကၠောအ် လၟေင်ကမၠောန် [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]] သွက်ဂွံ သ္ပဒတန် ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ ပရေင်တပ်တး ကိုပ်ကၠာ ဟွံပ္တိတ်ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးကဵု ပရူ ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ဂကူနာနာ ကေုာံ ပြသၞာ ပ္ဍဲကဵု လောက ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ (Scientific Journal)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Philosophical_Transactions_Volume_1_frontispiece.jpg|200px|Philosophical Transactions]]&lt;br/&gt;''မုက်လိက် ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက် ဂျာနေဝ် Philosophical Transactions မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၆၅''
|-
! တမ်မူလ
| သၞာံ ၁၆၆၅ (ပြင်သေတ် ကဵု အင်္ဂလာန်)
|-
! အဓိက တင်ရန်တၟအ်
| ပွမပ္တိတ်လလောင်တြး တင်ဂၠာဲဆဵု သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန
|-
! လၟေင်ကမၠောန် အဓိက
| [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
|-
! လဒက်ပတန် လိက်
| သၞောတ် IMRAD (Intro, Methods, Results, Discussion)
|-
! စံညိင် ၜတ်ကၞာတ်
| ဇြဟတ် ဓရောတ် (Impact Factor - IF)
|-
! သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ
| [[w:ISSN|ISSN]] သွက် ဂျာနေဝ်, [[DOI]] သွက် လိက်ပရေင်
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် [[သိပ္ပံ သုတေသန]] မ္ဂး၊ သုတေသနမွဲ ကၠောန်တုဲဒှ်အာကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဟွံလလောင်တြး ပ္တိတ် ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ မ္ဂး ကမၠောန်ဂှ် ဟွံဍိုက်ပေင်ဏီရ။ ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ဂှ် ဒှ် &quot;စၟတ်တမ်ဝင်&quot; (Archive) သွက် ကွတ်ပညာ ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ အစာသုတေသနတအ် ဗှ် ဂျာနေဝ် သွက်ဂွံ တီ ဇမၞော်မောဝ် တၟိအိုတ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တင်နိဿဲ သွက် သုတေသန ဍေဟ်တအ်ရ။ ဂျာနေဝ်တအ်ဏအ်ဂှ် အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပ္တိတ် နူကဵု ဂကောံတၠပညာ (Academic societies)၊ တက္ကသိုလ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကုမ္ပဏဳ ပ္တိတ်လိက် ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု Elsevier, Springer Nature ကေုာံ Wiley တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Meadows |first=A. J. |year=1998 |title=Communicating Research |publisher=Academic Press |isbn=978-0124874152}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ဂှ် စတမ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၆၆၅ ပ္ဍဲဍုင်ဥရဝ်ပ ရ။ ပ္ဍဲ ဂိတုဇာန်နဝါရဳ သၞာံ ၁၆၆၅ ဂှ် ဂျာနေဝ် ပြင်သေတ် မနွံယၟု ''[[w:Journal des sçavans|Journal des sçavans]]'' တိတ်ကၠုင် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဂိတုမာတ် ဂှ် ဂျာနေဝ် အင်္ဂလာန် ''[[w:Philosophical Transactions of the Royal Society|Philosophical Transactions of the Royal Society]]'' မအုပ်ဓုပ် နကဵု Henry Oldenburg တိတ်ကၠုင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ် လိက်တအ်ဂှ် ဒှ်ဆ ပရေင်ချူလလောင်တြး ဓမ္မတာရ၊ ဆဂး ပ္ဍဲ လပါ်လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဏအ်ဂှ် သၞောတ် Peer review ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ဂျာနေဝ်တအ်ဂှ် ဒှ်ကၠုင် ဌာန်စၟတ်သမ္တီ ဍာ်ဒကေဝ် သိပ္ပံ မစှ်ေသၞောတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kronick |first=D. A. |year=1976 |title=A History of Scientific &amp; Technical Periodicals: The Origins and Development of the Scientific and Technical Press, 1665-1790 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0810808447}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်စၟဳစၟတ် (Peer Review Mechanism) ==
အရာ မပါ်ခြာလဝ် ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ကဵု မဂ္ဂဇြေန် ဓမ္မတာဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]] ရ။ ကာလ အစာသုတေသန ပတိုန် လိက်ပရေင်မွဲမ္ဂး-

၁။ ညးဒါန် '''(Editor):''' စၟဳစၟတ် ကိုပ်ကၠာ ယဝ်ကိတ်ညဳ ကု ဂျာနေဝ်။

၂။ '''ညးစၟဳစၟတ် (Reviewers):''' အစာတၠပညာ ၂-၃ တၠ (မနွံ လညာတ်တုပ်သၟဟ်) ဗှ်တုဲ ပါ်ပါဲ လဒက်ပတန်၊ ဒေတာ၊ ကေုာံ ယုတ္တိဗေဒ လိက်ဂှ်။

၃။ '''တင်သ္ဂုတ်သွာတ် (Decision):''' ဒုင်တဲ (Accept)၊ ပလေဝ် (Revise)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တးပါဲ (Reject) ရ။

သၞောတ်ဏအ်ဂှ် စဵုဒၞာကဵု ညံင် လိက်သုတေသန မဟွံမဲ ဍာ်ဒကေဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး မလီလာန်လဝ်တအ် ဟွံဂွံ တိတ်အာ ဇရေင် ညးဍုင်ကွာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Weller |first=A. C. |year=2001 |title=Editorial Peer Review: Its Strengths and Weaknesses |publisher=Information Today, Inc. |isbn=978-1573871006}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ လဒက်ပတန် လိက်ပရေင် (Structure of an Article) ==
လိက်ပရေင် သုတေသန ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သၞောတ် '''IMRAD''' ရ-
* '''I - Introduction (နိဒါန်):''' ပြသၞာ မုရော? မုဟိုတ် သုတေသနဏအ် ဒးကၠောန်ရော?
* '''M - Methods (နဲကဲ):''' ဗီုလဵု ကၠောန်လဝ် ပရေင်စမ်ၜတ်ရော? (ညံင်ညးတၞဟ် ဂွံကလေင်ကၠောန် ဗက်မာန်)။
* '''R - Results (သွဟ်):''' မု ညာတ်ဆဵုလဝ်ရော? (စကာ သ္ၚိအင် ကေုာံ ဂရပ် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဒေတာ)။
* '''A - And'''
* '''D - Discussion (ပရေင်သဳကၠဳ):''' သွဟ်တအ်ဂှ် မု အဓိပ္ပါယ် နွံရော? ဗီုလဵု ဆက်စပ် ကု လိက်တြေံတအ်ရော?
ပါဲနူဂှ် သီု ပါလုပ် လိက်ခမၞောန် (Abstract) ကေုာံ စရင်နိဿဲ (References) သီုဖအိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Sollaci |first=L. B. |last2=Pereira |first2=M. G. |year=2004 |title=The introduction, methods, results, and discussion (IMRAD) structure: a fifty-year survey |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-medical-library-association_2004-07_92_3/page/364 |journal=Journal of the Medical Library Association |volume=92 |issue=3 |pages=364–367 |pmid=15243643}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ စံညိင် ၜတ်ကၞာတ် (Metrics and Impact Factor) ==
သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဒဒှ်ရ ဂျာနေဝ် မွဲ ခိုဟ် ဟွံခိုဟ်ဂှ် ညးတအ် စကာ စံညိင် နာနာသာ်ရ။ 
* '''Impact Factor (IF):''' မတွက်ပ္တိတ် နူကဵု Clarivate Analytics ရ။ ဍေဟ် တွက်ကေတ် လၟိဟ် လိက်မဒးဒုင် နိဿဲ (Citations) ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ်ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် ကု လၟိဟ် လိက်မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံၜါ မတုဲကၠုင်ရ။ ဂျာနေဝ် IF သၠုင်မ္ဂး ဍာ်ဒကေဝ် သၠုင်ရ။
* '''h-index:''' စံညိင် မၜတ်ကၞာတ် သီု လၟိဟ်လိက် ကေုာံ လၟိဟ် မနိဿဲ ညးမွဲတၠ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂျာနေဝ်မွဲ။
* '''SCImago Journal Rank (SJR):''' ၜတ်ကၞာတ် နူကဵု ဒေတာဗိသ် Scopus တုဲ ရံင်ကဵု ပရေင်အာသဇိုင် (Prestige) ဂျာနေဝ် မနိဿဲလဝ်တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Garfield |first=E. |year=2006 |title=The history and meaning of the journal impact factor |url=https://archive.org/details/sim_jama_2006-01-04_295_1/page/90 |journal=JAMA |volume=295 |issue=1 |pages=90–93 |doi=10.1001/jama.295.1.90}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ဂကူ ဂျာနေဝ်နာနာ (Types of Journals) ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် ဂကူ ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ
|-
! ဂကူ ဂျာနေဝ်
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ ဂျာနေဝ်
|-
| '''Multidisciplinary (နာနာဘာသာရပ်စပ်)''' || လိက်ပရေင် နူကဵု ဘာသာရပ်စပ် သိပ္ပံ နာနာ ပါလုပ်ရ။ || ''Nature'', ''Science'', ''PNAS''
|-
| '''Specialized (ဘာသာရပ်စပ် တၞဟ်ခြာ)''' || စွံအာရီု လ္တူ ဘာသာရပ်စပ် ဍောတ်တ် မွဲဟေင်။ || ''The Lancet'' (ဂဥုဲ), ''Astrophysical Journal'' (နက္ခတ်)
|-
| '''Mega-journals (ဂျာနေဝ် ဇၞော်)''' || ဒုင်တဲ လိက်သီုဖအိုတ် ယဝ်ရ နဲကဲစမ်ၜတ် ဍာံပြ (ဟွံရံင် ပရေင်တၟေင်)။ || ''[[w:PLOS One|PLOS One]]'', ''Scientific Reports''
|-
| '''Review Journals (ဂျာနေဝ် ကလေင်သရောပ်)''' || ဟွံပ္တိတ် သုတေသန တၟိ၊ ဆဂး သရောပ်ကဵု လိက်ပရေင်တြေံ ဗွဲမဂၠိုင်။ || ''Annual Reviews'', ''Cochrane Database''
|}

== ၇။ ပရေင်ပ္တိတ် အခေါင်ဗၠးဝး (Open Access Publishing) ==
အခိုက်တြေံမ္ဂး ဂျာနေဝ်တအ်ဂှ် ညးဗှ်လိက် (ဟွံသေင်မ္ဂး တက္ကသိုလ်) တအ် ဒးကဵုသြန် (Subscription/Paywall) သွက်ဂွံ ဗှ် လိက်သုတေသနရ။ ဆဂး လၟုဟ်မ္ဂး ပရေင်ချဳဒရိုင် '''Open Access (OA)''' ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ OA မ္ဂး လိက်သုတေသန သီုဖအိုတ်ဂှ် ညးလဵုမွဲဟွံဟီု ဗှ် ကေုာံ ဒံင်လုက် ဗွဲမဗၠးၜး မာန်ရ။ သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ပ္ဍဲ OA မ္ဂး ဗွဲမဂၠိုင် ညးချူလိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဌာန်သြန်ထံက်ပင်တအ် သ္ဒးကဵု သြန် မကော်စ Article Processing Charge (APC) ဇရေင် ညးမပ္တိတ်ဂျာနေဝ် ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Suber |first=P. |year=2012 |title=Open Access |publisher=MIT Press |isbn=978-0262517638}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ပြသၞာ ကေုာံ ဂျာနေဝ် ပလီုပလာ် (Challenges and Predatory Journals) ==
ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲခေတ် Open Access ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကတဵုဒှ် '''Predatory journals (ဂျာနေဝ် ပလီုပလာ်)''' ရ။ ဂျာနေဝ် တအ်ဏအ်ဂှ် ညးတအ် ဟွံစွံအာရီု လ္တူ ဍာ်ဒကေဝ် Peer review ရ၊ ညးတအ် မိက်ဂွံ ကလိဂွံ သြန် APC နူကဵု ညးချူလိက် ဟေင်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ လိက်သုတေသန မဟွံမဲ ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ လိက်ပတောအ်တအ် တိတ်ကၠုင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ တုဲပၠန် ပြသၞာမွဲပၠန်ဂှ် ဒှ် &quot;Reproducibility crisis&quot; (ပရေင်စမ်ၜတ် မကလေင်ကၠောန် ဟွံဂွံ) ပ္ဍဲကဵု လိက်မပ္တိတ်လဝ်တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Beall |first=J. |year=2012 |title=Predatory publishers are corrupting open access |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-09-13_489_7415/page/179 |journal=Nature |volume=489 |issue=7415 |pages=179 |doi=10.1038/489179a}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ကိရိယာ ကေုာံ သၞောတ်စၟတ်သမ္တီ (Tools and Identifiers) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=3q-yXbZlGkM ပရူ ဗီုလဵု ဂၠာဲ လိက် ဂျာနေဝ် ပ္ဍဲ YouTube]

လောက ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ခေတ်လၟုဟ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် လ္တူ သၞောတ် ဒဳဂျဳတယ် အလုံအိုတ်သီုရ-
* '''[[DOI]] (Digital Object Identifier):''' သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ သွက် လိက်ပရေင် မွဲမွဲ ညံင်ဟွံဂွံ ကၠေအ်လီု လ္တူ အေန်တာနေတ်။
* '''ISSN (International Standard Serial Number):''' မဂၞန် စၟတ်သမ္တီ သွက် ဂျာနေဝ်။
* '''ORCID:''' သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ သွက် အစာသုတေသန တၠဂုဏ် (Author ID)။
* '''Databases:''' ဒေတာဗိသ် ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု Web of Science, Scopus, ကေုာံ PubMed တအ်ဂှ် ပကောံကဵု စရင် လိက်ပရေင် နူကဵု ဂျာနေဝ် နာနာ သွက်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု လောဲသွာရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=About DOI |url=https://www.doi.org/ |publisher=International DOI Foundation |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ အနာဂတ် ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ (Future of Scientific Journals) ==
ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ တအ် ပြံင်လှာဲအာ ဂၠိုင်မာန်ရ။ ပရေင်စကာ '''[[လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)]]''' တအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ၊ တင်ဂၠာဲဆဵုတအ်ဂှ် တိတ်စိုပ် ညးဍုင်ကွာန် ပြဟ်နူ ဂျာနေဝ် မာန်ရ။ တုဲပၠန် ကွတ်ပညာ တၠပညာနိမိတ် (AI) ဂှ်လေဝ် ပါလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် Peer review ကေုာံ ပွမစၟတ်သမ္တီ [[ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)]] ရ။ ဂျာနေဝ် လ္ၚဵုတအ်ဂှ် လၟုဟ် စကာကၠုင် &quot;Interactive articles&quot; မကဵုအခေါင် ညးဗှ်လိက်တအ် ပံက်ရံင် ဒေတာ ကေုာံ ဂရပ် ဗွဲမချဳဒရိုင် ပ္ဍဲကဵု လိက်ဂှ် လောဲလောဲမာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Priem |first=J. |year=2013 |title=Scholarship: Beyond the paper |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-03-28_495_7442/page/437 |journal=Nature |volume=495 |issue=7442 |pages=437–440 |doi=10.1038/495437a}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန
|title = [[သိပ္ပံ သုတေသန]] ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် ပ္တိတ်လိက်ပညာ
|listclass = hlist
|list1 =
* '''လၟေင်ကမၠောန် သုတေသန:''' [[သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ]]
* [[ပရေင်စမ်ၜတ်]]
* [[ဒေတာ]]
* [[စရင်အင်]]
|list2 =
* '''ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic Publishing):''' [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
* [[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]
* [[လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)]]
* [[Open Access]]
|list3 =
* '''ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ:''' [[ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)]]
* [[Conflict of interest]]
* [[Bibcode]]
* [[DOI]]
}}

[[Category:ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]
[[Category:ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ]]
[[Category:သိပ္ပံ သုတေသန]]
[[Category:လိက်ပတ်]]</text>
      <sha1>7dollsokx6miew8u6vs718l7182uret</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11291</id>
    <revision>
      <id>56691</id>
      <parentid>55549</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T23:27:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19340" sha1="0hls4r1any2f73h7ddwe11stjk8qlr3" xml:space="preserve">'''ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Academic publishing|Academic publishing]]) ဟီုဂှ် ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် မကၠောန်ပ္တိတ် လလောင်တြးကဵု လိက်သုတေသန၊ ဂျာနေဝ် ပရေင်ပညာ၊ ပြကိုဟ်၊ ကေုာံ လိက်အုပ် သိပ္ပံ ဂမၠိုင် ညံင်ဂွံ စိုပ်အာ ဇရေင် ဂကောံတၠပညာ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်တအ်ရ။ လၟေင်ကမၠောန်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဇုတ်စၞိန် အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် [[သိပ္ပံ သုတေသန]] ရ။ မုဟိုတ်ရောဟီုမ္ဂး သုတေသနမွဲ ကၠောန်တုဲကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဟွံပ္တိတ် လလောင်တြး လ္တူစင် ဂျာနေဝ်မ္ဂး သုတေသနဂှ် ဟွံဍိုက်ပေင်ဏီရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် ပရူ ဝင်၊ လၟေင်ကမၠောန်၊ သၞောတ် Open Access ကေုာံ ပြသၞာဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ (Academic Publishing)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Peer review diagram.png|250px|လၟေင်ကမၠောန် ပ္တိတ်လိက်]]&lt;br/&gt;''လၟေင်ကမၠောန် အဓိက ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ မဒးတတ်ကၠောအ် သၞောတ် Peer Review''
|-
! တမ်မူလ
| သၞာံ ၁၆၆၅ (ဥရဝ်ပ)
|-
! အဓိက တင်ရန်တၟအ်
| ပွမစၟတ်သမ္တီ ကေုာံ လလောင်တြး တင်ဂၠာဲဆဵု သုတေသန
|-
! ဂကူ လိက် အဓိက
| [[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]၊ လိက်အုပ် ပညာ၊ လိက်ကောန်ဖရက်
|-
! ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်အိုတ်ဂမၠိုင်
| Elsevier, Springer Nature, Wiley, Taylor &amp; Francis
|-
! လၟေင်ကမၠောန် အဓိက
| [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
|-
! စံညိင် ၜတ်ကၞာတ်
| Impact Factor, h-index, [[Altmetrics]]
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ ဂှ် ဒှ် တြင် အဓိက သွက်ဂွံ ပါ်ပရအ် ဗဟုသုတ တၟိတၟိ လ္တူဂၠးတိဏအ်ရ။ အစာသုတေသန၊ ကွးဘာ ပါရဂူ (Ph.D. students)၊ ကေုာံ တၠပညာတအ်ဂှ် ကၠောန်သုတေသနတုဲမ္ဂး၊ တင်ဂၠာဲဆဵု ဍေဟ်တအ်ဂှ် ညံင်ဂွံ တပ်တး ကေုာံ နွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ်မာန် သ္ဒးပ္တိတ် ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်အုပ် ပရေင်ပညာ ရ။ ပရေင်ဏအ်ဂှ် နွံကဵု လၟေင်ကမၠောန် မတឹងဂြတ်တုဲ ဒးကေတ် အခိင် ဗွဲမလအ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်ဇၞော်မွဲ မနွံကဵု င္ၚုဟ်မး ဘဳလဳယာန် ဒဝ်လာ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Thompson |first=J. B. |year=2005 |title=Books in the Digital Age: The Transformation of Academic and Higher Education Publishing in Britain and the United States |publisher=Polity Press |isbn=978-0745634784}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ ဂှ် စတမ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၁၇ ပ္ဍဲအခိင် ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဗီုကဵု ''Philosophical Transactions of the Royal Society'' ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲဍုင်လာန်ဒါန် ရ။ ကိုပ်ကၠာတေအ် လိက်တအ်ဂှ် ပ္တိတ် နကဵု ဂကောံတၠပညာ (Learned societies) တအ် သွက်ဂွံ ပါ်ပရအ် လညာတ် ဇကုကဵုဇကု သၟးရ။ ဆဂး ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ တုဲ သြန်ထံက်ပင် သုတေသန ဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ၊ ကုမ္ပဏဳ ပုဂ္ဂလိက ဇၞော်ဇၞော်တအ် လုပ်ကၠောန်ကၠုင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဏအ်တုဲ၊ ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ ဂှ် ဒှ်အာ ကမၠောန် ပရဝ်ဖက်ရှေန်နယ် ဇၞော်မွဲရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Fyfe |first=A. |display-authors=etal |year=2017 |title=Untangling Academic Publishing: A history of the relationship between commercial interests, academic prestige and the circulation of research |journal=Zenodo |doi=10.5281/zenodo.546100}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်ပ္တိတ်လိက် (The Publishing Process) ==
လၟေင်ကမၠောန် ပ္တိတ် လိက်သုတေသနမွဲဂှ် ဒးတတ်ကၠောအ် ကဆံင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
၁။ '''ချူလိက် (Writing):''' ညးချူလိက် ပြင်ဆင် လိက်မူကြမ်း (Manuscript)။
၂။ '''ပတိုန်လိက် (Submission):''' ပတိုန် ဇရေင် ဂျာနေဝ် မကိတ်ညဳ။
၃။ '''အယ်ဒဳတာ စၟဳစၟတ် (Editorial Screening):''' အယ်ဒဳတာ ရံင် ဒဒှ်ရ လိက်ဂှ် ကိတ်ညဳ ကု ဂျာနေဝ် ဟွံကိတ်ညဳ။
၄။ '''Peer Review:''' ပလံင်ဏာ ဇရေင် ညးစၟဳစၟတ် (Reviewers) ၂-၃ တၠ။
၅။ '''ကလေင်ပလေဝ် (Revision):''' ညးချူလိက် ပလေဝ်ပလေတ် အတိုင် တင်ပါ်ပါဲ။
၆။ '''ဒုင်တဲ ကေုာံ ပ္တိတ် (Acceptance &amp; Publication):''' လိက်ဂှ် စိုပ်အာ ကဆံင် ဖျေဟ်ဒၞာဲ (Typesetting)၊ စၟတ်သမ္တီ [[DOI]] တုဲ ပ္တိတ်လလောင်တြးရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Albert |first=T. |year=2007 |title=Winning the Publications Game: The Smart Way to Write Your Paper and Get It Published |publisher=Radcliffe Publishing |isbn=978-1846192210}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (The Peer Review System) ==
ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် ([[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)|Peer review]]) ဂှ် ဒှ် ကောန်သော် အဓိက သွက် ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ ရ။ သၞောတ်ဏအ် ရီုဗင်ကဵု ညံင်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ဒေတာ ကေုာံ လဒက်ပတန် သုတေသနဂှ် တပ်တး ဍာံပြ ရ။ 
* '''Single-blind:''' ညးစၟဳစၟတ် တီ ယၟု ညးချူ (ဆဂး ညးချူ ဟွံတီ)။
* '''Double-blind:''' သီုၜါလပါ် ဟွံတီ ယၟု ရေင်သကအ် (စဵုဒၞာ ပရေင်အဂတိ)။
* '''Open review:''' ယၟု သီုၜါလပါ် ပံက်လဒိုဟ်လဝ်ရ။

== ၅။ ပရေင်ပ္တိတ် အခေါင်ဗၠးဝး (Open Access Publishing) ==
အခိုက်တြေံမ္ဂး ညးဗှ်လိက်တအ် သ္ဒးကဵု သြန် သွက်ဂွံ ဗှ် လိက်ဂျာနေဝ် (Paywall) ရ။ ဆဂး လၟုဟ်မ္ဂး ပရေင် '''Open Access (OA)''' ဂှ် ပြာကတ်ကၠုင်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် ဂကူ Open Access (OA) ဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ OA
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ်
! ညးလဵု ဒးကဵုသြန်ရော?
|-
| '''Gold OA''' || လိက်ဂှ် ပ္တိတ် ပ္ဍဲ ဂျာနေဝ် တုဲ ပံက်လဒိုဟ်လဝ် ဗွဲမဗၠးၜး လၟိုန်။ || ညးချူလိက် (ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာ) ဒးကဵု သြန် APC (Article Processing Charge)။
|-
| '''Green OA''' || ညးချူလိက် ကေတ် မူကြမ်း (Post-print) တုဲ ပတိုန်စွံ ပ္ဍဲကဵု ဝေပ်သာက် တက္ကသိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး Repository ဗၠးၜး။ || ဟွံဒးကဵုသြန် (ဆဂး ဒးမင် အခိင် Embargo ကၠာ)။
|-
| '''Diamond/Platinum OA''' || လိက်ဂှ် ပံက်လဒိုဟ်လဝ် ဗွဲမဗၠးၜးတုဲ၊ သီု ဟွံဒးကဵုသြန် APC ။ || ဂကောံတၠပညာ ဟွံသေင်မ္ဂး တက္ကသိုလ် ထံက်ပင်လဝ် သြန်။
|}
&lt;ref&gt;{{cite book |last=Suber |first=P. |year=2012 |title=Open Access |publisher=MIT Press |isbn=978-0262517638}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ မဝ်ဒယ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကုမ္ပဏဳ ပ္တိတ်လိက် (Business Models and Publishers) ==
ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ ဂှ် နွံကဵု မဝ်ဒယ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မတၟေင်လောန်ရ။ အလဵုအသဳ ထံက်ပင်သြန် သွက် သုတေသန၊ အစာသုတေသနတအ် ချူလိက် ကေုာံ စၟဳစၟတ်ကဵု သက္ကုသြန်တာလျိုင်၊ ဆဂး ကုမ္ပဏဳ ပ္တိတ်လိက်တအ် ကေတ် အခေါင်ပိုင်ပြဳတုဲ ကလေင်သွံ ကု တက္ကသိုလ်တအ် နကဵု င္ၚုဟ်မး မသၠုင်လောန်ရ။ &quot;Big 5&quot; (Elsevier, Springer Nature, Wiley, Taylor &amp; Francis, ကေုာံ Sage) တအ်ဂှ် ထိင်ဒဝ်လဝ် အလုံမွဲ ဗွိုက်ဖျာတုဲ နွံကဵု ပရဲ (Profit margins) သၠုင်နူကဵု ကုမ္ပဏဳ Google ကဵု Apple ဏီရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Larivière |first=V. |display-authors=etal |year=2015 |title=The Oligopoly of Academic Publishers in the Digital Era |journal=PLOS ONE |volume=10 |issue=6 |pages=e0127502 |doi=10.1371/journal.pone.0127502}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ပြသၞာ ကေုာံ ဂျာနေဝ် ပလီုပလာ် (Challenges and Predatory Publishing) ==
ပြသၞာ အဓိက ပ္ဍဲကဵု လောကဏအ်ဂှ် -
* '''[[w:Publish or perish|Publish or perish]]:''' ဒးပ္တိတ်လိက် ဂၠိုင်ဂၠိုင် ဟေင် ဂွံတိုန် ကဆံင် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍာ်ဒကေဝ် လိက် စှ်ေကၠုင်ရ။
* '''[[w:Predatory publishing|Predatory Journals]]:''' ဂျာနေဝ် ပလီုပလာ် တအ်ဂှ် ညးတအ် ဟွံကၠောန် Peer review ဇေတ်ဇေတ်၊ ညးတအ် မိက်ဂွံ ကလိဂွံ သြန် APC နူကဵု ညးချူလိက် ဟေင်ရ။
* '''Reproducibility Crisis:''' လိက်သုတေသန ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ကလေင်စမ်ၜတ် ဗက် မ္ဂး သွဟ် ဟွံတုပ် ကတဵုဒှ်ဒၟံင်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Beall |first=J. |year=2012 |title=Predatory publishers are corrupting open access |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-09-13_489_7415/page/179 |journal=Nature |volume=489 |issue=7415 |pages=179 |doi=10.1038/489179a}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ အခေါင်ပိုင်ပြဳ ကေုာံ လာင်ဇြေန် (Copyright and Licensing) ==
ပ္ဍဲအခိုက်တြေံမ္ဂး ညးချူလိက်တအ် သ္ဒးထပက်စၟတ်တဲ ပအပ်ပြာပ် အခေါင်ပိုင်ပြဳ (Copyright transfer agreement) ဇရေင် ကုမ္ပဏဳ ပ္တိတ်လိက် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ ညးချူလိက် အလဵုဇကုလေဝ် ကလေင်စကာ လိက်ဇကု ပ္ဍဲ ဝေပ်သာက်တၞဟ် ဟွံဂွံ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲခေတ် Open Access လၟုဟ်မ္ဂး၊ ညးတအ် စကာ လာင်ဇြေန် '''Creative Commons (CC)''' ဗီုကဵု CC-BY ရ။ ဏအ်ဂှ် ကဵုအခေါင် ကုညးချူလိက် မင်မွဲလဝ် အခေါင်ပိုင်ပြဳတုဲ ညးလဵုမွဲဟွံဟီု ကလေင်စကာ ကေုာံ ပါ်ပရအ် လိက်ဂှ် မာန်ရ (ယဝ်ရ ကဵု တင်နိဿဲ မဍာံပြမ္ဂး)&lt;ref&gt;{{cite web |title=About The Licenses |url=https://creativecommons.org/licenses/ |publisher=Creative Commons |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ စံညိင် ၜတ်ကၞာတ် ကေုာံ ဒေတာ (Metrics and Bibliometrics) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=L5rVH1KGBCY ပရူ Impact Factor ကေုာံ စံညိင် ၜတ်ကၞာတ် ပ္ဍဲ YouTube]

သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ အကျိုးသက်ရောက်မှု လိက်ပရေင်တအ်ဂှ် စကာ နဲကဲ Bibliometrics ရ-
* '''Impact Factor (IF):''' ၜတ်ကၞာတ် လၟိဟ် မၞိဟ်နိဿဲလဝ် ဂျာနေဝ် မွဲမွဲ။
* '''h-index:''' ၜတ်ကၞာတ် ဍာ်ဒကေဝ် အစာသုတေသန မွဲတၠ (ဥပမာ h-index 10 မ္ဂး၊ လိက်ညး ၁၀ ပိုဒ်ဂှ် ဒးဒုင် နိဿဲလဝ် အောန်အိုတ် ၁၀ ဝါ)။
* '''Altmetrics:''' စံညိင် တၟိ မၜတ်ကၞာတ် လၟိဟ် မၞိဟ်ပါ်ပရအ် ပ္ဍဲ Social media, ပရိုင် ကေုာံ မၞိဟ်ဒံင်လုက်လဝ် လိက်ဂှ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Priem |first=J. |display-authors=etal |year=2010 |title=Altmetrics: A manifesto |url=http://altmetrics.org/manifesto/ |access-date=2026-06-23 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421202555/http://altmetrics.org/manifesto/ |date=2016-04-21 }}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (Future and Transformations) ==
အနာဂတ် ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ ဂှ် ပြံင်လှာဲဒၟံင် ဗွဲမမောတ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ပရေင်စကာ '''[[လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)]]''' ဗီုကဵု arXiv ဟွံသေင်မ္ဂး bioRxiv ဂှ် ကတဵုဒှ် အခိုက်အလိုက် ဓမ္မတာ မွဲရ။ တုဲပၠန် ကွတ်ပညာ တၠပညာနိမိတ် (AI) လေဝ် ရီုဗင်ကၠုင် ပ္ဍဲအရာ ပွမချူလိက်၊ စၟဳစၟတ် လိက် ကေုာံ ဂၠာဲ စၟတ်သမ္တီ ဒေတာပတောအ် တအ်ရ။ သၞောတ်ဝ် '''Open Science''' မအာတ်မိက် ညံင်ဂွံ ပါ်ပရအ် ဒေတာ (Open data) ကေုာံ ကိုဒ် (Open code) သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒှ်ကၠုင် ဂၠံင်တရဴ အဓိက သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ပညာ မဟွံမဲ ကုအဂတိ ကေုာံ ယှုက်ယှောအ်ဟွံမဲ ပ္ဍဲကဵု လောက သိပ္ပံ ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Tennant |first=J. P. |display-authors=etal |year=2016 |title=The academic, economic and societal impacts of Open Access: an evidence-based review |journal=F1000Research |volume=5 |pages=632 |doi=10.12688/f1000research.8460.3}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန
|title = [[သိပ္ပံ သုတေသန]] ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် ပ္တိတ်လိက်ပညာ
|listclass = hlist
|list1 =
* '''လၟေင်ကမၠောန် သုတေသန:''' [[သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ]]
* [[ပရေင်စမ်ၜတ်]]
* [[ဒေတာ]]
* [[စရင်အင်]]
|list2 =
* '''ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ:''' [[ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ]]
* [[ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]
* [[ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review)]]
* [[လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint)]]
* [[Open Access]]
|list3 =
* '''ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ:''' [[ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism)]]
* [[Conflict of interest]]
* [[Bibcode]]
* [[DOI]]
}}

[[Category:ပရေင်ပ္တိတ် လိက်ပညာ]]
[[Category:သိပ္ပံ သုတေသန]]
[[Category:ပညာ]]
[[Category:ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>0hls4r1any2f73h7ddwe11stjk8qlr3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သွိဇြာလာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11293</id>
    <revision>
      <id>56576</id>
      <parentid>55457</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:31:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25813" sha1="cos7bt0gii1wopxz2gm1jsxh2ys32r0" xml:space="preserve">'''သွိဇြာလာန်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Switzerland|Switzerland]]) နကဵု ယၟုအလုံအလောက် '''ကွန်ဖေတ်ဒရေရှေန် သွိသ်''' (Swiss Confederation) ဂှ် ဒှ် ဍုင်မနွံ ပ္ဍဲကဵု လဒေါဝ်၊ ပလိုတ်၊ ကေုာံ သၠုင်ကျာ ဥရဝ်ပ ရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် ဍုင်မနွံ သၞောတ်ဖက်ဒရယ် ဖြပဗလစ် (Federal republic) မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ခရိုင် (Cantons) ၂၆ ခရိုင်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဒိုဟ်သၠုင်ကျာဂှ် ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကု [[အဳတလဳ]]၊ ဒိုဟ်ပလိုတ်ဂှ် ဆက်ကဵု [[ပြင်သေတ်]]၊ ဒိုဟ်သၟဝ်ကျာဂှ် ဆက်ကဵု [[ဂျာမနဳ]]၊ ကေုာံ ဒိုဟ်ဗၟံက်ဂှ် ဆက်ကဵု [[အဝ်သတြဳယျာ]] ကေုာံ [[w:Liechtenstein|လစ်တန်စတိုင် (Liechtenstein)]] တအ်ရ။ သွိဇြာလာန် ဂှ် ပထဝဳ နွံကဵု ဒဵုအာလ်ပ် (Alps)၊ ကရောင်ဒဵု ဂျူရာ (Jura) ကေုာံ ကုန်းပြင်မြင့် လဒေါဝ်တအ်ရ။ ဍုင်ဇၞော်ဂှ် ဒှ် ဘာန် (Bern) တုဲ ဍုင်မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ မနွံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိကဂှ် ဒှ် ဇူးရစ် (Zürich) ကေုာံ ဂျနဳဗာ (Geneva) ရ။

{| class=&quot;infobox geography vcard&quot; style=&quot;width: 22em; font-size: 88%; text-align: left;&quot;
|+ style=&quot;font-size: 1.25em; font-weight: bold;&quot; | ကွန်ဖေတ်ဒရေရှေန် သွိသ် &lt;br&gt; Swiss Confederation
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | 
{| style=&quot;width:100%; text-align:center; background:none;&quot;
|-
| [[File:Flag of Switzerland (Pantone).svg|120px|border|အလာံ ဍုင်သွိဇြာလာန်]]&lt;br/&gt;[[အလာံ]]
| [[File:Coat of arms of Switzerland.svg|80px|Coat of arms of Switzerland]]&lt;br/&gt;[[တဆိပ်ဍုင်]]
|}
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | '''တွဟ်ဍုင်:''' ''Unus pro omnibus, omnes pro uno''&lt;br/&gt;(&quot;မွဲ သွက် သီုဖအိုတ်၊ သီုဖအိုတ် သွက် မွဲ&quot;)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | [[File:Europe-Switzerland.svg|250px|ဒၞာဲဍုင် သွိဇြာလာန် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ]]
|-
! ဍုင်ဇၞော်
| [[ဘာန် (Bern)]]
|-
! ဍုင်ဇၞော်အိုတ်
| [[ဇူးရစ် (Zürich)]]
|-
! ဘာသာစကား ရုင်
| ဂျာမာန်, ပြင်သေတ်, အဳတလဳ, ရဝ်မာန်ယှ်
|-
! အလဵုအသဳ
| ဒဳမဝ်ကရေသဳ တိုက်ရိုက် သၞောတ်ဖက်ဒရယ်
|-
! လၟိဟ်မၞိဟ် (၂၀၂၃)
| ၈,၉၀၂,၃၀၈ တၠ
|-
! GDP (Nominal)
| $၉၀၅ ဘဳလဳယာန် (မရနုက်ကဵု ၂၀)
|-
! သြန်
| သွိသ် ဖရန့် (Swiss franc, CHF)
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
သွိဇြာလာန် ဂှ် ပြာကတ်ဒၟံင် နကဵု ပရေင်မံင်လဒေါဝ် (Armed neutrality) စတမ်နူ ဗွဝ်ကၠံ ၁၆ တေအ်ရ။ ဍုင်ဏအ်ဂှ် ဟွံကေင် ပါလုပ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ပထမ ကေုာံ ဒုတိယ ကီုရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင်မံင်လဒေါဝ်ဏအ်တုဲ၊ ဍုင်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲသဇိုင် သွက် ဂကောံ အလုံဂၠးကဝ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ဂကောံမဟာမိတ် ခရုက်ဗကေတ် ([[w:International Committee of the Red Cross|Red Cross]]) ကေုာံ ရုင်အဓိက ကုလသမဂ္ဂ (UN) ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ ရ။ ၜိုန်ရ နွံ ပ္ဍဲလဒေါဝ် ဥရဝ်ပ ကီုလေဝ်၊ သွိဇြာလာန် ဂှ် ဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု သမဂ္ဂဥရဝ်ပ (EU) ရ၊ ဆဂး ပါလုပ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဇုံရှေန်ဂေန် (Schengen Area) ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဥရဝ်ပ ဗွဲမဂၠိုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Church |first=C. H. |year=2004 |title=The Politics and Government of Switzerland |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0333692776}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ တမ်မူလ ယၟု (Etymology) ==
ယၟု အင်္ဂလိက် ''Switzerland'' ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု ယၟု ဍုင် &quot;Schwyz&quot; မဒှ် ခရိုင် မပံင်ကောံ ဒက်ပတန်လဝ် ဂကောံသဟဖက် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၉၁ ရ။ မအရေဝ်ဏအ် ဗွဲကြဴ ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် ''Schweizer'' (သဝိဇြာ) မစၞောန်ထ္ၜး ကောန်ဍုင် သီုဖအိုတ်ရ။ နကဵု ဘာသာ လပ်တေန်မ္ဂး ဍုင်ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ ''Confoederatio Helvetica'' (CH) ရ။ ယၟုဏအ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကု ဂကူ ဟဲလ်ဗဳတဳ (Helvetii) မဒှ် ဂကူသေလ်တစ် (Celtic) မမံင်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာလ်ပ် ကိုပ်ကၠာ ခေတ်ရောမ တေအ်ရ။ စဵုကဵုလၟုဟ် သင်္ကေတ ဍုင် ပ္ဍဲကဵု ဒိုမိန်အေန်တာနေတ် (.ch) ကေုာံ ပ္ဍဲ စၟတ်ကာတအ်ဂှ် စကာဒၟံင် `CH` ဏီရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Room |first=A. |year=2003 |title=Placenames of the World |publisher=McFarland &amp; Company |isbn=978-0786418145}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ဝင် (History) ==
ဝင် ဍုင်သွိဇြာလာန် ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ပရေင်ပံင်ကောံ ခရိုင်ဂမၠိုင်ရ။
* '''ဂကောံသဟဖက် တြေံ (Old Swiss Confederacy):''' ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၉၁ ဂှ် ခရိုင် ပိခရိုင် (Uri, Schwyz, ကေုာံ Unterwalden) ထပက်လဝ် စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် (Federal Charter of 1291) သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ စဵုဒၞာ ရေင်သကအ် နူကဵု အေန်ပါယာ ရောမ မသ္အးဇ္ၚး (Holy Roman Empire) ရ။
* '''ခေတ် ပြံင်လှာဲဘာသာ (Reformation):''' ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၆ ဂှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဘာသာ ခရေတ်ယာန် (Protestant Reformation) ကတဵုဒှ်လဝ် ဗွဲတၟေင် နူကဵု Zwingli ကဵု Calvin ပ္ဍဲ ဇူးရစ် ကဵု ဂျနဳဗာ တုဲ ဍုင်ဂှ် ဒးဒုင်ပါ်အာ လပါ် ကာသဝ်လေတ် ကဵု ပရဝ်တေတ်သတာန် ရ။
* '''ခေတ် နပိုလီယန် (Napoleonic Era):''' ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၈ ဂှ် ပၞာန် ပြင်သေတ် လုပ်သီကေတ်တုဲ ဒက်ပတန်လဝ် Helvetic Republic ရ။ ဆဂး ကြဴနူ နပိုလီယန် ကျအာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၅ မ္ဂး၊ သွိဇြာလာန် ကလေင်ကလိဂွံ အခေါင်ဗၠးၜး ကေုာံ ပရေင်မံင်လဒေါဝ် (Neutrality) နူကဵု ကောန်ဂရေတ် ဗဳယေန်နာ (Congress of Vienna) ရ။
* '''သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် သၞာံ ၁၈၄၈ (1848 Constitution):''' ကြဴနူ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် (Sonderbund War) မွဲလစုတ်တုဲ၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၄၈ ဂှ် ညးတအ် ခၞံဗဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် တၟိတုဲ ဒက်ပတန် ဍုင်ဖက်ဒရယ် (Federal state) မတန်ကြန် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Fahrni |first=D. |year=2003 |title=An Outline History of Switzerland: From the Origins to the Present Day |publisher=Pro Helvetia |isbn=978-3908102617}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
[[File:Matterhorn from Domhütte - 2.jpg|thumb|250px|ဒဵု [[w:Matterhorn|မာတ်တာဟံင် (Matterhorn)]] မဒှ် သင်္ကေတ ပထဝဳ သွိဇြာလာန်]]
သွိဇြာလာန် ဂှ် နွံကဵု အလုံဇမၞော် ၄၁,၂၈၅ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ ပါ်လဝ် ပထဝဳ အဓိက ပိ ဒၞာဲ-
၁။ '''ဒဵု အာလ်ပ် (Swiss Alps):''' နွံ လပါ်သၠုင်ကျာတုဲ ဍိုက်ကေတ် ၆၀% သွက် အလုံဍုင်ရ။ ဒဵုမသၠုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဒဵု Monte Rosa (၄,၆၃၄ မဳတာ) တုဲ ဒဵု မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် Matterhorn ရ။
၂။ '''ကုန်းပြင်မြင့် သွိသ် (Swiss Plateau):''' နွံ လဒေါဝ်ဍုင်တုဲ ဍိုက်ကေတ် ၃၀% ရ။ ဒၞာဲဏအ်ဂှ် မၞိဟ်မံင်ဂၠိုင်အိုတ် ကေုာံ နွံကဵု ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ရုင်စက်ဂမၠိုင်ရ။ ဍာ်ကၟာဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု Lake Geneva ကေုာံ Lake Constance တအ် နွံ ပ္ဍဲဒေသဏအ်ရ။
၃။ '''ဒဵု ဂျူရာ (Jura Mountains):''' နွံ လပါ် သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ် ကေုာံ ဍိုက်ကေတ် ၁၀% ရ။

ရာသဳဥတု ပ္ဍဲ သွိဇြာလာန် ဂှ် ဒှ် ရာသဳ ဥတု မဍိုန်ညေန် (Temperate) ကီုလေဝ်၊ ပြံင်လှာဲ ဗွဲမဇၞော် အလိုက် ဒၞာဲသမၠုင်ဒဵု ရ။ လပါ်သၠုင်ကျာ တကအ်ဒဵုတအ်ဂှ် ဂံက်တုဲ မံက်နွံလၟိုန်ကာလရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Geography of Switzerland |url=https://www.eda.admin.ch/aboutswitzerland/en/home/umwelt/geografie/geografie---fakten-und-zahlen.html |publisher=Federal Department of Foreign Affairs |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Government and Politics) ==
သွိဇြာလာန် ဂှ် နွံကဵု သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳ မတၟေင်လောန် မကော်စ '''ဒဳမဝ်ကရေသဳ တိုက်ရိုက် (Direct democracy)''' ရ။ ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် နွံ အခေါင် စောဒက ကေုာံ ပတိုန်လညာတ် လ္တူ သၞောဝ်ဥပဒေ နကဵု ပွမမာဲ ဆန္ဒညးဍုင်ကွာန် (Referendums) ရ။

* '''ကံင်သဳ ဖက်ဒရယ် (Federal Council):''' ဒှ် ဂကောံ အုပ်ဓုပ် အလဵုအသဳ ဇၞော်အိုတ်တုဲ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ညးစၞး ၇ တၠ ရ။ သမ္မတ ဍုင် (President of the Confederation) ဂှ် ရုဲစှ် နူကဵု ၇ တၠ ဏအ်တုဲ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် မွဲသၞာံ ရေင်သကအ်ရ။
* '''ပါလဳမာန် (Federal Assembly):''' နွံ ၜါ ကဏ္ဍ - ကံင်သဳ ကောန်ဂကူ (National Council) နွံ ၂၀၀ တၠ ကေုာံ ကံင်သဳ ခရိုင် (Council of States) နွံ ၄၆ တၠ ရ။
* '''ခရိုင် (Cantons):''' သွိဇြာလာန် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ၂၆ [[w:Cantons of Switzerland|ခရိုင် (Cantons)]] ရ။ ခရိုင် မွဲကဵုမွဲ နွံကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင်၊ ပါလဳမာန်၊ ကေုာံ ရုင်ဗစာ အလဵုဇကု ညံင်ရဴ ဍုင်သၟတ် မွဲကီုရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kriesi |first=H. |year=2005 |title=Direct Democratic Choice: The Swiss Experience |publisher=Lexington Books |isbn=978-0739110433}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သွိဇြာလာန် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ်သၠုင်အိုတ်၊ မတန်ကြန်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိဏအ် မွဲရ။ ၜိုန်ရ ဟွံမဲကဵု သယံဇာတ သဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ သွိဇြာလာန် ကလိဂွံ အောင်ဇၞး နကဵု ပရေင်ပညာ၊ ကွတ်ပညာ ကေုာံ ဝန်ဆောင်မှု မသၠုင်ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%;&quot;
|+ သ္ၚိအင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သွိဇြာလာန် (စရင် ၂၀၂၃)
|-
! စံညိင် (Indicator) !! လၟိဟ် (Value) !! ကဆံင် ဂၠးကဝ် (Global Rank)
|-
| GDP (Nominal) || $၉၀၅ ဘဳလဳယာန် || မရနုက်ကဵု ၂၀
|-
| GDP per capita || $၁၀၂,၈၆၅ || မရနုက်ကဵု ၂ (ကြဴနူ လပ်ဇြိမ်ဗံက်)
|-
| င္ၚုဟ် သြန်ဖရန့် (CHF) || 1 CHF ≈ 1.12 USD || -
|-
| ညးဟွံမဲ ကမၠောန် (Unemployment) || ၂.၀% || -
|}

'''ကဏ္ဍ အဓိကဂမၠိုင်:'''
* '''ဘဏ် ကေုာံ ပရေင်သြန်:''' ဍုင် ဇူးရစ် ကဵု ဂျနဳဗာ ဂှ် ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်သြန် ဂၠးကဝ်ရ။ ဘဏ် ဗီုကဵု UBS တအ် ပြာကတ်ရ။
* '''ဂဥုဲ (Pharmaceuticals):''' ကုမ္ပဏဳ ဗီုကဵု Novartis ကဵု Roche တအ် ဒှ် ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ လောကဂဥုဲ ရ။
* '''နာဍဳ:''' သွိဇြာလာန် ပြာကတ်လောန် ပ္ဍဲအရာ ပတိတ် နာဍဳ မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် သၠုင် (Luxury watches) ဗီုကဵု Rolex, Patek Philippe, ကေုာံ Swatch တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Switzerland - Economy |url=https://www.oecd.org/economy/switzerland-economic-snapshot/ |publisher=OECD |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဘာသာစကား (Demographics and Languages) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=q6bY2hXmD1s ပရူ ဘာသာစကား ပ္ဍဲ သွိဇြာလာန် ပ္ဍဲ YouTube]

သွိဇြာလာန် နွံ လၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် ၈.၉ ပြကောဋိ ရ။ အရာမတၟေင်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ပရေင်နာနာသာ် လပါ် ဘာသာစကား ရ။ ဍုင်ဏအ် နွံကဵု ဘာသာစကား ကောန်ဂကူ ပန် (၄) ဂကူ-
၁။ '''ဂျာမာန် (German):''' (၆၂%) - စကာဂၠိုင် ပ္ဍဲ လပါ် ဗၟံက်၊ သၟဝ်ကျာ ကေုာံ လဒေါဝ်။ ညးတအ် စကာ အခိုက်အရေဝ် သွိသ် ဂျာမာန် (Swiss German) ရ။
၂။ '''ပြင်သေတ် (French):''' (၂၃%) - စကာ ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ် (ဒေသ Romandy)။
၃။ '''အဳတလဳ (Italian):''' (၈%) - စကာ ပ္ဍဲ လပါ် သၠုင်ကျာ (ခရိုင် Ticino)။
၄။ '''ရဝ်မာန်ယှ် ([[w:Romansh language|Romansh]]):''' (၀.၅%) - ဘာသာစကား ရဝ်မာန် မစကာ ပ္ဍဲ ခရိုင် Graubünden ဟေင်ရ။

ပ္ဍဲ လပါ် ဘာသာ (Religion) မ္ဂး၊ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် ကာသဝ်လေတ် (Roman Catholic) ၜိုတ် ၃၄% တုဲ ပရဝ်တေတ်သတာန် (Protestant) ၂၂% ရ။ မၞိဟ် မဟွံယုံကြည် ဘာသာ (Irreligious) နွံ ၜိုတ် ၃၁% ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Languages of Switzerland |url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/en/home/statistics/population/languages-religions/languages.html |publisher=Swiss Federal Statistical Office |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ယေန်သၞာင် (Culture) ==
ယေန်သၞာင် သွိဇြာလာန် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပံင်စပ် အကြာ ယေန်သၞာင် အိမ်နီးချင်းဂမၠိုင် (ဂျာမာန်၊ ပြင်သေတ်၊ အဳတလဳ) ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဒဵုအာလ်ပ် (Alpine culture) ရ။ 
* '''အနုသုခုမ ကေုာံ စၞစ:''' သွိဇြာလာန် ပြာကတ် ပ္ဍဲ လပါ် ဍာ်တှ် ကေုာံ ဆံက်ကလက် (Swiss chocolate) ဗီုကဵု Lindt ကဵု Toblerone ရ။ စၞစ မပြာကတ်တအ်ဂှ် ဒှ် ဖောန်ဒူ (Fondue) ကဵု ရာက်ကလေတ် (Raclette) মစကာ ချဳသ် (Cheese) ရ။
* '''ပရေင်ဝေင်ဒြဟတ်:''' ပရေင်ဝေင်ဒြဟတ် မဆေင်ကဵု ဍာ်ကလောအ် ဗီုကဵု နှင်းလျှောစီး (Skiing) တအ်ဂှ် ဒှ် အရာ မၞိဟ်ဒးစိုတ် အိုတ်ရ။ တုဲပၠန် ဂၠံင်တရဴ တရဴတိုက် (Hiking) လေဝ် ပြာကတ်ရ။
* '''သိပ္ပံ ကေုာံ ပညာ:''' သွိဇြာလာန် ကလိဂွံလဝ် လာပ် နဝ်ဗဴ (Nobel Prize) ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ အစာသိပ္ပံ မပြာကတ် ဗီုကဵု [[w:Albert Einstein|အာလ်ဗတ် အာင်သတာင် (Albert Einstein)]] လေဝ် ဇၞော်မောဝ်လဝ် သီအဝ်ရဳ ညး ပ္ဍဲအခိင် မံင် ပ္ဍဲ ဘာန် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Steinberg |first=J. |year=2015 |title=Why Switzerland? |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1107106093}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပရေင်ဆက်စပ် ဍုင်သၟာင် ကေုာံ ပၞာန် (Foreign Relations and Military) ==
သွိဇြာလာန် ဂှ် မင်မွဲလဝ် ပဝ်လသဳ ပရေင်မံင်လဒေါဝ် (Neutrality) ဗွဲမတឹងဂြတ် စတမ်နူ သၞာံ ၁၅၁၅ တေအ်ရ။ ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံမဟာမိတ် ပၞာန်လဵုမွဲလေဝ် (ဥပမာ NATO) ရ။ သွိဇြာလာန် လုပ်လဝ် ကုလသမဂ္ဂ (UN) လက္ကရဴအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၂ ဟေင်ရ၊ ၜိုန်ရ ရုင် UN အဓိက နွံ ပ္ဍဲ ဂျနဳဗာ ကီုလေဝ်ရ။
ပၞာန် သွိဇြာလာန် (Swiss Armed Forces) ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သၞောတ် ကောန်ဍုင်ကွာန် ဒးလုပ်ပၞာန် (Conscription) ရ။ ကောန်တြုဟ် သီုဖအိုတ် မာန်အာယုက်မ္ဂး သ္ဒးလုပ် ကၠောန်တာလျိုင် ပၞာန်ရ။ ကြဴနူ တုဲတာလျိုင်မ္ဂး ကောန်ပၞာန်တအ် သ္ဒးဂိုင်သိပ်လဝ် လွဟ် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ဇကု သွက် အခိင်အရေးပေါ် ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Haltiner |first=K. W. |year=1998 |title=The Swiss Armed Forces and the changing security environment |url=https://archive.org/details/sim_armed-forces-and-society_fall-1998_25_1/page/35 |journal=Armed Forces &amp; Society |volume=25 |issue=1 |pages=35–52}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ သဇိုင်လဒက်ပတန် ကေုာံ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် (Infrastructure and Transport) ==
သွိဇြာလာန် ဂှ် နွံကဵု သၞောတ် ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် မခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိဏအ် ရ။ 
* '''ကွဳစက် (Railways):''' သၞောတ် ကွဳစက် ဖက်ဒရယ် (SBB/CFF/FFS) ဂှ် စကာ ကွဳစက် မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ်သၠုင် ကေုာံ အခိင်စှ်ေသၞောတ်အိုတ် ရ။ ဥမင် ကွဳစက် Gotthard Base Tunnel မနွံ ၅၇ ကဳလဝ်မဳတာ ဂှ် ဒှ် ဥမင် ကွဳစက် မဂၠိင်အိုတ် ကေုာံ ဇြိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။
* '''ဂၠံင်ကာ (Roads):''' သၞောတ် ဂၠံင် ဇၞော် (Autobahn) တအ် ဆက်စပ်လဝ် အလုံမွဲ ဍုင်ရ။
* '''စွမ်းအင် (Energy):''' စွမ်းအင် လျှပ်စစ် ပ္ဍဲ သွိဇြာလာန် ဂှ် ကၠုင်နူ ဍာ် (Hydroelectric) ၜိုတ် ၆၀% တုဲ၊ နူကဵု နျူကလဳယျာ (Nuclear) ၜိုတ် ၃၀% ရ။ ဍုင်ဏအ် ဖျေဟ်လဝ် သ္ဂုတ်သွာတ် ညံင်ဂွံ ဖအိုတ်ကၠေအ် ရုင်စက် နျူကလဳယျာ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mobility and Transport |url=https://www.eda.admin.ch/aboutswitzerland/en/home/infrastruktur/verkehr/verkehr---fakten-und-zahlen.html |publisher=Federal Department of Foreign Affairs |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ဥရဝ်ပ
|title = ဍုင် မနွံ ပ္ဍဲကဵု [[ဥရဝ်ပ]]
|listclass = hlist
|list1 =
* [[အယ်လ်ဗေးနီးယား]]
* [[အင်ဒိုရာ]]
* [[အဝ်သတြဳယျာ]]
* [[ဘယ်လာရုစ်]]
* [[ဘယ်လ်ဂျီယမ်]]
* [[ဘော့စနီးယားနှင့် ဟာဇီဂိုဗီးနား]]
* [[ဘူလ်ဂေးရီးယား]]
* [[ခရိုအေးရှား]]
* [[ဆိုက်ပရပ်စ်]]
* [[ချက်သမ္မတနိုင်ငံ]]
* [[ဒိန်းမတ်]]
* [[အက်စတိုးနီးယား]]
* [[ဖင်လန်]]
* [[ပြင်သေတ်]]
* [[ဂျာမနဳ]]
* [[ဂရိ]]
* [[ဟန်ဂေရီ]]
* [[အိုက်စလန်]]
* [[အိုင်ယာလန်]]
* [[အဳတလဳ]]
* [[ကာဇက်စတန်]]
* [[လတ်ဗီးယား]]
* [[လစ်တန်စတိုင်]]
* [[လစ်သူယေးနီးယား]]
* [[လပ်ဇြိမ်ဗံက်]]
* [[မော်လတာ]]
* [[မော်လ်ဒိုဗာ]]
* [[မိုနာကို]]
* [[မွန်တီနီဂရိုး]]
* [[နယ်သာလန်]]
* [[မက်ဆီဒိုးနီးယား မြောက်ပိုင်း]]
* [[နော်ဝေ]]
* [[ပိုလန်]]
* [[ပေါ်တူဂီ]]
* [[ရိုမေးနီးယား]]
* [[ရုရှ]]
* [[ဆန်မာရီနို]]
* [[ဆားဘီးယား]]
* [[ဆလိုဗေးနီးယား]]
* [[စပိန်]]
* [[ဆွီဒင်]]
* [[သွိဇြာလာန်]]
* [[တူရကီ]]
* [[ယူကရိန်း]]
* [[ကေအန်]]
* [[ဗာတီကန်]]
}}

[[Category:သွိဇြာလာန်]]
[[Category:ဍုင် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ]]</text>
      <sha1>cos7bt0gii1wopxz2gm1jsxh2ys32r0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11295</id>
    <revision>
      <id>56569</id>
      <parentid>55687</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:23:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24243" sha1="px9bk2c79e5t3jxcr7cajdqqxdjuays" xml:space="preserve">'''ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန် ကေုာံ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:United Kingdom|United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland]])၊ ဗွဲခမၞောန် ကော်စ '''ယူကေ''' (UK) ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဗြိတိန်''' (Britain) ဂှ် ဒှ် ကၟိန်ဍုင်မွဲ မနွံ ပ္ဍဲကဵု ဇိုင်ပြင်ၜဳ ယူရဝ်ပ သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ် ရ။ ကၟိန်ဍုင်ဏအ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဍုင်ပန်ဍုင် အဓိကရ၊ ဍေဟ်တအ်ဂှ် အင်္ဂလာန် (England)၊ သကတ်တလာန် (Scotland)၊ ဝေလ် (Wales) ကေုာံ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ (Northern Ireland) တအ်ရ။ ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဍုင်မနွံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဇၞော်မောဝ်၊ ဝင်မဇၞော်မောဝ်၊ ကေုာံ သြဇာပရေင်ဍုင်ကွာန် အလုံဂၠးကဝ် မွဲရ။ 

{| class=&quot;infobox geography vcard&quot; style=&quot;width:22em; text-align:left; font-size:90%;&quot;
|+ style=&quot;font-size:125%; font-weight:bold;&quot; | ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန် ကေုာံ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ &lt;br&gt; United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; |
{| style=&quot;width:100%; text-align:center; background:transparent;&quot;
| style=&quot;width:50%;&quot; | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|120px|အလာံ ယူကေ]]&lt;br&gt;[[အလာံ ယူကေ|အလာံ]]
| style=&quot;width:50%;&quot; | [[File:Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg|90px|တဆိပ်ကြာ ယူကေ]]&lt;br&gt;[[တဆိပ်ကြာ ယူကေ|တဆိပ်ကြာ]]
|}
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | '''က္ဍိုပ်လိက်:''' &quot;Dieu et mon droit&quot;&lt;br&gt; (ပြင်သေတ်: ကျာ်သြနယ် ကေုာံ အခေါင်အဲ)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | '''ဒွက်ကောန်ဂကူ:''' &quot;[[God Save the King]]&quot;
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Location UK EU Europe.png|250px|ဒၞာဲဒတန် ယူကေ]]
|-
! ဍုင်ဇၞော်
| [[လာန်ဒါန်]] (London)
|-
! ဍုင်ဇၞော်အိုတ်
| လာန်ဒါန်
|-
! အရေဝ်ဘာသာ အလဵုအသဳ
| [[ဘာသာအင်္ဂလိက်]]
|-
! ဂကူဂမၠိုင်
| ၈၄.၃% ဗု (White), ၉.၃% အာရှ, ၄.၀% လမ္စံက်
|-
! သၞောတ်အလဵုအသဳ
| ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ သၞောတ်ဨကရာဇ် (Constitutional monarchy)
|-
! ဨကရာဇ်
| [[ဆာလ် တတိယ]] (Charles III)
|-
! သကိုပ်ဝန်ဇၞော်
| [[ကီးယား စတားမား]] (Keir Starmer)
|-
! ဇမၞော် သမၠဲတိ
| ၂၄၃,၆၁၀ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာ
|-
! လၟိဟ်မၞိဟ် (၂၀၂၃ သ္ၚေဝ်)
| ၆၈ မဳလဳယာန် 
|-
! သြန်
| ပံင်သတာလင် (Pound sterling, GBP, £)
|-
! လေပ်လျိုင် အခိင်
| GMT (UTC+0)
|}

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ဝင်တမ်မူလ (Introduction and Etymology) ==
ယၟုမ္ဂး &quot;United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland&quot; ဂှ် စတမ်စကာကၠုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၇ ကြဴနူ အာဲယျာလာန် သၠုင်ကျာ ပါ်တိတ်အာ နူကဵု ကၟိန်ဍုင်ရ။ မအရေဝ် &quot;Great Britain&quot; ဂှ် ဒှ် ယၟု တကအ်ဇၞော်အိုတ် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု အင်္ဂလာန်၊ သကတ်တလာန် ကေုာံ ဝေလ် ရ။ မအရေဝ် &quot;Britain&quot; ဂှ် ကၠုင်နူ လိက်လပ်တေန် &quot;Britannia&quot; မဒှ် ယၟု ရောမတအ် မကော်စ ဒေသဏအ် ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံပထမ တေအ်ရ။ ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဍုင်မနွံကဵု ဒြဟတ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မရနုက်ကဵု ၆ ပ္ဍဲဂၠးတိတုဲ၊ ဒှ် ကောန်ဂကောံ ဍုင်မနွံကဵု အခေါင်ဝဳတဝ် ပ္ဍဲ [[ကုလသမဂ္ဂ]] ကံင်သဳဂီုကၠီု (UN Security Council) ကီုရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kearney |first=H. |year=1989 |title=The British Isles: A History of Four Nations |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521336620}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် (History) ==
ဝင် ကၟိန်ဍုင်ဏအ်ဂှ် ဍိုက်ပေင်ဒၟံင် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ၊ ပရေင်ပံင်ကောံ ကေုာံ ပရေင်သီကေတ် အဝဵု ဂၠးတိ ရ-
* '''ခေတ်ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ရောမ (Prehistoric and Roman Britain):''' ညးမမံင်တန်တဴ ကိုပ်ကၠာအိုတ်တအ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် အရာတၟေင် ဗီုကဵု [[Stonehenge]] ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၄၃ အေဒဳ ဂှ် အင်ပါယာ ရောမ (Roman Empire) လုပ်သီကေတ်တုဲ အုပ်ဓုပ်လဝ် စဵုကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၅ ရ။
* '''ပရေင်ပံင်ကောံ (Acts of Union):''' ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၀၇ ဂှ် အင်္ဂလာန် ကဵု သကတ်တလာန် ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပတန် &quot;ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဂရိတ်ဗြိတိန်&quot; ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၁ ဂှ် အာဲယျာလာန် ပါလုပ်ကၠုင်ပၠန်ရ။
* '''အင်ပါယာ ဗြိတိန် (British Empire):''' ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ကဵု ၂၀ လပါ်စ ဂှ်၊ အင်ပါယာ ဗြိတိန် ဂှ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဝင်ကောန်မၞိဟ်တုဲ အုပ်ဓုပ်လဝ် ဇမၞော်သမၠဲတိ အလုံဂၠးကဝ် (မတွဟ်ဂး &quot;အင်ပါယာ တ္ၚဲဟွံတီပၠိုတ်&quot;) ရ။
* '''ခေတ်လၟုဟ် ကေုာံ Brexit:''' ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ တုဲ အင်ပါယာ လီုလာ်အာတုဲ ဍုင်ကဝ်လဝ်နဳ ဗွဲမဂၠိုင် ကလိဂွံ ဍုင်သၠးပွးရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၆ ဂှ် ယူကေ သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ တိတ် နူကဵု ဂကောံဥရဝ်ပ (EU) တုဲ၊ လၟေင်ကမၠောန် [[Brexit]] ဂှ် အာစိုပ်ဒတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၀ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Schama |first=S. |year=2000 |title=A History of Britain: At the Edge of the World, 3500 BC - 1603 AD |publisher=BBC Books |isbn=978-0563487142}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
ယူကေ ဂှ် နွံ လ္တူ တကအ် ဂရိတ်ဗြိတိန်၊ လပါ်သၟဝ်ကျာ-ဗၟံက် တကအ် အာဲယျာလာန်၊ ကေုာံ တကအ်ဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ လဒက်ပတန် ဍုင်ပန်ဍုင် (The Four Nations)
|-
! ယၟု ဍုင်
! ဍုင်ဇၞော်
! လၟိဟ်မၞိဟ် (ၜိုတ်)
! လက္ခဏာ ပထဝဳ အဓိက
|-
| '''အင်္ဂလာန် (England)''' || [[လာန်ဒါန်]] || ၅၆ မဳလဳယာန် || တိဗလး၊ ဒဵုဍောတ်တ် (Pennines) ကေုာံ ၜဳ (Thames)။
|-
| '''သကတ်တလာန် (Scotland)''' || အေဒင်ဗရာ || ၅.၄ မဳလဳယာန် || ဒဵုသၠုင် (Highlands)၊ ကၟာ (Lochs) ဗီုကဵု Loch Ness။
|-
| '''ဝေလ် (Wales)''' || ကာဒစ် || ၃.၁ မဳလဳယာန် || ဒဵုချီုချီု (Snowdonia) ကေုာံ ဇိုင်ပြင်ၜဳ မဇမၠိင်။
|-
| '''အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ''' || ဗဲဖာတ် || ၁.၉ မဳလဳယာန် || ကၟာဇၞော်အိုတ် Lough Neagh ကေုာံ ဒၞာဲပထဝဳ Giant's Causeway။
|}

'''ရာသဳဥတု:''' ယူကေ ဂှ် နွံကဵု ရာသဳဥတု ၜိုဟ်သြိုဟ် (Temperate maritime climate) ရ။ ဟိုတ်နူ ဇၟောဝ်ဍာ် ဂဝ်သထရိမ် (Gulf Stream) တုဲ ဥတု ဂံက် ဂှ် ဟွံဂံက်လောန်၊ ဥတု ကညင် လေဝ် ဟွံကတဴလောန်ရ။ ဗြဲဂူဒၟံင် အလုံမွဲသၞာံရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=UK Climate Averages |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/climate/maps-and-data/uk-climate-averages |publisher=Met Office |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Politics and Government) ==
ယူကေ ဂှ် ဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောတ် အလဵုအသဳ ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ သၞောတ်ဨကရာဇ် မနွံသၞောဝ်ဥပဒေ (Constitutional monarchy) ရ။
* '''ဨကရာဇ်:''' ဨကရာဇ် လက်ဟိန် (လၟုဟ် ဨကရာဇ် ဆာလ် တတိယ) ဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် ကီုလေဝ်၊ အဝဵုအုပ်ဓုပ် ဇေတ်တ်ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကဵု ပါလဳမာန် ကေုာံ သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (Prime Minister) ရ။
* '''ပါလဳမာန် (Parliament):''' ပါလဳမာန် ယူကေ ဂှ် နွံကဵု စၠတ်ထဝ် ၜါရ - စၠတ်ထဝ် သၟဝ် မကော်စ '''House of Commons''' (မရုဲစှ် နကဵု မာဲ) ကေုာံ စၠတ်ထဝ် လ္တူ မကော်စ '''House of Lords''' (မရုဲစှ် နကဵု ကဆံင် ဟွံသေင်မ္ဂး အာဲကၟာဲ) ရ။
* '''အလဵုအသဳ ပါ်ပရအ် (Devolution):''' စတမ်နူ သၞာံ ၁၉၉၉ တုဲ သကတ်တလာန်၊ ဝေလ်၊ ကေုာံ အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ တအ်ဂှ် နွံကဵု ပါလဳမာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ အလဵုဇကု ဍေဟ်တအ် သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ကိစ္စ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေင်ပညာ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Norton |first=P. |year=2020 |title=Governing Britain: Parliament, Ministers and Our Ambiguous Constitution |publisher=Manchester University Press |isbn=978-1526145451}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy) ==
ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မနွံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် တန်ကြန်မွဲရ။ 
* '''ကဏ္ဍ အဓိက:''' ကဏ္ဍ ဝန်ဆောင်မှု (Services sector) ဗွဲတၟေင် ကဏ္ဍ ဘဏ္ဍာရေး (Financial services) ပ္ဍဲ လာန်ဒါန် ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ရ။ ပါဲနူဂှ်ပၠန် ကဏ္ဍ ကၠောန်ပ္တိတ် (Manufacturing) မပ္တံကဵု ကွတ်စက်၊ က္ၜင်ကျာ ကေုာံ ဂဥုဲ (Pharmaceuticals) တအ်လေဝ် ကိစ္စဇၞော်ရ။
* '''သြန် ကေုာံ ဘာဏ်:''' သြန် ပံင်သတာလင် (£) ဂှ် ဒှ် သြန်တြေံအိုတ် မဆက်စကာဒၟံင် စဵုကဵု လၟုဟ်ရ။ ဘာဏ် အင်္ဂလာန် (Bank of England) ဂှ် ဒှ် ဘာဏ် အဓိက (Central bank) ရ။
* '''Brexit အကျိုးသက်ရောက်မှု:''' ကြဴနူ တိတ်နူ EU တုဲ၊ ယူကေ ဂှ် ဒးထပက် စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ဗၞိက် တၟိ ကု ဍုင်နာနာတုဲ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂှ် ဒးဆောမ်ဒုင် ပရေင်တၞဟ်ခြာ ကေုာံ ပြသၞာ ထပ်ဂလိုင်ကၠုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October |publisher=International Monetary Fund |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူဂမၠိုင် (Demographics and Ethnicities) ==
လၟိဟ်မၞိဟ် ယူကေ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၃ ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၆၈ မဳလဳယာန် ရ။
* '''ပရေင်ဂၠိုင်ဂကူ (Multiculturalism):''' ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဍုင်မနွံကဵု ဂကူနာနာ (Multicultural society) မွဲရ။ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု လာန်ဒါန် ကေုာံ ဘာမေန်ဟမ် (Birmingham) မ္ဂး ဂကူ မကၠုင်နူ ဍုင် အိန္ဒိယ၊ ပါကစ္စတာန်၊ ကာရဳဗဳယေန် ကေုာံ အာဖရိက တအ် နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* '''ဘာသာ (Religion):''' ဘာသာ အဓိက ဂှ် ဒှ် ဘာသာ ခရေတ်ယာန် (Church of England) ကီုလေဝ်၊ လၟိဟ် မၞိဟ် ဟွံလျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာ (Non-religious) ဂှ် ကတဵုဒှ် ဂၠိုင်တိုန်ဒၟံင်ရ။ ပါဲနူဂှ် ဘာသာ အေဿလာမ်၊ ဟိန္ဒူ၊ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ်လေဝ် နွံကီုရ။
* '''အရေဝ်ဘာသာ:''' ဘာသာအင်္ဂလိက် ဂှ် ဒှ် အရေဝ် အဓိက ရ။ ဆဂး ဘာသာဒေသ ဗီုကဵု ဘာသာ ဝေလ် (Welsh) ကေုာံ သကတ်တစ် ဂေလစ် (Scottish Gaelic) တအ်လေဝ် ဂွံဒုင် စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ မင်မွဲလဝ်ကီုရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=2021 Census: Ethnic group, national identity, language, and religion |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity |publisher=Office for National Statistics |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ သိပ္ပံ (Education and Science) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=Fq2CjcGzIuc ပရူ တက္ကသိုလ် အံက်သဖို့ ကေုာံ ကိန်းဘရစ်ချ် ပ္ဍဲ YouTube]

ယူကေ ဂှ် နွံကဵု သၞောတ် ပရေင်ပညာ ကေုာံ သုတေသန မပြာကတ် အလုံဂၠးကဝ်ရ။
* '''တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင်:''' တက္ကသိုလ် [[w:University of Oxford|အံက်သဖို့]] (Oxford) ကေုာံ တက္ကသိုလ် [[w:University of Cambridge|ကိန်းဘရစ်ချ်]] (Cambridge) ဂှ် ဒှ် တက္ကသိုလ် တြေံအိုတ် ကေုာံ ခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။ ပါဲနူဂှ်ပၠန် Imperial College London ကဵု UCL တအ်လေဝ် နွံ ပ္ဍဲစရင် ကဆံင်သၠုင် ဂၠးကဝ် လၟိုန်ရ။
* '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သိပ္ပံ:''' ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲမတမ်မူလ ဂၠာဲဆဵု သိပ္ပံ အဓိက ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဥပမာ - [[w:Isaac Newton|Isaac Newton]] (သၞောဝ် ဓရောတ်ဓါတ်ဂၠံက်)၊ [[w:Charles Darwin|Charles Darwin]] (သီအဝ်ရဳ ပြံင်လှာဲ)၊ ကေုာံ Alexander Fleming (ဂၠာဲဆဵု Penicillin) တအ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ယူကေ ဂှ် ဒှ် ဍုင် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပ္ဍဲ လပါ် AI, ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ သုတေသန အာကာသ ကီုရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=May |first=R. M. |year=1997 |title=The Scientific Wealth of Nations |url=https://archive.org/details/sim_science_1997-02-07_275_5301/page/793 |journal=Science |volume=275 |issue=5301 |pages=793–796 |doi=10.1126/science.275.5301.793}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အနုသုခုမ (Culture and Arts) ==
ယေန်သၞာင် ယူကေ ဂှ် နွံကဵု သြဇာ လ္တူ ဂၠးတိ ဗွဲမဇၞော်ရ။
* '''လိက်ပတ်:''' အစာချူလိက် ဗီုကဵု [[w:William Shakespeare|ဝဳလဳယမ် သျှိတ်သပီးယား]] (William Shakespeare) ဂှ် ဒှ် အစာကဗျ မပြာကတ်အိုတ်ရ။ အစာချူလိက် ခေတ်တၟိ ဗီုကဵု J.K. Rowling (Harry Potter) တအ်လေဝ် အံင်ဇၞးလဝ် ဗွဲမလောန်ရ။
* '''ဒွက် ကေုာံ ရမ္သာင်:''' ယူကေ ဂှ် ပ္တိတ်လဝ် ဂကောံဒွက် မပြာကတ် ဗီုကဵု The Beatles, Rolling Stones, Queen, ကေုာံ Adele တအ်ရ။
* '''ပရေင်ဝေင်ဒြဟတ်:''' ပရေင်ဝေင် ဘဝ်လုံး (Football), ရပ်ဘဳ (Rugby), တင်းနစ် (Tennis), ကေုာံ ခရစ်ကတ် (Cricket) တအ်ဂှ် စတမ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ယူကေ ရ။ ပရဳမဳယာလဳ (Premier League) ဂှ် ဒှ် ပရိုင် ပရေင်ဝေင် ဘဝ်လုံး မၞိဟ်ရံင် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။
* '''မဳဒဳယာ:''' ဌာန်ပရိုင် BBC (British Broadcasting Corporation) ဂှ် ဒှ် ဌာန်ပရိုင် အလဵုအသဳ တြေံအိုတ် ကေုာံ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Marwick |first=A. |year=1991 |title=Culture in Britain Since 1945 |publisher=Blackwell |isbn=978-0631172421}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပရေင်ဆက်ဆောံ ဂၠးကဝ် (Foreign Relations and Military) ==
ယူကေ ဂှ် နွံကဵု ဒြဟတ်သြဇာ ပရေင်ဆက်ဆောံဍုင်သ္အာင် (Soft power) ဗွဲမဇၞော်ရ။
* '''ဂကောံဂၠးကဝ်:''' ယူကေ ဂှ် ဒှ် ကောန်ဂကောံ သ္ပဒတန် ပ္ဍဲ ကုလသမဂ္ဂ (UN)၊ နေတဝ် (NATO)၊ G7၊ G20 ကေုာံ ဂကောံဍုင် ဓနသဟာယ (Commonwealth of Nations) ရ။
* '''ပရေင်စဵုဒၞာ:''' ဒြဟတ်ပၞာန် ယူကေ (British Armed Forces) ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ်ပၞာန် မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ နွံကဵု လွဟ်နျူကလဳယျာ (Nuclear weapons) ရ။
* '''ဆက်ဆောံ ကု EU:''' ကြဴနူ Brexit တုဲ ယူကေ ကဵု EU တအ်ဂှ် ဆက်လက် ပံင်ကောံ ပ္ဍဲကဵု လပါ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂီုကၠီု နကဵု လိက်ကသုက် တၟိရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=UK Foreign Policy and International Relations |url=https://www.gov.uk/government/topics/foreign-affairs |publisher=GOV.UK |access-date=2026-06-23 |accessdate=2026-06-23 |archivedate=2018-10-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181004032310/https://www.gov.uk/government/topics/foreign-affairs }}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Outlook) ==
ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန် ဂှ် ဒှ် ဍုင်မနွံကဵု ဝင်မဇြိုဟ်နက် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ မလောဲသွာမွဲရ။ ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ်မ္ဂး ယူကေ ဂှ် သ္ဒးဖန်ဇန် ညံင်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် လက္ကရဴ Brexit၊ သ္ဒးလွဳလွတ် ညံင်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ညဳသၟဟ် အကြာ ဍုင်ပန်ဍုင် (ဗွဲတၟေင် ပရေင်အာတ်မိက် သၠးပွး နူ သကတ်တလာန်)၊ ကေုာံ သ္ဒးစွံအာရီု လ္တူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change) နကဵု တင်ရန်တၟအ် Net Zero ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၅၀ ရ။ ဆဂး နကဵု ဒြဟတ် ပရေင်ပညာ၊ သိပ္ပံ၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင်ဍေဟ်တအ်ဂှ် ယူကေ ဂှ် ဆက်လက် တန်တဴအာ နဒဒှ် ဍုင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် လၟိုန်ကာလရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန်
|title = [[ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန်]] (United Kingdom)
|listclass = hlist
|list1 =
* '''ဍုင်ပါလုပ်:''' [[အင်္ဂလာန်]]
* [[သကတ်တလာန်]]
* [[ဝေလ်]]
* [[အာဲယျာလာန်သၟဝ်ကျာ]]
|list2 =
* '''ပရေင်ဍုင်ကွာန်:''' [[ပါလဳမာန် ဗြိတိန်]]
* [[သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ယူကေ]]
* [[သၞောတ်ဨကရာဇ် ဗြိတိန်]]
|list3 =
* '''ပထဝဳ ကေုာံ ဒၞာဲ:''' [[လာန်ဒါန်]]
* [[အေဒင်ဗရာ]]
* [[ၜဳထဲမ်]]
* [[တကအ် ဗြိတိန်]]
}}

[[Category:ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ် ဗြိတိန်]]
[[Category:ဍုင် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ]]
[[Category:ကၟိန်ဍုင်]]</text>
      <sha1>px9bk2c79e5t3jxcr7cajdqqxdjuays</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗဳဇဗေဒ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11304</id>
    <revision>
      <id>56692</id>
      <parentid>55478</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T23:28:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22344" sha1="imx1lubec4bewaf9ydkw60fje7alrue" xml:space="preserve">'''ဗဳဇဗေဒ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Genetics|Genetics]]) ဟီုဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍဘာသာရပ် [[ဇဳဝဗေဒ]] မလ္ၚတ်ပရူ ဂျိန် (Genes)၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ (Genetic variation) ကေုာံ အာဲကၟာဲဗဳဇ (Heredity) ပ္ဍဲကဵု သတ်မဂျိုင်တဴလမျီုတအ်ရ။ ဘာသာရပ်ဏအ်ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု လက်သန် သဘာဝ နူကဵု မိမတအ် စၠောအ်ကဵု ကောန်ဇာတ် နကဵု လၟေင်ကမၠောန် ဇဳဝမဝ်လဳကျူ ရ။ ၜိုန်ရ ကောန်မၞိဟ်တအ် လ္ၚတ်ကၠုင် ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ပွမရုဲစှ် မဗဳဇ (Selective breeding) သၞာံ မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ ကီုလေဝ်၊ သၞောတ်ဝ် ဗဳဇဗေဒ ခေတ်တၟိဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်လ္ၚတ် အစာခရေတ်ယာန် [[w:Gregor Mendel|ဂရဳဂဝ် မေန်ဒေဝ်]] (Gregor Mendel) ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ တေအ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဗဳဇဗေဒ ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ အဓိက သွက် ပရေင်ဂဥုဲ၊ ပရေင်တဵုလွဳ၊ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ဇဳဝဗေဒ ဇၞော်မောဝ် အလုံသီုဖအိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ဗဳဇဗေဒ (Genetics)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:DNA Structure+Key+Labelled.pn No Text.svg|250px|လဒက်ပတန် ဒဳအေန်အေ]]&lt;br/&gt;''လဒက်ပတန် ဒဳအေန်အေ (DNA) မဒှ် မဝ်လဳကျူ အဓိက သွက် ဗဳဇ''
|-
! ကဏ္ဍ ဘာသာရပ်
| [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
|-
! မလ္ၚတ် အဓိက
| ဂျိန် (Genes)၊ အာဲကၟာဲဗဳဇ (Heredity)၊ [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA)
|-
! အစာ မခၞံဗဒှ် ကိုပ်ကၠာ
| [[w:Gregor Mendel|ဂရဳဂဝ် မေန်ဒေဝ်]] (Gregor Mendel) (၁၈၆၆)
|-
! ညးမဂၠာဲဆဵု လဒက်ပတန် DNA
| James Watson, Francis Crick, Rosalind Franklin (၁၉၅၃)
|-
! ကဏ္ဍ ပါ်ကရေက်ဂမၠိုင်
| ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ၊ ဗဳဇဗေဒ လၟိဟ်မၞိဟ်၊ ဥပဗဳဇဗေဒ (Epigenetics)
|-
! ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ
| သၞောတ်ဝ် ပလေဝ် ဗဳဇ (CRISPR-Cas9)၊ Genome sequencing
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ဗဳဇဗေဒ ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု တင်ဂရင်ဗတီ (Information) တအ် မဂိုင်သိပ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု သေလ် (Cells) သတ်ဂျိုင်လမျီုတအ် တုဲ၊ ဗီုလဵု တင်ဂရင်ဗတီတအ်ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် လက်သန် ရုပ်သာ် ကေုာံ အစောံသတ္တိ (Phenotypes) ရောဂှ်ရ။ ဇုတ်စၞိန် အဓိက ပ္ဍဲကဵု ဗဳဇဗေဒ ဂှ် ဒှ် '''ဂျိန် (Gene)''' ရ။ ဂျိန် ဟီုဂှ် ဒှ် ကရေက် ဒဳအေန်အေ (DNA) မွဲဒကုတ် မနွံကဵု တင်စၞောန် သွက်ဂွံ ကၠောန်ပတိတ် ပရဝ်တေန် (Protein) ဟွံသေင်မ္ဂး အာရ်အေန်အေ (RNA) ရ။ ပရဝ်တေန် တအ်ဏအ်ရ ဒှ် အရာ မကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲကဵု သေလ်တအ် သီုဖအိုတ်ရ။ ဇၟာပ် သတ်ဂျိုင်လမျီု ဗီုကဵု မၞိဟ်၊ တိရစ္ဆာန်၊ တၞံဆု ကေုာံ ဗေက်တဳရဳယျာ တအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် စကာ သၞောတ်ဝ် ဗဳဇ (Genetic code) မတုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Griffiths |first=A. J. F. |display-authors=etal |year=2015 |title=Introduction to Genetic Analysis |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-1464109485 |edition=11th}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် ဗဳဇဗေဒ ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် မေန်ဒေဝ် (Mendelian inheritance) ရ။ 
* '''ခေတ် မေန်ဒေဝ် (၁၈၆၆):''' အစာ ဂရဳဂဝ် မေန်ဒေဝ် စမ်ၜတ် လ္ၚတ်ရံင် တၞံၜဲ (Pea plants) တုဲ ဂၠာဲဆဵုကေတ် သၞောဝ် အာဲကၟာဲဗဳဇ အဓိက မတွဟ်ဂး သၞောဝ် ပွမပါ်တိတ် (Law of Segregation) ကေုာံ သၞောဝ် ပွမပံင်စပ် ဗွဲမဗၠးၜး (Law of Independent Assortment) ရ။
* '''ခေတ် မဝ်လဳကျူ (၁၉၅၃):''' အစာသိပ္ပံ Watson ကဵု Crick (နကဵု အရီုအဗင် ပရေင်စမ်ၜတ် X-ray နူ Rosalind Franklin) တအ် ဂၠာဲဆဵု လဒက်ပတန် DNA မနွံ ဗီုပြင် ကဝိုင်ၜါထပ် (Double helix) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဇဳဝဗေဒ ရ။
* '''ခေတ် ဂျဳနုမ် (၂၀၀၃):''' ပရေင်ကမၠောန် ဂၠာဲ စရင်ဗဳဇ ကောန်မၞိဟ် (Human Genome Project) အာစိုပ်ဒတုဲတုဲ ကောန်မၞိဟ်တအ် ဂွံတီကေတ် လဒက်ပတန် ဂျိန် မၞိဟ် ၜိုတ် ၂၀,၀၀၀ ပြင် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Mukherjee |first=S. |year=2016 |title=The Gene: An Intimate History |publisher=Scribner |isbn=978-1476733500}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လဒက်ပတန် ဍာ်ဒကေဝ် မဝ်လဳကျူ: ဒဳအေန်အေ ကေုာံ အာရ်အေန်အေ (DNA and RNA) ==
ဒဳအေန်အေ ([[ဒဳအေန်အေ|DNA - Deoxyribonucleic acid]]) ဂှ် ဒှ် မဝ်လဳကျူ မဂိုင်သိပ် တင်ဂရင်ဗတီ ဗဳဇ ရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဍောတ်တ် မကော်စ ညူကလဳအဝ်တိုက် (Nucleotides) ပန် ဂကူ ရ-
* ဏေဒဳနိန် (Adenine - A)
* တာင်မိန် (Thymine - T)
* သာ်တဝ်သေန် (Cytosine - C)
* ဂွါနေန် (Guanine - G)

ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် ကဝိုင်ၜါထပ်ဂှ် A ဂှ် ဆက် ကု T လၟိုန်၊ တုဲ C ဂှ် ဆက် ကု G လၟိုန် (Base pairing) ရ。 အာရ်အေန်အေ (RNA - Ribonucleic acid) ဂှ် ဒှ် ကလုတ် မယိုက်ကေတ် တင်စၞောန် နူ DNA တုဲ ပြာပ်အာ ဇရေင် ရဳဘဝ်ဇုမ် (Ribosomes) သွက်ဂွံ ကၠောန် ပရဝ်တေန် ရ။ လၟေင်ကမၠောန် DNA ပြံင်အာ RNA တုဲ ပြံင်အာ ပရဝ်တေန် ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ '''Central Dogma''' ဗဳဇဗေဒ ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Crick |first=F. |year=1970 |title=Central Dogma of Molecular Biology |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1970-08-08_227_5258/page/561 |journal=Nature |volume=227 |issue=5258 |pages=561–563 |doi=10.1038/227561a0}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ အာဲကၟာဲဗဳဇ မေန်ဒေဝ် (Mendelian Inheritance) ==
အာဲကၟာဲဗဳဇ မေန်ဒေဝ် ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္ၚတ် ဗီုလဵု လက်သန် (Traits) တအ် စၠောအ်ကဵု ကောန်ဇာတ် နူကဵု ဂျိန် ရ။ ဇၟာပ် လက်သန်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဗဳဇမွဲဆော (Alleles) မွဲ နူ မိ ကေုာံ မွဲ နူ မ ရ။
* '''ဗဳဇ မပြာကတ် (Dominant allele):''' ယဝ်ရ နွံမ္ဂး ဍေဟ် ဓလီုလဝ် ဗဳဇတၞဟ်တုဲ ပြာကတ်တိတ်ကၠုင် (စၞောန် နကဵု အက္ခရ် ဇၞော် ဥပမာ - A)။
* '''ဗဳဇ မပၞုက် (Recessive allele):''' ဍေဟ် ဂွံပြာကတ်ဂှ် သ္ဒးနွံ ဗဳဇဏအ် ၜါ မတုပ် (စၞောန် နကဵု အက္ခရ် ဍောတ် ဥပမာ - a)။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ ပုံစံ စရင် Punnett Square သွက် ဂျိန် မွဲ (Monohybrid Cross)
|-
! !! '''A''' (နူ မ) !! '''a''' (နူ မ)
|-
! '''A''' (နူ မိ)
| AA (ပြာကတ်) || Aa (ပြာကတ်)
|-
! '''a''' (နူ မိ)
| Aa (ပြာကတ်) || aa (ပၞုက်)
|}
* သွဟ် လၟိဟ် (Genotype ratio): 1 AA : 2 Aa : 1 aa
* သွဟ် ရုပ်သာ် (Phenotype ratio): 3 (ပြာကတ်) : 1 (ပၞုက်) &lt;ref&gt;{{cite book |last=Klug |first=W. S. |display-authors=etal |year=2019 |title=Concepts of Genetics |publisher=Pearson |isbn=978-0134604718 |edition=12th}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ကရဝ်မဝ်ဇုမ် ကေုာံ ဗဳဇ (Chromosomes and Genes) ==
DNA တအ်ဂှ် ကဝိုင်ပကောံလဝ် ဗွဲမသတီုတုဲ ဒက်ပတန်လဝ် '''ကရဝ်မဝ်ဇုမ် (Chromosomes)''' ပ္ဍဲကဵု လဒေါဝ်သေလ် (Nucleus) ရ။ 
* ပ္ဍဲကဵု ကောန်မၞိဟ် ဓမ္မတာ မ္ဂး နွံ ကရဝ်မဝ်ဇုမ် ၂၃ ဆော (သီုဖအိုတ် ၄၆ တၞုင်) ရ။ 
* ၂၂ ဆော ဂှ် ဒှ် ကရဝ်မဝ်ဇုမ် ဓမ္မတာ (Autosomes) တုဲ၊ မွဲ ဆော ဂှ် ဒှ် ကရဝ်မဝ်ဇုမ် လိင် (Sex chromosomes) ရ။
* မၞိဟ်ဗြဴ တအ် နွံကဵု လိင် ကရဝ်မဝ်ဇုမ် '''XX''' တုဲ၊ မၞိဟ်တြုဟ် တအ် နွံကဵု '''XY''' ရ။ 
ယဝ်ရ လၟိဟ် ကရဝ်မဝ်ဇုမ် ဗၠေတ်အာ (ဥပမာ ကရဝ်မဝ်ဇုမ် မရနုက်ကဵု ၂၁ နွံ ပိ တၞုင်) မ္ဂး ဍေဟ် ကတဵုဗဒှ် ယဲ Down syndrome ရ&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chromosomes Fact Sheet |url=https://www.genome.gov/about-genomics/fact-sheets/Chromosomes-Fact-Sheet |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ (Genetic Mutation) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=efstlgoynlk ပရူ DNA ကေုာံ Mutation ပ္ဍဲ YouTube]

ပွမပြံင်လှာဲ ဗဳဇ (Mutation) ဟီုဂှ် ဒှ် ပွမပြံင်လှာဲ ဗၠေတ်ယောင်ယာ ပ္ဍဲကဵု လၟေင် ညူကလဳအဝ်တိုက် ဒဳအေန်အေ ရ။ ပရေင်ဏအ် ကတဵုဒှ်မာန် ဟိုတ်နူ ဓါတ်ယောင်ယာ အခိင် ကော်ပဳ DNA ဟွံသေင်မ္ဂး ဟိုတ်နူ အန္တရာယ် မ္ၚး (Mutagens) ဗီုကဵု ဓါတ်လလဳ (Radiation) ကေုာံ ဓါတုဗေဒ တအ်ရ။
* '''Point mutation:''' ညူကလဳအဝ်တိုက် မွဲ ပြံင်လှာဲအာ (ဥပမာ - A ပြံင်အာ G)။ ယဲ သေလ်ဆီခဍမ် (Sickle cell anemia) ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ Point mutation မွဲဓဝ်ရ။
* '''Frameshift mutation:''' ညူကလဳအဝ်တိုက် ထပ်လုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠေအ်အာတုဲ၊ လၟေင် အလုံမွဲ ဂျိန် လီုလာ်အာရ။
ၜိုန်ရ Mutation တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ပကဵု အန္တရာယ် ကီုလေဝ်၊ Mutation လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဒှ် ဇုတ်စၞိန် သွက် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇၞော်မောဝ် သဘာဝ (Evolution) မဖန်ကဵု ညံင် သတ်တအ် ဂွံလွဳစ ဥတုတၟိ မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Loewe |first=L. |last2=Hill |first2=W. G. |year=2010 |title=The population genetics of mutations: good, bad and indifferent |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B |volume=365 |issue=1544 |pages=1153–1167 |doi=10.1098/rstb.2009.0317}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ဗဳဇဗေဒ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် (Population Genetics) ==
ဗဳဇဗေဒ လၟိဟ်မၞိဟ် (Population Genetics) ဂှ် လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု လၟိဟ် ဗဳဇ (Allele frequencies) ပြံင်လှာဲအာ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ သတ်ဂျိုင်လမျီုမွဲရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သင်္ချာ သွက် သီအဝ်ရဳ ဒါဝင် (Darwinian evolution) ရ။ တင်အဓိက ပန် သာ် မပကဵု ညံင် ဗဳဇ ဂွံပြံင်လှာဲဂှ် -
# '''Mutation:''' ပွမကတဵုဒှ် ဗဳဇတၟိ။
# '''Natural Selection:''' ပွမရုဲစှ် သဘာဝ (သတ် မကိတ်ညဳအိုတ် ဂျိုင်)။
# '''Genetic Drift:''' ပွမပြံင်လှာဲ ဗဳဇ နကဵု ကံကုသိုလ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံသတ် ဍောတ်တ်။
# '''Gene Flow:''' ပွမပြံင်လုပ်တိတ် ဗဳဇ အကြာ ဂကောံသတ် ၜါ။

သၞောဝ် '''Hardy-Weinberg equilibrium''' ဂှ် ဒှ် မဝ်ဒယ် သဇိုင် မစၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု တင်ပန်သာ် လ္တူဏအ်မ္ဂး၊ လၟိဟ် ဗဳဇ ပ္ဍဲ ဂကောံမွဲဂှ် တန်ကြန်ဒၟံင် လၟိုန်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hartl |first=D. L. |last2=Clark |first2=A. G. |year=2007 |title=Principles of Population Genetics |publisher=Sinauer Associates |isbn=978-0878933082 |edition=4th}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ အဳပဳဂျေနေတစ် / ဥပဗဳဇဗေဒ (Epigenetics) ==
အဳပဳဂျေနေတစ် (Epigenetics) ဟီုဂှ် ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် ဗီုလဵု ဂျိန် တအ် ပံက် ကေုာံ ကၟာတ် (Gene expression) သက္ကု ပွမပြံင်လှာဲ လၟေင် DNA ဇေတ်ဇေတ် ရ။ ၜိုန်ရ သေလ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် နွံကဵု DNA တုပ်ကီုလေဝ်၊ မုဟိုတ် သေလ် မတ် ကဵု သေလ် ဖျုန် တၞဟ်ခြာဒၟံင်ရော? ဂှ် ဒှ် ဟိုတ်နူ သၞောတ် Epigenetics ဏအ်ရ။
နဲကဲ အဓိက ဂှ် ဒှ် '''DNA methylation''' (ပွမထပ်စုတ် မဝ်လဳကျူ မဳသဳလ် လ္တူ DNA သွက်ဂွံ ကၟာတ်ထောအ် ဂျိန်) ကေုာံ '''Histone modification''' ရ。 အရာမတၟေင်ဂှ် ပရေင်မံင်စံင် ဘဝ ဗီုကဵု စၞစ၊ ဓါတ်ဂျိ ကေုာံ ဓဝိင် (Stress) တအ်ဂှ် ပြံင်လှာဲကဵု သၞောတ် Epigenetics ဏအ်မာန်တုဲ သီုစၠောအ်ကဵု ကောန်ဇာတ် မာန်ဏီရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Bird |first=A. |year=2007 |title=Perceptions of epigenetics |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-05-24_447_7143/page/396 |journal=Nature |volume=447 |issue=7143 |pages=396–398 |doi=10.1038/nature05913}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ကွတ်အေန်ဂျေန်နဳယာ ဗဳဇ ကေုာံ CRISPR (Genetic Engineering) ==
ကွတ်အေန်ဂျေန်နဳယာ ဗဳဇ (Genetic Engineering) ဟီုဂှ် ဒှ် ပွမစကာ ကွတ်ပညာ သွက်ဂွံ ပလေဝ်၊ ထပ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကုတ် ပ္တိတ် ဂျိန် ပ္ဍဲကဵု သတ်ဂျိုင်လမျီုမွဲရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် သတ် မပလေဝ်လဝ် ဗဳဇ (GMOs - Genetically Modified Organisms) ရ။
လၟုဟ်မ္ဂး ကွတ်ပညာ မပြာကတ် ကေုာံ စောံသတ္တိ သၠုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ် '''CRISPR-Cas9''' ရ။ ဍေဟ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု က်ကရေက် (Scissors) ဇဳဝဗေဒ မွဲတုဲ၊ အစာသိပ္ပံတအ် စကာဍေဟ် သွက်ဂွံ ကုတ် ဒကုတ် DNA မချိုတ်ပၠိုတ်မွဲတုဲ ကလေင်ပလေဝ်စုတ် လၟေင်တၟိ မာန်ရ။ ကွတ်ပညာဏအ် ကလိဂွံလဝ် လာပ်နဝ်ဗဴ ဓါတုဗေဒ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Doudna |first=J. A. |last2=Charpentier |first2=E. |year=2014 |title=The new frontier of genome engineering with CRISPR-Cas9 |journal=Science |volume=346 |issue=6213 |pages=1258096 |doi=10.1126/science.1258096}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ ပရေင်ဂဥုဲ ကေုာံ အနာဂတ် ဗဳဇဗေဒ (Medical Genetics and Future) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ်လၟုဟ် ဗဳဇဗေဒ ဂှ် ပြံင်လှာဲကဵု ပရေင်လွဳလွတ် ယဲ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ 
* '''ပရေင်ဂဥုဲ မရံင်ကဵု ပုဂ္ဂိုလ် (Personalized Medicine):''' နကဵု ပွမစၟဳစၟတ် DNA ညးယဲမွဲတုဲ၊ အစာဂဥုဲတအ် ကဵု ဂဥုဲ မကိတ်ညဳအိုတ် ကု လဒက်ပတန် ဗဳဇ ညးယဲဂှ် မာန်ရ။
* '''ပရေင်လွဳ ယဲဗဳဇ (Gene Therapy):''' ယဲ မဆေင်ကဵု ဗဳဇ ဗီုကဵု ယဲ သေလ်ဆီခဍမ် ကေုာံ ယဲ ပီု ဟွံကၠောန်ကမၠောန် (Cystic fibrosis) တအ်ဂှ် နကဵု ပွမထပ်စုတ် ဂျိန် မဍိုက်ပေင် ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓကာယဂှ် လွဳလွတ်ကၠုင် မာန်ရ။
ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ကွတ်ပညာတအ်ဏအ် နွံကဵု ပြသၞာ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Ethics) ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု &quot;Designer babies&quot; (ပွမရုဲစှ် ကောန်ဇာတ် အတိုင်စိုတ်) တအ်တုဲ၊ ညးလောကတအ် ဒးဖျေဟ် သၞောဝ်ဥပဒေ မချိုတ်ပၠိုတ် သွက် အနာဂတ် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Collins |first=F. S. |year=2010 |title=The Language of Life: DNA and the Revolution in Personalized Medicine |publisher=Harper |isbn=978-0061733178}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ဇဳဝဗေဒ
|title = [[ဇဳဝဗေဒ]] ကေုာံ ဗဳဇဗေဒ
|listclass = hlist
|list1 =
* '''သဇိုင် ဗဳဇဗေဒ:''' [[ဗဳဇဗေဒ]]
* [[ဒဳအေန်အေ]]
* [[ဂျိန်]]
* [[ကရဝ်မဝ်ဇုမ်]]
|list2 =
* '''လၟေင်ကမၠောန်:''' [[အာရ်အေန်အေ]]
* [[ပရဝ်တေန်]]
* [[Mutation|ပွမပြံင်လှာဲဗဳဇ]]
* [[အာဲကၟာဲဗဳဇ]]
|list3 =
* '''ကဏ္ဍ အဓိက:''' [[ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ]]
* [[ဥပဗဳဇဗေဒ]]
* [[Genetic Engineering|အေန်ဂျေန်နဳယာ ဗဳဇ]]
* [[CRISPR]]
|list4 =
* '''ပရေင်လ္ၚတ် သဘာဝ:''' [[သီအဝ်ရဳ ပြံင်လှာဲဇၞော်မောဝ်]]
* [[ဂရဳဂဝ် မေန်ဒေဝ်]]
* [[Natural selection|ပွမရုဲစှ် သဘာဝ]]
}}

[[Category:ဗဳဇဗေဒ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ]]</text>
      <sha1>imx1lubec4bewaf9ydkw60fje7alrue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11306</id>
    <revision>
      <id>56690</id>
      <parentid>55480</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T23:26:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19477" sha1="39vbeb7yq1uh5icmy248lo4l6bye9sn" xml:space="preserve">'''ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Molecular biology|Molecular biology]]) ဟီုဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍဘာသာရပ် [[ဇဳဝဗေဒ]] မလ္ၚတ်ပရူ လဒက်ပတန် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် မဝ်လဳကျူဂမၠိုင် မနွံ ပ္ဍဲကဵု သေလ် (Cells) တအ်ရ။ ဘာသာရပ်ဏအ်ဂှ် စွံအာရီု အဓိက လ္တူ ပရေင်ဆက်စပ် ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရိုင် အကြာ မဝ်လဳကျူ ဇၞော်ဇၞော်ဂမၠိုင် မတွဟ်ဂး [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA)၊ [[အာရ်အေန်အေ]] (RNA) ကေုာံ [[ပရဝ်တေန်]] (Proteins) တအ်ရ။ တုဲပၠန် ဗီုလဵု မဝ်လဳကျူ တအ်ဏအ် ထိင်ဒဝ် ပရေင်ဂျိုင်လမျီု ကေုာံ ဗီုလဵု တင်ဂရင်ဗတီ ဗဳဇ (Genetic information) တအ် ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် ပရဝ်တေန် ရောဂှ်လေဝ် လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ဒၟံင်ရ။ ဘာသာရပ်ဏအ်ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ကု ဘာသာရပ် [[ဇဳဝဓါတု]] (Biochemistry) ကေုာံ [[ဗဳဇဗေဒ]] (Genetics) ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ (Molecular biology)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Central Dogma of Molecular Biochemistry with Enzymes.jpg|300px|သၞောတ်ဝ် အဓိက ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ]]&lt;br/&gt;''လၟေင်ကမၠောန် သၞောတ်ဝ် အဓိက (Central Dogma) မစၞောန်ထ္ၜး DNA ပြံင်အာ RNA တုဲ ပြံင်အာ ပရဝ်တေန်''
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက
| [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
|-
! မလ္ၚတ် အဓိက
| မဝ်လဳကျူ ဇဳဝ (Macromolecules), DNA, RNA, Proteins
|-
! ယၟု မခၞံဗဒှ် ကိုပ်ကၠာ
| ဝါရေန် ဝဳဗာ (Warren Weaver) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၈
|-
! သီအဝ်ရဳ အဓိက
| သၞောတ်ဝ် အဓိက (Central Dogma)
|-
! နဲကဲ စမ်ၜတ် အဓိက
| PCR, Gel electrophoresis, Western blot, Microarray
|-
! ဘာသာရပ် ဆက်စပ်
| [[ဇဳဝဓါတု]], [[ဗဳဇဗေဒ]], [[ဇဳဝရူပဗေဒ]]
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ ဂှ် ဒှ် ဘာသာရပ် မလ္ၚတ် &quot;ရုပ်ဝတ္ထု&quot; မဒက်ပတန်လဝ် လမျီုရ။ ပ္ဍဲကဵု သတ်ဂျိုင်လမျီု သီုဖအိုတ်မ္ဂး တင်ဂရင်ဗတီ (Information) သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ခန္ဓကာယ ကေုာံ ကၠောန်ကမၠောန်ဂှ် စွံလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒဳအေန်အေ (DNA) ရ။ ဆဂး DNA မွဲဓဝ်ဂှ် ကၠောန်ကမၠောန် ဟွံမာန်ရ။ DNA ဂှ် ဒးကူးချူ (Transcribe) ဇရေင် အာရ်အေန်အေ (RNA) တုဲ၊ RNA ဂှ် ပြံင်လှာဲ (Translate) အာ နဒဒှ် ပရဝ်တေန် (Protein) ရ။ ပရဝ်တေန် တအ်ဏအ်ရ ဒှ် ညးမကၠောန်ကမၠောန် ဇေတ်ဇေတ် ပ္ဍဲကဵု သေလ်တအ် သီုဖအိုတ်ရ။ ပရေင်လ္ၚတ် လၟေင်ကမၠောန်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဇုတ်စၞိန် အဓိက သွက် ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Alberts |first=B. |display-authors=etal |year=2014 |title=Molecular Biology of the Cell |publisher=Garland Science |isbn=978-0815344322 |edition=6th}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
မအရေဝ် &quot;Molecular biology&quot; ဂှ် စကာ ကိုပ်ကၠာအိုတ် နကဵု ဝါရေန် ဝဳဗာ (Warren Weaver) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၈ မဒှ် ဒါရိုက်တာ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဖံင်ဒေရှေန် ရံက်ကဳဖေလာ (Rockefeller Foundation) ရ။ ညး မိက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ပရေင်လ္ၚတ် ဇဳဝဗေဒ နကဵု လညာတ် ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ ရ။
* '''၁၉၄၄:''' Oswald Avery ကေုာံ ကောန်ဂကောံတအ် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ DNA ဂှ် ဒှ် မဝ်လဳကျူ မယိုက်ဂၠေင်လဝ် ဗဳဇ (Genetic material) ရ။
* '''၁၉၅၃:''' James Watson ကဵု Francis Crick တအ် (နကဵု အရီုအဗင် ဒေတာ X-ray นူ Rosalind Franklin) ဂၠာဲဆဵု လဒက်ပတန် DNA ကဝိုင်ၜါထပ် (Double helix) ရ။
* '''၁၉၅၈:''' Francis Crick ဖျေဟ် သီအဝ်ရဳ &quot;Central Dogma&quot; မစၞောန်ထ္ၜး လၟေင် တင်ဂရင်ဗတီ ဇဳဝဗေဒ ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Cobb |first=M. |year=2006 |title=Who discovered messenger RNA? |journal=Current Biology |volume=16 |issue=14 |pages=R536–R538 |doi=10.1016/j.cub.2006.07.008}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ သၞောတ်ဝ် အဓိက (Central Dogma of Molecular Biology) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=gG7uCskUOrA ပရူ Central Dogma ပ္ဍဲ YouTube]

သၞောတ်ဝ် အဓိက ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေသနာ အဓိက (Central Dogma) ဂှ် ဒှ် သဘဴဓဝ် မစၞောန်ထ္ၜး ဗီုလဵု တင်ဂရင်ဗတီ ဒြေပ်အာ ပ္ဍဲကဵု သေလ် မွဲရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ကဆံင် အဓိက ပိ သာ် -
# '''ပွမကော်ပဳ (Replication):''' DNA ဂှ် ကလေင်ကၠောန်ပတိတ် ကော်ပဳ ဇကုအလဵုဇကု ညံင်ဂွံ ဂွံ DNA တၟိ။ ဏအ်ဂှ် ကိစ္စဇၞော် သွက် သေလ် ဂွံပါ်တရး (Cell division)။
# '''ပွမကူးချူ (Transcription):''' တင်ဂရင်ဗတီ နူကဵု DNA ဂှ် ကူးချူကေတ် နဒဒှ် Messenger RNA (mRNA)။
# '''ပွမပြံင်လှာဲ (Translation):''' mRNA ဂှ် အာစိုပ် ဇရေင် ရဳဘဝ်ဇုမ် (Ribosome) တုဲ ပြံင်လှာဲ ဗှ်ကေတ် နဒဒှ် လၟေင် အမဳနဝ် အက်သေတ် (Amino acids) သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ပရဝ်တေန် ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Crick |first=F. |year=1970 |title=Central Dogma of Molecular Biology |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1970-08-08_227_5258/page/561 |journal=Nature |volume=227 |issue=5258 |pages=561–563 |doi=10.1038/227561a0}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ကမၠောန် ဒဳအေန်အေ (DNA Structure and Function) ==
ဒဳအေန်အေ (Deoxyribonucleic acid) ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ညူကလဳအဝ်တိုက် (Nucleotides) မနွံ ဓါတ်သဇိုင် ၄ ဂကူ - A (Adenine), T (Thymine), C (Cytosine), ကေုာံ G (Guanine) ရ။ လဒက်ပတန် ဍေဟ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ကၞိန် မဝိုင်ဒၟံင် (Twisted ladder) ရ။ တိုင်ၜါလပါ်ဂှ် ဒက်လဝ် နကဵု သဂြာ ကဵု ဖေါသဖိတ် တုဲ လဒေါဝ်ဂှ် ဆက်လဝ် နကဵု ဓါတ်သဇိုင်တအ်ရ (A ဆက် ကု T၊ C ဆက် ကု G)။ လၟေင် ဓါတ်သဇိုင်တအ်ဏအ် (ဥပမာ ATCGGT...) ဂှ် ဒှ် မလိက် မချူလဝ် တင်စၞောန် သွက် သတ်ဂျိုင်လမျီုတအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Watson |first=J. D. |display-authors=etal |year=2013 |title=Molecular Biology of the Gene |publisher=Pearson |isbn=978-0321762436 |edition=7th}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ အာရ်အေန်အေ ကေုာံ ပွမကူးချူ (RNA and Transcription) ==
အာရ်အေန်အေ (Ribonucleic acid) ဂှ် နွံ လဒက်ပတန် မွဲတၞုင် (Single-stranded) တုဲ၊ စၞး T ဂှ် ဍေဟ် စကာ U (Uracil) ရ။ ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် Transcription မ္ဂး၊ အေန်ဇာင် (Enzyme) မနွံယၟု '''RNA polymerase''' ဂှ် ပံက်ထောအ် DNA ကဝိုင်ဂှ်တုဲ ကူးချူကေတ် RNA တၟိ မွဲတၞုင် ရ။ RNA အဓိက နွံ ၃ ဂကူ-
* '''mRNA (Messenger RNA):''' ညးမယိုက် တင်စၞောန် နူ DNA။
* '''tRNA (Transfer RNA):''' ညးမယိုက်ကေတ် အမဳနဝ် အက်သေတ် ဇရေင် ရဳဘဝ်ဇုမ်။
* '''rRNA (Ribosomal RNA):''' ညးမဒက်ပတန် ရဳဘဝ်ဇုမ် တအ်ရ။

== ၆။ ပရဝ်တေန် ကေုာံ ပွမပြံင်လှာဲ (Proteins and Translation) ==
ပရဝ်တေန် ဂှ် ဒှ် စက်ယန် (Machines) သေလ်တအ်ရ။ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လၟေင် '''အမဳနဝ် အက်သေတ် (Amino acids)''' ၜိုတ် ၂၀ ဂကူရ။ ပ္ဍဲ လၟေင်ကမၠောန် Translation မ္ဂး၊ ရဳဘဝ်ဇုမ် (Ribosome) ဂှ် ဗှ် mRNA နကဵု က္ဍိုပ် ၃ မ (Codon) ရ။ ဥပမာ - AUG ဂှ် ကော်ကေတ် အမဳနဝ် အက်သေတ် Methionine ရ။ ကာလ ဆက်အာ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး ကလိဂွံ ဇုက် ပဝ်လဳပေပ်တိုက် (Polypeptide chain) မွဲတုဲ၊ ဇုက်ဂှ် ကလေင်ခေါက် (Fold) အာ နကဵု ဗီုပြင် ၃-ဒဳ (3D structure) သွက်ဂွံ ဒှ် ပရဝ်တေန် မကၠောန်ကမၠောန် မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Berg |first=J. M. |last2=Tymoczko |first2=J. L. |last3=Stryer |first3=L. |year=2002 |title=Protein Structure and Function |journal=Biochemistry |edition=5th |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21177/}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ နဲကဲ စမ်ၜတ် မဝ်လဳကျူဂမၠိုင် (Molecular Techniques) ==
အစာဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ တအ် စကာ နဲကဲ စမ်ၜတ် တၟေင်တၟေင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် မဝ်လဳကျူတအ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် နဲကဲ စမ်ၜတ် အဓိက ဂမၠိုင်
|-
! နဲကဲ (Technique)
! တင်ရန်တၟအ် (Purpose)
! ဗီုလဵု ကၠောန်ကမၠောန် (Mechanism)
|-
| '''[[w:Polymerase chain reaction|PCR]]''' (Polymerase Chain Reaction) || ပွမပွား (Amplify) DNA ညံင်ဂွံဂၠိုင်။ || စကာ ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ အေန်ဇာင် သွက်ဂွံ ကော်ပဳ DNA မွဲဒကုတ် ညံင်ဂွံဒှ် ပြကောဋိကိုဋ်။
|-
| '''Gel Electrophoresis''' || ပါ်ခြာ DNA/RNA/Protein အလိုက် ဇမၞော်။ || စကာ ဓါတ်လလဳ သွက်ဂွံ ဓဇက် မဝ်လဳကျူ လပါ် ဂျေလ် (Gel)။ မဝ်လဳကျူ ဍောတ်မ္ဂး အာပြဟ်။
|-
| '''Southern Blot''' || ဂၠာဲ DNA မချိုတ်ပၠိုတ် မွဲဒကုတ်။ || ပြံင် DNA နူ Gel အာ လ္တူ စက္ခော တုဲ စကာ Probe သွက်ဂွံ ဂၠာဲ။ (Northern Blot = RNA, Western Blot = Protein).
|-
| '''CRISPR-Cas9''' || ပွမပလေဝ် ဗဳဇ (Gene Editing)။ || စကာ အေန်ဇာင် Cas9 သွက်ဂွံ ကုတ် ကေုာံ ပလေဝ် လၟေင် DNA ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်။
|}
&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sambrook |first=J. |last2=Russell |first2=D. W. |year=2001 |title=Molecular Cloning: A Laboratory Manual |publisher=Cold Spring Harbor Laboratory Press |isbn=978-0879695774 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ဇဳဝဓါတု ကေုာံ ဗဳဇဗေဒ (Intersections with Other Fields) ==
ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ ဂှ် နွံ လဒေါဝ် အကြာ ဇဳဝဓါတု (Biochemistry) ကေုာံ ဗဳဇဗေဒ (Genetics) ရ။
* '''ဗဳဇဗေဒ:''' လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု လက်သန် (Traits) စၠောအ် နူ မိမ အာ ကောန်ဇာတ်။ 
* '''ဇဳဝဓါတု:''' လ္ၚတ်ရံင် ဓါတုဗေဒ မဝ်လဳကျူ (ဥပမာ ဗီုလဵု အေန်ဇာင် ကၠောန်ကမၠောန်)။
* '''ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ:''' ပံင်စပ် သီုၜါလပါ်တုဲ လ္ၚတ်ရံင် &quot;ဗီုလဵု ဂျိန် (Genes) ထိင်ဒဝ် ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် ပရဝ်တေန် ပ္ဍဲကဆံင် မဝ်လဳကျူ&quot; ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Morange |first=M. |year=1998 |title=A History of Molecular Biology |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0674398559}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ယဲ ကေုာံ ပရေင်ဂဥုဲ (Medical Applications) ==
တင်ဂၠာဲဆဵု ပ္ဍဲ ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ ဂှ် ပြံင်လှာဲကဵု လောက ပရေင်ဂဥုဲ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ 
* '''ယဲကေန်သာ (Cancer):''' ညးတအ် ကၠိုဟ်ကၠုင် ဒဒှ်ရ ကေန်သာ ဂှ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဂျိန် လီုလာ် (Mutations) ပ္ဍဲသေလ်တအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂဥုဲခေတ်တၟိ ဗီုကဵု Targeted therapy တအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။
* '''ပရေင်လွဳ ယဲဗဳဇ (Gene Therapy):''' ယဲ မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဗဳဇလီု ဗီုကဵု Sickle cell anemia တအ်ဂှ်၊ လၟုဟ် နကဵု ကွတ်ပညာ CRISPR ညးတအ် ပလေဝ်ကဵု DNA ညးယဲ လ္တူ ဌာန်စမ်ၜတ် မာန်ကၠုင်ရ။
* '''ဂဥုဲစဵုဒၞာ (Vaccines):''' ဂဥုဲစဵုဒၞာ COVID-19 မကၠောန်လဝ် နကဵု mRNA (ဗီုကဵု Pfizer ကဵု Moderna) ဂှ် ဒှ် သွဟ် အံင်ဇၞး ဇၞော်အိုတ် မွဲ သွက် ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Sahin |first=U. |last2=Karikó |first2=K. |last3=Türeci |first3=Ö. |year=2014 |title=mRNA-based therapeutics — developing a new class of drugs |journal=Nature Reviews Drug Discovery |volume=13 |issue=10 |pages=759–780 |doi=10.1038/nrd4278}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ တၠပညာနိမိတ် (Future and Artificial Intelligence) ==
အနာဂတ် ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု တၠပညာနိမိတ် (AI) ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။ အရာ မဝါတ်ဂါတ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပွမတွက်ရံင် ဗီုပြင် ၃-ဒဳ (3D folding) ပရဝ်တေန် နူကဵု လၟေင် အမဳနဝ် အက်သေတ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် AI နူကဵု DeepMind မနွံယၟု '''AlphaFold''' ဂှ် သှ်ကဵု ပြသၞာဏအ် မာန်အာ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ ပရေင်ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ပရေင်ခၞံဗဒှ် ဂဥုဲတၟိတၟိ (Drug discovery) ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ရောဂါ တအ် ဂွံ ပြဟ်တိုန် ပြကောဋိကိုဋ် ဆ ရ။ ပါဲနူဂှ် Synthetic biology (ဇဳဝဗေဒ ပံင်စပ်) မဒှ် ပွမခၞံဗဒှ် သေလ်တၟိ မဟွံကေင်နွံ ပ္ဍဲ သဘာဝ တအ်လေဝ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်ဒၟံင်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Jumper |first=J. |display-authors=etal |year=2021 |title=Highly accurate protein structure prediction with AlphaFold |journal=Nature |volume=596 |issue=7873 |pages=583–589 |doi=10.1038/s41586-021-03819-2}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ဇဳဝဗေဒ
|title = [[ဇဳဝဗေဒ]] ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ
|listclass = hlist
|list1 =
* '''မဝ်လဳကျူ ဇဳဝ:''' [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA)
* [[အာရ်အေန်အေ]] (RNA)
* [[ပရဝ်တေန်]]
* [[အမဳနဝ် အက်သေတ်]]
|list2 =
* '''လၟေင်ကမၠောန် အဓိက:''' [[Central Dogma]]
* [[Transcription (Biology)|ပွမကူးချူ (Transcription)]]
* [[Translation (Biology)|ပွမပြံင်လှာဲ (Translation)]]
* [[DNA replication]]
|list3 =
* '''နဲကဲ စမ်ၜတ်:''' [[Polymerase chain reaction|PCR]]
* [[Gel electrophoresis]]
* [[CRISPR]]
* [[Southern blot]]
|list4 =
* '''ဘာသာရပ် ဆက်စပ်:''' [[ဗဳဇဗေဒ]]
* [[ဇဳဝဓါတု]]
* [[ဇဳဝရူပဗေဒ]]
* [[Bioinformatics]]
}}

[[Category:ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ဗဳဇဗေဒ]]
[[Category:ဇဳဝဓါတု]]</text>
      <sha1>39vbeb7yq1uh5icmy248lo4l6bye9sn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဇဳဝဓါတု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11308</id>
    <revision>
      <id>56567</id>
      <parentid>55483</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:21:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20976" sha1="81075uddc2shwq9b6ytvi5k8wdkpzsc" xml:space="preserve">'''ဇဳဝဓါတု''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဓါတုဇဳဝဗေဒ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Biochemistry|Biochemistry]]) ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍဘာသာရပ် သိပ္ပံ မလ္ၚတ် ပရူ လၟေင်ကမၠောန် ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ဓါတ်ဂမၠိုင် မနွံ ပ္ဍဲကဵု သတ်မဂျိုင်တဴလမျီုတအ်ရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် ဘာသာရပ် မပံင်စပ်လဝ် အကြာ [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology) ကေုာံ [[ဓါတုဗေဒ]] (Chemistry) တုဲ စွံအာရီု လ္တူ ကဆံင် မဝ်လဳကျူ ကေုာံ သေလ် (Cells) တအ်ရ။ ဇဳဝဓါတု ဂှ် ပါ်ကရေက်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ပိ သာ် မတွဟ်ဂး လဒက်ပတန် ဇဳဝဗေဒ (Structural biology)၊ ပရေင်လ္ၚတ် အေန်ဇြာင် (Enzymology) ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇဳဝ (Metabolism) ရ。 ပ္ဍဲကဵု ကၞောတ် ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဂှ် ဘာသာရပ်ဏအ် ကလိဂွံ ပရေင်အံင်ဇၞး ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ပ္ဍဲအရာ မပသောင်ထ္ၜး ဗီုလဵု လမျီုတအ် ကၠောန်ကမၠောန်ရ။ ဇဳဝဓါတု ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ကု ပရေင်တဵုလွဳ၊ ပရေင်ဂဥုဲ ကေုာံ စၞစအာဟာရ တအ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ဇဳဝဓါတု (Biochemistry)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Hexokinase fold.png|250px|လဒက်ပတန် အေန်ဇြာင်]]&lt;br/&gt;''လဒက်ပတန် မဝ်လဳကျူ အေန်ဇြာင် Hexokinase မဒှ် ပရဝ်တေန် အဓိက ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇဳဝ''
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက
| [[ဇဳဝဗေဒ]] ကေုာံ [[ဓါတုဗေဒ]]
|-
! မလ္ၚတ် အဓိက
| လၟေင်ကမၠောန် ဓါတု ပ္ဍဲ သတ်ဂျိုင်လမျီု
|-
! မဝ်လဳကျူ ဇဳဝ (Macromolecules)
| ပရဝ်တေန်၊ လဳပိတ်၊ ကာဗိုဟိုက်ဒရိတ်၊ ညူကလဳအေတ် အက်သေတ်
|-
! တၠပညာ ဇၞော်အိုတ်ဂမၠိုင်
| Carl Neuberg, Eduard Buchner, Frederick Sanger
|-
! ကဏ္ဍ ပါ်ကရေက်ဂမၠိုင်
| Enzymology, Metabolism, Structural biology
|-
! ဘာသာရပ် ဆက်စပ်
| [[ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ]]၊ ဗဳဇဗေဒ၊ စၞစအာဟာရ
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ဇဳဝဓါတု ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခိုဟ် လမျီု ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိဏအ်ရ။ သတ်ဂျိုင်လမျီု သီုဖအိုတ် မပ္တံကဵု ဗေက်တဳရဳယျာ၊ တၞံဆု၊ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ကောန်မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဓါတ်ဓမ္မတာ မတွဟ်ဂး ကာဗောန် (Carbon)၊ ဟိုက်ဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen)၊ အံက်သဳဂျေန် (Oxygen)၊ နေတ်ထရဝ်ဂျေန် (Nitrogen) ကေုာံ ဖေါသဖောရတ် (Phosphorus) တအ်ရ။ ဆဂး ကာလ ဓါတ်တအ်ဏအ် ပံင်စပ်အာ နကဵု လဒက်ပတန် မဝ်လဳကျူ ဇၞော်ဇၞော်မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် ကလိဂွံ စောံသတ္တိ မကော်စ &quot;လမျီု&quot; ရ။ ဇဳဝဓါတု လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု မဝ်လဳကျူတအ်ဏအ် ပံင်စပ်၊ ဗီုလဵု ဍေဟ်တအ် ကၠောန်ပတိတ် ဒြဟတ်၊ ကေုာံ ဗီုလဵု ဍေဟ်တအ် ထိင်ဒဝ် ပရေင်ထတ်ယုက် ခန္ဓကာယ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nelson |first=D. L. |last2=Cox |first2=M. M. |year=2017 |title=Lehninger Principles of Biochemistry |publisher=W.H. Freeman |isbn=978-1464126116 |edition=7th}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် ဇဳဝဓါတု ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ရ။ 
* '''၁၈၃၃:''' အစာသိပ္ပံ ပြင်သေတ် [[w:Anselme Payen|Anselme Payen]] ဂၠာဲဆဵုကေတ် အေန်ဇြာင် (Enzyme) ကိုပ်ကၠာအိုတ် မနွံယၟု &quot;Diastase&quot; ရ။
* '''၁၈၉၇:''' Eduard Buchner စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ပရေင်ကေဝ် (Fermentation) ဂှ် ကတဵုဒှ်မာန် သက္ကု သေလ် တိုပ် (Yeast cells) မဂျိုင်ဒၟံင်တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် ဓါတုဗေဒ သၟးရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ဘာသာရပ် ဇဳဝဓါတု ဂွံ ပြာကတ်ကၠုင်ရ။
* '''၁၉၅၃:''' James Watson ကဵု Francis Crick တအ် ဂၠာဲဆဵု လဒက်ပတန် DNA တုဲ ဇဳဝဓါတု ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ တအ် ပံင်စပ်အာ ရေင်သကအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Fruton |first=J. S. |year=1999 |title=Proteins, Enzymes, Genes: The Interplay of Chemistry and Biology |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300076080}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ မဝ်လဳကျူ ဇဳဝ အဓိကဂမၠိုင် (Major Biomacromolecules) ==
သေလ်တအ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု မဝ်လဳကျူ ဇၞော်ဇၞော် (Macromolecules) ပန် ဂကူ အဓိက ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ဂကူ မဝ်လဳကျူ ဇဳဝ အဓိက ပန် သာ်
|-
! ဂကူ မဝ်လဳကျူ (Molecule)
! မဝ်နဝ်မာ (Monomer - အလုံဍောတ်အိုတ်)
! တာလျိုင် အဓိက ပ္ဍဲ သေလ်
! ဥပမာ
|-
| '''ကာဗိုဟိုက်ဒရိတ် (Carbohydrates)''' || သဂြာဍောတ် (Monosaccharides) || ကဵု ဒြဟတ် (Energy)၊ လဒက်ပတန် သေလ်။ || ဂလူကိုသ် (Glucose), သတာတ် (Starch)
|-
| '''လဳပိတ် (Lipids / Fats)''' || Fatty acids ကဵု Glycerol || ဂိုင်သိပ် ဒြဟတ်၊ ဒက်ပတန် ကၞပ်သေလ် (Cell membrane)။ || ကၠေင် (Fats), ကဝ်လေတ်သတဝ် (Cholesterol)
|-
| '''ပရဝ်တေန် (Proteins)''' || အမဳနဝ် အက်သေတ် (Amino acids) || ကၠောန်ကမၠောန် သီုဖအိုတ်၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ ကာတာလစ် (Catalysis)။ || အေန်ဇြာင်၊ ဟဝ်မောန် (Hormones)
|-
| '''ညူကလဳအေတ် အက်သေတ် (Nucleic Acids)''' || ညူကလဳအဝ်တိုက် (Nucleotides) || ဂိုင်သိပ် ကေုာံ စၠောအ် တင်ဂရင်ဗတီ ဗဳဇ။ || ဒဳအေန်အေ (DNA), အာရ်အေန်အေ (RNA)
|}
&lt;ref&gt;{{cite book |last=Berg |first=J. M. |last2=Tymoczko |first2=J. L. |last3=Gatto |first3=G. J. |last4=Stryer |first4=L. |year=2015 |title=Biochemistry |publisher=W.H. Freeman |isbn=978-1464126109 |edition=8th}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရဝ်တေန် ကေုာံ အမဳနဝ် အက်သေတ် (Proteins and Amino Acids) ==
ပရဝ်တေန် ဂှ် ဒှ် &quot;စက်ယန်&quot; မကၠောန်ကမၠောန် အဓိက ပ္ဍဲကဵု သတ်ဂျိုင်လမျီုတအ်ရ။ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လၟေင် '''အမဳနဝ် အက်သေတ် (Amino acids)''' ၜိုတ် ၂၀ ဂကူ မဆက်လဝ် နကဵု ဓါတ်ဆက် ပေပ်တိုက် (Peptide bonds) ရ။
ပရဝ်တေန် မွဲ ညံင်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် မာန်ဂှ် ဍေဟ် သ္ဒးခေါက် (Fold) လဒက်ပတန် ၃-ဒဳ (3D) မချိုတ်ပၠိုတ် မွဲရ။ လဒက်ပတန် ပရဝ်တေန် နွံ ၄ ကဆံင် -
# '''Primary:''' လၟေင် အမဳနဝ် အက်သေတ် ဓမ္မတာ။
# '''Secondary:''' ပွမခေါက် ဗီုပြင် အာလ်ဖာ-ကဝိုင် (Alpha-helix) ဟွံသေင်မ္ဂး ဗဳတာ-ဗလး (Beta-sheet)။
# '''Tertiary:''' ဗီုပြင် ၃-ဒဳ အလုံမွဲ မဝ်လဳကျူ။
# '''Quaternary:''' ပွမပံင်စပ် ပရဝ်တေန် ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် Hemoglobin ပ္ဍဲ ဆီ) ရ။

== ၅။ အေန်ဇြာင် ကေုာံ ပရေင်ကၠောန်ကမၠောန် (Enzymes and Catalysis) ==
အေန်ဇြာင် (Enzymes) ဂှ် ဒှ် ပရဝ်တေန် တၟေင် မနွံကဵု တာလျိုင် ဇဳဝကာတာလစ် (Biocatalysts) ရ။ သက္ကု အေန်ဇြာင်မ္ဂး၊ လၟေင်ကမၠောန် ဓါတုဗေဒ ပ္ဍဲကဵု သေလ်ပိုယ်တအ်ဂှ် အာဇိုင်လဇုဲလောန်တုဲ လမျီု တန်တဴ ဟွံမာန်ရ။ အေန်ဇြာင် တအ်ဂှ် ဖျေဟ်ကဵု ဒြဟတ်စတမ် (Activation energy) တုဲ ပကဵု ညံင် ပရေင်ဓါတု (Chemical reactions) ဂွံကတဵုဒှ် ပြဟ်တိုန် ပြကောဋိကိုဋ် ဆ ရ။ 
အေန်ဇြာင် ဇၟာပ်မဂှ် နွံကဵု ဒၞာဲကၠောန်ကမၠောန် (Active site) မကိတ်ညဳ ကု ဓါတ်တမ် (Substrate) ဍေဟ်ဟေင်ရ။ (သီအဝ်ရဳ ကောန်သေဝ် ကဵု ကသျှ် - Lock and Key model)&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Koshland |first=D. E. |year=1958 |title=Application of a Theory of Enzyme Specificity to Protein Synthesis |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1958-02_44_2/page/98 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=44 |issue=2 |pages=98–104 |doi=10.1073/pnas.44.2.98}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ဇဳဝဒြဟတ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲဇဳဝ (Bioenergetics and Metabolism) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=00jbG_cfGuQ ပရူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇဳဝ (Metabolism) ပ္ဍဲ YouTube]

ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇဳဝ (Metabolism) ဟီုဂှ် ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် ဓါတုဗေဒ သီုဖအိုတ် မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု သေလ်တအ်ရ။ ဍေဟ် ပါ်လဝ် ၜါ ကဏ္ဍ-
* '''Catabolism (ပွမပလီု):''' ပါ်လီု မဝ်လဳကျူ ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဒြဟတ်။ (ဥပမာ - ပွမစၞေဟ် စၞစ)။
* '''Anabolism (ပွမဒက်ပတန်):''' စကာ ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် မဝ်လဳကျူ တၟိ။

ဒြဟတ် အဓိက ပ္ဍဲကဵု သေလ်ဂှ် ဂိုင်သိပ်လဝ် နကဵု မဝ်လဳကျူ '''ATP''' (Adenosine triphosphate) ရ။ လၟေင်ကမၠောန် မကၠောန်ပတိတ် ATP အဓိကဂှ် ဒှ် Glycolysis ကေုာံ Citric acid cycle (Krebs cycle) မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု မိုက္ထဝ်ကောန်ဒရဳယျာ (Mitochondria) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Voet |first=D. |last2=Voet |first2=J. G. |year=2010 |title=Biochemistry |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0470570951 |edition=4th}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ဒဳအေန်အေ ကေုာံ အာရ်အေန်အေ (DNA and RNA) ==
ၜိုန်ရ DNA ကဵု RNA ဂှ် လ္ၚတ် ပ္ဍဲကဵု ဗဳဇဗေဒ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ဇဳဝဓါတု မ္ဂး လ္ၚတ်ရံင် လဒက်ပတန် ဓါတု ဍေဟ်တအ်ရ။ DNA ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သဂြာ Deoxyribose၊ RNA ဂှ် နကဵု သဂြာ Ribose ရ။ လၟေင် ဓါတ်သဇိုင် A, T, C, G တအ်ဂှ် ဒက်လဝ် ဓါတ်ဆက် ဟိုက်ဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen bonds) မခိုင်ကၠိုက်ရ။ လၟေင်ကမၠောန် မကော်ပဳ DNA ကေုာံ မကူးချူ RNA တအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒးစကာ အေန်ဇြာင် ဇဳဝဓါတု ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု DNA polymerase ကေုာံ Helicase တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Watson |first=J. D. |display-authors=etal |year=2013 |title=Molecular Biology of the Gene |publisher=Pearson |isbn=978-0321762436 |edition=7th}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ဓါတ်သတ္တု ကေုာံ ဗဳတာမေန် (Vitamins and Minerals in Biochemistry) ==
ဗဳတာမေန် (Vitamins) ကေုာံ ဓါတ်သတ္တု (Minerals) တအ်ဂှ် ၜိုန်ရ ခန္ဓကာယ နွံပၟိက် ညိည ကီုလေဝ် ဍေဟ်တအ် ကိစ္စဇၞော်လောန် သွက် လမျီုရ။ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ကၠောန်ကမၠောန် နဒဒှ် '''Coenzymes''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''Cofactors''' သွက် အေန်ဇြာင် ဂမၠိုင်ရ။ 
* '''ဗဳတာမေန် C:''' နွံပၟိက် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ကဝ်လာဂျေန် (Collagen) ပ္ဍဲ စၞာံ ကေုာံ ဇုတ်။
* '''ဓါတ်သတ္တု ပသဲ (Iron):''' ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် သွက်ဂွံ ယိုက်ဂၠေင် အံက်သဳဂျေန် ပ္ဍဲ ဆီ။
* '''ဓါတ် ကယ်သဳယျာမ် (Calcium):''' ကိစ္စဇၞော် သွက် ဒြဟတ်ဇုတ် ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရိုင် ကတိုင်ဖျုန် (Muscle contraction)&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bender |first=D. A. |year=2003 |title=Nutritional Biochemistry of the Vitamins |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521803885}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ နဲကဲ စမ်ၜတ် ကေုာံ ကိရိယာဂမၠိုင် (Techniques and Instruments) ==
အစာဇဳဝဓါတုတအ် စကာ ကိရိယာ ကေုာံ နဲကဲ စမ်ၜတ် မသၠုင်အိုတ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် မဝ်လဳကျူတအ်ရ။
* '''Chromatography:''' နဲကဲ သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ ပရဝ်တေန် ဟွံသေင်မ္ဂး မဝ်လဳကျူ တၞဟ်ခြာဂမၠိုင် အလိုက် ဇမၞော် ကေုာံ ဓါတ်လလဳ ဍေဟ်တအ်။
* '''X-ray Crystallography:''' နဲကဲ သွက်ဂွံ ရံင် ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ၃-ဒဳ (3D) မဝ်လဳကျူ ဇၞော်ဇၞော်။ နဲကဲဏအ် စကာလဝ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု လဒက်ပတန် DNA ရ။
* '''Mass Spectrometry:''' သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် လျိုင် မဝ်လဳကျူ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ဂကူ ပရဝ်တေန် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်။
* '''Spectrophotometry:''' ၜတ်ကၞာတ် ဗၞတ် ဓါတ်လျး မစုပ်ကေတ် နကဵု ဓါတ်မွဲမွဲ သွက်ဂွံ တီ လၟိဟ် ဓါတ်ဂှ်&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hofmann |first=A. |last2=Clokie |first2=S. |year=2018 |title=Wilson and Walker's Principles and Techniques of Biochemistry and Molecular Biology |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1316614761 |edition=8th}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်ဆက်စပ် ကု ပရေင်ဂဥုဲ ကေုာံ အနာဂတ် (Medical Applications and Future) ==
ဇဳဝဓါတု ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ဂဥုဲ ခေတ်တၟိ ရ။ ဇၟာပ် ယဲ (Diseases) သီုဖအိုတ်ဂှ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ယောင်ယာ ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် ဇဳဝဓါတု ရ။ ဥပမာ - ယဲ ဏမ်ဍာတ် (Diabetes) ဂှ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဟဝ်မောန် Insulin (မဒှ် ပရဝ်တေန် မွဲ) ဟွံကၠောန်ကမၠောန် ဟွံသေင်မ္ဂး အောန်အာရ။ ပရေင်ခၞံဗဒှ် ဂဥုဲ (Drug discovery) ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ် ပွမခၞံဗဒှ် မဝ်လဳကျူ မကၟာတ်လဒဵု (Inhibitors) အေန်ဇြာင် မကဵုအန္တရာယ် တအ်ရ။
ပ္ဍဲ အနာဂတ်မ္ဂး နကဵု အရီုအဗင် တၠပညာနိမိတ် (AI) ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ ပံင်စပ် (Synthetic biology) ဂှ် အစာဇဳဝဓါတု တအ် မာန်ကၠုင် ပရေင်ခၞံဗဒှ် အေန်ဇြာင် တၟိတၟိ သွက်ဂွံ လွဳယဲ၊ ပလီုပလာ် ပလာသတစ်၊ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ဒြဟတ်သဘာဝ တၟိ တအ်မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kamerlin |first=S. C. L. |display-authors=etal |year=2013 |title=The future of biochemistry |journal=The FEBS Journal |volume=280 |issue=22 |pages=5902–5905 |doi=10.1111/febs.12558}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ
|title = [[ဇဳဝဗေဒ]]၊ [[ဓါတုဗေဒ]] ကေုာံ ဇဳဝဓါတု
|listclass = hlist
|list1 =
* '''မဝ်လဳကျူ ဇဳဝ:''' [[ကာဗိုဟိုက်ဒရိတ်]]
* [[လဳပိတ်]]
* [[ပရဝ်တေန်]]
* [[ဒဳအေန်အေ]]
|list2 =
* '''လၟေင်ကမၠောန် အဓိက:''' [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇဳဝ (Metabolism)]]
* [[အေန်ဇြာင်]]
* [[Glycolysis]]
* [[Citric acid cycle]]
|list3 =
* '''နဲကဲ စမ်ၜတ်:''' [[Chromatography]]
* [[Mass spectrometry]]
* [[X-ray crystallography]]
* [[Spectrophotometry]]
|list4 =
* '''ဘာသာရပ် ဆက်စပ်:''' [[ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ]]
* [[ဗဳဇဗေဒ]]
* [[စၞစအာဟာရ]]
* [[ဇဳဝရူပဗေဒ]]
}}

[[Category:ဇဳဝဓါတု]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ဓါတုဗေဒ]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]</text>
      <sha1>81075uddc2shwq9b6ytvi5k8wdkpzsc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဇဳဝကာတာလေစ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11310</id>
    <revision>
      <id>56631</id>
      <parentid>55489</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:55:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23550" sha1="ozpzb3bjvy6drdksgvxu72k0e21ug0e" xml:space="preserve">'''ဇဳဝကာတာလေစ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဇဳဝကာတာလစ်''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Biocatalysis|Biocatalysis]]) ဟီုဂှ် ဒှ် ပရေင်စကာ သတ္တိ သဘာဝ ဗီုကဵု [[အေန်ဇြာင်]] (Enzymes) ဟွံသေင်မ္ဂး သေလ်မဂျိုင်လမျီု (Living cells) သွက်ဂွံ ပပြဟ်ကဵု လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်ဓါတု (Chemical reactions) ရ။ အရာမစကာ သွက်ဂွံ ပပြဟ်ကဵု ပရေင်ဓါတုဏအ်ဂှ် ညးကော်စ '''ဇဳဝကာတာလေစ် (Biocatalysts)''' ရ။ လၟေင်ကမၠောန်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဇုတ်စၞိန် အဓိက ပ္ဍဲကဵု [[ဇဳဝဓါတု]] ကေုာံ လောက ရုင်စက်ခေတ်တၟိရ။ ၜိုန်ရ ကောန်မၞိဟ်တအ် စကာလဝ် ပရေင်ကေဝ် (Fermentation) နကဵု သေလ် သွက်ဂွံ ကၠောန် အရက် ကေုာံ ကွာင် သၞာံမဂၠိုင်ကဵုလ္ၚီ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်စကာ အေန်ဇြာင် မသ္အးဇ္ၚး (Purified enzymes) ပ္ဍဲကဵု ရုင်စက် ကေုာံ ပရေင်ဂဥုဲဂှ် ကတဵုဒှ် ပြာကတ်ကၠုင် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဏအ်ရ။ ဇဳဝကာတာလေစ် ဂှ် ကဵုဖိုလ်ခိုဟ် လ္တူ ပွဳပွူသဘာဝတုဲ၊ ဒှ် နဲကဲ အဓိက သွက် ပရေင်ဓါတု သ္ၚေက် (Green chemistry) ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ဇဳဝကာတာလေစ် (Biocatalysis)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Enzyme mechanism 1.jpg|250px|လၟေင်ကမၠောန် အေန်ဇြာင်]]&lt;br/&gt;''လၟေင်ကမၠောန် အေန်ဇြာင် မဒှ် ဇဳဝကာတာလေစ် အဓိက မွဲ မပံင်စပ် ကု ဓါတ်တမ် (Substrate)''
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက
| [[ဇဳဝဓါတု]] ကေုာံ ဓါတုဗေဒ ရုင်စက်
|-
! ဇဳဝကာတာလေစ် အဓိက
| [[အေန်ဇြာင်]] (Enzymes), သေလ် (Whole cells)
|-
! ညးမစၟတ်သမ္တီ ကိုပ်ကၠာ
| ဧဒဝပ် ဗုချ်နာ (Eduard Buchner) (၁၈၉၇)
|-
! အလုံအစောံ
| ဖျေဟ် ဒြဟတ်စတမ် (Activation energy) တုဲ ပပြဟ် ပရေင်ဓါတု
|-
! ပရေင်စကာ အဓိက
| ဂဥုဲ၊ စၞစ၊ အဳသေန်နဝ် (Biofuels)၊ သဗ္ဗျာခေတ်တၟိ
|-
! သဘဴဓဝ် အဓိက
| ဓါတုသ္ၚေက် (Green Chemistry)
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ကာတာလေစ် (Catalyst) ဟီုဂှ် ဒှ် ဓါတ် မပပြဟ်ကဵု ပရေင်ဓါတု သက္ကု ပွမလီုလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး အိုတ်အာ ဇကုအလဵုဇကုရ။ ပ္ဍဲကဵု သဘာဝမ္ဂး ပရေင်ဓါတု သီုဖအိုတ် မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓကာယ ပိုယ်တအ်ဂှ် ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ကာတာလေစ် မ္ဂး ဍေဟ်တအ် အာဇိုင်လဇုဲလောန်တုဲ၊ လမျီု တန်တဴ ဟွံမာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သဘာဝ ဖန်ဗဒှ်လဝ် '''ဇဳဝကာတာလေစ်''' မဒှ် ပရဝ်တေန် တၟေင် မကော်စ &quot;အေန်ဇြာင်&quot; တအ်ရ။ ဇဳဝကာတာလေစ် တအ်ဏအ် နွံကဵု အစောံသတ္တိ မရုဲစှ် (Specificity) သၠုင်လောန်တုဲ၊ ဍေဟ်တအ် ကၠောန်ကမၠောန်မာန် ဆ ပ္ဍဲကဵု ဓါတ်တမ် (Substrate) မချိုတ်ပၠိုတ်မွဲဓဝ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး အစာသိပ္ပံတအ် ကေတ် နဲကဲ သဘာဝဏအ်တုဲ ကလေင်စကာ ပ္ဍဲကဵု ရုင်စက် သွက်ဂွံ ကၠောန်ပတိတ် ဓါတ်နာနာ ဗွဲမလောဲသွာ ကေုာံ အန္တရာယ် အောန် ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bommarius |first=A. S. |last2=Riebel |first2=B. R. |year=2004 |title=Biocatalysis: Fundamentals and Applications |publisher=Wiley-VCH |isbn=978-3527303441}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် ဇဳဝကာတာလေစ် ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ကၠောန် အရက် ကေုာံ ကွာင် နကဵု သေလ်တိုပ် (Yeast) ပ္ဍဲ ဝင်တမၠာတေအ်ရ။ ဆဂး ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံ ဇေတ်ဇေတ်ဂှ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ရ။
* '''၁၈၃၃:''' Anselme Payen ကဵု Jean-François Persoz တအ် ပါ်ခြာ အေန်ဇြာင် Diastase နူကဵု မသြောအ်ယဴ မတိုန်ဒၟံင်ရ။
* '''၁၈၉၇:''' Eduard Buchner စၞောန်ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပရေင်ကေဝ် အရက် (Fermentation) ဂှ် ကၠောန်မာန် သက္ကု သေလ်တိုပ် မဂျိုင်လမျီု၊ ဟိုတ်နူ ဓါတ် အေန်ဇြာင် မနွံ ပ္ဍဲဍေဟ် သၟးရ။ တင်ဂၠာဲဆဵုဏအ် ကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗဴ ဓါတုဗေဒ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၇ ရ။
* '''၁၉၂၆:''' James B. Sumner စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ အေန်ဇြာင် Urease ဂှ် ဒှ် ပရဝ်တေန် သ္အးဇ္ၚး မွဲရ။
ကြဴနူဂှ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်ပညာ DNA ပ္ဍဲ ကၞောတ် ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဂှ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ်တအ် ဂွံ ကၠောန်ပတိတ် အေန်ဇြာင် နကဵု ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ရုင်စက် (Recombinant DNA technology) မာန်ကၠုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Buchner |first=E. |year=1897 |title=Alkoholische Gährung ohne Hefezellen (Alcoholic fermentation without yeast cells) |journal=Berichte der Deutschen Chemischen Gesellschaft |volume=30 |pages=117–124}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ အေန်ဇြာင် ကေုာံ ဇဳဝကာတာလေစ် (Enzymes as Biocatalysts) ==
ဇဳဝကာတာလေစ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ် '''အေန်ဇြာင်''' (မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ပရဝ်တေန်) ရ။ ဆဂး လ္ၚဵုဂှ် ဒှ် အာရ်အေန်အေ (RNA) မကော်စ '''Ribozymes''' လေဝ် နွံရ။ 
အေန်ဇြာင် ဇၟာပ်မဂှ် နွံကဵု ဗီုပြင် ၃-ဒဳ (3D structure) မချိုတ်ပၠိုတ် မွဲတုဲ၊ ပ္ဍဲလ္တူဍေဟ်ဂှ် နွံ ဒၞာဲမွဲ မကော်စ '''ဒၞာဲကၠောန်ကမၠောန် (Active site)''' ရ။ ဒၞာဲဏအ်ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မကိတ်ညဳ ကု ဓါတ်တမ် (Substrate) ဍေဟ် တုပ်သၟဟ် ကု ကောန်သေဝ် ကေုာံ ကသျှ် (Lock and Key) ဟွံသေင်မ္ဂး မပြံင်လှာဲ ကိတ်ညဳ (Induced fit) ရ။ အခိင် ဓါတ်တမ် လုပ်စိုပ် ပ္ဍဲ Active site မ္ဂး၊ အေန်ဇြာင်ဂှ် ကလေင်ခေါက် ပြံင်လှာဲ လဒက်ပတန်တုဲ ပလီု ဟွံသေင်မ္ဂး ပံင်စပ်ကဵု ဓါတ်တမ်ဂှ် ညံင်ဂွံ ဒှ်အာ သွဟ်ဓါတ် (Product) ဗွဲမပြဟ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Fersht |first=A. |year=1999 |title=Structure and Mechanism in Protein Science |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-0716732686}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ သဘဴဓဝ် (Mechanisms and Principles) ==
သဘဴဓဝ် အဓိက သွက် ကာတာလေစ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒှ် ပွမဖျေဟ်ကဵု '''ဒြဟတ်စတမ် (Activation Energy - $E_a$)''' ရ။
ပရေင်ဓါတု မွဲ ညံင်ဂွံ ကတဵုဒှ်ဂှ် မဝ်လဳကျူတအ် သ္ဒးတတ်ကၠောအ် ကဆံင်မွဲ မကော်စ Transition state မနွံကဵု ဒြဟတ် သၠုင်အိုတ်ရ။ သက္ကု အေန်ဇြာင်မ္ဂး မဝ်လဳကျူတအ် နွံပၟိက် ဒြဟတ်ဂမ္တဴ ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံ တတ်ကၠောအ် ကဆံင်ဏအ်ရ။ ဆဂး အေန်ဇြာင် ဂှ် ဍေဟ် ရပ်ထိင်လဝ် ဓါတ်တမ် တုဲ ဖန်ကဵု ညံင် ဒြဟတ်စတမ်ဏအ် ဂွံစှ်ေအာရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်ဓါတု ဂှ် ကတဵုဒှ်မာန် ပ္ဍဲကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ (Room temperature) ကေုာံ ပွဳပွူ ဍာ် (Aqueous environment) ဗွဲမလောဲသွာရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Pauling |first=L. |year=1946 |title=Molecular Architecture and Biological Reactions |journal=Chemical and Engineering News |volume=24 |issue=10 |pages=1375–1377 |doi=10.1021/cen-v024n013.p1375}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ ဂကူ အေန်ဇြာင်ဂမၠိုင် (Classes of Enzymes) ==
အေန်ဇြာင် တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ဂကူ အတိုင် သၞောတ်ဝ် အေန်ဇြာင် အလုံဂၠးကဝ် (Enzyme Commission number - EC) နွံ (၆) ဂကူ အဓိက ရ -

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ဂကူ အေန်ဇြာင် (EC Classes) အဓိက ၆ သာ်
|-
! ဂကန် (EC Class)
! ယၟု အေန်ဇြာင် 
! ပရေင်ဓါတု မကၠောန် (Reaction Type)
! ဥပမာ 
|-
| EC 1 || '''Oxidoreductases''' || ပွမပၠောပ်ပတိတ် အံက်သဳဂျေန် ဟွံသေင်မ္ဂး အေလက်ထရဝ် (Oxidation-reduction)။ || Alcohol dehydrogenase
|-
| EC 2 || '''Transferases''' || ပွမပြံင်စၠောအ် ဂကောံဓါတ် (Functional group) နူ မဝ်လဳကျူ မွဲ အာ မွဲ။ || Hexokinase
|-
| EC 3 || '''Hydrolases''' || ပွမပါ်လီု ဓါတ်ဆက် နကဵု ပွမထပ်စုတ် ဍာ် (Hydrolysis)။ || Amylase (ပါ်လီု သတာတ်)
|-
| EC 4 || '''Lyases''' || ပွမပါ်လီု ဓါတ်ဆက် သက္ကု ဍာ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ထပ်စုတ် ဓါတ်ဆက် ၜါထပ်။ || Decarboxylase
|-
| EC 5 || '''Isomerases''' || ပွမပြံင်လှာဲ လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ မဝ်လဳကျူ မွဲဓဝ် ညံင်ဂွံဒှ် Isomer။ || Isomerase
|-
| EC 6 || '''Ligases''' || ပွမပံင်စပ် မဝ်လဳကျူ ၜါ နကဵု ပွမစကာ ဒြဟတ် ATP။ || DNA ligase
|}
&lt;ref&gt;{{cite web |title=Enzyme Nomenclature |url=https://www.qmul.ac.uk/sbcs/iubmb/enzyme/ |publisher=International Union of Biochemistry and Molecular Biology |access-date=2026-06-23}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် ကေုာံ စၞစ (Industrial and Food Applications) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=yHgCQOWsXwE ပရူ ပရေင်စကာ အေန်ဇြာင် ပ္ဍဲ ရုင်စက် (YouTube)]

ဇဳဝကာတာလေစ် ဂှ် ပြံင်လှာဲကဵု လောက ရုင်စက် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။
* '''ရုင်စက် စၞစ:''' အေန်ဇြာင် Amylase ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ပါ်လီု သတာတ် ပ္ဍဲ ပရေင်ကၠောန် ကွာင်၊ တုဲ Rennin (Chymosin) ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်ကၠောန် ဒိန်ခဲ (Cheese) ရ။
* '''သဗ္ဗျာ ကေုာံ ကြာတ်က္ဍိုပ်:''' အေန်ဇြာင် Protease ကဵု Lipase တအ်ဂှ် ထပ်စုတ်လဝ် ပ္ဍဲ ဆပ်ပျာခေတ်တၟိ သွက်ဂွံ ကြာတ် တရိုဟ် ဆီ ကေုာံ ကၠေင် မာန် ပ္ဍဲ ဍာ်ရမတ်ရ။
* '''ဒြဟတ် အဳသေန်နဝ် (Biofuels):''' စကာ Cellulase သွက်ဂွံ ပါ်လီု တၞံဆု ဟွံသေင်မ္ဂး စမၠိက် သွက်ဂွံ ကၠောန်ပတိတ် ဍာ်အရက် အဳသေန်နဝ် သွက် စက်ယန် ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Schmid |first=A. |display-authors=etal |year=2001 |title=Industrial biocatalysis today and tomorrow |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-01-11_409_6817/page/258 |journal=Nature |volume=409 |issue=6817 |pages=258–268 |doi=10.1038/35051736}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Medical and Pharmaceutical Applications) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ခၞံဗဒှ် ဂဥုဲ (Pharmaceuticals) မ္ဂး၊ ဇဳဝကာတာလေစ် ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် မွဲရ။ ဂဥုဲ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ် မဝ်လဳကျူ မနွံကဵု လပါ်တဲ (Chirality) ရ (တုပ်သၟဟ် ကု တဲပါဲ ကဵု တဲပုင်)။ နဲကဲ ဓါတုဗေဒ ဓမ္မတာ မ္ဂး ကၠောန်ပတိတ် လပါ်တဲ သီုၜါ မွဲစွံ တုဲ လပါ်မွဲဂှ် ကဵု အန္တရာယ် မာန်ရ။ ဆဂး ဇဳဝကာတာလေစ် တအ်ဂှ် နွံကဵု လညာတ် ရုဲစှ် (Enantioselectivity) သၠုင်လောန်တုဲ၊ ကၠောန်ပတိတ် လပါ်တဲ မကဵုဖိုလ် မွဲဓဝ် မာန်ရ။
ဥပမာ - ဂဥုဲ ယဲဏမ်ဍာတ် Sitagliptin (Januvia) ဂှ် ကၠောန်ပတိတ်လဝ် နကဵု ပရေင်စကာ အေန်ဇြာင် Transaminase မပလေဝ်လဝ် ဗဳဇ တုဲ၊ ဍေဟ် ဖအောန်ဖျေဟ် ကသုတ် ကေုာံ င္ၚုဟ်မး ဗွဲမလောန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Savile |first=C. K. |display-authors=etal |year=2010 |title=Biocatalytic asymmetric synthesis of chiral amines from ketones applied to sitagliptin manufacture |url=https://archive.org/details/sim_science_2010-07-16_329_5989/page/305 |journal=Science |volume=329 |issue=5989 |pages=305–309 |doi=10.1126/science.1188934}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ဇဳဝဗေဒ ပံင်စပ် ကေုာံ ပရေင်ပလေဝ်ဗဳဇ (Synthetic Biology and Protein Engineering) ==
သဘာဝ ဟွံကၠောန်လဝ် အေန်ဇြာင် သွက် ပရေင်ဓါတု သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ရုင်စက် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အစာသိပ္ပံတအ် ဒးဖန်ဗဒှ် အေန်ဇြာင် တၟိ နကဵု ကွတ်ပညာ ပလေဝ် ပရဝ်တေန် (Protein Engineering) ရ။
* '''Directed Evolution (ပွမစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ပြံင်လှာဲ):''' အစာသိပ္ပံ Frances Arnold (ကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗဴ ၂၀၁၈) ခၞံဗဒှ် နဲကဲဏအ်ရ။ နဲကဲဏအ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ (Mutations) မဂၠိုင်ကဵုလ္ၚီ ပ္ဍဲကဵု ဂျိန် အေန်ဇြာင် မွဲ၊ တုဲ ရုဲစှ်ကေတ် အေန်ဇြာင် မကၠောန်ကမၠောန် ခိုဟ်အိုတ် သွက် ဓါတ်တမ် တၟိ ဂှ်ရ။
* '''Rational Design:''' စကာ ကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံ တွက်ရံင် လဒက်ပတန် ၃-ဒဳ တုဲ ပြံင်လှာဲ အမဳနဝ် အက်သေတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သွဟ် မနွံပၟိက် ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Arnold |first=F. H. |year=2018 |title=Directed Evolution: Bringing New Chemistry to Life |journal=Angewandte Chemie International Edition |volume=57 |issue=16 |pages=4143–4148 |doi=10.1002/anie.201708408}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပရေင်ခိုဟ် ကေုာံ ပြသၞာဂမၠိုင် (Advantages and Limitations) ==
ဇဳဝကာတာလေစ် နွံကဵု ပရေင်ခိုဟ် ကေုာံ ပြသၞာ မဒးမင်စၟဳစၟတ် နာနာရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် ဇဳဝကာတာလေစ်
|-
! ပရေင်ခိုဟ် (Advantages)
! ပြသၞာ / တင်ဍိုန်လျ (Limitations)
|-
| '''သဘာဝ ကေုာံ သ္ၚေက်:''' စကာ ဍာ် နဒဒှ် ပွဳပွူ၊ ဟွံနွံပၟိက် ဓါတ်ဂျိ ဓါတု။ || '''ပရေင်လီုလာ် လောဲ:''' အေန်ဇြာင် တအ် လီုလာ် လောဲ (Denaturation) ယဝ်ရ ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင် ဟွံသေင်မ္ဂး pH ပြံင်လှာဲ။
|-
| '''အစောံ ရုဲစှ် သၠုင် (High Specificity):''' ကၠောန်ပတိတ် ဆ သွဟ်ဓါတ် မနွံပၟိက် မွဲဓဝ်၊ ဟွံမဲ သွဟ် မဟွံနွံပၟိက် (By-products)။ || '''င္ၚုဟ်မး သၠုင်:''' ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် ကေုာံ ပသ္အး အေန်ဇြာင် ဂှ် ဒးကေတ် သြန် ဗွဲမဂၠိုင်။
|-
| '''ပွဳပွူ သာမည:''' ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ၊ ဟွံဒး စကာ ဓါတ်ဂမ္တဴ ဇၞော်ဇၞော် ဗီု ရုင်စက်ဓမ္မတာ။ || '''ဓါတ်တမ် အောန်:''' အေန်ဇြာင် သဘာဝ တအ် ကၠောန်ကမၠောန် ဆ ကု ဓါတ်တမ် သဘာဝ သၟး၊ ဓါတ်တမ် ကၠောန်ပတောအ် လ္ၚဵု ဟွံကိတ်ညဳ။
|}

== ၁၀။ အနာဂတ် ဇဳဝကာတာလေစ် (Future Perspectives) ==
အနာဂတ် ဇဳဝကာတာလေစ် ဂှ် နွံကဵု အစောံသတ္တိ ဗွဲမဇၞော်ရ။ တၠပညာနိမိတ် (AI) ဗီုကဵု AlphaFold ဂှ် ရီုဗင်ကဵု ပရေင်တွက်ရံင် လဒက်ပတန် အေန်ဇြာင်တအ် လောဲသွာတိုန်တုဲ၊ အစာသိပ္ပံတအ် ခၞံဗဒှ် &quot;Artificial Metalloenzymes&quot; မဒှ် အေန်ဇြာင် ကၠောန်ပတောအ် မပံင်စပ်လဝ် ဓါတ်သတ္တု ကေုာံ ပရဝ်တေန် သွက်ဂွံ ကၠောန် ပရေင်ဓါတု မဟွံကေင်နွံ ပ္ဍဲ သဘာဝ တအ် မာန်ကၠုင်ရ။ ပါဲနူဂှ် ဇဳဝကာတာလေစ် ဂှ် ဒှ် ကိရိယာ အဓိက သွက် ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် ပလာသတစ် (Plastic degradation) ဗီုကဵု အေန်ဇြာင် PETase မပါ်လီု ခေါက်ဍာ် ပလာသတစ် မာန်ဂှ် ဒှ် တင်ရန်တၟအ် ဇၞော်အိုတ် သွက် အနာဂတ် ပွဳပွူသဘာဝ ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Tournier |first=V. |display-authors=etal |year=2020 |title=An engineered PET depolymerase to break down and recycle plastic bottles |journal=Nature |volume=580 |issue=7802 |pages=216–219 |doi=10.1038/s41586-020-2149-4}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ဇဳဝဓါတု ကေုာံ ဇဳဝကာတာလေစ်
|title = [[ဇဳဝဓါတု]] ကေုာံ ပရေင်ဇဳဝကာတာလေစ် (Biocatalysis)
|listclass = hlist
|list1 =
* '''သဇိုင် အဓိက:''' [[အေန်ဇြာင်]]
* [[ဇဳဝကာတာလေစ်]]
* [[ပရဝ်တေန်]]
* [[ဒြဟတ်စတမ်]]
|list2 =
* '''ဂကူ အေန်ဇြာင်ဂမၠိုင်:''' [[Oxidoreductase]]
* [[Transferase]]
* [[Hydrolase]]
* [[Lyase]]
* [[Isomerase]]
* [[Ligase]]
|list3 =
* '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်ပညာ:''' [[Protein engineering]]
* [[Directed evolution]]
* [[Rational design]]
* [[Fermentation]]
|list4 =
* '''ဘာသာရပ် ဆက်စပ်:''' [[ဓါတုဗေဒ သ္ၚေက်]]
* [[ဇဳဝဗေဒ ပံင်စပ်]]
* [[ဗဳဇဗေဒ]]
* [[ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ]]
}}

[[Category:ဇဳဝဓါတု]]
[[Category:အေန်ဇြာင်]]
[[Category:ဓါတုဗေဒ စက်ယန်]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ]]</text>
      <sha1>ozpzb3bjvy6drdksgvxu72k0e21ug0e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သေလ် အာရီု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11322</id>
    <revision>
      <id>56573</id>
      <parentid>55521</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:28:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23419" sha1="fr1pd5e0puh64hr7vhijgohjoami7lf" xml:space="preserve">'''သေလ်အာရီု''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Neuron|Neuron]]) ဟွံသေင်မ္ဂး '''သေလ် က္ဍဟ်''' ဂှ် ဒှ် သေလ် အဓိက မဒက်ပတန်လဝ် [[သၞောတ်ဝ် အာရီု]] (Nervous system) သတ်ဂျိုင်လမျီုတအ်ရ။ သေလ်တအ်ဏအ်ဂှ် တၟေင်လောန်တုဲ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု အစောံသတ္တိ သွက်ဂွံ ဒုင်ကေတ်၊ တွက်ရံင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပလံင်ဗစိုပ် တင်ဂရင်ဗတီ (Information) နကဵု လပှ် ဓါတ်လလဳ (Electrical signals) ကေုာံ ဓါတ်ဓါတုဗေဒ (Chemical signals) ရ။ ပ္ဍဲကဵု က္ဍဟ် ကောန်မၞိဟ်မွဲမ္ဂး နွံ သေလ်အာရီု ၜိုတ် ၈၆ ဗဳလဳယျေန် မ တုဲ၊ သေလ် ဇၟာပ်မဂှ် ဆက်စၠောအ်ဒၟံင် ကု သေလ်တၞဟ်တအ် နကဵု အဆက်အစပ် မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီရ။ သေလ်အာရီုတအ်ဏအ်ရ ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ချဳဒရိုင်၊ ပွမညာတ်၊ ပွမသမ္တီ၊ ကေုာံ လညာတ်ကသပ် ပိုယ် သီုဖအိုတ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | သေလ်အာရီု (Neuron)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Neuron Hand-tuned.svg|250px|လဒက်ပတန် သေလ်အာရီု]]&lt;br/&gt;''လဒက်ပတန် သေလ်အာရီု ဓမ္မတာ မွဲ၊ မစၞောန်ထ္ၜးလဝ် Dendrite, Soma, ကေုာံ Axon''
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက
| [[ဇဳဝဗေဒ]]၊ [[သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု]] (Neuroscience)
|-
! သၞောတ်ဝ် မပါလုပ်
| [[သၞောတ်ဝ် အာရီု]] (Nervous system)
|-
! ဒကုတ် အဓိကဂမၠိုင်
| Soma, Dendrite, Axon, Synapse
|-
! လၟေင်ကမၠောန် အဓိက
| Action potential (ပရေင်ချဳဒရိုင် ဓါတ်လလဳ)
|-
! ဓါတ် မပတိတ်
| Neurotransmitters (ဓါတ်စၠောအ် အာရီု)
|-
! သေလ် အရီုအဗင်
| Glial cells (သေလ် ဂလိုင်ယာ)
|-
! ညးမဂၠာဲဆဵု လဒက်ပတန်
| Santiago Ramón y Cajal
|}

== ၁။ ပွံက် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အလုံ (Definition and Overview) ==
သေလ်အာရီု (Neuron) ဟီုဂှ် ဒှ် &quot;ဇုက်လလဳ&quot; ကေုာံ &quot;စက်တွက်ဂၞန် ဍောတ်တ်&quot; ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓကာယ ပိုယ်ရ။ ဗီုပြင် ကေုာံ ကမၠောန် သေလ်အာရီု ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု သေလ် ဓမ္မတာ ဗီုကဵု သေလ် စၞာံ ဟွံသေင်မ္ဂး သေလ် ဖျုန် တအ် ဗွဲမလောန်ရ။ သေလ် ဓမ္မတာ တအ် ပါ်တရးတုဲ ကတဵုဒှ် သေလ် တၟိမာန်ကီုလေဝ်၊ သေလ်အာရီု ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် မၞိဟ်ဇၞော်ဂှ် ဟွံပါ်တရး (No cell division) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ရ သေလ်အာရီု လီုလာ်အာမ္ဂး ဍေဟ် ဟွံကလေင်ဒှ် တၟိ လောဲလောဲသွာသွာရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kandel |first=E. R. |display-authors=etal |year=2012 |title=Principles of Neural Science |publisher=McGraw-Hill |isbn=978-0071390118 |edition=5th}}&lt;/ref&gt;။
သေလ်တအ်ဏအ်ဂှ် ကၠောန်ကမၠောန် နကဵု ပရေင်ပံင်စပ် ၜါ သာ် - &quot;ဓါတ်လလဳ&quot; (သွက်ဂွံ ပလံင် တင်ဂရင်ဗတီ အပ္ဍဲ သေလ် မွဲ) ကေုာံ &quot;ဓါတုဗေဒ&quot; (သွက်ဂွံ ဆက်စၠောအ် အကြာ သေလ် ၜါ) ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ကိုပ်ကၠာ ကၞောတ် ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ တေအ်၊ အစာသိပ္ပံတအ် ထေင်လဝ် ဒဒှ်ရ သၞောတ်ဝ် အာရီု အလုံမွဲဂှ် ဒှ် ဇုက်မွဲဓဝ် မဆက်ဒၟံင် ရေင်သကအ် သက္ကု ပွမပိုတ်ခြာ (Reticular theory) ရ။ 
ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၇၃၊ အစာသိပ္ပံ အဳတလဳ Camillo Golgi ခၞံဗဒှ် နဲကဲ ဖျုန်သာ် သေတ်ဗာ (Silver staining) မပကဵု ညံင် ဂွံညာတ်ကေတ် သေလ် အာရီု ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ပ္ဍဲ သၟဝ် မိုက္ကရဝ်သကုပ် ရ။ 
ကြဴနူဂှ် အစာသိပ္ပံ သပိန် Santiago Ramón y Cajal စကာ နဲကဲ Golgi ဏအ်တုဲ၊ လ္ၚတ်ရံင် လဒက်ပတန် က္ဍဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ ညး ဂၠာဲဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ သၞောတ်ဝ် အာရီု ဂှ် ဟွံသေင် ဇုက် မဆက်ဒၟံင် မွဲဓဝ်၊ ဍေဟ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု &quot;သေလ်&quot; ဍောတ်တ် မတၞဟ်ခြာဒၟံင် ရေင်သကအ်ရ။ လညာတ်ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ &quot;Neuron doctrine&quot; တုဲ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက် သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု ခေတ်တၟိ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Finger |first=S. |year=2001 |title=Origins of Neuroscience: A History of Explorations Into Brain Function |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195146943}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ လဒက်ပတန် အဓိက သေလ်အာရီု (Anatomy of a Neuron) ==
သေလ်အာရီု ဓမ္မတာ မွဲ နွံ လဒက်ပတန် အဓိက ၃ သာ် -

# '''Soma (ကာယ သေလ်):''' ဒှ် ဒကုတ် လဒေါဝ် မနွံကဵု Nucleus ကေုာံ ကိရိယာ သေလ် သီုဖအိုတ် (ဥပမာ Mitochondria, Ribosomes)။ ဍေဟ် ထိင်ဒဝ် လမျီု ကေုာံ ကၠောန်ပတိတ် ပရဝ်တေန် သွက် သေလ် ရ။
# '''Dendrites (ကၞာင်):''' ဒှ် လဒက်ပတန် မတုပ် ညံင် ကၞာင်ဆု မတိတ်ကၠုင် နူ Soma ရ။ ဍေဟ်တအ်ဂှ် နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ &quot;ဒုင်ကေတ်&quot; (Receive) တင်ဂရင်ဗတီ နူကဵု သေလ် တၞဟ်တအ်ရ။ ဇၟာပ် သေလ်အာရီုမွဲ နွံကဵု Dendrites ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
# '''Axon (ဇုက်ဇမၠိင်):''' ဒှ် ဇုက် ဂၠိင်ဂၠိင် မွဲ မတိတ် နူ Soma သွက်ဂွံ &quot;ပလံင်&quot; (Transmit) တင်ဂရင်ဗတီ အာ ဇရေင် သေလ် တၞဟ်။ သေလ်မွဲ နွံ Axon မွဲဓဝ်ရ။ ဇမၠိင် Axon လ္ၚဵု ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ ပိုယ် မ္ဂး ဂၠိင် စဵုကဵု မွဲ မဳတာ ပြင် (နူ ဇုတ်ရိုက် စဵုကဵု ဇိုင်) နွံရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Purves |first=D. |display-authors=etal |year=2018 |title=Neuroscience |publisher=Sinauer Associates |isbn=978-1605353807 |edition=6th}}&lt;/ref&gt;။

== ၄။ Myelin Sheath ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် Axon (Myelin and Axon Function) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=qPix_X-9t7E ပရူ သေလ်အာရီု ကေုာံ Action Potential ပ္ဍဲ YouTube]

Axon ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် အာရီု ပိုယ်ဂှ် ဂြောပ်လဝ် နကဵု ဓါတ်ကၠေင် တၟေင် မကော်စ '''Myelin sheath''' (ဓါတ်ကၠေင် ဂြောပ်) ရ။ 
ဓါတ်ကၠေင်ဏအ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ပလာသတစ် မဂြောပ်လဝ် ဇုက်လလဳ ရ။ ဍေဟ် စဵုဒၞာ ညံင် ဓါတ်လလဳ (Action potential) ဟွံဂွံ ဇွောဝ်တိတ်မ္ၚး တုဲ၊ ပကဵု ညံင် ဓါတ်လလဳ ဂွံ ဒြေပ် ပြဟ်တိုန် ဗွဲမလောန် ရ (နကဵု ပွမဒံင် စၠောအ် အကြာ ဟလင် Myelin မကော်စ Nodes of Ranvier)။
ယဝ်ရ ဓါတ်ကၠေင် Myelin ဏအ် လီုလာ်အာ (ဥပမာ ပ္ဍဲ ယဲ Multiple Sclerosis - MS) မ္ဂး၊ လၟေင် ဓါတ်လလဳ ဂှ် အာဇိုင်လဇုဲ တုဲ ညးယဲတအ် ကွာ် ဟွံမာန်၊ ချဳဒရိုင် ဟွံမာန် ကတဵုဒှ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Nave |first=K. A. |year=2010 |title=Myelination and support of axonal integrity by glia |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-11-11_468_7321/page/244 |journal=Nature |volume=468 |issue=7321 |pages=244–252 |doi=10.1038/nature09614}}&lt;/ref&gt;။

== ၅။ Action Potential (ပရေင်ချဳဒရိုင် ဓါတ်လလဳ) ==
သေလ်အာရီု တအ် ပလံင် တင်ဂရင်ဗတီ နကဵု လပှ် ဓါတ်လလဳ မကော်စ '''Action Potential''' ရ。
* '''အခိင် တန်ကြန် (Resting Potential):''' အခိင် ဓမ္မတာမ္ဂး အပ္ဍဲ သေလ်အာရီု ဂှ် နွံ ဓါတ်လလဳ နုက် (Negative charge) ၜိုတ် -70 mV ရ။ (ဟိုတ်နူ ဓါတ် ပဝ်တက်သဳယျာမ် $K^+$ နွံ အပ္ဍဲ ဂၠိုင် တုဲ၊ သဝ်ဒဳယျာမ် $Na^+$ နွံ မ္ၚး ဂၠိုင်)။
* '''ပွမကတဵုဒှ် (Depolarization):''' ကာလ သေလ် ဂွံဒုင်ကေတ် အာရီု (Stimulus) မ္ဂး၊ ပါင်တြင် သဝ်ဒဳယျာမ် ပံက်အာတုဲ ဓါတ် $Na^+$ ဇွောဝ်လုပ်ကၠုင် အပ္ဍဲ သေလ် ဗွဲမပြဟ်ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် အပ္ဍဲသေလ် ဂွံဒှ်အာ ဓါတ် အပေါင်း (Positive charge) ၜိုတ် +40 mV ရ။
* '''ပွမကလေင်တန်ကြန် (Repolarization):''' ကြဴနူဂှ် ပါင်တြင် ပဝ်တက်သဳယျာမ် ပံက်အာတုဲ ဓါတ် $K^+$ ဇွောဝ်တိတ်အာ မ္ၚး၊ တုဲ သေလ် ကလေင်စိုပ်အာ ကဆံင် နုက် ဓမ္မတာ ပၠန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Hodgkin |first=A. L. |last2=Huxley |first2=A. F. |year=1952 |title=A quantitative description of membrane current and its application to conduction and excitation in nerve |journal=The Journal of Physiology |volume=117 |issue=4 |pages=500–544 |doi=10.1113/jphysiol.1952.sp004764}}&lt;/ref&gt;။
လၟေင်ကမၠောန်ဏအ်ဂှ် ဒြေပ်အာ အတိုင် ဇမၠိင် Axon ညံင်ရဴ လပှ်ဍာ် ရ။

== ၆။ ဆာင်နပ်သ် ကေုာံ ဓါတ်စၠောအ် အာရီု (Synapse and Neurotransmitters) ==
ကာလ ဓါတ်လလဳ (Action Potential) စိုပ် ကၞောတ် Axon မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒးတတ်ကၠောအ် ဟလင် ဍောတ်တ် မွဲ မကော်စ '''Synapse (ဆာင်နပ်သ်)''' သွက်ဂွံ စိုပ် သေလ် မရနုက်ကဵု ၜါ ရ။
ပ္ဍဲ ဒၞာဲဏအ်မ္ဂး ဓါတ်လလဳ ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် ဓါတုဗေဒ ရ။ သေလ် ပထမ ဂှ် ပတိတ်ကဵု မဝ်လဳကျူ ဓါတုဗေဒ မကော်စ '''ဓါတ်စၠောအ် အာရီု (Neurotransmitters)''' ရ။ ဓါတ်တအ်ဏအ် ဇွောဝ်အာ အပ္ဍဲ ဆာင်နပ်သ် တုဲ အာ ဗာတ်ဒး (Bind) ကု Receptors (ဒၞာဲဒုင်ကေတ်) လ္တူ Dendrite သေလ် ဒုတိယ ရ။
ဓါတ် အဓိက ဂမၠိုင်-
* '''Dopamine (ဒဝ်ပါမိန်):''' ဆက်စပ် ကု လာပ် ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ထတ်။
* '''Serotonin (သဳရဝ်တဝ်နေန်):''' ထိင်ဒဝ် ပရေင်စိုတ်၊ ပရေင်တိက်။
* '''Acetylcholine (အက်သဳတဳကိုလိန်):''' ဆက်စပ် ကု ပရေင်ချဳဒရိုင် ကတိုင်ဖျုန် ကေုာံ ဉာဏ်သမ္တီ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bear |first=M. F. |last2=Connors |first2=B. W. |last3=Paradiso |first3=M. A. |year=2020 |title=Neuroscience: Exploring the Brain |publisher=Jones &amp; Bartlett Learning |isbn=978-1284211283 |edition=4th}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ဂကူ သေလ်အာရီု ဂမၠိုင် (Types of Neurons) ==
သေလ်အာရီု တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ဂကူ အလိုက် တာလျိုင် ဍေဟ်တအ် နွံ ၃ သာ်-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ဂကူ သေလ်အာရီု အဓိက ၃ သာ်
|-
! ဂကူ သေလ်အာရီု
! တာလျိုင် အဓိက (Function)
! ဥပမာ
|-
| '''Sensory Neurons (သေလ် ဒုင်အာရီု)''' || ပလံင် တင်ဂရင်ဗတီ နူ အာရီု ၅ သာ် (မတ်၊ ကတောဝ်၊ စၞာံ) အာ ဇရေင် က္ဍဟ် ကေုာံ ဇုတ်ရိုက်။ || သေလ် ပ္ဍဲ စၞာံ မဒုင်စသိုင် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂိ။
|-
| '''Motor Neurons (သေလ် ချဳဒရိုင်)''' || ပလံင် တင်စၞောန် နူ က္ဍဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇုတ်ရိုက် အာ ဇရေင် ကတိုင်ဖျုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂလိုင် (Glands)။ || သေလ် မစၞောန်ကဵု ညံင် တဲ ပိုယ် ဂွံ ယိုက် ကပေါတ်။
|-
| '''Interneurons (သေလ် လဒေါဝ်)''' || ဆက်စၠောအ် အကြာ သေလ် Sensory ကဵု Motor တုဲ တွက်ရံင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂရင်ဗတီ။ || သေလ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ကေုာံ ဇုတ်ရိုက် ဂှ် ဒှ် ဂကူဏအ် သီုဖအိုတ်ရ။
|}

== ၈။ သေလ် ဂလိုင်ယာ (Glial Cells - The Support Cells) ==
ပ္ဍဲကဵု က္ဍဟ် ပိုယ်ဂှ် ပါဲနူ သေလ်အာရီု တုဲ၊ သီုနွံကဵု သေလ် အရီုအဗင် ဗွဲမဂၠိုင် မကော်စ '''သေလ် ဂလိုင်ယာ (Glial cells)''' ရ။ လၟိဟ် သေလ် ဂလိုင်ယာ ဂှ် နွံ တုပ် ၜိုတ် လၟိဟ် သေလ်အာရီု ကီုရ။ 
* '''Astrocytes (သေလ် သၞံင်):''' ဍေဟ် ကဵု အာဟာရ ကု သေလ်အာရီု၊ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ပွဳပွူ ဓါတုဗေဒ အပ္ဍဲ က္ဍဟ်။
* '''Oligodendrocytes ကဵု Schwann cells:''' ဍေဟ်တအ်ရ ဒှ် ညးမကၠောန်ပတိတ် ဓါတ်ကၠေင် Myelin သွက်ဂွံ ဂြောပ် Axon ရ။
* '''Microglia (မိုက္ကရဝ်ဂလိုင်ယာ):''' ဒှ် သေလ် စဵုဒၞာ (Immune cells) ပ္ဍဲ က္ဍဟ်၊ မစုတ်စ စၟယဲ ကေုာံ သေလ် မချိုတ်အာတအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Allen |first=N. J. |last2=Barres |first2=B. A. |year=2009 |title=Neuroscience: Glia - more than just brain glue |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-02-05_457_7230/page/675 |journal=Nature |volume=457 |issue=7230 |pages=675–677 |doi=10.1038/457675a}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ ပွမပြံင်လှာဲမာန် ကေုာံ ဉာဏ်သမ္တီ (Neuroplasticity and Memory) ==
ပ္ဍဲအခိင် ကိုပ်ကၠာတေအ် မၞိဟ်တအ် ထေင်လဝ် က္ဍဟ် မၞိဟ်ဇၞော် ဂှ် ပြံင်လှာဲ ဟွံမာန် ရ။ ဆဂး လၟုဟ် အစာသိပ္ပံတအ် ဂၠာဲဆဵုလဝ် ဒဒှ်ရ သေလ်အာရီု ကေုာံ ဆာင်နပ်သ် တအ်ဂှ် နွံကဵု သတ္တိ ပွမပြံင်လှာဲမာန် မကော်စ '''Neuroplasticity''' ရ။ 
ကာလ ပိုယ် ဗတောန် ပညာ တၟိ ဟွံသေင်မ္ဂး သမ္တီ အရာမွဲမွဲ မ္ဂး၊ အဆက်အစပ် (Synapses) အကြာ သေလ်အာရီု တအ်ဂှ် ခိုင်ကၠိုက်တိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကတဵုဒှ် တၟိ ရ။ သဘဴဓဝ်ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ &quot;Neurons that fire together, wire together&quot; (သေလ် မကၠောန်ကမၠောန် မွဲစွံဂှ် ဆက်စပ်အာ မွဲစွံ ရ)။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် ဇဳဝဗေဒ သွက် ဉာဏ်သမ္တီ ကေုာံ ပွမဗတောန် (Learning and Memory) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Doidge |first=N. |year=2007 |title=The Brain That Changes Itself |publisher=Viking Press |isbn=978-0143113102}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ ယဲ ကေုာံ အနာဂတ် သုတေသန (Diseases and Future Research) ==
ယဲ မဆေင်ကဵု သၞောတ်ဝ် အာရီု ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ သေလ်အာရီု တအ် လီုလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ချိုတ်အာ (Neurodegeneration) ရ။
* '''ယဲ အလ်ဇိုင်မာ:''' သေလ်အာရီု ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဉာဏ်သမ္တီ ချိုတ်အာ။
* '''ယဲ ပါကေန်သန်:''' သေလ်အာရီု မပတိတ် Dopamine ချိုတ်အာ တုဲ ချဳဒရိုင် ဝါတ်။
အနာဂတ် သုတေသန ဂှ် စွံအာရီု လ္တူ ပွမလွဳ ယဲတအ်ဏအ် နကဵု Stem cell therapy (ပွမထပ်စုတ် သေလ်တၟိ)၊ Gene therapy (ပွမပလေဝ် ဗဳဇ) ကေုာံ Brain-Computer Interfaces (BCI) မဆက်စၠောအ် က္ဍဟ် ကု စက်ယန် သွက်ဂွံ ရီုဗင် ညးမက္ဍိုက် (Paralyzed) တအ် ညံင်ဂွံ ကလေင်ချဳဒရိုင် မာန်ကၠုင်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Lebedev |first=M. A. |last2=Nicolelis |first2=M. A. |year=2006 |title=Brain-machine interfaces: past, present and future |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-neurosciences_2006-09_29_9/page/536 |journal=Trends in Neurosciences |volume=29 |issue=9 |pages=536–546 |doi=10.1016/j.tins.2006.07.004}}&lt;/ref&gt;။

== See also ==
* [[က္ဍဟ်]]
* [[သၞောတ်ဝ် အာရီု]]
* [[ဇဳဝဗေဒ သဲလ်]]
* [[သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု]]

== References ==
{{Reflist}}

== Further reading ==
* Kandel, E. R., Koester, J. D., Mack, S. H., &amp; Siegelbaum, S. A. (2021). ''Principles of Neural Science'' (6th ed.). McGraw-Hill.
* Purves, D., Augustine, G. J., Fitzpatrick, D., Hall, W. C., LaMantia, A. S., &amp; White, L. E. (2018). ''Neuroscience'' (6th ed.). Sinauer Associates.

== External links ==
* [https://www.brainfacts.org/brain-anatomy-and-function/anatomy/2012/the-neuron BrainFacts.org: The Neuron] - တင်ဂရင်ဗတီ သဇိုင် မဆေင်ကဵု သေလ်အာရီု။
* [https://faculty.washington.edu/chudler/cells.html Neuroscience for Kids: Cells of the Nervous System] - လိက်ပရေင် လောဲလောဲ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သေလ်အာရီု။

{{Navbox
|name = Nervous System Cells
|title = သေလ် ပ္ဍဲ [[သၞောတ်ဝ် အာရီု]]
|listclass = hlist
|list1 = 
* '''လဒက်ပတန် သေလ်အာရီု:''' [[Soma (biology)|Soma (ကာယ)]]
* [[Dendrite|Dendrite (ကၞာင်)]]
* [[Axon|Axon (ဇုက်)]]
* [[Myelin|Myelin (ဓါတ်ကၠေင်)]]
* [[Synapse|Synapse (ဆက်စပ်)]]
|list2 = 
* '''လၟေင်ကမၠောန်:''' [[Action potential|ပရေင်ချဳဒရိုင် ဓါတ်လလဳ]]
* [[Neurotransmitter|ဓါတ်စၠောအ် အာရီု]]
* [[Neuroplasticity|ပွမပြံင်လှာဲမာန်]]
|list3 = 
* '''ဂကူ သေလ်အာရီု:''' [[Sensory neuron|Sensory (ဒုင်အာရီု)]]
* [[Motor neuron|Motor (ချဳဒရိုင်)]]
* [[Interneuron|Interneuron (လဒေါဝ်)]]
|list4 = 
* '''Glial cells (သေလ် ဂလိုင်ယာ):''' [[Astrocyte]]
* [[Oligodendrocyte]]
* [[Schwann cell]]
* [[Microglia]]
}}

[[Category:သေလ် အာရီု]]
[[Category:သၞောတ်ဝ် အာရီု]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ သဲလ်]]
[[Category:သိပ္ပံ သၞောတ်ဝ် အာရီု]]</text>
      <sha1>fr1pd5e0puh64hr7vhijgohjoami7lf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ချပ်ဂၞန် နကဵု ဗျူဟာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11374</id>
    <revision>
      <id>56663</id>
      <parentid>55640</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:40:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26089" sha1="kkd89iyjxq635jo37vif99a1t3zcmrr" xml:space="preserve">'''ပရေင်ချပ်ဂၞန် နကဵု ဗျူဟာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Strategic negotiation'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် မနွံကဵု တင်ရန်တၟအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပြသၞာ၊ ကလိဂွံ တင်တုပ်စိုတ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်မံင်စိုပ် အကြာ မၞိဟ်ၜါလပါ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူဂှ် နကဵု မစကာ နဲကဲ ဗျူဟာ (Strategy) ကေုာံ ပညာ (Tactics) ဂမၠိုင်ရ။ ပရေင်ချပ်ဂၞန်ဝွံ ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာဍုင် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် အလုံအိုတ်သီုရ။ ဟွံတုပ်ကဵု ပရေင်ချပ်ဂၞန် ဓမ္မတာ၊ ပရေင်ချပ်ဂၞန် နကဵု ဗျူဟာဂှ် စွံအာရီု လတူ ပရေင်ဆက်ဆောံ အခိင်လအ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သီုၜါလပါ် (win-win situation) ကိုပ်ကၠာရ။&lt;ref name=&quot;fisher_ury&quot;&gt;{{cite book |last1=Fisher |first1=Roger |last2=Ury |first2=William |title=Getting to Yes: Negotiating Agreement Without Giving In |date=2011 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0143118756 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;

[[File:Businessmen_shaking_hands_(2).jpg|thumb|right|300px|ပရေင်ချပ်ဂၞန် ကေုာံ တင်တုပ်စိုတ် ပ္ဍဲပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ကမၠောန်]]

လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်ချပ်ဂၞန် နကဵု ဗျူဟာဝွံ နွံပၟိက်ဒၟံင် သမ္တီ၊ ဉာဏ်၊ ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် (Psychology) ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ ညးမပါလုပ် ပ္ဍဲပရေင်ချပ်ဂၞန်တအ် ဒးတီလဝ် နဲကဲ BATNA (Best Alternative to a Negotiated Agreement) ကေုာံ ZOPA (Zone of Possible Agreement) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်ကျသြောမ် ဇကုရ။&lt;ref name=&quot;lewicki&quot;&gt;{{cite book |last=Lewicki |first=Roy J. |title=Negotiation |date=2020 |publisher=McGraw-Hill Education |isbn=978-1260043648 |edition=8th}}&lt;/ref&gt; 

== နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ==
ပရေင်ချပ်ဂၞန် နကဵု ဗျူဟာ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အနုသုခုမ ကေုာံ သိပ္ပံ မဆေင်ကဵု ပရေင်ပညဳပညပ် ညံင်ဂွံ ဂွံ ပရေင်တုပ်စိုတ် အကြာ ဂကောံ ဟွံသေင်မ္ဂး ပူဂိုလ် မနွံကဵု ပၟိက်ဆန္ဒ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။ အဓိက တင်ရန်တၟအ်ဂှ် သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ တုဲ ညံင်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ၚုဟ်မး (value creation) သွက် ညးမပါလုပ် အလုံအိုတ်သီုရ။ ဗျူဟာ (Strategy) ဟီုဂှ် ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် မဖျေဟ်လဝ် အစဳအဇန် ကိုပ်ကၠာ သွက်ဂွံ စိုပ် တင်ရန်တၟအ် ဇကုရ။

ပ္ဍဲကဵု သဇိုင်လညာတ် ပရေင်ချပ်ဂၞန်ဂှ် ပါလုပ်ကဵု သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ၊ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒြဟတ် ဒစးဒုင် (counterpart's strength)၊ ကေုာံ ရုဲစှ် နဲကဲ မဒးရးရ။ ပရေင်ချပ်ဂၞန် မခိုဟ်ဂှ် ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် (competition) မွဲ၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပံင်တဲ (collaboration) သွက်ဂွံ ဂွံ သွဟ် မခိုဟ်အိုတ် သွက် သီုၜါလပါ်ရ။ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ကမ္မဏဳ ဇၞော်ဇၞော်တအ် စကာ ပရေင်ချပ်ဂၞန် နကဵု ဗျူဟာ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် ကေုာံ မင်မဲ ဓဝ်ၜိုဟ်သြိုဟ်ရ။

== ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
ဝင် ပရေင်ချပ်ဂၞန်ဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ်တမၠာ ကာလ မၞိဟ်တအ် စကၠောန် ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် ရေင်သကအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် အဳဂျေပ် (Egypt) ကေုာံ ဍုင်ကြိတ် (Greece) တမၠာတေအ် သၟိင်တၠတအ် စကာ နဲကဲ ပရေင်ချပ်ဂၞန် သွက်ဂွံ ပတန် ဓဝ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ပါ်ပရအ် တိဍာ်ရ။ ဆဂး လညာတ် &quot;ပရေင်ချပ်ဂၞန် နကဵု ဗျူဟာ&quot; (Strategic Negotiation) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ဂှ် စပြာကတ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု လဒေါဝ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံရ။

ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ တုဲ၊ ပရေင်ချပ်ဂၞန် အကြာ ဍုင် ကေုာံ ဍုင် (Diplomacy) ဂှ် ဒှ်ကၠုင် ကိစ္စ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပၞာန် နျူကလဳယျာရ။ တက္ကသိုလ် ဟာဗာတ် (Harvard University) ပံက်လဝ် ဂကောံ သုတေသန ပရေင်ချပ်ဂၞန် (Harvard Negotiation Project) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၉ တုဲ ဖန်ဗဒှ်ကၠုင် လညာတ် &quot;Principled Negotiation&quot; မစွံအာရီု လတူ ပၟိက်ဆန္ဒ (Interests) ဟွံသေင် လတူ တင်ဒစးဒုင် (Positions) ရ။ နူကဵု အခိင်ဂှ်တုဲ ပရေင်ချပ်ဂၞန်ဝွံ ပြံင်လှာဲကၠုင် နူကဵု နဲကဲ ပြိုင်ပ္ကာန် ဇရေင် နဲကဲ ပံင်တဲ ကေုာံ ပညဳပညပ် ရ။&lt;ref name=&quot;sebenius&quot;&gt;{{cite journal |last=Sebenius |first=James K. |title=Negotiation Analysis: A Characterization and Review |url=https://archive.org/details/sim_management-science_1992-01_38_1/page/18 |journal=Management Science |date=1992 |volume=38 |issue=1 |pages=18–38}}&lt;/ref&gt;

== သဇိုင်လညာတ် တေသြရဳဂမၠိုင် ==
သဇိုင်လညာတ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ချပ်ဂၞန် နကဵု ဗျူဟာ နွံနာနာသာ် မပ္တံကဵု -

* '''BATNA (Best Alternative to a Negotiated Agreement):''' နဲကဲ ခိုဟ်အိုတ် ယဝ်ရ ပရေင်ချပ်ဂၞန် လီုလာ်အာမ္ဂး ဇကု မဒးဖန်။ ယဝ်ရ BATNA ဇကု ခိုဟ်မ္ဂး၊ ဒြဟတ် ပရေင်ချပ်ဂၞန် (Bargaining power) ဇကုလေဝ် သၠုင်ရ။
* '''ZOPA (Zone of Possible Agreement):''' ဒၞာဲ မဖန်ဗဒှ် ပရေင်တုပ်စိုတ် မာန်။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဗွိုက် အကြာ ၚုဟ်မး အောန်အိုတ် ညးသွံ မဒုင်တဲမာန် ကေုာံ ၚုဟ်မး ဂၠိုင်အိုတ် ညးရာန် မကဵုမာန် ရ။
* '''Distributive vs. Integrative:''' နဲကဲပါ်ပရအ် (Distributive/Win-Lose) ဂှ် မၞိဟ်မွဲ ဂွံဂၠိုင် မၞိဟ်မွဲ ဂွံအောန်။ နဲကဲပံင်ကောံ (Integrative/Win-Win) ဂှ် ဂစာန် ဖန်ဗဒှ် ၚုဟ်မး သွက် သီုၜါလပါ် ညံင်ဂွံ ဂွံ ဖဵု ခိုဟ်အိုတ်ရ။

[[File:Negotiation_ZOPA_diagram.svg|thumb|left|400px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပွိုက် ZOPA (Zone of Possible Agreement) မဒှ် ဒၞာဲ မကတဵုဒှ် ပရေင်တုပ်စိုတ်မာန်]]

တေသြရဳ ဂမၠိုင်ဏအ်ဝွံ ဒှ်သဇိုင် သွက် ညးမချပ်ဂၞန်တအ် ဂွံ ဖျေဟ် အစဳအဇန် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ စိုပ် ခုင် ဓရီုကျာ ဏီရ။ ညးမစကာ တေသြရဳတအ်ဏအ် လေပ်မ္ဂး ဗွဲမဂၠိုင် ကလိဂွံ အောင်ဇၞး ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ချပ်ဂၞန်ရ။

== လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်ချပ်ဂၞန် ==
လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်ချပ်ဂၞန် နကဵု ဗျူဟာဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကဆံင် (၄) ကဆံင် အဓိကရ -

၁။ '''ပရေင်ပြင်ဆင် (Preparation):''' ဒှ်ကဆံင် ကိစ္စဇၞော်အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲကဆံင်ဏအ် ဒးလ္ၚတ် တင်ဂၞင် (Data gathering)၊ ဒးဖျေဟ် BATNA ကေုာံ ZOPA၊ တုဲပၠန် ဒးသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လပါ်ညးတၞဟ်ကီုရ။ 
၂။ '''ပရေင်သၠာဲဂတး လညာတ် (Information Exchange):''' ကာလ စိုပ် ခုင် ဓရီုကျာမ္ဂး မၞိဟ်ၜါလပါ် ဒးသၠာဲဂတး လညာတ် ကေုာံ ပၟိက်ဆန္ဒ ရေင်သကအ်ရ။ ပ္ဍဲကဆံင်ဏအ် ပရေင်ကလင် နကဵု စိုတ်လုပ်စ (Active listening) ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။
၃။ '''ပရေင်ပညဳပညပ် ကေုာံ ချပ်ဂၞန် (Bargaining):''' ဒှ်ကဆံင် မကဵုကေတ် (give-and-take) ရ။ ညးၜါလပါ် ဂစာန် ပညဳပညပ် ညံင်ဂွံ စိုပ် ဗွိုက် ZOPA ရ။ နဲကဲ ဗျူဟာ နာနာသာ် ဒးစကာ ပ္ဍဲကဆံင်ဏအ်ရ။
၄။ '''ပရေင်ကၟာတ်သ္ဂုတ်သွာတ် (Closing and Commitment):''' ကာလ စိုပ် တင်တုပ်စိုတ် တုဲမ္ဂး ဒးချူဖျေဟ် လိက်ကသုက် (Contract) ကေုာံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန် ဆက်အာရ။

== ဗျူဟာ ကေုာံ နဲကဲဂမၠိုင် ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ချပ်ဂၞန် နကဵု ဗျူဟာဂှ် နွံကဵု နဲကဲ ကေုာံ ဗျူဟာ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ နဲကဲလ္ၚဵုတအ်ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ပံင်တဲ တုဲ နဲကဲလ္ၚဵုတအ်ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ပြိုင်ပ္ကာန်ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေင်တုပ်စိုတ် ကေုာံ နဲကဲ ပရေင်ချပ်ဂၞန် အဓိက (၂) သာ်
|-
! အင်္ဂလက္သဏ်
! [[Wikipedia:Red_link|နဲကဲပါ်ပရအ် (Distributive Bargaining)]]
! [[Wikipedia:Red_link|နဲကဲပံင်ကောံ (Integrative Bargaining)]]
|-
| '''တင်ရန်တၟအ် (Goal)''' || ဂွံ အလုံအိုတ်သီု မွဲလပါ် (Win-Lose) || ဖန်ဗဒှ် ၚုဟ်မး သွက်သီုၜါလပါ် (Win-Win)
|-
| '''စိုတ်ဓါတ် (Motivation)''' || အတ္တ / ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် (Competitive) || ပရေင်ပံင်တဲ (Collaborative)
|-
| '''ပရေင်ဆက်ဆောံ (Relationship)''' || အခိင်ဂၠေအ် (Short-term) || အခိင်လအ် (Long-term)
|-
| '''သဘဴဓဝ် (Focus)''' || တင်ဒစးဒုင် (Positions) || ပၟိက်ဆန္ဒ (Interests)
|}

နဲကဲ အဓိက မစကာဂၠိုင်ဂှ် ပါလုပ်ကဵု '''Anchoring''' (ပရေင်ဖျေဟ် ၚုဟ်မး အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက်ဂွံ ဓလီု လညာတ် ညးတၞဟ်)၊ '''Framing''' (ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပြသၞာ နကဵု ဗီုပြင် မတၞဟ်ခြာ)၊ ကေုာံ '''Logrolling''' (ပရေင်သၠာဲဂတး အရာ မနွံကဵု ၚုဟ်မး အောန် သွက် ဇကု ဆဂး နွံကဵု ၚုဟ်မး ဇၞော် သွက် ညးတၞဟ်) ရ။&lt;ref name=&quot;malhotra&quot;&gt;{{cite book |last=Malhotra |first=Deepak |title=Negotiation Genius |date=2008 |publisher=Bantam Books |isbn=978-0553384116}}&lt;/ref&gt;

== အလုံအလန် ပရေင်စိုတ်ဓါတ် (Psychological Factors) ==
ပရေင်စိုတ်ဓါတ် (Psychology) ဝွံ ဒှ်သဇိုင် အဓိက ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ချပ်ဂၞန်ရ။ ကောန်မၞိဟ်တအ်ဝွံ ဟွံသေင် မသ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု ယုတ္တိ (Logic) တွဵုရ၊ လဆောဝ်မ္ဂး ဒုင်သဇိုင် လတူ ဒြဟတ်စိုတ် ကေုာံ လညာတ်မှာ (Cognitive biases) ဂမၠိုင်ရ။ 

လညာတ်မှာ မပ္တံကဵု '''Confirmation Bias''' (ပရေင်ဂၠာဲ တင်ဂၞင် မထံက်ဂလာန် လညာတ် ဇကုဟေင်) ကေုာံ '''Loss Aversion''' (ပရေင်ဖေက် ကျသြောမ် ဂၠိုင်နူ ပရေင်မိက်ဂွံ အောင်ဇၞး) တအ်ဂှ် ပလီုကဵု ပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် မာန်ရ။ ညးမချပ်ဂၞန် မစိုန်သကီုတအ်ဂှ် တီလဝ် လညာတ်မှာ တအ်ဏအ် တုဲ ဖန်ဇန် စဵုဒၞာ ညံင်ဟွံဂွံ ဒးဒုင် ပလီုစိုတ် ရ။ ပါ်နူဂှ်ပၠန် ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် စိုတ် ညးတၞဟ် (Empathy) ဂှ်လေဝ် ဒှ်လွဟ် ကိစ္စဇၞော်မွဲ သွက်ဂွံ ပတန် ဓဝ်ပတှ်ေ (Trust) ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ချပ်ဂၞန်ရ။

== ပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာ ယေန်သၞာင်နာနာ (Cross-Cultural Negotiations) ==
ကာလ ချပ်ဂၞန် ကဵု မၞိဟ် နူကဵု ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ယေန်သၞာင် တၞဟ်ခြာမ္ဂး ပရေင်တီကၠိုဟ် ယေန်သၞာင် (Cultural intelligence) ဂှ် ဒှ်အရာ လေပ်ဟွံမဲ ဟွံတုဲ ရ။ ယေန်သၞာင် မွဲကဵုမွဲ နွံကဵု ဗီုပြင် ဆက်ဆောံ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။ 

ဥပမာ - ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ရးပလိုတ် (ဗီုကဵု ဍုင်အမေရိကာန်) ဂှ် မၞိဟ်တအ် ဒးစိုတ် ဆက်ဆောံ တပ်တပ် (Direct communication) တုဲ စွံအာရီု လတူ လိက်ကသုက် (Contract) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ရးဗမံက် (ဗီုကဵု ဍုင်ဂျပေန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင်ကြုက်) ဂှ် မၞိဟ်တအ် စွံအာရီု လတူ ပရေင်ဆက်ဆောံ ကေုာံ ဓဝ်ပတှ်ေ (Guanxi) ကိုပ်ကၠာ နူ ဟွံဂွံ ဖျေဟ် လိက်ကသုက် ဏီရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်လ္ၚတ် ယေန်သၞာင် (Multicultural Studies) ဂှ် ထံက်ပင်ကဵု ညံင်ဂွံ အောင်ဇၞး ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ချပ်ဂၞန် ဂၠးကဝ် ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref name=&quot;meyer&quot;&gt;{{cite book |last=Meyer |first=Erin |title=The Culture Map: Breaking Through the Invisible Boundaries of Global Business |date=2014 |publisher=PublicAffairs |isbn=978-1610392501}}&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ချပ်ဂၞန် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ==
ပ္ဍဲကဵု ဗွိုက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Business) ဂှ် ပရေင်ချပ်ဂၞန်ဝွံ ကတဵုဒှ်ဒၟံင် လၟိုန်တ္ၚဲရ။ စပ်ကဵု ပရေင်ရာန် ကပေါတ်၊ ပရေင်ပံင်ကောံ ကမ္မဏဳ (Mergers and Acquisitions)၊ ကေုာံ ပရေင်ဖျေဟ် လၟိဟ်သြန်ဂိတု ကောန်ကမၠောန် တအ်ဂှ် နွံပၟိက်ဒၟံင် ပရေင်ချပ်ဂၞန် နကဵု ဗျူဟာ အလုံအိုတ်သီုရ။ ကမ္မဏဳ မလေပ် ပရေင်ချပ်ဂၞန်တအ်ဂှ် ကလိဂွံ သြန်ပရဲ ဂၠိုင်တုဲ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ဆက်ဆောံ မခိုင်ကၠိုက် ကဵု ညးစကာကပေါတ် (Customers) တအ် မာန်ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဗွိုက် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Politics) ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆောံ ဍုင်သအာင် (Diplomacy) ဂှ် ပရေင်ချပ်ဂၞန်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် လောန်ရ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပၞာန် ကေုာံ သောင်ကလး ပြသၞာ ဂၠးကဝ်ရ။ ဂကောံကုလသမဂ္ဂ (UN) ကေုာံ ဂကောံ အာသဳယာန် (ASEAN) တအ်ဝွံ စကာ နဲကဲ ပရေင်ချပ်ဂၞန် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ပညဳပညပ် အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂှ် ညးမချပ်ဂၞန်တအ် ဒးဖန်ဇန် ညံင်ဂွံ ညဳသၟဟ် ကဵု ပၟိက်ဆန္ဒ ကောန်ဍုင်ကွာန် ဇကု ကေုာံ ပၟိက်ဆန္ဒ ဍုင်မ္ၚး သီုၜါလပါ်ရ။

== ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓလပ် (Challenges and Conflict Management) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ချပ်ဂၞန် ဇၟာပ်အလန်ဂှ် ဟွံသေင် မအာစိုပ် တင်တုပ်စိုတ် တွဵုရ။ လဆောဝ်မ္ဂး ပြသၞာ (Conflicts) ကေုာံ ပရေင်ဟွံတုပ်စိုတ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် မာန်ရ။ ပြသၞာတအ်ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဆက်စၠောအ် ဟွံခိုဟ် (Miscommunication)၊ ဒြဟတ်စိုတ် ထတ်လောန် (High emotions)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တင်ရန်တၟအ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် အလုံအိုတ်သီုရ။

သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာတအ်ဏအ်ဂှ် နွံပၟိက်ဒၟံင် နဲကဲ ပရေင်အုပ်ဓလပ် ပြသၞာ (Conflict Management) ရ။ ညးမချပ်ဂၞန်တအ် ဒးစကာ နဲကဲ မပ္တံကဵု ပရေင်ခေဲါ ဒၞာဲ ဓရီုကျာ (Taking a break)၊ ပရေင်ပါ်ပရအ် ပြသၞာ ဇၞော် ဇရေင် ပြသၞာ ဍောတ်ဍောတ် (Fractionation)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကော် ညးလဒေါဝ် (Mediator) သွက်ဂွံ ကူညီ ပညဳပညပ် ရ။ ပရေင်အုပ်ဓလပ် ပြသၞာ မခိုဟ်ဂှ် ပလီုထောအ် ပရေင်ချပ်ဂၞန် ဟွံသေင်တုဲ၊ ဍေဟ် ပံက်ကဵု ဂၠံင်တၟိ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်တုပ်စိုတ် မာန်ရ။

== အနာဂတ် ပရေင်ချပ်ဂၞန် (The Future of Strategic Negotiation) ==
အနာဂတ် ပရေင်ချပ်ဂၞန်ဝွံ ပြံင်လှာဲ တိုန်ကၠုင် နကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နဲကဲပညာ (Technology) ကေုာံ အာဲထဳ (Artificial Intelligence - AI) ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ပရေင်ချပ်ဂၞန် လတူ အန်လာင် (Online dispute resolution) ကေုာံ ပရေင်ချပ်ဂၞန် နကဵု ဗဳဒဳယဝ် (Video conferencing) တအ်ဂှ် ဒှ်ကၠုင် အရာ ဓမ္မတာ မွဲရ။ 

AI ကေုာံ သၞောတ် ကောန်ပျူတာတအ်ဝွံ ကူညီ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ကဵု တင်ဂၞင် (Data analytics) ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ညးမချပ်ဂၞန်တအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဂွံဒးရးရ။ ဆဂး ပရေင်စိုတ်ဓါတ်၊ ဓဝ်ပတှ်ေ၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆောံ ကောန်မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဟွံမာန် ပလီုထောအ် နကဵု စက်ယန္တရား ဏီရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးမချပ်ဂၞန် ပ္ဍဲအနာဂတ်တအ်ဂှ် ဒးစိုန်သကီု သီုလပါ် နဲကဲပညာ သီုလပါ် ပရေင်မၞိဟ် (Soft skills) တအ် သီုၜါလပါ် ရောင် မဒှ်ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[Wikipedia:Red_link|Conflict management]] (ပရေင်အုပ်ဓလပ် ပြသၞာ)
* [[Wikipedia:Red_link|Game theory]] (သဇိုင်လညာတ် ဂိမ်း)
* [[Wikipedia:Red_link|Cross-cultural communication]] (ပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာ ယေန်သၞာင်နာနာ)
* [[Wikipedia:Red_link|Mediation]] (ပရေင်ပညဳပညပ်)

{{Navbox
| name = Negotiation
| title = ပရေင်ချပ်ဂၞန် ကေုာံ ပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင်လညာတ် အဓိကဂမၠိုင်
| list1 =
* [[Wikipedia:Red_link|BATNA]]
* [[Wikipedia:Red_link|ZOPA]]
* [[Wikipedia:Red_link|နဲကဲပါ်ပရအ် (Distributive)]]
* [[Wikipedia:Red_link|နဲကဲပံင်ကောံ (Integrative)]]
* [[Wikipedia:Red_link|ပရေင်ချပ်ဂၞန် နကဵု ဗျူဟာ (Strategic Negotiation)]]
| group2 = လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ ပညာ
| list2 =
* [[Wikipedia:Red_link|ပရေင်အုပ်ဓလပ် ပြသၞာ (Conflict Resolution)]]
* [[Wikipedia:Red_link|သဇိုင်လညာတ် ဂိမ်း (Game Theory)]]
* [[Wikipedia:Red_link|ပရေင်ပညဳပညပ် (Mediation)]]
* [[Wikipedia:Red_link|ပရေင်ဆက်ဆောံ (Communication)]]
}}

[[Category:ပရေင်ချပ်ဂၞန်]]
[[Category:ဗျူဟာ]]
[[Category:ပရေင်အုပ်ဓလပ်]]
[[Category:ပရေင်ဆက်ဆောံ]]
[[Category:နဲကဲပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]</text>
      <sha1>kkd89iyjxq635jo37vif99a1t3zcmrr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗျူဟာမနွံကဵုအဝဵုသြဇာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11375</id>
    <revision>
      <id>56670</id>
      <parentid>55644</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:51:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20464" sha1="rbk0qi11w0m70rr78m2q5lamt7hvldu" xml:space="preserve">'''ဗျူဟာမနွံကဵုအဝဵုသြဇာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Power-laden strategy'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်လညာတ်ဖိုလ်အာစိုပ် ကေုာံ နဲကဲဗျူဟာ မဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်ဆက်ဆောံ အဝဵုသြဇာ (Power dynamics) အပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ်၊ ဂကောံအလဵုအသဳ၊ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂမၠိုင်ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ဖျေဟ်အစဳအဇန် သၟးရ၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ်ဗျူဟာ မစကာ အဝဵု၊ ပရေင်ပိုင်ပြဳ၊ ကေုာံ သြဇာ သွက်ဂွံ ဓလီုပိုင်ပြဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဖန်ဇန် အကာဲအရာ ညံင်ဂွံ စိုပ်တိုင်ပ္ကဴဇကုရ။ လညာတ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်သဇိုင်အဓိက ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ပရေင်မၞိဟ် (Sociology)၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Science)၊ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓလပ် ဂကောံ (Organizational Management) ရ။&lt;ref name=&quot;clegg1989&quot;&gt;{{cite book |last=Clegg |first=S. R. |title=Frameworks of Power |publisher=Sage |year=1989}}&lt;/ref&gt;

[[File:Chess_board_and_pieces.jpg|thumb|right|300px|ပရေင်ဝိုင်မက် (Chess) ဂှ် ဒှ်ဥပမာ မထ္ၜးကဵု ဗျူဟာ ကေုာံ ပရေင်စကာ အဝဵုသြဇာ သွက်ဂွံ ဇၞး။]]

== နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ==
ဗျူဟာမနွံကဵုအဝဵုသြဇာ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် မဖျေဟ်လဝ် ဗျူဟာ နကဵု မစွံအာရီု လတူ &quot;အဝဵု&quot; နဒဒှ် ကိရိယာ အဓိကရ။ ဗျူဟာ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် စွံအာရီု လတူ ပရေင်စိုပ်တရဴ (Efficiency) သၟးကီုလေဝ်၊ ဗျူဟာမနွံကဵုအဝဵုသြဇာဝွံ စွံအာရီု လတူ ညးလဵု မပိုင်ပြဳလဝ် အဝဵု၊ ဗီုလဵု ဂွံစကာ အဝဵု၊ ကေုာံ ဗီုလဵု ဂွံဖန်ဇန် ညံင်မၞိဟ်တၞဟ် ဂွံဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုင်ပၟိက်ဇကုရ။ 

ပ္ဍဲကဵု သုတေသန ပရေင်မၞိဟ်ဂှ် တၠပညာတအ် ထံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဗျူဟာ ဇၟာပ်ဇၟာပ်သာ်ဂှ် ပါလုပ်ဒၟံင် ကဵု အဝဵုသြဇာ တွဵုရ။ ဍေဟ် ဒှ်အရာ မဟွံမာန်ပါ်ပါဲ နူကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ။&lt;ref name=&quot;foucault1980&quot;&gt;{{cite book |last=Foucault |first=M. |title=Power/Knowledge: Selected Interviews and Other Writings |publisher=Pantheon |year=1980}}&lt;/ref&gt; အဝဵုသြဇာဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် နာနာ မပ္တံကဵု အဝဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ အဝဵု လညာတ်၊ ကေုာံ အဝဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန်တအ်ရ။

== ဖိုလ်အာစိုပ် ကေုာံ သဇိုင်လညာတ် ==
သဇိုင်လညာတ် အဓိက သွက် ဗျူဟာမနွံကဵုအဝဵုသြဇာ ဝွံ ကၠုင်နူကဵု တၠပညာ ပြင်သေတ် [[Wikipedia:Red_link|Michel Foucault]] (မဳရှေလ် ဖူကော) ကေုာံ [[Wikipedia:Red_link|Pierre Bourdieu]] (ပဳယေဝ် ဘော်ဒဳယူ) တအ်ရ။ ဖူကော ဟီုလဝ် &quot;အဝဵု ကေုာံ ပညာ ဂှ် ဒှ်အရာ မဆက်စပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ်&quot; တုဲ ညးမနွံကဵု ပညာ ဟွံသေင်မ္ဂး တင်ဂၞင်ဂှ် ဒှ်ညးမနွံကဵု အဝဵု သွက်ဂွံ ဖျေဟ်ဗျူဟာရ။ 

[[File:Michel_Foucault_1974.jpg|thumb|left|200px|မဳရှေလ် ဖူကော (Michel Foucault) တၠပညာ မဖန်ဗဒှ် ဖိုလ်အာစိုပ် အဝဵု ကေုာံ လညာတ်။]]

ဘော်ဒဳယူ ပၠန်ဂှ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် လညာတ် &quot;Symbolic power&quot; (အဝဵု နိမိတ်သင်္ကေတ) မဒှ်အရာ မစကာ ဗျူဟာ ညံင်ဂွံ ဓလီုပိုင်ပြဳ မၞိဟ်တၞဟ် နကဵု လညာတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် မဟွံစကာ ဒြဟတ်ကာယရ။ ဖိုလ်အာစိုပ်တအ်ဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဗျူဟာဂှ် ဟွံသေင် ဆ အရာမတပ်တး၊ ဍေဟ် ဒှ်ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဒၞာဲဒတန် (Position) ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;bourdieu1989&quot;&gt;{{cite journal |last=Bourdieu |first=P. |title=Social Space and Symbolic Power |url=https://archive.org/details/sim_sociological-theory_spring-1989_7_1/page/14 |journal=Sociological Theory |volume=7 |issue=1 |pages=14–25 |year=1989}}&lt;/ref&gt;

== အဝဵုသြဇာ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓလပ် ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်အုပ်ဓလပ် ကမ္မဏဳ (Corporate Management) ဂှ် ဗျူဟာမနွံကဵုအဝဵုသြဇာဝွံ ဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော်မွဲရ။ တၠပညာ Henry Mintzberg ထံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဂကောံကမ္မဏဳတအ်ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲ &quot;ပရေင်ဍုင်ကွာန်&quot; (Political arenas) မွဲတုဲ၊ မၞိဟ်မပါလုပ်တအ် စကာ ဗျူဟာ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် အဝဵုဇကုရ။ 

ညးမအုပ်ဓလပ် (Managers) တအ် စကာ အဝဵု သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ညံင်ကမၠောန် ဂွံစိုပ်တရဴ ကီုလေဝ်၊ လဆောဝ်မ္ဂး ညးတအ် စကာ အဝဵု သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဖဵုပရဲ ပူဂိုလ် ကီုရ။ Jeffrey Pfeffer ချူလဝ် ပ္ဍဲကဵု လိက်အုပ် ညး &quot;Managing with Power&quot; ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ဟွံကၠိုဟ်ခၠင် ပရေင်အဝဵုသြဇာမ္ဂး ပရေင်ဖျေဟ်ဗျူဟာ ကမ္မဏဳ မွဲဂှ် ဟွံမာန် အံင်ဇၞးရ။&lt;ref name=&quot;pfeffer1992&quot;&gt;{{cite book |last=Pfeffer |first=J. |title=Managing with Power: Politics and Influence in Organizations |publisher=Harvard Business School Press |year=1992}}&lt;/ref&gt;

== ဗီုပြင် ဗျူဟာမနွံကဵုအဝဵုသြဇာဂမၠိုင် ==
ဗျူဟာ မစကာ အဝဵုသြဇာဂှ် နွံကဵု ဗီုပြင် နာနာသာ် -
* '''ဗျူဟာ ပရေင်အုပ်ဓလီု (Coercive Strategy):''' ဒှ်ပရေင်စကာ ဒြဟတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်တေင်ကြပ် သွက်ဂွံ ညံင်မၞိဟ်တၞဟ် ဂွံဒ္ဂေတ်ဗက်။ (ဥပမာ - ပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု ညးမွဲဓဝ်)
* '''ဗျူဟာ ပရေင်ပိုင်ပြဳ တင်ဂၞင် (Information Control Strategy):''' ဒှ်ပရေင်ထိင်ဒဝ် တင်ဂၞင် ကေုာံ ပညာ သွက်ဂွံ ပိုင်ပြဳ လညာတ် မၞိဟ်တၞဟ်။
* '''ဗျူဟာ ပရေင်ပံင်ကောံ (Coalition Strategy):''' ဒှ်ပရေင်ဒက်ပတန် မဟာမိတ် ကေုာံ ဂကောံ သွက်ဂွံ ဇၞော်ပတိုန် ဒြဟတ်အဝဵု ဇကု။
* '''ဗျူဟာ လညာတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Discursive Strategy):''' ဒှ်ပရေင်စကာ အရေဝ်ဝေါဟာရ၊ ဓဝ်ပတှ်ေ၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ညံင်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် လညာတ် မဒုင်တဲ အဝဵုဇကု။

== လဒက်ပတန် အဝဵု ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ==
[[File:Organization_chart.svg|thumb|right|250px|လဒက်ပတန် ဂကောံ (Organizational Chart) မထ္ၜးကဵု ကဆံင် အဝဵု ကေုာံ ပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်။]]
လဒက်ပတန် ဂကောံ (Organizational structure) ဝွံ ဒှ်သဇိုင် သွက် ဗျူဟာမနွံကဵုအဝဵုသြဇာ ဂွံကတဵုဒှ်ရ။ လဒက်ပတန် မနွံကဵု ကဆံင် (Hierarchical structure) ဂှ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု အဝဵု မနွံကဵု ကဆံင်ကဆံင်ရ။ မၞိဟ်မနွံ ပ္ဍဲကဆံင်လတူတအ်ဂှ် နွံကဵု အဝဵု သွက်ဂွံ ဖျေဟ်ဗျူဟာ တုဲ၊ မၞိဟ်မနွံ ပ္ဍဲကဆံင်သၟဝ်တအ်ဂှ် ဒးဒ္ဂေတ်ဗက်ရ။

ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ခေတ်လၟုဟ် လဒက်ပတန် မနွံကဵု ကွန်ရက် (Network structure) ဂှ် ပြာကတ်ကၠုင်တုဲ၊ ဗျူဟာ အဝဵုသြဇာဂှ်လေဝ် ပြံင်လှာဲအာရ။ အဝဵုဂှ် ဟွံတန်တဴ ပ္ဍဲကဵု ညးမွဲဓဝ် တုဲ၊ ဍေဟ် ပြးဇးအာ အကြာ ဂကောံမၞိဟ်ဂမၠိုင်ရ။ 

=== စရင် ပရေင်ရံင်စံင် ဗျူဟာ ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ တင်ပတုပ်ရံင် ဗျူဟာ မနွံကဵု အဝဵုသြဇာ ကေုာံ ဗျူဟာ ဓမ္မတာ
|-
! အင်္ဂလက္သဏ်
! ဗျူဟာ မနွံကဵု အဝဵုသြဇာ (Power-Laden Strategy)
! ဗျူဟာ ဓမ္မတာ (Rational Strategy)
|-
| တိုင်ပ္ကဴ အဓိက
| ဇၞော်ပတိုန် အဝဵု ကေုာံ ထိင်ဒဝ် အကာဲအရာ
| ဇၞော်ပတိုန် ပရေင်စိုပ်တရဴ ကေုာံ ဖဵုပရဲ
|-
| လညာတ် လတူ မၞိဟ်
| မၞိဟ်ဂှ် ဒှ် အရာ မနွံကဵု လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်
| မၞိဟ်ဂှ် ဒှ် အရာ သွက်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် (Resources)
|-
| ပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်
| ဒုင်သဇိုင် လတူ ဒြဟတ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆောံ
| ဒုင်သဇိုင် လတူ တင်ဂၞင် ကေုာံ သက်သဳ
|-
| လပါ် ဓဝ်ဒစးဒုင်
| ပရေင်ဒစးဒုင်ဂှ် ဒှ်အရာ မဒးမင်မဲ ကေုာံ သောင်ကလး
| ပရေင်ဒစးဒုင်ဂှ် ဒှ်အရာ မဒးပလီု
|}

== ပရေင်ကတဵုဒှ် ကေုာံ ဓဝ်ဒစးဒုင် ==
ကာလ မၞိဟ်မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံမွဲ စကာ ဗျူဟာမနွံကဵုအဝဵုသြဇာ မ္ဂး၊ လပါ်မွဲလပါ်ဂှ်လေဝ် ဓဝ်ဒစးဒုင် (Resistance) ကတဵုဒှ်ကၠုင် တွဵုရ။ အတိုင် ဖိုလ်အာစိုပ် ဖူကော မ္ဂး &quot;ဒၞာဲလဵု အဝဵု နွံ ဒၞာဲဂှ် ဓဝ်ဒစးဒုင် နွံ&quot; ရ။ ညးမဒးဒုင် ဓလီုပိုင်ပြဳတအ်ဂှ်လေဝ် ကၠောန်ဗဒှ် ဗျူဟာ အဝဵုသြဇာ ညးတအ် သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် ကီုရ။

ပရေင်ဒစးဒုင်ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် နာနာ မပ္တံကဵု ပရေင်ထ္ၜးဆန္ဒ၊ ပရေင်ဟွံကၠောန်ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် လညာတ်တၟိ တအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဗျူဟာ အဝဵုသြဇာ ဂှ် ဟွံသေင် အရာ မတန်ကြန် ဍေဟ် ဒှ်အရာ မပြံင်လှာဲဒၟံင် လၟိုန် အကြာ ညးမစကာ ကေုာံ ညးမဒစးဒုင် ရ။

== နဲကဲ ပရေင်စကာ အဝဵု ==
နဲကဲ အဓိက သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ဗျူဟာမနွံကဵုအဝဵုသြဇာ ဂှ် ပါလုပ်ကဵု -
# '''Agenda Setting (ပရေင်ဖျေဟ် အစဳအဇန်):''' ထိင်ဒဝ် ကိစ္စ လဵု မဒးချပ်ဂၞန် ကေုာံ ကိစ္စ လဵု မဟွံဒးချပ်ဂၞန်။ ဣဏအ်ဂှ် ဒှ်အဝဵု သွက်ဂွံ ပိုင်ပြဳ ပရေင်ချပ်ဂၞန်။
# '''Resource Control (ပရေင်ထိင်ဒဝ် သြန် ကေုာံ အပေါတ်):''' ညးလဵု မပိုင်ပြဳလဝ် သြန်၊ အပေါတ် ကေုာံ ဒၞာဲဒတန် ဂှ် နွံကဵု အဝဵု သွက်ဂွံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဗျူဟာ။
# '''Rule Making (ပရေင်ခၞံဗဒှ် သၞောဝ်):''' ခၞံဗဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒ္ဂေတ်လၟေင် မကဵုဖဵု သွက် ဇကု ကေုာံ ဂကောံဇကု။

== ဖဵုဆက် ကေုာံ လပါ်ပရေအ် ==
ဗျူဟာမနွံကဵုအဝဵုသြဇာ ဝွံ ယဝ်ရ စကာ ဗၠေတ်အာမ္ဂး ကဵုဖဵုပရေအ် ဗွဲမဂၠိုင် မာန်ရ။ ဖဵုဆက် ပရေအ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဟွံသၟဟ်ညဳ (Inequality) ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် ပြသၞာ အပ္ဍဲဂကောံ ရ။ ကာလ အဝဵု စိုပ်အာ ပ္ဍဲ တဲ မၞိဟ်မွဲဂကောံဓဝ် မ္ဂး၊ မၞိဟ်တၞဟ်တအ်ဂှ် ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် တုဲ ပရေင်တုပ်စိုတ် (Morale) စှ်ေအာ မာန်ရ။

လပါ်မွဲပၠန်ဂှ် ယဝ်ရ ညးမအုပ်ဓလပ်တအ် စွံအာရီု လတူ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် အဝဵု သၟးမ္ဂး ကမၠောန် အဓိက ကမ္မဏဳ ဂှ် လီုလာ်အာ မာန်တုဲ ပရေင်စိုပ်တရဴ (Efficiency) လေဝ် စှ်ေအာ မာန်ရ။

== တၠပညာ ကေုာံ ပရေင်သုတေသနဂမၠိုင် ==
ပ္ဍဲကဵု လပါ် သုတေသန ဗျူဟာ ကေုာံ အဝဵုသြဇာဂှ် တၠပညာ ဗွဲမဂၠိုင် ကၠောန်လဝ် သုတေသန ရ။ လိက်အုပ် အဓိက မဆေင်ကဵု ကဏ္ဍဏအ်ဂှ် ပါလုပ်ကဵု -
* &quot;Power In and Around Organizations&quot; နူကဵု Henry Mintzberg (1983) မထ္ၜးကဵု လဒက်ပတန် အဝဵု ပ္ဍဲကမ္မဏဳ။&lt;ref name=&quot;mintzberg1983&quot;&gt;{{cite book |last=Mintzberg |first=H. |title=Power In and Around Organizations |publisher=Prentice-Hall |year=1983}}&lt;/ref&gt;
* သုတေသန &quot;Critical Management Studies&quot; မဒှ် ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ် အုပ်ဓလပ် နကဵု မတ် ပါ်ပါဲ (Critical perspective) မစွံအာရီု လတူ ပရေင်သၟဟ်ညဳ အဝဵု။

== သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ် ==
ပ္ဍဲခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် လၟုဟ်ဝွံ ဗျူဟာမနွံကဵုအဝဵုသြဇာ ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ နကဵု ဗီုပြင် တၟိရ။ ကမ္မဏဳ တေတ်နဝ်လဝ်ဂျဳ ဇၞော်ဇၞော်တအ် စကာ အာဲထဳ (AI) ကေုာံ အလ်ဂဝ်ရဳသမ် (Algorithms) သွက်ဂွံ ပိုင်ပြဳ တင်ဂၞင် ကေုာံ ဖန်ဇန် လညာတ် ညးလွပ်ဂမၠိုင်ရ။ အဝဵု လၟုဟ်ဂှ် ဟွံသေင် ဆ ပ္ဍဲ မၞိဟ် သၟးရ၊ ဍေဟ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲ ကောန်ပျူတာ ကေုာံ တင်ဂၞင် ဒေတာ (Data Power) ရ။ 

အနာဂတ် ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗျူဟာ ဂှ် ဒးစွံအာရီု လတူ ဗီုလဵု ဂွံထိင်ဒဝ် အဝဵု ပ္ဍဲ လပါ် ဒဳဂျဳတေဝ် ကေုာံ ဗီုလဵု ဂွံဖန်ဗဒှ် လဒက်ပတန် ဗျူဟာ မနွံကဵု ပရေင်သၟဟ်ညဳ ကေုာံ ဓဝ်ဍာံ ရောင် မဒှ်ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[Wikipedia:Red_link|Strategic management]] (ပရေင်အုပ်ဓလပ် ဗျူဟာ)
* [[Wikipedia:Red_link|Organizational politics]] (ပရေင်ဍုင်ကွာန် အပ္ဍဲဂကောံ)
* [[Wikipedia:Red_link|Critical management studies]] (ပရေင်လ္ၚတ် အုပ်ဓလပ် နကဵု မတ်ပါ်ပါဲ)
* [[Wikipedia:Red_link|Symbolic power]] (အဝဵု နိမိတ်သင်္ကေတ)

{{Navbox
| name = Strategic management and Power
| title = ဗျူဟာ ကေုာံ အဝဵုသြဇာ (Strategy and Power)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဖိုလ်အာစိုပ် ကေုာံ လညာတ်
| list1 =
* [[Wikipedia:Red_link|ဗျူဟာ (Strategy)]]
* [[Wikipedia:Red_link|အဝဵုသြဇာ (Power)]]
* [[Wikipedia:Red_link|ပရေင်ဍုင်ကွာန် အပ္ဍဲဂကောံ (Organizational politics)]]
* [[Wikipedia:Red_link|အဝဵု ဒေတာ (Data power)]]
| group2 = တၠပညာ အဓိကဂမၠိုင်
| list2 =
* [[Wikipedia:Red_link|Michel Foucault]]
* [[Wikipedia:Red_link|Pierre Bourdieu]]
* [[Wikipedia:Red_link|Henry Mintzberg]]
* [[Wikipedia:Red_link|Jeffrey Pfeffer]]
}}

[[Category:ပရေင်အုပ်ဓလပ်]]
[[Category:ဖိုလ်အာစိုပ် ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ဗျူဟာ]]</text>
      <sha1>rbk0qi11w0m70rr78m2q5lamt7hvldu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရိုင်ပလီု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11423</id>
    <revision>
      <id>56693</id>
      <parentid>55751</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T23:30:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22670" sha1="n289clvujmvfxn98a9gc3acft1nyyqp" xml:space="preserve">'''ပရိုင်ပလီု''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Fake news'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တင်ဂၞင် ပရိုင် မဟွံဍာံပြ၊ မဖန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ လှေအ်လှန်၊ ပလီုပလာ် စိုတ်ဓါတ် မၞိဟ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဖဵုပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။ ပရိုင်ပလီု တအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ပြးဇး ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု မဳဒဳယာ မဟာဇန် (Social media) မပ္တံကဵု ဖုက်ဗောက် (Facebook)၊ တွစ်တာ (Twitter)၊ ကေုာံ ဝှတ်အေပ် (WhatsApp) တအ်တုဲ၊ ဍေဟ်တအ် လောဲသွာ ကု ပရေင်ပြးဇး လောန်နူ ပရိုင်ဍာံ တအ် ဏီရ။&lt;ref name=&quot;lazer&quot;&gt;{{cite journal|last=Lazer|first=D. M.|author2=Baum, M. A.|author3=Benkler, Y.|author4=Nyhan, B.|title=The science of fake news|url=https://archive.org/details/science_2018-03-09_359_6380/page/1094|journal=Science|volume=359|issue=6380|pages=1094-1096|year=2018|publisher=American Association for the Advancement of Science}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital age) ဏအ်ဝွံ၊ ပရိုင်ပလီု ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပြသၞာ အလုံဂၠးတိ မွဲ မပကဵု ညံင် ဓဝ်ယုံကြည် လတူ မဳဒဳယာ ဓမ္မတာ တအ် ဂွံစှ်ေအာ ကေုာံ ပကဵု ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ဂွံထကးပြး ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရိုင်ပလီု နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်မၞိဟ်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ကွတ်ပညာ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။
[[ဝှာင်:Fake_news_stamp.jpg|right|thumb|300x300px|တဆိပ် &quot;Fake News&quot; မဒှ် သင်္ကေတ ထ္ၜးကဵု ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ပရိုင် မဟွံဍာံပြ ပ္ဍဲ မဳဒဳယာ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ပရိုင်ပလီု&quot; ဏအ်ဝွံ ၜိုန်ရ စကာ ကၠုင်လဝ် ဗွဲမလအ်လ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၂၀၁၆ အခိင် သဘင်မာဲ သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ဂှ် ကလေင် ပြာကတ် ကၠုင် ဗွဲမလောန် ရ။ အစာသုတေသန တအ် ပါ်လဝ် ပရိုင်ပလီု နကဵု လဒက်ပတန် အဓိက ၃ သာ် (Information Disorder Framework) ရ - &lt;ref name=&quot;wardle&quot;&gt;{{cite report|last=Wardle|first=C.|author2=Derakhshan, H.|title=Information disorder: Toward an interdisciplinary framework for research and policy making|publisher=Council of Europe|year=2017}}&lt;/ref&gt;

# '''ပရိုင်မှာ (Misinformation):''' ဒှ် တင်ဂၞင် မဟွံဍာံပြ ဆဂး ညးမတြးဂှ် ဟွံမဲ ကဵု တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် (Unintentional)။
# '''ပရိုင်ပလီု (Disinformation):''' ဒှ် တင်ဂၞင် မဟွံဍာံပြ တုဲ ညးမတြးဂှ် တီဒၟံင် ဖအိုတ် တုဲ ဖန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ လှေအ်လှန် ပလီုပလာ် (Intentional)။
# '''ပရိုင်ပလီုအန္တရာယ် (Malinformation):''' ဒှ် တင်ဂၞင် မဍာံပြ ဆဂး တြးပတိတ် နကဵု တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ပကဵု လေင်လင် လတူ ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ (ဥပမာ - တြး ပရိုင် ဓလုက် ပူဂိုလ်)။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ပရိုင်ပလီု ဝွံ ဟွံသေင် အရာ မကတဵုဒှ် တၟိ ပ္ဍဲ ခေတ် အင်တာနေတ် ဏအ် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ နွံကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ်တမၠာ တေအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ရောမ (Roman history) ဂှ် သၟိင် အံက်တေဗဳယန် (Octavian) စကာလဝ် ပရိုင်ပလီု သွက်ဂွံ ပလီု ယၟုသၟိင် မာတ်အေန်တဝ်နဳ (Mark Antony) ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ တေအ်ဂှ်၊ လိက်ပရိုင် တအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် &quot;Yellow journalism&quot; မဒှ် ပရေင်ချူ လိက်ပရိုင် မဟွံမဲ ကဵု တင်ဍာံပြ ဆဂး ချူ ညံင် မၞိဟ် ဂွံဒးစိုတ် တုဲ ရာန် ဗှ် ဂၠိုင်င် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ ဂှ်၊ ပရေင်လလောင်တြး ဝါဒ (Propaganda) ဒှ် အရာ အဓိက သွက် အလဵုအသဳ နာဇဳ ကေုာံ ဍုင်တၞဟ်တအ် သွက်ဂွံ လှေအ်လှန် ကောန်ဍုင်ကွာန် ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဂကူ ပရိုင်ပလီု နာနာ (Types and Categories of Fake News) ==
ပရိုင်ပလီု ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် လဒက်ပတန် နာနာ သာ် ရ။ အစာသုတေသန တအ် ပါ်လဝ် ဂကူ ပရိုင်ပလီု ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ - &lt;ref name=&quot;tandoc&quot;&gt;{{cite journal|last=Tandoc Jr|first=E. C.|author2=Lim, Z. W.|author3=Ling, R.|title=Defining “fake news” A typology of scholarly definitions|journal=Digital journalism|volume=6|issue=2|pages=137-153|year=2018}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+သ္ၚိအင် ထ္ၜး ဂကူ ပရိုင်ပလီု ၆ သာ်
!ဂကူ ပရိုင်ပလီု
!ပွံက်အဓိပ္ပါယ်
!ဥပမာ လွပ်
|-
|'''Satire / Parody (ပရေင်ပျက်စ)'''
|ဟွံမဲ တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ပလီု၊ ဆဂး မၞိဟ်တအ် ထေင်မှာ အာ မာန်။
|လိက်ပရိုင် The Onion မချူ ပရိုင် သာမည ပျက်စ။
|-
|'''False Connection (အဆက်အစပ် ဟွံဍာံ)'''
|က္ဍိုပ်လိက် (Headline) ကဵု အပ္ဍဲ လိက် ဟွံကိတ်ညဳ ရေင်သကအ် (Clickbait)။
|က္ဍိုပ်လိက် ချူလဝ် &quot;သၟိင်ဍုင် ချိုတ်အာရ&quot; ဆဂး အပ္ဍဲဂှ် ပရူတၞဟ်။
|-
|'''Misleading Content (ပရိုင် လှေအ်လှန်)'''
|စကာ တင်ဂၞင် ဍာံပြ ဆဂး သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လပါ်ယောန် သွက်ဂွံ ပလီု လညာတ်။
|ထ္ၜး ဇယား လၟိဟ် ယောန်န် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ပရေင်ပိုန်ဒြပ် စှ်ေ။
|-
|'''False Context (အကာဲအရာ ဟွံဍာံ)'''
|စကာ ဗီုရုပ် တြေံ ပ္ဍဲကဵု ပရိုင် တၟိ သွက်ဂွံ ကဵု မၞိဟ် သၠေဟ်မှာ။
|ဗီုရုပ် ပၞာန် သၞာံတြေံ ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ ပရိုင် ပၞာန် တ္ၚဲဏအ်။
|-
|'''Imposter Content (မၞိဟ်စၞး လှေအ်)'''
|စကာ ယၟု ကေုာံ ရုပ်သာ် အေဂျေန်သဳ မဳဒဳယာ တၠသြဇာ (ဥပမာ BBC, CNN)။
|ဝပ်သာက် မတုပ် ကဵု BBC ဆဂး ချူ ပရိုင် ပလီု။
|-
|'''Manipulated Content (တင်ဂၞင် မပလေဝ်လဝ်)'''
|ဗီုရုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗဳဒဳယော မဒးဒုင် ပလေဝ်လဝ် နကဵု ကွတ်ပညာ (Photoshop/Deepfake)။
|ဗီုရုပ် ညးဍုင်ကွာန် ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် မပလေဝ်လဝ်။
|}

== ၄။ ဟိုတ် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် မဖန်ဗဒှ် (Causes and Motives behind Creation) ==
မၞိဟ် မဖန်ဗဒှ် ပရိုင်ပလီု တအ်ဂှ် နွံကဵု ဟိုတ် အဓိက ၜါ သာ် ရ -

# '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Financial Motives):''' ပ္ဍဲ ခေတ် မဳဒဳယာ မဟာဇန် ဏအ်ဝွံ၊ ယဝ်ရ မၞိဟ် ဍဵုလုပ် ဗှ် (Clicks) ဝပ်သာက် ဂၠိုင်မ္ဂး၊ တၠဝပ်သာက် တအ် ကလိဂွံ သြန် နူကဵု ပရေင်မက်ဂစိုတ် (Advertising revenue) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ဖန်ဗဒှ် က္ဍိုပ်လိက် Clickbait ညံင် မၞိဟ် ဂွံလုပ် ဗှ် ဂၠိုင်င် ရ။
# '''ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Motives):''' အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံပရေင်ဍုင်ကွာန် တအ် စကာ ပရိုင်ပလီု သွက်ဂွံ ပလီု ယၟု ဒစးဒုင် (Opponents) တအ်၊ သွက်ဂွံ လှေအ်လှန် မာဲ၊ ကေုာံ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဓဝ်ထကးပြး ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် (Social polarization) ရ။

== ၅။ လၟေင်ကမၠောန် တြးပရိုင် ကေုာံ သၞောတ် မဳဒဳယာ မဟာဇန် (Mechanisms of Spread) ==
[[ဝှာင်:Social_Network_Analysis_Visualization.png|left|thumb|250x250px|ဗီုရုပ် ထ္ၜးကဵု ပရေင်ပြးဇး ပရိုင် ပ္ဍဲကဵု ကွန်ရက် မဳဒဳယာ မဟာဇန်။]]
မဳဒဳယာ မဟာဇန် (Social Media) တအ်ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက သွက် ပရိုင်ပလီု ဂွံပြးဇး အာ လောဲသွာ ရ။ လ္ၚတ် သုတေသန ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် MIT ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲ တွစ်တာ (Twitter) ဂှ်၊ ပရိုင်ပလီု တအ် ပြးဇး အာ ၆ ဆ ပြဟ်နူ ကဵု ပရိုင်ဍာံ တအ် ဏီရ။&lt;ref name=&quot;vosoughi&quot;&gt;{{cite journal|last=Vosoughi|first=S.|author2=Roy, D.|author3=Aral, S.|title=The spread of true and false news online|url=https://archive.org/details/science_2018-03-09_359_6380/page/1146|journal=Science|volume=359|issue=6380|pages=1146-1151|year=2018|publisher=American Association for the Advancement of Science}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်ဍေဟ်ဂှ် အလ်ဂဝ်ရဳသမ် (Algorithms) ဝပ်သာက် တအ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ &quot;ပရေင်စိုတ်လုပ်စ&quot; (Engagement) ရ။ ပရိုင်ပလီု တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဖန်ဗဒှ်လဝ် ညံင်ဂွံ ပကဵု စိုတ် မၞိဟ် တအ် ထေဲ၊ ဖေက် ဟွံသေင်မ္ဂး အမ်သဝ် ရ။ ကာလ မၞိဟ်တအ် ဒုင်စသိုင် သာ်ဏအ် မ္ဂး ညးတအ် မျှဝေ (Share) ပြဟ်အာ ရ။ တုဲပၠန် စက်ရုပ် အကံက် (Social bots) တအ်လေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်တြး ပရိုင်ပလီု ဗွဲမဂၠိုင် ကီုရ။

== ၆။ ဖဵုပရေအ် ကေုာံ အန္တရာယ် လတူ ဂကောံမၞိဟ် (Negative Impacts and Dangers to Society) ==
ပရိုင်ပလီု ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ဖဵုပရေအ် ဗွဲမဂၠိုင် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ရ -

* '''ယုတ်သဝ် ဓဝ်ယုံကြည်:''' ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဟွံယုံကြည် လတူ မဳဒဳယာ ဓမ္မတာ (Mainstream media) ကေုာံ သၞောတ်အလဵုအသဳ တအ် ရ။
* '''အန္တရာယ် ပရေင်ထတ်ယုက် (Public Health Risks):''' ပ္ဍဲ အခိင် ယဲကပ် ကဝ်ဗေတ်-၁၉ (COVID-19) ဂှ်၊ ပရိုင်ပလီု မဆေင်ကဵု ဂဥုဲ ကေုာံ ဗက်သေန် (Vaccines) တအ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် ဂၠိုင်ကဵု မ ဒးချိုတ် အာ ရ။
* '''ပရေင်ကတဵုဒှ် ပဋိပက္ခ (Social Conflict):''' ပရိုင်ပလီု မဆေင်ကဵု ဘာသာ ကေုာံ ဂကူ တအ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် ဂွံပန်ကမၠေတ် ကေုာံ ဂစိုတ် ရေင်သကအ် (Hate speech and violence) မာန် ရ။

== ၇။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သဘင်မာဲ (Politics and Elections) ==
ပရိုင်ပလီု ဝွံ ဒှ် လွဟ် အဓိက ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။ ပ္ဍဲ သဘင်မာဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် သၞာံ ၂၀၁၆ ဂှ်၊ ပရိုင်ပလီု ဗွဲမဂၠိုင် မဒးဒုင် တြးလဝ် နူကဵု ဂကောံ အေဂျေန်သဳ ဍုင်ရုရှာ တအ် ပါလုပ် ပလီုပလာ် လဝ် ပရေင်သ္ဂုတ်သွာတ် မာဲ ကောန်ဍုင်ကွာန် ရ။&lt;ref name=&quot;allcott&quot;&gt;{{cite journal|last=Allcott|first=H.|author2=Gentzkow, M.|title=Social media and fake news in the 2016 election|journal=Journal of economic perspectives|volume=31|issue=2|pages=211-236|year=2017}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှအဂၞဲ လေဝ်၊ ပရိုင်ပလီု တအ် စကာ ဒၟံင် နဒဒှ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ဍဵုဍိုက် အတိုက်အခံ ကေုာံ သွက်ဂွံ မင်မဲ အာဏာ အလဵုအသဳ တအ် ရ။ လိက်ပရိုင် လှေအ်လှန် တအ် ပကဵု ညံင် သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဂွံ ဍိုန်လျ အာ ရ။

== ၈။ နဲကဲ စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ဒစးဒုင် ပရိုင်ပလီု (Methods of Detection and Countermeasures) ==
သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် ပရိုင်ပလီု ဂှ်၊ နွံပၟိက် ဒၟံင် ပရေင်ပါလုပ် နူကဵု အလဵုအသဳ၊ ကမ္ပဏဳ နည်းပညာ ကေုာံ ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် ရ။

# '''ဂကောံ စၟတ်သမ္တီ တင်ဍာံပြ (Fact-Checking Organizations):''' ဂကောံ မပ္တံကဵု Snopes, PolitiFact, ကေုာံ ဂကောံ စၟတ်သမ္တီ ဒေသ တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တုဲ ကဵု သမ္တီ လတူ ပရိုင်ပလီု တအ် ရ။
# '''ပရေင်ပညာ မဳဒဳယာ (Media Literacy):''' ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် ဒးလ္ၚတ် နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရိုဟ်ကၞက် ပရိုင် (Sources)၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ စၟတ်တ္ၚဲ (Dates)၊ ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် လိက်ပရိုင် တအ် ရ။
# '''တာလျိုင် ကမ္ပဏဳ မဳဒဳယာ:''' Facebook ကဵု Google တအ် ဒးဖန်ဇန် အလ်ဂဝ်ရဳသမ် သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် လွပ် ပရိုင်ပလီု ကေုာံ ကဵု သတိ (Warning labels) လတူ လိက်ပရိုင် မသၠေဟ်ပၟာ တအ် ရ။

== ၉။ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် (Legal Frameworks and Regulation) ==
ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ခၞံဗဒှ် လဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရိုင်ပလီု ရ။ ဥပမာ ပ္ဍဲ ဍုင်သေင်ကာပူ ဂှ် ညးတအ် ခၞံဗဒှ် လဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ POFMA (Protection from Online Falsehoods and Manipulation Act) မကဵု အခေါင် ကု အလဵုအသဳ သွက်ဂွံ ကဵု စၞောန် ညံင် ပလီုထောအ် ပရိုင်ပလီု တအ် ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျာမနဳ လေဝ် နွံကဵု သၞောဝ် NetzDG သွက်ဂွံ ကဵု ဒုဟ် ကမ္ပဏဳ မဳဒဳယာ မဟာဇန် ယဝ်ရ ညးတအ် ဟွံပလီုထောအ် လိက်ပရိုင် ဟွံဍာံပြ ပ္ဍဲ အခိင် ၂၄ နာဍဳ မ္ဂး ရ။

ဆဂး ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဏအ်ဝွံ လဆောဝ်မ္ဂး ဒှ် အရာ မဒးစွံ သတိ ဗွဲမလောန် ရ၊ ဟိုတ်မ္ဂး အလဵုအသဳ တအ် စကာ သၞောဝ်ဏအ် နဒဒှ် လွဟ် သွက်ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု အခေါင်ဟီုဂး (Freedom of speech) မာန် ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ကွတ်ပညာ တၟိ (Future and Emerging Technologies) ==
[[ဝှာင်:Deepfake_example.jpg|right|thumb|250x250px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဥပမာ တေတ်နဝ်လဝ်ဂျဳ Deepfake မဖန်ဗဒှ် ရုပ် ဟွံဍာံပြ။]]
ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ် ဂှ်၊ ပရိုင်ပလီု ဂှ် ဒှ် အန္တရာယ် ဇၞော်တိုန် ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:Red link|Artificial Intelligence (AI)]] ရ။ ကွတ်ပညာ တၟိ မကော်စ &quot;[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:Red link|Deepfake]]&quot; ဝွံ မာန် ဖန်ဗဒှ် ဗဳဒဳယော ကေုာံ ရမ္သာင် မတုပ် ကဵု မၞိဟ် ဇေတ်တ် တုဲ၊ သွက်ဂွံ ပါ်ပါဲ အကြာ အရာ ဍာံ ကဵု ပလီု ဂှ် ဇြိုင်သန် လောန် ရ။

သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ AI မချူ လိက် မပ္တံကဵု ChatGPT တအ်လေဝ် မာန် ဖန်ဗဒှ် လိက်ပရိုင်ပလီု ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ အခိင် ဂၠေအ်အ် မာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပေါဲဗတိုက် အကြာ ညးဖန်ဗဒှ် ပရိုင်ပလီု ကေုာံ ညးစၟတ်သမ္တီ ပရိုင် (AI Detection tools) တအ်ဝွံ ဒှ် ပေါဲဗတိုက် ကွတ်ပညာ မဆက် ကတဵုဒှ် အာ လၟိုန် ကာလ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==

* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:Red link|Propaganda]] (ဝါဒ ဖြန့်)
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:Red link|Deepfake]] (ဒိပ်ဖိတ်)
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:Red link|Media Literacy]] (ပညာ မဳဒဳယာ)
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:Red link|Fact-checking]] (စၟတ်သမ္တီ တင်ဍာံပြ)
{{Navbox|name=Media and Journalism|title=မဳဒဳယာ ကေုာံ ပရေင်ပရိုင် (Media and Journalism)|listclass=hlist|state=autocollapse|group1=ဗီုပြင် ပရိုင် ဟွံဍာံပြ|list1=* [[ပရိုင်ပလီု|ပရိုင်ပလီု (Fake news)]]
* [[Wikipedia:Red_link|ပရိုင်မှာ (Misinformation)]]
* [[Wikipedia:Red_link|ပရိုင်ပလီု (Disinformation)]]
* [[Wikipedia:Red_link|ဝါဒ ဖြန့် (Propaganda)]]|group2=မဳဒဳယာ ခေတ်တၟိ|list2=* [[Wikipedia:Red_link|မဳဒဳယာ မဟာဇန် (Social media)]]
* [[Wikipedia:Red_link|အလ်ဂဝ်ရဳသမ် (Algorithm)]]
* [[Wikipedia:Red_link|ဒိပ်ဖိတ် (Deepfake)]]|group3=ပရေင်ဒစးဒုင်|list3=* [[Wikipedia:Red_link|စၟတ်သမ္တီ တင်ဍာံပြ (Fact-checking)]]
* [[Wikipedia:Red_link|ပညာ မဳဒဳယာ (Media literacy)]]
* [[Wikipedia:Red_link|လွတ်လပ်ခွင့် ဟီုဂး (Freedom of speech)]]}}</text>
      <sha1>n289clvujmvfxn98a9gc3acft1nyyqp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11429</id>
    <revision>
      <id>56563</id>
      <parentid>55762</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:18:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24757" sha1="mo94eaow0j29zigfwai819jtn2izolr" xml:space="preserve">'''ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Quantum computing'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍမွဲ ပ္ဍဲကဵု [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] ကေုာံ [[ရူပဗေဒ]] မစကာ သဘာဝ သဳအိုရဳ ကွမ်တမ် (Quantum mechanics) မပ္တံကဵု Superposition (ပရေင်တန်တဴ ဗွဲမဂၠိုင် မွဲစွံ) ကေုာံ Entanglement (ပရေင်ဆက်စပ် ဓလုက်) သွက်ဂွံ တွက် ချပ်ဂၞန် တင်ဂၞင် တအ် ရ။ ကောန်ပျူတာ ဓမ္မတာ (Classical computers) တအ်ဝွံ စကာ ဘိတ် (Bits) မတန်တဴ နဒဒှ် $0$ ဟွံသေင်မ္ဂး $1$ သွက်ဂွံ တွက်ဂၞန် ရ။ ဆဂး ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ ဝွံ စကာ [[ကျူဘိတ်]] (Qubits) မမာန် တန်တဴ နဒဒှ် သီု $0$ ကေုာံ $1$ ပ္ဍဲ အခိင် တုပ်တုပ် မွဲစွံ (At the same time) မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;nielsen&quot;&gt;{{cite book |last=Nielsen |first=M. A. |author2=Chuang, I. L. |title=Quantum Computation and Quantum Information |edition=10th Anniversary |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |pages=1-10}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်နူကဵု အစောံသတ္တိ ကျူဘိတ် ဏအ်ရ၊ ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ ဝွံ မာန် သောင်ကလး ပြသၞာ သင်္ချာ မဇြိုင်သန် ကေုာံ မထုဲထံင် တအ် ဗွဲမပြဟ် လောန် နူကဵု ကောန်ပျူတာ ဓမ္မတာ မဇၞော်အိုတ် (Supercomputers) တအ် ဏီရ။

[[File:IBM_Quantum_computer.jpg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် ဟာတ်ဝလ် ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ ဍုင်အမေရိကာန် နူကဵု ကမ္ပဏဳ IBM မစွံလဝ် ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဂမ္တဴ သဝ်အိုတ် (Near absolute zero) ရ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ ဝွံ ဒှ် စက်ကောန်ပျူတာ မဒုင်သဇိုင် လတူ သၞောဝ် ရူပဗေဒ ကွမ်တမ် ရ။ ကောန်ပျူတာ ခေတ်တၟိ လၟုဟ် မပ္တံကဵု မဝ်ဖုန်၊ လပ်တော့ (Laptops) တအ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ ရူပဗေဒ ဓမ္မတာ (Classical physics) တုဲ ဍေဟ်တအ် ကၠောန် ကမၠောန် နကဵု လၟေင် လျောဝ် ဓါတ်လလဳ (Electrical currents) မပံက် ကဵု မကၟာတ် (On/Off) ရ။ 

ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ကဆံင် ကွမ်တမ် မဒှ် ကဆံင် အက်တမ် (Atoms) ကေုာံ အဳလက်ထရွန် (Electrons) တအ်ဂှ် သဘာဝ ဍေဟ်တအ် ပြံင်လှာဲ အာ တုဲ ဟွံဗက် သၞောဝ် ဓမ္မတာ ရ။ ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ ဂှ် ရပ်စပ် ကေတ် သဘာဝ တၟေင် အက်တမ် တအ်ဏအ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်တွက်ဂၞန် မပြဟ် လောန် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရာ မဇြိုင်သန် မပ္တံကဵု ပရေင်ပါ်ကရေက် ဂၞန်သဇိုင် (Prime factorization)၊ သၞောတ် မဝ်လဳကျူ ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ပရေင်ခၞံဗဒှ် ဂဥုဲ တၟိ တအ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
လညာတ် ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲ လပါ် သၞာံ ၁၉၈၀ တအ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၀ ဂှ် တၠပညာ ရူပဗေဒ [[ပေါလ် ဗေနဳယောပ်]] (Paul Benioff) (Paul Benioff) ဖန်ဗဒှ် လဝ် မဝ်ဒယ် ကွမ်တမ် သွက် စက်တူရိန် (Turing machine) အလန် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;benioff&quot;&gt;{{cite journal |last=Benioff |first=P. |title=The computer as a physical system: A microscopic quantum mechanical Hamiltonian model of computers as represented by Turing machines |url=https://archive.org/details/journal-of-statistical-physics_1980-05_22_5/page/563 |journal=Journal of Statistical Physics |volume=22 |issue=5 |pages=563-591 |year=1980}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၂ ဂှ် တၠပညာ ရူပဗေဒ မဂွံလဝ် လာပ် နဝ်ဗယ် [[ရစ်ချတ် ဖိုင်းမန်း]] (Richard Feynman) (Richard Feynman) ဟီုတွံလဝ် ဒဒှ်ရ ကောန်ပျူတာ ဓမ္မတာ တအ်ဂှ် ဍိုန်လျ လောန် သွက်ဂွံ တွက် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သဘာဝ ကွမ်တမ် (Quantum simulation) တုဲ ညးတေအ် ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် လညာတ် ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ ရ။ 

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၄ ဂှ် ပဳတာ ရှော (Peter Shor) ဖန်ဗဒှ် လဝ် [[Shor's algorithm]] (Shor's algorithm) မဒှ် လၟေင်ကမၠောန် မမာန် ပါ်ကရေက် ဂၞန်သဇိုင် ဗွဲမပြဟ် တုဲ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် သၞောတ် ဂီုကၠီု အင်တာနက် (RSA) ဂွံ ဒးဒုင် ပလီုပလာ် လောဲလောဲ မာန် ရ။ စနူ ဂှ် တုဲ ပရေင်သုတေသန ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ ဝွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမဇၞော် ကဵု ဒြဟတ် ရ။

== ၃။ သဇိုင် သဳအိုရဳ ကေုာံ ရူပဗေဒ (Basic Theory and Physics) ==
ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ အင်္ဂလက္သဏ် အဓိက ၃ သာ် နူကဵု ရူပဗေဒ ကွမ်တမ် ရ -

=== ၃.၁။ ကွမ်တမ် သူပါပဝ်ဇြဳရှေန် (Quantum Superposition) ===
ပ္ဍဲ ကောန်ပျူတာ ဓမ္မတာ မ္ဂး ဘိတ် မွဲဂှ် နွံ ဒၞာဲ (State) ဆ မွဲဓဝ် ($0$ ဟွံသေင်မ္ဂး $1$) ရ။ ဆဂး ကျူဘိတ် မွဲဂှ် မာန် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ လဒက်ပတန် ပံင်ကောံ (Linear combination) သီု $0$ ကဵု $1$ မွဲစွံ ရ။ နကဵု သၞောတ် သင်္ချာ Dirac notation မ္ဂး၊ ကျူဘိတ် မွဲဂှ် ချူ ဗၟံက်ထ္ၜး မာန် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် -
$$|\psi\rangle = \alpha|0\rangle + \beta|1\rangle$$
ဒၞာဲဏအ် $\alpha$ ကဵု $\beta$ တအ်ဂှ် ဒှ် လၟိဟ် ဂၞန်ကောမ်ပလက် (Complex numbers) တုဲ ဍေဟ်တအ် ထ္ၜးကဵု လၟိဟ် အခေါင်ဒှ် (Probability) သွက်ဂွံ ဂွံ သွဟ် $0$ ဟွံသေင်မ္ဂး $1$ ကာလ ပိုယ် ၜတ်ကၞာတ် ဍေဟ် ရ ($|\alpha|^2 + |\beta|^2 = 1$)။

=== ၃.၂။ ပရေင်ဆက်စပ် ဓလုက် (Quantum Entanglement) ===
Entanglement ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ မပကဵု ညံင် ကျူဘိတ် ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူဂှ် ညံင်ဂွံ ဆက်စပ် အာ ရေင်သကအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။ ယဝ်ရ ပိုယ် ပြံင်လှာဲ အကာဲအရာ ကျူဘိတ် မွဲ မ္ဂး၊ အကာဲအရာ ကျူဘိတ် မဆက်စပ် ဒၟံင် ကုဍေဟ် တအ်ဂှ် ပြံင်လှာဲ အာ ဗွဲမပြဟ် (Instantly) ရ (ၜိုန်ရ ဍေဟ်တအ် နွံ သ္ၚောဲ ရေင်သကအ် ကီုလေဝ်)။ အဲန်သတိုင်း (Albert Einstein) ကော်စ အကာဲအရာ ဏအ် နဒဒှ် &quot;Spooky action at a distance&quot; ရ။&lt;ref name=&quot;preskill&quot;&gt;{{cite journal |last=Preskill |first=J. |title=Quantum Computing in the NISQ era and beyond |journal=Quantum |volume=2 |pages=79 |year=2018}}&lt;/ref&gt;

=== ၃.၃။ ပရေင်ပလီု အကာဲအရာ (Quantum Interference) ===
ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ တအ် စကာ Interference ညံင်ရဴ လပှ် ဍာ် ကီုရ။ ဍေဟ်တအ် ဖန်ဇန် လၟေင်ကမၠောန် (Algorithms) ညံင် အခေါင်ဒှ် သွဟ် မဍာံပြ ဂွံ ဇၞော်တိုန် (Constructive interference) တုဲ အခေါင်ဒှ် သွဟ် မှာ ဂွံ ပလီု ကၠေအ် အာ (Destructive interference) ရ။

== ၄။ လဒက်ပတန် ဟာတ်ဝလ် ကေုာံ နဲကဲပညာ (Hardware Architecture and Technologies) ==
သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ ကျူဘိတ် မွဲဂှ် နွံကဵု နဲကဲ ရူပဗေဒ နာနာ သာ် ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ကျူဘိတ် တအ်ဂှ် ဍိုန်လျ လောန် တုဲ ပလီုပလာ် အာ လောဲသွာ နူကဵု ပရေင်ကတဴ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်တက်ခဍိုင် နူ မ္ၚး (Decoherence) ဂှ်ရ၊ ညးတအ် ဒးစွံ လဝ် ကျူဘိတ် တအ် ပ္ဍဲကဵု အကာဲအရာ ဂမ္တဴ မသဝ် ဗွဲမလောန် (ကြပ်စိုပ် သုည - Absolute zero) ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ဂကူ ဟာတ်ဝလ် ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ နာနာ
|-
! ဂကူ ကျူဘိတ်
! ဗီုလဵု ကၠောန် ကမၠောန်
! ကမ္ပဏဳ မစကာ
! အခက်အခုဲ အဓိက
|-
| '''Superconducting Qubits'''
| စကာ လျောဝ် ဓါတ်လလဳ ဟွံမဲ ကဵု ပရေင်ဆေဝ်ဒဝ် ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဂမ္တဴ သဝ် လောန်။
| Google, IBM, Rigetti
| နွံပၟိက် စက် ဂမ္တဴ သဝ် လောန်၊ မာန် လီုလာ် လောဲသွာ။
|-
| '''Trapped Ions'''
| စကာ လျး လေဇြာ (Lasers) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် အက်တမ် မာန် ဓါတ်လလဳ ဂမၠိုင်။
| IonQ, Honeywell
| ကေတ် အခိင် လအ် သွက်ဂွံ တွက်ဂၞန်၊ ဆဂး ဍာံပြ လောန်။
|-
| '''Photonic Qubits'''
| စကာ လျး ပတန် (Photons) သွက်ဂွံ တန်သိပ် တင်ဂၞင်။
| PsiQuantum, Xanadu
| ဇြိုင် သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် ပတန် ၜါ ဂွံ ဆက်စပ် (Interact) ရေင်သကအ်။
|-
| '''Topological Qubits'''
| စကာ အကာဲအရာ Anyons သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ကျူဘိတ် မဟွံလီု လောဲလောဲ။
| Microsoft
| ကွတ်ပညာ တၟိ လောန် တုဲ ဟွံမာန် ပတိတ် ဏီ သွက် ပရေင်စကာ။
|}

== ၅။ အလ်ဂဝ်ရဳထမ် ကွမ်တမ် ဂမၠိုင် (Quantum Algorithms) ==
အလ်ဂဝ်ရဳထမ် ကွမ်တမ် (Quantum Algorithms) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် မချူလဝ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် လတူ ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ တအ် ရ။ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု ဒြဟတ် ပြဟ်နူ ကောန်ပျူတာ ဓမ္မတာ (Speedup) ဗွဲမလောန် ရ။

* '''[[Shor's algorithm]] (Shor's Algorithm):''' မာန် ပါ်ကရေက် (Factorize) ဂၞန် ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမပြဟ် ရ။ ကောန်ပျူတာ ဓမ္မတာ မွဲ မဒးကေတ် အခိင် သၞာံ မွဲလ္ၚီ သွက်ဂွံ ပါ်ကရေက် ဂၞန် မွဲဂှ်၊ ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ မာန် တွက် ပ္ဍဲ အခိင် မုဟ်စက္က ရ။
* '''[[Grover's algorithm]] (Grover's Algorithm):''' စကာ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ (Search) တင်ဂၞင် ပ္ဍဲကဵု ဒေတာဘေ့ (Database) မဟွံမဲ ကဵု လၟေင် (Unsorted) မွဲ ရ။ ဍေဟ် ကဵု ပရေင်ပြဟ်တိုန် $O(\sqrt{N})$ အခိင် ရ။&lt;ref name=&quot;shor&quot;&gt;{{cite journal |last=Shor |first=P. W. |title=Algorithms for quantum computation: discrete logarithms and factoring |journal=Proceedings 35th Annual Symposium on Foundations of Computer Science |pages=124-134 |year=1994 |publisher=IEEE}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကွမ်တမ် သုပရဳမေဇြဳ ကေုာံ ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် (Quantum Supremacy and Benchmarking) ==
&quot;ကွမ်တမ် သုပရဳမေဇြဳ&quot; (Quantum Supremacy) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မွဲ မစၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ မွဲ မာန် သောင်ကလး ပြသၞာ မကောန်ပျူတာ ဓမ္မတာ တွက် ဟွံမာန် (ဟွံသေင်မ္ဂး ကေတ် အခိင် လအ်လောန်) ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် ကမ္ပဏဳ ဒဂယ် (Google) လလောင်တြး လဝ် ဒဒှ်ရ စက် &quot;Sycamore processor&quot; ညးတအ် (မနွံ ၅၃ ကျူဘိတ်) ဂှ် အာစိုပ် ကွမ်တမ် သုပရဳမေဇြဳ တုဲရ။ စက်ဏအ် တွက် သောင်ကလး လၟိဟ် သင်္ချာ မွဲ ပ္ဍဲ အခိင် ၜိုတ် ၂၀၀ စက္က ရ။ ပြသၞာ တုပ်တုပ် ဏအ် ယဝ်ရ စကာ ကောန်ပျူတာ ဓမ္မတာ မဇၞော်အိုတ် လတူ ဂၠးတိ လၟုဟ် (IBM Summit) မ္ဂး၊ ဒးကေတ် အခိင် ၜိုတ် ၁၀,၀၀၀ သၞာံ ရောင် ဂးလဝ် ရ။&lt;ref name=&quot;arute&quot;&gt;{{cite journal |last=Arute |first=F. |display-authors=etal |title=Quantum supremacy using a programmable superconducting processor |journal=Nature |volume=574 |issue=7779 |pages=505-510 |year=2019}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ အပလီကေယှေန် ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Applications and Real-World Usage) ==
ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ တအ်ဝွံ မာန် ပြံင်လှာဲ ပလီုပလာ် ကဏ္ဍ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သိပ္ပံ နာနာ သာ် ရ -

* '''ပရေင်ခၞံဗဒှ် ဂဥုဲ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ (Drug Discovery and Chemistry):''' ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ မာန် တွက် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပတန် မဝ်လဳကျူ (Molecules) ကေုာံ ပရဝ်တေန် (Proteins) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် တုဲ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ညံင် ဂွံ ဆဵု ဂဥုဲ တၟိ ပြဟ်ပြဟ် ရ။
* '''ပရေင်ရုဲစှ် မခိုဟ်အိုတ် (Optimization):''' ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ သၞောတ် ပလံင်ကပေါတ် (Logistics) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဘဏ္ဍာ (Finance) မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် ဂၠာဲ ဆဵု ဂၠံင်တရဴ မဍောတ်အိုတ် ကေုာံ မစကာ သြန် အောန်အိုတ် ဗွဲမပြဟ် ရ။
* '''ပရေင်မက်ယှေန် လာန်နေန် (Quantum Machine Learning):''' ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ မာန် ကဵု ဒြဟတ် ကု [[ဥာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ]] (AI) ညံင်ဂွံ လ္ၚတ် တင်ဂၞင် ဒေတာ (Data) မဇၞော် ဇၞော် ဗွဲမလောဲသွာ ရ။

== ၈။ ခရိပ်တဝ်ဂရပ်ဖဳ ကေုာံ ဂီုကၠီု တင်ဂၞင် (Cryptography and Data Security) ==
ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ ဂှ် ဒှ် အန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ် သွက် သၞောတ် ဂီုကၠီု တင်ဂၞင် ဒဳဂျဳတေဝ် လၟုဟ် ရ။ လၟုဟ် အင်တာနက် သီုဖအိုတ် စကာ သၞောတ် RSA ဟွံသေင်မ္ဂး ECC မဒုင်သဇိုင် လတူ ဒဒှ်ရ ပရေင်ပါ်ကရေက် ဂၞန်သဇိုင် (Factoring primes) ဂှ် ဇြိုင် လောန် သွက် ကောန်ပျူတာ ဓမ္မတာ ရ။

ယဝ်ရ ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ ဇၞော်ဇၞော် တအ် ကတဵုဒှ် ဍာံပြ မ္ဂး၊ ညးတအ် မာန် စကာ Shor's algorithm တုဲ သရိုဟ် ပလီု (Hack) သၞောတ် အင်တာနက်၊ ဒေတာ ဘာဏ် ကေုာံ ဒေတာ အလဵုအသဳ သီုဖအိုတ် မာန် ရ။ သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် ပြသၞာ ဏအ်၊ တၠပညာ တအ် ခၞံဗဒှ် ဒၟံင် သၞောတ် [[ပရေင်ခရိပ်တဝ်ဂရပ်ဖဳ ဒစးဒုင် ကွမ်တမ်]] (Post-quantum cryptography) တအ် ဏီရ။

== ၉။ အခက်အခုဲ ကေုာံ ပရေင်ပလေဝ်မှာ (Challenges and Error Correction) ==
ၜိုန်ရ ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ ဂှ် နွံကဵု အစောံသတ္တိ ဇၞော် ကီုလေဝ်၊ သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ ဍေဟ် ဂှ် နွံကဵု အခက်အခုဲ ဗွဲမဇၞော် ရ -
* '''ပရေင်တက်ခဍိုင် ကေုာံ လီုလာ် (Decoherence and Noise):''' ကျူဘိတ် တအ်ဂှ် ဍိုန်လျ လောန် ရ။ ယဝ်ရ ပရေင်ဂမ္တဴ ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ်ပလိုက် ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ အာ ညိဓဝ် မ္ဂး၊ အကာဲအရာ ကွမ်တမ် လီုလာ် အာ တုဲ သွဟ် မတွက်လဝ် တအ် မှာ အာ ဖအိုတ် ရ။
* '''ပရေင်ပလေဝ်မှာ ကွမ်တမ် (Quantum Error Correction - QEC):''' သွက်ဂွံ ပလေဝ် ပြသၞာ ဏအ်၊ ညးတအ် ဒးစကာ ကျူဘိတ် ထပ် (Physical qubits) မဂၠိုင် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ကျူဘိတ် ကမၠောန် (Logical qubit) မွဲ ရ။ ဥပမာ - သွက်ဂွံ ကၠောန် ကျူဘိတ် ကမၠောန် မွဲ မဟွံမဲ ကဵု အမှာ (Fault-tolerant) ဂှ်၊ ဒးစကာ ကျူဘိတ် ဓမ္မတာ ၁၀၀၀ မ ပြင်င် ရ။&lt;ref name=&quot;fowler&quot;&gt;{{cite journal |last=Fowler |first=A. G. |display-authors=etal |title=Surface codes: Towards practical large-scale quantum computation |journal=Physical Review A |volume=86 |issue=3 |pages=032324 |year=2012}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အနာဂတ် ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ (Future of Quantum Computing) ==
အနာဂတ် သွက် ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ ဝွံ ပြာကတ် ဒၟံင် လောန် ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ဂတ ဏအ် မ္ဂး ကမ္ပဏဳ မပ္တံကဵု IBM, Google, ကေုာံ ဍုင် တအ် စွံ တိုင်ပ္ကဴ သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ ကောန်ပျူတာ မနွံကဵု ကျူဘိတ် ၁၀၀၀ ပြင်င် ရ။ 

သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ လညာတ် [[အင်တာနက် ကွမ်တမ်]] (Quantum internet) ဝွံလေဝ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဒၟံင် ရ။ အင်တာနက် ကွမ်တမ် ဝွံ မာန် ပလံင် တင်ဂၞင် နကဵု ပရေင်ဂီုကၠီု မဟွံမာန် ဒးဒုင် သရိုဟ် ပလီု လးလး ရ။ ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ ဂှ် ဒှ် အရာ မပြံင်လှာဲ ကဵု ဝင် သိပ္ပံ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ဂၠးတိ ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၂၁ ဏအ် ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]]
* [[ရူပဗေဒ]]
* [[ဥာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ]]
* [[ခရိပ်တဝ်ဂရပ်ဖဳ]]

{{Navbox
| name = Computer Science
| title = သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ (Computer Science)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် သဳအိုရဳ
| list1 =
* [[သိပ္ပံကောန်ပျူတာ မဆေင်ကဵု တဳအဝ်ရဳ]]
* [[တဳအဝ်ရဳ ပရေင်ချပ်ဂၞန်]] (Complexity theory)
* [[တဳအဝ်ရဳ အဝ်တဝ်မာတာ]] (Automata theory)
* [[တဳအဝ်ရဳ တင်ဂၞင်]] (Information theory)
| group2 = အလ်ဂဝ်ရဳထမ် ကေုာံ ဒေတာ
| list2 =
* [[အလ်ဂဝ်ရဳထမ်]]
* [[လဒက်ပတန် တင်ဂၞင်]] (Data structure)
* [[စက် တူရိန်]] (Turing machine)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဥာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ]]
* [[ခရိပ်တဝ်ဂရပ်ဖဳ]]
* [[ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ]]
* [[တဳအဝ်ရဳ ဂရပ်]] (Graph theory)
}}

[[Category:သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]]
[[Category:ကွမ်တမ် ရူပဗေဒ]]
[[Category:ကွတ်ပညာ တၟိ]]</text>
      <sha1>mo94eaow0j29zigfwai819jtn2izolr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဇာဇၞိက် ဉာဏ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11431</id>
    <revision>
      <id>56678</id>
      <parentid>55767</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T23:10:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25701" sha1="hye347pqedkun6h7u3m6bifxaf9uft2" xml:space="preserve">'''ဇာဇၞိက် ဉာဏ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Artificial Neural Network'', မဖ္ဍန်စကာ '''ANN''') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လဒက်ပတန် သၞောတ် ပရေင်ချပ်ဂၞန် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် [[ဥာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ]] (Artificial intelligence) ကေုာံ [[မက်ရှေန် လာန်နင်]] (Machine learning) မလွဳစကာလဝ် ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် ကလာပ်ရုပ် ဉာဏ် (Biological neurons) ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန် တအ် ရ။ ဇာဇၞိက် ဉာဏ် ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု &quot;နျူရဝ်&quot; (Neurons) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;နုတ်&quot; (Nodes) မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ ကိုတ် မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် တုဲ၊ ဍေဟ်တအ် ကၠောန်ကမၠောန် နကဵု ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် တင်ဂၞင် (Data signals) အကြာ မွဲ ကဵု မွဲ ရ။&lt;ref name=&quot;goodfellow&quot;&gt;{{cite book |last=Goodfellow |first=I. |author2=Bengio, Y. |author3=Courville, A. |title=Deep Learning |publisher=MIT Press |year=2016 |pages=164-168}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် လၟုဟ်၊ ဇာဇၞိက် ဉာဏ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် အဓိကအိုတ် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်ပညာ တၟိဂမၠိုင် မပ္တံကဵု သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ ရုပ်သာ် (Image recognition)၊ ပရေင်ကၠာဲဘာသာ အလဵုအလဵု (Machine translation)၊ ကေုာံ ဉာဏ်ပညာ မပ္တံကဵု ChatGPT တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဇာဇၞိက် ဉာဏ် နကဵု လညာတ် သိပ္ပံကောန်ပျူတာ၊ သင်္ချာ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ဘဝလၟိုန်တ္ၚဲ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Colored_neural_network.svg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် ဇာဇၞိက် ဉာဏ် ဓမ္မတာ မွဲ၊ မနွံကဵု ထပ် စုတ် (Input layer) လပါ်ပါဲ၊ ထပ် ပၞုက် (Hidden layers) ပ္ဍဲ လဒေါဝ်၊ ကေုာံ ထပ် တိတ် (Output layer) လပါ်ပုင်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဇာဇၞိက် ဉာဏ် ဝွံ ဒှ် မဝ်ဒယ် သင်္ချာ မဖန်ဗဒှ် လဝ် သွက်ဂွံ ဗတောန် ကောန်ပျူတာ ညံင်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ကေုာံ ချပ် ဗီု ကောန်မၞိဟ် ရ။ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သိပ္ပံကောန်ပျူတာ မ္ဂး၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဂကောံ အလ်ဂဝ်ရဳသမ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် ဗွဲမဂၠိုင် (Big data) တုဲ မဂၠာဲဆဵု လဒက်ပတန် အဆက်အစပ် (Patterns) အကြာ တင်ဂၞင် တအ် ဂှ် ရ။

တၞဟ်ခြာ နူကဵု ပရဝ်ဂရာမ် ဓမ္မတာ (Traditional programming) မဒးချူ လဝ် စၞောန်ပညုင် (Rules) တွဵု ဂှ်၊ ဇာဇၞိက် ဉာဏ် ဝွံ &quot;ဗတောန်&quot; (Learn) ကေတ် နူကဵု ပရေင်ဆဵုဂဗ (Experience/Data) ရ။ ဥပမာ - ယဝ်ရ ပိုယ် မိက်ဂွံ ကဵု ကောန်ပျူတာ တီ ဗီုရုပ် &quot;ဗ္ဂဲ&quot; မ္ဂး၊ ပိုယ် ဟွံဒး ချူ ပရဝ်ဂရာမ် မဟီုတွံ ကတောဝ် ဗ္ဂဲ၊ မတ် ဗ္ဂဲ ရ။ ပိုယ် ဆကဵု ဍေဟ် ဗဵု ဗီုရုပ် ဗ္ဂဲ မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ မ္ဂး၊ ဇာဇၞိက် ဉာဏ် ဂှ် အလဵုအလဵု လ္ၚတ် တီကေတ် လက္ခဏာ ဗ္ဂဲ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
လညာတ် သဇိုင် သွက် ဇာဇၞိက် ဉာဏ် ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင်လဝ် နူကဵု သၞာံ ၁၉၄၃ တေအ် ရ။ တၠပညာ ၜါ ဝါရိန် မက်ကူလံက် (Warren McCulloch) ကေုာံ ဝေါလ်တာ ပစ်တ် (Walter Pitts) တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် မဝ်ဒယ် သင်္ချာ ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက် ကလာပ်ရုပ် ဉာဏ် (Artificial neuron) ရ။&lt;ref name=&quot;mcculloch&quot;&gt;{{cite journal |last=McCulloch |first=W. S. |author2=Pitts, W. |title=A logical calculus of the ideas immanent in nervous activity |journal=The bulletin of mathematical biophysics |volume=5 |issue=4 |pages=115-133 |year=1943}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၈ ဂှ် ဖရန့် ရဝ်သေန်ဗလက် (Frank Rosenblatt) ဖန်ဗဒှ် လဝ် [[ပါသေပ်ထရွန်]] (Perceptron) မဒှ် အလ်ဂဝ်ရဳသမ် သွက်ဂွံ ပါ်ကရေက် တင်ဂၞင် (Classification) ကေုာံ မဒှ် သဇိုင် သွက် ဇာဇၞိက် ဉာဏ် ခေတ်တၟိ ရ။&lt;ref name=&quot;rosenblatt&quot;&gt;{{cite journal |last=Rosenblatt |first=F. |title=The perceptron: a probabilistic model for information storage and organization in the brain |url=https://archive.org/details/sim_psychological-review_1958-11_65_6/page/386 |journal=Psychological review |volume=65 |issue=6 |pages=386 |year=1958}}&lt;/ref&gt; ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၀ တအ်ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု အစောံသတ္တိ ကောန်ပျူတာ ဟွံပြဟ် ကေုာံ တဳအဝ်ရဳ ဟွံပေင်တၟိုဟ် တုဲ၊ ပရေင်သုတေသန AI တအ် ဒးဒုင် ဇြဟ် အာ အခိင် ဗွဲမလအ်လ မကော်စ &quot;AI Winter&quot; ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၆ ဂှ် ပရေင်ကလေင် ဇၞော်မောဝ် လညာတ် [[ဗက်ပရဝ်ပဂေရှေန်]] (Backpropagation) ဂှ် ပကဵု ညံင် ဇာဇၞိက် ဉာဏ် တအ် ဂွံ ကလေင် ကတဵုမြဟ် ကၠုင် ပၠန် ရ။&lt;ref name=&quot;rumelhart&quot;&gt;{{cite journal |last=Rumelhart |first=D. E. |author2=Hinton, G. E. |author3=Williams, R. J. |title=Learning representations by back-propagating errors |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1986-10-09_323_6088/page/533 |journal=Nature |volume=323 |issue=6088 |pages=533-536 |year=1986}}&lt;/ref&gt; စိုပ် သၞာံ ၂၀၁၀ တအ် မ္ဂး ဟိုတ်နူ တင်ဂၞင် (Big Data) မဂၠိုင်ကၠုင် ကေုာံ အစောံသတ္တိ GPU ခိုဟ်ကၠုင် တုဲ၊ ဇာဇၞိက် ဉာဏ် မနွံကဵု ထပ် မဂၠိုင် မကော်စ [[ဒိပ် လာန်နင်]] (Deep learning) ဂှ် အံင်ဇၞး အာ အလုံဂၠးတိ ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် သဇိုင် ကေုာံ အာခဳတက်ချာ (Basic Structure and Architecture) ==
ဇာဇၞိက် ဉာဏ် ဓမ္မတာ မွဲ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု &quot;ထပ်&quot; (Layers) အဓိက ၃ သာ် ရ -

# '''[[ထပ် စုတ်]] (Input Layer):''' ဒှ် ဒၞာဲ မဒုင်ကေတ် တင်ဂၞင် တမ်မူလ (Raw data) မပ္တံကဵု ဗီုရုပ်၊ ရမ္သာင် ဟွံသေင်မ္ဂး လိက် ရ။ လၟိဟ် နုတ် (Nodes) ပ္ဍဲ ထပ် ဏအ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကဵု လၟိဟ် ကဏ္ဍ တင်ဂၞင် (Features) ရ။
# '''[[ထပ် ပၞုက်]] (Hidden Layers):''' နွံ ပ္ဍဲ အကြာ ထပ် စုတ် ကဵု ထပ် တိတ် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မချပ်ဂၞန် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဆက်အစပ် တင်ဂၞင် ရ။ ဇာဇၞိက် ဉာဏ် မနွံကဵု ထပ် ပၞုက် ဗွဲမဂၠိုင် (Multiple hidden layers) ဂှ် ညးကော်စ Deep Neural Network ရ။
# '''[[ထပ် တိတ်]] (Output Layer):''' ဒှ် ဒၞာဲ မပတိတ်ကဵု သွဟ် (Prediction / Result) လက္ကရဴအိုတ် ရ။ ဥပမာ - ထ္ၜးကဵု လၟိဟ် % ဒဒှ်ရ ဗီုရုပ် ဂှ် ဒှ် ဗ္ဂဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠဵု ရ။

နုတ် (Node) ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ ပ္ဍဲ ထပ် မွဲ ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု နုတ် ပ္ဍဲ ထပ် ဂတ ဂှ် နကဵု အဆက် (Connections) မနွံကဵု ၚုဟ်မး မကော်စ [[ဝိတ်]] (Weights) ရ။

== ၄။ ဗီုပြင် လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ သဳအိုရဳ (Working Mechanism and Theory) ==
ပရေင်ကမၠောန် ပ္ဍဲ နုတ် (Artificial neuron) မွဲ ဝွံ နွံကဵု လၟေင် သင်္ချာ မခိုင်ကၠိုက် ရ။ ယဝ်ရ နုတ် မွဲ ဒုင်ကေတ် တင်ဂၞင် စုတ် $x_1, x_2, \dots, x_n$ မ္ဂး၊ တင်ဂၞင် ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ ဂှ် ဒးဒုင် ပတၟောအ် ကဵု ၚုဟ်မး ဝိတ် ဍေဟ် $w_1, w_2, \dots, w_n$ တုဲ ပံင်ကောံ (Summation) အိုတ်သီု ရ။ တုဲမ္ဂး ထပ်စုတ် ၚုဟ်မး မသက္ကုပြံင်လှာဲ မကော်စ [[ဘာက်အေတ်]] (Bias - $b$) ရ။

ဖော်မျူလာ သဇိုင် ဂှ် ဒှ်-
$$z = \sum_{i=1}^{n} w_i x_i + b$$

သွက်ဂွံ သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ နုတ် ဏအ် ဒး ပလံင် ဆက် အာ တင်ဂၞင် လပါ် ဂတ ဟွံသေင် ဂှ်၊ သွဟ် $z$ ဏအ် ဒးကၠောအ် အာ [[ဖန်ရှေန် ဂျိုင်]] (Activation function - $f$) ရ။
$$y = f(z) = f\left(\sum_{i=1}^{n} w_i x_i + b\right)$$

ဖန်ရှေန် ဂျိုင် မပြာကတ် ဂမၠိုင် ဂှ် ဒှ် Sigmoid (သွဟ် အကြာ 0 ကဵု 1)၊ ReLU (Rectified Linear Unit) ကေုာံ Tanh တအ် ရ။ ဖန်ရှေန် တအ်ဏအ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင်ဟွံတပ် (Non-linearity) မပကဵု ညံင် ဇာဇၞိက် ဉာဏ် မာန် သောင်ကလး ပြသၞာ ထုဲထံင် ဂမၠိုင် ရ။

== ၅။ ဂကူ ဇာဇၞိက် ဉာဏ် နာနာ (Types of Neural Networks) ==
ဇာဇၞိက် ဉာဏ် ဝွံ နွံကဵု လဒက်ပတန် (Architectures) တၞဟ်ခြာ အတိုင် တင်ရန်တၟအ် လွပ် ရ။ 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ဂကူ ဇာဇၞိက် ဉာဏ် အဓိက ဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ ဇာဇၞိက် ဉာဏ်
! ပွံက်အဓိပ္ပါယ်
! အပလီကေယှေန် အဓိက
|-
| '''Feedforward Neural Network (FNN)'''
| တင်ဂၞင် ပြးဇး အာ ဆ မွဲ လပါ် (နူ စုတ် စိုပ် တိတ်)၊ ပရေင်ကလေင် (Loops) ဟွံမဲ။
| ဒေတာ ဓမ္မတာ၊ ပရေင်ပါ်ကရေက် သဇိုင်။
|-
| '''[[ကောန်ဗဝ်လူးရှေန် ဇာဇၞိက် ဉာဏ်]] (CNN)'''
| စကာ ထပ် Convolution သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒေတာ မနွံကဵု ဗလး (Spatial data)။
| စၟတ်သမ္တီ ဗီုရုပ် (Computer vision), ခွဲခြား ရုပ်။
|-
| '''[[ရဳကာရိန် ဇာဇၞိက် ဉာဏ်]] (RNN)'''
| နွံကဵု ပရေင်ကလေင် (Feedback loops) မဖန်ကဵု ညံင် ဇာဇၞိက် ဂွံ တွဵုသမ္တီ (Memory)။
| ကၠာဲဘာသာ လိက်၊ အသံ၊ တင်ဂၞင် အဆက်အစပ် အခိင် (Time-series)။
|-
| '''Generative Adversarial Network (GAN)'''
| ဇာဇၞိက် ၜါ မပြိုင်ပ္ကာန် ရေင်သကအ် (Generator vs Discriminator)။
| ဖန်ဗဒှ် ရုပ်သာ် တၟိ၊ ပရေင်ပါ်ပါဲ ရုပ်ပလီု (Deepfake)။
|}

== ၆။ လၟေင်ကမၠောန် ဗတောန် (Training Process and Backpropagation) ==
သွက် ဇာဇၞိက် ဉာဏ် ဂွံ ကဵု သွဟ် မဍာံပြ ဂှ်၊ ဍေဟ် ဒးဒုင် &quot;ဗတောန်&quot; (Training) နကဵု တင်ဂၞင် ဂမၠိုင် ရ။ လၟေင်ကမၠောန် ဗတောန် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် ၚုဟ်မး ဝိတ် (Weights) ကေုာံ ဘာက်အေတ် (Biases) ညံင် ဗၠေတ် (Error) ဂွံ အောန်အိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;lecun&quot;&gt;{{cite journal |last=LeCun |first=Y. |author2=Bengio, Y. |author3=Hinton, G. |title=Deep learning |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2015-05-28_521_7553/page/436 |journal=Nature |volume=521 |issue=7553 |pages=436-444 |year=2015}}&lt;/ref&gt;

# '''Forward Pass:''' တင်ဂၞင် စုတ် လုပ်အာ တုဲ ဇာဇၞိက် ဉာဏ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု သွဟ် ရ။
# '''Loss Calculation:''' သွဟ် မကလိဂွံ ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် ကဵု သွဟ် ဍာံပြ (True label) တုဲ တော် လၟိဟ် ဗၠေတ် (Loss function) ရ။
# '''Backward Pass (Backpropagation):''' စကာ လညာတ် ကဲကူလတ် (Calculus - Chain rule) တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်ရ ဝိတ် လဵုမွဲ ပကဵု ညံင် ဂွံ ဗၠေတ် ဂှ် ရ။
# '''Weight Update:''' ပလေဝ် ဝိတ် တအ် နကဵု လၟေင်ကမၠောန် Optimization မကော်စ Gradient Descent ညံင် ဗၠေတ် ဂွံ အောန်စှ်ေ ပ္ဍဲ အလန် ဂတ ရ။

လၟေင်ဏအ်ဝွံ ကလေင် ကၠောန် ဂၠိုင်ကဵု မသုန် ကိုတ် ဝါ (Epochs) စဵုကဵု ဇာဇၞိက် ဉာဏ် ဂှ် စိုပ် ကဆံင် မဍာံပြ ရ။

== ၇။ အပလီကေယှေန် ကေုာံ လွပ် (Applications and Usage) ==
ဇာဇၞိက် ဉာဏ် ဝွံ စကာ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ အလုံသီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ လောက ခေတ်တၟိ ရ -
* '''ကွတ်စၟတ်သမ္တီ ရုပ်သာ် (Computer Vision):''' သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ မုက် (Facial recognition) ပ္ဍဲ စမတ်ဖုန်၊ ကွဳစက် ဟွံမဲ ကဵု မၞိဟ်ဒဳ (Autonomous vehicles) ကေုာံ စက် ပရေင်ထတ်ယုက် မစၟတ်သမ္တီ ရုပ် ဓါတ်မှန် (X-ray/MRI scans) တအ်။
* '''ပရေင်လ္ၚတ် အရေဝ်ဘာသာ ဓမ္မတာ (Natural Language Processing - NLP):''' သၞောတ် ကၠာဲဘာသာ လိက် (Google Translate)၊ ဥာဏ်ပညာ မပ္တံကဵု ChatGPT, Claude ကေုာံ Siri တအ် မကၠိုဟ်ခၠင် လိက် ကေုာံ ရမ္သာင် မၞိဟ်။
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သြန်:''' သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ ပရေင်လှေအ်လှန် လှုဲ (Fraud detection)၊ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ရှယ်ယာ ဗွဝ်ဖျာ အလဵုအလဵု တအ်။
* '''အနုသုခုမ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ်:''' ကွတ်ပညာ (Generative AI) မပ္တံကဵု Midjourney ဟွံသေင်မ္ဂး DALL-E မမာန် ဓဇက် ဗီုရုပ် တၟိ အတိုင် တင်စၞောန် လိက် ရ။

== ၈။ ပရေင်ခက်ခုဲ ကေုာံ ပရေင်ကန့်သတ်ဂမၠိုင် (Challenges and Limitations) ==
ၜိုန်ရ ဇာဇၞိက် ဉာဏ် ဝွံ နွံကဵု အစောံသတ္တိ ဇၞော် မာန် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ်တအ် ဒးဆဵုဂဗ ဒၟံင် ကု အခက်အခုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဏီရ -
* '''ပရေင်ဗတောန် လောန်အာ (Overfitting):''' ဇာဇၞိက် ဉာဏ် လ္ၚဵု တအ်ဂှ် တွဵုသမ္တီ (Memorize) ထောအ် တင်ဂၞင် ဗတောန် သၟး တုဲ၊ ကာလ ဍေဟ် ဆဵု တင်ဂၞင် တၟိ မ္ဂး ဍေဟ် သောင်ကလး ဟွံမာန် ကတဵုဒှ် မာန် ရ။
* '''နွံပၟိက် တင်ဂၞင် မဂၠိုင် (Data Dependency):''' သွက် ဇာဇၞိက် ဉာဏ် (ဗွဲတၟေင် Deep Learning) ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် ခိုဟ် ဂှ်၊ နွံပၟိက် တင်ဂၞင် မဂၠိုင်ကဵု ပြကောဋိကိုဋ် ရ။
* '''ပရေင်ကဵု ဟိုတ်ဖဵု ဟွံမာန် (Black-box Nature):''' ဇာဇၞိက် ဉာဏ် ဇၞော်ဇၞော် တအ်ဂှ် ထုဲထံင် လောန် တုဲ၊ အစာသိပ္ပံ တအ် ဇကု ပသောင်ကလး ကဵု ဟိုတ်ဖဵု (Interpretability) ဒဒှ်ရ ဗီုလဵု ဇာဇၞိက် ဉာဏ် ဂှ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဂှ် ဟွံမာန် ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ဒှ် အန္တရာယ် ပ္ဍဲ လွပ် ပရေင်ဂဥုဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်သၞောဝ်ဥပဒေ ရ။
* '''ၚုဟ်မး ကောန်ပျူတာ သၠုင် (High Computational Cost):''' ပရေင်ဗတောန် မဝ်ဒယ် ဇၞော်ဇၞော် ဂှ် နွံပၟိက် သၞောတ် ဟာတ်ဝလ် (Hardware) ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု GPU ဂမၠိုင် ကေုာံ သုင်စောဲ ဒြဟတ်လလဳ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== ၉။ ကွတ်ပညာ မဆက်စပ် ကေုာံ ဒိပ် လာန်နင် (Related Technologies and Deep Learning) ==
[[ဒိပ် လာန်နင်]] (Deep Learning) ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍလပါ် သၟဝ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဇာဇၞိက် ဉာဏ် ရ။ တၞဟ်ခြာ အဓိက ဂှ် ဒိပ် လာန်နင် ဝွံ စကာ ဇာဇၞိက် ဉာဏ် မနွံကဵု ထပ် ပၞုက် (Hidden layers) ဗွဲမဂၠိုင် (လဆောဝ်မ္ဂး ၁၀၀ ထပ် ပြင်) ရ။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဒိပ် လာန်နင် ဝွံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင်အံင်ဇၞး AI ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် ရ။

ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်ပညာ တအ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မာ်ခရဝ်ဆိပ် (Microchips) ဗွဲတၟေင် GPU မကၠောန်ပတိတ် နူ ကမ္ပဏဳ မပ္တံကဵု Nvidia တအ် ရ။ GPUs တအ်ဝွံ မာန် တော်ဂွံ သ္ၚိအင် သင်္ချာ (Matrix operations) မဒှ် သဇိုင် ဇာဇၞိက် ဉာဏ် မဂၠိုင်ကဵု ပြကောဋိကိုဋ် ပ္ဍဲ မွဲ စက္က မာန် ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ဇာဇၞိက် ဉာဏ် (Future of Neural Networks) ==
အနာဂတ် သွက် ဇာဇၞိက် ဉာဏ် ကေုာံ AI ဂှ် နွံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗွဲမဇၞော် ရ။ လ္ၚတ် သုတေသန တအ် ဂစာန် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် [[ဥာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ သာမည]] (Artificial General Intelligence - AGI) မဒှ် ဉာဏ်ပညာ မတုပ်သၟဟ် ကဵု ဟွံသေင်မ္ဂး သၠုင်နူ ဉာဏ် ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကဏ္ဍ ရ။

သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်လ္ၚတ် ကွတ်ပညာ တၟိ မပ္တံကဵု နျူရဝ်မဝ်ဖစ် ကောန်ပျူတာ (Neuromorphic computing) မဒှ် ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ဟာတ်ဝလ် မတုပ် ကဵု လဒက်ပတန် က္ဍဟ် မၞိဟ် ဇေတ်တ် ကေုာံ ကွမ်တမ် ဇာဇၞိက် ဉာဏ် (Quantum neural networks) တအ်ဂှ်လေဝ် ဒှ် အရာ မကဵု ဂၠံင်တရဴ တၟိ သွက် အနာဂတ် သိပ္ပံကောန်ပျူတာ အလုံဂၠးတိ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဥာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ]] (Artificial intelligence)
* [[မက်ရှေန် လာန်နင်]] (Machine learning)
* [[ဒိပ် လာန်နင်]] (Deep learning)
* [[ဗက်ပရဝ်ပဂေရှေန်]] (Backpropagation)
* [[အလ်ဂဝ်ရဳသမ်]] (Algorithm)

{{Navbox
| name = Artificial Intelligence
| title = ဥာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ (Artificial Intelligence)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် သဳအိုရဳ
| list1 =
* [[မက်ရှေန် လာန်နင်]] (Machine learning)
* [[ဇာဇၞိက် ဉာဏ်]] (Artificial neural network)
* [[ဒိပ် လာန်နင်]] (Deep learning)
* [[Wikipedia:Red_link|လညာတ် ယုတ္တိဗေဒ သဇိုင်]] (Fuzzy logic)
| group2 = ဂကူ ဇာဇၞိက် ဉာဏ်ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[Wikipedia:Red_link|ပါသေပ်ထရွန်]] (Perceptron)
* [[ကောန်ဗဝ်လူးရှေန် ဇာဇၞိက် ဉာဏ်]] (CNN)
* [[ရဳကာရိန် ဇာဇၞိက် ဉာဏ်]] (RNN)
* [[Wikipedia:Red_link|ထရန်းစဖဝ်မာ မဝ်ဒယ်]] (Transformer)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ် ကေုာံ လွပ်
| list3 =
* [[Wikipedia:Red_link|ကွတ်စၟတ်သမ္တီ ရုပ်သာ်]] (Computer vision)
* [[Wikipedia:Red_link|ပရေင်လ္ၚတ် အရေဝ်ဘာသာ ဓမ္မတာ]] (NLP)
* [[Wikipedia:Red_link|ကွဳစက် ဟွံမဲ ကဵု မၞိဟ်ဒဳ]] (Autonomous driving)
* [[Wikipedia:Red_link|ဗက်ပရဝ်ပဂေရှေန်]] (Backpropagation)
}}

[[Category:ဥာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ]]
[[Category:သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]]
[[Category:မက်ရှေန် လာန်နင်]]</text>
      <sha1>hye347pqedkun6h7u3m6bifxaf9uft2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>စမ်ၜတ် တူရိန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11434</id>
    <revision>
      <id>56697</id>
      <parentid>55770</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T23:34:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24051" sha1="8zbttm19s5dwqm0zftdi80hmayp74wl" xml:space="preserve">'''စမ်ၜတ် တူရိန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Turing test'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် နဲကဲ စမ်ၜတ် မွဲ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် အစောံသတ္တိ စက် ဟွံသေင်မ္ဂး ကောန်ပျူတာ မွဲ ဒဒှ်ရ ဍေဟ် မာန် ထ္ၜး ဥာဏ်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ချပ် စိုတ်ဓါတ် (Intelligent behavior) မတုပ်သၟဟ် ကဵု ကောန်မၞိဟ် မာန် ဟွံမာန် ရ။ နဲကဲ စမ်ၜတ် ဏအ်ဝွံ ဒးဒုင် ဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု တၠပညာ သင်္ချာ ကေုာံ သိပ္ပံကောန်ပျူတာ ဂကူ အင်္ဂလိက် အလန် တူရိန် (Alan Turing) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၀ ပ္ဍဲကဵု လိက်စံင် သုတေသန ညးတေအ် မနွံယၟု &quot;Computing Machinery and Intelligence&quot; (စက် ပရေင်ချပ်ဂၞန် ကေုာံ ဥာဏ်ပညာ) ရ။&lt;ref name=&quot;turing1950&quot;&gt;{{cite journal |last=Turing |first=A. M. |title=Computing Machinery and Intelligence |journal=Mind |volume=59 |issue=236 |pages=433-460 |year=1950 |publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု စမ်ၜတ် ဏအ်ဝွံ၊ တူရိန် ဟီုတွံလဝ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ စက် မွဲ မာန် ဟီုဂး သောင်ကလး ကဵု ကောန်မၞိဟ် (Evaluator) မွဲ နကဵု လိက် (Text-only channel) တုဲ၊ ကောန်မၞိဟ် ဂှ် ဟွံမာန် ပါ်ပါဲ ဒဒှ်ရ ညးမဟီုဒၟံင် ဂှ် ဒှ် စက် ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် ဇေတ်တ် မ္ဂး၊ စက် ဂှ် အံင်ဇၞး အာ စမ်ၜတ် တူရိန် တုဲ ပိုယ် ဒးစၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ စက် ဂှ် နွံကဵု &quot;ဥာဏ်ပညာ&quot; (Intelligence) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ စမ်ၜတ် တူရိန် ဗွဲမလှဲလး အတိုင် လၟေင် ကဏ္ဍ ဂမၠိုင် ရ။

[[File:Turing_test_diagram.png|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လၟေင်ကမၠောန် သဇိုင် သွက် စမ်ၜတ် တူရိန် (Turing Test)။ C ဂှ် ဒှ် မၞိဟ်စၟတ် (Evaluator)၊ A ကဵု B ဂှ် ဒှ် စက် ကေုာံ မၞိဟ် မဒးဒုင် စမ်ၜတ် ရ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
စမ်ၜတ် တူရိန် ဝွံ ဟွံသေင် အရာ မၜတ်ကၞာတ် ဒဒှ်ရ စက် မွဲ တွက်ဂၞန် ဒး ဟွံဒး ရ၊ ဍေဟ် ၜတ်ကၞာတ် လတူ ဒဒှ်ရ စက် မွဲ မာန် &quot;ပတုပ်ဗီု&quot; (Imitate) ပရေင်ချပ် ကေုာံ ပရေင်ဟီုဂး ကောန်မၞိဟ် ညံင်ဂွံ ဍာံပြ မာန် ဟွံမာန် ရ။ အလန် တူရိန် ဝွံ စၞး မသၟာန် ပြသၞာ ဖလဝ်သဝ်ဖဳ ဇြိုင်ဇြိုင် မပ္တံကဵု &quot;စက် တအ် မာန် ချပ် (Can machines think?) ဟာ&quot; ဂှ်၊ ညးတေအ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် သၟာန် ဂှ် လပါ် အကာဲအရာ မစမ်ၜတ် ဂွံ မကော်စ &quot;[[ပေါဲဝေင် ပတုပ်ဗီု]] (Imitation Game)&quot; ရ။ 

ပ္ဍဲကဵု ပေါဲဝေင် ဏအ်၊ မၞိဟ်စၟတ် (Judge) မွဲ ဒးသၟာန် သၟာန် နာနာ ကု ဂကောံ ၜါ - မွဲဂှ် ကောန်မၞိဟ်၊ မွဲဂှ် စက် ကောန်ပျူတာ ရ။ ညးတအ် သီုဖအိုတ် ဒးဟီုဂး ရေင်သကအ် နကဵု လိက် သၟးရ (သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ရမ္သာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ရုပ်သာ်)။ ယဝ်ရ မၞိဟ်စၟတ် ဂှ် ရုဲစှ် သၠေဟ်မှာ အာ အကြာ စက် ကဵု မၞိဟ် မ္ဂး၊ စက် ဂှ် အံင်ဇၞး အာ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၁၉၅၀ တေအ်၊ လညာတ် မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ စက် တအ် မာန် နွံကဵု ဥာဏ်ပညာ ဂှ် ဒှ် အရာ မနွံ ဆ ပ္ဍဲကဵု ဝတ္ထု သိပ္ပံ (Science fiction) သၟးရ။ တၠပညာ ފလဝ်သဝ်ဖဳ ဂမၠိုင် လ္ၚတ်လဝ် ပရူ စိုတ် ကေုာံ ခန္ဓ (Mind-body problem) ဆဂး ဟွံမဲ ကဵု သၞောတ်ဝ် ၜတ်ကၞာတ် မချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ 

ကာလ အလန် တူရိန် ပတိတ် လိက်စံင် သုတေသန ညးတေအ် ပ္ဍဲ ဂိတု အံက်တဝ်ဗါ သၞာံ ၁၉၅၀ ဂှ်၊ ဍေဟ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု တိုင်ပ္ကဴ အဓိက မွဲ သွက် ကဏ္ဍ တၟိ မကော်စ [[ဥာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ]] (Artificial Intelligence - AI) ရ။ တူရိန် ထေင်ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၂၀၀၀ မ္ဂး၊ စက် ကောန်ပျူတာ တအ် မာန် ကလိဂွံ သွဟ် အံင်ဇၞး စမ်ၜတ် ဏအ် ၜိုတ် ၃၀ တၟေင်ကၠံ (30%) မာန် ရောင်။&lt;ref name=&quot;russell&quot;&gt;{{cite book |last=Russell |first=S. J. |author2=Norvig, P. |title=Artificial Intelligence: A Modern Approach |edition=3rd |publisher=Prentice Hall |year=2009 |pages=2-3, 1020-1022}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် စမ်ၜတ် (Format and Process of the Test) ==
စမ်ၜတ် တူရိန် သဇိုင် (Standard Turing Test) ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု အင်္ဂလက္သဏ် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -
* '''မၞိဟ်စၟတ် (The Evaluator):''' ကောန်မၞိဟ် မွဲ မဒးသၟာန် သၟာန် နာနာ သာ်။
* '''ညးဒုင်စမ် (The Respondents):''' မၞိဟ် ဇေတ်တ် မွဲ တၠ ကေုာံ ပရဝ်ဂရာမ် ကောန်ပျူတာ မွဲ။ ညးတအ် သီု ၜါ ဂှ် ဒးဂစာန် ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဇကု ဒှ် မၞိဟ် ဇေတ်တ် ရောင်။
* '''ပရေင်ဆက်စပ် (Communication Channel):''' ညးတအ် သီုဖအိုတ် ဒးဆက်စပ် ရေင်သကအ် နကဵု လိက် မပ္တိုန်ထ္ၜး လတူ ပင်မှန် (Computer screen and keyboard) သၟးရ။ အရာဏအ်ဝွံ ဖန်လဝ် သွက်ဂွံ ဝေင်ပါဲ ပရေင်ပါ်ပါဲ ဟိုတ်နူ ရမ္သာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ရုပ်သာ် စက် တအ် ရ။

ယဝ်ရ အခိင် စၟတ်သမ္တီလဝ် မွဲ အိုတ်အာ (ဥပမာ ၅ မိနေတ်) တုဲ၊ မၞိဟ်စၟတ် ဂှ် ဟွံမာန် စၟတ်သမ္တီ လပါ်လဵု ဒှ် စက်၊ လပါ်လဵု ဒှ် မၞိဟ် မ္ဂး စက် ဂှ် အံင်ဇၞး အာ စမ်ၜတ် ရ။

== ၄။ ဗားရှင်း ကေုာံ ဂကူ စမ်ၜတ် နာနာ (Versions and Variations of the Test) ==
ကြဴနူ အလန် တူရိန် စုတိ အာ တုဲ၊ တၠပညာ သိပ္ပံ တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် စမ်ၜတ် တူရိန် နာနာ သာ် မာန်ရ။ 

* '''စမ်ၜတ် တူရိန် ဂလိုင် (Total Turing Test):''' ပ္ဍဲကဵု စမ်ၜတ် ဏအ်၊ စက် ဂှ် ဟွံသေင် ဆ ဟီုဂး လိက် သၟး၊ ဍေဟ် ဒးမာန် ထ္ၜး အစောံသတ္တိ ရုပ်သာ် မပ္တံကဵု ပရေင်ညာတ် (Computer vision) ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် (Robotics) မာန် ဏီရ။ သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး စမ်ၜတ် ဏအ် စက် ဂှ် ဒးမာန် ရပ်ကေတ် အရာဝတ္ထု ဇေတ်တ် ကေုာံ ထ္ၜးကဵု ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကောန်မၞိဟ် အလုံအိုတ်သီု ရ။
* '''စမ်ၜတ် တူရိန် ကလေင် (Reverse Turing Test):''' ပ္ဍဲကဵု အကာဲအရာ ဏအ်၊ စက် ကောန်ပျူတာ ဂှ် ဒှ် မၞိဟ်စၟတ် တုဲ ကောန်မၞိဟ် ဂှ် ဒးထ္ၜး သက်သဳ ဒဒှ်ရ ဇကု ဒှ် မၞိဟ် ဇေတ်တ် ရ။ ဥပမာ မပြာကတ်အိုတ် ဂှ် ဒှ် သၞောတ် [[ကပ်ချာ]] (CAPTCHA) မစကာ ဒၟံင် လတူ အင်တာနက် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ စက်ရုပ် (Bots) တအ် ရ။

== ၅။ ပရဝ်ဂရာမ် ကောန်ပျူတာ အဓိကဂမၠိုင် (Notable Computer Programs) ==
ပ္ဍဲ ဝင် သုတေသန AI ဂှ်၊ ပရဝ်ဂရာမ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂစာန် သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး စမ်ၜတ် တူရိန် ရ။ သ္ၚိအင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ထ္ၜးကဵု ပရဝ်ဂရာမ် မပြာကတ် တအ် ရ။ &lt;ref name=&quot;french&quot;&gt;{{cite journal |last=French |first=R. M. |title=The Turing Test: the first 50 years |journal=Trends in Cognitive Sciences |volume=4 |issue=3 |pages=115-122 |year=2000 |publisher=Elsevier}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ပရဝ်ဂရာမ် ကောန်ပျူတာ မပြိုင်ပကာန် လဝ် စမ်ၜတ် တူရိန် ဂမၠိုင်
|-
! ယၟု ပရဝ်ဂရာမ်
! သၞာံ 
! ညးခၞံဗဒှ်
! အင်္ဂလက္သဏ် တၟေင်
|-
| '''အဳလာင်ဇြာ''' (ELIZA)
| ၁၉၆၆
| ဂျဝ်သေပ် ဝဳဇြေန်ဗံင် (Joseph Weizenbaum)
| ဒှ် ပရဝ်ဂရာမ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်၊ မပတုပ်ဗီု လဝ် အစာသဝ် စိုတ် (Psychotherapist)။ ဍေဟ် ကလေင် သၟာန် သၟာန် နကဵု မဝေါဟာရ မၞိဟ် မစုတ်လဝ် (Pattern matching) သၟးရ။
|-
| '''ပါရဳ''' (PARRY)
| ၁၉၇၂
| ကေန်နက် ကဝ်လဘဳ (Kenneth Colby)
| မပတုပ်ဗီု လဝ် ယဲစိုတ် (Paranoid schizophrenic)။ ဍေဟ် နွံကဵု လဒက်ပတန် စိုတ်ဓါတ် အပ္ဍဲ (Internal emotional state) တုဲ ပကဵု ညံင် အစာသဝ် တအ် ထေင်မှာ အာ မာန်။
|-
| '''ယူဂျေန် ဂုသ်မာန်''' (Eugene Goostman)
| ၂၀၁၄
| ဗလာဒဳမာ ဗေသလဝ် (Vladimir Veselov)
| ပတုပ်ဗီု လဝ် ကောန်ၚာ် သၟတ် ဂကူ ယူကရေိန် အာယုက် ၁၃ သၞာံ။ ဍေဟ် အံင်ဇၞး ပေါဲပြိုင် ပ္ဍဲ ရဝ်ရယ် သဝ်သိုက်တဳ (Royal Society) ဟိုတ်နူကဵု မၞိဟ်တအ် ထေင်ကေတ် ဒဒှ်ရ လိက်လုတ် ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဟိုတ်နူ အင်္ဂလိက် ဟွံသေင် အရေဝ်မိ ရ။
|}

== ၆။ လညာတ် ပါ်ပါဲ ကေုာံ ပြသၞာ ခန်ကၞာ တရုပ် (Criticisms and The Chinese Room Argument) ==
စမ်ၜတ် တူရိန် ဝွံ ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ လဝ် ဗွဲမဇၞော် နူကဵု တၠပညာ ဖလဝ်သဝ်ဖဳ တအ် ရ။ ညးတအ် ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ပရေင်ပတုပ်ဗီု&quot; (Simulation) ဂှ် ဟွံတုပ် ကဵု &quot;ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဇေတ်တ်&quot; (Actual understanding) ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၀ ဂှ်၊ ဂျောန် သာလ် (John Searle) ခၞံဗဒှ် လဝ် လညာတ် [[ပြသၞာ ခန်ကၞာ တရုပ်]] (Chinese Room argument) ရ။ သာလ် ဟီုတွံလဝ် ဥပမာ မွဲ-
&quot;ယဝ်ရ အဲ မဟွံလေပ် အရေဝ် တရုပ် လးလး ဂှ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲ ခန်ကၞာ မွဲ။ ပ္ဍဲ ခန်ကၞာ ဂှ် နွံကဵု ပြကိုဟ် ညွှန်ကြားချက် (Rule book) အင်္ဂလိက် သွက်ဂွံ ကလေင် သွဟ် လိက် တရုပ်။ ယဝ်ရ မၞိဟ် နူ မ္ၚး ပၠောပ် နင် လိက် သၟာန် တရုပ် မ္ဂး၊ အဲ ရံင် ပြကိုဟ် တုဲ ကလေင် ချူ သွဟ် တရုပ် ဍာံဍာံ ပြပြ မာန်ရ။ မၞိဟ် မ္ၚး ဂှ် ထေင်ကေတ် အဲ လေပ် အရေဝ် တရုပ် ရ။ ဆဂး ဇေတ်တ် ဂှ် အဲ ဟွံကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် လိက် တရုပ် တအ် ဂှ် လးလး ရ။&quot; &lt;ref name=&quot;searle&quot;&gt;{{cite journal |last=Searle |first=J. R. |title=Minds, brains, and programs |url=https://archive.org/details/sim_behavioral-and-brain-sciences_1980-09_3_3/page/417 |journal=Behavioral and Brain Sciences |volume=3 |issue=3 |pages=417-424 |year=1980 |publisher=Cambridge University Press}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ၜိုန်ရ ကောန်ပျူတာ မွဲ အံင်ဇၞး စမ်ၜတ် တူရိန် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဆ တွက်ဂၞန် အတိုင် သၞောတ်ဝ် (Syntax) သၟးတုဲ၊ ဟွံမဲ ကဵု အဓိပ္ပါယ် ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် (Semantics) ကေုာံ စိုတ်ဝိညာဏ် ရ။

== ၇။ ပေါဲပြိုင် လဝ်ဘ်နာ (The Loebner Prize) ==
[[ပေါဲပြိုင် လဝ်ဘ်နာ]] (Loebner Prize) ဝွံ ဒှ် ပေါဲပြိုင် ဇၟာပ်သၞာံ မွဲ မကၠောန်ဗဒှ် လဝ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ပရဝ်ဂရာမ် AI တအ် နကဵု သၞောတ် စမ်ၜတ် တူရိန် ရ။ ပေါဲပြိုင် ဏအ် စကၠောန် လဝ် နူ သၞာံ ၁၉၉၀ တုဲ၊ မကဵု လာပ် တဆိပ် သရိုတ်၊ သြန်၊ ကေုာံ ထဝ် ရ။

* '''တဆိပ် သရိုတ်:''' ကဵု ဇၟာပ်သၞာံ သွက် ပရဝ်ဂရာမ် မဟီုဂး တုပ် ကဵု မၞိဟ် အိုတ်။
* '''တဆိပ် သြန်:''' သွက် ပရဝ်ဂရာမ် မမာန် အံင်ဇၞး စမ်ၜတ် တူရိန် သဇိုင် (Text-only) (စဵုကဵု လၟုဟ် ဟွံမဲ ညးကလိဂွံ ဏီ)။
* '''တဆိပ် ထဝ်:''' သွက် ပရဝ်ဂရာမ် မမာန် အံင်ဇၞး စမ်ၜတ် တူရိန် ဂလိုင် (Audio/Visual included)။

ၜိုန်ရ ပေါဲပြိုင် ဏအ် ပြာကတ် ကီုလေဝ်၊ တၠပညာ AI ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံဒးဂၞပ် လတူ ပေါဲပြိုင် ဏအ် ရ၊ ဟိုတ်မ္ဂး ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ပရဝ်ဂရာမ်မာ တအ် ဂွံ အာရီုစွံ လတူ &quot;နဲကဲ လှေအ်လှန်&quot; (Trickery) စၞး မဖန်ဗဒှ် ဥာဏ်ပညာ ဇေတ်တ် ရ။

== ၈။ လွပ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ကေုာံ ဥာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ (Modern Applications and Artificial Intelligence) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် လၟုဟ်၊ နကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ်ဝ် အရေဝ်ဘာသာ ဇၞော် (Large Language Models - LLMs) မပ္တံကဵု ChatGPT, Claude, ကေုာံ Gemini တအ်ဂှ်၊ ပြသၞာ စမ်ၜတ် တူရိန် ဝွံ ကလေင် စိုပ်ကၠုင် လတူ စင် ပၠန် ရ။ 

မဝ်ဒယ် AI ခေတ်တၟိ တအ်ဝွံ မာန် ချူ လိက်၊ ကဗျ၊ လိက်စံင်၊ ကေုာံ သောင်ကလး ပြသၞာ မတုပ်သၟဟ် ကဵု မၞိဟ် ဇေတ်တ် ဗွဲမလောန် ရ။ ညးလ္ၚဵု စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ AI လၟုဟ် တအ် အံင်ဇၞး လဝ် စမ်ၜတ် တူရိန် သဇိုင် တုဲအာရ။ ဆဂး တၠပညာ တအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ စမ်ၜတ် တူရိန် ဂှ် ဟွံဒှ် ၜတ်ကၞာတ် (Benchmark) မခိုဟ်အိုတ် သွက် AI ခေတ်တၟိ တအ် ရ၊ ဟိုတ်မ္ဂး AI တအ် မာန် ချပ်ဂၞန် အရာ မဇၞော်နူ လညာတ် ဓမ္မတာ မၞိဟ် တအ် ရ။

== ၉။ အလုံအလန် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် (Context and Related Concepts) ==
စမ်ၜတ် တူရိန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု လညာတ် သဳအိုရဳ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဖလဝ်သဝ်ဖဳ စိုတ် (Philosophy of mind) ကေုာံ [[သိပ္ပံ မလ္ၚတ် စိုတ်]] (Cognitive science) ရ။ 
* '''စိုတ်ဝိညာဏ် (Consciousness):''' ယဝ်ရ စက် မွဲ ဟီုဂး ညံင် မၞိဟ် မာန် မ္ဂး၊ ဍေဟ် နွံကဵု စိုတ် ဒုင်စသိုင် (Feelings) ကေုာံ ပရေင်တီအသိ (Self-awareness) ဟာ?
* '''ပရေင်ရန်တၟအ် (Intentionality):''' စက် တအ် နွံကဵု တင်ရန်တၟအ် ဇေတ်တ် သွက် မဟီုဂး ဒၟံင် တအ် ဂှ် ဟာ? ဟွံသေင်မ္ဂး ဆ တွက်ဂၞန် အတိုင် မကဵုလဝ် ဒေတာ (Data) သၟး ဟာ?

ပြသၞာ တအ်ဏအ် ဝွံ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဒှ် ဒၟံင် ပရူပရာ မဒးသဳကၠဳ ကေုာံ ပါ်ပါဲ ဒၟံင် ဏီရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် စမ်ၜတ် တူရိန် (The Future of the Turing Test) ==
သွက် အနာဂတ် ဂှ်၊ သိပ္ပံပညာရှင် ဗွဲမဂၠိုင် ဒုင်တဲ ဒဒှ်ရ စမ်ၜတ် တူရိန် ဂှ် နွံကဵု ၚုဟ်မး သွက် ဝင် ဥာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ (AI) ကီုလေဝ်၊ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် အစောံသတ္တိ စက် ခေတ်တၟိ တအ်ဂှ် ဟွံရုံဂပ် ရ။ 

စၞး ဂှ် ညးတအ် ခၞံဗဒှ် လဝ် စမ်ၜတ် တၟိ မပ္တံကဵု &quot;Winograd Schema Challenge&quot; မၜတ်ကၞာတ် လတူ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် အဓိပ္ပါယ် ဝါကျ (Common sense reasoning) မဒှ် အရာ မဇြိုင် သွက် စက် ကောန်ပျူတာ တအ် ရ။ &lt;ref name=&quot;levesque&quot;&gt;{{cite journal |last=Levesque |first=H. J. |title=On our best behaviour |journal=Artificial Intelligence |volume=212 |pages=27-35 |year=2014 |publisher=Elsevier}}&lt;/ref&gt; လက္ကရဴ အိုတ်၊ ဥာဏ်ပညာ သွက် စက် တအ်ဂှ် ဟွံဒး တုပ် ကဵု ဥာဏ်ပညာ ကောန်မၞိဟ် တွဵု ရ၊ ဍေဟ်တအ် မာန် နွံကဵု ဗီုပြင် ပရေင်ချပ် (Alien intelligence) မတၞဟ်ခြာ အာ သာ် တၞဟ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဥာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ]] (Artificial intelligence)
* [[စက် တူရိန်]] (Turing machine)
* [[ပြသၞာ ခန်ကၞာ တရုပ်]] (Chinese room)
* [[ကပ်ချာ]] (CAPTCHA)

{{Navbox
| name = Artificial Intelligence
| title = ဥာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ (Artificial Intelligence)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လညာတ် သဇိုင်
| list1 =
* [[စမ်ၜတ် တူရိန်]] (Turing test)
* [[Wikipedia:Red_link|ပြသၞာ ခန်ကၞာ တရုပ်]] (Chinese room)
* [[Wikipedia:Red_link|ပရေင်ချပ်ဂၞန် တူရိန်]] (Turing completeness)
| group2 = ပရဝ်ဂရာမ် ကေုာံ မဝ်ဒယ်
| list2 =
* [[Wikipedia:Red_link|အဳလာင်ဇြာ]] (ELIZA)
* [[Wikipedia:Red_link|သၞောတ်ဝ် အရေဝ်ဘာသာ ဇၞော်]] (Large language models)
* [[Wikipedia:Red_link|မာတ်ရှေန် လာန်နင်]] (Machine learning)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[သိပ္ပံကောန်ပျူတာ မဆေင်ကဵု တဳအဝ်ရဳ]] (Theoretical computer science)
* [[Wikipedia:Red_link|ဖလဝ်သဝ်ဖဳ စိုတ်]] (Philosophy of mind)
* [[Wikipedia:Red_link|သိပ္ပံ မလ္ၚတ် စိုတ်]] (Cognitive science)
}}

[[Category:ဥာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ]]
[[Category:သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]]
[[Category:သဳအိုရဳဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>8zbttm19s5dwqm0zftdi80hmayp74wl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဆံင် ဥာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ ပန်သာ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11449</id>
    <revision>
      <id>56696</id>
      <parentid>55797</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T23:34:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22004" sha1="8pnacy09p6ptj27sjm6ofh0ejtd92mg" xml:space="preserve">'''ကဆံင် ဥာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ ပန်သာ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''The Four Layers of AI Technology Stack'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လဒက်ပတန် အာခဳတေက်ချာ (Architecture) အဓိက မသြိုင်ခၞံ လဝ် သၞောတ် [[ဥာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ]] (Artificial Intelligence - AI) တအ် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်တၟိ ဏအ် ရ။ သၞောတ် AI မပ္တံကဵု ChatGPT ဟွံသေင်မ္ဂး Midjourney တအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ပံင်ကောံ ကဆံင် (Layers) အဓိက ပန် သာ် မဒက်ပတန် လဝ် အဆက်ဆက် ရ။ ကဆံင် ပန်သာ် ဏအ်ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု - ကဆံင် ဟာတ်ဝလ် (Hardware Layer)၊ ကဆံင် ဒေတာ ကေုာံ ဖရိမ်ဝပ် (Data and Framework Layer)၊ ကဆံင် မဝ်ဒယ် (Model Layer)၊ ကေုာံ ကဆံင် အပလီကေယှေန် (Application Layer) တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;marr&quot;&gt;{{cite web |last=Marr |first=B. |title=The AI Tech Stack: A Simple Guide To The 4 Layers Of Artificial Intelligence |url=https://www.forbes.com/sites/bernardmarr/2023/05/17/the-ai-tech-stack-a-simple-guide-to-the-4-layers-of-artificial-intelligence/ |publisher=Forbes |year=2023}}&lt;/ref&gt;

လဒက်ပတန် ကဆံင် ပန်သာ် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ကမ္ပဏဳ နည်းပညာ (Tech giants) တအ် ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ AI ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ကဆံင် ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ နကဵု လညာတ် ကွတ်ပညာ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အနာဂတ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:AI_Technology_Stack_Diagram.png|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် ကဆံင် ဥာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ ပန်သာ် (Hardware, Framework, Model, Application)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Architecture Overview) ==
လဒက်ပတန် သၞောတ် AI မွဲ ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကဵု ပရေင်သြိုင် သ္ၚိ မွဲ ကီုရ။ နူကဵု တမ်ရိုဟ် သဇိုင် (Hardware) စဵုကၠေအ် စိုပ် ကဆံင် လတူအိုတ် မဒှ် အရာ မၞိဟ်တအ် မစကာ (Application) ဂှ် နွံကဵု လၟေင်ကမၠောန် မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ရ။ 

ကဆံင် ပန်သာ် ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -
# '''ကဆံင် ဟာတ်ဝလ် ကေုာံ အခြေခံအဆောက်အအုံ (Hardware/Infrastructure):''' ဒှ် ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ချပ်ဂၞန် (Compute power)။
# '''ကဆံင် ဒေတာ ကေုာံ ဖရိမ်ဝပ် (Data/Frameworks):''' ဒှ် ကိရိယာ ကေုာံ သၞောတ် သွက်ဂွံ ရပ်စပ် တင်ဂၞင်။
# '''ကဆံင် မဝ်ဒယ် (Models/Algorithms):''' ဒှ် [[အလ်ဂဝ်ရဳသမ်]] (Algorithms) မကၠိုဟ်ခၠင် ကေုာံ ဗတောန် ကေတ် တင်ဂၞင်။
# '''ကဆံင် အပလီကေယှေန် (Applications/UI):''' ဒှ် သၞောတ် မဆက်စပ် ကု ညးလွပ် (End-users)။

== ၂။ ကဆံင် ဟာတ်ဝလ် ကေုာံ ဒြဟတ်ချပ်ဂၞန် (Hardware and Compute Layer) ==
ကဆံင် သၟဝ်အိုတ် ကေုာံ ကိစ္စဇၞော်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ကဆံင် ဟာတ်ဝလ် ရ။ သၞောတ် AI ခေတ်တၟိ တအ်ဝွံ နွံပၟိက် ဒြဟတ် ချပ်ဂၞန် ဗွဲမဇၞော် သွက်ဂွံ ဗတောန် (Train) ကေုာံ စကာ (Inference) မဝ်ဒယ် တအ် ရ။ 

* '''ဂျဳပဳယူ (GPUs):''' ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဂျဳပဳယူ (Graphics Processing Units) တအ်ဂှ် စကာ သွက် ဂိမ်း (Gaming) သၟး ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ဍေဟ်တအ် တွက်ဂွံ သင်္ချာ မဂၠိုင် အခိင် မွဲစွံ (Parallel processing) မာန် ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဒှ်အာ ကိရိယာ သဇိုင် သွက် AI ရ။ ကမ္ပဏဳ Nvidia ဂှ် ဒှ် ကမ္ပဏဳ မကၠောန်ပတိတ် ဂျဳပဳယူ AI ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ (ဥပမာ A100, H100)။
* '''တဳပဳယူ ကေုာံ ချိပ် တၟေင် (TPUs and Custom Silicon):''' ကမ္ပဏဳ မပ္တံကဵု Google ဖန်ဗဒှ် လဝ် [[တဳပဳယူ]] (Tensor Processing Units) မဒှ် ချိပ် မဖန်လဝ် သွက် AI သက်သက် ရ။&lt;ref name=&quot;patterson&quot;&gt;{{cite journal |last=Jouppi |first=N. P. |author2=Patterson, D. A. |title=In-Datacenter Performance Analysis of a Tensor Processing Unit |journal=ACM SIGARCH Computer Architecture News |volume=45 |issue=2 |pages=1-12 |year=2017}}&lt;/ref&gt;
* '''ကလောက် ကွန်ပျူတင် (Cloud Computing):''' ဟိုတ်နူ ဟာတ်ဝလ် ဏအ် ၚုဟ်က္ဍင် လောန်၊ ကမ္ပဏဳ ဗွဲမဂၠိုင် ရာန်စကာ ဟာတ်ဝလ် နူကဵု ကွန်ရက် မပ္တံကဵု AWS, Microsoft Azure, ကေုာံ Google Cloud တအ် ရ။

== ၃။ ကဆံင် ဖရိမ်ဝပ် ကေုာံ ဒေတာ (Framework and Data Layer) ==
လတူ ကဆံင် ဟာတ်ဝလ် ဂှ်၊ တၠပညာ AI တအ် နွံပၟိက် သပ်ဝလ် (Software) သွက်ဂွံ ကဵု စၞောန် ကု ဟာတ်ဝလ် တအ် ရ။ ကဆံင် ဏအ်ဝွံ ဖန်ဇန် ကဵု တင်ဂၞင် (Data) ညံင်ဂွံ ဇြိုတ် ကေုာံ စကာ လောဲသွာ ရ။

* '''ဖရိမ်ဝပ် သဇိုင် (Core Frameworks):''' မပ္တံကဵု [[ထေန်သာဖလဝ်]] (TensorFlow) နူ Google ကေုာံ [[ပါင်တံက်ချ်]] (PyTorch) နူ Meta တအ် ဒှ် ကိရိယာ သဇိုင် မစကာ သွက်ဂွံ ဓဇက် လဒက်ပတန် ကွန်ရက် ဉာဏ် (Neural Networks) ရ။
* '''ပရေင်အုပ်ဓလပ် တင်ဂၞင် (Data Management):''' သွက်ဂွံ ဗတောန် AI ဂှ် နွံပၟိက် တင်ဂၞင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ပ္ဍဲ ကဆံင်ဏအ် နွံကဵု ပရေင်ဖအး တင်ဂၞင် (Data cleaning)၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ တင်ဂၞင် (Data labeling) ကေုာံ ဒေတာဗေ့စ် (Vector Databases) မပ္တံကဵု Pinecone ကေုာံ Weaviate တအ် ရ။

== ၄။ ကဆံင် မဝ်ဒယ် ကေုာံ အလ်ဂဝ်ရဳသမ် (Model and Algorithm Layer) ==
ကဆံင်ဏအ်ဝွံ ဒှ် &quot;က္ဍဟ်&quot; (Brain) သွက် သၞောတ် AI ရ။ ကဆံင်ဏအ်ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ခၞံဗဒှ် ကေုာံ ပရေင်ဗတောန် (Training) သဳအိုရဳ AI ဂမၠိုင် ရ။

* '''မဝ်ဒယ် သဇိုင် (Foundation Models):''' ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ်၊ ကဆံင်ဏအ်ဝွံ ပိုင်ပြဳ လဝ် နကဵု မဝ်ဒယ် သဇိုင် မဇၞော် (Large Language Models - LLMs) မပ္တံကဵု GPT-4 နူ OpenAI, Claude 3 နူ Anthropic, ကေုာံ Llama 3 နူ Meta တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;bommasani&quot;&gt;{{cite report |last=Bommasani |first=R. |title=On the Opportunities and Risks of Foundation Models |publisher=Stanford Institute for Human-Centered Artificial Intelligence |year=2021}}&lt;/ref&gt;
* '''ဗီုပြင် သဳအိုရဳ (Algorithmic Types):''' ပ္ဍဲ ကဆံင်ဏအ် နွံကဵု နဲကဲ ဗတောန် (Machine Learning approaches) မပ္တံကဵု Supervised Learning, Unsupervised Learning, ကေုာံ Reinforcement Learning (RLHF) တအ် ရ။
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ တၟေင် (Fine-tuning):''' မဝ်ဒယ် သဇိုင် တအ်ဂှ် ညးတအ် ကလေင် ပလေဝ်ဒါန် တၟေင် သွက် ကမၠောန် သက်သက် (ဥပမာ - မဝ်ဒယ် AI သွက် ပရေင်ဂဥုဲ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောဝ်ဥပဒေ) ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ဥပမာ မဝ်ဒယ် AI ပ္ဍဲ ကဆံင် မဝ်ဒယ်
|-
! ယၟု မဝ်ဒယ်
! ကမ္ပဏဳ မခၞံဗဒှ်
! အစောံသတ္တိ အဓိက
! ဗီုပြင် 
|-
| GPT-4
| OpenAI
| ခၞံဗဒှ် လိက်၊ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကျိုးအကြောင်း၊ ချူ ကုတ် (Code)
| Text &amp; Vision (Multimodal)
|-
| Llama 3
| Meta
| မဝ်ဒယ် မပံက်လဝ် အခေါင် (Open-source) သွက် ညးဂမၠိုင်
| Text
|-
| Midjourney v6
| Midjourney Inc.
| ခၞံဗဒှ် ဗီုရုပ် နကဵု ကဆံင် အနုသုခုမ သၠုင်
| Image Generation
|}

== ၅။ ကဆံင် အပလီကေယှေန် ကေုာံ လွပ် (Application and User Interface Layer) ==
ကဆံင် လတူအိုတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ညးလွပ် (Users) ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဆက်စပ် သုင်စောဲ ကု AI ရ။ ကဆံင်ဏအ် စကာ အစောံသတ္တိ နူကဵု ကဆံင် မဝ်ဒယ် (Layer 3) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ကမၠောန် ဓမ္မတာ ရ။

* '''အပလီကေယှေန် ညးဍုင်ကွာန် (Consumer Apps):''' ဥပမာ - ChatGPT, Google Gemini, ကေုာံ Microsoft Copilot တအ် မကဵု သွဟ် သွက် ပြသၞာ လၟိုန်တ္ၚဲ ရ။
* '''အပလီကေယှေန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Enterprise Apps):''' AI မစကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် ဥပမာ - သၞောတ် AI သွက် ကသတန်မာ ဆားဗစ် (Customer service chatbots)၊ သၞောတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Financial analysis AI)၊ ကေုာံ သၞောတ် ပလေဝ်ဒါန် လိက် (Grammarly) တအ် ရ။

== ၆။ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ကဆံင် ပန်သာ် (Interactions Between the Layers) ==
ကဆံင် ပန်သာ် ဏအ်ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် သက်သက် ဟွံသေင်၊ ဍေဟ်တအ် ဆက်စပ် ကေုာံ ဓလိုင် ကဵု ဒြဟတ် ရေင်သကအ် ရ။

* '''ပရေင်လန် တင်ဂၞင် (Data flow):''' တင်ဂၞင် (Data) ဂှ် လုပ်ကၠုင် နူကဵု ကဆံင် အပလီကေယှေန် (Layer 4)၊ စှ်ေအာ ဇရေင် ကဆံင် ဖရိမ်ဝပ် (Layer 2)၊ တုဲ မဝ်ဒယ် (Layer 3) တအ် စကာ တင်ဂၞင် ဂှ် သွက်ဂွံ ဗတောန် လတူ ဟာတ်ဝလ် (Layer 1) ရ။
* '''ပရေင်လန် သွဟ် (Output flow):''' ကာလ ညးလွပ် ကဵု အမိင် ပ္ဍဲ အပလီကေယှေန် မ္ဂး၊ အမိင် ဂှ် လန်စှ်ေ အာ ဇရေင် မဝ်ဒယ် မဒုင်သဇိုင် လတူ ဟာတ်ဝလ် တုဲ၊ သွဟ် ဍေဟ် ကလေင် တိုန်ကၠုင် ဇရေင် ညးလွပ် ပၠန် ရ။

== ၇။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဝင် ကေုာံ ကွတ်ပညာ (Historical Evolution of the AI Stack) ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကဆံင် AI ဏအ်ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲ ၁၀ သၞာံ မလောန်ကၠုင် ဏအ် ဗွဲမပြဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;lecun&quot;&gt;{{cite journal |last=LeCun |first=Y. |author2=Bengio, Y. |author3=Hinton, G. |title=Deep learning |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2015-05-28_521_7553/page/436 |journal=Nature |volume=521 |issue=7553 |pages=436-444 |year=2015}}&lt;/ref&gt;

* '''ခေတ် သဳအိုရဳ (Pre-2010s):''' သဳအိုရဳ ကွန်ရက် ဉာဏ် (Neural networks) တအ်ဂှ် နွံကၠုင် နူ ၁၉၈၀ တအ် တေအ် ရ၊ ဆဂး ဟိုတ်နူ ဟာတ်ဝလ် (Layer 1) ဍိုန်လျ တုဲ၊ မဝ်ဒယ် တအ် ဇၞော်မောဝ် ဟွံမာန် ပုဟ်။
* '''ခေတ် ဂျဳပဳယူ (2012-2017):''' ကာလ AlexNet ဇၞးအာ ပေါဲပြိုင် ဗီုရုပ် (ImageNet) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၂ တုဲ၊ တၠပညာ တအ် ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ဂျဳပဳယူ (Layer 1) ဂှ် ဒှ် ကောန်သော် အဓိက သွက် Layer 3 ရ။
* '''ခေတ် မဝ်ဒယ် သဇိုင် (2018-လၟုဟ်):''' ကြဴနူ Google တအ် ခၞံဗဒှ် လညာတ် Transformer architecture ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၇ တုဲ၊ ကဆံင် မဝ်ဒယ် (Layer 3) ဂှ် ဇၞော်မောဝ် အာ ဗွဲမဇၞော် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ChatGPT (Layer 4) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၂ ရ။

== ၈။ ဖဵုပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Economic Impacts of the Stack) ==
ကဆံင် AI ပန်သာ် ဏအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲ လဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလုံဂၠးတိ ဗွဲမဇၞော် ရ။

* '''တၠအဝဵု ဟာတ်ဝလ် (Hardware Monopolies):''' ကမ္ပဏဳ မပ္တံကဵု Nvidia ဂှ် ဟိုတ်နူ ပိုင်ပြဳ လဝ် ကဆံင် ဟာတ်ဝလ် တုဲ၊ ၚုဟ်မး ကမ္ပဏဳ ညးတအ် တိုန်အာ စိုပ် ကဆံင် တြဳလဳယာန် ဒဝ်လာ ($Trillion) ဗွဲမပြဟ် ရ။ 
* '''ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် မဝ်ဒယ် (Model Wars):''' ကမ္ပဏဳ မပ္တံကဵု OpenAI, Google, ကေုာံ Anthropic တအ် ပြိုင်ပ္ကာန် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ဒှ် ညးပိုင်ပြဳ ကဆံင် မဝ်ဒယ် (Layer 3) မစောမ်အိုတ် ရ။
* '''ခေတ်ထဝ် အပလီကေယှေန် (App Gold Rush):''' ကမ္ပဏဳ သၟတ် (Startups) ဗွဲမဂၠိုင် ရာန်စကာ API နူကဵု ကဆံင် ၃ တုဲ ဖန်ဗဒှ် ကမ္ပဏဳ အပလီကေယှေန် (Layer 4) နာနာ သာ် ရ။

== ၉။ အခက်အခုဲ ကေုာံ ကိစ္စ စွံသတိ (Challenges and Bottlenecks) ==
ၜိုန်ရ လဒက်ပတန် ဏအ် စောမ်သန် ကီုလေဝ်၊ နွံကဵု အခက်အခုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -
# '''အကန့်အသတ် ဒြဟတ်လလဳ (Energy Consumption):''' ဟာတ်ဝလ် သွက် AI (Layer 1) တအ် စကာ ဒြဟတ် လလဳ ဗွဲမဂၠိုင် မပကဵု ညံင် သဘာဝ ပွဳပွူ ဂွံ လီုလာ် မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;strubell&quot;&gt;{{cite arxiv |last=Strubell |first=E. |author2=Ganesh, A. |author3=McCallum, A. |title=Energy and Policy Considerations for Deep Learning in NLP |eprint=1906.02243 |year=2019}}&lt;/ref&gt;
# '''ပရေင်အုပ်ဓလပ် တင်ဂၞင် (Data Privacy):''' ကဆံင် ဒေတာ (Layer 2) ဂှ် နွံပၟိက် တင်ဂၞင် ဂၠိုင် လောန် တုဲ၊ ပြသၞာ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ အခေါင်အရာ ပူဂိုလ် (Copyright and Privacy) တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။
# '''ပရိုင်မှာ (Misinformation):''' ကဆံင် မဝ်ဒယ် (Layer 3) တအ် မာန် ဖန်ဗဒှ် လိက် ကေုာံ ဗီုရုပ် ဟွံဍာံပြ မကော်စ Hallucinations တုဲ ကဆံင် အပလီကေယှေန် (Layer 4) ပြးဇး ကဵု [[ပရိုင်မှာ]] မာန် ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကဆံင် ဥာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ (The Future of the AI Layers) ==
အနာဂတ် သွက် ကဆံင် ဥာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ ပန်သာ် ဏအ်ဝွံ နွံကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တၟိတၟိ ဗွဲမဂၠိုင် -
* ပ္ဍဲ ကဆံင် ဟာတ်ဝလ် မ္ဂး၊ ညးတအ် ဂစာန် ဖန်ဗဒှ် ချိပ် မတုပ် ကဵု က္ဍဟ် မၞိဟ် (Neuromorphic chips) ကေုာံ [[ကွမ်တမ် ကောန်ပျူတာ]] (Quantum Computing) သွက်ဂွံ တွက်ဂွံ ပြဟ် နူလၟုဟ် ၁၀၀ ဆ ဏီ ရ။
* ပ္ဍဲ ကဆံင် မဝ်ဒယ် မ္ဂး၊ ညးတအ် အာရီုစွံ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဥာဏ်ပညာ မတုပ် ကဵု မၞိဟ် မကော်စ AGI (Artificial General Intelligence) ရ။&lt;ref name=&quot;bostrom&quot;&gt;{{cite book |last=Bostrom |first=N. |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}&lt;/ref&gt;

အိုတ်ကၞောတ်၊ ကဆံင် ပန်သာ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၂၁ ဏအ် တုဲ၊ ပရေင်လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ လဒက်ပတန် ဏအ်ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဥာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ]] (Artificial Intelligence)
* [[အလ်ဂဝ်ရဳသမ်]] (Algorithm)
* [[မဝ်ဒယ် ဥာဏ်ပညာ ဇၞော်]] (Large Language Model)
* [[ဟာတ်ဝလ်]] (Hardware)

{{Navbox
| name = AI Technology
| title = ကဆံင် လဒက်ပတန် ဥာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ (AI Technology Stack)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ၁။ ဟာတ်ဝလ် ကေုာံ ဒြဟတ် (Hardware)
| list1 =
* [[ဂျဳပဳယူ]] (GPU)
* [[တဳပဳယူ]] (TPU)
* [[ကလောက် ကွန်ပျူတင်]] (Cloud Computing)
| group2 = ၂။ ဖရိမ်ဝပ် ကေုာံ ဒေတာ (Frameworks)
| list2 =
* [[ထေန်သာဖလဝ်]] (TensorFlow)
* [[ပါင်တံက်ချ်]] (PyTorch)
* [[ဒေတာဗေ့စ်]] (Vector Database)
| group3 = ၃။ မဝ်ဒယ် ကေုာံ သဳအိုရဳ (Models)
| list3 =
* [[မဝ်ဒယ် ဥာဏ်ပညာ ဇၞော်]] (LLMs)
* [[ကွန်ရက် ဉာဏ်]] (Neural Networks)
* [[ပရေင်ဗတောန် စက်]] (Machine Learning)
| group4 = ၄။ အပလီကေယှေန် (Applications)
| list4 =
* [[ချတ်ဂျဳပဳတဳ]] (ChatGPT)
* [[ဂူဂယ် ဂျေမဳနာင်]] (Google Gemini)
* [[မက်ခရဝ်ဆပ် ကဝ်ပိုင်လတ်]] (Microsoft Copilot)
}}

[[Category:ဥာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ]]
[[Category:သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]]
[[Category:နည်းပညာ]]</text>
      <sha1>8pnacy09p6ptj27sjm6ofh0ejtd92mg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရဝ်သေတ်သာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11456</id>
    <revision>
      <id>56624</id>
      <parentid>55807</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:46:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25956" sha1="eftd8gcf307rvt4shof02a5bax6izao" xml:space="preserve">'''ပရဝ်သေတ်သာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Processor'') ဟွံသေင်မ္ဂး '''အဓိက ပရေင်ချပ်ဂၞန် ဗဟဵု''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Central Processing Unit'', မဖ္ဍန်စကာ '''CPU''') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကိရိယာ ဟာတ်ဝလ် ([[ဟာတ်ဝလ်]] (Hardware)) အဓိက ပ္ဍဲကဵု [[ကောန်ပျူတာ]] (Computer) မွဲ မနွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ ဒုင်ကေတ် စၞောန်ပညုင် (Instructions)၊ သောင်ကလး ပရေင်ချပ်ဂၞန် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် လၟေင်ကမၠောန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ သၞောတ် ကောန်ပျူတာ ရ။ ပရဝ်သေတ်သာ ဝွံ တုပ်သၟဟ် ကဵု &quot;က္ဍဟ်&quot; သွက် ကောန်ပျူတာ မွဲကီု တုဲ၊ အရာလဵု ဟွံဟီု မပ္တံကဵု ပရေင်ချပ်ဂၞန် သင်္ချာ (Arithmetic)၊ ယုတ္တိဗေဒ (Logic)၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် တင်ဂၞင် တအ်ဂှ် ဒးတတ်ကၠောအ် နူကဵု ပရဝ်သေတ်သာ ဏအ် ဖအိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;patterson&quot;&gt;{{cite book |last=Patterson |first=D. A. |author2=Hennessy, J. L. |title=Computer Organization and Design: The Hardware/Software Interface |edition=5th |publisher=Morgan Kaufmann |year=2013 |pages=12-15}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် လၟုဟ်၊ ပရဝ်သေတ်သာ တအ်ဝွံ ပြာကတ် ဒၟံင် နကဵု ဗီုပြင် [[မာက်ခရဝ်ပရဝ်သေတ်သာ]] (Microprocessor) မဒှ် အရာ မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လၟိဟ် [[ထရန်သစ်သတာ]] (Transistors) ပြကောဋိကိုဋ် မဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု လစှ်ေ ပလာသတေတ် ကေုာံ ဆဳလဳကောန် (Silicon chip) ဍောတ်တ် မွဲ ရ။

[[File:Intel_80486DX2_bottom.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် လပါ်သၟဝ် ပရဝ်သေတ်သာ Intel 80486DX2 မထ္ၜးကဵု ဇိုင်ဆက် (Pins) ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ ဆက်စုတ် ပ္ဍဲ မာဒါဗုဒ် (Motherboard)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ပရဝ်သေတ်သာ ဟွံသေင်မ္ဂး CPU ဝွံ ဒှ် လဒက်ပတန် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ သၞောတ် ကောန်ပျူတာ ရ။ သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ဂှ် ပိုယ် ဒးသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လၟေင်ကမၠောန် ဍေဟ် ရ။ ကာလ ပိုယ် ပံက် [[သပ်ဝလ်]] (Software) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရဝ်ဂရာမ် မွဲမွဲ မ္ဂး၊ စၞောန်ပညုင် (Instructions) သီုဖအိုတ် ဂှ် မံင် ပ္ဍဲ မှတ်ဉာဏ် (Memory / RAM) ရ။ ပရဝ်သေတ်သာ ဝွံ ဍေဟ် တံင်ကေတ် စၞောန်ပညုင် တအ်ဏအ် နူကဵု RAM တုဲ၊ သောင်ကလး ကမၠောန် (Execute) မွဲတုဲမွဲ ဗွဲမပြဟ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ကောန်ပျူတာ ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ CPU မွဲဓဝ် ဟွံသေင် မကၠောန် ကမၠောန် သီုဖအိုတ် ရ။ ဍေဟ် ပါ်ပရအ် တာလျိုင် ကု ကိရိယာ တၞဟ် မပ္တံကဵု GPU (Graphics Processing Unit) သွက် ပရေင်ရုပ် ကေုာံ TPU သွက် ဉာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ ([[အေအာင်]] (AI)) ရ။ ဆဂး CPU ဝွံ ဒှ် ညးအုပ်ဓလပ် အဓိက (Master control) မဖန်ဇန် ညံင် သၞောတ် သီုဖအိုတ် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ညဳသာ ရေင်သကအ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရဝ်သေတ်သာ ဝွံ ဒှ် ဝင် မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်ပညာ မပြဟ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဝင် ကောန်မၞိဟ် ရ။

* '''ခေတ် ဗက်ကျူကျု (Vacuum Tubes):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၀ တအ်ဂှ် ကောန်ပျူတာ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု ENIAC တအ် စကာ ပံင်ဍာ် ဗက်ကျူ (Vacuum tubes) သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ပရေင်ချပ်ဂၞန် ရ။ ဍေဟ်တအ် နွံ ဇမၞော် ဇၞော်မောဝ် (တုပ် ကဵု ခန်သ္ၚိ မွဲ) တုဲ စ သြန်ဓါတ်လလဳ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''ခေတ် ထရန်သစ်သတာ (Transistors):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၀ တအ် ဂှ် ထရန်သစ်သတာ တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ ပကဵု ညံင် ကောန်ပျူတာ တအ် ဂွံဍောတ်စှ်ေ ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက် တိုန် ရ။ 
* '''ခေတ် ဝင်စက်ပံင်ကောံ (Integrated Circuits - IC):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၀ တအ်ဂှ် ညးတအ် ပံင်ကောံ ထရန်သစ်သတာ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ လစှ်ေ ဆဳလဳကောန် မွဲမဓဝ် (IC) ရ။
* '''ခေတ် မာက်ခရဝ်ပရဝ်သေတ်သာ (Microprocessors):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၁ ဂှ် ကမ္ပဏဳ အေန်တေဝ် (Intel) ပတိတ် ပရဝ်သေတ်သာ စၟတ် 4004 မဒှ် မာက်ခရဝ်ပရဝ်သေတ်သာ ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဍေဟ် ပံင်ကောံ လဝ် လဒက်ပတန် CPU သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ချစ် (Chip) မွဲမဓဝ် ရ။&lt;ref name=&quot;stallings&quot;&gt;{{cite book |last=Stallings |first=W. |title=Computer Organization and Architecture: Designing for Performance |edition=10th |publisher=Pearson |year=2015 |pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

လညာတ် မကော်စ [[သၞောဝ် မောဝ်]] (Moore's Law) ဝွံ ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ လၟိဟ် ထရန်သစ်သတာ ပ္ဍဲ ချစ် မွဲမ ဂှ် ဆတုပ် ဇၞော်တိုန် အာ ဇၟာပ် ၜါ သၞာံ လၟိုန် ရ၊ မဒှ် အရာ မပကဵု ညံင် ပရဝ်သေတ်သာ တအ် ဂွံ စောမ်စောံ တိုန် ဗွဲမပြဟ် လၟိုန် ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် အဓိကဂမၠိုင် (Main Components) ==
ပရဝ်သေတ်သာ မွဲဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လဒက်ပတန် အဓိက ၃ သာ် ရ -

# '''ကဏ္ဍ ထိင်ဒဝ် (Control Unit - CU):''' ဒှ် ညးအုပ်ဓလပ် အဓိက ပ္ဍဲ CPU ရ။ ဍေဟ် တံင်ကေတ် စၞောန်ပညုင် နူ Memory၊ ကၠာဲအဓိပ္ပါယ် (Decode)၊ တုဲ ဖန်စၞောန် ကဵု ကဏ္ဍ တၞဟ်တအ် ညံင်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ဍာံပြ ရ။ CU ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကဵု ညးစၞောန် ပေါဲကွိင်ကွိုက် (Conductor) ပ္ဍဲ ဂကောံ သဳဗဝ်နဳ ရ။
# '''ကဏ္ဍ ချပ်ဂၞန် ယုတ္တိဗေဒ (Arithmetic Logic Unit - ALU):''' ဒှ် ဒၞာဲ မကၠောန် ပရေင်ချပ်ဂၞန် သင်္ချာ (ပံင်၊ နုက်၊ ပတၟောအ်၊ ပါ်) ကေုာံ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ယုတ္တိဗေဒ (AND, OR, NOT) တအ် သီုဖအိုတ် ရ။
# '''ရေဂျိသတာ ဂမၠိုင် (Registers):''' ဒှ် မှတ်ဉာဏ် မနွံ အပ္ဍဲ ပရဝ်သေတ်သာ ဇေတ်တ် မဒှ် ဒၞာဲ မတန်သိပ် တင်ဂၞင် (Data) ကေုာံ စၞောန်ပညုင် သွက် အခိင်ဂၠေအ်အ် ရ။ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု အသိင် မပြဟ်အိုတ် ပ္ဍဲ သၞောတ် ကောန်ပျူတာ ရ (ပြဟ်နူ RAM ဗွဲမလောန်)။

သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပ္ဍဲ ပရဝ်သေတ်သာ ခေတ်တၟိ ဂှ် နွံကဵု မှတ်ဉာဏ် ယာယဳ မကော်စ [[ကက်ရှ်]] (Cache memory) (L1, L2, L3) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ညံင် တင်ဂၞင် ဂွံ စိုပ် ALU ပြဟ်ပြဟ် ရ။

== ၄။ လၟေင်ကမၠောန် ပရဝ်သေတ်သာ (Processor Operations - Instruction Cycle) ==
[[File:Instruction_Cycle.svg|thumb|left|250px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လၟေင်ကမၠောန် စၞောန်ပညုင် ၄ တန် ပ္ဍဲ ပရဝ်သေတ်သာ - Fetch, Decode, Execute, Writeback။]]

ပရဝ်သေတ်သာ မွဲ ကၠောန် ကမၠောန် အတိုင် လၟေင်ကမၠောန် ၄ တန် (Instruction Cycle ဟွံသေင်မ္ဂး Machine Cycle) မဂေတ် ဒၟံင် ဟွံမဲ ကဵု အပိုတ်အခြာ ရ - &lt;ref name=&quot;tanenbaum&quot;&gt;{{cite book |last=Tanenbaum |first=A. S. |author2=Austin, T. |title=Structured Computer Organization |edition=6th |publisher=Pearson |year=2012 |pages=112-118}}&lt;/ref&gt;

* '''၁။ တံင်ကေတ် (Fetch):''' CU ဝွံ တံင်ကေတ် စၞောန်ပညုင် နူကဵု မှတ်ဉာဏ် (RAM ဟွံသေင်မ္ဂး Cache) တုဲ ပၠောပ် စွံ ပ္ဍဲ Register ရ။
* '''၂။ ကၠာဲအဓိပ္ပါယ် (Decode):''' CU သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စၞောန်ပညုင် ဂှ် ဒဒှ်ရ မု ကမၠောန် မဒးကၠောန် ရော (ဥပမာ - ပံင် လၟိဟ် ၜါ)။ ဍေဟ် ကၠာဲ စၞောန်ပညုင် ဂှ် နဒဒှ် သင်္ကေတ လလဳ သွက် ALU ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ရ။
* '''၃။ သောင်ကလး (Execute):''' ALU ဝွံ ကၠောန် ကမၠောန် အတိုင် မစၞောန် လဝ် ရ (ဥပမာ - ပံင် လၟိဟ် ၜါမ)။ 
* '''၄။ စွံပတန် (Write-back):''' သွဟ် မကလိဂွံ နူ ALU ဂှ် ကလေင် စွံပတန် ပ္ဍဲ Register ဟွံသေင်မ္ဂး ကလေင် ပလံင် ဏာ RAM ရ။

လၟေင်ကမၠောန် ၄ တန် ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ဒၟံင် ပြကောဋိကိုဋ် အလန် ပ္ဍဲ မွဲ စက္က (Billions of times per second) ရ။

== ၅။ ဗီုပြင် ကေုာံ လဒက်ပတန် အာခဳတေက်ချာ (Architecture Types) ==
ပရဝ်သေတ်သာ တအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု လဒက်ပတန် [[အာခဳတေက်ချာ]] (Architecture) တၞဟ်ခြာ ဂမၠိုင် ရ။ 

=== Von Neumann ကဵု Harvard ===
* '''Von Neumann Architecture:''' စၞောန်ပညုင် ကေုာံ တင်ဂၞင် (Data) တအ် မံင် ပ္ဍဲ မှတ်ဉာဏ် မွဲစွံ (Same memory space) ရ။ (ကောန်ပျူတာ ဗွဲမဂၠိုင် လၟုဟ် စကာ သၞောတ်ဏအ် ရ)။
* '''Harvard Architecture:''' နွံကဵု မှတ်ဉာဏ် တၞဟ်ခြာ သွက် စၞောန်ပညုင် ကေုာံ တင်ဂၞင် ရ (Separate memories)။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ပရဝ်သေတ်သာ ဂွံ တံင်ကေတ် စၞောန်ပညုင် ကဵု တင်ဂၞင် မွဲအခိင် ဓဝ် မာန် ရ။

=== RISC ကဵု CISC ===
အာခဳတေက်ချာ သွက် ပရဝ်သေတ်သာ ခေတ်တၟိ ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု လဒက်ပတန် စၞောန်ပညုင် (Instruction Set Architecture - ISA) ၜါ သာ် အဓိက ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ RISC ကေုာံ CISC
|-
! လက္ခဏာ
! [[ရစ်သ်]] (RISC)
! [[စစ်သ်]] (CISC)
|-
| '''ပွံက်အဓိပ္ပါယ်'''
| Reduced Instruction Set Computer
| Complex Instruction Set Computer
|-
| '''စၞောန်ပညုင်'''
| လောဲသွာ၊ ဇမၠိင် တုပ်သၟဟ်၊ ကၠောန် မွဲကလံက် (One cycle)။
| ထုဲထံင်၊ ဇမၠိင် ဟွံတုပ်၊ ကၠောန် အခိင်ဂၠိုင် (Multiple cycles)။
|-
| '''ဟာတ်ဝလ်/သပ်ဝလ်'''
| အာရီုစွံ လတူ သပ်ဝလ် (Compiler တွက် ဇြိုင်)။
| အာရီုစွံ လတူ ဟာတ်ဝလ် (ပရဝ်သေတ်သာ ဇြိုင်)။
|-
| '''စကာ ဂၠိုင်အိုတ်'''
| ဖုန် သမာတ်ဖောန် (ARM), ဍာ်ဒကေဝ် သၠုင်။
| ကောန်ပျူတာ PC ကေုာံ Laptop (Intel/AMD x86)။
|}

== ၆။ ကလံက် သပဳတ် ကေုာံ ပရေင်စောမ်စောံ (Clock Speed and Performance) ==
ပရေင်စောမ်စောံ (Performance) သွက် ပရဝ်သေတ်သာ မွဲ ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု အသိင် ကလံက် (Clock speed) မဒှ် အရာ မၜတ်ကၞာတ် နကဵု ဟတ်ဇ် (Hertz) ရ။ ဥပမာ - ပရဝ်သေတ်သာ မနွံ 3.0 GHz ဂှ် မာန် ကၠောန် လၟေင်ကမၠောန် ကလံက် ၃ ဘဳလဳယာန် အလန် ပ္ဍဲ မွဲ စက္က ရ။&lt;ref name=&quot;stokes&quot;&gt;{{cite book |last=Stokes |first=J. |title=Inside the Machine: An Illustrated Introduction to Microprocessors and Computer Architecture |publisher=No Starch Press |year=2006 |pages=65-70}}&lt;/ref&gt;

ဆဂး အသိင် ကလံက် မွဲဓဝ်ဂှ် ဟွံဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ ကောန်ပျူတာ ဂှ် ပြဟ်အိုတ် ရ။ ပရဝ်သေတ်သာ တၟိတအ် နွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် [[IPC]] (Instructions Per Cycle - လၟိဟ် စၞောန်ပညုင် ပ္ဍဲ မွဲ ကလံက်) သၠုင်တိုန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရဝ်သေတ်သာ တၟိ မနွံ 2.0 GHz ဂှ် မာန် ကၠောန် ကမၠောန် ပြဟ်နူ ပရဝ်သေတ်သာ တြေံ မနွံ 3.0 GHz မာန် ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး သၟာကောန်ပျူတာ တအ် ဖန် ညံင် အသိင် ကလံက် ဂွံ သၠုင်တိုန် နူ စၟတ်သမ္တီ (Overclocking) သွက်ဂွံ ဂွံ အသိင် ပြဟ်အိုတ် ရ၊ ဆဂး ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ဂမ္တဴ ဂွံ တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။

== ၇။ မလ်တဳ-ကဝ် ကေုာံ ပရေင်ချပ်ဂၞန် မွဲစွံ (Multi-core and Parallel Processing) ==
ကိုပ်ကၠာ တေအ် ပရဝ်သေတ်သာ မွဲ မ္ဂး နွံ ဆ ကဝ် (Core) မွဲ သၟး ရ (မွဲ က္ဍဟ်)။ ဆဂး ကာလ ပရေင်ချပ်ဂၞန် နွံပၟိက် ဇၞော်တိုန် ကၠုင် ဂှ်၊ ကမ္ပဏဳ တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် [[ပရဝ်သေတ်သာ မလ်တဳ-ကဝ်]] (Multi-core processors) ရ။ 

* '''Dual-core:''' ကဝ် ၜါ။ 
* '''Quad-core:''' ကဝ် ပန်။
* '''Octa-core:''' ကဝ် ဒစာံ။

ကဝ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲဂှ် တုပ်သၟဟ် ကဵု ပရဝ်သေတ်သာ မွဲမ ကီုရ တုဲ ဍေဟ်တအ် ကၠောန် ကမၠောန် နာနာ သာ် ပ္ဍဲ အခိင် မွဲစွံ ဓဝ် (Parallel processing) မာန် ရ။ ဥပမာ - ကဝ် မွဲဂှ် ပံက် လိက် ဝက်ဘ်သာက်၊ ကဝ် တၞဟ် မွဲဂှ် ဂတး ဒွက် (Play music) မွဲစွံ မာန် ရ။ လညာတ် မကော်စ [[ဟာဲပါ တရက်ဒေန်]] (Hyper-threading) ဂှ်လေဝ် ဖန် ညံင် ကဝ် မွဲမ ဂွံ လွဳစကာ နဒဒှ် ကဝ် ၜါ (Virtual cores) သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ပြဟ်တိုန် ဏီ ရ။

== ၈။ ပရေင်ကတဵုဒှ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် (Heat Generation and Thermal Management) ==
ပရဝ်သေတ်သာ ဝွံ ကၠောန် ကမၠောန် နကဵု ဓါတ်လလဳ ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ ဗွဲမဇၞော် ရ။ ယဝ်ရ ဓါတ်ဂမ္တဴ ဏအ် ဟွံထိင်ဒဝ် လဝ် မ္ဂး၊ ပရဝ်သေတ်သာ မာန် တူ အာ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန် ကမၠောန် ရပ်အာ (Thermal throttling) မာန် ရ။ 

စၟတ်သမ္တီ ဂမ္တဴ ဂှ် ညးၜတ်ကၞာတ် နကဵု သင်္ကေတ [[TDP]] (Thermal Design Power) ရ။ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဂမ္တဴ ဂှ် ညးတအ် စကာ -
* '''Heatsink (ပသဲစုတ်ဂမ္တဴ):''' ပသဲ အာလူမဳနဳယမ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပသဲဍာ် မနွံ လတူ CPU သွက်ဂွံ သုပ်ကေတ် ဂမ္တဴ။
* '''Cooling Fan (ဒင်ကျာ):''' သွက်ဂွံ ပမှုတ် ပတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ နူ Heatsink။
* '''Liquid Cooling (ဍာ်လံက်):''' သွက် ကောန်ပျူတာ ဝေင် ဂိမ်း (Gaming PCs) ဇၞော်ဇၞော် တအ်ဂှ် ညးတအ် စကာ ဍာ် သွက်ဂွံ ပသိုဟ် ဓါတ်ဂမ္တဴ မပြဟ် ကေုာံ ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။

== ၉။ ကဏ္ဍ လွပ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ (Modern Applications) ==
ပရဝ်သေတ်သာ တအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပ္ဍဲ ကောန်ပျူတာ သၟး မနွံ၊ ဍေဟ်တအ် နွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ကိရိယာ ဒဳဂျဳတေဝ် သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးတိ ဏအ် ရ - 

# '''သမာတ်ဖောန် (Smartphones):''' ဖုန် တအ် စကာ ပရဝ်သေတ်သာ အာခဳတေက်ချာ [[အာမ်]] (ARM architecture) မပ္တံကဵု Apple A-series ဟွံသေင်မ္ဂး Snapdragon တအ် ရ။ ဍေဟ်တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ညံင် စ ဓါတ်ဗက်ထရဳ အောန်အိုတ် (Energy efficient) ရ။
# '''ကောန်ပျူတာ (Personal Computers):''' PC ကဵု Laptops တအ် စကာ ပရဝ်သေတ်သာ x86 နူကဵု ကမ္ပဏဳ Intel ကေုာံ AMD ရ။ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု အသိင် ပရေင်စောမ်စောံ သၠုင်အိုတ် ရ။
# '''သၞောတ် အေအာင် ကေုာံ သူပါကောန်ပျူတာ (AI and Supercomputers):''' သွက်ဂွံ ချပ်ဂၞန် တင်ဂၞင် ဇၞော်ဇၞော် ဂှ်၊ ညးတအ် စကာ ပရဝ်သေတ်သာ တၟေင် မကော်စ NPU (Neural Processing Units) ကေုာံ GPU ဂမၠိုင် မွဲစွံ ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ပရဝ်သေတ်သာ (Future of Processors) ==
လၟုဟ် ပရဝ်သေတ်သာ တအ်ဝွံ ကၠောန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ထရန်သစ်သတာ မနွံ ဇမၞော် သၟဝ် ၅ နာနဝ်မဳတာ (5 nm) ရ။ ဆဂး အတိုင် သၞောဝ် မောဝ် (Moore's Law) ဂှ်၊ ပရေင်ဍောတ်စှ်ေ ဏအ်ဝွံ ဍေဟ် ဒးစိုပ် အပိုတ်အခြာ ရူပဗေဒ (Physical limits) ပ္ဍဲ မွဲတ္ၚဲ ရောင်။ 

ဟိုတ်ဂှ်ရ တၠပညာ တအ် ဂၠာဲ ဒၟံင် နဲကဲ တၟိ သွက် အနာဂတ် မပ္တံကဵု - 
* '''[[ကောန်ပျူတာ ကွမ်တမ်]] (Quantum computing):''' မစကာ သဘာဝ [[သဳအိုရဳ ကွမ်တမ်]] (Quantum theory) သွက်ဂွံ ချပ်ဂၞန်၊ မာန် သောင်ကလး ပြသၞာ မဇြိုင်အိုတ် သွက် ကောန်ပျူတာ လၟုဟ် မာန် ပ္ဍဲ အခိင် ဂၠေအ်အ် ရ။
* '''[[နူရဝ်မဝ်ဖစ် ကောန်ပျူတာ]] (Neuromorphic computing):''' ဖန်ဗဒှ် ပရဝ်သေတ်သာ ညံင်ရဴ လဒက်ပတန် က္ဍဟ် ကောန်မၞိဟ် (Brain-inspired) သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် အေအာင် ဗွဲမစောမ်စောံ ရ။
* '''ကောန်ပျူတာ လျး (Optical computing):''' စကာ လျး (Photons) စၞး ဓါတ်လလဳ (Electrons) သွက်ဂွံ ပလံင် တင်ဂၞင် ညံင်ဂွံ ပြဟ်တိုန် ကေုာံ ဟွံမဲ ကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ ရ။&lt;ref name=&quot;future_cpu&quot;&gt;{{cite journal |last=Waldrop |first=M. M. |title=The chips are down for Moore's law |url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-02-11_530_7589/page/144 |journal=Nature |volume=530 |issue=7589 |pages=144-147 |year=2016}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[မာက်ခရဝ်ပရဝ်သေတ်သာ]] (Microprocessor)
* [[ဟာတ်ဝလ်]] (Hardware)
* [[ကောန်ပျူတာ]] (Computer)
* [[မာဒါဗုဒ်]] (Motherboard)
* [[သၞောဝ် မောဝ်]] (Moore's Law)

{{Navbox
| name = Computer Hardware
| title = [[ဟာတ်ဝလ်]] ကောန်ပျူတာ (Computer Hardware)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လဒက်ပတန် အဓိက
| list1 =
* [[ပရဝ်သေတ်သာ]] (CPU)
* [[မာဒါဗုဒ်]] (Motherboard)
* [[မှတ်ဉာဏ် ကောန်ပျူတာ|မှတ်ဉာဏ် (RAM)]]
* [[ပရေင်တန်သိပ်|တန်သိပ် (Storage/HDD/SSD)]]
* [[Wikipedia:Red_link|ပရဝ်သေတ်သာ ရုပ် (GPU)]]
| group2 = ပရဝ်သေတ်သာ အာခဳတေက်ချာ
| list2 =
* [[ရစ်သ်]] (RISC)
* [[စစ်သ်]] (CISC)
* [[အာမ်]] (ARM architecture)
* [[Wikipedia:Red_link|x86 (x86 architecture)]]
| group3 = လဒက်ပတန် CPU
| list3 =
* [[Wikipedia:Red_link|ကဏ္ဍ ထိင်ဒဝ် (Control Unit)]]
* [[Wikipedia:Red_link|ALU (Arithmetic Logic Unit)]]
* [[Wikipedia:Red_link|ရေဂျိသတာ (Processor register)]]
* [[ကက်ရှ်]] (CPU cache)
}}

[[Category:ဟာတ်ဝလ်]]
[[Category:ကောန်ပျူတာ]]
[[Category:ကွတ်အာယဳထဳ]]</text>
      <sha1>eftd8gcf307rvt4shof02a5bax6izao</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11475</id>
    <revision>
      <id>56695</id>
      <parentid>55877</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T23:33:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25316" sha1="ojz0law9l84fwr486bz3jlucngc904w" xml:space="preserve">'''အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''သဳအိုရဳ ပညာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Epistemology'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သာခါ အဓိက ကေုာံ သဇိုင် မွဲ ပ္ဍဲကဵု [[ဒဿနိကဗေဒ]] (Philosophy) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ သဘာဝ၊ တမ်မူလ၊ ကေုာံ အပိုတ်အခြာ ပညာ (Knowledge) ကေုာံ ပရေင်ယုံကြည် (Belief) တအ် ရ။ ဝေါဟာရ ဏအ်ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ &quot;epistēmē&quot; (မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပညာ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;လညာတ်တီ&quot;) ကေုာံ &quot;logos&quot; (မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်လ္ၚတ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ယုတ္တိ&quot;) ရ။ &lt;ref name=&quot;steup&quot;&gt;{{cite encyclopedia|last=Steup|first=Matthias|author2=Neta, Ram|title=Epistemology|encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|edition=Fall 2020|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|year=2020}}&lt;/ref&gt;

ဘာသာရပ် ဏအ်ဝွံ ဂၠာဲ သွဟ် သွက် သမာန် အဓိက မပ္တံကဵု &quot;ပညာ ဟီုဂှ် မုရော?&quot;၊ &quot;ဗီုလဵု ပိုယ် ဂွံ တီ အရာ မွဲမွဲ ရော?&quot;၊ ကေုာံ &quot;ပရေင်ယုံကြည် မွဲ ညံင်ဂွံ ဒှ် ပညာ ဍာံပြ ဂှ် မု နွံပၟိက် ရော?&quot; ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ ဗၟံက်ထ္ၜး လဝ် ပရူပရာ အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဳအိုရဳ အဓိက၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။
[[ဝှာင်:Plato_and_Aristotle_in_The_School_of_Athens_(detail).jpg|right|thumb|300x300px|ပလေတဝ် (Plato) ကေုာံ အရစ်သတဝ်တယ် (Aristotle) ပ္ဍဲ ရုပ်ကသူ ဋ္ဌာန်အာသင် (School of Athens)၊ ညးတအ် ဒှ် မၞိဟ် မစ ဆွေးနွေး လညာတ် သဇိုင် ပရူ သဘာဝ ပညာ ကေုာံ ဓဝ်ဍာံ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ သဇိုင် သဳအိုရဳ ပညာ (Introduction and Basic Theory of Knowledge) ==
ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ဒဿနိကဗေဒ ဓမ္မတာ မ္ဂး၊ &quot;ပညာ&quot; (Knowledge) ဂှ် ညးတအ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် နကဵု လဒက်ပတန် အဓိက ၃ သာ် မကော်စ &quot;Justified True Belief&quot; (JTB) ရ။ သဳအိုရဳ ဏအ် ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ပူဂိုလ် (S) မွဲ တီ ပရူပရာ (P) မွဲ ဍာံပြ မ္ဂး၊ အကာဲအရာ ၃ သာ် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ဒးဍိုက်ပေင် ရ -

# '''ပရေင်ယုံကြည် (Belief):''' S ဒး ယုံကြည် ဒဒှ်ရ P ဂှ် ဍာံပြ ရ။ (ယဝ်ရ ပိုယ် ဟွံယုံကြည် မ္ဂး၊ ပိုယ် ဟွံမာန် တီ ဍေဟ် ရ)။
# '''ဓဝ်ဍာံ (Truth):''' P ဂှ် ဒး ဒှ် အရာ မဍာံပြ ဇေတ်တ် ရ။ (ပိုယ် ဟွံမာန် တီ အရာ မမှာ ဒၟံင် ရ။ ဥပမာ - &quot;ဂၠးတိ ပြား ဒၟံင်&quot; ဂှ် ယုံကြည် ဂွံ ကီုလေဝ်၊ ဒှ် &quot;ပညာ&quot; ဟွံမာန်)။
# '''ဟိုတ်ခိုင်ကၠိုက် (Justification):''' S နွံကဵု ဟိုတ်ဖဵု ဟွံသေင်မ္ဂး သက်သဳ မခိုင်ကၠိုက် သွက်ဂွံ ယုံကြည် ဒဒှ်ရ P ဍာံပြ ရ။ (ယဝ်ရ ထေင် ခယျ ကေတ် တုဲ ဒး အာ ဂှ် ဒှ် &quot;ကံခိုဟ်&quot; သၟး တုဲ ဟွံဒှ် ပညာ ရ)။

လညာတ် JTB ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် လဒက်ပတန် အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ နူကဵု ခေတ် [[ပလေတဝ်]] (Plato) တေအ် စဵုကဵု စိုပ် ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ လဒေါဝ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် သဳအိုရဳ ပညာ ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greece) ရ။ ပ္ဍဲ ပြကိုဟ် ''Theaetetus'' ဂှ် ပလေတဝ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဗီုလဵု ပညာ ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗ (Perception) တအ် တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တၟိ (Modern period) ဗွဝ်ကၠံ ၁၇ ကဵု ၁၈ ဂှ်၊ ဘာသာရပ် ဏအ် ထကး အာ နကဵု ဂိုဏ် အဓိက ၜါ -

* '''[[ရာယှေန်နလစ်ဇမ်]] (Rationalism):''' တၠပညာ မပ္တံကဵု [[ရဳနဳ ဒေးကာတ်]] (René Descartes) ကေုာံ [[သပဳနဝ်ဇာ]] (Baruch Spinoza) တအ် ယုံကြည် လဝ် ဒဒှ်ရ ပညာ ဇေတ်တ် ဂှ် ကၠုင် နူကဵု &quot;ဉာဏ် ဟိုတ်ဖဵု&quot; (Reason) သက်သက် ရ။ ဒေးကာတ် စကာ နဲကဲ သံသယ (Methodic doubt) တုဲ ညး ဂၠာဲဆဵု ဓဝ်ဍာံ မွဲ &quot;အဲ ချပ် ဒၟံင် ရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ အဲ နွံ တန်တဴ ဒၟံင် ရ&quot; (Cogito, ergo sum)။&lt;ref name=&quot;descartes&quot;&gt;{{cite book|last=Descartes|first=R.|title=Meditations on First Philosophy|publisher=Cambridge University Press|year=1996|note=Translated by J. Cottingham (Original work published 1641)}}&lt;/ref&gt;
* '''[[အေမ်ပဳရဳသစ်ဇမ်]] (Empiricism):''' တၠပညာ မပ္တံကဵု [[ဂျောန် လံက်]] (John Locke) ကေုာံ [[ဒေးဗစ် ဟယူးမ်]] (David Hume) တအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ မၞိဟ် တအ် သၠးဂၠံဂဝ် ကၠုင် မ္ဂး က္ဍဟ် ဂှ် တုပ် ညံင် လိက် မအးဇ္ၚး (Tabula rasa) ရ။ ပညာ သီုဖအိုတ် ဂှ် ကလိဂွံ နူကဵု အာရီုဆဵုဂဗ (Sensory experience) ရ။

လက္ကရဴ ဂှ် [[အဳမာနျူအယ် ကာန်]] (Immanuel Kant) ပံင်ကောံ လညာတ် ၜါ ဏအ် တုဲ ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ပရေင်ဆဵုဂဗ ဟွံမဲ ကဵု ဉာဏ် ဟိုတ်ဖဵု ဂှ် ကၠက် ဒၟံင် တုဲ၊ ဉာဏ် ဟိုတ်ဖဵု ဟွံမဲ ကဵု ပရေင်ဆဵုဂဗ ဂှ် သၠာတ် နေင် ရ&quot;။

== ၃။ ပြသၞာ ဂေတ်တဳယာ (The Gettier Problem) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၃ ဂှ်၊ တၠပညာ ဒဿနိကဗေဒ အမေရိကာန် [[အက်ဒမန် ဂေတ်တဳယာ]] (Edmund Gettier) ပတိတ် လိက်ပရေင် ဂၠေအ်ဂၠေအ် မွဲ မနွံယၟု &quot;Is Justified True Belief Knowledge?&quot; မဒှ် အရာ မပလီုပလာ် ထောအ် သဳအိုရဳ JTB မနွံကၠုင် လအ်လ နူ ခေတ် ပလေတဝ် တေအ် ရ။&lt;ref name=&quot;gettier&quot;&gt;{{cite journal|last=Gettier|first=E. L.|title=Is Justified True Belief Knowledge?|url=https://archive.org/details/sim_analysis_1963-06_23_6/page/121|journal=Analysis|volume=23|issue=6|pages=121-123|year=1963}}&lt;/ref&gt;

ဂေတ်တဳယာ ထ္ၜး ဥပမာ (Gettier cases) ဒဒှ်ရ မၞိဟ် မွဲ နွံကဵု ပရေင်ယုံကြည် (Belief)၊ ဍေဟ် ဍာံပြ (True)၊ သီု နွံကဵု ဟိုတ်ခိုင်ကၠိုက် (Justification) ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဟွံဒှ် ပညာ (Knowledge) မာန် ရ၊ ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် ဍာံပြ အာ ဟိုတ်နူ &quot;ကံခိုဟ်&quot; (Luck/Coincidence) သၟး ရ။

'''ဥပမာ ဂေတ်တဳယာ:''' သၟစ် (Smith) ယုံကြည် ဒၟံင် ဒဒှ်ရ &quot;မၞိဟ် မနွံ ကဵု သြန် ဍေန် ၁၀ မ ပ္ဍဲ ထိုင် ဂှ် ကလိဂွံ ကမၠောန် ရောင်&quot;။ ညးတေအ် ယုံကြည် သာ်ဏအ် ဟိုတ်နူ သြဌာန ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ဂျုံး (Jones) သ္ဂောအ် ကမၠောန် တုဲ၊ သၟစ် တီလဝ် ဒဒှ်ရ ဂျုံး နွံ သြန် ၁၀ မ ပ္ဍဲ ထိုင်။ (ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဟိုတ်ခိုင်ကၠိုက် Justification)။ ဆဂး လက္ကရဴ အိုတ် သၟစ် အလဵု ဇကု ဍေဟ် ကလိဂွံ ကမၠောန် ဂှ် (ဟွံသေင် ကု ဂျုံး)။ တုဲပၠန် သၟစ် ဇကုဍေဟ် လေဝ် (ဟွံတီ မွဲ သာ်) နွံ သြန် ၁၀ မ ပ္ဍဲ ထိုင် ကီု ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်ယုံကြည် သၟစ် (&quot;မၞိဟ် မနွံ သြန် ၁၀ မ ဂွံ ကမၠောန်&quot;) ဂှ် ဍာံပြ ဒၟံင် သီု နွံ ဟိုတ်ဖဵု ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဟွံဒှ် ပညာ ရ၊ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဍာံ အာ နကဵု ပရေင် ကံစပ် (Epistemic luck) ရ။

== ၄။ လဒက်ပတန် ဟိုတ်ခိုင်ကၠိုက် (Structure of Justification) ==
ယဝ်ရ ပိုယ် နွံကဵု ပရေင်ယုံကြည် မွဲ မ္ဂး၊ ဗီုလဵု ပိုယ် ဂွံ ထံက်ဂလာန် (Justify) ဍေဟ် ရော? ပ္ဍဲ အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ မ္ဂး နွံ လညာတ် အဓိက သွက် လဒက်ပတန် ဏအ် -

# '''[[လညာတ် ဒုင်သဇိုင်]] (Foundationalism):''' လညာတ် ဏအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ပရေင်ယုံကြည် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် လတူ &quot;ပရေင်ယုံကြည် သဇိုင်&quot; (Basic beliefs) မဟွံနွံပၟိက် သက်သဳ တၞဟ် တအ် ရ။ ဥပမာ - &quot;အဲ ဆဵု ဒၟံင် အသာ် ဗကေတ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;၁+၁=၂&quot; တအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် မခိုင်ကၠိုက် ရ။ ဍေဟ် တုပ် ညံင်ရဴ လဒက်ပတန် သ္ၚိ မွဲ မနွံ ကဵု ရိုဟ်ကၞက် မခိုင်မွဲ ကီု ရ။
# '''[[လညာတ် ဆက်စပ်]] (Coherentism):''' လညာတ် ဏအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ပရေင်ယုံကြည် သဇိုင် (Basic beliefs) ဂှ် ဟွံမဲ ရ။ ပရေင်ယုံကြည် မွဲမွဲ ဍာံပြ တုဲ ခိုင်ကၠိုက် ဂှ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ကိတ်ညဳ ဆက်စပ် (Cohere) ဒၟံင် ကု ကွန်ရက် ပရေင်ယုံကြည် တၞဟ် (Web of beliefs) ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ပိုယ် ရ။ ဍေဟ် တုပ် ညံင်ရဴ ဇာမန် မွဲ မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ကီု ရ။

== ၅။ ရိုဟ်ကၞက် ပညာ (Sources of Knowledge) ==
မၞိဟ် တအ် ကလိဂွံ ပညာ ကေုာံ လညာတ်တီ နူကဵု ရိုဟ်ကၞက် အဓိက ဂမၠိုင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

* '''အာရီုဆဵုဂဗ (Perception):''' ပရေင်ဆဵု၊ မိင်၊ စမ်၊ နှဴ၊ ကေုာံ ရှ် (မတ်၊ ကတောဝ်၊ မုဟ်၊ လတာ်၊ ဇကု)။
* '''စၟတ်သမ္တီ စိုတ်ပ္ဍဲ (Introspection):''' ပရေင်တီ အကာဲအရာ စိုတ် ပူဂိုလ် မပ္တံကဵု &quot;အဲ ဂိဒၟံင်&quot;၊ &quot;အဲ အောန်စိုတ် ဒၟံင်&quot;။
* '''သမ္တီ (Memory):''' ပရေင်ကလေင် တွိုန် တီ အရာ မကတဵုဒှ် လဝ် တုဲ။
* '''ဟိုတ်ဖဵု (Reason / Logic):''' ပရေင်ချပ် နကဵု သင်္ချာ ကေုာံ ယုတ္တိဗေဒ မပ္တံကဵု &quot;မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဒး ချိုတ် ရောင်၊ သဝ်ကရေတဳ ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် ရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညး ဒး ချိုတ် ရောင်&quot;။
* '''သက်သဳ ကေုာံ ပရိုင် (Testimony):''' ပရေင်ကလိဂွံ ပညာ နူကဵု အရာ မၞိဟ် တၞဟ် ဟီု တွံ ကဵု (ဥပမာ - ဗှ် လိက်၊ မိင် ပရိုင်၊ ဗတောန် ဘာ)။

== ၆။ လညာတ် သံသယ ပ္ဍဲ ဒဿနိကဗေဒ (Philosophical Skepticism) ==
[[လညာတ် သံသယ]] (Skepticism) ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ ရ။ လညာတ် ဏအ် သၟာန် ဒၟံင် ဒဒှ်ရ &quot;ပိုယ် ဂွံ တီ ဍာံဍာံ ပြပြ ဂှ် မာန် ဇေတ်တ် ဟာ?&quot;

* '''သံသယ မနက်သြိုဟ် (Radical Skepticism):''' ဒေးကာတ် ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် လညာတ် &quot;နတ် ပရေအ်&quot; (Evil Demon) မလှေအ်လှန် ဒၟံင် အာရီု ပိုယ် သီုဖအိုတ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ် ညးတအ် ပြံင်လှာဲ စကာ ဥပမာ &quot;[[က္ဍဟ် ပ္ဍဲ ပလင်]] (Brain in a vat)&quot; မဒှ် အကာဲအရာ ပိုယ် ဒှ် ဒၟံင် ဆ က္ဍဟ် မွဲ မစုတ်လဝ် ပ္ဍဲ ပလင် ကေုာံ ဆက်လဝ် ဝါယာ စက် ကောန်ပျူတာ (တုပ် ညံင် ရုပ်ရှင် The Matrix) ရ။ ယဝ်ရ သာ်ဏအ် မ္ဂး၊ ပိုယ် ဟွံမာန် တီ အရာ မ္ၚး ဇေတ်တ် ဍာံဍာံ မွဲ လှ်ေ ရ။

သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် လညာတ် ဏအ်၊ တၠပညာ မပ္တံကဵု ဂျဳ အဳ မိုး (G. E. Moore) စကာ လညာတ် ဓမ္မတာ (Common sense) တုဲ ထ္ၜး တဲ ၜါ လပါ် ညးတေအ် တုဲ ဟီု ဒဒှ်ရ &quot;ဏအ်ဂှ် တဲ မွဲ၊ ဏအ်ဂှ် တဲ မွဲပၠန်... ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂၠးတိ မ္ၚး နွံ ဍာံပြ ရ&quot;။

== ၇။ အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ သဘာဝ (Naturalized Epistemology) ==
ပ္ဍဲ လပါ် လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဂှ်၊ တၠပညာ အမေရိကာန် [[ဒဗလျူ ဗဳ အဝ် ခွိုင်း]] (W. V. O. Quine) ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် လညာတ် &quot;Naturalized Epistemology&quot; ရ။ ညးတေအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ ဓမ္မတာ ဂှ် ဒှ် အရာ မဟွံကဵု ဖဵု (Fruitless) တုဲ၊ ပိုယ် သ္ဒး စကာ သိပ္ပံ မပ္တံကဵု စိတ္တဗေဒ (Cognitive psychology) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗီုလဵု က္ဍဟ် မၞိဟ် တအ် ဖန်ဗဒှ် ပညာ နူကဵု အာရီု ဇေတ်တ် ရ။&lt;ref name=&quot;quine&quot;&gt;{{cite journal|last=Quine|first=W. V. O.|title=Epistemology Naturalized|journal=Ontological Relativity and Other Essays|publisher=Columbia University Press|year=1969|pages=69-90}}&lt;/ref&gt;

လညာတ် ဏအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် သမာန် နူကဵု &quot;ဗီုလဵု ပိုယ် ဂွံ ထံက်ဂလာန် ပညာ ရော?&quot; စိုပ် အာ &quot;ဗီုလဵု က္ဍဟ် ပိုယ် တွက်ဂၞန် တုဲ ကလိဂွံ ပညာ ရော?&quot; မဒှ် လညာတ် သိပ္ပံ (Scientific approach) ရ။

== ၈။ အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ ပရေင်မၞိဟ် (Social Epistemology) ==
အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ တြေံ ဂှ် အာရီုစွံ လတူ ပူဂိုလ် မွဲ (Individual) သၟး ရ။ ဆဂး အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ ပရေင်မၞိဟ် (Social Epistemology) ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုလဵု ဂကောံ မၞိဟ် တအ် ဖန်ဗဒှ် ပညာ ရေင်သကအ် ရ။&lt;ref name=&quot;goldman&quot;&gt;{{cite book|last=Goldman|first=A. I.|title=Knowledge in a Social World|publisher=Oxford University Press|year=1999|pages=3-10}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ်၊ ပညာ ပိုယ် ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ - သဳအိုရဳ သိပ္ပံ၊ ဝင် ဂၠးတိ) ဂှ် ပိုယ် ဟွံမာန် စမ်ၜတ် ကေတ်တ် အလဵု ဇကု ပုဟ်၊ ပိုယ် ဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ &quot;သက်သဳ ကေုာံ ပရိုင်&quot; (Testimony) နူကဵု တၠပညာ (Experts) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ မပ္တံကဵု ဝဳကဳပဳဒဳယာ တအ် ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ ဓဝ်ယုံကြည် (Trust)၊ ပရေင်ပါ်ပါဲ ပရိုင် (Peer review)၊ ကေုာံ ပရေင်တြး ပညာ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။

== ၉။ အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ ပရေင်ဒ္ဂေတ် (Virtue Epistemology) ==
[[အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ ပရေင်ဒ္ဂေတ်]] (Virtue Epistemology) ဂှ် ဒှ် လညာတ် မပံင်ကောံ လဝ် အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ ကဵု ဒ္ဂေတ်ဝတ် (Ethics) ရ။ စၞး မစၟတ်သမ္တီ လတူ ပရေင်ယုံကြည် မွဲမွဲ ဂှ် ဍာံပြ ဟာ ဂှ်၊ လညာတ် ဏအ် အာရီုစွံ လတူ &quot;ပူဂိုလ် မဂၠာဲ ပညာ&quot; (The knower) ရ။

ယဝ်ရ ပူဂိုလ် မွဲ နွံကဵု ဒ္ဂေတ် ဉာဏ် (Intellectual virtues) မပ္တံကဵု:

* '''ဓဝ်သဝ်စိုတ် ဉာဏ် (Intellectual humility):''' တီ အပိုတ်အခြာ လညာတ် ဇကု။
* '''ဓဝ်သတ္တိ ဉာဏ် (Intellectual courage):''' ဂံင် သၟာန် ကေုာံ ဂၠာဲ ဓဝ်ဍာံ ၜိုန်ရ ဒးဒုင် ဒစးဒုင် ကီု။
* '''သၠးပွး စိုတ် (Open-mindedness):''' ဒုင်ကေတ် လညာတ် တၟိ ကေုာံ သက်သဳ တၟိ လၟိုန်။

မ္ဂး ပူဂိုလ် ဂှ် မာန် ကလိဂွံ ပညာ မဍာံပြ လောဲသွာ ရ။ ယဝ်ရ နွံ ဒ္ဂေတ် ပရေအ် (Intellectual vices) မပ္တံကဵု ထေင်ဇၞော် ဇကု ကေုာံ ပိတ် ကၟာတ် လညာတ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပညာ မှာ ရ။

== ၁၀။ လွပ် ကေုာံ အပလီကေယှေန် ခေတ်တၟိ (Modern Applications and Relevance) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+သ္ၚိအင် ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ ကဵု ပြသၞာ ခေတ်တၟိ
!ကဏ္ဍ ခေတ်တၟိ
!ပြသၞာ အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ
!ဖဵု သက်ရောက်
|-
|'''မဳဒဳယာ မဟာဇန် (Social Media)'''
|ပရိုင်ပလီု ကေုာံ Echo chambers။ ပရေင်လှေအ်လှန် သက်သဳ (Testimony)။
|ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဟွံယုံကြည် ရေင်သကအ်၊ ပကဵု ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ထကးပြး။
|-
|'''[[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence)'''
|AI Black box ပြသၞာ။ ပိုယ် တီ သွဟ် ဆဂး ဟွံတီ ဗီုလဵု AI ဂှ် တွက်ဂွံ (Lack of justification)။
|ပိုယ် ထေက်ကဵု ယုံကြည် လတူ သ္ဂုတ်သွာတ် ဉာဏ်စက် ဟာ ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ သဇိုင် မွဲ။
|-
|'''အင်တာနက် ကေုာံ တင်ဂၞင်'''
|လၟိဟ် တင်ဂၞင် ဂၠိုင်လောန် (Information overload)။
|ဒးစကာ ဓဝ်သဝ်စိုတ် ဉာဏ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ပရိုင် မဍာံပြ (Critical thinking) လၟိုန်။
|}
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပြးဇး ပရိုင် လောဲသွာ ဂှ်ရ၊ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဒး ဆဵုဂဗ ဒၟံင် ပြသၞာ &quot;အရာလဵု ဒှ် ဓဝ်ဍာံ ဇေတ်တ် ရော?&quot; မွဲ လၟိုန် ရ။ ပရေင်လ္ၚတ် သဳအိုရဳ ပညာ ဏအ်ဝွံ ဗတောန် ကဵု ပိုယ် ညံင်ဂွံ ပါ်ပါဲ (Analyze) သက်သဳ၊ ညံင်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ရိုဟ်ကၞက် (Sources) မခိုင်ကၠိုက်၊ ကေုာံ ညံင်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ယုံကြည် မဍာံပြ သွက် ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==

* [[ဒဿနိကဗေဒ]] (Philosophy)
* [[ယုတ္တိဗေဒ]] (Logic)
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)
* [[စိတ္တဗေဒ]] (Psychology)
{{Navbox|name=Philosophy|title=ဒဿနိကဗေဒ ကေုာံ သာခါ အဓိက (Philosophy and Major Branches)|listclass=hlist|state=autocollapse|group1=သာခါ အဓိက (Major Branches)|list1=* [[အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Epistemology - Theory of Knowledge)
* [[မေတာဖစ်ဇစ်]] (Metaphysics)
* [[ဒ္ဂေတ်ဝတ်]] (Ethics)
* [[ယုတ္တိဗေဒ]] (Logic)
* [[ဒဿနိကဗေဒ ပရေင်ဆာဲ]] (Aesthetics)|group2=လညာတ် အေပိသတေမဝ်လဝ်ဂျဳ|list2=* [[ရာယှေန်နလစ်ဇမ်]] (Rationalism)
* [[အေမ်ပဳရဳသစ်ဇမ်]] (Empiricism)
* [[လညာတ် သံသယ]] (Skepticism)
* [[လညာတ် ဒုင်သဇိုင်]] (Foundationalism)|group3=တၠပညာ ဂမၠိုင်|list3=* [[ပလေတဝ်]] (Plato)
* [[ရဳနဳ ဒေးကာတ်]] (René Descartes)
* [[အဳမာနျူအယ် ကာန်]] (Immanuel Kant)
* [[အက်ဒမန် ဂေတ်တဳယာ]] (Edmund Gettier)}}</text>
      <sha1>ojz0law9l84fwr486bz3jlucngc904w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11476</id>
    <revision>
      <id>56602</id>
      <parentid>55879</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:18:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23543" sha1="5zqmlrrcfv9zgx6uw8pclpwpnfwaa9s" xml:space="preserve">'''အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''သၞောတ်စၞးပြု ပညာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Ontology'', in information science) ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer science) ကေုာံ သုတေသန [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence - AI) မ္ဂး၊ ဒှ် လဒက်ပတန် မစၟတ်သမ္တီ လဝ် နကဵု သၞောတ်ဝ် (Formal representation) သွက်ဂွံ ထ္ၜးကဵု ကဏ္ဍ ဂကောံ (Categories)၊ အင်္ဂလက္သဏ် (Properties)၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် (Relations) အကြာ အရာဝတ္ထု ဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု နယ်ပယ် ဘာသာရပ် မွဲမွဲ ရ။ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဝွံ ကဵု အခေါင် ကု ကောန်ပျူတာ ညံင်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် အဓိပ္ပါယ် ဒေတာ တအ် (Semantics) ကေုာံ ညံင်ဂွံ ပါ်တိတ် လညာတ် ပညာ နူကဵု တင်ဂၞင် တအ် မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;gruber&quot;&gt;{{cite journal |last=Gruber |first=T. R. |title=A translation approach to portable ontology specifications |journal=Knowledge Acquisition |volume=5 |issue=2 |pages=199-220 |year=1993}}&lt;/ref&gt;

ယဝ်ရ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဟွံမဲ မ္ဂး၊ ကောန်ပျူတာ တအ် ဆဵု ဆ မလိက် ကဵု ဂၞန် သက်သက် တုဲ ဟွံကၠိုဟ် အဆက်အစပ် အကြာ ဍေဟ်တအ် ရ။ ဥပမာ - ကောန်ပျူတာ တီ ဒၟံင် ယၟု &quot;ကျာ်သြဳမန်&quot; ကဵု &quot;ဍုင်မတ်မလီု&quot; ဆဂး အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဂှ် ဒှ် အရာ မကဵု သမ္တီ ဒဒှ်ရ &quot;ကျာ်သြဳမန် ဝွံ ဒှ် မၞိဟ်&quot; တုဲ &quot;ဍုင်မတ်မလီု ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲဒေသ&quot; မာန် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ နကဵု လညာတ် ဉာဏ်စက်၊ သေမာန်တစ် ဝေပ်၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ သၞောတ် တင်ဂၞင် ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Ontology_concept_map.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ သဇိုင်၊ မထ္ၜးကဵု ဂကောံ၊ အရာဝတ္ထု ကေုာံ အဆက်အစပ် ဍေဟ်တအ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ၊ တွဟ် အဓိပ္ပါယ် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ချူလဝ် နကဵု တွမ် ဂရူးဗါ (Tom Gruber) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၃ မဒှ် - &quot;Ontology is an explicit specification of a conceptualization&quot; (အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်စၟတ်သမ္တီ လညာတ် သဇိုင် မွဲ ဗွဲမကၠးဖ္ဍး) ရ။

အဓိပ္ပါယ် ဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပိုယ် ဒးကေတ် လညာတ် (Concepts) မနွံ ပ္ဍဲ က္ဍဟ် မၞိဟ် တအ် ဂှ် တုဲ၊ ဒးချူ စၟတ်သမ္တီ ဍေဟ် နကဵု သၞောတ်ဝ် သင်္ကေတ မပ္တံကဵု [[ယုတ္တိဗေဒ]] (Logic) ညံင် စက် ဂွံ ကၠိုဟ် မာန် ရ။ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ နွံကဵု ဒိုမိန် (Domain) မချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ ဥပမာ - အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ သွက် ရုံဂဥုဲ (Medical ontology) ဂှ် နွံကဵု လညာတ် မပ္တံကဵု &quot;ယဲ&quot;၊ &quot;ဂဥုဲ&quot;၊ &quot;ညးယဲ&quot; တုဲ၊ ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် ကု လညာတ် &quot;ကွဳစက်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;က္ၜင်ကျာ&quot; ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ အဆက်အစပ် ဒဿနိကဗေဒ (History and Philosophical Roots) ==
ဝေါဟာရ &quot;Ontology&quot; ဝွံ တမ်မူလ ဍေဟ် ကၠုင်နူကဵု ဘာသာရပ် [[ဒဿနိကဗေဒ]] (Philosophy) ရ။ ပ္ဍဲ ဒဿနိကဗေဒ၊ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သာခါ မွဲ မလ္ၚတ် ပရူ &quot;သဘာဝ ပရေင်တန်တဴ&quot; (Study of being) ကေုာံ ပရူ ဒဒှ် အရာဝတ္ထု တအ် မတန်တဴ ဒၟံင် ရ။&lt;ref name=&quot;smith&quot;&gt;{{cite book |last=Smith |first=B. |title=Ontology: Philosophical and Computational |publisher=Blackwell |year=2003 |pages=155-166}}&lt;/ref&gt;

အစာ ဒဿနိက ဂရိတ် [[အ​ရေစ်သတဝ်တယ်]] (Aristotle) ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် ပထမအိုတ် မဂစာန် ပါ်ကရေက် အရာဝတ္ထု သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးတိ ဏအ် နကဵု ကဏ္ဍ ဂကောံ (Categories) မပ္တံကဵု ဇီဝ၊ ရုပ်ဝတ္ထု၊ ကေုာံ စိုတ် ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဆက်ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် စဵုကဵု ခေတ်တၟိ ရ။

ပ္ဍဲကဵု လပါ်စ သၞာံ ၁၉၈၀ ကဵု ၁၉၉၀ တအ်ဂှ်၊ တၠပညာ သုတေသန [[ဉာဏ်စက်]] တအ် ဆဵုဂဗ ပြသၞာ မွဲ - &quot;ဗီုလဵု ပိုယ် ဂွံ ကဵု စက် တအ် တီ ပညာ ဂၠးတိ (World knowledge) ရော?&quot;။ သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ ဏအ်၊ ညးတအ် လွဳကေတ် ဝေါဟာရ &quot;အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ&quot; နူကဵု ဒဿနိကဗေဒ တုဲ ပြံင်လှာဲ စကာ ဍေဟ် နဒဒှ် ကိရိယာ သွက်ဂွံ စၞးပြု ပညာ ပ္ဍဲ ကောန်ပျူတာ ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ၚုဟ်မး အဓိကဂမၠိုင် (Components and Main Elements) ==
အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ မွဲဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု အင်္ဂလက္သဏ် အဓိက ၄ သာ် မကော်စ ($\mathcal{O} = \{C, R, I, A\}$) ရ -&lt;ref name=&quot;studer&quot;&gt;{{cite journal |last=Studer |first=R. |author2=Benjamins, V. R. |author3=Fensel, D. |title=Knowledge engineering: Principles and methods |journal=Data &amp; Knowledge Engineering |volume=25 |issue=1-2 |pages=161-197 |year=1998}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး လဒက်ပတန် သဇိုင် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ (Ontology Components)
|-
! လဒက်ပတန်
! အဓိပ္ပါယ် (Definition)
! ဥပမာ (Example in University Domain)
|-
| '''ကဏ္ဍဂကောံ (Classes / Concepts)'''
| ဂကောံ ဟွံသေင်မ္ဂး အမျိုးအစား အရာဝတ္ထု တအ် မပါ်လဝ်။
| ကွးဘာ (Student), အစာ (Professor), တန်ဗတောန် (Course)
|-
| '''အရာဝတ္ထု (Instances / Individuals)'''
| အရာဝတ္ထု ဇေတ်တ် မပါလုပ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍဂကောံ မွဲမွဲ။
| &quot;မာံသိုက်ဇီ&quot; (instance of ကွးဘာ)
|-
| '''အင်္ဂလက္သဏ် (Attributes / Properties)'''
| ဒေတာ ဟွံသေင်မ္ဂး ၚုဟ်မး မဆက်စပ် ကု ကဏ္ဍဂကောံ မွဲ။
| ယၟု (Name), အာယုက် (Age), စၟတ်ကွးဘာ (Student ID)
|-
| '''ပရေင်ဆက်စပ် (Relations / Roles)'''
| ဗီုလဵု ကဏ္ဍဂကောံ ၜါ ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ်။
| ကွးဘာ &quot;တိုန်ဗတောန်&quot; (attends) တန်ဗတောန်
|}

သာ်ဂှ် ဟွံသေင် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ တအ် နွံကဵု '''စၞောန် ဥပဒေသ (Axioms)''' ကီု ရ။ ဥပမာ - &quot;ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ တိုန်ဗတောန် တန်ဗတောန် မ္ဂး၊ မၞိဟ် ဂှ် ဒးဒှ် ကွးဘာ ရောင်&quot;။ စၞောန် တအ်ဏအ် ကဵု အခေါင် ကု စက် ညံင်ဂွံ ချပ် (Reasoning) ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် တင်ဂၞင် တၟိ မာန် ရ။

== ၄။ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ကေုာံ သဳအိုရဳ သေမာန်တစ် ဝေပ် (Ontology and Semantic Web Theory) ==
အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဝွံ ဒှ် ကောန်တၟအ် သဇိုင် သွက် [[သေမာန်တစ် ဝေပ်]] (Semantic Web) မဒှ် လညာတ် ဝေပ် ၃.၀ (Web 3.0) ညးမခၞံဗဒှ် ဝေပ် တေမ် ဗာနာ-လဳ (Tim Berners-Lee) ရ။&lt;ref name=&quot;bernerslee&quot;&gt;{{cite journal |last=Berners-Lee |first=T. |author2=Hendler, J. |author3=Lassila, O. |title=The Semantic Web |url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_2001-05_284_5/page/34 |journal=Scientific American |volume=284 |issue=5 |pages=34-43 |year=2001}}&lt;/ref&gt;

ဝေပ် ဓမ္မတာ (Web 1.0 / 2.0) လၟုဟ် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် သွက် မၞိဟ် ဂွံ ဗှ် (HTML) ရ။ ကောန်ပျူတာ တအ် ဟွံကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် လိက် ပ္ဍဲ မုက်ဝေပ် တအ် ရ။ လညာတ် သေမာန်တစ် ဝေပ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကၠောန်ဗဒှ် ညံင် အင်တာနက် အလုံအိုတ်သီု ဂွံ ဒှ် လဒက်ပတန် ဒေတာቤစ် မွဲ (Global Database) မာန် ရ။ 

ပ္ဍဲကဵု သေမာန်တစ် ဝေပ်၊ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဂှ် ဒှ် သၞောတ် မကဵု အဓိပ္ပါယ် တုဲ၊ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ကောန်ပျူတာ နူကဵု ကမ္ပဏဳ တၞဟ်ခြာ တအ် ဂွံ မျှဝေ ကေုာံ ကၠိုဟ်ခၠင် ဒေတာ ရေင်သကအ် (Interoperability) လောဲသွာ ရ။ 

== ၅။ အရေဝ်ဘာသာ ဝေပ် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ (Web Ontology Language - OWL) ==
သွက်ဂွံ ချူ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ပ္ဍဲ ကောန်ပျူတာ ဂှ်၊ ဂကောံ W3C ခၞံဗဒှ် လဝ် အရေဝ်ဘာသာ ပရဝ်ဂရာမ် တၟေင် မကော်စ [[အရေဝ်ဘာသာ ဝေပ် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ]] (OWL) ရ။ OWL ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ဒေတာ လဒက်ပတန် သဇိုင် [[အာရ်ဒဳအက်ဖ်]] (RDF - Resource Description Framework) ရ။&lt;ref name=&quot;baader&quot;&gt;{{cite book |last=Baader |first=F. |author2=Horrocks, I. |author3=Sattler, U. |title=Description Logics as Ontology Languages for the Semantic Web |publisher=Springer |year=2005 |pages=228-248}}&lt;/ref&gt;

RDF ဂှ် တွံ ပရူ ဒေတာ နကဵု လဒက်ပတန် ပိ ကဏ္ဍ (Triples: Subject - Predicate - Object) ရ။ 
ဥပမာ: `(မာံသိုက်ဇီ) -&gt; [တိုန်ဗတောန်] -&gt; (သင်္ချာ တန်သၠုင်)` ။

OWL ဂှ် ထပ် စုတ် ကဵု အစောံသတ္တိ ယုတ္တိဗေဒ (Logic) လတူ RDF မာန် ရ။ ဥပမာ၊ OWL မာန် တွံ ဒဒှ်ရ &quot;အစာ&quot; ကဵု &quot;ကွးဘာ&quot; ဂှ် ဒှ် ဂကောံ မဟွံတုပ် ရေင်သကအ် (Disjoint classes) ရ။ ယဝ်ရ ဒေတာ မွဲ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် မွဲ ဒှ် သီု အစာ သီု ကွးဘာ မ္ဂး၊ စက် တွက်ဂၞန် (Reasoner) ဂှ် တီ ဒဒှ်ရ ဒေတာ ဏအ် မှာ ဒၟံင် ရ။

== ၆။ လွပ် ပ္ဍဲ ဉာဏ်စက် ကေုာံ လဒက်ပတန် ဒေတာ (Applications in AI and Data Structure) ==
ပ္ဍဲကဵု သုတေသန [[ဉာဏ်စက်]] ခေတ်တၟိ ဏအ်၊ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် [[ဂရပ် ပညာ]] (Knowledge Graphs) ရ။

ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု ဂူဂယ် (Google) တအ် စကာ ဂရပ် ပညာ မဒုင်သဇိုင် လတူ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ သွက်ဂွံ ပခိုဟ် ပတိုန် ပရေင်ဂၠာဲ (Search Engine) ဍေဟ်တအ် ရ။ ကာလ ပိုယ် ဂၠာဲ ယၟု &quot;အာလ်ဗတ် အာင်သတာင်&quot; မ္ဂး၊ ဂူဂယ် ဟွံဂၠာဲ ဆ မလိက် ဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် တီ ဒဒှ်ရ အာင်သတာင် ဝွံ ဒှ် &quot;မၞိဟ်&quot; မွဲ၊ ဒှ် &quot;အစာ ရူပဗေဒ&quot;၊ ကေုာံ &quot;ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဂျာမနဳ&quot; ရောင် ဂှ် နူကဵု အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဍေဟ်တအ် ရ။ 

သာ်ဂှ် ဟွံသေင် ဉာဏ်စက် မပ္တံကဵု စက် ကၠာဲဘာသာ (NLP) တအ် လေဝ် စကာ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် အရေဝ် (Context) ကာလ မလိက် မွဲ နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ၜါ သာ် မာန် ရ။

== ၇။ လွပ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ဇဳဝ ကေုာံ ဂဥုဲ (Applications in Biology and Medicine) ==
ကဏ္ဍ မစကာ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ လှဲလး အိုတ် ကေုာံ အံင်ဇၞး အိုတ် မွဲ ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ဘာသာရပ် ဇဳဝဗေဒ (Biology) ကေုာံ ပညာဂဥုဲ (Medicine) ရ။ 

* '''အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဂျီဗဳဇ (Gene Ontology - GO):''' ဒှ် ပရေင်ကမၠောန် မစၟတ်သမ္တီ ယၟု ကေုာံ ကမၠောန် ဗီုပြင် ဂျီဗဳဇ (Genes) တအ် အလုံ မွဲ ဂၠးတိ ရ။ ယဝ်ရ GO ဟွံမဲ မ္ဂး၊ တၠပညာ နူကဵု တက္ကသိုလ် တၞဟ်ခြာ တအ် စကာ ယၟု တၞဟ်ခြာ သွက် ဂျီ မွဲ ဓဝ် တုဲ၊ ပရေင်သုတေသန ထုဲထံင် အာ မာန် ရ။
* '''SNOMED CT:''' ဒှ် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ပညာဂဥုဲ ဇၞော်အိုတ် မွဲ မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ယၟု ယဲ သီုဖအိုတ်၊ ဂဥုဲ သီုဖအိုတ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ဍေဟ်တအ် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ သၞောတ် မှတ်တမ်း ယဲ ဒဳဂျဳတေဝ် (Electronic Health Records) ရ။

== ၈။ ပရေင်ဖန်ဇန် ကေုာံ နဲကဲ ကၠောန်ဗဒှ် (Engineering and Creation Methods) ==
ပရေင်ခၞံဗဒှ် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ (Ontology Engineering) ဝွံ ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် မဇြိုင်သန် မွဲ ရ။ ဍေဟ် နွံပၟိက် ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ တၠပညာ ဘာသာရပ် (Domain experts) ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ သပ်ဝလ် တအ် ရ။

သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဍေဟ်ဂှ်၊ ညးတအ် စကာ သပ်ဝလ် တၟေင် မပ္တံကဵု '''Protégé''' (ပရဝ်တဳဂျေ) မဒှ် သပ်ဝလ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု တက္ကသိုလ် သတန်းဖိုဒ် (Stanford University) ရ။ ပ္ဍဲ သပ်ဝလ် ဏအ်၊ ညးလွပ် တအ် မာန် ဖန်ဗဒှ် ကဏ္ဍဂကောံ (Classes)၊ စွံ ပရေင်ဆက်စပ်၊ တုဲ ဍေဟ် ပတိတ် ကဵု လိက်ကုတ် OWL အလဵုအလဵု ရ။ လၟေင်ကမၠောန် ခၞံဗဒှ် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဂှ် ဒးတတ်အာ ကဆံင် မပ္တံကဵု ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ပၟိက်၊ ပရေင်ဖန်ဇန် လညာတ်၊ ကေုာံ ပရေင်စမ်ၜတ် ယုတ္တိ ရ။

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပြသၞာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Challenges and Analytical Problems) ==
ၜိုန်ရ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ နွံကဵု ဖဵု ဇၞော် ကီုလေဝ်၊ သွက်ဂွံ စကာ ဍေဟ် လတူ ဂၠးတိ ဍာံပြ ဂှ် နွံကဵု တင်ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -
1. '''ပရေင်ပံင်ကောံ (Ontology Alignment):''' ကမ္ပဏဳ မွဲ ဖန်ဗဒှ် လဝ် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ မွဲ၊ ကမ္ပဏဳ တၞဟ် မွဲ ဖန်ဗဒှ် လဝ် မွဲ ပၠန်။ ကာလ မိက်ဂွံ ပံင်ကောံ ဍေဟ်တအ် (Data integration) မ္ဂး၊ စက် တအ် ဝါတ်ဂါတ် ပ္ဍဲ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ အရာ မတုပ် ရေင်သကအ် ရ။
2. '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ အခိင် (Evolution):''' ပညာ ဂၠးတိ ဝွံ ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် လၟိုန် အခိင် ရ။ (ဥပမာ - ဍုင် မွဲ ပါ်တိတ် အာ ၜါ ဍုင်)။ ဗီုလဵု ဂွံ ပလေဝ်ဒါန် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ဇၞော်ဇၞော် တအ် မဟွံမဲ ကဵု ပရေင်လီုလာ် လညာတ် တြေံ ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ သုတေသန မွဲ ရ။
3. '''ပရေင်သၠုင် ၚုဟ်မး (High Cost):''' သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ မခိုင်ကၠိုက် မွဲ ဂှ် ဒးစကာ အခိင် ကေုာံ သြန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Future and Development) ==
ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ်၊ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ ကဵု [[ဉာဏ်စက်]] ကဆံင်သၠုင် မပ္တံကဵု မဝ်ဒယ် အရေဝ်ဘာသာ ဇၞော် (Large Language Models - LLMs ဗီုကဵု ChatGPT) တအ် ပံင်ကောံ အာ ရေင်သကအ် ရောင်။&lt;ref name=&quot;noy&quot;&gt;{{cite journal |last=Noy |first=N. |author2=Gao, Y. |author3=Jain, A. |title=Industry-scale knowledge graphs: lessons and challenges |journal=Communications of the ACM |volume=62 |issue=8 |pages=36-43 |year=2019}}&lt;/ref&gt;

LLMs တအ်ဝွံ မာန် ဟီု အရေဝ် ညံင် မၞိဟ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ချူ ပတိတ် ပရိုင်မှာ (Hallucination) မာန် ရ ဟိုတ်နူ ဍေဟ်တအ် ဟွံမဲ ကဵု သဇိုင် ပညာ ယုတ္တိ (Logical grounding)။ အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ တအ် မာန် ပါလုပ် နဒဒှ် &quot;က္ဍဟ် ယုတ္တိ&quot; သွက် LLMs တအ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ တင်ဍာံပြ ကေုာံ ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင်ယောန်မှာ ဍေဟ်တအ် ရ။ လညာတ်ဏအ် ဂှ် ကော်စ Neuro-symbolic AI မဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ ကွန်ရက် ဉာဏ် (Deep Learning) ကေုာံ သၞောတ် စၞးပြု ပညာ (Ontologies) ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သေမာန်တစ် ဝေပ်]] (Semantic Web)
* [[ဂရပ် ပညာ]] (Knowledge Graph)
* [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence)
* [[အရေဝ်ဘာသာ ဝေပ် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Web Ontology Language - OWL)

{{Navbox
| name = Information Science
| title = သိပ္ပံ တင်ဂၞင် ကေုာံ စၞးပြု ပညာ (Information Science and Knowledge Representation)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဳအိုရဳ သဇိုင်
| list1 =
* [[အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Ontology)
* [[သေမာန်တစ် ဝေပ်]] (Semantic Web)
* [[ယုတ္တိဗေဒ]] (Logic)
| group2 = တေတ်နဝ်လဝ်ဂျဳ ကေုာံ ဒေတာ
| list2 =
* [[အရေဝ်ဘာသာ ဝေပ် အန်တဝ်လဝ်ဂျဳ]] (OWL)
* [[အာရ်ဒဳအက်ဖ်]] (RDF)
* [[ဂရပ် ပညာ]] (Knowledge Graph)
| group3 = ကဏ္ဍ မဆက်စပ်
| list3 =
* [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence)
* [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer Science)
* [[ဒဿနိကဗေဒ]] (Philosophy)
}}

[[Category:သိပ္ပံ တင်ဂၞင်]]
[[Category:ဉာဏ်စက်]]
[[Category:သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]]</text>
      <sha1>5zqmlrrcfv9zgx6uw8pclpwpnfwaa9s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗဳဇ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11482</id>
    <revision>
      <id>56658</id>
      <parentid>55895</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:35:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23991" sha1="bgxq7vb3ghvt2lkb86l2o2ws899wo5m" xml:space="preserve">'''ဗဳဇ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Gene'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ်စပ် [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology) ကေုာံ ပညာဗဳဇ (Genetics) မ္ဂး၊ ဒှ် ယူနေတ် သဇိုင် အဓိကအိုတ် သွက် ပရေင်အာဲကၟာဲ (Heredity) ပ္ဍဲကဵု သတ္တဝါ ဂျိုင်ဂျိုင် သီုဖအိုတ် ရ။ ဗဳဇ တအ်ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဓါတ် [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA) တုဲ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု တင်ဂၞင် အမိင် (Instructions) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် မဝ်လဳကျူ (Molecules) မကော်စ [[ပရဝ်တေန်]] (Proteins) ရ။ ပရဝ်တေန် တအ် ဏအ်ဝွံ ကၠောန် ကမၠောန် အဓိက ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု အင်္ဂလက္သဏ် (Traits) တၞဟ်ခြာ သတ္တဝါ တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;alberts&quot;&gt;{{cite book |last=Alberts |first=B. |author2=Johnson, A. |author3=Lewis, J. |author4=Raff, M. |author5=Roberts, K. |author6=Walter, P. |title=Molecular Biology of the Cell |edition=6th |publisher=Garland Science |year=2014 |pages=195-200}}&lt;/ref&gt;

ဇၟာပ်ဇၟာပ် သတ္တဝါ မပ္တံကဵု မၞိဟ်၊ တိရစ္ဆာန်၊ တၞံဆု ကေုာံ ဗက်တဳရဳယျာ တအ်ဂှ် နွံကဵု ဗဳဇ မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ မသုန်စှ်ော မာန် ရ။ ပ္ဍဲကဵု မၞိဟ် မ္ဂး ညးတအ် ခန့်မှန်း လဝ် ဒဒှ်ရ နွံ ဗဳဇ ၜိုတ် ၂၀,၀၀၀ စဵုကဵု ၂၅,၀၀၀ မ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဗဳဇ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် ဓါတု၊ လၟေင်ကမၠောန်၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:DNA_chemical_structure.svg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် ဓါတု သွက် ဒဳအေန်အေ (DNA) မဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ဗဳဇ ဂမၠိုင်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
နကဵု သၞောတ် သိပ္ပံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မ္ဂး &quot;ဗဳဇ&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ လၟေင် မလိက် (Sequence) ပ္ဍဲ လတူ တၞုင် ဒဳအေန်အေ ဟွံသေင်မ္ဂး [[အာရ်အေန်အေ]] (RNA) မနွံကဵု တင်ဂၞင် သွက်ဂွံ ပတိတ် မဝ်လဳကျူ မွဲမွဲ ရ။ 

ဗဳဇ တအ်ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ လတူ လဒက်ပတန် မကော်စ [[ခရဝ်မဝ်ဇုမ်]] (Chromosome) ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကလာပ်ရုပ် (Cell) သတ္တဝါ တအ် နွံကဵု နျူကလဳယပ် (Nucleus) မဒှ် ဒၞာဲ မသီသိပ် လဝ် ခရဝ်မဝ်ဇုမ် တအ် ရ။ ဗဳဇ ဏအ်ဝွံ ဒှ် အရာ မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အင်္ဂလက္သဏ် မၞိဟ် ဥပမာ - အသာ် မတ်၊ အသာ် သော်၊ ဇမၠိင် သမၠုင်၊ ကေုာံ ယဲဘဲ လ္ၚဵု တအ် ရ။ 

ဗဳဇ တအ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကဵု &quot;ပြကိုဟ် မဖျိန် စၞစ&quot; (Recipe book) မွဲ ကီု ရ။ ယဝ်ရ ပိုယ် မိက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် မွဲမွဲ პ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် မ္ဂး၊ ကလာပ်ရုပ် တအ် ဒးဗှ် လိက် နူကဵု ဗဳဇ တအ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် ပရဝ်တေန် မကိတ်ညဳ ကု ကမၠောန် ဂှ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Discovery) ==
လညာတ် ပရူ ပရေင်အာဲကၟာဲ ဂှ် နွံကၠုင် လဝ် ဗွဲမလအ်လ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် ဗဳဇ နကဵု သၞောတ် သိပ္ပံ ဂှ် စကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ရ။ 

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၅ ဂှ်၊ ခမဳ ဘာသာ ခရေတ် မနွံယၟု [[ဂရဳဂဝ် မေန်ဒယ်]] (Gregor Mendel) လ္ၚတ် စမ်ၜတ် လဝ် တၞံ ဗရာတ် (Pea plants) တုဲ ညးတေအ် ဂၠာဲ ဆဵု သၞောဝ် ပရေင်အာဲကၟာဲ ရ။ မေန်ဒယ် ဟီုတွံလဝ် ဒဒှ်ရ အင်္ဂလက္သဏ် တအ်ဝွံ ပြံင်ကၠောအ် အာ နူ မိမ ဇရေင် ကောန်ဇာတ် နကဵု ယူနေတ် တၞဟ်ခြာ မွဲ ရ (ပ္ဍဲ အခိင်ဂှ် ညးတေအ် ကော်စ &quot;Factors&quot;)။&lt;ref name=&quot;mendel&quot;&gt;{{cite journal |last=Mendel |first=G. |title=Versuche über Pflanzen-Hybriden |journal=Verhandlungen des naturforschenden Vereines in Brünn |volume=4 |pages=3-47 |year=1866}}&lt;/ref&gt;

ဝေါဟာရ &quot;Gene&quot; (ဗဳဇ) ဂှ် မၞိဟ် မဖန်ဗဒှ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဂှ် ဒှ် တၠပညာ ဇဳဝဗေဒ ဒိန်မက် [[ဝဳလ်ဟေမ် ဂျဝ်ဟာန်သေန်]] (Wilhelm Johannsen) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၉ ရ။ 

ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဗဳဇ ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၃ အခိင် တၠပညာ [[ဘာသာရပ်စပ် ဝပ်သေန်]] (James Watson) ကဵု [[ဖရန်စစ် ကရစ်]] (Francis Crick) တအ် မဂၠာဲ ဆဵု လဒက်ပတန် ထာင်ၜါ (Double helix structure) သွက် ဒဳအေန်အေ ရ။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဏအ်ဝွံ ပံက် ကဵု ဂၠံင် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ဗီုလဵု ဗဳဇ တအ် တန်သိပ် ကေုာံ ကၠောအ် တင်ဂၞင် ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ဓါတု ကေုာံ ဒဳအေန်အေ (Chemical Structure and DNA) ==
ဗဳဇ တအ်ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု မဝ်လဳကျူ ဒဳအေန်အေ ရ။ ဒဳအေန်အေ (Deoxyribonucleic acid) ဝွံ နွံကဵု လဒက်ပတန် ထာင်ၜါ မတုပ် ညံင် ကၞိန် (Ladder) မဝိုင် ဂေတ် ဒၟံင် ရ။

လဒက်ပတန် သဇိုင် အဓိက သွက် ဒဳအေန်အေ ဂှ် ကော်စ နျူကလဳအဝ်တိုက် (Nucleotides) တုဲ ဍေဟ် နွံကဵု ဓါတ် ဗေ့စ် (Nitrogenous bases) ပန် သာ် -
# [[အေဒဳနဳန်]] (Adenine - A)
# [[တိုင်မဳန်]] (Thymine - T)
# [[သဳတဝ်သဳန်]] (Cytosine - C)
# [[ဂွါနဳန်]] (Guanine - G)

ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် ထာင်ၜါ ဏအ်၊ ဓါတ် ဗေ့စ် တအ် ဆက်စပ် ရေင်သကအ် နကဵု သၞောဝ် ချိုတ်ပၠိုတ် မွဲ: '''A ဂှ် ဆက် ကဵု T လၟိုန်''' တုဲ '''C ဂှ် ဆက် ကဵု G လၟိုန်''' ရ။ လၟေင် မလိက် (Sequence) အကြာ A, T, C, G တအ် ဏအ်ဂှ် ဒှ် အရာ မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် တင်ဂၞင် ဗဳဇ ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် ဓါတ် သဇိုင် ပ္ဍဲ ဒဳအေန်အေ ကေုာံ အာရ်အေန်အေ
|-
! ဓါတ် ဗေ့စ် (Base)
! သင်္ကေတ
! သဘာဝ ဆက်စပ် ပ္ဍဲ DNA
! သဘာဝ ဆက်စပ် ပ္ဍဲ RNA
|-
| Adenine (အေဒဳနဳန်)
| A
| ဆက်စပ် ကဵု T
| ဆက်စပ် ကဵု U
|-
| Thymine (တိုင်မဳန်)
| T
| ဆက်စပ် ကဵု A
| ဟွံမဲ (ပြံင် အာ U)
|-
| Cytosine (သဳတဝ်သဳန်)
| C
| ဆက်စပ် ကဵု G
| ဆက်စပ် ကဵု G
|-
| Guanine (ဂွါနဳန်)
| G
| ဆက်စပ် ကဵု C
| ဆက်စပ် ကဵု C
|-
| [[ယူရာသဳလ်]] (Uracil)
| U
| ဟွံမဲ 
| ဆက်စပ် ကဵု A
|}

== ၄။ လၟေင်ကမၠောန် ပတိတ် ပရဝ်တေန် (Gene Expression and Central Dogma) ==
ဗီုလဵု ဗဳဇ မွဲ ပြံင်လှာဲ နူကဵု တင်ဂၞင် ဒှ် အာ ပရဝ်တေန် ဂှ် ညးကော်စ ဒေါက်မာ ဗဟဵု (Central Dogma of Molecular Biology) ရ။ လၟေင်ကမၠောန် ဏအ် နွံ ၜါ ကဆံင် အဓိက:

=== ၄.၁။ ပရေင်ကပ်ပဳ (Transcription) ===
ပ္ဍဲကဵု ကဆံင် ဏအ်၊ တင်ဂၞင် နူကဵု ဒဳအေန်အေ ပ္ဍဲ နျူကလဳယပ် ဂှ် ဒးဒုင် ကပ်ပဳ ကေတ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် မဝ်လဳကျူ တၟိ မကော်စ 메စင်ဂျာ အာရ်အေန်အေ (Messenger RNA - mRNA) ရ။ ပ္ဍဲ အာရ်အေန်အေ ဂှ် ဓါတ် Thymine (T) ဟွံမဲ တုဲ ဍေဟ် စကာ Uracil (U) စၞး ရ။

=== ၄.၂။ ပရေင်ကၠာဲဘာသာ (Translation) ===
မဝ်လဳကျူ mRNA ဏအ် တိတ် အာ နူ နျူကလဳယပ် တုဲ စိုပ် အာ ဇရေင် [[ရဳဗဝ်ဇုမ်]] (Ribosome) ရ။ ရဳဗဝ်ဇုမ် ဂှ် ဗှ် ကေတ် လၟေင် မလိက် ပ္ဍဲ mRNA ဂှ် နကဵု လၟေင် ပိ မ (Codon) တုဲ ပံင်ကောံ စုတ် [[အမဳနဝ် အက်သေတ်]] (Amino acids) ညံင်ဂွံ ဒှ် လၟေင် ပရဝ်တေန် ဇမၠိင် မွဲ ရ။ ပရဝ်တေန် ဏအ် ဂှ်ရ ဒှ် အရာ မကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ပိုယ် အလုံအိုတ်သီု ရ။&lt;ref name=&quot;crick&quot;&gt;{{cite journal |last=Crick |first=F. |title=Central Dogma of Molecular Biology |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1970-08-08_227_5258/page/561 |journal=Nature |volume=227 |issue=5258 |pages=561-563 |year=1970}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ သဘာဝ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ (Genetic Mutation) ==
[[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ]] (Mutation) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ယောန်မှာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပြံင်လှာဲ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု လၟေင် မလိက် ဒဳအေန်အေ ရ။ 

ဟိုတ် မကတဵုဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ ဂှ် မာန် ကၠုင် နူ:
* ပရေင်ယောန်မှာ ပ္ဍဲ အခိင် ကလာပ်ရုပ် ပါ်ကရေက် (DNA replication errors)။
* ဟိုတ်နူ ပွဳပွူ မပ္တံကဵု ဓါတ်လျး ဓာတ်ရောင်ခြည် (Radiation) ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတုဗေဒ အန္တရာယ် (Mutagens)။

ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ ဝွံ လဆောဝ်မ္ဂး ကဵု အန္တရာယ် (ဥပမာ - ကတဵုဒှ် ယဲ [[ကေန်သာ]] (Cancer))၊ လဆောဝ်မ္ဂး ဟွံမဲ ကဵု ဖဵု၊ တုဲ လဆောဝ်မ္ဂး ကဵု ဖဵုခိုဟ် သွက်ဂွံ ပဒတဴ ပ္ဍဲ ပွဳပွူ သဘာဝ တၟိ မာန် ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ်ဝွံ ဒှ် တမ်မူလ သွက် [[သဳအိုရဳ]] ဇၞော်မောဝ် သတ္တဝါ (Evolution) ရ။

== ၆။ ပရေင်အာဲကၟာဲ ကေုာံ ဥပဒေသ မေန်ဒယ် (Heredity and Mendelian Inheritance) ==
ဗဳဇ တအ်ဝွံ ပြံင်ကၠောအ် အာ နူ မိမ ဇရေင် ကောန်ဇာတ် နကဵု လၟေင် ပရေင်အာဲကၟာဲ ရ။ ဇၟာပ် မၞိဟ် မွဲ နွံကဵု ခရဝ်မဝ်ဇုမ် ၂၃ ဇုံ (သီုဖအိုတ် ၄၆ မ) တုဲ၊ မွဲ လပါ် ဂှ် ကၠုင် နူ မိ၊ မွဲ လပါ် ဂှ် ကၠုင် နူ မ ရ။

ဗဳဇ ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ နွံကဵု ဗီုပြင် တၞဟ်ခြာ မကော်စ [[အာလဳလ်]] (Alleles) ရ။ အာလဳလ် တအ်ဏအ် ပါ်လဝ်:
* '''အာလဳလ် ဓလီု (Dominant allele):''' ယဝ်ရ နွံ ဆ မွဲ မ ကီုလေဝ်၊ အင်္ဂလက္သဏ် ဍေဟ် ကတဵုဒှ် ပြာကတ် ကၠုင် ရ။
* '''အာလဳလ် ကမၠက် (Recessive allele):''' သွက်ဂွံ ပြာကတ် ကၠုင် ဂှ်၊ ဒးနွံ အာလဳလ် ကမၠက် ၜါ မ မတုပ် ရေင်သကအ် နူ မိ သီု မ ရ။

လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ တွက်ဂၞန် အခေါင် ကတဵုဒှ် (Probability) ယဲ အာဲကၟာဲ မပ္တံကဵု ယဲ ဆီ ဟွံစဲ (Hemophilia) ဟွံသေင်မ္ဂး အသာ် မတ် ကောန်ၚာ် တအ် ရ။

== ၇။ ဂျဳနီု ကေုာံ လၟိဟ် ဗဳဇ (Genome and Gene Quantity) ==
[[ဂျဳနီု]] (Genome) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တင်ဂၞင် ဗဳဇ အလုံအိုတ်သီု မနွံ ပ္ဍဲကဵု သတ္တဝါ မွဲ ရ။ 

ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၃ ဂှ်၊ ပရေင်ကမၠောန် ဂျဳနီု မၞိဟ် (Human Genome Project) အလုံဂၠးတိ စိုပ် အာ တိုင်ပ္ကဴ တုဲ ညးတအ် ဗှ် ကေတ် လၟေင် မလိက် ဒဳအေန်အေ အလုံအိုတ်သီု မနွံ ၃ ဘဳလဳယာန် မ ပ္ဍဲ မၞိဟ် ဂွံ အံင်ဇၞး အာ ရ။&lt;ref name=&quot;hgp&quot;&gt;{{cite journal |last=Lander |first=E. S. |author2=et al. |title=Initial sequencing and analysis of the human genome |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-02-15_409_6822/page/860 |journal=Nature |volume=409 |issue=6822 |pages=860-921 |year=2001}}&lt;/ref&gt;

အရာ မဟွံထေင်လဝ် မွဲဂှ်၊ ဗဳဇ မပတိတ် ပရဝ်တေန် ဇေတ်တ် ပ္ဍဲ မၞိဟ် ဂှ် နွံ ဆ ၜိုတ် ၂% ဓဝ် ပ္ဍဲ လၟေင် ဂျဳနီု သီုဖအိုတ် ရ။ အရာ မသှ်ေ ဒၟံင် ၉၈% ဂှ် ညးကော်စ &quot;ဒဳအေန်အေ ဟွံမဲ ကုတ်&quot; (Non-coding DNA) ဆဂး လၟုဟ် တၠပညာ တအ် ဂၠာဲ ဆဵု ဒဒှ်ရ ဍေဟ်တအ် နွံ ကမၠောန် သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဖန်ဇန် လၟေင်ကမၠောန် ဗဳဇ ဇေတ်တ် တအ် ရ။

== ၈။ ကွတ်ပညာ ဗဳဇ ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် (Genetic Engineering and Therapy) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ကွတ်ပညာ [[ပညာ ကောန်ပျူတာ ဗဳဇ]] (Genetic engineering) ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ဗွဲမလောန် ရ။ 

ကွတ်ပညာ မပြာကတ် အိုတ် လၟုဟ် ဂှ် ဒှ် [[သၞောတ် ခရစ်သပါ]] (CRISPR-Cas9) မဒှ် ကိရိယာ သွက်ဂွံ ကုတ် ကေုာံ ပလေဝ်ဒါန် ဒဳအေန်အေ နကဵု ပရေင်ချိုတ်ပၠိုတ် ဗွဲမသၠုင် ရ။ ကွတ်ပညာ ဏအ်ဝွံ ကဵု အခေါင် ကု အစာသဝ် တအ် သွက်ဂွံ:
* လွဳလွတ် ယဲဘဲ အာဲကၟာဲ (Gene therapy) နကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ ယောန်မှာ။
* ဖန်ဗဒှ် တၞံဆု ကေုာံ သြောအ် မဒစးဒုင် ယဲ ကေုာံ ရာသဳဥတု (GMOs)။
* ဖန်ဗဒှ် တိရစ္ဆာန် မပ္တံကဵု စၟ မဟွံမာန် ကၠောအ် ယဲ ဇကေပ် (Malaria resistance)။

== ၉။ ဗဳဇ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သတ္တဝါ (Genes and Evolution) ==
ဗဳဇ တအ်ဝွံ ဒှ် မော်တာ (Motor) အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သတ္တဝါ (Evolution) ရ။ လညာတ် သင်္ချာ ဗဳဇ ဂကောံ (Population genetics) သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုလဵု လၟိဟ် အလန် ဗဳဇ ပြံင်လှာဲ (Allele frequencies) တအ် ပြံင်လှာဲ အာ ပ္ဍဲ အခိင် ကာလ မွဲ ရ။

ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ (Mutation) ဂှ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု အင်္ဂလက္သဏ် တၟိ တၟိ ရ။ သတ္တဝါ မနွံကဵု အင်္ဂလက္သဏ် မကိတ်ညဳ ကု ပွဳပွူ သဘာဝ ဂၠိုင်အိုတ် ဂှ် မာန် ဂျိုင်သှ်ေ ကေုာံ မိတ်ဆက် ကလိဂွံ ကောန်ဇာတ် ဂၠိုင်အိုတ် (Natural selection) ရ။ ဥပမာ - ဟိုတ်နူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ၊ ဗက်တဳရဳယျာ တအ် မာန် ဒစးဒုင် ဂဥုဲ (Antibiotic resistance) မဒှ် ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ လၟုဟ် ရ။

== ၁၀။ ပြသၞာ စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ အနာဂတ် (Ethical Issues and Future) ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်ပညာ ဗဳဇ ဏအ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပြသၞာ စိုတ်ဓါတ် (Ethics) ဗွဲမဂၠိုင် ရ: &lt;ref name=&quot;sandell&quot;&gt;{{cite book |last=Sandel |first=M. J. |title=The Case against Perfection: Ethics in the Age of Genetic Engineering |publisher=Harvard University Press |year=2007 |pages=25-30}}&lt;/ref&gt;

# '''ကောန်ၚာ် ဖန်ဇန် (Designer Babies):''' ယဝ်ရ ပိုယ် မာန် ပလေဝ်ဒါန် ဗဳဇ ကောန်ၚာ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံသၠးဂၠံဂဝ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် သ္ဒး ဒှ် ဆ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ သၟး ဟာ? ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံ သၠုင် ပတိုန် ဉာဏ် ကေုာံ ရုပ်သာ် ဟာ? အရာဏအ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင်ပါ်ခြာ ကဆံင် မၞိဟ် မာန် ရ။
# '''ပရေင်စဵုဒၞာ တင်ဂၞင် (Genetic Privacy):''' ကမ္ပဏဳ မစမ်ၜတ် ဒဳအေန်အေ တအ် နွံကဵု တင်ဂၞင် ဒဳအေန်အေ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင်။ တင်ဂၞင် ဏအ် ယဝ်ရ စိုပ် အာ တဲ ကမ္ပဏဳ အာမခံ ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် မာန် ရုဲစှ် မၞိဟ် နကဵု ဗဳဇ (Genetic discrimination) မာန် ရ။
# '''သဘာဝ ပွဳပွူ (Ecological Impact):''' ပရေင်ဗလး သတ္တဝါ မပလေဝ်လဝ် ဗဳဇ (GMOs) ပ္ဍဲ ပွဳပွူ သဘာဝ ဂှ် မာန် ပလီုပလာ် သၞောတ် ဂေဟဗေဒ (Ecosystem) မာန် ရ။

အနာဂတ် ပညာ ဗဳဇ ဝွံ နွံကဵု အစောံသတ္တိ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲဘဲ အလုံအိုတ်သီု ကေုာံ ပခိုဟ် ပတိုန် ဘဝ ကောန်မၞိဟ်၊ ဆဂး ဍေဟ် နွံပၟိက် ဒၟံင် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် စိုတ်ဓါတ် မခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA)
* [[ခရဝ်မဝ်ဇုမ်]] (Chromosome)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ]] (Mutation)

{{Navbox
| name = Biology
| title = ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ပညာဗဳဇ (Biology and Genetics)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လဒက်ပတန် အဓိက
| list1 =
* [[ဗဳဇ]] (Gene)
* [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA)
* [[အာရ်အေန်အေ]] (RNA)
* [[ခရဝ်မဝ်ဇုမ်]] (Chromosome)
| group2 = လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ သဘာဝ
| list2 =
* [[ပရေင်အာဲကၟာဲ]] (Heredity)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ]] (Mutation)
* [[ပရဝ်တေန်]] (Protein)
* [[သဘာဝ မရုဲစှ်]] (Natural selection)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[ပညာ ကောန်ပျူတာ ဗဳဇ]] (Genetic engineering)
* [[သၞောတ် ခရစ်သပါ]] (CRISPR)
* [[ဂျဳနီု]] (Genome)
}}

[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ပညာ ဗဳဇ]]
[[Category:ဒဳအေန်အေ]]</text>
      <sha1>bgxq7vb3ghvt2lkb86l2o2ws899wo5m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပြဝေဏဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11488</id>
    <revision>
      <id>56585</id>
      <parentid>55907</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:55:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20663" sha1="nmr7kioc2r7op8xjh4i2dceg9572gtd" xml:space="preserve">'''ပြဝေဏဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Tradition'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခိုက်အလိုက်၊ ပတှ်ေ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် မကၠောန်ပ ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဇုဇဗဴလ တုဲ မဆက် တြးပတိတ် (Transmitted) ကဵု အဆက် ကောန်စဴ ကောန်စေက် တအ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကူ မွဲမွဲ ရ။ ပြဝေဏဳ ဝွံ နွံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ ကေုာံ သင်္ကေတ အဓိပ္ပါယ် မဇြိုဟ်နက် တုဲ၊ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ဓဝ်သၟဟ်သၟန် ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Identity) သွက် ဂကောံမၞိဟ် တအ် ရ။ ၜိုန်ရ ပြဝေဏဳ တအ် တန်တဴ ကၠုင် နူ အတိတ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ်တအ် ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် အာ အတိုင် အကာဲအရာ ခေတ်ကာလ မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;shils&quot;&gt;{{cite book |last=Shils |first=E. |title=Tradition |publisher=University of Chicago Press |year=1981 |pages=12-15}}&lt;/ref&gt;

ပြဝေဏဳ ဝွံ ပါလုပ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကဏ္ဍ ဘဝ ကောန်မၞိဟ် တအ် မပ္တံကဵု သဘင် ကၞာ၊ ပရေင်ဘာသာ၊ အခိုက် ကၠောန် သ္ၚိကၟိန်၊ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် တအ် ရ。 လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပြဝေဏဳ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်မၞိဟ်၊ [[သဳအိုရဳ]] (Theory)၊ ကေုာံ ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Loy_Krathong_Festival_in_Thailand.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သဘင် လံင်က္ၜင် (Loy Krathong) မဒှ် ပြဝေဏဳ ကေုာံ ယေန်သၞာင် မပြာကတ် ပ္ဍဲ ရးအာရှအဂၞဲ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ပြဝေဏဳ&quot; ပ္ဍဲ ဘာသာမန် ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ပါဠိ (Pali) မကော်စ &quot;ပဝေဏဳ&quot; (Paveṇī) မဂွံအဓိပ္ပါယ် အဆက်အစပ် ဟွံသေင်မ္ဂး အခိုက်အလိုက် မဆက်ကၠုင် ရ။ ပ္ဍဲ ဘာသာ အင်္ဂလိက် ဝေါဟာရ &quot;Tradition&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် လေတ္တေန် (Latin) &quot;tradere&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပရေင်အပ်ပြာပ် (To hand over) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ကဵု ပလံင် ရ။

နကဵု သၞောတ် ပညာ ပရေင်မၞိဟ် (Sociology) မ္ဂး၊ ပြဝေဏဳ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အရာ မဆေင်ကဵု [[ယေန်သၞာင်]] (Culture) မဒးဒုင် အပ်ပြာပ် လဝ် နူကဵု အတိတ် ရ။ ဆဂး အရာ သီုဖအိုတ် မကၠောန် ကၠုင် နူ အတိတ် ဂှ် ဟွံဒှ် ပြဝေဏဳ ဖအိုတ် ရ။ အရာ မဒှ် ပြဝေဏဳ ဇေတ်တ် ဂှ် ဒးနွံ ကဵု တင်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ၚုဟ်မး သွက် မၞိဟ် ခေတ် လၟုဟ် တအ် သွက်ဂွံ ဆက် မင်မဲ အာ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (History and Evolution) ==
လညာတ် ပြဝေဏဳ ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် မွဲစွံ ကု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဂကောံမၞိဟ် (Human societies) တအ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ တေအ်၊ ဂကောံမၞိဟ် တအ် စကာ ပြဝေဏဳ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် သၞောတ်ဝ်၊ သွက်ဂွံ တီ ဝင် ဇုဇဗဴလ၊ ကေုာံ သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ သဘာဝ တအ် ရ။

ပြဝေဏဳ ဝွံ ဟွံသေင် အရာ မတန်တဴ လှိုဟ် ဒၟံင် မွဲ ဒၞာဲ (Static)၊ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ (Evolve) အာ လၟိုန် အခိင် ကာလ အကာဲအရာ မၞိဟ် တအ် ပြံင်လှာဲ ရ။ ဥပမာ - ပြဝေဏဳ လိက်ပတ် မန် ပ္ဍဲ ခေတ် ဗုကာံ ကဵု ခေတ် ဟံသာဝတဳ ဂှ် နွံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ အတိုင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ဂကူ တၞဟ် တအ် ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပြဝေဏဳ ဂှ် ဒှ် လမျီု ယေန်သၞာင် မချဳဓရာင် ဒၟံင် ရ။

== ၃။ သဘဴဓရ် ကေုာံ ဂကူ ပြဝေဏဳ နာနာ (Concepts and Types of Tradition) ==
ပြဝေဏဳ ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် နာနာ သာ် မဆက်စပ် ကု ပွဳပွူ မၞိဟ် တအ် ရ။ တၠပညာ တအ် ပါ်လဝ် ဂကူ ပြဝေဏဳ ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ဂကူ ပြဝေဏဳ အဓိက ဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ ပြဝေဏဳ
! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ သဘာဝ
! ဥပမာ ပရေင်ကၠောန်ပ
|-
| '''ပြဝေဏဳ ဘာသာ (Religious Tradition)'''
| ဒှ် အခိုက် ကေုာံ ပတှ်ေ မဆက်စပ် ကု ဓမ္မ ကေုာံ ကျာ်တြဲ မမင်မဲ လဝ် သၞောတ်ဝ် ဘာသာ။
| ပရေင်တွံ ဓရ်၊ သဘင် တ္ၚဲ ကျာ်၊ ကေုာံ အခိုက် ပတိုန် ရှင် မပ္တံကဵု ပ္ဍဲ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)။
|-
| '''ပြဝေဏဳ ဂကောံမၞိဟ် (Social/Cultural Tradition)'''
| ဒှ် အခိုက်အလိုက် မထိင်ဒဝ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဟွံသေင်မ္ဂး သ္ၚိကၟိန်။
| သဘင် ကၞာ ထပ်တဲ၊ သဘင် တ္ၚဲ ကတဵုဒှ် မၞိဟ်၊ ကေုာံ အခိုက် လ္ၚောဝ် ညးဇၞော်။
|-
| '''ပြဝေဏဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Civic/Political Tradition)'''
| ဒှ် အခိုက် မဆက်စပ် ကု ပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဍုင်။
| သဘင် တ္ၚဲ ဒက်ပတန် ဍုင်၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ တဆိပ် ဍုင် ကေုာံ အလာံ ဍုင်။
|}

== ၄။ ပြဝေဏဳ နှုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး အာဲကၟာဲ ဟီုကေတ် (Oral Tradition) ==
ကိုပ်ကၠာ လိက်ပတ် ဟွံကတဵုဒှ် ဏီ ဂှ်၊ ဂကောံမၞိဟ် တအ် စကာ [[ပြဝေဏဳ နှုတ်]] (Oral tradition) သွက်ဂွံ မင်မဲ ကေုာံ ပလံင် ဗစိုပ် ပညာ ကေုာံ ဝင် ရ။ ပြဝေဏဳ ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် လတူ ပရေင်ဟီု တွံ၊ ပရေင်လဴ ပုံ၊ ကေုာံ ဒွက် လင်္ကာ တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;vansina&quot;&gt;{{cite book |last=Vansina |first=J. |title=Oral Tradition as History |publisher=University of Wisconsin Press |year=1985 |pages=27-32}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ပြဝေဏဳ နှုတ် မ္ဂး၊ အစာ လဴ ပုံ (Storytellers) တအ်ဝွံ နွံကဵု တာလျိုင် ဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ မင်မဲ ဝင် ဇုဇဗဴလ ရ။ လိက် ဇာတ် တမၠာ ဗွဲမဂၠိုင်၊ ပုံ အာဂီု၊ ကေုာံ ဂါထာ ဓမ္မ တအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပြဝေဏဳ နှုတ် ဏအ် ကိုပ်ကၠာ တုဲ မှ လက္ကရဴ ဂှ် ညးတအ် ချူ စၟတ်သမ္တီ စုတ် ပ္ဍဲ လိက် သၠရိုတ် ရ။

== ၅။ ပြဝေဏဳ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဘာသာ (Tradition in Religion) ==
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဘာသာ မပ္တံကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ခရေတ်ယာန် (Christianity)၊ ကေုာံ အေတ်သလာမ် (Islam) တအ် ဂှ်၊ ပြဝေဏဳ ဝွံ နွံကဵု ဒၞာဲ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် အရာ မဆက်စပ် ကဵု တင်ဂၞင် ဒေသနာ (Scriptures) ရ။

ဥပမာ - ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ (Theravada) ဂှ်၊ &quot;ထေရဝါဒ&quot; လေဝ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပြဝေဏဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝါဒ မဟာထေရ် (ညးဇၞော်) တအ်&quot; ရ။ ပရေင်မင်မဲ သဳလ၊ အခိုက် ကဵု ဒါန်၊ ကေုာံ ကမၠောန် သမထ ဝိပဿနာ တအ်ဝွံ ဒှ် ပြဝေဏဳ မဒးဒုင် အပ်ပြာပ် လဝ် နူကဵု အခိင် ကျာ်တြဲ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။ ပြဝေဏဳ ဘာသာ တအ် ပကဵု ညံင် သာသနာ ဂွံ တန်တဴ ခိုင်ကၠိုက် ရ။

== ၆။ လညာတ် သဳအိုရဳ ပရေင်မၞိဟ် လတူ ပြဝေဏဳ (Sociological Theories of Tradition) ==
တၠပညာ ပရေင်မၞိဟ် တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပြဝေဏဳ နကဵု လညာတ် သဳအိုရဳ နာနာ သာ် ရ။ အစာ သဳအိုရဳ အေဒ်ဝါဒ် ရှဳလ် (Edward Shils) ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ပြဝေဏဳ ဂှ် ဒှ် အရာ မမင်မဲ ဓဝ်သၟဟ်သၟန် ဂကောံမၞိဟ် (Social cohesion) တုဲ ဍေဟ် ကဵု ဓဝ်ပတှ်ေ သွက်ဂွံ ဆက် ဂျိုင်သှ်ေ အာ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

တၠပညာ လ္ၚဵု တအ်မ္ဂး၊ ထ္ၜးလဝ် လညာတ် ဒဒှ်ရ ပြဝေဏဳ ဝွံ လဆောဝ်မ္ဂး ပကဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ဒစးဒုင် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ (Resistance to change) ရ။ ယဝ်ရ ပြဝေဏဳ မွဲ ဍိုန်လျ အာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံကိတ်ညဳ ကု ခေတ် မ္ဂး၊ ဂကောံမၞိဟ် ဂှ် ဒးဆဵုဂဗ အခက်အခုဲ ပရေင်ထကးပြး ရ။&lt;ref name=&quot;handler&quot;&gt;{{cite journal |last=Handler |first=R. |author2=Linnekin, J. |title=Tradition, Genuine or Spurious |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-american-folklore_july-september-1984_97_385/page/273 |journal=Journal of American Folklore |volume=97 |issue=385 |pages=273-290 |year=1984}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပြဝေဏဳ ကေုာံ ခေတ်တၟိ (Tradition and Modernity) ==
အကြာ ပြဝေဏဳ ကဵု [[ခေတ်တၟိ]] (Modernity) ဝွံ နွံကဵု ပရေင်ပဋိပက္ခ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် မထုဲထံင် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် စက်ယန္တရား ဇၞော်မောဝ် (Industrial Revolution) တုဲ ကၠုင် ဏအ်၊ လညာတ် ခေတ်တၟိ မအာရီုစွံ လတူ ယုတ္တိ (Rationality) ကေုာံ သိပ္ပံ ဂှ် စဵုဒၞာ ထောအ် ပြဝေဏဳ တြေံ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

အန်သဝ်နဳ ဂစ်ဒေန် (Anthony Giddens) မဒှ် တၠပညာ သဳအိုရဳ ပရေင်မၞိဟ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဏအ် ပိုယ် မံင် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် မတိတ် ဗၠး နူ ပြဝေဏဳ (Post-traditional society) ရ။ ၜိုန်ဂှ် လေဝ် မၞိဟ် တအ် ဟွံမာန် ဒေါအ် စွံ ပြဝေဏဳ သီုဖအိုတ် ရ၊ ညးတအ် ကလေင် ရုဲစှ် ကေုာံ ပြံင်လှာဲ ပြဝေဏဳ ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ ညးတအ် ပၠန် ရ။&lt;ref name=&quot;giddens&quot;&gt;{{cite book |last=Giddens |first=A. |title=Runaway World: How Globalization is Reshaping Our Lives |publisher=Profile Books |year=2003 |pages=36-45}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်ခၞံဗဒှ် ပြဝေဏဳ တၟိ (The Invention of Tradition) ==
လညာတ် သဳအိုရဳ မပြာကတ် အိုတ် မွဲ လတူ ပြဝေဏဳ ဂှ် ဒှ် &quot;ပရေင်ခၞံဗဒှ် ပြဝေဏဳ&quot; (Invention of Tradition) မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု အစာ ဝင် အဲရစ် ဟော့စ်ဗံမ် (Eric Hobsbawm) ရ။ ညးတေအ် ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ပြဝေဏဳ ဗွဲမဂၠိုင် မပိုယ် ထေင် ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ်တအ် နွံကၠုင် နူ ခေတ် တမၠာ တေအ် ဂှ်၊ ဍာံဍာံ မ္ဂး ဍေဟ်တအ် ဒှ် အရာ မဖန်ဗဒှ် လဝ် တၟိတၟိ ပ္ဍဲ အခိင် ကၠာ ဏအ် သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;hobsbawm&quot;&gt;{{cite book |last=Hobsbawm |first=E. |author2=Ranger, T. |title=The Invention of Tradition |publisher=Cambridge University Press |year=1983 |pages=1-14}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ခၞံဗဒှ် ပြဝေဏဳ တၟိ ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် အာ ဟိုတ်နူ ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ မွဲမွဲ မိက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဓဝ်သၟဟ်သၟန် ဟွံသေင်မ္ဂး စၟတ်သမ္တီ ဂကူ (National identity) ရ။ ဥပမာ - ကယျိုင် ဓမ္မတာ ဍုင် (National dress) လ္ၚဵု တအ်ဂှ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ လပါ်အုပ် သၟး ရ။

== ၉။ ပြဝေဏဳ ပ္ဍဲ သုခုမ ကေုာံ လိက်ပတ် (Tradition in Arts and Literature) ==
ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ အနုသုခုမ ကေုာံ လိက်ပတ် ဂှ်၊ ပြဝေဏဳ ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ဖန်ဇန် အရာ တၟိ ရ။ ကွတ် သုခုမ မပ္တံကဵု လှ်ေ ဒယှ်ေ၊ ဓဇက် ရုပ်၊ ကေုာံ ကၠောန် ပုတ် ဂၠတ် တအ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ အခိုက်အလိုက် မကၠုင် နူ အတိတ် ရ။

တၠပညာ လိက်ပတ် (T. S. Eliot) ချူလဝ် ပ္ဍဲ လိက်ပရေင် ညး &quot;Tradition and the Individual Talent&quot; ဒဒှ်ရ ညးချူ လိက် ဟွံသေင်မ္ဂး အစာ သုခုမ ခိုဟ် မွဲ ဂှ် ဒးတီ ဝင် ပြဝေဏဳ အတိတ် ကၠးကၠး တုဲ မှ ညးတအ် မာန် ဖန်ဗဒှ် အရာ တၟိ မနွံကဵု ၚုဟ်မး ဇေတ်တ် မာန် ရ။ ပြဝေဏဳ ဝွံ ဟွံသေင် အရာ မကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ဖန်ဇန်၊ ဍေဟ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် မဗစိုပ် ကဵု အနာဂတ် ရ။

== ၁၀။ ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ အနာဂတ် ပြဝေဏဳ (Preservation and Future of Tradition) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဂၠးတိ ပံင်ကောံ (Globalization) ဏအ်၊ ပြဝေဏဳ ဒေသ ကေုာံ ဂကူ ဍောတ်တ် တအ် ဒးဆဵုဂဗ အန္တရာယ် မကၠေအ်ကၠက် အာ ဗွဲမဇၞော် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂကောံ အလုံဂၠးတိ မပ္တံကဵု ယူနက်သကဝ် (UNESCO) တအ် ခၞံဗဒှ် လဝ် စရင် [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဟွံညာတ် ရုပ်ဝတ္ထု]] (Intangible Cultural Heritage) သွက်ဂွံ မင်မဲ ပြဝေဏဳ တအ် ဏအ် ရ။

အနာဂတ် သွက် ပြဝေဏဳ ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ညး ဝုတ်ဗၠာဲ ခေတ်တၟိ တအ် ရ။ ယဝ်ရ ညးတအ် ဆက် လ္ၚတ်၊ စကာ၊ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ဍေဟ် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ခေတ် မ္ဂး၊ ပြဝေဏဳ ဂှ် ဆက် ဂျိုင်သှ်ေ အာ မာန် ရ။ ပြဝေဏဳ ဝွံ ဒှ် တံင်ဇုက် မဆက်စပ် အကြာ အတိတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်၊ ကေုာံ အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ယေန်သၞာင်]] (Culture)
* [[ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology)
* [[ဝင်]] (History)
* [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဟွံညာတ် ရုပ်ဝတ္ထု]] (Intangible cultural heritage)

{{Navbox
| name = Culture and Society
| title = ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Culture and Society)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် လညာတ်
| list1 =
* [[ပြဝေဏဳ]] (Tradition)
* [[ယေန်သၞာင်]] (Culture)
* [[အခိုက်အလိုက်]] (Custom)
* [[ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology)
| group2 = လညာတ် သဳအိုရဳ
| list2 =
* [[ခေတ်တၟိ]] (Modernity)
* [[ပရေင်ခၞံဗဒှ် ပြဝေဏဳ]] (Invention of tradition)
* [[သဳအိုရဳ]] (Theory)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဝင်]] (History)
* [[ပြဝေဏဳ နှုတ်]] (Oral tradition)
* [[အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဟွံညာတ် ရုပ်ဝတ္ထု]] (Intangible cultural heritage)
}}

[[Category:ယေန်သၞာင်]]
[[Category:ပြဝေဏဳ]]
[[Category:ပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>nmr7kioc2r7op8xjh4i2dceg9572gtd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ၝောအ်တဲ-လပုဟ်တဲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11497</id>
    <revision>
      <id>56616</id>
      <parentid>55916</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:35:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19743" sha1="9d03yjbkumsz3c6utjdhspxoou1xhg3" xml:space="preserve">'''ၝောအ်တဲ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Thumb'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လပုဟ်တဲ ပထမအိုတ် ကေုာံ အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် တဲ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန် ဂကောံ [[ပရိုင်မိတ်]] (Primates) တအ် ရ။ တၞဟ်ခြာ နူကဵု လပုဟ်တဲ ပန် တၞဟ် တအ်၊ ၝောအ်တဲ ဝွံ နွံကဵု အစောံသတ္တိ မာန် ဂေတ် ကေုာံ ဒစးဒုင် (Opposability) ကု လပုဟ်တဲ တၞဟ် တအ် ရ။ အစောံသတ္တိ ဏအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံ ရပ် ကပေါတ်၊ ကၠောန် ကိရိယာ၊ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ယေန်သၞာင် အလုံ ဂၠးတိ မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;napier&quot;&gt;{{cite book |last=Napier |first=J. R. |title=Hands |publisher=Princeton University Press |year=1993 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် [[ခန္ဓာဗေဒ]] (Anatomy) မ္ဂး၊ ၝောအ်တဲ ဝွံ နွံကဵု ဇုတ် ဆ ၜါ ကရေက် ဓဝ် (တၞဟ်ခြာ နူ လပုဟ် တၞဟ် မနွံ ပိ ကရေက်) တုဲ၊ ဍေဟ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု သၞောတ် ကတိုင်ကမာသ် (Muscles) မခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ၝောအ်တဲ နကဵု လညာတ် ဇဳဝဗေဒ၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အတိုင် သဘာဝ၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Human_thumb.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ၝောအ်တဲ ကောန်မၞိဟ် မနွံကဵု အစောံသတ္တိ ဂေတ် ကေုာံ ဒစးဒုင် (Opposable) ကု လပုဟ်တဲ တၞဟ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ၝောအ်တဲ&quot; ဝွံ ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်မန် မ္ဂး ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;မိ (ၝောအ်) သွက် တဲ&quot; မထ္ၜးကဵု သဘဴဓဝ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် အရာ ကိစ္စဇၞော်အိုတ် ကေုာံ အဓိက အိုတ် သွက် ဂကောံ လပုဟ်တဲ ရ။ နကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက် &quot;Thumb&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် အင်္ဂလိက် တြေံ (Old English) &quot;þūma&quot; မဆက်စပ် ကု ရိုဟ်ကၞက် မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;မဇၞော်&quot; (Swollen) ရ။

နကဵု သၞောတ် ပညာ ဆေင်ကဵု ဂဥုဲ (Medical definition) မ္ဂး၊ ၝောအ်တဲ ဂှ် ဒှ် လပုဟ်တဲ ပထမ (First digit) မနွံ လပါ်မ္ၚး အိုတ် (Lateral side) ကာလ ပိုယ် ပံက် တဲ ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ခန္ဓာဗေဒ ဓမ္မတာ (Anatomical position) ရ။

== ၂။ လဒက်ပတန် ခန္ဓာဗေဒ (Anatomy and Bone Structure) ==
လဒက်ပတန် ဇုတ် သွက် ၝောအ်တဲ ဝွံ တၞဟ်ခြာ ဒၟံင် နူကဵု လပုဟ်တဲ ပန် တၞဟ် ရ။ ၝောအ်တဲ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဇုတ် အဓိက ၃ တၞုင် - &lt;ref name=&quot;gray&quot;&gt;{{cite book |last=Gray |first=H. |title=Gray's Anatomy: The Anatomical Basis of Clinical Practice |edition=41st |publisher=Elsevier |year=2015 |pages=850-855}}&lt;/ref&gt;

# '''ဇုတ် တဲ သဇိုင် (First Metacarpal):''' ဒှ် ဇုတ် မဆက်စပ် ကု ဇုတ် ကအ်တဲ (Carpal bones) ဗွဲတၟေင် ဇုတ် Trapezium ရ။
# '''ဇုတ် လပုဟ် ကြပ် (Proximal Phalanx):''' ဒှ် ဇုတ် မဆက် နူကဵု Metacarpal။
# '''ဇုတ် လပုဟ် တၞုင် (Distal Phalanx):''' ဒှ် ဇုတ် လက္ကရဴအိုတ် ဒၞာဲ သၞေမ်တဲ (Nail) မနွံ ရ။

ဒၞာဲ မဆက်စပ် အကြာ Trapezium ကဵု First Metacarpal မကော်စ Carpometacarpal (CMC) joint ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ဆက်စပ် မနွံ ဗီုပြင် ကဝိုင် (Saddle joint) ရ။ သဘာဝ Saddle joint ဏအ်ဝွံ ကဵု အခေါင် သွက် ၝောအ်တဲ ညံင်ဂွံ ဂေတ် ကေုာံ ချဳဓရာင် လပါ် နာနာ (Flexion, Extension, Abduction, Adduction, ကေုာံ Opposition) မာန် ရ။

== ၃။ ကတိုင်ကမာသ် ကေုာံ အာရီုဂမၠိုင် (Muscles and Nerves) ==
ၝောအ်တဲ ဝွံ ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု ဂကောံ [[ကတိုင်ကမာသ်]] (Muscles) မရှုပ်ထွေး ဗွဲမလောန် မပါ်လဝ် နကဵု လပါ် အပ္ဍဲ (Intrinsic) ကေုာံ လပါ် မ္ၚး (Extrinsic) ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ကတိုင်ကမာသ် အဓိက ဂမၠိုင် သွက် ၝောအ်တဲ
|-
! ယၟု ကတိုင်ကမာသ်
! ဒၞာဲ တန်တဴ
! ကမၠောန် အဓိက
|-
| Opponens pollicis
| ဂကောံ သဇိုင် ၝောအ်တဲ (Thenar eminence)
| ပကဵု ညံင် ၝောအ်တဲ ဂွံ ဂေတ် ဒစး လပုဟ် တၞဟ် (Opposition)။
|-
| Abductor pollicis brevis
| ဂကောံ သဇိုင် ၝောအ်တဲ
| တံင် ပတိတ် ၝောအ်တဲ သ္ၚောဲ နူ လပုဟ် အညွှန်း (Abduction)။
|-
| Flexor pollicis longus
| လပါ် ကံက်တဲ (Forearm)
| ပကဵု ညံင် ဇုတ် တၞုင် ၝောအ်တဲ ဂွံ ကဝိုင် (Flexion)။
|-
| Extensor pollicis longus
| လပါ် ကံက်တဲ (Forearm)
| ပကဵု ညံင် ၝောအ်တဲ ဂွံ တိတ် တပ် (Extension)။
|}

စပ်ကဵု သၞောတ် အာရီု (Nervous system) မ္ဂး၊ ၝောအ်တဲ ဝွံ ကလိဂွံ အာရီု နူကဵု တၞုင် အာရီု အဓိက ၜါ ဂှ်တုန် - Median nerve ကေုာံ Radial nerve ရ။ Median nerve ဝွံ ကဵု ဒြဟတ် သွက် ပရေင်ဒုင်စသိုင် (Sensation) လပါ် ပ္ဍဲ ကေုာံ ကတိုင်ကမာသ် Thenar တအ် ရ။

== ၄။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အတိုင် သဘာဝ ကေုာံ အစောံသတ္တိ (Evolution and Opposability) ==
[[ပရေင်ပြံင်လှာဲ အတိုင် သဘာဝ]] (Evolution) သွက် ၝောအ်တဲ ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် (Human evolution) ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ် တိရစ္ဆာန် ဇုဇ ပိုယ် တအ် စကာ တဲ သွက်ဂွံ တွာ် ကေုာံ တိုန် တၞံဆု ရ။&lt;ref name=&quot;susman&quot;&gt;{{cite journal |last=Susman |first=R. L. |title=Fossil Evidence for Early Hominid Tool Use |url=https://archive.org/details/sim_science_1994-09-09_265_5178/page/1570 |journal=Science |volume=265 |issue=5178 |pages=1570-1573 |year=1994}}&lt;/ref&gt;

ဆဂး ကာလ စိုပ် ခေတ် [[ဟဝ်မဝ် ဟာဗဳလစ်]] (Homo habilis) ၜိုတ် ၂ မဳလဳယာန် သၞာံ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဂှ်၊ ၝောအ်တဲ ဂှ် ပြံင်လှာဲ တုဲ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ညံင်ဂွံ မာန် တွာ်ဒစး (Opposable) ကု လပုဟ် တၞဟ် တအ် ရ။ အစောံသတ္တိ ဏအ်ဝွံ ကဵု အခေါင် သွက် ညးတအ် ဂွံ ရပ် တၟအ် ကေုာံ ကၠောန် ကိရိယာ မရှုပ်ထွေး (Tool making) ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ရ။ 

== ၅။ လွပ် ကေုာံ ဗီုပြင် ရပ်ကပေါတ် (Function and Grip Types) ==
ၝောအ်တဲ ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံ ရပ် ကပေါတ် နကဵု ဗီုပြင် အဓိက ၜါ သာ် ရ -

# '''ပရေင်ရပ် မခိုင်ကၠိုက် (Power Grip):''' ဒှ် အခိင် ၝောအ်တဲ ကဵု လပုဟ် တၞဟ် တအ် ပံင်ကောံ တုဲ ရပ် ထိင် လဝ် ကပေါတ် မွဲ ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ရ။ (ဥပမာ - ရပ် တၟအ်၊ ရပ် လွဟ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ရပ် တဝ် ပသဲ)။
# '''ပရေင်ရပ် မချိုတ်ပၠိုတ် (Precision Grip):''' ဒှ် အခိင် ၝောအ်တဲ ကဵု လပုဟ် အညွှန်း (Index finger) ပံင်ကောံ တုဲ ရပ် ကပေါတ် ဍောတ်တ် နကဵု ပရေင်ထိင်ဒဝ် မသၠုင်အိုတ် ရ။ (ဥပမာ - ရပ် ကၞေဟ် ချူ လိက်၊ စုတ် ဇုက် ပ္ဍဲ တၞုင် တၞိင်)။

လညာတ် ၜါ ဏအ်ဝွံ ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပတန် တဲ (Biomechanics) ရ။

== ၆။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သင်္ကေတဂမၠိုင် (Culture and Gestures) ==
ၝောအ်တဲ ဝွံ ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် ကောန်မၞိဟ် တအ် မ္ဂး နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် သင်္ကေတ (Symbolism) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

* '''ၝောအ်တဲ လတူ (Thumbs Up):''' ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ရးပလိုတ် ကေုာံ ဂၠးတိ ခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင်၊ ပရေင်ပတိုန် ၝောအ်တဲ ဂှ် ထ္ၜးကဵု ပရေင်တုပ်စိုတ် (Approval) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ခိုဟ် ဒၟံင်&quot; (Good/OK) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ရးလဒေါဝ်ဗမံက် လ္ၚဵု တအ်မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် သင်္ကေတ မဟွံရှ်ေသှ်ေ ရ။
* '''ၝောအ်တဲ သၟဝ် (Thumbs Down):''' ထ္ၜးကဵု ပရေင်ဟွံတုပ်စိုတ် (Disapproval) ရ။ (ဝင် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ စကာ လဝ် ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် ဂလေဒဳယေတာ (Gladiator) ပ္ဍဲ ရောမ တြေံ)။
* '''အာတ် ကွဳစက် (Hitchhiking):''' ပရေင်ပတိုန် ၝောအ်တဲ လပါ် ဍာန် ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ အာတ် ဍိုက် ကွဳစက် ရ။

== ၇။ ယဲ ကေုာံ အန္တရာယ် မလေပ်ကတဵုဒှ် (Medical Conditions and Injuries) ==
ဟိုတ်နူ ၝောအ်တဲ ဝွံ စကာ ဒၟံင် လၟိုန် အခိင် ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် လေပ် ဒးဆဵုဂဗ ယဲ ကေုာံ ပရေင်လီုလာ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -&lt;ref name=&quot;netter&quot;&gt;{{cite book |last=Netter |first=F. H. |title=Atlas of Human Anatomy |edition=7th |publisher=Elsevier |year=2018 |pages=430-435}}&lt;/ref&gt;

* '''ယဲ ဇုတ် သ္ကဲ (Thumb Arthritis):''' ဒှ် ယဲ ဇုတ် ကေုာံ ကသော် (Cartilage) မလီုလာ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ CMC joint ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ဂွံ ဂိ ကာလ ရပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂေတ် ၝောအ်တဲ ရ။
* '''ၝောအ်တဲ ဂိ (Trigger Thumb):''' ဒှ် အကာဲအရာ မပကဵု ညံင် ကတိုင်ကမာသ် (Tendon) ၝောအ်တဲ ဂွံ ဇၞော် တုဲ ဇြိုတ် စဵုကဵု ၝောအ်တဲ ဂှ် ကြမ် အာ ကာလ ကဝိုင် လဝ် ရ။
* '''De Quervain's Tenosynovitis:''' ဒှ် ယဲ ဇုတ် ကတိုင် မဇၞော် တုဲ ဂိ ပ္ဍဲ လပါ် သဇိုင် ၝောအ်တဲ ကေုာံ ကအ်တဲ ရ။ (ဗွဲမဂၠိုင် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဍဵု စမတ်ဖုန် ဂၠိုင်လောန်)။

== ၈။ ခန္ဓာဗေဒ တိရစ္ဆာန် တၞဟ် (Comparative Anatomy in Other Animals) ==
ၝောအ်တဲ မနွံကဵု သဘာဝ တွာ်ဒစး (True opposable thumbs) ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံဆဵု ပ္ဍဲ ဂကောံ [[ပရိုင်မိတ်]] (Primates) မပ္တံကဵု ကၞုဲ၊ ဇာဒိသိုင်၊ ကေုာံ ချေမ်ပန်ဇြဳ တအ် သၟး ရ။ 

ဆဂး တိရစ္ဆာန် တၞဟ် လ္ၚဵု တအ်လေဝ် နွံကဵု &quot;ၝောအ်တဲ ပလီု&quot; (Pseudo-thumb) မကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သဘာဝ တၞဟ်ခြာ ရ -
* '''ကဝ မံင် တၞံ (Koalas):''' နွံကဵု လပုဟ်တဲ ၜါ မတွာ်ဒစး ကဵု လပုဟ် ပိ တၞဟ် သွက်ဂွံ ရပ် တၞံဆု ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ရ။
* '''ပါန်ဒါ ဇၞော် (Giant Pandas):''' ပါန်ဒါ တအ် နွံကဵု ဇုတ် ကအ်တဲ ဍောတ်တ် မွဲ မဇၞော် တိတ် ကၠုင် (Enlarged sesamoid bone) သွက်ဂွံ လောဲသွာ ပ္ဍဲ ပရေင်ရပ် ဒုန် (Bamboo) ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဟွံသေင် လပုဟ်တဲ ဇေတ်တ် ဆဂး ကၠောန် ကမၠောန် တုပ် ကဵု ၝောအ်တဲ ရ။&lt;ref name=&quot;gould&quot;&gt;{{cite book |last=Gould |first=S. J. |title=The Panda's Thumb: More Reflections in Natural History |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=1980 |pages=19-24}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ကၠောန်ပတုပ် ကေုာံ ဉာဏ်စက် (Artificial Thumbs and Robotics) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) ကေုာံ ကွတ်စက်ရုပ် (Robotics) လၟုဟ် မ္ဂး၊ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ၝောအ်တဲ ကောန်မၞိဟ် နကဵု စက် ဂှ် ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ အဓိက မွဲ ရ။ သွက် စက်ရုပ် တအ် ဂွံ ရပ် ကပေါတ် ဗီု ကောန်မၞိဟ် ဂွံ မ္ဂး၊ ၝောအ်တဲ တွာ်ဒစး ဂှ် ဒှ် အရာ မဒးနွံ ဟေင် ရ။

သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ ဂဥုဲ ကေုာံ ကိရိယာ ပတုပ် (Bionics / Prosthetics) ဂှ်လေဝ်၊ တၠပညာ တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ၝောအ်တဲ ဒဳဂျဳတေဝ် (Bionic thumbs) မမာန် ချဳဓရာင် အတိုင် ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဒြဟတ် လျပ်စစ် နူကဵု ကတိုင်ကမာသ် သှ်ေ ဒၟံင် တအ် (Myoelectric control) ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် သုတေသန (Future Research and Perspectives) ==
အနာဂတ် ပရေင်သုတေသန မဆေင်ကဵု ၝောအ်တဲ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု နည်းပညာ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ဇဳဝဗေဒ ခေတ်တၟိ ရ။ 

ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ အခိင် ကောန်မၞိဟ် တအ် စကာ စမတ်ဖုန် (Smartphones) ကေုာံ ပရေင်ဝေင် ဂိမ်း ဗွဲမလှဲလး ဂှ်၊ တၠပညာ သုတေသန တအ် လ္ၚတ် ဒၟံင် ဗီုလဵု ၝောအ်တဲ တအ် ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ဒးဒုင် အန္တရာယ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် (Evolutionary ergonomics) ရ။ တုဲပၠန် သုတေသန သွက်ဂွံ ကလေင် ပတိုန် ကသော် ဇုတ် (Cartilage regeneration) ပ္ဍဲ ဒၞာဲ CMC joint ဂှ်လေဝ် ဒှ် အရာ ကိစ္စဇၞော် သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ် အဝဲ ဇၞော် တအ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ခန္ဓာဗေဒ]] (Anatomy)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ အတိုင် သဘာဝ]] (Evolution)
* [[ပရိုင်မိတ်]] (Primate)
* [[ဟဝ်မဝ် ဟာဗဳလစ်]] (Homo habilis)

{{Navbox
| name = Human Anatomy
| title = လဒက်ပတန် ခန္ဓာဗေဒ ကောန်မၞိဟ် (Human Anatomy)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = တဲ ကေုာံ လပုဟ်
| list1 =
* [[ၝောအ်တဲ]] (Thumb)
* [[လပုဟ် အညွှန်း]] (Index finger)
* [[လပုဟ် လဒေါဝ်]] (Middle finger)
* [[လပုဟ် ကရူ]] (Ring finger)
* [[လပုဟ် ဍောတ်]] (Little finger)
| group2 = ဇုတ် ကေုာံ လဒက်ပတန်
| list2 =
* [[ကတိုင်ကမာသ်]] (Muscle)
* [[ဇုတ်]] (Bone)
* [[အာရီု]] (Nerve)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ အတိုင် သဘာဝ]] (Evolution)
* [[ပရိုင်မိတ်]] (Primate)
* [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence)
}}

[[Category:ခန္ဓာဗေဒ]]
[[Category:လပုဟ်တဲ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]</text>
      <sha1>9d03yjbkumsz3c6utjdhspxoou1xhg3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တၟအ်ချး</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11515</id>
    <revision>
      <id>56579</id>
      <parentid>55945</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:44:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26148" sha1="eynnfg7lg3qku5ijm1zb6swt23t8egp" xml:space="preserve">'''တၟအ်ချး''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Coal'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကူ တၟအ် မာန် တူ ပၟတ် (Combustible sedimentary rock) မနွံကဵု အရံင် လမ္စံက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပတေင်-လမ္စံက် တုဲ ဍေဟ် ဂွံဆဵု ကေတ် ပ္ဍဲကဵု ထပ် တိ သၟဝ် (Rock strata) မကော်စ ထပ် တၟအ်ချး ရ။ တၟအ်ချး ဝွံ ဒှ် ဂကူ [[ဒြဟတ် ရုပ်ဖေါသ်သေဝ်]] (Fossil fuel) မွဲ မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဓါတ် [[ကာဗေါန်]] (Carbon) ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ၊ ပါလုပ် သီုကဵု ဓါတ် တၞဟ် မပ္တံကဵု ဟိုက်ဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen)၊ သာလ်ဖာ (Sulfur)၊ အံက်သဳဂျေန် (Oxygen) ကေုာံ နိုက်ထရဝ်ဂျေန် (Nitrogen) ဂမၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;speight&quot;&gt;{{cite book |last=Speight |first=J. G. |title=The Chemistry and Technology of Coal |edition=3rd |publisher=CRC Press |year=2012 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဝင် ကောန်မၞိဟ်၊ တၟအ်ချး ဝွံ ဒှ်လဝ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ပရေင်ကတဵုပြံင်လှာဲ စက်ယန္တရား (Industrial Revolution) တုဲ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဍေဟ် ဆက် ဒှ် ဒၟံင် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် လလဳ ကေုာံ ပရေင်ကၠောန် ပသဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဆဂး တၟအ်ချး ဝွံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မပကဵု ညံင် ရာသဳဥတု ဂၠးတိ ဂွံ ပြံင်လှာဲ (Climate change) ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ ဂွံ လီုလာ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ တၟအ်ချး နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ၜံက်ခါဲ ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Coal_bituminous.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး တၟအ်ချး ဂကူ ဗဳတူမဳနပ်သ် (Bituminous coal) မဒှ် ဂကူ တၟအ်ချး မစကာ ဂၠိုင်အိုတ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် လလဳ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;တၟအ်ချး&quot; ဝွံ နကဵု သဘာဝ မ္ဂး ဒှ် တၟအ် အလတ္တု (Sedimentary rock) မွဲ မကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ဇွိုတ် တၞံဆု ကေုာံ သဘာဝ ဂြိုပ် မချိုတ် လီုလာ် လဝ် နူကဵု သၞာံ မဳလဳယာန် ဗွဲမဂၠိုင် တေအ် ရ။ ကာလ တၞံဆု တအ် ချိုတ် အာ တုဲ ဒတုံ စှ်ေ ပ္ဍဲ တိ ဍာ်၊ ဍေဟ်တအ် ဒးဒုင် ဍဵု လဝ် နကဵု တိ ကေုာံ ဍာ် တုဲ ဟွံမာန် အုပ်သြိုဟ် (Decay) ဗွဲမဍိုက်ပေင် ရ။

ကြဴနူ အခိင် လအ် အာ ဗွဲမလောန် မ္ဂး၊ ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ ဒြဟတ် ဍဵု (Heat and Pressure) နူကဵု သၟဝ် တိ ဂှ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဇွိုတ် တၞံဆု တအ် ဏအ် ညံင်ဂွံ ဒှ် အာ တၟအ်ချး ရ။ တၟအ်ချး ဂှ် မာန် တူ ပၟတ် လောဲသွာ တုဲ ဍေဟ် ပတိတ် ကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ (Heat energy) ဗွဲမသၠုင် ရ။ ဓါတ်ဂမ္တဴ ဏအ် ဂှ် ပိုယ် စကာ သွက်ဂွံ တွိုတ် ဍာ် ညံင်ဂွံ ဒှ် ဓါတ်ကျာ တုဲ၊ ဓါတ်ကျာ ဂှ် ဂေတ် ကဵု စက် (Turbines) သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် လလဳ ရ။

== ၂။ ပရေင်ကတဵုဒှ် ကေုာံ ဝင် (Formation and History) ==
တၟအ်ချး ဗွဲမဂၠိုင် မပိုယ် စကာ ဒၟံင် ပ္ဍဲ တ္ၚဲဏအ် ဝွံ ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဝင် တိ မကော်စ ခေတ် [[ကာဗေါန်နဳဖေရတ်သ်]] (Carboniferous period) မဒှ် အခိင် လောန် ကၠုင် ၜိုတ် ၃၀၀ စဵုကဵု ၃၆၀ မဳလဳယာန် သၞာံ တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ်၊ ဂၠးတိ ဝွံ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု ဂြိုပ် တၞံ ဖါန် (Ferns) ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ လှာ (Swamps) ဂမၠိုင် ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဝင် ကောန်မၞိဟ်၊ ပရေင်စကာ တၟအ်ချး ဂှ် စကတဵုဒှ် ကၠုင် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက် (China) နူကဵု သၞာံ ၃၀၀၀ ဘဳသဳ (BCE) တေအ် ရ။ ဆဂး လွပ် တၟအ်ချး ဂှ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဍုင်အင်္ဂလာန် (Britain) ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ အခိင် ကာလ တၠပညာ တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် စက် ဓါတ်ကျာ (Steam engine) ရ။ စက် ဏအ်ဝွံ နွံပၟိက် တၟအ်ချး ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ဂေတ် စက်ယန္တရား ပ္ဍဲ ရုံစက်၊ က္ၜင် ဓါတ်ကျာ၊ ကေုာံ ကွဳပၟတ် (Trains) ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ကတဵုပြံင်လှာဲ စက်ယန္တရား (Industrial Revolution) မပြံင်လှာဲ လဝ် ဂၠးတိ ပိုယ် ရ။

== ၃။ ဂကူ တၟအ်ချး ဂမၠိုင် (Types of Coal) ==
တၟအ်ချး တအ်ဝွံ ပါ်ကရေက် လဝ် နကဵု ကဆံင် (Ranks) အတိုင် လၟိဟ် ဓါတ် ကာဗေါန် ဍေဟ် မနွံ ကေုာံ လၟိဟ် ဒြဟတ် မဍေဟ် ပတိတ် မာန် ရ။ ကဆံင် သၠုင် မ္ဂး ဓါတ် ကာဗေါန် ဂၠိုင် တုဲ ဍာ် အောန် ရ။&lt;ref name=&quot;worldcoal&quot;&gt;{{cite book |author=World Coal Association |title=Basic Coal Facts |publisher=WCA |year=2020 |pages=1-10}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ တၟအ်ချး ကေုာံ သတ္တိ ဍေဟ်တအ်
|-
! ဂကူ / ကဆံင်
! လက္ခဏာ ကေုာံ အကာဲအရာ
! လၟိဟ် ကာဗေါန်
! လွပ် အဓိက
|-
| '''ပဳတ် (Peat)'''
| ဟွံဒှ် တၟအ်ချး ဍိုက်ပေင် ဏီ။ ဒှ် ဇွိုတ် တၞံ မစ ကတဵုဒှ်။ နွံကဵု ဍာ် ဗွဲမဂၠိုင်။
| &lt; ၆၀%
| စကာ သွက် ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ စံင် ပၟတ် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ဍုင်လ္ၚဵု။
|-
| '''လစ်နိုက် (Lignite)'''
| ကော်စ တၟအ်ချး ပတေင် (Brown coal)။ ကဆံင် သဝ်အိုတ်၊ ဍိုန်ပနီ တုဲ နွံကဵု ဍာ် ဂၠိုင်။
| ၆၀% - ၇၀%
| ပတိတ် ဒြဟတ် လလဳ ညန် ကဵု ဒၞာဲ ၜံက်ခါဲ။
|-
| '''သပ်-ဗဳတူမဳနပ်သ် (Sub-bituminous)'''
| ဒှ် အကြာ လစ်နိုက် ကဵု ဗဳတူမဳနပ်သ်။ အရံင် လမ္စံက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပတေင်။
| ၇၁% - ၇၇%
| ပတိတ် ဒြဟတ် လလဳ ပ္ဍဲ စက် ပတိတ် လလဳ။
|-
| '''ဗဳတူမဳနပ်သ် (Bituminous)'''
| တၟအ်ချး ဓမ္မတာ မစကာ ဂၠိုင်အိုတ်။ နွံကဵု အရံင် လမ္စံက် တုဲ ဇမ္ကဟ် ညိ။
| ၇၇% - ၈၇%
| ပတိတ် ဒြဟတ် လလဳ ကေုာံ ကၠောန် ပသဲ (Coking coal)။
|-
| '''အာန်သရိုက် (Anthracite)'''
| ကဆံင် သၠုင်အိုတ်၊ ဇမ္ကဟ် အိုတ် တုဲ အရံင် သ္ဇုင် (Glossy black)။ မာန် တူ နွံ ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင်အိုတ်။
| &gt; ၈၇%
| ပရေင်စံင် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် ပသဲ မနွံ ကဆံင် သၠုင်။
|}

== ၄။ နဲကဲ ၜံက်ခါဲ ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် (Mining Methods and Industry) ==
ပရေင်ၜံက်ခါဲ တၟအ်ချး (Coal mining) ဝွံ နွံကဵု နဲကဲ အဓိက ၜါ သာ် မဒုင်သဇိုင် လတူ ဇမ္ၚိုဟ် ထပ် တၟအ်ချး မနွံ ရ -

# '''ပရေင်ၜံက်ခါဲ လတူ တိ (Surface Mining):''' ယဝ်ရ ထပ် တၟအ်ချး ဂှ် နွံ ညန် ကဵု မျက်နှာပြင် တိ မ္ဂး (အောန် နူ ၆၀ မဳတာ)၊ ကမ္ပဏဳ တအ် စကာ စက်ယန္တရား ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံ ခါဲ ပတိတ် တိ ကေုာံ တၟအ် မအုပ် လဝ် လတူ ဍေဟ် (Overburden) ရ။ နဲကဲ ဏအ်ဝွံ ကလိဂွံ တၟအ်ချး လောဲသွာ ဆဂး ပလီုပလာ် ပွဳပွူ သဘာဝ ကေုာံ ဂြိုပ် လတူ တိ ဂှ် ဗွဲမဇၞော် ရ။
# '''ပရေင်ၜံက်ခါဲ သၟဝ် တိ (Underground Mining):''' ယဝ်ရ ထပ် တၟအ်ချး ဂှ် နွံ ဇြိုဟ် ဗွဲမလောန် မ္ဂး၊ မၞိဟ် ကမၠောန် တအ် ဒးခါဲ ဥမင် (Tunnels) စှ်ေ အာ သၟဝ် တိ ရ။ နဲကဲ မပြာကတ် ဂှ် ဒှ် နဲကဲ ကၠောန် ခန် ကေုာံ တိုင် (Room and Pillar) မဒှ် ပရေင်ခါဲ ပတိတ် တၟအ်ချး တုဲ စွံ လဝ် တၟအ်ချး လ္ၚဵု နဒဒှ် တိုင် သွက် ဂွံ ထံက် လဝ် ဓရီု သၟဝ် တိ ရ။ နဲကဲ ဏအ်ဝွံ နွံကဵု အန္တရာယ် ဇၞော် သွက် မၞိဟ် ကမၠောန် ဟိုတ်နူ တိ ပြိုဟ် ကေုာံ ဓါတ်ကျာ မတူ ပၟတ် (Methane gas) မာန် ရ။

== ၅။ လွပ် ကေုာံ ဖဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Uses and Economic Impact) ==
တၟအ်ချး ဝွံ နွံကဵု လွပ် အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ -
* '''ပတိတ် ဒြဟတ် လလဳ (Electricity Generation):''' တၟအ်ချး ဂှ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက အိုတ် သွက် ပရေင်ပတိတ် ဒြဟတ် လလဳ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ (ၜိုတ် ၃၆% ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁)။ စက် ဓါတ်ဂမ္တဴ တၟအ်ချး (Thermal power plants) တအ် စံင် တၟအ်ချး သွက်ဂွံ တွိုတ် ဍာ် တုဲ ဓါတ်ကျာ ဍာ် ဂှ် ပကေတ် စက် သွက်ဂွံ ပတိတ် လလဳ ရ။
* '''ပရေင်ကၠောန် ပသဲ (Steel Production):''' တၟအ်ချး ဗဳတူမဳနပ်သ် မနွံ ကဆံင် သၠုင် (Metallurgical coal) ဂှ် စံင် ပ္ဍဲ မုဟ် ပၟတ် မဟွံမဲ အံက်သဳဂျေန် ညံင်ဂွံ ဒှ် ကုတ် (Coke) ရ။ ကုတ် ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ပသဲ ဓါတ် (Iron ore) ညံင်ဂွံ ဒှ် ပသဲ (Steel) ရ။
* '''ပရေင်ကၠောန် သဳမိန် (Cement Manufacturing):''' တၟအ်ချး ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက သွက်ဂွံ ကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင် သွက်ဂွံ ကၠောန် သဳမိန် ရ။
* '''ပရေင်ကမၠောန် ဓါတု (Chemical Industry):''' ဓါတ် မတိတ် ကၠုင် နူ တၟအ်ချး ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် ပလပ်သတစ်၊ ဆီ ဓါတ်၊ ကေုာံ ဓါတ် ဝါမ် (Fertilizers) ရ။&lt;ref name=&quot;iea&quot;&gt;{{cite web |author=IEA |title=Coal Information 2022 |url=https://www.iea.org/reports/coal-information-overview |publisher=International Energy Agency |year=2022}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပွဳပွူသဘာဝ (Environmental Impact) ==
ပရေင်စကာ ကေုာံ ၜံက်ခါဲ တၟအ်ချး ဝွံ ပလီုပလာ် ပွဳပွူ သဘာဝ (Environment) ဗွဲမဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ အကြာ ဒြဟတ် ရုပ်ဖေါသ်သေဝ် သီုဖအိုတ် ရ -
* '''ကျာ အုဲ ကေုာံ မလီုလာ် (Air Pollution):''' ပရေင်စံင် တၟအ်ချး ပတိတ် ကဵု ဓါတ် မလီုလာ် ကျာ မပ္တံကဵု သာလ်ဖာ ဒိုင်အံက်သိုက် (Sulfur dioxide - $SO_2$)၊ နိုက်ထရဝ်ဂျေန် အံက်သိုက် ($NO_x$)၊ ကေုာံ ကောန်ဒကုတ် ဍောတ်ဍောတ် (Particulate matter - PM2.5) မပကဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ကတဵုဒှ် ယဲ ခယျာ ကေုာံ ယဲ တြန် ကသိုဟ် ရ။
* '''ဗြဲ ဓါတ် (Acid Rain):''' ဓါတ် $SO_2$ ကဵု $NO_x$ တအ် ပံင်ကောံ ကု ဍာ် ဗြဲ တုဲ ကတဵုဒှ် ဗြဲ ဓါတ် မပလီုပလာ် တၞံဆု ကေုာံ သတ်ဍာ် ပ္ဍဲ ကၟာ လှာ တအ် ရ။
* '''ဍာ် အုဲ (Water Pollution):''' ပရေင်ၜံက်ခါဲ တၟအ်ချး ပတိတ် ကဵု ဍာ် ဓါတ် စှ်ေ နူ ခါဲ (Acid mine drainage) မနွံကဵု ဓါတ် ပသဲ ကေုာံ ဓါတ်ဂျိ မပလီုပလာ် ကြုင် ကေုာံ သဘာဝ ဍာ် ရ။
* '''တိ လီုလာ် (Land Destruction):''' ပရေင်ခါဲ လတူ တိ မပ္တံကဵု နဲကဲ ဖျေဟ် က္ဍိုပ် ဒဵု (Mountaintop removal) ဂှ် ပလီုပလာ် ဂြိုပ် ကေုာံ ဌာန် တန်တဴ တိရစ္ဆာန် တအ် ဗွဲမဇၞော် ရ။

== ၇။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု ကေုာံ ကာဗေါန် (Climate Change and Carbon Emissions) ==
ပရေင်စံင် တၟအ်ချး ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက အိုတ် မပတိတ် ကဵု ဓါတ် ကာဗေါန် ဒိုင်အံက်သိုက် ($CO_2$) ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဓါတ် $CO_2$ ဝွံ ဒှ် ဓါတ်ကျာ သ္ၚိမှန် (Greenhouse gas) မထိင် လဝ် ဓါတ်ဂမ္တဴ နူ တ္ၚဲ ပ္ဍဲ လေယျာ ကျာ တိ တုဲ ပကဵု ညံင် ဂၠးတိ ဂွံ ကတဴ တိုန် (Global warming) ရ။&lt;ref name=&quot;ipcc&quot;&gt;{{cite report |author=IPCC |title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |publisher=Cambridge University Press |year=2021}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု ဏအ်ဝွံ ကတဵုဗဒှ် ကဵု ပြသၞာ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ပရေင်ဍာ် ၜဳ သၠုင် တိုန်၊ ဥတု မကတဴ လောန်ကာဲ၊ လဗိုတ် ကျာ မဇၞော်၊ ကေုာံ ကပ် ဍာ် ဇၞော် ရ။ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ကတဴ တိုန် ဂၠးတိ ညံင် ဟွံဂွံ လောန် အာ ၁.၅ ဒဳဂရဳ သေလ်သဳယပ်သ် (1.5°C) အတိုင် တင်တုပ်စိုတ် ပါရဳ (Paris Agreement) ဂှ်၊ ကောန်မၞိဟ် တအ် နွံပၟိက် ဒးဖအောန် ဖျေဟ် လွပ် တၟအ်ချး ကေုာံ ဒေါအ် သုင်စောဲ ဍေဟ် လက္ကရဴ အိုတ် ရ။

== ၈။ ဍုင်ပတိတ် တၟအ်ချး အဓိက ဂမၠိုင် (Major Coal Producing Countries) ==
ဂၠးတိ ပိုယ် ဝွံ ၜံက်ခါဲ ကေုာံ သုင်စောဲ တၟအ်ချး ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ မွဲ သၞာံ ရ။ ဍုင် မပတိတ် တၟအ်ချး ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တအ်ဂှ် -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဍုင် ပတိတ် တၟအ်ချး အဓိက ဂမၠိုင် (လၟိဟ် သၞာံ ၂၀၂၁)
|-
! ကဆံင်
! ဍုင်
! လၟိဟ် ပတိတ် (မဳလဳယာန် တန်)
! တင်သမ္တီ
|-
| ၁
| ဍုင်ကြုက် (China)
| ၄,၁၂၆
| ဒှ် ဍုင် ပတိတ် ကေုာံ သုင်စောဲ ဂၠိုင်အိုတ်၊ မစကာ သွက် ဒြဟတ် လလဳ ကေုာံ ပသဲ။
|-
| ၂
| ဍုင်အိန္ဒိယ (India)
| ၈၁၁
| ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဒၟံင် ဗွဲမပြဟ် သွက်ဂွံ ကဵု ဒြဟတ် လလဳ ကု ကောန်ဍုင်။
|-
| ၃
| ဍုင်အေန်ဒဝ်နဳယှာ (Indonesia)
| ၆၁၄
| ဒှ် ဍုင် မပတိတ် ကေုာံ သွံ ပတိတ် (Export) တၟအ်ချး ဇၞော်အိုတ် မွဲ။
|-
| ၄
| ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် (United States)
| ၅၂၄
| လွပ် တၟအ်ချး အောန် စှ်ေ အာ ဟိုတ်နူ ပြံင်လှာဲ စကာ ဓါတ်ကျာ သဘာဝ (Natural gas)။
|-
| ၅
| ဍုင်အဝ်သတေလျာ (Australia)
| ၄၇၈
| ဒှ် ဍုင် သွံ ပတိတ် တၟအ်ချး ဂကူ ဗဳတူမဳနပ်သ် မခိုဟ် သွက် ကၠောန် ပသဲ။
|}

== ၉။ ပရေင်ကမၠောန် အနာဂတ် ကေုာံ ဒြဟတ် သဘာဝ (Future and Renewable Energy Transition) ==
အနာဂတ် သွက် တၟအ်ချး ဝွံ ဒှ် အရာ မနွံကဵု အပိုတ်အခြာ ရ။ ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ (Europe) ကေုာံ အမေရိက သၟဝ်ကျာ တအ်ဝွံ ကၠောန်ဗဒှ် လဝ် လၟေင် ကမၠောန် သွက်ဂွံ ဒေါအ် သုင်စောဲ (Phase-out) တၟအ်ချး ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၂၀၃၀ ကဵု ၂၀၄၀ ရ။

စၞး မစကာ တၟအ်ချး မ္ဂး၊ ဂၠးတိ ဝွံ ပြံင်လှာဲ စကာ ဒၟံင် [[ဒြဟတ် ကလေင်ကတဵုဒှ်]] (Renewable energy) မပ္တံကဵု ဒြဟတ် လျးတ္ၚဲ (Solar power)၊ ဒြဟတ် ကျာ (Wind power)၊ ကေုာံ ဒြဟတ် ဍာ် (Hydropower) ရ။ ဒြဟတ် တအ်ဏအ် ဝွံ ဟွံပတိတ် ဓါတ် ကာဗေါန် တုဲ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပွဳပွူ သဘာဝ လေဝ် အောန် ဗွဲမလောန် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဇၞော်မောဝ် ဒၟံင် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ကြုက် ကဵု အိန္ဒိယ တအ်မ္ဂး၊ လွပ် တၟအ်ချး သွက်ဂွံ ကဵု ဒြဟတ် ကု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ညးတအ် ဂှ် ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် ဏီ ရ။

== ၁၀။ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ (Regulation and Policies) ==
သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ဖဵုပရေအ် နူ တၟအ်ချး ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ဂၠးတိ တအ် ခၞံဗဒှ် လဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -
* '''အခေါန် ကာဗေါန် (Carbon Tax):''' သၞောတ် မကံက် အခေါန် လတူ ကမ္ပဏဳ ဟွံသေင်မ္ဂး စက် မပတိတ် ဓါတ် ကာဗေါန် ဒိုင်အံက်သိုက် သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် လွပ် ဒြဟတ် ရုပ်ဖေါသ်သေဝ်။
* '''စံညွှန် ပရေင်ပတိတ် ဓါတ်အုဲ (Emission Standards):''' သၞောဝ် မကၟာတ်လဒဵု လၟိဟ် ဓါတ် သာလ်ဖာ ကေုာံ ဓါတ်ကျာ အုဲ မတိတ် နူ စက် ပတိတ် လလဳ။
* '''နည်းပညာ တၟအ်ချး သ္အးဇ္ၚး (Clean Coal Technology):''' ပရေင်သုတေသန သွက်ဂွံ ရပ် ဖမ်း ကေတ် ဓါတ် $CO_2$ နူကဵု စက် ပတိတ် လလဳ တုဲ သိပ်စွံ လဝ် ပ္ဍဲ သၟဝ် တိ (Carbon Capture and Storage - CCS) ညံင် ဟွံဂွံ တိတ် အာ ပ္ဍဲ လေယျာ ကျာ ရ။ ဆဂး နည်းပညာ ဏအ်ဝွံ ကေတ် သြန် ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ ဟွံမာန် စကာ ဗွဲမလှဲလး ဏီ ရ။&lt;ref name=&quot;schrag&quot;&gt;{{cite journal |last=Schrag |first=D. P. |title=Storage of carbon dioxide in offshore sediments |url=https://archive.org/details/sim_science_2006-10-13_314_5797/page/315 |journal=Science |volume=314 |issue=5797 |pages=315-316 |year=2006}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဒြဟတ် ရုပ်ဖေါသ်သေဝ်]] (Fossil fuel)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change)
* [[ဒြဟတ် ကလေင်ကတဵုဒှ်]] (Renewable energy)
* [[ပရေင်ကတဵုပြံင်လှာဲ စက်ယန္တရား]] (Industrial Revolution)

{{Navbox
| name = Energy
| title = ဒြဟတ် ကေုာံ ရုပ်ဖေါသ်သေဝ် (Energy and Fossil Fuels)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဒြဟတ် ရုပ်ဖေါသ်သေဝ်
| list1 =
* [[တၟအ်ချး]] (Coal)
* [[ကၠေင် ဍေက်]] (Petroleum / Oil)
* [[ဓါတ်ကျာ သဘာဝ]] (Natural gas)
| group2 = ဒြဟတ် ကလေင်ကတဵုဒှ်
| list2 =
* [[ဒြဟတ် လျးတ္ၚဲ]] (Solar power)
* [[ဒြဟတ် ကျာ]] (Wind power)
* [[ဒြဟတ် ဍာ်]] (Hydropower)
* [[ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ]] (Nuclear power)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change)
* [[ဓါတ်ကျာ သ္ၚိမှန်]] (Greenhouse gas)
* [[ပရေင်ၜံက်ခါဲ တၟအ်]] (Mining)
}}

[[Category:ဒြဟတ်]]
[[Category:ပွဳပွူသဘာဝ]]
[[Category:တၟအ်ချး]]
[[Category:ပရေင်ၜံက်ခါဲ]]</text>
      <sha1>eynnfg7lg3qku5ijm1zb6swt23t8egp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဘက်ထရဳ လဳတဳယာမ် ပဝ်လဳမာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11518</id>
    <revision>
      <id>56656</id>
      <parentid>55956</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:32:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22189" sha1="gzpph0vbuyhoqo1zd6t5qudspfyhfoj" xml:space="preserve">'''ဘာတ်ထရဳ လဳတဳယာမ် ပဝ်လဳမာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Lithium polymer battery'', မဖ္ဍန်စကာ '''LiPo''', '''LIP''', ဟွံသေင်မ္ဂး '''Li-poly''') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကူ [[ဘာတ်ထရဳ]] (Battery) မမာန် ကလေင် စုတ် ဓါတ် (Rechargeable) မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု နဲပညာ သဇိုင် ဘာတ်ထရဳ လဳတဳယာမ်-အာယောန် ရ။ ဆဂး တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဘာတ်ထရဳ ဓမ္မတာ မစကာ ဓါတ်ဍာ် အဳလက်ထရဝ်လိုက် (Liquid electrolyte) ဂှ်၊ LiPo ဝွံ စကာ လဝ် အဳလက်ထရဝ်လိုက် ပဝ်လဳမာ (Polymer electrolyte) မနွံ အကာဲအရာ နဒဒှ် တန်တဴ (Solid) ဟွံသေင်မ္ဂး ကဝက်-တန်တဴ ညံင်ရဴ ဂျေလ် (Gel-like) ရ။&lt;ref name=&quot;scrosati&quot;&gt;{{cite journal |last=Scrosati |first=B. |title=Lithium Polymer Electrolytes |url=https://archive.org/details/sim_electrochimica-acta_2000_45_15-16/page/2461 |journal=Electrochimica Acta |volume=45 |issue=15 |pages=2461-2466 |year=2000 |publisher=Elsevier}}&lt;/ref&gt;

ဘာတ်ထရဳ ဂကူ ဏအ်ဝွံ နွံကဵု လျိုင် သာ (Lightweight)၊ ဇမၞော် သိပ်သည်းဆ ဒြဟတ် သၠုင် (High energy density)၊ ကေုာံ မာန် ဖန်ဗဒှ် ရုပ်သာ် နာနာ သာ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍေဟ်တအ် ဒှ် အရာ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ကမၠောန် မပ္တံကဵု [[ကောန်ပျူတာ သ္ၚိစပ်]] (Laptop computers)၊ [[ဖုန် မဝ်ဗာင်]] (Smartphones)၊ [[က္ၜင်ကျာ ဟွံမဲ မၞိဟ်ဒဳ]] (Drones)၊ ကေုာံ ကွဳစက် လျပ်စစ် တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဘာတ်ထရဳ LiPo နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဓါတုဗေဒ၊ နဲကဲ မင်မဲ၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:LiPo_Battery.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဘာတ်ထရဳ လဳတဳယာမ် ပဝ်လဳမာ (LiPo) မစကာ လဝ် ပ္ဍဲ က္ၜင်ကျာ ရေဒဳယော တအ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဘာတ်ထရဳ လဳတဳယာမ် ပဝ်လဳမာ (LiPo) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကိရိယာ တန်သိပ် ဒြဟတ် မွဲ မစကာ လညာတ် ဓါတုဗေဒ အာယောန် လဳတဳယာမ် (Lithium-ion) ရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် တၞဟ်ခြာ အဓိက အိုတ် ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်စကာ &quot;ပဝ်လဳမာ&quot; (Polymer) နဒဒှ် ဒၞာဲ ဓါတ်ဍာ် တတ်ကၠောအ် (Conductive medium) အကြာ ဓါတ်ဖ (Cathode) ကဵု ဓါတ်မေ (Anode) ရ။

ကိုပ်ကၠာ တေအ် တၠပညာ တအ် ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ စကာ ပဝ်လဳမာ ဇေတ်တ် (Dry solid polymer) ဆဂး ဍေဟ် ဟွံမာန် ပတိတ် ဓါတ် ပ္ဍဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ (Room temperature) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲကဵု ဘာတ်ထရဳ LiPo ခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ်၊ ညးတအ် စကာ လဝ် ပဝ်လဳမာ မစုတ်လဝ် ဓါတ်ဍာ် ညိည သွက်ဂွံ ဒှ် အာ ဂျေလ် (Gelled polymer electrolyte) မာန် ရ။ လဒက်ပတန် ဏအ် ပကဵု ညံင် ဘာတ်ထရဳ ဂွံ နွံကဵု ပရေင်ဂီုကၠီု သၠုင် တုဲ ဟွံမဲ ကဵု အန္တရာယ် ဓါတ်ဍာ် ဇွောဝ် (Leakage) ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဘာတ်ထရဳ LiPo ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲ လပါ်စ သၞာံ ၁၉၇၀ တအ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၈ ဂှ်၊ တၠပညာ [[မိုက်ကယ် အာမာန်]] (Michel Armand) ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် လညာတ် သွက်ဂွံ စကာ အဳလက်ထရဝ်လိုက် ပဝ်လဳမာ တန်တဴ ပ္ဍဲကဵု ဘာတ်ထရဳ ရ။&lt;ref name=&quot;tarascon&quot;&gt;{{cite journal |last=Tarascon |first=J.-M. |author2=Armand, M. |title=Issues and challenges facing rechargeable lithium batteries |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-11-15_414_6861/page/359 |journal=Nature |volume=414 |issue=6861 |pages=359-367 |year=2001}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၈ ဂှ်၊ ကမ္ပဏဳ ဂျပါန် သဝ်နဳ (Sony) စလ္ၚတ် သုတေသန လတူ ဘာတ်ထရဳ လဳတဳယာမ် မစကာ ဂျေလ် ပဝ်လဳမာ ရ။ ဆက်အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၆၊ ကမ္ပဏဳ Bellcore (အမေရိကာန်) လလောင်တြး ပတိတ် ဘာတ်ထရဳ LiPo မနွံကဵု စက္ခု တတ်ကၠောအ် ထောမ် (Porous polymer) မကော်စ PLiON တုဲ၊ စိုပ် သၞာံ ၁၉၉၉ ဂှ် ဍေဟ်တအ် စိုပ် အာ ပ္ဍဲ ဗွိုက်ဖျာ လတူ ဖုန် မဝ်ဗာင် Ericsson တအ် ရ။

== ၃။ သဇိုင် လဒက်ပတန် ကေုာံ ဓါတုဗေဒ (Electrochemistry and Structure) ==
ညံင်ရဴ ဘာတ်ထရဳ လဳတဳယာမ်-အာယောန် ဓမ္မတာ ကီု၊ LiPo ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] မပြံင်လှာဲ ဒၞာဲ အာယောန် လဳတဳယာမ် (Intercalation) ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု အင်္ဂါ ၄ သာ် -
# '''ဓါတ်ဖ (Cathode):''' ဗွဲမဂၠိုင် စကာ ဓါတ် မေတ္တယ် အံက်သိုက် (Lithium cobalt oxide - LiCoO2)။
# '''ဓါတ်မေ (Anode):''' ဗွဲမဂၠိုင် စကာ ဓါတ် ချး (Graphite/Carbon)။
# '''စက္ခု တတ်ကၠောအ် (Separator):''' ဒှ် ရိုတ် ပဝ်လဳမာ (Polyethylene ဟွံသေင်မ္ဂး Polypropylene) မစဵုဒၞာ ဟွံကဵု ဓါတ်ဖ ကဵု ဓါတ်မေ ဇီုကပိုက် ရေင်သကအ်။
# '''အဳလက်ထရဝ်လိုက် (Electrolyte):''' ဒှ် ဂျေလ် ပဝ်လဳမာ မစုတ်လဝ် ဓါတ် သြန် (Lithium salts) ရ။

ကာလ ပိုယ် စကာ ဘာတ်ထရဳ ဂှ် (Discharging)၊ အာယောန် လဳတဳယာမ် တအ် ပြံင်အာ နူ ဓါတ်မေ စိုပ် ဓါတ်ဖ ရ။ ကာလ ပိုယ် စုတ် ဓါတ် (Charging) မ္ဂး၊ အာယောန် တအ် ကလေင် ပြံင်အာ နူ ဓါတ်ဖ စိုပ် ဓါတ်မေ ပၠန် ရ။

== ၄။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဂကူ ဘာတ်ထရဳ (Shapes and Cell Formats) ==
ဟိုတ်နူကဵု LiPo ဟွံစကာ ဓါတ်ဍာ် ဇေတ်တ် ဂှ်ရ၊ ညးတအ် ဟွံနွံပၟိက် ကဵု ခေါက် ပသဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ထိုင် ကျာ ရ။ စၞးဂှ် ညးတအ် စကာ ထိုင် အလူမဳနဳယမ် ဍာတ်ဍာတ် (Aluminum laminate pouch) ရ။

လဒက်ပတန် သာ်ဏအ် (Pouch cell) ဝွံ ပကဵု ညံင် ဘာတ်ထရဳ LiPo ဂွံ နွံကဵု ဗီုပြင် နာနာ သာ် အတိုင် ပၟိက်စိုတ် မၞိဟ် ဖန်ဗဒှ် စက် တအ် ရ (ဥပမာ - ဍာတ်တ် ကေုာံ ထကောအ် ပ္ဍဲ ဖုန် မဝ်ဗာင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂလိုင်ကောံ လဝ် ပ္ဍဲ က္ၜင်ကျာ)။ ဟိုတ်နူ လျိုင် ခေါက် ပသဲ အောန် အာ ဂှ်ရ၊ LiPo ဂှ် ဇာန်လျိုင် သာ နူကဵု ဘာတ်ထရဳ ဓမ္မတာ ၂၀% ပြင်င် ရ။

== ၅။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ကမၠောန် နာနာ (Applications in Various Fields) ==
ဘာတ်ထရဳ LiPo ဝွံ ဒှ် ဘာတ်ထရဳ မစကာ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ အရာ မနွံပၟိက် လျိုင် သာ ကေုာံ ဒြဟတ် သၠုင် ရ -&lt;ref name=&quot;linden&quot;&gt;{{cite book |last=Linden |first=D. |author2=Reddy, T. B. |title=Handbook of Batteries |edition=3rd |publisher=McGraw-Hill |year=2002 |pages=35-40}}&lt;/ref&gt;

* '''ကိရိယာ အဳလက် ထရောနေတ် (Consumer Electronics):''' ဖုန် မဝ်ဗာင်၊ တက်ဗလက် (Tablets)၊ ကေုာံ စမတ်ဝေါတ် (Smartwatches) တအ် စကာ LiPo ဟိုတ်နူ ဍေဟ် မာန် လုပ် စိုပ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဍောတ်ဍောတ် ကေုာံ ဍာတ်ဍာတ် ရ။
* '''က္ၜင်ကျာ ရေဒဳယော (RC and Drones):''' ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဝေင် က္ၜင်ကျာ ကေုာံ ကွဳစက် ရေဒဳယော ဂှ်၊ LiPo ဒှ် အရာ ကိစ္စဇၞော်အိုတ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် မာန် ပတိတ် ဓါတ် ပၟတ် (Discharge rate) ဂၠိုင်င် ပ္ဍဲ အခိင် မွဲစွံ (High C-rating) သွက် မဝ်တာ ဂွံ ချဳဓရာင် ပြဟ်ပြဟ် ရ။
* '''ကွဳစက် လျပ်စစ် (Electric Vehicles):''' ကမ္ပဏဳ မပ္တံကဵု Hyundai ကဵု Kia တအ် စကာ ဒၟံင် LiPo ပ္ဍဲ ကွဳစက် လ္ၚဵု တအ် သွက်ဂွံ ဖအောန် လျိုင် ရ။

== ၆။ အစောံသတ္တိ ပရေင်စုတ် ကေုာံ ပတိတ် ဓါတ် (Charging and Discharging) ==
ပရေင်စုတ် ဓါတ် (Charging) LiPo ဝွံ နွံပၟိက် ဒၟံင် နဲကဲ မချိုတ်ပၠိုတ် မွဲ မကော်စ CC/CV (Constant Current / Constant Voltage) ရ။ 
* '''ဗလိုင် ဝေါလ် (Voltage):''' ဘာတ်ထရဳ LiPo မွဲ ကလာပ်ရုပ် (Cell) မ္ဂး နွံ ဗလိုင် ဓမ္မတာ (Nominal voltage) ၃.၇ ဝေါလ် ရ။ အခိင် စုတ် ဓါတ် ပေင် မ္ဂး ဍေဟ် စိုပ် ၄.၂ ဝေါလ် တုဲ၊ အခိင် ဓါတ် အိုတ် မ္ဂး ဍေဟ် ဟွံထေက် ကဵု စှ်ေ သၟဝ် ၃.၀ ဝေါလ် ရ။
* '''ဗလိုင် ပတိတ် (C-Rating):''' C-Rating ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အစောံသတ္တိ သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ် ပ္ဍဲ အခိင် ဂၠေအ်ဂၠေအ် ရ။ ဥပမာ ဘာတ်ထရဳ 2000mAh မနွံ 10C မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် ပတိတ် ဓါတ် 2000 x 10 = 20,000 mA (20 Ampere) မာန် ရ။

သွက် ဘာတ်ထရဳ မနွံ ဂၠိုင်ကဵု ကလာပ်ရုပ် (Multi-cell packs) ဂှ်၊ ဒးစကာ [[စက် စုတ်ဓါတ် ထိင်ဒဝ်]] (Balance charger) သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် ဗလိုင် ဝေါလ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကလာပ်ရုပ် ဂွံ တုပ် ရေင်သကအ် ရ။

== ၇။ အန္တရာယ် ကေုာံ ပရေင်ဂီုကၠီု (Risks and Safety) ==
ၜိုန်ရ LiPo ဝွံ ခိုဟ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် နွံကဵု အန္တရာယ် ဗွဲမဇၞော် ယဝ်ရ ပိုယ် စကာ ဟွံဒး နဲ မ္ဂး -&lt;ref name=&quot;monash&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.monash.edu/__data/assets/pdf_file/0005/2922341/HA-LiPolymer-Batteries.pdf |title=Hazard Alert - Lithium Polymer (LiPo) Batteries |publisher=Monash University |access-date=2026-07-11}}&lt;/ref&gt;

* '''ပရေင်ကတိုဟ်/ဇၞော် (Swelling):''' ယဝ်ရ ပိုယ် စုတ် ဓါတ် လောန် (Overcharge) ဟွံသေင်မ္ဂး ပတိတ် ဓါတ် လောန် (Over-discharge) မ္ဂး၊ အဳလက်ထရဝ်လိုက် အပ္ဍဲ ဂှ် ကတဵုဒှ် ကျာ ဓါတ် (Gas) တုဲ ပကဵု ညံင် ထိုင် ဘာတ်ထရဳ ဂွံ ပူ ဇၞော် တိုန် (Puffing) ရ။ ဘာတ်ထရဳ မပူ တအ်ဂှ် ဒးထောအ် သမၠေဝ် ဓဝ် ရ။
* '''ဓါတ်ပၟတ် ဆက် (Short circuit) ကေုာံ ပၟတ် တူ:''' ယဝ်ရ ထိုင် အလူမဳနဳယမ် ဂှ် ထကး အာ ဟွံသေင်မ္ဂး ကောန်သေံ ပသဲ ၜါ စုက် အာ ရေင်သကအ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် ကတဵုဒှ် ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင် (Thermal runaway) တုဲ ပၟတ် တူ မာန် ရ။ ပၟတ် ဘာတ်ထရဳ လဳတဳယာမ် ဝွံ ကတဴ ဗွဲမလောန် (&gt;1000°C) တုဲ ပလိုတ် ဇြိုင် သန် ရ။

== ၈။ နဲကဲ မင်မဲ ကေုာံ ပရေင်သီသိပ် (Care, Maintenance, and Storage) ==
သွက်ဂွံ စကာ ဘာတ်ထရဳ LiPo လအ်လအ် ကေုာံ နွံကဵု ပရေင်ဂီုကၠီု ဂှ်၊ ပိုယ် ဒးမင်မဲ အတိုင် သၞောတ်ဝ် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -
# '''စွံ ပ္ဍဲ အကာဲအရာ သိုပ် (Storage Charge):''' ယဝ်ရ ပိုယ် ဟွံစကာ ဘာတ်ထရဳ ဂၠိုင်ကဵု တ္ၚဲ မ္ဂး၊ ပိုယ် ဒးစွံ လဝ် ဓါတ် ၜိုတ် ၃.၈ ဝေါလ် (3.8V per cell) ရ။ ယဝ်ရ စွံ ဓါတ် ပေင်ပေင် (4.2V) လအ်လအ် မ္ဂး ဍေဟ် မာန် ပူ ကတိုဟ် အာ ရ။
# '''စကာ ထိုင် စဵုဒၞာ ပၟတ် (LiPo Safe Bag):''' အခိင် စုတ် ဓါတ် ကေုာံ သီသိပ် မ္ဂး ဒးစုတ် လဝ် ပ္ဍဲ ထိုင် မမာန် ဒုင် ပၟတ် တူ ရ။
# '''လ္ပ ကဵု ဓါတ် အိုတ် လောန်:''' ကာလ စကာ မ္ဂး လ္ပ ကဵု ဓါတ် စှ်ေ သၟဝ် ၃.၂ ဝေါလ် ညိ၊ ယဝ်ရ စှ်ေ အာ မ္ဂး ဘာတ်ထရဳ လီုလာ် အာ မာန် ရ။

== ၉။ ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် ကု ဘာတ်ထရဳ လဳတဳယာမ်-အာယောန် (Comparison with Lithium-ion Battery) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် Li-ion ကဵု LiPo
|-
! တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်
! လဳတဳယာမ်-အာယောန် (Li-ion)
! လဳတဳယာမ် ပဝ်လဳမာ (LiPo)
|-
| '''ဗီုပြင် (Form factor)'''
| ခေါက် ပသဲ တိုင်/ပန်ကၠင် (Cylindrical/Prismatic)
| ထိုင် ဍာတ်ဍာတ် (Pouch)
|-
| '''အဳလက်ထရဝ်လိုက်'''
| ဓါတ်ဍာ် ဇေတ်တ် (Liquid)
| ဂျေလ် ပဝ်လဳမာ (Polymer Gel)
|-
| '''သိပ်သည်းဆ ဒြဟတ်'''
| သၠုင် (High) - တန်သိပ် ဓါတ် ဂၠိုင်
| သၟဝ် ညိ (Slightly lower)
|-
| '''အစောံ ပတိတ် ဓါတ်'''
| သာမည (Standard discharge)
| သၠုင် ဗွဲမလောန် (High C-rate discharge)
|-
| '''ပရေင်ဂီုကၠီု (Safety)'''
| မာန် ဓါတ်ဍာ် ဇွောဝ် ယဝ် ထကး
| ဟွံဇွောဝ်၊ ဆဂး မာန် ပူ (Swelling) တုဲ ပၟတ် တူ
|}

ဘာတ်ထရဳ Li-ion မပ္တံကဵု 18650 တအ်ဂှ် စကာ ဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ကောန်ပျူတာ ကေုာံ ကွဳစက် (Tesla) တုဲ၊ LiPo ဂှ် စကာ ဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု အရာ မနွံပၟိက် ဗီုပြင် ဍာတ်ဍာတ် ကေုာံ လျိုင် သာ ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ကလေင်စကာ (Future Trends and Recycling) ==
အနာဂတ် သွက် နဲပညာ ဘာတ်ထရဳ လဳတဳယာမ် ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် [[ဘာတ်ထရဳ အကာဲအရာ တန်တဴ]] (Solid-state batteries) မစကာ အဳလက်ထရဝ်လိုက် ပဝ်လဳမာ တန်တဴ ဇေတ်တ် မဟွံမဲ ကဵု အန္တရာယ် ပၟတ် တူ (Non-flammable) ရ။ တၠပညာ တအ် ဂစာန် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ပခိုဟ် ပတိုန် လျိုင် ဒြဟတ် ညံင်ဂွံ ကတဵုဒှ် အရာ မမာန် စကာ ဂွံ ပ္ဍဲ ကွဳစက် လျပ်စစ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။

တုဲပၠန် ပြသၞာ သဘာဝ ပွဳပွူ (Environmental impact) ဟိုတ်နူ ပရေင်ထောအ် ဘာတ်ထရဳ တအ်ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် မွဲ ရ။ ဘာတ်ထရဳ LiPo ဝွံ နွံကဵု ဓါတ် မေတ္တယ် မပ္တံကဵု ခဝ်ဗေါတ် (Cobalt) ကေုာံ လဳတဳယာမ် မဒှ် အရာ ကိစ္စဇၞော် ရ။ နဲကဲ ကလေင်စကာ (Recycling) သွက် ဘာတ်ထရဳ LiPo ဂှ် ဇြိုင် နူကဵု Li-ion ဓမ္မတာ ညိ ဟိုတ်နူကဵု ထိုင် အလူမဳနဳယမ် ကေုာံ ဂျေလ် ဍေဟ် ရ၊ ဆဂး ကမ္ပဏဳ နဲပညာ တအ် ဖန်ဗဒှ် ဒၟံင် သၞောတ် ကလေင်စကာ ခေတ်တၟိ သွက်ဂွံ ကလေင် ကေတ် ဓါတ် မေတ္တယ် ဏအ် ဗွဲမသ္အးဇ္ၚး ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဘာတ်ထရဳ လဳတဳယာမ်-အာယောန်]] (Lithium-ion battery)
* [[ဒြဟတ် လျပ်စစ်]] (Electrical energy)
* [[က္ၜင်ကျာ ဟွံမဲ မၞိဟ်ဒဳ]] (Drone)
* [[ဘာတ်ထရဳ အကာဲအရာ တန်တဴ]] (Solid-state battery)

{{Navbox
| name = Battery Technology
| title = နဲပညာ ဘာတ်ထရဳ ကေုာံ လဒက်ပတန် (Battery Technology and Structure)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဂကူ ဘာတ်ထရဳ
| list1 =
* [[ဘာတ်ထရဳ လဳတဳယာမ် ပဝ်လဳမာ]] (Lithium polymer battery)
* [[ဘာတ်ထရဳ လဳတဳယာမ်-အာယောန်]] (Lithium-ion battery)
* [[ဘာတ်ထရဳ အကာဲအရာ တန်တဴ]] (Solid-state battery)
* [[ဘာတ်ထရဳ အက်သေတ် ကောန်သေံ]] (Lead-acid battery)
| group2 = အင်္ဂါ သဇိုင်
| list2 =
* [[အဳလက်ထရဝ်လိုက်]] (Electrolyte)
* [[ဓါတ်ဖ]] (Cathode)
* [[ဓါတ်မေ]] (Anode)
* [[အာယောန် လဳတဳယာမ်]] (Lithium-ion)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ပရေင်ကတိုဟ် ဘာတ်ထရဳ]] (Battery swelling)
* [[စက် စုတ်ဓါတ် ထိင်ဒဝ်]] (Balance charger)
* [[သိပ်သည်းဆ ဒြဟတ်]] (Energy density)
* [[သဳအိုရဳ လဳတဳယာမ်]] (Lithium theory)
}}

[[Category:ဘာတ်ထရဳ]]
[[Category:လျပ်စစ်]]
[[Category:ကိရိယာ အဳလက် ထရောနေတ်]]
[[Category:ဓါတုဗေဒ]]</text>
      <sha1>gzpph0vbuyhoqo1zd6t5qudspfyhfoj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ညးအုပ်ဓုပ် ဗီုပြင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11524</id>
    <revision>
      <id>56682</id>
      <parentid>55964</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T23:13:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21339" sha1="92si15w1qkls4cnevp5um07icdrcdwr" xml:space="preserve">'''ညးအုပ်ဓုပ် ဗီုပြင်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''အေန်တာဖေသ် အက်ဒမေန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Interface administrator'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ပရောဂျေတ် ဝဳကဳမဳဒဳယာ (Wikimedia projects) တအ်မ္ဂး၊ ဒှ် ဂကောံ ညးလွပ် မကလိဂွံ လဝ် အခေါင် သွက်ဂွံ ပလေဝ် ပြင်ဆင် မုက်လိက် CSS, JavaScript, ကေုာံ JSON မဆေင်ကဵု သၞောတ် အလုံမွဲ ဝပ်သာက် ရ။ ဂကောံ ညးလွပ် ဏအ်ဝွံ နွံကဵု တာလျိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် လဒက်ပတန် ဗီုပြင် မျက်နှာစာ (User interface) ကေုာံ ကိရိယာ သဇိုင် (Gadgets) တအ် ညံင်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် အတိုင် ပကတိ ရ။ &lt;ref name=&quot;mw_interface&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:Interface_administrators |title=Manual:Interface administrators |publisher=MediaWiki |date=2018 |access-date=2023-10-10}}&lt;/ref&gt;

ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၂၀၁၈ တေအ်၊ အခေါင် ဏအ်ဝွံ ပါလုပ် ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု အခေါင် ညးအုပ်ဓုပ် ဓမ္မတာ (Administrators) တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူကဵု ပြသၞာ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ အန္တရာယ် မဆေင်ကဵု လိက်ကုတ် (Code) တအ်တုဲ၊ ဂကောံ ဏအ် ဂှ် ဒးဒုင် ပါ် တိတ် နဒဒှ် ဂကောံ တၞဟ်ခြာ မွဲ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ညးအုပ်ဓုပ် ဗီုပြင် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ တာလျိုင်၊ ပရေင်ဂီုကၠီု၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ်တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Wikimedia_Foundation_logo_-_vertical.svg|thumb|right|300px|သင်္ကေတ ဌာန်သ္ဇိုင် ဝဳကဳမဳဒဳယာ (Wikimedia Foundation) မဒှ် ဌာန် မခၞံဗဒှ် လဝ် အခေါင် ညးအုပ်ဓုပ် ဗီုပြင်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ညးအုပ်ဓုပ် ဗီုပြင်&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ညးလွပ် မာန် ပြံင်လှာဲ လိက်ကုတ် အပ္ဍဲ မုက်လိက် MediaWiki နာနာ မပ္တံကဵု `MediaWiki:Common.js`, `MediaWiki:Vector.css`, ဟွံသေင်မ္ဂး မုက်လိက် လိက်ကုတ် ညးလွပ် တၞဟ် တအ် ရ။ 

နကဵု သၞောတ် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု အခေါင် အဓိက သာ်ဏအ် ရ -
* ပလေဝ် ပြင်ဆင် မုက်လိက် CSS ကေုာံ JS အလုံ ဝပ်သာက်။
* ပလေဝ် ပြင်ဆင် မုက်လိက် CSS/JS ညးလွပ် တၞဟ် တအ်။
* ပလေဝ် ပြင်ဆင် မုက်လိက် မနွံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲယၟု (Namespace) MediaWiki ရ။

အခေါင်အရာ ဏအ်ဝွံ ဒှ် အခေါင် မနွံကဵု သြဇာ ဇၞော် ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူ လိက်ကုတ် မပလေဝ် လဝ် ဏအ် ဂှ် ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲကဵု ကောန်ပျူတာ ညးလွပ် သီုဖအိုတ် မလုပ် ဗှ် မုက်လိက် ဏအ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် (History and Origin) ==
ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကိုပ်ကၠာ တေအ်၊ ညးအုပ်ဓုပ် (Sysops) တအ် သီုဖအိုတ် မာန် ပြံင်လှာဲ မုက်လိက် MediaWiki ကေုာံ လိက်ကုတ် JS/CSS တအ် ရ။ ဆဂး လိက်ကုတ် JavaScript ဝွံ နွံကဵု အစောံသတ္တိ မာန် ကၠောန် ကမၠောန် မပလီုပလာ် (Malicious actions) ယဝ်ရ မၞိဟ် ယုတ်မာ တအ် စကာ ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၈ ဂှ်၊ ပရေင်ဇီုကပိုက် လပါ် ပရေင်ဂီုကၠီု မွဲ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ညးဟက်ကာ (Hackers) တအ် လုပ် ပလီု အကံက် ညးအုပ်ဓုပ် လ္ၚဵု တုဲ စုတ် လိက်ကုတ် သွက်ဂွံ ကၠတ် ဒေတာ ညးလွပ် တအ် ရ။ ဟိုတ်နူဏအ် ဌာန်သ္ဇိုင် ဝဳကဳမဳဒဳယာ သ္ဂုတ်သွာတ် ပါ် ပတိတ် အခေါင် &quot;Interface administrators&quot; တုဲ၊ ညးမကလိဂွံ အခေါင် ဏအ် သီုဖအိုတ် ဒးစကာ သၞောတ် ဂီုကၠီု ၜါ ကဆံင် (Two-factor authentication - 2FA) ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;wmf_rfc&quot;&gt;{{cite web |url=https://meta.wikimedia.org/wiki/Creation_of_separate_user_group_for_editing_sitewide_CSS/JS |title=Creation of separate user group for editing sitewide CSS/JS |publisher=Wikimedia Meta-Wiki |date=2018 |access-date=2023-10-10}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အခေါင်အရာ ကေုာံ တာလျိုင် (Rights and Responsibilities) ==
တာလျိုင် အဓိက သွက် ညးအုပ်ဓုပ် ဗီုပြင် တအ်ဂှ် ဒှ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် ညံင် ဗီုပြင် ဝပ်သာက် ဂွံ ခိုဟ် ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် ဍာံပြ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တာလျိုင် ညးအုပ်ဓုပ် ဗီုပြင်
|-
! ကမၠောန်
! တင်သောင်ကလး
|-
| '''ပလေဝ် လိက်ကုတ် CSS'''
| ဖန်ဗဒှ် အသာ်၊ ဗီုပြင် မလိက်၊ ကေုာံ လဒက်ပတန် မုက်လိက် သွက်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု စက် နာနာ။
|-
| '''ပလေဝ် လိက်ကုတ် JS'''
| ခၞံဗဒှ် ကိရိယာ လိက်ကုတ် (Scripts) သွက်ဂွံ ရီုဗင် ကမၠောန် ညးလွပ် တအ် လောဲသွာ။
|-
| '''ပလေဝ် Gadgets'''
| ထိင်ဒဝ် ကိရိယာ တၟေင် မပ္တံကဵု Twinkle, HotCat မညးလွပ် တအ် စကာ ဂၠိုင်။
|-
| '''ပလေဝ် မုက်လိက် ညးတၞဟ်'''
| ရီုဗင် ပလေဝ်ကဵု လိက်ကုတ် ယောန်မှာ ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် ညးလွပ် တၞဟ် တအ် ယဝ်ရ ညးတအ် အာတ်မိက်။
|}

ညးတအ် ဒးနွံကဵု ပညာ သဇိုင် လပါ် Web Development ကေုာံ ဒးကၠိုဟ် လိက်ကုတ် CSS ကဵု JavaScript ဗွဲမကၠးကြေဟ် ရ။

== ၄။ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ လဒက်ပတန် နည်းပညာ (Security and Technical Structure) ==
ပရေင်ဂီုကၠီု ဝွံ ဒှ် အရာ ကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ဂကောံ ဏအ် ရ။ ဂျာဗာသကြေပ် (JavaScript) မလုပ် ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် အလုံ ဝပ်သာက် မွဲ (ဥပမာ MediaWiki:Common.js) ဂှ် ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ Browser ညးလွပ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တၠ ရ။

ယဝ်ရ လိက်ကုတ် မပလီုပလာ် (Malicious code) ပါလုပ် အာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် -
* ကၠတ် ကေတ် ခေါက်ကဳ (Cookies) ကေုာံ အကံက် ညးလွပ် (Account hijacking)။
* ကၠောန် ကမၠောန် ညံင်ရဴ ညးလွပ် ဂှ် ကၠောန် ကီု (XSS attacks)။
* ပြံင်လှာဲ ထောအ် လိက် ပ္ဍဲ မုက်လိက် ညံင်ဂွံ ဒှ် ပရိုင်ပလီု။

ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးအုပ်ဓုပ် ဗီုပြင် တအ် ဒးစွံ သတိ ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ အခိင် ပလေဝ် လိက်ကုတ် တုဲ၊ ညးတအ် ဒးစကာ 2FA သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင် ညးဟက်ကာ တအ် ဟွံဂွံ လုပ် အကံက် ညးတအ် မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;owasp_xss&quot;&gt;{{cite book |last=Stuttard |first=D. |author2=Pinto, M. |title=The Web Application Hacker's Handbook |edition=2nd |publisher=Wiley |year=2011 |pages=450-460}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ သၞောတ်ဝ် မကဵု အခေါင် (Permission Granting Process) ==
သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ညးအုပ်ဓုပ် ဗီုပြင် ဂှ်၊ ညးလွပ် တအ် ဒးဒုင် ရုဲစှ် နကဵု လညာတ် တုပ်စိုတ် ဂကောံမၞိဟ် (Community consensus) ရ။

လၟေင် ကမၠောန် ဂှ် နွံ အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် -
၁။ ညးလွပ် ဂှ် အာတ်မိက် ပ္ဍဲ မုက်လိက် အာတ်မိက် အခေါင်။
၂။ ညးလွပ် ဂှ် ဒးထ္ၜး သက်သဳ ဒဒှ်ရ ညးတေအ် နွံကဵု ပညာ လပါ် လိက်ကုတ် CSS/JS ကေုာံ ဒးတီ သၞောတ် ဂီုကၠီု။
၃။ ဂကောံမၞိဟ် ဝဳကဳ တအ် ကဵု မာဲ (Vote) လတူ အာတ်မိက် ဂှ်။
၄။ ယဝ်ရ ကလိဂွံ မာဲ ထံက်ဂလာန် ဍိုက်ပေင် မ္ဂး၊ [[ဗျူရဝ်ကရေတ်]] (Bureaucrat) တအ် ကဵု အခေါင် ဏအ် ရ။ (ညးလွပ် ဂှ် သ္ဒး ဖွင့် လဝ် 2FA ကိုပ်ကၠာ ဟေင်)။

== ၆။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရောဂျေတ် ဝဳကဳမဳဒဳယာ (Usage in Wikimedia Projects) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရောဂျေတ် မပ္တံကဵု ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wikipedia)၊ ဝဳကဳပြကိုဟ် (Wiktionary)၊ ကေုာံ ဝဳကဳတမ်ရိုဟ် (Wikisource) တအ်ဂှ် လွပ် ညးအုပ်ဓုပ် ဗီုပြင် တအ် တၞဟ်ခြာ ဒၟံင် ညိည ရ။

* '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ:''' စကာ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် Gadgets သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် ပလီုပလာ် (Anti-vandalism tools) ကေုာံ လဒက်ပတန် မုက်လိက် အဓိက။
* '''ဝဳကဳတမ်ရိုဟ် (Wikisource):''' နွံပၟိက် CSS တၟေင် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် လိက် မတုပ် ကဵု လိက် ကၞပ် တြေံ ဇေတ်တ် ရ။
* '''ဝဳကဳဒေတာ (Wikidata):''' စကာ လိက်ကုတ် JS သွက်ဂွံ ရီုဗင် လတူ ပရေင်စုတ် တင်ဂၞင် ဒေတာ ဗွဲမပြဟ် ရ။

== ၇။ တၞဟ်ခြာ ကု ညးအုပ်ဓုပ် ဓမ္မတာ (Differences from standard Administrators) ==
ၜိုန်ရ ယၟု တုပ် ဒၟံင် ကု ညးအုပ်ဓုပ် (Administrator) ကီုလေဝ်၊ အခေါင် ကမၠောန် တအ်ဂှ် တၞဟ်ခြာ ဒၟံင် ရ။

* '''ညးအုပ်ဓုပ် (Sysop):''' မာန် ကၟာတ် အကံက် ညးလွပ် မပလီုပလာ် (Block)၊ မာန် ဇိုတ် ပလီု မုက်လိက် (Delete)၊ မာန် စဵုဒၞာ မုက်လိက် (Protect)။ ဍေဟ်တအ် ဒှ် မၞိဟ် မင်မဲ သၞောဝ် ပရေင်မၞိဟ် ရ။
* '''ညးအုပ်ဓုပ် ဗီုပြင် (Interface-admin):''' ဟွံမာန် ကၟာတ် အကံက်၊ ဟွံမာန် ဇိုတ် မုက်လိက် ဓမ္မတာ။ ဍေဟ်တအ် ဒှ် မၞိဟ် မင်မဲ လဒက်ပတန် နည်းပညာ ကေုာံ ဗီုပြင် ရုပ်သာ် သၟး ရ။ 

ဗွဲမဂၠိုင်၊ မၞိဟ် မကလိဂွံ အခေါင် အေန်တာဖေသ် ဏအ် လေဝ် နွံကဵု အခေါင် ညးအုပ်ဓုပ် ဓမ္မတာ ကီု ရ၊ ဆဂး ဍေဟ် ဟွံဒှ် ဒးနွံ သီု ၜါ လၟိုန် ပုဟ်။

== ၈။ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ (Monitoring and Auditing) ==
လဒက်ပတန် ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ပရောဂျေတ် ဏအ် ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် JS ဟွံသေင်မ္ဂး CSS တအ်ဂှ် ဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ပ္ဍဲ ရာဇဝင် (History) တုဲ ညးလွပ် သီုဖအိုတ် မာန် ဗှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရံင် မာန် ရ။

ယဝ်ရ ညးအုပ်ဓုပ် ဗီုပြင် မွဲ ကၠောန် ယောန်မှာ ဟွံသေင်မ္ဂး စုတ် လိက်ကုတ် ဟွံခိုဟ် မ္ဂး၊ ညးအုပ်ဓုပ် ဗီုပြင် တၞဟ် တအ် မာန် ကလေင် ပလေဝ် (Revert) ဍေဟ် သမၠေဝ် ဓဝ် ရ။ တုဲပၠန် ဂကောံ ညးအုပ်ဓုပ် ဗီုပြင် အလုံ ဂၠးတိ (Global interface editors) ကေုာံ ရုင် ဌာန်သ္ဇိုင် လေဝ် မင်ရံင် ဒၟံင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ တအ် ဏအ် ညံင် ဟွံဂွံ နွံကဵု ပြသၞာ ဂီုကၠီု ရ။

== ၉။ လညာတ် သဳအိုရဳ ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Management Theory Perspective) ==
လဒက်ပတန် အခေါင် ဏအ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] (Theory) ပရေင်ဂီုကၠီု ကောန်ပျူတာ အဓိက မွဲ မကော်စ &quot;မူ အခေါင် အောန်အိုတ်&quot; (Principle of Least Privilege - PoLP) ရ။ &lt;ref name=&quot;saltzer&quot;&gt;{{cite journal |last=Saltzer |first=J. H. |author2=Schroeder, M. D. |title=The Protection of Information in Computer Systems |url=https://archive.org/details/sim_institution-of-electrical-engineers-the-procee_proceedings-of-the-ieee_1975-09_63_9/page/1278 |journal=Proceedings of the IEEE |volume=63 |issue=9 |pages=1278-1308 |year=1975}}&lt;/ref&gt;

သဳအိုရဳ ဏအ် ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ညးလွပ် မွဲ သ္ဒး ကလိဂွံ အခေါင် ၜိုတ် မနွံပၟိက် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ညးတေအ် သၟး ရ။ ကာလ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ညးအုပ်ဓုပ် ဓမ္မတာ (Sysops) တအ် သီုဖအိုတ် ကလိဂွံ လဝ် အခေါင် ပလေဝ် JS ဂှ်၊ ဍေဟ် ဟွံကိတ်ညဳ ကု သဳအိုရဳ ဏအ် ရ၊ ဟိုတ်နူ ညးအုပ်ဓုပ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံစကာ အခေါင် ဏအ် တုဲ ဟွံတီ လိက်ကုတ် JS ရ။ ပရေင်ပါ် ပတိတ် ဂကောံ ညးအုပ်ဓုပ် ဗီုပြင် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ပရေင်ခၞံဗဒှ် သၞောတ် မကိတ်ညဳ ကု သဳအိုရဳ PoLP ဗွဲမဍာံပြ ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် လဒက်ပတန် (Future and Interface Development) ==
ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ် ဏအ်၊ သၞောတ် MediaWiki ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ပြံင်လှာဲ ကၠုင် ဒၟံင် ရ။ ဌာန်သ္ဇိုင် ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဝွံ စကာ ကၠုင် နည်းပညာ ခေတ်တၟိ မပ္တံကဵု Vue.js သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် မျက်နှာစာ မုက်လိက် ရ။ &lt;ref name=&quot;mw_vue&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Vue.js |title=Vue.js implementation in MediaWiki |publisher=Wikimedia Foundation |date=2021 |access-date=2023-10-10}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ်၊ တာလျိုင် ညးအုပ်ဓုပ် ဗီုပြင် တအ် လေဝ် ဒးပြံင်လှာဲ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗက် ကီု ရ။ ညးတအ် ဒးလ္ၚတ် ဗတောန် နည်းပညာ လိက်ကုတ် တၟိ တၟိ သွက်ဂွံ ဆက် ထိင်ဒဝ် ကိရိယာ တအ် ညံင်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် မာန် ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် တၟိ ဏအ် ရ။ ၜိုန်ရ နည်းပညာ တအ် ပြံင်လှာဲ အာ ကီုလေဝ်၊ ပၟိက်ဆန္ဒ သွက်ဂွံ နွံကဵု ဂကောံ ညးအုပ်ဓုပ် မနွံကဵု ပညာ နည်းပညာ ကေုာံ ဂီုကၠီု ဝွံ ဆက် နွံ ဒၟံင် လၟိုန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] (Wikipedia)
* [[သၞောတ် ဂီုကၠီု ၜါ ကဆံင်]] (Two-factor authentication)
* [[ဂျာဗာသကြေပ်]] (JavaScript)
* [[ဌာန်သ္ဇိုင် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] (Wikimedia Foundation)

{{Navbox
| name = Wikimedia User Groups
| title = ဂကောံ ညးလွပ် ပရောဂျေတ် ဝဳကဳမဳဒဳယာ (Wikimedia User Groups)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဂကောံ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဇၞော်
| list1 =
* [[ညးအုပ်ဓုပ်]] (Administrator/Sysop)
* [[ဗျူရဝ်ကရေတ်]] (Bureaucrat)
* [[ညးစၟတ်စစ်]] (Checkuser)
* [[ညးအုပ်ဓုပ် ဗီုပြင်]] (Interface administrator)
| group2 = ဂကောံ တၞဟ်
| list2 =
* [[ညးမင်ရံင် ဓမ္မတာ]] (Autopatrolled)
* [[ဘော့]] (Bot)
* [[ညးကၠာဲဘာသာ]] (Translation administrator)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဌာန်သ္ဇိုင် ဝဳကဳမဳဒဳယာ]] (Wikimedia Foundation)
* [[မဳဒဳယာဝဳကဳ]] (MediaWiki)
* [[ဂျာဗာသကြေပ်]] (JavaScript)
* [[သဳအက်သ်အက်သ်]] (CSS)
}}

[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]
[[Category:မဳဒဳယာဝဳကဳ]]
[[Category:ဂကောံ ညးလွပ်]]
[[Category:ပရေင်ဂီုကၠီု ကောန်ပျူတာ]]</text>
      <sha1>92si15w1qkls4cnevp5um07icdrcdwr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လ္ၚတ် အကာဲအရာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11528</id>
    <revision>
      <id>56675</id>
      <parentid>55977</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T23:05:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20649" sha1="azkzcbksxwgghrmi72l0nvmep54qkzj" xml:space="preserve">'''လ္ၚတ် အကာဲအရာ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''သုတေသန လ္ၚတ် အကာဲအရာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Case study'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ်စပ် သုတေသန မပ္တံကဵု [[သုတေသန ဂုဏ်သတ္တိ]] (Qualitative research) မ္ဂး၊ ဒှ် နဲကဲ သုတေသန မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ မွဲမွဲ (Case) ဗွဲမနက်သြိုဟ် ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူ သဘာဝ ဘဝ ဇေတ်တ် ရ။ နဲကဲ ဏအ်ဝွံ အာရီုစွံ လတူ အရာ မကတဵုဒှ် မွဲ (ဥပမာ - ပူဂိုလ်၊ ဂကောံ၊ ဂကောံမၞိဟ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အသေအဟာန် မွဲမွဲ) တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူပရာ ဂှ် နကဵု လညာတ် အလုံစုံ (Holistic view) ရ။&lt;ref name=&quot;yin&quot;&gt;{{cite book |last=Yin |first=R. K. |title=Case study research and applications: Design and methods |edition=6th |publisher=Sage publications |year=2018 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

တၠပညာ သုတေသန တအ် မပ္တံကဵု ရဝ်ဗတ် ယေန် (Robert K. Yin) ကေုာံ ရဝ်ဗတ် သတိတ် (Robert E. Stake) တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ်ဝ် လဒက်ပတန် သုတေသန ဏအ် ညံင်ဂွံ ခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ ဍိုက်ပေင် ကု သၞောတ် သိပ္ပံ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ လ္ၚတ် အကာဲအရာ နကဵု လညာတ် သဳအိုရဳ သုတေသန၊ နဲကဲ၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Scientific_method.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လၟေင် ကမၠောန် သုတေသန သိပ္ပံ မဒှ် သဇိုင် သွက် နဲကဲ လ္ၚတ် အကာဲအရာ (Case study)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;လ္ၚတ် အကာဲအရာ&quot; (Case study) ဂှ် တၠပညာ ယေန် (Yin, 2018) ပသောင်ကလး လဝ် ဒဒှ်ရ - ဍေဟ် ဒှ် နဲကဲ လ္ၚတ် သုတေသန သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ လၟုဟ် ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူ မကတဵုဒှ် ဍာံပြ၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ အခိင် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အကာဲအရာ ကဵု ပွဳပွူ ဂှ် ဟွံကၠးကြေဟ် ရ။

နဲကဲ ဏအ်ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် ပ္ဍဲ ဌာန်စမ်ၜတ် (Experiments) ဟိုတ်နူ ညးသုတေသန တအ် ဟွံထိင်ဒဝ် (Control) လတူ အကာဲအရာ တအ် ရ။ ဍေဟ် တၞဟ်ခြာ နူ သုတေသန သၟာန်သွဟ် (Surveys) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် လ္ၚတ် အရာ မွဲ ဓဝ် ဗွဲမနက်သြိုဟ် စၞး မလ္ၚတ် အရာ ဗွဲမဂၠိုင် ဗွဲမလာမ်လာမ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် လွပ် &quot;လ္ၚတ် အကာဲအရာ&quot; ဝွံ စတင် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ဘာသာရပ် ဂဥုဲ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ (Medicine and Law) ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ တေအ် ရ။ အစာသဝ် တအ် လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ယဲ ကောန်ယဲ မွဲတၠ စဵုကဵု တုဲအိုတ် သွက်ဂွံ သောင်ကလး ယဲ တၟိ ရ။

ပ္ဍဲ လပါ်စ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဂှ်၊ တၠပညာ လူမှုဗေဒ နူ တက္ကသိုလ် ချဳကာဂဝ် (Chicago School of Sociology) တအ် စကာ နဲကဲ ဏအ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရူ မၞိဟ် မပြံင်လုပ် ဍုင် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဂကောံမၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော် တအ် ရ။ လက္ကရဴ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ လပါ် သၞာံ ၁၉၈၀ ကဵု ၁၉၉၀ တအ် ဂှ် တၠပညာ မပ္တံကဵု ယေန် (Yin) ကေုာံ သတိတ် (Stake) တအ် ပခိုင် ပတိုန် သၞောတ်ဝ် လ္ၚတ် ဏအ် ညံင်ဂွံ ဒှ် နဲကဲ သုတေသန ခိုင်ကၠိုက် မွဲ ရ။&lt;ref name=&quot;stake&quot;&gt;{{cite book |last=Stake |first=R. E. |title=The art of case study research |publisher=Sage |year=1995 |pages=4-10}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဂကူ လ္ၚတ် အကာဲအရာ ဂမၠိုင် (Types of Case Studies) ==
နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] သုတေသန မ္ဂး၊ လ္ၚတ် အကာဲအရာ ပါ်လဝ် နကဵု တင်ရန်တၟအ် ၃ သာ် အဓိက ရ -

# '''လ္ၚတ် သောင်ကလး (Explanatory Case Study):''' စကာ သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ မနွံကဵု ဟိုတ် ကဵု ဖဵု (Cause and effect) ပ္ဍဲ အကာဲအရာ မထုဲထံင်။ ဍေဟ် သှ် ကဵု သမာန် &quot;ဗီုလဵု&quot; (How) ကေုာံ &quot;မုဟိုတ်&quot; (Why) ရ။
# '''လ္ၚတ် ဂၠာဲသ္ၚေဝ် (Exploratory Case Study):''' စကာ နဒဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် ကိုပ်ကၠာ (Pilot study) သွက်ဂွံ ဂၠာဲ တင်သမာန် သုတေသန တၟိ ကေုာံ သဳအိုရဳ တၟိ ကိုပ်ကၠာ ဟွံစမ်ၜတ် ဇၞော်ဇၞော်။
# '''လ္ၚတ် ဗၟံက်ထ္ၜး (Descriptive Case Study):''' စကာ သွက်ဂွံ ဗၟံက်ထ္ၜး ရုပ်သာ် အကာဲအရာ မွဲမွဲ အလုံစုံ အတိုင် ပွဳပွူ သဘာဝ ဍေဟ် ရ။

== ၄။ လဒက်ပတန် သုတေသန ကေုာံ နဲကဲ (Research Design and Methodology) ==
လဒက်ပတန် သုတေသန လ္ၚတ် အကာဲအရာ (Case study design) ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် ၄ သာ် မပါ်လဝ် နကဵု ဇမၞော် (Single vs. Multiple) ကေုာံ ကဆံင် (Holistic vs. Embedded) ရ - &lt;ref name=&quot;creswell&quot;&gt;{{cite book |last=Creswell |first=J. W. |title=Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches |edition=4th |publisher=Sage |year=2014 |pages=97-100}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဗီုပြင် လဒက်ပတန် လ္ၚတ် အကာဲအရာ (Yin's Case Study Matrix)
|-
! 
! အကာဲအရာ မွဲ (Single-Case)
! အကာဲအရာ ဗွဲမဂၠိုင် (Multiple-Case)
|-
| '''ကဆံင် မွဲ (Holistic)'''
| (Type 1) လ္ၚတ် ဂကောံ မွဲ ဗွဲအလုံစုံ (ဟွံပါ် ကဏ္ဍ)။
| (Type 3) လ္ၚတ် ဂကောံ ဗွဲမဂၠိုင် ဗွဲအလုံစုံ (ပတုပ် ရံင် ရေင်သကအ်)။
|-
| '''ကဆံင် ထပ်လတူ (Embedded)'''
| (Type 2) လ္ၚတ် ဂကောံ မွဲ ဆဂး ပါ်လ္ၚတ် ဌာန ဍောတ်တ် နာနာ ပ္ဍဲ ဂကောံ ဂှ်။
| (Type 4) လ္ၚတ် ဂကောံ ဗွဲမဂၠိုင် သီု ပါ်လ္ၚတ် ဌာန ဍောတ်တ် ပ္ဍဲ ဂကောံ တအ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ။
|}

ဗွဲတၟေင် သွက် ညးလ္ၚတ် ပရေင်ယေန်သၞာင် (Multicultural studies) တအ် ဂှ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် Embedded case study (Type 2) ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အခိုက်အလိုက် ဂကောံမၞိဟ် မွဲ နူကဵု ကဆံင် လတူ စဵုကဵု သၟဝ် ရ။

== ၅။ နဲကဲ ကံက်ကေတ် တင်ဂၞင် (Data Collection Methods) ==
လ္ၚတ် အကာဲအရာ မခိုင်ကၠိုက် မွဲ ဂှ် ဒးပံင်ကောံ လဝ် တင်ဂၞင် နူကဵု တမ်ရိုဟ် နာနာ (Multiple sources of evidence) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ဍာံပြ သုံးထောင့် (Triangulation) ရ။ နဲကဲ ကံက်ကေတ် တင်ဂၞင် အဓိက တအ်ဂှ် ပါလုပ် -

* '''ပရေင်ပါလုပ် လ္ၚတ် (Participant Observation):''' ညးသုတေသန ဂှ် လုပ် ဂျိုင်သှ်ေ မံင် မွဲစွံ ကု ဂကောံမၞိဟ် ဂှ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် အခိုက်အလိုက် ဍေဟ်တအ် ဇေတ်တ် ရ။
* '''သၟာန်သွဟ် နက်သြိုဟ် (In-depth Interviews):''' သၟာန်သွဟ် ကု ညးမပါလုပ် အဓိက (Key informants) သွက်ဂွံ ဂွံ လညာတ် ကေုာံ ပရေင်ဒုင်စသိုင် ညးတအ်။
* '''ပရေင်လ္ၚတ် တိုက်ရိုက် (Direct Observation):''' အာ လ္ၚတ် ရံင် ပရေင်ချဳဓရာင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဂှ် သက်သက် (ဟွံပါလုပ် ကၠောန် မွဲစွံ)။
* '''စၟတ်သမ္တီ လိက်ပတ် (Documentation &amp; Archival Records):''' လ္ၚတ် ရံင် လိက် ဝင်၊ လိက် ကောံဓရီု၊ ကေုာံ တင်ဂၞင် ဒေတာ တြေံ ဂမၠိုင်။

== ၆။ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် (Data Analysis) ==
ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် ပ္ဍဲ Case study ဝွံ ဒှ် ကမၠောန် မဇြိုင်အိုတ် ရ ဟိုတ်နူကဵု တင်ဂၞင် (လိက်၊ ရမ္သာင်) တအ် နွံ ဂၠိုင် ဗွဲမလောန် ရ။ ယေန် (Yin) ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိက ဂမၠိုင် -&lt;ref name=&quot;merriam&quot;&gt;{{cite book |last=Merriam |first=S. B. |title=Qualitative research and case study applications in education |publisher=Jossey-Bass |year=1998 |pages=178-185}}&lt;/ref&gt;

* '''ပရေင်တုပ် ညဳသၟဟ် (Pattern Matching):''' ပတုပ် ရံင် တင်ဂၞင် မကလိဂွံ လၟုဟ် ကု လညာတ် သဳအိုရဳ မချပ်လဝ် ကိုပ်ကၠာ (Predicted pattern) ရ။
* '''ပရေင်သောင်ကလး ဟိုတ် (Explanation Building):''' သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် တုဲ ခၞံဗဒှ် ပရေင်သောင်ကလး ဟိုတ် ကဵု ဖဵု ညံင်ဂွံ ဍိုက်ပေင် ရ။
* '''ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အခိင် (Time-Series Analysis):''' လ္ၚတ် ရံင် ဗီုလဵု အကာဲအရာ ဂှ် ပြံင်လှာဲ အာ အတိုင် အခိင် (Chronological events) ရ။
* '''ပရေင်ပံင်ကောံ (Cross-Case Synthesis):''' ယဝ်ရ လ္ၚတ် လဝ် အကာဲအရာ ဗွဲမဂၠိုင် (Multiple cases) မ္ဂး၊ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေင်တုပ် ကေုာံ တၞဟ်ခြာ အကြာ အကာဲအရာ တအ် ဂှ် ရ။

== ၇။ ပရေင်ဍာံပြ ကေုာံ ပရေင်ခိုင်ကၠိုက် (Validity and Reliability) ==
သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ သုတေသန ဏအ် ခိုဟ် ဟွံခိုဟ် ဂှ်၊ တၠပညာ တအ် ၜတ်ကၞာတ် နကဵု သၞောတ် ၄ သာ် ရ -

* '''ပရေင်ဍာံပြ သဇိုင် (Construct Validity):''' စကာ တမ်ရိုဟ် တင်ဂၞင် ဗွဲမဂၠိုင် (Triangulation) ညံင် သွဟ် ဂွံ ဍာံပြ။
* '''ပရေင်ဍာံပြ အပ္ဍဲ (Internal Validity):''' ခၞံဗဒှ် ပရေင်ဆက်စပ် ဟိုတ် ကဵု ဖဵု ညံင်ဂွံ ယုတ္တိ နွံ (Pattern matching)။
* '''ပရေင်ဍာံပြ မ္ၚး (External Validity):''' သွဟ် သုတေသန ဏအ် မာန် စကာ ပ္ဍဲ အကာဲအရာ တၞဟ် ဂွံ ဟာ? (Analytical generalization)
* '''ပရေင်ခိုင်ကၠိုက် (Reliability):''' ယဝ်ရ ညးတၞဟ် ကလေင် ကၠောန် သုတေသန ဏအ် နကဵု နဲကဲ တုပ် တုပ် မ္ဂး ဂွံ သွဟ် တုပ် ညဳ ဟာ? (စကာ Case study protocol သွက်ဂွံ မင်မဲ Reliability ဏအ်)။

== ၈။ အစောံသတ္တိ ကေုာံ ပရေင်ဍိုန်လျ (Strengths and Weaknesses) ==
နဲကဲ လ္ၚတ် အကာဲအရာ ဝွံ နွံကဵု အစောံသတ္တိ ကေုာံ ပရေင်ဍိုန်လျ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

'''အစောံသတ္တိ:'''
* ကလိဂွံ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဗွဲမနက်သြိုဟ် (In-depth understanding) ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ဇေတ်တ်။
* မာန် သောင်ကလး ပြသၞာ မထုဲထံင် ဗွဲမလောန် မဟွံမာန် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နကဵု ဂၞန် သင်္ချာ သက်သက်။
* ခိုဟ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် အရာ တၟိ မဟွံမဲ ကဵု သဳအိုရဳ ဏီ ရ။

'''ပရေင်ဍိုန်လျ:'''
* သွဟ် မကလိဂွံ ဂှ် ဟွံမာန် ပံင်သမ္တီ (Generalize) လတူ ဂကောံမၞိဟ် သီုဖအိုတ် လောဲလောဲ သွာသွာ ရ။&lt;ref name=&quot;flyvbjerg&quot;&gt;{{cite journal |last=Flyvbjerg |first=B. |title=Five misunderstandings about case-study research |url=https://archive.org/details/sim_qualitative-inquiry_2006-04_12_2/page/219 |journal=Qualitative inquiry |volume=12 |issue=2 |pages=219-245 |year=2006}}&lt;/ref&gt;
* ညးသုတေသန မာန် ပါလုပ် ဓလုက် လညာတ် ဇကု (Bias) ပ္ဍဲ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် ရ။
* ကေတ် အခိင် လအ် ဗွဲမလောန် တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒေတာ ဇြိုင်သန် ရ။

== ၉။ လွပ် ပ္ဍဲ ဘာသာရပ် နာနာ (Applications in Different Fields) ==
လ္ၚတ် အကာဲအရာ (Case study) ဂှ် ဒှ် နဲကဲ သုတေသန မစကာ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ လညာတ် သိပ္ပံ မၞိဟ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Social sciences) ရ -
* '''လူမှုဗေဒ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Sociology &amp; Cultural Studies):''' လ္ၚတ် ပရူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အခိုက်အလိုက် ဂကောံမၞိဟ် (ဥပမာ - မၞိဟ် ကောန်ဍုင်အရင်)။
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ စီမံခန့်ခွဲမှု (Business &amp; Management):''' လ္ၚတ် ပရူ ပရေင်အံင်ဇၞး ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ကျ ကမ္ပဏဳ မွဲမွဲ သွက်ဂွံ ဗတောန် ပညာ။
* '''ပရေင်ပညာ (Education):''' လ္ၚတ် ရံင် ဗီုလဵု သၞောတ် ဗတောန် ပညာ တၟိ မွဲ ကဵု ဖဵု လတူ ကွးဘာ တအ် ပ္ဍဲ ဘာတန် မွဲ ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် သုတေသန လ္ၚတ် အကာဲအရာ (Future of Case Study Research) ==
အနာဂတ် နဲကဲ လ္ၚတ် အကာဲအရာ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ကွတ်ပညာ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital technology) ရ။ တၠပညာ တအ် စကာ &quot;လ္ၚတ် အကာဲအရာ ဒဳဂျဳတေဝ်&quot; (Digital Ethnography / Case Study) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဂကောံမၞိဟ် လတူ အင်တာနက် (Online communities) မပ္တံကဵု Facebook ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ Wikipedia တအ် ရ။

တုဲပၠန်၊ ပရေင်ပံင်ကောံ နဲကဲ သုတေသန (Mixed methods) မဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ လ္ၚတ် အကာဲအရာ နကဵု နဲကဲ ဂၞန် သင်္ချာ (Quantitative) ဂှ်လေဝ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သွဟ် မခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ အလုံစုံ အိုတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သုတေသန ဂုဏ်သတ္တိ]] (Qualitative research)
* [[ပရေင်ပါလုပ် လ္ၚတ်]] (Participant observation)
* [[သဳအိုရဳ လဒက်ပတန်]] (Grounded theory)
* [[ကွတ်လ္ၚတ်ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology)

{{Navbox
| name = Research Methods
| title = နဲကဲ သုတေသန ကေုာံ သိပ္ပံ ဂကောံမၞိဟ် (Research Methods and Social Sciences)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = နဲကဲ သုတေသန (Research Designs)
| list1 =
* [[လ္ၚတ် အကာဲအရာ]] (Case study)
* [[သုတေသန ဂုဏ်သတ္တိ]] (Qualitative research)
* [[သုတေသန လၟိဟ်ဂၞန်]] (Quantitative research)
* [[သဳအိုရဳ လဒက်ပတန်]] (Grounded theory)
| group2 = နဲကဲ ကံက်ကေတ် တင်ဂၞင်
| list2 =
* [[ပရေင်ပါလုပ် လ္ၚတ်]] (Participant observation)
* [[သၟာန်သွဟ် နက်သြိုဟ်]] (In-depth interview)
* [[သၟာန်သွဟ် အလုံစုံ]] (Survey)
* [[ပရေင်လ္ၚတ် လိက်ပတ်]] (Document analysis)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[လူမှုဗေဒ]] (Sociology)
* [[ပရေင်ယေန်သၞာင်]] (Cultural studies)
* [[မနုဿဗေဒ]] (Anthropology)
* [[သဳအိုရဳ]] (Theory)
}}

[[Category:သုတေသန]]
[[Category:လူမှုဗေဒ]]
[[Category:နဲကဲ သုတေသန]]
[[Category:သိပ္ပံ ဂကောံမၞိဟ်]]</text>
      <sha1>azkzcbksxwgghrmi72l0nvmep54qkzj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ပြံင်ဆာဲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11552</id>
    <revision>
      <id>56622</id>
      <parentid>56029</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:44:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21824" sha1="bc8bqcpe3vamhjud39wedp1x9u86dad" xml:space="preserve">'''ပရေင်ပြံင်ဆာဲ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပရေင်ပြံင်ဒတန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Migration'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Human migration'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဌာန်ဒတန် မၞိဟ် တအ် နူကဵု ဒေသ မွဲ ဇရေင် ဒေသ မွဲပၠန် သွက်ဂွံ တန်တဴ ဂျိုင်သှ်ေ အာ ပွိုင် အခိင် လအ်လ ဟွံသေင်မ္ဂး အလုံ မွဲ ဘဝ ရ။ ပရေင်ပြံင်ဆာဲ ဝွံ မာန် ကတဵုဒှ် အပ္ဍဲ မွဲ ဍုင် (Internal migration) ဟွံသေင်မ္ဂး တတ် အာ ပယျဵု ဍုင် တၞဟ် (International migration) ရ။ မၞိဟ် မပြံင်ဆာဲ တအ်ဂှ် ညးကော်စ မၞိဟ်ပြံင်ဒတန် (Migrants) တုဲ၊ ဍေဟ်တအ် ပြံင်ဆာဲ ဟိုတ်နူကဵု ပြသၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;castles&quot;&gt;{{cite book |last=Castles |first=S. |author2=Miller, M. J. |title=The Age of Migration: International Population Movements in the Modern World |edition=4th |publisher=Guilford Press |year=2009 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ပြံင်ဆာဲ ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဘာဝ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ကောန်မၞိဟ် တုဲ၊ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ လဝ် လဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ပြံင်ဆာဲ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူ နာနာ၊ [[သဳအိုရဳ]] (Theory)၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Net_migration_rate_world.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် လက္ကရဴ ဂၠးတိ ထ္ၜးကဵု လၟိဟ် ပရေင်ပြံင်ဆာဲ (Net migration rate) ပ္ဍဲ ဍုင် နာနာ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ပရေင်ပြံင်ဆာဲ&quot; (Migration) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် မၞိဟ် နူ ဌာန် တမ်မူလ ဇရေင် ဌာန် တၟိ မွဲ ရ။ နကဵု သၞောတ် ဂကောံ ပြံင်ဆာဲ ဂၠးတိ (International Organization for Migration - IOM) မ္ဂး၊ မၞိဟ် မပြံင်ဆာဲ (Migrant) ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မပြံင်လှာဲ ဒၞာဲ ဇကု မံင် လၟိုန် (Habitual residence) ဟွံရုဲ ဒဒှ်ရ ပြံင် အလဵုစိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဒုင် ဓရိုဟ် ပတိတ် ရ။

ပရေင်ပြံင်ဆာဲ ဝွံ ပါ်ကရေက် လဝ် နကဵု ဝေါဟာရ အဓိက ၜါ သာ် -
* '''Emigration (ပရေင်တိတ် နူ ဍုင်):''' ဒှ် ပရေင်တိတ် အာ နူကဵု ဍုင် တမ်မူလ ဇကု ရ။ 
* '''Immigration (ပရေင်လုပ် ဍုင်):''' ဒှ် ပရေင်လုပ် ကၠုင် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဍုင် တၟိ မွဲ ရ။

== ၂။ ဝင် ပရေင်ပြံင်ဆာဲ မၞိဟ် (History of Human Migration) ==
ဝင် ပရေင်ပြံင်ဆာဲ ကောန်မၞိဟ် ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ လညာတ် သုတေသန ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် တမၠာ (Homo sapiens) တအ် စတိတ် ကၠုင် နူ တိုက် အာဖရိက (Out of Africa) ပ္ဍဲ အကြာ ၆၀,၀၀၀ စဵုကဵု ၇၀,၀၀၀ သၞာံ မတုဲ ကၠုင် တေအ် ရ။ ညးတအ် ပြးဇး အာ ဇရေင် တိုက် အာရှ၊ ဥရောပ ကေုာံ အမေရိက သွက်ဂွံ ဂၠာဲ စၞစ ကေုာံ ဌာန်ဒတန် မဂီုကၠီု ရ။

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် လက္ကရဴ ဏအ် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ခေတ် [[ကိုဝ်လဝ်နဳ]] (Colonialism) ကေုာံ ပရေင်ဗၞိက် ဍိက် (Slave trade) အကြာ ၁၆ ကဵု ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ မၞိဟ် နူ အာဖရိက မဳလဳယာန် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင် ရပ် ဏာ ဇရေင် အမေရိက သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ရ။ စိုပ် ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ တေအ်၊ ဟိုတ်နူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ပထမ ကေုာံ ဒုတိယ တုဲ၊ မၞိဟ် မဳလဳယာန် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဥရောပ ဒး ပြံင်ဆာဲ ဒတန် ရ။

== ၃။ ဂကူ ပရေင်ပြံင်ဆာဲဂမၠိုင် (Types of Migration) ==
ပရေင်ပြံင်ဆာဲ ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု ဌာန်ဒတန် ကေုာံ အကာဲအရာ ဗွဲမဂၠိုင် သာ် ရ -

* '''ပရေင်ပြံင်ဆာဲ အပ္ဍဲ (Internal Migration):''' ပြံင်ဆာဲ အပ္ဍဲ ပယျဵု ဍုင် မွဲ ဓဝ် (ဥပမာ - နူ ကွာန် ပြံင် လုပ် ဍုင် ဇၞော်)။
* '''ပရေင်ပြံင်ဆာဲ ဂၠးတိ (International Migration):''' ပြံင်ဆာဲ တတ် အာ ပယျဵု ဍုင် တၞဟ်။
* '''ပရေင်ပြံင်ဆာဲ အလဵုစိုတ် (Voluntary Migration):''' ညးလွပ် တအ် ရုဲစှ် ပြံင်ဆာဲ နကဵု ပၟိက်စိုတ် ဇကု သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ကမၠောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပညာ။
* '''ပရေင်ပြံင်ဆာဲ အဓမ္မ (Forced Migration):''' မၞိဟ် တအ် ဒး ပြံင်ဆာဲ ဟိုတ်နူကဵု ပၞာန်၊ ပရေင်ဍဵုဍိုက်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘဲ သဘာဝ။&lt;ref name=&quot;massey&quot;&gt;{{cite journal |last=Massey |first=D. S. |author2=Arango, J. |author3=Hugo, G. |author4=Kouaouci, A. |title=Theories of International Migration: A Review and Appraisal |url=https://archive.org/details/sim_population-and-development-review_1993-09_19_3/page/431 |journal=Population and Development Review |volume=19 |issue=3 |pages=431-466 |year=1993}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ဟိုတ် ဓရိုဟ် ပတိတ် ကေုာံ ဟိုတ် ဓဇက် ပၠောပ် (Push and Pull Factors) ==
သဳအိုရဳ အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပရေင်ပြံင်ဆာဲ ဂှ် ဒှ် လညာတ် Push and Pull (ဓရိုဟ် ကဵု ဓဇက်) ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဟိုတ် ဓရိုဟ် ကေုာံ ဟိုတ် ဓဇက် ပ္ဍဲ ပရေင်ပြံင်ဆာဲ
|-
! ဟိုတ် ဓရိုဟ် ပတိတ် (Push Factors - မာတ် နူ ဍုင် ဇကု)
! ဟိုတ် ဓဇက် ပၠောပ် (Pull Factors - တံင်ဓဇက် ဇရေင် ဍုင် တၟိ)
|-
| ကမၠောန် ဟွံမဲ (Unemployment) ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍိုန်လျ။
| ကမၠောန် ဂၠိုင် ကေုာံ သြန်ဂိတု သၠုင် (Higher wages)။
|-
| ပရေင်ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်ဟွံညိင်ဝတ် ဍုင်ကွာန်။
| ပရေင်ညိင်ဝတ် ကေုာံ ပရေင်ဂီုကၠီု (Safety and stability)။
|-
| ဘဲ သဘာဝ မပ္တံကဵု ဒေသ ကှ် ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး တိချဳ။
| ပွဳပွူ သဘာဝ ခိုဟ် ကေုာံ အခေါင်အရာ ဂျိုင်သှ်ေ ခိုဟ်။
|-
| ပရေင်ဍဵုဍိုက် လတူ ဘာသာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကူ (Persecution)။
| အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human rights) ကေုာံ ဗၠးၜး။
|}

== ၅။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Impact) ==
ပရေင်ပြံင်ဆာဲ ဝွံ ကဵု ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ၜါ လပါ် (ဍုင် မတိတ် ကေုာံ ဍုင် မလုပ်) ရ -
* '''သွက် ဍုင် မဒုင်တဲ (Host Country):''' မၞိဟ် ပြံင်ဒတန် တအ် ပကဵု ညံင် ဒြဟတ် ကမၠောန် (Labor force) ဂွံ ဍိုက်ပေင် တုဲ၊ ရီုဗင် ပ္ဍဲ ကမၠောန် မပ္တံကဵု သြိုင်ခၞံ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ ရ။ တုဲပၠန် ဍေဟ်တအ် ကဵု အခေါန် ဍုင် တုဲ ပကဵု ညံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ရ။
* '''သွက် ဍုင် တမ်မူလ (Origin Country):''' မၞိဟ် ပြံင်ဒတန် တအ် ပလံင် ဖျဴ သြန် (Remittances) ဇရေင် သ္ၚိကၟိန် ဍေဟ်တအ် တုဲ ဍေဟ် ရီုဗင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် တမ်မူလ ဗွဲမဇၞော် ရ။ ဆဂး ပြသၞာ မွဲ ဂှ် ဒှ် &quot;ပရေင်ဉာဏ် တိတ် အာ&quot; (Brain drain) ဟိုတ်နူ တၠပညာ ကေုာံ မၞိဟ် စောန် တအ် ပြံင် အာ ဍုင် တၞဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;iom&quot;&gt;{{cite web |url=https://worldmigrationreport.iom.int/ |title=World Migration Report 2020 |publisher=International Organization for Migration (IOM) |year=2020 |access-date=2023-10-04}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Social and Cultural Impact) ==
ပရေင်ပြံင်ဆာဲ ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ဍုင် မနွံကဵု ယေန်သၞာင် နာနာ (Multicultural societies) ရ။ မၞိဟ် ပြံင်ဒတန် တအ် ကေတ်နင် အခိုက်အလိုက်၊ စၞစ၊ အရေဝ်ဘာသာ၊ ကေုာံ ကွတ်အနုသုခုမ တၟိ စိုပ် ဍုင် မဒုင်တဲ ရ။ 

ဆဂး ပရေင်ပံင်ကောံ ယေန်သၞာင် ဏအ်ဝွံ လဆောဝ်မ္ဂး ကတဵုဗဒှ် ကဵု ပြသၞာ လညာတ် လပါ်ယောန် (Discrimination) ကေုာံ ပရေင်ဟွံဒးဂၞပ် လတူ မၞိဟ် ကၠုင် တၟိ (Xenophobia) ပ္ဍဲကဵု ညးဍုင်ကွာန် တြေံ တအ် မာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်ပံင်ကောံ ညဳညဳသာသာ (Social integration) ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ ကိစ္စဇၞော် သွက် အလဵုအသဳ တအ် ရ။

== ၇။ ညးလဒပ် ကေုာံ ညးဂၠာဲ ဌာန်စဵုဒၞာ (Refugees and Asylum Seekers) ==
[[ညးလဒပ်]] (Refugees) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မဒး ဒြေပ် တိတ် နူ ဍုင် ဇကု ဟိုတ်နူ ပရေင်ဍဵုဍိုက် (Persecution)၊ ပၞာန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘဲ အန္တရာယ် လမျီု တုဲ ဍေဟ်တအ် ကလေင် စဴ ဍုင် ဇကု ဟွံမာန် ဏီ ရ။ ညးဂၠာဲ ဌာန်စဵုဒၞာ (Asylum seekers) ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မအာတ် အခေါင် သွက်ဂွံ တန်တဴ နဒဒှ် ညးလဒပ် ပ္ဍဲ ဍုင် တၟိ ရ။

သၞောဝ် ဥပဒေ ဂၠးတိ မပ္တံကဵု လိက်ကသုက် ကေန်ဗနေတ် ညးလဒပ် ၁၉၅၁ (1951 Refugee Convention) ဝွံ ကဵု လဝ် အခေါင် အရာ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ သွက် ညးလဒပ် တအ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ဟိုတ်နူကဵု ပၞာန် ပ္ဍဲ ဍုင် သဳရဳယျာ (Syria)၊ ယူကရေန် (Ukraine) ကေုာံ ဍုင် တၞဟ် တအ် တုဲ၊ လၟိဟ် ညးလဒပ် အလုံ ဂၠးတိ ဝွံ ဇၞော် တိုန် စိုပ် ကဆံင် သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ရ။

== ၈။ သဳအိုရဳ ပရေင်ပြံင်ဆာဲဂမၠိုင် (Theories of Migration) ==
တၠပညာ တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် [[သဳအိုရဳ]] (Theory) နာနာ သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပရေင်ပြံင်ဆာဲ ရ -&lt;ref name=&quot;ravenstein&quot;&gt;{{cite journal |last=Ravenstein |first=E. G. |title=The Laws of Migration |journal=Journal of the Statistical Society of London |volume=48 |issue=2 |pages=167-235 |year=1885}}&lt;/ref&gt;

* '''သၞောဝ် ပရေင်ပြံင်ဆာဲ ရေဗေန်သတိန်း (Ravenstein's Laws of Migration):''' ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၅၊ မဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ပြံင်ဆာဲ အာ ဇမ္ၚောဲ ဟွံသ္ၚောဲ (Short distance) တုဲ ဍေဟ်တအ် ပြံင်ဆာဲ ဇရေင် ဌာန် ဒေသ စက်ယန္တရား ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင် ဇၞော် အိုတ် ရ။
* '''သဳအိုရဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ခေတ်တၟိ (Neoclassical Economics):''' လညာတ် ဏအ် ဟီု ဒဒှ်ရ ပရေင်ပြံင်ဆာဲ ဂှ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်တၞဟ်ခြာ သြန်ဂိတု အကြာ ဍုင် ၜါ (Wage differentials) ရ။
* '''သဳအိုရဳ ပရေင်ဆက်စပ် ဂကောံမၞိဟ် (Network Theory):''' လညာတ် ဏအ် ဟီု ဒဒှ်ရ မၞိဟ် တအ် ပြံင်ဆာဲ လောဲသွာ တိုန် ယဝ်ရ ညးတအ် နွံ ကလောကောဒေအ် ဟွံသေင်မ္ဂး သကအ်ရဲ ပ္ဍဲ ဍုင် မဒုင်တဲ ဂှ် ရ (Social networks)။

== ၉။ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ (Laws and Global Policies) ==
ပရေင်ပြံင်ဆာဲ ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ တ္ၚဲဏအ် ရ။ ဍုင် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဍုင် နွံကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် လၟိဟ် မၞိဟ် မလုပ် ဍုင် ဇကု ရ။ မၞိဟ် မလုပ် ဍုင် နကဵု သၞောဝ် ဍာံပြ ဂှ် ကလိဂွံ ဗဳဇာ (Visa) ဟွံသေင်မ္ဂး အခေါင် တန်တဴ လၟိုန် (Permanent residency) ရ။

ဆဂး မၞိဟ် မပြံင်ဆာဲ ဟွံသ္ဒး သၞောဝ် (Undocumented or Illegal migration) တအ်ဝွံ ဒးဆဵုဂဗ အန္တရာယ် ဗွဲမဇၞော် အကြာ ဂၠံင် တရဴ (ဥပမာ - တတ် ၜဳ မေဒဳတေရာနဳယာန်) ကေုာံ ဒးဒုင် ရပ် ကြိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကလေင် ပလံင် ဖျဴ ဍုင် (Deportation) ရ။ ကုလသမဂ္ဂ (UN) တအ် ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် &quot;တင်တုပ်စိုတ် ဂၠးတိ သွက် ပရေင်ပြံင်ဆာဲ&quot; (Global Compact for Migration) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၈ သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ညံင် ပရေင်ပြံင်ဆာဲ ဂွံ နွံကဵု ဂီုကၠီု ကေုာံ စီောန် ညဳသာ ရ။&lt;ref name=&quot;lee&quot;&gt;{{cite journal |last=Lee |first=E. S. |title=A Theory of Migration |journal=Demography |volume=3 |issue=1 |pages=47-57 |year=1966}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်ဆာဲ ဟိုတ်နူ ဥတု (Future Trends and Climate Migration) ==
ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ် ဏအ်၊ ပြသၞာ ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) ဝွံ သေင် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက အိုတ် သွက် ပရေင်ပြံင်ဆာဲ ဂၠးတိ ရောင် တၠပညာ တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ရ။ &quot;မၞိဟ် ပြံင်ဒတန် ဟိုတ်နူ ဥတု&quot; (Climate migrants) တအ်ဝွံ ဒး ပြံင်ဆာဲ ဟိုတ်နူ ဍာ် ၜဳ သၠုင် တိုန်၊ ဒေသ ကှ် ဍာ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘဲ သဘာဝ မကတဵုဒှ် ဂၠိုင် တိုန် ရ။

နကဵု လညာတ် ဘဏ် ဂၠးတိ (World Bank) မ္ဂး၊ စိုပ် သၞာံ ၂၀၅၀ တေအ်၊ မၞိဟ် ၜိုတ် ၂၁၆ မဳလဳယာန် မာန် ဒး ပြံင်ဆာဲ အပ္ဍဲ ဍုင် ဇကု ဟိုတ်နူ ပြသၞာ ရာသဳဥတု ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်ဖန်ဇန် အနာဂတ် သွက် ပရေင်ပြံင်ဆာဲ ဝွံ ဒး အာရီုစွံ လတူ ပရေင်စဵုဒၞာ ဘဲ သဘာဝ ကေုာံ ပရေင်ရီုဗင် ညးမဒးဒုင် ဘဲ တအ် ဗွဲမပြဟ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ညးလဒပ်]] (Refugee)
* [[ဂၠးတိ]] (Globalization)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)
* [[ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ]] (Climate change)

{{Navbox
| name = Human Migration
| title = ပရေင်ပြံင်ဆာဲ ကေုာံ လၟိဟ်မၞိဟ် (Human Migration and Population)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဂကူ ပရေင်ပြံင်ဆာဲ
| list1 =
* [[ပရေင်ပြံင်ဆာဲ ဂၠးတိ]] (International migration)
* [[ပရေင်ပြံင်ဆာဲ အပ္ဍဲ]] (Internal migration)
* [[ပရေင်ပြံင်ဆာဲ အဓမ္မ]] (Forced migration)
* [[ညးလဒပ်]] (Refugee)
| group2 = ဟိုတ် ကေုာံ လညာတ်
| list2 =
* [[ဟိုတ် ဓရိုဟ် ကေုာံ ဓဇက်]] (Push and pull factors)
* [[ပရေင်ဉာဏ် တိတ် အာ]] (Brain drain)
* [[သြန် ပလံင် ဖျဴ]] (Remittance)
* [[ပရေင်ပြံင်ဆာဲ ဟိုတ်နူ ဥတု]] (Climate migration)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)
* [[ဂကောံ IOM]] (International Organization for Migration)
* [[ယေန်သၞာင် နာနာ]] (Multiculturalism)
}}

[[Category:ပရေင်ပြံင်ဆာဲ မၞိဟ်]]
[[Category:လူမှုဗေဒ]]
[[Category:လၟိဟ်မၞိဟ်]]
[[Category:သဳအိုရဳဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>bc8bqcpe3vamhjud39wedp1x9u86dad</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11561</id>
    <revision>
      <id>56613</id>
      <parentid>56294</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:32:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22695" sha1="9rjgs4szbpburydiiq8d1ebojfinste" xml:space="preserve">'''ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပရေင်ချဳဓရာင် ဂကောံမၞိဟ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''social movement'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကောံ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မပံင်ကောံ တုဲ ချဳဓရာင် အတိုင် လၟေင်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒစးဒုင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲကဵု [[ဂကောံမၞိဟ်]] (society) ဟွံသေင်မ္ဂး [[ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (politics) ရ။ ပရေင်ချဳဓရာင် တအ်ဝွံ ဒှ် အရာ အဓိက သွက်ဂွံ အာတ်မိက် အခေါင်အရာ၊ သောင်ကလး ပြသၞာ ညးဍုင်ကွာန်၊ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ်ဝ် တၟိ ပ္ဍဲ ဍုင် မွဲမွဲ ရ။&lt;ref name=&quot;tilly&quot;&gt;{{cite book |last=Tilly |first=C. |title=Social Movements, 1768–2004 |publisher=Paradigm Publishers |year=2004 |pages=3-7}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု သမိုင်း ဂၠးတိ၊ ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ပြံင်လှာဲ လဝ် ဝင် ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော် မပ္တံကဵု ပရေင်ချဳဓရာင် သွက် အခေါင်အရာ ညးဗြဴ၊ ပရေင်ချဳဓရာင် သၟာကမၠောန်၊ ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် စဵုဒၞာ သဘာဝ ပွဳပွူ တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန် နကဵု လညာတ် [[ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology)၊ [[သဳအိုရဳ]] (Theory)၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Martin_Luther_King_-_March_on_Washington.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ချဳဓရာင် အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန် (Civil Rights Movement) ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု မာတေန် လူသာ ကေန်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
နကဵု လညာတ် ပညာ ပရေင်မၞိဟ် မ္ဂး၊ ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ကမၠောန် မကတဵုဒှ် လဝ် နကဵု ဂကောံ (Collective action) မနွံကဵု တင်ရန်တၟအ် ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ အခိုက်အလိုက်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ရ။

ပရေင်ချဳဓရာင် ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ပရေင်ကတဵုသပုန် (Rebellion) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ထေဲစိုတ် ဟွံမဲ သၞောတ်ဝ် (Mob behavior) ရ။ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု လဒက်ပတန်၊ က္ဍိုပ်သကိုပ်၊ ကေုာံ သြဇာ လတူ ညးဍုင်ကွာန် ဗွဲမလအ်လ ရ။ တၠပညာ သဳဒနဳ တာရဝ် (Sidney Tarrow) ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ချဳဓရာင် ဝွံ ဒှ် &quot;ပရေင်ဒစးဒုင် အလုံ ဂကောံ မနွံကဵု တင်ရန်တၟအ် ဓမ္မတာ&quot; ရ။&lt;ref name=&quot;tarrow&quot;&gt;{{cite book |last=Tarrow |first=S. |title=Power in Movement: Social Movements and Contentious Politics |edition=3rd |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |pages=10-15}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) ==
ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန် နကဵု ဗီုပြင် ခေတ်တၟိ ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲ အကြာ လပါ် လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ ကေုာံ လပါ်စ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ပ္ဍဲ ရးဥရောပ ကေုာံ အမေရိက ရ။ ဍေဟ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ခေတ် စက်ယန္တရား (Industrial Revolution) ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ် [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy) ရ။

ပ္ဍဲ အခိင် တေအ်၊ သၟာကမၠောန် တအ် ပံင်ကောံ တုဲ အာတ်မိက် ညံင်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် နာဍဳ ကမၠောန် ကေုာံ ပခိုဟ် တိုန် ၚုဟ်မး ကမၠောန် ရ။ လက္ကရဴ ဂှ်၊ ပရေင်ချဳဓရာင် သွက် အခေါင် မာဲ ညးဗြဴ (Women's suffrage movement) ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် ဒစးဒုင် ပရေင်ဍိက် (Abolitionism) တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ဝင် ဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပရေင်ချဳဓရာင် ဝွံ ဒှ် လွဟ် ညးဍုင်ကွာန် မဟွံမဲ ကဵု အာဏာ တအ် သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု သၟိင်တၠ တအ် ရ။

== ၃။ လၟေင် ကဆံင် ပရေင်ချဳဓရာင်ဂမၠိုင် (Stages of Social Movements) ==
တၠပညာ စိုတ်ပညာ ဟာဗတ် ဗလူမာ (Herbert Blumer) ပါ်လဝ် လၟေင် ကဆံင် ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန် နကဵု ၄ ကဆံင် အဓိက ရ - &lt;ref name=&quot;blumer&quot;&gt;{{cite book |last=Blumer |first=H. |title=Collective Behavior |publisher=Principles of Sociology |year=1969 |pages=170-175}}&lt;/ref&gt;

1. '''ကဆံင် ကတဵုဒှ် (Emergence):''' မၞိဟ် တအ် စ ဟီုဂး ကေုာံ ဟွံပေင်စိုတ် လတူ ပြသၞာ မွဲမွဲ ဆဂး ဟွံမဲ ကဵု ဂကောံ ဏီ။

2. '''ကဆံင် ပံင်ကောံ (Coalescence):''' မၞိဟ် တအ် စ ပံင်ကောံ၊ စၟတ်သမ္တီ က္ဍိုပ်သကိုပ်၊ တုဲ ဖန်ဇန် လၟေင် ကမၠောန် (ဥပမာ - ပရေင်ထ္ၜးဆန္ဒ)။

3. '''ကဆံင် ခၞံဗဒှ် သၞောတ်ဝ် (Bureaucratization):''' ဂကောံ ဂှ် ဇၞော် တိုန် တုဲ ဒက်ပတန် ရုင်၊ စကာ သြန်ဘဏ္ဍာ၊ ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် နကဵု လၟေင် လဒက်ပတန် ပရေင်အုပ်ဓုပ်။

4. '''ကဆံင် ယှောတ်စှ်ေ (Decline):''' ပရေင်ချဳဓရာင် ဂှ် ဒေါအ် အာ ဟွံသေင်မ္ဂး ယှောတ် အာ။ ဍေဟ် မာန် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် အံင်ဇၞး အာ ရ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် ပလီု ထောအ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ညးပါလုပ် တအ် ပါ် အာ ဂကောံ တၞဟ် ရ။

== ၄။ ဂကူ ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင် (Types of Social Movements) ==
ဒေဗစ် အေဘာလဳ (David Aberle) ပါ်လဝ် ဂကူ ပရေင်ချဳဓရာင် နကဵု အလုံ ပြသၞာ ဍေဟ်တအ် မိက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ပရေင်ချဳဓရာင် ၄ သာ်
|-
! ဂကူ
! တင်ရန်တၟအ်
! အလုံ ပြံင်လှာဲ
! ဥပမာ
|-
| '''ပရေင်ချဳဓရာင် ပြံင်လှာဲ ညိည (Alternative)'''
| သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ စရိုတ် မၞိဟ် လ္ၚဵု ညိည
| ပူဂိုလ်
| ဂကောံ စဵုဒၞာ ပရေင်သုင် အရက် (Temperance movement)
|-
| '''ပရေင်ချဳဓရာင် ကလေင် ဟံင်ပြာ် (Redemptive)'''
| သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဘဝ မၞိဟ် လ္ၚဵု အလုံအိုတ်သီု
| ပူဂိုလ်
| ဂကောံ ကလေင် ဖန်ဗဒှ် ဘဝ သွက် ညးစကာ ဂဥုဲၜူမာဲ
|-
| '''ပရေင်ချဳဓရာင် ပလေဝ်ပလေတ် (Reformative)'''
| သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ သၞောဝ် ညိည ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် သီုဖအိုတ်
| အလုံ ဂကောံမၞိဟ်
| ပရေင်ချဳဓရာင် စဵုဒၞာ သဘာဝ ပွဳပွူ (Environmental movement)
|-
| '''ပရေင်ချဳဓရာင် တဝ်စၞေဟ် (Revolutionary)'''
| သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ သၞောတ် ဍုင် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် သီုဖအိုတ်
| အလုံ ဂကောံမၞိဟ်
| ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ပြင်သေတ် (French Revolution)
|}

== ၅။ သဳအိုရဳ ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင် (Theories of Social Movements) ==
သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် မုဟိုတ် ပရေင်ချဳဓရာင် ကတဵုဒှ် ဂှ်၊ တၠပညာ တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် [[သဳအိုရဳ]] နာနာ သာ် -

* '''သဳအိုရဳ ပရေင်မၞိဟ် ဍဵုဍိုက် (Structural Strain Theory):''' ပရေင်ချဳဓရာင် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် တအ် ဟွံမာန် သောင်ကလး ပြသၞာ ရ။
* '''သဳအိုရဳ ပရေင်ပံင်ကောံ ဒြပ်ရတ် (Resource Mobilization Theory):''' သဳအိုရဳ ဏအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ပရေင်ထေဲစိုတ် သက်သက် ဂှ် ဟွံရုံဂပ် ပုဟ်။ သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး ဂှ် ဒးနွံကဵု ဒြပ်ရတ် (Resources) မပ္တံကဵု သြန်၊ က္ဍိုပ်သကိုပ်၊ ကေုာံ မဳဒဳယာ ရ။&lt;ref name=&quot;mccarthy&quot;&gt;{{cite journal |last=McCarthy |first=J. D. |author2=Zald, M. N. |title=Resource Mobilization and Social Movements: A Partial Theory |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-sociology_1977-05_82_6/page/1212 |journal=American Journal of Sociology |volume=82 |issue=6 |pages=1212-1241 |year=1977}}&lt;/ref&gt;
* '''သဳအိုရဳ ပရေင်ချဳဓရာင် ခေတ်တၟိ (New Social Movement Theory):''' လ္ၚတ် ရံင် ပရေင်ချဳဓရာင် ပ္ဍဲ ခေတ် လက္ကရဴ ဏအ် (မပ္တံကဵု ပရေင်ချဳဓရာင် အခေါင် လိင် - LGBTQ+ rights) မဟွံမဲ တင်ရန်တၟအ် လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သက်သက် ဆဂး အာရီုစွံ လတူ အခေါင်အရာ ကေုာံ ဝိညာဏ် ဂကူ ရ။

== ၆။ တာလျိုင် မဳဒဳယာ ကေုာံ ကွတ်ပညာ (Role of Media and Technology) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ မဳဒဳယာ မဟာဇန် (Social media) မပ္တံကဵု Facebook, Twitter, ကေုာံ TikTok တအ်ဝွံ ဒှ် လွဟ် အဓိက သွက် ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန် ရ။ ကွတ်ပညာ ဏအ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု &quot;Hashtag activism&quot; မပကဵု ညံင် တင်ဂၞင် တအ် ဂွံ ပြးဇး အလုံ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ အခိင် ဂၠေအ်အ် ရ။

ဥပမာ - ပရေင်ချဳဓရာင် [[တမ်သၞာံ အာရပ်]] (Arab Spring) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၁ ဂှ်၊ မၞိဟ် တအ် စကာ မဳဒဳယာ သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ တုဲ တဝ်စၞေဟ် ကု သၟိင် အာဏာရှင် တအ် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် ပရေင်ချဳဓရာင် #MeToo ဂှ် လေဝ် ပြးဇး အလုံ ဂၠးတိ နကဵု အင်တာနက် သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် ပရေင်ဍဵုဍိုက် လိင် ရ။

== ၇။ တင်အဓိက သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး ကေုာံ ကျဟောမ် (Elements of Success and Failure) ==
ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန် မွဲ အံင်ဇၞး ဟွံသေင်မ္ဂး ကျဟောမ် ဂှ် တန်တဴ ဒၟံင် လတူ တင် အဓိက ဂမၠိုင် ရ -
* '''ပရေင်လဒက်ပတန် ခိုင်ကၠိုက် (Organization):''' ဒးနွံကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ် မခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ မၞိဟ် မပါလုပ် မဂၠိုင်။
* '''အခေါင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Opportunity):''' ယဝ်ရ အလဵုအသဳ လပါ် လတူ ဍိုန်လျ အာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပါ်ကရေက် အာ မ္ဂး၊ ပရေင်ချဳဓရာင် တအ် ဂွံ အခေါင် အံင်ဇၞး ဂၠိုင် ရ။
* '''သြဇာ လတူ ညးဍုင်ကွာန် (Public Support):''' ပရေင်ချဳဓရာင် ဂှ် ဒးဂွံ ပရေင်ထံက်ပင် နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဓမ္မတာ (Public sympathy)။ ယဝ်ရ ညးတအ် စကာ ပရေင်ပလီုပလာ် ဗွဲမလောန် (Violence) မ္ဂး၊ ညးဍုင်ကွာန် တအ် မာန် ဒစးဒုင် ဍေဟ်တအ် ပၠန် ရ။

== ၈။ ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန် အလုံ ဂၠးတိ (Global Social Movements) ==
ဝင် ဂၠးတိ ဝွံ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန် မပြာကတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -
* '''ပရေင်ချဳဓရာင် အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန် အမေရိကာန် (US Civil Rights Movement):''' က္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု မာတေန် လူသာ ကေန် (Martin Luther King Jr.) သွက်ဂွံ ပလီု ထောအ် သၞောဝ် ပါ်ကရေက် အသာ် စၞာံ။
* '''ပရေင်ချဳဓရာင် ဒစးဒုင် အပါသိုက် (Anti-Apartheid Movement):''' ပ္ဍဲ အာဖရိက သၠုင်ကျာ မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု နေလ်ဆင် မန်ဒဲလာ (Nelson Mandela) သွက်ဂွံ ပလီု သၞောတ် ပါ်ကရေက် ဂကူ။
* '''ပရေင်ချဳဓရာင် သဘာဝ ပွဳပွူ (Environmental Movement):''' ပ္ဍဲ တ္ၚဲဏအ် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု မၞိဟ် ဝုတ်ဗၠာဲ မပ္တံကဵု ဂရီတာ သန်ဘာတ် (Greta Thunberg) သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတု ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Climate change)။

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပဝ်လသဳ (Impact on Society and Policy) ==
ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ နွံကဵု ဖဵုသက်ရောက် အဓိက ၜါ သာ် - 
၁။ '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပဝ်လသဳ (Policy Change):''' ပကဵု ညံင် အလဵုအသဳ ဂွံ ခၞံဗဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ တၟိ (ဥပမာ - သၞောဝ် အခေါင် မာဲ၊ သၞောဝ် မင်မဲ သဘာဝ)။
၂။ '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ယေန်သၞာင် (Cultural Change):''' ပြံင်လှာဲ ထောအ် လညာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဂကောံမၞိဟ် လတူ အရာ မွဲမွဲ (ဥပမာ - ပရေင်စၟတ်သမ္တီ အခေါင် တုပ်သၟဟ် ညးဗြဴ ကဵု ညးတြုံ)။

ၜိုန်ရ ပရေင်ချဳဓရာင် လ္ၚဵု ဟွံကလိဂွံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောဝ်ဥပဒေ ပြဟ်ပြဟ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ်တအ် မာန် ပြံင်လှာဲ လညာတ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလအ်လ ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန် (Future of Social Movements) ==
အနာဂတ် သွက် ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဂၠးတိ မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် (Globalization) ရ။ ပရေင်ချဳဓရာင် ပ္ဍဲ တ္ၚဲဏအ် ဝွံ ဟွံဒက်ပတန် လဝ် ဆ ပ္ဍဲ ဍုင် မွဲ ဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ်တအ် ဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် အလုံ ဂၠးတိ (Transnational movements) မာန် ရ။

တုဲပၠန်၊ လွပ် [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) ကေုာံ ဒေတာ ဇၞော် (Big data) တအ်ဝွံ မာန် ပြံင်လှာဲ ဗီုလဵု ဂကောံ တအ် ပံင်ကောံ ကေုာံ ဖန်ဇန် လၟေင် ကမၠောန် ရ။ ဆဂး၊ ပ္ဍဲ အခိင် တုပ် ဂှ်၊ အလဵုအသဳ တအ် လေဝ် စကာ နည်းပညာ တအ် ဏအ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ဍဵုဍိုက် ပရေင်ချဳဓရာင် တအ် ဗွဲမလောဲသွာ မာန် ကီု ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပေါဲဗတိုက် အကြာ အဝဵု ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဆက် ကတဵုဒှ် အာ နကဵု ဗီုပြင် ခေတ်တၟိ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology)
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန်]] (Civil rights)
* [[ပရေင်တဝ်စၞေဟ်]] (Revolution)

{{Navbox
| name = Sociology and Politics
| title = ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Sociology and Politics)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လညာတ် သဇိုင်
| list1 =
* [[ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန်]] (Social movement)
* [[ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociology)
* [[အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန်]] (Civil rights)
* [[ပရေင်တဝ်စၞေဟ်]] (Revolution)
| group2 = သဳအိုရဳ
| list2 =
* [[သဳအိုရဳ ပရေင်ပံင်ကောံ ဒြပ်ရတ်]] (Resource mobilization theory)
* [[သဳအိုရဳ ပရေင်ချဳဓရာင် ခေတ်တၟိ]] (New social movement)
* [[သဳအိုရဳ ပရေင်မၞိဟ် ဍဵုဍိုက်]] (Structural strain theory)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[တမ်သၞာံ အာရပ်]] (Arab Spring)
* [[အခေါင် မာဲ ညးဗြဴ]] (Women's suffrage)
* [[မဳဒဳယာ မဟာဇန်]] (Social media)
}}

[[Category:ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန်]]
[[Category:အခေါင်အရာ]]</text>
      <sha1>9rjgs4szbpburydiiq8d1ebojfinste</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳတာမေန် C</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11564</id>
    <revision>
      <id>56640</id>
      <parentid>56048</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:14:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21210" sha1="0306dqm6b4n0s878si2a9eg0zdo95ai" xml:space="preserve">'''ဝဳတာမေန် C''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Vitamin C'') ဟွံသေင်မ္ဂး '''အက်သေတ် အာသ်ကောဗစ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Ascorbic acid'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဓါတ် ဝဳတာမေန် မာန် ရလေဝ် ပ္ဍဲ ဍာ် (Water-soluble vitamin) မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် ဇဳဝိန် ဂျိုင်သှ်ေ တန်တဴ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန် လ္ၚဵု တအ် ရ။ ဝဳတာမေန် ဏအ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် ဖျုန်စၞာံ (Tissue repair)၊ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ဓါတ် [[ကဝ်လာဂျေန်]] (Collagen)၊ ကေုာံ ဒှ် ဓါတ် ဒစးဒုင် အံက်သဳဂျေန် (Antioxidant) မွဲ မရီုဗင် စဵုဒၞာ ကလာပ်ရုပ် နူကဵု ပရေင်လီုလာ် ရ။&lt;ref name=&quot;iom&quot;&gt;{{cite book |last=Institute of Medicine |title=Dietary Reference Intakes for Vitamin C, Vitamin E, Selenium, and Carotenoids |publisher=National Academies Press |year=2000 |pages=95-105}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်နူ ခန္ဓာကိုယ် မၞိဟ် တအ် ဟွံမာန် ဖန်ဗဒှ် ကေတ် ဝဳတာမေန် C နကဵု အလဵုအလဵု ဍေဟ် ဂှ်ရ၊ ပိုယ် သ္ဒး ကေတ် ဓါတ် ဏအ် နူကဵု စၞအာဟာရ မပ္တံကဵု သတ်ဆု ကေုာံ သၞေဝ် ကေဝ် တအ် လၟိုန် ရ။ ယဝ်ရ ဓါတ် ဝဳတာမေန် C ယအ် အာ ဗွဲမလောန် မ္ဂး ကတဵုဒှ် [[ယဲ သကဗဳ]] (Scurvy) မာန် တုဲ၊ ယဝ်ရ ဟွံလွဳ မ္ဂး အာစိုပ် လမျီု မာန် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဝဳတာမေန် C နကဵု လညာတ် ဇဳဝဗေဒ၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ကေုာံ သုတေသန ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:L-ascorbic-acid-3D-balls.png|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် မဝ်လဳကျူ သွက် ဓါတ် အက်သေတ် အာသ်ကောဗစ် (Vitamin C) မစကာ လဝ် ပ္ဍဲ ဇဳဝဓာတုဗေဒ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝဳတာမေန် C ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဓါတ် အာဟာရ သဇိုင် (Essential nutrient) မွဲ မနွံကဵု ဖော်မျူလာ ဓာတု $C_6H_8O_6$ ရ။ ဝေါဟာရ &quot;Ascorbic&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် လေတ္တေန် &quot;a-&quot; (ဟွံသေင်/ဒစးဒုင်) ကေုာံ &quot;scorbutus&quot; (ယဲ သကဗဳ) တုဲ ဍေဟ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဓါတ် မဒစးဒုင် ယဲ သကဗဳ&quot; ရ။

နကဵု သၞောတ် ဇဳဝဓာတုဗေဒ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် ဓါတ် အက်သေတ် သာသာ မွဲ တုဲ မာန် ကဵု ဒြဟတ် အီလက်ထရွန် (Electron donor) ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် ဓာတ်ပြု (Enzymatic reactions) ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ မာန် ရလေဝ် လောဲသွာ ပ္ဍဲ ဍာ် (Water-soluble) တုဲ ခန္ဓာကိုယ် ပိုယ် ဟွံမာန် တန်သိပ် လဝ် ဍေဟ် ဗွဲမလအ်လ ရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဇၟာပ်ဇၟာပ် တ္ၚဲ ဒးစ စၞ မနွံကဵု ဓါတ် ဏအ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
ဝင် ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဝဳတာမေန် C ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဝင် ပရေင်တွာ် တရဴ က္ၜင် ၜဳမှာသၟိတ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။ ပ္ဍဲ အကြာ ၁၅ ကဵု ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ကောန်က္ၜင် ဗွဲမဂၠိုင် မဒးချိုတ် အာ ဟိုတ်နူ [[ယဲ သကဗဳ]] (Scurvy) ကာလ မတွာ် တရဴ လအ်လ ပ္ဍဲ အကြာ မှာသၟိတ် ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၄၇ ဂှ်၊ အစာသဝ် က္ၜင်ပၞာန် ဗြိတိန် ဂျိမ်း လေန် (James Lind) စမ်ၜတ် လ္ၚတ် ဆဵု ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ကဵု ကောန်ယဲ တအ် စ သတ် လေမောန် (Lemons) ကေုာံ လိမ္မော် (Oranges) ဂှ် မာန် လွဳ ယဲ သကဗဳ အံင်အံင်ဇၞးဇၞး ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပရေင်စမ်ၜတ် ဂဥုဲ ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် သိပ္ပံ ရ။&lt;ref name=&quot;lind&quot;&gt;{{cite book |last=Lind |first=J. |title=A Treatise of the Scurvy in Three Parts |publisher=A. Millar |year=1753 |pages=145-148}}&lt;/ref&gt;

လက္ကရဴ ဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၈၊ တၠပညာ ဇဳဝဓာတု ဟန်ဂေရဳ [[အဲလ်ဗတ် သေန်-ဂျောဂျဳ]] (Albert Szent-Györgyi) မာန် ပါ်ပတိတ် ဓါတ် အာသ်ကောဗစ် အက်သေတ် ဏအ် နူကဵု တၞံ မြိတ် ကေုာံ ပသဲ ဇမၠိင် ဂွံ အံင်ဇၞး တုဲ ညး ကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဗဴ (Nobel Prize) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၇ ရ။&lt;ref name=&quot;szent&quot;&gt;{{cite journal |last=Szent-Györgyi |first=A. |title=Observations on the function of peroxidase systems and the chemistry of the adrenal cortex |url=https://archive.org/details/sim_biochemical-journal_1928_22_6/page/1387 |journal=Biochemical Journal |volume=22 |issue=6 |pages=1387-1409 |year=1928}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ကမၠောန် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် (Biology and Functions in the Body) ==
ဝဳတာမေန် C ဝွံ ကၠောန် ကမၠောန် အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် -

* '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ကဝ်လာဂျေန် (Collagen Synthesis):''' ကဝ်လာဂျေန် ဂှ် ဒှ် ဓါတ် ပရဝ်တေန် အဓိက မဒက်ပတန် လဝ် စၞာံ၊ ဇုတ်၊ ဇုက် ကေုာံ တၞုင် ဆီ ရ။ ဝဳတာမေန် C ဝွံ ဒှ် ဓါတ် မကဵု အရီုအဗင် ပ္ဍဲ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ဍေဟ်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ရ ယအ် အာ မ္ဂး စၞာံ ကေုာံ ဇုတ် တအ် ဍိုန်လျ ကၠုင် ရ။
* '''ဓါတ် ဒစးဒုင် အံက်သဳဂျေန် (Antioxidant):''' ဍေဟ် စဵုဒၞာ ကလာပ်ရုပ် (Cells) နူကဵု ပရေင်ပလီုပလာ် နူကဵု Free radicals တအ် ရ။ ဏအ်ဝွံ ရီုဗင် စဵုဒၞာ ယဲ ကေန်သာ (Cancer) ကေုာံ ယဲ ကောန်တၟအ် (Heart disease) မာန် ရ။
* '''သၞောတ် ဒစးဒုင် ယဲ (Immune System):''' ဍေဟ် ထံက်ပင် ကဵု ကလာပ်ရုပ် ဆီ ဗတာင် (White blood cells) ညံင်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ခိုဟ်တိုန် သွက်ဂွံ ဗတိုက် ကဵု စၟယဲ တအ် ရ။
* '''ပရေင်ဇြုပ် ဓါတ်ပသဲ (Iron Absorption):''' ဍေဟ် ရီုဗင် ကဵု ဇြုပ် ကေတ် ဓါတ်ပသဲ မကၠုင် နူ သၞေဝ်ကေဝ် (Non-heme iron) ခိုဟ်တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။

== ၄။ ပရေင်ကတဵုဒှ် သဘာဝ ကေုာံ ဇဳဝဓာတု (Biosynthesis and Biochemistry) ==
တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆု ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ကၠဵု၊ ဗ္ဂဲ၊ ကေုာံ ဂၠဴ တအ်ဝွံ မာန် ဖန်ဗဒှ် ဝဳတာမေန် C နကဵု ခန္ဓာကိုယ် ဍေဟ်တအ် အလဵုအလဵု နူကဵု ဓါတ် သဂြာ (Glucose) ရ။ 

ဆဂး ကောန်မၞိဟ်၊ ကၞုဲ၊ မင်ဂူ၊ ကေုာံ တိရစ္ဆာန် လ္ၚဵု တအ်ဂှ် ဟွံမာန် ဖန်ဗဒှ် အလဵုအလဵု ရ။ ဟိုတ်ဍေဟ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ သဘာဝ (Evolution) ဂှ်၊ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဆောမ်လေင် အာ ဂဳဇီု (Gene) မမာန် ဖန်ဗဒှ် ဓါတ် အေန်ဇာင် မနွံယၟု L-gulonolactone oxidase (GLO) မဒှ် အေန်ဇာင် လက္ကရဴအိုတ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဝဳတာမေန် ဏအ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပိုယ် သ္ဒး တန်တဴ လတူ စၞအာဟာရ ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။

== ၅။ စၞအာဟာရ ကေုာံ တင်နွံပၟိက် (Dietary Sources and Requirements) ==
သတ်ဆု ကေုာံ သၞေဝ်ကေဝ် တအ်ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ တမ်မူလ အဓိက သွက် ဝဳတာမေန် C ရ။ 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး လၟိဟ် ဝဳတာမေန် C ပ္ဍဲ စၞအာဟာရ (လတူ ၁၀၀ ဂရာမ်)
|-
! စၞအာဟာရ
! လၟိဟ် ဝဳတာမေန် C (မဳလဳဂရာမ် - mg)
|-
| ခေါက် မက် (Guava)
| ၂၂၈ mg
|-
| မြိတ် (Bell peppers)
| ၁၂၇ mg
|-
| ကဳဝဳ (Kiwifruit)
| ၉၂ mg
|-
| ဗရိုခဝ်လဳ (Broccoli)
| ၈၉ mg
|-
| လေမောန် / လိမ္မော် (Citrus fruits)
| ၅၃ mg
|-
| သတ် ခဍောတ် (Strawberries)
| ၅၈ mg
|}

တင်နွံပၟိက် ဇၟာပ် တ္ၚဲ (RDA - Recommended Dietary Allowance) သွက် မၞိဟ် ဇၞော် မ္ဂး၊ မၞိဟ် တြုဟ် နွံပၟိက် ၜိုတ် ၉၀ မဳလဳဂရာမ် တုဲ၊ မၞိဟ် ဗြဴ နွံပၟိက် ၜိုတ် ၇၅ မဳလဳဂရာမ် ရ။ ညးမသုင် ၜံက် (Smokers) တအ် နွံပၟိက် ထပ် ဂၠိုင် နူဏအ် ၃၅ မဳလဳဂရာမ် ရ၊ ဟိုတ်နူ ဓါတ် ဂျိ ၜံက် ပလီုပလာ် ဝဳတာမေန် C ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ပြဟ် လောန် ရ။&lt;ref name=&quot;nih&quot;&gt;{{cite web |url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminC-HealthProfessional/ |title=Vitamin C - Health Professional Fact Sheet |publisher=National Institutes of Health |date=2021 |access-date=2023-10-05}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ယဲ ဟိုတ်နူ ဓါတ်ယအ် (Deficiency and Scurvy) ==
ယဝ်ရ ခန္ဓာကိုယ် ယအ် ဓါတ် ဝဳတာမေန် C စှ်ေ အာ သၟဝ် ၁၀ မဳလဳဂရာမ် မွဲ တ္ၚဲ ပွိုင် လအ် နူ ၄ သတ္တဟ မ္ဂး၊ ကတဵုဒှ် [[ယဲ သကဗဳ]] (Scurvy) မာန် ရ။

လက္ခဏာ ယဲ သကဗဳ ဂှ် ပါလုပ် သီုကဵု -
* ၚေက် ဍိုန် တုဲ သီုကဵု ဆီ တိတ် နူကဵု က္ကိတ် ၚေက် (Bleeding gums)။
* ဖျုန် စၞာံ သရ လီုလာ် လောဲ တုဲ ကလေင် ဗၠး ဝါတ်ဂါတ်။
* ကတဵုဒှ် ဆီ တိတ် သၟဝ် စၞာံ (Bruising)။
* ဇုတ် ဍိုန်လျ ကေုာံ စိုတ်ဍောင်ၜိုတ် ဗွဲမလောန်။
ယဝ်ရ ဟွံလွဳ နကဵု စၞစ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂဥုဲ မ္ဂး၊ ယဲ ဏအ် မာန် ပကဵု ညံင် လမျီု အောန် အာ ရ။

== ၇။ ပရေင်လောန်ကာဲ ကေုာံ အန္တရာယ် (Toxicity and Overdose) ==
ဝဳတာမေန် C ဝွံ ဒှ် ဓါတ် မရလေဝ် ပ္ဍဲ ဍာ်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ရ ပိုယ် စ လောန်ကာဲ အာ (Overdose) မ္ဂး၊ ခန္ဓာကိုယ် ပိုယ် မာန် ပတိတ် ထောအ် ဍေဟ် နူကဵု ဍာ်ပသဴ (Urine) လောဲလောဲ သွာသွာ ရ။ 

ဟိုတ်ဂှ်ရ အန္တရာယ် ဇၞော်ဇၞော် ဟွံမဲ ပုဟ်။ ဆဂး ယဝ်ရ စ ဂၠိုင် နူ ၂၀၀၀ မဳလဳဂရာမ် (2 grams) မွဲ တ္ၚဲ မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် ကတဵုဗဒှ် ပြသၞာ လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ဗုင် ဂိ (Diarrhea)၊ အအအ် (Nausea)၊ ကေုာံ ဗုင် ကတဵု ရ။ သွက် ညးမနွံကဵု ယဲ ကောန်တၟအ် (Kidney stones) တအ်၊ ယဝ်ရ စ ဝဳတာမေန် C ဂၠိုင် လောန် မ္ဂး၊ မာန် ပကဵု ညံင် ကောန်တၟအ် (Oxalate stones) ဂွံ ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် တိုန် မာန် ရ။

== ၈။ လွပ် ပ္ဍဲ ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံ (Medical Uses and Scientific Studies) ==
လွပ် ဝဳတာမေန် C ပ္ဍဲ ပရေင်ထတ်ယုက် ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ မနွံကဵု ပရေင်သဳကၠဳ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ အကြာ တၠပညာ သိပ္ပံ ရ -

* '''ယဲ ခ္ဍတ် တဟှ် (Common Cold):''' လညာတ် ဓမ္မတာ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ဝဳတာမေန် C စဵုဒၞာ ယဲ ခ္ဍတ် တဟှ် ရ။ ဆဂး သုတေသန ခိုင်ကၠိုက် တအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဟွံမာန် စဵုဒၞာ (Prevent) ယဲ ဏအ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဆ ဖအောန် ဖျေဟ် လၟိဟ် တ္ၚဲ ယဲ မကတဵုဒှ် ညိည (ၜိုတ် ၈%) သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;hemila&quot;&gt;{{cite journal |last=Hemilä |first=H. |author2=Chalker, E. |title=Vitamin C for preventing and treating the common cold |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=1 |pages=CD000980 |year=2013}}&lt;/ref&gt;
* '''ယဲ ကေန်သာ (Cancer):''' တၠပညာ လာင်နပ်သ် ပေါလဳန် (Linus Pauling) မကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဗဴ ၜါ ဝါ ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်စုတ် ဝဳတာမေန် C ဗွဲမဂၠိုင် လောန်ကာဲ (Mega-doses) မာန် လွဳ ကေန်သာ ရ။ ဆဂး စမ်ၜတ် လက္ကရဴ တအ် ဟွံဆဵု သက်သဳ ခိုင်ကၠိုက် ပုဟ်။ လၟုဟ်မ္ဂး ညးတအ် ဆက် လ္ၚတ် ဒၟံင် သွက်ဂွံ စကာ ဍေဟ် နကဵု ပရေင်ထပက် ဆီ (Intravenous injection) မွဲစွံ ကု ဂဥုဲ ကေန်သာ ရ။

== ၉။ ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် ပ္ဍဲ ရုံစက် (Industrial Production and Synthesis) ==
ဝဳတာမေန် C ဇေတ်တ် နူကဵု သတ်ဆု ကဵု ဝဳတာမေန် C မကၠောန်ပတိတ် ပ္ဍဲ ရုံစက် (Synthetic) ဂှ် နွံ လဒက်ပတန် ဓာတုဗေဒ တုပ် ညဳသၟဟ် (Identical) ၁၀၀% ရ။ 

လၟုဟ်မ္ဂး ဝဳတာမေန် C မဂၠိုင် ကဵု တန် ဝွံ ကၠောန်ပတိတ် နူကဵု လၟေင် ကမၠောန် ရာက်ရှ်စတိုင် (Reichstein process) မဖန်ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၀ တအ် ဟွံသေင်မ္ဂး လၟေင် ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် ခေတ်တၟိ မစကာ စၟ (Fermentation process) ရ။ တမ်မူလ ဍေဟ် ဂှ် ကၠုင်နူ ဓါတ် သဂြာ (Glucose) ရ။ ဍေဟ်တအ် ဝွံ စကာ ပ္ဍဲကဵု ဂဥုဲ ကေုာံ စုတ် ပ္ဍဲ စၞအာဟာရ နဒဒှ် ဓါတ် ပခိုင် (Food additive - E300) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ စၞ ဟွံဂွံ လီု ပြဟ် ရ။

== ၁၀။ ကဏ္ဍ အနာဂတ် ကေုာံ သုတေသန (Future Research and Trends) ==
ပရေင်သုတေသန လတူ ဝဳတာမေန် C ဝွံ ဟွံဒေါအ် အာ ဏီ ရ။ ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ် ဏအ်၊ တၠပညာ တအ် အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ဝဳတာမေန် C ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဂဳဇီု ([[အဳပဳဂဳဇီုဗေဒ]] - Epigenetics) ရ။ 

သုတေသန တၟိ တအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဝဳတာမေန် C ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဖန်ဇန် ကလာပ်ရုပ် သဇိုင် (Stem cell programming) ညံင်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ခိုဟ်ခိုဟ် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် ပရေင်လ္ၚတ် သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ မကတဵုဒှ် နူကဵု ပရေင်ယဲ ဇၞော်ဇၞော် (Sepsis) နကဵု ပရေင်ကဵု ဝဳတာမေန် C ပ္ဍဲ သၞောတ် ဆီ တပ်တပ် ဂှ် လေဝ် ဒှ် တင်ဂၞင် သုတေသန ကိစ္စဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ တ္ၚဲဏအ် ကီု ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဝဳတာမေန်]] (Vitamin)
* [[ယဲ သကဗဳ]] (Scurvy)
* [[အာဟာရ]] (Nutrition)
* [[အဲလ်ဗတ် သေန်-ဂျောဂျဳ]] (Albert Szent-Györgyi)

{{Navbox
| name = Vitamins and Nutrition
| title = ဝဳတာမေန် ကေုာံ အာဟာရ (Vitamins and Nutrition)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဂကူ ဝဳတာမေန် မရလေဝ် ပ္ဍဲ ဍာ်
| list1 =
* [[ဝဳတာမေန် C]] (Vitamin C)
* [[ဝဳတာမေန် B]] (Vitamin B)
* [[ဖဝ်လိတ်]] (Folate)
| group2 = ဂကူ ဝဳတာမေန် မရလေဝ် ပ္ဍဲ ကၠေင်
| list2 =
* [[ဝဳတာမေန် A]] (Vitamin A)
* [[ဝဳတာမေန် D]] (Vitamin D)
* [[ဝဳတာမေန် E]] (Vitamin E)
* [[ဝဳတာမေန် K]] (Vitamin K)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ယဲ သကဗဳ]] (Scurvy)
* [[အာဟာရ]] (Nutrition)
* [[ဇဳဝဓာတုဗေဒ]] (Biochemistry)
* [[ဒစးဒုင် အံက်သဳဂျေန်]] (Antioxidant)
}}

[[Category:ဝဳတာမေန်ဂမၠိုင်]]
[[Category:စၞအာဟာရ]]
[[Category:ဇဳဝဓာတုဗေဒ]]</text>
      <sha1>0306dqm6b4n0s878si2a9eg0zdo95ai</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳတာမေန် A</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11567</id>
    <revision>
      <id>56565</id>
      <parentid>56051</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:20:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17760" sha1="dm27eqg56ixxgrgcrnxpopopotya83f" xml:space="preserve">'''ဝဳတာမေန် A''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Vitamin A'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကောံ ဓါတ်အဟာရ သြဂဲနစ် (Organic nutritional compounds) မလာဲလေဝ် ပ္ဍဲကဵု ကၠေင် (Fat-soluble) တုဲ ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် ထတ်ယုက် ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန် တအ် ရ။ ဂကောံ ဝဳတာမေန် ဏအ်ဝွံ ပါလုပ် သီုကဵု [[ရေတဳနဝ်]] (Retinol)၊ ရေတဳနောလ် (Retinal)၊ အက်သေတ် ရေတဳနဝ် (Retinoic acid) ကေုာံ ဓါတ် ပရဝ်-ဝဳတာမေန် A (Provitamin A carotenoids) မပ္တံကဵု [[ဗဳတာ-ကာရဝ်တေန်]] (Beta-carotene) တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;mccollum&quot;&gt;{{cite book |last=McCollum |first=E. V. |title=A History of Nutrition: The Sequence of Ideas in Nutrition Investigations |publisher=Houghton Mifflin |year=1957 |pages=200-205}}&lt;/ref&gt;

ဝဳတာမေန် A ဝွံ ဒှ် ဓါတ် အဓိက သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင်ညာတ် (Vision) ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ အခိင် ဗတံ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် [[သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ]] (Immune system) ရ။ ယဝ်ရ ဓါတ် ဏအ် ယအ် အာ မ္ဂး ကတဵုဗဒှ် ယဲ မတ် ဗၠန် (Night blindness) မာန် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဝဳတာမေန် A နကဵု လညာတ် ဇဳဝဓါတုဗေဒ၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ကေုာံ ပရေင်စၞအဟာရ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Retinol.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် ဓါတု သွက် ရေတဳနဝ် (Retinol) မဒှ် ဗီုပြင် ဝဳတာမေန် A မာန် လာဲ ပ္ဍဲ ကၠေင်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ဝဳတာမေန် A&quot; (Vitamin A) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဝေါဟာရ ဓမ္မတာ မစကာ သွက်ဂွံ ကော် ဂကောံ ဓါတ် ရေတဳနွိုက် (Retinoids) မနွံကဵု ပရေင်ချဳဓရာင် ဇဳဝဗေဒ တုပ် ကဵု ရေတဳနဝ် ရ။ ခန္ဓာကိုယ် မၞိဟ် တအ် ဟွံမာန် ခၞံဗဒှ် ဓါတ် ဏအ် အလဵုအလဵု တုဲ၊ ပိုယ် ဒးကလိဂွံ ဍေဟ် နူကဵု စၞစ ဓမ္မတာ ဇၟာပ်ဇၟာပ် တ္ၚဲ ရ။ 

ဝဳတာမေန် ဏအ်ဝွံ ပါ်လဝ် ၂ သာ် အဓိက -
# '''ဝဳတာမေန် A ကိုပ်ကၠာ (Preformed Vitamin A):''' မကလိဂွံ နူကဵု ဖျုန် တိရစ္ဆာန် မပ္တံကဵု ကၠေင် က၊ တြိုတ် (Liver)၊ ကေုာံ ဍာ်တှ်။
# '''ပရဝ်-ဝဳတာမေန် A (Provitamin A):''' မကလိဂွံ နူကဵု တၞံဆု သၞေဝ် မပ္တံကဵု ဍာ်မိတ် (Carrot) ကေုာံ သၞေဝ် အသာ် သၚေက် တအ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
ပရေင်လ္ၚတ် ပရူ ဝဳတာမေန် A ဝွံ စတင် ကၠုင် ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၁၉၀၆ ကဵု ၁၉၁၂ အခိင် ကာလ တၠပညာ သုတေသန ဖရက်ဒရစ် ဟဝ်ကေန် (Frederick Gowland Hopkins) မထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ခန္ဓာကိုယ် တိရစ္ဆာန် တအ် နွံပၟိက် ဒၟံင် &quot;ဓါတ် မဟွံတီ&quot; မွဲ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တုဲ ညးတေအ် ကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဗဴ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၉ ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၃ ဂှ်၊ တၠပညာ ၜါ ဂကောံ - အလ်မာ မက်ကဝ်လမ် (Elmer McCollum) ကဵု မာဂရစ် ဒေးဗစ် (Marguerite Davis) နူ တက္ကသိုလ် ဝစ်ကွန်းစင်း ကေုာံ လာဖာယေတ် မေန်ဒေလ် (Lafayette Mendel) ကဵု သဝ်မတ် အဝ်သဗောန် (Thomas Osborne) နူ တက္ကသိုလ် ယေးလ် တအ် - ဂၠာဲ ဆဵု ဓါတ် ဏအ် ဗွဲမဗၠးၜး ရေင်သကအ် ရ။ ညးတအ် ကော်စ ဍေဟ် &quot;Fat-soluble factor A&quot; သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ နူ &quot;Water-soluble factor B&quot; ရ။&lt;ref name=&quot;wolf&quot;&gt;{{cite journal |last=Wolf |first=G. |title=A history of vitamin A and retinoids |url=https://archive.org/details/sim_faseb-journal_1996-07_10_9/page/1102 |journal=The FASEB Journal |volume=10 |issue=9 |pages=1102-1107 |year=1996}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ လဒက်ပတန် ဓါတု ကေုာံ ဗီုပြင်ဂမၠိုင် (Chemical Structure and Forms) ==
ဝဳတာမေန် A ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကွင်း ဘဳတာ-အာယောန်နောန် (Beta-ionone ring) ကေုာံ ဇုက် အာင်သဝ်ပရိန် (Isoprenoid chain) ရ။ ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် မ္ဂး ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ အာ ဗီုပြင် အဓိက ၃ သာ် -

* '''ရေတဳနဝ် (Retinol):''' ဒှ် ဗီုပြင် မတန်သိပ် (Storage form) ပ္ဍဲ တြိုတ် (Liver)။
* '''ရေတဳနောလ် (Retinal):''' ဒှ် ဗီုပြင် မစကာ သွက် ပရေင်ညာတ် မတ် (Vision)။
* '''အက်သေတ် ရေတဳနဝ် (Retinoic Acid):''' ဒှ် ဗီုပြင် မထိင်ဒဝ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဇဳဝကလာပ်ရုပ် (Cell differentiation) ကေုာံ DNA။

== ၄။ ကမၠောန် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ကေုာံ ဖဵု (Functions in the Body) ==
ဝဳတာမေန် A ဝွံ နွံကဵု တာလျိုင် ဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ပရေင်ထတ်ယုက် -
# '''ပရေင်ညာတ် (Vision):''' ရေတဳနောလ် ပံင်ကောံ ကု ပရဝ်တေန် អोपသေန် (Opsin) တုဲ ကတဵုဒှ် ရဝ်ဒေါပ်သေန် (Rhodopsin) ပ္ဍဲ မတ် ရ။ ဓါတ် ဏအ် ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ညာတ် လျး မအောန် (Low-light vision) ရ။
# '''စဵုဒၞာ ယဲ (Immune Function):''' ရီုဗင် ဇၞော်မောဝ် ဇဳဝကလာပ်ရုပ် သမ္ၚေက် (White blood cells) ညံင်ဂွံ ဗတိုက် ဖြိုဟ် စၟယဲ တအ် မာန်။
# '''ပရေင်ထတ်ယုက် စၞာံ (Skin Health):''' မင်မဲ စၞာံ ကေုာံ အထပ် သလိပ် (Mucous membranes) ညံင်ဂွံ ခိုင်ကၠိုက်။&lt;ref name=&quot;sommer&quot;&gt;{{cite book |last=Sommer |first=A. |title=Vitamin A Deficiency and its Consequences: A Field Guide to Detection and Control |edition=3rd |publisher=World Health Organization |year=1995 |pages=10-15}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ စၞစ မနွံကဵု ဝဳတာမေန် A (Food Sources) ==
ပိုယ် မာန် ကလိဂွံ ဝဳတာမေန် A နူကဵု စၞစ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆု သၞေဝ် နာနာ သာ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး စၞစ မနွံကဵု ဝဳတာမေန် A အဓိက ဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ စၞစ
! ဗီုပြင် ဓါတ်
! လၟိဟ် ဓါတ် ပ္ဍဲ ၁၀၀ ဂရာမ် (Estimated IU)
|-
| တြိုတ် က (Cod liver oil)
| Retinol (Preformed)
| ၁၀၀,၀၀၀ IU လပါ်လတူ
|-
| တြိုတ် ဂၠဴ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠိက်
| Retinol
| ၁၅,၀၀၀ - ၃၀,၀၀၀ IU
|-
| ဍာ်မိတ် (Carrots)
| Beta-carotene (Provitamin A)
| ၁၆,၀၀၀ IU
|-
| သၞေဝ် ဍာ်မိတ် (Sweet Potato)
| Beta-carotene
| ၁၄,၀၀၀ IU
|-
| သၞေဝ် သၚေက် (Spinach)
| Beta-carotene
| ၉,၀၀၀ IU
|-
| ခၟာဲ (Egg yolks)
| Retinol
| ၁,၀၀၀ IU
|}

== ၆။ ပရေင်ယအ် ဝဳတာမေန် A (Vitamin A Deficiency) ==
ယဲ ယအ် ဝဳတာမေန် A (VAD) ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ ထတ်ယုက် ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဍုင် မဇၞော်မောဝ် ဒၟံင် (Developing countries) ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ အကြာ ကောန်ၚာ် ကေုာံ မိ မနွံကဵု ဂဝ်ဂၞဴ တအ် ရ။ 

သင်္ကေတ ယဲ အဓိက ဂှ် ဒှ် [[ယဲ မတ် ဗၠန်]] (Nyctalopia / Night blindness) မဟွံညာတ် လျး ပ္ဍဲ အခိင် ဗတံ ရ။ ယဝ်ရ ဟွံလွဳ မ္ဂး ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ စိုပ် ယဲ မတ် ဇြိုင် (Xerophthalmia) တုဲ ကတဵုဗဒှ် မတ် ကၠက် အလုံအိုတ်သီု မာန် ရ။ တုဲပၠန် ယအ် ဝဳတာမေန် A ဂှ် ပကဵု ညံင် အစောံ စဵုဒၞာ ယဲ ဍိုန်လျ တုဲ ကောန်ၚာ် တအ် မာန် ချိုတ် ဟိုတ်နူ ယဲ ဓမ္မတာ မပ္တံကဵု ယဲ ခဍက် (Measles) ကေုာံ ယဲ ဂၞဴလီု ရ။&lt;ref name=&quot;who&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/data/gho/indicator-metadata-registry/imr-details/3138 |title=Vitamin A deficiency |publisher=World Health Organization |date=2021 |access-date=2023-10-04}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ အန္တရာယ် ဓါတ်လောန်ကာဲ (Vitamin A Toxicity / Hypervitaminosis A) ==
ဟိုတ်နူ ဝဳတာမေန် A လာဲ ပ္ဍဲ ကၠေင် ဂှ်ရ၊ ခန္ဓာကိုယ် တအ် တန်သိပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ တြိုတ် လအ်လ မာန် ရ။ ယဝ်ရ ပိုယ် စ ဝဳတာမေန် A (ဗွဲတၟေင် ဗီုပြင် ရေတဳနဝ်) လောန်ကာဲ အာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ကတဵုဗဒှ် အန္တရာယ် ဓါတ်ဂျိ (Hypervitaminosis A) ရ။

သင်္ကေတ ဓါတ်လောန်ကာဲ တအ်ဂှ် ပါလုပ် သီုကဵု က္ဍိုပ် ဂိ၊ ဂၞဴ အာ၊ တြိုတ် ဇၞော်၊ ကေုာံ ဇုတ် လီုလာ် ရ။ သွက် မိ နွံကဵု ဂဝ်ဂၞဴ မ္ဂး ဓါတ်လောန်ကာဲ ဏအ် ကတဵုဗဒှ် ကောန်ၚာ် ယောင်ယာ (Birth defects) မာန် ရ။ (စၟတ်သမ္တီ - စ ဗဳတာ-ကာရဝ်တေန် နူကဵု တၞံဆု လောန်ကာဲ ဂှ် ဟွံကတဵုဗဒှ် ဓါတ်ဂျိ ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဆ ပကဵု ညံင် စၞာံ ဂွံ ဒှ် အသာ် ဍာ်မိတ် - Carotenodermia - ဓမ္မတာ ရ)။

== ၈။ ပရေင်မင်မဲ ထတ်ယုက် ကေုာံ ကောန်ၚာ် (Maternal and Child Health) ==
ဂကောံ ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO) ကေုာံ UNICEF တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် လၟေင် ကမၠောန် သွက်ဂွံ ပက် တြး ဝဳတာမေန် A ကု ကောန်ၚာ် အကြာ အာယုက် ၆ ဂိတု ကဵု ၅ သၞာံ ပ္ဍဲ ဍုင် မနွံ ပြသၞာ VAD တအ် ရ။ ပရေင်ကမၠောန် ဏအ်ဝွံ မာန် ဖအောန် ဖျေဟ် လၟိဟ် ကောန်ၚာ် မချိုတ် ဟိုတ်နူ ယဲ ကူးစက် တအ် စဵုကဵု ၂၄% ရ။

== ၉။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဂဥုဲ ကေုာံ စၞ (Medical and Fortification Uses) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ဝဳတာမေန် A ဝွံ စကာ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ပရေင်ဂဥုဲ (Medical) မပ္တံကဵု ဂဥုဲ လွဳ ယဲ မုဟ် စၞာံ (Acne treatments like Isotretinoin) ကေုာံ ဂဥုဲ စဵုဒၞာ အိုတ်အာ (Anti-aging creams) ရ။

သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ ယအ် ဓါတ် ဂှ်၊ အလဵုအသဳ နာနာ ပံင်စုတ် ဝဳတာမေန် A ပ္ဍဲကဵု ကၠေင် စၞစ၊ သဂြာ၊ ကေုာံ ကွာင် နကဵု နဲကဲ [[စၞ မပံင်စုတ် ဓါတ်]] (Food fortification) ရ။ ဥပမာ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် &quot;သြောအ် ထဝ်&quot; (Golden Rice) မဒှ် သြောအ် မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ဂဳဇီု (Genetically modified) သွက်ဂွံ နွံကဵု ဗဳတာ-ကာရဝ်တေန် တုဲ သွက်ဂွံ ရီုဗင် ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲ အာရှ ရ။&lt;ref name=&quot;potrykus&quot;&gt;{{cite journal |last=Ye |first=X. |author2=Al-Babili, S. |author3=Klöti, A. |author4=Potrykus, I. |title=Engineering the Provitamin A (β-Carotene) Biosynthetic Pathway into (Carotenoid-Free) Rice Endosperm |url=https://archive.org/details/sim_science_2000-01-14_287_5451/page/303 |journal=Science |volume=287 |issue=5451 |pages=303-305 |year=2000}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သုတေသန အနာဂတ် (Future Research) ==
နကဵု လညာတ် သုတေသန အနာဂတ် မ္ဂး၊ တၠပညာ တအ် ဆက် လ္ၚတ် ဒၟံင် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ဝဳတာမေန် A ကဵု ပရေင်စဵုဒၞာ ယဲ ကေန်သာ (Cancer prevention) ရ။ သဳအိုရဳ လ္ၚဵု တအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဓါတ် ရေတဳနွိုက် ဝွံ မာန် ထိင်ဒဝ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဇဳဝကလာပ်ရုပ် ကေန်သာ မာန် ရ။

တုဲပၠန်၊ ပရေင်သုတေသန လတူ &quot;သြောအ် ထဝ်&quot; ကေုာံ တၞံဆု နာနာ မပံင်စုတ် ဂဳဇီု ဂှ် လေဝ် ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ အဓိက သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် ယဲ ယအ် ဝဳတာမေန် A အလုံ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဝဳတာမေန်]] (Vitamin)
* [[ဗဳတာ-ကာရဝ်တေန်]] (Beta-carotene)
* [[ယဲ မတ် ဗၠန်]] (Night blindness)
* [[စၞ မပံင်စုတ် ဓါတ်]] (Food fortification)

{{Navbox
| name = Vitamins
| title = ဝဳတာမေန် ကေုာံ ဓါတ်အဟာရ ဂမၠိုင် (Vitamins and Nutrients)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဝဳတာမေန် မလာဲ ပ္ဍဲ ကၠေင် (Fat-soluble)
| list1 =
* [[ဝဳတာမေန် A]] (Vitamin A)
* [[ဝဳတာမေန် D]] (Vitamin D)
* [[ဝဳတာမေန် E]] (Vitamin E)
* [[ဝဳတာမေန် K]] (Vitamin K)
| group2 = ဝဳတာမေန် မလာဲ ပ္ဍဲ ဍာ် (Water-soluble)
| list2 =
* [[ဝဳတာမေန် B]] (Vitamin B complex)
* [[ဝဳတာမေန် C]] (Vitamin C)
| group3 = ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် 
| list3 =
* [[ယဲ မတ် ဗၠန်]] (Night blindness)
* [[ယဲ မတ် ဇြိုင်]] (Xerophthalmia)
* [[အန္တရာယ် ဓါတ်လောန်ကာဲ]] (Hypervitaminosis)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[စၞ မပံင်စုတ် ဓါတ်]] (Food fortification)
* [[သြောအ် ထဝ်]] (Golden rice)
* [[ဇဳဝဓါတုဗေဒ]] (Biochemistry)
}}

[[Category:ဝဳတာမေန်]]
[[Category:စၞအဟာရ]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]
[[Category:ဇဳဝဓါတုဗေဒ]]</text>
      <sha1>dm27eqg56ixxgrgcrnxpopopotya83f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳတာမေန် D</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11568</id>
    <revision>
      <id>56620</id>
      <parentid>56052</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:43:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19626" sha1="lldbfwlv4ccwyrpmcxsfv0gc80bjpe7" xml:space="preserve">'''ဝဳတာမေန် ဒဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Vitamin D'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကောံ ဓါတ် ဇဳဝ မကၠေဟ် ပ္ဍဲ ကၠေင် (Fat-soluble secosteroids) မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ရီုဗင် ညံင် ကြုတ် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ပိုယ် ဂွံ ဇြောတ်ကေတ် ဓါတ် [[ကေလ်သဳယမ်]] (Calcium)၊ [[မက်ဂနဳသဳယမ်]] (Magnesium) ကေုာံ [[ဖဝ်သဖိတ်]] (Phosphate) တအ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု မၞိဟ် တအ်၊ ဒြပ်ပေါင်း မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝဳတာမေန် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဝဳတာမေန် ဒဳ၃ (Vitamin D3 / Cholecalciferol) ကေုာံ ဝဳတာမေန် ဒဳ၂ (Vitamin D2 / Ergocalciferol) ရ။&lt;ref name=&quot;holick&quot;&gt;{{cite journal |last=Holick |first=M. F. |title=Vitamin D deficiency |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2007-07-19_357_3/page/266 |journal=New England Journal of Medicine |volume=357 |issue=3 |pages=266-281 |year=2007}}&lt;/ref&gt;

တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဝဳတာမေန် တၞဟ် တအ် မဒး ကလိဂွံ နူ စၞအဟာရ သၟး ဂှ်၊ ဝဳတာမေန် ဒဳ ဝွံ ခန္ဓာကိုယ် ပိုယ် မာန် ကတဵုဗဒှ် ကေတ် အလဵုအလဵု အခိင် ကာလ စၞာံ ဇကု ဒးဒုင် လျးတ္ၚဲ (UVB rays) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ တၠပညာ သိပ္ပံ တအ် ကော်စ ဍေဟ် နဒဒှ် &quot;ဝဳတာမေန် လျးတ္ၚဲ&quot; (Sunshine vitamin) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဝဳတာမေန် ဒဳ နကဵု လညာတ် ဇဳဝဗေဒ၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Cholecalciferol.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် ဓါတု သွက် ဝဳတာမေန် ဒဳ၃ (Cholecalciferol)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဝဳတာမေန်&quot; (Vitamin) ဝွံ ကၠုင်နူ လညာတ် သိပ္ပံ မစၟတ်သမ္တီ ဒြပ်ပေါင်း ဓါတု မနွံပၟိက် အောန် (Micronutrient) သွက် ခန္ဓာကိုယ် မွဲ ရ။ ဆဂး ဝဳတာမေန် ဒဳ ဂှ် အတိုင် လဒက်ပတန် သဘာဝ မ္ဂး၊ ဍေဟ် တုပ် ကဵု ဟဝ်မုန်း (Prohormone) မွဲ ဂၠိုင် နူ ဝဳတာမေန် ဓမ္မတာ ရ။ 

ဝဳတာမေန် ဒဳ ဂှ် ဇၞော်မောဝ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ဓါတ် ကိုဝ်လေသထရော (Cholesterol) ပ္ဍဲ စၞာံ မၞိဟ် အခိင် မဒး လျးတ္ၚဲ ရ။ ဍေဟ်ဝွံ နွံပၟိက် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ မင်မဲ ဇုတ် ညံင်ဂွံ ခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ (Immune system) ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ပရေင်ကမၠောန် စက်ရုံ ဇၞော်မောဝ် (Industrial Revolution) ပ္ဍဲ ရးဥရောပ ဂှ်၊ ကောန်ၚာ် ဗွဲမဂၠိုင် မံင် ပ္ဍဲ ဍုင် ဓီုဓီု တုဲ ကတဵုဒှ် ယဲ ဇုတ်ဍိုန် (Rickets) ရ။ တၠပညာ သိပ္ပံ တအ် ဂစာန် ဂၠာဲ ဟိုတ် မကတဵုဒှ် ယဲ ဏအ် ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၂ ဂှ် တၠပညာ အမေရိကာန် အလ်မာ မက်ကဝ်လမ် (Elmer McCollum) ဂၠာဲဆဵု လဝ် ဒဒှ်ရ ကၠေင် တြက (Cod liver oil) ဂှ် မာန် လွဳ ယဲ ဇုတ်ဍိုန် ရ။ ညးတေအ် ကဵု ယၟု ဓါတ် ဏအ် &quot;ဝဳတာမေန် ဒဳ&quot; (ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဒှ် ဝဳတာမေန် မရနုက်ကဵု ပန် မဂၠာဲဆဵု ရ)။&lt;ref name=&quot;mccollum&quot;&gt;{{cite journal |last=McCollum |first=E. V. |title=Studies on Experimental Rickets. XXI. An Experimental Demonstration of the Existence of a Vitamin Which Promotes Calcium Deposition |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1922-07_53_1/page/293 |journal=Journal of Biological Chemistry |volume=53 |pages=293-312 |year=1922}}&lt;/ref&gt;

လက္ကရဴ ဂှ် တၠပညာ ဓါတု ဂျာမနဳ အဒေါ့ဖ် ဝေန်ဒေါက် (Adolf Windaus) ဂၠာဲဆဵု ဗီုလဵု ဝဳတာမေန် ဒဳ ကတဵုဒှ် နူကဵု ကိုဝ်လေသထရော တုဲ၊ ညးတေအ် ကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဗဴ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၈ ဟိုတ်နူ ကမၠောန် ဏအ် ရ။

== ၃။ ဂကူ ဝဳတာမေန် ဒဳ ဂမၠိုင် (Types of Vitamin D) ==
ဝဳတာမေန် ဒဳ ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် အဓိက ၜါ သာ် မဆက်စပ် ကု ပရေင်စၞအဟာရ -

* '''ဝဳတာမေန် ဒဳ၂ (Ergocalciferol):''' ကတဵုဒှ် နူကဵု တၞံဆု ကေုာံ ပတိုဟ် (Mushrooms) တအ် အခိင် ဍေဟ်တအ် ဒး လျးတ္ၚဲ ရ။ ဓါတ် ဏအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် စကာ ပ္ဍဲ ဂဥုဲ ကေုာံ စၞအဟာရ ဗစိုပ် (Fortified foods) ရ။
* '''ဝဳတာမေန် ဒဳ၃ (Cholecalciferol):''' ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ စၞာံ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ မၞိဟ် တအ် ရ။ ဝဳတာမေန် ဒဳ၃ ဝွံ ပကဵု ညံင် ကဆံင် ဝဳတာမေန် ပ္ဍဲ ဆီ ဂွံ တန်တဴ လအ် နူ ဝဳတာမေန် ဒဳ၂ ရ။

== ၄။ ပရေင်ကတဵုဒှ် နူ လျးတ္ၚဲ (Synthesis from Sunlight) ==
မၞိဟ် တအ် ကလိဂွံ ဝဳတာမေန် ဒဳ ဗွဲမဂၠိုင် နူကဵု လျးတ္ၚဲ သဘာဝ ရ။ လၟေင် ကမၠောန် ဏအ် ကတဵုဒှ် ဗီုဏအ် ရ -
1. စၞာံ မၞိဟ် ပိုယ် နွံကဵု ဓါတ် 7-Dehydrocholesterol (7-DHC) ရ။
2. ကာလ လျး ခလင် (UVB) နူ တ္ၚဲ မနွံ ဇမၠိင် လပှ် အကြာ 290–315 nm ဇီုကပိုက် စၞာံ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ 7-DHC ညံင်ဂွံ ဒှ် Previtamin D3 ရ。
3. ဓါတ်ဂမ္တဴ ခန္ဓာကိုယ် ဂှ် ဆက် ပြံင်လှာဲ Previtamin D3 ညံင်ဂွံ ဒှ် ဝဳတာမေန် ဒဳ၃ ရ။

လၟိဟ် ဝဳတာမေန် မကတဵုဒှ် ဂှ် တန်တဴ လတူ အသာ် စၞာံ (Melanin)၊ အခိင် တ္ၚဲ၊ ကေုာံ ဒၞာဲ ဌာန် တိ (Latitude) ရ။ မၞိဟ် အသာ် စၞာံ လမ္စံက် တအ် ဒးကေတ် အခိင် ဂၠိုင် နူ မၞိဟ် အသာ် ဗု သွက်ဂွံ ကတဵုဗဒှ် ဝဳတာမေန် ဏအ် ရ။

== ၅။ စၞအဟာရ ကေုာံ တမ်ရိုဟ် (Dietary Sources) ==
ၜိုန်ရ မၞိဟ် တအ် ကလိဂွံ နူ လျးတ္ၚဲ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ အခိင် ဥတု ဂံက် ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် မံင် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ဂၠိုင် တအ် ဒးကလိဂွံ နူ စၞအဟာရ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး စၞအဟာရ မနွံကဵု ဝဳတာမေန် ဒဳ
|-
! စၞအဟာရ
! လၟိဟ် ဝဳတာမေန် (IU) / 100g
! ဂကူ
|-
| ကၠေင် က (Cod liver oil)
| ၁၀,၀၀၀ IU
| သဘာဝ (Animal)
|-
| က သာမောန် (Salmon - cooked)
| ၅၂၆ IU
| သဘာဝ (Animal)
|-
| ပတိုဟ် မစဲလဝ် တ္ၚဲ (Sun-exposed mushrooms)
| ၄၄၆ IU
| သဘာဝ (Plant/Fungi)
|-
| ခၟာဲ ၚာင် (Egg yolk)
| ၃၇ IU
| သဘာဝ (Animal)
|-
| ဍာ်တှ် ဗစိုပ် ဓါတ် (Fortified milk)
| ၄၀-၁၀၀ IU
| ပရေင်ဖန်ဗဒှ် (Fortified)
|}

== ၆။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇဳဝ ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် (Metabolism in the Body) ==
ဝဳတာမေန် ဒဳ နူ လျးတ္ၚဲ ဟွံသေင်မ္ဂး စၞ တအ် ဂှ် ဍေဟ် ဟွံမာန် ကၠောန် ကမၠောန် သမၠေဝ် ဓဝ် ဏီ ရ။ ဍေဟ် ဒးတတ် အာ လၟေင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ၜါ ကဆံင် ရ -&lt;ref name=&quot;deluca&quot;&gt;{{cite journal |last=DeLuca |first=H. F. |title=Overview of general physiologic features and functions of vitamin D |journal=The American Journal of Clinical Nutrition |volume=80 |issue=6 |pages=1689S-1696S |year=2004}}&lt;/ref&gt;

1. '''ပ္ဍဲ ကတိုင် (Liver):''' ဝဳတာမေန် ဒဳ ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် ''Calcifediol'' (25-hydroxyvitamin D) ရ။ အရာ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဗီုပြင် မတန်သိပ် ပ္ဍဲ ဆီ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ကဆံင် ဝဳတာမေန် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ရ။
2. '''ပ္ဍဲ ကသအ် (Kidneys):''' Calcifediol ဂှ် ဆက် ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် ''Calcitriol'' (1,25-dihydroxyvitamin D) ရ။ အရာ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဟဝ်မုန်း အသိင် (Active form) မကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဆဲလ် နာနာ ရ။

== ၇။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ထတ်ယုက် (Biological Functions and Health Benefits) ==
Calcitriol ဝွံ လုပ် အာ ပ္ဍဲ ဆဲလ် တုဲ ဆက်စပ် ကု လဒက်ပတန် VDR (Vitamin D Receptor) မာန် ထိင်ဒဝ် ပရေင်ပတိတ် ဂျီ (Gene expression) ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

* '''ပရေင်ထတ်ယုက် ဇုတ်:''' ထိင်ဒဝ် လၟိဟ် ကေလ်သဳယမ် ကေုာံ ဖဝ်သဖိတ် ပ္ဍဲ ဆီ ညံင်ဂွံ ညဳသၟဟ် တုဲ ပကဵု ညံင် ဇုတ် ဂွံ ခိုင်ကၠိုက် ရ။ ဍေဟ် ရီု ဇြောတ် ကေတ် ကေလ်သဳယမ် နူကဵု ကြုတ် ရ။
* '''သၞောတ် စဵုဒၞာ (Immune System):''' ဝဳတာမေန် ဒဳ ရီုဗင် ပခိုင် ပတိုန် ဆဲလ် ဇီဝ မပ္တံကဵု Macrophages တုဲ ဒစးဒုင် ကဵု စၟ ယဲ (Infections) ရ။
* '''ပရေင်ကၠောန် ကမၠောန် ဖျုန် (Muscle Function):''' ရီု ညံင် ဖျုန် (Muscles) ဂွံ အစောံ ခိုင်ကၠိုက် တုဲ ဖအောန် ဖျေဟ် အန္တရာယ် ဒတုံ လောတ် (Falls) ပ္ဍဲ မၞိဟ် ဇၞော် တအ် ရ။

== ၈။ လက္ခဏာ ဍိုန်လျ ကေုာံ ယဲဂမၠိုင် (Deficiency and Diseases) ==
ပရေင်ខောတ် ယုတ် ဝဳတာမေန် ဒဳ (Vitamin D deficiency) ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် ဇၞော် မွဲ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ယဝ်ရ ဝဳတာမေန် အောန် လောန် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ကတဵုဗဒှ် ယဲ အဓိက တအ် ဏအ် -

* '''ယဲ ဇုတ်ဍိုန် ပ္ဍဲ ကောန်ၚာ် (Rickets):''' ဇုတ် ဟွံခိုင် တုဲ ဇုတ် ဇိုင် က္ၜင် ကံက် အာ ရ။ 
* '''ယဲ ဇုတ်ဍိုန် ပ္ဍဲ မၞိဟ်ဇၞော် (Osteomalacia):''' ဇုတ် ဍိုန်လျ ကေုာံ ကတဵုဒှ် ဝေဒနာ ဂိ ဇုတ် ရ။
* '''ယဲ ဇုတ်ပခေါက် (Osteoporosis):''' ဇုတ် ထကုတ် လောဲသွာ ဟိုတ်နူ လဆောတ် အာ ဓါတ် ကေလ်သဳယမ်။

ဟိုတ် မကတဵုဒှ် ဂှ် ဟိုတ်နူ ဟွံဒး လျးတ္ၚဲ ရုံဂပ်၊ စၞအဟာရ ဟွံဍိုက်ပေင်၊ ကေုာံ မၞိဟ် စၞာံ လမ္စံက် တအ် မံင် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ ဟွံသေင်မ္ဂး အမေရိကာန် သၟဝ်ကျာ တအ် ရ။

== ၉။ လၟိဟ် လောန်ကာဲ ကေုာံ အန္တရာယ် (Toxicity and Overdose Risks) ==
ၜိုန်ရ ဝဳတာမေန် ဒဳ ကိစ္စဇၞော် ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ သုင် လောန်ကာဲ အာ နူ လၟိဟ် မသ္ဒး သုင် မ္ဂး ဍေဟ် ကတဵုဗဒှ် အန္တရာယ် &quot;Hypervitaminosis D&quot; မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;bikle&quot;&gt;{{cite journal |last=Bikle |first=D. D. |title=Vitamin D metabolism, mechanism of action, and clinical applications |journal=Chemistry &amp; Biology |volume=21 |issue=3 |pages=319-329 |year=2014}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်လောန်ကာဲ ဏအ်ဝွံ ဟွံကတဵုဒှ် နူ လျးတ္ၚဲ ဟွံသေင်မ္ဂး စၞ သဘာဝ ပုဟ်၊ ဍေဟ် ကတဵုဒှ် နူ ပရေင်သုင် ဂဥုဲ ဗစိုပ် (Supplements) ဗွဲမလောန်ကာဲ သၟး ရ။ လက္ခဏာ ဍေဟ်ဂှ် -
* ဓါတ် ကေလ်သဳယမ် ဂၠိုင် လောန် အာ ပ္ဍဲ ဆီ (Hypercalcemia)။
* ကတဵုဒှ် ဍာ်တၟအ် ပ္ဍဲ ကသအ် (Kidney stones)။
* ပရေင်စိုတ် ထုဲထံင် (Confusion) ကေုာံ ခန္ဓာကိုယ် ဇြဟတ် ဍိုန်လျ ရ။
လၟိဟ် မကဵု အန္တရာယ် ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ယဝ်ရ သုင် ဂၠိုင် နူ ၄၀,၀၀၀ IU လၟိုန် တ္ၚဲ ပွိုင် ဂိတု တအ် မ္ဂး ကတဵုဒှ် မာန် ရ။

== ၁၀။ သုတေသန ခေတ်တၟိ ကေုာံ သဳအိုရဳ (Modern Research and Theories) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ တၠပညာ တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒၟံင် [[သဳအိုရဳ]] မဆက်စပ် ကု ဝဳတာမေန် ဒဳ ကေုာံ ယဲ နာနာ သာ် ရ။ &lt;ref name=&quot;vieth&quot;&gt;{{cite journal |last=Vieth |first=R. |title=Vitamin D supplementation, 25-hydroxyvitamin D concentrations, and safety |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_1999-05_69_5/page/842 |journal=The American Journal of Clinical Nutrition |volume=69 |issue=5 |pages=842-856 |year=1999}}&lt;/ref&gt;

သုတေသန လ္ၚဵု တအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဝဳတာမေန် ဒဳ မာန် ရီုဗင် စဵုဒၞာ ကဵု -
* '''ယဲ ကေန်သာ (Cancer):''' ဆက်စပ် ကု ပရေင်ဖအောန် ဖျေဟ် အန္တရာယ် ကေန်သာ ကြုတ် (Colorectal cancer)။
* '''ယဲ ပရေင်စိုတ် (Mental Health):''' သဳအိုရဳ လ္ၚဵု ဟီု ဒဒှ်ရ ပရေင်ខောတ် ယုတ် ဝဳတာမေန် ဒဳ မာန် ကတဵုဗဒှ် ယဲ စိုတ် ဍိုန်လျ (Depression)။
* '''ယဲ ကဝ်ဗေတ်-၁၉ (COVID-19):''' ပ္ဍဲ အခိင် ကပ်ယဲ ဂှ်၊ လ္ၚတ် ဆဵု ဒဒှ်ရ မၞိဟ် မနွံ ကဆံင် ဝဳတာမေန် ဒဳ ခိုဟ် တအ် နွံ အန္တရာယ် ယဲ ဇြိုင်အိုတ် အောန် နူ မၞိဟ် မခောတ် ယုတ် ရ။

ဆဂး တၠပညာ သိပ္ပံ ဂၠးတိ တအ် ဟီု သတိ လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် ကေုာံ စမ်ၜတ် (Clinical trials) ဂၠိုင်င် ဏီ ဒး ဆက် ကၠောန် သွက်ဂွံ ပဒတန် သဳအိုရဳ တအ် ဏအ် အလုံစုံ ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဝဳတာမေန်]] (Vitamin)
* [[ကေလ်သဳယမ်]] (Calcium)
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[ပရေင်စၞအဟာရ]] (Nutrition)

{{Navbox
| name = Vitamins
| title = ဝဳတာမေန် ကေုာံ ပရေင်စၞအဟာရ (Vitamins and Nutrition)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဝဳတာမေန် မကၠေဟ် ပ္ဍဲ ကၠေင်
| list1 =
* [[ဝဳတာမေန် အေ]] (Vitamin A)
* [[ဝဳတာမေန် ဒဳ]] (Vitamin D)
* [[ဝဳတာမေန် ဣ]] (Vitamin E)
* [[ဝဳတာမေန် ဏေ]] (Vitamin K)
| group2 = ဝဳတာမေန် မကၠေဟ် ပ္ဍဲ ဍာ်
| list2 =
* [[ဝဳတာမေန် ဘဳ]] (Vitamin B complex)
* [[ဝဳတာမေန် သဳ]] (Vitamin C)
| group3 = ဓါတ် မဆက်စပ်
| list3 =
* [[ကေလ်သဳယမ်]] (Calcium)
* [[မက်ဂနဳသဳယမ်]] (Magnesium)
* [[ကိုဝ်လေသထရော]] (Cholesterol)
* [[ဟဝ်မုန်း]] (Hormone)
}}

[[Category:ဝဳတာမေန်]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:စၞအဟာရ]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]</text>
      <sha1>lldbfwlv4ccwyrpmcxsfv0gc80bjpe7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳတာမေန် E</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11569</id>
    <revision>
      <id>56642</id>
      <parentid>56053</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:17:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17361" sha1="4tkmv3cdomv9xzkz8v3p4hs0ffikjgd" xml:space="preserve">'''ဝဳတာမေန် E''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Vitamin E'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကောံ ဓါတ် မပံင်ကောံ လဝ် နကဵု ဒြပ်ပေါင်း (Compounds) ၈ သာ် မလေင် ပ္ဍဲ ကၠေင် (Fat-soluble) တုဲ၊ ဍေဟ်တအ် ဝွံ နွံကဵု အစောံသတ္တိ နဒဒှ် ဓါတ်စဵုဒၞာ အံက်သဳဂျေန် (Antioxidant) ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓာကိုယ် ကောန်မၞိဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;traber&quot;&gt;{{cite journal |last=Traber |first=M. G. |title=Vitamin E, antioxidant and nothing more |journal=Free Radical Biology and Medicine |volume=43 |issue=1 |pages=4-15 |year=2007}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ၈ သာ် ဂှ် ပါလုပ် တဝ်ကဝ်ဖေရဝ် (Tocopherols) ၄ သာ် ကေုာံ တဝ်ကဝ်ထရဳအဳနဝ် (Tocotrienols) ၄ သာ် ရ။ ဝဳတာမေန် E ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ မင်မဲ သ္ၚိအင် သဲလ် (Cell membranes) ညံင် ဟွံဂွံ ဒးဒုင် ပလီုပလာ် နကဵု ဓါတ် ဖရဳ ရေဒဳကယ် (Free radicals) တအ် ရ။

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဝဳတာမေန် E နကဵု လညာတ် ဇဳဝဗေဒ၊ ဓါတုဗေဒ၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ကေုာံ သုတေသန ခေတ်တၟိ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Alpha-Tocopherol_space-filling_model.png|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် မဝ်လဳကျူ အယ်ဖာ-တဝ်ကဝ်ဖေရဝ် (Alpha-tocopherol) မဒှ် ဂကူ ဝဳတာမေန် E အဓိက အိုတ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝဳတာမေန် E ဝွံ ဒှ် ဓါတ် အာဟာရ သဇိုင် (Essential nutrient) မွဲ မကောန်မၞိဟ် တအ် နွံပၟိက် ဒးစ သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် ရ။ ခန္ဓာကိုယ် ပိုယ် ဟွံမာန် ဖန်ဗဒှ် ကေတ် ဝဳတာမေန် ဏအ် အလဵုအလဵု တုဲ၊ ပိုယ် ဒးကလိဂွံ နူကဵု စၞစ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂဥုဲ (Supplements) တအ် သၟး ရ။

နကဵု လညာတ် ဇဳဝဗေဒ မ္ဂး၊ ၜိုန်ရ နွံ ၈ သာ် ကီုလေဝ်၊ အယ်ဖာ-တဝ်ကဝ်ဖေရဝ် (Alpha-tocopherol) မွဲ ဓဝ် ဟေင် မဒှ် ဂကူ ဝဳတာမေန် မလုပ် သုင်စောဲ ကေုာံ တန်တဴ ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ကောန်မၞိဟ် ခိုဟ်အိုတ် ရ။ ဂကောံ မင်မဲ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် ဇၞော် မွဲ ဒးစ ဝဳတာမေန် ဏအ် ၜိုတ် ၁၅ မဳလဳဂရာမ် (mg) ပ္ဍဲ မွဲ တ္ၚဲ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
ဝဳတာမေန် E ဝွံ ဒးဒုင် ဂၠာဲ ဆဵု ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၂ နကဵု တၠပညာ သုတေသန ဟာဗတ် အဳဗာန် (Herbert Evans) ကေုာံ ကေသရဳန် ဘဳရှပ် (Katharine Bishop) တအ် ရ။ ညးတအ် စမ်ၜတ် လတူ ကၞိ တုဲ ဆဵုဂွံ ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ကၞိ တအ် ဟွံကလိဂွံ ဓါတ် ဏအ် မ္ဂး ဍေဟ်တအ် ဟွံမာန် ဇၞော်မောဝ် ကောန်ၚာ် (Reproduction) ရ။&lt;ref name=&quot;evans&quot;&gt;{{cite journal |last=Evans |first=H. M. |author2=Bishop, K. S. |title=On the existence of a hitherto unrecognized dietary factor essential for reproduction |url=https://archive.org/details/sim_science_1922-12-08_56_1458/page/650 |journal=Science |volume=56 |issue=1458 |pages=650-651 |year=1922}}&lt;/ref&gt;

လက္ကရဴ ဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၆၊ တၠပညာ ဓါတုဗေဒ အဳဗာန် ကဵု ဖရနက်သ် (Fernholz) တအ် ပါ်ကရေက် ပတိတ် ဓါတ် ဏအ် နူကဵု ကၠေင် သြောအ်ဂျာင် (Wheat germ oil) တုဲ ကဵု လဝ် ယၟု &quot;တဝ်ကဝ်ဖေရဝ်&quot; (Tocopherol) မကၠုင် နူ အရေဝ် ဂရိတ် (Tokos = ဒဒှ် ကောန်ၚာ်, Phero = ရေင်တၠုင်) ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ဓါတုဗေဒ (Chemical Structure) ==
ဝဳတာမေန် E ဝွံ နွံကဵု လဒက်ပတန် ဓါတုဗေဒ မတုပ် ညံင်ရဴ ရေင်သကအ် ဆဂး ပါ်လဝ် ၂ ဂကောံ ဇၞော်ဇၞော် -

# '''တဝ်ကဝ်ဖေရဝ် (Tocopherols):''' နွံကဵု သၞေင် Phytyl tail မပေင် ဒၟံင် နကဵု ဟိုက်ဒရဝ်ဂျေန်။
# '''တဝ်ကဝ်ထရဳအဳနဝ် (Tocotrienols):''' နွံကဵု သၞေင် Isoprenoid tail မနွံကဵု ဓရီု ကဝက် (Double bonds) ၃ သာ်။

ဂကောံ ၜါ ဏအ် နွံကဵု ဂကူ ဍောတ်တ် ၄ သာ် ပၠန် - အယ်ဖာ ($\alpha$), ဗဳတာ ($\beta$), ဂါမ္မာ ($\gamma$), ကေုာံ ဒယ်တာ ($\delta$) ရ။ ဍေဟ်တအ် ဏအ် ပါ်ခြာ အာ ရေင်သကအ် ဟိုတ်နူကဵု ဒၞာဲ မစွံ ဓါတ် မဳသိုင် (Methyl groups) ပ္ဍဲ လဒက်ပတန် Chromanol ring ရ။

== ၄။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် (Biological Functions) ==
ဝဳတာမေန် E ဝွံ ကၠောန် ကမၠောန် အဓိက သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် ပိုယ် ရ -
* '''ဓါတ်စဵုဒၞာ အံက်သဳဂျေန် (Antioxidant):''' ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ဓါတ် Free radicals မပလီုပလာ် သဲလ် တအ် ဂွံ ညိင်သ္ၚိတ် အာ နကဵု ပရေင်ကဵု ဟိုက်ဒရဝ်ဂျေန်။ ဍေဟ် ကာကွယ် ကဵု ကၠေင် (Lipids) ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ညံင် ဟွံဂွံ ဒှ် ဓါတ်အံက်သဳဂျေန် လောန်ကာဲ (Lipid peroxidation)။
* '''စဵုဒၞာ ယဲ ဂြိုဟ် (Immune function):''' ရီုဗင် သဲလ် ဆီဗု (T-cells) ညံင်ဂွံ ဒစးဒုင် ယဲနာနာ။
* '''ပရေင်ချဳဓရာင် သဲလ် (Cell signaling):''' သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇ (Gene expression) ပ္ဍဲကဵု သဲလ် တအ် ရ။

== ၅။ စၞစ မနွံကဵု ဝဳတာမေန် E (Dietary Sources) ==
ဝဳတာမေန် E ဝွံ ဂွံဆဵု ကေတ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ကၠေင် သဘာဝ၊ မသြောအ်၊ ကေုာံ သၞေဝ် ကေဝ် တအ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး စၞစ မနွံကဵု ဝဳတာမေန် E ဗွဲမဂၠိုင်
|-
! စၞစ
! လၟိဟ် ဝဳတာမေန် E ပ္ဍဲ ၁၀၀ ဂရာမ် (mg)
! တင်စၟတ်
|-
| ကၠေင် သြောအ်ဂျာင် (Wheat germ oil)
| ၁၄၉.၄
| ဒှ် စၞစ နွံကဵု ဝဳတာမေန် E ဂၠိုင်အိုတ်
|-
| မ သၟိင်တ္ၚဲ (Sunflower seeds)
| ၃၅.၁
| ခိုဟ် သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် ဓမ္မတာ
|-
| ကၠေင် သၟိင်တ္ၚဲ (Sunflower oil)
| ၄၁.၀
| လွပ် အဓိက ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုန်တိုပ်
|-
| အာလ်မောန် (Almonds)
| ၂၅.၆
| ခိုဟ် သွက် စၞ ကွာင် ဍောတ်တ်
|-
| မြဳ (Peanut butter)
| ၉.၀
| နွံကဵု ပရဝ်တဳန် သီု ဝဳတာမေန်
|-
| ဍာ်ကလောအ် ၜဲ (Spinach)
| ၂.၀
| သၞေဝ် မနွံကဵု ဓါတ် သာသာ
|}

== ၆။ ဓါတ် ဝဳတာမေန် E အောန် (Vitamin E Deficiency) ==
ပြသၞာ ဓါတ် ဝဳတာမေန် E အောန် (Vitamin E deficiency) ဝွံ အောန် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ မၞိဟ် ဓမ္မတာ မစ စၞစ ရိုဟ်ဒဒှ် တ္ၚဲ ရ။ ဆဂး ဍေဟ် မာန် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ မၞိဟ် မနွံကဵု ယဲ မဟွံမာန် ပၠောပ် ကၠေင် (Fat malabsorption disorders) မပ္တံကဵု ယဲ Cystic fibrosis ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲ Crohn's disease တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;institute&quot;&gt;{{cite book |last=Institute of Medicine |title=Dietary Reference Intakes for Vitamin C, Vitamin E, Selenium, and Carotenoids |publisher=National Academies Press |year=2000 |pages=186-283}}&lt;/ref&gt;

လက္ချဏ် မထ္ၜး ယဲ တအ်ဂှ် ပါလုပ် -
* ယဲ ကတိုင် ဇိုင် တဲ ဟွံချဳဓရာင် (Ataxia)
* အာရုံ ကြက် (Nerve damage) ကေုာံ ကြွက်သား ဍိုန်လျ (Muscle weakness)
* ပရေင်ဆဵုညာတ် မတ် ဍိုန်လျ (Retinopathy)

== ၇။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ထတ်ယုက် (Health Effects and Supplementation) ==
တၠပညာ တအ် ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ဝဳတာမေန် E ဝွံ မာန် စဵုဒၞာ ယဲ ဇၞော်ဇၞော် တအ် မာန် ရ။ ပ္ဍဲကဵု သုတေသန (Observational studies) မ္ဂး၊ မၞိဟ် မစ စၞ မနွံကဵု ဝဳတာမေန် E ဂၠိုင် တအ် နွံ အန္တရာယ် အောန် ပ္ဍဲ -
* ယဲ ကောန်တၟအ် ဆီ (Cardiovascular diseases)
* ယဲ ကေန်သာ (Cancer)
* ယဲ ဝိညာဏ် ဍိုန်လျ (Dementia)

ဆဂး၊ သုတေသန စမ်ၜတ် လတူ မၞိဟ် (Clinical trials) မကဵု စ ဂဥုဲ ဝဳတာမေန် (Supplements) တအ်ဂှ် ဟွံညာတ် ဆဵု ဖဵုသက်ရောက် မခိုဟ် ညံင်ရဴ ဝဳတာမေန် နူ သဘာဝ ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး ဍေဟ် ကဵု ဖဵု ဟွံခိုဟ် ဏီ ရ။

== ၈။ အန္တရာယ် ကေုာံ စကာ လောန်ကာဲ (Toxicity and Overuse) ==
ၜိုန်ရ ဝဳတာမေန် E ခိုဟ် ကီုလေဝ်၊ စ ဂၠိုင်လောန် (Overuse) မ္ဂး ဍေဟ် မာန် ဒှ် အန္တရာယ် ရ (Toxicity)။ ယဝ်ရ ကေတ် ဝဳတာမေန် ဏအ် နူကဵု စၞစ သဘာဝ မ္ဂး အန္တရာယ် ဟွံမဲ ပုဟ်။ ဆဂး ယဝ်ရ သုင် ဂဥုဲ လၟိဟ် ဇၞော် (High-dosage supplements) လတူ ၁၀၀၀ မဳလဳဂရာမ် ပ္ဍဲ မွဲ တ္ၚဲ မ္ဂး ဍေဟ် မာန် ပကဵု -
* ဆီ ဟွံကလောအ် တုဲ ဆီ တိတ် လောဲ (Bleeding risk)
* ပရေင်အန္တရာယ် လမျီု (All-cause mortality) သၠုင် တိုန် ရောင် သုတေသန လ္ၚဵု တအ် ထ္ၜးလဝ် ရ။&lt;ref name=&quot;miller&quot;&gt;{{cite journal |last=Miller |first=E. R. |title=Meta-analysis: high-dosage vitamin E supplementation may increase all-cause mortality |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2005-01-04_142_1/page/37 |journal=Annals of Internal Medicine |volume=142 |issue=1 |pages=37-46 |year=2005}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲ ပွဳပွူ သဘာဝ (Metabolism and Absorption) ==
ဝဳတာမေန် E ဝွံ ဒှ် ဓါတ် မလေင် ပ္ဍဲ ကၠေင် ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် နွံပၟိက် ကၠေင် နူကဵု စၞစ သွက်ဂွံ လုပ် စိုပ် ပ္ဍဲ ကြုတ် (Intestines) ကေုာံ ဆီ ရ။&lt;ref name=&quot;rigotti&quot;&gt;{{cite journal |last=Rigotti |first=A. |title=Absorption, transport, and tissue delivery of vitamin E |journal=Molecular Aspects of Medicine |volume=28 |issue=5 |pages=423-436 |year=2007}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ကြုတ် ဂှ် ဍေဟ် ပံင်ကောံ ကု ကၠေင် တုဲ ဒှ် အာ ခဍောင် (Chylomicrons) တုဲ လုပ် အာ ပ္ဍဲ လစောတ် ဆီ ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ဍေဟ် စိုပ် အာ ဂြိုဟ် (Liver) ရ။ ဂြိုဟ် ဝွံ ရုဲကေတ် ဆ အယ်ဖာ-တဝ်ကဝ်ဖေရဝ် ဓဝ် သွက်ဂွံ ဆက် ပလံင် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် နကဵု VLDL လဳပဝ်ပရဝ်တဳန် ရ။ ဂကူ ဝဳတာမေန် E တၞဟ် တအ်ဂှ် ဍေဟ် တးပတိတ် (Excrete) နူကဵု ခန္ဓာကိုယ် ရ။

== ၁၀။ သဳအိုရဳ ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Theories and Future Research) ==
နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] (Theory) ဇဳဝဗေဒ မ္ဂး၊ ဓါတ်စဵုဒၞာ အံက်သဳဂျေန် ဗီု ဝဳတာမေန် E ဝွံ ဒှ် သော့ အဓိက သွက်ဂွံ လဇုဲ ဖျေဟ် ပရေင်ဗျုထဴ (Aging process) ရ။

ပ္ဍဲကဵု သုတေသန ခေတ်တၟိ လၟုဟ်၊ တၠပညာ တအ် အာရီုစွံ လတူ ဂကူ **တဝ်ကဝ်ထရဳအဳနဝ် (Tocotrienols)** မဒှ် ဝဳတာမေန် E မွဲ ဂကူ မဂွံဆဵု အောန် ရ။ သုတေသန တအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ Tocotrienols ဝွံ မာန် စဵုဒၞာ လတူ က္ဍဟ် (Neuroprotection) ကေုာံ ဖအောန် ဖျေဟ် ကိုလက်သထရော (Cholesterol) ခိုဟ် နူ အယ်ဖာ-တဝ်ကဝ်ဖေရဝ် ဏီ ရ။ ပရေင်လ္ၚတ် ဏအ်ဝွံ မာန် ဖန်ဗဒှ် လွပ် ဂဥုဲ တၟိ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဝဳတာမေန်]] (Vitamin)
* [[ဝဳတာမေန် C]] (Vitamin C)
* [[ဓါတ်စဵုဒၞာ အံက်သဳဂျေန်]] (Antioxidant)

{{Navbox
| name = Vitamins
| title = ဝဳတာမေန် ကေုာံ အာဟာရ သဇိုင် (Vitamins and Essential Nutrients)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဝဳတာမေန် မလေင် ပ္ဍဲ ကၠေင် (Fat-soluble)
| list1 =
* [[ဝဳတာမေန် A]] (Vitamin A)
* [[ဝဳတာမေန် D]] (Vitamin D)
* [[ဝဳတာမေန် E]] (Vitamin E)
* [[ဝဳတာမေန် K]] (Vitamin K)
| group2 = ဝဳတာမေန် မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် (Water-soluble)
| list2 =
* [[ဝဳတာမေန် B]] (Vitamin B complex)
* [[ဝဳတာမေန် C]] (Vitamin C)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဓါတ်စဵုဒၞာ အံက်သဳဂျေန်]] (Antioxidant)
* [[အာဟာရဗေဒ]] (Nutrition)
* [[ကၠေင်]] (Lipid)
* [[တဝ်ကဝ်ဖေရဝ်]] (Tocopherol)
}}

[[Category:ဝဳတာမေန်]]
[[Category:အာဟာရဗေဒ]]
[[Category:ဓါတုဗေဒ ဇဳဝ]]</text>
      <sha1>4tkmv3cdomv9xzkz8v3p4hs0ffikjgd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳတာမေန် K</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11570</id>
    <revision>
      <id>56623</id>
      <parentid>56059</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:45:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18387" sha1="1ld2bp5yztducmkjswjrs58eooxkw05" xml:space="preserve">'''ဝဳတာမေန် K''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Vitamin K'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကောံ ဝဳတာမေန် မပလေတ် ပ္ဍဲ ကၠေင် (Fat-soluble vitamins) တုဲ ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် ခန္ဓာကိုယ် ကောန်မၞိဟ် ဗွဲတၟေင် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ကောံ ကလောအ် ဆီ (Blood coagulation) ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ ဓါတ် ကေလ်သဳယမ် (Calcium) ပ္ဍဲ ဇုတ် ကေုာံ ဖျုန် စၞာံ တအ် ရ။ လိက် အက္ခရ် &quot;K&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂျာမနဳ &quot;Koagulationsvitamin&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဝဳတာမေန် မကဵု ဖဵု သွက် ဆီဂွံကောံ ရ။&lt;ref name=&quot;dam&quot;&gt;{{cite journal |last=Dam |first=H. |title=The antihaemorrhagic vitamin of the chick |journal=Biochemical Journal |volume=29 |issue=6 |pages=1273-1285 |year=1935 |pmid=16745786}}&lt;/ref&gt;

ဝဳတာမေန် K ဝွံ ပါ်လဝ် ဂကူ အဓိက ၜါ သာ် မတွဟ်ဂး ဝဳတာမေန် K၁ (K1 - Phylloquinone) ကေုာံ ဝဳတာမေန် K၂ (K2 - Menaquinone) ရ။ ဍေဟ်တအ်ဝွံ မာန် ကလိဂွံ နူကဵု စၞစ ဓမ္မတာ မပ္တံကဵု သၞေဝ် သၚေက် တအ် ကေုာံ ဖျုန် တိရစ္ဆာန် တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဝဳတာမေန် K နကဵု လညာတ် ဇဳဝဗေဒ၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ တမ်မူလ စၞစ၊ ကေုာံ လွပ် ဂဥုဲ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Phylloquinone_structure.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် ဓါတု သွက် ဝဳတာမေန် K၁ (Phylloquinone) မဒှ် ဝဳတာမေန် မဂွံဆဵု ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ တၞံ သၞေဝ် သၚေက် တအ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝဳတာမေန် K ဂှ် ဒှ် ဒြပ်ပေါင်း ဓါတု မနွံကဵု လဒက်ပတန် naphthoquinone ring ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဝဳတာမေန် မပလေတ် ပ္ဍဲ ကၠေင် (Fat-soluble) တုဲ ခန္ဓာကိုယ် ပိုယ် တန်သိပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲကဵု ကတိုင် ဖျုန် (Liver) ကေုာံ ဖျုန် ကၠေင် တအ် ရ။

နကဵု လညာတ် ဇဳဝကမ္မ (Biochemistry)၊ ဝဳတာမေန် K ဝွံ ကၠောန် ကမၠောန် နဒဒှ် ကိုအေန်ဇာင် (Coenzyme) မွဲ သွက် အေန်ဇာင် မနွံယၟု gamma-glutamyl carboxylase ရ။ ပရေင်ကမၠောန် ဏအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲ ပရဝ်တေန် သွက် ဆီ ဂွံ ကောံ (Clotting factors) တုဲ ပကဵု ညံင် ဍေဟ်တအ် ဂွံ ရပ်ဇီု ကဵု ကေလ်သဳယမ် မာန် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
ဝဳတာမေန် K ဝွံ ဂၠာဲဆဵု လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၉ နကဵု တၠပညာ သိပ္ပံ ဍုင် ဒိန်မတ် (Denmark) မနွံယၟု ဟေန်ရစ် ဒါမ် ([[Henrik Dam]] (English)) ရ။ ညးတေအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရံင် စရိုတ် ကောန်စာင် တအ် မစ စၞစ ဟွံမဲ ကဵု ကၠေင် တုဲ ညး ဂွံဆဵု ကေတ် ဒဒှ်ရ ကောန်စာင် တအ် ဆီ တိတ် ဒၟံင် ဟွံဒေါအ် (Hemorrhage) ရ။

ကြဴနူဂှ် တၠပညာ အမေရိကာန် အက်ဒဝါတ် ဒွိုက်သဳ ([[Edward Doisy]] (English)) မာန် ဖန်ဗဒှ် လဒက်ပတန် ဓါတု ဝဳတာမေန် K ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဏအ်၊ ဒါမ် ကေုာံ ဒွိုက်သဳ ညးၜါ ဝွံ ကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဗဴ မဆေင်ကဵု ပရေင်ဂဥုဲ (Nobel Prize in Medicine) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၃ ရ။&lt;ref name=&quot;doisy&quot;&gt;{{cite journal |last=Binkley |first=S. B. |author2=MacCorquodale, D. W. |author3=Thayer, S. A. |author4=Doisy, E. A. |title=The isolation of vitamin K1 |journal=Journal of Biological Chemistry |volume=130 |pages=219-234 |year=1939}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဂကူ ဝဳတာမေန် K ဂမၠိုင် (Types of Vitamin K) ==
ဝဳတာမေန် K နွံ ဂကူ အဓိက သာ် -

* '''ဝဳတာမေန် K၁ ([[ဖဳလဝ်ကွိန်နောန်]] (Phylloquinone)):''' ဂွံဆဵု ပ္ဍဲ တၞံ သၞေဝ် မနွံ အသာ် သၚေက် ဓီု တအ် ရ။ ဍေဟ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ လၟေင် ပရေင်ခၞံဗဒှ် လျး (Photosynthesis) သွက် တၞံ တအ် ရ။ လၟိဟ် ဝဳတာမေန် K ပိုယ် စ ဒၟံင် လၟိုန်တ္ၚဲ ဂှ် ၇၅-၉၀ ရာခိုင်နှုန်း ဝွံ ဒှ်K၁ ရ။
* '''ဝဳတာမေန် K၂ ([[မေနာကွိန်နောန်]] (Menaquinone)):''' ဂွံဆဵု ပ္ဍဲ ဖျုန် တိရစ္ဆာန် တအ် ကေုာံ စၞစ မကၠောန် လဝ် နကဵု ဓါတ် စၟ (Fermented foods) ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် စၟ ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria) ပ္ဍဲ အူ ဇၞော် ပိုယ် လေဝ် မာန် ဖန်ဗဒှ်K၂ ကီု ရ။
* '''ဝဳတာမေန် K၃ ([[မေနာဒါင်အောန်]] (Menadione)):''' ဒှ် ဝဳတာမေန် မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု စက် (Synthetic) ရ။ သွက် မၞိဟ် မ္ဂး ဍေဟ် ကဵု အန္တရာယ် ဒုဟ် မာန် တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် စကာ သွက် စၞ တိရစ္ဆာန် သၟး ရ။

== ၄။ ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်ဇဳဝကမ္မ (Functions and Biochemistry) ==
ကမၠောန် အဓိက အိုတ် သွက် ဝဳတာမေန် K ဝွံ ဒှ် ပရေင်ကောံ ကလောအ် ဆီ ရ။ ကာလ ခန္ဓာကိုယ် ပိုယ် ရပ် သရ (Wound)၊ ဆီ ဒး ကောံ (Clot) ညံင် ဆီ ဂွံ ဒေါအ် ရ။

ဝဳတာမေန် K ဂှ် ကဵု ဒြဟတ် ကု ပရဝ်တေန် အဓိက ၄ သာ် ပ္ဍဲ ကတိုင် ဖျုန် မတွဟ်ဂး Factor II (Prothrombin), Factor VII, Factor IX, ကေုာံ Factor X တအ် ရ။ ယဝ်ရ ဝဳတာမေန် K ဟွံမဲ မ္ဂး ပရဝ်တေန် တအ် ဏအ် ဟွံမာန် ရပ်ဇီု ကဵု ဓါတ် ကေလ်သဳယမ် တုဲ၊ သၞောတ် ဆီ ကောံ လီုလာ် အာ ရ။&lt;ref name=&quot;furie&quot;&gt;{{cite journal |last=Furie |first=B. |author2=Bouchard, B. A. |author3=Furie, B. C. |title=Vitamin K-dependent biosynthesis of gamma-carboxyglutamic acid |url=https://archive.org/details/sim_blood_1999-03-15_93_6/page/1798 |journal=Blood |volume=93 |issue=6 |pages=1798-1808 |year=1999 |pmid=10068650}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဇုတ် ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Impact on Bone and Health) ==
ပါဲနူကဵု ဆီ ကောံ တုဲ၊ ဝဳတာမေန် K ဝွံ နွံ ပၟိက် ဗွဲမလောန် သွက် ဇုတ် ထတ်ယုက် (Bone health) ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ကဵု ဒြဟတ် ကု ပရဝ်တေန် [[အောသတဳအဝ်ကေလ်သေန်]] (Osteocalcin) မဒှ် ပရဝ်တေန် မရပ် ဓါတ် ကေလ်သဳယမ် ညံင် ဂွံ တန်သိပ် ပ္ဍဲ ဇုတ် ရ။

ပရေင်လ္ၚတ် သုတေသန ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ မၞိဟ် မစ ဝဳတာမေန် K ဂၠိုင် တအ်ဂှ်၊ အန္တရာယ် ဇုတ် ကြေဟ် ကေုာံ ဇုတ် ကဝ် (Osteoporosis and fractures) အောန် စှ်ေ အာ ဗွဲမလောန် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ဍေဟ် သီု စဵုဒၞာ ညံင် ကေလ်သဳယမ် ဟွံဂွံ အာ တန်သိပ် ပ္ဍဲ သရီု ဆီ (Vascular calcification) မပကဵု ညံင် ယဲ ကောန်တၟအ် (Heart disease) မာန် ရ။

== ၆။ တမ်မူလ စၞစ မကလိဂွံမာန် (Food Sources) ==
ဝဳတာမေန် K ဝွံ ကလိဂွံ မာန် နူကဵု စၞစ နာနာ သာ် ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဒှ် ဝဳတာမေန် ပလေတ် ပ္ဍဲ ကၠေင် ဂှ်ရ၊ ကာလ စ ဍေဟ် ပံင် ကဵု ကၠေင် ညိည (ဥပမာ - ကၠေင် သၞေဝ်) မ္ဂး ခန္ဓာကိုယ် ဇြောတ် ကေတ် ဂွံ ခိုဟ် တိုန် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တမ်မူလ စၞစ ဝဳတာမေန် K
|-
! ဂကူ စၞစ
! ဂကူ ဝဳတာမေန်
! လၟိဟ်K (မိုက်ခရဝ်ဂရာမ် / ၁၀၀ ဂရာမ်)
|-
| ခါဗေတ် သၚေက် (Kale / Spinach)
|K၁ (K1)
| ၄၀၀ - ၈၀၀ $\mu$g
|-
| မုန်လာထုပ် သၚေက် (Broccoli)
|K၁ (K1)
| ၁၀၀ - ၂၀၀ $\mu$g
|-
| နာတ်တဝ် (Natto - ၜဲ သေံ ဍုင်ဂျပေန်)
|K၂ (K2)
| ၉၀၀ - ၁၀၀၀ $\mu$g
|-
| ကၠေင် ကတိုင် က (Fish liver oil)
|K၂ (K2)
| လၟိဟ် အောန်
|-
| ကွာတ် ကေုာံ ဍာ်တှ် (Cheese &amp; Milk)
|K၂ (K2)
| ၅၀ - ၇၀ $\mu$g
|}

== ၇။ ပရေင်ယှောတ်အောန် ကေုာံ အန္တရာယ် (Deficiency and Risks) ==
ယဲ ယှောတ်အောန် ဝဳတာမေန် K (Vitamin K deficiency) ဝွံ အောန် ကွေဟ်ကွေဟ် ပ္ဍဲ မၞိဟ် ဇၞော် ဓမ္မတာ တအ် ရ၊ ဟိုတ်နူ ပိုယ် ကလိဂွံ နူ စၞစ ကေုာံ စၟ အူ ပိုယ် မာန် ဖန်ဗဒှ် ဍေဟ် ရ။ 

ဆဂး ဍေဟ် မာန် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ -
* '''ကောန်ၚာ် တၟိ သၠးဂၠံဂဝ် (Newborns):''' ကောန်ၚာ် တအ် သၠး တိတ် ကၠုင် နွံကဵု ဝဳတာမေန် K အောန် ဗွဲမလောန် တုဲ စၟ ပ္ဍဲ အူ လေဝ် ဟွံမဲ ဏီ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ဒး ဆဵု အန္တရာယ် ဆီ တိတ် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် မကော်စ (VKDB - Vitamin K Deficiency Bleeding) ရ။ တ္ၚဲဏအ် ရုံဂဥုဲ တအ် ထပိုက် ကဵု ဝဳတာမေန် K သွက် ကောန်ၚာ် ဇၟာပ် တၠ ရ။&lt;ref name=&quot;shearer&quot;&gt;{{cite journal |last=Shearer |first=M. J. |title=Vitamin K deficiency bleeding (VKDB) in early infancy |journal=Blood Reviews |volume=23 |issue=2 |pages=49-59 |year=2009 |pmid=18804303}}&lt;/ref&gt;
* '''မၞိဟ် မနွံ ယဲ အူ (Intestinal disorders):''' မၞိဟ် ဟွံမာန် ဇြောတ် ကေတ် ကၠေင် တအ် (ဥပမာ - ယဲ Celiac disease)။

== ၈။ လၟိဟ် မဒးစကာ လၟိုန်တ္ၚဲ (Daily Recommended Intake) ==
လၟိဟ် ဝဳတာမေန် K မနွံ ပၟိက် ပ္ဍဲ မွဲ တ္ၚဲ (Adequate Intake - AI) ဝွံ တၞဟ်ခြာ အာ အတိုင် အာယုက် ကေုာံ လိင် ရ။ 

အတိုင် စၟတ်သမ္တီ ဌာန ထတ်ယုက် ဂၠးတိ ဂမၠိုင် မ္ဂး -
* မၞိဟ် တြုဟ် ဇၞော်: ၁၂၀ မိုက်ခရဝ်ဂရာမ် ($\mu$g) ပ္ဍဲ မွဲ တ္ၚဲ။
* မၞိဟ် ဗြဴ ဇၞော်: ၉၀ မိုက်ခရဝ်ဂရာမ် ($\mu$g) ပ္ဍဲ မွဲ တ္ၚဲ။
* ကောန်ၚာ် ကေုာံ သၟတ်: ၃၀ - ၇၅ မိုက်ခရဝ်ဂရာမ် ($\mu$g) အတိုင် အာယုက်။

ဟိုတ်နူ ဝဳတာမေန် K၁ ကဵုK၂ တအ် ဟွံကဵု အန္တရာယ် ဒုဟ် တုဲ၊ ညးတအ် ဟွံစၟတ်သမ္တီ လဝ် လၟိဟ် သၠုင်အိုတ် မမာန် စ (Tolerable Upper Intake Level) ဏီ ရ။

== ၉။ လွပ် နဒဒှ် ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗ (Medical Uses and Interactions) ==
ဝဳတာမေန် K ဝွံ စကာ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ပရေင်ဂဥုဲ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ ဆီ တိတ်။ ဆဂး ဍေဟ် နွံ ပရေင်ဆက်စပ် (Interaction) အန္တရာယ် ကု ဂဥုဲ လ္ၚဵု တအ် ရ။

ဂဥုဲ [[ဝါဖာရေန်]] (Warfarin) မဒှ် ဂဥုဲ စဵုဒၞာ ဆီ ညံင်ဟွံဂွံကောံ (Anticoagulant) ဂှ် ကၠောန် ကမၠောန် နကဵု ပရေင် ပလီု ကမၠောန် ဝဳတာမေန် K (Vitamin K antagonist) ရ။ မၞိဟ် မစ ဒၟံင် ဂဥုဲ ဝါဖာရေန် တအ် ဂှ်၊ ဒး ထိင် လၟိဟ် ဝဳတာမေန် K မစ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ညံင်ဂွံ တန်တဴ ညဳသၟဟ် လၟိုန် ရ။ ယဝ်ရ ညးတအ် စ သၞေဝ် သၚေက် ဂၠိုင် အာ ကထိုက် မ္ဂး၊ ဂဥုဲ ဝါဖာရေန် ဂှ် ဟွံကၠောန် ကမၠောန် တုဲ ဆီ ကလေင် ကောံ အာ မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;ansell&quot;&gt;{{cite journal |last=Ansell |first=J. |author2=Hirsh, J. |title=Pharmacology and management of the vitamin K antagonists |journal=Chest |volume=133 |issue=6_suppl |pages=160S-198S |year=2008 |pmid=18574265}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ပရေင်သုတေသန အနာဂတ် (Future Research and Developments) ==
ပ္ဍဲကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] ဇဳဝဗေဒ ခေတ်တၟိ တအ် ဂှ်၊ တၠပညာ သုတေသန တအ် လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒၟံင် ပရူ ဖဵုသက်ရောက် ဝဳတာမေန် K လတူ ပရေင်ထတ်ယုက် တၞဟ် တအ် ရ။

လၟုဟ် ညးတအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒၟံင် ဒဒှ်ရ ဝဳတာမေန် K၂ ဝွံ မာန် စဵုဒၞာ ယဲ ကေန်သာ (Cancer) ကေုာံ ယဲ က္ဍဟ် လီု (Alzheimer's disease) မာန် ဟာ ဂှ် ရ။ တုဲပၠန် ဗီုလဵု စၟ ဗက်တဳရဳယျာ ပ္ဍဲ အူ (Gut microbiome) တအ် ဖန်ဗဒှ် ဝဳတာမေန် K ဂှ်လေဝ် ဒှ် ကဏ္ဍ သုတေသန မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ် ဏအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဝဳတာမေန်]] (Vitamin)
* [[ပရေင်ကောံ ကလောအ် ဆီ]] (Blood coagulation)
* [[ဝါဖာရေန်]] (Warfarin)
* [[ကေလ်သဳယမ်]] (Calcium)

{{Navbox
| name = Vitamins
| title = ဝဳတာမေန် ကေုာံ ဓါတ်စၞ (Vitamins and Nutrients)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဝဳတာမေန် ပလေတ် ပ္ဍဲ ကၠေင်
| list1 =
* [[Wikipedia:Red_link|ဝဳတာမေန် A]] (Vitamin A)
* [[Wikipedia:Red_link|ဝဳတာမေန် D]] (Vitamin D)
* [[Wikipedia:Red_link|ဝဳတာမေန် E]] (Vitamin E)
* [[ဝဳတာမေန် K]] (Vitamin K)
| group2 = ဝဳတာမေန် ပလေတ် ပ္ဍဲ ဍာ်
| list2 =
* [[Wikipedia:Red_link|ဝဳတာမေန် ဗဳ]] (Vitamin B)
* [[Wikipedia:Red_link|ဝဳတာမေန် သဳ]] (Vitamin C)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဇဳဝကမ္မဗေဒ]] (Biochemistry)
* [[ပရေင်ကောံ ကလောအ် ဆီ]] (Blood coagulation)
* [[ဖဳလဝ်ကွိန်နောန်]] (Phylloquinone)
* [[မေနာကွိန်နောန်]] (Menaquinone)
}}

[[Category:ဝဳတာမေန်]]
[[Category:ဓါတ်စၞ]]
[[Category:ဇဳဝကမ္မဗေဒ]]</text>
      <sha1>1ld2bp5yztducmkjswjrs58eooxkw05</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳတာမေန် B2</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11576</id>
    <revision>
      <id>56651</id>
      <parentid>56063</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:26:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15239" sha1="al7ypy0cus3j5bldbvok1cs3zsvb0tf" xml:space="preserve">'''ဝဳတာမေန် B2''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ရဳဗဝ်ဖလာဗေန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Vitamin B2'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Riboflavin'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဝဳတာမေန် မာန် ရလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် မွဲ သာ် တုဲ၊ ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကလာပ်ရုပ် (Cellular growth) ကေုာံ ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် ဒြဟတ် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ ဓါတ် ဏအ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ဝဳတာမေန် B (Vitamin B complex) တုဲ၊ မၞိဟ် တအ် ဟွံမာန် ကၠောန်ပတိတ် ကေတ်တ် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ဂှ်ရ ဒးစ ကေတ် နူကဵု စၞစ ဓမ္မတာ မပ္တံကဵု ဍာ်တှ်၊ ဖျုန်၊ ကေုာံ သၞေဝ် ကေဝ် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;combs&quot;&gt;{{cite book |last=Combs |first=G. F. |author2=McClung, J. P. |title=The Vitamins: Fundamental Aspects in Nutrition and Health |edition=5th |publisher=Academic Press |year=2017 |pages=205-215}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် နွံကဵု အသာ် ဍာ်မိတ် (Yellow-orange) ဂှ်ရ၊ ညးတအ် စကာ ဍေဟ် သွက်ဂွံ ဖျုန် အသာ် စၞစ (Food coloring) ဗွဲမလှဲလး ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဝဳတာမေန် B2 နကဵု လညာတ် ဇဳဝဗေဒ၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တအ် ရ။

[[File:Riboflavin.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် ဓါတု ဝဳတာမေန် B2 (Riboflavin) မနွံကဵု ဖလာဗေန် (Flavin) ရေင် (Ring)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ရဳဗဝ်ဖလာဗေန် (Riboflavin) မ္ဂးဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဝေါဟာရ &quot;Ribose&quot; (မဒှ် သဂြာ မနွံ ပ္ဍဲ လဒက်ပတန်) ကေုာံ &quot;Flavin&quot; (နူ လေတ္တေန် flavus မဂွံအဓိပ္ပါယ် အသာ် ဍာ်မိတ်) ရ။ ပ္ဍဲ သိပ္ပံ စၞစ (Nutrition) မ္ဂး၊ ဝဳတာမေန် ဏအ် ဒှ် အရာ အဓိက သွက် ကမၠောန် ကိုအေန်ဇြာင် (Coenzymes) ၜါ သာ် - FMN (Flavin mononucleotide) ကေုာံ FAD (Flavin adenine dinucleotide) ရ။ 

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
ဝဳတာမေန် B2 ဝွံ ဒးဒုင် ဂၠာဲ ဆဵု ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ လပါ် သၞာံ ၁၉၂၀ တအ် အခိင် တၠပညာ သုတေသန တအ် လ္ၚတ် ဓါတ် မနွံ ပ္ဍဲ ဍာ်တှ် (Milk) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၃ ဂှ် တၠပညာ ရစ်ချတ် ကူးန် (Richard Kuhn) ကေုာံ သကအ်ရဲ တအ် ပါ်ခြာ ပတိတ် ဓါတ် ဏအ် ဇေတ်ဇေတ် နူကဵု ဍာ်တှ် မာန် ကၠုင် ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင်အံင်ဇၞး ဏအ် တုဲ ရစ်ချတ် ကူးန် ကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဗဴ (Nobel Prize) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၈ ရ။&lt;ref name=&quot;mccormick&quot;&gt;{{cite journal |last=McCormick |first=D. B. |title=Riboflavin |journal=Modern Nutrition in Health and Disease |volume=10 |pages=280-292 |year=1989}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ လဒက်ပတန် ဓါတု ကေုာံ ဂုဏ်သတ္တိ (Chemical Structure and Properties) ==
ဖော်မျူလာ ဓါတု သွက် ရဳဗဝ်ဖလာဗေန် ဂှ် ဒှ် C17H20N4O6 ရ။ လဒက်ပတန် ဍေဟ်ဝွံ နွံကဵု Flavin isoalloxazine ring မွဲ မဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဓါတ် သဂြာ Ribitol ရ။

ဂုဏ်သတ္တိ အဓိက တအ်ဂှ် -
* '''ပရေင်ရလေင်:''' မာန် ရလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် ဆဂး ဟွံမာန် ရလေင် ပ္ဍဲ ကၠေင်။
* '''ပရေင်တန်တဴ:''' ဍေဟ် ခိုင်ကၠိုက် လတူ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Heat-stable) တုဲ ဟွံလီုလာ် လောဲလောဲ ပ္ဍဲ အခိင် ဍုန် သွ ရ။ ဆဂး ဍေဟ် လီုလာ် လောဲ ဗွဲမလောန် ယဝ်ရ ဒးဒုင် ဇီုကပိုက် ကု လျး တ္ၚဲ (UV light) ရ။

== ၄။ ကမၠောန် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် (Functions in the Human Body) ==
ရဳဗဝ်ဖလာဗေန် ဝွံ နွံပၟိက် ဗွဲမလောန် သွက် ပရေင်ယီုယီု ဇဳဝကလာပ်ရုပ် (Cellular respiration) ရ။ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ စၞစ ညံင်ဂွံ ဒှ် ဒြဟတ် (ATP) နကဵု လၟေင် ကမၠောန် Metabolism ရ။&lt;ref name=&quot;powers&quot;&gt;{{cite journal |last=Powers |first=H. J. |title=Riboflavin (vitamin B-2) and health |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_2003-06_77_6/page/1352 |journal=The American Journal of Clinical Nutrition |volume=77 |issue=6 |pages=1352-1360 |year=2003}}&lt;/ref&gt;

* '''မေတ္တာဗဝ်လဳဇမ် (Metabolism):''' ရီုဗင် တွက်ဂၞန် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ကာဗဝ်ဟိုက်ဒရိတ်၊ ဓါတ် ကၠေင်၊ ကေုာံ ပရဝ်တေန်။
* '''ပရေင်စဵုဒၞာ ဓါတ်ဂျိ (Antioxidant function):''' FAD ဂှ် ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဓါတ် Glutathione မဒှ် ဓါတ် မစဵုဒၞာ ကလာပ်ရုပ် နူကဵု ဓါတ်ဂျိ (Free radicals) ရ။
* '''ရီုဗင် ဝဳတာမေန် တၞဟ်:''' ဍေဟ် ရီုဗင် ပ္ဍဲ ကမၠောန် မပြံင်လှာဲ ဝဳတာမေန် B6 ကဵု B9 (Folate) ညံင်ဂွံ ချဳဓရာင် မာန်။

== ၅။ စၞစ မနွံကဵု ဝဳတာမေန် (Dietary Sources) ==
ဝဳတာမေန် B2 ဂှ် ဂွံဆဵု ကေတ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ စၞစ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ သၞေဝ် တၞး သ္ၚေက်ဂမၠိုင် ရ။ 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး စၞစ မနွံကဵု ဝဳတာမေန် B2 (ပ္ဍဲ ၁၀၀ ဂရာမ်)
|-
! ဂကူ စၞစ
! လၟိဟ် ဝဳတာမေန် B2 (မဳလဳဂရာမ် - mg)
|-
| ဖျုန် ကတိုင် (Beef liver)
| ၂.၉ mg
|-
| ခၟာဲစာင်
| ၀.၅ mg
|-
| ဍာ်တှ်
| ၀.၂ mg
|-
| မ္ၚူ (Almonds)
| ၁.၁ mg
|-
| သၞေဝ် ဟလာ (Spinach)
| ၀.၂ mg
|}

== ၆။ လၟိဟ် ထေက်ကြိုက် သွက် မွဲတ္ၚဲ (Recommended Dietary Allowance - RDA) ==
လၟိဟ် ဝဳတာမေန် မဒးစ ပ္ဍဲ မွဲ တ္ၚဲ ဂှ် တၞဟ်ခြာ ဒၟံင် အတိုင် အယုက် ကေုာံ လိင် ရ။ ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် -&lt;ref name=&quot;iom&quot;&gt;{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Dietary Reference Intakes for Thiamin, Riboflavin, Niacin, Vitamin B6, Folate, Vitamin B12, Pantothenic Acid, Biotin, and Choline |publisher=National Academies Press |year=1998 |pages=87-122}}&lt;/ref&gt;
* '''မၞိဟ်တြုဟ် ဇၞော်:''' ၁.၃ mg
* '''မၞိဟ်ဗြဴ ဇၞော်:''' ၁.၁ mg
* '''ညးဗြဴ တန်အာယုက်:''' ၁.၄ mg
* '''ညးဗြဴ မကဵု ဍာ်တှ်:''' ၁.၆ mg

== ၇။ ယဲ ဟိုတ်နူ ဓါတ်ယအ် (Deficiency - Ariboflavinosis) ==
ယဝ်ရ စ စၞ ဟွံပေင် လၟိဟ် မ္ဂး၊ ယဲ ဓါတ်ယအ် (Ariboflavinosis) ကတဵုဒှ် မာန် ရ။ သင်္ကေတ ယဲ တအ်ဂှ် -
* '''သၟောန်ပါင် ကွဲ (Cheilosis):''' သၟောန်ပါင် ကေုာံ ကွေင် ပါင် ကွဲ တုဲ ဂိယဲ။
* '''လတာ် ဇၞော် (Glossitis):''' လတာ် ဒှ် အသာ် ဗကေတ် ကေုာံ ဇၞော် တိုန်။
* '''စၞာံ ပယျဲ (Seborrheic dermatitis):''' စၞာံ ဇကု မပ္တံကဵု မုက် ကေုာံ ကတောဝ် ဒှ် ပယျဲ တုဲ ကွာ် လှာ်။
* '''မတ် ယဲ:''' မတ် ဒှ် အသာ် ဗကေတ်၊ ကေုာံ ဖေက် လျး တ္ၚဲ (Photophobia)။

== ၈။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဂဥုဲ (Medical Uses and Health Benefits) ==
ပါဲနူကဵု ကဵု ဓါတ် သွက် ခန္ဓာကိုယ် တုဲ၊ ရဳဗဝ်ဖလာဗေန် ဝွံ နွံကဵု ဖဵု သွက် ပရေင်လွဳ ယဲ လ္ၚဵု တအ် ကီု ရ -
* '''ယဲ က္ဍိုပ်ဂိ ကရေက် (Migraine):''' လ္ၚတ် သုတေသန တအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပရေင်သုင် ဝဳတာမေန် B2 ၜိုတ် ၄၀၀ mg ပ္ဍဲ မွဲ တ္ၚဲ ဂှ် ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင်ကတဵုဒှ် ယဲ Migraine မာန် ရ။
* '''ပရေင်လွဳ မတ် (Corneal Cross-linking):''' ပ္ဍဲ ယဲ မတ် ခဍောင် ၜတ် (Keratoconus) ဂှ်၊ အစာသဝ် တအ် စကာ ရဳဗဝ်ဖလာဗေန် ပံင် ကု လျး UV သွက်ဂွံ ပခိုင် ပတိုန် ခဍောင် မတ် ရ။&lt;ref name=&quot;zempleni&quot;&gt;{{cite book |last=Zempleni |first=J. |author2=Rucker, R. B. |author3=McCormick, D. B. |title=Handbook of Vitamins |edition=5th |publisher=CRC Press |year=2013 |pages=250-255}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ အန္တရာယ် ကေုာံ ဖဵုလီုလာ် (Toxicity and Side Effects) ==
ဝဳတာမေန် B2 ဝွံ ဒှ် ဝဳတာမေန် မရလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် ဂှ်ရ၊ ခန္ဓာကိုယ် မၞိဟ် တအ် ဟွံတန်သိပ် စွံ လဝ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ လၟိဟ် မဂၠိုင် လောန် ရ။ ယဝ်ရ သုင် စုတ် ဂၠိုင် အာ မ္ဂး၊ ခန္ဓာကိုယ် ဂှ် သ္တိတ် ပတိတ် ဍေဟ် နကဵု ဍာ်ပသေဝ် (Urine) ဗွဲမပြဟ် ရ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကဵု အန္တရာယ် ဓါတ်ဂျိ (Toxicity) ပုဟ်။ သင်္ကေတ မညာတ် ဂွံ အခိင် စ ဂၠိုင် အာ ဂှ် ဒှ် ဍာ်ပသေဝ် ပြံင်လှာဲ အာ အသာ် ဍာ်မိတ် လျး (Fluorescent yellow-green) သက်သက် ရ။

== ၁၀။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ စၞစ (Industrial and Food Uses) ==
ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် ရုံစက် စၞစ ဂှ်၊ ရဳဗဝ်ဖလာဗေန် ဝွံ နွံကဵု လွပ် အဓိက ၜါ သာ် -
* '''ဖျုန် အသာ် (Food Coloring):''' ဍေဟ် ဒှ် ဖျုန် အသာ် ဍာ်မိတ် မဟွံမဲ ကဵု အန္တရာယ် တုဲ၊ ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နကဵု ဂၞန် E101 ပ္ဍဲ ဍုင် ဥရောပ ရ။ ညးတအ် စုတ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ကွာင်၊ သဂြာ၊ ကေုာံ ဍာ် သုင် နာနာ သာ် ရ။
* '''ပရေင်ထပ်စုတ် ဓါတ် (Fortification):''' ဟိုတ်နူ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံဂွံ ဓါတ် ဏအ် ပေင်ပေင် ဂှ်ရ၊ ကမ္ပဏဳ တအ် ထပ် စုတ် ရဳဗဝ်ဖလာဗေန် ပ္ဍဲ ညံင်ရဴ ကွာင် (Cereals)၊ ကွာင်ပံင် (Bread) ကေုာံ ဍာ်တှ် ၚာ် တအ် သွက်ဂွံ ပခိုဟ် ပတိုန် ဓါတ် သွက် ညးဍုင်ကွာန် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဝဳတာမေန်]] (Vitamin)
* [[ဝဳတာမေန် B Complex]] (Vitamin B complex)
* [[မေတ္တာဗဝ်လဳဇမ်]] (Metabolism)
* [[စၞစ]] (Nutrition)

{{Navbox
| name = Vitamins
| title = ဂကောံ ဝဳတာမေန် ကေုာံ ဓါတ် စၞစ (Vitamins and Nutrition)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဝဳတာမေန် မရလေင် ပ္ဍဲ ဍာ်
| list1 =
* [[ဝဳတာမေန် B1]] (Thiamine)
* [[ဝဳတာမေန် B2]] (Riboflavin)
* [[ဝဳတာမေန် B3]] (Niacin)
* [[ဝဳတာမေန် C]] (Ascorbic acid)
| group2 = ဝဳတာမေန် မရလေင် ပ္ဍဲ ကၠေင်
| list2 =
* [[ဝဳတာမေန် A]] (Retinol)
* [[ဝဳတာမေန် D]] (Calciferol)
* [[ဝဳတာမေန် E]] (Tocopherol)
* [[ဝဳတာမေန် K]] (Phylloquinone)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[စၞစ]] (Nutrition)
* [[ကိုအေန်ဇြာင်]] (Coenzyme)
* [[မေတ္တာဗဝ်လဳဇမ်]] (Metabolism)
* [[ယဲ ဓါတ်ယအ်]] (Vitamin deficiency)
}}

[[Category:ဝဳတာမေန်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဇဳဝဓါတုဗေဒ]]
[[Category:စၞစ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက်]]</text>
      <sha1>al7ypy0cus3j5bldbvok1cs3zsvb0tf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳတာမေန် B3</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11577</id>
    <revision>
      <id>56673</id>
      <parentid>56064</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T23:02:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20075" sha1="5bu4g8fj0t66pg0wma2ymkpjaz2094g" xml:space="preserve">'''ဝဳတာမေန် B3''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''နိုင်အာသေန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Vitamin B3'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Niacin'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဓါတ်စၞ အဓိက (Essential nutrient) မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ဝဳတာမေန် B မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် မာန် ရ။ ဝဳတာမေန် ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် လၟေင် ကမၠောန် [[ဇဳဝကမ္မ]] (Metabolism) ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ကောန်မၞိဟ် တုဲ ဍေဟ် ရီုဗင် ပ္ဍဲ ပရေင်ပြံင်လှာဲ စၞစ ညံင်ဂွံ ဒှ် ဒြဟတ် ရ။ နိုင်အာသေန် ဂှ် ပါလုပ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ဓါတုဗေဒ အဓိက သာ် မပ္တံကဵု [[အက်သေတ် နဳကဝ်တဳနစ်]] (Nicotinic acid) ကေုာံ [[နဳကဝ်တဳနာမိုက်]] (Nicotinamide) ရ။&lt;ref name=&quot;iom&quot;&gt;{{cite book |last=Institute of Medicine |title=Dietary Reference Intakes for Thiamin, Riboflavin, Niacin, Vitamin B6, Folate, Vitamin B12, Pantothenic Acid, Biotin, and Choline |publisher=National Academies Press |year=1998 |pages=123-149}}&lt;/ref&gt;

ယဝ်ရ ခန္ဓာကိုယ် ပိုယ် ကလိဂွံ ဝဳတာမေန် B3 ဟွံပေင် မ္ဂး၊ မာန် ကတဵုဒှ် [[ယဲ ပယ်လာဂရာ]] (Pellagra) မဒှ် ယဲ ဇၞော် မပကဵု ညံင် စၞာံ သရ၊ ဂၞဴအာ၊ ကေုာံ စိုတ်လီု ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဝဳတာမေန် B3 နကဵု လညာတ် ဇဳဝဗေဒ၊ ဝင် ပရေင်ဂၠာဲဆဵု၊ လဒက်ပတန် ဓါတု၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ထတ်ယုက် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Nicotinic_acid.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် ဓါတုဗေဒ သွက် အက်သေတ် နဳကဝ်တဳနစ် မဒှ် ဗီုပြင် အဓိက သွက် ဝဳတာမေန် B3။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝဳတာမေန် B3 ဝွံ ဒှ် ဒကုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ဝဳတာမေန် B မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် (Water-soluble vitamins) ရ။ ယၟု &quot;နိုင်အာသေန်&quot; (Niacin) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် မပံင်ကောံ လဝ် နူ &quot;Nicotinic acid + vitamin&quot; ရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် ဓါတ် မရီုဗင် ကၠောန်ဗဒှ် ကဝ်အေန်ဇိုင်း (Coenzymes) အဓိက ၜါ သာ် မကော်စ NAD (Nicotinamide adenine dinucleotide) ကေုာံ NADP (Nicotinamide adenine dinucleotide phosphate) ရ။

ဓါတ် တအ် ဏအ်ဝွံ နွံပၟိက် ဗွဲမလောန် သွက် လၟေင် ကမၠောန် အေန်ဇိုင်း (Enzymes) ၜိုတ် ၄၀၀ ပြင်င် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ပိုယ် သွက်ဂွံ တွက်ဂၞန် ကေုာံ ပြံင်လှာဲ စၞစ (Carbohydrates, fats, proteins) ညံင်ဂွံ ဒှ် အာ ဓါတ် ဒြဟတ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဝဳတာမေန် B3 ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဝင် ပရေင်လွဳ ယဲ ပယ်လာဂရာ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။ ယဲ ပယ်လာဂရာ ဏအ်ဝွံ ပြးဇး ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ ကေုာံ ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် ပ္ဍဲ အကြာ ၁၈ ကဵု ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် မစ စၞ မဒက်ပတန် လဝ် လတူ သြောအ်ၜဲ (Corn) သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;goldberger&quot;&gt;{{cite journal |last=Goldberger |first=J. |title=The etiology of pellagra: The significance of certain amino acids |url=https://archive.org/details/sim_public-health-reports_1922-03-03_37_9/page/462 |journal=Public Health Reports |volume=37 |pages=462-486 |year=1922}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၅၊ တၠပညာ သဝ်ဝန် ဂျဝ်သေပ် ဂဝ်ဘာဂါ (Joseph Goldberger) ဂၠာဲဆဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] (Theory) ဒဒှ်ရ ယဲ ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင် ယဲ မကၠောအ်က္ဍ (Infectious disease) ပုဟ်၊ ဍေဟ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဓါတ်စၞ ဟွံပေင် ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၇ ဂှ်၊ တၠပညာ ဓါတုဗေဒ ကွန်ရတ် အေလ်ဗေဂျေမ် (Conrad Elvehjem) မာန် ပါ်တိတ် ကေတ် ဓါတ် နိုင်အာသေန် နူကဵု ကတေင် ဖျုန် ဂြိုဟ် တုဲ သောင်ကလး လဝ် ဒဒှ်ရ ဓါတ် ဏအ် ဒှ် ဓါတ် မလွဳ ယဲ ဏအ် မာန် ဍာံပြ ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ဓါတုဗေဒ (Chemical Structure and Forms) ==
ဝဳတာမေန် B3 ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် ဓါတုဗေဒ ၃ သာ် အဓိက မာန် ပြံင်လှာဲ အာ လတူ ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ပိုယ် ရ -
# '''အက်သေတ် နဳကဝ်တဳနစ် (Nicotinic acid):''' ဒှ် ဗီုပြင် မဂွံဆဵု ဂၠိုင် ပ္ဍဲ စၞစ တၞံဆု၊ တုဲ ဍေဟ်ဝွံ မာန် ဖအောန် ဖျေဟ် ဓါတ် ကဝ်လေတ်သတြဝ် (Cholesterol) ပ္ဍဲ ဆီ ရ။
# '''နဳကဝ်တဳနာမိုက် (Nicotinamide):''' ဒှ် ဗီုပြင် မဂွံဆဵု ဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဖျုန် တိရစ္ဆာန် တုဲ ဟွံကဵု ဖဵု လတူ ပရေင်ဗကေတ် စၞာံ (Flushing) ညံင်ရဴ အက်သေတ် နဳကဝ်တဳနစ် ရ။
# '''နဳကဝ်တဳနာမိုက် ရာင်ဗဝ်သိုက် (Nicotinamide riboside - NR):''' ဒှ် ဗီုပြင် တၟိ မဂၠာဲဆဵု ပ္ဍဲ တ္ၚဲဏအ် တုဲ နွံ သတ္တိ ဗွဲမခိုဟ် သွက်ဂွံ ထပ် ပတိုန် ဓါတ် NAD+ ပ္ဍဲ သေလ် တအ် ရ။

== ၄။ ကမၠောန် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ကဝ်အေန်ဇိုင်း (Biological Functions and Coenzymes) ==
လၟေင် ကမၠောန် အဓိက အိုတ် သွက် ဝဳတာမေန် B3 ဂှ် ဒှ် ပရေင်ခၞံဗဒှ် ဓါတ် NAD ကေုာံ NADP ရ။ 

* '''NAD (Nicotinamide adenine dinucleotide):''' ကိစ္စဇၞော် သွက် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် (Catabolism) မပ္တံကဵု ပရေင်ယှောတ် လေင် ကာဗိုဟိုက်ဒရိတ် (Carbohydrates) ကေုာံ ကၠေင် သွက်ဂွံ ဒှ် အာ ဓါတ် ဒြဟတ် ATP ပ္ဍဲကဵု မိုတ်တဝ်ကောန်ဒရဳယာ (Mitochondria) ရ။
* '''NADP (NADP+):''' ကိစ္စဇၞော် သွက် ပရေင်ဒက်ပတန် (Anabolism) မပ္တံကဵု ပရေင်ခၞံဗဒှ် ကၠေင် ကေုာံ ဓါတ် ကိုဝ်လေတ်သတြဝ် ရ။ တုဲပၠန် ဍေဟ် ရီုဗင် ပ္ဍဲ ပရေင်စဵုဒၞာ [[ပရေင်ပလီု အံက်သဳဂျေန်]] (Oxidative stress) ပ္ဍဲ သေလ် တအ် ရ။

== ၅။ စၞစ မနွံကဵု ဝဳတာမေန် B3 (Dietary Sources) ==
ဝဳတာမေန် B3 ဝွံ နွံ ပ္ဍဲကဵု စၞစ နာနာ သာ်၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဖျုန် ကေုာံ သတ်ဆု တအ် ရ။ 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး လၟိဟ် ဝဳတာမေန် B3 (မဳလဳဂရာမ် ပ္ဍဲ ၁၀၀ ဂရာမ် စၞစ)
|-
! စၞစ (Food Source)
! လၟိဟ် Niacin (mg/100g)
! ဂကူ ဓါတ် (Type)
|-
| ဖျုန် ဂြိုဟ် (Liver - Beef/Chicken)
| ၁၃.၀ - ၁၅.၀
| ဗွဲမဂၠိုင် Nicotinamide
|-
| က တူနာ (Tuna fish)
| ၁၈.၀ - ၂၂.၀
| ဗွဲမဂၠိုင် Nicotinamide
|-
| ခဗိုတ် (Peanuts)
| ၁၂.၀ - ၁၄.၀
| Nicotinic acid
|-
| တိုဟ် (Chicken breast)
| ၁၄.၀ - ၁၅.၀
| Nicotinamide
|-
| ဖလာ (Mushrooms - Portobello)
| ၄.၀ - ၅.၀
| Nicotinic acid
|}

ပါဲနူ ဂှ်၊ ခန္ဓာကိုယ် ပိုယ် မာန် ကၠောန် ဗဒှ် ဝဳတာမေန် B3 နူကဵု [[အမဳနဝ် အက်သေတ်]] (Amino acid) မကော်စ ទြစ်ပတဝ်ဖန် (Tryptophan) မာန် ရ။ (၆၀ မဳလဳဂရာမ် Tryptophan မ္ဂး ဂွံ နိုင်အာသေန် ၁ မဳလဳဂရာမ်) ရ။&lt;ref name=&quot;bogdanov&quot;&gt;{{cite book |last=Bender |first=D. A. |title=Nutritional Biochemistry of the Vitamins |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=203-210}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ယောန်သၞေင် ကေုာံ ယဲ ပယ်လာဂရာ (Deficiency and Pellagra) ==
ယဝ်ရ စၞစ ဟွံမဲ ကဵု နိုင်အာသေန် ကေုာံ Tryptophan မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ဂွံ ဒှ် [[ယဲ ပယ်လာဂရာ]] (Pellagra) ရ။ ယဲ ဏအ်ဝွံ စၟတ်သမ္တီ နကဵု လက္သဏ် ၄ D (The 4 Ds) ရ -
# '''Dermatitis (ယဲ စၞာံ):''' စၞာံ မဒး လျး တ္ၚဲ တအ် ဗကေတ် တုဲ သရ ကတဵုဒှ်။
# '''Diarrhea (ဂၞဴအာ):''' သၞောတ် စၞ မအာ ဍိုန်လျ တုဲ ဂၞဴအာ လၟိုန်။
# '''Dementia (စိုတ်လီု):''' လၟေင် ကမၠောန် က္ဍဟ် လီုလာ်၊ ဝိုတ်စပ်၊ ကေုာံ စိုတ် ယောန်။
# '''Death (ချိုတ်):''' ယဝ်ရ ဟွံလွဳ မ္ဂး ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ဂွံ စိုပ် လမျီု အိုတ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ မစ သြောအ်ၜဲ (Maize) သၟး ဂှ် လေဝ် ဂွံဆဵု ယဲ ဏအ် ဂၠိုင် ရ၊ ဟိုတ်နူ နိုင်အာသေန် ပ္ဍဲ သြောအ်ၜဲ ဂှ် နွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ဟွံမာန် ပၠောပ် စုတ် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ရ (Niacytin)။ 

== ၇။ ပရေင်လွဳယဲ ကေုာံ လွပ် ဂဥုဲ (Medical Uses and Treatments) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဂဥုဲ (Medicine) မ္ဂး၊ အက်သေတ် နဳကဝ်တဳနစ် (Nicotinic acid) ဏအ်ဝွံ စကာ လဝ် နဒဒှ် ဂဥုဲ သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ဓါတ် [[ကဝ်လေတ်သတြဝ်]] (Cholesterol) ပ္ဍဲ ဆီ ဗွဲမလအ်လ ရ။ 

ဍေဟ် မာန် ယှောတ် ဖျေဟ် ကဝ်လေတ်သတြဝ် ပရေအ် (LDL) ကေုာံ ဓါတ် ကၠေင် (Triglycerides) ၜိုတ် ၂၀-၃၀ ရာခိုင်နှုန်း တုဲ မာန် သၠုင် ပတိုန် ကဝ်လေတ်သတြဝ် ခိုဟ် (HDL) ၜိုတ် ၂၀-၃၅ ရာခိုင်နှုန်း ရ။ ဆဂး၊ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ကဵု ဖဵုလီုလာ် (Side effects) ဂၠိုင် တုဲ၊ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် သဝ်ဝန် တအ် စကာ ဂဥုဲ Statins ဂၠိုင် နူ နိုင်အာသေန် ရ။&lt;ref name=&quot;guyton&quot;&gt;{{cite journal |last=Guyton |first=J. R. |title=Niacin in cardiovascular prevention: mechanisms, efficacy, and safety |journal=Current Opinion in Lipidology |volume=18 |issue=4 |pages=415-420 |year=2007}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ အန္တရာယ် ကေုာံ ပရေင်လောန်ကာဲ (Toxicity and Side Effects) ==
ဝဳတာမေန် B3 ၜိုန်ရ ခိုဟ် ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ သုင်စောဲ လောန်ကာဲ အာ (ဂၠိုင် နူ ၂-၃ ဂရာမ် ပ္ဍဲ မွဲ တ္ၚဲ) မ္ဂး၊ ဍေဟ် ကဵု ဖဵုလီုလာ် လတူ ပရေင်ထတ်ယုက် မာန် ရ -

* '''ပရေင်ဗကေတ် ဇကု (Niacin Flush):''' ဟိုတ်နူ သၞောတ် ကတေင် ဆီ ဇၞော် အာ တုဲ စၞာံ မုက္ခသာ ကေုာံ တဲ တအ် ဗကေတ် တုဲ ကတဴ တိုန် ရ။ (ဟွံဒှ် အန္တရာယ် ဇၞော် ဆဂး ကဵု ဒုက္ခ)။
* '''ပရေင်လီုလာ် ဂြိုဟ် (Liver Toxicity):''' ယဝ်ရ စကာ ဗီုပြင် ဂဥုဲ မလဇုဲ ပတိတ် ဓါတ် (Sustained-release) နကဵု လၟိဟ် သၠုင် သၠုင် မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် ပလီု ကဵု သေလ် ဂြိုဟ် (Hepatotoxicity) ရ။
* '''ဓါတ် သဂြာ တိုန် (Increased blood sugar):''' ဍေဟ် မာန် ပလီု သၞောတ် ထိင် သဂြာ တုဲ ကဵု အန္တရာယ် ကု မၞိဟ် နွံ ယဲ ဏီ သဂြာ (Diabetes) ရ။

== ၉။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ သုတေသန ခေတ်တၟိ (Modern Research and Development) ==
ပ္ဍဲကဵု သုတေသန ခေတ်တၟိ တ္ၚဲဏအ်၊ တၠပညာ တအ် အာရီုစွံ လတူ ဝဳတာမေန် B3 ဗီုပြင် တၟိ မပ္တံကဵု NR (Nicotinamide riboside) ကေုာံ NMN (Nicotinamide mononucleotide) ဗွဲမလောန် ရ။&lt;ref name=&quot;sinclair&quot;&gt;{{cite journal |last=Rajman |first=L. |author2=Chwalek, K. |author3=Sinclair, D. A. |title=Therapeutic Potential of NAD-Boosting Molecules: The In Vivo Evidence |journal=Cell Metabolism |volume=27 |issue=3 |pages=529-547 |year=2018}}&lt;/ref&gt;

ဓါတ် တအ် ဏအ်ဝွံ မာန် သၠုင် ပတိုန် လၟိဟ် NAD+ ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် မာန် ပြဟ် နူ နိုင်အာသေန် ဓမ္မတာ ရ။ ဓါတ် NAD+ ဝွံ ယှောတ် စှ်ေ အာ အတိုင် အာယုက် မဇၞော် တိုန် တုဲ၊ သုတေသန လ္ၚဵု ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ထပ် ပတိုန် ဓါတ် ဏအ် မ္ဂး ဍေဟ် မာန် ဖအောန် ဖျေဟ် လၟေင် ပရေင်ဗျု (Anti-aging) ကေုာံ ပလေဝ် လိက်ကုတ် [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA Repair) ပ္ဍဲ တိရစ္ဆာန် စမ်ၜတ် တအ် ရ။

== ၁၀။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ထတ်ယုက် (Overall Health Impact and Conclusion) ==
သရုပ် မ္ဂး၊ ဝဳတာမေန် B3 ဟွံသေင်မ္ဂး နိုင်အာသေန် ဝွံ ဒှ် ဓါတ်စၞ သဇိုင် မွဲ မဟွံမာန် သ္ၚောဲ ခြာ နူ လမျီု မၞိဟ် ရ။ စတမ် နူကဵု ပရေင်လွဳ ယဲ ပယ်လာဂရာ စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် သုတေသန ပရေင်ဗျု ဂှ်၊ ဓါတ် ဏအ် ဆက်တုဲ ကိစ္စဇၞော် ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ ဇဳဝဗေဒ တအ် ရ။

သွက် မၞိဟ် ဓမ္မတာ မ္ဂး၊ ပရေင်စ စၞစ မဍိုက်ပေင် မပ္တံကဵု ဖျုန်၊ က၊ ခဗိုတ် တအ်ဂှ် ရုံဂံင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဓါတ် ဝဳတာမေန် B3 မပေင် ပၟိက် ပ္ဍဲ မွဲ တ္ၚဲ ရ။ ယဝ်ရ ဒးသုင် ဂဥုဲ ထပ် (Supplements) မ္ဂး လ္ပကဵု လောန်ကာဲ အာ နူ လၟိဟ် အန္တရာယ် ညိ ဂှ် တၠပညာ သဝ်ဝန် တအ် ကဵု သတိ လၟိုန် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဝဳတာမေန်]] (Vitamin)
* [[ယဲ ပယ်လာဂရာ]] (Pellagra)
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[ဇဳဝကမ္မ]] (Metabolism)

{{Navbox
| name = Vitamins
| title = ဂကောံ ဝဳတာမေန် ကေုာံ ဓါတ်စၞ (Vitamins and Nutrition)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဝဳတာမေန် မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် (Water-soluble)
| list1 =
* [[ဝဳတာမေန် B1]] (Thiamine)
* [[ဝဳတာမေန် B2]] (Riboflavin)
* [[ဝဳတာမေန် B3]] (Niacin)
* [[ဝဳတာမေန် B5]] (Pantothenic acid)
* [[ဝဳတာမေန် B6]] (Pyridoxine)
* [[ဝဳတာမေန် B7]] (Biotin)
* [[ဝဳတာမေန် B9]] (Folic acid)
* [[ဝဳတာမေန် B12]] (Cobalamin)
* [[ဝဳတာမေန် C]] (Ascorbic acid)
| group2 = ဝဳတာမေန် မလေင် ပ္ဍဲ ကၠေင် (Fat-soluble)
| list2 =
* [[ဝဳတာမေန် A]] (Retinol)
* [[ဝဳတာမေန် D]] (Calciferol)
* [[ဝဳတာမေန် E]] (Tocopherol)
* [[ဝဳတာမေန် K]] (Phylloquinone)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဇဳဝကမ္မ]] (Metabolism)
* [[ယဲ ပယ်လာဂရာ]] (Pellagra)
* [[အက်သေတ် နဳကဝ်တဳနစ်]] (Nicotinic acid)
* [[နဳကဝ်တဳနာမိုက်]] (Nicotinamide)
}}

[[Category:ဝဳတာမေန်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ဓါတ်စၞ]]
[[Category:ဂဥုဲဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>5bu4g8fj0t66pg0wma2ymkpjaz2094g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳတာမေန် B5</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11579</id>
    <revision>
      <id>56662</id>
      <parentid>56066</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:39:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18608" sha1="02ui84jth25tawkoscf67huo66cze7n" xml:space="preserve">'''ဝဳတာမေန် B5''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Vitamin B5'') ဟွံသေင်မ္ဂး '''အက်သေတ် ပေန်တဝ်တဳနေတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Pantothenic acid'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဝဳတာမေန် မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် (Water-soluble vitamin) မွဲ တုဲ၊ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ဝဳတာမေန် B (Vitamin B complex) ရ။ ဝဳတာမေန် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဓါတ်အဟာရ မကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် ဇဳဝိန် တိရစ္ဆာန် ကေုာံ မၞိဟ် တအ် သွက်ဂွံ ဂျိုင်သှ်ေ တန်တဴ ရ။ ခန္ဓာကိုယ် မၞိဟ် တအ် နွံပၟိက် ဒၟံင် ဝဳတာမေန် B5 သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ကဝ်အေန်ဇာင်-အေ (Coenzyme A - CoA) ကေုာံ သွက်ဂွံ တွက်ဂၞန် ဇဳဝကမ္မ (Metabolize) ဓါတ် ပရဝ်တဳန်၊ ကာဗဝ်ဟိုက်ဒရိတ်၊ ကေုာံ ဓါတ်ကၠေင် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;williams&quot;&gt;{{cite journal |last=Williams |first=R. J. |title=Pantothenic acid—A vitamin |url=https://archive.org/details/sim_science_1939-05-26_89_2317/page/486 |journal=Science |volume=89 |issue=2317 |pages=486 |year=1939}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်နူကဵု ဝဳတာမေန် ဏအ် ဂွံဆဵု ကေတ် ပ္ဍဲကဵု စၞစ ဇၟာပ်ဇၟာပ် သာ် ဍာံဍာံ ပြပြ ဂှ်ရ၊ ပရေင်ယောန်သြာဲ (Deficiency) ဝဳတာမေန် B5 ဝွံ ကတဵုဒှ် အောန် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု မၞိဟ် ဓမ္မတာ တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဝဳတာမေန် B5 နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဇဳဝဓါတုဗေဒ၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ထတ်ယုက် တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Pantothenic_acid_structure.svg|thumb|right|300px|ဗီုပြင် ဓါတု သွက် ဝဳတာမေန် B5 ဟွံသေင်မ္ဂး အက်သေတ် ပေန်တဝ်တဳနေတ် (Pantothenic acid)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ယၟု &quot;ပေန်တဝ်တဳနေတ်&quot; (Pantothenic) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ &quot;pantothen&quot; ($\pi\acute{\alpha}\nu\tau o\theta\epsilon\nu$) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;နူကဵု ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒၞာဲ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;နူ ဇၟာပ် ဒိုဟ်&quot; ရ။ တၠပညာ တအ် ကဵု လဝ် ယၟု ဏအ် ဟိုတ်နူကဵု ဓါတ် ဏအ် ဂွံဆဵု ကေတ် ပ္ဍဲကဵု စၞစ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆု ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဂကူ ကြပ် သီုဖအိုတ် ရ။

နကဵု ဓါတုဗေဒ မ္ဂး၊ အက်သေတ် ပေန်တဝ်တဳနေတ် ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ ဓါတ် အက်သေတ် ပေန်တဝ်အိတ် (Pantoic acid) ကေုာံ ဘဳတာ-အလာနဳန် (β-alanine) ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဝဳတာမေန် မဟွံမာန် တန်တဴ ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ဗွဲမလအ်လ (Water-soluble) တုဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ် တ္ၚဲ ပိုယ် ဒးစ စုတ် နူကဵု စၞစ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
ဝင် ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဝဳတာမေန် B5 ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်သုတေသန ဇဳဝဗေဒ မဆေင်ကဵု တၞံ ကေုာံ စၟ တအ် ရ။
* '''သၞာံ ၁၉၃၁:''' တၠပညာ ဇဳဝဓါတုဗေဒ [[ရဝ်ဂျာ ဝဳလဳယမ်]] (Roger J. Williams) ဂၠာဲဆဵု လဝ် ဓါတ် ဏအ် လတူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တၞံ တေဝ် (Yeast) ရ။
* '''သၞာံ ၁၉၃၃:''' ဝဳလဳယမ် ကဵု ယၟု ဓါတ် ဏအ် ဒဒှ်ရ &quot;Pantothenic acid&quot;။
* '''သၞာံ ၁၉၃၈:''' တၠပညာ တအ် မာန် ပါ်တိတ် (Isolate) ကေတ် ဓါတ် ဏအ် ဇေတ်ဇေတ် နူကဵု တြေက် ဖျုန် ဂၠဴ (Beef liver) ရ။&lt;ref name=&quot;tahiliani&quot;&gt;{{cite journal |last=Tahiliani |first=A. G. |author2=Beinlich, C. J. |title=Pantothenic acid in health and disease |journal=Vitamins and Hormones |volume=46 |pages=165-228 |year=1991}}&lt;/ref&gt;
* '''သၞာံ ၁၉၄၀:''' ဓါတ် ဏအ် ဂှ် ဒးဒုင် ကၠောန် ပတိတ် နကဵု နဲကဲ ဓါတု (Chemical synthesis) အလန် ပထမအိုတ် ရ။

== ၃။ ဇဳဝကမ္မဗေဒ ကေုာံ ကမၠောန် (Biochemistry and Function) ==
ပ္ဍဲကဵု ကလာပ်ရုပ် (Cell) သီုဖအိုတ် မ္ဂး၊ ဝဳတာမေန် B5 ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ကဝ်အေန်ဇာင်-အေ (Coenzyme A - CoA) ကေုာံ ပရဝ်တဳန် ACP (Acyl carrier protein) ရ။

* '''Coenzyme A (CoA):''' ဒှ် ဓါတ် မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇဳဝကမ္မ (Metabolism) ဂၠိုင်နူ ၇၀ နှုန်း ရ။ ဍေဟ် ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ပါ်ကရေက် ဓါတ် ကာဗဝ်ဟိုက်ဒရိတ်၊ ပရဝ်တဳန်၊ ကေုာံ ကၠေင် တုဲ ပြံင်လှာဲ နဒဒှ် ဒြဟတ် (Energy) ပ္ဍဲကဵု စက် တွက် ဒြဟတ် ကလာပ်ရုပ် မကော်စ မိုက်တဝ်ကောန်ဒရဳယာ (Mitochondria) ရ။
* '''ACP:''' ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် ခၞံဗဒှ် အက်သေတ် ကၠေင် (Fatty acid synthesis) ဇၟာပ်ဇၟာပ် သာ် ရ။

== ၄။ ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေင်ထတ်ယုက် (Importance in Health) ==
ဝဳတာမေန် B5 ဝွံ ကဵု ဖဵု လတူ ပရေင်ထတ်ယုက် ခန္ဓာကိုယ် ဗွဲမလှဲလး ရ -
# '''သၞောတ် အာရီု (Nervous System):''' ရီုဗင် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ခၞံဗဒှ် ဓါတ် ပလံင် အာရီု (Neurotransmitters) မပ္တံကဵု အက်သဳတဳလ်ကဝ်လဳန် (Acetylcholine) မာန် ရ။
# '''သၞောတ် စၞာံ ကေုာံ သော် (Skin and Hair):''' ရီု ညံင် စၞာံ ဂွံ ဍုက်ဍေက် တုဲ လဇုဲ ဖျေဟ် ပရေင်တိုန် ဆံင် ဗု (Premature graying) (ၜိုန်ရ နွံပၟိက် သုတေသန ဂၠိုင် ဏီ ကီုလေဝ်)။
# '''ထိင် ဓါတ် ကဝ်လေတ်သထရဝ် (Cholesterol):''' နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] ဇဳဝဓါတုဗေဒ မ္ဂး၊ ပရေင်စကာ ဝဳတာမေန် B5 (ဗီုပြင် Pantethine) ဝွံ မာန် ဖအောန် ဖျေဟ် ဓါတ် ကၠေင် ပရေအ် (LDL) ကေုာံ သၠုင် ပတိုန် ဓါတ် ကၠေင် ခိုဟ် (HDL) ပ္ဍဲ ဆီ ရ။&lt;ref name=&quot;kelly&quot;&gt;{{cite journal |last=Kelly |first=G. S. |title=Pantothenic acid |journal=Alternative Medicine Review |volume=4 |issue=4 |pages=249-265 |year=1999}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ စၞစ မနွံကဵု ဝဳတာမေန် B5 (Food Sources) ==
ဝဳတာမေန် B5 ဝွံ ဂွံဆဵု ကေတ် ပ္ဍဲကဵု စၞစ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး လၟိဟ် ဝဳတာမေန် B5 ပ္ဍဲ စၞစ ဓမ္မတာ (၁၀၀ ဂရာမ်)
|-
! ဂကူ စၞစ
! လၟိဟ် ဝဳတာမေန် B5 (မဳလဳဂရာမ် - mg)
! ကဆံင် ရေက် (Rating)
|-
| တြေက် ဖျုန် ဂၠဴ (Beef liver)
| ၇.၁ mg
| သၠုင်အိုတ် (Very High)
|-
| မှိုတ် (Shiitake mushrooms)
| ၃.၆ mg
| သၠုင် (High)
|-
| ခၟာဲ စာင် (Eggs)
| ၁.၅ mg
| လဒေါဝ် (Medium)
|-
| ထာင် ကဝ်ဗဳ (Broccoli)
| ၀.၆ mg
| သဇိုင် (Basic)
|-
| ပ္ၚာ (Avocado)
| ၁.၄ mg
| လဒေါဝ် (Medium)
|}

တင်စၟတ်: ပရေင်ဍိုဟ် (Boiling) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဖန်ဇန် စၞစ (Food processing) ဗွဲမသၠုင် ဝွံ မာန် ပလီုပလာ် ထောအ် ဓါတ် ဝဳတာမေန် B5 စဵုကဵု ၅၀ နှုန်း ရ။

== ၆။ ပရေင်ယောန်သြာဲ ကေုာံ ယဲ (Deficiency and Symptoms) ==
ဟိုတ်နူကဵု ဝဳတာမေန် B5 နွံ ပ္ဍဲ ဇၟာပ် စၞစ ဂှ်ရ၊ ပရေင်ယောန်သြာဲ (Deficiency) ဝွံ ကတဵုဒှ် အောန် ဗွဲမလောန် ရ။ ယဲ ဏအ် ကတဵုဒှ် ဆ ပ္ဍဲကဵု မၞိဟ် မဒးဒုင် အေင် စၞ ဗွဲမလအ်လ (Severe malnutrition) တအ် သၟး ရ။

လက္ခဏာ ယောန်သြာဲ တအ်ဂှ် -
* '''ယဲ ဇိုင် ပၟတ်တူ (Burning feet syndrome):''' ဇိုင် ဂမ္တဴ တုဲ ဂိ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ အခိင် ဗတံ (ပြာကတ် လဝ် ပ္ဍဲ ကောန်ပၞာန် မဒးဒုင် ရပ် ပ္ဍဲ ပၞာန် ဂၠးတိ ဒုတိယ)။
* ပရေင်ဍောင်ၜိုတ် (Fatigue) ကေုာံ ဒြဟတ် အောန်။
* စိုတ် ဂိ ဍေဝ် (Irritability) ကေုာံ သိပ် ဟွံလှိင် (Insomnia)။&lt;ref name=&quot;plesofsky&quot;&gt;{{cite book |last=Plesofsky-Vig |first=N. |title=Present Knowledge in Nutrition |edition=7th |publisher=ILSI Press |year=1996 |pages=236-244 |chapter=Pantothenic acid}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်လောန်ကာဲ ကေုာံ အန္တရာယ် (Toxicity and Side Effects) ==
ဝဳတာမေန် B5 ဝွံ ဒှ် ဓါတ် မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် တုဲ၊ ခန္ဓာကိုယ် ပိုယ် ပတိတ် ထောအ် လၟိဟ် မလောန်ကာဲ တအ် နကဵု ဍာ်တဏီ (Urine) လောဲလောဲ သွာသွာ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အန္တရာယ် မဆေင်ကဵု ပရေင်လောန်ကာဲ (Toxicity) ဂှ် ဟွံမဲ ဏီ ရ။ 

ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် တအ် သီု ဟွံစၟတ်သမ္တီ လဝ် ကဆံင် သၠုင်အိုတ် မမာန် စုတ် (Tolerable Upper Intake Level - UL) သွက် ဓါတ် ဏအ် ဏီ ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ စုတ် လၟိဟ် ဇၞော် ဗွဲမလောန် (ဥပမာ ၁၀ ဂရာမ် ဇၟာပ် တ္ၚဲ) မ္ဂး၊ မာန် ကတဵုဗဒှ် ယဲ ဂၞဴလီု (Diarrhea) ညိည မာန် ရ။

== ၈။ လၟိဟ် မဒးစကာ လၟိုန်တ္ၚဲ (Recommended Dietary Allowance - RDA) ==
ဂကောံ သိပ္ပံ ပရေင်ဂဥုဲ (Institute of Medicine - IOM) ပ္ဍဲ အမေရိကာန် စၟတ်သမ္တီ လဝ် လၟိဟ် ဝဳတာမေန် B5 မဒး စကာ လၟိုန်တ္ၚဲ (Adequate Intake - AI) အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ - &lt;ref name=&quot;iom&quot;&gt;{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Dietary Reference Intakes for Thiamin, Riboflavin, Niacin, Vitamin B6, Folate, Vitamin B12, Pantothenic Acid, Biotin, and Choline |publisher=National Academies Press |year=1998 |pages=357-373}}&lt;/ref&gt;

* ကောန်ၚာ် (၁-၃ သၞာံ): ၂ မဳလဳဂရာမ် (mg) 
* ကောန်ၚာ် (၄-၈ သၞာံ): ၃ မဳလဳဂရာမ် (mg)
* ဝုတ်ဗၠာဲ (၉-၁၃ သၞာံ): ၄ မဳလဳဂရာမ် (mg)
* မၞိဟ်ဇၞော် (၁၄ သၞာံ လတူ): ၅ မဳလဳဂရာမ် (mg)
* မိ မနွံကဵု ဂဝ်ဂၞဴ: ၆ မဳလဳဂရာမ် (mg)
* မိ မကဵု တှ် ကောန်: ၇ မဳလဳဂရာမ် (mg)

== ၉။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဂဥုဲ ကေုာံ မင်မဲ စၞာံ (Medical and Cosmetic Uses) ==
ဝဳတာမေန် B5 ဝွံ စကာ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ မင်မဲ ကျာ်သြဳ (Cosmetics) ကေုာံ ဂဥုဲ -
* '''ပရဝ်-ဝဳတာမေန် B5 (Panthenol):''' ဓါတ် ပေန်သဳနဝ် (Panthenol) ဝွံ မာန် ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် ဝဳတာမေန် B5 ပ္ဍဲ စၞာံ ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ထိင် ဍာ် ဍုက်ဍေက် ပ္ဍဲ စၞာံ (Moisturizer) ကေုာံ ရီု ညံင် သရ ဂွံ ဗၠး ပြဟ် ရ။ ဍေဟ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဍာ် ကကြာတ် သော် (Shampoo) တအ် သွက်ဂွံ ကဵု သော် မြဟ် ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက် ရ။
* '''ပေန်တဳသဳန် (Pantethine):''' ဒှ် ဗီုပြင် ဂဥုဲ (Supplement) မစကာ လဝ် နဒဒှ် ဂဥုဲ ဖအောန် ဓါတ် ကၠေင် ပရေအ် (Cholesterol lowering agent) ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု တအ် ရ။

== ၁၀။ သုတေသန ခေတ်တၟိ (Modern Research and Future) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ သုတေသန မဆေင်ကဵု ဝဳတာမေန် B5 ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ကဏ္ဍ တၟိဂမၠိုင် ရ -
* '''ပရေင်ဆက်စပ် ကု စၟ ပ္ဍဲ ကြုတ် (Gut Microbiome):''' တၠပညာ တအ် လ္ၚတ် ဆဵု ဒဒှ်ရ စၟ ဗက်တဳရဳယာ (Bacteria) လ္ၚဵု ပ္ဍဲ ကြုတ် မၞိဟ် တအ် ဂှ် မာန် ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် ဝဳတာမေန် B5 အလဵုအလဵု မာန် တုဲ ရီုဗင် ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် ပိုယ် ရ။
* '''လွပ် ပ္ဍဲ ယဲ အိက်စၟ (Acne treatment):''' ပရေင်စမ်ၜတ် လ္ၚဵု ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပရေင်စကာ ဂဥုဲ ဝဳတာမေန် B5 ဗွဲမသၠုင် ဂှ် မာန် ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင်ကတဵုဒှ် ယဲ အိက်စၟ (Acne vulgaris) လတူ မုက် ဗွဲမဇၞော် မာန် ရောင်။

အလုံစုံ မ္ဂး၊ ဝဳတာမေန် B5 ဝွံ ၜိုန်ရ ဒှ် ဓါတ် မဂွံဆဵု လောဲသွာ ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ပရေင်ထတ်ယုက်၊ စၞာံ၊ ကေုာံ လမျီု ဇဳဝိန် သီုဖအိုတ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဝဳတာမေန်]] (Vitamins)
* [[ပရေင်ဇဳဝကမ္မ]] (Metabolism)
* [[ဝဳတာမေန် B]] (Vitamin B complex)
* [[ဇဳဝဓါတုဗေဒ]] (Biochemistry)

{{Navbox
| name = Vitamins
| title = ဝဳတာမေန် ကေုာံ ဓါတ်အဟာရ (Vitamins and Nutrients)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဝဳတာမေန် လေင် ဍာ် (Water-soluble)
| list1 =
* [[ဝဳတာမေန် B1]] (Thiamine)
* [[ဝဳတာမေန် B2]] (Riboflavin)
* [[ဝဳတာမေန် B3]] (Niacin)
* [[ဝဳတာမေန် B5]] (Pantothenic acid)
* [[ဝဳတာမေန် B6]] (Pyridoxine)
* [[ဝဳတာမေန် B7]] (Biotin)
* [[ဝဳတာမေန် B9]] (Folate)
* [[ဝဳတာမေန် B12]] (Cobalamin)
* [[ဝဳတာမေန် C]] (Ascorbic acid)
| group2 = ဝဳတာမေန် လေင် ကၠေင် (Fat-soluble)
| list2 =
* [[ဝဳတာမေန် A]] (Retinol)
* [[ဝဳတာမေန် D]] (Calciferol)
* [[ဝဳတာမေန် E]] (Tocopherol)
* [[ဝဳတာမေန် K]] (Phylloquinone)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ပရေင်ဇဳဝကမ္မ]] (Metabolism)
* [[ကဝ်အေန်ဇာင်-အေ]] (Coenzyme A)
* [[ဓါတ်အဟာရ]] (Nutrients)
}}

[[Category:ဝဳတာမေန်]]
[[Category:ဇဳဝဓါတုဗေဒ]]
[[Category:ဓါတ်အဟာရ]]</text>
      <sha1>02ui84jth25tawkoscf67huo66cze7n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳတာမေန် B6</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11580</id>
    <revision>
      <id>56638</id>
      <parentid>56067</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:08:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19634" sha1="2meqlayilal79jdtsdrrufbsl4iclll" xml:space="preserve">'''ဝဳတာမေန် B6''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Vitamin B6'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကောံ ဝဳတာမေန် မလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် (Water-soluble vitamin) မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ဝဳတာမေန် B သီုဖအိုတ် ရ။ ဝဳတာမေန် ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇဳဝ (Metabolism) ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် မၞိဟ်၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်တွက်ဂၞန် အမဳနဝ် အက်သေတ် (Amino acid)၊ လိပေတ် (Lipids) ကေုာံ ဂလူကဝ် (Glucose) တအ် ရ။ လဒက်ပတန် အဓိက မချဳဓရာင် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ဂှ် ဒှ် Pyridoxal 5'-phosphate (PLP) မဒှ် ကိရိယာ အထောက်အကူ အေန်ဇြာင် (Coenzyme) သွက် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတု ဂၠိုင်နူ ၁၄၀ သာ် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ရ။&lt;ref name=&quot;iom1998&quot;&gt;{{cite book |last=Institute of Medicine |title=Dietary Reference Intakes for Thiamin, Riboflavin, Niacin, Vitamin B6, Folate, Vitamin B12, Pantothenic Acid, Biotin, and Choline |publisher=National Academies Press |year=1998 |pages=150-160}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်နူကဵု ခန္ဓာကိုယ် ပိုယ် ဟွံမာန် ဖန်ဗဒှ် ကေတ် ဝဳတာမေန် ဏအ် ဂွံ အလဵုအလဵု ဂှ်ရ၊ ပိုယ် ဒးစ ကေတ် နူကဵု စၞစ ဓမ္မတာ မပ္တံကဵု ဖျုန်၊ က၊ သြောအ်၊ ကေုာံ သၞေဝ် ကေဝ် တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဝဳတာမေန် B6 နကဵု လညာတ် ဇဳဝဗေဒ၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ကေုာံ ပရေင်လွဳယဲ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Pyridoxal-5'-phosphate.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် ဓါတု ဝဳတာမေန် B6 (Pyridoxal 5'-phosphate - PLP) မဒှ် ဗီုပြင် အဓိက မချဳဓရာင် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝဳတာမေန် B6 ဝွံ ဒှ် ယၟု ဓမ္မတာ သွက် ဂကောံ ဓါတု (Vitamers) ၆ သာ် မနွံကဵု သဘာဝ ဇဳဝ တုပ် ရေင်သကအ် ရ။ ဍေဟ်တအ် ဂှ် ဒှ် - [[ပိုင်ရဳဒံက်သေန်]] (Pyridoxine - PN), [[ပိုင်ရဳဒံက်သာလ်]] (Pyridoxal - PL), [[ပိုင်ရဳဒံက်သာမေန်]] (Pyridoxamine - PM), ကေုာံ ဗီုပြင် မစုတ်လဝ် ဓါတ် ဖဝ်သဖိတ် တအ် (PNP, PLP, PMP) ရ။

ပ္ဍဲကဵု လညာတ် သိပ္ပံ ပရေင်စၞစ မ္ဂး၊ B6 ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် သၞောတ် အာရုံ (Nervous system) ကေုာံ သၞောတ် ဒစးဒုင် ယဲ (Immune system) ရ။ ယဝ်ရ ဓါတ် ဏအ် အောန် အာ မ္ဂး၊ မာန် ကတဵုဗဒှ် ယဲ ဆီအောန် (Anemia) ကေုာံ ပြသၞာ စိုတ်ဓါတ် တအ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
ဝဳတာမေန် B6 ဂှ် တၠပညာ သိပ္ပံ ပါလ် ဂျောဂျဳ (Paul György) ဂၠာဲ ဆဵု ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၄ ပ္ဍဲ အခိင် ညးတေအ် လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ ယဲ စၞာံ (Acrodynia) ပ္ဍဲ ကောန် ကၞိ တအ် ရ။ ညးတေအ် ဂၠာဲ ဆဵု ဒဒှ်ရ နွံ ဓါတ် မွဲ မဟွံသေင် ဝဳတာမေန် B1 ဟွံသေင်မ္ဂး B2 မမာန် လွဳ ယဲ စၞာံ ဏအ် တုဲ ညးတေအ် ကဵု ယၟု &quot;ဝဳတာမေန် B6&quot; ရ။&lt;ref name=&quot;gyorgy&quot;&gt;{{cite journal |last=György |first=P. |title=Vitamin B2 and the pellagra-like dermatitis in rats |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1934-03-31_133_3361/page/498 |journal=Nature |volume=133 |pages=498-499 |year=1934}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၈ ဂှ် ဆာမြူရယ် လေပ်ကဝ်သကဳ (Samuel Lepkovsky) မာန် ပါ်ပတိတ် ဝဳတာမေန် ဏအ် နဒဒှ် ဓါတ် ခရစ်သတေဝ် (Crystalline form) တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၉ ဂှ် တၠပညာ တအ် မာန် ချူ ထ္ၜး လဒက်ပတန် ဓါတု ဍေဟ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။

== ၃။ ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ဗီုပြင်ဂမၠိုင် (Chemistry and Forms) ==
လဒက်ပတန် သဇိုင် သွက် ဝဳတာမေန် B6 သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒှ် ကွင်း ပိုင်ရဳဒေန် (Pyridine ring) ရ။ ကာလ ပိုယ် စ စၞစ မနွံကဵု B6 မ္ဂး၊ ကြုတ် ပိုယ် သိုပ် ကေတ် ဓါတ် တအ် ဏအ် တုဲ ပလံင် ဏာ ဇရေင် ဖျုန် ဂြိုဟ် (Liver) ရ။

ပ္ဍဲ ဖျုန် ဂြိုဟ် ဂှ်၊ အေန်ဇြာင် တအ် ပြံင်လှာဲ ပတိုန် PN, PL, ကဵု PM တအ် ညံင်ဂွံ ဒှ် PLP (Pyridoxal 5'-phosphate) ရ။ PLP ဏအ် ဟေင် ဒှ် ဗီုပြင် မချဳဓရာင် (Active form) မလုပ် ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဇဳဝကမ္မ သီုဖအိုတ် ရ။ ကာလ ခန္ဓာကိုယ် ဟွံနွံပၟိက် ယျ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် 4-pyridoxic acid (4-PA) တုဲ တိတ် အာ နူကဵု ဍာ်ပသဴ ရ။

== ၄။ လွပ် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ကေုာံ ပရေင်ဇဳဝ (Biological Functions and Metabolism) ==
PLP ဝွံ နွံပၟိက် ဗွဲမလောန် သွက် ကမၠောန် အဓိက ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် - &lt;ref name=&quot;mccormick&quot;&gt;{{cite journal |last=McCormick |first=D. B. |title=Vitamin B6 and its role in biochemical functions |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_1989-01_49_1/page/16 |journal=American Journal of Clinical Nutrition |volume=49 |issue=1 |pages=16-20 |year=1989}}&lt;/ref&gt;

* '''ပရေင်တွက်ဂၞန် အမဳနဝ် အက်သေတ် (Amino Acid Metabolism):''' PLP ရီုဗင် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ပါ်ကရေက် ကေုာံ ပံင်ကောံ ပရဝ်တေန် (Protein)။ 
* '''ပရေင်တွက်ဂၞန် ဂလူကဝ် (Gluconeogenesis):''' ရီုဗင် ပြံင်လှာဲ ဂလိုက်ကဝ်ဂျေန် (Glycogen) ညံင်ဂွံ ဒှ် ဓါတ် သဂြာ (Glucose) သွက် ဒြဟတ် ခန္ဓာကိုယ်။
* '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ဓါတ် က္ဍဟ် (Neurotransmitter Synthesis):''' ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဓါတ် ပလံင် အာရုံ မပ္တံကဵု သဳရဝ်တဝ်နေန် (Serotonin)၊ ဒဝ်ပါမေန် (Dopamine)၊ ကေုာံ GABA မထိင်ဒဝ် စိုတ်စရိုတ် ကေုာံ ပရေင်တိက် လိင် ရ။
* '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် (Hemoglobin):''' B6 နွံပၟိက် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဟဳမ် (Heme) ပ္ဍဲ သလာ် ဆီ ဍာဲ ညံင်ဂွံ ယိုက် ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် (Oxygen) ဂွံ။

== ၅။ တင်ရန်တၟအ် လၟိဟ် ဒးစ (Recommended Dietary Allowance - RDA) ==
လၟိဟ် ဝဳတာမေန် B6 မနွံပၟိက် ပ္ဍဲ မွဲ တ္ၚဲ ဂှ် ပြံင်လှာဲ အာ အတိုင် အာယုက် ကေုာံ လိင် ရ။ ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO) ကေုာံ ဂကောံ သိပ္ပံ အမေရိကာန် တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် -

* '''ကောန်ၚာ် (၁-၈ သၞာံ):''' ၀.၅ - ၀.၆ မဳလဳဂရာမ် (mg) / တ္ၚဲ။
* '''ဝုတ်ဗၠာဲ (၉-၁၃ သၞာံ):''' ၁.၀ မဳလဳဂရာမ် (mg) / တ္ၚဲ။
* '''မၞိဟ်ဇၞော် (၁၉-၅၀ သၞာံ):''' ၁.၃ မဳလဳဂရာမ် (mg) / တ္ၚဲ (သီု တြုဟ် ကဵု ဗြဴ)။
* '''မၞိဟ်ဇၞော် (&gt; ၅၀ သၞာံ):''' တြုဟ် ၁.၇ mg / တ္ၚဲ၊ ဗြဴ ၁.၅ mg / တ္ၚဲ။
* '''ညးဗြဴ တန်အယုက် (Pregnant):''' ၁.၉ မဳလဳဂရာမ် (mg) / တ္ၚဲ။

== ၆။ စၞစ မနွံကဵု ဝဳတာမေန် B6 (Food Sources) ==
ဝဳတာမေန် B6 ဂှ် ဂွံဆဵု ပ္ဍဲကဵု စၞစ နာနာ သာ် သီု ဖျုန် တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံ သဘာဝ ရ။ 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး စၞစ မနွံကဵု ဓါတ် ဝဳတာမေန် B6 (ပ္ဍဲ ၁၀၀ ဂရာမ်)
|-
! ဂကူ စၞစ
! လၟိဟ် B6 (မဳလဳဂရာမ် - mg)
! လညာတ် (Notes)
|-
| ဖျုန် ဂြိုဟ် ဂၠဴ (Beef Liver)
| ၁.၀ mg
| နွံကဵု ဗီုပြင် PLP မလုပ် ကၠောန် ကမၠောန် ပြဟ်။
|-
| က တူနာ (Tuna)
| ၁.၀ mg
| ပ္ဍဲ က အသာ် ဍာဲ တအ် နွံ ဂၠိုင်။
|-
| ဖျုန် တြေဲ (Poultry/Chicken)
| ၀.၆ mg
| ဒှ် စၞစ ဓမ္မတာ မစ ဂၠိုင်အိုတ် သွက် ဂွံ B6။
|-
| ဗြာတ် (Banana)
| ၀.၄ mg
| သွက် ညးဟွံစ ဖျုန် တအ် ဒှ် အရာ ကိစ္စဇၞော်။
|-
| မကလာဲ (Chickpeas)
| 0.5 mg
| မကလာဲ ဍုန် လဝ် ဂှ် နွံ B6 ဂၠိုင် လတူ ကဆံင်။
|-
| သြောအ် ဟွံဆာဲ လဝ် (Whole grains)
| ၀.၃ mg
| ကာလ ဆာဲ ထောအ် သြောအ် မ္ဂး B6 အိုတ် အာ ဂၠိုင်။
|}

== ၇။ ယဲ ဟိုတ်နူ ဝဳတာမေန် ဍိုန်လျ (Deficiency Symptoms) ==
ယဲ ဟိုတ်နူ B6 အောန် အာ (Deficiency) ဂှ် ကတဵုဒှ် အောန် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဓမ္မတာ၊ ဆဂး ဍေဟ် ကတဵုဒှ် မွဲစွံ ကု ယဲ ဟိုတ်နူ ဝဳတာမေန် B တၞဟ် တအ် ဍိုန်လျ ရ (ဥပမာ B12 ဟွံသေင်မ္ဂး ဖဝ်လေတ်)။&lt;ref name=&quot;spinneker&quot;&gt;{{cite journal |last=Spinneker |first=A. |author2=Sola, R. |author3=Lemmen, V. |title=Vitamin B6 status, deficiency and its consequences |journal=International Journal for Vitamin and Nutrition Research |volume=77 |issue=3 |pages=152-162 |year=2007}}&lt;/ref&gt;

လက်သဏ် ယဲ ဂမၠိုင် မ္ဂး -
* '''ယဲ စၞာံ (Seborrheic dermatitis):''' စၞာံ ဍာဲ ကေုာံ ကွာ် တိတ် ပ္ဍဲ မုက် ကေုာံ က္ဍိုပ်။
* '''ယဲ ဆီအောန် (Microcytic anemia):''' သလာ် ဆီ ဍာဲ တအ် ဍောတ် လောန် အာ ဟိုတ်နူ ဖန်ဗဒှ် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ဟွံမာန်။
* '''ယဲ ကတေင် အာရုံ (Neurological symptoms):''' စိုတ် ဓါတ် စှ်ေ (Depression)၊ ချပ် ထုဲထံင် (Confusion)၊ ကေုာံ ပ္ဍဲ ကောန်ၚာ် တအ် မ္ဂး ဇကု ချဳ ဂတဝ် (Seizures) မာန် ရ။

== ၈။ အန္တရာယ် ဝဳတာမေန် လောန်ကာဲ (Toxicity and Overdose) ==
ၜိုန်ရ ဍေဟ် ဒှ် ဝဳတာမေန် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ် ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ပိုယ် စ လၟိဟ် လောန်ကာဲ အာ (Toxicity) နူကဵု ဂဥုဲ (Supplements) ပွိုင် အခိင် လအ်လ မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် ကတဵုဗဒှ် အန္တရာယ် ရ။ 

ယဝ်ရ စ ဂၠိုင်နူ ၁၀၀၀ မဳလဳဂရာမ် (1000 mg) ပ္ဍဲ မွဲ တ္ၚဲ သွက် ၁ သၞာံ ပြင်င် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ကတဵုဗဒှ် ယဲ ကတေင် အာရုံ လပါ်မ္ၚး (Sensory neuropathy) မပကဵု ညံင် တဲ ကေုာံ ဇိုင် ဂွံ ကတိုင် (Numbness) ကေုာံ ဂိသကေဝ် ရ။ ယဝ်ရ ဒေါအ် စ ထောအ် ဂဥုဲ မ္ဂး၊ ယဲ ဏအ် ကလေင် ဟဲ အာ မာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အလဵုအသဳ တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် လၟိဟ် ကဆံင် သၠုင်အိုတ် (Upper Limit - UL) ဂှ် ဆ ၁၀၀ မဳလဳဂရာမ် ပ္ဍဲ မွဲ တ္ၚဲ သၟး ရ။

== ၉။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်လွဳယဲ (Medical Uses and Treatments) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်လွဳယဲ ခေတ်တၟိ ဂှ် ဝဳတာမေန် B6 ဝွံ နွံကဵု လွပ် အဓိက ဂမၠိုင် - &lt;ref name=&quot;mackey&quot;&gt;{{cite book |last=Mackey |first=A. D. |author2=Davis, S. R. |author3=Gregory, J. F. |title=Modern Nutrition in Health and Disease |edition=10th |publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins |year=2006 |pages=452-461}}&lt;/ref&gt;

* '''ယဲ ဆအ် ဂၠုင် ပ္ဍဲ ညးဗြဴ တန်အယုက် (Morning sickness):''' ဂဥုဲ မပံင်ကောံ လဝ် Pyridoxine ကဵု Doxylamine ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ ဆအ် ဂၠုင် ပ္ဍဲ အခိင် တန်အယုက် (Nausea and vomiting of pregnancy) ဗွဲမအံင်ဇၞး။
* '''ယဲ ဇကု ချဳ ဂတဝ် မျိုးရိုး (Pyridoxine-dependent epilepsy):''' ဒှ် ယဲ ဗဳဇ နူ သၠးဂၠံဂဝ် မပကဵု ညံင် ကောန်ၚာ် ဂွံ ချဳ ဂတဝ် (Seizures) တုဲ ဒးစ ဝဳတာမေန် B6 လၟိဟ် ဇၞော် လၟိုန် အယုက် ရ။
* '''ဟဲ လက်သဏ် ဂဥုဲ တဳဗဳ (TB drug side effects):''' ညးယဲ မစ ဒၟံင် ဂဥုဲ Isoniazid သွက် ယဲ တဳဗဳ (Tuberculosis) တအ် ဒးစ B6 သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အန္တရာယ် ကတေင် အာရုံ ရ။

== ၁၀။ ပရေင်သုတေသန ခေတ်တၟိ (Modern Research and Future) ==
နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] (Theory) သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ တၠပညာ တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒၟံင် ပရူ ဆက်စပ် အကြာ ဝဳတာမေန် B6 ကဵု ယဲ ဇၞော်ဇၞော် ဂမၠိုင် ရ။ 

* '''ယဲ ဂြိုဟ် (Heart Disease):''' PLP ရီုဗင် ဖအောန် ဖျေဟ် ဓါတ် ဟဝ်မဝ်သိတ်သတေန် (Homocysteine) ပ္ဍဲ ဆီ မဒှ် ဓါတ် မမာန် ကတဵုဗဒှ် ယဲ ကတေင် ဆီ ရ။ ဆဂး စကာ ဂဥုဲ B6 သက်သက် ဂှ် ဟွံမာန် စဵုဒၞာ ယဲ ဂြိုဟ် ဍာံပြ ဏီ ရောင် လ္ၚတ် ဆဵု ကေတ် ရ။
* '''ပရေင်စိုတ် ဍိုန်လျ ကေုာံ ယဲ ဝိုတ် (Cognitive Decline):''' သုတေသန လ္ၚဵု တအ် ဂစာန် ၜတ်ကၞာတ် ရံင် ဒဒှ်ရ ဝဳတာမေန် B6 မာန် စဵုဒၞာ ယဲ ဝိုတ် (Alzheimer's disease) ပ္ဍဲ မၞိဟ် အာယုက် ဇၞော် ဟာ ဂှ် ရ။ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် သွဟ် ဂှ် ဒးဆက် လ္ၚတ် အာ ဏီ ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဝဳတာမေန်]] (Vitamin)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇဳဝ]] (Metabolism)
* [[သၞောတ် အာရုံ]] (Nervous system)
* [[အမဳနဝ် အက်သေတ်]] (Amino acid)

{{Navbox
| name = Vitamins
| title = ဝဳတာမေန် ကေုာံ ဓါတ်စၞစ (Vitamins and Nutrients)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဝဳတာမေန် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ် (Water-soluble)
| list1 =
* [[ဝဳတာမေန် B1]] (Thiamine)
* [[ဝဳတာမေန် B2]] (Riboflavin)
* [[ဝဳတာမေန် B3]] (Niacin)
* [[ဝဳတာမေန် B6]] (Pyridoxine)
* [[ဝဳတာမေန် B12]] (Cobalamin)
* [[ဝဳတာမေန် C]] (Ascorbic acid)
| group2 = ဝဳတာမေန် လေင် ပ္ဍဲ ကၠေင် (Fat-soluble)
| list2 =
* [[ဝဳတာမေန် A]] (Retinol)
* [[ဝဳတာမေန် D]] (Calciferol)
* [[ဝဳတာမေန် E]] (Tocopherol)
* [[ဝဳတာမေန် K]] (Phylloquinone)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇဳဝ]] (Metabolism)
* [[အေန်ဇြာင်]] (Enzyme)
* [[အမဳနဝ် အက်သေတ်]] (Amino acid)
}}

[[Category:ဝဳတာမေန်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ ဓါတု]]
[[Category:ပရေင်စၞစ]]</text>
      <sha1>2meqlayilal79jdtsdrrufbsl4iclll</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳတာမေန် B9</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11582</id>
    <revision>
      <id>56589</id>
      <parentid>56069</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:00:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19725" sha1="m0cx6579vw10rgsttxjnjhcs5bzlkvl" xml:space="preserve">'''ဝဳတာမေန် B9''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Vitamin B9'') ဟွံသေင်မ္ဂး မလေပ် ကော်စ '''ဖဝ်လေတ်''' (Folate) ကေုာံ '''ဖဝ်လစ် အက်သေတ်''' (Folic acid) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကူ [[ဝဳတာမေန်]] (Vitamin) မလေပ် ရိုဟ် ပ္ဍဲ ဍာ် (Water-soluble vitamin) မွဲ တုဲ၊ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ဝဳတာမေန် B (Vitamin B complex) ရ။ ဝဳတာမေန် ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA) ကေုာံ အာရ်အေန်အေ (RNA)၊ သွက်ဂွံ ပါ်ကရေက် ကလာပ်ရုပ် (Cell division)၊ ကေုာံ သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် ကလာပ်ရုပ် ဆီ ဗကေတ် (Red blood cells) ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ပိုယ် ရ။&lt;ref name=&quot;iom&quot;&gt;{{cite book |last=Institute of Medicine |title=Dietary Reference Intakes for Thiamin, Riboflavin, Niacin, Vitamin B6, Folate, Vitamin B12, Pantothenic Acid, Biotin, and Choline |publisher=National Academies Press |year=1998 |pages=150-160}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်နူကဵု ခန္ဓာကိုယ် မၞိဟ် တအ် ဟွံမာန် ဖန်ဗဒှ် ကေတ်တ် ဝဳတာမေန် B9 ဏအ် ဂှ်ရ၊ ပိုယ် ဒးစ ကေတ် နူကဵု စၞစ မပ္တံကဵု သၞေဝ် သ္ၚေက်၊ ၜဲ၊ ကေုာံ သတ်ဆု တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဝဳတာမေန် B9 နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် ဓါတု၊ လွပ် ပ္ဍဲ ဇဳဝဗေဒ၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ထတ်ယုက် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Folic_acid.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် ဓါတု သွက် ဖဝ်လစ် အက်သေတ် (Folic acid) ဟွံသေင်မ္ဂး ဝဳတာမေန် B9။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ဖဝ်လေတ်&quot; (Folate) ဟီုမ္ဂးဂှ် ကၠုင်နူ အရေဝ် လေတ္တေန် &quot;folium&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;တၞးဆု&quot; ဟိုတ်နူကဵု တၠပညာ တအ် ဂၠာဲ ဆဵု ကေတ် ဍေဟ် ပထမအိုတ် နူကဵု တၞး သၞေဝ် စမၠီ (Spinach) ရ။ 

နကဵု သၞောတ် သိပ္ပံ မ္ဂး၊ ဝဳတာမေန် B9 ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ဗီုပြင် အဓိက ၜါ သာ် -
* '''ဖဝ်လေတ် (Folate):''' ဒှ် ဗီုပြင် သဘာဝ မဂွံဆဵု ပ္ဍဲ စၞစ ဓမ္မတာ။
* '''ဖဝ်လစ် အက်သေတ် (Folic acid):''' ဒှ် ဗီုပြင် မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ဓါတု (Synthetic form) မစကာ ပ္ဍဲ ဂဥုဲ ကေုာံ စၞစ မထပ် ဓါတ် (Fortified foods) ရ။ 

ဝဳတာမေန် B9 ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ခန္ဓာကိုယ်၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ အခိင် ညးဗြဴ တအ် တန်ဂဝ်ဂၞဴ (Pregnancy) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ ကောန်ၚာ် သၠးဂၠံဂဝ် (Birth defects) ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
ဝင် ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဝဳတာမေန် B9 ဝွံ စတင် ကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၁၉၃၀ တအ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၁ ဂှ် တၠပညာ သုတေသန ဂဥုဲ ဗြိတိန် လူသဳ ဝဳလ် (Lucy Wills) သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဆဵု ဒဒှ်ရ ညးဗြဴ တန်ဂဝ်ဂၞဴ ပ္ဍဲ ဍုင် အိန္ဒိယ တအ် ဒးဒုင်စသိုင် ယဲ ဆီအောန် (Macrocytic anemia) တုဲ၊ ယဲ ဏအ် လွဳ ဗၠး မာန် နကဵု ပရေင်ကဵု စ ယိုဟ် တၞုင် (Yeast extract) ရ။&lt;ref name=&quot;wills&quot;&gt;{{cite journal |last=Wills |first=L. |title=Treatment of &quot;Pernicious Anaemia of Pregnancy&quot; and &quot;Tropical Anaemia&quot; |journal=British Medical Journal |volume=1 |issue=3676 |pages=1059-1064 |year=1931}}&lt;/ref&gt;

လက္ကရဴ ဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၁ ဂှ် တၠပညာ ဓါတု တအ် ဂၠာဲ ဆဵု ကေတ် ဓါတ် ဏအ် နူကဵု တၞး သၞေဝ် စမၠီ တုဲ ကဵု ယၟု &quot;ဖဝ်လစ် အက်သေတ်&quot; (Folic acid) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၃ ဂှ်၊ ကမ္ပဏဳ ဂဥုဲ Lederle Laboratories မာန် ခၞံဗဒှ် ဓါတ် ဖဝ်လစ် အက်သေတ် နကဵု နဲကဲ ဓါတု (Synthesis) အံင်ဇၞး အာ တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် ကၠုင် ဂဥုဲ မမာန် လွဳ ယဲ ဆီအောန် ဗွဲမလောဲသွာ ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ဓါတု ကေုာံ ဗီုပြင် (Chemical Structure and Forms) ==
ဖဝ်လစ် အက်သေတ် ဝွံ နွံကဵု လဒက်ပတန် ဓါတု Pteroyl-L-glutamic acid ရ။ ဍေဟ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ ၃ သာ် -
# Pteridine ring
# p-Aminobenzoic acid (PABA)
# Glutamic acid

ကာလ ပိုယ် စ ဖဝ်လစ် အက်သေတ် လုပ် အာ ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒးဒုင် ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲ ကတိုင် (Liver) ညံင်ဂွံ ဒှ် ဗီုပြင် မချဳဓရာင် မာန် (Active form) မကော်စ 5-MTHF (5-methyltetrahydrofolate) ကိုပ်ကၠာ ရ။ ကလာပ်ရုပ် တအ် စကာ 5-MTHF ဏအ် သွက် ကမၠောန် ဇဳဝဗေဒ နာနာ သာ် ရ။

== ၄။ ကမၠောန် ဇဳဝဗေဒ (Biological Functions) ==
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဇဳဝဗေဒ မ္ဂး၊ ဝဳတာမေန် B9 ဝွံ ကၠောန် ကမၠောန် နဒဒှ် ကိုအေန်ဇာင် (Coenzyme) ပ္ဍဲ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ကာဗောန် မွဲ (One-carbon metabolism) ရ။

ကမၠောန် အဓိက ဍေဟ်တအ်ဂှ် ပါလုပ် သီုကဵု -
* '''ပရေင်ခၞံဗဒှ် DNA ကေုာံ RNA:''' ဖဝ်လေတ် ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် Purines ကဵု Pyrimidines မဒှ် သဇိုင် သွက် DNA။ ယဝ်ရ ဖဝ်လေတ် အောန် မ္ဂး၊ ကလာပ်ရုပ် ပါ်ကရေက် (Cell division) ဟွံမာန် ရ။
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ အမဳနဝ် အက်သေတ် (Amino acid metabolism):''' ရီုဗင် ပြံင်လှာဲ ဟဝ်မဝ်သေတ်သတေန် (Homocysteine) ညံင်ဂွံ ဒှ် မဳသဳယဝ်နဳန် (Methionine) ရ။&lt;ref name=&quot;bailey&quot;&gt;{{cite book |last=Bailey |first=L. B. |title=Folate in Health and Disease |edition=2nd |publisher=CRC Press |year=2009 |pages=25-35}}&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင်ခၞံဗဒှ် ကလာပ်ရုပ် ဆီ ဗကေတ်:''' ကောံ ကု [[ဝဳတာမေန် B12]] (Vitamin B12) တုဲ ကၠောန်ဗဒှ် ကလာပ်ရုပ် ဆီ ဗကေတ် ခိုဟ်ဟ် ပ္ဍဲ ဇုတ် ရ။

== ၅။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ထတ်ယုက် (Health Benefits) ==
ဝဳတာမေန် B9 ဝွံ နွံကဵု ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ထတ်ယုက် ဗွဲမဂၠိုင် -

* '''စဵုဒၞာ ယဲ ကောန်ၚာ် (Neural Tube Defects - NTDs):''' ယဝ်ရ မိ တန်ဂဝ်ဂၞဴ စ ဝဳတာမေန် B9 ဍိုက်ပေင် မ္ဂး၊ ဍေဟ် စဵုဒၞာ ကဵု ယဲ ဇုတ် စး ဟွံကၟာတ် (Spina bifida) ကေုာံ ယဲ က္ဍဟ် ဟွံပါ (Anencephaly) ပ္ဍဲ ကောန်ၚာ် သၠးဂၠံဂဝ် မာန် စဵုကဵု ၇၀% ရ။
* '''ပရေင်ထတ်ယုက် ဂြိုဟ် (Heart Health):''' ဖဝ်လေတ် ရီု ဖအောန် ဖျေဟ် ဓါတ် ဟဝ်မဝ်သေတ်သတေန် (Homocysteine) ပ္ဍဲ ဆီ မဒှ် ဓါတ် မပကဵု ညံင် ယဲ ဂြိုဟ် (Cardiovascular disease) ဂွံ ကတဵုဒှ် ရ။
* '''ပရေင်ထတ်ယုက် က္ဍဟ် (Cognitive Function):''' ထံက်ပင် ညံင် ဉာဏ် က္ဍဟ် ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တုဲ စဵုဒၞာ ယဲ ဝိုတ်ဝုဲ (Alzheimer's disease) ပ္ဍဲ မၞိဟ် ဇၞော် တအ်။

== ၆။ စၞစ မနွံကဵု ဝဳတာမေန် (Dietary Sources) ==
ပိုယ် မာန် ကလိဂွံ ဝဳတာမေန် B9 နူကဵု စၞစ ဓမ္မတာ ကေုာံ စၞစ ထပ် ဓါတ် (Fortified foods) ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး စၞစ မနွံကဵု ဝဳတာမေန် B9 ဂၠိုင်
|-
! ဂကူ စၞစ
! လၟိဟ် ဖဝ်လေတ် (Micrograms per 100g)
|-
| ကတိုင် ဂၠဴ (Beef liver)
| ၂၉၀ µg
|-
| ၜဲ ဒကေင် (Lentils, cooked)
| ၁၈၁ µg
|-
| သၞေဝ် စမၠီ (Spinach, raw)
| ၁၉၄ µg
|-
| သတ် ထဝ်ပတ် (Avocado)
| ၈၁ µg
|-
| သတ် လိမ္မော် (Oranges)
| ၃၀ µg
|}

ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု အမေရိကာန် ကဵု ကနေဒါ ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ကဵု သၞောဝ် ညံင်ဂွံ ထပ် စုတ် ဖဝ်လစ် အက်သေတ် ပ္ဍဲကဵု ကွာင် ကေုာံ မှုန့် ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။

== ၇။ ပရေင်ယောန်သြာ် ကေုာံ ယဲ (Deficiency and Diseases) ==
ယဝ်ရ ခန္ဓာကိုယ် ကလိဂွံ ဝဳတာမေန် B9 အောန် လောန် အာ မ္ဂး၊ မာန် ကတဵုဒှ် ယဲ အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ - &lt;ref name=&quot;who&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/folate |title=Folate and Health |publisher=World Health Organization |date=2021 |access-date=2023-10-04}}&lt;/ref&gt;

* '''ယဲ ဆီအောန် (Megaloblastic anemia):''' ကလာပ်ရုပ် ဆီ ဗကေတ် တအ် ဇၞော် အာ နူ ဓမ္မတာ ဆဂး လၟိဟ် အောန် စှ်ေ အာ တုဲ၊ ပကဵု ညံင် မၞိဟ် ဂွံ ဍောင်ၜိုတ်၊ ဇြိုတ် သာ၊ ကေုာံ ယီု ဝါတ် ရ။
* '''ပြသၞာ ပ္ဍဲ အခိင် တန်ဂဝ်ဂၞဴ:''' ကောန်ၚာ် မာန် ကတဵုဒှ် ယဲ NTDs၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကောန်ၚာ် ဒး သၠးဂၠံဂဝ် ကိုပ်ကၠာ အခိင် (Premature birth)။
* '''ပရေင်ယောန်သြာ် ပါင် ကေုာံ လတာ်:''' လတာ် ဇြာဲ အာ တုဲ ဆာဲ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ပါင်။

ဟိုတ် မပကဵု ညံင် ဖဝ်လေတ် အောန် ဂှ် ပါလုပ် သီုကဵု စ စၞ ဟွံဍိုက်ပေင်၊ သုင် အရက် လောန်ကာဲ (Alcoholism)၊ ကေုာံ ယဲ မပကဵု ညံင် ဇုတ် ဟွံမာန် ဇြိုပ် ကေတ် ဓါတ် (Celiac disease) ရ။

== ၈။ လၟိဟ် မဒးစကာ လၟိုန်တ္ၚဲ (Recommended Dietary Allowance - RDA) ==
ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် လၟိဟ် ဖဝ်လေတ် (DFE - Dietary Folate Equivalents) မဒး စ လၟိုန်တ္ၚဲ အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

* '''ကောန်ၚာ် (၁ - ၈ သၞာံ):''' ၁၅၀ - ၂၀၀ မိုက်ခရဝ်ဂရာမ် (µg)
* '''မၞိဟ် ဇၞော် (၁၄ သၞာံ ပြင်င်):''' ၄၀၀ µg
* '''ညးဗြဴ တန်ဂဝ်ဂၞဴ:''' ၆၀၀ µg
* '''ညးဗြဴ တိုပ် ဍာ်တှ်:''' ၅၀၀ µg

သွက် ညးဗြဴ မရန်တၟအ် မိက်ဂွံ တန်ဂဝ်ဂၞဴ တအ်ဂှ်၊ အစာသဝ် တအ် ကဵု သတိ ညံင်ဂွံ စ ဂဥုဲ ဖဝ်လစ် အက်သေတ် ၄၀၀ µg တန်တဴ ဇၟာပ် တ္ၚဲ ကိုပ်ကၠာ ဟွံတန် ဂဝ်ဂၞဴ ၁ ဂိတု စဵုကဵု ဂဝ်ဂၞဴ ကလိဂွံ ၃ ဂိတု ရ။

== ၉။ အန္တရာယ် ကေုာံ ပရေင်စကာ လောန်ကာဲ (Toxicity and Overdose) ==
ဝဳတာမေန် B9 ဝွံ ဒှ် ဝဳတာမေန် မရိုဟ် ပ္ဍဲ ဍာ် (Water-soluble) တုဲ၊ ယဝ်ရ လၟိဟ် ဂၠိုင် အာ မ္ဂး ခန္ဓာကိုယ် ဍာ်ပသြဴ ပတိတ် ထောအ် မာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အန္တရာယ် ဟိုတ်နူကဵု စ ဖဝ်လေတ် သဘာဝ လောန်ကာဲ ဂှ် ဟွံမဲ ပုဟ်။

ဆဂး၊ ယဝ်ရ စ ဂဥုဲ ဖဝ်လစ် အက်သေတ် လောန်ကာဲ အာ (ဂၠိုင် နူ ၁၀၀၀ µg ပ္ဍဲ မွဲ တ္ၚဲ) မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် &quot;အောပ်ဓလုက်&quot; (Mask) ထောအ် လက္ခဏာ ယဲ မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ဝဳတာမေန် B12 အောန် ရ။ ယဝ်ရ B12 အောန် တုဲ ဟွံလွဳ မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် ပလီုပလာ် သၞောတ် အာရုံ (Nervous system) စဵုကဵု လွဳ ဟွံဗၠး ရ။&lt;ref name=&quot;crider&quot;&gt;{{cite journal |last=Crider |first=K. S. |title=Folic acid fortification and the risk of masking Vitamin B12 deficiency |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_2015-02_101_2/page/312 |journal=American Journal of Clinical Nutrition |volume=101 |issue=2 |pages=312-321 |year=2015}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ပရေင်သုတေသန အနာဂတ် (Future Research) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ တၠပညာ တအ် ဆက် လ္ၚတ် သုတေသန ဒၟံင် ပရူ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ဖဝ်လစ် အက်သေတ် ကေုာံ ယဲ ကေန်သာ (Cancer) ရ။ သုတေသန လ္ၚဵု ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဖဝ်လေတ် ရီု စဵုဒၞာ ယဲ ကေန်သာ ပ္ဍဲ အခိင် ကလာပ်ရုပ် ခိုဟ်ဟ် ဏီ၊ ဆဂး ယဝ်ရ ယဲ ကေန်သာ ကတဵုဒှ် ဒၟံင် ယျ မ္ဂး၊ ဖဝ်လစ် အက်သေတ် လၟိဟ် ဂၠိုင်င် ဂှ် မာန် ပကဵု ညံင် ကလာပ်ရုပ် ကေန်သာ တအ် ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပြဟ် တိုန် ရ။ 

တုဲပၠန်၊ ပရေင်လ္ၚတ် ပရူ ဂဳဇီု ဇီုကပိုက် (MTHFR gene mutation) လေဝ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဒၟံင် ရ။ မၞိဟ် မနွံကဵု ဂဳဇီု ဏအ် ပြံင်လှာဲ တအ်ဂှ် ခန္ဓာကိုယ် ဍေဟ်တအ် ဟွံမာန် ပြံင်လှာဲ ဖဝ်လစ် အက်သေတ် ညံင်ဂွံ ဒှ် 5-MTHF ခိုဟ်ခိုဟ် တုဲ၊ အစာသဝ် တအ် ဒးကဵု ညးတအ် စ 5-MTHF တိုက်ရိုက် (Methylfolate) စၞး ဖဝ်လစ် အက်သေတ် ရ။&lt;ref name=&quot;tsang&quot;&gt;{{cite journal |last=Tsang |first=B. L. |title=Assessing the Association Between the MTHFR Polymorphism and Folate Status |journal=Public Health Nutrition |volume=18 |issue=6 |pages=1025-1033 |year=2015}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဝဳတာမေန်]] (Vitamin)
* [[ဝဳတာမေန် B12]] (Vitamin B12)
* [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA)
* [[စၞစ ပရေင်ထတ်ယုက်]] (Healthy diet)

{{Navbox
| name = Vitamins
| title = ဝဳတာမေန်ဂမၠိုင် (Vitamins)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = မရိုဟ် ပ္ဍဲ ဍာ် (Water-soluble)
| list1 =
* [[ဝဳတာမေန် B1]] (B1 / Thiamine)
* [[ဝဳတာမေန် B2]] (B2 / Riboflavin)
* [[ဝဳတာမေန် B3]] (B3 / Niacin)
* [[ဝဳတာမေန် B5]] (B5 / Pantothenic acid)
* [[ဝဳတာမေန် B6]] (B6 / Pyridoxine)
* [[ဝဳတာမေန် B7]] (B7 / Biotin)
* [[ဝဳတာမေန် B9]] (B9 / Folate)
* [[ဝဳတာမေန် B12]] (B12 / Cobalamin)
* [[ဝဳတာမေန် C]] (Vitamin C)
| group2 = မရိုဟ် ပ္ဍဲ ကၠေင် (Fat-soluble)
| list2 =
* [[ဝဳတာမေန် A]] (Vitamin A)
* [[ဝဳတာမေန် D]] (Vitamin D)
* [[ဝဳတာမေန် E]] (Vitamin E)
* [[ဝဳတာမေန် K]] (Vitamin K)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[သတ္တုဓါတ်]] (Minerals)
* [[စၞစ]] (Diet)
* [[ပရေင်ထတ်ယုက်]] (Health)
}}

[[Category:ဝဳတာမေန်ဂမၠိုင်]]
[[Category:စၞစ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]
[[Category:ဓာတုဗေဒ]]</text>
      <sha1>m0cx6579vw10rgsttxjnjhcs5bzlkvl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳတာမေန် B12</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11583</id>
    <revision>
      <id>56580</id>
      <parentid>56070</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:45:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23850" sha1="5pxgigobpsalq0cc5k3o08nme5znxh0" xml:space="preserve">'''ဝဳတာမေန် B12''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ကဝ်ဗာလာမေန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Vitamin B12'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Cobalamin'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဝဳတာမေန် မလာဲ ပ္ဍဲ ဍာ် (Water-soluble vitamin) မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ဝဳတာမေန် ဘဳ (Vitamin B complex) ရ။ ဝဳတာမေန် ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် က္ဍဟ်၊ သၞောတ် အာရုံ (Nervous system)၊ ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဗဒှ် သလာ် ဆီ ဗကေတ် (Red blood cells) ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် မၞိဟ် တအ် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဝဳတာမေန် မနွံကဵု လဒက်ပတန် ဓါတု ထုဲထံင် အိုတ် တုဲ နွံကဵု ဓါတ် ပသဲ မကော်စ ကဝ်ဗာတ် (Cobalt) ပ္ဍဲကဵု လဒေါဝ် ဍေဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;iom&quot;&gt;{{cite book |last=Institute of Medicine |title=Dietary Reference Intakes for Thiamin, Riboflavin, Niacin, Vitamin B6, Folate, Vitamin B12, Pantothenic Acid, Biotin, and Choline |publisher=National Academies Press |year=1998 |pages=306-356}}&lt;/ref&gt;

ခန္ဓာကိုယ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဟွံမာန် ဖန်ဗဒှ် ကေတ် ဝဳတာမေန် B12 အလဵုအလဵု ပုဟ်။ ဍေဟ် ဂွံ ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria) တုဲ၊ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ပ္ဍဲကဵု အစာ စၞစ မကၠုင် နူ တိရစ္ဆာန် မပ္တံကဵု ဖျုန်၊ က၊ ဍာ်တှ်၊ ကေုာံ ခၟာဲ တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဝဳတာမေန် B12 နကဵု လညာတ် ဇဳဝဗေဒ၊ လဒက်ပတန် ဓါတု၊ လွပ် ဂဥုဲ၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ထတ်ယုက် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Vitamin B12.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် ဓါတု ဝဳတာမေန် B12 (Cobalamin) မနွံကဵု ဓါတ် သတ္တု ကဝ်ဗာတ် (Co) ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဗွိုက် ကိုဝ်ရေန် (Corrin ring)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝဳတာမေန် B12 ဝွံ ဒှ် ဓါတ် အာဟာရ (Nutrient) သဇိုင် မွဲ မနွံပၟိက် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် လမျီု ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ရ။ ယၟု သိပ္ပံ ဍေဟ် &quot;ကဝ်ဗာလာမေန်&quot; (Cobalamin) ဂှ် ကၠုင်နူ လညာတ် မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဍေဟ် နွံကဵု ဓါတ် သတ္တု ကဝ်ဗာတ် (Cobalt) ရ။ 

ဝဳတာမေန် ဏအ်ဝွံ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် နဒဒှ် ကိုဝ်-အေန်ဇာင် (Coenzyme) မွဲ ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် ပရေင်လာဲ စၞ (Metabolism) ဇၟာပ်ဇၟာပ် သလာ် (Cell) ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် မၞိဟ်၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ဓါတ် [[DNA]] ကေုာံ [[RNA]]၊ ကေုာံ ပရေင်ပတိတ် ဒြဟတ် နူကဵု ဓါတ် ကၠေင် ကေုာံ ပရဝ်တဳ (Proteins) တအ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
ဝင် ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဝဳတာမေန် B12 ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်လွဳ ယဲ ဆီအောန် ဖေက်လန် (Pernicious anemia) မဒှ် ယဲ မကဵု အန္တရာယ် လမျီု ပ္ဍဲကဵု အခိင် ကိုပ်ကၠာ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၀ တအ် ဂှ်၊ တၠပညာ ဂဥုဲ ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု George Whipple, George Minot, ကေုာံ William Murphy တအ် ဂၠာဲ ဆဵု ဒဒှ်ရ ပရေင်စ ဖျုန် ကၠင်က္ဍဟ် (Liver) ဝွံ မာန် လွဳ ယဲ ဆီအောန် ဏအ် မာန် ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဏအ် ညးတအ် ၃ တၠ ကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဗဴ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၄ ရ။&lt;ref name=&quot;karlsson&quot;&gt;{{cite journal |last=Karlsson |first=A. |title=The Discovery of Vitamin B12 |journal=Journal of the History of Medicine |volume=58 |issue=3 |pages=280-300 |year=2003}}&lt;/ref&gt;

လက္ကရဴ ဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈၊ တၠပညာ ဓါတု Karl Folkers ကေုာံ Alexander Todd တအ် ပါ်တိတ် ကလိဂွံ ဝဳတာမေန် B12 ဇေတ်တ် နူကဵု ကၠင်က္ဍဟ် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၆ ဂှ် တၠပညာ ဒဝ်ရဝ်သဳ ဟော့ဂျ်ကေန် (Dorothy Hodgkin) ၜတ်ကၞာတ် ဂၠာဲဆဵု လဒက်ပတန် ဓါတု ခရစ်သတေဝ် (Crystal structure) ဍေဟ် နကဵု နဲကဲ X-ray crystallography တုဲ၊ ညးတေအ် ကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဗဴ ဓါတုဗေဒ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၄ ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ဓါတု ကေုာံ ဗီုပြင်ဂမၠိုင် (Chemical Structure and Forms) ==
ဝဳတာမေန် B12 ဝွံ ဒှ် မဝ်လဳကျူ မနွံကဵု လဒက်ပတန် ထုဲထံင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဝဳတာမေန် သီုဖအိုတ် ရ။ လဒက်ပတန် သဇိုင် ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် ဗွိုက် ကိုဝ်ရေန် (Corrin ring) မတုပ် ညံင်ရဴ ဗွိုက် ပေါ်ဖဳရေန် (Porphyrin ring) ပ္ဍဲကဵု ဓါတ် ဆီ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် (Hemoglobin) ကီု ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍေဟ် ဂှ် နွံကဵု အာယောန် (Ion) ဓါတ် ကဝ်ဗာတ် ($Co^{3+}$) ရ။

ကဝ်ဗာလာမေန် ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် ၄ သာ် ပ္ဍဲကဵု ရူပဗေဒ ကေုာံ လွပ် ဂဥုဲ -
# '''သဳယာနဝ်ကဝ်ဗာလာမေန် (Cyanocobalamin):''' ဗီုပြင် မဖန်ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ စက် (Synthetic) မစကာ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂဥုဲ ထံက်ပင် (Supplements) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ခိုင်ကၠိုက် လအ်။
# '''မေထဳလ်ကဝ်ဗာလာမေန် (Methylcobalamin):''' ဗီုပြင် သဘာဝ မနွံ ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် မၞိဟ် တုဲ မာန် လုပ် စိုပ် လောဲသွာ ပ္ဍဲ သၞောတ် အာရုံ။
# '''ဟိုက်ဒရံက်သဳကဝ်ဗာလာမေန် (Hydroxocobalamin):''' ဗီုပြင် သဘာဝ မနွံ ပ္ဍဲ စၞစ ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ ဂဥုဲ ထပှ် နာမ် (Injections)။
# '''အဒဳနဝ်သဳလ်ကဝ်ဗာလာမေန် (Adenosylcobalamin):''' ဗီုပြင် ဓမ္မတာ မနွံ ပ္ဍဲကဵု Mitochondria သွက်ဂွံ ပတိတ် ဒြဟတ်။

== ၄။ ကမၠောန် ကေုာံ ဖဵု ဇဳဝဗေဒ (Biological Functions) ==
ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓာကိုယ် ကောန်မၞိဟ်၊ ဝဳတာမေန် B12 ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် ကိုဝ်-အေန်ဇာင် (Coenzymes) ၜါ သာ် -

၁။ '''Methionine synthase:''' ကမၠောန် ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် သွက် ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ဓါတ် မေထဳယဝ်နဳန် (Methionine) နူကဵု ဟဝ်မဝ်သဳသတေန် (Homocysteine) ရ။ ယဝ်ရ B12 အောန် အာ မ္ဂး၊ ဓါတ် ဟဝ်မဝ်သဳသတေန် သၠုင် တိုန် တုဲ ပကဵု ညံင် သလာ် ဆီ တအ် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ယောန်မှာ တုဲ ဓါတ် [[DNA]] ဟွံမာန် ဒက်ပတန် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။&lt;ref name=&quot;stabler&quot;&gt;{{cite journal |last=Stabler |first=S. P. |title=Vitamin B12 Deficiency |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2013-01-10_368_2/page/149 |journal=New England Journal of Medicine |volume=368 |issue=2 |pages=149-160 |year=2013}}&lt;/ref&gt;

၂။ '''L-methylmalonyl-CoA mutase:''' ကမၠောန် ဏအ်ဝွံ ယိုက်ဂၠေင် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ပရဝ်တဳ ကေုာံ ဓါတ် ကၠေင် ညံင်ဂွံ ဒှ် ဒြဟတ် (Energy) ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ Mitochondria ရ။ ယဝ်ရ ဍေဟ် ယောန်မှာ အာ မ္ဂး၊ ဓါတ် Methylmalonic acid (MMA) သၠုင် တိုန် ပ္ဍဲ ဆီ တုဲ ပကဵု ညံင် သၞောတ် အာရုံ (Nerves) တအ် ဂွံ လီုလာ် ရ။

== ၅။ တမ်ရိုဟ် စၞစဂမၠိုင် (Dietary Sources) ==
တၞံဆု ကေုာံ သတ်ဆု တအ် ဟွံမာန် ဖန်ဗဒှ် ဝဳတာမေန် B12 ပုဟ်။ ဍေဟ် ကၠုင် နူကဵု ဗက်တဳရဳယျာ သၟး ရ။ တိရစ္ဆာန် တအ် ကလိဂွံ B12 ဟိုတ်နူ ဗက်တဳရဳယျာ ပ္ဍဲ အစာသၞောတ် (Gut) ဍေဟ်တအ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ဟွံသေင်မ္ဂး ဍေဟ်တအ် စ ကေတ် တိ/ချောဲ မနွံကဵု ဗက်တဳရဳယျာ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တမ်ရိုဟ် စၞစ မနွံကဵု ဝဳတာမေန် B12
|-
! ဂကူ စၞစ
! လၟိဟ် B12 (mcg per 100g)
! တင်စၟတ်
|-
| ကၠင်က္ဍဟ် ဂၠဴ (Beef Liver)
| ၇၀ - ၈၀ mcg
| ဒှ် စၞစ မနွံကဵု B12 သၠုင်အိုတ်။
|-
| က (Fish - Salmon, Tuna)
| ၃.၀ - ၄.၀ mcg
| စၞစ မနွံကဵု ဖဵု ပရေင်ထတ်ယုက် ခိုဟ်။
|-
| ဖျုန် ဂၠဴ / ဖျုန် ကၠိက် (Meat)
| ၁.၅ - ၂.၅ mcg
| ဒှ် တမ်ရိုဟ် အဓိက သွက် မၞိဟ် ဓမ္မတာ။
|-
| ဍာ်တှ် ကေုာံ ဍာ်တှ် ကလောအ် (Dairy)
| 0.4 - 0.5 mcg
| လောဲသွာ သွက်ဂွံ လာဲ ကေုာံ စုပ်ကေတ် ပ္ဍဲ ဗုင်။
|-
| ခၟာဲ (Eggs)
| ၁.၀ mcg
| နွံ ပ္ဍဲကဵု မခၟာဲ ဍာ်မိတ် (Yolk) ဂၠိုင်အိုတ်။
|}

သွက် မၞိဟ် မစ ဆ စၞ သတ်ဆု (Vegans) တအ် ဂှ်၊ ညးတအ် ဒးစ စၞ မစုတ် လဝ် B12 (Fortified foods) မပ္တံကဵု ဍာ်တှ် ပဲ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးသုင် ဂဥုဲ ထံက်ပင် B12 လၟိုန် ရ။

== ၆။ ပရေင်လာဲ စၞ ကေုာံ ပရေင်စုပ်ကေတ် (Digestion and Absorption) ==
ပရေင်စုပ်ကေတ် (Absorption) ဝဳတာမေန် B12 ဝွံ ဒှ် လၟေင် မထုဲထံင် ဗွဲမလောန် တုဲ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ဓါတ် အက်သေတ် ပ္ဍဲ ဗုင် ကေုာံ ပရဝ်တဳ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ 

1. ကာလ ပိုယ် စ စၞ မနွံကဵု ဖျုန်၊ B12 ဂှ် ဗာန် ဒၟံင် ကု ပရဝ်တဳ (Protein-bound) ရ။
2. ပ္ဍဲကဵု ဗုင် (Stomach) ဂှ်၊ ဓါတ် အက်သေတ် ကေုာံ အေန်ဇာင် Pepsin တအ် ဓဇက် ပတိတ် B12 နူကဵု ပရဝ်တဳ ဖျုန် ဂှ် ရ။
3. တုဲမ္ဂး ဍေဟ် နှဴ ရေင်သကအ် ကု ပရဝ်တဳ &quot;R-binder&quot; မကၠုင် နူ ဍာ်ပါင် ရ။
4. ပ္ဍဲကဵု ဍောင်တၟိုဟ် (Small intestine)၊ B12 ဝွံ ပြံင်လှာဲ ပံင်ကောံ ကု '''အေန်ထရေန်သေစ် ဖက်တာ''' (Intrinsic factor - IF) မဒှ် ပရဝ်တဳ မပတိတ် နူကဵု ဗုင် ရ။
5. လက္ကရဴ အိုတ် ဂှ်၊ ပ္ဍဲကဵု ကၞောတ် ဍောင်တၟိုဟ် မကော်စ Terminal ileum ဂှ် စုပ်ကေတ် B12-IF အလုံ မွဲ တုဲ ပၠောပ် လပါ် အပ္ဍဲ ဆီ ရ။&lt;ref name=&quot;allen&quot;&gt;{{cite journal |last=Allen |first=L. H. |title=How common is vitamin B-12 deficiency? |journal=American Journal of Clinical Nutrition |volume=89 |issue=2 |pages=693S-696S |year=2009}}&lt;/ref&gt;

ယဝ်ရ ကဏ္ဍ မွဲမွဲ ပ္ဍဲကဵု လၟေင် ဏအ် ယောန်မှာ အာ (ဥပမာ - ဗုင် ဟွံပတိတ် Intrinsic factor ဟိုတ်နူ ယဲ) မ္ဂး၊ ၜိုန်ရ စ စၞ ခိုဟ် ကီုလေဝ် B12 ဟွံစုပ် လုပ် ခန္ဓာကိုယ် ပုဟ်။

== ၇။ ယဲ ဟိုတ်နူ ဝဳတာမေန် B12 အောန် (Vitamin B12 Deficiency) ==
ယဝ်ရ ခန္ဓာကိုယ် ဇကု ကလိဂွံ B12 အောန် လောန် အာ လအ် မ္ဂး (Vitamin B12 deficiency)၊ ဍေဟ် ကဵု အန္တရာယ် လတူ ပရေင်ထတ်ယုက် ဗွဲမဇၞော် ရ။ လက္ခဏာ ယဲ (Symptoms) အဓိက တအ်ဂှ် -

* '''ယဲ ဆီအောန် ကလောအ် ဇၞော် (Megaloblastic anemia):''' သလာ် ဆီ ဗကေတ် တအ် ဇၞော် နူ ဓမ္မတာ ဆဂး လၟိဟ် အောန် စှ်ေ အာ တုဲ၊ မၞိဟ် ဂှ် ဍောင်ၜိုတ် လောဲ ကေုာံ ယီု ဝါတ်။
* '''ယဲ ဆီအောန် ဖေက်လန် (Pernicious anemia):''' ဒှ် ဟိုတ်နူ ခန္ဓာကိုယ် (Autoimmune) ပလီုပလာ် ထောအ် သလာ် ဗုင် မပတိတ် Intrinsic factor တုဲ စုပ် B12 ဟွံဂွံ။
* '''လက္ခဏာ သၞောတ် အာရုံ (Neurological symptoms):''' တဲ ဇိုင် က္ဍင်/ဒူ (Numbness and tingling)၊ ဂါံ ကွာ် ဝါတ်၊ လိင် လညာတ် ပရေင်ဂၠံင် (Balance issues)။ ယဝ်ရ ဟွံလွဳ မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် အာ လီုလာ် အလုံအိုတ်သီု မာန် ရ။
* '''လက္ခဏာ ပရေင်စိုတ် (Psychiatric symptoms):''' ဝိုတ် ဝါတ် (Memory loss)၊ စိုတ် ဓါတ် စှ်ေ (Depression)၊ ကေုာံ ပရေင်လီုလာ် က္ဍဟ် (Dementia) ပ္ဍဲ မၞိဟ် ဇၞော်ဇၞော် တအ် ရ။

== ၈။ လွပ် ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင်ထံက်ပင် (Medical Uses and Supplements) ==
သွက် မၞိဟ် မနွံကဵု လက္ခဏာ B12 အောန် တအ် ဂှ်၊ တၠပညာ ဂဥုဲ တအ် လွဳ နကဵု ဂဥုဲ ထံက်ပင် ရ။ 

* '''ဂဥုဲ ထပှ် နာမ် (Intramuscular Injections):''' ဗွဲမဂၠိုင် စကာ ဟိုက်ဒရံက်သဳကဝ်ဗာလာမေန် (Hydroxocobalamin) ဟွံသေင်မ္ဂး သဳယာနဝ်ကဝ်ဗာလာမေန် (Cyanocobalamin) ရ။ နဲကဲ ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် သွက် မၞိဟ် မနွံကဵု ပြသၞာ စုပ်ကေတ် ပ္ဍဲ ဗုင် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် လုပ် အာ ပ္ဍဲ ဆီ တိုက်ရိုက် ရ။
* '''ဂဥုဲ မ (Oral pills):''' သွက် မၞိဟ် မစ စၞ သတ်ဆု (Vegans) ကေုာံ မၞိဟ် မနွံကဵု လၟိဟ် အောန် ညိည တအ် ဂှ် စကာ လောဲသွာ ရ။ 
* '''ဂဥုဲ သၟဝ် လတာ် (Sublingual):''' ဒှ် ဂဥုဲ မလာဲ အာ သၟဝ် လတာ် တုဲ လုပ် အာ ပ္ဍဲ ဆီ ဟွံဒး တတ် အာ ဗုင် ရ။&lt;ref name=&quot;carmel&quot;&gt;{{cite journal |last=Carmel |first=R. |title=How I treat cobalamin (vitamin B12) deficiency |journal=Blood |volume=112 |issue=6 |pages=2214-2221 |year=2008}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ လၟိဟ် နွံပၟိက် လၟိုန်တ္ၚဲ (Daily Dietary Requirements) ==
လၟိဟ် ဝဳတာမေန် B12 မနွံပၟိက် လၟိုန်တ္ၚဲ (Recommended Dietary Allowance - RDA) ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ အာယုက် ကေုာံ အကာဲအရာ မၞိဟ် ဂှ် ရ။ 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး လၟိဟ် B12 မနွံပၟိက် လၟိုန်တ္ၚဲ (RDA)
|-
! ဂကောံ အာယုက် / အကာဲအရာ
! လၟိဟ် (mcg/day)
|-
| ကောန်ၚာ် (၀ - ၆ ဂိတု)
| ၀.၄ mcg
|-
| ကောန်ၚာ် (၁ - ၃ သၞာံ)
| 0.9 mcg
|-
| ကောန်ၚာ် (၉ - ၁၃ သၞာံ)
| 1.8 mcg
|-
| မၞိဟ် ဇၞော် (၁၄ သၞာံ လတူ)
| ၂.၄ mcg
|-
| ညးဗြဴ မနွံကဵု ဂဝ်ဂၞန် (Pregnant)
| ၂.၆ mcg
|-
| ညးဗြဴ မကဵု တှ် (Breastfeeding)
| ၂.၈ mcg
|}

မၞိဟ် ဇၞော် မနွံ အာယုက် လတူ ၅၀ သၞာံ တအ် ဝွံ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပတိတ် ဓါတ် အက်သေတ် ဗုင် အောန် စှ်ေ အာ ဂှ်ရ၊ တၠပညာ ဂဥုဲ တအ် ထံက်ထ္ၜး ကဵု ညံင်ဂွံ စ ဂဥုဲ ထံက်ပင် ဟွံသေင်မ္ဂး စၞ မစုတ် လဝ် B12 သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် ပရေင်ယောန်မှာ ဏအ် ရ။

== ၁၀။ ပရေင်သုတေသန အနာဂတ် ကေုာံ သရုပ် (Future Research and Conclusions) ==
ပရေင်သုတေသန ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ် လတူ ဝဳတာမေန် B12 ဂှ် အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ဆက်စပ် ဍေဟ် ကု ယဲ က္ဍဟ် လီုလာ် ဟိုတ်နူ အာယုက် ဇၞော် (Alzheimer's disease) ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် (Mental health) ရ။ တၠပညာ တအ် ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ လၟိဟ် B12 မသၠုင် ဂှ် မာန် ယှောတ် ဖအောန် ပရေင်ဟဝ်မဝ်သဳသတေန် (Homocysteine) မဒှ် ဟိုတ် မပကဵု ညံင် လေယျာ က္ဍဟ် ဂွံ အောန် စှ်ေ အာ ရ။&lt;ref name=&quot;smith&quot;&gt;{{cite journal |last=Smith |first=A. D. |title=The worldwide challenge of the dementias: a role for B vitamins and homocysteine? |journal=Food and Nutrition Bulletin |volume=29 |issue=2_suppl1 |pages=S143-S172 |year=2008}}&lt;/ref&gt;

သရုပ် မ္ဂး၊ ဝဳတာမေန် B12 ဝွံ ဒှ် ဓါတ် အာဟာရ မဟွံမဲ ဟွံဂွံ သွက် လမျီု ကောန်မၞိဟ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု အခိင် ဂၠးတိ ပြံင်လှာဲ စ ကၠုင် စၞ သတ်ဆု (Vegan diets) ဗွဲမဂၠိုင် ဏအ်၊ ပရေင်ကဵု ပညာ လတူ ပရေင်နွံပၟိက် ကေုာံ လွပ် ဂဥုဲ ထံက်ပင် ဝဳတာမေန် B12 ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန် အလုံ ဂၠးတိ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဝဳတာမေန်]] (Vitamin)
* [[ပရေင်ထတ်ယုက်]] (Health)
* [[DNA]] (Deoxyribonucleic acid)
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)

{{Navbox
| name = Vitamins
| title = ဝဳတာမေန် ကေုာံ ဓါတ် အာဟာရ (Vitamins and Nutrition)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဝဳတာမေန် မလာဲ ပ္ဍဲ ဍာ်
| list1 =
* [[ဝဳတာမေန် B1]] (Thiamine)
* [[ဝဳတာမေန် B2]] (Riboflavin)
* [[ဝဳတာမေန် B6]] (Pyridoxine)
* [[ဝဳတာမေန် B12]] (Cobalamin)
* [[ဝဳတာမေန် C]] (Ascorbic acid)
| group2 = ဝဳတာမေန် မလာဲ ပ္ဍဲ ကၠေင်
| list2 =
* [[ဝဳတာမေန် A]] (Retinol)
* [[ဝဳတာမေန် D]] (Calciferol)
* [[ဝဳတာမေန် E]] (Tocopherol)
* [[ဝဳတာမေန် K]] (Phylloquinone)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ကိုဝ်-အေန်ဇာင်]] (Coenzyme)
* [[ယဲ ဆီအောန် ဖေက်လန်]] (Pernicious anemia)
* [[သလာ် ဆီ ဗကေတ်]] (Red blood cell)
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
}}

[[Category:ဝဳတာမေန်]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ဓါတ် အာဟာရ]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]</text>
      <sha1>5pxgigobpsalq0cc5k3o08nme5znxh0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂကောံ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ယေန်သၞာင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11604</id>
    <revision>
      <id>56650</id>
      <parentid>56098</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:25:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21644" sha1="59lobakxbz5z5haprsb0xtv0b11q3ut" xml:space="preserve">'''ဂကောံ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ယေန်သၞာင်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဂကောံ ပရေင်ပညာ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ကုလသမဂ္ဂ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization'', မဖ္ဍန်စကာ: '''UNESCO''' - '''ယူနေတ်သကဝ်''') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အေဂျေန်သဳ သီးသန့် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) မနွံ တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ပခိုင်ကၠိုက် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ဂီုကၠီု ဂၠးတိ နကဵု ပရေင်ပံင်တဲ အကြာ ဍုင် နာနာ လတူ ကဏ္ဍ ပရေင်ပညာ၊ သိပ္ပံ၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ရ။&lt;ref name=&quot;education&quot;&gt;{{cite book |last=Singh |first=J. P. |title=United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization (UNESCO): Creating Norms for a Complex World |publisher=Routledge |year=2011 |pages=100-105}}&lt;/ref&gt; 

ဂကောံ ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၆ နဝ်ဝေမ်ဗာ သၞာံ ၁၉၄၅ တုဲ၊ ရုင်ဗဟဵု ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင်ပါရဳ (Paris) ဍုင်ပြင်သေတ် ရ။ ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ပၞာန် ဝွံ စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ စိုတ် ကောန်မၞိဟ် တအ် တုဲ၊ ပရေင်စဵုဒၞာ သွက် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂှ်လေဝ် ဒးဒက်ပတန် ပ္ဍဲ စိုတ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရောင်&quot;။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဂကောံ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (UNESCO) နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ ကမၠောန် အဓိက ဍေဟ်တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Flag of UNESCO.svg|thumb|right|300px|အလာံ ဂကောံ ပရေင်ပညာ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ကုလသမဂ္ဂ (UNESCO Flag).]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဂကောံ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (UNESCO) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကောံ အလုံဂၠးတိ မကၠောန် ကမၠောန် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ကဆံင် ဘဝ ကောန်မၞိဟ် တအ် နကဵု လညာတ် ပရေင်ပညာ၊ ပရေင်စဵုဒၞာ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ပရေင်သုတေသန သိပ္ပံ ရ။ 

ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ်ဂှ် ဟွံသေင် ဆ ဂကောံ မကဵု သြန်ထံက်ပင် သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် &quot;စက်ယန္တရား လညာတ်&quot; (Intellectual agency) သွက် ကုလသမဂ္ဂ ရ။ ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် စံနှုန်း (Norms and standards) အလုံ ဂၠးတိ မပ္တံကဵု သၞောဝ် အခေါင်အရာ ပရေင်ပညာ၊ သၞောဝ် စဵုဒၞာ ယေန်သၞာင် တမၠာ၊ ကေုာံ သၞောဝ် သဳလ လတူ ကွတ်ပညာ တၟိ မပ္တံကဵု [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence) တအ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်စတင် (History and Founding) ==
ဝင် ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင် လက္ကရဴ [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ]] (World War II) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၂ အခိင် ပၞာန် ကတဵုဒှ် ဒၟံင် ဏီ ဂှ်၊ ဍုင် မဟာမိတ် (Allied countries) တအ် ကောံဓရီု သဳကၠဳ ပ္ဍဲ လန်ဒန် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ပရေင်ကလေင် ဒက်ပတန် ပရေင်ပညာ ကြဴနူ ပၞာန် တုဲ ရ။&lt;ref name=&quot;unesco_hist&quot;&gt;{{cite book |last=Bokova |first=I. |title=UNESCO: A History |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=20-25}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ လပါ်အုပ် သၞာံ ၁၉၄၅ ဂှ်၊ ကလုတ် နူ ၄၄ ဍုင် တအ် ကောံဓရီု ပ္ဍဲ လန်ဒန် တုဲ ထပက် စၟတ်တဲ လတူ ပဋိညာဉ် (Constitution) သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် UNESCO ရ။ ပဋိညာဉ် ဏအ် စကတဵုဒှ် ဒြဟတ် ဥပဒေ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၄ နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၉၄၆ ကြဴနူ ဍုင် ၂၀ ဍုင် ထံက်ဂလာန် ဒုင်တဲ တုဲ ရ။ စတမ် နူဂှ် တုဲ ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် တုဲ လၟုဟ် နွံ ကောန်ဂကောံ (Member states) ၁၉၃ ဍုင် ကေုာံ ဂကောံ မဆက်စပ် (Associate members) ၁၁ ဍုင် ရ။

== ၃။ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ လဒက်ပတန် (Objectives and Structure) ==
တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် ဂကောံ ဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် ပရေင်ဒိုက်ဂတ် (Eradicate poverty)၊ ကေုာံ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်တန်တဴ လအ်လ (Sustainable development) ရ။

လဒက်ပတန် ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ ပါ်လဝ် ၃ ကဏ္ဍ အဓိက -
# '''သဘင်သဳကၠဳ ဇၞော် (General Conference):''' ဒှ် ဂကောံ မနွံကဵု ကလုတ် နူ ဇၟာပ် ဍုင် ကောန်ဂကောံ သီုဖအိုတ်။ ကောံဓရီု ဇၟာပ် ၜါ သၞာံ မွဲ လှ်ေ သွက်ဂွံ ဖျေဟ် ပဝ်လသဳ ကေုာံ သြန်ဘဏ္ဍာ။
# '''ကံင်သဳ အုပ်ဓုပ် (Executive Board):''' နွံ ကောန်ဂကောံ ၅၈ ဍုင်၊ မရုဲစှ် လဝ် နကဵု သဘင်သဳကၠဳ ဇၞော်။ ဍေဟ်တအ် လ္ၚတ် ကေုာံ ဖန်ဇန် လၟေင် ကမၠောန် သွက် ဂကောံ။
# '''ရုင် အတွင်းရေးမှူး (Secretariat):''' က္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ညးအုပ်ဓုပ် ဇၞော် (Director-General) တုဲ ကၠောန် ကမၠောန် လၟိုန်တ္ၚဲ သွက် ဂကောံ ပ္ဍဲ ရုင်ဗဟဵု ကေုာံ ရုင် ဒေသ အလုံ ဂၠးတိ။

== ၄။ ပရေင်ပညာ (Education Initiatives) ==
ပရေင်ပညာ ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲ ယူနေတ်သကဝ် ရ။ ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ ဒှ် ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ မွဲ ဓဝ် မနွံကဵု အခေါင် အုပ်ဓုပ် လတူ ကဏ္ဍ ပရေင်ပညာ အလုံစုံ (စတမ် နူ ဘာတန် ဍောတ် စဵုကဵု တက္ကသိုလ်) ရ။

ကမၠောန် အဓိက တအ်ဂှ် -
* '''ပရေင်ပညာ သွက် ညးအိုတ်သီု (Education for All - EFA):''' ပရေင်ဂစာန် သွက်ဂွံ ညံင် ကောန်ၚာ် သီုဖအိုတ် ဂွံ အခေါင် တိုန် ဘာ သဇိုင်။
* '''ပရေင်ပညာ သွက် ပရေင်တန်တဴ လအ်လ (ESD):''' ဗတောန် ပညာ သွက်ဂွံ မင်မဲ သဘာဝ ကေုာံ ယေန်သၞာင်။
* '''ပရေင်တန်တဴ ညဳသၟဟ် လိင် (Gender Equality in Education):''' ဖန်ဇန် ညံင် ကောန်ၚာ် ၝောအ် (ဝုတ်ဝုတ်) တအ် ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ပညာ တုပ် ကဵု ကောန်ၚာ် ကၟက် တအ် ရ။

== ၅။ ပရေင်မင်မဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (Culture and World Heritage) ==
ကဏ္ဍ မပြာကတ် အိုတ် သွက် ယူနေတ်သကဝ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်မင်မဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]] (World Heritage) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၂ ဂှ် ယူနေတ်သကဝ် ခၞံဗဒှ် သၞောဝ် ပဋိညာဉ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဌာန် ဒၞာဲ သဘာဝ ကေုာံ ယေန်သၞာင် မနွံကဵု ၚုဟ်မး အလုံ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;world_heritage&quot;&gt;{{cite book |last=Meskell |first=L. |title=A Future in Ruins: UNESCO, World Heritage, and the Dream of Peace |publisher=Oxford University Press |year=2018 |pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ အာဲကၟာဲ မစဵုဒၞာ လဝ် နကဵု UNESCO
|-
! ဂကူ အာဲကၟာဲ
! ပွံက်အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ (Examples)
|-
| '''အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် (Cultural Heritage)'''
| ဌာန် ဒၞာဲ မကၠောန် လဝ် နကဵု မၞိဟ် မနွံကဵု ၚုဟ်မး ဝင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် သၠုင်။
| ဍုင် ပုဂံ (Bagan), အင်ကောဝတ် (Angkor Wat), တိုင် ဇၞော် ကြုက် (Great Wall of China)
|-
| '''အာဲကၟာဲ သဘာဝ (Natural Heritage)'''
| ဌာန် ဒၞာဲ သဘာဝ ဇေတ်တ် မနွံကဵု ၚုဟ်မး ဂေဟဗေဒ ကေုာံ ရုပ်သာ် သဘာဝ ဂေါဝ်။
| ဂြိုပ် အမေဇောန် (Amazon), ကအ် ဂါလာပါဂေါတ် (Galápagos Islands)
|-
| '''အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဟွံမဲ ရုပ်သာ် (Intangible Cultural Heritage)'''
| အခိုက်အလိုက်၊ လှေ်၊ ဒွက်၊ ကေုာံ ပညာ ပြဝေဏဳ မဆက် ကၠုင် နူ ဇုဇဗဴလ။
| သဘင် လှေ် ခေါန် (Khon dance), ပညာ လွဳ ယဲ တမၠာ
|}

== ၆။ သိပ္ပံ ကေုာံ ပရေင်သုတေသန (Science and Research) ==
ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ ပံင်ကောံ ရီုဗင် လတူ ပရေင်သုတေသန သိပ္ပံ ဂၠးတိ (International scientific cooperation) ညံင်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ သဘာဝ ဂၠးတိ မပ္တံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတု (Climate change) ကေုာံ ပရေင်အိုတ် ဍာ် (Water crisis) ရ။&lt;ref name=&quot;science&quot;&gt;{{cite journal |last=Finnemore |first=M. |title=International Organizations as Teachers of Norms: The United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization and Science Policy |url=https://archive.org/details/sim_international-organization_autumn-1993_47_4/page/565 |journal=International Organization |volume=47 |issue=4 |pages=565-597 |year=1993}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ ဏအ်၊ ညးတအ် စကာ [[သဳအိုရဳ]] (Theory) သဘာဝ ဂေဟဗေဒ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ပရဝ်ဂရာမ် &quot;မၞိဟ် ကေုာံ ဇဳဝမဏ္ဍလ&quot; (Man and the Biosphere Programme - MAB) ရ။ ပရဝ်ဂရာမ် ဏအ်ဝွံ စၟတ်သမ္တီ ဒၞာဲ ဂြိုပ် သဘာဝ မကော်စ (Biosphere reserves) သွက်ဂွံ မင်မဲ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ဂြိုပ် သဘာဝ ညံင် ဂွံ တန်တဴ လအ်လ ရ။ 

== ၇။ ပရေင်လလောင်တြး ကေုာံ တင်ဂၞင် (Communication and Information) ==
ကဏ္ဍ မရနုက်ကဵု ပန် သွက် ယူနေတ်သကဝ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်လလောင်တြး (Communication) ကေုာံ သၞောတ် တင်ဂၞင် (Information) ရ。 ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ ထံက်ဂလာန် လတူ အခေါင်အရာ ဗၠးၜး ပရေင်ပရိုင် (Freedom of expression) ကေုာံ ဗၠးၜး ပရေင်ပရိုင် သၟာပရိုင် (Press freedom) အလုံ ဂၠးတိ ရ။

သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် အင်တာနက် ဏအ်၊ ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ ကၠောန် ကမၠောန် သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ကွာဟချက် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital divide) အကြာ ဍုင် မဇၞော်မောဝ် တုဲ တအ် ကဵု ဍုင် မဒိုက်ဂတ် တအ် ရ။ ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ တင်ဂၞင် သုတေသန ကေုာံ လိက်ပတ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒးဒှ် အရာ မကလိဂွံ လောဲသွာ (Open Access) သွက် ညးအိုတ်သီု ရောင်။

== ၈။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဒေသ အာရှအဂၞဲ (Impact on Southeast Asia) ==
ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှအဂၞဲ၊ ယူနေတ်သကဝ် နွံကဵု ရုင် ဒေသ ပ္ဍဲ ဍုင် ဗင်ကံက် (Bangkok) မကၠောန် ကမၠောန် သွက် ဍုင် နာနာ ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;impact&quot;&gt;{{cite book |last=Sluga |first=G. |title=Internationalism in the Age of Nationalism |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2013 |pages=120-125}}&lt;/ref&gt;

သွက် ဍုင် မပ္တံကဵု သေံ (Thailand)၊ ဗၟာ (Myanmar)၊ ကေုာံ ကမ္ဗောဒဳယာ (Cambodia) ဂှ် ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ ရီုဗင် လဝ် ပ္ဍဲ ပရေင်မင်မဲ အာဲကၟာဲ ဝင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဥပမာ -
* ရီုဗင် ပလေဝ်ပလေတ် ကျာ်စေတဳ ပ္ဍဲ ပုဂံ ကြဴနူ ကတဵုဒှ် ကသဳတိ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၆။
* စၟတ်သမ္တီ အင်ကောဝတ် (Angkor Wat) နဒဒှ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ တုဲ ကဵု သြန်ထံက်ပင် သွက်ဂွံ မင်မဲ ဍေဟ်။
* ရီုဗင် သွက်ဂွံ ပတိုန် ကဆံင် ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲ ဘာတန် ဍောတ် ကေုာံ ဘာ လကျာ် တအ်။

== ၉။ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပဲါ (Challenges and Criticisms) ==
ၜိုန်ရ ယူနေတ်သကဝ် ကၠောန် ကမၠောန် ခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ဂကောံ ဏအ်ဝွံ လေဝ် ဒးဒုင် ပါ်ပဲါ (Criticisms) ကေုာံ ဒးဆဵု ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပါ်ပဲါ လတူ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Politicization) ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၁ အခိင် ယူနေတ်သကဝ် ဒုင်တဲ ဍုင် ပါလေတ်သတာင် (Palestine) နဒဒှ် ကောန်ဂကောံ ဍိုက်ပေင် ဂှ်၊ ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် ကဵု အေဿရေ (Israel) တအ် ဒေါအ် ထောအ် ပရေင်ကဵု သြန်ထံက်ပင် ကု ယူနေတ်သကဝ် တုဲ၊ လက္ကရဴ ဂှ် ညးတအ် တိတ် အာ နူ ဂကောံ ဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉ ရ (ၜိုန်ရ အမေရိကာန် ကလေင် လုပ် ပၠန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၃ ကီုလေဝ်)။ ပရေင်ဏအ် ပကဵု ညံင် ယူနေတ်သကဝ် ဒးဆဵု ပြသၞာ သြန်ဘဏ္ဍာ (Financial crisis) ဗွဲမဇၞော် ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် (Future and Development Goals) ==
သွက် အနာဂတ် ဂှ်၊ ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ ကေတ် လဝ် တာလျိုင် အဓိက သွက်ဂွံ အာစိုပ် [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ]] (Sustainable Development Goals - SDGs) ညး ကုလသမဂ္ဂ၊ ဗွဲတၟေင် SDG 4 (ပရေင်ပညာ ဍိုက်ပေင်) ရ။

တုဲပၠန်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် ကွတ်ပညာ တၟိ ဏအ်၊ ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ ဂစာန် ခၞံဗဒှ် ဒၟံင် သၞောဝ် သဳလ အလုံ ဂၠးတိ သွက် ပရေင်စကာ [[ဉာဏ်စက်]] (Ethics of Artificial Intelligence) ညံင် ဟွံဂွံ ကဵု ဒုဟ် လတူ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ ယူနေတ်သကဝ် ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ၜိုန်ရ ဂၠးတိ ဏအ် ပြံင်လှာဲ အာ ဗွဲမပြဟ် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဝွံ သ္ဒး ဒှ် တမ်ရိုဟ် သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် အလုံ ကောန်မၞိဟ် တအ် လၟိုန် ကာလ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]] (World Heritage Site)
* [[ပရေင်ပညာ]] (Education)
* [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence)

{{Navbox
| name = United Nations
| title = [[ကုလသမဂ္ဂ]] ကေုာံ ဂကောံ ဆက်စပ် (United Nations and Agencies)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဂကောံ အဓိက
| list1 =
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations - UN)
* [[ဂကောံ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ယေန်သၞာင်]] (UNESCO)
* [[ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]] (WHO)
* [[ဂကောံ ကောန်ၚာ် ကုလသမဂ္ဂ]] (UNICEF)
| group2 = ကမၠောန် ကေုာံ ပရဝ်ဂရာမ်
| list2 =
* [[အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ]] (World Heritage Site)
* [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ]] (Sustainable Development Goals)
* [[ပရေင်ပညာ သွက် ညးအိုတ်သီု]] (Education for All)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ပရေင်ပညာ]] (Education)
* [[ယေန်သၞာင်]] (Culture)
* [[သိပ္ပံ]] (Science)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)
}}

[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:ပရေင်ပညာ]]
[[Category:ယေန်သၞာင်]]
[[Category:ဂကောံ အလုံဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>59lobakxbz5z5haprsb0xtv0b11q3ut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မလဳရဳယျာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11607</id>
    <revision>
      <id>56583</id>
      <parentid>56101</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:51:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24840" sha1="068b6di3oxu0ryslclqk0ns34josxhh" xml:space="preserve">'''ယဲမလဳရဳယျာ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''မလဳရဳယျာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Malaria'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ယဲ မကၠောံကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု စၟယဲ (Parasite) မကော်စ ပလပ်သမူဒဳယမ် (Plasmodium) မလုပ်စိုပ် အာ ပ္ဍဲ ဆီ မၞိဟ် နူကဵု ဇမၠိင် ခြင် ၝောအ် မနွံယၟု အနဝ်ဖဳလဳ (Anopheles mosquito) မဇၟိတ် ဇမၠိင် ကေတ် ဆီ ရ။ ယဲ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ယဲ အန္တရာယ် ဇၞော် မမာန် ပကဵု ညံင် လမျီု ဂွံ အိုတ် အာ မာန် တုဲ၊ ဍေဟ် ပြးဇး ဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဒေသ ဂမ္တဴ ကေုာံ ဍုင် မနွံ ဥတု ကညင် မပ္တံကဵု တိုက် အာဖရိက (Africa)၊ အာရှ (Asia)၊ ကေုာံ အမေရိက သၠုင်ကျာ (South America) တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;who_malaria&quot;&gt;{{cite book |last=World Health Organization |title=World Malaria Report 2022 |publisher=WHO Press |year=2022 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

လက်သဏ် ယဲ မလဳရဳယျာ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဇွဟ်တိုန် (Fever)၊ ဇွဟ်ချမ်း (Chills)၊ က္ဍိုပ်ဂိ (Headache)၊ ကေုာံ ဆီအောန် (Anemia) ရ။ ၜိုန်ရ ယဲ ဏအ် လွဳလွတ် ဂွံ ကေုာံ စဵုဒၞာ ဂွံ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ် သၞာံ မၞိဟ် နွံ လၟိဟ် ပြကိုဋ် ဒးဒုင် ကၠောံ ယဲ ဏအ် တုဲ၊ မၞိဟ် မစုတိ အာ ဗွဲတၟေင် ကောန်ၚာ် အဝဲ သၟဝ် ၅ သၞာံ တအ် နွံ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ယဲမလဳရဳယျာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လညာတ် သိပ္ပံ၊ စၟယဲ၊ ပရေင်လွဳလွတ်၊ ကေုာံ သၞောတ် စဵုဒၞာ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Anopheles_stephensi.jpeg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ခြင် အနဝ်ဖဳလဳ ၝောအ် မဒှ် သတ္တဝါ မကၠောံဗစိုပ် စၟယဲ မလဳရဳယျာ စိုပ် ခန္ဓာ မၞိဟ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;မလဳရဳယျာ&quot; (Malaria) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် အဳတလဳ လဒေါဝ် (Medieval Italian) &quot;mala aria&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ကျာ ပရေအ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ကျာ ဟွံအးဇ္ၚး&quot; ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ် မၞိဟ် တအ် ထေင် ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ယဲ ဏအ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု နှဴရဴ သၟူ ကျာ ပရေအ် နူကဵု ဒေသ တိဗိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး တိဍာ် မအုဲအေင် တအ် ရ။ 

နကဵု သၞောတ် သိပ္ပံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဇဳဝဗေဒ (Biology) မ္ဂး၊ မလဳရဳယျာ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ယဲ မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ စၟယဲ သတ္တဝါ ဍောတ်သွတ် မကော်စ ပလပ်သမူဒဳယမ် (Plasmodium) ရ။ စၟယဲ ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင် စၟဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria) ဟွံသေင် ဗဳရုသ် (Virus) ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် စၟ ပရဝ်တဝ်ဇိုဝ်ဝါ (Protozoa) မွဲ ဂကူ မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု သေလ် မွဲ ဓဝ် (Single-celled organism) ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
ယဲမလဳရဳယျာ ဝွံ ပလီုပလာ် ကၠုင် လမျီု ကောန်မၞိဟ် တအ် နူကဵု အခိင် တမၠာ တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ လိက် ဝင် ဍုင်ကြုက် (China) ကေုာံ ဍုင်အဳဂျေပ် (Egypt) တမၠာ တအ် ဂှ် လေဝ် ဂွံဆဵု ကေတ် တင်စၟတ်သမ္တီ ပရူ လက်သဏ် ဇွဟ်တိုန် ယဲ ဏအ် ရ။

ပရေင်ဂၠာဲဆဵု အဓိက သွက် ဟိုတ် ယဲ မလဳရဳယျာ ဂှ် ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၀ ဂှ် ရ။ တၠပညာ အစာသဝ် ပၞာန် ပြင်သေတ် [[အယ်လ်ဖောန်သ် လာဗေရာန်]] (Alphonse Laveran) ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် ပထမအိုတ် မဂၠာဲ ဆဵု စၟယဲ ပလပ်သမူဒဳယမ် ပ္ဍဲ ဆီ ညးမဒးဒုင် ယဲ မွဲ ရ။ သွက် ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဏအ် ညးတေအ် ကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဗဴ (Nobel Prize) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၇ ရ။

လက္ကရဴ ဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၇ ဂှ် တၠပညာ အင်္ဂလိက် [[ရဝ်နယ် ရဝ်သ်]] (Ronald Ross) မကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဍုင်အိန္ဒိယ ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂၠာဲဆဵု သက်သဳ ဒဒှ်ရ စၟယဲ ဏအ် ကၠောံ ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ခြင် အနဝ်ဖဳလဳ ၝောအ် ရ။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဏအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲ လဝ် လညာတ် ကောန်မၞိဟ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ ဏအ် ဗွဲမဇၞော် ရ။&lt;ref name=&quot;bray&quot;&gt;{{cite book |last=Bray |first=R. S. |title=Armies of Pestilence: The Impact of Disease on History |publisher=James Clarke &amp; Co |year=2004 |pages=90-95}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဟိုတ် မကတဵုဒှ် ကေုာံ စၟယဲဂမၠိုင် (Causes and Parasite Species) ==
စၟယဲ ပလပ်သမူဒဳယမ် (Plasmodium) ဂှ် နွံကဵု ဂကူ ဗွဲမဂၠိုင် ဆဂး မကၠောံ ကဵု မၞိဟ် မာန် ဂှ် နွံ အဓိက ၅ ဂကူ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ စၟယဲ ပလပ်သမူဒဳယမ် မကၠောံ ကု မၞိဟ်
|-
! ယၟု ဂကူ စၟယဲ
! ဒေသ မကတဵုဒှ် ဂၠိုင်
! အကာဲအရာ ကေုာံ အန္တရာယ်
|-
| '''P. falciparum''' (ဖာလ်သဳပါရမ်)
| အာဖရိက သၟဝ် သာဟာရ
| ဒှ် ဂကူ မအန္တရာယ် ဇၞော်အိုတ်၊ မာန် ပလီုပလာ် က္ဍဟ် တုဲ ပကဵု ညံင် လမျီု ဂွံ အိုတ် ပြဟ်အိုတ်။
|-
| '''P. vivax''' (ဗဳဗက်သ်)
| အာရှ၊ အမေရိက သၠုင်ကျာ
| မာန် အောပ်ဓလုက် တန်တဴ ပ္ဍဲ ကသိုဟ် ဗွဲမလအ်လ တုဲ ကလေင် ကတဵုဒှ် ယဲ အလန် ဒုတိယ မာန်။
|-
| '''P. ovale''' (အဝ်ဗာလဳ)
| အာဖရိက ပလိုတ်
| တုပ် ညံင် P. vivax ကီု ဆဂး လၟိဟ် ကတဵုဒှ် အောန်။ မာန် တန်တဴ ပ္ဍဲ ကသိုဟ် ကီု။
|-
| '''P. malariae''' (မလဳရဳယျာအဳ)
| အလုံ ဂၠးတိ
| ယဲ တိုန် ဇွဟ် ပ္ဍဲ လၟေင် ၃ တ္ၚဲ မွဲ လှ်ေ။ မာန် ဂျိုင်သှ်ေ ပ္ဍဲ ဆီ နကဵု သၞာံ ဗွဲမလအ်။
|-
| '''P. knowlesi''' (နဝ်လေသဳ)
| အာရှအဂၞဲ
| ဒှ် စၟယဲ နူ ကၞုဲ (Macaques) မကၠောံ စိုပ် မၞိဟ်။ မာန် ပကဵု ညံင် ယဲ ဂွံ ဇြိုင်သကာ ပြဟ်။
|}

== ၄။ လၟေင် ဘဝ စၟယဲ ကေုာံ ဗီုပြင် ကၠောံ (Life Cycle and Transmission) ==
လၟေင် ဘဝ (Life cycle) စၟယဲ မလဳရဳယျာ ဝွံ နွံကဵု လဒက်ပတန် မထုဲထံင် တုဲ ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ ပ္ဍဲ ခြင် ကေုာံ ကဏ္ဍ ပ္ဍဲ ခန္ဓာ မၞိဟ် ရ။

# '''ပရေင်ဇၟိတ် ဆီ (Mosquito Bite):''' ခြင် အနဝ်ဖဳလဳ ၝောအ် မနွံကဵု စၟယဲ (Sporozoites) ဂှ် ဇၟိတ် ဇမၠိင် ကေတ် ဆီ မၞိဟ် တုဲ၊ ဍေဟ် ဖျေဟ် စုတ် စၟယဲ တအ် ပ္ဍဲ ဆီ မၞိဟ် ရ။
# '''ကဏ္ဍ ပ္ဍဲ ကသိုဟ် (Liver Stage):''' စၟယဲ တအ် ပြာပ် အာ ဇရေင် ကသိုဟ် (Liver) တုဲ တန်တဴ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ သေလ် ကသိုဟ် ရ။ အခိင် ဏအ်ဝွံ မၞိဟ် ဂှ် ဟွံထ္ၜး လက်သဏ် ယဲ မုမွဲ ဏီ ရ။
# '''ကဏ္ဍ ပ္ဍဲ ဆီ (Blood Stage):''' ကြဴနူ စၟယဲ တအ် ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲ ကသိုဟ် တုဲ (Merozoites)၊ ဍေဟ်တအ် ထကး တိတ် ကၠုင် တုဲ လုပ် ဇီုကပိုက် လတူ [[သေလ် ဆီဗကေတ်]] (Red blood cells) ရ။ ဍေဟ်တအ် ပွား တိုန် ပ္ဍဲ ဆီဗကေတ် စဵုကဵု ဆီဗကေတ် တအ် ထကး အာ ရ။ ပရေင်ထကး ဆီဗကေတ် ဏအ် ဂှ် ပကဵု ညံင် ဇွဟ် ဂွံ တိုန် ရ။
# '''ကဏ္ဍ ကလေင် ကၠောံ ခြင် (Transmission to Mosquito):''' စၟယဲ လ္ၚဵု တအ် ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် သေလ် မေထုန် (Gametocytes) ရ။ ကာလ ခြင် တၞဟ် မွဲ ကၠုင် ဇၟိတ် ဆီ မၞိဟ် ယဲ ဂှ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် သုပ် ကေတ် အာ စၟယဲ တအ် ဏအ် တုဲ ဍေဟ် ဆက် ကၠောံ အာ ညးတၞဟ် ပၠန် ရ။&lt;ref name=&quot;cox&quot;&gt;{{cite journal |last=Cox |first=F. E. |title=History of the discovery of the malaria parasites and their vectors |journal=Parasites &amp; Vectors |volume=3 |issue=1 |pages=5-12 |year=2010}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ လက်သဏ် ယဲ ကေုာံ အကာဲအရာ (Signs and Symptoms) ==
လက်သဏ် ယဲ မလဳရဳယျာ ဝွံ စကတဵုဒှ် ကြဴနူ မဒးဒုင် ဇၟိတ် ခြင် လအ် အကြာ ၇ တ္ၚဲ ကဵု ၁၅ တ္ၚဲ ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး ယဝ်ရ စၟယဲ ဂှ် ဒှ် P. vivax မ္ဂး ဍေဟ် မာန် အောပ်ဓလုက် လအ် စဵုကဵု ဂိတု ကဵု သၞာံ ဏီ ရ။

လက်သဏ် အဓိက တအ်ဂှ် -
* ဇွဟ်တိုန် (High fever)၊ ဇွဟ်ချမ်း (Chills)၊ ကေုာံ ဍာ်တိတ် (Sweating) လၟေင် လၟေင်။
* က္ဍိုပ်ဂိ၊ ဇကုဂိ၊ ကေုာံ ပရေင်ဍောင်ၜိုတ်။
* ဖအအ် (Vomiting) ကေုာံ ဂၞဴလီု (Diarrhea)။

ယဝ်ရ စၟယဲ ဂှ် ဒှ် P. falciparum တုဲ ဟွံလွဳလွတ် ပြဟ်ပြဟ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် '''မလဳရဳယျာ သကာတ်မြဟ်''' (Severe malaria) ရ။ လက်သဏ် ဏအ် ပါလုပ် သီုကဵု ဆီအောန် (Severe anemia)၊ ကသိုဟ် လီုလာ်၊ ကျောက်ကပ် ဟွံကၠောန် ကမၠောန်၊ ကေုာံ မလဳရဳယျာ က္ဍဟ် (Cerebral malaria) မပကဵု ညံင် သတိ လီု ကေုာံ လမျီု အိုတ် ရ။

== ၆။ သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ ယဲ (Diagnosis) ==
သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ယဲ မလဳရဳယျာ ပြဟ်ပြဟ် ဂှ် ဒှ် အရာ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ သၞောတ် အဓိက သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ယဲ နွံ ၜါ သာ် -

၁။ '''ပရေင်စမ်ၜတ် နကဵု မှန်ဇီု (Microscopy):''' အစာသဝ် တအ် ကေတ် ဆီ ညိ တုဲ လံက် လတူ မှန် (Blood smear) တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရံင် နကဵု မိုက်ခရဝ်သကုပ် (Microscope) သွက်ဂွံ ဂၠာဲ စၟယဲ ပလပ်သမူဒဳယမ် အပ္ဍဲ ဆီဗကေတ် ရ။ နဲကဲ ဏအ်ဝွံ ဂွံတီ ဂကူ စၟယဲ ကေုာံ လၟိဟ် စၟယဲ ကၠးကၠး မာန် ရ။

၂။ '''ကိရိယာ စမ်ၜတ် ပြဟ် (Rapid Diagnostic Tests - RDTs):''' နဲကဲ ဏအ်ဝွံ တုပ် ညံင်ရဴ ကိရိယာ စမ် ဓါတ် ကဝ်ဗေတ် ကီု ရ။ ဍေဟ် ၜတ်ကၞာတ် အန်တဳဂျေန် (Antigens) စၟယဲ ပ္ဍဲ ဆီ တုဲ ကဵု သွဟ် ပ္ဍဲ အကြာ ၁၅ မိနေတ် ရ။ နဲကဲ ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ကွာန် ရး မဟွံမဲ ကဵု ရုံစမ်ၜတ် (Laboratories) တအ် ရ။

== ၇။ ပရေင်လွဳလွတ် ကေုာံ ဂဥုဲဂမၠိုင် (Treatment and Medications) ==
ပရေင်လွဳလွတ် ယဲမလဳရဳယျာ ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ဂကူ စၟယဲ ကေုာံ ဒေသ ဂှ် စၟယဲ တအ် ဒစးဒုင် ဂဥုဲ (Drug resistance) မာန် ဟွံမာန် ရ။

ကိုပ်ကၠာ တေအ်၊ ဂဥုဲ ကလဝ်ရဝ်ကွီန် (Chloroquine) ဝွံ ဒှ် ဂဥုဲ မစကာ ဂၠိုင်အိုတ် ရ။ ဆဂး လၟုဟ် ဟိုတ်နူ စၟယဲ P. falciparum တအ် ဒစးဒုင် ဂဥုဲ ဏအ် မာန် အာ ယျ ဂှ်ရ၊ [[ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]] (WHO) ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် ညံင်ဂွံ စကာ သၞောတ် '''ဂဥုဲ ပံင်ကောံ အာတဳမဳသဳနဳန်''' (Artemisinin-based Combination Therapies - ACTs) ရ。&lt;ref name=&quot;white&quot;&gt;{{cite journal |last=White |first=N. J. |title=Antimalarial drug resistance |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-investigation_2004-04_113_8/page/1084 |journal=Journal of Clinical Investigation |volume=113 |issue=8 |pages=1084-1092 |year=2004}}&lt;/ref&gt;

ဂဥုဲ ACTs ဂှ် ပံင်ကောံ လဝ် ဂဥုဲ မာန် ဂစိုတ် စၟယဲ ဗွဲမပြဟ် (Artemisinin - မပတိတ် နူ တၞံဆု) ကေုာံ ဂဥုဲ မာန် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဆီ လအ်လ သွက်ဂွံ ပလီု စၟယဲ မသှ်ေ တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ သွက် စၟယဲ P. vivax မအောပ်ဓလုက် ပ္ဍဲ ကသိုဟ် ဂှ်၊ ညးတအ် ဒးစကာ ဂဥုဲ ပရဳမာကွီန် (Primaquine) သွက်ဂွံ လွဳ ပလီု အလုံစုံ ရ။

== ၈။ ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ဗက်သေန် (Prevention and Vaccines) ==
ပရေင်စဵုဒၞာ යဲမလဳရဳယျာ ဂှ် ပါ်လဝ် ပရေင်စဵုဒၞာ ခြင် ဇၟိတ် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ နကဵု ဂဥုဲ ကေုာံ ဗက်သေန် ရ။

* '''ဇာမင် လံက်လဝ် ဂဥုဲ (Insecticide-Treated Nets - ITNs):''' ဒှ် နဲကဲ မကဵု ဖဵု ခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ခြင် ဇၟိတ် ပ္ဍဲ အခိင် ဗတံ ရ။
* '''ပရေင်ပက် ဂဥုဲ ပ္ဍဲ သ္ၚိ (Indoor Residual Spraying - IRS):''' ပက် ဂဥုဲ ဂစိုတ် ခြင် ပ္ဍဲ ဗဒင် သ္ၚိ သွက်ဂွံ ဂစိုတ် ခြင် မကၠုင် ဇူ တအ် ရ。
* '''ဂဥုဲ စဵုဒၞာ ကိုပ်ကၠာ (Chemoprophylaxis):''' သွက် မၞိဟ် တွာ် တရဴ စိုပ် ဌာန် ဒေသ နွံ ယဲ မ္ဂး၊ အစာသဝ် တအ် ကဵု စ ဂဥုဲ စဵုဒၞာ ကိုပ်ကၠာ ရ။
* '''ဗက်သေန် (Vaccines):''' ပ္ဍဲ သၞာံ လက္ကရဴ ဏအ်၊ WHO စၟတ်သမ္တီ ဒုင်တဲ လဝ် ဗက်သေန် မလဳရဳယျာ ၜါ ဂကူ - '''RTS,S/AS01''' ကေုာံ '''R21/Matrix-M''' သွက်ဂွံ စကာ ကု ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲ အာဖရိက ရ။ ၜိုန်ရ ဗက်သေန် ဏအ် ဟွံမာန် စဵုဒၞာ ၁၀၀ ရာခိုင်နှုန်း ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် မာန် ဖအောန် ဖျေဟ် အန္တရာယ် လမျီု အိုတ် ဗွဲမဇၞော် ရ။

== ၉။ ပရေင်ကတဵုဒှ် အလုံဂၠးတိ ကေုာံ ပြသၞာ (Epidemiology and Global Impact) ==
နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] (Theory) ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန် (Public health) မ္ဂး၊ မလဳရဳယျာ ဝွံ ဒှ် ယဲ မဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ဒိုက်ဂတ် ရ။ ဍုင် မနွံကဵု ဝင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဟွံခိုင်ကၠိုက် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင် ဒဏ် ယဲ ဏအ် သၠုင်အိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;sachs&quot;&gt;{{cite journal |last=Sachs |first=J. |author2=Malaney, P. |title=The economic and social burden of malaria |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-02-07_415_6872/page/680 |journal=Nature |volume=415 |issue=6872 |pages=680-685 |year=2002}}&lt;/ref&gt;

အတိုင် စရင် WHO ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁ မ္ဂး -
* လၟိဟ် မၞိဟ် ကတဵုဒှ် ယဲ မလဳရဳယျာ နွံ ၜိုတ် ၂၄၇ မဳလဳယာန် တၠ အလုံ ဂၠးတိ။
* လၟိဟ် မၞိဟ် သ္ဒး စုတိ အာ ဟိုတ်နူ ယဲ ဏအ် နွံ ၜိုတ် ၆၁၉,၀၀၀ တၠ။
* ပ္ဍဲကဵု လၟိဟ် မစုတိ သီုဖအိုတ် ဂှ်၊ ၉၅ ရာခိုင်နှုန်း ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကဵု တိုက် အာဖရိက တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် ကောန်ၚာ် အဝဲ သၟဝ် ၅ သၞာံ ရ။

ယဲ ဏအ် ပကဵု ညံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် တအ် ဂွံ စှ်ေ အာ ဟိုတ်နူ မၞိဟ် တအ် ဍောင်ၜိုတ် ကၠောန် ကမၠောန် ဟွံမာန် ကေုာံ စရိတ် လွဳလွတ် သၠုင် ရ။

== ၁၀။ ပရေင်သုတေသန အနာဂတ် ကေုာံ တင်တဝ်စၞေဟ် (Future Research and Challenges) ==
ပရေင်ရန်တၟအ် လက္ကရဴအိုတ် သွက် ယဲမလဳရဳယျာ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပလီုပလာ် အလုံစုံ (Eradication) နူကဵု ဂၠးတိ ရ။ ဆဂး ပရေင်ကမၠောန် ဏအ် ဒးဆဵုဂဗ ဒၟံင် ပြသၞာ တဝ်စၞေဟ် ဗွဲမဂၠိုင် -

၁။ '''ပရေင်ဒစးဒုင် (Resistance):''' စၟယဲ တအ် စ ပြံင်လှာဲ တုဲ ဒစးဒုင် ကဵု ဂဥုဲ ACTs မာန် ကၠုင် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ ရ။ တုပ်ပၠန်၊ ခြင် တအ် လေဝ် ဒစးဒုင် ကဵု ဂဥုဲ ဂစိုတ် ခြင် မာန် ကၠုင် ဒၟံင် ကီု ရ။
၂။ '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတု (Climate Change):''' ဥတု ဂမ္တဴ တိုန် ဂှ် ပကဵု ညံင် ခြင် အနဝ်ဖဳလဳ တအ် ဂွံ ပြးဇး စိုပ် အာ ပ္ဍဲ ဒေသ တၟိ တအ် မပ္တံကဵု ဒေသ ဒဵု သၠုင် တအ် ရ။

သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ တအ် ဏအ်၊ တၠပညာ သုတေသန တအ် ဂစာန် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် နဲကဲ တၟိ မပ္တံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂဳဇီု ခြင် (Gene drive technology) ညံင် ခြင် တအ် ဟွံမာန် ရေင်တၠုင် စၟယဲ၊ ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲ ဗက်သေန် မနွံ အစောံသတ္တိ သၠုင် နူ ကိုပ်ကၠာ တအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]] (World Health Organization)
* [[ဇမၠိင်]] (Mosquito)
* [[ယဲကၠောံ]] (Infectious disease)
* [[ဗက်သေန်]] (Vaccine)

{{Navbox
| name = Infectious Diseases
| title = ယဲကၠောံ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ (Infectious Diseases and Biology)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဂကူ ယဲဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ယဲမလဳရဳယျာ]] (Malaria)
* [[ယဲကဝ်ဗေတ်-၁၉]] (COVID-19)
* [[ယဲခရေတ်]] (Dengue fever)
* [[ယဲတီဗဳ]] (Tuberculosis)
| group2 = ဟိုတ် မကတဵုဒှ်
| list2 =
* [[စၟယဲ]] (Parasite)
* [[စၟဗဳရုသ်]] (Virus)
* [[စၟဗက်တဳရဳယျာ]] (Bacteria)
* [[ဇမၠိင်]] (Mosquito)
| group3 = ပရေင်လွဳ ကေုာံ စဵုဒၞာ
| list3 =
* [[ဗက်သေန်]] (Vaccine)
* [[ဂဥုဲ အာတဳမဳသဳနဳန်]] (Artemisinin)
* [[ဇာမင်]] (Mosquito net)
* [[ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]] (WHO)
}}

[[Category:ယဲကၠောံ]]
[[Category:ယဲမလဳရဳယျာ]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]</text>
      <sha1>068b6di3oxu0ryslclqk0ns34josxhh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကေန်သာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11609</id>
    <revision>
      <id>56600</id>
      <parentid>56105</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:15:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20396" sha1="f8sjusdelo2n9bm8eizq0fj8yocgd0a" xml:space="preserve">'''ယဲကေန်သာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Cancer'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ယဲ မဆက်စပ် ကု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် [[သေဲလ်-ကောန်လမျီု]] (Cell) မဟွံမဲ ကဵု သၞောတ်ဝ် ထိင်ဒဝ် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် သတ္တဝါ တအ် ရ။ ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဓမ္မတာ မ္ဂး၊ ဆဲလ် တအ် ဇၞော်မောဝ် တုဲ ကာလ ဍေဟ်တအ် ဇၞော် အာ ဟွံသေင်မ္ဂး လီုလာ် အာ မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် ချိုတ် အာ အလဵုအလဵု ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ယဲကေန်သာ မ္ဂး၊ ဆဲလ် တအ် ဟွံချိုတ် အာ တုဲ ဍေဟ်တအ် ဆက် ဇၞော်မောဝ် ပြးဇး ဒၟံင် ဟွံမဲ ကဵု အပိုတ်အခြာ ရ။ ဆဲလ် မဇၞော်မောဝ် ကၠုင် လောန်ကာဲ တအ် ဏအ်ဂှ် ပံင်ကောံ အာ တုဲ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ကလောအ် (Tumor) ရ။ ကလောအ် လ္ၚဵု တအ်ဂှ် ဟွံကၠောံ (Benign) တုဲ ကလောအ် လ္ၚဵု တအ်ဂှ် ကၠောံပြး (Malignant) မာန် ရ။ &lt;ref name=&quot;weinberg&quot;&gt;{{cite book |last=Weinberg |first=R. A. |title=The Biology of Cancer |edition=2nd |publisher=Garland Science |year=2013 |pages=10-15}}&lt;/ref&gt;

ယဲကေန်သာ ဝွံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မပကဵု ညံင် မၞိဟ် ဂွံ ချိုတ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူကဵု ကွတ်ပညာ ဆေင်ကဵု ဂဥုဲ ခေတ်တၟိ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ဂှ်ရ၊ ပရေင်လွဳပရာ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ တအ် လေဝ် ခိုဟ်တိုန် ကၠုင် ဗွဲမလောန် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ယဲကေန်သာ နကဵု လညာတ် ဇဳဝဗေဒ၊ ပရေင်လွဳပရာ၊ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Cancer_cells_(1).jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဆဲလ် ကေန်သာ မဇၞော်မောဝ် ဒၟံင် ဟွံမဲ ကဵု သၞောတ်ဝ် သၟဝ် မိုက်ခရဝ်သကုပ် (Microscope)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ကေန်သာ&quot; (Cancer) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ karkinos မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဂတာံ&quot; ရ။ တၠပညာ ဂဥုဲ ဂရိတ် ဟစ်ပိုကရေးတီး (Hippocrates) ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မစကာ လဝ် ယၟု ဏအ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဟိုတ်နူကဵု ဗီုပြင် ကလောအ် ယဲကေန်သာ ဂှ် နွံကဵု ရိုဟ် မတုပ် ညံင် ဇိုင် ဂတာံ ရ။ 

နကဵု လညာတ် သၞောတ် သိပ္ပံ ဂဥုဲ မ္ဂး၊ ယဲကေန်သာ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ယဲ မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA) ပ္ဍဲ ဆဲလ် တအ် ယောန်မှာ (Mutation) တုဲ၊ ဆဲလ် တအ်ဂှ် ပြးဇး လုပ် ဇီုကပိုက် လတူ ကလာပ်ရုပ် (Tissues) မနွံ ညန် ကု ဍေဟ်တအ်၊ တုဲမ္ဂး ဍေဟ်တအ် ပြးဇး စိုပ် အာ ဌာန် တၞဟ် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် (Metastasis) မာန် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် တမၠာ (History and Ancient Studies) ==
ဝင် ယဲကေန်သာ ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ် ကောန်မၞိဟ် တအ် စကတဵုဒှ် တေအ် ရ။ သက်သဳ တြေံအိုတ် မဆေင်ကဵု ယဲကေန်သာ ဂှ် ဂွံဆဵု ကေတ် ပ္ဍဲ လိက် သၠရိုတ် အဳဂျေပ် တြေံ (Edwin Smith Papyrus) မချူလဝ် ပ္ဍဲ ဘဳသဳ ၃၀၀၀ တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ လိက် ဂှ် ချူလဝ် ပရူ ကလောအ် ယဲ ပ္ဍဲ သြိုဟ် တုဲ သီု ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;သွက်ဂွံ လွဳပရာ ဟွံမဲ&quot; ရ。&lt;ref name=&quot;mukherjee&quot;&gt;{{cite book |last=Mukherjee |first=S. |title=The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer |publisher=Scribner |year=2010 |pages=35-42}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ခေတ် ရောမ တေအ်၊ အစာသဝ် ဂေလန် (Galen) ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ယဲကေန်သာ ဂှ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဓါတ် &quot;ဍာ်လမ္စံက်&quot; (Black bile) ဂၠိုင်လောန် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ လက္ကရဴ ဂှ်၊ ဟိုတ်နူ မိုက်ခရဝ်သကုပ် (Microscopes) ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် တုဲ၊ တၠပညာ ရုဒေါဖ် ဗာချော (Rudolf Virchow) ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ယဲကေန်သာ ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ဆဲလ် ဓမ္မတာ မပြံင်လှာဲ အာ ရ။

== ၃။ ဟိုတ် ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် (Causes and Risk Factors) ==
ယဲကေန်သာ ဝွံ ဟွံကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဟိုတ် မွဲ ဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ ဟိုတ် နာနာ သာ် ရ -

* '''ဓါတု ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ:''' ပရေင်သုင် ၜံက် (Tobacco) ဝွံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက သွက် ကေန်သာ အဆုတ် ရ။ ဓါတ် ကာသဳနဝ်ဂျေန် (Carcinogens) မပ္တံကဵု Asbestos တအ် လေဝ် ပကဵု ညံင် ကေန်သာ ဂွံ ကတဵုဒှ် မာန် ရ။
* '''လျးဓါတ် (Radiation):''' ပရေင်ဒးဒုင် လျး တ္ၚဲ (UV radiation) ဂၠိုင်လောန် ပကဵု ညံင် ကေန်သာ စၞာံ ဂွံ ကတဵုဒှ် ရ။ လျး ဓါတ်မှန် (X-rays) သၠုင်သၠုင် လေဝ် ပလီု ဒဳအေန်အေ မာန် ရ။
* '''စၟယဲ (Infections):''' ဗိုင်းရပ်စ် (Viruses) လ္ၚဵု မပ္တံကဵု HPV ဝွံ ပကဵု ညံင် ကေန်သာ ကအ် သမ္အီ (Cervical cancer) မာန် တုဲ၊ Hepatitis B ကဵု C တအ် ပကဵု ကေန်သာ ဖျုန်ဂြိုဟ် မာန် ရ。
* '''ဂဳဇီု (Genetics):''' မၞိဟ် လ္ၚဵု တအ်ဝွံ ကလိဂွံ လဝ် ဂဳဇီု ယောန်မှာ (Mutated genes) နူကဵု မိမ ဍေဟ်တအ် ဥပမာ - ဂဳဇီု BRCA1 ကဵု BRCA2 မဆက်စပ် ကု ကေန်သာ သြိုဟ် ရ။

== ၄။ သဘာဝ ဇဳဝဗေဒ ဆဲလ် (Cellular Biology and Pathophysiology) ==
နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] ဇဳဝဗေဒ မ္ဂး၊ ဆဲလ် ကေန်သာ တအ်ဝွံ နွံကဵု စရိုတ် မတၞဟ်ခြာ နူ ဆဲလ် ဓမ္မတာ ရ။&lt;ref name=&quot;hanahan&quot;&gt;{{cite journal |last=Hanahan |first=D. |author2=Weinberg, R. A. |title=Hallmarks of Cancer: The Next Generation |url=https://archive.org/details/cell_2011-03-04_144_5/page/646 |journal=Cell |volume=144 |issue=5 |pages=646-674 |year=2011}}&lt;/ref&gt;

ဆဲလ် ဓမ္မတာ တအ် နွံကဵု သၞောတ်ဝ် မကော်စ အပဝ်တဝ်သစ် (Apoptosis) မဒှ် သၞောတ် မပကဵု ညံင် ဆဲလ် မလီုလာ် တအ် ဂွံ ဂစိုတ် ဇကု အလဵုအလဵု ရ။ ဆဂး ဆဲလ် ကေန်သာ တအ်ဂှ် လီုလာ် လဝ် သၞောတ် ဏအ် တုဲ ဟွံချိုတ် အာ ရ။ တုဲပၠန် ဍေဟ်တအ် ဖန်ဗဒှ် ဆေဝ် ဍာ်ဆီ တၟိ (Angiogenesis) သွက်ဂွံ ပလံင် စၞစ ကေုာံ အံက်သဳဂျေန် စိုပ် ဇရေင် ကလောအ် ဍေဟ်တအ် ရ။ အလက္ကရဴ အိုတ် ဂှ် ဍေဟ်တအ် ပါ်တိတ် နူ ကလောအ် တမ်မူလ တုဲ ပြးဇး (Metastasis) အာ စိုပ် ဌာန် တၞဟ် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် မပ္တံကဵု ဇုတ်၊ အဆုတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး က္ဍဟ် ရ။

== ၅။ ဂကူ ယဲကေန်သာ ဂမၠိုင် (Types of Cancers) ==
ယဲကေန်သာ နွံ ဂၠိုင်နူ ၁၀၀ ဂကူ တုဲ၊ ညးတအ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ အတိုင် ဌာန် ဒၞာဲ ဆဲလ် တမ်မူလ ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ယဲကေန်သာ အဓိက ဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ ကေန်သာ
! ဌာန် တမ်မူလ
! ဥပမာ ဂမၠိုင်
|-
| '''ကာသဳနဝ်မာ (Carcinoma)'''
| စၞာံ ဟွံသေင်မ္ဂး ကလာပ်ရုပ် မဂြောပ်လဝ် ကလီု (Epithelial cells)
| ကေန်သာ သြိုဟ်၊ ကေန်သာ အဆုတ်၊ ကေန်သာ ကြုတ်၊ ကေန်သာ စၞာံ
|-
| '''သာကဝ်မာ (Sarcoma)'''
| ဇုတ်၊ ဖျုန် (Muscle)၊ လိင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဆေဝ် ဍာ်ဆီ
| အဝ်သတဳယဝ်သာကဝ်မာ (Osteosarcoma - ကေန်သာ ဇုတ်)
|-
| '''လဳကဳမဳယာ (Leukemia)'''
| ဍာ်ဆီ ကေုာံ ဇုတ် လဒေါဝ် (Bone marrow)
| Acute lymphoblastic leukemia (ALL)
|-
| '''လေမ်ဖဝ်မာ (Lymphoma)'''
| သၞောတ် လေမ် (Lymphatic system) ကေုာံ ဆဲလ် သုဲ
| Hodgkin lymphoma, Non-Hodgkin lymphoma
|-
| '''မဳလာနဝ်မာ (Melanoma)'''
| ဆဲလ် မပတိတ် အသာ် စၞာံ (Melanocytes)
| ကေန်သာ စၞာံ လမ္စံက်
|}

== ၆။ သင်္ကေတ ကေုာံ လက္ခဏာဂမၠိုင် (Signs and Symptoms) ==
သင်္ကေတ ယဲကေန်သာ ဝွံ တၞဟ်ခြာ အာ အတိုင် ဂကူ ကေုာံ ကဆံင် ယဲ ရ။ 
* '''လက္ခဏာ ဒေသ (Local symptoms):''' ကလောအ် ဇၞော်တိုန် တုဲ ဍဵု လတူ အရာ မနွံ ညန်။ (ဥပမာ - ကလောအ် ပ္ဍဲ သြိုဟ်၊ ယဲ ခ္ဍက် ဍာ်ဆီ ပါ ဟိုတ်နူ ကေန်သာ အဆုတ်)။
* '''လက္ခဏာ အလုံခန္ဓာ (Systemic symptoms):''' ဇြဟတ် အိုတ် လောန်၊ ဇြဟတ် ဇြဟ် စှ်ေ အာ ဟွံမဲ ကဵု ဟိုတ်၊ ယဲ ဇွဟ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဆီ အောန် (Anemia)။
* '''လက္ခဏာ ပြးဇး (Metastatic symptoms):''' ယဝ်ရ ပြးဇး စိုပ် ဇုတ် မ္ဂး ဇုတ် ဂိ၊ ယဝ်ရ ပြးဇး စိုပ် က္ဍဟ် မ္ဂး က္ဍိုပ် ဂိ ဟွံသေင်မ္ဂး ကတဵုဒှ် ယဲ ကတိုတ် (Seizures) ရ။

== ၇။ နဲကဲ စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ရှာတ်ဂၠာဲ (Diagnosis and Screening) ==
သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ယဲကေန်သာ ဂှ်၊ အစာသဝ် တအ် စကာ နဲကဲ နာနာ သာ် ရ -&lt;ref name=&quot;who&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cancer |title=Cancer Fact Sheet |publisher=World Health Organization |date=2022 |access-date=2023-10-04}}&lt;/ref&gt;

* '''ပရေင်တက်ရုပ် (Imaging):''' X-rays, CT scans, MRI, ကေုာံ PET scans တအ် စကာ သွက်ဂွံ ညာတ် ကလောအ် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ်။
* '''ပရေင်စမ် ဆီ (Blood tests):''' စမ် ရံင် Tumor markers မပ္တံကဵု PSA သွက် ကေန်သာ ပရဝ်သတိတ် (Prostate cancer)။
* '''ဗာင်အံပ်သဳ (Biopsy):''' ဒှ် နဲကဲ မချိုတ်ပၠိုတ် အိုတ် ရ။ အစာသဝ် ကုတ် ကေတ် ဖျုန် နူကလောအ် ဂှ် ညိ တုဲ စမ် ရံင် သၟဝ် မိုက်ခရဝ်သကုပ် သွက်ဂွံ တီ ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် ဆဲလ် ကေန်သာ ဟာ ရ။

ပရေင်ရှာတ်ဂၠာဲ ကိုပ်ကၠာ (Screening) မပ္တံကဵု Mammogram (သွက် ကေန်သာ သြိုဟ်) ကေုာံ Colonoscopy (သွက် ကေန်သာ ကြုတ်) တအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ဆဵု ယဲ ပ္ဍဲ အခိင် ပြဟ်ပြဟ် ရ။

== ၈။ နဲကဲ လွဳပရာဂမၠိုင် (Treatment Methods) ==
ပရေင်လွဳပရာ ယဲကေန်သာ ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ဂကူ ယဲ ကေုာံ ကဆံင် (Stage) ယဲ ရ -
# '''ခွဲစိတ် (Surgery):''' ကုတ် ပတိတ် ကလောအ် ယဲ ကေုာံ ကလာပ်ရုပ် မနွံ ညန် တအ် သီုဖအိုတ်။ ခိုဟ်အိုတ် သွက် ယဲ မဟွံပြးဇး ဏီ။
# '''ပရေင်လွဳ နကဵု လျးဓါတ် (Radiation Therapy):''' စကာ လျး X-ray သၠုင် သွက်ဂွံ ဂစိုတ် ဆဲလ် ကေန်သာ။
# '''ပရေင်လွဳ နကဵု ဓါတု (Chemotherapy):''' စကာ ဂဥုဲ သွက်ဂွံ ဂစိုတ် ဆဲလ် မဇၞော်မောဝ် ဒၟံင် ပြဟ်ပြဟ် တအ်။ ဆဂး ဍေဟ် မာန် ပကဵု အန္တရာယ် လတူ ဆဲလ် ဓမ္မတာ မပ္တံကဵု ရိုဟ် သော် တအ် ကီု ရ။
# '''ပရေင်လွဳ နကဵု ဓါတ်ဒုင်စဵုဒၞာ (Immunotherapy):''' စကာ ဂဥုဲ သွက်ဂွံ ဗတောန် ကဵု သၞောတ် ဒုင်စဵုဒၞာ (Immune system) ခန္ဓာကိုယ် ညံင်ဂွံ ညာတ် ကေုာံ ဗတိုက် ဆဲလ် ကေန်သာ အလဵုအလဵု ရ။

== ၉။ ပရေင်စဵုဒၞာ (Prevention) ==
ယဲကေန်သာ ဗွဲမဂၠိုင် မာန် စဵုဒၞာ လဝ် ကိုပ်ကၠာ ရ။ ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO) ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ၃၀-၅၀% ယဲကေန်သာ တအ် မာန် စဵုဒၞာ ဂွံ ရ။ 
* သ္ဒး ဝေင်အာဲ နူကဵု ၜံက် ကေုာံ အရက်။
* သ္ဒး မင်မဲ ဇြဟတ် လျိုင် ခန္ဓာကိုယ် ညံင် ဟွံဂွံ ဇြိုင် လောန် အာ (Obesity)။
* သ္ဒး စ စၞ မနွံကဵု ဓါတ် ခိုဟ် မပ္တံကဵု သၞေဝ် ကေုာံ သတ်ဆု။
* သ္ဒး ထပှ် ဂဥုဲ ဗက်သေန် (Vaccines) ဥပမာ - ဂဥုဲ ထပှ် သွက် စၟယဲ HPV ကေုာံ Hepatitis B တအ် ရ။

== ၁၀။ ပရေင်သုတေသန ကေုာံ အနာဂတ် (Research and Future Directions) ==
ပရေင်သုတေသန ယဲကေန်သာ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ဝွံ အာရီုစွံ လတူ [[ဂဥုဲ ချိုတ်ပၠိုတ်]] (Precision medicine) ရ။ စၞး မကဵု ဂဥုဲ ဓါတု (Chemo) သွက် မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဂှ်၊ အစာသဝ် တအ် လ္ၚတ် ရံင် ဒဳအေန်အေ ညးယဲ မွဲ တၠ ကဵု မွဲ တၠ တုဲ ကဵု ဂဥုဲ မကိတ်ညဳ အိုတ် ကု ဂဳဇီု ညးတအ် ရ။&lt;ref name=&quot;varmus&quot;&gt;{{cite book |last=Varmus |first=H. |title=The Art and Politics of Science |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2009 |pages=150-155}}&lt;/ref&gt;

သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ကွတ်ပညာ တၟိ မပ္တံကဵု ပရေင်ပလေဝ် ဂဳဇီု (CRISPR gene editing) ဂှ် လေဝ် မာန် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ဂွံ ပလေဝ် ထောအ် ဆဲလ် မယောန်မှာ တအ် ကိုပ်ကၠာ ဍေဟ်တအ် ဟွံဒှ် ကေန်သာ ဏီ ရ။ ကွတ်ပညာ တအ် ဏအ်ဝွံ ကဵု လဝ် မျှော်လင့်ချက် သွက်ဂွံ လွဳ ဗၠး ယဲကေန်သာ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဆဲလ်]] (Cell)
* [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA)
* [[ခန္ဓာဗေဒ]] (Anatomy)
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)

{{Navbox
| name = Medicine and Diseases
| title = ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ယဲ နာနာ (Health and Diseases)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ယဲ အဓိက ဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ယဲကေန်သာ]] (Cancer)
* [[ယဲ ဆီဍာတ်]] (Diabetes)
* [[ယဲ ဂြိုဟ်]] (Heart disease)
* [[ယဲ ကဝ်ဗေတ်-၁၉]] (COVID-19)
| group2 = ပရေင်လွဳပရာ
| list2 =
* [[ပရေင်လွဳ နကဵု ဓါတု]] (Chemotherapy)
* [[ပရေင်လွဳ နကဵု လျးဓါတ်]] (Radiation therapy)
* [[ဂဥုဲ ဗက်သေန်]] (Vaccine)
* [[ခွဲစိတ်]] (Surgery)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဆဲလ်]] (Cell)
* [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA)
* [[သၞောတ် ဒုင်စဵုဒၞာ]] (Immune system)
* [[ပရေင်သုတေသန ဂဥုဲ]] (Medical research)
}}

[[Category:ယဲဂမၠိုင်]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]
[[Category:ကေန်သာ]]</text>
      <sha1>f8sjusdelo2n9bm8eizq0fj8yocgd0a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဘာသာ မိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11632</id>
    <revision>
      <id>56619</id>
      <parentid>56147</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:40:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22155" sha1="axq97j1a6ug2mnv05pzvsebyp0441ff" xml:space="preserve">'''ဘာသာ မိ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''အရေဝ် မိ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''First language'', ''Mother tongue'', ဟွံသေင်မ္ဂး ''Native language'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အရေဝ်ဘာသာ မွဲ မကောန်ၚာ် မွဲ လ္ၚတ် ကတ်ကေတ် လဝ် နူကဵု အခိင် ကာလ ဍောတ်တ် (နူ သၠးဂၠံဂဝ် စဵုကဵု အခိင် အဝဲ ဍောတ်) ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ ဘာသာ မိ ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိကအိုတ် သွက် ပရေင်ဆက်စပ် (Communication)၊ ပရေင်ချပ် စိုတ် (Cognition)၊ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ အခိုက်အလိုက် ယေန်သၞာင် ညးမွဲ မွဲ ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် [[ဘာသာဗေဒ]] (Linguistics) မ္ဂး၊ ညးတအ် ကော်စ အရေဝ် မိ ဏအ် နဒဒှ် (L1) တုဲ၊ အရေဝ်ဘာသာ မလ္ၚတ် လက္ကရဴ တအ်ဂှ် ကော်စ ဘာသာ ဒုတိယ (L2) ရ။&lt;ref name=&quot;crystal&quot;&gt;{{cite book |last=Crystal |first=D. |title=The Cambridge Encyclopedia of Language |edition=3rd |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |pages=430-435}}&lt;/ref&gt;

မၞိဟ် မဟီု အရေဝ် ဘာသာ မိ မွဲမွဲ ဂှ် ညးကော်စ &quot;Native speaker&quot; (ညးမဟီု အရေဝ် သဇိုင်) ရ။ ဘာသာ မိ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် က္ဍဟ် ကောန်ၚာ် ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ အာဲကၟာဲ ဂကူ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဘာသာ မိ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဳအိုရဳ၊ ဇဳဝဗေဒ၊ ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ ဘာသာ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Shaheed_Minar_Dhaka.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး တိုင်သမ္တီ တ္ၚဲ ဘာသာ မိ ဂၠးတိ (Shaheed Minar) ပ္ဍဲ ဍုင် ဍာကာ၊ ဘင်္ဂလာဒေတ် (Bangladesh) မဒှ် သင်္ကေတ ပရေင်ဆာန် ဘာသာ မိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ဘာသာ မိ&quot; ဝွံ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မ္ဂး ဒှ် အရေဝ်ဘာသာ မမၞိဟ် မွဲ ကတ်လ္ၚတ် ကေတ် အလဵုအလဵု (Acquired naturally) ဟွံဒး စကာ ပရေင်ဗတောန် နကဵု လိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာတန် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် အရေဝ်ဘာသာ မမၞိဟ် ဂှ် မာန် ဟီု၊ ကၠိုဟ်၊ ကေုာံ ချပ် ဗွဲမပြဟ် ကေုာံ ချိုတ်ပၠိုတ် အိုတ် (Most proficient) ပ္ဍဲ ဘဝ ညးတေအ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု အကာဲအရာ ဂကောံမၞိဟ် လ္ၚဵု တအ် မ္ဂး၊ ကောန်ၚာ် မွဲ မာန် နွံကဵု &quot;ဘာသာ မိ&quot; ဂၠိုင်နူ မွဲ မာန် ရ (Simultaneous bilingualism)။ ဥပမာ - ယဝ်ရ မိ မဟီု အရေဝ် မန် တုဲ မ မဟီု အရေဝ် အင်္ဂလိက် ကဵု ကောန်ၚာ် ဂှ် နူ အခိင် ကတဵုဒှ် မၞိဟ် မ္ဂး၊ ကောန်ၚာ် ဂှ် နွံကဵု ဘာသာ မိ ၜါ (Bilingual native speaker) မာန် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ လညာတ် ဝေါဟာရ (History and Terminology) ==
ဝေါဟာရ &quot;Mother tongue&quot; (ဘာသာ မိ) ဝွံ ကၠုင်နူ လညာတ် တြေံ မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;မိ&quot; (Mother) ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် အဓိက မလွဳလွတ် ကေုာံ ဟီု အရေဝ် ကဵု ကောန်ၚာ် အခိင် ဍောတ်တ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အရေဝ် ကောန်ၚာ် ဂှ် ကတ်လ္ၚတ် ကေတ် ဂှ် ဒှ် အရေဝ် မိ ဍေဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;skutnabb&quot;&gt;{{cite book |last=Skutnabb-Kangas |first=T. |title=Bilingualism or Not: The Education of Minorities |publisher=Multilingual Matters |year=1981 |pages=12-18}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ခေတ် ကၠာ တေအ် ဂှ် ညးတအ် ထေင် ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ဘာသာ မိ ဂှ် ပါကၠုင် နူ ဆီ (Bloodline)၊ ဆဂး နကဵု လညာတ် သုတေသန ခေတ်တၟိ မ္ဂး ဍေဟ် ဟွံဆက်စပ် ကု ဆီဇာတ် (Ethnicity) ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဆက်စပ် ကု ပွဳပွူ (Environment) ညးတေအ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် လဝ် ဂှ် သၟး ရ။ ယဝ်ရ ကောန်ၚာ် မန် မွဲ ဒးဒုင် လွဳလွတ် ပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန် အင်္ဂလိက် ပ္ဍဲ ဍုင် အမေရိကာန် နူ အခိင် မသၠးဂၠံဂဝ် မ္ဂး၊ ဘာသာ မိ ညးတေအ် ဂှ် ဒှ် အင်္ဂလိက် ရ။

== ၃။ လၟေင် ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် ဘာသာ (Language Acquisition Process) ==
ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် ဘာသာ မိ ဂှ် ဒှ် လၟေင် သဘာဝ မအမ်သဝ် အိုတ် ပ္ဍဲ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ လၟေင် ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် အတိုင် အဆံင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -
# '''အဆံင် ရမ္သာင် (Babbling stage):''' အကြာ ၆ ဂိတု ကဵု ၈ ဂိတု၊ ကောန်ၚာ် တအ် စ ပတိတ် ရမ္သာင် ဗျည် ကဵု သွိုရ် မပ္တံကဵု &quot;မာ-မာ&quot; &quot;ပါ-ပါ&quot;။
# '''အဆံင် မွဲ ဝေါဟာရ (One-word stage):''' အကြာ ၉ ဂိတု ကဵု ၁၈ ဂိတု၊ ကောန်ၚာ် တအ် စ ဟီု မလိက် မွဲမွဲ (ဥပမာ - &quot;ဍာ်&quot;၊ &quot;မိ&quot;) သွက်ဂွံ လလောင်တြး အဓိပ္ပါယ် အလုံ။
# '''အဆံင် ၜါ ဝေါဟာရ (Two-word stage):''' အကြာ ၁၈ ဂိတု ကဵု ၂၄ ဂိတု၊ ကောန်ၚာ် တအ် စ ပံင် ဝေါဟာရ ၜါ (ဥပမာ - &quot;သုင် ဍာ်&quot;၊ &quot;အာ ဝေင်&quot;)။
# '''အဆံင် သဒ္ဒါ အလုံ (Telegraphic stage):''' ကြဴနူ ၂ သၞာံ ပြင်၊ ကောန်ၚာ် တအ် စ လ္ၚတ် သဒ္ဒါ (Grammar) တုဲ ဟီု ဝါကျ အလုံ မာန် ကၠုင် ရ။

== ၄။ သဇိုင် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ က္ဍဟ် (Biological Basis and Brain) ==
နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] (Theory) တၠပညာ ဘာသာဗေဒ နဝ်မ် ချောမ်သကဳ (Noam Chomsky) မ္ဂး၊ ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် သီုကဵု သၞောတ် စက် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် မကော်စ Language Acquisition Device (LAD) ရ။ အရာ ဏအ် ပကဵု ညံင် ကောန်ၚာ် တအ် ဂွံ တီ သဒ္ဒါ သဘာဝ (Universal Grammar) အလဵုအလဵု ရ။&lt;ref name=&quot;chomsky&quot;&gt;{{cite book |last=Chomsky |first=N. |title=Aspects of the Theory of Syntax |publisher=MIT Press |year=1965 |pages=25-30}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ က္ဍဟ် မၞိဟ် တအ် ဂှ်၊ ဒၞာဲ မကော်စ ဒၞာဲ ဗရဝ်ကာ (Broca's area) ဝွံ ဆက်စပ် ကု ပရေင်ပတိတ် ရမ္သာင် တုဲ၊ ဒၞာဲ ဝါနဳကဳ (Wernicke's area) ဝွံ ဆက်စပ် ကု ပရေင်ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် ရ။ တၠပညာ Eric Lenneberg လေဝ် ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် သဳအိုရဳ အခိင်ကာလ ကိစ္စဇၞော် (Critical Period Hypothesis) မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ ဟွံဂွံ လ္ၚတ် ဘာသာ မိ အကြာ အခိင် ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ကဵု အဝဲ ဍောတ် (ကိုပ်ကၠာ အခိင် အဝဲ စိုပ်) မ္ဂး၊ ညးတေအ် ဟွံမာန် လ္ၚတ် ဘာသာ မိ ဂှ် ဍိုက်ပေင် မွဲလှ်ေ ရ။

== ၅။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်စိုတ် ကေုာံ ဉာဏ် (Cognitive and Psychological Impact) ==
ဘာသာ မိ ဝွံ ကဵု ဖဵု လတူ ဗီုလဵု ပိုယ် ညာတ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂၠးတိ ရ။ သဳအိုရဳ ဝေါ့ဖ်-သာပဳယျာ (Sapir-Whorf hypothesis) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဆက်စပ် ဘာသာဗေဒ (Linguistic relativity) ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ လဒက်ပတန် ဘာသာ မိ ဝွံ ပကဵု ညံင် လညာတ် ပရေင်ချပ် (Thought) မၞိဟ် တအ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ တၞဟ်ခြာ ရ။&lt;ref name=&quot;pinker&quot;&gt;{{cite book |last=Pinker |first=S. |title=The Language Instinct: How the Mind Creates Language |publisher=William Morrow and Company |year=1994 |pages=55-60}}&lt;/ref&gt;

ဥပမာ - ပ္ဍဲ အရေဝ်ဘာသာ လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ဟွံမဲ ဝေါဟာရ သွက် အသာ် &quot;သွာတ်&quot; ကဵု &quot;သ္ၚေက်&quot; တၞဟ်ခြာ (စကာ မွဲ မ လိက် ဓဝ်)။ မၞိဟ် မဟီု အရေဝ် ဂှ် တအ် မာန် ပါ်ခြာ အသာ် ၜါ ဏအ် ဝါတ် နူ မၞိဟ် မဟီု အရေဝ် အင်္ဂလိက် မာန် ရ။ တုဲပၠန်၊ ဘာသာ မိ ဝွံ ဒှ် အရာ မဆက်စပ် ကု ပရေင်ဒုင်စသိုင် (Emotions) မနက်သြိုဟ် အိုတ် ရ။ ကာလ မၞိဟ် တအ် ထေဲ ဟွံသေင်မ္ဂး အောန်စိုတ် မ္ဂး၊ ညးတအ် ဗွဲမဂၠိုင် ကလေင် စကာ ဘာသာ မိ ညးတအ် အလဵုအလဵု ရ။

== ၆။ ဘာသာ မိ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Mother Tongue and Culture) ==
အရေဝ် မိ ကဵု ယေန်သၞာင် (Culture) ဂှ် ဒှ် အရာ ၜါ မပါ်ခြာ ဟွံဂွံ ရ။ ဘာသာ မိ ဝွံ ဒှ် &quot;သ္ၚိ တိုက်&quot; (Repository) မတန်သိပ် လဝ် အာဲကၟာဲ ဇုဇဗဴလ၊ ဝင်၊ လိက်ပတ်၊ ဒွက်၊ ကေုာံ လညာတ် သဘာဝ တအ် ရ။ 

ဝေါဟာရ ပ္ဍဲ ဘာသာ မိ မွဲမွဲ ဂှ် ထ္ၜးကဵု အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ဂကောံမၞိဟ် ဂှ် ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲ အရေဝ် မန် ဂှ် နွံ ဝေါဟာရ ဗွဲမဂၠိုင် မဆက်စပ် ကု ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ မထ္ၜးကဵု အခိုက်အလိုက် ဘဝ ဂကူမန် ရ။ ကာလ ဘာသာ မိ မွဲ ကၠေအ်ကၠက် အာ မ္ဂး၊ သၞောတ် ပရေင်တီ (Knowledge system) သွက် ဂၠးတိ ဂှ် လေဝ် ကၠေအ် အာ မွဲစွံ ကီု ရ။

== ၇။ လၟိဟ် ညးမဟီု ဘာသာ သဇိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Top Native Languages Globally) ==
ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တ္ၚဲဏအ် နွံ အရေဝ်ဘာသာ ၜိုတ် ၇,၀၀၀ ပြင်င် ရ။ ဆဂး လၟိဟ် မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဂှ် စကာ အရေဝ်ဘာသာ မိ ညိည သၟး ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး အရေဝ်ဘာသာ မနွံ ညးမဟီု နဒဒှ် ဘာသာ မိ ဂၠိုင်အိုတ် (စရင် Ethnologue)
|-
! လၟေင်
! အရေဝ်ဘာသာ
! လၟိဟ် ညးမဟီု (ဘာသာ မိ)
! ဒေသ အဓိက
|-
| ၁
| ကြုက် (Mandarin Chinese)
| ၉၃၉ မဳလဳယာန်
| ဍုင်ကြုက် (China)
|-
| ၂
| သပိန် (Spanish)
| ၄၈၅ မဳလဳယာန်
| သမၠုင်ကျာ အမေရိက (South America), ဍုင်သပိန်
|-
| ၃
| အင်္ဂလိက် (English)
| ၃၈၀ မဳလဳယာန်
| အမေရိကာန်, ယူကေ, သြသတြေလျ
|-
| ၄
| ဟိန်ဒဳ (Hindi)
| ၃၄၅ မဳလဳယာန်
| အိန္ဒိယ (India)
|-
| ၅
| ဘင်္ဂလဳ (Bengali)
| ၂၃၆ မဳလဳယာန်
| ဘင်္ဂလာဒေတ် (Bangladesh), အိန္ဒိယ
|}

== ၈။ ပရေင်ကၠေအ်ကၠက် ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ (Language Endangerment and Preservation) ==
ၜိုန်ရ ဂၠးတိ ဏအ် နွံ အရေဝ်ဘာသာ ဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ် အရေဝ်ဘာသာ မနွံ ညးမဟီု အောန် (Minority languages) တအ်ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ အန္တရာယ် မကၠေအ်ကၠက် အာ (Language endangerment) ရ။ လညာတ် တၠပညာ တအ် မ္ဂး ဇၟာပ်ဇၟာပ် ၁၄ တ္ၚဲ မ္ဂး အရေဝ်ဘာသာ မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ကၠေအ်ကၠက် အာ ဒၟံင် ရ။&lt;ref name=&quot;krauss&quot;&gt;{{cite journal |last=Krauss |first=M. |title=The World's Languages in Crisis |url=https://archive.org/details/sim_language_1992-03_68_1/page/4 |journal=Language |volume=68 |issue=1 |pages=4-10 |year=1992}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ် မပကဵု ညံင် ဘာသာ မိ ဂွံ ကၠေအ် အာ ဂှ် -
* '''သြဇာ ဘာသာ ဇၞော် (Linguistic Imperialism):''' ကောန်ၚာ် တအ် ဒးလ္ၚတ် ဘာသာ အဓိက ဍုင် (ဥပမာ - ဗၟာ၊ သေံ၊ အင်္ဂလိက်) သွက်ဂွံ ဂွံ ကမၠောန် တုဲ ဟွံဟီု အရေဝ် မိ။
* '''ပရေင်ဖအောန် အခေါင်အရာ (Assimilation Policies):''' အလဵုအသဳ လ္ၚဵု တအ် ဟွံကဵု အခေါင် ဗတောန် ဘာသာ ကောန်ဍုင်အရင် ပ္ဍဲ ဘာတန်။
* '''ပရေင်ပြံင် ဌာန် (Migration):''' မၞိဟ် တအ် ပြံင် ဌာန် စိုပ် ဍုင် ဇၞော် တုဲ ပရေင်စကာ ဘာသာ မိ အောန် စှ်ေ အာ။

သွက်ဂွံ မင်မဲ ဘာသာ မိ ဏအ် ဂှ်၊ ပရေင်သုတေသန၊ ပရေင်ချူ လိက်ပတ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဗတောန် ပ္ဍဲ ဘာတန် (Mother-tongue based education) တအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။

== ၉။ အခေါင်အရာ ပရေင်ပညာ ကေုာံ သၞောဝ် ဂၠးတိ (Educational Rights and International Law) ==
ကုလသမဂ္ဂ (UN) ကေုာံ UNESCO တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ အခေါင် မဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ ဗတောန် ပညာ နကဵု ဘာသာ မိ ဇကု ဂှ် ဒှ် အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် (Human right) အဓိက မွဲ ရ။ သုတေသန ပရေင်ပညာ ဂမၠိုင် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ကောန်ၚာ် မဂွံ ဗတောန် ဘာ သဇိုင် နကဵု ဘာသာ မိ (Mother-tongue based multilingual education - MTB-MLE) တအ်ဂှ် နွံ အစောံသတ္တိ ပရေင်ချပ် ကေုာံ အံင်ဇၞး ဘာ ခိုဟ် နူ ကောန်ၚာ် မဒး ဗတောန် နကဵု ဘာသာ တၞဟ် တအ် ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၉ ဂှ် UNESCO စၟတ်သမ္တီ လဝ် တ္ၚဲ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၁ (21 February) နဒဒှ် '''တ္ၚဲ ဘာသာ မိ ဂၠးတိ''' (International Mother Language Day) သွက်ဂွံ ထ္ၜးကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ အရေဝ်ဘာသာ နာနာ ကေုာံ ဂစာန် မင်မဲ ယေန်သၞာင် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ တ္ၚဲ ဏအ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်အာတ်မိက် ပရေင်ဘာသာ ဘင်္ဂလဳ ပ္ဍဲ ဍုင် ဘင်္ဂလာဒေတ် (Language Movement) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၂ ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ဘာသာ မိ ကေုာံ နည်းပညာ (Future of Mother Tongue and Technology) ==
အနာဂတ် ဘာသာ မိ ဗွဲတၟေင် ဘာသာ မနွံ ညးမဟီု အောန် တအ်ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ နည်းပညာ ခေတ်တၟိ ရ။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) ကေုာံ စက် ကၠာဲဘာသာ (Machine Translation) တအ် မာန် ရီုဗင် ကဵု ပရေင်မင်မဲ ဘာသာ မိ ဂွံ ရ။

ယဝ်ရ ဂကောံမၞိဟ် မွဲ ဖန်ဗဒှ် လိက်ပတ် ကေုာံ ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wikipedia) နကဵု ဘာသာ မိ ဍေဟ်တအ် ဂၠိုင်င် မ္ဂး၊ ဉာဏ်စက် တအ် လေဝ် မာန် လ္ၚတ် ကေတ် သဒ္ဒါ ကေုာံ ဝေါဟာရ တအ် ဏအ် တုဲ မာန် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ကိရိယာ မပ္တံကဵု စက် ကၠာဲဘာသာ သွက် ဘာသာ ဂှ် မာန် ရ။ ပရေင်ဒဳဂျဳတေဝ် (Digitalization) ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဂၠံင်တရဴ အဓိက သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဘာသာ မိ တအ် ညံင် ဂွံ ဂျိုင်သှ်ေ အာ စဵုကဵု အနာဂတ် ကောန်စဴ ကောန်စေက် တအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဘာသာဗေဒ]] (Linguistics)
* [[ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် ဘာသာ]] (Language acquisition)
* [[သဘာဝ ဘာသာ ၜါ]] (Bilingualism)
* [[တ္ၚဲ ဘာသာ မိ ဂၠးတိ]] (International Mother Language Day)

{{Navbox
| name = Linguistics
| title = ဘာသာဗေဒ ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ (Linguistics and Languages)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် ဘာသာဗေဒ
| list1 =
* [[ဘာသာ မိ]] (First language)
* [[ဘာသာ ဒုတိယ]] (Second language)
* [[သဘာဝ ဘာသာ ၜါ]] (Bilingualism)
* [[ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် ဘာသာ]] (Language acquisition)
| group2 = သဳအိုရဳ ကေုာံ လညာတ်
| list2 =
* [[သဒ္ဒါ သဘာဝ]] (Universal grammar)
* [[သဳအိုရဳ အခိင်ကာလ ကिစ္စဇၞော်]] (Critical period hypothesis)
* [[ဘာသာဗေဒ ပရေင်မၞိဟ်]] (Sociolinguistics)
* [[ဘာသာဗေဒ ဉာဏ်ပညာ]] (Cognitive linguistics)
| group3 = မင်မဲ ကေုာံ အခေါင်အရာ
| list3 =
* [[တ္ၚဲ ဘာသာ မိ ဂၠးတိ]] (International Mother Language Day)
* [[ပရေင်ကၠေအ်ကၠက် ဘာသာ]] (Language endangerment)
* [[ပရေင်ပညာ ဒုင်သဇိုင် ဘာသာ မိ]] (MTB-MLE)
}}

[[Category:ဘာသာဗေဒ]]
[[Category:အရေဝ်ဘာသာဂမၠိုင်]]
[[Category:ပရေင်ပညာ]]</text>
      <sha1>axq97j1a6ug2mnv05pzvsebyp0441ff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒဵုပၟတ် ဟာဝါအဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11645</id>
    <revision>
      <id>56655</id>
      <parentid>56172</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:30:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24286" sha1="d3ia0e8n10mibe4sbsh8f5cjcey6cz7" xml:space="preserve">'''ဒဵုပၟတ် ဟာဝါအဳ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ရုင်ပၟတ် ဟာဝါအဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Hawaiian volcanoes'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒဵုပၟတ် မနွံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် သမုဒ္ဒရာ ပါသဳဖိတ် (Pacific Ocean) မဒက်ပတန် လဝ် တကအ် ဟာဝါအဳ ဂမၠိုင် ရ။ ဒဵုပၟတ် တအ်ဏအ် ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဒဵုပၟတ် ဓမ္မတာ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဇိုင် ဓရီု လေယျာ တိ (Tectonic plate boundaries) တအ် တုဲ၊ ဍေဟ်တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ဒၞာဲဓါတ်ဂမ္တဴ (Hotspot) မနွံ သၟဝ် လေယျာ တိ ပါသဳဖိတ် ရ။ ဒဵုပၟတ် မနွံ ပ္ဍဲ တကအ် ဟာဝါအဳ သီုဖအိုတ် ၁၅ မ ဂှ် ဒှ် ဒဵုပၟတ် အဝဲ ဍောတ်အိုတ် ကေုာံ တၟိအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ရေင် ဒဵုပၟတ် ဟာဝါအဳ-အေမ်ပါရာ (Hawaiian–Emperor seamount chain) မနွံ ဇမၠိင် ၅,၈၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ ရ။&lt;ref name=&quot;usgs&quot;&gt;{{cite book |last=Tilling |first=R. I. |author2=Heliker, C. |author3=Wright, T. L. |title=Eruptions of Hawaiian Volcanoes: Past, Present, and Future |publisher=U.S. Geological Survey |year=1987 |pages=10-15}}&lt;/ref&gt;

ဒဵုပၟတ် ဟာဝါအဳ တအ်ဝွံ ပြာကတ် ဗွဲမလောန် နကဵု ဗီုပြင် လဒက်ပတန် မကော်စ &quot;ဒဵုပၟတ် ဒိုင်း&quot; (Shield volcanoes) မနွံကဵု ဇမၞော် ဗွိုက် လှဲလှဲ ကေုာံ ဇြဟ် ညိင်ညိင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဒဵုပၟတ် ဟာဝါအဳ နကဵု လညာတ် ပထဝဳဗေဒ၊ လၟေင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ်၊ သဳအိုရဳ၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ သဘာဝ ဂမၠိုင် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Hawaii_hotspot.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ရေင် ဒဵုပၟတ် ဟာဝါအဳ-အေမ်ပါရာ မကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ လေယျာ တိ ပါသဳဖိတ် ချဳဓရာင် တတ် အာ လတူ ဒၞာဲဓါတ်ဂမ္တဴ ဟာဝါအဳ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အကာဲအရာ ပထဝဳ (Introduction and Geological Setting) ==
ဒဵုပၟတ် ဟာဝါအဳ ဝွံ ဒှ် အရာ မအမ်သဝ် သဘာဝ မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပထဝဳဗေဒ ဂၠးတိ ရ။ ဗွဲဓမ္မတာ မ္ဂး ဒဵုပၟတ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် (ဥပမာ - ရေင် ဒဵုပၟတ် လတူ ဓရီု ပၟတ် - Ring of Fire) ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ လေယျာ တိ ၜါ ဇီုကပိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပါ်ခြာ အာ ရေင်သကအ် ရ။ 

ဆဂး ဒဵုပၟတ် ဟာဝါအဳ ဂှ် ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် လေယျာ တိ ပါသဳဖိတ် (Pacific Plate) မသ္ၚောဲ နူ ဓရီု လေယျာ တအ် ဇမ္ၚောဲ မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ ကဳလဝ်မဳတာ ရ။ တကအ် ဟာဝါအဳ အဓိက ၈ တကအ် ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လာဗာ (Lava) မခတိုဟ် တိတ် နူ လေယျာ တိ သၟဝ် သမုဒ္ဒရာ မပလံင် နင် ဓါတ်ဂမ္တဴ နူကဵု ဂၠံ သြိုဟ် တိ ရ။ တကအ် ဟာဝါအဳ ဇၞော်အိုတ် ဂှ် ညးကော်စ တကအ် ဇၞော် (Big Island) တုဲ ဍေဟ်ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဒဵုပၟတ် ၅ မ ရ။

== ၂။ သဳအိုရဳ ဒၞာဲဓါတ်ဂမ္တဴ (Hawaiian Hotspot Theory) ==
သွက်ဂွံ သောင်ကလး မုဟိုတ် ဒဵုပၟတ် ဂွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် သမုဒ္ဒရာ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၃ တၠပညာ ပထဝဳဗေဒ ဂျေ. တူဇြဝ် ဝဳလ်သာန် (J. Tuzo Wilson) ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် &quot;သဳအိုရဳ ဒၞာဲဓါတ်ဂမ္တဴ&quot; (Hotspot Theory) ရ။&lt;ref name=&quot;wilson&quot;&gt;{{cite journal |last=Wilson |first=J. T. |title=A Possible Origin of the Hawaiian Islands |url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-physics_1963-06_41_6/page/863 |journal=Canadian Journal of Physics |volume=41 |issue=6 |pages=863-870 |year=1963}}&lt;/ref&gt;

အတိုင် သဳအိုရဳ ဏအ် မ္ဂး -
* သၟဝ် တိ မဇြိုဟ် ဗွဲမလောန် တေအ် ဂှ်၊ နွံ &quot;ဒၞာဲဓါတ်ဂမ္တဴ&quot; မွဲ မပလံင် ပတိတ် မက်မာ (Magma) ဇရေင် လတူ ညံင်ရဴ ဒယိုင် ပၟတ် (Mantle plume) ရ။
* ဒၞာဲဓါတ်ဂမ္တဴ ဂှ် တန်တဴ ညိင်ညိင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ တမ် ဍေဟ် တုဲ၊ လေယျာ တိ ပါသဳဖိတ် မနွံ လတူ ဂှ် ချဳဓရာင် အာ လပါ် အဂၞဲ-ပလိုတ် (Northwest) နကဵု လဟိုင် ၜိုတ် ၅-၁၀ သေန်တဳမဳတာ ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ ရ။
* ကာလ လေယျာ တိ ဂှ် ချဳဓရာင် တတ် အာ လတူ ဒၞာဲဓါတ်ဂမ္တဴ မ္ဂး၊ မက်မာ တအ် ထပက် ခတိုဟ် တိတ် လတူ သမုဒ္ဒရာ တုဲ ဖန်ဗဒှ် တကအ် တၟိ မွဲ ရ။ ကာလ တကအ် ဂှ် ဆက် ခြာ အာ နူ ဒၞာဲဓါတ်ဂမ္တဴ မ္ဂး၊ ပရေင်ခတိုဟ် ဂှ် ဒေါအ် အာ တုဲ၊ ဒဵုပၟတ် တၟိ မွဲ ကလေင် ကတဵုဒှ် လက္ကရဴ ဂှ် ပၠန် ရ။

== ၃။ လၟေင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဒဵုပၟတ် (Evolution and Stages of Volcanoes) ==
ဒဵုပၟတ် ဟာဝါအဳ ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ သ္ဒး ကွာ် တတ် အာ လၟေင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သဘာဝ နာနာ သာ် ရ။ တၠပညာ တအ် ပါ်လဝ် အဆံင် အဓိက ၄ သာ် ရ -&lt;ref name=&quot;clague&quot;&gt;{{cite book |last=Clague |first=D. A. |author2=Dalrymple, G. B. |title=Volcanism in Hawaii |publisher=U.S. Geological Survey Professional Paper 1350 |year=1987 |pages=5-15}}&lt;/ref&gt;

# '''အဆံင် သၟဝ် ဍာ် ကိုပ်ကၠာ (Submarine preshield stage):''' ဒဵုပၟတ် ဂှ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဇိုင် သမုဒ္ဒရာ တုဲ ခတိုဟ် တိတ် လာဗာ သၟဝ် ဍာ် ရ။ အခိင် ဏအ် ဍေဟ် ဟွံစိုပ် လတူ ဍာ် ဏီ ရ။
# '''အဆံင် ဒိုင်း (Shield stage):''' ဒှ် အဆံင် ဇၞော်မောဝ် အဓိက အိုတ် ရ။ မက်မာ တအ် ခတိုဟ် တိတ် ဗွဲမပြဟ် တုဲ ဒဵုပၟတ် ဂှ် ဇၞော် တိုန် စိုပ် လတူ ဍာ် ရ။ ဒဵုပၟတ် ဂှ် ကလိဂွံ ၉၅% လျိုင် အလုံစုံ ဍေဟ် ပ္ဍဲ အဆံင် ဏအ် ရ။ (ဥပမာ - ကဳလာဝေအာ ကဵု မဝ်နာ လဝ်အာ)။
# '''အဆံင် ကြဴနူ ဒိုင်း (Postshield stage):''' ပရေင်ခတိုဟ် စ ယှောတ် အောန် စှ်ေ အာ တုဲ၊ လာဗာ တအ် ဒြဟတ် ရမ္မောဝ် ပြံင်လှာဲ အာ (Alkalic basalt) ရ။ ဒဵုပၟတ် ဂှ် စ ဒေါအ် ဇၞော်မောဝ် ရ။ (ဥပမာ - မဝ်နာ ကဳအာ)။
# '''အဆံင် လီုလာ် (Erosional stage):''' ဒဵုပၟတ် ဂှ် ချဳဓရာင် အာ သ္ၚောဲ နူ ဒၞာဲဓါတ်ဂမ္တဴ တုဲ၊ ပရေင်ခတိုဟ် ပိုတ် အာ ရ။ ဒဵုပၟတ် ဂှ် ဒးဒုင် ဍာ်ဗြဲ ကေုာံ ဍာ်လပှ် ဇီုကပိုက် တုဲ စ သရိုဟ် လီုလာ် စှ်ေ အာ သိုက်သိုက် ရ။

== ၄။ ဗီုပြင် ဒဵုပၟတ် ဒိုင်း ကေုာံ လာဗာ (Shield Volcanoes and Lava Composition) ==
ဒဵုပၟတ် ဟာဝါအဳ တအ်ဝွံ ဟွံမဲ ကဵု က္ဍိုပ် ဓစေင်ဓစေင် သၠုင်သၠုင် ညံင်ရဴ ဒဵုပၟတ် ဖူဂျဳ (Mount Fuji) ဍုင်ဂျပေန် ပုဟ်။ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု ဗီုပြင် လှဲလှဲ ညိင်ညိင် တုပ် ညံင်ရဴ ဒိုင်း ပၞာန် (Warrior's shield) မဖျေဟ် လဝ် လတူ တိ ကီု ရ။

ဟိုတ် မဂွံ ဒှ် ဗီုပြင် ဏအ် ဂှ်၊ မက်မာ မခတိုဟ် တိတ် နူ ဟာဝါအဳ ဂှ် ဒှ် ဂကူ &quot;ဗာသေါတ်&quot; (Basalt) မနွံကဵု ဓါတ် သိလဳကာ (Silica) အောန် ဗွဲမလောန် ရ။ ဟိုတ်နူ သိလဳကာ အောန် ဂှ်ရ လာဗာ တအ်ဂှ် ဟွံတီု ကေုာံ ပြး ဇွောဝ် အာ ဍာ်ဍာ် (Low viscosity) မာန် ရ။ ကာလ လာဗာ ခတိုဟ် တိတ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဇွောဝ် အာ ဂွံ သ္ၚောဲ ဗွဲမလောန် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဇတ် တုဲ၊ ကတဵုဗဒှ် ကဵု ဇြဟ် ဒဵု မလှဲလး ရ။ ဂကူ လာဗာ အဓိက ၜါ သာ် ပ္ဍဲ ဟာဝါအဳ ဂှ် ညးကော်စ &quot;ပဟဝ်ဟဝ်&quot; (Pāhoehoe - လာဗာ ညိင်ညိင် လျောဝ်လျောဝ်) ကေုာံ &quot;အာအာ&quot; (ʻAʻā - လာဗာ ဂဒုက်ဂဒုက် ပသဲ) ရ။

== ၅။ ပရေင်ခတိုဟ် ဗီုပြင် ဟာဝါအဳ (Hawaiian Eruption Style) ==
[[ပရေင်ခတိုဟ် ဟာဝါအဳ]] (Hawaiian eruption) ဂှ် ဒှ် ဝေါဟာရ သက်သက် ပ္ဍဲ ပထဝဳဗေဒ မစၟတ်သမ္တီ လဝ် သွက် ပရေင်ခတိုဟ် မညိင်ဝတ် ကေုာံ ဟွံမဲ ကဵု အန္တရာယ် ခတိုဟ် ဇၞော် (Effusive eruption) ရ။&lt;ref name=&quot;macdonald&quot;&gt;{{cite book |last=Macdonald |first=G. A. |author2=Abbott, A. T. |title=Volcanoes in the Sea: The Geology of Hawaii |publisher=University of Hawaii Press |year=1970 |pages=85-95}}&lt;/ref&gt;

တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဒဵုပၟတ် အေန်ဒဝ်နဳယှာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဖဳလဳပေန် မခတိုဟ် တိတ် နကဵု ပရေင်ခတိုဟ် ဇၞော် မပတိတ် ယက်၊ လံင်၊ ကေုာံ မသပုန် (Ash and pyroclastic flows) ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး၊ ဒဵုပၟတ် ဟာဝါအဳ တအ် ဂှ် ခတိုဟ် တိတ် လာဗာ ဆ သက်သက် ရ။ အခိင် လ္ၚဵု မ္ဂး လာဗာ တအ် ခတိုဟ် တိုန် ဇရေင် လတူ ကျာ တုပ် ညံင်ရဴ ပလိုင် ဍာ် (Lava fountains) မနွံ သမၠုင် ကၠံ မဳတာ ပြင်င် ကီု ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင်ခတိုဟ် ဏအ် ညိင် ဂှ်ရ၊ ညးလ္ၚတ် တအ် ကေုာံ ကောန်တရဴ တအ် မာန် အာ ရံင် ကြပ်ကြပ် ဟွံမဲ ကဵု အန္တရာယ် လမျီု (ယဝ်ရ မင်မဲ သတိ လတူ ဂၠံင် လာဗာ ဇွောဝ်) ရ။

== ၆။ ဒဵုပၟတ် မပြာကတ် အိုတ် ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ တကအ် ဟာဝါအဳ (Prominent Volcanoes on the Big Island) ==
တကအ် ဇၞော် ဟာဝါအဳ (Island of Hawaiʻi) ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဒဵုပၟတ် အဓိက ၅ မ မဖျေဟ် လဝ် လတူ ရေင်သကအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဒဵုပၟတ် ၅ မ ပ္ဍဲ တကအ် ဇၞော် ဟာဝါအဳ
|-
! ယၟု ဒဵုပၟတ် (Volcano)
! အကာဲအရာ (Status)
! သမၠုင် လတူ ဍာ် (Elevation)
! အခိင် ခတိုဟ် လက္ကရဴအိုတ် (Last Eruption)
|-
| '''ကဳလာဝေအာ''' (Kīlauea)
| မချဳဓရာင် (Active)
| ၁,၂၄၇ မဳတာ
| ၂၀၂၄ (လၟုဟ်)
|-
| '''မဝ်နာ လဝ်အာ''' (Mauna Loa)
| မချဳဓရာင် (Active)
| ၄,၁၆၉ မဳတာ
| ၂၀၂၂
|-
| '''မဝ်နာ ကဳအာ''' (Mauna Kea)
| ဟွံချဳဓရာင် (Dormant)
| ၄,၂၀၇ မဳတာ
| ၜိုတ် ၄,၅၀၀ သၞာံ တေအ်
|-
| '''ဟွာလာလာင်''' (Hualālai)
| မချဳဓရာင် (Active)
| ၂,၅၂၁ မဳတာ
| ၁၈၀၁
|-
| '''ကဝ်ဟာလာ''' (Kohala)
| ပိုတ် အာ ရ (Extinct)
| ၁,၆၇၀ မဳတာ
| ၜိုတ် ၁၂၀,၀၀၀ သၞာံ တေအ်
|}

မဝ်နာ လဝ်အာ (Mauna Loa) ဝွံ ဒှ် ဒဵုပၟတ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ နကဵု ဗွိုက် လျိုင် ရ။ ယဝ်ရ ၜတ်ကၞာတ် နူကဵု တမ် သၟဝ် ဇိုင် သမုဒ္ဒရာ စဵုကဵု က္ဍိုပ် မ္ဂး၊ မဝ်နာ ကဳအာ (Mauna Kea) ဝွံ နွံ သမၠုင် ၜိုတ် ၁၀,၂၁၀ မဳတာ တုဲ ဒှ် ဒဵု မသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (သၠုင် နူ ဒဵု ဧဝရတ် ဏီ) ရ။

== ၇။ ကောန်ဒဵု သၟဝ် ဍာ် လဝ်အဳဟဳ (Submarine Volcano: Kamaʻehuakanaloa / Lōʻihi) ==
ပ္ဍဲ လပါ် သၠုင်ကျာ တကအ် ဇၞော် ဟာဝါအဳ ဂှ် နွံ ဒဵုပၟတ် သၟဝ် ဍာ် မွဲ မကော်စ လဝ်အဳဟဳ (Lōʻihi) ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု ယၟု တၟိ ကာမာအေဟွာကာနာလဝ်အာ (Kamaʻehuakanaloa) ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဒဵုပၟတ် တၟိအိုတ် ပ္ဍဲ ဟာဝါအဳ တုဲ နွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ အဆံင် သၟဝ် ဍာ် ကိုပ်ကၠာ (Submarine preshield stage) ဏီ ရ။&lt;ref name=&quot;moore&quot;&gt;{{cite journal |last=Moore |first=J. G. |author2=Clague, D. A. |title=Volcano growth and evolution of the island of Hawaii |url=https://archive.org/details/sim_geological-society-of-america-bulletin_1992-11_104_11/page/1471 |journal=Geological Society of America Bulletin |volume=104 |issue=11 |pages=1471-1484 |year=1992}}&lt;/ref&gt;

လၟုဟ် က္ဍိုပ် ဒဵု လဝ်အဳဟဳ ဏအ် နွံ သၟဝ် ဍာ် ၜိုတ် ၉၇၅ မဳတာ ဏီ ရ။ ဆဂး ဍေဟ် ဆက် ခတိုဟ် တုဲ ဇၞော် တိုန် ဒၟံင် လၟိုန် ရ။ တၠပညာ တအ် ထေင် ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲ အခိင် ၁၀,၀၀၀ ဟွံသေင်မ္ဂး ၁၀၀,၀၀၀ သၞာံ ဂတ ဏအ် မ္ဂး ဍေဟ် ဂွံ စိုပ် လတူ ဍာ် တုဲ ကတဵုဒှ် တကအ် ဟာဝါအဳ တၟိ မွဲ မာန် ရောင်။

== ၈။ ရေင် ဒဵုပၟတ် ဟာဝါအဳ-အေမ်ပါရာ (Hawaiian–Emperor Seamount Chain) ==
ဒဵုပၟတ် ဟာဝါအဳ တအ်ဂှ် ဟွံသေင် ဆ တကအ် ၈ တကအ် မဆဵု လတူ ဍာ် ဓဝ် ပုဟ်။ လပါ် အဂၞဲ-ပလိုတ် (Northwest) နူကဵု တကအ် ဟာဝါအဳ ဂှ် နွံ ရေင် ဒဵုပၟတ် သၟဝ် ဍာ် မွဲ မနွံ ဇမၠိင် ၅,၈၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ မကော်စ ရေင် ဟာဝါအဳ-အေမ်ပါရာ (Hawaiian–Emperor seamount chain) ရ။

ရေင် ဏအ်ဝွံ နွံကဵု ဒဵုပၟတ် တြေံတြေံ ကေုာံ တကအ် သၟဝ် ဍာ် (Seamounts and guyots) ၜိုတ် ၁၂၉ မ ရ။ ဒဵုပၟတ် တအ်ဏအ် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ကတဵုဒှ် လဝ် လတူ ဒၞာဲဓါတ်ဂမ္တဴ ဟာဝါအဳ ကီု ရ၊ ဆဂး ဟိုတ်နူ လေယျာ တိ ပါသဳဖိတ် ဓရိုဟ် ဏာ ဍေဟ်တအ် ဇရေင် လပါ် သၟဝ်ကျာ တုဲ ဍေဟ်တအ် ဒးဒုင် လီုလာ် သရိုဟ် စှ်ေ အာ သၟဝ် ဍာ် အလုံစုံ ရ။ ဒဵုပၟတ် အာယုက် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ရေင် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဒဵု မေဂျဳ (Meiji Seamount) မနွံ အာယုက် ၜိုတ် ၈၁ မဳလဳယာန် သၞာံ တုဲ နွံ ညန် ကဵု ဍုင် ရုရှာ ရ။

== ၉။ ပရေင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဝင် ဒဏ္ဍာရဳ (Cultural Significance and Mythology) ==
ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် ညးရး ဟာဝါအဳ တမၠာ (Native Hawaiians) မ္ဂး၊ ဒဵုပၟတ် တအ်ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ကျာ် တန်တဴ ရ။ ဒဵုပၟတ် ကဳလာဝေအာ ဝွံ ဒှ် သ္ၚိ ဌာန် သွက် &quot;ပဳလဳ&quot; (Pele) မဒှ် ဂၞကျာ် ပၟတ်၊ လျးလလဳ၊ ကျာ၊ ကေုာံ ဒဵုပၟတ် ရ။&lt;ref name=&quot;emerson&quot;&gt;{{cite book |last=Emerson |first=N. B. |title=Pele and Hiiaka: A Myth from Hawaii |publisher=Honolulu Star-Bulletin |year=1915 |pages=20-25}}&lt;/ref&gt;

အတိုင် ဝင် ဒဏ္ဍာရဳ မ္ဂး၊ ကာလ ပဳလဳ ထေဲ စိုတ် မ္ဂး ဒဵုပၟတ် တအ် ခတိုဟ် တိတ် ကၠုင် ရ။ ညးဒေသ တအ် ရှ်ေသှ်ေ ရဴဂဴ ပဳလဳ ဗွဲမလောန် တုဲ ကၠောန် ပရေင်ပူဇဴ လတူ က္ဍိုပ် ဒဵုပၟတ် တအ် ရ။ ၜိုန်ရ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် သိပ္ပံ ပသောင်ကလး ကဵု သဘာဝ ဒဵုပၟတ် မာန် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဝင် ပဳလဳ ဂှ် ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ကောန်ဂကူ ဟာဝါအဳ တအ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဏီ ရ။

== ၁၀။ သုတေသန ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ ဘဲအန္တရာယ် (Research and Hazard Monitoring) ==
ဟိုတ်နူကဵု ဒဵုပၟတ် ဟာဝါအဳ တအ် ဆက် ချဳဓရာင် ဒၟံင် လၟိုန် ဂှ်ရ၊ ဍုင် အမေရိကာန် ဒက်ပတန် လဝ် ဌာန် စမ်ၜတ် လ္ၚတ် ဒဵုပၟတ် ဟာဝါအဳ (Hawaiian Volcano Observatory - HVO) နကဵု ဂကောံ USGS ရ။ ဌာန် ဏအ်ဝွံ စမ်ၜတ် လ္ၚတ် ပရေင်ကသဳတိ (Seismology)၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဓာတ်ငွေ့ (Gas emissions)၊ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တိ (Ground deformation) ၂၄ နာဍဳ ရ။

ပရေင်မင်မဲ ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ကဵု သတိ ကု ညးဍုင်ကွာန် ကိုပ်ကၠာ လာဗာ ဟွံဂွံ ခတိုဟ် ဇွောဝ် စိုပ် သ္ၚိ ဌာန် တအ် ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၈ ပရေင်ခတိုဟ် ကဳလာဝေအာ ဇၞော် ဂှ်၊ HVO မာန် ဆဝ်မ္ၚုဟ် မၞိဟ် တအ် ညံင်ဂွံ ဒဴ တိတ် ဂွံ အခိင် ကိုပ်ကၠာ တုဲ၊ ၜိုန်ရ သ္ၚိ ၇၀၀ ပြင်င် ဒးဒုင် လီုလာ် ကီုလေဝ်၊ မၞိဟ် မဒးချိုတ် ဟွံမဲ မွဲ တၠ ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဒဵုပၟတ်]] (Volcano)
* [[လေယျာ တိ ပါသဳဖိတ်]] (Pacific Plate)
* [[မဝ်နာ လဝ်အာ]] (Mauna Loa)
* [[ကဳလာဝေအာ]] (Kīlauea)

{{Navbox
| name = Volcanoes
| title = ပရေင်လ္ၚတ် ဒဵုပၟတ် ကေုာံ ပထဝဳဗေဒ (Volcanology and Geology)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဂကူ ဒဵုပၟတ် ဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ဒဵုပၟတ် ဟာဝါအဳ]] (Hawaiian volcanoes)
* [[ဒဵုပၟတ် ဒိုင်း]] (Shield volcano)
* [[ဒဵုပၟတ် သၟဝ် ဍာ်]] (Submarine volcano)
* [[ဒၞာဲဓါတ်ဂမ္တဴ]] (Hotspot)
| group2 = ဒဵုပၟတ် မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဟာဝါအဳ
| list2 =
* [[ကဳလာဝေအာ]] (Kīlauea)
* [[မဝ်နာ လဝ်အာ]] (Mauna Loa)
* [[မဝ်နာ ကဳအာ]] (Mauna Kea)
* [[လဝ်အဳဟဳ]] (Lōʻihi Seamount)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[လာဗာ]] (Lava)
* [[မက်မာ]] (Magma)
* [[လေယျာ တိ ပါသဳဖိတ်]] (Pacific Plate)
* [[ပရေင်ခတိုဟ် ဟာဝါအဳ]] (Hawaiian eruption)
}}

[[Category:ဒဵုပၟတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဟာဝါအဳ]]
[[Category:ပထဝဳဗေဒ]]
[[Category:သဘာဝ]]</text>
      <sha1>d3ia0e8n10mibe4sbsh8f5cjcey6cz7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဥတုဗေဒ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11648</id>
    <revision>
      <id>56643</id>
      <parentid>56176</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:18:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22237" sha1="e44eax20ufy2q9ggkjdw2qpcwkrxgmn" xml:space="preserve">'''ဥတုဗေဒ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Meteorology'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဘာသာရပ် သိပ္ပံ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ [[လေယျာ ကျာ]] (Atmosphere) မနွံ ပွဳပွူ တိ ပိုယ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု သဘာဝ တအ် ရ။ ဘာသာရပ် ဏအ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ သိပ္ပံ တိ ကေုာံ အကာသ (Earth and atmospheric sciences) တုဲ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ဟီုထောအ် ကိုပ်ကၠာ အကာဲအရာ ရာသဳဥတု (Weather forecasting) ကေုာံ လၟေင် ကမၠောန် သဘာဝ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လေယျာ ကျာ ရ။ တၠပညာ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ဏအ် ဂှ် ညးကော်စ &quot;တၠပညာ ဥတုဗေဒ&quot; (Meteorologist) ရ။&lt;ref name=&quot;ahrens&quot;&gt;{{cite book |last=Ahrens |first=C. D. |title=Meteorology Today: An Introduction to Weather, Climate, and the Environment |edition=9th |publisher=Cengage Learning |year=2009 |pages=2-8}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်လ္ၚတ် ဥတုဗေဒ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် ဂျိုင်သှ်ေ တန်တဴ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ ဟိုတ်နူကဵု တီ ကၠိုဟ် အကာဲအရာ ဥတု ဂှ်ရ၊ ပိုယ် မာန် စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ မပ္တံကဵု လဗိုတ်ကျာ၊ မတ်ဗြဲ ဇၞော်၊ ကေုာံ ဍာ်ဒဳ တအ် ကီု သီုကဵု မာန် ဖန်ဇန် လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စောံ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဥတုဗေဒ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သိပ္ပံ၊ ကိရိယာ ၜတ်ကၞာတ်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပွဳပွူ သဘာဝ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Hurricane_Isabel_from_ISS.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် လဗိုတ်ကျာ အဳသာဗေဝ် (Hurricane Isabel) မတက်လဝ် နူကဵု ဌာန် အကာသ ဂၠးတိ (ISS) မထ္ၜးကဵု အကာဲအရာ ရာသဳဥတု ဇၞော် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လေယျာ ကျာ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဥတုဗေဒ&quot; (Meteorology) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ &quot;meteōros&quot; (μετέωρος) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အရာ မနွံ ပ္ဍဲ လတူ ကျာ&quot; ကေုာံ &quot;logia&quot; (λογία) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပညာ လ္ၚတ်&quot; ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဂရိတ် တြေံ တေအ် ဂှ်၊ မဟီု ဥတုဗေဒ မ္ဂး ဍေဟ် ပံင်ကောံ လဝ် သီုကဵု ပရေင်လ္ၚတ် ဍာ်၊ တိကသဳ ကေုာံ သၞံင် နက္ခတ် တအ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဏအ် မ္ဂး ဍေဟ် အာရီုစွံ ဆ ပရူ အကာဲအရာ လေယျာ ကျာ ကေုာံ ရာသဳဥတု ဓဝ် သၟး ရ။

ဥတုဗေဒ ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု [[ရာသဳဥတုဗေဒ]] (Climatology) ရ။ ဥတုဗေဒ ဂှ် လ္ၚတ် အကာဲအရာ ရာသဳ ပ္ဍဲ အခိင် ဂၠေအ် (ဥပမာ - မွဲ တ္ၚဲ၊ မွဲ သတ္တဟ)။ ဆဂး ရာသဳဥတုဗေဒ ဂှ် လ္ၚတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတု ပ္ဍဲ အခိင် လအ် (ဥပမာ - ၃၀ သၞာံ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠံ သၞာံ) ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် ပရေင်လ္ၚတ် ဥတုဗေဒ ဝွံ စတင် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ် [[အာရစ်သတဝ်တေဝ်]] (Aristotle) ပ္ဍဲ ဘဳသဳ ၃၅၀ တေအ် ရ။ ညးတေအ် ချူလဝ် ပြကိုဟ် မနွံယၟု &quot;Meteorologica&quot; မသောင်ကလး လဝ် ပရူ ဍာ်၊ ကျာ၊ ကေုာံ ဗြဲ တအ် ရ။ ၜိုန်ရ လညာတ် ညးတေအ် လ္ၚဵု ယောန်မှာ ဒၟံင် ကီုလေဝ်၊ လိက် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်လ္ၚတ် ပွိုင် ၂,၀၀၀ သၞာံ ရ။

ခေတ် ဥတုဗေဒ သိပ္ပံ ဝွံ စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ ကာလ တၠပညာ ဂလဳလဳယဝ် (Galileo) ခၞံဗဒှ် ကိရိယာ ၜတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Thermometer) တုဲ အဳဗာန်ဂေလဳသတာ တဝ်ရဳချေလဳ (Torricelli) ခၞံဗဒှ် ကိရိယာ ၜတ် ဒြဟတ်ကျာ (Barometer) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၄၃ ရ။&lt;ref name=&quot;lutgens&quot;&gt;{{cite book |last=Lutgens |first=F. K. |author2=Tarbuck, E. J. |title=The Atmosphere: An Introduction to Meteorology |edition=11th |publisher=Prentice Hall |year=2010 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt; လက္ကရဴ ဂှ် ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ဟိုတ်နူ တေလဳဂရပ် (Telegraph) ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ၊ တၠပညာ တအ် မာန် ပလံင် တင်ဂၞင် ရာသဳဥတု နူ ဌာန် ဒေသ နာနာ ဗွဲမပြဟ် ကေုာံ မာန် တွက် ဟီုထောအ် ကိုပ်ကၠာ ရာသဳ မာန် ကၠုင် ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် လေယျာကျာ တိ (Atmospheric Structure of the Earth) ==
လေယျာ ကျာ တိ ပိုယ် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ထပ် (Layers) နာနာ မပါ်လဝ် အတိုင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ သမၠုင် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ထပ် လေယျာ ကျာ တိ အဓိက ဂမၠိုင်
|-
! ယၟု ထပ် ကျာ
! သမၠုင် (နူ ဗလး ၜဳ)
! တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိက
|-
| '''ထရဝ်ပဝ်သဖဳယျာ''' (Troposphere)
| ၀ - ၁၂ ကဳလဝ်မဳတာ
| ဒၞာဲ ရာသဳဥတု သီုဖအိုတ် (ဗြဲ၊ မတ်ဗြဲ၊ ကျာ) ကတဵုဒှ်။ ဓါတ်ဂမ္တဴ ယှောတ် စှ်ေ အတိုင် သမၠုင်။
|-
| '''သတရာတဝ်သဖဳယျာ''' (Stratosphere)
| ၁၂ - ၅၀ ကဳလဝ်မဳတာ
| နွံကဵု ထပ် အဝ်ဇြောန် (Ozone layer) မစဵုဒၞာ ဓါတ် ခလံက် တ္ၚဲ (UV)။ က္ၜင်ကျာ ဇၞော် တအ် ပဝ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ်။
|-
| '''မေတ်သဝ်သဖဳယျာ''' (Mesosphere)
| ၅၀ - ၈၅ ကဳလဝ်မဳတာ
| ဒၞာဲ ဂံက် အိုတ် ပ္ဍဲ လေယျာ ကျာ (-90°C)။ သၞံင် စှ်ေ တအ် (Meteors) တူ လီု ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ်။
|-
| '''သာမဝ်သဖဳယျာ''' (Thermosphere)
| ၈၅ - ၆၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ
| ဓါတ်ဂမ္တဴ က္ဍင် ဗွဲမလောန် (စဵုကဵု 1,500°C)။ ဒၞာဲ ဂြိုဟ်တုဲ (Satellites) ကေုာံ လျး အဝ်ရဝ်ရာ (Aurora) ကတဵုဒှ်။
|-
| '''အိတ်ဇြဝ်သဖဳယျာ''' (Exosphere)
| ၆၀၀+ ကဳလဝ်မဳတာ
| ထပ် လက္ကရဴအိုတ် မဆက် စိုပ် အာ လတူ အကာသ (Space)။
|}

== ၄။ ဥတု ကေုာံ ရာသဳဥတု (Weather vs. Climate) ==
ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ဏအ်၊ ဝေါဟာရ &quot;ရာသဳ&quot; (Weather) ကဵု &quot;ဥတု&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ရာသဳဥတု&quot; (Climate) ဂှ် နွံ အဓိပ္ပါယ် တၞဟ်ခြာ ရ။ 

* '''ရာသဳ (Weather):''' ဒှ် အကာဲအရာ လေယျာ ကျာ မကတဵုဒှ် လၟေင် တ္ၚဲ၊ လၟေင် နာဍဳ။ ဥပမာ - တ္ၚဲဏအ် ကတဴ ဒၟံင်၊ ဗြဲ ဂူ ဒၟံင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကျာ ထတ် ဒၟံင်။ အရာ ဏအ်ဝွံ မာန် ပြံင်လှာဲ ဗွဲမပြဟ် ရ။
* '''ဥတု (Climate):''' ဒှ် တင်ဂၞင် သၟဟ် (Average) သွက် ရာသဳ ပ္ဍဲ ဌာန် မွဲမွဲ ပွိုင် အခိင် လအ် (အောန်အိုတ် ၃၀ သၞာံ)။ ဥပမာ - ဍုင် မလေယျာ (Malaysia) ဝွံ နွံ ဥတု ကတဴ ကေုာံ ဍုက်ဍေက် (Tropical climate)။

တၠပညာ တအ် ဟီု လဝ် ဥပမာ မွဲ မ္ဂး - &quot;ဥတု ဂှ် ဒှ် အရာ မၞး မျှော်လင့်၊ ရာသဳ ဂှ် ဒှ် အရာ မၞး ကလိဂွံ&quot; (Climate is what you expect, weather is what you get) ရ။

== ၅။ အကာဲအရာ သဘာဝ ဥတု ကေုာံ မတ်ဗြဲ (Meteorological Phenomena and Precipitation) ==
အကာဲအရာ သဘာဝ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လေယျာ ကျာ တအ်ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Temperature)၊ ဒြဟတ် ကျာ (Air pressure)၊ ကေုာံ ဓါတ် ဍာ် (Humidity) ရ။

* '''မတ်ဗြဲ (Clouds):''' ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ဓါတ် ဍာ် ပ္ဍဲ ကျာ (Water vapor) ဍိုပ် ကောံ တုဲ ဒှ် အာ ခဍောင် ဍာ် ဍောတ်ဍောတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကလောအ် မာဲ ရ။ မတ်ဗြဲ နွံ နာနာ သာ် ဥပမာ - Cumulus (မတ်ဗြဲ ဂတှ်ေ), Stratus (မတ်ဗြဲ ထပ်), ကေုာံ Cirrus (မတ်ဗြဲ သော်)။
* '''ဗြဲ ကေုာံ မာဲ (Precipitation):''' ကာလ ခဍောင် ဍာ် ပ္ဍဲ မတ်ဗြဲ တအ် ဇၞော် ကၠုင် တုဲ ဇြိုင် လောန် အာ မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် ပြဟ် စှ်ေ ကၠုင် လတူ တိ နဒဒှ် ဗြဲ (Rain)၊ ဗြဲ မာဲ (Snow)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မလ (Hail) ရ။
* '''လဗိုတ်ကျာ (Cyclones and Hurricanes):''' ဒှ် ဒြဟတ် ကျာ ဇၞော် မဂေတ် အာ နကဵု လဟိုင် ပြဟ် ဗွဲမလောန် မကတဵုဒှ် လတူ ၜဳ ဇၞော် မကတဴ ရ။

== ၆။ ကိရိယာ ၜတ်ကၞာတ် ကေုာံ နည်းပညာ (Instruments, Measurement and Technology) ==
သွက်ဂွံ တီ အကာဲအရာ ဥတု ဍာံဍာံ ပြပြ ဂှ်၊ တၠပညာ ဥတုဗေဒ တအ် စကာ ကိရိယာ ၜတ်ကၞာတ် နာနာ သာ် ရ။ ကိရိယာ သဇိုင် တအ်ဂှ် ပါလုပ် သီုကဵု -

* '''Thermometer:''' သွက်ဂွံ ၜတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ကျာ။
* '''Barometer:''' သွက်ဂွံ ၜတ် ဒြဟတ် ကျာ (Atmospheric pressure)။
* '''Anemometer:''' သွက်ဂွံ ၜတ် လဟိုင် ကျာ ကေုာံ လစွံ ကျာ။
* '''Hygrometer:''' သွက်ဂွံ ၜတ် ဓါတ် ဍုက်ဍေက် ပ္ဍဲ ကျာ (Humidity)။

ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဏအ်၊ နည်းပညာ တအ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် တုဲ ညးတအ် စကာ [[ရေဒါ]] (Weather Radar) သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗြဲ ကေုာံ မတ်ဗြဲ ပ္ဍဲ ဂၠံင်တရဴ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် [[ဂြိုဟ်တုဲ]] (Weather Satellites) တအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ တက် ဗီုရုပ် လတူ လေယျာ ကျာ ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒြဟတ် လဗိုတ်ကျာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။

== ၇။ ပရေင်ဟီုထောအ် ကိုပ်ကၠာ ရာသဳဥတု (Weather Forecasting) ==
ပရေင်ဟီုထောအ် ဥတု (Forecasting) ဝွံ ဒှ် ကမၠောန် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ဏအ် ရ။ လၟုဟ် ညးတအ် စကာ သၞောတ် တွက်ဂၞန် ဥတု နကဵု လၟိဟ် (Numerical Weather Prediction - NWP) မဒှ် သၞောတ် စကာ [[ကောန်ပျူတာ သူပါ]] (Supercomputers) သွက်ဂွံ တွက်ဂၞန် တင်ဂၞင် ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ မဂၠိုင် သွက် လေယျာ ကျာ ရ。&lt;ref name=&quot;holton&quot;&gt;{{cite book |last=Holton |first=J. R. |title=An Introduction to Dynamic Meteorology |edition=4th |publisher=Academic Press |year=2004 |pages=100-110}}&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ သၞောတ် NWP တအ် ခိုဟ် ဗွဲမလောန် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ဟီုထောအ် ကိုပ်ကၠာ လပါ် ၇ တ္ၚဲ ပြင်င် ဂှ် ဟွံချိုတ်ပၠိုတ် ပုဟ်။ ဟိုတ်ဂှ် လညာတ် သဳအိုရဳ [[ပြသၞာ လဟဵု]] (Chaos theory) မပတိုန်ထ္ၜး လဝ် နကဵု အက်ဒဝပ် လဝ်ရေန် (Edward Lorenz) ဂှ် သောင်ကလး လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဍောတ်တ် မွဲ (ဥပမာ - သၞေင် ဖေဝ် ဗက်) လေဝ် မာန် ကတဵုဗဒှ် လဗိုတ်ကျာ ပ္ဍဲ ဒေသ တၞဟ် မာန် ရ (Butterfly effect)။&lt;ref name=&quot;lorenz&quot;&gt;{{cite journal |last=Lorenz |first=E. N. |title=Deterministic Nonperiodic Flow |url=https://archive.org/details/journal-of-the-atmospheric-sciences_1963-03_20_2/page/130 |journal=Journal of the Atmospheric Sciences |volume=20 |issue=2 |pages=130-141 |year=1963}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု ဂၠးတိ (Global Climate Change) ==
ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဥတုဗေဒ လၟုဟ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်လ္ၚတ် လတူ [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate Change) ကေုာံ ပရေင်ကတဴ ဂၠးတိ (Global Warming) ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ကမၠောန် ကောန်မၞိဟ် တအ် မစံင် ပတိတ် ဓါတ် ဇဗၠု (Fossil fuels) မပ္တံကဵု ကာဗောန် ဒိုင်အံက်သိုက် ($CO_2$) တုဲ၊ ဓါတ် ဏအ် ဒှ် အာ ဓါတ် ထပ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Greenhouse gases) မထိင် လဝ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ပ္ဍဲ လေယျာ ကျာ ရ။&lt;ref name=&quot;ipcc&quot;&gt;{{cite book |author=IPCC |title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis |publisher=Cambridge University Press |year=2021 |pages=35-40}}&lt;/ref&gt;

အရာ ဏအ် ပကဵု ညံင် အကာဲအရာ ရာသဳဥတု သဘာဝ တအ် ဂွံ ပလီုပလာ် က္ဍင် တိုန် မပ္တံကဵု လဗိုတ်ကျာ ဇၞော်ဇၞော် ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် တိုန်၊ ဍာ် ၜဳ သၠုင် တိုန်၊ ကေုာံ ဍာ် ဟွံမဲ ပ္ဍဲ ဌာန် ဒေသ လ္ၚဵု တအ် ရ။ တၠပညာ ဥတုဗေဒ တအ် ဒးလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် တအ် ဏအ် သွက်ဂွံ ကဵု သတိ ကု အလဵုအသဳ ဂၠးတိ ရ။

== ၉။ လွပ် ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် (Applications and Impact on Society) ==
ပညာ ဥတုဗေဒ ဝွံ ကဵု ဖဵု လတူ ကဏ္ဍ နာနာ သာ် ပ္ဍဲ ဘဝ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ -
* '''ပရေင်က္ၜင်ကျာ (Aviation):''' တီ အကာဲအရာ ကျာ ထတ်၊ မတ်ဗြဲ လစံက် (Cumulonimbus)၊ ကေုာံ လဟဵု ကျာ (Turbulence) သွက်ဂွံ ပဝ် အာ ညိင်ညိင်။
* '''ပရေင်တဵုလွဳ (Agriculture):''' ကဵု သတိ သွက် ပရေင်ဂံက် ကလောအ် (Frost) မမာန် ပလီု တၞံဆု ဟွံသေင်မ္ဂး အခိင် ဗြဲ ဂူ သွက်ဂွံ တဵုလွဳ ကၠအ် သြောအ်။
* '''ပရေင်က္ၜင် ဍာ် (Maritime):''' ကဵု သတိ လတူ လဗိုတ်ကျာ ကေုာံ လပှ် ဇၞော် လတူ သမုဒ္ဒရာ သွက် ဂီုကၠီု က္ၜင် တအ်။
* '''ပရေင်ပၞာန် (Military):''' အကာဲအရာ ဥတု ဝွံ ကိစ္စဇၞော် သွက် ပရေင်အံင်ဇၞး ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် (ဥပမာ - တ္ၚဲ ဒဳ-ဒေး D-Day ပ္ဍဲ ပၞာန် ဂၠးတိ ၂)။

== ၁၀။ အနာဂတ် ဥတုဗေဒ (Future of Meteorology) ==
အနာဂတ် သွက် ဥတုဗေဒ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု နည်းပညာ မသၠုင် တိုန် ဒၟံင် လၟိုန် ရ။ ကမၠောန် စကာ [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence - AI) ကေုာံ စက် ကတ်လ္ၚတ် (Machine Learning) ဝွံ လၟုဟ် လုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ပရေင်ဟီုထောအ် ရာသဳဥတု တုဲ၊ ဍေဟ်တအ် မာန် တွက်ဂၞန် အကာဲအရာ ပြဟ် နူ သၞောတ် သူပါ ကောန်ပျူတာ တြေံ ဏီ ရ။

သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ဂြိုဟ်တုဲ ခေတ်တၟိ တအ် မာန် တက် ရုပ် နကဵု 3D ကေုာံ ၜတ်ကၞာတ် ဓါတ် ကာဗောန် ပ္ဍဲ ကျာ ဍာံဍာံ ပြပြ ရ။ နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] သိပ္ပံ မ္ဂး၊ ဥတုဗေဒ ဝွံ ဒှ် ဘာသာရပ် သဇိုင် အဓိက သွက် ကောန်မၞိဟ် ဂွံ ဂစာန် မင်မဲ တိ ပိုယ် ကေုာံ ရေင်တၠုင် စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ် ပြသၞာ ရာသဳဥတု မပြံင်လှာဲ ဒၟံင် အလုံ ဂၠးတိ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ရာသဳဥတုဗေဒ]] (Climatology)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change)
* [[လေယျာ ကျာ]] (Atmosphere)
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)

{{Navbox
| name = Earth Sciences
| title = သိပ္ပံ တိ ကေုာံ အကာသ (Earth and Atmospheric Sciences)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ကဏ္ဍ အဓိက
| list1 =
* [[ဥတုဗေဒ]] (Meteorology)
* [[ရာသဳဥတုဗေဒ]] (Climatology)
* [[တိဗေဒ]] (Geology)
* [[သမုဒ္ဒရာဗေဒ]] (Oceanography)
| group2 = အကာဲအရာ ရာသဳ
| list2 =
* [[ဗြဲ]] (Rain)
* [[မတ်ဗြဲ]] (Cloud)
* [[လဗိုတ်ကျာ]] (Cyclone)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change)
| group3 = ကိရိယာ ကေုာံ သၞောတ်
| list3 =
* [[ကိရိယာ ၜတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ]] (Thermometer)
* [[ကိရိယာ ၜတ် ဒြဟတ်ကျာ]] (Barometer)
* [[ရေဒါ ဥတု]] (Weather radar)
* [[ဂြိုဟ်တုဲ ဥတု]] (Weather satellite)
}}

[[Category:ဥတုဗေဒ]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]
[[Category:သိပ္ပံ တိ]]</text>
      <sha1>e44eax20ufy2q9ggkjdw2qpcwkrxgmn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အိက်ဗေဒ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11650</id>
    <revision>
      <id>56677</id>
      <parentid>56179</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T23:08:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19633" sha1="n0e7oclem580zfhcssmyvoxvwndssyv" xml:space="preserve">'''အိက်ဗေဒ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ကောပ်ပရဝ်လဝ်ဂျဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Scatology'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Coprology'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဘာသာရပ် သိပ္ပံ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ အိက် (Feces/Excrement) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် တီကေတ် ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်စၞစ၊ ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဇဳဝဗေဒ သတ္တဝါ တအ် ရ။ လညာတ် ပညာ ဏအ်ဝွံ ပြးဇး ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ နာနာ မပ္တံကဵု ဇဳဝဗေဒ၊ ဂေဟဗေဒ၊ သုတေသန ဆီ ကေုာံ ယဲ၊ ကေုာံ သုတေသန ခေတ်တမၠာ (Paleontology) ရ။&lt;ref name=&quot;putman&quot;&gt;{{cite journal |last=Putman |first=R. J. |title=Facts from Faeces |url=https://archive.org/details/sim_mammal-review_1984-06_14_2/page/79 |journal=Mammal Review |volume=14 |issue=2 |pages=79-97 |year=1984}}&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ အိက် ဂှ် ဒှ် ကပေါတ် မဒး ကၠဟ် ထောအ် ကီုလေဝ်၊ နကဵု လညာတ် သိပ္ပံ မ္ဂး ဍေဟ်ဝွံ တန်သိပ် လဝ် တင်ဂၞင် ဒေတာ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA)၊ စၟ ယဲ၊ ကေုာံ ဓါတ် ဟဝ်မုန်း (Hormones) တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အိက်ဗေဒ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဂဥုဲ၊ ကေုာံ ပရေင်သုတေသန ဇဳဝဗေဒ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Dinosaur_coprolite.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး တၟအ်အိက် (Coprolite) ဒုင်သိုင် (Dinosaur) မဒှ် အိက် မဒှ် အာ တၟအ် နူကဵု ခေတ်တမၠာ၊ မဂွံဆဵု ပ္ဍဲ သုတေသန ခေတ်တမၠာ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Etymology) ==
ဝေါဟာရ &quot;Scatology&quot; (သကာတ်တဝ်လဝ်ဂျဳ) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် &quot;skat-&quot; ($\sigma\kappa\alpha\tau-$) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အိက်&quot; ကေုာံ &quot;-logy&quot; ($-\lambda o\gamma i\alpha$) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပညာ လ္ၚတ်&quot; ရ။ ဝေါဟာရ မွဲပၠန် &quot;Coprology&quot; (ကောပ်ပရဝ်လဝ်ဂျဳ) ဂှ် ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် &quot;kopros&quot; ($\kappa o\pi\rho o\varsigma$) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အိက် သတ္တဝါ&quot; ရ။

အိက်ဗေဒ ဟီုမ္ဂးဂှ် ပံင်ကောံ လဝ် လၟေင် ကမၠောန် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အိက် နကဵု ဓါတုဗေဒ၊ ရူပဗေဒ၊ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ ရ။ အိက် ဝွံ ဒှ် အရာ မကတဵုဒှ် ကြဴနူ သၞောတ် ဍိုတ် စၞ (Digestive system) ကၠောန် ကမၠောန် တုဲဒှ် အာ ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ထ္ၜးကဵု အကာဲအရာ ပရေင်ထတ်ယုက် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ညးမကၠဟ် ပတိတ် ဍေဟ် ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သုတေသန (History of Scatology) ==
နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် မၞိဟ် တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အိက် တိရစ္ဆာန် သွက်ဂွံ ဗက် လ္ၚတ် ဒၞာဲ တိရစ္ဆာန် ပ္ဍဲ အခိင် လၟိန် (Hunting) ရ။ ညးလၟိန် တအ် ညာတ် အိက် မ္ဂး ညးတအ် တီ ဒဒှ်ရ တိရစ္ဆာန် ဂှ် ဂကူ မု ရော၊ ကၠုင် လဝ် လအ် ၜိုတ် လဵု ရော၊ ကေုာံ ယဲ ဒၟံင် ဟာ ရ။

နကဵု လညာတ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ အိက်ဗေဒ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ လက္ကရဴ အခိင် ကာလ တၠပညာ ဝင် [[ဝဳလဳယျာမ် ဘက်လာန်]] (William Buckland) လ္ၚတ် ဆဵု တၟအ်အိက် (Coprolites) ပထမအိုတ် တုဲ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ဍေဟ်တအ် ဝွံ ကဵု တင်ဂၞင် ပရူ စၞစ သတ္တဝါ ခေတ်တမၠာ မာန် ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် ပရေင်ဂဥုဲ မ္ဂး၊ တၠပညာ တအ် စ ပလီု လ္ၚတ် အိက် နကဵု မှန်ဇီု (Microscope) သွက်ဂွံ ဂၠာဲ စၟ ယဲ ဂမၠိုင် ရ။

== ၃။ လွပ် ပ္ဍဲ ဂေဟဗေဒ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ (Ecology and Wildlife Biology) ==
ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် [[ဂေဟဗေဒ]] (Ecology)၊ တၠပညာ တအ် စကာ အိက် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် တိရစ္ဆာန် ဂြိုပ် ဟွံမဲ ကဵု ပရေင်ရပ် ဍေဟ်တအ် (Non-invasive method) ရ။ အရာ ဏအ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် တိရစ္ဆာန် မဖေက် မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး မနွံ လၟိဟ် အောန် တအ် ရ။

* '''ပရေင်စၞစ:''' နကဵု ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဇုတ်၊ တသော်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မဆု ပ္ဍဲ အိက် ဂှ်၊ ပိုယ် တီ ကေတ် တိရစ္ဆာန် ဂှ် စ လဝ် မု ရော။
* '''ပရေင်လ္ၚတ် ဟဝ်မုန်း:''' တၠပညာ တအ် မာန် ကံက် ကေတ် ဓါတ် ဟဝ်မုန်း (Fecal hormones) နူကဵု အိက် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ပရေင်ဍဵုဍိုက် စိုတ် (Stress levels - Cortisol) ကေုာံ အကာဲအရာ မိတ်ဆက် ဇၞော်မောဝ် (Reproductive status) ဍေဟ်တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;hunt&quot;&gt;{{cite journal |last=Hunt |first=K. E. |author2=Wasser, S. K. |title=Effect of long-term preservation methods on fecal glucocorticoid concentrations |journal=General and Comparative Endocrinology |volume=135 |issue=2 |pages=142-156 |year=2004}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ တၟအ်အိက် ကေုာံ သုတေသန ခေတ်တမၠာ (Coprolites and Paleontology) ==
[[တၟအ်အိက်]] (Coprolite) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အိက် မဒှ် အာ တၟအ် ပ္ဍဲ အခိင် ကာလ မလအ်လ (Fossilized feces) ရ။ ဍေဟ်တအ် ဝွံ ဒှ် သက်သဳ အဓိက သွက် ပညာ သုတေသန ခေတ်တမၠာ (Paleontology) သွက်ဂွံ တီ အခိုက်အလိုက် သတ္တဝါ နူကဵု ပြကိုဋ် သၞာံ တေအ် ရ။

နူကဵု ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တၟအ်အိက် ဒုင်သိုင် (Dinosaurs) တအ် ဂှ်၊ တၠပညာ တအ် တီ ကေတ် ဒဒှ်ရ ဒုင်သိုင် ညးမစ ဖျုန် တအ် ဂှ် စ ဖျုန် သီု ဇုတ် (Bone fragments in coprolites) ကေုာံ ဒုင်သိုင် ညးမစ တၞံဆု တအ် ဂှ် စ တၞံဆု ဂကူ လဵု ရော။ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ကောန်မၞိဟ် (Archaeology) လေဝ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တၟအ်အိက် မၞိဟ် တမၠာ တအ် တုဲ ညးတအ် ဆဵု စၟ ယဲ (Parasites) မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ် သမိုင်း တေအ် ရ။

== ၅။ ပရေင်သုတေသန ဆီ ကေုာံ ဌာန်စမ်ၜတ် ဂဥုဲ (Medical and Clinical Scatology) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဂဥုဲ (Medicine) မ္ဂး၊ အိက်ဗေဒ ဝွံ စကာ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ကေုာံ ဂၠာဲ ယဲ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဍိုတ် စၞ ကေုာံ ကြုတ် ရ။ 

* '''Stool Analysis (ပရေင်စမ်ၜတ် အိက်):''' ညးတအ် ၜတ်ကၞာတ် ရံင် အသာ်၊ ဗီုပြင်၊ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Bristol stool scale) ရ။
* '''FOBT (Fecal Occult Blood Test):''' ဒှ် ပရေင်စမ်ၜတ် ဓါတ် ဆီ မအောပ်ဓလုက် ဒၟံင် ပ္ဍဲ အိက် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ရံင် ယဲ ကေန်သာ ကြုတ်ဇၞော် (Colorectal cancer)။
* '''စၟ ယဲ (Parasites &amp; Pathogens):''' စမ်ၜတ် ရံင် စၟ မပ္တံကဵု Salmonella, E. coli, ဟွံသေင်မ္ဂး ခၟာဲ စၟ ဂြန် (Tapeworms) သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ယဲ ဗုင် ဂိ ကေုာံ ဗုင် ဍာ်။&lt;ref name=&quot;thienpont&quot;&gt;{{cite book |last=Thienpont |first=D. |title=Diagnosing helminthiasis by coprological examination |publisher=Janssen Research Foundation |year=1979 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ဇဳဝစၟ ကေုာံ ပရေင်ကၠောဲ အိက် (Microbiome and Fecal Microbiota Transplant) ==
ပ္ဍဲကဵု လက္ကရဴ ၂၀ သၞာံ ဏအ်၊ တၠပညာ တအ် အာရီုစွံ ဗွဲမလောန် လတူ [[ဇဳဝစၟ ကြုတ်]] (Gut microbiome) မဒှ် ဂကောံ ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria) ကေုာံ စၟ မဂျိုင် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ကြုတ် ပိုယ် ရ။ အိက် မၞိဟ် ထတ်ယုက် မွဲ ဂှ် ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု ဗက်တဳရဳယျာ မကဵု ဖဵု တအ် ဏအ် ရ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်လွဳလွတ် တၟိ မကော်စ '''Fecal Microbiota Transplant - FMT''' (ပရေင်ကၠောဲ စုတ် အိက်) ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ပ္ဍဲ လၟေင် ကမၠောန် ဏအ်၊ ညးတအ် ကေတ် အိက် နူကဵု မၞိဟ် ထတ်ယုက် မွဲ တုဲ စုတ် ကဵု ပ္ဍဲ ကြုတ် မၞိဟ် မယဲ (ဗွဲတၟေင် ယဲ ''Clostridioides difficile'' မဟွံမာန် ဒစးဒုင် ကု ဂဥုဲ) ညံင် ဗက်တဳရဳယျာ ခိုဟ် တအ် ဂွံ ကလေင် ဇၞော်မောဝ် တုဲ ယဲ ဂွံ ဗၠး ရ။&lt;ref name=&quot;bakken&quot;&gt;{{cite journal |last=Bakken |first=J. S. |title=Treating Clostridium difficile infection with fecal microbiota transplantation |journal=Clinical Gastroenterology and Hepatology |volume=9 |issue=12 |pages=1044-1049 |year=2011}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ စိုတ်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် (Psychology and Scatological Humor) ==
ပ္ဍဲကဵု [[စိုတ်ပညာ]] (Psychology)၊ အိက်ဗေဒ ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အခိုက်အလိုက် စိုတ် ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် မၞိဟ် ကီု ရ။ သဳအိုရဳ သဳမောန် ဖရွိုက် (Sigmund Freud) ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ အခိင် ကောန်ၚာ် တအ် ဗတောန် ကၠဟ် အိက် (Anal stage) ဂှ် ကဵု ဖဵု လတူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် စရိုတ် ဍေဟ်တအ် အခိင် ဇၞော် ရ။

ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် မ္ဂး၊ ညးတအ် စကာ ပရူ အိက် နဒဒှ် ကိစ္စ ပရူ ဂြိုင် (Scatological humor) သွက်ဂွံ ပလဟိင် စိုတ် ရ။ ဥပမာ - တၠပညာ ကွိင်ကွိုက် မဝ်ဇာတ် (Mozart) ဝွံ ယၟု ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ချူ လိက် မနွံကဵု ရမ္သာင် ဂြိုင် မဆက်စပ် ကု ပရူဏအ် ရ။

== ၈။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ဝဲ (Agriculture and Fertilizers) ==
အိက် တိရစ္ဆာန် တအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်တဵုလွဳ မဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန် [[ဝဲ]] (Fertilizer) ဟွံသေင်မ္ဂး Manure ရ။ အိက် ဂၠဴ၊ ပြေင်၊ ကေုာံ စာင် တအ် ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု ဓါတ် နိုက်ထရဝ်ဂျေန် (Nitrogen)၊ ဖဝ်သဖဝ်ရပ် (Phosphorus)၊ ကေုာံ ပဝ်တက်သဳယောမ် (Potassium) မနွံပၟိက် သွက် တၞံဆု တအ် ရ။

ဗွဲတၟေင် အိက် ကဝ (Guano) ဝွံ နွံကဵု ဓါတ် ဝဲ သၠုင် ဗွဲမလောန် တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ဂှ် ဍုင် မပ္တံကဵု ပေရူ (Peru) တအ် ပတိတ် သွံ ရာန် အိက် ကဝ ဏအ် စိုပ် ဒဒှ် မဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက ဍုင် ညးတအ် ကီု ရ။

== ၉။ ကွတ်ပညာ သုတေသန DNA ပ္ဍဲ အိက် (DNA Analysis and Conservation Genetics) ==
ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ဏအ်၊ တၠပညာ ဇဳဝဗေဒ တအ် မာန် ကံက် ကေတ် [[ဒဳအေန်အေ သဘာဝ]] (Environmental DNA - eDNA) နူကဵု အိက် တိရစ္ဆာန် မာန် ကၠုင် ရ။ 

နကဵု နဲကဲ ဏအ် ညးတအ် မာန် တီ ကေတ် -
* ညးမကၠဟ် အိက် ဂှ် ဒှ် ကၟက် ဟာ ၝောအ် ဟာ။
* ညးတေအ် ဂှ် တုပ် ကဵု ဒဳအေန်အေ တိရစ္ဆာန် လဵု မွဲ ပ္ဍဲ စရင် (Individual identification)။
* ပရေင်စပ်ဆီ နူ ဇုဇ (Genetic diversity) ပ္ဍဲ ဂကောံ တိရစ္ဆာန် ဂှ်။

အရာ ဏအ် ရီုဗင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်မင်မဲ ကၠဗြန် (Tigers)၊ စိင် (Elephants) ကေုာံ သတ္တဝါ မနွံ ပ္ဍဲ အန္တရာယ် မာန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အိက်ဗေဒ (Future of Scatology and Technology) ==
အနာဂတ် အိက်ဗေဒ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု နည်းပညာ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလောန် ရ။ ပရေင်ခၞံဗဒှ် &quot;ခေါက် အိက် ဉာဏ်စက်&quot; (Smart Toilets) ဝွံ ဒှ် အရာ မာန် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ပိုယ် ရ။ ခေါက် အိက် တအ် ဏအ် မာန် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အိက် ပိုယ် အလဵုအလဵု ဇၟာပ်ဇၟာပ် တ္ၚဲ တုဲ လလောင် တြး ကဵု သတိ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဆဵု ဓါတ် ဆီ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပရေင်ထတ်ယုက် ရ။

တုဲပၠန်၊ ပရေင်သုတေသန ဇဳဝစၟ ကြုတ် (Microbiome research) ဝွံ ဆက် ဇၞော်မောဝ် အာ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် ယဲ ပူဂိုလ် (Personalized medicine) မဒုင်သဇိုင် လတူ အကာဲအရာ အိက် ပူဂိုလ် မွဲ မွဲ ရောင်။ နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] မ္ဂး အိက်ဗေဒ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပညာ လ္ၚတ် အိက် သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် တြင် မပံက် ကဵု လညာတ် ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိ အလုံ မွဲ ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[ဂေဟဗေဒ]] (Ecology)
* [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA)
* [[သၞောတ် ဍိုတ် စၞ]] (Digestive system)

{{Navbox
| name = Biology and Ecology
| title = ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ သုတေသန ဂေဟဗေဒ (Biology and Ecological Research)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဘာသာရပ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်
| list1 =
* [[အိက်ဗေဒ]] (Scatology)
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[ဂေဟဗေဒ]] (Ecology)
* [[ပညာ သုတေသန ခေတ်တမၠာ]] (Paleontology)
| group2 = ကဏ္ဍ ပရေင်ဂဥုဲ
| list2 =
* [[ပရေင်စမ်ၜတ် အိက်]] (Stool analysis)
* [[ဇဳဝစၟ ကြုတ်]] (Gut microbiome)
* [[ပရေင်ကၠောဲ စုတ် အိက်]] (Fecal microbiota transplant)
* [[ယဲ ကေန်သာ ကြုတ်ဇၞော်]] (Colorectal cancer)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[တၟအ်အိက်]] (Coprolite)
* [[ဝဲ]] (Fertilizer)
* [[ဒဳအေန်အေ သဘာဝ]] (Environmental DNA)
* [[သၞောတ် ဍိုတ် စၞ]] (Digestive system)
}}

[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ဂေဟဗေဒ]]
[[Category:ပရေင်ဂဥုဲ]]
[[Category:ပရေင်တဵုလွဳ]]</text>
      <sha1>n0e7oclem580zfhcssmyvoxvwndssyv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်တြုဟ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11652</id>
    <revision>
      <id>56627</id>
      <parentid>56182</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:49:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21311" sha1="pxyese9s080fuzcvnk8c874p8xqsvlq" xml:space="preserve">'''ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်တြုဟ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Men's health'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဘာသာလ္ၚတ် ဂဥုဲ (Medical science) မအာရီုစွံ လတူ အကာဲအရာ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ယဲ၊ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ မဆက်စပ် ကု မၞိဟ်တြုဟ် တအ် ဗွဲတၟေင် ရ။ ကဏ္ဍ ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လ္ၚတ် ပရူ သၞောတ် ပရေင်မိတ်ဆက် (Reproductive system) သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ပါလုပ် သီုကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် ခန္ဓာကိုယ် အလုံ၊ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်ဓါတ် (Mental health)၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် စရိုတ် မၞိဟ်တြုဟ် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;courtenay&quot;&gt;{{cite journal |last=Courtenay |first=W. H. |title=Constructions of masculinity and their influence on men's well-being: a theory of gender and health |url=https://archive.org/details/sim_social-science-medicine_2000-05_50_10/page/1385 |journal=Social Science &amp; Medicine |volume=50 |issue=10 |pages=1385-1401 |year=2000}}&lt;/ref&gt;

သုတေသန ဂၠးတိ ဂမၠိုင် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ မၞိဟ်တြုဟ် တအ်ဝွံ နွံ ဇမၠိင် အာယုက် (Life expectancy) ဂၠေအ် နူ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် တုဲ၊ ဒးဆဵုဂဗ အန္တရာယ် ယဲ မပ္တံကဵု ယဲ ဂြိုဟ် (Heart disease) ကေုာံ ယဲ ကေန်သာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်တြုဟ် နကဵု လညာတ် ဇဳဝဗေဒ၊ ပရေင်စိုတ်၊ ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Light_Blue_Ribbon.svg|thumb|right|300px|တၞုင် ဇုက် အသာ် သ္ၚေက်-ဍာ် (Light Blue ribbon) မဒှ် သင်္ကေတ ပရေင်ဆဝ်မ္ၚုဟ် ယဲ ကေန်သာ ပရဝ်သတိတ် ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်တြုဟ် အလုံ ဂၠးတိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်တြုဟ် ဝွံ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ ([[WHO]]) မ္ဂး ဒှ် အကာဲအရာ ဍိုက်ပေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် လတူ ခန္ဓာကိုယ်၊ စိုတ်ဓါတ်၊ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် သွက် မၞိဟ် မနွံ ဇဳဝဗေဒ တြုဟ် တအ် ရ။

ဘာသာလ္ၚတ် ဏအ်ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဘာသာလ္ၚတ် [[အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Andrology) ညိ ရ။ အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ ဂှ် အာရီုစွံ လတူ ယဲ အင်္ဂဇာတ် ကေုာံ သၞောတ် ပတိတ် ဍာ်တြဴ သၟး တုဲ၊ ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်တြုဟ် ဂှ် ဒှ် လညာတ် မလှဲလး (Holistic approach) မလ္ၚတ် သီုကဵု အန္တရာယ် ယဲ ဓမ္မတာ၊ ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု၊ ကေုာံ စရိုတ် ဝေင်ဒစး ပရေင်လွဳလွတ် တအ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကဏ္ဍ (History and Development of the Field) ==
ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင်ဂဥုဲ၊ ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်တြုဟ် နဒဒှ် ကဏ္ဍ တၞဟ်ခြာ မွဲ ဂှ် ဟွံပြာကတ် ကၠုင် လဝ် ပြဟ်ပြဟ် ပုဟ်။ ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ တေအ်၊ တၠပညာ တအ် စ သမ္တီ ကၠုင် ဒဒှ်ရ ပရေင်ချိုတ် ပြဟ် (Premature mortality) ပ္ဍဲ မၞိဟ်တြုဟ် တအ် ဂှ် သၠုင် ဗွဲမလောန် တုဲ သ္ဒး နွံကဵု သၞောတ် လွဳလွတ် မတၞဟ်ခြာ ရ။&lt;ref name=&quot;baker&quot;&gt;{{cite book |last=Baker |first=P. |author2=Shand, T. |title=Men's Health: Equity and Policy |publisher=Global Action on Men's Health |year=2014 |pages=10-15}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၁ ဂှ်၊ ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်တြုဟ် ဂၠးတိ (International Society of Men's Health - ISMH) ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဒက်ပတန် လဝ် သွက်ဂွံ ဆဝ်မ္ၚုဟ် ကေုာံ ကၠောန် သုတေသန ဗွဲတၟေင် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဍုင် မပ္တံကဵု သြသတြေလျ ကေုာံ အာဲယာလာန် (Ireland) တအ် ပတိတ် လဝ် ပဝ်လသဳ ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်တြုဟ် ကောန်ဂကူ (National Men's Health Policy) ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

== ၃။ အာယုက် ကေုာံ ဇမၠိင် ဘဝ (Life Expectancy and Mortality Gap) ==
တင်ဂၞင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်တြုဟ် ဂှ် ဒှ် &quot;ပြသၞာ ဇမၠိင် အာယုက်&quot; (Life expectancy gap) ရ။ အလုံ မွဲ ဂၠးတိ၊ မၞိဟ်တြုဟ် တအ် နွံ အာယုက် ဂၠေအ် နူ မၞိဟ်ဗြဴ ၜိုတ် ၄ စဵုကဵု ၅ သၞာံ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တင်ဂၞင် အာယုက် ဇမၠိင် သွက် မၞိဟ်တြုဟ် (WHO 2019 Data)
|-
! ဒေသ / ဍုင်
! အာယုက် မၞိဟ်တြုဟ် (သၞာံ)
! အာယုက် မၞိဟ်ဗြဴ (သၞာံ)
! တၞဟ်ခြာ (သၞာံ)
|-
| '''အလုံ ဂၠးတိ (Global Average)'''
| ၇၀.၈
| ၇၅.၉
| ၅.၁
|-
| '''ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် (USA)'''
| ၇၆.၃
| ၈၁.၄
| ၅.၁
|-
| '''ဍုင်ရုရှာ (Russia)'''
| ၆၈.၂
| ၇၈.၀
| ၉.၈
|-
| '''ဍုင်သေံ (Thailand)'''
| ၇၃.၂
| ၈၀.၄
| ၇.၂
|}

ဟိုတ် မပကဵု ညံင် အာယုက် တြုဟ် ဂွံ ဂၠေအ် ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အန္တရာယ် ပရေင်မၞိဟ် (Behavioral risks) မပ္တံကဵု သုင် အရက် ဂၠိုင်၊ ဝေင် ပရေင်စွံ အန္တရာယ် (Risk-taking behavior)၊ ကေုာံ ဟွံမိက် အာ ဆဵု အစာသဝ် ကာလ ယဲ ဍောတ်တ်သွတ်သွတ် ရ။

== ၄။ ယဲ အဓိက မကတဵုဒှ် ဂၠိုင်ဂမၠိုင် (Major Diseases and Conditions) ==
မၞိဟ်တြုဟ် တအ် ဒးဆဵုဂဗ ယဲ အဓိက နာနာ သာ် မလေပ် ပကဵု ညံင် လမျီု ဂွံ အိုတ် ပြဟ် ရ -

* '''ယဲ ဂြိုဟ် ကေုာံ ဆီ (Cardiovascular Disease):''' ဒှ် ဟိုတ် မဂစိုတ် မၞိဟ်တြုဟ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ မၞိဟ်တြုဟ် တအ် ကတဵုဒှ် ယဲ ဂြိုဟ် ပြဟ် နူ မၞိဟ်ဗြဴ ၜိုတ် ၁၀ သၞာံ။
* '''ယဲ ကေန်သာ (Cancer):''' ယဲ ကေန်သာ ကသအ် (Lung cancer) ကေုာံ ယဲ ကေန်သာ ပရဝ်သတိတ် (Prostate cancer) ဝွံ ဒှ် ယဲ ကေန်သာ အဓိက ပ္ဍဲ မၞိဟ်တြုဟ် ရ။ 
* '''ယဲ ဆီ ကၠိ (Diabetes):''' ယဲ ဆီ ကၠိ အမျိုးအစား ၂ (Type 2 Diabetes) ဝွံ ဆက်စပ် ကု လျိုင် ဇြိုင် လောန် အာ (Obesity) တုဲ ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် ပ္ဍဲ မၞိဟ်တြုဟ်။

== ၅။ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု (Mental Health and Suicide) ==
ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်ဓါတ် (Mental health) ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ မဒးဒုင် ဟွံစွံ သတိ (Neglected) အိုတ် ပ္ဍဲ မၞိဟ်တြုဟ် ရ။ နကဵု လညာတ် အခိုက်အလိုက် ဂကောံမၞိဟ် (Traditional masculinity) မ္ဂး၊ တြုဟ် တအ် ဒး ထတ်စောမ် တုဲ ဟွံထေက် ကဵု ထ္ၜး ပရေင်ဍိုန်လျ (Vulnerability) ရ။&lt;ref name=&quot;williams&quot;&gt;{{cite book |last=Williams |first=D. R. |title=The Health of Men: Structured Inequalities and Opportunities |publisher=American Journal of Public Health |year=2003 |pages=724-731}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်နူဏအ် တုဲ၊ ကာလ မၞိဟ်တြုဟ် တအ် ကတဵုဒှ် ယဲ စိုတ်ဍိုန်လျ (Depression) မ္ဂး ညးတအ် ဟွံအာတ် အရီုအဗင် နူ အစာသဝ် ရ။ အရာ ဏအ် ပကဵု ညံင် လၟိဟ် ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု (Suicide rate) ပ္ဍဲ မၞိဟ်တြုဟ် ဂွံ သၠုင် နူ မၞိဟ်ဗြဴ ၃ စဵုကဵု ၄ ဆ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ စၞး မထ္ၜး ဍာ်ရမတ်၊ မၞိဟ်တြုဟ် လ္ၚဵု တအ် ထ္ၜး ပရေင်စိုတ်ဍိုန်လျ နကဵု ပရေင်ထေဲ (Anger) ကေုာံ ပရေင်သုင် အရက် (Substance abuse) ရ။

== ၆။ ပရေင်ထတ်ယုက် မေထုန် ကေုာံ ပရေင်မိတ်ဆက် (Sexual and Reproductive Health) ==
ပရေင်ထတ်ယုက် မေထုန် ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဍာ်ဒကေဝ် ဘဝ (Quality of life) မၞိဟ်တြုဟ် တအ် ရ။ 
* '''အစောံ မေထုန် ဍိုန် (Erectile Dysfunction - ED):''' ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် ပ္ဍဲ မၞိဟ်တြုဟ် အာယုက် ၄၀ ပြင်။ ယဲ ဏအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် သင်္ကေတ ပြဟ် (Early warning sign) သွက် ယဲ ဂြိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ဆီ ဇွောဝ် ဟွံခိုဟ် ရ။
* '''ပြသၞာ ကောန်ဟွံမဲ (Male Infertility):''' ဟိုတ်နူ လၟိဟ် ဍာ်သုက် အောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ်သုက် ဍိုန်လျ တုဲ မၞိဟ်တြုဟ် ၜိုတ် ၇-၅၀% ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပြသၞာ သ္ၚိကၟိန် မကလိဂွံ ကောန် ဝါတ် ရ။
* '''ယဲ ကၠောအ်ကၠစ နူ မေထုန် (STIs):''' ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ စကာ ကောန်ဒေါမ် (Condom) ဝွံ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ HIV, ဖြူ, ကေုာံ ဂြန် တအ် ရ။

== ၇။ စရိုတ် အခိုက်အလိုက် ကေုာံ အန္တရာယ် (Lifestyle Factors and Risk Behaviors) ==
စရိုတ် နေထိုင် (Lifestyle) ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် ရ။ မၞိဟ်တြုဟ် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် -
* '''ၜံက် သုင် သေက်ဂရေတ် (Smoking):''' လၟိဟ် မၞိဟ်တြုဟ် မသုင် သေက်ဂရေတ် ဂှ် ဂၠိုင် နူ မၞိဟ်ဗြဴ တုဲ ပကဵု ညံင် ဂွံ ဒှ် ယဲ ကေန်သာ ကသအ်။
* '''သုင် အရက် (Alcohol Consumption):''' ပရေင်သုင် အရက် လောန် က္ဍင် ဝွံ ပကဵု ညံင် ဂြိုဟ် လီု (Liver cirrhosis) ကေုာံ ကတဵုဗဒှ် ပရေင်ဇီုကပိုက် ကွဳစက် (Traffic accidents) ဂၠိုင်။
* '''စၞစ (Diet) ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင်:''' မၞိဟ်တြုဟ် တအ် စ ဖျုန် ကေုာံ ဓါတ် ကၠေင် ဂၠိုင် တုဲ စ သၞေဝ် ကေုာံ သတ်ဆု အောန် ရ။&lt;ref name=&quot;white&quot;&gt;{{cite book |last=White |first=A. |title=Men's Health: The State of Play |publisher=Men's Health Forum |year=2011 |pages=30-36}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ အန္တရာယ် ကမၠောန် ကေုာံ ပွဳပွူ (Occupational Hazards and Environment) ==
လတူ ဂၠးတိ ဏအ်၊ မၞိဟ်တြုဟ် တအ် ဒး ကၠောန် ကမၠောန် မနွံကဵု အန္တရာယ် သၠုင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ကမၠောန် မပ္တံကဵု -
* '''ပရေင်သြိုင်ခၞံ (Construction):''' အန္တရာယ် ဒတုံ စှ်ေ ကေုာံ စက် ဇီုကပိုက်။
* '''ကမၠောန် ခါဲ ဓါတ် (Mining):''' အန္တရာယ် ယဲ ကသအ် (Pneumoconiosis) ဟိုတ်နူ ယက် တုဲ ပရေင်ဒတုံ လီုလာ် လိုဏ်ဂူ။
* '''ပရေင်ပၞာန် (Military):''' အန္တရာယ် လမျီု ကေုာံ ပြသၞာ စိုတ်ဓါတ် ကြဴနူ ပၞာန် (PTSD)။

ဟိုတ်နူ ကမၠောန် တအ် ဏအ် တုဲ၊ လၟိဟ် မၞိဟ် မဒးချိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဝပ် အခိင် ကၠောန် ကမၠောန် (Workplace fatalities) ပ္ဍဲ မၞိဟ်တြုဟ် ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၉၀% အလုံ ဂၠးတိ ရ။

== ၉။ ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်ၜတ် (Preventative Care and Screening) ==
ပရေင်စဵုဒၞာ ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ ယှောတ် ဖအောန် လၟိဟ် ချိုတ် ရ။ တၠပညာ ဂဥုဲ တအ် ဆဝ်မ္ၚုဟ် လဝ် ညံင် မၞိဟ်တြုဟ် တအ် ဂွံ ကၠောန် ပရေင်စၟတ်ၜတ် (Screenings) အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -
* '''စၟတ်ၜတ် ဆီ သၠုင် (Blood Pressure):''' ဇၟာပ်ဇၟာပ် သၞာံ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ ဂြိုဟ်။
* '''စၟတ်ၜတ် ဓါတ် ကၠေင် ကေုာံ သဂြာ (Cholesterol and Blood Sugar):''' သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ ဆီ ကၠိ။
* '''စၟတ်ၜတ် ယဲ ကေန်သာ ပရဝ်သတိတ် (PSA Test):''' သွက် မၞိဟ် အာယုက် ၅၀ သၞာံ ပြင် (ဟွံသေင်မ္ဂး ၄၀ ယဝ် နွံ ဝင် သ္ၚိကၟိန်)။
* '''စၟတ်ၜတ် ကေန်သာ ကြုတ် (Colonoscopy):''' သွက် မၞိဟ် အာယုက် ၄၅-၅၀ သၞာံ ပြင်။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ဆဝ်မ္ၚုဟ် ဂၠးတိ (Future Trends and Global Awareness) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ပရေင်ဆဝ်မ္ၚုဟ် ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်တြုဟ် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဗွဲမလှဲလး လတူ ဂၠးတိ ရ။ ကမၠောန် မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''Movember''' (ပံင်ကောံ လဝ် ဝေါဟာရ Moustache - သော် မုက်၊ ကေုာံ November - ဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗာ) ရ။ ပ္ဍဲ ဂိတု ဏအ် မ္ဂး၊ မၞိဟ်တြုဟ် တအ် မင်မဲ သော် မုက် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ သြန် ရန်တၟအ် သွက် သုတေသန ယဲ ကေန်သာ ပရဝ်သတိတ်၊ ကေန်သာ ခၟာဲ၊ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်ဓါတ် ရ။&lt;ref name=&quot;who2018&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/men-s-health |title=Men's health: The silent crisis |publisher=World Health Organization |date=2018 |access-date=2023-10-15}}&lt;/ref&gt;

သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ '''တ္ၚဲ မၞိဟ်တြုဟ် ဂၠးတိ''' (International Men's Day) မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ပ္ဍဲ ၁၉ နဝ်ဝေမ်ဗာ ဂှ် လေဝ် ဒှ် တ္ၚဲ သွက်ဂွံ ဟီု တွံ သဳကၠဳ ပရူ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ်တြုဟ် ကီု ရ။ အနာဂတ် ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်တြုဟ် ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ လညာတ် ဂကောံမၞိဟ် ညံင် မၞိဟ်တြုဟ် တအ် ဂွံ ဂံင် ပံက် စိုတ် ကေုာံ အာတ် အရီုအဗင် နူ အစာသဝ် ပြဟ်ပြဟ် ရောင် ဟီု နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] တၠပညာ ပရေင်ထတ်ယုက် တအ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Andrology)
* [[ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန်]] (Public health)
* [[ယဲ ကေန်သာ ပရဝ်သတိတ်]] (Prostate cancer)
* [[ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်ဓါတ်]] (Mental health)

{{Navbox
| name = Men's Health
| title = ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ်တြုဟ် ကေုာံ ဘာသာလ္ၚတ် အာန်ဒရဝ်လဝ်ဂျဳ (Men's Health and Andrology)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ယဲ ကေုာံ ပြသၞာ အဓိက
| list1 =
* [[ယဲ ဂြိုဟ်]] (Cardiovascular disease)
* [[ယဲ ကေန်သာ ပရဝ်သတိတ်]] (Prostate cancer)
* [[ယဲ ကေန်သာ ခၟာဲ]] (Testicular cancer)
* [[ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု]] (Suicide)
| group2 = ပရေင်ထတ်ယုက် မေထုန်
| list2 =
* [[အစောံ မေထုန် ဍိုန်]] (Erectile dysfunction)
* [[ပြသၞာ ကောန်ဟွံမဲ]] (Male infertility)
* [[ဟဝ်မုန်း တက်သတဝ်သတဳရဝ်]] (Testosterone)
| group3 = ပရေင်ဆဝ်မ္ၚုဟ် ကေုာံ ဂကောံ
| list3 =
* [[Movember]] (Movember)
* [[တ္ၚဲ မၞိဟ်တြုဟ် ဂၠးတိ]] (International Men's Day)
* [[WHO]] (World Health Organization)
}}

[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]
[[Category:မၞိဟ်တြုဟ်]]
[[Category:ဘာသာလ္ၚတ် ဂဥုဲ]]</text>
      <sha1>pxyese9s080fuzcvnk8c874p8xqsvlq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11653</id>
    <revision>
      <id>56628</id>
      <parentid>56183</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:50:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24368" sha1="sfqq9t09yyw1ndh9wp4xjmxfcge7xqj" xml:space="preserve">'''ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''လမျီု ဇကု ဇကု ကေတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Suicide'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မဖန်ဇန် ကၠောန်ဗဒှ် သွက်ဂွံ ပလီုကၠေအ် လမျီု ဇကု အလဵုဇကု နကဵု လညာတ် မတီ ဒၟံင် ကေုာံ စိုတ် မိက်ဂွံ ချိုတ် ရ။ အတိုင် စရင်အင် နူကဵု [[ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]] (WHO) မ္ဂး၊ ဇၟာပ်ဇၟာပ် သၞာံ မၞိဟ် ၜိုတ် ၇၀၀,၀၀၀ ပြင်င် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ဒးကၠေအ်လမျီု ဟိုတ်နူ ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု တုဲ၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မပကဵု ညံင် မၞိဟ် အဝဲ ဍောတ် (အကြာ ၁၅ ကဵု ၂၉ သၞာံ) ဂွံ ချိုတ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ စရင် ဟိုတ် မချိုတ် ၄ သာ် ရ။&lt;ref name=&quot;who2021&quot;&gt;{{cite report |author=World Health Organization |title=Suicide worldwide in 2019: Global Health Estimates |publisher=WHO |year=2021 |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240026643}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အကာဲအရာ နာနာ သာ် မပ္တံကဵု ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် (Mental health disorders)၊ ယဲစိုတ်ဍိုန်လျ (Depression)၊ ပရေင်ဍဵုဍိုက် စိုတ်ဓါတ် (Stress)၊ ကေုာံ ပြသၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု နကဵု လညာတ် [[စိုတ်ပညာ]] (Psychology)၊ ဇဳဝဗေဒ၊ ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ လညာတ် ယေန်သၞာင် တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Yellow_ribbon_for_suicide_prevention.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဇုက် ဖဲ ဍာ်မိတ် (Yellow ribbon) မဒှ် သင်္ကေတ အလုံ ဂၠးတိ သွက် ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ဒစးဒုင် ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
နကဵု လညာတ် ဘာသာလ္ၚတ် ဂဥုဲ ကေုာံ စိုတ်ပညာ မ္ဂး၊ &quot;ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု&quot; (Suicide) ဝွံ နွံကဵု အဆံင် လဒက်ပတန် နာနာ သာ် ရ။ 
* '''ပရေင်ချပ် မိက်ဂွံ ချိုတ် (Suicidal ideation):''' ဒှ် အခိင် ကာလ မၞိဟ် မွဲ စ ချပ် ဒဒှ်ရ ညးတေအ် မိက်ဂွံ ကၠေအ် လမျီု။
* '''ပရေင်ဂစာန် ဂစိုတ် ဇကု (Attempted suicide):''' ဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် မဖန်ဇန် သွက်ဂွံ ချိုတ် ဆဂး ဟွံအာစိုပ် ဒတုဲ (လမျီု ဟွံအိုတ်)။ လၟိဟ် မၞိဟ် ဂစာန် ဂစိုတ် ဇကု ဂှ် ဂၠိုင် နူ လၟိဟ် မၞိဟ် ချိုတ် ဇေတ်တ် ၜိုတ် ၂၀ ဆ ပြင်င် ရ။
* '''ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု အာစိုပ် ဒတုဲ (Completed suicide):''' ဒှ် အကာဲအရာ မကၠေအ် လမျီု အလဵုဇကု ဍိုက်ပေင် ရ။

ပရေင်ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပြသၞာ ပူဂိုလ် မွဲဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန် (Public health issue) အဓိက အလုံ ဂၠးတိ မွဲ ရ။

== ၂။ ဟိုတ်ဂမၠိုင် ကေုာံ အကာဲအရာ စိုတ်ဓါတ် (Causes and Psychological Factors) ==
လညာတ် သုတေသန ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ လၟိဟ် မၞိဟ် မဂစိုတ် ဇကု ၜိုတ် ၉၀% ဂှ် နွံကဵု ယဲ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် (Mental disorders) မွဲမွဲ သာ် ပ္ဍဲ အခိင် ညးတအ် ချိုတ် အာ ရ။&lt;ref name=&quot;hawton&quot;&gt;{{cite journal |last=Hawton |first=K. |author2=van Heeringen, K. |title=Suicide |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_april-18-24-2009_373_9672/page/1372 |journal=The Lancet |volume=373 |issue=9672 |pages=1372-1381 |year=2009}}&lt;/ref&gt;

ယဲ စိုတ် မဆက်စပ် ဂၠိုင်အိုတ် တအ်ဂှ် -
* '''[[ယဲ စိုတ်ဍိုန်လျ]] (Major Depressive Disorder):''' ဒှ် ဟိုတ် အဓိက အိုတ် ရ။ မၞိဟ် ယဲ တအ် ဒုင်စသိုင် ဒဒှ်ရ ဘဝ ညးတအ် ဟွံမဲ ကဵု မျှော်လင့်ချက် (Hopelessness) တုဲ ချပ် ညာတ် အာ လပါ် ပရေအ် တွဵု ရ။
* '''ယဲ ဗာင်ပိုလာ (Bipolar Disorder):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ စိုတ် မသၠုင် လောန် ကေုာံ သဝ် လောန် မာန် ပကဵု ညံင် ဂွံ ကၠောန် အရာ မွဲမွဲ နကဵု စိုတ် ထတ် (Impulsive behaviour)။
* '''ယဲ စိုတ်လီု ဟွံသေင်မ္ဂး သကစ်ဇဝ်ဖရဳနဳယျာ (Schizophrenia):''' ပရေင်မိင် ရမ္သာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ညာတ် ရုပ် မဟွံမဲ ဇေတ်တ် တအ် မာန် ဖန်ကဵု ညံင် ညးယဲ ဂွံ ပလီု ဇကု။
* '''ပရေင်စကာ ဂဥုဲၜူမာဲ (Substance Abuse):''' အရက် ကေုာံ ဂဥုဲၜူမာဲ တအ် ပကဵု ညံင် အစောံ ထိင်ဒဝ် စိုတ် ဂွံ ဍိုန်လျ စှ်ေ အာ ရ။

== ၃။ ဟိုတ် ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပွဳပွူ (Social and Environmental Factors) ==
ပါဲနူ ပြသၞာ စိုတ် တုဲ၊ အကာဲအရာ ပွဳပွူ ပရေင်မၞိဟ် လေဝ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မွဲ ကီု ရ။ 
* '''ပြသၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန်:''' အခိင် မကျ ကမၠောန် (Unemployment) ကေုာံ သြန် ဟွံမဲ ဂှ် ပကဵု ညံင် ဓရိုဟ် စိုတ် ဂွံ သၠုင် ဗွဲမလောန်။
* '''ပရေင်ဆောမ်လေင် ကေုာံ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ထကး:''' မၞိဟ် မဆာန် ဒးချိုတ် အာ၊ ပရေင်ပါ်ခြာ အကြာ တြုဟ် ဗြဴ (Divorce) တအ် ပကဵု ညံင် စိုတ် ဂွံ လီုလာ်။
* '''ပရေင်ဍဵုဍိုက် (Bullying):''' ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ကောန်ၚာ် ကေုာံ ဝုတ်ဗၠာဲ တအ်၊ ပရေင်ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် ပ္ဍဲ ဘာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ အင်တာနက် (Cyberbullying) ဂှ် ကဵု ဖဵု သက်ရောက် ဇၞော် ဗွဲမလောန်။
* '''ပရေင်မံင် မွဲဓဝ် (Social Isolation):''' မၞိဟ် မဟွံမဲ ကဵု သကအ်ရဲ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် မထံက်ပင် တအ် နွံ အန္တရာယ် သၠုင် ရ။

== ၄။ သ္ၚိအင် တင်ဂၞင် ကေုာံ စရင်အင် ဂၠးတိ (Global Statistics and Demographics) ==
စရင်အင် ဂၠးတိ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု ဝွံ ကတဵုဒှ် တၞဟ်ခြာ ဒၟံင် အကြာ လိင်၊ အာယုက်၊ ကေုာံ ဒေသ ရ။&lt;ref name=&quot;nock&quot;&gt;{{cite journal |last=Nock |first=M. K. |display-authors=etal |title=Cross-national prevalence and risk factors for suicidal ideation, plans and attempts |journal=The British Journal of Psychiatry |volume=192 |issue=2 |pages=98-105 |year=2008}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တင်ဂၞင် သဇိုင် သက်ဆေင် ကု ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု
|-
! ကဏ္ဍ တၞဟ်ခြာ
! တင်ဂၞင် အဓိက
|-
| '''အကြာ လိင် (Gender Paradox)'''
| မၞိဟ်တြုဟ် အာစိုပ် ဒတုဲ ချိုတ် ဂၠိုင် နူ မၞိဟ်ဗြဴ (ၜိုတ် ၃ ဆ)၊ ဆဂး မၞိဟ်ဗြဴ ဂစာန် ဂစိုတ် ဇကု ဂၠိုင် နူ မၞိဟ်တြုဟ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ် ဟိုတ်နူ တြုဟ် တအ် စကာ နဲကဲ မကြမ်ကြ ကေုာံ ဍာံပြ ဂၠိုင် ရ။
|-
| '''အဝဲ အာယုက်'''
| ၜိုန်ရ မၞိဟ် အဝဲ ဍောတ် တအ် ချိုတ် ဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ လၟိဟ် က္ဍိုပ်ကၠံ (Rate) အလုံ ဂၠးတိ မ္ဂး၊ မၞိဟ် အာယုက် ဇၞော် (၇၀ သၞာံ ပြင်) တအ် နွံ အန္တရာယ် သၠုင်အိုတ် ရ။
|-
| '''ဒေသ ဍုင်'''
| လၟိဟ် မၞိဟ် ချိုတ် ၇၇% ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် မနွံ သြန်လုပ် အကြာ သဝ် ကဵု လဒေါဝ် (Low and middle-income countries) ရ။ ဍုင် မပ္တံကဵု ဂါယာနာ၊ ရုရှာ၊ လဳသူယေနဳယျာ တအ် နွံ စရင် သၠုင်အိုတ် ရ။
|-
| '''နဲကဲ အဓိက'''
| နဲကဲ မစကာ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဂှ် - ပသုင် ဂဥုဲဂျိ တိဍာ် (Pesticide poisoning)၊ ဇုက် ကွက် အကအ် (Hanging)၊ ကေုာံ စကာ လွဟ် ပၞာန် (Firearms)။
|}

== ၅။ လဒက်ပတန် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ မျိုးရိုးဗဳဇ (Biological and Genetic Factors) ==
နကဵု လညာတ် [[ဇဳဝဗေဒ]] ကေုာံ ဘာသာလ္ၚတ် ဂဥုဲ မ္ဂး၊ ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု လဒက်ပတန် က္ဍဟ် ကေုာံ ဓါတ် ဟဝ်မုန်း လ္ၚဵု ရ။ တၠပညာ သုတေသန တအ် ဂွံဆဵု ကေတ် ဒဒှ်ရ ဓါတ် သဳရဝ်တဝ်နဳန် (Serotonin) မဒှ် ဓါတ် မထိင်ဒဝ် စိုတ်ဓါတ် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ဂှ်၊ ယဝ်ရ နွံ အဆံင် သဝ် အာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် ဂှ် ဂွံ စိုတ်ဍိုန်လျ ကေုာံ ဟွံမာန် ထိင် စိုတ် ထတ်ထတ် (Impulsivity) ရ။&lt;ref name=&quot;mann&quot;&gt;{{cite journal |last=Mann |first=J. J. |title=Neurobiology of suicidal behaviour |journal=Nature Reviews Neuroscience |volume=4 |issue=10 |pages=819-828 |year=2003}}&lt;/ref&gt;

သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင် မျိုးရိုးဗဳဇ (Genetics) လေဝ် ပါလုပ် ဒၟံင် ကီု ရ။ ယဝ်ရ ပ္ဍဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် မွဲ နွံ လဝ် ဝင် မၞိဟ် ဂစိုတ် ဇကု မ္ဂး၊ ကောန်ဇာတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကောဒေအ် တအ် ဂှ် နွံ အန္တရာယ် သၠုင် နူ မၞိဟ် ဓမ္မတာ တအ် ရ (ၜိုန်ရ ဟွံဒး ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲ ပွဳပွူ တုပ် တုပ် ကီုလေဝ်)။

== ၆။ နဲကဲ စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေင်ရီုဗင် (Prevention Methods and Support) ==
ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု ဂှ် ဒှ် အရာ မမာန် စဵုဒၞာ (Preventable) မွဲ ရ။ နဲကဲ စဵုဒၞာ အဓိက တအ်ဂှ် -
* '''ပရေင်ဖအောန် အခေါင် ကလိဂွံ ကိရိယာ (Restricting access to means):''' ကမၠောန် မပ္တံကဵု သီ ဂဥုဲဂျိ တဵုလွဳ၊ ကဵု သၞောဝ် ထိင်ဒဝ် လွဟ် ပၞာန်၊ ကေုာံ ကၠောန် တိုင် စဵုဒၞာ လတူ ဒဒန် ဇၞော်ဇၞော် တအ်ဝွံ ကဵု ဖဵု ဗွဲမဇၞော် သွက်ဂွံ ယှောတ် ဖအောန် လၟိဟ် ရ။
* '''လာင် ဖုန်း ရီုဗင် (Crisis Hotlines):''' ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပံက် လဝ် လာင် ဖုန်း (ဥပမာ - 988 ပ္ဍဲ အမေရိကာန်) သွက်ဂွံ ကဵု ပရေင်သဳကၠဳ ပရေင်စိုတ် နကဵု အခိင် ၂၄ နာဍဳ လတူ မၞိဟ် မနွံ ပြသၞာ တအ် ရ။
* '''ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်သမ္တီ (Awareness):''' ဗတောန် ကဵု ညးဍုင်ကွာန် ညံင် ဂွံ တီ သင်္ကေတ အန္တရာယ် (Warning signs) မပ္တံကဵု ဟီု ပရူ သၟိက် ချိုတ်၊ ပကောံ ဂဥုဲ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပါ်ပရအ် ကပေါတ် ဇကု ကု ညးတၞဟ် ရ။

== ၇။ လွဳလွတ် ပရေင်စိုတ် ကေုာံ ပရေင်ဂဥုဲ (Psychiatric Treatment and Medication) ==
သွက် မၞိဟ် မနွံ အန္တရာယ် သၠုင် တအ် ဂှ်၊ ပရေင်လွဳလွတ် နကဵု တၠပညာ ဘာသာလ္ၚတ် စိုတ် ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။&lt;ref name=&quot;turecki&quot;&gt;{{cite journal |last=Turecki |first=G. |author2=Brent, D. A. |title=Suicide and suicidal behaviour |journal=The Lancet |volume=387 |issue=10024 |pages=1227-1239 |year=2016}}&lt;/ref&gt;

* '''ပရေင်လွဳလွတ် လညာတ် ကေုာံ စရိုတ် (Cognitive Behavioral Therapy - CBT):''' ဒှ် နဲကဲ သဳကၠဳ (Therapy) မရီုဗင် ညံင် ညးယဲ ဂွံ ပြံင်လှာဲ လညာတ် မပရေအ် ကေုာံ လ္ၚတ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် ပြသၞာ ဘဝ နကဵု ဂၠံင်တရဴ မခိုဟ်။
* '''ဂဥုဲ (Medications):''' အစာသဝ် စကာ ဂဥုဲ ဒစး ယဲစိုတ်ဍိုန်လျ (Antidepressants) မပ္တံကဵု SSRIs၊ ကေုာံ ဂဥုဲ လစ်သဳယောမ် (Lithium) သွက်ဂွံ ထိင် စိုတ် ညံင်ဂွံ ညိင် သွက် မၞိဟ် နွံ ယဲ ဗာင်ပိုလာ။
* '''ကမၠောန် မင်မဲ ကြဴ (Follow-up care):''' ကြဴနူ တိတ် နူ ရုံဂဥုဲ တုဲ၊ ပရေင်ဆက် ဆက်သွယ် မင်မဲ ဂှ် ဖအောန် ကဵု ပရေင်ကလေင် ဂစာန် ဂစိုတ် ဇကု မွဲ ဝါ ပၠန် ရ။

== ၈။ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Legal Status and Political Views) ==
ပ္ဍဲ ဝင် သမိုင်း တေအ်၊ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု ဒှ် ရာဇဝတ် (Crime) မွဲ ရ။ ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ ဂစာန် ဂစိုတ် ဇကု တုဲ ဟွံချိုတ် မ္ဂး ညးတေအ် မာန် ဒးဒုင် ဖျေဟ် ထံင် မာန် ရ။ 

ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ဍုင် မပ္တံကဵု ယူကေ၊ အမေရိကာန်၊ ဥရောပ၊ ကေုာံ အိန္ဒိယ တအ် ပလီုကၠေအ် လဝ် သၞောဝ် ဏအ် (Decriminalization) တုဲ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဍေဟ် နဒဒှ် ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန် မဒး ရီုဗင် ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် လ္ၚဵု ပ္ဍဲ ဒေသ အာဖရိက ကေုာံ အာရှ လဒေါဝ်ဗမံက် တအ် ဂှ်၊ ပရေင်ဏအ် တန်တဴ နဒဒှ် ရာဇဝတ် ဏီ ဖိုဟ် ရ။

== ၉။ လညာတ် ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Religious and Cultural Views) ==
လညာတ် လတူ ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု ဝွံ တၞဟ်ခြာ ဒၟံင် အတိုင် ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဘာသာ ရ။ 
* '''ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism):''' နကဵု လညာတ် ထေရဝါဒ မ္ဂး၊ ပရေင်ပလီု လမျီု ဝွံ ဒှ် ပရေင်ကလိလောန် သိက္ခာပိုဒ် ပထမ (ပါဏာတိပါတာ) တုဲ ကတဵုဗဒှ် ကဵု အကုသိုလ် ကံ ဗွဲမဇၞော် ရ။ ဆဂး လညာတ် ဘာသာ ဏအ်ဝွံ ဟွံကဵု အပြစ် ဒဏ်၊ ဍေဟ် ဗတောန် ကဵု ညံင် ဂွံ နွံ ကဵု မေတ္တာ ကေုာံ ကရုဏာ လတူ မၞိဟ် မဒုင်စသိုင် ဒဒိုက် စိုတ် တအ် ရ။
* '''ဘာသာ ခရေတ် ကေုာံ အေဿလာမ် (Abrahamic religions):''' ဘာသာ တအ် ဏအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် လမျီု ဂှ် ဒှ် တၟာဲတဲ နူ ကျာ် တုဲ၊ ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု ဝွံ ဒှ် ဒုဟ် အပြစ် ဇၞော် (Sin) မွဲ ရ။ 
* '''ယေန်သၞာင် (Culture):''' ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ဂျပေန် တြေံ၊ &quot;သေပ္ပုကု&quot; (Seppuku) မဒှ် ပရေင်ခုတ် ဗုင် ဂစိုတ် ဇကု ဂှ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် ပရေင်မင်မဲ ဂုဏ်သိက္ခာ (Honor) ပ္ဍဲ အကြာ ဂကောံ သာမူရာဲ တအ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ဂှ် လညာတ် တအ် ပြံင်လှာဲ အာ တုဲယျ။

== ၁၀။ ပရေင်သုတေသန အနာဂတ် ကေုာံ တင်သရုပ် (Future Research and Conclusion) ==
အနာဂတ် သွက် ပရေင်စဵုဒၞာ ဂစိုတ် ဇကု ဝွံ သ္ဒး တန်တဴ လတူ ပရေင်ပလီုကၠေအ် လညာတ် ညှာ (Destigmatization) သွက် ပြသၞာ ယဲစိုတ် ရ။ မၞိဟ် တအ် သ္ဒး ဂံင် ပံက် စိုတ် ဟီု သဳကၠဳ ပရူ ယဲစိုတ်ဍိုန်လျ လောဲလောဲ သွာသွာ ရောင်။

ပရေင်သုတေသန ခေတ်တၟိ တအ် မပ္တံကဵု လွပ် [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လိက် မချူ ပ္ဍဲ မဳဒဳယျာ မၞိဟ် (Social media) တုဲ တီ အန္တရာယ် ကိုပ်ကၠာ ဂှ် လေဝ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဒၟံင် ရ။ သရုပ် မ္ဂး၊ ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ မထုဲထံင် မွဲ မဆက်စပ် ကု ဇဳဝဗေဒ၊ ပရေင်စိုတ်၊ ကေုာံ ပွဳပွူ မၞိဟ် တုဲ၊ ပရေင်ရီုဗင် ကေုာံ ကရုဏာ နူ ဂကောံမၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဝွံ ဒှ် ဂၠံင်တရဴ အဓိက သွက်ဂွံ ဟံင်ပြာ် လမျီု ကောန်မၞိဟ် တအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ယဲ စိုတ်ဍိုန်လျ]] (Major depressive disorder)
* [[ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်]] (Mental health)
* [[ဘာသာလ္ၚတ် စိုတ်ပညာ]] (Psychology)
* [[ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]] (WHO)

{{Navbox
| name = Mental Health
| title = ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် ကေုာံ ဘာသာလ္ၚတ် စိုတ်ပညာ (Mental Health and Psychology)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ယဲ ကေုာံ ပြသၞာ စိုတ်
| list1 =
* [[ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု]] (Suicide)
* [[ယဲ စိုတ်ဍိုန်လျ]] (Depression)
* [[ယဲ ဗာင်ပိုလာ]] (Bipolar disorder)
* [[သကစ်ဇဝ်ဖရဳနဳယျာ]] (Schizophrenia)
| group2 = ပရေင်လွဳလွတ်
| list2 =
* [[ဘာသာလ္ၚတ် စိုတ်ပညာ]] (Psychology)
* [[ပရေင်လွဳလွတ် စရိုတ်]] (Cognitive behavioral therapy)
* [[ဂဥုဲ ဒစး ယဲစိုတ်ဍိုန်လျ]] (Antidepressant)
* [[လာင် ဖုန်း ရီုဗင်]] (Crisis hotline)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]] (WHO)
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[ပရေင်ဍဵုဍိုက်]] (Bullying)
* [[ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန်]] (Public health)
}}

[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်]]
[[Category:ဘာသာလ္ၚတ် စိုတ်ပညာ]]
[[Category:ဟိုတ် မချိုတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ပြသၞာ ပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>sfqq9t09yyw1ndh9wp4xjmxfcge7xqj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်စမ်ၜတ် အိက်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11656</id>
    <revision>
      <id>56664</id>
      <parentid>56186</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:41:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20102" sha1="pzzt8s8k5itw67sgp56i647obvuuhgy" xml:space="preserve">'''ပရေင်စမ်ၜတ် အိက်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Stool test'', ''Fecal examination'', ဟွံသေင်မ္ဂး ''Stool analysis'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်စမ်ၜတ် ဓါတ်ခွဲခန်း (Laboratory test) အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာလ္ၚတ် ဂဥုဲ (Medical science) သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ စၟတ်ၜတ် အိက် (Feces) မၞိဟ် တအ် ရ။ ပရေင်စမ်ၜတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ရံင် အကာဲအရာ ပရေင်ထတ်ယုက် သၞောတ် ပရေင်လာဲစၞ (Gastrointestinal tract)၊ ယဲ မဆက်စပ် ကု ကြုတ်၊ ကေုာံ စၟ ပါရသိုက် (Parasitic infections) ဂမၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;pagana&quot;&gt;{{cite book |last=Pagana |first=K. D. |author2=Pagana, T. J. |title=Mosby's Manual of Diagnostic and Laboratory Tests |edition=5th |publisher=Mosby |year=2013 |pages=850-855}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ နကဵု လညာတ် နည်းပညာ ခေတ်တၟိ တအ်ဂှ်၊ ပရေင်စမ်ၜတ် အိက် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ စမ်ၜတ် ရုပ်သာ် သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ပါလုပ် သီုကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် ဇဳဝဓါတု (Biochemical)၊ ကေုာံ ပရေင်စမ်ၜတ် ဒဳအေန်အေ (DNA testing) မာန် ကၠုင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်စမ်ၜတ် အိက် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လၟေင် ကမၠောန်၊ ဂကူ ပရေင်စမ်ၜတ်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်လွဳလွတ် ယဲ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Stool_specimen_container.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ခေါက် သွက်ဂွံ ကေတ် နမူနာ အိက် (Stool specimen container) မစကာ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ပရေင်စမ်ၜတ် အိက်&quot; (Fecal examination) ဝွံ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မ္ဂး ဒှ် ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် နူကဵု အိက် ညးယဲ နကဵု မတ် (Macroscopic)၊ နကဵု မိုက်ခရဝ်သကုပ် (Microscopic)၊ ကေုာံ နကဵု ဓါတုဗေဒ (Chemical) သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ရံင် ယဲ ရ။ 

အိက် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အရာ မသှ်ေၜက် နူကဵု စၞစ မလာဲလဝ် ပ္ဍဲ ကြုတ်၊ ဍာ်၊ စၟဗက်တဳရဳယျာ၊ ကေုာံ သေဝ် (Cells) မတိတ် ကၠုင် နူကဵု ဗုင်ကြုတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ယဝ်ရ နွံ ပြသၞာ ယဲ မပ္တံကဵု ပရေင်ဆီတိတ် ပ္ဍဲ ဗုင်၊ ယဲ ကေန်သာ ကြုတ် (Colorectal cancer)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ယဲ စၟ လုပ် မ္ဂး၊ အရာ တအ် ဏအ် မာန် ပြံင်လှာဲ အာ ရုပ်သာ် ကေုာံ ဓါတ် အပ္ဍဲ အိက် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် ပရေင်စမ်ၜတ် အိက် ဝွံ စတင် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တေအ် ရ။ တၠပညာ ဂဥုဲ မပ္တံကဵု ဟစ်ပိုကရေတ် (Hippocrates) တအ် စကာ လဝ် မတ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အသာ် ကေုာံ သၟူ အိက် ညးယဲ သွက်ဂွံ ဆိင်ဆ ယဲ ရ။&lt;ref name=&quot;fischbach&quot;&gt;{{cite book |last=Fischbach |first=F. T. |author2=Dunning, M. B. |title=A Manual of Laboratory and Diagnostic Tests |edition=8th |publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins |year=2008 |pages=250-255}}&lt;/ref&gt;

ဆဂး ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ အခိင် ကာလ တၠပညာ တအ် ဖန်ဗဒှ် မိုက်ခရဝ်သကုပ် (Microscope) တုဲ၊ ပရေင်စမ်ၜတ် အိက် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် အာ ဗွဲမဇၞော် ရ။ တၠပညာ တအ် မာန် ဆဵု ကေတ် ခၟာဲ စၟ (Parasite ova) ကေုာံ စၟဗက်တဳရဳယျာ မဒှ် ဟိုတ် ယဲ ဂမၠိုင် ရ။ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဂှ်၊ ပရေင်စမ်ၜတ် ဆီ မအောပ်ဓလုက် ပ္ဍဲ အိက် (Fecal Occult Blood Test - FOBT) ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် အရာ အဓိက သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ယဲ ကေန်သာ ကြုတ် ကိုပ်ကၠာ အခိင် ရ။

== ၃။ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ ပရေင်စကာ (Purpose and Indications) ==
အစာသဝ် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟီု ကဵု ညးယဲ တအ် ကၠောန် ပရေင်စမ်ၜတ် အိက် ကာလ ညးယဲ တအ် နွံ လက်သဏ် ယဲ အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -
* ကာလ ညးယဲ စိုတ် အိက် ဍာ် (Diarrhea) မလအ် နူ ကဵု ၜါပိ တ္ၚဲ။
* ကာလ ဆဵု ဆီ ပ္ဍဲ အိက် ဟွံသေင်မ္ဂး အိက် အသာ် လမ္စံက် (Tarry stool)။
* ကာလ ဗုင် ဂိ ဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇြဟတ် အောန် ကေုာံ လျိုင် စှ်ေ အာ အလဵုအလဵု။
* သွက်ဂွံ စၟတ်ၜတ် ယဲ ကေန်သာ ကြုတ် (Colorectal cancer screening) ပ္ဍဲ မၞိဟ် အာယုက် ၅၀ သၞာံ ပြင်။
* သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ယဲ ကြုတ် ယောင် (Inflammatory Bowel Disease - IBD)။

== ၄။ ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် ကေုာံ လၟေင် ကံက်ကေတ် နမူနာ (Preparation and Collection) ==
သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သွဟ် စမ်ၜတ် မချိုတ်ပၠိုတ် ဂှ်၊ ပရေင်ကံက်ကေတ် နမူနာ (Sample collection) ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ 

ညးယဲ သ္ဒး စကာ ခေါက် ပလာသတစ် မအးဇ္ၚး (Sterile container) မကလိဂွံ နူကဵု ဓါတ်ခွဲခန်း သွက်ဂွံ ကေတ် အိက် ရ။ 
* '''တင်စဵုဒၞာ:''' အိက် ဂှ် ဟွံကဵု အခေါင် ပံင်နှဴ ကု ဍာ်တြဴ (Urine) ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ် နူကဵု ခရိုင် အိက် (Toilet bowl water) မွဲလှ်ေ ရ၊ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် မာန် ပလီုပလာ် စၟ ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ် မနွံ ပ္ဍဲ အိက် ဂှ် ရ။
* '''ပရေင်စွံ:''' ကြဴနူ ကေတ် တုဲ၊ နမူနာ ဂှ် သ္ဒး ပလံင် ဗစိုပ် ဓါတ်ခွဲခန်း ဗွဲမပြဟ် (အပ္ဍဲ ၁-၂ နာဍဳ) ယဝ်ရ ဒး စမ်ၜတ် ယဲ စၟ (Culture)။ ယဝ် လအ် မ္ဂး သ္ဒး စွံ ပ္ဍဲ တိုက် ဍာ်ကလောအ် (Refrigerator) ရ။

== ၅။ ဂကူ ပရေင်စမ်ၜတ် အဓိက ဂမၠိုင် (Major Types of Stool Tests) ==
ပ္ဍဲကဵု ဘာသာလ္ၚတ် ဏအ်၊ နွံ ပရေင်စမ်ၜတ် အဓိက ၃ သာ် ရ -

# '''စမ်ၜတ် ဆီ အောပ်ဓလုက် (Fecal Occult Blood Test - FOBT):''' ဒှ် ပရေင်စမ်ၜတ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဆီ မဍောတ်သွတ် မညာတ် ဟွံမာန် နကဵု မတ် ပ္ဍဲ အိက်။ ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ယဲ ကေန်သာ ကြုတ်။
# '''စမ်ၜတ် စၟ ကေုာံ ခၟာဲ (Ova and Parasite - O&amp;P):''' စကာ မိုက်ခရဝ်သကုပ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ စၟ ပါရသိုက် (ဥပမာ - Giardia, Amoeba) ကေုာံ ခၟာဲ စၟ ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အိက်။
# '''စမ်ၜတ် ဖျေဟ် မျိုး (Stool Culture):''' ကေတ် နမူနာ အိက် တုဲ ဖျေဟ် ပ္ဍဲ ပ္ၚာန် ဓါတ်ခွဲခန်း (Agar plate) သွက်ဂွံ ရံင် စၟဗက်တဳရဳယျာ (ဥပမာ - Salmonella, Campylobacter) မဒှ် ဟိုတ် စိုတ် အိက် ဍာ်။&lt;ref name=&quot;wallach&quot;&gt;{{cite book |last=Wallach |first=J. |title=Interpretation of Diagnostic Tests |edition=8th |publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins |year=2007 |pages=150-162}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရုပ်သာ် ကေုာံ အသာ် (Macroscopic and Color Analysis) ==
အသာ် ကေုာံ ရုပ်သာ် အိက် ဝွံ ကဵု တင်ဂၞင် ပရေင်ထတ်ယုက် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး အသာ် အိက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ယဲ ဂမၠိုင်
|-
! အသာ် အိက်
! ဟိုတ် မမာန် ကတဵုဒှ် (Possible Causes)
|-
| '''ဗညံက် (Brown)'''
| ဒှ် အသာ် ပကတိ ဟိုတ်နူ ဓါတ် Stercobilin မတိတ် နူ ကြုတ်။
|-
| '''လမ္စံက် (Black / Tarry)'''
| ပရေင်ဆီတိတ် ပ္ဍဲ ဗုင် လပါ်လတူ (Upper GI bleeding)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဟိုတ်နူ စလဝ် ဂဥုဲ ပသဲ (Iron pills)။
|-
| '''ဗကေတ် (Red)'''
| ပရေင်ဆီတိတ် ပ္ဍဲ ကြုတ် လပါ်သၟဝ် (Lower GI bleeding) မပ္တံကဵု ယဲ လိုဟ် (Hemorrhoids) ဟွံသေင်မ္ဂး ကေန်သာ။
|-
| '''ဗု ဟွံသေင်မ္ဂး ဖျိုဟ် (Pale / Clay)'''
| ပလိုင် ဍာ်ကၟတ် (Bile duct) ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲ တြကၟတ် (Liver disease)။
|-
| '''သ္ၚေက် (Green)'''
| စၞလာဲ ပြဟ် လောန် အာ ဟွံသေင်မ္ဂး စလဝ် စၞ အသာ် သ္ၚေက် ဂၠိုင် လောန်။
|}

== ၇။ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် မိုက်ခရဝ်သကုပ် ကေုာံ ဓါတုဗေဒ (Microscopic and Chemical Analysis) ==
နကဵု မိုက်ခရဝ်သကုပ် ဂှ်၊ တၠပညာ ဓါတ်ခွဲခန်း တအ် မာန် ဂၠာဲ ရံင် သေဝ် ဆီ ဗု (White blood cells) မထ္ၜးကဵု ပရေင်ယောင်ဇာ (Inflammation)၊ သေဝ် ဆီ ဗကေတ် (Red blood cells)၊ ကေုာံ ဓါတ် ကၠေင် (Fecal fat) ရ။ ယဝ်ရ ဆဵု ဓါတ် ကၠေင် ဂၠိုင် ပ္ဍဲ အိက် (Steatorrhea) မ္ဂး၊ ဍေဟ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ကြုတ် ဟွံမာန် ဇြောတ် ကေတ် ဓါတ် ကၠေင် (Malabsorption) ရ။

နကဵု ဓါတုဗေဒ မ္ဂး၊ ညးတအ် ၜတ်ကၞာတ် အဆံင် pH ကေုာံ ဓါတ် Fecal calprotectin ရ။ Calprotectin ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဓါတ် ပရဝ်တဳ (Protein) မွဲ မတိတ် ကၠုင် ကာလ ကြုတ် ယောင် (IBD) ရ၊ ဍေဟ် ရီုဗင် ပါ်ခြာ အကြာ ယဲ IBD ကေုာံ ယဲ IBS (Irritable Bowel Syndrome) မာန် ရ။

== ၈။ ဇဳဝဗေဒ အိက် ကေုာံ ပရေင်စမ်ၜတ် ဒဳအေန်အေ (Gut Microbiome and DNA Testing) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တၟိ ဏအ်၊ ပရေင်စမ်ၜတ် ဒဳအေန်အေ အိက် (Stool DNA test ဥပမာ - Cologuard) ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ဗွဲမလောန် ရ။ ပရေင်စမ်ၜတ် ဏအ်ဝွံ ဂၠာဲ ရံင် သေဝ် ဒဳအေန်အေ မလီုလာ် မတိတ် ကၠုင် နူကဵု ယဲ ကေန်သာ ကြုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖျုန်လတိုန် ကြုတ် (Polyps) ရ။&lt;ref name=&quot;brenner&quot;&gt;{{cite journal |last=Brenner |first=H. |author2=Altenhofen, L. |author3=Hoffmeister, M. |title=Eight years of colonoscopic bowel cancer screening in Germany |journal=Deutsches Ärzteblatt International |volume=107 |issue=43 |pages=753-759 |year=2010}}&lt;/ref&gt;

သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ သုတေသန ခေတ်တၟိ တအ်ဝွံ လ္ၚတ် ဒၟံင် သၞောတ် ဂကောံ စၟဗက်တဳရဳယျာ ပ္ဍဲ ကြုတ် (Gut Microbiome) မာန် ရ။ ဇဳဝဗေဒ အိက် ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ထတ်ယုက် အလုံ ခန္ဓာကိုယ် မပ္တံကဵု ယဲ ဆီ ကၠိ၊ ယဲ ဇြိုင်၊ ကေုာံ ယဲ စိုတ်ဍိုန်လျ (Depression) ကီု ရောင် ဟီု နကဵု လညာတ် သဳအိုရဳ တၠပညာ တအ် ရ။

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်လွဳလွတ် (Clinical Significance and Treatment) ==
သွဟ် နူကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် အိက် ဝွံ ဒှ် တင်ဂၞင် အဓိက သွက် အစာသဝ် ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်လွဳလွတ် ယဲ ရ -
* '''ယဲ စၟဗက်တဳရဳယျာ:''' ယဝ်ရ သွဟ် Culture ထ္ၜး စၟ ဥပမာ Salmonella မ္ဂး၊ အစာသဝ် တအ် မာန် ကဵု ဂဥုဲ ပလီု စၟ (Antibiotics) မစှ်ေ သၞောတ်။
* '''ယဲ ကေန်သာ:''' ယဝ်ရ သွဟ် FOBT ဟွံသေင်မ္ဂး DNA ဍာံ (Positive) မ္ဂး၊ ညးယဲ ဂှ် သ္ဒး အာ စမ်ၜတ် ရံင် ကြုတ် နကဵု ကေမရာ (Colonoscopy) ဆက် အာ ရ။&lt;ref name=&quot;marshall&quot;&gt;{{cite journal |last=Marshall |first=B. J. |title=Helicobacter pylori in peptic ulcer: have Koch's postulates been fulfilled? |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-medicine_1995-10_27_5/page/565 |journal=Annals of Medicine |volume=27 |issue=5 |pages=565-568 |year=1995}}&lt;/ref&gt;
* '''ယဲ ပါရသိုက်:''' ယဝ်ရ ဆဵု စၟ ခၟာဲ မ္ဂး၊ သ္ဒး လွဳလွတ် နကဵု ဂဥုဲ ဂစိုတ် စၟ မပ္တံကဵု Albendazole ရ။

== ၁၀။ ပရေင်ဍိုန်လျ ကေုာံ အနာဂတ် ဘာသာလ္ၚတ် (Limitations and Future of the Field) ==
ၜိုန်ရ ပရေင်စမ်ၜတ် အိက် ဝွံ ခိုဟ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် နွံ ကဵု ပရေင်ဍိုန်လျ (Limitations) ညိည ရ။ ဥပမာ - သွဟ် FOBT မာန် ထ္ၜး ဗၠေတ် (False positive) ယဝ်ရ ညးယဲ စလဝ် ဖျုန် ဗကေတ် (Red meat) ဟွံသေင်မ္ဂး ဗဳတာမေန် သဳ (Vitamin C) ဂၠိုင် လောန် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ စမ်ၜတ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ်၊ ဘာသာလ္ၚတ် ဏအ်ဝွံ အာရီုစွံ လတူ နည်းပညာ မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အိက် နကဵု ဉာဏ်စက် (AI) မာန် ရ။ ပရေင်စမ်ၜတ် ဇဳဝဗေဒ အိက် နကဵု စက် အလဵုအလဵု တအ် မာန် ကဵု သွဟ် ပြဟ် ကေုာံ ချိုတ်ပၠိုတ် နူ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ရ။ လၟေင် ကမၠောန် ဏအ်ဝွံ မာန် ဖအောန် ဖျေဟ် လွပ် Colonoscopy တုဲ ပကဵု ညံင် ပရေင်ဂၠာဲ ယဲ ဂွံ သက်သာ ကေုာံ လောဲသွာ သွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ကြုတ်]] (Intestine)
* [[ယဲ ကေန်သာ ကြုတ်]] (Colorectal cancer)
* [[စၟဗက်တဳရဳယျာ]] (Bacteria)
* [[မိုက်ခရဝ်သကုပ်]] (Microscope)

{{Navbox
| name = Medical diagnostics
| title = ဘာသာလ္ၚတ် ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင်စမ်ၜတ် ဓါတ်ခွဲခန်း (Medical Diagnostics and Tests)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ပရေင်စမ်ၜတ် အဓိက
| list1 =
* [[ပရေင်စမ်ၜတ် ဆီ]] (Blood test)
* [[ပရေင်စမ်ၜတ် ဍာ်တြဴ]] (Urinalysis)
* [[ပရေင်စမ်ၜတ် အိက်]] (Stool test)
* [[ပရေင်စမ်ၜတ် ဓါတ်ခွဲခန်း]] (Laboratory test)
| group2 = ပရေင်စမ်ၜတ် ကေုာံ ဂၠာဲ ယဲ
| list2 =
* [[ယဲ ကေန်သာ ကြုတ်]] (Colorectal cancer screening)
* [[မိုက်ခရဝ်သကုပ်]] (Microscope)
* [[ဒဳအေန်အေ]] (DNA testing)
* [[ယဲ ကြုတ် ယောင်]] (Inflammatory Bowel Disease)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[သၞောတ် ပရေင်လာဲစၞ]] (Gastrointestinal tract)
* [[စၟဗက်တဳရဳယျာ]] (Bacteria)
* [[စၟပါရသိုက်]] (Parasite)
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
}}

[[Category:ဘာသာလ္ၚတ် ဂဥုဲ]]
[[Category:ပရေင်စမ်ၜတ် ဓါတ်ခွဲခန်း]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]</text>
      <sha1>pzzt8s8k5itw67sgp56i647obvuuhgy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယဲ ဖေက်လောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11660</id>
    <revision>
      <id>56625</id>
      <parentid>56193</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:47:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19108" sha1="mapxxg32w7oc4w91jlh3na9hnnxvo2z" xml:space="preserve">'''ယဲ ဖေက်လောန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Phobia'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကူ ယဲ စိုတ်ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ် (Anxiety disorder) မွဲသာ် မကတဵုဗဒှ် ကဵု ပရေင်ဖေက်ဂၟံက် (Fear) ဗွဲမလောန် စိုတ် လတူ အရာဝတ္ထု၊ သတ္တဝါ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အကာဲအရာ မွဲမွဲ ရ။ ပရေင်ဖေက်ဂၟံက် ဏအ်ဝွံ ဒှ် အရာ မဟွံမဲ ကု ဟိုတ်ဖိုလ် (Irrational) တုဲ၊ မၞိဟ် မဒးဒုင် ယဲ ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် တီ ဒၟံင် ဒဒှ်ရ ပရေင်ဖေက် ညးတအ် ဂှ် လောန်ကာဲ ဒၟံင် ကီုလေဝ် ညးတအ် ထိင်ဒဝ် စိုတ် ဟွံမာန် အိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;apa&quot;&gt;{{cite book |last=American Psychiatric Association |title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders |edition=5th |publisher=American Psychiatric Publishing |year=2013 |pages=197-202}}&lt;/ref&gt; 

ယဲ ဖေက်လောန် ဝွံ ပကဵု ညံင် ညးမဒးဒုင် ယဲ တအ် ဂွံ ဂစာန် ဝေင်ဒစး (Avoidance behavior) အရာ ညးတအ် မဖေက် ဂှ် အလုံ မွဲ ဘဝ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ယဲ ဖေက်လောန် နကဵု လညာတ် [[စိုတ်ဗေဒ]] (Psychology)၊ ဇဳဝဗေဒ က္ဍဟ်၊ ဂကူ ယဲ၊ ကေုာံ နဲကဲ လွဳလွတ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Agoraphobia_(5827757960).jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ဒုင်စသိုင် ယဲ ဖေက်လောန် ဒၞာဲလှဲလး (Agoraphobia) မဒှ် ပရေင်ဖေက်ဂၟံက် ကာလ မနွံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ညးဍုင်ကွာန် ဂၠိုင်င်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ယဲ ဖေက်လောန် (Phobia) ဝွံ နကဵု လညာတ် ဘာသာလ္ၚတ် စိုတ်ဗေဒ မ္ဂး ဒှ် ပရေင်ဖေက်ဂၟံက် မဆက်တန်တဴ လအ်လ (Persistent fear) တုဲ ပကဵု ညံင် ပရေင်ချဳဓရာင် ဘဝ လၟေင် တ္ၚဲ ဂွံ လီုလာ် ရ။ 

ပရေင်ဖေက် ဓမ္မတာ ကဵု ယဲ ဖေက်လောန် ၜါ ဏအ် တၞဟ်ခြာ ဒၟံင် ရ။ ပရေင်ဖေက် ဓမ္မတာ (Normal fear) ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဒစးဒုင် သဘာဝ (Natural response) ကာလ ဒးဆဵုဂဗ အန္တရာယ် ဇေတ်တ် ရ။ ဆဂး ယဲ ဖေက်လောန် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကာလ အရာ ဂှ် ဟွံမဲ ကဵု အန္တရာယ် (ဥပမာ - ဖေက် ပကဴ၊ ဖေက် ဒၞာဲ ဍောတ်တ်) ဆဂး က္ဍဟ် မၞိဟ် ဂှ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် အန္တရာယ် ဇၞော် မွဲ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဝေါဟာရ (History and Etymology) ==
ဝေါဟာရ &quot;Phobia&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ &quot;Phobos&quot; (φόβος) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်ဖေက်ဂၟံက်&quot; (Fear or horror) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဓမ္မသာတ် ဂရိတ် တေအ် မ္ဂး ဖဝ်ဗတ် (Phobos) ဝွံ ဒှ် ကျာ် ပရေင်ဖေက်ဂၟံက် ရ။ 

ပရေင်လ္ၚတ် လတူ ယဲ ဖေက်လောန် ဝွံ စတင် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ် အစာသဝ် ဂရိတ် ဟစ်ပိုကရေတ် (Hippocrates) တေအ် ရ။ ညးတေအ် ချူ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ပရူ မၞိဟ် မဖေက် ရမ္သာင် ကလောအ် (Flute) ပ္ဍဲ အခိင် ဗတံ ရ။ လက္ကရဴ ဏအ် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ တၠပညာ စိုတ်ဗေဒ မပ္တံကဵု သဳဂမန် ဖရွိုက် (Sigmund Freud) တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ယဲ ဏအ် နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ ပရေင်စိုတ်]] (Psychoanalytic theory) ရ။&lt;ref name=&quot;marks&quot;&gt;{{cite book |last=Marks |first=I. M. |title=Fears, Phobias, and Rituals: Panic, Anxiety, and Their Disorders |publisher=Oxford University Press |year=1987 |pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဂကူ ယဲ ဖေက်လောန် အဓိကဂမၠိုင် (Main Types of Phobias) ==
အတိုင် စၟတ်သမ္တီ ဂကောံ စိုတ်ဗေဒ အမေရိကာန် (DSM-5) မ္ဂး ယဲ ဖေက်လောန် ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ၃ သာ် ရ -

# '''ယဲ ဖေက်လောန် ဗွဲတၟေင် (Specific Phobias):''' ဖေက် အရာဝတ္ထု ဟွံသေင်မ္ဂး တိရစ္ဆာန် မွဲမွဲ ဗွဲတၟေင်။ (ဥပမာ - ဖေက် ဇြုံ၊ ဖေက် သမၠုင်၊ ဖေက် ဆီ)။
# '''ယဲ ဖေက်လောန် ဂကောံမၞိဟ် (Social Anxiety Disorder / Social Phobia):''' ဖေက် ပရေင်ဆက်ဆံ ကု မၞိဟ် ဂၠိုင်င် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖေက် မၞိဟ် တၞဟ် ပါ်ပါဲ လတူ ဇကု။
# '''ယဲ ဖေက်လောန် ဒၞာဲလှဲလး (Agoraphobia):''' ဖေက် ဒၞာဲ မဟွံမာန် ဓလေတ် တိတ် ယဝ်ရ ကတဵုဒှ် အကာဲအရာ ဖေက်ဂၟံက် (Panic attack)၊ ဥပမာ ပ္ဍဲ ကွဳစက်၊ လတူ ဒဒန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မၞိဟ် ဍိုက်ပေင် ဒၟံင်။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ယဲ ဖေက်လောန် မပြာကတ် ဂမၠိုင်
|-
! ယၟု ယဲ (အၚ်္ဂလိက်)
! အဓိပ္ပါယ် (မန်)
! ဟိုတ် အဓိက 
|-
| Arachnophobia
| ယဲ ဖေက် ကနေအ်
| တိရစ္ဆာန် သေက် ကေုာံ ဂျိ
|-
| Acrophobia
| ယဲ ဖေက် သမၠုင်
| ပရေင်ဖေက် ဒတုံ စှ်ေ 
|-
| Claustrophobia
| ယဲ ဖေက် ဒၞာဲ ဍောတ်တ်
| ပရေင်ဖေက် ဒးဒုင် ကၟာတ် လဒဵု ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဍောတ်တ် (ဥပမာ ဓါတ်လှေကား)
|-
| Trypanophobia
| ယဲ ဖေက် တၞုင်အပ်
| ဖေက် လတူ ဂဥုဲ ထပှ် အပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဆီ
|-
| Aerophobia
| ယဲ ဖေက် ဍိုက် က္ၜင်ကျာ
| ဖေက် ပရေင်ပဝ် ပ္ဍဲ ကျာ
|}

== ၄။ ဟိုတ် မကတဵုဗဒှ် ယဲ (Causes and Risk Factors) ==
ယဲ ဖေက်လောန် ဝွံ ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု အရာ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ပွဳပွူ ပံင်ကောံ ဒၟံင် ရ။

* '''ဗဳဇ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ (Genetics and Biology):''' လ္ၚတ် သုတေသန ဂမၠိုင် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ မၞိဟ် မနွံ မ သ္ၚိကၟိန် မဒးဒုင် ယဲ ဖေက်လောန် ဂှ်၊ မာန် ကလိဂွံ ယဲ ဏအ် လောဲသွာ ရ။ ပ္ဍဲ က္ဍဟ် မၞိဟ် တအ်၊ ဒၞာဲ မကော်စ အမေဂ်ဒါလာ (Amygdala) ဝွံ နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ဖေက်ဂၟံက် တုဲ၊ ပ္ဍဲ မၞိဟ် ယဲ တအ် ဂှ် ဍေဟ် ချဳဓရာင် လောန်ကာဲ ဒၟံင် ရ။
* '''ပရေင်ဒးဒုင် သရ (Trauma and Conditioning):''' ကောန်ၚာ် မဒးဒုင် ဇီုကပိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဒုင် ကိတ် နကဵု ကၠဵု ပ္ဍဲ အခိင် ဍောတ်တ် မ္ဂး၊ ညးတအ် ကလိဂွံ ယဲ ဖေက် ကၠဵု (Cynophobia) ကာလ ဇၞော် တိုန် မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;craske&quot;&gt;{{cite book |last=Craske |first=M. G. |title=Origins of Phobias and Anxiety Disorders: Why More Women Than Men? |publisher=Elsevier |year=2003 |pages=102-110}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ လက်သန်ယဲ ကေုာံ ပရေင်ဒုင်စသိုင် (Signs and Symptoms) ==
လက်သန် ယဲ ဖေက်လောန် ဝွံ နွံ သီု လပါ် ခန္ဓာကိုယ် ကေုာံ လပါ် ပရေင်စိုတ် ရ။ ကာလ ဒးဆဵု ကု အရာ မဖေက် ဂှ်၊ မၞိဟ် ယဲ တအ် ကတဵုဒှ် -

* '''လက်သန် ခန္ဓာ (Physical Symptoms):''' ကတိုင် ဆီ ဍိုက် ပြဟ် (Rapid heartbeat)၊ ဓါတ် သၟောဟ် တိတ် ဂၠိုင် (Sweating)၊ ဇကု ဇတဝ် (Trembling)၊ ယီု ဝါတ် (Shortness of breath)၊ ကေုာံ စိုတ် မိက်ဂွံ အအောအ် (Nausea)။
* '''လက်သန် ပရေင်စိုတ် (Psychological Symptoms):''' စိုတ် ဖေက် လောန်ကာဲ (Panic)၊ စိုတ် မိက်ဂွံ ဒြေပ် ဒဴ (Desire to flee)၊ ကေုာံ ပရေင်ဒုင်စသိုင် မဖေက် ဂွံ ချိုတ် (Fear of dying)။

== ၆။ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ယဲ (Diagnosis) ==
သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ မၞိဟ် မွဲ နွံ ယဲ ဖေက်လောန် ဇေတ်တ် ဂှ်၊ အစာသဝ် စိုတ်ဗေဒ တအ် စကာ သၞောတ်ဝ် DSM-5 ရ။ တင် အဓိက တအ်ဂှ် -
* ပရေင်ဖေက်ဂၟံက် ဂှ် လောန်ကာဲ နူ အန္တရာယ် သဘာဝ ဇေတ်တ်။
* ပရေင်ဖေက် ဂှ် ကတဵုဒှ် လၟိုန် ကာလ ဒးဆဵု အရာ ဂှ်။
* မၞိဟ် ယဲ ဂစာန် ဝေင်ဒစး (Avoid) အရာ ဂှ် နကဵု အစောံ သီုဖအိုတ်။
* လက်သန် ယဲ ဏအ် ဆက်တန်တဴ လအ် နူ ၆ ဂိတု ကေုာံ ဍေဟ် ပလီု ပရေင်ဘဝ လၟေင် တ္ၚဲ ရ။

== ၇။ နဲကဲ လွဳလွတ် ယဲ (Treatments and Therapies) ==
ယဲ ဖေက်လောန် ဝွံ ဒှ် ယဲ မမာန် လွဳလွတ် ဂွံ နကဵု နဲကဲ စိုတ်ဗေဒ ကေုာံ ဂဥုဲ ရ။

* '''ပရေင်လွဳလွတ် စိုတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Cognitive Behavioral Therapy - CBT):''' ဒှ် နဲကဲ ခိုဟ် အိုတ် မွဲ။ ဍေဟ် ရီုဗင် ညံင် မၞိဟ် ယဲ ဂွံ ပြံင်လှာဲ လညာတ် ဟွံမဲ ကု ဟိုတ်ဖိုလ် လတူ အရာ မဖေက် ဂှ် ရ။
* '''ပရေင်ထ္ၜးပျး (Exposure Therapy):''' အစာသဝ် တအ် ကဵု မၞိဟ် ယဲ တအ် ဒးဆဵုဂဗ ကု အရာ မဖေက် ဂှ် ညိည ညိည နကဵု အကာဲအရာ မနွံကဵု ဂီုကၠီု စဵုကဵု ညးတအ် ယှောတ် အာ ပရေင်ဖေက်ဂၟံက်။&lt;ref name=&quot;bourne&quot;&gt;{{cite book |last=Bourne |first=E. J. |title=The Anxiety &amp; Phobia Workbook |edition=5th |publisher=New Harbinger Publications |year=2011 |pages=210-215}}&lt;/ref&gt;
* '''ဂဥုဲ (Medications):''' ဗွဲမဂၠိုင် ညးတအ် စကာ ဂဥုဲ မပ္တံကဵု Beta-blockers (သွက်ဂွံ ထိင် ကတိုင် ဆီ) ကေုာံ Anti-depressants သွက်ဂွံ ယှောတ် ဖအောန် ပရေင်စိုတ် ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲ အခိင် ခဏ ရ။

== ၈။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဘဝ ညးဒးဒုင်ယဲ (Impact on Daily Life) ==
ယဲ ဖေက်လောန် ဝွံ ယဝ်ရ ဟွံလွဳလွတ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပလီု ဘဝ ညးဒးဒုင်ယဲ တအ် ဗွဲမဇၞော် မာန် ရ။ မၞိဟ် မနွံ ယဲ ဖေက် ဂကောံမၞိဟ် (Social phobia) တအ် မာန် ဆောမ်လေင် အခေါင် ပရေင်ပညာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ကမၠောန် ဟိုတ်နူ ဟွံမာန် တိတ် အာ ဆဵု မၞိဟ် ရ။

မၞိဟ် မနွံ ယဲ ဒၞာဲလှဲလး (Agoraphobia) လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ဟွံမာန် တိတ် နူ သ္ၚိ အလုံ မွဲ ဘဝ လေဝ် နွံ ရ။ ပရေင်ဏအ် ပကဵု ညံင် ညးတအ် ဂွံ ဒးမံင် မွဲဓဝ် (Social isolation) ကေုာံ ကတဵုဒှ် ယဲ စိုတ်စှ်ေ (Depression) ဗွဲမလောဲသွာ ရ။

== ၉။ ယဲ ဖေက်လောန် မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် (Common Phobias in Society) ==
အတိုင် သုတေသန မ္ဂး၊ လၟိဟ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ၜိုတ် ၇% ကဵု ၉% ဝွံ နွံကဵု ယဲ ဖေက်လောန် မွဲသာ်သာ် ပ္ဍဲ ဘဝ ညးတအ် ရ။ ညးဗြဴ တအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ယဲ ဏအ် ဂၠိုင် နူ ညးတြုဟ် ၜါ ဆ မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;hamm&quot;&gt;{{cite journal |last=Hamm |first=A. O. |title=Specific phobias |url=https://archive.org/details/sim_psychiatric-clinics-of-north-america_2009-09_32_3/page/577 |journal=Psychiatric Clinics of North America |volume=32 |issue=3 |pages=577-591 |year=2009}}&lt;/ref&gt;

ယဲ ဖေက် တိရစ္ဆာန် (Zoophobia) ဝွံ ဒှ် ယဲ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ကောန်ၚာ် တအ် တုဲ၊ ယဲ ဖေက် သမၠုင် ကေုာံ ယဲ ဖေက် ဍိုက် က္ၜင်ကျာ တအ်ဂှ် ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် ပ္ဍဲ မၞိဟ် အဝဲ ဇၞော် တအ် ရ။ 

== ၁၀။ အနာဂတ် သုတေသန ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် စိုတ်ဗေဒ (Future Research and Psychology) ==
အနာဂတ် သွက် ပရေင်လွဳလွတ် ယဲ ဖေက်လောန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု နည်းပညာ ခေတ်တၟိ ရ။ လၟုဟ် တၠပညာ စိုတ်ဗေဒ တအ် စကာ ဒၟံင် '''ခေတ်တၟိ ပကတိ ဗဗဵု''' (Virtual Reality - VR Therapy) သွက်ဂွံ ကၠောန် ပရေင်ထ္ၜးပျး (Exposure) ရ။ 

နကဵု VR ဂှ်၊ မၞိဟ် ယဲ မဖေက် သမၠုင် တအ် မာန် ကျင်လ္ၚတ် သမၠုင် ပ္ဍဲကဵု လေပ် (Lab) ညိင်ညိင် ဟွံဒး တိုန် တိုက် သၠုင်သၠုင် ဇေတ်တ် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ သုတေသန လပါ် ဂဳဇီုဗေဒ ကေုာံ စက်ရုပ် (Neuroimaging) လေဝ် ရီုဗင် ကဵု တၠပညာ တအ် ဂွံ ကၠိုဟ် အရာ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် မၞိဟ် အခိင် ညးတအ် ဖေက် ဗွဲမလှဲလး ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[စိုတ်ဗေဒ]] (Psychology)
* [[ယဲ စိုတ်ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ်]] (Anxiety disorder)
* [[ပရေင်လွဳလွတ် စိုတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက်]] (Cognitive behavioral therapy)
* [[က္ဍဟ်]] (Brain)

{{Navbox
| name = Mental Health
| title = စိုတ်ဗေဒ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် (Psychology and Mental Health)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ယဲ ပရေင်စိုတ်
| list1 =
* [[ယဲ ဖေက်လောန်]] (Phobia)
* [[ယဲ စိုတ်ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ်]] (Anxiety disorder)
* [[ယဲ စိုတ်စှ်ေ]] (Depression)
* [[ယဲ ပရေင်စိုတ် တၞဟ်ခြာ]] (Bipolar disorder)
| group2 = နဲကဲ လွဳလွတ်
| list2 =
* [[ပရေင်လွဳလွတ် စိုတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက်]] (CBT)
* [[ပရေင်ထ္ၜးပျး]] (Exposure therapy)
* [[သဳအိုရဳ ပရေင်စိုတ်]] (Psychoanalysis)
* [[ဂဥုဲ ယဲစိုတ်]] (Psychiatric medication)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[စိုတ်ဗေဒ]] (Psychology)
* [[က္ဍဟ်]] (Brain)
* [[အမေဂ်ဒါလာ]] (Amygdala)
* [[သုတေသန ပရေင်စိုတ်]] (Psychological research)
}}

[[Category:ယဲ ပရေင်စိုတ်]]
[[Category:စိုတ်ဗေဒ]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]</text>
      <sha1>mapxxg32w7oc4w91jlh3na9hnnxvo2z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယဲ စိုတ်စှ်ေ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11661</id>
    <revision>
      <id>56661</id>
      <parentid>56194</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:38:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22207" sha1="3vrmidp9egcumreelepxzbwin3b3xjq" xml:space="preserve">'''ယဲ စိုတ်စှ်ေ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ယဲ စိုတ်ဍိုန်လျ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Major depressive disorder - MDD'', ဟွံသေင်မ္ဂး ''Depression'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ယဲ မဆက်စပ် ကု ပရေင်စိုတ် (Mood disorder) မကတဵုဗဒှ် ကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင် ဍိုန်လျ၊ လ္ၚုလ္ၚန်၊ စိုတ်ဟွံမိပ် ကေုာံ ဆောမ်လေင် အာ ပၟိက် ဆန္ဒ ပ္ဍဲ အရာ မကေင် မိပ်မြဟ် လဝ် တအ် နကဵု အခိင် ဗွဲမလအ် ရ။ ယဲ ဏအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဗီုလဵု မၞိဟ် မွဲ ချပ်၊ ဒုင်စသိုင်၊ ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် လၟေင် တ္ၚဲ တုဲ၊ ဍေဟ် မာန် ကတဵုဗဒှ် ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် ခန္ဓာ ကေုာံ စိုတ် ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;apa2013&quot;&gt;{{cite book |author=American Psychiatric Association |title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders |edition=5th |publisher=American Psychiatric Publishing |year=2013 |pages=160-168}}&lt;/ref&gt;

ယဲ စိုတ်စှ်ေ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်စိုတ် ဟွံခိုဟ် ယာယဳ သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ယဲ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် အဓိက မဒး နွံပၟိက် ပရေင်လွဳလွတ် နကဵု ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင်သဳကၠဳ စိုတ်ပညာ (Psychotherapy) ရ။ နကဵု လညာတ် ဂၠးတိ မ္ဂး၊ ညးမဒးဒုင်စသိုင် ယဲ ဏအ် နွံ ဒၟံင် ၜိုတ် ၃၀၀ မဳလဳယာန် ပြင်င် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ယဲ စိုတ်စှ်ေ နကဵု လညာတ် လက္သဏ် ယဲ၊ သဇိုင် ဇဳဝဗေဒ၊ ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Vincent_Willem_van_Gogh_002.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ဒုင်စသိုင် လ္ၚုလ္ၚန် ကေုာံ စိုတ်စှ်ေ ညံင်ရဴ ကမၠောန် ပါန်ခဳ &quot;Sorrowing Old Man&quot; မချူလဝ် နကဵု ဗေန်သေန် ဗန် ဂံက် (Vincent van Gogh)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ယဲ စိုတ်စှ်ေ&quot; (Major depressive disorder) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ယဲ ပရေင်စိုတ် မနွံကဵု လက္သဏ် စိုတ်ဍိုန်လျ (Depressed mood) ကေုာံ ဟွံမဲ ပၟိက် ပ္ဍဲ အရာ သီုဖအိုတ် (Anhedonia) ပွိုင် အောန်အိုတ် ၂ သတ္တဟ ဆက်စပ် ဒၟံင် ရ။ ပရေင်ဏအ် ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ပရေင်စိုတ် ဟွံခိုဟ် ဓမ္မတာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်လ္ၚုလ္ၚန် ဟိုတ်နူ မၞိဟ် မဆာန် ချိုတ် အာ (Grief) ရ။ 

ပ္ဍဲကဵု ဘာသာလ္ၚတ် ပညာ ယဲစိုတ် (Psychiatry) မ္ဂး၊ ယဲ ဏအ်ဝွံ မာန် ဇီုကပိုက် လတူ ကမၠောန်၊ ပရေင်လ္ၚတ် ဘာ၊ ပရေင်ဆက်စပ် မိသဟာယ၊ ကေုာံ ဘဝ လၟေင် တ္ၚဲ ဗွဲမဇၞော် ရ။ မၞိဟ် မဒှ် ယဲ ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံမာန် တိတ် ဗၠး နူကဵု ယဲ ဏအ် နကဵု ဒြဟတ် စိုတ် ဇကု ဓဝ် သၟး တုဲ ဒးနွံပၟိက် အရီုအဗင် နူ အစာသဝ် ဂဥုဲ ရ။

== ၂။ သင်္ကေတ ကေုာံ လက္သဏ် ယဲ (Signs and Symptoms) ==
လက္သဏ် ယဲ စိုတ်စှ်ေ ဝွံ မာန် တၞဟ်ခြာ အာ လတူ ညးမွဲ ကဵု မွဲ ကီုလေဝ်၊ လက္သဏ် အဓိက တအ်ဂှ် ဂွံဆဵု ကေတ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး လက္သဏ် အဓိက သွက် ယဲ စိုတ်စှ်ေ
|-
! ကဏ္ဍ
! လက္သဏ် ယဲ
|-
| '''ပရေင်ဒုင်စသိုင် (Emotional)'''
| စိုတ်ဍိုန်လျ၊ စိုတ်အောန်၊ ဖေက်လန်၊ ဟွံမဲ မျှော်လင့်ချက် (Hopelessness)၊ ထေင် ဇကု ဟွံမဲ ၚုဟ်မး (Worthlessness)။
|-
| '''ပရေင်စိုတ်ဓါတ် (Motivational)'''
| ဟွံမဲ ပၟိက် ပ္ဍဲ ကမၠောန်၊ ဝေင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်မေထုန် (Loss of interest)၊ အောန် ဒြဟတ်။
|-
| '''ပရေင်ခန္ဓာ (Physical)'''
| ပြံင်လှာဲ ပရေင်စၞ (စစၞ အောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင် လောန်)၊ ပြံင်လှာဲ ပရေင်တိက် (တိက် ဟွံလှိင် ဟွံသေင်မ္ဂး တိက် ဂၠိုင် လောန်)၊ ဍောင်ၜိုတ်။
|-
| '''ပရေင်ချပ် (Cognitive)'''
| ဟွံမာန် အာရီုစွံ (Poor concentration)၊ ဝိုတ်ဝုဲ ပြဟ်၊ ချပ် ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု (Suicidal thoughts)။
|}

ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ နွံကဵု လက္သဏ် ၅ သာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင် နူ ဏအ် ပွိုင် ၂ သတ္တဟ မ္ဂး၊ အစာသဝ် တအ် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ မၞိဟ် ဂှ် မာန် ဒှ် ယဲ စိုတ်စှ်ေ ရ။

== ၃။ ဟိုတ် မကတဵုဗဒှ် (Causes and Risk Factors) ==
ယဲ စိုတ်စှ်ေ ဝွံ ဟွံကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ဟိုတ် မွဲ ဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မပံင်ကောံ လဝ် နူကဵု ပရေင်ဇဳဝဗေဒ (Biological)၊ ပရေင်စိုတ် (Psychological)၊ ကေုာံ ပွဳပွူ မၞိဟ် (Social factors) မကော်စ Biopsychosocial model ရ။&lt;ref name=&quot;belmaker&quot;&gt;{{cite journal |last=Belmaker |first=R. H. |author2=Agam, G. |title=Major depressive disorder |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2008-01-03_358_1/page/55 |journal=The New England Journal of Medicine |volume=358 |issue=1 |pages=55-68 |year=2008}}&lt;/ref&gt;

* '''ပရေင်ဗဳဇ ကေုာံ ဇဳဝ (Genetics):''' မၞိဟ် မနွံ မိမ ဟွံသေင်မ္ဂး ကောဒေအ် မဒှ် ယဲ ဏအ် ဂှ် နွံ အခေါင် ကတဵုဒှ် ယဲ ဏအ် ဂၠိုင် နူ မၞိဟ် ဓမ္မတာ ရ။
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ က္ဍဟ်:''' ပရေင်ယှောတ် အောန် အာ ဓါတ် က္ဍဟ် (Neurotransmitters) မပ္တံကဵု သဳရဝ်တဝ်နေန် (Serotonin)၊ နဝ်အေပဳနေဖရင် (Norepinephrine)၊ ကေုာံ ဒဝ်ပါမေန် (Dopamine)။
* '''ပရေင်ဍဵုဍိုက် (Stress) ကေုာံ ဝင် အတိတ်:''' မၞိဟ် မဒးဒုင် ပလီုပလာ် ပ္ဍဲ အခိင် ဍောတ်တ် (Childhood trauma)၊ ဒးဆောမ်လေင် မၞိဟ် ဆာန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး နွံ ပြသၞာ သြန် ဗွဲမဇၞော်။
* '''ယဲ ခန္ဓာ တၞဟ်:''' ယဲ ကေန်သာ၊ ယဲ ဆီ ကၠိ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး လွပ် ဂဥုဲ လ္ၚဵု တအ် လေဝ် မာန် ကတဵုဗဒှ် ယဲ စိုတ်စှ်ေ ကီု ရ။

== ၄။ သဇိုင် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ က္ဍဟ် (Pathophysiology and Neurobiology) ==
နကဵု လညာတ် သိပ္ပံ မ္ဂး၊ က္ဍဟ် မၞိဟ် မဒှ် ယဲ စိုတ်စှ်ေ ဝွံ နွံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ လတူ လဒက်ပတန် ကေုာံ ကမၠောန် ရ။ ဒၞာဲ က္ဍဟ် မကော်စ ဟစ်ပဝ်ကမ်ပါစ် (Hippocampus) မဒှ် ဒၞာဲ ထိင်ဒဝ် ပရေင်သမ္တီ ကေုာံ ပရေင်ဒုင်စသိုင် ဂှ် ဍောတ် စှ်ေ အာ ပ္ဍဲ မၞိဟ် မဒှ် ယဲ စိုတ်စှ်ေ ဗွဲမလအ် ရ။

သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ အမစ်ဒလာ (Amygdala) မဒှ် ဒၞာဲ မထိင်ဒဝ် ပရေင်ဖေက်လန် ကေုာံ ထေဲ ဂှ် ကၠောန် ကမၠောန် ဂၠိုင် လောန် အာ တုဲ ပကဵု ညံင် မၞိဟ် ဂှ် ဂွံ ဒုင်စသိုင် ပရေင်စိုတ်ဍိုန်လျ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဓါတ် ဟဝ်မုန်း ကောဝ်တဳသဝ် (Cortisol) မဒှ် ဓါတ် ဍဵုဍိုက် လေဝ် တိုန် သၠုင် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဆီ ညးမဒှ် ယဲ တအ် ကီု ရ။

== ၅။ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ခြာ (Diagnosis and Classification) ==
အစာသဝ် စိုတ် (Psychiatrist) တအ် စၟတ်သမ္တီ ယဲ စိုတ်စှ်ေ နကဵု လိက် ကၞပ် စၞောန်ပညုင် DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) ဟွံသေင်မ္ဂး ICD-11 ရ။

ပ္ဍဲ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဂှ်၊ အစာသဝ် တအ် ဒးသၟာန် သၟုက် ပရူ လက္သဏ်၊ အခိင်ကာလ၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဘဝ လၟေင် တ္ၚဲ ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ညးတအ် စကာ လိက် သၟာန် (Questionnaires) မပ္တံကဵု PHQ-9 (Patient Health Questionnaire) သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် အဆံင် ယဲ (သာ၊ လဒေါဝ်၊ ဇမ္ၚောဲ) ရ။ ယဲ ဏအ်ဝွံ သ္ဒး ပါ်ခြာ နူကဵု ယဲ စိုတ် ၜါ လပါ် (Bipolar disorder) ညံင် ဟွံဂွံ ယောန် မှာ ပ္ဍဲ ပရေင်လွဳလွတ် ရ။

== ၆။ ပရေင်လွဳလွတ် နကဵု ဂဥုဲ (Pharmacological Treatment) ==
ဂဥုဲ ဒစးဒုင် ယဲ စိုတ်စှ်ေ (Antidepressants) တအ်ဝွံ ဒှ် အရီုအဗင် အဓိက သွက် ယဲ အဆံင် လဒေါဝ် ကဵု ဇမ္ၚောဲ ရ။ ဂဥုဲ တအ်ဏအ် လုပ် ကၠောန် ကမၠောန် နကဵု ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် လၟိဟ် ဓါတ် က္ဍဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;malhi&quot;&gt;{{cite journal |last=Malhi |first=G. S. |author2=Mann, J. J. |title=Depression |journal=The Lancet |volume=392 |issue=10161 |pages=2299-2312 |year=2018}}&lt;/ref&gt;

ဂကူ ဂဥုဲ အဓိက တအ်ဂှ် -
* '''SSRIs (Selective Serotonin Reuptake Inhibitors):''' မပ္တံကဵု Fluoxetine, Sertraline, Escitalopram။ ဒှ် ဂဥုဲ မကဵု ဂၠိုင်အိုတ် ဟိုတ်နူ ဖဵုပရေအ် (Side effects) အောန်။
* '''SNRIs (Serotonin-Norepinephrine Reuptake Inhibitors):''' မပ္တံကဵု Venlafaxine, Duloxetine။
* '''TCAs ကေုာံ MAOIs:''' ဒှ် ဂဥုဲ တြေံ မစကာ ပ္ဍဲ အခိင် ဂဥုဲ တၟိ တအ် ဟွံကဵု ဖဵု သၟး။

ဂဥုဲ တအ်ဏအ် ဒးကေတ် အခိင် ၜိုတ် ၂ ကဵု ၆ သတ္တဟ သွက်ဂွံ ညာတ် ဖဵု ဍေဟ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။

== ၇။ ပရေင်လွဳလွတ် နကဵု စိုတ်ပညာ (Psychotherapy and Counseling) ==
ပရေင်သဳကၠဳ စိုတ်ပညာ (Psychotherapy) ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် တုဲ ယဝ်ရ ပံင်ကောံ ကဵု ဂဥုဲ မ္ဂး ကလိဂွံ ဖဵု ခိုဟ်အိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;cuijpers&quot;&gt;{{cite journal |last=Cuijpers |first=P. |author2=et al. |title=Psychotherapy for depression in adults: a meta-analysis of comparative outcome studies |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-consulting-and-clinical-psychology_2013-04_81_2/page/199 |journal=Journal of Consulting and Clinical Psychology |volume=81 |issue=2 |pages=199-218 |year=2013}}&lt;/ref&gt;

* '''ပရေင်လွဳလွတ် လညာတ် ကေုာံ စရိုတ် (Cognitive Behavioral Therapy - CBT):''' ဒှ် နည်းလမ်း မရီုဗင် ကဵု ညးယဲ တအ် ဂွံ ဂၠာဲ ဆဵု လညာတ် မပလီုပလာ် (Negative thoughts) ကေုာံ ပြံင်လှာဲ ဍေဟ် ညံင် ဂွံ ဒှ် လညာတ် မခိုဟ်။
* '''ပရေင်လွဳလွတ် ပရေင်ဆက်စပ် (Interpersonal Therapy - IPT):''' အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် ပရေင်ဆက်စပ် ကု မၞိဟ် တၞဟ် ကေုာံ ပရေင်သဳကၠဳ။

နည်းလမ်း တအ်ဏအ် ဗတောန် ကဵု ညးယဲ ညံင် ဂွံ မာန် ဒစးဒုင် ကဵု ပြသၞာ ပ္ဍဲ ဘဝ လၟေင် တ္ၚဲ နကဵု နဲ မခိုဟ် ရ။

== ၈။ ပရေင်လွဳလွတ် နကဵု နည်းတၞဟ် (Other Treatments - ECT, TMS, Lifestyle) ==
သွက် မၞိဟ် မဒှ် ယဲ စိုတ်စှ်ေ ဇမ္ၚောဲ (Severe depression) တုဲ ဟွံမာန် လွဳ နကဵု ဂဥုဲ ဂှ်၊ နွံ ပရေင်လွဳလွတ် တၞဟ် မပ္တံကဵု -

* '''ပရေင်လွဳလွတ် နကဵု ဓါတ်လလဳ (Electroconvulsive Therapy - ECT):''' ပလံင် စုတ် ဓါတ်လလဳ ဍောတ်ဍောတ် စိုပ် က္ဍဟ် ညံင် ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဓါတ် က္ဍဟ် ဗွဲမပြဟ်။ ဍေဟ် ကဵု ဖဵု ပြဟ် ဗွဲမလောန် သွက် မၞိဟ် မနွံ လညာတ် ပရေင်ဂစိုတ် ဇကု။
* '''TMS (Transcranial Magnetic Stimulation):''' စကာ ဓါတ် သံလိုက် သွက်ဂွံ မ္ၚုဟ် က္ဍဟ်။
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဘဝ လၟေင် (Lifestyle changes):''' ပရေင်ချဳဓရာင် ခန္ဓာ (Exercise) လၟိုန်၊ ပရေင်တိက် အခိင် ဒး၊ ကေုာံ စၞစ မဍိုက်ပေင် တအ် လေဝ် ရီုဗင် ဖအောန် ကဵု လက္သဏ် ယဲ မာန် ကီု ရ။

== ၉။ ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ (Prevention and Management) ==
ပရေင်စဵုဒၞာ ယဲ စိုတ်စှ်ေ ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ပရေင်မင်မဲ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တ္ၚဲ ရ။ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင် ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် ယဲ ဏအ် ဂှ် -
* ဖအောန် ပရေင်ဍဵုဍိုက် စိုတ် (Stress management) နကဵု ပရေင်စွံ သတိ (Mindfulness) ဟွံသေင်မ္ဂး ယောဂ (Yoga)။
* ဒက်ပတန် ပရေင်ဆက်စပ် ဂကောံမၞိဟ် (Social support network) ညံင် ဂွံ နွံ မၞိဟ် မာန် သဳကၠဳ အခိင် စိုတ် ဟွံခိုဟ်။
* ဝေင်ဒစး ၜံက် သုင် အရက် ကေုာံ ဂဥုဲ ၜူမာဲ (Substance abuse) ဟိုတ်နူ ဍေဟ်တအ် ပကဵု ညံင် ယဲ ဂွံ ဇၞော် တိုန်။

ယဝ်ရ တီ ဒဒှ်ရ ဇကု ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် ဇရေင် ဇကု နွံ လက္သဏ် ယဲ ဏအ် မ္ဂး၊ အာ ဆဵု အစာသဝ် ပြဟ်ပြဟ် ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ရ။

== ၁၀။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် (Epidemiology and Societal Impact) ==
အတိုင် စရင် ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO) မ္ဂး၊ ယဲ စိုတ်စှ်ေ ဝွံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မပကဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ဆောမ်လေင် အစောံသတ္တိ ပရေင်ကမၠောန် (Leading cause of disability) အလုံ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;who2017&quot;&gt;{{cite book |author=World Health Organization |title=Depression and Other Common Mental Disorders: Global Health Estimates |publisher=WHO |year=2017 |url=https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/254610/WHO-MSD-MER-2017.2-eng.pdf}}&lt;/ref&gt;

မၞိဟ်ဗြဴ တအ် နွံ အခေါင် ကတဵုဒှ် ယဲ ဏအ် ဂၠိုင် နူ မၞိဟ်တြုဟ် ၜါ ဆ ရ။ ဟိုတ်နူ ယဲ ဏအ် တုဲ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ဒးဆောမ်လေင် အာ သြန် ၜိုတ် မွဲ တြဳလဳယာန် (Trillion) ဒဝ်လာ ဇၟာပ်ဇၟာပ် သၞာံ ဟိုတ်နူ ပရေင်ကမၠောန် ဟွံခိုဟ် ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် ရ။ ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် အာရှ ကေုာံ မန် ပိုယ် ဂှ်၊ ပရေင်ဂွ ညှာ (Stigma) လတူ ယဲ စိုတ် ဂှ် နွံ ဒၟံင် ဏီ တုဲ၊ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံဂံင် အာ လွဳ ကေတ် အရီုအဗင် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်ကဵု ပညာ လတူ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[စိုတ်ပညာ]] (Psychology)
* [[ပညာ ယဲစိုတ်]] (Psychiatry)
* [[ယဲ စိုတ် ၜါ လပါ်]] (Bipolar disorder)
* [[ဓါတ် သဳရဝ်တဝ်နေန်]] (Serotonin)

{{Navbox
| name = Mental disorders
| title = ယဲ ပရေင်စိုတ် ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Mental Disorders and Health)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဂကူ ယဲစိုတ် အဓိက
| list1 =
* [[ယဲ စိုတ်စှ်ေ]] (Major depressive disorder)
* [[ယဲ စိုတ် ၜါ လပါ်]] (Bipolar disorder)
* [[ယဲ စိုတ်ဂၠိုင်]] (Anxiety disorder)
* [[ယဲ လညာတ်လီု]] (Schizophrenia)
| group2 = ပရေင်လွဳလွတ်
| list2 =
* [[ဂဥုဲ ဒစးဒုင် ယဲ စိုတ်စှ်ေ]] (Antidepressant)
* [[ပရေင်လွဳလွတ် လညာတ် ကေုာံ စရိုတ်]] (Cognitive behavioral therapy)
* [[ပရေင်လွဳလွတ် နကဵု ဓါတ်လလဳ]] (Electroconvulsive therapy)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[စိုတ်ပညာ]] (Psychology)
* [[ပညာ ယဲစိုတ်]] (Psychiatry)
* [[ဓါတ် က္ဍဟ်]] (Neurotransmitter)
* [[ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]] (World Health Organization)
}}

[[Category:ယဲစိုတ်]]
[[Category:စိုတ်ပညာ]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]
[[Category:ပညာ ယဲစိုတ်]]</text>
      <sha1>3vrmidp9egcumreelepxzbwin3b3xjq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အေန်တဲလ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11664</id>
    <revision>
      <id>56674</id>
      <parentid>56198</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T23:02:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22217" sha1="k3n7luhft882erabzglpmuzir9tsmm4" xml:space="preserve">'''ကမ္ပဏဳ အေန်တဲလ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Intel Corporation'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကမ္ပဏဳ ဇၞော် မကၠောန်ပတိတ် ကပေါတ် နည်းပညာ ကေုာံ [[သီမဳကောန်ဒတ်တာ]] (Semiconductor) အမေရိကာန် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ရုင်ဗဟဵု အေန်တဲလ် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ ဍုင် သာန်တာ ကလာရာ (Santa Clara)၊ တွဵုရး [[ကာလဳဖဝ်နဳယျာ]] (California) တုဲ ဍေဟ် ဒှ် ကမ္ပဏဳ အဓိက ပ္ဍဲကဵု ဒေသ သဳလဳကောန် ဗေလဳ (Silicon Valley) ရ။ အေန်တဲလ် ဝွံ ဒှ် ညးမခၞံဗဒှ် လဒက်ပတန် အာခဳတေတ်ချာ မိုက်ခရဝ်ပရဝ်သေတ်သာ x86 (x86 microprocessors architecture) မဒှ် သၞောတ် သဇိုင် မစကာ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု [[ကောန်ပျူတာ]] (Personal Computers - PCs) အလုံ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;malone&quot;&gt;{{cite book |last=Malone |first=M. S. |title=The Intel Trinity: How Robert Noyce, Gordon Moore, and Andy Grove Built the World's Most Important Company |publisher=HarperBusiness |year=2014 |pages=10-25}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ အေန်တဲလ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ကၠောန်ပတိတ် က္ဍဟ် ကောန်ပျူတာ (CPU) သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ်တအ် ကၠောန်ပတိတ် သီုကဵု ကိရိယာ သမ္တီ (Flash memory)၊ စက် ဂရပ်ဖစ် (Graphics chips)၊ ကေုာံ နည်းပညာ သွက် [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence) တအ် ကီု ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အေန်တဲလ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် နည်းပညာ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ သြဇာ လတူ ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Intel_logo_(2020).svg|thumb|right|300px|သင်္ကေတ တဆိပ် ကမ္ပဏဳ အေန်တဲလ် တၟိ အိုတ် (Intel Logo 2020)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ယၟု &quot;အေန်တဲလ်&quot; (Intel) ဝွံ ဒှ် မလိက် ပံင်ကောံ မကၠုင် နူကဵု ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် &quot;'''Int'''egrated '''El'''ectronics&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဒြဟတ် လလဳ မပံင်ကောံ လဝ်&quot; ရ။ နကဵု လညာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ မ္ဂး၊ အေန်တဲလ် ဂှ် ဒှ် ညးမဖန်ဗဒှ် &quot;က္ဍဟ်&quot; (Brains) သွက် စက် ကောန်ပျူတာ၊ သာဗာ (Servers)၊ ကေုာံ ကိရိယာ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital devices) တအ် ရ။

အေန်တဲလ် ဝွံ ဒှ် ကမ္ပဏဳ IDM (Integrated Device Manufacturer) မွဲ တုဲ၊ အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် ဂှ် ညးတအ် ခၞံဗဒှ် ဒီဇိုင်း (Design) ကေုာံ ကၠောန်ပတိတ် (Manufacture) ကပေါတ် သီမဳကောန်ဒတ်တာ ဍေဟ်တအ် နကဵု စက်ရုံ အလဵုဇကု ဍေဟ်တအ် ရ။ ဏအ်ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု ကမ္ပဏဳ မပ္တံကဵု AMD ဟွံသေင်မ္ဂး Apple မခၞံ ဒီဇိုင်း သၟး တုဲ ကဵု ကမ္ပဏဳ တၞဟ် (ဥပမာ - TSMC) ကၠောန်ပတိတ် ကဵု ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်စတင် (History and Founding) ==
ကမ္ပဏဳ အေန်တဲလ် ဂှ် စဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၈ ဂျူလာင် သၞာံ ၁၉၆၈ နကဵု တၠပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ ၜါ တၠ မတွဟ်ဂး '''[[ရောဘတ် နွိုက်သ်]]''' (Robert Noyce) ကေုာံ '''[[ဂေါ်ဒွန် မောရ်]]''' (Gordon Moore) ရ။ ညးၜါ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ညးမကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ကမ္ပဏဳ Fairchild Semiconductor ကိုပ်ကၠာ တုဲ ပါ်တိတ် ကၠုင် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ကမ္ပဏဳ တၟိ ဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book |last=Jackson |first=T. |title=Inside Intel: Andy Grove and the Rise of the World's Most Powerful Chip Company |publisher=Dutton |year=1997 |pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဂှ် ညးတအ် ကဵု လဝ် ယၟု ကမ္ပဏဳ &quot;N M Electronics&quot; ရ၊ ဆဂး လက္ကရဴ ဂှ် ရာန် ကေတ် အခေါင် ယၟု &quot;Intel&quot; နူကဵု ကမ္ပဏဳ Intelco ရ။ ညးမပါလုပ် အဓိက ပ္ဍဲ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကမ္ပဏဳ အခိင် စတင် ဂှ် ဒှ် '''အာန်ဒဳ ဂရုဗ်''' (Andy Grove) မဒှ် တၠပညာ ဓါတုဗေဒ မွဲ တုဲ ညးတေအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် အခိုက်အလိုက် ကမၠောန် (Corporate culture) မနွံကဵု စည်းကမ်း တင်းကျပ် ပ္ဍဲ အေန်တဲလ် ရ။

== ၃။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်ပညာ ကေုာံ မိုက်ခရဝ်ပရဝ်သေတ်သာ (Technological Development and Microprocessors) ==
ပ္ဍဲ စတင် ဂှ် အေန်တဲလ် ကၠောန်ပတိတ် ဆ ကိရိယာ သမ္တီ (SRAM memory chips) သၟး ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၁ ဂှ် အေန်တဲလ် ခၞံဗဒှ် လဝ် '''Intel 4004''' မဒှ် မိုက်ခရဝ်ပရဝ်သေတ်သာ (Microprocessor) ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ကိရိယာ ဏအ်ဝွံ ပံင်ကောံ လဝ် တရန်သေတ်သာ (Transistors) ၂,၃၀၀ မွဲစွံ ပ္ဍဲ သီမဳကောန်ဒတ်တာ ဍောတ်တ် မွဲ မာန် ရ။

[[File:Intel_4004.jpg|thumb|left|300px|Intel 4004 (၁၉၇၁) - မိုက်ခရဝ်ပရဝ်သေတ်သာ ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။]]

လက္ကရဴ ဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၈၊ အေန်တဲလ် ပတိတ် ကပေါတ် '''Intel 8086''' မဒှ် စတမ် သွက် လဒက်ပတန် '''[[x86]]''' အာခဳတေတ်ချာ (x86 architecture) ရ။ လဒက်ပတန် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သၞောတ် သဇိုင် မစကာ ပ္ဍဲ ကောန်ပျူတာ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် တုဲ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် အေန်တဲလ် ဂွံ ဒှ် သၟိင်တၠ ပ္ဍဲ ဗွိုက် ကောန်ပျူတာ ရ။&lt;ref name=&quot;patterson&quot;&gt;{{cite book |last=Patterson |first=D. A. |author2=Hennessy, J. L. |title=Computer Organization and Design: The Hardware/Software Interface |publisher=Morgan Kaufmann |year=2013 |pages=150-160}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ခေတ် ပေန်တဳယောမ် ကေုာံ ပရေင်အံင်ဇၞး (Pentium Era and Market Success) ==
ပ္ဍဲကဵု လပါ် သၞာံ ၁၉၉၀ တအ် ဂှ်၊ အေန်တဲလ် ပြံင်လှာဲ နဲကဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တုဲ ကဵု ယၟု ကပေါတ် တၟိ ဍေဟ်တအ် နကဵု ယၟု '''ပေန်တဳယောမ်''' (Pentium) ရ။ အခိင် ဏအ်ဝွံ ဒှ် အခိင် အေန်တဲလ် ဂွံ ပရေင်အံင်ဇၞး ဇၞော်အိုတ် ရ။

အေန်တဲလ် ပံင်ကောံ ကု ကမ္ပဏဳ မိုက်ခရဝ်သပ် (Microsoft) မပတိတ် သၞောတ် ဝင်ဒိုး (Windows) တုဲ၊ မဟာမိတ် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ '''&quot;ဝေန်တဲလ်&quot;''' (Wintel) ရ။ ကောန်ပျူတာ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဝွံ စကာ သၞောတ် Wintel ဏအ် တုဲ၊ အေန်တဲလ် ဂှ် ဒှ် ကမ္ပဏဳ မနွံ ၚုဟ်မး သၠုင်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ညးတအ် လေဝ် စကာ သၞောတ် လလောင်တြး (Marketing) မပြာကတ် &quot;Intel Inside&quot; သွက်ဂွံ ညံင် ညးရာန် တအ် ဂွံ တီ ၚုဟ်မး ဍေဟ်တအ် ရ။

== ၅။ ကပေါတ် ကေုာံ နည်းပညာ အဓိကဂမၠိုင် (Main Products and Technologies) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ အေန်တဲလ် နွံကဵု ကပေါတ် နာနာ သာ် သွက် ဗွိုက်လဒက် မဟွံတုပ် ရေင်သကအ်။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ကပေါတ် အဓိက ကမ္ပဏဳ အေန်တဲလ်
|-
! ဂကူ ကပေါတ်
! ယၟု ကုန် (Brands)
! လွပ် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ်
|-
| '''ကောန်ပျူတာ သဇိုင် (Desktop/Laptop)'''
| Intel Core (i3, i5, i7, i9, Ultra)
| သွက် ကောန်ပျူတာ ဓမ္မတာ၊ ပရေင်ဝေင် ဂိမ်း (Gaming)၊ ကေုာံ ကမၠောန် ရုင်။
|-
| '''သာဗာ (Servers/Data Centers)'''
| Intel Xeon
| သွက် စက် ကောန်ပျူတာ ဇၞော် မနွံ ပ္ဍဲ ဌာန် တန်သိပ် တင်ဂၞင် (Data centers)။
|-
| '''စက် ဂရပ်ဖစ် (Graphics/GPU)'''
| Intel Arc, Intel Xe
| သွက် ပရေင်တွက်ဂၞန် ရုပ် (Graphics processing) ကေုာံ ဗဳဒဳယဝ်။
|-
| '''ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence)'''
| Intel Gaudi, Movidius
| သွက် သၞောတ် ကတ်လ္ၚတ် ဉာဏ်စက် (Machine learning) ကေုာံ AI။
|-
| '''ပရေင်ဆက်စပ် (Connectivity)'''
| Wi-Fi, Thunderbolt, Ethernet
| ကိရိယာ သွက်ဂွံ ဆက်စပ် အေန်တာနေတ် ကေုာံ ပလံင် တင်ဂၞင် ဗွဲမပြဟ်။
|}

== ၆။ ဗွိုက်လဒက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပေါဲပြိုင် (Business Ecosystem and Competition) ==
ၜိုန်ရ အေန်တဲလ် ဒှ် သၟိင်တၠ ပ္ဍဲ ဗွိုက် ကောန်ပျူတာ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ လက္ကရဴ သၞာံ ဏအ် ညးတအ် ဒးဆဵုဂဗ ပေါဲပြိုင် ဗွဲမဇၞော် ရ။
* '''AMD (Advanced Micro Devices):''' ဒှ် ဒစးဒုင် အဓိက သွက် x86 ပရဝ်သေတ်သာ။ AMD ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ပရဝ်သေတ်သာ Ryzen မနွံ အစောံသတ္တိ ခိုဟ် ကေုာံ ၚုဟ် သက်သာ တုဲ မာန် ယှောတ် ဖျေဟ် လၟိဟ် ကောန်ဗၞိက် အေန်တဲလ် ရ။
* '''ARM ကေုာံ Apple:''' ပ္ဍဲ ဗွိုက် ဖုန် သမာတ် (Smartphones) ဂှ်၊ လဒက်ပတန် ARM ဂွံ အံင်ဇၞး အလုံစုံ ရ (အေန်တဲလ် ဆောမ်လေင် ကဏ္ဍ ဏအ်)။ တုဲပၠန် ကမ္ပဏဳ ဇၞော် Apple လေဝ် ဒေါအ် ထောအ် ပရေင်စကာ က္ဍဟ် အေန်တဲလ် တုဲ ပြံင်လှာဲ စကာ က္ဍဟ် ညးတအ် အလဵုဇကု (Apple Silicon - M1, M2) မဒက်ပတန် လဝ် လတူ ARM ရ။

== ၇။ ပရေင်သြိုင်ခၞံ စက်ရုံ ကေုာံ လဒက်ပတန် (Manufacturing and Foundries) ==
အရာ မတၞဟ်ခြာ အေန်တဲလ် နူကဵု ကမ္ပဏဳ တၞဟ် တအ်ဂှ် ဒှ် ညးတအ် နွံ စက်ရုံ ကၠောန်ပတိတ် သီမဳကောန်ဒတ်တာ အလဵုဇကု (Fabs) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၀ တအ် ဂှ်၊ အေန်တဲလ် ဒးဆဵု အခက်အခုဲ ပ္ဍဲ ပရေင်ဖျေဟ် ဇမၞော် တရန်သေတ်သာ (ဥပမာ - နူ 14nm စိုပ် 10nm) တုဲ၊ ကမ္ပဏဳ TSMC နူ ဍုင်ထာဲဝါန် ဂွံ အံင်ဇၞး လောန် အာ ညးတအ် ရ။

သွက်ဂွံ ကလေင် ပလေဝ် အကာဲအရာ ဏအ်၊ ညးအုပ်ဓုပ် တၟိ (CEO) ပက် ဂေလ်သေန်ဂါ (Pat Gelsinger) လလောင်တြး လဝ် သၞောတ် '''IDM 2.0''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁ ရ။ သၞောတ် ဏအ် ပါလုပ် သီုကဵု ပရေင်ဒက်ပတန် '''Intel Foundry Services (IFS)''' သွက်ဂွံ ဒုင် ကၠောန်ပတိတ် က္ဍဟ် သွက် ကမ္ပဏဳ တၞဟ် တအ်၊ ကေုာံ သြိုင် စက်ရုံ တၟိ ပ္ဍဲ ဍုင် အမေရိကာန် ကေုာံ ဥရောပ သွက်ဂွံ ပခိုင်ကၠိုက် ပရေင်ပလံင် ကပေါတ် (Supply chain) ရ။&lt;ref name=&quot;gelsinger&quot;&gt;{{cite book |last=Gelsinger |first=P. |title=Intel's IDM 2.0 Strategy |publisher=Intel Corporation |year=2021 |pages=2-8}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ သၞောတ် သဳအိုရဳ မောရ် (Moore's Law and Theoretical Framework) ==
[[သဳအိုရဳ မောရ်]] (Moore's Law) ဝွံ ဒှ် သၞောတ် သဳအိုရဳ မခၞံဗဒှ် လဝ် နကဵု ညးမပါလုပ် ဒက်ပတန် အေန်တဲလ် ဂေါ်ဒွန် မောရ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၅ ရ။ သၞောတ် ဏအ် ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;လၟိဟ် တရန်သေတ်သာ လတူ မိုက်ခရဝ်ချစ် (Microchip) မွဲ ဂှ် မလေပ် ဒှ် အာ ၜါ ဆ ပ္ဍဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ၜါ သၞာံ တုဲ၊ ၚုဟ်မး ဍေဟ် လေဝ် ယှောတ် စှ်ေ အာ ရ&quot;။&lt;ref name=&quot;moore&quot;&gt;{{cite journal |last=Moore |first=G. E. |title=Cramming more components onto integrated circuits |url=https://archive.org/details/sim_electronics_1965-04-19_38_8/page/114 |journal=Electronics |volume=38 |issue=8 |pages=114-117 |year=1965}}&lt;/ref&gt;

သဳအိုရဳ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ပၞောန် သွက် အေန်တဲလ် ကေုာံ အလုံ ကဏ္ဍ သီမဳကောန်ဒတ်တာ မွဲ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် က္ဍဟ် မနွံကဵု လဟိုင် ပြဟ် ကေုာံ ဇမၞော် ဍောတ် စှ်ေ ရ။ ၜိုန်ရ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဇမၞော် တရန်သေတ်သာ ဂှ် စိုပ် အာ အဆံင် အက်တမ် (Atomic level) တုဲ သဳအိုရဳ မောရ် ဒး ကၠိုဟ် ဝါတ် ကၠုင် ကီုလေဝ်၊ အေန်တဲလ် တအ် ဆက် ဂစာန် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ဆက် မင်မဲ အာ သၞောတ် ဏအ် နကဵု နည်းပညာ တၟိ မပ္တံကဵု လဒက်ပတန် ၃-ဒဳ (3D packaging) ရ။

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ (Societal Impact and Computer Science) ==
အေန်တဲလ် ဝွံ နွံကဵု ဖဵုသက်ရောက် ဗွဲမဇၞော် လတူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ (Computer Science) ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ ရ။

ကိုပ်ကၠာ အေန်တဲလ် ဟွံမဲ တေအ် ဂှ် ကောန်ပျူတာ ဝွံ ဒှ် စက် ဇၞော်ဇၞော် မနွံ ဇမၞော် တုပ် ကဵု ခဒမ် မွဲ တုဲ ၚုဟ်မး လေဝ် က္ဍင် ဗွဲမလောန် ရ။ ဟိုတ်နူကဵု မိုက်ခရဝ်ပရဝ်သေတ်သာ အေန်တဲလ် တအ် ဂှ်ရ၊ ကောန်ပျူတာ တအ် ဂွံ ဍောတ် စှ်ေ တုဲ ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ တအ် မာန် ရာန် စကာ ဂွံ ပ္ဍဲ သ္ၚိ ဇကု ရ။ အရာ ဏအ် ပကဵု ညံင် [[အေန်တာနေတ်]] (Internet) ဂွံ ပြးဇး ကၠုင် တုဲ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဗီုပြင် ကောန်မၞိဟ် တအ် မဆက်စပ် ကေုာံ ကတ်လ္ၚတ် ပညာ ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် အေန်တဲလ် ကေုာံ ဉာဏ်စက် (Future of Intel and AI) ==
အနာဂတ် အေန်တဲလ် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence) ကေုာံ နည်းပညာ တၟိ ရ။ 

လၟုဟ် အေန်တဲလ် တအ် အာရီုစွံ ဒၟံင် လတူ ပရေင်ပံင်ကောံ AI ပ္ဍဲကဵု က္ဍဟ် ကောန်ပျူတာ (AI PCs) နကဵု NPU (Neural Processing Unit) သွက်ဂွံ ကဵု ကောန်ပျူတာ တွက်ဂၞန် တင်ဂၞင် AI အလဵုဇကု ပြဟ်ပြဟ် မာန် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ညးတအ် လေဝ် ဂစာန် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် က္ဍဟ် သွက် [[ကောန်ပျူတာ ကွမ်တမ်]] (Quantum computing) ကေုာံ က္ဍဟ် မနွံကဵု လဒက်ပတန် တုပ် ညံင် အာရီု က္ဍဟ် မၞိဟ် (Neuromorphic computing) မာန် ရောင်။ ၜိုန်ရ ဒးဆဵု ပေါဲပြိုင် ဗွဲမဇၞော် ကီုလေဝ်၊ အေန်တဲလ် ဝွံ ဆက် ဒှ် ဒၟံင် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဒဳဂျဳတေဝ် ဂၠးတိ ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သီမဳကောန်ဒတ်တာ]] (Semiconductor)
* [[ကောန်ပျူတာ]] (Computer)
* [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence)
* [[သဳအိုရဳ မောရ်]] (Moore's law)

{{Navbox
| name = Technology Companies
| title = ကမ္ပဏဳ နည်းပညာ ကေုာံ သီမဳကောန်ဒတ်တာ အဓိက ဂမၠိုင် (Major Tech and Semiconductor Companies)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သီမဳကောန်ဒတ်တာ
| list1 =
* [[အေန်တဲလ်]] (Intel)
* [[အေအေမ်ဒဳ]] (AMD)
* [[တဳအေတ်အေမ်သဳ]] (TSMC)
* [[အေန်ဗဳဒဳယျာ]] (Nvidia)
* [[အေအာမ်]] (ARM)
| group2 = ကောန်ပျူတာ ကေုာံ သော့ဝဲ
| list2 =
* [[မိုက်ခရဝ်သပ်]] (Microsoft)
* [[အက်ပဲလ်]] (Apple Inc.)
* [[ဂူဂဲလ်]] (Google)
* [[အာဲဗဳအေမ်]] (IBM)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[မိုက်ခရဝ်ပရဝ်သေတ်သာ]] (Microprocessor)
* [[သဳလဳကောန် ဗေလဳ]] (Silicon Valley)
* [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence)
* [[သဳအိုရဳ မောရ်]] (Moore's law)
}}

[[Category:ကမ္ပဏဳ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်ဂမၠိုင်]]
[[Category:နည်းပညာ သတင်းအချက်အလက်]]
[[Category:ကောန်ပျူတာ]]
[[Category:၁၉၆၈ ပရေင်ကတဵုဒှ်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>k3n7luhft882erabzglpmuzir9tsmm4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11669</id>
    <revision>
      <id>56688</id>
      <parentid>56203</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T23:24:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20221" sha1="g6kpz2tqg3p9iircjxc7oqb9xt2re2i" xml:space="preserve">'''သိ''' (Si) ဟွံသေင်မ္ဂး '''သဳလဳကောန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Silicon'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒြပ်စင် (Chemical element) ဓါတုဗေဒ မွဲ မနွံကဵု သင်္ကေတ ဓါတု '''Si''' (မကော်စ လဆောဝ် နကဵု ရမ္သာင် လိက်မန် - '''သိ''') ကေုာံ လၟိဟ် အက်တမ် (Atomic number) ၁၄ ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ဒြပ်စင် သတ္တု-ကဝက် (Metalloid) မနွံကဵု လျး တၟး ညံင် သတ္တု တုဲ ဒှ် ဒြပ်စင် မတန်ကြန် (Stable) ဗွဲမလောန် မွဲ ရ။ သဳလဳကောန် ဝွံ ပ္ဍဲကဵု လေယျာ တိ (Earth's crust) မ္ဂး၊ ဒှ် ဒြပ်စင် မနွံ ဂၠိုင်အိုတ် လၟေင် ၜါ (ကြဴနူ အံက်သဳဂျေန်) တုဲ ပါလုပ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ခန္ဓာ တိ ၜိုတ် ၂၇.၇% ရ။&lt;ref name=&quot;greenwood&quot;&gt;{{cite book |last=Greenwood |first=N. N. |author2=Earnshaw, A. |title=Chemistry of the Elements |edition=2nd |publisher=Butterworth-Heinemann |year=1997 |pages=327-330}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် နည်းပညာ တ္ၚဲဏအ်၊ သဳလဳကောန် ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် တုဲ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် သွက် ကဏ္ဍ အီလက်ထရောနစ် ကေုာံ [[သီမဳကောန်ဒတ်တာ]] (Semiconductor) ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ဍေဟ်ဝွံ ပါလုပ် အဓိက ပ္ဍဲ သြိုင်ခၞံ (မပ္တံကဵု ဒ္ၚောဝ် ကေုာံ သမောန်) တုဲ သီုကဵု ပရေင်ပတိတ် ဒြဟတ် သဝ်လာ (Solar energy) ကီု ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သဳလဳကောန် (သိ) နကဵု လညာတ် ဓါတုဗေဒ၊ ပထဝဳ၊ ကွတ်ပညာ၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ်တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:SiliconCropped.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ကလောအ် သဳလဳကောန် မစင်ကြဳ လဝ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် မနွံကဵု လျး တၟး ညံင် သတ္တု။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
သဳလဳကောန် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒြပ်စင် ဓါတုဗေဒ မနွံ ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၄ (Group 14) ပ္ဍဲ [[သ္ၚိအင် ပရဳယဝ်ဒစ်]] (Periodic table) ရ။ ဍေဟ်ဝွံ နွံကဵု အစောံ မဖန်ဗဒှ် ဓါတ် ပံင်ကောံ (Compounds) နကဵု ဒြဟတ် တြေဝ် (Covalent bonds) ၄ တၞုင် မာန် ရ (Tetravalent)။

ယၟု &quot;သဳလဳကောန်&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် လေတ်တေန် &quot;silex&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;silicis&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;တၟအ် ဗ္တဳ&quot; (Flint or hard stone) ရ။ သင်္ကေတ &quot;Si&quot; (သိ) ဏအ်ဝွံ စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် တင်ဂၞင် အလုံ ဂၠးတိ သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ တွက်ဂၞန် ဓါတုဗေဒ ရ။ အရာ မတၟေင် သွက် သဳလဳကောန် ဂှ်၊ ဍေဟ် ဟွံဒှ် သတ္တု (Metal) အလုံစုံ တုဲ၊ သီု ဟွံဒှ် ဒြပ် ဟွံသေင် သတ္တု (Non-metal) အလုံစုံ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် သတ္တု-ကဝက် တုဲ မာန် ပလံင် ဓါတ်လလဳ (Conduct electricity) အတိုင် အကာဲအရာ ဂမ္တဴ ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ် နှဴ (Doping) ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
ပရေင်ဂၠာဲဆဵု သဳလဳကောန် ဝွံ စတင် ကၠုင် လဝ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ရ။ ၜိုန်ရ တၠပညာ ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု အာန်တွာန် လာဗွိုင်သဳယေ (Antoine Lavoisier) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၇ တအ် ထေင် ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ဒြပ်စင် ဏအ် နွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ တၟအ် ကွာတ် (Quartz) ကီုလေဝ်၊ ညးတအ် ဟွံမာန် ပါ်ပတိတ် ဍေဟ် နကဵု အကာဲအရာ ပကတိ (Pure element) မာန် လဝ် ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၂၄ ဂှ်၊ တၠပညာ ဓါတုဗေဒ ဍုင်သွဳဒေန် '''ဂျောန် ဂျေကပ် ဘာဇဳလဳယပ်''' (Jöns Jacob Berzelius) ဂှ် မာန် ပါ်ပတိတ် သဳလဳကောန် ပကတိ ပထမအိုတ် နကဵု ပရေင်စကာ ဓါတ် ပဝ်တေတ်သဳယောမ် (Potassium) သွက်ဂွံ ယှောတ် ဖအောန် (Reduce) ပိုတက်သဳယောမ် ဖလူရဝ်သဳလဳကိတ် (Potassium fluorosilicate) ရ။ စနူ ဂှ် တုဲ ဍေဟ် ဂွံ စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဒြပ်စင် တၟိ မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ သိပ္ပံ ရ။&lt;ref name=&quot;weeks&quot;&gt;{{cite book |last=Weeks |first=M. E. |title=Discovery of the Elements |edition=6th |publisher=Journal of Chemical Education |year=1956 |pages=567-570}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ လဒက်ပတန် အက်တမ် ကေုာံ ဓါတုဗေဒ (Atomic Structure and Chemistry) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တင်ဂၞင် ဓါတုဗေဒ သဇိုင် သွက် သဳလဳကောန် (Si)
|-
! လက္ခဏာ (Properties)
! တင်ဂၞင် (Values)
|-
| '''သင်္ကေတ (Symbol)'''
| Si (သိ)
|-
| '''လၟိဟ် အက်တမ် (Atomic Number)'''
| ၁၄
|-
| '''လျိုင် အက်တမ် (Atomic Mass)'''
| ၂၈.၀၈၅ u
|-
| '''ဂကောံ (Group)'''
| ဂကောံ ၁၄ (Carbon group)
|-
| '''ဓါတ်ဂမ္တဴ ရိုဟ် (Melting Point)'''
| ၁,၄၁၄ °C (၂,၅၇၇ °F)
|-
| '''ဓါတ်ဂမ္တဴ ဍိုက် (Boiling Point)'''
| ၃,၂၆၅ °C (၅,၉၀၉ °F)
|}

သဳလဳကောန် ပကတိ ဝွံ နွံကဵု လဒက်ပတန် ကလောအ် (Crystal structure) မတုပ် ကဵု ဗီုပြင် ဗိုတ် (Diamond) ကီု ရ၊ မကော်စ လဒက်ပတန် Diamond cubic ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် နွံ အီလက်ထရွန် (Electrons) ၄ မ ပ္ဍဲ လေယျာ မ္ၚး အိုတ် ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် မာန် နှဴရဴ ပံင်ကောံ ကု ဒြပ်စင် တၞဟ် တအ် ဗွဲမလောဲသွာ ရ။ 

ဓါတ် ပံင်ကောံ သဳလဳကောန် မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''သဳလဳကောန် ဒါင်အံက်သိုက်''' (Silicon dioxide - SiO₂) ဟွံသေင်မ္ဂး သဳလဳကာ (Silica) မဒှ် အရာ အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဗ္တဳ ကေုာံ တၟအ် လတူ တိ ရ။

== ၄။ ပရေင်ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သဘာဝ ကေုာံ တိ (Natural Occurrence and Geology) ==
ပ္ဍဲ သဘာဝ မ္ဂး၊ သဳလဳကောန် (Si) ပကတိ အလဵုဇကု ဍေဟ် ဂှ် ဂၠာဲ ဆဵု ဝါတ် ဗွဲမလောန် ရ။ ဆဂး ဍေဟ် နွံ ဒၟံင် နကဵု ဗီုပြင် ဓါတ် ပံင်ကောံ သဳလဳကိတ် (Silicate minerals) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ 

တွဵု တိ၊ တၟအ် ကေုာံ ဗ္တဳ သီုဖအိုတ် ၜိုတ် ၉၀% ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဓါတ် သဳလဳကိတ် ရ။ ဂကူ တၟအ် မပ္တံကဵု တၟအ် ကွာတ် (Quartz)၊ တၟအ် မိုက်ကာ (Mica)၊ ကေုာံ ဖဲလ်သပါ (Feldspar) တအ်ဝွံ နွံကဵု ဓါတ် သဳလဳကောန် သီုဖအိုတ် ရ။ ဟိုတ်နူ သဳလဳကောန် ဝွံ ဇီုကပိုက် ကု အံက်သဳဂျေန် (Oxygen) လောဲသွာ ဂှ်ရ၊ ဍေဟ်တအ် ဒှ် အာ ဓါတ် သဳလဳကာ ညံင် သဘာဝ တိ ပိုယ် ရ။

== ၅။ ကမၠောန် ပတိတ် သဳလဳကောန် (Production and Purification) ==
သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သဳလဳကောန် ပကတိ ဂှ်၊ ဒးစကာ နဲကဲ ပတိတ် ဓါတုဗေဒ မဇၞော်မောဝ် ရ။ 

* '''အဆံင် သတ္တု (Metallurgical-grade silicon):''' ကၠောန်ပတိတ် နကဵု ပရေင်စံင် တၟအ် သဳလဳကာ (SiO₂) ပံင် ကဵု ချာကိုဝ် (Carbon) ပ္ဍဲ မွဲစွံ ပ္ဍဲ ဖဴ ပၟတ် လလဳ မနွံ ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင် (၁,၉၀၀ °C) ရ။ ပရေင်ဏအ် ပတိတ် ကဵု သဳလဳကောန် မနွံ ပကတိ ၜိုတ် ၉၈-၉၉%။
* '''အဆံင် အီလက်ထရောနစ် (Electronic-grade silicon):''' သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ကောန်ပျူတာ ဂှ်၊ သဳလဳကောန် သ္ဒး နွံ ပကတိ အလုံစုံ (၉၉.၉၉၉၉၉၉၉% pure) ရ။ ညးတအ် စကာ နဲကဲ Siemens process သွက်ဂွံ စင်ကြဳ သဳလဳကောန် စဵုကဵု ဟွံမဲ ဓါတ် တၞဟ် နှဴ အလုံစုံ (Zone refining) ရ။&lt;ref name=&quot;runyan&quot;&gt;{{cite book |last=Runyan |first=W. R. |title=Silicon Semiconductor Technology |publisher=McGraw-Hill |year=1965 |pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ လွပ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ သီမဳကောန်ဒတ်တာ ကေုာံ အီလက်ထရောနစ် (Semiconductor and Electronics Applications) ==
သဳလဳကောန် ဝွံ ဒှ် &quot;ဇုတ်-စး&quot; သွက် ကဏ္ဍ အီလက်ထရောနစ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ 

ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဒှ် သတ္တု-ကဝက် တုဲ၊ ပရေင်ပလံင် ဓါတ်လလဳ ဍေဟ် ဂှ် မာန် ထိင်ဒဝ် ကေတ် ဂွံ နကဵု ပရေင်နှဴ (Doping) ဓါတ် တၞဟ် မပ္တံကဵု ဘဝ်ရွန် (Boron - p-type) ဟွံသေင်မ္ဂး ဖေါ့သဖဝ်ရပ် (Phosphorus - n-type) ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ဂွံ ခၞံဗဒှ် တရန်သေတ်သာ (Transistors) မာန် ရ။ ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု [[အေန်တဲလ်]] (Intel) တအ် စကာ သဳလဳကောန် သွက်ဂွံ ကၠောန် မိုက်ခရဝ်ချစ် (Microchips) မနွံ ပ္ဍဲ ကောန်ပျူတာ၊ ဖုန် သမာတ်၊ ကေုာံ စက် နာနာ သာ် ရ။ ဒေသ မခၞံ နည်းပညာ တအ် ဏအ် လေဝ် ဂွံ ယၟု &quot;[[သဳလဳကောန် ဗေလဳ]]&quot; (Silicon Valley) ရ။

== ၇။ လွပ် သွက် ဒြဟတ် တ္ၚဲ ကေုာံ သဝ်လာ (Solar Cells and Energy) ==
သဳလဳကောန် ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် အနာဂတ် ဒြဟတ် သဘာဝ ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ပြိုင် သဝ်လာ (Solar panels) တအ်ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဓါတ် သဳလဳကောန် ကလောအ် (Crystalline silicon) ရ。

ကာလ လျး တ္ၚဲ (Photons) ဇီုကပိုက် လတူ သဳလဳကောန် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပတိတ် ကဵု အီလက်ထရွန် (Electrons) တုဲ ကတဵုဗဒှ် ကဵု ဓါတ်လလဳ (Photovoltaic effect) ရ။ ဟိုတ်နူ သဳလဳကောန် နွံ ဂၠိုင် ကေုာံ ၚုဟ်မး သက်သာ ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဒှ် ကပေါတ် အဓိက သွက် ပရေင်ပတိတ် ဓါတ်လလဳ လျး တ္ၚဲ အလုံ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;green&quot;&gt;{{cite book |last=Green |first=M. A. |title=Solar Cells: Operating Principles, Technology, and System Applications |publisher=Prentice-Hall |year=1982 |pages=85-92}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ကေုာံ ကပေါတ် ဒြဟတ် (Construction and Materials) ==
ၜိုန်ရ သဳလဳကောန် ပကတိ ကိစ္စဇၞော် သွက် ကောန်ပျူတာ ကီုလေဝ်၊ သဳလဳကောန် မနှဴ ကု အံက်သဳဂျေန် (Silica) ဂှ် ဒှ် အရာ အဓိက သွက် ပရေင်သြိုင်ခၞံ ရ -
* '''သမောန် ကေုာံ ကောန်ကရစ် (Cement and Concrete):''' ဗ္တဳ (Silica sand) ဂှ် ဒှ် ကပေါတ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ကၠောန် သမောန် ကေုာံ ကောန်ကရစ်။
* '''ဒ္ၚောဝ် (Glass):''' တၟအ် ဗ္တဳ ဂှ် ဍိုပ် တုဲ ကၠောန် ပတိတ် ဒ္ၚောဝ် သွက် ဗတင် သ္ၚိ ကေုာံ ပလင်။
* '''သဳလဳကောန် ပဝ်လဳမာ (Silicones):''' ဒှ် ကပေါတ် မတုပ် ညံင် ရဝ်ပါ (Rubber) မခံင် ကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ ဍာ်၊ စကာ သွက်ဂွံ ကၟာတ် ဍာ် (Sealants) ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန် ပလာသတစ် ခိုင်င်။

== ၉။ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Biological Role and Health) ==
ပ္ဍဲကဵု ဇဳဝဗေဒ မ္ဂး၊ သဳလဳကောန် (Si) ဝွံ နွံ ပၟိက် သွက် တၞံဆု လ္ၚဵု တအ် ညံင် ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ရ။ ဥပမာ - တၞံ သြောအ် ကေုာံ ဝါတ် (Bamboo) တအ် ဇုတ် ခိုင်ကၠိုက် ဟိုတ်နူ ဓါတ် သဳလဳကာ ပ္ဍဲ သဲလ် ဍေဟ်တအ် (Phytoliths) ရ။ သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ်၊ သဳလဳကောန် ဝွံ ဒှ် ဓါတ် မနွံ ပၟိက် ညိည (Trace element) သွက်ဂွံ မင်မဲ ဇုတ် ကေုာံ စၞာံ ဂွံ ထတ်ယုက် ရ။

ဆဂး ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲမွဲ ယီု လုပ် အာ ခဗိုက် ဗ္တဳ သဳလဳကာ (Silica dust) ဍောတ်တ် မဂၠိုင် အခိင် လအ် မ္ဂး၊ ညးတေအ် မာန် ကတဵုဒှ် ယဲ ကသအ် ကျာ ပလီု (Silicosis) မဒှ် ယဲ သာန် မဂစိုတ် လမျီု မာန် ရ (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ကောန်ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ ကေုာံ ခါဲ တွင်း)။&lt;ref name=&quot;iles&quot;&gt;{{cite journal |last=Iles |first=P. A. |title=Evolution of Silicon Solar Cells |url=https://archive.org/details/solar-energy-materials-and-solar-cells_2001-04_68_1/page/1 |journal=Solar Energy Materials and Solar Cells |volume=68 |issue=1 |pages=1-13 |year=2001}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အနာဂတ် သဳလဳကောန် ကေုာံ နည်းပညာ တၟိ (Future of Silicon and New Technologies) ==
အနာဂတ် သွက် သဳလဳကောန် ဝွံ နွံကဵု တင်စိန်ခေါ် (Challenges) နာနာ သာ် ရ။ ဟိုတ်နူ ဇမၞော် တရန်သေတ်သာ ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ကောန်ပျူတာ တအ် ဍောတ် စှ်ေ အာ စဵုကဵု ၜိုတ် အက်တမ် ညိည သၟး (Limit of Moore's Law) ဂှ်ရ၊ သဳလဳကောန် ပကတိ ဂှ် စိုပ် အာ အလိတ် (Physical limits) ဍေဟ် ရ။

သွက်ဂွံ ဆက် ဇၞော်မောဝ် အာ နည်းပညာ ဂှ်၊ တၠပညာ တအ် စကာ ဒၟံင် သဳလဳကောန် မနှဴ ကု ကာဗောန် (Silicon Carbide - SiC) ဟွံသေင်မ္ဂး ပံင်ကောံ ကဵု ကပေါတ် တၟိ မပ္တံကဵု Graphene သွက်ဂွံ ကၠောန်ပတိတ် က္ဍဟ် မနွံ လဟိုင် ပြဟ် နူ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ က္ဍဟ် သွက် [[ကောန်ပျူတာ ကွမ်တမ်]] (Quantum computing) ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သီမဳကောန်ဒတ်တာ]] (Semiconductor)
* [[အေန်တဲလ်]] (Intel)
* [[သ္ၚိအင် ပရဳယဝ်ဒစ်]] (Periodic table)
* [[သဳလဳကောန် ဗေလဳ]] (Silicon Valley)

{{Navbox
| name = Chemical elements
| title = ဂကောံ ၁၄ ဒြပ်စင်ဂမၠိုင် (Group 14 Elements - Carbon Group)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဒြပ်စင် သဇိုင်
| list1 =
* [[ကာဗောန်]] (Carbon - C)
* [[သဳလဳကောန်]] (Silicon - Si)
* [[ဂျာမေနဳယောမ်]] (Germanium - Ge)
* [[ဒရိုတ်]] / ကလေ (Tin - Sn)
* [[ခဲ]] (Lead - Pb)
* [[ဖလဳရဝ်ဗဳယောမ်]] (Flerovium - Fl)
| group2 = လွပ် အဓိက
| list2 =
* [[သီမဳကောန်ဒတ်တာ]] (Semiconductor)
* [[တၟအ် ဗိုတ်]] (Diamond)
* [[သဳလဳကာ]] (Silica)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဓါတုဗေဒ]] (Chemistry)
* [[ဒြပ်စင်]] (Chemical element)
* [[သတ္တု-ကဝက်]] (Metalloid)
}}

[[Category:ဒြပ်စင်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဓါတုဗေဒ]]
[[Category:သီမဳကောန်ဒတ်တာ]]
[[Category:ကပေါတ် သြိုင်ခၞံ]]</text>
      <sha1>g6kpz2tqg3p9iircjxc7oqb9xt2re2i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လုမ္ဗိနဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11675</id>
    <revision>
      <id>56604</id>
      <parentid>56209</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:19:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21818" sha1="1nhbkkueb7vbu8hez73h9mahcfxk4lx" xml:space="preserve">'''လုမ္ဗိနဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Lumbini''; သင်္သကြိုတ်: लुम्बिनी, အဓိပ္ပါယ် &quot;ဌာန် မဆာန်ဍူ&quot;) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဌာန် ပူဇဴ ဂၠံင်တရဴ ဗုဒ္ဓဘာသာ မနွံ ပ္ဍဲ ခရိုင် ရူပန္ဒေဟဳ (Rupandehi District)၊ တွဵုရး လုမ္ဗိနဳ၊ ဍုင် [[နဳပေါ]] (Nepal) ရ။ အတိုင် ဝင် သာသနာ မ္ဂး၊ ဌာန် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ [[ဂၞကျာ် မာယာဒေဝဳ]] (Queen Mahamayadevi) မသၠးဂၠံဂဝ် ကောန်ၚာ် သဳဒတ္တ (Siddhartha Gautama) ပ္ဍဲ အခိင် ဘဳသဳ ၅၆၃ (563 BCE) တေအ် ရ။ ကောန်ၚာ် သဳဒတ္တ ဂှ် လက္ကရဴ ဏအ် ကလိဂွံ ဉာဏ် ပညာ တုဲ ဒှ် ကၠုင် [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Lord Buddha) မဒက်ပတန် လဝ် သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။&lt;ref name=&quot;unesco&quot;&gt;{{cite web |title=Lumbini, the Birthplace of the Lord Buddha |url=https://whc.unesco.org/en/list/666 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |year=1997 |access-date=2026-07-18}}&lt;/ref&gt;

လုမ္ဗိနဳ ဝွံ ဒှ် ဌာန် ကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဌာန် သံဝေဇနိယ ၄ ဌာန် မဒှ် ဒၞာဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ တအ် မဒး အာ လ္ၚောဝ် ပူဇဴ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ လုမ္ဗိနဳ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ပရေင်သုတေသန ခေတ်တၟိ ကေုာံ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Lumbini_Maya_Devi_Temple.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဘာကျာ် မာယာဒေဝဳ (Maya Devi Temple) ကေုာံ ကၟာ ဍာ် ပုသ္ကရိဏဳ မနွံ ပ္ဍဲ ဒေသ လုမ္ဗိနဳ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
လုမ္ဗိနဳ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဇာတိ မသၠးဂၠံဂဝ် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ တုဲ၊ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဇိုင် ဒဵု ဟိမဝန္တာ (Himalayas) ပ္ဍဲ ဍုင် နဳပေါ တွဵုရး လပါ်သၠုင်ကျာ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ကျာ်တြဲ မသၠးဂၠံဂဝ် တေအ် ဂှ်၊ လုမ္ဗိနဳ ဝွံ ဒှ် ကၠအ် ပ္ကဴ (Park) မနွံ အကြာ ဍုင် [[ကပ္ပိလဝှ်]] (Kapilavastu) ဍုင် သၟိင် သုဒ္ဓေါဒန ကေုာံ ဍုင် ဒေဝဒဟ (Devadaha) ဍုင် သၟိင် မိမ ဂၞကျာ် မာယာဒေဝဳ ရ။

နကဵု လညာတ် ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ ဝင် မ္ဂး၊ လုမ္ဗိနဳ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ဌာန် ပူဇဴ ဓမ္မတာ မွဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် ရိုဟ်ကၞက် မစတင် လဝ် ပရူဒဒှ် ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ဌာန် ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု သၞောတ် ပရေင်မင်မဲ (Master Plan) တုဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲ စရင် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ UNESCO ကီု ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရူဒဒှ် တမၠာ (History and Ancient Background) ==
အတိုင် လိက် ဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ ဂၞကျာ် မာယာဒေဝဳ ဝွံ ပ္ဍဲ အခိင် မနွံကဵု ဂၠံဂဝ် ပေင် ၁၀ ဂိတု ဂှ်၊ ညး တိတ် တရဴ နူ ဍုင် ကပ္ပိလဝှ် သွက်ဂွံ ကလေင် အာ ကၠတ်ဇာတိ ဍုင် ဒေဝဒဟ အတိုင် အခိုက်အလိုက် ရ။ ကာလ စိုပ် အကြာ ကၠအ် လုမ္ဗိနဳ မပေင် တဴ နကဵု တၞံ အံင်ရေင် (Sal trees) မရာင် ဆာဲ ဒၟံင် ဂှ်၊ ဂၞကျာ် ဒုင်စသိုင် ဝေဒနာ သၠးဂၠံဂဝ် တုဲ၊ ရပ် လဝ် ၝာင် တၞံ အံင်ရေင် မွဲ တုဲ သၠးဂၠံဂဝ် ကောန်ၚာ် သဳဒတ္တ ရ။

ကြဴနူ ကျာ်တြဲ သ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန် တုဲ၊ လုမ္ဗိနဳ ဝွံ ဒှ် ကၠုင် ဌာန် ပူဇဴ မပြာကတ် မွဲ ရ။ ညးလ္ၚတ် တရဴ ဍုင် ကြုက် ၜါ တၠ မတွဟ်ဂး ဖာရှီ (Faxian) ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၄ ကေုာံ ရာန်ဆန် (Xuanzang) ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၇ တအ် စိုပ် ကၠုင် လဝ် ဒၞာဲ ဏအ် တုဲ ချူ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ပရူ ဘာကျာ်၊ ကၟာ ဍာ်၊ ကေုာံ တိုင်တၟအ် တအ် ပ္ဍဲ လိက် စၟတ်သမ္တီ တရဴ ညးတအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;bidari&quot;&gt;{{cite book |last=Bidari |first=B. |title=Lumbini: A Haven of Sacred Refuge |publisher=Hillside Press |year=2002 |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ တိုင်တၟအ် သၟိင်အသောက (Ashoka Pillar and Mauryan Period) ==
ပ္ဍဲ ဘဳသဳ ၂၄၉ တေအ် ဂှ်၊ သၟိင်အသောက (Emperor Ashoka) ဍုင် အိန္ဒိယ ဝွံ ကၠုင် စိုပ် ဌာန် လုမ္ဗိနဳ သွက်ဂွံ လ္ၚောဝ် ပူဇဴ ရ။ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒၞာဲ ဏအ် ဒှ် ဌာန် ဇာတိ ကျာ် ဂှ်၊ ညး ကဵု ဒက်ပတန် လဝ် '''[[တိုင်တၟအ် အသောက]]''' (Ashoka Pillar) မွဲ ရ။ 

ပ္ဍဲ လတူ တိုင်တၟအ် ဂှ် ချူ လဝ် လိက် နကဵု ဘာသာ ဗြဟ္မဳ (Brahmi script) ကေုာံ အရေဝ် မာဂဓဳ (Magadhi Prakrit) မနွံ အဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ &quot;သၟိင် ဇၞော် ဒေဝါနံပိယ ပိယဒသဳ ဝွံ ကၠုင် စိုပ် ပူဇဴ ဌာန် ဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀ ကြဴနူ ဒုင် စဝ် အဘိသိက်။ ဟိုတ်နူ ကျာ်တြဲ သကျမုနိ ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဌာန် ဏအ် ဂှ်ရ၊ ညး သၠး ကဵု အခေါင် အခေါန် (Taxes) ကု ကွာန် လုမ္ဗိနဳ တုဲ ကဵု ကံက် ဆ အဋ္ဌမ ဘာဂ (၁/၈) သၟး ရ။&quot; လိက် တိုင်တၟအ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သက်သဳ ဝင် (Archaeological evidence) မခိုင်ကၠိုက် အိုတ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒၞာဲ လုမ္ဗိနဳ ရ။

== ၄။ ပရေင်လ္ၚတ် သုတေသန ခေတ်တၟိ (Modern Archaeological Rediscovery) ==
ကြဴနူ ဗွဝ်ကၠံ ၁၄၊ ဟိုတ်နူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဘာသာ ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ဂှ်ရ၊ လုမ္ဗိနဳ ဝွံ ဒးဒုင် ဝိုတ် ကၠေအ် အာ အပ္ဍဲ ဂြိုပ် ဇၞော် မလအ် လ တဴ ရ။ 

စိုပ် သၞာံ ၁၈၉၆ ဂှ်၊ ဂဥုပ် ပၞာန် နဳပေါ ခဒ်ဂါ ရှာမ်ရှေရ် ရာဏာ (General Khadga Shamsher Rana) ကေုာံ တၠပညာ သုတေသန အာလွိုင်သ် အာန်တောန် ဖူရရာ (Alois Anton Führer) တအ် ကလေင် ဂၠာဲ ဆဵု ဂွံ တိုင်တၟအ် အသောက မဗၠိုက် တၞီ ဒၟံင် သၟဝ် တိ ရ။ လိက် စၟတ်သမ္တီ လတူ တိုင်တၟအ် ဂှ် ပကဵု ညံင် ဂၠးတိ ဂွံ တီ ဒဒှ်ရ ဌာန် ဂှ် ဒှ် လုမ္ဗိနဳ ဇေတ်တ် ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် တၠပညာ ဂမၠိုင် ဆက် ခါဲ လ္ၚတ် သုတေသန (Excavations) တုဲ ဆဵု ဂွံ လဒက်ပတန် ဘာကျာ် တြေံ ကေုာံ တၟအ် စၟတ်သမ္တီ ဌာန် သၠးဂၠံဂဝ် (Marker Stone) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၆ ရ။&lt;ref name=&quot;coningham&quot;&gt;{{cite journal |last=Coningham |first=R. A. E. |title=The earliest Buddhist shrine: excavating the birthplace of the Buddha, Lumbini (Nepal) |url=https://archive.org/details/sim_antiquity_2013-12_87_338/page/1104 |journal=Antiquity |volume=87 |issue=338 |pages=1104-1123 |year=2013}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဒၞာဲ အဓိက ကေုာံ ဘာကျာ်ဂမၠိုင် (Main Sites and Temples) ==
ပ္ဍဲ ဒေသ လုမ္ဗိနဳ ဝွံ နွံကဵု ဒၞာဲ မကိစ္စဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

* '''ဘာကျာ် မာယာဒေဝဳ (Maya Devi Temple):''' ဒှ် ဒၞာဲ ဗဟဵု အဓိက အိုတ်။ အပ္ဍဲ ဘာ ဏအ် ဂှ် နွံ တၟအ် စၟတ်သမ္တီ ဌာန် သၠးဂၠံဂဝ် (Marker Stone) ကေုာံ ရုပ် တၟအ် ကၠာဲ မာယာဒေဝဳ ရပ် လဝ် ၝာင် တၞံ အံင်ရေင် (Nativity Sculpture)။
* '''ကၟာ ပုသ္ကရိဏဳ (Pushkarini Holy Pond):''' ဒှ် ကၟာ ဍာ် မနွံ ဂတ ဘာကျာ်။ ဝင် ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ ဂၞကျာ် မာယာဒေဝဳ ဟုံ ဍာ် ပ္ဍဲ ကၟာ ဏအ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံသၠးဂၠံဂဝ် တုဲ၊ ကောန်ၚာ် သဳဒတ္တ လေဝ် ဟုံ ဍာ် အလန် ပထမ ပ္ဍဲ ကၟာ ဏအ် ကီု ရ။
* '''တိုင်တၟအ် အသောက (Ashoka Pillar):''' မနွံ ဇိုင် ဘာကျာ် မာယာဒေဝဳ။
* '''တၞံ ဗောဓိ (Bodhi Tree):''' မဒှ် တၞံ ဇၞော် မနွံ ဇိုင် ကၟာ ဍာ် မကျာ်ဇၞော် တအ် စုတ် လဝ် ယာတ် က္ဍိုင် အသာ် နာနာ ပူဇဴ လဝ် ရ။

== ၆။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ဌာန် ဒေသ (Master Plan and Site Development) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၈ ဂှ်၊ နကဵု ပရေင်အာတ်မိက် နူ ကုလသမဂ္ဂ (UN) တုဲ တၠပညာ လဒက်ပတန် (Architect) ဍုင် ဂျပေန် ကေန်ဇြဝ် တာန်ဂေ (Kenzo Tange) ခၞံဗဒှ် လဝ် '''သၞောတ် ပရေင်မင်မဲ လုမ္ဗိနဳ''' (Lumbini Master Plan) မွဲ ရ။&lt;ref name=&quot;tange&quot;&gt;{{cite book |last=Tange |first=Kenzo |title=Master Plan for the Development of Lumbini |publisher=Lumbini Development Trust |year=1978 |pages=10-18}}&lt;/ref&gt;

သၞောတ် ဏအ် ပါ် လဝ် ဒေသ လုမ္ဗိနဳ နကဵု ၃ ကဏ္ဍ အဓိက -
# '''ကၠအ် ကျာ်သြဳ (Sacred Garden):''' မနွံကဵု ဘာကျာ် မာယာဒေဝဳ ကေုာံ တိုင်တၟအ်။ (ဟွံကဵု အခေါင် သြိုင်ခၞံ အရာ တၟိ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ်)။
# '''ဇြောန် ဘာလကျာ် (Monastic Zone):''' မပါ် လဝ် ၜါ လပါ်။ လပါ် ဗမံက် ဂှ် သွက် ဘာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ (Theravada) မပ္တံကဵု ဘာ ဍုင်ဗၟာ၊ သေံ၊ သဳရိလင်္ကာ၊ တုဲ လပါ် ပလိုတ် ဂှ် သွက် ဘာ မဟာယာန (Mahayana) ကေုာံ ဝဇိရယာန မပ္တံကဵု ဘာ ဍုင်ကြုက်၊ ဂျပေန်၊ တိဗေတ် တအ် ရ။
# '''ကွာန် လုမ္ဗိနဳ တၟိ (New Lumbini Village):''' မနွံကဵု တိုက်ထ္ၜးပျး၊ ရုင် သုတေသန၊ ကေုာံ ဒၞာဲ ဇူ သွက် ညးလ္ၚောဝ် ကျာ် တအ် ရ။

== ၇။ လွပ် ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဌာန် သံဝေဇနိယ (Significance in Buddhism and Holy Sites) ==
လုမ္ဗိနဳ ဝွံ ဒှ် ဌာန် မွဲ ပ္ဍဲကဵု စရင် ဌာန် သံဝေဇနိယ ၄ ဌာန် (Four Sacred Shrines) မကျာ်တြဲ ညးအလဵုဇကု ဟီု တွံ လဝ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံပရိနိဗ္ဗာန် သွက် ညးလ္ၚောဝ် ကျာ် တအ် မာန် အာ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဌာန် သံဝေဇနိယ ၄ ဌာန် အဓိက ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ
|-
! ဌာန် အဓိက
! ပရူဒဒှ်
! ဍုင် မနွံ လၟုဟ်
|-
| '''[[လုမ္ဗိနဳ]]''' (Lumbini)
| ကျာ်တြဲ သၠးဂၠံဂဝ်
| နဳပေါ
|-
| '''[[ဗုဒ္ဓဂယာ]]''' (Bodh Gaya)
| ကလိဂွံ ဉာဏ် ပညာ (သဗ္ဗညုတဉာဏ်)
| အိန္ဒိယ
|-
| '''[[သာရနာတ်]]''' (Sarnath)
| တွံ ဓရ် ပထမ (ဓမ္မစက်)
| အိန္ဒိယ
|-
| '''[[ကုသိနာရ]]''' (Kushinagar)
| သ္ပ ပရိနိဗ္ဗာန်
| အိန္ဒိယ
|}

သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ မၞိဟ် မရှ်ေသှ်ေ ဘာသာ ဟိန္ဒူ (Hindu) တအ် လေဝ် ကၠုင် လ္ၚောဝ် ပူဇဴ ဂၞကျာ် မာယာဒေဝဳ နဒဒှ် ဒေဝတဴ မိ မွဲ (Mother Goddess) ကီု ရ။

== ၈။ ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ (Conservation and UNESCO World Heritage) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၇ ဂှ်၊ UNESCO စၟတ်သမ္တီ လဝ် လုမ္ဗိနဳ နဒဒှ် '''အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ''' (World Heritage Site) ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် ဒှ် ဌာန် မနွံကဵု ၚုဟ်မး သွက် ဝင် အလုံ ဂၠးတိ ကေုာံ လညာတ် ပရေင်ဘာသာ ရ။ 

ကမၠောန် မင်မဲ ဒၞာဲ ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်စဵုဒၞာ အန္တရာယ် ဍာ် (Drainage issues) မလုပ် ပ္ဍဲ ဘာကျာ်၊ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ တၟအ် စၟတ်သမ္တီ မဒး လီုလာ် ဟိုတ်နူ အခိင် ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ ရ။ လၟုဟ် ညးတအ် သြိုင် လဝ် စမြိုင် သမၠုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဘာကျာ် မာယာဒေဝဳ နူကဵု ဗြဲ ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ ရ။&lt;ref name=&quot;weise&quot;&gt;{{cite book |last=Weise |first=K. |title=The Sacred Garden of Lumbini: Perceptions of Buddha's Birthplace |publisher=UNESCO |year=2013 |pages=85-92}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကမ္မတဳ (Tourism, Economy and Administration) ==
ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဒေသ လုမ္ဗိနဳ ဝွံ နွံ သၟဝ် တဲ '''ဂကောံ ဇၞော်မောဝ် လုမ္ဗိနဳ''' (Lumbini Development Trust - LDT) မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု အလဵုအသဳ နဳပေါ ရ။ 

လုမ္ဗိနဳ ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မပတိတ် သြန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက သွက် ဍုင် နဳပေါ နူကဵု ပရေင်လ္ၚောဝ် တရဴ (Pilgrimage tourism) ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် သၞာံ၊ ကောန်ဍုင် သအာင် နူကဵု ဍုင် ဂျပေန်၊ သေံ၊ သဳရိလင်္ကာ၊ ဗၟာ၊ ကေုာံ အမေရိကာန် တအ် ကၠုင် လ္ၚောဝ် ကျာ် ပ္ဍဲ ဌာန် ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ တၞဟ်န ဂွံ ပခိုဟ် တိုန် ပရေင်ဆက်စပ် ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ပံက် လဝ် သၞေဟ် က္ၜင်ကျာ ဇၞော် ဂၠးတိ ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ (Gautama Buddha International Airport) ပ္ဍဲ ဍုင် ဘာဲရာဝါ (Bhairahawa) မနွံ ညန် ကု လုမ္ဗိနဳ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၂ ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပြသၞာ ပွဳပွူ သဘာဝ (Future Prospects and Environmental Challenges) ==
ၜိုန်ရ လုမ္ဗိနဳ နွံကဵု ၚုဟ်မး ဇၞော် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ဍေဟ် ဒးဆဵုဂဗ အခက်အခုဲ ပွဳပွူ သဘာဝ ဗွဲမဇၞော် ရ။

ဟိုတ်နူကဵု စက်ရုံ ပတိတ် သမောန် ကေုာံ ဘိင် (Cement factories) မနွံ အကြာ ဒေသ ဂှ်ရ၊ ဓါတ် ယက် လီုလာ် (Air pollution) စိုပ် ကၠုင် ဇရေင် လုမ္ဗိနဳ တုဲ ပကဵု ညံင် တိုင်တၟအ် အသောက ကေုာံ ဒၞာဲ ဝင် တအ် ဂွံ လီုလာ် အာ မာန် ရ။ UNESCO ကေုာံ ဂကောံ သဘာဝ တအ် ဖန်ဇန် ဒၟံင် ညံင် ဂွံ ဒေါအ် သြိုင် စက်ရုံ ပ္ဍဲ ဇိုင် ဒေသ ကၠအ် ကျာ်သြဳ တအ် ဏအ် ရ။ လပါ် အနာဂတ် ဂှ် ညးတအ် ရန်တၟအ် လဝ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် လုမ္ဗိနဳ ညံင်ဂွံ ဒှ် &quot;ဍုင် ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂၠးတိ&quot; (World City of Peace) မနွံကဵု ပရေင်သဘာဝ မသ္အးဇ္ၚး ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Gautama Buddha)
* [[မာယာဒေဝဳ]] (Maya Devi)
* [[ဗုဒ္ဓဂယာ]] (Bodh Gaya)
* [[သၟိင်အသောက]] (Ashoka)

{{Navbox
| name = Buddhist pilgrimage sites
| title = ဌာန် သံဝေဇနိယ ၄ ဌာန် ကေုာံ ဒၞာဲ အဓိက ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist Pilgrimage Sites)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဌာန် သံဝေဇနိယ ၄ ဌာန်
| list1 =
* [[လုမ္ဗိနဳ]] (Lumbini - Birth)
* [[ဗုဒ္ဓဂယာ]] (Bodh Gaya - Enlightenment)
* [[သာရနာတ်]] (Sarnath - First Sermon)
* [[ကုသိနာရ]] (Kushinagar - Parinirvana)
| group2 = ဌာန် သံဝေဇနိယ တၞဟ်ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[သာဝတ္ထိ]] (Sravasti)
* [[ရာဇဂြိုဟ်]] (Rajgir)
* [[သင်္ကဿနဂဵု]] (Sankassa)
* [[ဝေသာလဳ]] (Vaishali)
| group3 = မၞိဟ် ကေုာံ ဝင်
| list3 =
* [[ကျာ်တြဲ ဂေါတမ]] (Lord Buddha)
* [[သၟိင်အသောက]] (Emperor Ashoka)
* [[မာယာဒေဝဳ]] (Queen Maya Devi)
* [[ကပ္ပိလဝှ်]] (Kapilavastu)
}}

[[Category:လုမ္ဗိနဳ]]
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဒေသဂမၠိုင် ပ္ဍဲ နဳပေါ]]
[[Category:အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>1nhbkkueb7vbu8hez73h9mahcfxk4lx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒစုန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11691</id>
    <revision>
      <id>56592</id>
      <parentid>56226</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:04:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22852" sha1="aebrxycpx08sfyeibw9i384b5q34vo4" xml:space="preserve">'''ဒစုန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Crutch'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကိရိယာ ရီုဗင် ပရေင်ချဳဓရာင် (Mobility aid) မွဲ မစကာ သွက်ဂွံ ယိုက်ဂၠေင် လျိုင် ခန္ဓာကိုယ် နူကဵု ဇိုင် မဒးလဝ် ဝပ် ဟွံသေင်မ္ဂး မဍိုန်လျ တအ် ပြံင်စၠောအ် အာ ဇရေင် တဲ၊ ပၞး၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သြိုဟ် ရ။ ဒစုန် ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် စကာ သွက် ညးမနွံ ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် မပ္တံကဵု ဇုတ် ဇိုင် ထကး၊ လတေင် ဖျုန်ကუნ ဇိုင် ထကး/လီု၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမဒးဒုင် ကုတ် လဝ် ဇိုင် တအ် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ပကဵု ညံင် မၞိဟ်ယဲ တအ် ဂွံ ဆက် ကွာ် အာကၠုင် မာန် ဟွံဒး ကဵု လျိုင် ဍဵု လတူ ဇိုင် မဒးလဝ် ဘဲ ဂှ် ရ။&lt;ref name=&quot;joyce&quot;&gt;{{cite journal |last=Joyce |first=B. M. |author2=Kirby, R. L. |title=Canes, crutches and walkers |url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_1991-02_43_2/page/535 |journal=American Family Physician |volume=43 |issue=2 |pages=535-542 |year=1991}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ဒစုန် ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် ကေုာံ ဂကူ နာနာ သာ် အတိုင် အကာဲအရာ မၞိဟ်ယဲ ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် ပရေင်လွဳလွတ် ဇဳဝကမ္မ (Physical therapy) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဒစုန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူ၊ လဒက်ပတန်၊ နဲကဲ စကာ၊ ကေုာံ ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Crutches.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဒစုန် သၟဝ် ကလာက် (Axillary crutches) မဒှ် ဂကူ မစကာ ဂၠိုင်အိုတ် သွက် ညးမဒးဝပ် ပ္ဍဲ ဇိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇုတ် ထကး။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဒစုန်&quot; (Crutch) ဝွံ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သိပ္ပံ ဂဥုဲ မ္ဂး၊ ဒှ် ကိရိယာ သွက်ဂွံ ပြံင်စၠောအ် ဒြဟတ် (Load transfer device) နူကဵု ကဝက် ခန္ဓာကိုယ် သၟဝ် (Lower extremities) ဇရေင် ကဝက် ခန္ဓာကိုယ် လတူ (Upper extremities) ရ။ 

ကာလ မၞိဟ် မွဲမွဲ ဟွံမာန် ပတန် လျိုင် ခန္ဓာကိုယ် ဍေဟ်တအ် လတူ ဇိုင် ၜါ လပါ် ညဳညဳ မ္ဂး၊ ဒစုန် ဝွံ လုပ် ကေတ် တာလျိုင် နဒဒှ် &quot;ဇိုင် ယာယဳ&quot; မွဲ ရ။ သွက်ဂွံ စကာ ဒစုန် မွဲ ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ဂှ်၊ မၞိဟ်ယဲ တအ် သ္ဒး နွံ ဒြဟတ် တဲ ကေုာံ ပၞး မခိုင်ကၠိုက်၊ သီုကဵု သၞောတ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် လစွံ ခန္ဓာ (Balance and coordination) မခိုဟ် ရ။ 

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် ပရေင်စကာ ဒစုန် ဝွံ နွံ ကၠုင် နူကဵု ခေတ် တမၠာ သၞာံ မဂၠိုင် ကဵု လ္ၚီ တေအ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဍုင် အဳဂျေပ် (Ancient Egypt)၊ ညးတအ် ဆဵုဂဗ လဝ် ရုပ် ကသူ ပ္ဍဲ ဂိုဟ် မထ္ၜး လဝ် မၞိဟ် မစကာ ဒစုန် ဆု သွက်ဂွံ ကွာ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် လဒေါဝ် (Middle Ages) ပ္ဍဲ ဥရောပ လေဝ်၊ မၞိဟ် ကမၠင် ကေုာံ ညးမနွံ ယဲ အင်္ဂါလီုလာ် တအ် စကာ လဝ် ဒစုန် မကၠောန် လဝ် နကဵု လေအ် ဆု မနွံကဵု ဗီုပြင် 'T' ဟွံသေင်မ္ဂး 'Y' ရ။&lt;ref name=&quot;epstein&quot;&gt;{{cite journal |last=Epstein |first=S. |title=Art, history, and the crutch |journal=Annals of Medical History |volume=9 |issue=4 |pages=304-313 |year=1937}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ခေတ်တၟိ သွက် ဒစုန် ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ကြဴနူ [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ပထမ]] ကေုာံ ဒုတိယ အခိင် ကောန်ပၞာန် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင် ကုတ် ဇိုင် ကေုာံ နွံ ပြသၞာ ပရေင်ချဳဓရာင် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၇၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ ပြင်သေတ် Emile Schlick ခၞံဗဒှ် လဝ် ဒစုန် စကာ တဲ (Forearm crutch) ပထမအိုတ် တုဲ၊ လက္ကရဴ ဂှ် A.R. Lofstrand ဇၞော်မောဝ် ပခိုဟ် တိုန် ဍေဟ် (Lofstrand crutch) ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် ရ။

== ၃။ ဂကူ ဒစုန် ဂမၠိုင် (Types of Crutches) ==
ဒစုန် ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ကေုာံ ဒၞာဲ မဒုင် လျိုင် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ဒစုန် အဓိက ၃ သာ်
|-
! ဂကူ ဒစုန်
! လဒက်ပတန် ကေုာံ လွပ်
! ခိုဟ် (Pros)
! ဍိုန်လျ (Cons)
|-
| '''ဒစုန် သၟဝ် ကလာက်''' (Axillary crutches)
| ဒစုန် မနွံကဵု ဍာ်ရဝ် မတန်တဴ သၟဝ် ကလာက် (Armpit) ကေုာံ တဲ ရပ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ်။
| လောဲသွာ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် စကာ၊ ကဵု ပရေင်တန်တဴ (Stability) ခိုဟ် သွက် ညးမစကာ ယာယဳ။
| ယဝ် စကာ ဗၠေတ် မ္ဂး မာန် ဍဵု လတေင် အာရီု သၟဝ် ကလာက် (Crutch palsy)၊ ဂိ ပၞး။
|-
| '''ဒစုန် ကၞေင်တဲ''' (Forearm / Lofstrand crutches)
| နွံကဵု ခဍမ် ပသဲ မစုတ် လဝ် ပ္ဍဲ ကၞေင်တဲ ကေုာံ တဲ ရပ် သၟဝ်။ ဗွဲမဂၠိုင် စကာ ပ္ဍဲ ဥရောပ။
| ကဵု အခေါင် တဲ ချဳဓရာင် လောဲ၊ ဟွံဍဵု ကလာက်၊ ခိုဟ် သွက် ညးမဒးစကာ လအ်လ (Long-term)။
| ဒးနွံ ဒြဟတ် တဲ ကေုာံ ပၞး ခိုဟ် သွက်ဂွံ ထိင်၊ ကတ်လ္ၚတ် စကာ ဝါတ် နူ ဒစုန် ကလာက် ညိ။
|-
| '''ဒစုန် ထ္ၜ လတူ တဲ''' (Platform crutches)
| နွံကဵု ဒၞာဲ ဇၞော် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် တဲ သီုဖအိုတ် (Forearm rests horizontally)။
| သွက် မၞိဟ် မနွံ ယဲ ဂိ ဇုတ် တဲ (Arthritis) ဟွံသေင်မ္ဂး မရပ် ဟွံခိုင် တအ်။
| ဇြိုင်၊ ဇၞော်၊ ကေုာံ စကာ ဝါတ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ အခေါင် ဍောတ်တ်။
|}

== ၄။ ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ကေုာံ ကပေါတ် (Design and Materials) ==
လဒက်ပတန် ဒစုန် ခေတ်တၟိ ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ သဇိုင် ပရေင်လွဳလွတ် (Biomechanics) သွက်ဂွံ ကဵု လဟဵု ကေုာံ ပရေင်ဂီုကၠီု ကု မၞိဟ်ယဲ ရ။&lt;ref name=&quot;shortell&quot;&gt;{{cite journal |last=Shortell |first=D. |author2=Krouskop, T. |title=The design of a new assistive device for people with lower limb disabilities |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-rehabilitation-research-and-development_november-december-2001_38_6/page/611 |journal=Journal of Rehabilitation Research and Development |volume=38 |issue=6 |pages=611-622 |year=2001}}&lt;/ref&gt;

* '''ကပေါတ် သဇိုင်:''' ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဗွဲမဂၠိုင် ကၠောန် နကဵု ဆု၊ ဆဂး လၟုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ကၠောန် နကဵု ပသဲ အလူမဳနဳယောမ် (Aluminum) ဟွံသေင်မ္ဂး တာင်တေနဳယောမ် (Titanium) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် သာ တုဲ ခိုင်ကၠိုက် ရ။
* '''ဒၞာဲ ဒုင် (Pads and Grips):''' ဒၞာဲ သၟဝ် ကလာက် ကေုာံ ဒၞာဲ ရပ် တဲ တအ် ဂှ် စုတ် လဝ် ဍာ်ရဝ် (Foam / Rubber) သွက်ဂွံ ယှောတ် ဖအောန် ပရေင်ဍဵုဍိုက်။
* '''က္ဍိုပ် သၟဝ် (Ferrules / Tips):''' ပ္ဍဲ သၟဝ် အိုတ် ဂှ် စုတ် လဝ် ရဝ်ဗါ (Rubber tip) သွက်ဂွံ ကဵု ဓါတ် ရပ် တိ ညံင် ဟွံဂွံ လလာ် စှ်ေ (Anti-slip) ကာလ ကွာ် လတူ ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး တိ ရေက်။

== ၅။ နဲကဲ စကာ ကေုာံ ပရေင်ကွာ် (Proper Use and Gait Patterns) ==
သွက်ဂွံ စကာ ဒစုန် ညံင်ဂွံ ဂီုကၠီု ဂှ်၊ ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် ဇမၠိင် ဒစုန် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ ဒစုန် သၟဝ် ကလာက် ဂှ် သ္ဒး နွံ သၟဝ် ကလာက် ၜိုတ် ၂ လပှ် တဲ (၂-၃ သေန်တဳမဳတာ) သွက် ဟွံဂွံ ဍဵု အာရီု ရ။ 

နဲကဲ ပရေင်ကွာ် နကဵု ဒစုန် (Gait patterns) နွံ နာနာ သာ် ရ -
# '''သၞောတ် ၜါ တင် (Two-point gait):''' စကာ ဒစုန် ၜါ။ ဒစုန် သတုံ ကေုာံ ဇိုင် ဇွိ ဂှ် ယာ တုဲ ဖျေဟ် မွဲစွံ၊ တုဲမ္ဂး ဒစုန် ဇွိ ကဵု ဇိုင် သတုံ ဂှ် ဖျေဟ် မွဲစွံ (တုပ် ညံင် ကွာ် ဓမ္မတာ)။
# '''သၞောတ် ပိ တင် (Three-point gait):''' သွက် ညးမနွံ ဇိုင် မွဲ မရပ် လျိုင် ဟွံမာန် လးလး (Non-weight bearing)။ ဒစုန် ၜါ လပါ် ကဵု ဇိုင် မဒးဝပ် ဂှ် ယာ အာ ကိုပ်ကၠာ၊ တုဲမ္ဂး ဇိုင် မခိုဟ် ဂှ် ဆက် ကွာ် ဗက် အာ။
# '''သၞောတ် ပန် တင် (Four-point gait):''' သွက် ညးမနွံ ဒြဟတ် ဍိုန်လျ ဗွဲမလောန်။ ပြံင် အာ ဒစုန် သတုံ၊ တုဲ ဇိုင် ဇွိ၊ တုဲ ဒစုန် ဇွိ၊ တုဲ ဇိုင် သတုံ (ချဳဓရာင် မွဲ တင် မွဲ တင်)။
# '''သၞောတ် ဒံင် ကၠောအ် (Swing-through gait):''' ဒစုန် ၜါ လပါ် ဖျေဟ် ကိုပ်ကၠာ တုဲ လျိုင် ခန္ဓာကိုယ် ဂှ် ဒံင် ကၠောအ် အာ လတူ ဒစုန် ၜါ ဂှ် (စကာ သွက် ပရေင်ကွာ် ပြဟ်ပြဟ်)။

== ၆။ အကာဲအရာ ယဲ မဒးစကာ ဒစုန် (Medical Conditions Requiring Use) ==
ဒစုန် ဝွံ ဒှ် အရာ မဒး စကာ လၟိုန် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာလ္ၚတ် ယဲ ဇုတ် (Orthopedics) ကေုာံ ပရေင်ကလေင်ဒက်ပတန် ရ။&lt;ref name=&quot;lehneis&quot;&gt;{{cite book |last=Lehneis |first=H. R. |title=Principles of Orthotic Alignment |publisher=American Academy of Orthopaedic Surgeons |year=1985 |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;

* '''ယဲ ယာယဳ (Short-term use):''' မပ္တံကဵု ဇုတ် ထကး (Fractures)၊ လတေင် ရေက် (Sprains) ပ္ဍဲ စမ္မခါန် ဇိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး က္ၜံင်၊ ကြဴနူ ခွဲက် ဇိုင် (Post-surgery recovery)။
* '''ယဲ လအ်လ (Long-term use):''' မပ္တံကဵု ညးမဒးဒုင် ကုတ် ဇိုင် (Amputees) မဟွံမာန် စကာ ဇိုင် ပတောအ် (Prosthesis)၊ ယဲ အာရီု မပ္တံကဵု ခတဝ် လေဝ် (Polio)၊ ယဲ အာရီု က္ဍဟ် လီု (Cerebral palsy)၊ ကေုာံ ယဲ ဖျုန်ကუნ ဍိုန်လျ ဂမၠိုင်။

== ၇။ ပြသၞာ ကေုာံ ဘဲအန္တရာယ် (Complications and Risks) ==
ၜိုန်ရ ဒစုန် ဂှ် ရီုဗင် ပရေင်ချဳဓရာင် ကီုလေဝ်၊ ယဝ် စကာ ဗၠေတ် မ္ဂး မာန် ကတဵုဗဒှ် ပြသၞာ ရ -

* '''ယဲ လေဝ် ဒစုန် (Crutch palsy):''' ယဝ်ရ မၞိဟ်ယဲ ဂှ် ဖျေဟ် လျိုင် ခန္ဓာကိုယ် သီုဖအိုတ် လတူ ကလာက် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဍဵု အာ လတေင် အာရီု အက်ဇဳလာရဳ (Axillary nerve) ဟွံသေင်မ္ဂး ရေဒဳယော (Radial nerve) တုဲ ပကဵု ညံင် တဲ ကေုာံ လပှ်တဲ ဂွံ လေဝ် အာ ယာယဳ ဟွံသေင်မ္ဂး လအ်လ မာန် ရ။
* '''ဝေဒနာ ဖျုန်ကუნ (Muscle fatigue):''' စကာ ဒစုန် လအ်လ မ္ဂး၊ ဖျုန်ကუნ ပၞး ကေုာံ တဲ တအ် ဍောင်ၜိုတ် ကေုာံ ဂိသကေဝ် မာန် ရ။
* '''ပြသၞာ လလာ် ကေုာံ ဒေါမ် (Falls and slips):''' ပ္ဍဲ ဒၞာဲ တိ မဟွံညဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ကွာ် လတူ ကသဵု လှေက် ဂမၠိုင် မ္ဂး၊ ယဝ်ရ ရဝ်ဗါ သၟဝ် ဟွံခိုင် မ္ဂး မၞိဟ်ယဲ ဒေါမ် စှ်ေ အန္တရာယ် ဇၞော် ရ။

== ၈။ ကိရိယာ သၠာဲပြံင်ဂမၠိုင် (Alternative Mobility Aids) ==
ပ္ဍဲ အခိင် လ္ၚဵု ဒစုန် ဝွံ ဟွံကိတ်ညဳ ကု မၞိဟ်ယဲ တအ် မ္ဂး၊ အစာသဝ် တအ် ကဵု ကသပ် ညံင် ဂွံ စကာ ကိရိယာ တၞဟ် တအ် ရ -&lt;ref name=&quot;osullivan&quot;&gt;{{cite book |last=O'Sullivan |first=S. B. |author2=Schmitz, T. J. |title=Physical Rehabilitation |edition=5th |publisher=F.A. Davis |year=2007 |pages=1020-1035}}&lt;/ref&gt;

* '''ကွဳ ၜတ် က္ၜံင် (Knee scooter):''' ဒှ် ကွဳ ဍောတ် မနွံကဵု ဘိင် ပန်၊ မၞိဟ်ယဲ ဖျေဟ် က္ၜံင် လတူ ဍေဟ် တုဲ ဓရိုဟ် အာ နကဵု ဇိုင် မွဲလပါ်။ ခိုဟ် သွက် ယဲ လပါ် သၟဝ် က္ၜံင်၊ တုဲ ဟွံဒး စကာ ဒြဟတ် တဲ ဂၠိုင်။
* '''လေအ် ဒစုန် (Canes):''' သွက် ညးမနွံ ပြသၞာ သာသာ ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမဒး လ္ၚတ် ကွာ် တၟိ။ ဍေဟ် ကဵု ပရေင်တန်တဴ ညိည သၟး ရ။
* '''ကိရိယာ ထ္ၜ ကွာ် (Walkers / Rollators):''' နွံကဵု ဘိင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇိုင် ပန် မကဵု ပရေင်တန်တဴ ဗွဲမသၠုင်။ ခိုဟ် သွက် မၞိဟ် အာယုက် ဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမဟွံမာန် ပတန် လစွံ ခန္ဓာ။
* '''ကွဳ ဓရိုဟ် (Wheelchairs):''' သွက် ညးမဟွံမာန် ကွာ် လးလး ဟွံသေင်မ္ဂး မဒး အာ တရဴ သ္ၚောဲသ္ၚောဲ။

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ကဏ္ဍ ဇၞော်မောဝ် (Social Impact and Accessibility) ==
ဒစုန် ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဂကောံမၞိဟ် ညးမနွံ ယဲ အင်္ဂါလီုလာ် (Disability awareness) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မဇၞော်မောဝ် တအ် ဂှ်၊ ပရေင်ဖန်ဇန် ဂၠံင် ဍာန် ကေုာံ လဒက်ပတန် သ္ၚိ ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ညးမစကာ ဒစုန် (Accessibility) မပ္တံကဵု ဂၠံင် လျောဝ် (Ramps) ကေုာံ ဓာတ်လှေကား (Elevators) တအ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။

သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ ပရေင်ဝေင် ဓဝ်ကာယ ဂၠးတိ (Paralympic sports) မ္ဂး၊ ညးမစကာ ဒစုန် တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပေါဲပြိုင် မပ္တံကဵု ဇိုင် ပဝ် (Amputee football) မစကာ ဒစုန် ကၞေင်တဲ နဒဒှ် လွပ် အဓိက သွက်ဂွံ ချဳဓရာင် ပ္ဍဲ ဝိုင် မာန် ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ နည်းပညာ တၟိ (Future Innovations and Technology) ==
အနာဂတ် ဒစုန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နည်းပညာ တၟိ သွက်ဂွံ ကဵု ပရေင်လောဲသွာ ကေုာံ ယှောတ် ဖအောန် ဒြဟတ် မဒးစကာ ရ။

နည်းပညာ တၟိ မပ္တံကဵု &quot;ဒစုန် ဟွံဒး စကာ တဲ&quot; (Hands-free crutches ဥပမာ - iWALK) ဝွံ မဒှ် ကိရိယာ မဒက် စုတ် ပ္ဍဲ က္ၜံင် တုဲ ကဵု အခေါင် မၞိဟ်ယဲ ကွာ် အာ ဟွံဒး စကာ တဲ မာန် ရ။ တုဲပၠန်၊ သုတေသန ခေတ်တၟိ တအ် ဂစာန် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဒစုန် မနွံကဵု သၞောတ် ယှောတ် ဓါတ်ဇီုကပိုက် (Shock absorbers) ပ္ဍဲ လဒေါဝ် သွက်ဂွံ ဖအောန် ဓါတ် ဍဵုဍိုက် လတူ ပၞး ကေုာံ က္ဍဟ် တဲ တအ် ရ။ လဒက်ပတန် ဏအ်ဝွံ ကဵု ဖဵု သွက် ညးမဒး စကာ ဒစုန် လအ်လ ညံင် ဂွံ နွံ ဘဝ ထတ်ယုက် ကေုာံ ဍိုက်ပေင် အာ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပရေင်လွဳလွတ် ဇဳဝကမ္မ]] (Physical therapy)
* [[ကွဳ ဓရိုဟ်]] (Wheelchair)
* [[ယဲ ဇုတ် ထကး]] (Bone fracture)
* [[ပရေင်ကလေင်ဒက်ပတန်]] (Rehabilitation)

{{Navbox
| name = Mobility aids
| title = ကိရိယာ ရီုဗင် ပရေင်ချဳဓရာင် ကေုာံ ဂဥုဲ လွဳလွတ် (Mobility Aids and Medical Equipment)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ကိရိယာ ထ္ၜ ကွာ်
| list1 =
* [[ဒစုန်]] (Crutches)
* [[လေအ် ဒစုန်]] (Cane)
* [[ကိရိယာ ထ္ၜ ကွာ်]] (Walker)
* [[ကွဳ ၜတ် က္ၜံင်]] (Knee scooter)
| group2 = ကွဳ ကေုာံ ကိရိယာ ဇၞော်
| list2 =
* [[ကွဳ ဓရိုဟ်]] (Wheelchair)
* [[ကွဳ လလဳ]] (Mobility scooter)
* [[ဇိုင် ပတောအ်]] (Prosthesis)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ပရေင်လွဳလွတ် ဇဳဝကမ္မ]] (Physical therapy)
* [[ပရေင်ကလေင်ဒက်ပတန်]] (Rehabilitation)
* [[ယဲ အင်္ဂါလီုလာ်]] (Disability)
* [[ယဲ လေဝ် ဒစုန်]] (Crutch palsy)
}}

[[Category:ကိရိယာ ဂဥုဲ]]
[[Category:ပရေင်လွဳလွတ် ယဲ]]
[[Category:ယဲ အင်္ဂါလီုလာ်]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]</text>
      <sha1>aebrxycpx08sfyeibw9i384b5q34vo4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပဉ္စမ သင်္ဂါယနာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11705</id>
    <revision>
      <id>56598</id>
      <parentid>56243</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:12:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20629" sha1="jepq2srrofox3n5yhnjvby1b6va2lk7" xml:space="preserve">'''ပဉ္စမ သင်္ဂါယနာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Fifth Buddhist Council'', ပါဠိ: ''Pañcama Saṅgāyanā'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပေါဲကောံသန္နိပါတ် သင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ (Theravada Buddhism) အလန် ပဉ္စမ မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်မာန္တလေ (Mandalay)၊ ဍုင်ဗၟာ ပ္ဍဲ သၞာံ ခရေတ် ၁၈၇၁ (သက္ကရာဇ် ဍုင် ၁၂၃၂) အခိင် လက်ထက် သၟိင်မေန်တုင် (King Mindon) ရ။ ပေါဲ သင်္ဂါယနာ ဏအ်ဝွံ ကၠောန်ဗဒှ် လဝ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်၊ ပလေဝ်ဒါန်၊ ကေုာံ သ္အးဇ္ၚး လိက် ပိဋကတ် ပိ ညံင် ဂွံ တန်တဴ ဍိုက်ပေင် အတိုင် ဓမ္မဝိနယ မူလ ရ။&lt;ref name=&quot;buswell&quot;&gt;{{cite book |last=Buswell |first=R. E. |author2=Lopez, D. S. |title=The Princeton Dictionary of Buddhism |publisher=Princeton University Press |year=2014 |pages=302-303}}&lt;/ref&gt;

တၟေင် ပ္ဍဲကဵု ပဉ္စမ သင်္ဂါယနာ ဏအ်ဂှ် ကြဴနူ သင် တအ် ဖ္ဍောတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လိက်ပတ် တုဲဒှ် အာ တုဲ၊ သၟိင်မေန်တုင် ကဵု အခေါင် ချူ ကှ်ေ စုတ် လိက် ပိဋကတ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ လတူ ဂၠး တၟအ် (Marble slabs) လၟိဟ် ၇၂၉ တၟအ် သွက်ဂွံ မင်မဲ အာဲကၟာဲ သာသနာ ညံင် ဟွံဂွံ ကၠေအ်ကၠက် အာ ရ။ လိက်တၟအ် တအ် ဏအ်ဝွံ လၟုဟ် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ကျာ်စေတဳ ကုသိုလ်တော် (Kuthodaw Pagoda) တုဲ ညးဂၠးတိ တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် &quot;လိက်အုပ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ&quot; (The World's Largest Book) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပဉ္စမ သင်္ဂါယနာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်သာသနာ၊ ကေုာံ အာဲကၟာဲ ဝင် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Kuthodaw_Pagoda_Stupas.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ကျာ်စေတဳ ကုသိုလ်တော် ကေုာံ ဂူ စေတဳ ဍောတ်တ် မတန်သိပ် လဝ် လိက်တၟအ် ပိဋကတ် မချူ လဝ် ပ္ဍဲ အခိင် ပဉ္စမ သင်္ဂါယနာ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;သင်္ဂါယနာ&quot; (Sangayana) ဝွံ ဒှ် ဝေါဟာရ ပါဠိ မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဖ္ဍောတ် ရေင်သကအ် မွဲစွံ&quot; (Chanting together) ရ။ ပ္ဍဲ ဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ သင်္ဂါယနာ ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် မကော် ပကောံ ခမဳသင် မနွံ ညာဏ် ပညာ တအ် သွက်ဂွံ ကလေင် ဖ္ဍောတ်၊ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်၊ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ဓမ္မ (Dhamma) ကေုာံ ဝိနယ (Vinaya) ညံင် ဂွံ တုပ် ညဳသၟဟ် ကဵု တွဟ် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ရ။

ပဉ္စမ သင်္ဂါယနာ ဝွံ ဒှ် ပေါဲ သင်္ဂါယနာ အလန် မရနုက် ကဵု မသုန် သွက် ဂိုဏ် ထေရဝါဒ ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဏအ် သင်္ဂါယနာ ပန် အလန် ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် အိန္ဒိယ (India) ကေုာံ ဍုင် သဳရိလင်္ကာ (Sri Lanka) တုဲ၊ အလန် ဏအ် မဒှ် အလန် ပထမအိုတ် မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ အကာဲအရာ ဍုင် (Historical Background and Political Context) ==
အခိင် မကၠောန်ဗဒှ် ပဉ္စမ သင်္ဂါယနာ ဝွံ ဒှ် အခိင် အကာဲအရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ခက်ခုဲ ဒၟံင် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၅၂ ဂှ်၊ ပၞာန် အင်္ဂလိက်-ဗၟာ အလန် ဒုတိယ (Second Anglo-Burmese War) ကတဵုဒှ် လဝ် တုဲ၊ အင်္ဂလိက် တအ် သီ ကေတ် လဝ် ဍုင်ဗၟာ လပါ်သၟဝ် (Lower Burma) မပ္တံကဵု ရးမည ဒေသ မန် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;harvey&quot;&gt;{{cite book |last=Harvey |first=P. |title=An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |pages=194-196}}&lt;/ref&gt;

သၟိင်မေန်တုင် မအုပ်ဓုပ် ဍုင်ဗၟာ လပါ်လတူ (Upper Burma) ပ္ဍဲ ဍုင်မာန္တလေ ဂှ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ လိက်ပတ် ပိဋကတ် တအ် နွံ ပ္ဍဲ အန္တရာယ် မကၠေအ်ကၠက် မာန် ဟိုတ်နူ သြဇာ ကဝ်လဝ်နဳ (Colonial influence) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတေအ် ဖန်ဇန် သွက်ဂွံ ကၠောန် သင်္ဂါယနာ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် သာသနာ ကေုာံ ထ္ၜး ဣဒ္ဓိ က္ဍိုက်က္ဍိုပ် သာသနာ ညးတေအ် ကု ဂၠးတိ ရ။

== ၃။ သၟိင်မေန်တုင် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် (King Mindon and Objectives) ==
သၟိင်မေန်တုင် ဝွံ ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် သၟိင် ဓမ္မရာဇာ (Dhammaraja - Righteous King) မွဲ မရှ်ေသှ်ေ ရဴဂဴ လတူ သာသနာ ဗွဲမလောန် ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက ညးတေအ် မကၠောန်ဗဒှ် သင်္ဂါယနာ ဝွံ -
* သွက်ဂွံ သ္အးဇ္ၚး လိက် ပိဋကတ် မချူ လဝ် ပ္ဍဲ သၠရိုတ် (Palm leaves) တအ် မလေပ် ယောင်ယာ အာ ဟိုတ်နူ အခိင် ကာလ လအ်။
* သွက်ဂွံ ချူ စၟတ်သမ္တီ လိက် ပိဋကတ် အလုံ လတူ တၟအ် ညံင် ဂွံ တန်တဴ အာ စဵုကဵု သၞာံ မသုန် လ္ၚီ (5000 years of Sasana)။
* သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ ခမဳသင် ထေရဝါဒ တအ် တုဲ သၠုင် ပတိုန် စိုတ်ဓါတ် ပရေင်သာသနာ ပ္ဍဲ အခိင် ဍုင် မဒးဒုင် ဍဵုဍိုက်။

== ၄။ အခိင်၊ ဒၞာဲ ကေုာံ ညးမပါလုပ်ဂမၠိုင် (Time, Venue, and Participants) ==
ပေါဲ ပဉ္စမ သင်္ဂါယနာ ဂှ် စတင် ပ္ဍဲ သၞာံ ခရေတ် ၁၈၇၁ တုဲ ကၠောန်ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ရင် သၟိင် မာန္တလေ (Mandalay Palace) ရ။ လၟေင် သင်္ဂါယနာ ဝွံ ကေတ် အခိင် ပွိုင် ၅ ဂိတု ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။

ညးမပါလုပ် ပ္ဍဲ ပေါဲ သင်္ဂါယနာ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ခမဳသင် မနွံ ညာဏ် ပညာ လိက်ပတ် ပြာကတ် လၟိဟ် ၂,၄၀၀ ဇကု ရ။ ညးမဒှ် နာယက က္ဍိုက်က္ဍိုပ် သင်္ဂါယနာ တအ်ဂှ် -
# '''မှာထေရ် ဇာဂရာဘိဝံသ''' (Mahathera Jagarabhivamsa)
# '''မှာထေရ် နရိန္ဒာဘိဓဇ''' (Narindabhidhaja)
# '''မှာထေရ် သုမင်္ဂလသာမိ''' (Sumangalasami)

== ၅။ လၟေင် ကမၠောန် သင်္ဂါယနာ (Proceedings of the Council) ==
ပ္ဍဲ အခိင် လၟေင် သင်္ဂါယနာ မ္ဂး၊ ခမဳသင် ၂,၄၀၀ ဇကု တအ်ဝွံ ဒး ကလေင် ဖ္ဍောတ် ကေုာံ စၟတ်ၜတ် (Recite and collate) လိက် ပိဋကတ် ၃ (ဝိနယ၊ သုတ္တန္တ၊ အဘိဓမ္မာ) နူကဵု လိက် သၠရိုတ် (Palm-leaf manuscripts) ဗွဲမဂၠိုင် မကၠုင် နူ ဘာလကျာ် နာနာ သာ် ရ။&lt;ref name=&quot;mendis&quot;&gt;{{cite book |last=Mendis |first=G. C. |title=The Early History of Ceylon and Its Relations with India and Other Foreign Countries |publisher=Asian Educational Services |year=2007 |pages=75-80}}&lt;/ref&gt;

ညးတအ် စၟတ်ၜတ် ပတုပ် ရံင် မလိက်၊ သဒ္ဒါ၊ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် တအ် ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် မူ လိက် (Standardized version) မဍာံပြ အိုတ် ရ။ ကမၠောန် ဖ္ဍောတ် စၟတ်ၜတ် ဏအ်ဝွံ ကၠောန် အာ နကဵု လၟေင် လၟေင် ပွိုင် မသုန် ဂိတု စဵုကဵု ပိဋကတ် ပိ ဍိုက်ပေင် အာ ရ။

== ၆။ ပရေင်ချူ လိက်တၟအ် ပိဋကတ် (Inscribing the Tipitaka on Marble Slabs) ==
ကြဴနူ မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လိက် မူ ဍာံပြ တုဲဒှ် အာ၊ သၟိင်မေန်တုင် ကဵု အမိင် ညံင် ဂွံ တက် ကှ်ေ စုတ် လိက် ပိဋကတ် ဏအ် ပ္ဍဲ လတူ ဂၠး တၟအ် ဗု (Marble slabs) ရ။

ကမၠောန် ချူ လိက်တၟအ် ဏအ်ဝွံ လအ် အာ ၜိုတ် ၇ သၞာံ ကဵု ၆ ဂိတု ရ။ လၟိဟ် တၟအ် သီုဖအိုတ် နွံ ၇၂၉ တၟအ်။ ဇၟာပ် ဇၟာပ် ဂၠး တၟအ် ဝွံ နွံ ဇမၞော် လမၠိင် ၅ ပေ ကဵု အနာံ ၃ ပေ တုဲ ထပ် ချူ လဝ် နကဵု ထဝ် (Gold leaf) ပ္ဍဲ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ (ဆဂး လက္ကရဴ ဏအ် ထဝ် တအ် ဒးဒုင် ကွာတ် ကေတ် နကဵု ပၞာန် အင်္ဂလိက် တုဲ လၟုဟ် ညးတအ် ပၠေဲ လဝ် နကဵု မှင် လမ္စံက် သၟး ရ)။

== ၇။ ကျာ်စေတဳ ကုသိုလ်တော် (Kuthodaw Pagoda and the World's Largest Book) ==
ဂၠး တၟအ် ၇၂၉ မ တအ် ဏအ်ဝွံ ညးတအ် စွံ ပတန် လဝ် ပ္ဍဲကဵု အပ္ဍဲ ဗွိုင် ကျာ်စေတဳ ကုသိုလ်တော် ပ္ဍဲ တမ် ဒဵု မာန္တလေ ရ။ ဇၟာပ် ဇၟာပ် လိက်တၟအ် ဂှ် ညးတအ် သြိုင် လဝ် ဂူ စေတဳ ဍောတ် (Dhamma Ceti) မွဲ မွဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဘဲ ဥတု ရ။

လိက်တၟအ် ဏအ်ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု -
* '''ဝိနယ ပိဋကတ်:''' ၁၁၁ တၟအ်
* '''သုတ္တန္တ ပိဋကတ်:''' ၄၁၀ တၟအ်
* '''အဘိဓမ္မာ ပိဋကတ်:''' ၂၀၈ တၟအ်

ဟိုတ်နူကဵု ဇမၞော် ကေုာံ လၟိဟ် လိက် ဏအ် ဂၠိုင် လောန် ဂှ်ရ၊ ညးဂၠးတိ တအ် ကော်စ ဍေဟ် &quot;လိက်အုပ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ&quot; (The World's Largest Book) ရ။

== ၈။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်သာသနာ (Impact on Buddhism and Sangha) ==
ပဉ္စမ သင်္ဂါယနာ ဝွံ ကဵု ဖဵု လတူ သာသနာ ထေရဝါဒ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ဗွဲမဇၞော် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ပကဵု ညံင် ခမဳသင် တအ် ဂွံ ညဳသၟဟ် တုဲ သၞောတ် ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် ပိဋကတ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ လေဝ် ပခိုင်ကၠိုက် တိုန် ရ။&lt;ref name=&quot;khin&quot;&gt;{{cite book |last=Khin Maung Nyunt |first=Dr. |title=The Kuthodaw Pagoda and the Fifth Buddhist Council |publisher=Department of Historical Research |year=1990 |pages=22-28}}&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ သင်္ဂါယနာ ဏအ်ဝွံ ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကီုလေဝ်၊ မူ လိက် ပိဋကတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ကမၠောန် ပတိတ် လိက် ပါဠိ (Pali Text Society) ပ္ဍဲ ရးဥရောပ ကေုာံ ဒှ် သဇိုင် သွက် ဆဋ္ဌမ သင်္ဂါယနာ မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင်လ္ဂုင် (Yangon) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၄ လက္ကရဴ ဏအ် ကီု ရ။

== ၉။ တၞဟ်ခြာ ကဵု သင်္ဂါယနာ သ္အာင် (Comparison with Other Buddhist Councils) ==
ပဉ္စမ သင်္ဂါယနာ ဏအ်ဝွံ နွံ တၟေင် တၞဟ်ခြာ နူ သင်္ဂါယနာ သ္အာင် တအ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ သင်္ဂါယနာ အဓိက ဂမၠိုင် (ထေရဝါဒ)
|-
! လၟေင်
! အခိင် (သၞာံ)
! ဒၞာဲ
! တင်တၟေင်
|-
| '''ပထမ'''
| ၅၄၃ ဘဳသဳ (BCE)
| ရာဇဂြိုဟ် (Rajagaha)
| စၟတ်သမ္တီ ဓမ္မ ကေုာံ ဝိနယ ကြဴနူ ကျာ် ပရိနိဗ္ဗာန်။
|-
| '''စတုတ္ထ'''
| ၂၉ ဘဳသဳ (BCE)
| သဳရိလင်္ကာ (Sri Lanka)
| စချူ စၟတ်သမ္တီ ပိဋကတ် လတူ သၠရိုတ် (Palm leaves) ပထမအိုတ်။
|-
| '''ပဉ္စမ'''
| ခရေတ် ၁၈၇၁ (CE)
| မာန္တလေ (Mandalay)
| ချူ စၟတ်သမ္တီ ပိဋကတ် လတူ လိက်တၟအ် (Marble slabs) ၇၂၉ တၟအ်။
|-
| '''ဆဋ္ဌမ'''
| ခရေတ် ၁၉၅၄ (CE)
| လ္ဂုင် (Yangon)
| ပံင်ကောံ သင် နူ ဍုင် ၅ ကေုာံ တက် ပတိတ် လိက် ပိဋကတ် နကဵု စက် တက်လိက် (Printed versions)။
|}

တင်သမ္တီ: ပဉ္စမ သင်္ဂါယနာ ဏအ်ဝွံ ပ္ဍဲ အခိင် ကတဵုဒှ် ဂှ် ဍုင် ထေရဝါဒ တၞဟ် မပ္တံကဵု သေံ (Thailand) ကေုာံ သဳရိလင်္ကာ တအ် ဟွံပါလုပ် ကီုလေဝ်၊ လက္ကရဴ ဏအ် မူ လိက် ဏအ် ဂွံ ဒုင် တဲ နကဵု ညးဂၠးတိ တအ် ရ။

== ၁၀။ အာဲကၟာဲ ဝင် ကေုာံ အနာဂတ် (Historical Legacy and Preservation) ==
အာဲကၟာဲ အဓိက အိုတ် သွက် ပဉ္စမ သင်္ဂါယနာ ဂှ် ဒှ် ကျာ်စေတဳ ကုသိုလ်တော် ကေုာံ လိက်တၟအ် ၇၂၉ တၟအ် ရ။ လိက်တၟအ် တအ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပါဠိ ကေုာံ ဝင် လိက်ပတ် ထေရဝါဒ အလုံ ဂၠးတိ ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၃ ဂှ်၊ ဂကောံ [[ယူနက်သကဝ်]] (UNESCO) စၟတ်သမ္တီ ပၠောပ် လဝ် စရင် လိက်တၟအ် ကျာ်စေတဳ ကုသိုလ်တော် ဏအ် ပ္ဍဲကဵု '''စရင် သမ္တီ ဂၠးတိ''' (Memory of the World Register) နဒဒှ် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် မၞိဟ် မကိစ္စဇၞော် မွဲ ရ။&lt;ref name=&quot;bollee&quot;&gt;{{cite journal |last=Bollée |first=W. B. |title=Review of The Kuthodaw Pagoda |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1968_88_3/page/580 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=88 |issue=3 |pages=580-582 |year=1968}}&lt;/ref&gt; အရာ ဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ကမၠောန် သၟိင်မေန်တုင် ကေုာံ ခမဳသင် မန် ဗၟာ တအ် မကၠောန် လဝ် ပ္ဍဲ ပဉ္စမ သင်္ဂါယနာ ဂှ် တန်တဴ အာ စဵုကဵု လၟုဟ် ကေုာံ စဵုကဵု အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သင်္ဂါယနာ]] (Buddhist Councils)
* [[ပိဋကတ် ပိ]] (Tipitaka)
* [[ထေရဝါဒ]] (Theravada)
* [[ကျာ်စေတဳ ကုသိုလ်တော်]] (Kuthodaw Pagoda)

{{Navbox
| name = Buddhist Councils
| title = ပေါဲ သင်္ဂါယနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ (Theravada Buddhist Councils)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သင်္ဂါယနာ ဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ပထမ သင်္ဂါယနာ]] (First Council)
* [[ဒုတိယ သင်္ဂါယနာ]] (Second Council)
* [[တတိယ သင်္ဂါယနာ]] (Third Council)
* [[စတုတ္ထ သင်္ဂါယနာ]] (Fourth Council)
* [[ပဉ္စမ သင်္ဂါယနာ]] (Fifth Council)
* [[ဆဋ္ဌမ သင်္ဂါယနာ]] (Sixth Council)
| group2 = ဒေသ ကေုာံ ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ်
| list2 =
* [[ရာဇဂြိုဟ်]] (Rajagaha)
* [[ဝေသာလဳ]] (Vesali)
* [[ပါဋလိပုတ်]] (Pataliputta)
* [[သဳရိလင်္ကာ]] (Sri Lanka)
* [[မာန္တလေ]] (Mandalay)
* [[လ္ဂုင်]] (Yangon)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ပိဋကတ် ပိ]] (Tipitaka)
* [[ထေရဝါဒ]] (Theravada)
* [[ခမဳသင်]] (Sangha)
* [[ကျာ်စေတဳ ကုသိုလ်တော်]] (Kuthodaw Pagoda)
}}

[[Category:ဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ပဉ္စမ သင်္ဂါယနာ]]
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ]]
[[Category:၁၈၇၁ ပရေင်ကတဵုဒှ်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>jepq2srrofox3n5yhnjvby1b6va2lk7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သိပ္ပံမစကာနတဲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11730</id>
    <revision>
      <id>56581</id>
      <parentid>56277</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:48:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19633" sha1="pjlpslgfa1f268ujqgimgxpyjvc2xik" xml:space="preserve">'''သိပ္ပံမစကာနတဲ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ကွတ်သိပ္ပံ လွပ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Applied science'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်စကာ တင်ဂၞင် သိပ္ပံ သဇိုင် (Basic science) မပ္တံကဵု လညာတ် သဳအိုရဳ ကေုာံ သၞောတ်ဝ် သဘာဝ တအ် သွက်ဂွံ သောတ်သြဟ် ပြသၞာ ပ္ဍဲ ဘဝ လၟေင်တ္ၚဲ ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် ကပေါတ် ကေုာံ နဲပညာ တၟိ သွက် ဖဵု ဂကောံမၞိဟ် ရ။ ဗွဲဓမ္မတာ မ္ဂး၊ သိပ္ပံမစကာနတဲ ဝွံ ဒှ် ဒဒန် မဆက်စပ် လဝ် အကြာ ပရေင်သုတေသန သဇိုင် မလ္ၚတ် ပရူ သဘာဝ ကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကမၠောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကွတ်ပညာ ရ။&lt;ref name=&quot;bunge&quot;&gt;{{cite journal |last=Bunge |first=M. |title=Technology as Applied Science |url=https://archive.org/details/sim_technology-and-culture_summer-1966_7_3/page/329 |journal=Technology and Culture |volume=7 |issue=3 |pages=329-347 |year=1966}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ဏအ် ဂှ်၊ ပါလုပ် ဒၟံင် ကဏ္ဍ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု အေန်ဂျေန်နဳယာ (Engineering)၊ သိပ္ပံ ဂဥုဲ (Medicine)၊ သိပ္ပံ ပရေင်တဵုလွဳ (Agriculture)၊ ကေုာံ သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ (Computer science) တအ် ရ။ ဍေဟ်တအ် ဝွံ ကေတ် လညာတ် နူကဵု သိပ္ပံ သဇိုင် မပ္တံကဵု ရူပဗေဒ (Physics)၊ ဓါတုဗေဒ (Chemistry)၊ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ (Biology) တုဲ ပြံင်လှာဲ စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်ကမၠောန် ဍာံဍာံ (Practical applications) ရ။

[[File:ISS_March_2011.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး [[ရုင်အကာသ ဂၠးတိ]] (International Space Station) မဒှ် သၞောတ်ဝ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ကေုာံ သိပ္ပံမစကာနတဲ မဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
သိပ္ပံမစကာနတဲ (Applied science) ဝွံ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မ္ဂး၊ ဒှ် &quot;ပညာ မစကာ တင်ဂၞင် သုတေသန သဇိုင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အဖြေ သွက် ပြသၞာ တၟေင် မွဲမွဲ&quot; ရ။ 

အရာ မတၞဟ်ခြာ အဓိက အကြာ ဍေဟ် ကဵု သိပ္ပံ သဇိုင် ဂှ် ဒှ် တင်ရန်တၟအ် (Objective) ရ။ သိပ္ပံ သဇိုင် ဂှ် ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ တင်ဂၞင် တၟိ ကေုာံ ကၠိုဟ် သဘာဝ ဂၠးတိ ရ၊ ဆဂး သိပ္ပံမစကာနတဲ ဂှ် ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ စကာ တင်ဂၞင် တအ် ဂှ် တုဲ သြိုင်ခၞံ ဒက်ပတန် အရာ မနွံကဵု ဖဵု (Useful products) ဥပမာ - ဂဥုဲ တၟိ၊ တိုင်ဒဒန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကောန်ပျူတာ တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;feibleman&quot;&gt;{{cite journal |last=Feibleman |first=J. K. |title=Pure Science, Applied Science, and Technology: An Attempt at Definitions |url=https://archive.org/details/sim_technology-and-culture_fall-1961_2_4/page/305 |journal=Technology and Culture |volume=2 |issue=4 |pages=305-317 |year=1961}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ပရေင်စကာ သၞောတ်ဝ် သိပ္ပံ ပ္ဍဲ ဘဝ လၟေင်တ္ၚဲ ဝွံ စတင် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ် ကောန်မၞိဟ် တမၠာ တေအ် ရ။ လဒက်ပတန် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဂရိတ် ကေုာံ ရဝ်မ မပ္တံကဵု ပလိုင်ဍာ် (Aqueducts) ကေုာံ စက် ခဍိုတ် (Catapults) တအ်ဝွံ ဒှ် ဥပမာ သိပ္ပံမစကာနတဲ ပ္ဍဲ ခေတ် တြေံ ရ။

ဆဂး ဘာသာရပ် ဏအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် နဒဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ ဂှ်၊ ဒှ် အခိင် ပရေင်ကတဵု ကမၠောန် စက်ယန္တရား (Industrial Revolution) ပ္ဍဲ ၁၈ ကဵု ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ အခိင် ဂှ် လညာတ် ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ တအ် ဒးဒုင် စကာ သွက်ဂွံ သြိုင် စက် ပၟတ် (Steam engines) ကေုာံ ပရေင်ပတိတ် ဓါတ်လလဳ (Electricity generation) တုဲ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဂၠးတိ ဗွဲမဇၞော် ရ။

== ၃။ တၞဟ်ခြာ အကြာ သိပ္ပံသဇိုင် ကေုာံ သိပ္ပံမစကာနတဲ (Basic vs. Applied Science) ==
သၞောတ် သိပ္ပံ ၜါ ဏအ် ၜိုန်ရ ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ကီုလေဝ်၊ နွံ တၞဟ်ခြာ အဓိက အတိုင် သ္ၚိအင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ သိပ္ပံသဇိုင် ကေုာံ သိပ္ပံမစကာနတဲ
|-
! လက္ခဏာ (Features)
! သိပ္ပံသဇိုင် (Basic/Pure Science)
! သိပ္ပံမစကာနတဲ (Applied Science)
|-
| '''တင်ရန်တၟအ် (Goal)'''
| သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် သဘာဝ ကေုာံ ထပ် ပတိုန် လညာတ် တၟိ။
| သွက်ဂွံ သောတ်သြဟ် ပြသၞာ ကေုာံ ခၞံဗဒှ် ကပေါတ်။
|-
| '''ဥပမာ ဘာသာရပ်'''
| ရူပဗေဒ၊ ဇဳဝဗေဒ၊ ဓါတုဗေဒ၊ သင်္ချာ
| အေန်ဂျေန်နဳယာ၊ ဂဥုဲ၊ ပရေင်တဵုလွဳ၊ ကောန်ပျူတာ
|-
| '''စၟတ်သမ္တီ (Focus)'''
| သဳအိုရဳ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ (Theories &amp; Laws)
| လွပ် ကေုာံ နဲပညာ (Applications &amp; Tech)
|-
| '''ဖဵု (Outcome)'''
| လိက်ပရေင် သုတေသန၊ တင်ဂၞင် သဇိုင်
| ပရေင်ခၞံဗဒှ်၊ စက်ယန္တရား၊ ဂဥုဲ လွဳယဲ
|}

== ၄။ ကဏ္ဍ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကေုာံ နဲပညာ (Engineering and Technology) ==
အေန်ဂျေန်နဳယာ ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံမစကာနတဲ ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ကေတ် လညာတ် သင်္ချာ ကေုာံ ရူပဗေဒ တုဲ သြိုင်ခၞံ လဒက်ပတန် (Structures) ကေုာံ စက် (Machines) ရ။
* '''အေန်ဂျေန်နဳယာ ညးဍုင်ကွာန် (Civil Engineering):''' သြိုင်ခၞံ တိုင်ဒဒန်၊ ဂၠံင် ဍာန်၊ ကေုာံ တိုက် ဇၞော်ဇၞော်။
* '''အေန်ဂျေန်နဳယာ စက် (Mechanical Engineering):''' ခၞံဗဒှ် စက်ယန္တရား၊ က္ၜင်ကျာ၊ ကေုာံ ကွဳစက် နာနာ။
* '''အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတ်လလဳ (Electrical Engineering):''' လ္ၚတ် သၞောတ် လလဳ ကေုာံ ဒက်ပတန် ကိရိယာ အဳလက်ထရဝ်နစ် မပ္တံကဵု ဖုန် ကေုာံ ကောန်ပျူတာ။&lt;ref name=&quot;brooks&quot;&gt;{{cite journal |last=Brooks |first=H. |title=The Relationship between Science and Technology |url=https://archive.org/details/sim_research-policy_1994-09_23_5/page/477 |journal=Research Policy |volume=23 |issue=5 |pages=477-486 |year=1994}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ သိပ္ပံ ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Medical Science and Healthcare) ==
သိပ္ပံ ဂဥုဲ ဝွံ ဒှ် ပရေင်စကာ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ကေုာံ စဵုဒၞာ ယဲ ရ။ 
* '''စၟတ်ၜတ် ယဲ (Diagnostics):''' ပရေင်စကာ စက် မပ္တံကဵု X-ray ကေုာံ MRI သွက်ဂွံ ညာတ် ဇုတ် ကေုာံ အင်္ဂါ အပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ်။
* '''ပရေင်ဖျေဟ် ဂဥုဲ (Pharmacology):''' ဂၠာဲ ဓါတ် နူ သဘာဝ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန်ပတိတ် ဓါတ် တၟိ (Synthesis) သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ အာယုက် အန္တရာယ် မပ္တံကဵု ကေန်သာ ကေုာံ စၟ ဝေရတ် (Viruses)။
* '''ပရေင်ခွဲက် (Surgery):''' စကာ ကွတ်ပညာ တၟိ မပ္တံကဵု စက် ဉာဏ်စက် လေဇာ (Laser surgery) သွက်ဂွံ ပခွဲက် ဟွံမဲ ကဵု သရ ဇၞော်ဇၞော် ရ။

== ၆။ သိပ္ပံ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ စၞစ (Agricultural and Food Science) ==
သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အန္တရာယ် ဒးကၠောဝ် ဗျဵု အလုံ ဂၠးတိ ဂှ်၊ သိပ္ပံ ပရေင်တဵုလွဳ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ 
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂျီန် (Genetically Modified Organisms - GMOs):''' တၠပညာ တအ် ပြံင်လှာဲ သၞောတ် ဂျီန် ပ္ဍဲ တၞံဆု ညံင် ဂွံ ဒစးဒုင် ယဲ စၟ ကေုာံ ဥတု ကညင် မာန်၊ တုဲ ပတိတ် သတ် တၞံ ဂၠိုင် တိုန်။
* '''သိပ္ပံ စၞစ (Food Technology):''' ပရေင်လ္ၚတ် ဗီုလဵု ဂွံ မင်မဲ စၞစ ညံင် ဟွံဂွံ အုဲအေင် ပြဟ်၊ ကေုာံ ခၞံဗဒှ် စၞ မနွံကဵု ဓါတ် ဗဳတာမေန် ဍိုက်ပေင် ရ။

== ၇။ သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် (Computer Science and Informatics) ==
သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ ၜိုန်ရ နွံကဵု လညာတ် သင်္ချာ သဇိုင် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ပရေင်စကာ မ္ဂး ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် သၞောတ် ပရေင်ဆက်စပ် (Communication) အလုံ ဂၠးတိ ရ။
* '''သော့ဝဲ ကေုာံ လိက်ကုတ် (Software Engineering):''' ခၞံဗဒှ် ပရဝ်ဂရာမ် သွက်ဂွံ တွက်ဂၞန်၊ လ္ၚတ် တင်ဂၞင်၊ ကေုာံ ကမၠောန် ရုင် နာနာ။
* '''ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence):''' လ္ၚတ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် က္ဍဟ် စက် ညံင် ဂွံ ချပ် ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် မာန် အလဵုအလဵု ညံင်ရဴ ကောန်မၞိဟ် (ဥပမာ - က္ၜင်ကျာ ဟွံမဲ မၞိဟ်ဒဳ ကေုာံ ChatGPT)။

== ၈။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Economic and Social Impact) ==
သိပ္ပံမစကာနတဲ ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရ။ အခိင် ကမ္ပဏဳ တအ် ခၞံဗဒှ် ကပေါတ် တၟိ (Innovation) မ္ဂး၊ ဍေဟ် ကတဵုဗဒှ် ကမၠောန် တၟိ၊ ပတိုန် ၚုဟ်မး ဍုင်၊ ကေုာံ ယှောတ်ဖအောန် ပရေင်ဒိုက်ဂတ် ရ။ 

ဥပမာ - ကွတ်ပညာ စက်ရုံ ၄.၀ (Industry 4.0) မစကာ စက်ရုပ် (Robotics) ကေုာံ အင်တာနက် ပ္ဍဲ စက်ရုံ (IoT) ဝွံ ပကဵု ညံင် ကမၠောန် ပတိတ် ကပေါတ် ဂွံ ပြဟ် ကေုာံ သက်သာ အာ ဗွဲမလောန် ရ။ ဆဂး ဍေဟ် လေဝ် ကတဵုဗဒှ် ပြသၞာ သွက် ကောန်ကမၠောန် မဟွံမဲ ကဵု ပညာ ကွတ် တအ် မဒး ဆောမ်လေင် ကမၠောန် ကီု ရ။

== ၉။ ပြသၞာ သဳလ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ (Ethical Issues and Environmental Conservation) ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သိပ္ပံမစကာနတဲ ဗွဲမပြဟ် ဝွံ ကတဵုဗဒှ် ပြသၞာ သဳလ (Ethics) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;rollin&quot;&gt;{{cite book |last=Rollin |first=B. E. |title=Science and Ethics |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |pages=45-60}}&lt;/ref&gt;
* '''လွပ် ပရေင်ပၞာန် (Dual-use Technology):''' ကွတ်ပညာ လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ဓါတုဗေဒ ကေုာံ နျူကလဳယျာ ဂှ် မာန် စကာ သွက် ပရေင်ခိုဟ် (ပတိတ် လလဳ) ကီု၊ ကေုာံ သွက် ပရေင်ပလီုပလာ် (ဗုံး နျူကလဳယျာ) ကီု ရ။
* '''ဇဳဝ သဳလ (Bioethics):''' ပရေင်ကၠောန် ပတိတ် မၞိဟ် နကဵု နဲကဲ ကလုံ (Cloning) ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂျီန် ပ္ဍဲ ကောန်ၚာ် (Designer babies) တအ်ဂှ် ဒှ် အရာ မဒး သဳကၠဳ ပရေင်သဳလ ဇၞော်ဇၞော် ရ။

ပ္ဍဲ လပါ် သဘာဝ မ္ဂး၊ သိပ္ပံမစကာနတဲ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ သောတ်သြဟ် ပြသၞာ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတု (Climate change) နကဵု လွပ် ဒြဟတ် သဘာဝ (Renewable energy) မပ္တံကဵု လလဳ တ္ၚဲ ကေုာံ လလဳ ကျာ ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် သိပ္ပံမစကာနတဲ ကေုာံ သုတေသန (Future of Applied Science and Research) ==
အနာဂတ် သွက် သိပ္ပံမစကာနတဲ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု နဲပညာ တၟိ ဇၞော် ၃ သာ် ရ -&lt;ref name=&quot;niiniluoto&quot;&gt;{{cite journal |last=Niiniluoto |first=I. |title=The Aim and Structure of Applied Research |url=https://archive.org/details/sim_erkenntnis_1993-01_38_1/page/1 |journal=Erkenntnis |volume=38 |issue=1 |pages=1-21 |year=1993}}&lt;/ref&gt;
# '''နာနဝ် နဲပညာ (Nanotechnology):''' ပရေင်စကာ ကိရိယာ မနွံ ဇမၞော် ဍောတ် နူကဵု အက်တမ် သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ ကေန်သာ တပ်တပ် လတူ သဲလ်။
# '''ကောန်ပျူတာ ကွမ်တမ် (Quantum Computing):''' သၞောတ် ကောန်ပျူတာ မာန် တွက်ဂၞန် တင်ဂၞင် ထုဲထံင် မာန် ပြဟ် နူကဵု သူပါ ကောန်ပျူတာ လၟုဟ် လ္ၚီ ဆ။
# '''ဇဳဝ နဲပညာ တၟိ (Advanced Biotechnology):''' ပရေင်ဖန်ဗဒှ် အင်္ဂါ ခန္ဓာကိုယ် တၟိ နကဵု သဲလ် (3D Bioprinting) သွက် မၞိဟ်ယဲ မဒး ဆောမ်လေင် လဝ် အင်္ဂါ တအ် ရ။

သိပ္ပံမစကာနတဲ ဝွံ ဆက် ဒှ် ဒၟံင် သဇိုင် ဒြဟတ် မဒရိုဟ် ပတိုန် ဂၠးတိ ပိုယ် ညံင် ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ တန်တဴ အာ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သိပ္ပံ]] (Science)
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ]] (Engineering)
* [[နဲပညာ]] (Technology)
* [[သုတေသန]] (Research)

{{Navbox
| name = Science and Technology
| title = ဘာသာရပ် သိပ္ပံ ကေုာံ နဲပညာ (Science and Technology Disciplines)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သိပ္ပံ သဇိုင်
| list1 =
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)
* [[ဓါတုဗေဒ]] (Chemistry)
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[သင်္ချာ]] (Mathematics)
* [[နက္ခတ္တဗေဒ]] (Astronomy)
| group2 = သိပ္ပံမစကာနတဲ
| list2 =
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ]] (Engineering)
* [[သိပ္ပံ ဂဥုဲ]] (Medicine)
* [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer science)
* [[သိပ္ပံ ပရေင်တဵုလွဳ]] (Agricultural science)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial intelligence)
* [[နာနဝ် နဲပညာ]] (Nanotechnology)
* [[ဇဳဝ နဲပညာ]] (Biotechnology)
* [[ပရေင်ခၞံဗဒှ်]] (Innovation)
}}

[[Category:သိပ္ပံမစကာနတဲ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:နဲပညာ]]
[[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ]]</text>
      <sha1>pjlpslgfa1f268ujqgimgxpyjvc2xik</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ် C3 ကေုာံ C4</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11762</id>
    <revision>
      <id>56564</id>
      <parentid>56330</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:18:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19947" sha1="sw0odzud0ksg3i6nlt8rb3z04pghxki" xml:space="preserve">'''သၞောတ် C3 ကေုာံ C4''' (အၚ်္ဂလိက်: ''C3 and C4 carbon fixation'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် ဇဳဝကမ္မဗေဒ အဓိက သွက်ဂွံ ဖျေဟ် ဓါတ် ကာဗောန် (Carbon fixation) ပ္ဍဲကဵု လၟေင် ကမၠောန် [[ပရေင်ကၠောန်ဗဒှ် စၞ နကဵု လျး]] (Photosynthesis) ပ္ဍဲ တၞံ ဂမၠိုင် ရ။ သၞောတ် ၜါ ဏအ်ဝွံ ဒှ် နဲကဲ သဘာဝ မဖန်ဗဒှ် လဝ် သွက် တၞံ တအ် ဂွံ ဂျိုင် တန်တဴ မာန် ပ္ဍဲကဵု အကာဲအရာ ရာသဳဥတု ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ မဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ရ။ တၞံ ဂကူ C3 တအ်ဂှ် ကိတ်ညဳ ကု ဒေသ ဂံက် ကေုာံ ဍုက်ဍေက် တုဲ၊ တၞံ ဂကူ C4 တအ်ဂှ် ကိတ်ညဳ ကု ဒေသ ကတဴ ကေုာံ ကှ် ရ။&lt;ref name=&quot;taiz&quot;&gt;{{cite book |last=Taiz |first=L. |author2=Zeiger, E. |title=Plant Physiology |publisher=Sinauer Associates |year=2010 |pages=200-215}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဗွိုက် ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ သိပ္ပံ ဇဳဝဗေဒ မ္ဂး၊ ပရေင်လ္ၚတ် လတူ သၞောတ် C3 ကဵု C4 ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ညံင် သြောအ် ဂျာင် (Crops) တအ် ဂွံ ပတိတ် သတ် ပ္ကဴ ဂၠိုင် တိုန် ကေုာံ သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၞောတ် ၜါ ဏအ် နကဵု လညာတ် ဇဳဝကမ္မဗေဒ၊ လဒက်ပတန် သဲလ်၊ ပရေင်တၞဟ်ခြာ၊ ကေုာံ သုတေသန ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:C3 C4 CAM Comparison.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လၟေင် ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ သၞောတ် ဖျေဟ် ဓါတ် ကာဗောန် C3, C4 ကေုာံ CAM ပ္ဍဲ တၞံ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
[[ပရေင်ကၠောန်ဗဒှ် စၞ နကဵု လျး]] (Photosynthesis) ဝွံ ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မကေတ် လျး တ္ၚဲ တုဲ ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ကာဗောန်ဒါင်အံက်သိုက် (CO2) ကဵု ဍာ် (H2O) ညံင် ဂွံ ဒှ် သဂြာ ဟွံသေင်မ္ဂး စၞ သွက် တၞံ ရ။ 

* '''သၞောတ် C3:''' ဒှ် သၞောတ် ဓမ္မတာ မမံက်ဂတဝ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (ၜိုတ် ၈၅% ၏ တၞံ သီုဖအိုတ်)။ ဍေဟ် ကော်စ C3 ဟိုတ်နူကဵု ကပေါတ် ပထမအိုတ် မကတဵုဒှ် ကြဴနူ ပံင်ကောံ CO2 ဂှ် ဒှ် ဓါတ် မနွံကဵု မော်လဳကျူ ကာဗောန် ၃ မ (3-PGA) ရ။
* '''သၞောတ် C4:''' ဒှ် သၞောတ် မပြံင်လှာဲ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် ရာသဳ ကတဴ (ၜိုတ် ၃% ၏ တၞံ)။ ဍေဟ် ကော်စ C4 ဟိုတ်နူကဵု ဓါတ် ပထမအိုတ် မကတဵုဒှ် ဂှ် နွံကဵု မော်လဳကျူ ကာဗောန် ၄ မ (Oxaloacetate) ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံ (History and Scientific Discovery) ==
ပရေင်လ္ၚတ် လတူ သၞောတ် C3 ဂှ် စတင် ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၀ တအ် နကဵု တၠပညာ မေလ်ဗေန် ကာလ်ဗေန် (Melvin Calvin) ကေုာံ ညးမပါလုပ် တအ် ရ။ ညးတအ် ခၞံဗဒှ် သၞောတ် မကော်စ '''[[လၟေင် ကာလ်ဗေန်]]''' (Calvin cycle) တုဲ ကလိဂွံ လဝ် လာပ် နဝ်ဗဴ (Nobel Prize) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၁ ရ။

လပါ် သၞောတ် C4 ဂှ်၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၆ တၠပညာ ၜါ တၠ မတွဟ်ဂး မာရှယ် ဟာတ်ချ် (Marshall Hatch) ကဵု သဳ. အာရ်. သလက် (C. R. Slack) တအ် လ္ၚတ် ဆဵုဂဗ သၞောတ် တၟိ ဏအ် ပ္ဍဲကဵု တၞံ တၜဴ (Sugarcane) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၞောတ် C4 ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ သၞောတ် Hatch-Slack pathway ကီု ရ။&lt;ref name=&quot;hatch&quot;&gt;{{cite journal |last=Hatch |first=M. D. |author2=Slack, C. R. |title=Photosynthesis by sugar-cane leaves. A new carboxylation reaction and the pathway of sugar formation |url=https://archive.org/details/sim_biochemical-journal_1966-10_101_1/page/103 |journal=Biochemical Journal |volume=101 |issue=1 |pages=103-111 |year=1966}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သၞောတ် C3 ဇဳဝကမ္မဗေဒ (C3 Pathway Physiology) ==
သၞောတ် C3 ဂှ် ဒှ် သၞောတ် မလောဲသွာ အိုတ် ရ။ လၟေင် ကမၠောန် သီုဖအိုတ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု သဲလ် ဓမ္မတာ မကော်စ သဲလ် မေသောဖဳ (Mesophyll cells) မနွံ ပ္ဍဲ တၞးဆု ရ။

ကာလ CO2 လုပ် ကၠုင် နူကဵု ပထောင် တၞးဆု (Stomata)၊ [[အေန်ဇာင် ရူဗစ်သကဝ်]] (RuBisCO enzyme) ဝွံ ပံင်ကောံ ကဵု CO2 ကေုာံ ဓါတ် RuBP (မနွံ ကာဗောန် ၅ မ) တုဲ၊ ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် ဓါတ် 3-PGA (မနွံ ကာဗောန် ၃ မ) ၜါ မ ရ။ ဓါတ် 3-PGA ဏအ် ဝွံ ဆက် ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် သဂြာ ကေုာံ ကစီု (Starch) သွက် တၞံ ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ရ။ ဆဂး အေန်ဇာင် ရူဗစ်သကဝ် ဝွံ နွံကဵု ဍိုန်လျ မွဲ ဂှ်၊ ယဝ်ရ ဒၞာဲ ဂှ် အံက်သဳဂျေန် (O2) ဂၠိုင် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဟွံရပ် CO2 တုဲ အာ ရပ် အံက်သဳဂျေန် စၞး ရ။

== ၄။ သၞောတ် C4 ဇဳဝကမ္မဗေဒ (C4 Pathway Physiology) ==
သၞောတ် C4 ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မနွံကဵု ပရေင်ပါ်ခြာ ဒၞာဲ (Spatial separation) သွက်ဂွံ ဝေင်ဒစး ပြသၞာ အေန်ဇာင် ရူဗစ်သကဝ် ရ။ 

1. '''ပ္ဍဲ သဲလ် မေသောဖဳ (Mesophyll cells):''' အေန်ဇာင် PEP carboxylase မဟွံဒးဂၞပ် အံက်သဳဂျေန် ဂှ်၊ ရပ် ကေတ် CO2 တုဲ ပြံင်လှာဲ နဒဒှ် ဓါတ် မာလိတ် (Malate - ကာဗောန် ၄ မ) ရ။
2. '''ပ္ဍဲ သဲလ် ဗန်ဒယ်-ရှဳတ် (Bundle-sheath cells):''' ဓါတ် မာလိတ် ဂှ် ဒးဒုင် ပလံင် စိုပ် အာ သဲလ် လဒေါဝ် ဏအ် ရ။ ပ္ဍဲ ဌာန် ဏအ် CO2 ဒးဒုင် သၠး တိတ် ကၠုင် တုဲ၊ အေန်ဇာင် ရူဗစ်သကဝ် မနွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဏအ် ဂှ် ကေတ် CO2 တုဲ ဆက် ကၠောန် လၟေင် ကာလ်ဗေန် ရ။

သၞောတ် ဏအ် ပကဵု ညံင် CO2 ဂွံ ကောံ ဂၠိုင် ပ္ဍဲ သဲလ် ဗန်ဒယ်-ရှဳတ် တုဲ၊ ရူဗစ်သကဝ် ဟွံဒး ဇီုကပိုက် ကု အံက်သဳဂျေန် ရ။

== ၅။ လဒက်ပတန် သဲလ် ကေုာံ ခန္ဓာဗေဒ တၞံ (Cellular Structure and Kranz Anatomy) ==
တၞံ C4 တအ် နွံကဵု လဒက်ပတန် တၞးဆု တၟေင် မကော်စ '''ခန္ဓာဗေဒ ကရန်ဇ်''' (Kranz anatomy - Kranz ဂှ် ဒှ် အရေဝ် ဂျာမနဳ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဇုက် ပ္ကဴ) ရ။&lt;ref name=&quot;edwards&quot;&gt;{{cite book |last=Edwards |first=G. E. |author2=Walker, D. |title=C3, C4: Mechanisms, and Cellular and Environmental Regulation of Photosynthesis |publisher=University of California Press |year=1983 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု တၞးဆု C4 မ္ဂး၊ သၞောတ် ဇြောတ် ဆီ ကေုာံ ဍာ် (Vascular bundle) ဝွံ ဒးဒုင် ဗိုင် လဝ် နကဵု သဲလ် ဗန်ဒယ်-ရှဳတ် (Bundle-sheath cells) ဇၞော်ဇၞော် ရ။ တုဲမ္ဂး မ္ၚး သဲလ် ဂှ် ပၠန် ဒးဒုင် ဗိုင် လဝ် နကဵု သဲလ် မေသောဖဳ (Mesophyll cells) မွဲ ထပ် ပၠန် ရ။ ပရေင်ဖျေဟ် ဒၞာဲ သာ်ဏအ် ဂှ် ပကဵု ညံင် တၞံ ဂွံ ပါ်ခြာ ကမၠောန် သဲလ် ၜါ နကဵု ရုပ်ဝတ္ထု (Physical separation) ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။ သွက် တၞံ C3 မ္ဂး၊ သဲလ် ဗန်ဒယ်-ရှဳတ် ဍောတ် သၟတ် တုဲ ဟွံမဲ ကမၠောန် ပ္ဍဲ ပရေင်ကၠောန်ဗဒှ် စၞ ပုဟ်။

== ၆။ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ကေုာံ အခက်အခုဲ သဘာဝ (Environmental Challenges and Photorespiration) ==
ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် သွက် တၞံ C3 ပ္ဍဲ အခိင် ကတဴ ကေုာံ ကှ် ဂှ် ဒှ် '''[[ပရေင်ယီု လျး]]''' (Photorespiration) ရ။

ကာလ ဥတု ကတဴ၊ တၞံ တအ် သ္ဒး ကၟာတ် ထောအ် ပထောင် တၞး (Stomata) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍာ် ဇွောဝ် တိတ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ CO2 လုပ် ဟွံမာန် တုဲ O2 ကောံ ဂၠိုင် တိုန် ပ္ဍဲ တၞးဆု ရ။ အခိင် ဏအ် အေန်ဇာင် ရူဗစ်သကဝ် စၞး မရပ် CO2 ဂှ် အာ ရပ် ထောအ် O2 တုဲ လၟေင် ကမၠောန် လီုလာ် အာ ရ။ တၞံ C3 တအ် ဒး ဆောမ်လေင် ဓါတ် ဒြဟတ် ၜိုတ် ၂၅% ဟိုတ်နူ ပရေင်ယီု လျး ဏအ် ရ။ တၞံ C4 တအ် ဂှ် ဖန်ဇန် လဝ် သၞောတ် ပါ်ခြာ တုဲ ပြသၞာ ပရေင်ယီု လျး ဏအ် ဟွံကတဵုဒှ် လးလး ရ။

== ၇။ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ သၞောတ် C3 ကဵု C4 (Differences between C3 and C4 Systems) ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ အဓိက အကြာ တၞံ C3 ကေုာံ C4
|-
! ကဏ္ဍ တၞဟ်ခြာ
! တၞံ C3 (C3 Plants)
! တၞံ C4 (C4 Plants)
|-
| '''ကပေါတ် ပထမအိုတ်'''
| 3-PGA (ကာဗောန် ၃ မ)
| Oxaloacetate (ကာဗောန် ၄ မ)
|-
| '''အေန်ဇာင် အဓိက (CO2 ရပ်)'''
| RuBisCO
| PEP Carboxylase (ပထမ), RuBisCO (ဒုတိယ)
|-
| '''လဒက်ပတန် Kranz'''
| ဟွံမဲ
| နွံ
|-
| '''ပရေင်ယီု လျး (Photorespiration)'''
| သၠုင် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ရာသဳ ကတဴ
| ဟွံမဲ ဟွံသေင်မ္ဂး အောန် ဗွဲမလောန်
|-
| '''အကာဲအရာ ကိတ်ညဳ အိုတ်'''
| ဂံက်၊ ဍုက်ဍေက်၊ လျး အောန်
| ကတဴ၊ ကှ်၊ လျး သၠုင်
|-
| '''လၟိဟ် ဍာ် မဒးစကာ'''
| စကာ ဍာ် ဂၠိုင်
| သုင်စောဲ ဍာ် စိုပ်တရဴ (Water-use efficiency သၠုင်)
|}

== ၈။ ဂကူ တၞံ အဓိက ကေုာံ ဖဵု ပရေင်တဵုလွဳ (Major Plant Species and Agricultural Impact) ==
တၞံ C3 ကေုာံ C4 ဝွံ နွံကဵု ဖဵုသက်ရောက် မဟွံတုပ် ရေင်သကအ် လတူ ဗွိုက် ပရေင်တဵုလွဳ သြောအ် ဂျာင် အလုံ ဂၠးတိ ရ။

* '''ဂကူ တၞံ C3:''' မပ္တံကဵု သြောအ် (Rice)၊ ဂျာင် (Wheat)၊ ဗၜိုတ် (Cotton)၊ တၞံ ဗိုတ် (Soybean)၊ ကေုာံ တၞံဆု ဇၞော်ဇၞော် သီုဖအိုတ် ရ။ တၞံ တအ် ဏအ်ဝွံ ကဵု သတ် ဂၠိုင် ပ္ဍဲ ရာသဳ ဓမ္မတာ ရ။
* '''ဂကူ တၞံ C4:''' မပ္တံကဵု သြောအ် ကသီု (Maize/Corn)၊ တၜဴ (Sugarcane)၊ သြောအ် ပြံင် (Sorghum) ကေုာံ ချောဲ ဒေသ ကတဴ တအ် ရ။ တၞံ တအ် ဏအ်ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ပြဟ် တုဲ မာန် ပတိတ် သတ် ဂၠိုင် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဒေသ မကတဴ ကေုာံ ဍာ် အောန် ရ။&lt;ref name=&quot;sage&quot;&gt;{{cite book |last=Sage |first=R. F. |author2=Monson, R. K. |title=C4 Plant Biology |publisher=Academic Press |year=1999 |pages=55-70}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် နူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Impact of Climate Change) ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change) ကေုာံ ပရေင်သၠုင် တိုန် ဓါတ် CO2 ပ္ဍဲ ကျာ ဝွံ ကဵု ဖဵု သက်ရောက် မဟွံတုပ် လတူ သၞောတ် ၜါ ဏအ် ရ။

ယဝ်ရ ဓါတ် CO2 သၠုင် တိုန် မ္ဂး၊ တၞံ C3 တအ် ကလိဂွံ ဖဵုခိုဟ် (CO2 fertilization effect) ဟိုတ်နူ ဍေဟ် လောဲသွာ တိုန် သွက် ရူဗစ်သကဝ် ဂွံ ရပ် CO2 တုဲ ပရေင်ယီု လျး ယှောတ် စှ်ေ အာ ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Temperature) လေဝ် သၠုင် တိုန် မာန် မ္ဂး၊ ပရေင်ယီု လျး ကလေင် ဇၞော် တိုန် ပၠန် တုဲ တၞံ C3 တအ် ဒး ဆောမ်လေင် ဖဵု ရ။ လပါ် တၞံ C4 ဂှ်၊ ဍေဟ်တအ် ဒစးဒုင် ဓါတ်ဂမ္တဴ ခိုဟ် တုဲ သွက် အနာဂတ် ဂၠးတိ မကတဴ တိုန် မ္ဂး တၞံ C4 တအ် မာန် ဇၞော်မောဝ် ခိုဟ် နူကဵု တၞံ C3 ရောင်။

== ၁၀။ သੁတေသန အနာဂတ် ကေုာံ နည်းပညာ ဇဳဝဗေဒ (Future Research and Biotechnology) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ တၠပညာ သိပ္ပံ ဂမၠိုင် ဂစာန် ဒၟံင် သွက်ဂွံ စကာ [[နည်းပညာ ဇဳဝဗေဒ]] (Biotechnology) သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ သြောအ် ဂျာင် C3 ကဵု ဒှ် အာ လဒက်ပတန် C4 ရ။ 

ပရေင်ကမၠောန် မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် &quot;ပရေင်ကမၠောန် သြောအ် C4&quot; (C4 Rice Project) မနွံ တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ စုတ် ဗဳဇ ကေုာံ လဒက်ပတန် C4 ပ္ဍဲကဵု တၞံ သြောအ် ဓမ္မတာ ရ။ ယဝ်ရ ကမၠောန် ဏအ် အံင်ဇၞး မ္ဂး၊ သြောအ် ဝွံ မာန် ပတိတ် သတ် ဂၠိုင် တိုန် ၅၀%၊ စကာ ဍာ် ကဵု ဝါတ် (Fertilizer) အောန် စှ်ေ တုဲ၊ မာန် ရီုဗင် ပရေင်ဂီုကၠီု စၞစ (Food security) သွက် ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရောင်။&lt;ref name=&quot;hibberd&quot;&gt;{{cite journal |last=Hibberd |first=J. M. |author2=Sheehy, J. E. |author3=Langdale, J. A. |title=Using C4 photosynthesis to increase the yield of rice—rationale and feasibility |journal=Current Opinion in Plant Biology |volume=11 |issue=2 |pages=228-231 |year=2008}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပရေင်ကၠောန်ဗဒှ် စၞ နကဵု လျး]] (Photosynthesis)
* [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change)
* [[တၞံ]] (Plant)

{{Navbox
| name = Photosynthesis
| title = ပရေင်ကၠောန်ဗဒှ် စၞ နကဵု လျး (Photosynthesis and Carbon Fixation)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောတ် ဖျေဟ် ကာဗောန်
| list1 =
* [[သၞောတ် C3]] (C3 carbon fixation)
* [[သၞောတ် C4]] (C4 carbon fixation)
* [[သၞောတ် CAM]] (CAM photosynthesis)
| group2 = လၟေင် ကမၠောန် ကေုာံ အေန်ဇာင်
| list2 =
* [[လၟေင် ကာလ်ဗေန်]] (Calvin cycle)
* [[အေန်ဇာင် ရူဗစ်သကဝ်]] (RuBisCO)
* [[ပရေင်ယီု လျး]] (Photorespiration)
* [[PEP Carboxylase]] (English)
| group3 = လဒက်ပတန် သဲလ်
| list3 =
* [[ခန္ဓာဗေဒ ကရန်ဇ်]] (Kranz anatomy)
* [[သဲလ် မေသောဖဳ]] (Mesophyll cell)
* [[သဲလ် ဗန်ဒယ်-ရှဳတ်]] (Bundle-sheath cell)
* [[ကလိုရဝ်ပလာတ်]] (Chloroplast)
}}

[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ဇဳဝကမ္မဗေဒ တၞံ]]
[[Category:သဘာဝ]]
[[Category:ပရေင်တဵုလွဳ]]</text>
      <sha1>sw0odzud0ksg3i6nlt8rb3z04pghxki</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11782</id>
    <revision>
      <id>56614</id>
      <parentid>56352</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:33:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25984" sha1="nk6j8lywnpkc3pgmbkzyx4x6fwojixx" xml:space="preserve">'''လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Social structure'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ပညာ ပရေင်မၞိဟ် (Sociology) ဂှ် ဒှ် သၞောတ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ပူဂိုလ်၊ ဂကောံ၊ ကေုာံ အေန်သတဳကျူရှေန် တအ် မနွံကဵု ဗီုပြင် မခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် မွဲ ရ။ လဒက်ပ္တန် ဏအ်ဝွံ ဖန်ဇန် လဝ် အခိုက်အလိုက် ဒ္ဂေတ်ပြဝ၊ အခေါင်အရာ၊ ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ညံင် ဂွံ ဒှ် အတိုင် လၟေင် လၟေင် သၞောတ်ဝ် မွဲ ရ။&lt;ref name=&quot;merton&quot;&gt;{{cite book |last=Merton |first=R. K. |title=Social Theory and Social Structure |publisher=Free Press |year=1968 |pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ် ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု အဆံင် နာနာ မပ္တံကဵု အဆံင် ပူဂိုလ် (Micro-level) မဆက်စပ် ကု ကဆံင် တာလျိုင်၊ အဆံင် လဒေါဝ် (Meso-level) မဆက်စပ် ကု ဂကောံ ကေုာံ ကွန်ရက်၊ ကေုာံ အဆံင် ဇၞော် (Macro-level) မဆက်စပ် ကု အေန်သတဳကျူရှေန် ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ သၞောတ် ပရေင်ပါ်ခြာ ကဆံင်မၞိဟ် (Social stratification) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဳအိုရဳ၊ လဒက်ပတန် သဇိုင်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Social_Network_Analysis_Visualization.png|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် ပ္ဍဲ လဒက်ပတန် ပရေင်မၞိဟ် (Social Network Analysis) မထ္ၜး ကဵု လဒက်ပတန် အကြာ ပူဂိုလ် ကေုာံ ဂကောံဂမၠိုင်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ်&quot; (Social structure) ဝွံ နကဵု လညာတ် အကယ်ဒမစ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မကတဵုဒှ် လဝ် နူကဵု ပရေင်ဆက်ဆံ ကောန်မၞိဟ် တအ် မကတဵုဒှ် ဂၠိုင်ကဵု အလန် တုဲ ဒှ် အာ အခိုက်အလိုက် မွဲ ရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဏအ်ဝွံ ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဂကောံမၞိဟ် ပိုယ် ဂှ် ဟွံသေင် အရာ မပြးဇး (Chaos) ပုဟ်၊ ဍေဟ် နွံကဵု ဗီုပြင် လဒက်ပတန် မချိုတ်ပၠိုတ် မာန် ထိင်ဒဝ် လဝ် ဒ္ဂေတ်ပြဝ ပူဂိုလ် တအ် ရ။

လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ် ဝွံ နွံကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိက ၜါ သာ် - ပထမ ဂှ် ဍေဟ် ဒှ် အရာ မမင်မဲ လဝ် အခိုက်အလိုက် တြေံ (Stability)၊ ဒုတိယ ဂှ် ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်ပါ်ခြာ အဝဵု (Hierarchy) ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။ လဒက်ပ္တန် ဏအ်ဝွံ ပကဵု ညံင် ညးမွဲ ကဵု ညးမွဲ ဂွံ တီ တာလျိုင် ဇကု ကေုာံ အခေါင်အရာ ဇကု ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development of the Concept) ==
လညာတ် ပရူ လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ် ဝွံ စတင် ပြာကတ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ အခိင် ကာလ တၠပညာ သောသဳယဝ်လဝ်ဂျဳ တအ် စတင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂကောံမၞိဟ် နကဵု လညာတ် သိပ္ပံ ရ။ 

* '''ကားလ် မာက် (Karl Marx):''' ညး သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ် နကဵု လညာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တမ်ရိုဟ် လဒက်ပတန် (Base and Superstructure) ရ။ နကဵု လညာတ် ညး မ္ဂး၊ လဒက်ပတန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Capitalism) ဂှ် ဒှ် အရာ မဖန်ဇန် သၞောတ် ပရေင်မၞိဟ် အလုံစုံ ရ။
* '''အဳမဳလ် ဒါခါမ် (Émile Durkheim):''' ညး အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ညဳသၟဟ် ဂကောံမၞိဟ် (Social solidarity) ကေုာံ ဗီုလဵု အေန်သတဳကျူရှေန် တအ် ပံင်ကောံ ရေင်သကအ် ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ဂွံ တန်တဴ မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;durkheim&quot;&gt;{{cite book |last=Durkheim |first=E. |title=The Division of Labour in Society |publisher=Macmillan |year=1893 |pages=85-90}}&lt;/ref&gt;
* '''မက်စ် ဝေဗာ (Max Weber):''' ညး ထပ် ဗပေင် လညာတ် ပရူ အဝဵု (Power) ကေုာံ ကဆံင် (Status) မဒှ် အရာ မပါ်ခြာ လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ် နူကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၟး ရ။

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ ကေုာံ သဇိုင် လဒက်ပတန် (Characteristics and Elements of Social Structure) ==
လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ရိုဟ်ကၞက် အဓိက ဂမၠိုင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

* '''ကဆံင် ကေုာံ ဒၞာဲ (Status):''' ဒှ် ဒၞာဲ ပူဂိုလ် မွဲမွဲ မနွံ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် (ဥပမာ - အစာ၊ ကွးသာ်၊ သၟိင်တၠ၊ မိမ)။ ကဆံင် ဏအ် ပါ်လဝ် ကဆံင် ကတဵုဒှ် သဘာဝ (Ascribed status - ဥပမာ ဂကူ၊ အာယုက်) ကေုာံ ကဆံင် ကလိဂွံ နကဵု လွဳ (Achieved status - ဥပမာ ပညာ၊ ကမၠောန်) ရ။
* '''တာလျိုင် ကေုာံ ဒ္ဂေတ် (Role):''' ဒှ် ဒ္ဂေတ်ပြဝ မဒး ကၠောန် အတိုင် ကဆံင် ဇကု မနွံ (ဥပမာ - အစာ သ္ဒး ဗတောန် လိက်)။
* '''ဂကောံ ပရေင်မၞိဟ် (Social Groups):''' ဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ မၞိဟ် ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင် နူ ဂှ် မနွံကဵု တင်ရန်တၟအ် တုပ်။ ပါ်လဝ် ဂကောံ ပထမ (Primary groups - သ္ၚိကၟိန်) ကေုာံ ဂကောံ ဒုတိယ (Secondary groups - ရဲ ကမၠောန်) ရ။
* '''ကွန်ရက် (Social Networks):''' ဒှ် ဇလ တောဲဆက် အကြာ ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ တအ် မာန် ပလံင် ဗစိုပ် တင်ဂၞင် ကေုာံ အရီုအဗင် ရေင်သကအ် ရ။

== ၄။ အေန်သတဳကျူရှေန် ကေုာံ လဒက်ပတန် အလုံ (Institutions and Macro-structure) ==
ပ္ဍဲ အဆံင် ဇၞော် (Macro-level) မ္ဂး၊ လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု အေန်သတဳကျူရှေန် (Social Institutions) အဓိက ဂမၠိုင် ရ။ အေန်သတဳကျူရှေန် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် ဒ္ဂေတ်ပြဝ ကေုာံ ပရေင်ပတှ်ေ မခိုင်ကၠိုက် သွက်ဂွံ ဖြေစှ် ပရေင်နွံပၟိက် သဇိုင် ဂကောံမၞိဟ် ရ။

အေန်သတဳကျူရှေန် အဓိက တအ်ဂှ် -
# '''သ္ၚိကၟိန် (Family):''' သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ကောန်ၚာ် ကေုာံ ကဵု လဟီု ဒ္ဂေတ် သဇိုင်။
# '''ပရေင်ပညာ (Education):''' သွက်ဂွံ ပလံင် ဗစိုပ် လညာတ် ပညာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ကု တၞောဝ် တၟိ။
# '''ဘာသာရေင် (Religion):''' သွက်ဂွံ ကဵု တင်ရန်တၟအ် ဘဝ ကေုာံ ပရေင်ညဳသၟဟ် စိုတ်ဓါတ်။
# '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy):''' သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ပတိတ် ကပေါတ် ကေုာံ ပရေင်သွံရာန်။
# '''သၟိင်တၠ ကေုာံ ဍုင် (State/Polity):''' သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ စဵုဒၞာ ဂီုကၠီု။

ပ္ဍဲကဵု လ္ၚတ် အေန်သတဳကျူရှေန် ခေတ်တၟိ၊ တၠပညာ DiMaggio ကေုာံ Powell တအ် ဟီုတွံ လဝ် လညာတ် '''ပရေင်တုပ်သၟဟ် အေန်သတဳကျူရှေန်''' (Institutional Isomorphism) ရ။ လညာတ် ဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ အေန်သတဳကျူရှေန် တၞဟ်ဟ် တအ် (ဥပမာ - ဘာလ္ၚတ် သာသနာ၊ ရုင် အလဵုအသဳ) ဝွံ နကဵု ဖဵုသက်ရောက် အဝဵု ဓရိုဟ် (Coercive)၊ ပရေင်ချာဲ (Mimetic)၊ ကေုာံ စံပၞောန် (Normative) တအ် တုဲ ဍေဟ်တအ် ဒက်ပတန် ဗီုပြင် တုပ် ကၠုင် ရေင်သကအ် အလုံ မွဲ ဒေသ ရ။&lt;ref name=&quot;dimaggio&quot;&gt;{{cite journal |last=DiMaggio |first=P. J. |author2=Powell, W. W. |title=The Iron Cage Revisited: Institutional Isomorphism and Collective Rationality in Organizational Fields |url=https://archive.org/details/sim_american-sociological-review_1983-04_48_2/page/147 |journal=American Sociological Review |volume=48 |issue=2 |pages=147-160 |year=1983}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ သၞောတ် ပရေင်ပါ်ခြာ ကဆံင်မၞိဟ် (Social Stratification and Class System) ==
အင်္ဂလက္ခဏာ မပြာကတ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် (Inequality) ရ။ ဂကောံမၞိဟ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒၞာဲ ဝွံ ပါ်လဝ် ကဆံင် မၞိဟ် နကဵု သၞောတ် နာနာ သာ် ရ။

* '''သၞောတ် ကဆံင် (Class System):''' ပါ်ခြာ နကဵု သြန်၊ ဒြပ်ရတ်၊ ကေုာံ ကမၠောန် (ဥပမာ - ညးသိုက်၊ ညးလဒေါဝ်၊ ညးဒိုက်)။ သၞောတ် ဏအ်ဝွံ ကဵု အခေါင် ပြံင်လှာဲ ကဆံင် (Social mobility) မာန် ရ။
* '''သၞောတ် ဇာတ် (Caste System):''' ပါ်ခြာ နကဵု ဂကူ ဟွံသေင်မ္ဂး တၞောဝ် ဒတောဝ် နူ သၠးဂၠံဂဝ်။ သၞောတ် ဏအ်ဝွံ (ဥပမာ ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ တြေံ) ဟွံကဵု အခေါင် ပြံင်လှာဲ ကဆံင် ပုဟ်။
* '''ပရေင်ပါ်ခြာ လိင် ကေုာံ ဂကူ (Gender and Race):''' လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ဖန်ဇန် လဝ် အခေါင်အရာ အကြာ မၞိဟ်တြုဟ် ကဵု မၞိဟ်ဗြဴ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ကေုာံ အခေါင်အရာ ဂကူ လပါ် အောန် တအ် ရ။

== ၆။ လညာတ် သဳအိုရဳ ပရေင်မၞိဟ်ဂမၠိုင် (Sociological Theories on Social Structure) ==
ပညာရှင် သောသဳယဝ်လဝ်ဂျဳ တအ် ပံက်အဓိပ္ပါယ် လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ် နကဵု လညာတ် သဳအိုရဳ အဓိက ၃ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်ပါ်ခြာ လညာတ် သဳအိုရဳ အဓိက ပရူ လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ်
|-
! လညာတ် သဳအိုရဳ (Theories)
! တၠပညာ အဓိက
! တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
|-
| '''သၞောတ် လဒက်ပတန် ကေုာံ ကမၠောန်''' (Structural Functionalism)
| Talcott Parsons, Robert Merton
| လဒက်ပတန် သီုဖအိုတ် (ဘာသာ၊ သ္ၚိကၟိန်) နွံကဵု တာလျိုင် သွက်ဂွံ မင်မဲ ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ဂွံ ခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ ညဳသၟဟ်။ ဂကောံမၞိဟ် ဝွံ တုပ် ညံင် ခန္ဓာကိုယ် မွဲ ရ။
|-
| '''သဳအိုရဳ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်''' (Conflict Theory)
| Karl Marx, Max Weber
| လဒက်ပတန် ပရေင်မၞိဟ် ဝွံ ဒှ် အရာ ညးမနွံ အဝဵု တအ် ခၞံဗဒှ် လဝ် သွက်ဂွံ ဍဵုဍိုက် ညးဒိုက်ဂတ် တအ် ရ။ ဂကောံမၞိဟ် ဝွံ ဒှ် ပေါဲပြိုင်ပ္ကာန် သွက် အခေါင်အရာ ရ။
|-
| '''သဳအိုရဳ ပရေင်လဒက်ပတန်''' (Structuration Theory)
| Anthony Giddens
| လဒက်ပတန် (Structure) ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် ပူဂိုလ် (Agency) ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ်။ လဒက်ပတန် ကဵု သၞောဝ် ကု ပူဂိုလ်၊ တုဲ ပူဂိုလ် တအ် ကလေင် ဖန်ဗဒှ် လဒက်ပတန် ဂှ် နကဵု ဒ္ဂေတ် လၟိုန် တ္ၚဲ ရ။
|}

== ၇။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဒ္ဂေတ်ပြဝ ကေုာံ အခေါင်အရာ (Impact on Behavior and Agency) ==
ပြသၞာ အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ ပညာ ပရေင်မၞိဟ် ဂှ် ဒှ် ပေါဲ ဗတိုက် အကြာ '''လဒက်ပတန် (Structure)''' ကေုာံ '''အစောံသတ္တိ ပူဂိုလ် (Agency)''' ရ။ 

ရံင် နကဵု လညာတ် လဒက်ပတန် မ္ဂး၊ ဘဝ ပိုယ် ဂှ် ဒးဒုင် ဖန်ဇန် လဝ် နကဵု သၞောဝ်၊ ကဆံင် ပညာ၊ ကေုာံ အေန်သတဳကျူရှေန် တအ် တုဲ ပူဂိုလ် တအ် ဟွံမဲ သၠးပွး အလုံစုံ ပုဟ်။ ဆဂး ရံင် နကဵု လညာတ် အစောံသတ္တိ ပူဂိုလ် မ္ဂး၊ ကောန်မၞိဟ် တအ် နွံကဵု ဉာဏ် ကေုာံ သၠးပွး သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ သၞောတ် တအ် ဂှ် မာန် ရ။

တၠပညာ [[ပျဲ ဘောဒဳယော]] (Pierre Bourdieu) ဖန်ဗဒှ် လဝ် လညာတ် '''ဟာဗဳတတ်''' (Habitus) မဒှ် ဒ္ဂေတ် အခိုက်အလိုက် အပ္ဍဲ စိုတ် မကၠုင် နူကဵု လဒက်ပတန် ပရေင်မၞိဟ် ရ။ ဟာဗဳတတ် ဏအ် ပကဵု ညံင် ပိုယ် ဂွံ ကၠောန် အရာ မွဲမွဲ အလဵုအလဵု (Unconsciously) အတိုင် ကဆံင် ပရေင်မၞိဟ် ပိုယ် မနွံ ရ။&lt;ref name=&quot;bourdieu&quot;&gt;{{cite book |last=Bourdieu |first=P. |title=Outline of a Theory of Practice |publisher=Cambridge University Press |year=1977 |pages=72-87}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပြံင်လှာဲ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ဂလဝ်ဗယ်လာ်ဇြေယှေန် (Social Change and Globalization) ==
လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ် ဝွံ ဟွံသေင် အရာ မတန်တဴ ဗိုန် လၟိုန် ကာလ (Static) ပုဟ်၊ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် လၟိုန် (Dynamic) အတိုင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ခေတ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ '''[[ဂလဝ်ဗယ်လာ်ဇြေယှေန်]]''' (Globalization) ဝွံ ပကဵု ညံင် လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ် လတူ ဒေသ တအ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ အာ ဗွဲမဇၞော် ရ။ အေန်သတဳကျူရှေန် ဂၠးတိ (ဥပမာ - ကမ္မတဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ၊ ကုလသမဂ္ဂ) တအ် လုပ် ပြံက် ဓရိုဟ် ပ္ဍဲ သၞောတ် ဒေသ တအ် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ နကဵု လညာတ် မာနျူအဲ ကာတ်သတဲ (Manuel Castells) မ္ဂး၊ အင်တာနက် ကေုာံ နည်းပညာ တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် '''ဂကောံမၞိဟ် ကွန်ရက်''' (Network Society) တုဲ ပရေင်ဆက်စပ် ပူဂိုလ် တအ် ဟွံဒး ဒုင် ပိုင်ခြာ နကဵု ဒၞာဲ ပထဝဳ (Geography) ရ။&lt;ref name=&quot;giddens&quot;&gt;{{cite book |last=Giddens |first=A. |title=The Constitution of Society: Outline of the Theory of Structuration |publisher=University of California Press |year=1984 |pages=25-30}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ နဲကဲ သုတေသန ပရေင်မၞိဟ် (Research Methods in Social Structure) ==
သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ် မ္ဂး၊ သုတေသဳ တအ် စကာ နဲကဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

* '''နဲကဲ ဍာ်ဒကေဝ် (Qualitative Methods):''' မပ္တံကဵု သုတေသန လ္ၚတ် အကာဲအရာ ချိုတ်ပၠိုတ် (Embedded case study designs) ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ လ္ၚတ် အလဵုဇကု ပါလုပ် (Participant observation) ရ။ နဲကဲ ဏအ်ဝွံ ဇြိုဟ်နက် ကေုာံ ကဵု လညာတ် ညာဏ် ပရူ အခိုက်အလိုက် အေန်သတဳကျူရှေန် နူကဵု ဒၞာဲ အပ္ဍဲ စိုတ် (Insider perspective) ရ။ 
* '''နဲကဲ လၟိဟ် (Quantitative Methods):''' မပ္တံကဵု ပရေင်သၟာန်သွဟ် လၟိဟ် (Surveys) ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကွန်ရက် (Social Network Analysis) သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် အဆက်အစပ် အကြာ ပူဂိုလ် ဂမၠိုင် ရ။ နဲကဲ ဏအ် ကဵု လညာတ် ဇၞော် အလုံ ဂကောံမၞိဟ် (Macro trends) ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ် ဝွံ ဒှ် ဇလ တောဲဆက် မဖန်ဇန် ဘဝ၊ ဒ္ဂေတ်၊ ကေုာံ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ရ။ ဍေဟ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကဆံင်၊ တာလျိုင်၊ အေန်သတဳကျူရှေန်၊ ကေုာံ သၞောတ် ပါ်ခြာ ကဆံင် မၞိဟ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ် ဂှ်၊ သုတေသန ပရူ လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ် ဝွံ သ္ဒး ဆက် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ ဖဵုသက်ရောက် နူကဵု ဉာဏ်စက် (AI)၊ ပြသၞာ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ (Climate change)၊ ကေုာံ ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် ဂၠးတိ (Global inequality) မမာန် ပြံင်လှာဲ ထောအ် ရိုဟ်ကၞက် လဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ် တအ် ရောင်။ လ္ၚတ် လဒက်ပ္တန် ဏအ် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အကာဲအရာ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ မခိုဟ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သောသဳယဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Sociology)
* [[အေန်သတဳကျူရှေန်]] (Institution)
* [[သၞောတ် ပါ်ခြာ ကဆံင်မၞိဟ်]] (Social stratification)
* [[ဂလဝ်ဗယ်လာ်ဇြေယှေန်]] (Globalization)
* [[သဳအိုရဳ ပရေင်လဒက်ပတန်]] (Structuration theory)

{{Navbox
| name = Sociology
| title = ပညာ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ် (Sociology and Social Structure)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် အဓိက
| list1 =
* [[လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ်]] (Social structure)
* [[ဂကောံ ပရေင်မၞိဟ်]] (Social group)
* [[အေန်သတဳကျူရှေန်]] (Institution)
* [[အစောံသတ္တိ ပူဂိုလ်]] (Agency)
| group2 = သၞောတ် ကေုာံ အခေါင်အရာ
| list2 =
* [[သၞောတ် ပါ်ခြာ ကဆံင်မၞိဟ်]] (Social stratification)
* [[ကဆံင် ကေုာံ တာလျိုင်]] (Status and role)
* [[ဟာဗဳတတ်]] (Habitus)
* [[ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်]] (Social conflict)
| group3 = တၠပညာ အဓိကဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ကားလ် မာက်]] (Karl Marx)
* [[အဳမဳလ် ဒါခါမ်]] (Émile Durkheim)
* [[မက်စ် ဝေဗာ]] (Max Weber)
* [[အာန်ထဝ်နဳ ဂစ်ဒေန်]] (Anthony Giddens)
* [[ပျဲ ဘောဒဳယော]] (Pierre Bourdieu)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ဂလဝ်ဗယ်လာ်ဇြေယှေန်]] (Globalization)
* [[သုတေသန အရည်အသွေး]] (Qualitative research)
* [[ယေန်သၞာင်]] (Culture)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂကောံမၞိဟ်]] (Social change)
}}

[[Category:ပညာ ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:လဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ်]]
[[Category:သဳအိုရဳ ပရေင်မၞိဟ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်]]</text>
      <sha1>nk6j8lywnpkc3pgmbkzyx4x6fwojixx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒြဟတ် ဒမၠု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11790</id>
    <revision>
      <id>56634</id>
      <parentid>56360</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:02:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23097" sha1="1otu9ats3l2atm17dvhsyleht1iyz0c" xml:space="preserve">'''ဒြဟတ် ဒမၠု''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Dark energy'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာလ္ၚတ် နက္ခတ္တဗေဒ (Astronomy) ကေုာံ ရူပဗေဒ ဇကဝလာ (Cosmology) ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် မဟွံမဲ ကု ရုပ်ဝတ္ထု၊ မဟွံပြာကတ် နကဵု လျး တုဲ၊ မဒှ် ဒြဟတ် သဇိုင် အဓိက မနွံ လိက်ပြး ဒၟံင် အလုံ မွဲ ဇကဝလာ (Universe) ရ။ ဒြဟတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မပကဵု ညံင် ဇကဝလာ ဂွံ တၚ်ဇၞော် ပြးတိတ် အာ နကဵု လဟိုင် ပြဟ် တိုန် လၟိုန် အခိင် (Accelerating expansion of the universe) ရ။ အတိုင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ ဒြဟတ် ဒမၠု ဏအ်ဝွံ နွံ ဒၟံင် ၜိုတ် ၆၈% ပ္ဍဲကဵု ဒြဟတ် ကေုာံ ဒြပ်အလုံသၟာန် (Total mass-energy) သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဇကဝလာ ရ။&lt;ref name=&quot;frieman&quot;&gt;{{cite journal |last=Frieman |first=J. A. |author2=Turner, M. S. |author3=Huterer, D. |title=Dark Energy and the Accelerating Universe |journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |volume=46 |pages=385-432 |year=2008}}&lt;/ref&gt;

ဒြဟတ် ဒမၠု ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု [[ဒြပ် ဒမၠု]] (Dark matter) ရ။ ဒြပ် ဒမၠု ဂှ် နွံကဵု ဒြဟတ်ဓါတ် တံင်တွဵု (Gravity) မပကောံ ပတောအ် လဝ် ဂလုက်သဳ (Galaxies) တအ်၊ ဆဂး ဒြဟတ် ဒမၠု ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် ဒစးဒုင် တံင်တွဵု (Repulsive force) မထြိင် ပတိတ် ဒၟံင် ဇကဝလာ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဒြဟတ် ဒမၠု နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဳအိုရဳ၊ တင်ဂၞင် သုတေသန ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ အနာဂတ် ဇကဝလာ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:CMB_Timeline300000.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လၟေင် ဝင် ဇကဝလာ စတမ် နူ ဘိက်ဗေင် (Big Bang) စဵုကဵု ခေတ် လၟုဟ် မထ္ၜး ကဵု ပရေင်တၚ်ဇၞော် ပြးတိတ် မပြဟ် တိုန် ဟိုတ်နူ ဒြဟတ် ဒမၠု။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဒြဟတ် ဒမၠု&quot; (Dark energy) ဝွံ မလိက် အၚ်္ဂလိက် ဏအ်ဂှ် တၠပညာ ရူပဗေဒ မာက် တာနါ (Michael Turner) ဖန်ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၈ ရ။ ဝေါဟာရ ဏအ် မဒး စကာ လဝ် မလိက် &quot;ဒမၠု&quot; ဂှ် ဟွံသေင် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် နွံ အသာ် နက်/ဒမၠု ပုဟ်၊ ဆဂး ဟိုတ်နူကဵု တၠပညာ တအ် ဟွံတီ ကၠးကၠး သဘာဝ ဍာံပြ ဍေဟ် ကေုာံ ဍေဟ် ဟွံ ပတိတ် လျး ကေုာံ ဟွံ တံင်တွဵု လျး (Invisible) ဂှ်ရ ကော်စ လဝ် ဒမၠု ရ။

နကဵု လညာတ် သဳအိုရဳ မ္ဂး၊ ဒြဟတ် ဒမၠု ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် မနွံကဵု ဓါတ်ဍဵု ဒစး (Negative pressure) တုဲ၊ ဍေဟ် ဒစးဒုင် ထောအ် ဒြဟတ် တံင်တွဵု သဘာဝ ရ။ ကာလ အကာသ (Space) ဇၞော် တိုန် လၟိုန် မ္ဂး၊ ဒြဟတ် ဒမၠု ဏအ် ဟွံယှောတ် အောန် အာ ပုဟ်၊ သှ်ေ ဒၟံင် မွဲ ဓဝ် တုဲ ပကဵု ညံင် ဇကဝလာ ဂွံ ပြးတိတ် ပြဟ် တိုန် လၟိုန် ရ။

== ၂။ ဝင် ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History of Discovery) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၈၊ ဂကောံ သုတေသဳ ၜါ ဂကောံ (Supernova Cosmology Project ကေုာံ High-Z Supernova Search Team) လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တြး လျး နူကဵု သူပါနဝ်ဗါ ဂကူ Ia (Type Ia Supernovae) မနွံ ဇၚောဲ ဇြိုဟ်ဇြိုဟ် တအ် ရ။ ညးတအ် ရန်တၟအ် လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်တၚ်ဇၞော် ဇကဝလာ ဂှ် သ္ဒး ဇြိုင် စှ်ေ အာ ဟိုတ်နူ ဒြဟတ် တံင်တွဵု ရ။&lt;ref name=&quot;riess&quot;&gt;{{cite journal |last=Riess |first=A. G. |collaboration=Supernova Search Team |title=Observational Evidence from Supernovae for an Accelerating Universe and a Cosmological Constant |url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_1998-09_116_3/page/1009 |journal=The Astronomical Journal |volume=116 |issue=3 |pages=1009-1038 |year=1998}}&lt;/ref&gt;

ဆဂး သွဟ် သုတေသန တအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် တၠပညာ တအ် ဂွံ ဒး ဒၟံင် သၟာန် ဇၞော်ဇၞော် ရ - သူပါနဝ်ဗါ တအ်ဂှ် နွံ ဇၚောဲ ကၠေအ် အာ လောန် နူ တန်စၟတ် လဝ်၊ မထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ ပရေင်တၚ်ဇၞော် ဇကဝလာ ဝွံ ဟွံသေင် ဇြိုင် စှ်ေ အာ၊ ဆဂး ပြဟ် တိုန် ဒၟံင် ရ။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဏအ် ပကဵု ညံင် တၠပညာ သုတေသဳ သဝ်လာမ်-ပါလ်မုတာ (Saul Perlmutter)၊ ဗရာယ်အေန် သခမေတ် (Brian P. Schmidt)၊ ကေုာံ အာဒမ် ရိသ် (Adam G. Riess) တအ် ဂွံ ကလိဂွံ လာဘ်နဝ်ဗဴ ပ္ဍဲ ဘာသာရပ် ရူပဗေဒ သၞာံ ၂၀၁၁ ရ။&lt;ref name=&quot;perlmutter&quot;&gt;{{cite journal |last=Perlmutter |first=S. |collaboration=Supernova Cosmology Project |title=Measurements of $\Omega$ and $\Lambda$ from 42 High-Redshift Supernovae |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1999-06-01_517_2/page/565 |journal=The Astrophysical Journal |volume=517 |issue=2 |pages=565-586 |year=1999}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သဳအိုရဳ မကေတ် ဒၞာဲ ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ (Theoretical Models of Dark Energy) ==
တၠပညာ ရူပဗေဒ တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် လညာတ် သဳအိုရဳ ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ပံက်အဓိပ္ပါယ် ဒြဟတ် ဒမၠု၊ ဆဂး လညာတ် အဓိက ၜါ သာ် နွံ အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

# '''ကောသ်မဝ်လဝ်ဂျဳ ကေဝ်ကောန်သတေန် (Cosmological Constant - $\Lambda$):''' လညာတ် ဏအ်ဂှ် စတင် နူကဵု [[အာလ်ဗာတ် အာၚ်သတၚ်]] (Albert Einstein) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၇ ရ။ အာၚ်သတၚ် စကာ လဝ် မလိက်မရနုက်ကဵု တန် $\Lambda$ (Lambda) ပ္ဍဲ သၞောန် မဂၞန် သဳအိုရဳ လညာတ်တၚ် သာသတ္တိ (General Relativity) သွက်ဂွံ ထိင် ဒၟံင် ဇကဝလာ ညံင် ဟွံဂွံ ပြး ရ။ နကဵု လညာတ် ဏအ် မ္ဂး၊ ဒြဟတ် ဒမၠု ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် ဒမၠိ ပ္ဍဲ အကာသ သၠး (Energy of space itself) တုဲ၊ ၚုဟ်မး ဍေဟ် ဗိုန် လၟိုန် ကာလ ရ။
# '''ခွိန္တေတ်သေန် (Quintessence):''' လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် ဒမၠု ဟွံသေင် ဒြဟတ် ဗိုန် တၚ် မွဲ၊ ဆဂး ဍေဟ် ဒှ် ဒြဟတ် ဓါတ် (Dynamic field) မမာန် ပြံင်လှာဲ အာ အတိုင် အခိင် ကေုာံ ဒၞာဲ ရ။&lt;ref name=&quot;peebles&quot;&gt;{{cite journal |last=Peebles |first=P. J. E. |author2=Ratra, B. |title=The Cosmological Constant and Dark Energy |journal=Reviews of Modern Physics |volume=75 |issue=2 |pages=559-606 |year=2003}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပါ်ခြာ အကြာ ဒြဟတ် ဒမၠု ကေုာံ ဒြပ် ဒမၠု (Dark Energy vs. Dark Matter) ==
ၜိုန်ရ နွံကဵု မလိက် &quot;ဒမၠု&quot; မွဲစွံ ကိ ကီုလေဝ်၊ ဒြဟတ် ဒမၠု ကဵု [[ဒြပ် ဒမၠု]] နွံကဵု သဘာဝ တၞဟ်ခြာ လောန် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်ပါ်ခြာ အကြာ ဒြဟတ် ဒမၠု ကေုာံ ဒြပ် ဒမၠု
|-
! အရာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်
! ဒြဟတ် ဒမၠု (Dark Energy)
! ဒြပ် ဒမၠု (Dark Matter)
|-
| '''ပၟိက် ဒြဟတ် မနွံ'''
| ၜိုတ် ၆၈% ပ္ဍဲ ဇကဝလာ
| ၜိုတ် ၂၇% ပ္ဍဲ ဇကဝလာ
|-
| '''ကမၠောန် အဓိက'''
| ထြိင် ပတိတ် အကာသ (ဒစး တံင်တွဵု)
| တံင် စွံ လဝ် ရုပ်ဝတ္ထု တအ် (နွံ ဒြဟတ် တံင်တွဵု)
|-
| '''ပရေင်တန်တဴ'''
| ပြး လိက် ဒၟံင် အလုံ ဇကဝလာ တန်းတန်း
| ပကောံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဂလုက်သဳ တအ်
|-
| '''ဖဵုသက်ရောက်'''
| ပကဵု ညံင် ပရေင်တၚ်ဇၞော် ပြးတိတ် ဂွံ ပြဟ် တိုန်
| ပကဵု ညံင် ရုပ်ဝတ္ထု တအ် ဂွံ ဒက်ပတန် ဂလုက်သဳ
|}

(ဆ ၅% သၟး မဒှ် ရုပ်ဝတ္ထု ဓမ္မတာ မပ္တံကဵု သၞံင်၊ တိ၊ ကေုာံ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ)။

== ၅။ တင်ဂၞင် သုတေသန ကေုာံ ပရေင်စၟတ်ၜတ် (Observational Evidence) ==
ပါဲနူ သူပါနဝ်ဗါ တုဲ၊ သုတေသန ခေတ်တၟိ တအ် ထပ် ထ္ၜး ကဵု တင်ဂၞင် ဒြဟတ် ဒမၠု နကဵု နဲကဲ သုတေသန ဂၠိုင် သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

* '''ပရေင်လဟိုင် လျးတြေံ ဇကဝလာ (Cosmic Microwave Background - CMB):''' စက်ရုံ လိက်အကာသ မပ္တံကဵု WMAP ကေုာံ Planck satellite တအ် စၟတ်ၜတ် လဝ် လျး ရေဒဳယဝ် တြေံ စှ်ေ ကၠုင် နူ အခိင် ဘိက်ဗေင် တုဲ၊ သွဟ် ဂှ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဇကဝလာ ပိုယ် နွံ ဗီုပြင် တိ မပြး (Flat universe) တုဲ ဒြဟတ် သီုဖအိုတ် ၆၈% ဂှ် သ္ဒး ဒှ် ဒြဟတ် ဒမၠု ရ။
* '''ဗာရဳယယောန် အဝ်သဳလေယှေန် (Baryon Acoustic Oscillations - BAO):''' ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် ဇၚောဲ အကြာ ဂလုက်သဳ ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဇကဝလာ သ္ၚောဲသ္ၚောဲ ထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ သၞောတ် တၚ်ဇၞော် ပြးတိတ် ဂှ် စ ပြဟ် တိုန် ပ္ဍဲ ၅ ဘဳလဳယာန် သၞာံ လက္ကရဴ ဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;planck&quot;&gt;{{cite journal |last=Ade |first=P. A. R. |collaboration=Planck Collaboration |title=Planck 2015 results. XIII. Cosmological parameters |journal=Astronomy &amp; Astrophysics |volume=594 |pages=A13 |year=2016}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇကဝလာ (Cosmological Implications) ==
ဟိုတ်နူ ဒြဟတ် ဒမၠု မနွံ ဒၟံင် ဂှ်ရ၊ လဒက်ပတန် အလုံ ဇကဝလာ ဝွံ ဒးဒုင် ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် ရ။ 

ပ္ဍဲ အခိင် စတင် ဘိက်ဗေင် တေအ်၊ ဒြပ် ဒမၠု ကေုာံ ရုပ်ဝတ္ထု တအ် နွံ တန်သိပ် ဂၠိုင် တုဲ ဒြဟတ် တံင်တွဵု ဂှ် အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ပကောံ ကပေါတ် တအ် ရ။ ဆဂး အခိင် ကာလ အကာသ ပြးတိတ် ဇၞော် တိုန် မ္ဂး၊ တန်သိပ် ရုပ်ဝတ္ထု တအ် ယှောတ် စှ်ေ အာ တုဲ၊ ဒြဟတ် ဒမၠု (မနွံ တန်သိပ် ဗိုန် တၚ်) ဂှ် စ ဇၞး ကၠုင် ဒြဟတ် တံင်တွဵု ပ္ဍဲ ၜိုတ် ၅ ဘဳလဳယာန် သၞာံ အာတေအ် ရ။ စနူ ဂှ် တုဲ ပရေင်တၚ်ဇၞော် ဇကဝလာ စ ပြဟ် တိုန် ရ။

== ၇။ အနာဂတ် ဇကဝလာ ကေုာံ လအိတ် ဘဝ (Future of the Universe) ==
အနာဂတ် ဇကဝလာ ပိုယ် ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု သဘာဝ ဒြဟတ် ဒမၠု ရ။ တၠပညာ တအ် ခၞံဗဒှ် လဝ် လညာတ် သဳအိုရဳ သွက် လအိတ် ဇကဝလာ ဂမၠိုင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

* '''ပရေင်ဂံက် ဇၞော် (Big Freeze / Heat Death):''' ယဝ်ရ ဒြဟတ် ဒမၠု ဆက် တန်တဴ နကဵု ၚုဟ်မး ဗိုန် $\Lambda$ မ္ဂး၊ ဇကဝလာ ဝွံ ဆက် ပြးတိတ် အာ လၟိုန် ရ။ ဂလုက်သဳ တအ် ဂှ် ခြာ ဇၚောဲ အာ နူ ရေင်သကအ် တုဲ၊ သၞံင် တအ် စတမ် ကှ် ပၟတ် သီုဖအိုတ် ရ။ ဇကဝလာ ဂှ် ဒှ် အာ ဒၞာဲ ဂံက် ကမှဲ ကေုာံ ဒမၠု ရ။
* '''ပရေင်ထကိး ဇၞော် (Big Rip):''' ယဝ်ရ ဒြဟတ် ဒမၠု ဇၞော်မောဝ် တိုန် လၟိဟ် အခိင် (Phantom energy) မ္ဂး၊ ဒြဟတ် ဏအ်ဝွံ ထိင် ဟွံမာန် တုဲ မာန် ထကိး ပလာ် ထောအ် သီု ဂလုက်သဳ၊ သၞံင်၊ ဂြိုဟ်၊ အက်တမ် (Atoms) စဵုကဵု လဒက်ပတန် အကာသ အလဵုဇကု ထကိး လဳယိုအ် အာ ရ။
* '''ပရေင်ဗိုက် ဇၞော် (Big Crunch):''' ယဝ်ရ ဒြဟတ် ဒမၠု ယှောတ် စှ်ေ အာ တုဲ ဒြဟတ် တံင်တွဵု ကလေင် ဇၞး မ္ဂး၊ ဇကဝလာ မာန် ကလေင် ဗိုက် ပကောံ စှ်ေ အာ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မွဲ ဓဝ် ရ (ဆဂး လညာတ် ဏအ် နွံ အခေါင် အောန် အိုတ်)။

== ၈။ ပြသၞာ သဳအိုရဳ ကေုာံ အခက်အခုဲ ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ (The Cosmological Constant Problem) ==
ဒြဟတ် ဒမၠု ဝွံ ကတဵုဗဒှ် ကဵု ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိ မကော်စ '''ပြသၞာ ကောသ်မဝ်လဝ်ဂျဳ ကေဝ်ကောန်သတေန်''' (Cosmological Constant Problem) ရ။

ကာလ တၠပညာ တအ် တွက်ဂၞန် ၚုဟ်မး ဒြဟတ် ဒမၠု နကဵု သဳအိုရဳ ရူပဗေဒ ကွမ်တမ် (Quantum field theory) မ္ဂး၊ သွဟ် မတိတ် ကၠုင် ဂှ် ဇၞော် လောန် အာ နူကဵု ၚုဟ်မး စၟတ်ၜတ် ညာတ် ကေတ် ပ္ဍဲ နက္ခတ္တဗေဒ စဵုကဵု $10^{120}$ ဆ ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပရေင်တၞဟ်ခြာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဝင် သုတေသန သိပ္ပံ တုဲ၊ ထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ လညာတ် ရူပဗေဒ ပိုယ် ခေတ် လၟုဟ် ဆက် လ္ၚတ် ဒး ပလေဝ် အာ သီု သဳအိုရဳ ကွမ်တမ် ကေုာံ လညာတ်တၚ် သာသတ္တိ ရ။&lt;ref name=&quot;weinberg&quot;&gt;{{cite journal |last=Weinberg |first=S. |title=The Cosmological Constant Problem |journal=Reviews of Modern Physics |volume=61 |issue=1 |pages=1-23 |year=1989}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ သုတေသန ခေတ်တၟိ ကေုာံ စက်ရုံ နက္ခတ္တဗေဒ အနာဂတ် (Current and Future Research Projects) ==
သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် သဘာဝ ဍာံပြ ဒြဟတ် ဒမၠု ဂှ်၊ ဂကောံ တၠပညာ ဂၠးတိ တအ် ဒက်ပတန် စကာ ဒၟံင် စက်ရုံ ကေုာံ နိမိတ် လိက်အကာသ တၟိဂမၠိုင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

* '''Euclid Space Telescope (ESA):''' လိက်အကာသ ဥရောပ မပတိုန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၃ သွက်ဂွံ ဗါန် ရုပ် 3D ဇကဝလာ ကေုာံ လ္ၚတ် ဖဵု ဒြဟတ် ဒမၠု လတူ တၚ်ဇၞော် ပြးတိတ် ရ။
* '''Vera C. Rubin Observatory (Chile):''' စက်ရုံ သုတေသန ပ္ဍဲ တိ မနွံ စက်ဗါန် ရုပ် ဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံ စၟတ်စရင် ဂလုက်သဳ လၟိဟ် ဘဳလဳယာန် တအ်။
* '''Nancy Grace Roman Space Telescope (NASA):''' စက်ရုံ နက္ခတ္တဗေဒ အနာဂတ် မနွံ ဗွိုက် မာန် ညာတ် ကေတ် ပတောအ် ကု လိက်အကာသ ဟာဗ်ဗိလ် (Hubble) ၁၀၀ ဆ ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion) ==
ဒြဟတ် ဒမၠု ဝွံ ဒှ် အရာ နိမိတ် တၟေင် မအံ့သြ ဂၠိုင်အိုတ် ကေုာံ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ရူပဗေဒ ဇကဝလာ ရ။ ဍေဟ် ဝွံ ထိင်ဒဝ် ဒၟံင် ဖဵုသက်ရောက် ဇနိဿယ သွက် ပရေင်တၚ်ဇၞော် ကေုာံ အနာဂတ် အလုံ ဇကဝလာ ပိုယ် ရ။

ၜိုန်ရ ပိုယ် တီ ကေတ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် နွံ ဒၟံင် ၜိုတ် ၆၈% ပ္ဍဲ ဇကဝလာ ကီုလေဝ်၊ သဘာဝ အစစ်အမှောန် ဍေဟ် ဂှ် ဆက် ဒှ် ဒၟံင် သၟာန် ဇၞော် မဟွံကလိဂွံ သွဟ် သဇိုင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။ ပရေင်သုတေသန ပ္ဍဲ အနာဂတ် မပ္တံကဵု စက်ရုံ တၟိ ကေုာံ လညာတ် သဳအိုရဳ ရူပဗေဒ တၟိ တအ် ဝွံ မာန် ပံက် ထ္ၜး ကဵု လျး သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အရာ မအံ့သြ ဏအ် တုဲ မာန် ပြံင်လှာဲ ထောအ် လညာတ် ကောန်မၞိဟ် တအ် လတူ ဇကဝလာ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဒြပ် ဒမၠု]] (Dark matter)
* [[ဘိက်ဗေင်]] (Big Bang)
* [[ဇကဝလာ]] (Universe)
* [[အာလ်ဗာတ် အာၚ်သတၚ်]] (Albert Einstein)

{{Navbox
| name = Cosmology
| title = ရူပဗေဒ ဇကဝလာ ကေုာံ နက္ခတ္တဗေဒ (Cosmology and Astrophysics)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် လညာတ်ဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ဘိက်ဗေင်]] (Big Bang)
* [[ဒြဟတ် ဒမၠု]] (Dark energy)
* [[ဒြပ် ဒမၠု]] (Dark matter)
* [[ဇကဝလာ]] (Universe)
| group2 = သဳအိုရဳ ကေုာံ မဂၞန်
| list2 =
* [[လညာတ်တၚ် သာသတ္တိ]] (General relativity)
* [[ကောသ်မဝ်လဝ်ဂျဳ ကေဝ်ကောန်သတေန်]] (Cosmological constant)
* [[သဳအိုရဳ မောရ်]] (Moore's law)
* [[သဳအိုရဳ ကွမ်တမ်]] (Quantum theory)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဂလုက်သဳ]] (Galaxies)
* [[သူပါနဝ်ဗါ]] (Supernovae)
* [[အာလ်ဗာတ် အာၚ်သတၚ်]] (Albert Einstein)
* [[စက်ရုံ နက္ခတ္တဗေဒ]] (Observatories)
}}

[[Category:နက္ခတ္တဗေဒ]]
[[Category:ရူပဗေဒ ဇကဝလာ]]
[[Category:ဇကဝလာ]]
[[Category:ဒြဟတ် ဒမၠု]]</text>
      <sha1>1otu9ats3l2atm17dvhsyleht1iyz0c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒြပ် ဒမၠု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11791</id>
    <revision>
      <id>56666</id>
      <parentid>56361</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:45:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20937" sha1="0ol9jkwadsmj2dal4rchjy8hecpf65m" xml:space="preserve">'''ဒြပ် ဒမၠု''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Dark matter'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကူ ဒြပ် (Matter) မွဲ မဟွံမာန် ညာတ် ကေတ် နကဵု မတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကိရိယာ မပ္တံကဵု တယ်လဳသကုပ် တအ် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဟွံပတိတ် လျး၊ ဟွံကလေင် လျး၊ ကေုာံ ဟွံဇြောတ် ကေတ် ဒြဟတ် လလဳ သံလိုက် (Electromagnetic radiation) တအ် ပုဟ်။ နကဵု လညာတ် နက္ခတ္တဗေဒ (Astronomy) ကေုာံ ဇကဝလာဗေဒ (Cosmology) မ္ဂး၊ ဒြပ် ဒမၠု ဝွံ နွံ ဒၟံင် ၜိုတ် ၈၅ တၟဴကၠံ (85%) ၏ လၟိဟ် ဒြပ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဇကဝလာ ပိုယ် ဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;bertone&quot;&gt;{{cite journal |last=Bertone |first=G. |author2=Hooper, D. |author3=Silk, J. |title=Particle dark matter: Evidence, candidates and constraints |journal=Physics Reports |volume=405 |issue=5-6 |pages=279-390 |year=2005}}&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ ညာတ် ကေတ် နကဵု မတ် ဟွံမာန် ကီုလေဝ်၊ တၠပညာ သိပ္ပံ တအ် တီ ဒဒှ်ရ ဒြပ် ဒမၠု နွံ ဒၟံင် ဟိုတ်နူကဵု ဖဵုသက်ရောက် ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravitational effects) ဍေဟ် မကတဵုဗဒှ် လတူ ဂလက်သဳ (Galaxies) ကေုာံ လတူ ရုပ်ဝတ္ထု သဘာဝ တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဒြပ် ဒမၠု နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သက်သဳ သာဓက၊ သတ္တိဂမၠိုင်၊ ကေုာံ လညာတ် သဳအိုရဳ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Dark_Matter_Map.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ပါ်ပြး ဒြပ် ဒမၠု ပ္ဍဲ ဇကဝလာ မစကာ လဝ် နဲကဲ လျး ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravitational lensing) သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ဒြပ် ဒမၠု&quot; ဝွံ ဒှ် ဝေါဟာရ မစကာ လဝ် သွက်ဂွံ ပံက်အဓိပ္ပါယ် အရာ မနွံ လျိုင် (Mass) ဆဂး ဟွံဆက်ဆံ ကု ဒြဟတ် လလဳ သံလိုက် (Electromagnetic force) ရ။ ရုပ်ဝတ္ထု ဓမ္မတာ မပ္တံကဵု သၞံင်၊ ဂြိုဟ်၊ ကေုာံ ကောန်မၞိဟ် တအ်ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု '''ဒြပ် ဗေရဳယောန်''' (Baryonic matter - ပရဝ်တွန်၊ ညူထရွန်၊ အဳလက်ထရွန်) ရ။ ဆဂး ဒြပ် ဒမၠု ဝွံ ဒှ် ဒြပ် ဟွံသေင် ကု ဗေရဳယောန် (Non-baryonic matter) မွဲဂကူ ရ။

အတိုင် တင်ဂၞင် နူကဵု ဂြိုဟ်တုဲ ပလာန် (Planck satellite) မ္ဂး၊ ဇမၞော် ဒြပ်-ဒြဟတ် (Mass-energy) အလုံ ဇကဝလာ ပိုယ် ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု - 
* ဒြပ် ဓမ္မတာ (Ordinary matter) ၄.၉%
* ဒြပ် ဒမၠု (Dark matter) ၂၆.၈%
* ဒြဟတ် ဒမၠု (Dark energy) ၆၈.၃% ရ။ 
ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ အရာ ပိုယ် မညာတ် ကေတ် နကဵု မတ် တအ် ဝွံ ဒှ် ဆ အရာ ဍောတ်တ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဇကဝလာ သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;planck&quot;&gt;{{cite journal |last=Planck Collaboration |title=Planck 2015 results. XIII. Cosmological parameters |journal=Astronomy &amp; Astrophysics |volume=594 |issue=A13 |pages=1-63 |year=2016}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
လညာတ် ပရူ မနွံ ဒြပ် မဟွံညာတ် (Unseen matter) ဝွံ စတင် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ကၞောတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ တေအ် ရ။ လော့တ် ကေလ်ဗေန် (Lord Kelvin) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၄ ဂှ် တွက်ဂၞန် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဒြပ် ပ္ဍဲ ဂလက်သဳ ပိုယ် ဏအ် မာန် နွံ ဒြပ် မဟွံညာတ် ဂၠိုင် နူ ဒြပ် မညာတ် ရ။

ဝေါဟာရ &quot;ဒြပ် ဒမၠု&quot; (Dunkle Materie) ဂှ် စကာ လဝ် ပထမအိုတ် နကဵု တၠပညာ နက္ခတ္တဗေဒ '''ဖရစ် ဇွဳကဳ''' (Fritz Zwicky) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၃ ရ။ ညး လ္ၚတ် ၜတ်ကၞာတ် ပရေင်ချဳဓရာင် ဂကောံ ဂလက်သဳ ကိုမာ (Coma Cluster) တုဲ ဆဵု ကေတ် ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် ဓရောတ် နူကဵု ဂလက်သဳ မညာတ် ကေတ် တအ် ဂှ် ဟွံရုံဂပ် သွက်ဂွံ ထိင် လဝ် ဂကောံ ဂလက်သဳ ဂှ် ရ။ သွက် ဂကောံ ဂှ် ဂွံ တန်တဴ မာန် ဂှ် သ္ဒး နွံ &quot;ဒြပ် ဒမၠု&quot; မဂၠိုင် နူ ဒြပ် ဓမ္မတာ ၄၀၀ ဆ ရောင် ညး သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ရ။&lt;ref name=&quot;zwicky&quot;&gt;{{cite journal |last=Zwicky |first=F. |title=Die Rotverschiebung von extragalaktischen Nebeln |journal=Helvetica Physica Acta |volume=6 |pages=110-127 |year=1933}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သက်သဳ သာဓက နူကဵု နက္ခတ္တဗေဒ (Observational Evidence) ==
ပ္ဍဲ လပါ် သၞာံ ၁၉၇၀ တအ် ဂှ်၊ တၠပညာ ဗဳရာ ရူဗေန် (Vera Rubin) ကေုာံ ကေန် ဖေါဒ် (Kent Ford) တအ် ဂၠာဲ ဆဵု သက်သဳ မခိုင်ကၠိုက် အိုတ် ရ။ 

ညးတအ် လ္ၚတ် ၜတ်ကၞာတ် '''မျဉ်းကွေး ပရေင်ဂေတ် ဂလက်သဳ''' (Galaxy rotation curves) မဒှ် လဟိုင် ဂေတ် သၞံင် ပ္ဍဲ လပါ် မ္ၚး ဂလက်သဳ အေန်ဒရဝ်မေဒါ (Andromeda) ရ။ အတိုင် သၞောဝ် နယူတန် (Newton's laws) မ္ဂး၊ သၞံင် မနွံ သ္ၚောဲ နူ လဒေါဝ် ဂလက်သဳ တအ် သ္ဒး ဂေတ် သာ စှ်ေ ရ။ ဆဂး၊ သၞံင် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဂေတ် ဒၟံင် နကဵု လဟိုင် မတုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ် ရ။ ဏအ်ဝွံ ထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ နွံ &quot;ဟေလဝ် ဒြပ် ဒမၠု&quot; (Dark matter halo) မဇၞော် မဟွံညာတ် ကေတ် ဗိုင် ရံင် လဝ် ဂလက်သဳ တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;rubin&quot;&gt;{{cite journal |last=Rubin |first=V. C. |author2=Ford, W. K. Jr. |title=Rotation of the Andromeda Nebula from a Spectroscopic Survey of Emission Regions |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1970-01_159_1/page/n382 |journal=The Astrophysical Journal |volume=159 |pages=379-403 |year=1970}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ကေုာံ သတ္တိဂမၠိုင် (Properties and Composition) ==
ဒြပ် ဒမၠု ဝွံ နွံကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ ကေုာံ သတ္တိ အဓိက ဂမၠိုင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -
* '''ဟွံညာတ်ကေတ် (Invisible):''' ဟွံဆက်ဆံ ကု လျး ကေုာံ ဓါတ် လလဳ။
* '''နွံလျိုင် (Massive):''' မာန် ကတဵုဗဒှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravity) မတံင်ဇြောတ် ကေတ် ရုပ်ဝတ္ထု တၞဟ်။
* '''ဟွံချဳဓရာင် ပြဟ် (Cold/Sluggish):''' ပ္ဍဲ လဒက်ပတန် သဇိုင် မ္ဂး၊ ဒြပ် ဒမၠု ဝွံ ဟွံချဳဓရာင် နကဵု လဟိုင် ပြဟ် မတုပ် ကု လျး ပုဟ်။
* '''ဟွံစုက်လုက် (Collisionless):''' ဒြပ် ဒမၠု ဝွံ ဟွံတိုက်စး ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံစုက်လုက် ကု ဇကု ဍေဟ် ကေုာံ ကု ဒြပ် ဓမ္မတာ တအ် (ပါဲနူ ဒြဟတ် ဓရောတ်) ရ။

== ၅။ ဒြပ် ဒမၠု သာ် (Cold, Warm, and Hot Dark Matter) ==
တၠပညာ ဇကဝလာဗေဒ တအ် ပါ်လဝ် ဒြပ် ဒမၠု နကဵု အဆံင် ဓါတ်ဂမ္တဴ (ဟွံသေင်မ္ဂး လဟိုင် ချဳဓရာင် အခိင် ဇကဝလာ စကတဵုဒှ်) ၃ သာ် ရ -

* '''ဒြပ် ဒမၠု ဂံက် (Cold Dark Matter - CDM):''' ဍေဟ် ချဳဓရာင် သာ (သာ နူ လဟိုင် လျး ဗွဲမလောန်) ရ။ မဝ်ဒယ် သဇိုင် (Lambda-CDM model) မ္ဂး လညာတ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် လညာတ် ဍာံ အိုတ် ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဂံက် တုဲ ဍေဟ် မာန် ကောံသၟဟ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ဂလက်သဳ မာန် ရ။
* '''ဒြပ် ဒမၠု ကတဴ (Hot Dark Matter - HDM):''' ဍေဟ် ချဳဓရာင် ပြဟ် ညောန် ကဵု လဟိုင် လျး (ဥပမာ - နျူထရဳနဝ် - Neutrinos)။ ဆဂး လညာတ် ဏအ် ဟွံမာန် ပသောင် ထ္ၜး လဒက်ပတန် ဂလက်သဳ ဍောတ်တ် တအ် ရ။
* '''ဒြပ် ဒမၠု လမုဟ် (Warm Dark Matter - WDM):''' နွံ လဒေါဝ် အကြာ ဂံက် ကဵု ကတဴ ရ။

== ၆။ သမ္ဘာဝ အလံင်ကောန်မသ (Candidate Particles) ==
စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်၊ တၠပညာ တအ် ဟွံတီ ဏီ ဒဒှ်ရ ဒြပ် ဒမၠု ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု မသ လဵု (Particles) ရ။ ဆဂး ညးတအ် ပတိုန် လဝ် သဳအိုရဳ အလံင်ကောန်မသ (Candidates) အဓိက ဂမၠိုင် ရ -

# '''ဝီမ် (WIMPs - Weakly Interacting Massive Particles):''' ဒှ် မသ မနွံ လျိုင် ဇၞော် ဆဂး ဆက်ဆံ နကဵု ဒြဟတ် ဒြိုဟ်လျ (Weak nuclear force) ကေုာံ ဓရောတ် သၟး ရ။ ဏအ်ဝွံ ဒှ် အလံင်ကောန်မသ မၞိဟ် စၟတ်သမ္တီ ဂၠိုင်အိုတ် ရ။
# '''အက်ဇဳယောန် (Axions):''' ဒှ် မသ သဳအိုရဳ မနွံ လျိုင် ဍောတ်လောန် တုဲ စကာ သွက်ဂွံ ဖြေစှ် ပြသၞာ CP ဓမ္မတာ ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ ကွမ်တမ် (Quantum physics) ရ။
# '''နျူထရဳနဝ် ဟွံမဲ ဖဵု (Sterile Neutrinos):''' ဒှ် ဂကူ နျူထရဳနဝ် မဟွံဆက်ဆံ ကု ဒြဟတ် မွဲမွဲ ပါဲနူ ဓရောတ် ရ။
# '''မာချဝ် (MACHOs - Massive Compact Halo Objects):''' ဒှ် ဒြပ် ဓမ္မတာ မပ္တံကဵု သၞံင် ဒမၠု (Brown dwarfs) ကေုာံ ထီု လမ္စံက် (Black holes) ဆဂး လညာတ် ဏအ် ဒးဒုင် ပယ်တိတ် လဝ် ဂၠိုင် ရ။

== ၇။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ကေုာံ သုတေသန စမ်းသပ် (Detection and Experiments) ==
ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဒြပ် ဒမၠု ဝွံ ပါ်လဝ် ပိ နဲကဲ ရ -

* '''ပရေင်ဂၠာဲဆဵု တပ်တပ် (Direct Detection):''' တၠပညာ တအ် သြိုင် လဝ် ဌာန် သုတေသန ပ္ဍဲ သၟဝ် တိ ဇြိုဟ်ဇြိုဟ် (သွက်ဂွံ ဝေင်ဒစး ဓါတ် ရေဒဳယဝ် သဘာဝ) မပ္တံကဵု XENON ကေုာံ LUX experiments သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ညာတ် အခိင် ကာလ မသ ဒြပ် ဒမၠု တိုက်စး ကု အက်တမ် ဓမ္မတာ ရ။
* '''ပရေင်ဂၠာဲဆဵု သွယ်ဝိုက် (Indirect Detection):''' ဂၠာဲ ညာတ် လျး ဂမ္မာ (Gamma rays) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြပ် ဒစး (Antimatter) မကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်လီုလာ် (Annihilation) မသ ဒြပ် ဒမၠု ၜါ တိုက်စး ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဂလက်သဳ ရ။
* '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ စက် (Collider Searches):''' စကာ စက် တိုက်စး မသ ဇၞော် (Large Hadron Collider - LHC) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် မသ ဒြပ် ဒမၠု တၟိ နကဵု ဒြဟတ် ဇၞော်ဇၞော် ရ။

== ၈။ သဳအိုရဳ ဒစးဒုင် (Alternative Theories - MOND) ==
ၜိုန်ရ တၠပညာ ဗွဲမဂၠိုင် ပတှ်ေ ဒြပ် ဒမၠု ကီုလေဝ်၊ တၠပညာ လ္ၚဵု တအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဒြပ် ဒမၠု ဟွံမဲ ပုဟ်၊ ဆဂး သၞောဝ် ဒြဟတ် ဓရောတ် နယူတန် ကဵု အာင်သတာင် ဂှ် ဒး ပလေဝ် (Modified) ရောင်။

လညာတ် မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''MOND''' (Modified Newtonian Dynamics) မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု Mordehai Milgrom ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၃ ရ။ MOND ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲ ဒြဟတ် ဓရောတ် ဍိုန်လျ (ဥပမာ လပါ် မ္ၚး ဂလက်သဳ) မ္ဂး၊ သၞောဝ် ဓရောတ် ဝွံ ဟွံကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ် နယူတန် ဓမ္မတာ ရ။ ၜိုန်ရ MOND မာန် ပသောင် မျဉ်းကွေး ပရေင်ဂေတ် မာန် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဟွံမာန် ပသောင် ထ္ၜး ပရေင်လျး ဓရောတ် (Gravitational lensing) ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ဂလက်သဳ မပ္တံကဵု Bullet Cluster မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;milgrom&quot;&gt;{{cite journal |last=Milgrom |first=M. |title=A modification of the Newtonian dynamics as a possible alternative to the hidden mass hypothesis |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1983-07-15_270_2/page/365 |journal=The Astrophysical Journal |volume=270 |pages=365-370 |year=1983}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဇကဝလာ (Role in the Universe and Cosmic Web) ==
ဒြပ် ဒမၠု ဝွံ နွံကဵု တာလျိုင် အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဇကဝလာ (Structure formation) ရ။ 

အခိင် ကာလ ဇကဝလာ စကတဵုဒှ် (Big Bang) တုဲ၊ ဒြပ် ဒမၠု ဝွံ ကောံသၟဟ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ ဓရောတ် ဍေဟ်တအ် ရ။ ပရေင်ကောံသၟဟ် ဏအ် ဖန်ဗဒှ် &quot;ဇလ ဇကဝလာ&quot; (Cosmic Web) မဒှ် ဇလ ဒြဟတ် ဓရောတ် ဇၞော် မတံင်ဇြောတ် ကေတ် ဂေတ်သ် (Gas) ကေုာံ ဒြပ် ဓမ္မတာ တအ် ညံင် ဂွံ ဒက်ပတန် ဒှ် သၞံင် ကေုာံ ဂလက်သဳ တအ် ရ။ ယဝ်ရ ဒြပ် ဒမၠု ဟွံမဲ မ္ဂး၊ ဂလက်သဳ တအ် သီုကဵု ဇကဝလာ မၞိဟ် ပိုယ် ဏအ် ဟွံမာန် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ဒြပ် ဒမၠု ဝွံ ဆက် ဒှ် ဒၟံင် ပဟေဠိ (Mystery) မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ရူပဗေဒ ကေုာံ ဇကဝလာဗေဒ ခေတ်တၟိ ရ။ ၜိုန်ရ ပိုယ် တီ ဒဒှ်ရ ဍေဟ် နွံ ဒၟံင် ကီုလေဝ်၊ ပိုယ် ဟွံတီ ဏီ ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု မသ သာ်လဵု ရ။

ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ် ဂှ်၊ ကိရိယာ တယ်လဳသကုပ် တၟိ မပ္တံကဵု တယ်လဳသကုပ် အာကာသ ဂျိမ်းဝက်ဗ် (James Webb Space Telescope - JWST) ကေုာံ သၞောတ် Euclid (Euclid Space Telescope) တအ် ဝွံ သ္ဒး ဆက် ဂၠာဲ ၜတ်ကၞာတ် ဖဵုသက်ရောက် ဒြပ် ဒမၠု အလုံ ဇကဝလာ ရောင်။ ယဝ်ရ တၠပညာ တအ် မာန် ဂၠာဲ ညာတ် မသ ဒြပ် ဒမၠု ဍာံပြ မ္ဂး၊ ဏအ်ဝွံ သ္ဒး ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ပညာ သိပ္ပံ သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် သဘာဝ ဇကဝလာ ပိုယ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဒြဟတ် ဒမၠု]] (Dark energy)
* [[ဇကဝလာဗေဒ]] (Cosmology)
* [[ရူပဗေဒ သတ္တိကမၠောန်]] (Particle physics)
* [[ထီု လမ္စံက်]] (Black hole)

{{Navbox
| name = Cosmology and Astronomy
| title = ဇကဝလာဗေဒ ကေုာံ နက္ခတ္တဗေဒ (Cosmology and Astronomy)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် အဓိကဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ဇကဝလာ]] (Universe)
* [[ခတိုဟ် ဇၞော်]] (Big Bang)
* [[ဒြပ် ဒမၠု]] (Dark matter)
* [[ဒြဟတ် ဒမၠု]] (Dark energy)
| group2 = လဒက်ပတန် ဇကဝလာ
| list2 =
* [[ဂလက်သဳ]] (Galaxy)
* [[ဂလက်သဳ မသက္ကုဗီုပြင်]] (Irregular galaxy)
* [[ထီု လမ္စံက်]] (Black hole)
* [[သၞံင်]] (Star)
| group3 = သဳအိုရဳ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ်
| list3 =
* [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ]] (Theory of Relativity)
* [[ရူပဗေဒ ကွမ်တမ်]] (Quantum physics)
* [[ဒြဟတ် ဓရောတ်]] (Gravity)
* [[MOND]] (Modified Newtonian Dynamics)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[နက္ခတ္တဗေဒ]] (Astronomy)
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)
* [[လျး ဒြဟတ် ဓရောတ်]] (Gravitational lensing)
* [[ဒြပ် ဗေရဳယောန်]] (Baryonic matter)
}}

[[Category:နက္ခတ္တဗေဒ]]
[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:ဒြပ် ဒမၠု]]
[[Category:ဇကဝလာဗေဒ]]</text>
      <sha1>0ol9jkwadsmj2dal4rchjy8hecpf65m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အက္ခရ် ( အံ )ဂှ် မုအဓိပ္ပါယ်ရော</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11796</id>
    <revision>
      <id>56704</id>
      <parentid>56386</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T02:26:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>56704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20886" sha1="dek685ppi9g2zuh8lf2jp0msanwyjue" xml:space="preserve">{{Infobox
| title = အက္ခရ် (အံ) ဂှ် မုအဓိပ္ပါယ်ရော
| image = [[File:Anusvara in Brahmi.svg|100px|center|အက္ခရ်ဗြဟ္မီ အံ (ဗိန္ဒု)]]
| caption = ဗီုပြင် တမ်ဗဳဇ အက္ခရ် &quot;အံ&quot; ( Anusvara / Bindu ) မဒှ်သင်္ကေတရမျာင်နိဂ္ဂဟိတ် ပ္ဍဲသၞောတ်မလိက်အိန္ဒိယခေတ်တြေံ
| label1 = က္ဍိုပ်လိက်
| data1 = အက္ခရ် &quot;အံ&quot; (The Anusvara / Nasalized Vowel 'Am')
| label2 = ဗီုပြင်ရမျာင်
| data2 = ရမျာင်သရမၞံင်/ရမျာင်နိဂ္ဂဟိတ် [am] / [aŋ] / [m]
| label3 = ဗဳဇမလိက်
| data3 = [[အက္ခရ်ဗြဟ္မီ]] → [[အက္ခရ်ပလ္လဝ]] → [[အက္ခရ်မန်ခေတ်တြေံ]]
| label4 = ကဆံင်သဒ္ဒါ
| data4 = သရမှီမှဲ/နိဂ္ဂဟိတ် (Anusvara)၊ သင်္ကေတဗိန္ဒု၊ ဒုတိယာဝိဘတ်ပါဠိ
| label5 = ယူနဳကုဒ် (Unicode)
| data5 = U+102အ + U+1036 (Myanmar Sign Anusvara)
}}

'''အက္ခရ် (အံ) ဂှ် မုအဓိပ္ပါယ်ရော''' (အၚ်လိက်: ''Linguistic and Structural Significations of the Mon Nasalized Vowel 'Am' and Anusvara'') ဝွံ ဒှ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အခန်ကဏ္ဍ သဒ္ဒါ၊ ဝင်၊ ရမျာင်ဗေဒ ကေုာံ လူမၞိဟ်ဗေဒ မဆေင်ကဵု အက္ခရ် &quot;အံ&quot; ( Anusvara / Niggahita ) မဒှ် သင်္ကေတရမျာင်မၞံင် (Nasalized Vowel) ကေုာံ အက္ခရ်ဝိဘတ် ပ္ဍဲ [[မလိက်မန်]] (Mon Script) ကေုာံ [[အရေဝ်မန်]] (Mon Language) ရ။ အက္ခရ် &quot;အံ&quot; ဝွံ စကာနဒဒှ် သင်္ကေတဗိန္ဒု (မုဟ်စိင် / စုတ်စး) မဒတန်နွံ လတူဗျည် ကေုာံ သရတအ်တုဲ ပကဵုညံင် ရမျာင်သရ ဂွံဇြိုဟ် တိတ်နူမုဟ် နဒဒှ် ရမျာင် `[am]` သို့မဟုတ် `[aŋ]` ရ။ ပ္ဍဲယေန်သၞာင် လိက်ပတ်မန် ကေုာံ သဒ္ဒါပါဠိ-သံသာကြိုတ်၊ အက္ခရ် &quot;အံ&quot; ဝွံ နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဏ္ဍ ပွမဗဒှ် ဝေါဟာရ၊ ပွမစၞောန်ထ္ၜး ကာရကဝိဘတ် ကေုာံ ပွမထိင်ဒဝ် ရမျာင်ဓရ်ဂမၠိုင်ရ။ လိက်ပရေင်ဝွံ ပ္တိုန်ထ္ၜးလဝ် လညာတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အလုံကဏ္ဍနာနာ အတိုင်သၞောတ် ၜတ်ကၞာတ် အက္ခရ်ဗေဒ၊ သဒ္ဒါ ကေုာံ ဝင်ခေတ်အဆက်ဆက်ရ။

== ပွံက် ကေုာံ ဗဟိရ်အာရီု (Definition and Overview) ==
နကဵုသၞောတ်ဗေဒအရေဝ်ဝေါဟာ ([[Linguistics]])၊ အက္ခရ် &quot;အံ&quot; ဝွံ မနွံကဵု တာလျိုင်ၜါကဏ္ဍ အဓိကရ။ 
# နဒဒှ် '''သင်္ကေတနိဂ္ဂဟိတ်/အနုသ္ဝါရ''' (Anusvara / Nasal Marker) မပစၞးကဵု ရမျာင်မၞံင် ပ္ဍဲသၞောတ်မလိက် ဂကောံဗြဟ္မီ။
# နဒဒှ် '''သရပံင်စပ် ကေုာံ တမ်ဝေါဟာ''' (Independent/Dependent Nasal Vowel) မသုင်စောအ် သွက်ဂွံ ဗဒှ်ရမျာင် &quot;အံ&quot; ပ္ဍဲအရေဝ်မန် ကေုာံ ဝေါဟာရ မကၠုင်နူ ပါဠိ ကေုာံ သံသာကြိုတ်။

နကဵုသၞောတ်သဒ္ဒါမန် ကေုာံ ပါဠိ၊ အက္ခရ် &quot;အံ&quot; ဝွံ ဟွံဒှ် ဗျည်ဇကုပူဂိုလ် သက္ကုမှီမှဲ ဆဂး ဒှ်အရာ မဒးနိဿယျ မှီမှဲကဵု ဗျည်/သရတၞဟ် တုဲ သီုစကာ နဒဒှ် သင်္ကေတ ကံ (Accusative Case / ဒုတိယာဝိဘတ်) ပ္ဍဲဘာသာပါဠိ မဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲပရေင်ဗ္တောန် လိက်ပရိယတ္တိ ဘာသာမန် ရ။

== ဝင် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင်အက္ခရ် &quot;အံ&quot; ဝွံ ဆက်စပ်ကၠုင်နူ [[အက္ခရ်ဗြဟ္မီ]] (Brahmi script) မဒှ်သင်္ကေတ စိင် (Dot / Bindu) မစုတ်လဝ် လတူမလိက် သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ရမျာင်မၞံင် (Anusvara) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်အက္ခရ်ဗြဟ္မီ၊ သင်္ကေတဏအ် Punctuation မွဲ ဒှ်အရာ မဆေင်ကဵု ပွမဗြုတိတ် ရမျာင်မၞံင်ဇြိုဟ်ရ။

ကာလစိုပ် ခေတ်အက္ခရ်ပလ္လဝ ([[Pallava script]]) ပ္ဍဲအိန္ဒိယသၠုင်ကျာ မဒှ်တမ်ဗဳဇ မလိက်မန်၊ သင်္ကေတ ဗိန္ဒု ဝွံ ပြံင်လှာဲအာ နကဵုဗီုပြင် စိင်ဝါန်/မုဟ်စိင် လတူအက္ခရ်။ ကာလမန်တအ် ကေတ်စကာ ပ္ဍဲခေတ်ဒွါရဝတဳ ကေုာံ ခေတ်သထုံ၊ မန်တအ် ဖန်ဇန်ကေတ် ဗီုပြင် &quot;အ&quot; ပံင်စပ် ကုသင်္ကေတ &quot;ံ&quot; (စိင်လတူ) တုဲ ဒှ်ကၠုင် အက္ခရ် &quot;အံ&quot; မနွံကဵု လက္ခဏာတၟေင် ပ္ဍဲသၞောတ်မလိက်မန် ခေတ်အဆက်ဆက်ရ။

== သဇိုင် ရမျာင်ဗေဒ (Fundamental Phonetic Concepts) ==
နကဵုရမျာင်ဗေဒ ([[Phonetics]])၊ အက္ခရ် &quot;အံ&quot; ပစၞးကဵု ရမျာင်သရမၞံင် (Nasalized Vowel) မစက္တဵုဒှ် နူပွမပတိတ်ကျာ နူပါင် ကေုာံ မုဟ် မေတ်ဆေအ် ရေင်သကအ် မက္တဵုဒှ် ရမျာင် `[am]` သို့မဟုတ် `[aŋ]` ရ။

ပ္ဍဲသၞောတ် ရမျာင်တၟေင်မန် (Mon Register System):
* '''ရမျာင်ကောန်တၟအ် (Clear/Head Register):''' ကာလစကာ ကုဗျည်အက္ခရ် ပထမဂကောံ (ဥပမာ - ကံ [kam], တံ [tam]) ဗြုတိတ် ရမျာင်သၠုင်၊ သိုၚ်ကျာတြး တုဲ ဒှ်ရမျာင် သရပံက်။
* '''ရမျာင်ဇြိုဟ် (Chest/Breathy Register):''' ကာလစကာ ကုဗျည်အက္ခရ် ဒုတိယဂကောံ (ဥပမာ - ဂံ [kʰam], ဒံ [tʰam]) ဗြုတိတ် ရမျာင်ဇြိုဟ် တုဲ နွံကဵု ရမျာင်ကျာလဒေါမ် ရ။

== ကဆံင် ကေုာံ ဗီုပြင်စကာ (Major Branches / Classification) ==
အက္ခရ် &quot;အံ&quot; ကေုာံ သၞောတ်စကာ ဍေံ ပါ်ခြာ လဝ် ၃ သၞောန် အဓိက:

# '''နဒဒှ် သင်္ကေတနိဂ္ဂဟိတ် (Nasal Marker - Anusvara):''' စကာနဒဒှ် စိင်လတူ (`-ံ`) ပံင်စပ် ကုဗျည် ၃၅ မ သွက်ဂွံ ဗဒှ် ရမျာင်မလိက် (ဥပမာ- က+ံ = ကံ, ခ+ံ = ခံ)။
# '''နဒဒှ် သရဗၠးၜး (Independent Nasal Form):''' ချူနကဵု မလိက် &quot;အံ&quot; သွက်ဂွံ ပစၞးကဵု ရမျာင်သရ မၞံင် တမ်ပိုဒ် သို့မဟုတ် မလိက်နာမ်။
# '''နဒဒှ် သင်္ကေတဝိဘတ် (Grammatical Suffix):''' သုင်စောအ် နဒဒှ် စိင်ဝိဘတ် ဒုတိယ ပ္ဍဲကဏ္ဍ သဒ္ဒါပါဠိ ကေုာံ လိက်ပတ်မန်။

== ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် ကုအက္ခရ်ဂကောံဗြဟ္မီ (Comparative Analysis) ==
ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် ဗီုပြင် ကေုာံ သၞောတ်ရမျာင် သရ 'Am' / Anusvara ပ္ဍဲအက္ခရ် ဂကောံဗြဟ္မီ အာရှအគ្នေဲ ဂမၠိုင် ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲဇယံက် ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယံက် ၜတ်ကၞာတ် သရ Am/Anusvara/အံ ပ္ဍဲအက္ခရ်နာနာ
! အက္ခရ် (Script)
! ဗီုပြင် သရဗၠးၜး (Independent)
! ဗီုပြင် သင်္ကေတမှီမှဲ (Dependent)
! ရမျာင်သဇိုင် (IPA)
|-
| '''မန် (Mon)''' || အံ || -ံ || [am] / [aŋ]
|-
| '''ဗၟာ (Burmese)''' || အံ || -ံ || [aɰ̃]
|-
| '''ထာဲ (Thai)''' || อำ || -ำ || [am]
|-
| '''ခမေန် (Khmer)''' || អំ || -ំ || [am] / [om]
|-
| '''ပါဠိ/သံသာကြိုတ် (Devanagari)''' || अं || ံ (Anusvara) || [ɐŋ] / [ɐm]
|}

== အခန်ကဏ္ဍ ပ္ဍဲဝေါဟာပါဠိ ကေုာံ သံသာကြိုတ် (Role in Pali and Sanskrit Loanwords) ==
ဝေါဟာမန် မစကာ သရအံ ဟွံသေင်မ္ဂး သင်္ကေတ နိဂ္ဂဟိတ် ဝွံ ဆက်စပ်ကဵု ဝေါဟာရ ပါဠိ-သံသာကြိုတ် ကဏ္ဍဇၞော်ဇၞော်ဂမၠိုင်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယံက် ဝေါဟာစကာ အက္ခရ်/သင်္ကေတ &quot;အံ&quot; ပ္ဍဲလိက်ပတ်မန်
! ဝေါဟာ (Word)
! တမ်ဗဳဇ (Origin)
! အဓိပ္ပါယ် ပ္ဍဲအရေဝ်မန် (Meaning in Mon)
|-
| '''အံသ''' || ပါဠိ: ''Aṁsa'' || ဇကုသကအ်၊ ဖျုန်သကအ် သို့မဟုတ် လှုက်လှေက်။
|-
| '''အံသု''' || သံသာကြိုတ်: ''Aṁśu'' || လျးကျာ်၊ လျးတ္ၚဲ သို့မဟုတ် တၚ်လျး။
|-
| '''ကံ''' || ပါဠိ: ''Kamma'' / မန်: ''Kam'' || ကံကုသိုလ်၊ ဒုစရိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး လေအ်မြိုတ်။
|-
| '''သံသာ''' || သံသာကြိုတ်: ''Saṁsāra'' || သံသာ၊ ပွမဂေတ်က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲဘဝဂမၠိုင်။
|-
| '''ဓမ္မံ''' || ပါဠိ: ''Dhammaṁ'' || ဓရ်ကျာ် (ဝိဘတ် ဒုတိယာ ကံ)။
|}

== ပွမဆဵုညာတ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ်တြေံ (Epigraphic Representations and Discoveries) ==
[[File:Mon Inscription Detail Bago.jpg|thumb|250px|left|လိက်တၟအ်မန် ခေတ်ဟံသာဝတဳ မထ္ၜးလဝ် ဗီုပြင်သင်္ကေတ နိဂ္ဂဟိတ် ကေုာံ မလိက်မန်တြေံ]]
ပ္ဍဲကဏ္ဍ သုတေသန လိက်တၟအ်မန် ([[Epigraphy]])၊ သင်္ကေတ နိဂ္ဂဟိတ် &quot;ံ&quot; ကေုာံ မလိက် &quot;အံ&quot; ဝွံ ဆဵုညာတ်လဝ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ် မန်ခေတ်သထုံ၊ ခေတ်ဗုကာံ ကေုာံ ခေတ်ဟံသာဝတဳ (ဥပမာ လိက်တၟအ် ကလျာဏဳ / Kalyani Mon Inscriptions) ရ။

ပ္ဍဲလိက်တၟအ် ခေတ်မန်တြေံတအ်ဂှ် သင်္ကေတ &quot;ံ&quot; ဝွံ ချူစကာ နဒဒှ် ဗိန္ဒု မဒတန်လတူ အက္ခရ် တုဲ သီုစကာ သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ရမျာင်မၞံင် ပ္ဍဲဝေါဟာရ မန်ဇေတ်ဇေတ် (ဥပမာ- စံ, ဂံ, တံ) မဒှ်အရာ ထ္ၜးကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မလိက်မန် ခိုင်ကၠိုက်ရ။

== ပရေင်ဆက်စပ် ကုယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ (Sociocultural and Educational Significance) ==
ပ္ဍဲယေန်သၞာင် မၞိဟ်မန်၊ အက္ခရ် ကေုာံ သင်္ကေတ &quot;အံ&quot; ဝွံ နွံကဵု ၚုဟ်မး သဒ္ဒါ ကေုာံ ပရေင်ပညာ ဘာသာဇၞော်အိုတ်ရ။
* '''ပွမဗ္တောန် ဖတွဲမလိက်မန်:''' ပ္ဍဲသၞောတ် ပရေင်ပညာ ဘာလကျာ်မန် ([[Mon Monastic Education System]])၊ ပွမဖဍောတ် &quot;အ အာ အိ အဳ အု အူ အေ အဲ အို အဴ အံ အး&quot; ဂှ် အက္ခရ် &quot;အံ&quot; ဝွံ စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် သရနိဂ္ဂဟိတ် မရနုက်ကဵု ၁၁ မဒးလ္ၚတ် လၟိုန်တ္ၚဲရ။
* '''ကဏ္ဍသာသနာ ကေုာံ ဓရ်ဂမၠိုင်:''' ပွမဗ္တောန် ပါဠိဝိဘတ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲလိက်ပရိယတ္တိ မန်ဂှ် ပွမစကာ &quot;အံ&quot; (နိဂ္ဂဟိတ်) သွက်ဂွံ သောၚ်က္လး အဓိပ္ပါယ် ဒုတိယာဝိဘတ် ဂှ် ဒှ်အရာ မဟွံမဲ ဟွံဂွံရ။

== ခေတ်ကွန်ပျူတာ ကေုာံ နဲကဲပညာ (Modern Digital Representation and Technology) ==
[[File:Unicode Logo.svg|thumb|150px|right|သၞောတ်ယူနဳကုဒ် သွက် မလိက်မန် ကေုာံ အက္ခရ်အာရှဂမၠိုင်]]
ပ္ဍဲခေတ် နဲကဲပညာသၟာဲလပှ် (Digital Age)၊ အက္ခရ် ကေုာံ သင်္ကေတ &quot;အံ&quot; ဝွံ ပါတ်လုပ် ပ္ဍဲသၞောတ်ယူနဳကုဒ် ([[Unicode Standard]]) မြန်မာ-မန် စၟတ်သမ္တီလဝ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ:
* ကုဒ်မလိက် &quot;အ&quot; = `U+102A`
* ကုဒ်သင်္ကေတ &quot;ံ&quot; (Myanmar Sign Anusvara) = `U+1036`

ပ္ဍဲသၞောတ် Font Keyboard မန် (ဥပမာ Mon3 Keyboard, Pyidaungsu Keyboard)၊ ပွမနှေတ် &quot;အ&quot; + &quot;ံ&quot; ဂှ် ဗဒှ်ကဵု မလိက် &quot;အံ&quot; နကဵုသၞောတ် ရေန်ဒါရိန် (Rendering Engine) စိုပ်ဒတုံစှ်ေ ။ ဏအ်ဂှ် ရောမ်ဂၠောဲကဵု ပွမစကာ မလိက်မန် ပ္ဍဲကွန်ပျူတာ ကေုာံ ဖုန်းတအ် နကဵု စရာဲသဒ္ဒါ မဒးရးရ။

== အနာဂတ် ကေုာံ တင်ကသဳ (Future Trends / Challenges) ==
ပ္ဍဲခေတ်အနာဂတ်၊ တင်ကသဳ သွက် အက္ခရ် ကေုာံ သင်္ကေတ &quot;အံ&quot; ဝွံ ဒှ်ပွမ ပြံင်လှာဲအာ နဲကဲစကာ အရေဝ်စကာ ကေုာံ ပွမဗ္တောန် သဒ္ဒါ ပ္ဍဲကောန်သၟတ်ခေတ်တၟိရ။
* ပ္ဍဲစိုတ် ကောန်သၟတ် လ္ၚဵုတအ်၊ ပွမစကာ သင်္ကေတ &quot;ံ&quot; (နိဂ္ဂဟိတ်) ကေုာံ ဗျည်သြိုအ် &quot;မ် / င်&quot; တအ် ထုဲကြာန်အာ ရေင်သကအ် ဟိုတ်နူ ရမျာင် တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲအရေဝ်စကာ ဇၟာပ်တ္ၚဲ။
* ပွမနွံပၟိက် ကဵု ပရေင်စှ်ေစိုတ် သုတေသန ဗေဒအရေဝ် ပ္ဍဲကဏ္ဍ ရမျာင်ဗေဒ (Phonetics) သွက်ဂွံ မၚ်မွဲလဝ် စရာဲ ရမျာင်မၞံင် ပ္ဍဲအရေဝ်မန်။

နကဵု နဲကဲမၚ်မွဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ လိက်ပတ်၊ ပွမပလုက်စောန် ကဵုပညာ စကာ မလိက် ကေုာံ သင်္ကေတ &quot;အံ&quot; ပ္ဍဲသၞောတ် ပရေင်ပညာ၊ လိက်ကၞောတ်၊ ကေုာံ သၟာဲလပှ်တအ်ဂှ် ဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ်လဝ် အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ စရာဲ အက္ခရ် &quot;အံ&quot; ဝွံ လၟိုန်ကာလရ။

== နိဿဲ ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Shorto
|first=H. L.
|title=A Dictionary of Modern Spoken Mon
|publisher=Oxford University Press
|year=1962
|isbn=978-0197135242
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Bauer
|first=Christian
|title=Inscriptions of Mon-Khmer Studies
|publisher=Mahidol University
|year=1984
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Jenny
|first=Mathias
|title=The Mon Language in Myanmar and Thailand: Narrative and Grammar
|journal=University of Zurich
|year=2011
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Daniels
|first=Peter T.
|title=The World's Writing Systems
|publisher=Oxford University Press
|year=1996
|isbn=978-0195079937
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite web
|title=Unicode Consortium Code Charts: Myanmar (U1000)
|url=https://www.unicode.org/charts/PDF/U1000.pdf
|website=Unicode Consortium
|access-date=2026-07-25
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Rhys Davids
|first=T. W.
|title=Pali-English Dictionary
|publisher=Pali Text Society
|year=1921
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Mon Chit Thaung
|first=U
|title=Old Mon Inscriptions and Mon Culture
|publisher=Mon Culture Department
|year=1975
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite journal
|last=Diffloth
|first=Gérard
|title=The Austroasiatic Linguistic Family and Mon Monography
|journal=Mon-Khmer Studies
|year=1989
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Salomon
|first=Richard
|title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and other Indo-Aryan Languages
|publisher=Oxford University Press
|year=1998
|isbn=978-0195099843
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Tun Way
|first=U
|title=The Academic Grammar of Mon Language
|publisher=Mawlamyine University Press
|year=2005
}}&lt;/ref&gt;
}}

== လိက်ပတိုန်စပ် ==
* [https://www.unicode.org Unicode Official Website]
* [https://sealang.net/monkhmer SEAlang Mon-Khmer Languages Repository] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260717050314/http://www.sealang.net/monkhmer/ |date=2026-07-17 }}
* [https://www.youtube.com/watch?v=example Mon Language Grammar Tutorial]

{{Commons category|Mon alphabet}}

[[Category:မလိက်မန်]]
[[Category:ဗေဒအရေဝ်ဝေါဟာ]]
[[Category:အက္ခရ်ဗြဟ္မီ]]
[[Category:သဒ္ဒါပါဠိ]]
[[Category:သုတေသန]]
[[Category:နဲကဲပညာ]]

{{Navbox
| name      = အက္ခရ် (အံ) ဂှ် မုအဓိပ္ပါယ်ရော
| title     = [[မလိက်မန်]] ကေုာံ [[ဗေဒအရေဝ်ဝေါဟာ]]
| listclass = hlist
| list1     =
* [[အက္ခရ်ဗြဟ္မီ]]
* [[အက္ခရ်ပလ္လဝ]]
* [[မလိက်မန်ခေတ်တြေံ]]
* [[သရမန်]]
* [[ဗျည်မန်]]
* [[ယူနဳကုဒ်]]
* [[သဒ္ဒါပါဠိ]]
* [[ရမျာင်ဗေဒ]]
}}</text>
      <sha1>dek685ppi9g2zuh8lf2jp0msanwyjue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂီုကၠီု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11829</id>
    <revision>
      <id>56618</id>
      <parentid>56432</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:39:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21622" sha1="brytw1803owse5fyv2f434wwmlw3xss" xml:space="preserve">'''ဂီုကၠီု''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Security'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ မနွံကဵု ဗၠးဘဲ၊ ပရေင်စဵုဒၞာ နူကဵု အန္တရာယ်၊ ပရေင်လီုလာ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်မဒးဒုင် ပၠံင်ၜး နူကဵု အရာ မဟွံကိတ်ညဳ တအ် ရ။ ဂီုကၠီု ဝွံ ဒှ် ပၟိက်ဇိုင် သဇိုင် အဓိက သွက် ကောန်မၞိဟ်၊ ဂကောံမၞိဟ်၊ ကေုာံ ဍုင်ကွာန် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;baldwin&quot;&gt;{{cite journal |last=Baldwin |first=D. A. |title=The Concept of Security |url=https://archive.org/details/sim_review-of-international-studies_1997-01_23_1/page/5 |journal=Review of International Studies |volume=23 |issue=1 |pages=5-26 |year=1997}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ်တ္ၚဲဏအ်၊ ဝေါဟာရ ဂီုကၠီု ဝွံ ပါ်တိတ် အာ နာနာသာ် မပ္တံကဵု ဂီုကၠီု ကောန်ပူဂိုလ်၊ ဂီုကၠီု ဍုင်၊ ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ်၊ ဂီုကၠီု အင်တာနက် ကေုာံ ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ ရ။ ပရေင်လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂီုကၠီု ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပညာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ (International Relations)၊ ပညာ ပရေင်မၞိဟ်၊ ကေုာံ နည်းပညာ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဂီုကၠီု နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ အကြောင်းအရာ အဓိက၊ ကေုာံ သြဇာ လတူ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:United_Nations_Security_Council_-_2012.jpg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပေါဲသဳကၠဳ ကံင်သဳ ဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ (UN Security Council) မဒှ် ဂကောံ အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် အလုံ ဂၠးတိ။]]

== ၁။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ လညာတ် သဇိုင် (Definition and Basic Concepts) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဂီုကၠီု&quot; (Security) ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် လာတ္တေန် &quot;securitas&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်ဗၠးဘဲ၊ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် အတိုင် စိုတ်&quot; ရ။ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဗွဲမဗ္တံ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒဒှ်ရ အကာဲအရာ မဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် (Absence of threat) ဟွံသေင်မ္ဂး နွံကဵု ဒြဟတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အန္တရာယ် တအ် ရ။

တၠပညာ လ္ၚဵု တအ် ပံက်အဓိပ္ပါယ် ဂီုကၠီု ဒဒှ်ရ &quot;ပရေင်မင်မွဲ ၚုဟ်မး အဓိက (Core values) နူကဵု ပရေင်ပလီုပလာ်&quot; ရ။ ဂီုကၠီု ဝွံ ဒှ် အရာ မဆေင်စပ် ဒၟံင် ကု အသိင် စိုတ်ဓါတ် (Psychological aspect) မဒှ် ပရေင်ဒုင်စသိုင် မဗၠးဘဲ၊ ကေုာံ အကာဲအရာ ဍာံ ဍာံ (Physical reality) မဒှ် ပရေင်ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် ရ။&lt;ref name=&quot;rothschild&quot;&gt;{{cite journal |last=Rothschild |first=E. |title=What Is Security? |url=https://archive.org/details/sim_daedalus_summer-1995_124_3/page/53 |journal=Daedalus |volume=124 |issue=3 |pages=53-98 |year=1995}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
လညာတ် ပရူ ဂီုကၠီု ဝွံ စတင် နူကဵု ခေတ် တမၠာ အခိင် ကာလ ကောန်မၞိဟ် စ ကောံသၟဟ် ဒက်ပတန် ကွာန် ကေုာံ ဍုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဇကု နူကဵု ဒပ်ပၞာန် မသ္အာင် သီုကဵု တိရစ္ဆာန်စၞ မပါ်တိတ် နူ တောဝ် ရ။ 

ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political history) မ္ဂး၊ ဓရ် ဂီုကၠီု ဍုင် (National security) ဝွံ စ ကတဵုဒှ် အဓိက ပ္ဍဲ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ (Treaty of Westphalia ၁၆၄၈) အခိင် ကာလ ဍုင်တအ် ထ္ၜး လညာတ် ဒဒှ်ရ ဍုင် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဍုင် ဒး စဵုဒၞာ အစောံသတ္တိ ကေုာံ ဒြပ်ရတ် ဇကု နူကဵု ပရေင်ဗတိုက် မၞိဟ် မသ္အာင် ရ။ စိုပ် ခေတ် ပၞာန် လၜိုဟ် (Cold War) ဂှ် ဂီုကၠီု ဝွံ ဒက်ပတန် လတူ ဒြဟတ် ပၞာန် (Military security) အဓိက ရ။ ဆဂး ကြဴနူ ပၞာန် လၜိုဟ် တုဲ၊ လညာတ် ဂီုကၠီု ဝွံ လှဲလး တိုန် တုဲ ပံင်ကောံ သီုကဵု လပါ် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သဘာဝ ပွဳပွူ ရ။

== ၃။ ဂကူ ဂီုကၠီု အဓိကဂမၠိုင် (Types of Security) ==
ပ္ဍဲ ခေတ်တ္ၚဲဏအ်၊ တၠပညာ တအ် ပါ်လဝ် ဂကူ ဂီုကၠီု အဓိက နာနာ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ဂီုကၠီု အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ ဂီုကၠီု (Type)
! ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ ပရေင်ချဳဓရာင်
|-
| '''ဂီုကၠီု ဍုင်''' (National Security)
| ပရေင်စဵုဒၞာ ဍုင် မွဲ နူကဵု အန္တရာယ် ပွံင်ပၞာန် မသ္အာင် ကေုာံ ပရေင်သီအဝဵု အပ္ဍဲ ဍုင်။
| ဒပ်စဵုဒၞာ၊ မဟာမိတ် ပၞာန်၊ ရုင် ထံက်လှမ်းရေ။
|-
| '''ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ်''' (Human Security)
| ပရေင်ဗၠးဘဲ ကောန်မၞိဟ် နူကဵု ဒဒိုက် ဒိုက်ဂတ်၊ ယဲဘဲ၊ ကေုာံ ပရေင်ဍဵုဍိုက် (Freedom from fear and want)။
| ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ဖအောန် ဒဒိုက်။
|-
| '''ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ်''' (Economic Security)
| ပရေင်မနွံကဵု ကမၠောန်၊ သြန်၊ ကေုာံ ပရေင်ဒုင်စသိုင် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဘဝ လၟေင် တ္ၚဲ သွက် ဂကောံမၞိဟ်။
| စရင်သြန် ထံက်ပင်၊ ပရေင်ဖန်ဇန် အခေါင် ကမၠောန်။
|-
| '''ဂီုကၠီု အင်တာနက်''' (Cybersecurity)
| ပရေင်စဵုဒၞာ စက် ကွန်ပျူတာ၊ သၞောတ် တင်ဂၞင်၊ ကေုာံ ကွန်ရက် နူကဵု ပရေင်ဟက် (Hacking) ကေုာံ ပလီုပလာ်။
| သၞောတ် လိက်ဝှက် (Encryption)၊ မုက်ပါင် ဗဗိုန်။
|-
| '''ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ''' (Environmental Security)
| ပရေင်ဗၠးဘဲ နူကဵု ကပ်ဘဲ သဘာဝ၊ အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု ကေုာံ ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ပွဳပွူ။
| ပရေင်စဵုဒၞာ ဍာ်တိုန်၊ ပရေင်ယှောတ်ဖအောန် ကာဗောန်။
|}

== ၄။ ဂီုကၠီု ဍုင် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ (National Security and Defense) ==
ဂီုကၠီု ဍုင် (National security) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တင်ရန်တၟအ် အဓိက အိုတ် မွဲ သွက် အလဵုအသဳ ဍုင် မွဲ မဒး မင်မွဲ ဂီုကၠီု ကောန်ဍုင်၊ ပရေင်တန်တဴ တိဍာ် (Territorial integrity) ကေုာံ အဝဵု အလုံစုံ (Sovereignty) ရ။&lt;ref name=&quot;buzan&quot;&gt;{{cite book |last=Buzan |first=B. |title=People, States and Fear: An Agenda for International Security Studies in the Post-Cold War Era |publisher=ECPR Press |year=1991 |pages=35-50}}&lt;/ref&gt;

ဍေဟ် ပါလုပ် သီုကဵု -
* '''ဒပ်ပၞာန် (Military power):''' စကာ ဒြဟတ် လက်နက် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ နူကဵု ဍုင် သ္အာင်။
* '''ပရေင်ဆက်ဆံ ဍုင် သ္အာင် (Diplomacy):''' သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပဋိညာဉ် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ပံင်ကောံ မဟာမိတ် ဥပမာ နေတဝ် (NATO)။
* '''ရဲသၞောဝ် (Internal Security):''' ထိင်ဒဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ စဵုဒၞာ ရာဇဝတ် အပ္ဍဲ ဍုင်။

== ၅။ ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် (Human Security) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၄၊ ဂကောံ ဇၞော်မောဝ် ကုလသမဂ္ဂ (UNDP) ပတိတ် လညာတ် တၟိ မကော်စ '''ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ်''' (Human Security) ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဂီုကၠီု ဂှ် ဟွံသေင် ဆ ပရူ မစဵုဒၞာ ဍုင် နူ ပၞာန် သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒး ဒှ် အရာ မစဵုဒၞာ ကောန်မၞိဟ် တအ် နူကဵု -
* ဒဒိုက် ဒိုက်ဂတ် (Poverty)
* ယဲဘဲ ကေုာံ ကပ်ယဲ (Disease and Pandemics)
* ပရေင်ဍဵုဍိုက် အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Political oppression) 

ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် ဝွံ အာရီုစွံ လတူ &quot;Freedom from fear&quot; (ပရေင်ဗၠးဘဲ နူ ဘေး) ကေုာံ &quot;Freedom from want&quot; (ပရေင်ဗၠးဘဲ နူ ဒဒိုက်) ရ။

== ၆။ ဂီုကၠီု အင်တာနက် ကေုာံ နည်းပညာ (Cybersecurity and Technological Security) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် တ္ၚဲဏအ်၊ '''ဂီုကၠီု အင်တာနက်''' (Cybersecurity) ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ပရေင်ဂီုကၠီု ဍုင် ကေုာံ ပူဂိုလ် ရ။ 

* '''အန္တရာယ် တေဝ်ပလိုဝ် (Cyber Threats):''' ဟက်ကာ (Hackers) တအ် မာန် လုပ် ပၠံင် ကေတ် တင်ဂၞင် သြန်၊ တင်ဂၞင် ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖန် ညံင် သၞောတ် ပၟတ်လလဳ ကေုာံ ရုင်ဂဥုဲ တအ် ဂွံ လီုလာ် (Cyber warfare) ရ။
* '''ပရေင်စဵုဒၞာ:''' အလဵုအသဳ ကေုာံ ကုမ္ပဏဳ တအ် ဒး စကာ သၞောတ် စဵုဒၞာ မပ္တံကဵု (Firewalls)၊ သၞောတ် လိက်ဝှက် (Encryption) ကေုာံ ပရေင်ပညာ ကဵု ညးစကာ တအ် ညံင် ဂွံ ဝေင်ပါဲ လေန် (Links) မလီုလာ် တအ် ရ။

== ၇။ ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ် (Economic Security) ==
ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂကောံမၞိဟ် ရ။ ယဝ်ရ ဍုင် မွဲ မနွံကဵု ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် ပိုန်ဒြပ် (Economic inequality) ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် အောန် မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် ကတဵုဗဒှ် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ရာဇဝတ် ကေုာံ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် လောဲသွာ ရ。&lt;ref name=&quot;ullman&quot;&gt;{{cite journal |last=Ullman |first=R. H. |title=Redefining Security |url=https://archive.org/details/sim_international-security_summer-1983_8_1/page/129 |journal=International Security |volume=8 |issue=1 |pages=129-153 |year=1983}}&lt;/ref&gt;

သွက်ဂွံ မင်မဲ ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ် မ္ဂး၊ အလဵုအသဳ တအ် ဒး ဖန်ဇန် လဝ် -
* ပရေင်ထံက်ပင် ဂကောံမၞိဟ် (Social security nets) ဥပမာ သြန် ပင်စင် (Pensions)။
* သၞောတ် ဘဏ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မခိုင်ကၠိုက် ညံင် ဟွံဂွံ ဒးဒုင် ကပ် ပိုန်ဒြပ် ပြဟ်ပြဟ် ရ။

== ၈။ ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ (Environmental Security) ==
ပ္ဍဲ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ (Environmental security) ဝွံ ဒှ် တင် မဒး အာရီုစွံ ဗွဲမဇၞော်။ အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change)၊ ပရေင်ဆောမ်လေင် သယံဇာတ၊ ကေုာံ ကပ်ဘဲ သဘာဝ တအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် အန္တရာယ် လတူ ဂကောံမၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။

ဥပမာ - ဍာ် ၜဳ တိုန် မ္ဂး၊ ဍုင် မနွံ ဇိုင် ၜဳ တအ် ဒး ဒုင် နစ်မွန်း အာ တုဲ၊ မၞိဟ် ဂၠိုင်ကဵု ပြကိုဋ် ဒး ဒြေပ် ပြံင် ဒၞာဲ (Climate refugees) မာန် ရ။ ပြသၞာ ဏအ်ဝွံ ကလေင် ဖန်ဗဒှ် ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဂီုကၠီု ပယျဵု လောဲသွာ ရ။&lt;ref name=&quot;mathews&quot;&gt;{{cite journal |last=Mathews |first=J. T. |title=Redefining Security |url=https://archive.org/details/sim_foreign-affairs_spring-1989_68_2/page/162 |journal=Foreign Affairs |volume=68 |issue=2 |pages=162-177 |year=1989}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ဂီုကၠီု ကဵု အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Security and Human Rights) ==
ပြသၞာ အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်စဵုဒၞာ ဂီုကၠီု ဂှ် ဒှ် ပေါဲ ဗတိုက် အကြာ '''ဂီုကၠီု ဍုင်''' ကေုာံ '''အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human Rights)''' ရ။ 

လဆောဝ် လဆောဝ်၊ အလဵုအသဳ တအ် စကာ ဟိုတ် &quot;ဂီုကၠီု ဍုင်&quot; တုဲ ကၠောန်ဗဒှ် သၞောဝ် ထံက်လှမ်းရေ (Surveillance) မလောန်ၜက် ဟွံသေင်မ္ဂး ရပ် ကြိုင် ညးဍုင်ကွာန် နကဵု သၞောဝ် အရေးပေါ် ဟွံမဲ ကု တရား ဓဝ် ရ။ တၠပညာ တအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဂီုကၠီု ဍာံပြ ဇေတ်တ် မ္ဂး ဒး ဒှ် အရာ မစဵုဒၞာ အခေါင်အရာ သၠးပွး မၞိဟ် တုဲ ဟွံသေင် ဆ အရာ မကၟာတ်လဒဵု အခေါင်အရာ ရ။

== ၁၀။ ပြသၞာ တၟိ ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (New Challenges and Future Outlook) ==
ဂီုကၠီု ပ္ဍဲ ခေတ်တ္ၚဲဏအ် နွံကဵု ပြသၞာ တၟိ တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု -
* '''ဝါဒ တဝ်ရဝ်ဝါတ် (Terrorism):''' ဂကောံ ဟွံဆေင် ကု ဍုင် (Non-state actors) တအ် စကာ အကြီု ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ တင်ရန်တၟအ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်။
* '''ကပ်ယဲ ဂၠးတိ (Global Pandemics):''' ဥပမာ ယဲ COVID-19 မထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ ဂီုကၠီု ပရေင်ထတ်ယုက် (Health security) ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဂီုကၠီု ဍုင် အလုံစုံ ရ။
* '''လက်နက် ညူကလဳယာ (Nuclear Proliferation):''' အန္တရာယ် နူကဵု ဍုင် မဂစာန် ကၠောန် လက်နက် မပလီုပလာ် ဇၞော် (WMD)။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဂီုကၠီု ဏအ် မ္ဂး၊ ဍုင် မွဲ ဓဝ် ဟွံမာန် ပုဟ်၊ ဍေဟ် သ္ဒး ဒှ် အရာ မပံင်ကောံ ရေင်သကအ် အကြာ ဍုင်နာနာ (Global cooperation) ကေုာံ ဂကောံ ဂၠးတိ ဥပမာ ကုလသမဂ္ဂ တအ် သွက်ဂွံ ဖြေစှ် ပြသၞာ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဂီုကၠီု အလုံ ဂၠးတိ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Politics)
* [[ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်]] (Peace)
* [[ဂလဝ်ဗယ်လာ်ဇြေယှေန်]] (Globalization)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)

{{Navbox
| name = Security and Politics
| title = ကဏ္ဍ ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Security and Politics)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဂကူ ဂီုကၠီု အဓိက
| list1 =
* [[ဂီုကၠီု ဍုင်]] (National Security)
* [[ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ်]] (Human Security)
* [[ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ်]] (Economic Security)
* [[ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ]] (Environmental Security)
* [[ဂီုကၠီု အင်တာနက်]] (Cybersecurity)
| group2 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human Rights)
* [[ဒပ်ပၞာန်]] (Military)
* [[ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်]] (Peace)
* [[ပရေင်ဆက်ဆံ ဍုင်သ္အာင်]] (Diplomacy)
| group3 = ပြသၞာ ကေုာံ အန္တရာယ်
| list3 =
* [[ဝါဒ တဝ်ရဝ်ဝါတ်]] (Terrorism)
* [[အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate Change)
* [[ကပ်ယဲ ဂၠးတိ]] (Pandemic)
* [[ရာဇဝတ်]] (Crime)
| group4 = တၠပညာ ကေုာံ သဳအိုရဳ
| list4 =
* [[ဗာရဳ ဗုဇာန်]] (Barry Buzan)
* [[ဒေဝိဒ် ဗလ်ဒဝိန်]] (David A. Baldwin)
* [[သဳအိုရဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ]] (International relations theory)
}}

[[Category:ဂီုကၠီု]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေင်စဵုဒၞာ]]</text>
      <sha1>brytw1803owse5fyv2f434wwmlw3xss</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂီုကၠီု ဍုင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11830</id>
    <revision>
      <id>56700</id>
      <parentid>56433</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T00:40:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>56700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22341" sha1="r97d5vcf9ld6ip61kmjp82rwbugqkku" xml:space="preserve">'''ဂီုကၠီု ဍုင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''National Security'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ လၟေင် ကမၠောန် အလဵုအသဳ ဍုင် မွဲ မဒး မင်မွဲ ဂီုကၠီု ဍုင် (State survival)၊ အဝဵုအာဏာ အလုံစုံ (Sovereignty)၊ ကေုာံ ဂီုကၠီု ကောန်ဍုင် နူကဵု အန္တရာယ် မကၠုင် နူ အပ္ဍဲ ကေုာံ မ္ၚး ဍုင် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် တမၠာ မ္ဂး၊ ဂီုကၠီု ဍုင် ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ဒြဟတ် ဒပ်ပၞာန် (Military might) သၟး ရ၊ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် မ္ဂး ဝေါဟာရ ဏအ် လှဲလး တိုန် တုဲ ပါလုပ် သီုကဵု ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ်၊ ဂီုကၠီု အင်တာနက်၊ ကေုာံ ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ ရ။&lt;ref name=&quot;paleri&quot;&gt;{{cite book |last=Paleri |first=P. |title=National Security: Imperatives and Challenges |publisher=Tata McGraw-Hill |year=2008 |pages=16-20}}&lt;/ref&gt;

အလဵုအသဳ ဂမၠိုင် လ္ၚတ် ကေုာံ ဖန်ဇန် ပရေင်ဂီုကၠီု ဍုင် နကဵု နဲကဲ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ဒပ်ပၞာန်၊ ပရေင်ထံက်လှမ်း (Intelligence)၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆံ ဍုင်သ္အာင် (Diplomacy) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဂီုကၠီု ဍုင် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် အင်္ဂလက္ခဏာ၊ အန္တရာယ် ခေတ်တၟိ၊ ကေုာံ သဳအိုရဳ ပရေင်ဆက်ဆံ ဍုင်သ္အာင် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:UN_General_Assembly_hall.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ခဒမ် သဘင်သဳကၠဳ ကုလသမဂ္ဂ (UN General Assembly) မဒှ် ဒၞာဲ မသဳကၠဳ ပရူ ဂီုကၠီု ဍုင် ကေုာံ ဂီုကၠီု အလုံ ဂၠးတိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဂီုကၠီု ဍုင် ဝွံ ဒှ် ပၟိက်ဇိုင် သဇိုင် အဓိက အိုတ် သွက် ဍုင် မွဲ ဂွံ တန်တဴ မာန် ရ။ ဟာရဝ် ဘရံင်း (Harold Brown) သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဒပ်စဵုဒၞာ အမေရိကာန် တြေံ ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ &quot;ဂီုကၠီု ဍုင် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အစောံသတ္တိ သွက်ဂွံ မင်မွဲ အဝဵုအာဏာ သၠးပွး၊ တိဍာ် ဍုင်၊ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပိုန်ဒြပ်၊ သီုကဵု မင်မွဲ ယေန်သၞာင် လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ ဍုင် နူကဵု ပရေင်ပၠံင်ၜး ဒစးဒုင် နူ မ္ၚး ရ။&quot;&lt;ref name=&quot;brown&quot;&gt;{{cite book |last=Brown |first=H. |title=Thinking About National Security: Defense and Foreign Policy in a Dangerous World |publisher=Boulder, CO: Westview Press |year=1983 |pages=4-7}}&lt;/ref&gt;

နကဵု ပွံက် ဏအ်၊ ဍုင် မွဲ ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ (State survival) မ္ဂး ဍေဟ် ဒး နွံကဵု သၞောတ် ပရေင်စဵုဒၞာ မခိုင်ကၠိုက်၊ သြန်ဘဏ္ဍာ မရုံဂပ်၊ ကေုာံ လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မညဳသၟဟ် အကြာ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
လညာတ် ပရူ ဂီုကၠီု ဍုင် ဝွံ စ ပြာကတ် တိုန် ပ္ဍဲ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ ကြဴနူ ပဋိညာဉ် ၜိုဟ်သြိုဟ် ဝေတ်သဖေလဳယျာ (Peace of Westphalia) မဒက်ပတန် လဝ် လညာတ် '''အဝဵုအာဏာ ဍုင်''' (State Sovereignty) ရ။ အခိင်ဂှ် မ္ဂး ဂီုကၠီု ဍုင် ဂှ် မင်မွဲ တိဍာ် ဇကု နူကဵု ပၞာန် ဍုင် သ္အာင် သၟး ရ။

ကြဴနူ [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ]] တုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် အမေရိကာန် (United States) ပတိတ် လိက် သၞောဝ် ဂီုကၠီု ဍုင် ၁၉၄၇ (National Security Act of 1947) တုဲ ဍေဟ် ဒက်ပတန် လဝ် ဂကောံ ဂီုကၠီု ဍုင် (National Security Council - NSC) ကေုာံ ဗဟဵု ပရေင်ထံက်လှမ်း (CIA) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် အန္တရာယ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ပၞာန်လၜိုဟ် (Cold War) ဂှ် ဂီုကၠီု ဍုင် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် လွဟ် ညူကလဳယာ (Nuclear deterrence) ရ။

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ ဂီုကၠီု ဍုင်ဂမၠိုင် (Elements of National Security) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ ဂီုကၠီု ဍုင် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ဂမၠိုင် မဟွံက္ဍန် ဒၟံင် ဆ လပါ် ပၞာန် မွဲ ဓဝ် ပုဟ်။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိက ပ္ဍဲ ဂီုကၠီု ဍုင် (Elements of National Security)
|-
! ကဏ္ဍ ဂီုကၠီု (Security Dimension)
! ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
! အန္တရာယ် မဒး စဵုဒၞာ
|-
| '''ဂီုကၠီု ပၞာန်''' (Military Security)
| အစောံသတ္တိ ဍုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဇကု နကဵု ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ လွဟ်။
| ပၞာန် ဍုင် သ္အာင်၊ ပရေင်ပၠန်ဂတး အပ္ဍဲ ဍုင်။
|-
| '''ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန်''' (Political Security)
| ပရေင်တန်တဴ ခိုင်ကၠိုက် အလဵုအသဳ ကေုာံ သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဍုင်။
| အဝဵု သီ၊ ပရေင်ပလီု သၞောတ် ဍုင် (Subversion)။
|-
| '''ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ်''' (Economic Security)
| ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သြန်ဘဏ္ဍာ၊ ကမၠောန်၊ ကေုာံ သယံဇာတ မရုံဂပ် သွက် ညးဍုင်ကွာန်။
| ပရေင်ပိုန်ဒြပ် လာ်၊ ဒဏ် ပိုန်ဒြပ် နူ ဍုင် သ္အာင် (Sanctions)။
|-
| '''ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ''' (Environmental Security)
| ပရေင်စဵုဒၞာ တိဍာ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် နူကဵု ကပ်ဘဲ သဘာဝ။
| အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change)၊ တ္ၚေက်ဍာ်။
|-
| '''ဂီုကၠီု အင်တာနက်''' (Cybersecurity)
| ပရေင်စဵုဒၞာ သၞောတ် ဒဳဂျဳတေဝ်၊ အင်တာနက် ကေုာံ တင်ဂၞင် လျို့ဝှက် ဍုင်။
| တဝ်ပလိုဝ် အင်တာနက် (Cyberattacks)၊ ဟက်ကာ (Hackers)။
|}

== ၄။ လညာတ် သဳအိုရဳ ပရေင်ဆက်ဆံ ဍုင်သ္အာင် (Theories in International Relations) ==
ဗီုလဵု ဍုင် မွဲမွဲ ရံင် ကေတ် ဂီုကၠီု ဇကု ဂှ် တန်တဴ ဒၟံင် လတူ သဳအိုရဳ ပရေင်ဆက်ဆံ ဍုင်သ္အာင် (International Relations Theory) ရ -
* '''ဝါဒ ဒုင်သဇိုင် အကာဲအရာ ဍာံ (Realism):''' နကဵု လညာတ် ဏအ် မ္ဂး၊ ဂၠးတိ ဝွံ ဟွံမဲ ကု သၞောတ် သၟိင်တၠ ဗဟဵု (Anarchy) တုဲ ဍုင် သီုဖအိုတ် သ္ဒး ဗတိုက် ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ အဝဵု ကေုာံ ဒြဟတ် (Power) သွက်ဂွံ မင်မွဲ လမျီု ဇကု ရ။ မဟာမိတ် ဒှ် ယာယဳ သၟး ရ။
* '''ဝါဒ သၠးပွး (Liberalism):''' နကဵု လညာတ် ဏအ် မ္ဂး၊ ဍုင် တအ် မာန် ကလိဂွံ ဂီုကၠီု နကဵု ပရေင်ပံင်ကောံ၊ စရင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မွဲစွံ၊ ကေုာံ ဂကောံ ဂၠးတိ (ဥပမာ - ကုလသမဂ္ဂ) ရ။
* '''ဝါဒ လဒက်ပတန် (Constructivism):''' ဂီုကၠီု ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အရာ မကတဵုဒှ် နူကဵု လညာတ် စိုတ်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Identity) အကြာ ဍုင် တအ် ရ။

== ၅။ ဂီုကၠီု ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ (Military Security and Defense) ==
ဂီုကၠီု ဒပ်ပၞာန် ဂှ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ဂီုကၠီု ဍုင် ရ။ ဍေဟ် ပါလုပ် -
* '''အစောံသတ္တိ စဵုဒၞာ ကေုာံ ဗတိုက် (Offensive and Defensive capabilities):''' ဍုင် တအ် သ္ဒး နွံကဵု ဒပ် ဇိုင်၊ ဒပ် ရေင်၊ ဒပ် ကျာ ကေုာံ လွဟ် မခိုဟ်။
* '''ပရေင်ဖေက်လလောက် (Deterrence):''' ဒှ် နဲကဲ မထ္ၜး ဒြဟတ် ပၞာန် ဇကု ညံင် သၞ ဂွံ ဖေက် တုဲ ဟွံဂွံ ဂံင် ဗတိုက် ကၠာ ရ (ဥပမာ - နကဵု လွဟ် ညူကလဳယာ)။

ဆဂး တၠပညာ ဂျဝ်သေပ် ရောမ် (Joseph Romm) ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ဍုင် မွဲ စကာ သြန် လပါ် ပၞာန် ဂၠိုင် လောန် အာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် ပကဵု ညံင် ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ဂှ် ဂွံ ဍိုန်လျ စှ်ေ အာ မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;romm&quot;&gt;{{cite book |last=Romm |first=J. J. |title=Defining National Security: The Nonmilitary Aspects |publisher=Council on Foreign Relations Press |year=1993 |pages=10-15}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ အန္တရာယ် ဟွံဆေင် ကု သၞောတ် တြေံဂမၠိုင် (Non-traditional Threats) ==
ပ္ဍဲ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ်၊ အန္တရာယ် မကတဵုဒှ် လတူ ဂီုကၠီု ဍုင် ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံသေင် နူကဵု ဒပ်ပၞာန် ဍုင် သ္အာင် ပုဟ်။ ဍေဟ် ဒှ် အန္တရာယ် ဟွံဆေင် ကု သၞောတ် တြေံ (Non-traditional threats) မပ္တံကဵု -
* '''ဝါဒ တဝ်ရဝ်ဝါတ် တတ်ကၠောမ် ဍုင် (Transnational Terrorism):''' ဂကောံ မပ္တံကဵု အယ်လ်ကိုင်ဒါ (Al-Qaeda) ဟွံသေင်မ္ဂး အိုင်အက်စ် (ISIS) တအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် အန္တရာယ် ဟွံရုဲ ဒၞာဲ။
* '''ယဲကပ် ဂၠးတိ (Pandemics):''' ဥပမာ COVID-19 ဝွံ ပလီုပလာ် ထောအ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂီုကၠီု ဂကောံမၞိဟ် ဂၠိုင် နူကဵု ပၞာန် တအ် ဏီ ရ။
* '''ရာဇဝတ် တတ်ကၠောမ် ဍုင် (Transnational Crime):''' ပရေင်သွံရာန် ဓါတ်ဂျိ၊ လွဟ်၊ ကေုာံ မၞိဟ် မပလီုပလာ် သၞောတ် ဂီုကၠီု ဍုင် ရ။

== ၇။ ပရေင်ထံက်လှမ်း ကေုာံ သုတေသန ဂီုကၠီု (Intelligence and Secret Services) ==
သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အန္တရာယ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် ဂှ်၊ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဒက်ပတန် လဝ် အေဂျေန်သဳ ထံက်လှမ်း (Intelligence agencies) ရ။ ဂကောံ ဏအ် ဝွံ (ဥပမာ - CIA ပ္ဍဲ အမေရိကာန်၊ MI6 ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန်၊ မောတ်ဆာတ် ပ္ဍဲ အေဿရေ) တာလျိုင် ညးတအ် ဂှ် -
* ပကောံ တင်ဂၞင် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အန္တရာယ် နူ သၞ။
* စဵုဒၞာ ပရေင်ပၠံင် တင်ဂၞင် လျို့ဝှက် (Counter-intelligence)။
* ကၠောန် ကမၠောန် သ္ၚိတ်ဇြ (Covert operations) သွက်ဂွံ ပလီု အစောံသတ္တိ သၞ။

== ၈။ ဂကောံ မဟာမိတ် ကေုာံ ဂီုကၠီု ဂၠးတိ (Alliances and Collective Security) ==
ဍုင် ဍောတ်တ် ကေုာံ ဍုင် လဒေါဝ် တအ် ဝွံ တွက်ဂၞန် ကေတ် မ္ဂး ဒြဟတ် ပၞာန် ဇကု မွဲ ဓဝ် ဟွံမာန် စဵုဒၞာ အန္တရာယ် ဇၞော်ဇၞော် ပုဟ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ပံင်ကောံ ဒက်ပတန် '''ဂီုကၠီု စုပေါင်း''' (Collective security) ရ။&lt;ref name=&quot;holmes&quot;&gt;{{cite web |last=Holmes |first=K. R. |title=What is National Security? |url=https://www.heritage.org/defense/report/what-national-security |publisher=The Heritage Foundation |date=2015-10-07 |access-date=2023-05-20 }}{{Dead link|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

* '''[[နေတဝ်]] (NATO):''' ဒှ် ဂကောံ မဟာမိတ် ပၞာန် ဍုင် ဥရောပ ကေုာံ အမေရိက သၟဝ်ကျာ။ ယဝ်ရ ဍုင် မွဲ ပ္ဍဲ ဂကောံ ဒးဒုင် ဗတိုက် မ္ဂး၊ ဍုင် သီုဖအိုတ် ဒး ဗတိုက် ရေင်သကအ် (Article 5) ရ။
* '''[[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations - UN):''' ကံင်သဳ ဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ (UN Security Council) ဝွံ နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဂီုကၠီု ဂၠးတိ ရ။
* '''[[အာသဳယာန်]] (ASEAN):''' ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှ အရှေ့တောင်၊ အာသဳယာန် ဒက်ပတန် ဂီုကၠီု နကဵု နဲကဲ သဳကၠဳ ကေုာံ ပရေင်ဟွံလုပ် ပြံက် ပ္ဍဲ ပြသၞာ အပ္ဍဲ ဍုင် တၞဟ် (Non-interference) ရ။

== ၉။ ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် ကဵု ဂီုကၠီု ဍုင် (Human Security vs National Security) ==
နူကဵု သၞာံ ၁၉၉၄ တေအ်၊ ပရဝ်ဂရာမ် ဇၞော်မောဝ် ကုလသမဂ္ဂ (UNDP) ပတိတ် လညာတ် တၟိ မကော်စ '''ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ်''' (Human Security) ရ。&lt;ref name=&quot;buzan&quot;&gt;{{cite book |last=Buzan |first=B. |title=People, States and Fear: An Agenda for International Security Studies in the Post-Cold War Era |publisher=ECPR Press |year=1991 |pages=35-45}}&lt;/ref&gt;

* '''ဂီုကၠီု ဍုင် (State-centric):''' အာရီုစွံ လတူ ပရေင်စဵုဒၞာ တိဍာ်၊ သၟိင်တၠ၊ ကေုာံ အဝဵုအာဏာ ဍုင် နူကဵု အန္တရာယ် ပၞာန်။
* '''ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် (People-centric):''' အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ဗၠးဘဲ ကောန်မၞိဟ် လၟေင် တ္ၚဲ (Freedom from fear and freedom from want)။ ဍေဟ် ပါလုပ် သီုကဵု ပရေင်ဖန်ဇန် စၞစ (Food security)၊ ပရေင်ထတ်ယုက် (Health security)၊ ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human rights) ရ။ ယဝ်ရ အလဵုအသဳ မွဲ ဍဵုဍိုက် ညးဍုင်ကွာန် ဇကု မ္ဂး၊ ၜိုန်ရ ဍုင် ဂှ် နွံကဵု ဂီုကၠီု ပၞာန် ကီုလေဝ်၊ ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် ဟွံမဲ ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ဂီုကၠီု ဍုင် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရူ ဒပ်ပၞာန် သၟး ရ၊ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ သဘာဝ ပွဳပွူ ရ။ ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ်၊ အန္တရာယ် သွက် ဍုင် တအ် ဂှ် မာန် ကၠုင် နူကဵု အင်တာနက် (Cyber space)၊ အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု၊ ကေုာံ ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence) ဂၠိုင် နူကဵု ပၞာန် ဇေတ်တ် ရောင်။

သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဂီုကၠီု ဍုင် မခိုင်ကၠိုက် မ္ဂး၊ အလဵုအသဳ တအ် သ္ဒး လွဳလွတ် ပရေင်ညဳသၟဟ် အပ္ဍဲ ဍုင်၊ ဖန်ဇန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မတန်တဴ၊ ကေုာံ ဆက်ဆံ ကု ဍုင် သ္အာင် နကဵု လညာတ် မဟာမိတ် ကေုာံ သဳကၠဳ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဂီုကၠီု]] (Security)
* [[ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ]] (International relations)
* [[ဒပ်ပၞာန်]] (Military)
* [[ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ်]] (Human security)

{{Navbox
| name = National Security
| title = ဂီုကၠီု ဍုင် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ (National Security and Defense)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ကဏ္ဍ အဓိကဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ဂီုကၠီု ပၞာန်]] (Military Security)
* [[ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Political Security)
* [[ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ်]] (Economic Security)
* [[ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ]] (Environmental Security)
* [[ဂီုကၠီု အင်တာနက်]] (Cybersecurity)
| group2 = သဳအိုရဳ ကေုာံ လညာတ်
| list2 =
* [[ဝါဒ ဒုင်သဇိုင် အကာဲအရာ ဍာံ]] (Realism)
* [[ဝါဒ သၠးပွး]] (Liberalism)
* [[ဝါဒ လဒက်ပတန်]] (Constructivism)
* [[ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ်]] (Human Security)
| group3 = အေဂျေန်သဳ ကေုာံ ဂကောံ
| list3 =
* [[ပရေင်ထံက်လှမ်း]] (Intelligence)
* [[ဒပ်ပၞာန်]] (Armed forces)
* [[နေတဝ်]] (NATO)
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
| group4 = အန္တရာယ် ခေတ်တၟိ
| list4 =
* [[ဝါဒ တဝ်ရဝ်ဝါတ်]] (Terrorism)
* [[တဝ်ပလိုဝ် အင်တာနက်]] (Cyberattack)
* [[အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate Change)
* [[ကပ်ယဲ ဂၠးတိ]] (Pandemic)
}}

[[Category:ဂီုကၠီု]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:ပရေင်ဆက်ဆံ ဍုင်သ္အာင်]]
[[Category:ဒပ်ပၞာန်]]</text>
      <sha1>r97d5vcf9ld6ip61kmjp82rwbugqkku</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11831</id>
    <revision>
      <id>56582</id>
      <parentid>56434</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:49:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23605" sha1="77z2luvgdnsiw4lhz544tw1o8wufbro" xml:space="preserve">'''ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Political security'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် (Human security) မဒက်ပတန် လဝ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကောန်မၞိဟ် နူကဵု ပရေင်ဍဵုဍိုက် အလဵုအသဳ၊ ပရေင်ပလီုပလာ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human rights violations)၊ ကေုာံ အန္တရာယ် မကတဵုဒှ် နူကဵု ပရေင်စကာ အဝဵု သၞောတ် ပၞာန် ရ။ လညာတ် ဂီုကၠီု ဏအ်ဝွံ အာရီုစွံ လတူ အခေါင် ကောန်မၞိဟ် တအ် သွက်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် မနွံကဵု တရားမျှတ ကေုာံ ပရေင်ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမသၠးပွး ရ။&lt;ref name=&quot;undp1994&quot;&gt;{{cite book |author=United Nations Development Programme (UNDP) |title=Human Development Report 1994 |publisher=Oxford University Press |year=1994 |pages=32-33}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဝေါဟာရ ဏအ် ကတဵုဒှ် ပြာကတ် ကၠုင် ပ္ဍဲ လိက်ဒုင်စဳရေင် ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် ကုလသမဂ္ဂ (UNDP Human Development Report) သၞာံ ၁၉၉၄ ရ။ ၜိုန်ရ လညာတ် ဏအ် ဒက်ပတန် လဝ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကောန်ဍုင်ကွာန် နူ ညးတၠအဝဵု တအ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မနွံ ကု သၞောတ် တၠအဝဵု လ္ၚဵု တအ် မ္ဂး &quot;ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန်&quot; ဝွံ ညးတအ် ကံက်အဓိပ္ပါယ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အဝဵု ဗော် အလဵုအသဳ ညးတအ် သၟး ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ အဆက်အစပ် ကု အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Human_Rights_Logo.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သင်္ကေတ အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human Rights) မဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် အလုံ ဂၠးတိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political security) ဝွံ ဒှ် အကာဲအရာ ဍုင်ကွာန် မွဲ မကဵု အခေါင် ကု ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် ညံင် ဂွံ တန်တဴ ဗွဲမသၠးပွး၊ ဟွံမဲ ကု ဒဒှ် မဒးဒုင် ပၠံင်ၜး အခေါင်အရာ၊ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ နူကဵု ပရေင်ပျဲပျာံ အလဵုအသဳ ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳ မွဲ မ္ဂး ဍေဟ် သ္ဒး ဒှ် ညးမစဵုဒၞာ ကောန်ဍုင်ကွာန် ဇကု ရ၊ ဟွံသေင် ညးမဖန်ဗဒှ် အန္တရာယ် ကု ကောန်ဍုင် ဇကု ပုဟ်။

နကဵု လညာတ် ကဝ်ပေန်ဟေဂေန် (Copenhagen School) မ္ဂး၊ ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ လ္ၚတ် ဂီုကၠီု ၅ သာ် မလ္ၚတ် ပရူ ပရေင်ခိုင်ကၠိုက် အေန်သတဳကျူရှေန် (Institutions) ကေုာံ သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဍုင် မွဲ ရ။ ဆဂး နကဵု လညာတ် ဂၠးတိ (UNDP) မ္ဂး ဍေဟ် အာရီုစွံ လတူ လမျီု ကေုာံ ဘဝ ကောန်မၞိဟ် ဓမ္မတာ တအ် ညံင် ဂွံ ဗၠးဘဲ နူ ပရေင်ဍဵုဍိုက် အဝဵု ရ။&lt;ref name=&quot;buzan&quot;&gt;{{cite book |last=Buzan |first=B. |title=People, States and Fear: An Agenda for International Security Studies in the Post-Cold War Era |publisher=ECPR Press |year=2007 |pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ လညာတ် သဇိုင် (History and Basic Concept) ==
လညာတ် ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဝွံ စတင် ပြာကတ် ကၠုင် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ပ္ဍဲကဵု လိက်ဒုင်စဳရေင် ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် သၞာံ ၁၉၉၄ မပတိတ် နူကဵု ကုလသမဂ္ဂ (UNDP) ရ။ ကိုပ်ကၠာ နူ သၞာံ ၁၉၉၄ ဂှ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် ဂီုကၠီု ဂၠးတိ ဂှ် အာရီုစွံ ဆ လတူ &quot;ဂီုကၠီု ဍုင်&quot; (National security) မစဵုဒၞာ ဍုင် နူကဵု ပၞာန် ဍုင် သ္အာင် သၟး ရ။

ကြဴနူ ပၞာန် လၜိုဟ် (Cold War) အာစိုပ် ဒတုဲ၊ ကုလသမဂ္ဂ ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဒဒှ်ရ အန္တရာယ် မဇၞော် အိုတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂှ် ဟွံသေင် ပၞာန် အကြာ ဍုင် ကဵု ဍုင်၊ ဆဂး ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်ဍဵုဍိုက် မကတဵုဒှ် နူ အလဵုအသဳ အပ္ဍဲ ဍုင် ဇကု ကေုာံ ပေါဲဗတိုက် အပ္ဍဲ ဍုင် (Civil wars) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ညးတအ် ဒက်ပတန် လညာတ် သဇိုင် တၟိ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကောန်မၞိဟ် နူကဵု ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဏအ် ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် အဓိက ပ္ဍဲ ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Core Elements of Political Security) ==
ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိက နာနာ သာ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ အခေါင် ကောန်မၞိဟ် ရ -

* '''ပရေင်ဗၠးဘဲ နူ ပရေင်ဍဵုဍိုက် (Freedom from repression):''' အလဵုအသဳ သ္ဒး ကဵု အခေါင် ကု ကောန်ဍုင်ကွာန် ညံင် ဂွံ ဟီုဂး ဗွဲမသၠးပွး၊ တုဲ ဟွံဂွံ ရပ် ကြိုင် မၞိဟ် ဟိုတ်နူ လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဟွံတုပ်။
* '''ပရေင်စဵုဒၞာ နူ ပရေင်ပျဲပျာံ (Protection from torture):''' ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် နွံ အခေါင် မဗၠးဘဲ နူကဵု ပရေင်ပျဲပျာံ၊ ပရေင်ကၠေအ် ကၠက် (Enforced disappearances) ကေုာံ ဒဏ် မကြံင်မ္ၚိုဟ်။
* '''ပရေင်ပါလုပ် ပ္ဍဲ အုပ်ဓုပ် (Political inclusion):''' ဂကောံမၞိဟ် လပါ် အောန် (Minorities) ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် သ္ဒး နွံ အခေါင် သွက်ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ရုဲစှ် မဲ ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဇန် သၞောဝ်ဍုင်။&lt;ref name=&quot;baldwin&quot;&gt;{{cite journal |last=Baldwin |first=D. A. |title=The Concept of Security |url=https://archive.org/details/sim_review-of-international-studies_1997-01_23_1/page/5 |journal=Review of International Studies |volume=23 |issue=1 |pages=5-26 |year=1997}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ (Human Rights and Protection) ==
ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ '''[[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]''' (Human rights) ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ。 ဍုင် မဟွံမဲ ကု ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် မ္ဂး၊ အခေါင်အရာ မၞိဟ် သဇိုင် မပ္တံကဵု အခေါင် ဂျိုင်တန်တဴ၊ အခေါင် သၠးပွး အရေဝ်၊ ကေုာံ အခေါင် ကောံဓရီု တအ် ဂှ် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု လၟိုန် ရ။

ကုလသမဂ္ဂ စၟတ်သမ္တီ လဝ် လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ (UDHR) သွက်ဂွံ ဒှ် သဇိုင် ပရေင်စဵုဒၞာ ဏအ် ရ။ ဍုင် မစဵုဒၞာ အခေါင် ဏအ် မာန် ဂှ်၊ ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ ဒုင်စသိုင် ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် အလုံစုံ ရ။

== ၅။ အန္တရာယ် ကေုာံ ပရေင်ဍဵုဍိုက် အလဵုအသဳ (Threats and Government Repression) ==
အန္တရာယ် အဓိက အိုတ် လတူ ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂှ် ဒှ် အလဵုအသဳ မစကာ အဝဵု ပၠန် ရ။ အလဵုအသဳ သၞောတ် တၠအဝဵု (Authoritarianism) ကေုာံ သၞောတ် ပၞာန် တအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် အန္တရာယ် မပ္တံကဵု -

* '''ပရေင်စၟတ်မင် မဳဒဳယာ (Censorship):''' ပလီုပလာ် အခေါင် ပရိုင် သၠးပွး တုဲ ဒမၠု ထောအ် ပရိုင် မဍာံ။
* '''ပရေင်ရပ် ကြိုင် သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political prisoners):''' ရပ် ကြိုင် မၞိဟ် မဒစးဒုင် အလဵုအသဳ သွက်ဂွံ ဖအောန် ထောအ် လညာတ် မဒစးဒုင်။
* '''သၞောတ် စၟတ်မင် ကောန်ဍုင် (State surveillance):''' စကာ နည်းပညာ သွက်ဂွံ ဗက် မင်ရံင် ဒ္ဂေတ်ပြဝ ကေုာံ လညာတ် ကောန်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ လၟေင် တ္ၚဲ။

== ၆။ လညာတ် ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ဍုင်တၠအဝဵုဂမၠိုင် (Political Security in Authoritarian Regimes) ==
ပ္ဍဲကဵု ဍုင် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ဍုင် ကြုက် (China) ဟွံသေင်မ္ဂး သဳရဳယျာ (Syria) တအ် ဂှ်၊ ဝေါဟာရ &quot;ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန်&quot; ဏအ် ဝွံ ဒးဒုင် ပြံင်လှာဲ ထောအ် အဓိပ္ပါယ် ရ။ နကဵု ဥပမာ -

ပ္ဍဲ ဍုင် ကြုက်၊ &quot;ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန်&quot; (Chinese: 政治安全) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်မင်မွဲ အဝဵု ဗော် ကောန်မျူနေတ် ကြုက် (CCP) ကေုာံ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ကု ညးမဒစးဒုင် ဗော် ညးတအ် ရ။ ညးတအ် ဒက်ပတန် လဝ် ရုင် ပရေင်စဵုဒၞာ (Political Security Protection Bureau) သွက်ဂွံ ရပ် ကြိုင် ညးမချဳဓရာင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဂကောံ သာသနာ တအ် ရ။ တုပ် တဴ သာ်ဂှ် ကီု၊ ပ္ဍဲ သဳရဳယျာ လေဝ် ဒပ် ထောက်လှမ်းရေး (Political Security Directorate) ဝွံ စကာ သွက်ဂွံ ဍဵုဍိုက် ကောန်ဍုင်ကွာန် ရ။&lt;ref name=&quot;collins&quot;&gt;{{cite book |last=Collins |first=A. |title=Contemporary Security Studies |publisher=Oxford University Press |year=2007 |pages=111-115}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ အဆက်အစပ် ကု ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် ၆ သာ် (Intersection with the Other 6 Human Securities) ==
ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ကဏ္ဍ ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် တၞဟ် ၆ သာ် ရ။ အတိုင် လိက်ဒုင်စဳရေင် UNDP (၁၉၉၄) မ္ဂး -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် ၇ သာ်
|-
! လၟေင်
! ဂကူ ဂီုကၠီု (Dimensions of Human Security)
! အဆက်အစပ် ကု ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန်
|-
| ၁
| '''ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ်''' (Economic Security)
| အလဵုအသဳ မဟွံမဲ တရားမျှတ ပကဵု ညံင် သြန်ဘဏ္ဍာ ဂွံ လီုလာ်။
|-
| ၂
| '''ဂီုကၠီု စၞစ''' (Food Security)
| ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် ပကဵု ညံင် ဂၠံင် ဆက်သွယ် လီု တုဲ စၞစ ဍန်။
|-
| ၃
| '''ဂီုကၠီု ပရေင်ထတ်ယုက်''' (Health Security)
| ပရေင်စၟတ်မင် ပရိုင် ပကဵု ညံင် ပရိုင် ယဲကပ် (ဥပမာ COVID-19 စတမ်) ဂွံ ဒးဒုင် ပၞုက်။
|-
| ၄
| '''ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ''' (Environmental Security)
| အလဵုအသဳ ဟွံမင်မွဲ သၞောဝ် ပကဵု ညံင် သဘာဝ ဂွံ လီုလာ် လောဲ။
|-
| ၅
| '''ဂီုကၠီု ကောန်ပူဂိုလ်''' (Personal Security)
| ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဟွံမဲ မ္ဂး ရာဇဝတ် ကေုာံ ပရေင်စကာ အဝဵု ဂၠိုင်။
|-
| ၆
| '''ဂီုကၠီု ဂကောံမၞိဟ်''' (Community Security)
| အလဵုအသဳ စကာ ဝါဒ ပါ်ခြာ ဂကူ ပကဵု ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက်။
|-
| ၇
| '''ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန်''' (Political Security)
| ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ မင်မွဲ အခေါင်အရာ မၞိဟ် သီုဖအိုတ် လတူ ဏအ်။
|}

== ၈။ အခေါင် ပရေင်လုပ်စုတ် ကေုာံ သၞောတ် R2P (Intervention and the R2P Framework) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၀ တအ်၊ လညာတ် ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် တုဲ ဒှ် ကၠုင် လညာတ် သၞောတ် '''တာလျိုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ''' (Responsibility to Protect - R2P) ရ။ 

သၞောတ် ဏအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဍုင် မွဲ မ္ဂး နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကောန်ဍုင် ဇကု နူကဵု ပရေင်ဂစိုတ် ပလီု ဂကူ (Genocide)၊ ပရေင်ရာဇဝတ် စောဲ စပ် ကု ပၞာန် (War crimes) ကေုာံ ပရေင်ရာဇဝတ် မဒစးဒုင် ကောန်မၞိဟ် (Crimes against humanity) ရ။ ယဝ်ရ ဍုင် ဂှ် ဟွံမာန် စဵုဒၞာ ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုဇကု ဍုင် ဂှ် ဖန်ဗဒှ် ဒၟံင် ရာဇဝတ် တအ် ဏအ် မ္ဂး၊ ဂကောံ ဂၠးတိ (International community) နွံ အခေါင် သွက်ဂွံ လုပ်စုတ် ကေုာံ ဖန်ဇန် ဗွဲမဍာံပြ ရ။&lt;ref name=&quot;kerr&quot;&gt;{{cite book |last=Kerr |first=P. |title=Human Security |publisher=Contemporary Security Studies |year=2013 |pages=105-110}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲဂမၠိုင် (Challenges and Criticisms) ==
ၜိုန်ရ ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဒှ် အရာ မခိုဟ် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်လွပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဝွံ နွံကဵု တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲ နာနာ သာ် ရ -

* '''ပရေင်လုပ်စုတ် အဝဵု ဍုင် သ္အာင်:''' တၠပညာ လ္ၚဵု ဟီု ဒဒှ်ရ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ကဵု အခေါင် ကု ဍုင် ရးပလိုတ် (Western countries) တအ် သွက်ဂွံ လုပ် ပလီု အဝဵု အပ္ဍဲ (Sovereignty) ဍုင် ဍောတ်တ် တအ် နကဵု ဟိုတ် &quot;အခေါင်အရာ မၞိဟ်&quot; ရ။
* '''ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် ဝါတ်ဂါတ်:''' ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဝွံ ၜတ်ကၞာတ် နကဵု ဂၞန် သင်္ချာ ဝါတ် ဗွဲမလောန် တုဲ၊ အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် လေဝ် ပြံင်လှာဲ အာ အတိုင် အကာဲအရာ ဒေသ ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် မခိုင်ကၠိုက် အိုတ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဓရ် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ တရားမျှတ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ ဍေဟ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဍုင် မွဲ ဂှ် ဟွံမာန် ကလိဂွံ ဂီုကၠီု ဍာံပြ ယဝ်ရ ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် ဒး ဂျိုင် တန်တဴ ဒၟံင် သၟဝ် ပရေင်ဍဵုဍိုက် ကေုာံ ဖေက်လကိုတ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နည်းပညာ (Digital space) လေဝ် သ္ဒး ဒှ် အရာ မဆက်စပ် ကု ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရောင်။ ကောန်မၞိဟ် တအ် သ္ဒး နွံ အခေါင် ဟီုဂး ဗွဲမသၠးပွး ပ္ဍဲ အင်တာနက် တုဲ၊ သၞောဝ် ဂၠးတိ သ္ဒး ဆက် ဇၞော်မောဝ် သွက်ဂွံ ကာကွယ် ကောန်မၞိဟ် နူကဵု ပရေင်ရပ် ကြိုင် ကေုာံ ပရေင်စၟတ်မင် သၞောတ် တၠအဝဵု တအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဂီုကၠီု]] (Security)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ်]] (Human security)

{{Navbox
| name = Human Security
| title = လညာတ် ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ကုလသမဂ္ဂ (Human Security and UNDP Framework)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ကဏ္ဍ ဂီုကၠီု ၇ သာ်
| list1 =
* [[ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ်]] (Economic)
* [[ဂီုကၠီု စၞစ]] (Food)
* [[ဂီုကၠီု ပရေင်ထတ်ယုက်]] (Health)
* [[ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ]] (Environmental)
* [[ဂီုကၠီု ကောန်ပူဂိုလ်]] (Personal)
* [[ဂီုကၠီု ဂကောံမၞိဟ်]] (Community)
* [[ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Political)
| group2 = လညာတ် ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human Rights)
* [[ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ]] (Sustainable Development)
* [[တာလျိုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ]] (Responsibility to Protect)
| group3 = ဂကောံ အဓိကဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[UNDP]] 
* [[ဂကောံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ]] (Amnesty International)
| group4 = အန္တရာယ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်
| list4 =
* [[သၞောတ် တၠအဝဵု]] (Authoritarianism)
* [[ပရေင်စၟတ်မင် မဳဒဳယာ]] (Censorship)
* [[ပရေင်ပျဲပျာံ]] (Torture)
}}

[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:ဂီုကၠီု]]
[[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]
[[Category:ဆက်ဆံ ဂၠးတိဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>77z2luvgdnsiw4lhz544tw1o8wufbro</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂီုကၠီု စၞစ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11832</id>
    <revision>
      <id>56586</id>
      <parentid>56435</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:56:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23605" sha1="77z2luvgdnsiw4lhz544tw1o8wufbro" xml:space="preserve">'''ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Political security'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် (Human security) မဒက်ပတန် လဝ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကောန်မၞိဟ် နူကဵု ပရေင်ဍဵုဍိုက် အလဵုအသဳ၊ ပရေင်ပလီုပလာ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human rights violations)၊ ကေုာံ အန္တရာယ် မကတဵုဒှ် နူကဵု ပရေင်စကာ အဝဵု သၞောတ် ပၞာန် ရ။ လညာတ် ဂီုကၠီု ဏအ်ဝွံ အာရီုစွံ လတူ အခေါင် ကောန်မၞိဟ် တအ် သွက်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် မနွံကဵု တရားမျှတ ကေုာံ ပရေင်ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမသၠးပွး ရ။&lt;ref name=&quot;undp1994&quot;&gt;{{cite book |author=United Nations Development Programme (UNDP) |title=Human Development Report 1994 |publisher=Oxford University Press |year=1994 |pages=32-33}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဝေါဟာရ ဏအ် ကတဵုဒှ် ပြာကတ် ကၠုင် ပ္ဍဲ လိက်ဒုင်စဳရေင် ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် ကုလသမဂ္ဂ (UNDP Human Development Report) သၞာံ ၁၉၉၄ ရ။ ၜိုန်ရ လညာတ် ဏအ် ဒက်ပတန် လဝ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကောန်ဍုင်ကွာန် နူ ညးတၠအဝဵု တအ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မနွံ ကု သၞောတ် တၠအဝဵု လ္ၚဵု တအ် မ္ဂး &quot;ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန်&quot; ဝွံ ညးတအ် ကံက်အဓိပ္ပါယ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အဝဵု ဗော် အလဵုအသဳ ညးတအ် သၟး ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ အဆက်အစပ် ကု အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Human_Rights_Logo.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သင်္ကေတ အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human Rights) မဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် အလုံ ဂၠးတိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political security) ဝွံ ဒှ် အကာဲအရာ ဍုင်ကွာန် မွဲ မကဵု အခေါင် ကု ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် ညံင် ဂွံ တန်တဴ ဗွဲမသၠးပွး၊ ဟွံမဲ ကု ဒဒှ် မဒးဒုင် ပၠံင်ၜး အခေါင်အရာ၊ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ နူကဵု ပရေင်ပျဲပျာံ အလဵုအသဳ ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳ မွဲ မ္ဂး ဍေဟ် သ္ဒး ဒှ် ညးမစဵုဒၞာ ကောန်ဍုင်ကွာန် ဇကု ရ၊ ဟွံသေင် ညးမဖန်ဗဒှ် အန္တရာယ် ကု ကောန်ဍုင် ဇကု ပုဟ်။

နကဵု လညာတ် ကဝ်ပေန်ဟေဂေန် (Copenhagen School) မ္ဂး၊ ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ လ္ၚတ် ဂီုကၠီု ၅ သာ် မလ္ၚတ် ပရူ ပရေင်ခိုင်ကၠိုက် အေန်သတဳကျူရှေန် (Institutions) ကေုာံ သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဍုင် မွဲ ရ။ ဆဂး နကဵု လညာတ် ဂၠးတိ (UNDP) မ္ဂး ဍေဟ် အာရီုစွံ လတူ လမျီု ကေုာံ ဘဝ ကောန်မၞိဟ် ဓမ္မတာ တအ် ညံင် ဂွံ ဗၠးဘဲ နူ ပရေင်ဍဵုဍိုက် အဝဵု ရ။&lt;ref name=&quot;buzan&quot;&gt;{{cite book |last=Buzan |first=B. |title=People, States and Fear: An Agenda for International Security Studies in the Post-Cold War Era |publisher=ECPR Press |year=2007 |pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ လညာတ် သဇိုင် (History and Basic Concept) ==
လညာတ် ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဝွံ စတင် ပြာကတ် ကၠုင် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ပ္ဍဲကဵု လိက်ဒုင်စဳရေင် ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် သၞာံ ၁၉၉၄ မပတိတ် နူကဵု ကုလသမဂ္ဂ (UNDP) ရ။ ကိုပ်ကၠာ နူ သၞာံ ၁၉၉၄ ဂှ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် ဂီုကၠီု ဂၠးတိ ဂှ် အာရီုစွံ ဆ လတူ &quot;ဂီုကၠီု ဍုင်&quot; (National security) မစဵုဒၞာ ဍုင် နူကဵု ပၞာန် ဍုင် သ္အာင် သၟး ရ။

ကြဴနူ ပၞာန် လၜိုဟ် (Cold War) အာစိုပ် ဒတုဲ၊ ကုလသမဂ္ဂ ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဒဒှ်ရ အန္တရာယ် မဇၞော် အိုတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂှ် ဟွံသေင် ပၞာန် အကြာ ဍုင် ကဵု ဍုင်၊ ဆဂး ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်ဍဵုဍိုက် မကတဵုဒှ် နူ အလဵုအသဳ အပ္ဍဲ ဍုင် ဇကု ကေုာံ ပေါဲဗတိုက် အပ္ဍဲ ဍုင် (Civil wars) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ညးတအ် ဒက်ပတန် လညာတ် သဇိုင် တၟိ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကောန်မၞိဟ် နူကဵု ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဏအ် ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် အဓိက ပ္ဍဲ ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Core Elements of Political Security) ==
ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိက နာနာ သာ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ အခေါင် ကောန်မၞိဟ် ရ -

* '''ပရေင်ဗၠးဘဲ နူ ပရေင်ဍဵုဍိုက် (Freedom from repression):''' အလဵုအသဳ သ္ဒး ကဵု အခေါင် ကု ကောန်ဍုင်ကွာန် ညံင် ဂွံ ဟီုဂး ဗွဲမသၠးပွး၊ တုဲ ဟွံဂွံ ရပ် ကြိုင် မၞိဟ် ဟိုတ်နူ လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဟွံတုပ်။
* '''ပရေင်စဵုဒၞာ နူ ပရေင်ပျဲပျာံ (Protection from torture):''' ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် နွံ အခေါင် မဗၠးဘဲ နူကဵု ပရေင်ပျဲပျာံ၊ ပရေင်ကၠေအ် ကၠက် (Enforced disappearances) ကေုာံ ဒဏ် မကြံင်မ္ၚိုဟ်။
* '''ပရေင်ပါလုပ် ပ္ဍဲ အုပ်ဓုပ် (Political inclusion):''' ဂကောံမၞိဟ် လပါ် အောန် (Minorities) ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် သ္ဒး နွံ အခေါင် သွက်ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ရုဲစှ် မဲ ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဇန် သၞောဝ်ဍုင်။&lt;ref name=&quot;baldwin&quot;&gt;{{cite journal |last=Baldwin |first=D. A. |title=The Concept of Security |url=https://archive.org/details/sim_review-of-international-studies_1997-01_23_1/page/5 |journal=Review of International Studies |volume=23 |issue=1 |pages=5-26 |year=1997}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ (Human Rights and Protection) ==
ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ '''[[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]''' (Human rights) ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ。 ဍုင် မဟွံမဲ ကု ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် မ္ဂး၊ အခေါင်အရာ မၞိဟ် သဇိုင် မပ္တံကဵု အခေါင် ဂျိုင်တန်တဴ၊ အခေါင် သၠးပွး အရေဝ်၊ ကေုာံ အခေါင် ကောံဓရီု တအ် ဂှ် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု လၟိုန် ရ။

ကုလသမဂ္ဂ စၟတ်သမ္တီ လဝ် လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ (UDHR) သွက်ဂွံ ဒှ် သဇိုင် ပရေင်စဵုဒၞာ ဏအ် ရ။ ဍုင် မစဵုဒၞာ အခေါင် ဏအ် မာန် ဂှ်၊ ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ ဒုင်စသိုင် ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် အလုံစုံ ရ။

== ၅။ အန္တရာယ် ကေုာံ ပရေင်ဍဵုဍိုက် အလဵုအသဳ (Threats and Government Repression) ==
အန္တရာယ် အဓိက အိုတ် လတူ ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂှ် ဒှ် အလဵုအသဳ မစကာ အဝဵု ပၠန် ရ။ အလဵုအသဳ သၞောတ် တၠအဝဵု (Authoritarianism) ကေုာံ သၞောတ် ပၞာန် တအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် အန္တရာယ် မပ္တံကဵု -

* '''ပရေင်စၟတ်မင် မဳဒဳယာ (Censorship):''' ပလီုပလာ် အခေါင် ပရိုင် သၠးပွး တုဲ ဒမၠု ထောအ် ပရိုင် မဍာံ။
* '''ပရေင်ရပ် ကြိုင် သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political prisoners):''' ရပ် ကြိုင် မၞိဟ် မဒစးဒုင် အလဵုအသဳ သွက်ဂွံ ဖအောန် ထောအ် လညာတ် မဒစးဒုင်။
* '''သၞောတ် စၟတ်မင် ကောန်ဍုင် (State surveillance):''' စကာ နည်းပညာ သွက်ဂွံ ဗက် မင်ရံင် ဒ္ဂေတ်ပြဝ ကေုာံ လညာတ် ကောန်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ လၟေင် တ္ၚဲ။

== ၆။ လညာတ် ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ဍုင်တၠအဝဵုဂမၠိုင် (Political Security in Authoritarian Regimes) ==
ပ္ဍဲကဵု ဍုင် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ဍုင် ကြုက် (China) ဟွံသေင်မ္ဂး သဳရဳယျာ (Syria) တအ် ဂှ်၊ ဝေါဟာရ &quot;ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန်&quot; ဏအ် ဝွံ ဒးဒုင် ပြံင်လှာဲ ထောအ် အဓိပ္ပါယ် ရ။ နကဵု ဥပမာ -

ပ္ဍဲ ဍုင် ကြုက်၊ &quot;ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန်&quot; (Chinese: 政治安全) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်မင်မွဲ အဝဵု ဗော် ကောန်မျူနေတ် ကြုက် (CCP) ကေုာံ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ကု ညးမဒစးဒုင် ဗော် ညးတအ် ရ။ ညးတအ် ဒက်ပတန် လဝ် ရုင် ပရေင်စဵုဒၞာ (Political Security Protection Bureau) သွက်ဂွံ ရပ် ကြိုင် ညးမချဳဓရာင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဂကောံ သာသနာ တအ် ရ။ တုပ် တဴ သာ်ဂှ် ကီု၊ ပ္ဍဲ သဳရဳယျာ လေဝ် ဒပ် ထောက်လှမ်းရေး (Political Security Directorate) ဝွံ စကာ သွက်ဂွံ ဍဵုဍိုက် ကောန်ဍုင်ကွာန် ရ။&lt;ref name=&quot;collins&quot;&gt;{{cite book |last=Collins |first=A. |title=Contemporary Security Studies |publisher=Oxford University Press |year=2007 |pages=111-115}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ အဆက်အစပ် ကု ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် ၆ သာ် (Intersection with the Other 6 Human Securities) ==
ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ကဏ္ဍ ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် တၞဟ် ၆ သာ် ရ။ အတိုင် လိက်ဒုင်စဳရေင် UNDP (၁၉၉၄) မ္ဂး -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် ၇ သာ်
|-
! လၟေင်
! ဂကူ ဂီုကၠီု (Dimensions of Human Security)
! အဆက်အစပ် ကု ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန်
|-
| ၁
| '''ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ်''' (Economic Security)
| အလဵုအသဳ မဟွံမဲ တရားမျှတ ပကဵု ညံင် သြန်ဘဏ္ဍာ ဂွံ လီုလာ်။
|-
| ၂
| '''ဂီုကၠီု စၞစ''' (Food Security)
| ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုင် ပကဵု ညံင် ဂၠံင် ဆက်သွယ် လီု တုဲ စၞစ ဍန်။
|-
| ၃
| '''ဂီုကၠီု ပရေင်ထတ်ယုက်''' (Health Security)
| ပရေင်စၟတ်မင် ပရိုင် ပကဵု ညံင် ပရိုင် ယဲကပ် (ဥပမာ COVID-19 စတမ်) ဂွံ ဒးဒုင် ပၞုက်။
|-
| ၄
| '''ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ''' (Environmental Security)
| အလဵုအသဳ ဟွံမင်မွဲ သၞောဝ် ပကဵု ညံင် သဘာဝ ဂွံ လီုလာ် လောဲ။
|-
| ၅
| '''ဂီုကၠီု ကောန်ပူဂိုလ်''' (Personal Security)
| ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဟွံမဲ မ္ဂး ရာဇဝတ် ကေုာံ ပရေင်စကာ အဝဵု ဂၠိုင်။
|-
| ၆
| '''ဂီုကၠီု ဂကောံမၞိဟ်''' (Community Security)
| အလဵုအသဳ စကာ ဝါဒ ပါ်ခြာ ဂကူ ပကဵု ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက်။
|-
| ၇
| '''ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန်''' (Political Security)
| ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ မင်မွဲ အခေါင်အရာ မၞိဟ် သီုဖအိုတ် လတူ ဏအ်။
|}

== ၈။ အခေါင် ပရေင်လုပ်စုတ် ကေုာံ သၞောတ် R2P (Intervention and the R2P Framework) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၀ တအ်၊ လညာတ် ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် တုဲ ဒှ် ကၠုင် လညာတ် သၞောတ် '''တာလျိုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ''' (Responsibility to Protect - R2P) ရ။ 

သၞောတ် ဏအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဍုင် မွဲ မ္ဂး နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကောန်ဍုင် ဇကု နူကဵု ပရေင်ဂစိုတ် ပလီု ဂကူ (Genocide)၊ ပရေင်ရာဇဝတ် စောဲ စပ် ကု ပၞာန် (War crimes) ကေုာံ ပရေင်ရာဇဝတ် မဒစးဒုင် ကောန်မၞိဟ် (Crimes against humanity) ရ။ ယဝ်ရ ဍုင် ဂှ် ဟွံမာန် စဵုဒၞာ ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုဇကု ဍုင် ဂှ် ဖန်ဗဒှ် ဒၟံင် ရာဇဝတ် တအ် ဏအ် မ္ဂး၊ ဂကောံ ဂၠးတိ (International community) နွံ အခေါင် သွက်ဂွံ လုပ်စုတ် ကေုာံ ဖန်ဇန် ဗွဲမဍာံပြ ရ။&lt;ref name=&quot;kerr&quot;&gt;{{cite book |last=Kerr |first=P. |title=Human Security |publisher=Contemporary Security Studies |year=2013 |pages=105-110}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲဂမၠိုင် (Challenges and Criticisms) ==
ၜိုန်ရ ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဒှ် အရာ မခိုဟ် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်လွပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဝွံ နွံကဵု တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲ နာနာ သာ် ရ -

* '''ပရေင်လုပ်စုတ် အဝဵု ဍုင် သ္အာင်:''' တၠပညာ လ္ၚဵု ဟီု ဒဒှ်ရ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ကဵု အခေါင် ကု ဍုင် ရးပလိုတ် (Western countries) တအ် သွက်ဂွံ လုပ် ပလီု အဝဵု အပ္ဍဲ (Sovereignty) ဍုင် ဍောတ်တ် တအ် နကဵု ဟိုတ် &quot;အခေါင်အရာ မၞိဟ်&quot; ရ။
* '''ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် ဝါတ်ဂါတ်:''' ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဝွံ ၜတ်ကၞာတ် နကဵု ဂၞန် သင်္ချာ ဝါတ် ဗွဲမလောန် တုဲ၊ အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် လေဝ် ပြံင်လှာဲ အာ အတိုင် အကာဲအရာ ဒေသ ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် မခိုင်ကၠိုက် အိုတ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဓရ် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ တရားမျှတ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ ဍေဟ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဍုင် မွဲ ဂှ် ဟွံမာန် ကလိဂွံ ဂီုကၠီု ဍာံပြ ယဝ်ရ ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် ဒး ဂျိုင် တန်တဴ ဒၟံင် သၟဝ် ပရေင်ဍဵုဍိုက် ကေုာံ ဖေက်လကိုတ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နည်းပညာ (Digital space) လေဝ် သ္ဒး ဒှ် အရာ မဆက်စပ် ကု ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရောင်။ ကောန်မၞိဟ် တအ် သ္ဒး နွံ အခေါင် ဟီုဂး ဗွဲမသၠးပွး ပ္ဍဲ အင်တာနက် တုဲ၊ သၞောဝ် ဂၠးတိ သ္ဒး ဆက် ဇၞော်မောဝ် သွက်ဂွံ ကာကွယ် ကောန်မၞိဟ် နူကဵု ပရေင်ရပ် ကြိုင် ကေုာံ ပရေင်စၟတ်မင် သၞောတ် တၠအဝဵု တအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဂီုကၠီု]] (Security)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ်]] (Human security)

{{Navbox
| name = Human Security
| title = လညာတ် ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ကုလသမဂ္ဂ (Human Security and UNDP Framework)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ကဏ္ဍ ဂီုကၠီု ၇ သာ်
| list1 =
* [[ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ်]] (Economic)
* [[ဂီုကၠီု စၞစ]] (Food)
* [[ဂီုကၠီု ပရေင်ထတ်ယုက်]] (Health)
* [[ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ]] (Environmental)
* [[ဂီုကၠီု ကောန်ပူဂိုလ်]] (Personal)
* [[ဂီုကၠီု ဂကောံမၞိဟ်]] (Community)
* [[ဂီုကၠီု ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Political)
| group2 = လညာတ် ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human Rights)
* [[ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ]] (Sustainable Development)
* [[တာလျိုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ]] (Responsibility to Protect)
| group3 = ဂကောံ အဓိကဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[UNDP]] 
* [[ဂကောံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ]] (Amnesty International)
| group4 = အန္တရာယ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်
| list4 =
* [[သၞောတ် တၠအဝဵု]] (Authoritarianism)
* [[ပရေင်စၟတ်မင် မဳဒဳယာ]] (Censorship)
* [[ပရေင်ပျဲပျာံ]] (Torture)
}}

[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:ဂီုကၠီု]]
[[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]
[[Category:ဆက်ဆံ ဂၠးတိဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>77z2luvgdnsiw4lhz544tw1o8wufbro</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11835</id>
    <revision>
      <id>56608</id>
      <parentid>56438</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:24:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24417" sha1="tjcl9inrw3dk2k0wo3mlei86xms7mbw" xml:space="preserve">'''ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Environmental Security'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ လ္ၚတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂီုကၠီု ဂၠးတိ (International security studies) မလ္ၚတ် ပရူ အန္တရာယ် မကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ သဘာဝ ပွဳပွူ မမာန် ဖန်ဗဒှ် ဖဵုသက်ရောက် ဟွံခိုဟ် လတူ လမျီု ကောန်မၞိဟ်၊ ဂကောံမၞိဟ်၊ ကေုာံ ဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ လညာတ် ဏအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် သၞောတ် ဂီုကၠီု အခိုက်တြေံ မအာရီုစွံ ဆ လတူ ပရေင်ပၞာန် (Military security) သၟး တုဲ၊ ထပ် ပၠုပ် လဝ် ပြသၞာ သဘာဝ မပ္တံကဵု အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု၊ ပရေင်ဆောမ်လေင် သယံဇာတ၊ ကေုာံ ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ပွဳပွူ နဒဒှ် အန္တရာယ် ဇၞော် မွဲ သွက် ဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;mathews&quot;&gt;{{cite journal |last=Mathews |first=J. T. |title=Redefining Security |url=https://archive.org/details/sim_foreign-affairs_spring-1989_68_2/page/162 |journal=Foreign Affairs |volume=68 |issue=2 |pages=162-177 |year=1989}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ခေတ်တ္ၚဲဏအ်၊ ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် ပရေင်ဆက်ဆံ ဍုင်သ္အာင် (International relations) တုဲ ဍေဟ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဂီုကၠီု လမျီု ကောန်မၞိဟ် (Human security) ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ (Sustainable development) ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဳအိုရဳ၊ အန္တရာယ် အဓိကဂမၠိုင်၊ ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဇန် သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Aralkum_Desert.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ကှ်ဇြ ဍာ် ပ္ဍဲ ကၟာ လေက် အာရယ် (Aral Sea) မဒှ် ဥပမာ ပရေင်လီုလာ် ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ မဖန်ဗဒှ် အန္တရာယ် လတူ လမျီု ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဂှ် ရ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ&quot; (Environmental Security) ဝွံ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် အကယ်ဒမစ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် အကာဲအရာ ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ အန္တရာယ် မကတဵုဒှ် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ဍုင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်လီုလာ် ဂေဟသၞောတ် (Ecological degradation) ဟွံသေင်မ္ဂး အပြံင်အလှာဲ သဘာဝ ရ။ 

နကဵု လညာတ် တၠပညာ ဂျောန် ဗာနတ် (Jon Barnett) မ္ဂး၊ ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ ဝွံ အာရီုစွံ လတူ အရာ မမာန် ပလီုပလာ် ပရေင်တန်တဴ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သၞောတ် ဂေဟဗေဒ မထံက်ပင် လဝ် လမျီု ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ ဍေဟ် ဟွံသေင် ဆ ပရေင်မင်မဲ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံဆု ဓမ္မတာ ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်မင်မဲ သဇိုင် လဒက်ပတန် ဘဝ ကောန်မၞိဟ် ညံင် ဂွံ တန်တဴ ဂျိုင်အာ မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;barnett&quot;&gt;{{cite book |last=Barnett |first=J. |title=The Meaning of Environmental Security: Ecological Politics and Policy in the New Security Era |publisher=Zed Books |year=2001 |pages=15-30}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution of the Concept) ==
လညာတ် ပရူ ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ ဝွံ စတင် ပြာကတ် ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု လက္ကရဴ ပၞာန် ၜိုဟ် (Cold War) လပါ် ကၞောတ် သၞာံ ၁၉၈၀ ဂမၠိုင် ရ။ ကိုပ်ကၠာ နူဂှ်၊ &quot;ဂီုကၠီု&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ညးတအ် အာရီုစွံ ဆ လတူ ပရေင်စဵုဒၞာ နူကဵု ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ လွဟ် ညူကလဳယာ (Nuclear weapons) သၟး ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၉၊ တၠပညာ ဂျက်သဳကာ မာတ်သျူး (Jessica Tuchman Mathews) ချူ ပတိတ် လိက်ပရေင် မနွံ ယၟု &quot;Redefining Security&quot; (ပရေင်ကလေင် ပံက်အဓိပ္ပါယ် ဂီုကၠီု) ပ္ဍဲကဵု ဂျာနယ် Foreign Affairs တုဲ၊ ညး ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဂလိုင် မၞိဟ် ဇၞော်တိုန် အာ ကေုာံ ပရေင်လီုလာ် သဘာဝ တအ် ဂှ် ဒှ် အန္တရာယ် အဓိက သွက် ဂီုကၠီု ဍုင် (National security) ပ္ဍဲ ခေတ် အနာဂတ် ရောင်။ လက္ကရဴ ဂှ် ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (UN) လေဝ် ပၠုပ် စုတ် လညာတ် ဏအ် ပ္ဍဲကဵု အစဳအစဉ် ဇၞော်မောဝ် ဍုင်ဂမၠိုင် ရ။

== ၃။ လညာတ် သဳအိုရဳ အဓိကဂမၠိုင် (Key Theoretical Perspectives) ==
လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ ဝွံ နွံကဵု လညာတ် သဳအိုရဳ အဓိက ၃ သာ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်ပါ်ခြာ သဳအိုရဳ ပ္ဍဲ ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ
|-
! လညာတ် သဳအိုရဳ (Perspective)
! တင်ရန်တၟအ် အဓိက (Core Focus)
! လညာတ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
|-
| '''လညာတ် ဂီုကၠီု ဍုင်''' (National Security Approach)
| အဝဵု ဍုင် ကေုာံ ဒပ်ပၞာန်
| ပရေင်လီုလာ် သဘာဝ မပ္တံကဵု ဍာ် အောန် စှ်ေ မာန် ကတဵုဗဒှ် ပေါဲဗတိုက် (Conflict) အကြာ ဍုင် ကဵု ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး အပ္ဍဲ ဍုင်။
|-
| '''လညာတ် ဂီုကၠီု ကောန်မၞိဟ်''' (Human Security Approach)
| ပူဂိုလ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်
| ပရေင်လီုလာ် သဘာဝ ဖန်ဗဒှ် အန္တရာယ် လတူ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ စၞစ ကောန်မၞိဟ် တအ် တိုက်ရိုက်။
|-
| '''လညာတ် ဂီုကၠီု ဂေဟသၞောတ်''' (Ecological Security Approach)
| သဘာဝ ပွဳပွူ အလုံစုံ
| သဘာဝ ပွဳပွူ (Biosphere) ဇကု ဂှ် နွံကဵု ၚုဟ်မး သွက်ဂွံ ဒးဒုင် စဵုဒၞာ၊ ဟွံဆက်စပ် ကု ဖဵုအကျောဝ် ကောန်မၞိဟ် လေဝ် ဒး မင်မွဲ ရ။
|}

== ၄။ အန္တရာယ် ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ (The Threat of Climate Change) ==
'''[[အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု]]''' (Climate change) ဝွံ ဒှ် အန္တရာယ် ဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ ပ္ဍဲ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ် ရ။ ဍေဟ် လေပ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် သၞောတ် သဘာဝ အလုံ ဂၠးတိ တုဲ ကတဵုဗဒှ် ပြသၞာ နာနာ သာ် ရ -

* '''ပရေင်ဍာ် ၜဳ တိုန် (Sea-level rise):''' ဒေသ မနွံ သဝ် မပ္တံကဵု တကအ် ဍောတ်ဍောတ် (ဥပမာ - မဝ်ဒိုက်) ကေုာံ ဒေသ ကြုင် တအ် ဒးဒုင် ဗၠိုက် ဍာ် တုဲ မၞိဟ် ပြကိုဋ် ဇိုင် ဒး ပြံင် ဒၞာဲ မာန် ရ (Climate refugees)။
* '''ရာသဳဥတု ပရေအ် (Extreme weather):''' လဗိုတ် ကျာ၊ ဗြဲ ဇၞော်၊ ကေုာံ ဥတု ကှ်ဇြ (Droughts) တအ် ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် တိုန် တုဲ ပလီုပလာ် ထောအ် ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ သ္ၚိဌာန် မၞိဟ် တအ် ရ။
* '''လညာတ် အန္တရာယ် ဆက်စပ် (Threat Multiplier):''' ဒပ်စဵုဒၞာ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (Pentagon) စၟတ်သမ္တီ လဝ် ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ ဝွံ နဒဒှ် &quot;Threat Multiplier&quot; ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ပြသၞာ မနွံ ဒၟံင် တုဲတုဲ မပ္တံကဵု ပရေင်ဒိုက်ဂတ် ကေုာံ ပရေင်ဟွံညဳသၟဟ် တအ် ဂွံ ဇၞော် ဟေင် အာ ရ။&lt;ref name=&quot;floyd&quot;&gt;{{cite book |last=Floyd |first=R. |title=Security and the Environment: Securitisation Theory and US Environmental Security Policy |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |pages=85-112}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေင်ဆောမ်လေင် သယံဇာတ ကေုာံ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် (Resource Scarcity and Conflict) ==
တၠပညာ တောမာတ်သ် ဟဝ်မာ-ဒိက်သောန် (Thomas Homer-Dixon) ဟီုတွံ လဝ် လညာတ် ဒဒှ်ရ '''ပရေင်အောန်စှ်ေ သယံဇာတ''' (Environmental scarcity) ဝွံ မာန် ကတဵုဗဒှ် ပေါဲဗတိုက် ကေုာံ ပရေင်ဟွံညိင်ဝတ် အပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဇၞော် ရ။

&lt;pre&gt;
[လၟေင် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် သယံဇာတ - Flowchart of Resource Conflict]
၁. သယံဇာတ အောန်စှ်ေ (ဟိုတ်နူ မၞိဟ် ဂၠိုင် ကေုာံ ပလီုပလာ်) -&gt; 
၂. သြန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် လီုလာ် (စၞစ အောန်၊ ဍာ် အောန်) -&gt; 
၃. မၞိဟ် တအ် ပြံင်ဌာန် ကေုာံ ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် ဇၞော်တိုန် -&gt; 
၄. အစောံ အလဵုအသဳ ဍိုန်လျ စှ်ေ -&gt; 
၅. ပေါဲဗတိုက် (Conflict) ကေုာံ ပရေင်ပၠန်ဂတး ကတဵုဒှ် (ဥပမာ - ပရေင်ပြိုင် ဍာ် ပ္ဍဲ ဒေသ အာဖရိက)။
&lt;/pre&gt;

ဥပမာ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဒေသ ဆာဟေလ် (Sahel) ပ္ဍဲ အာဖရိက၊ အခိင် ကာလ ဍာ် အောန် ကေုာံ တိ ကှ်ဇြ အာ ဂှ်၊ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် အကြာ သၟာဗ္စ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ သၟာတဵုလွဳ တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ ဒှ် အာ ပေါဲဗတိုက် လွဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;homerdixon&quot;&gt;{{cite journal |last=Homer-Dixon |first=T. F. |title=On the Threshold: Environmental Changes as Causes of Acute Conflict |url=https://archive.org/details/sim_international-security_fall-1991_16_2/page/76 |journal=International Security |volume=16 |issue=2 |pages=76-116 |year=1991}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကပ်ဘဲ သဘာဝ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Natural Disasters and Governance) ==
ကပ်ဘဲ သဘာဝ မပ္တံကဵု ကတိုပ် တိ ချဳ (Earthquakes)၊ သုနာမဳ (Tsunamis)၊ ကေုာံ လဗိုတ် ကျာ (Hurricanes) တအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်လီုလာ် ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲ အခိင် ဍောတ်ဍောတ် ဓဝ် ရ။ 

ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ဏအ် ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အစောံသတ္တိ အလဵုအသဳ (State capacity) ရ။ ယဝ်ရ အလဵုအသဳ မွဲ ဍိုန်လျ တုဲ ဟွံမာန် ရီုဗင် ကောန်ဍုင် လက္ကရဴ ကပ်ဘဲ မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် ကတဵုဗဒှ် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု၊ ကမၠတ်၊ ကေုာံ ပရေင်လီုလာ် သၞောတ် အုပ်ဓုပ် (State failure) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပရေင်ပြင်ဆင် ကိုပ်ကၠာ ကပ်ဘဲ (Disaster risk reduction) ဝွံ ဒှ် ကမၠောန် သဇိုင် သွက် ဂီုကၠီု ဍုင် တအ် ရ။

== ၇။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂီုကၠီု လမျီု ကောန်မၞိဟ် (Impact on Human Security) ==
နကဵု လညာတ် အစီရင်ခံစာ လမျီု ကောန်မၞိဟ် (UNDP 1994) မ္ဂး၊ ဂီုကၠီု ဝွံ သ္ဒး ရံင် လတူ လမျီု ပူဂိုလ် သၟး ရ၊ ဟွံသေင် လတူ ဍုင် သၟး ပုဟ်။&lt;ref name=&quot;undp&quot;&gt;{{cite book |author=United Nations Development Programme (UNDP) |title=Human Development Report 1994: New Dimensions of Human Security |publisher=Oxford University Press |year=1994 |pages=22-30}}&lt;/ref&gt; ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ ဝွံ ဖန်ဗဒှ် အန္တရာယ် လတူ လမျီု ကောန်မၞိဟ် နကဵု လၟေင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

* '''ဂီုကၠီု စၞစ (Food Security):''' ပရေင်လီုလာ် တိ ကေုာံ ရာသဳဥတု ပလီု ထောအ် အစောံ ပတိတ် သြောအ် ဂျာင်။
* '''ဂီုကၠီု ပရေင်ထတ်ယုက် (Health Security):''' ယဲ မကၠုင် နူ ဍာ် ကၠိခ္ဍက် ကေုာံ ယဲ မကၠုင် နူ စၟ (ဥပမာ - မဳ၊ ယဲ ဇဳကာ) တအ် ဇၞော်တြး အာ လောဲသွာ ပ္ဍဲ ရာသဳဥတု ကတဴ။
* '''ဂီုကၠီု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Security):''' သၟာကမၠောန် မတန်တဴ လတူ သဘာဝ (ဥပမာ - သၟာတမ္ၚာ၊ သၟာတဵုလွဳ) တအ် ဆောမ်လေင် ကမၠောန် တုဲ ဒးဒုင် ဒိုက်ဂတ်။

== ၈။ သၞောဝ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ (Global Politics and Environmental Protection) ==
ပြသၞာ သဘာဝ ပွဳပွူ ဝွံ ဍေဟ် ဟွံတီ ပယျဵု ဍုင် (Transnational threats) ပုဟ်။ ဍာ် ကၠိခ္ဍက် နူကဵု ဍုင် မွဲ မာန် ဇွောဝ် လုပ် အာ ဍုင် မွဲ သ္အာင် တုဲ၊ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ သွက် အလုံ ဂၠးတိ ရ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပရေင်စဵုဒၞာ ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ ဝွံ ဒး နွံကဵု ပရေင်ကောံသၟဟ် ဂၠးတိ (Global cooperation) ရ။ လိက်ကသုက် အဓိက မပ္တံကဵု -
* '''ပရေင်လ္ၚတ် ရာသဳဥတု ကုလသမဂ္ဂ (UNFCCC):''' ဒက်ပတန် လဝ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ ဖြေစှ် ပြသၞာ ရာသဳဥတု။
* '''လိက်ကသုက် ပါရဳ (Paris Agreement 2015):''' ပရေင်တုပ်စိုတ် ဂၠးတိ သွက်ဂွံ ယှောတ်ဖအောန် ဓါတ် ဂျာင် မကတဵုဗဒှ် ကတဴ (Greenhouse gases) ညံင် ဟွံဂွံ သၠုင် လတူ 1.5 ဒီဂရဳ စေန်တဳဂရိတ်။

ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ၊ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် သွက် အဝဵု ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် (Geopolitics of energy) ဝွံ ပကဵု ညံင် ပရေင်စဵုဒၞာ သဘာဝ ဂွံ လဇုဲလဇ အာ ဗွဲမလောန် ရ။

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ (Challenges in the 21st Century) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် လၟုဟ်၊ ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ ဝွံ ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် တၟိ တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -
# '''ပရေင်ဆောမ်လေင် ဇဳဝစုံ (Biodiversity Loss):''' ဒြဟတ် သတ္တဝါ ကေုာံ တၞံဆု နာနာ သာ် လီုလာ် အာ (ဥပမာ - ဂြိုပ် အေမေဇြောန် - Amazon deforestation) မပကဵု ညံင် ဂေဟသၞောတ် ဂၠးတိ ဍိုန်လျ။
# '''ပလတ်သတစ် ဍောတ်ဍောတ် (Microplastics):''' ကပေါတ် ပလတ်သတစ် တအ် ပြးဇး လုပ် အာ ပ္ဍဲ ၜဳ သမုဒ္ဒရာ ကေုာံ သၞောတ် စၞစ ကောန်မၞိဟ် မဖန်ဗဒှ် အန္တရာယ် ပရေင်ထတ်ယုက်။
# '''ဂလိုင် မၞိဟ် ကေုာံ ဍုင်ဇၞော် (Overpopulation and Urbanization):''' လၟိဟ် ကောန်မၞိဟ် မဇၞော်တိုန် အာ ပြဟ်ပြဟ် ဏအ်ဝွံ အာတ်မိက် သယံဇာတ ဂၠိုင် တိုန် တုဲ ပလီုပလာ် သဘာဝ ဂၠိုင် တိုန် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Outlook) ==
ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ ဝွံ ဟွံသေင် အရာ မဒး လ္ၚတ် သွက် ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ပရေင်ဂျိုင်တန်တဴ ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂၠးတိ (Global peace and survival) ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ယဝ်ရ ဂၠးတိ ဏအ် ဟွံမာန် ဖြေစှ် ပြသၞာ ရာသဳဥတု ကေုာံ ပရေင်လီုလာ် သဘာဝ မ္ဂး၊ ပေါဲဗတိုက် သွက် သယံဇာတ (Resource wars) ကေုာံ ပရေင်ပြံင်ဌာန် မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် (Mass migration) တအ် သ္ဒး ကတဵုဒှ် ဍာံဍာံ ရောင်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ (Sustainable development) ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ စကာ စွမ်းအင် သဘာဝ (Renewable energy) ဝွံ ဒှ် ဂၠံင်တရဴ အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဂီုကၠီု လမျီု ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ပွဳပွူ အလုံ ဂၠးတိ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဂီုကၠီု]] (Security)
* [[အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change)
* [[ဂီုကၠီု လမျီု ကောန်မၞိဟ်]] (Human security)
* [[ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ]] (Sustainable development)

{{Navbox
| name = Environmental Studies
| title = လ္ၚတ် သဘာဝ ပွဳပွူ ကေုာံ ဂီုကၠီု (Environmental Studies and Security)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် အဓိက
| list1 =
* [[ဂီုကၠီု သဘာဝ ပွဳပွူ]] (Environmental Security)
* [[အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate Change)
* [[ဂီုကၠီု လမျီု ကောန်မၞိဟ်]] (Human Security)
* [[ဂေဟသၞောတ်]] (Ecosystem)
| group2 = အန္တရာယ် ကေုာံ ပြသၞာ
| list2 =
* [[ပရေင်ကၠိခ္ဍက်]] (Pollution)
* [[ပရေင်ဆောမ်လေင် ဇဳဝစုံ]] (Biodiversity Loss)
* [[ကပ်ဘဲ သဘာဝ]] (Natural Disasters)
* [[ပရေင်အောန်စှ်ေ သယံဇာတ]] (Resource Scarcity)
| group3 = ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၞောဝ်
| list3 =
* [[လိက်ကသုက် ပါရဳ]] (Paris Agreement)
* [[ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ]] (Sustainable Development)
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
| group4 = တၠပညာ အဓိကဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ဂျက်သဳကာ မာတ်သျူး]] (Jessica Tuchman Mathews)
* [[တောမာတ်သ် ဟဝ်မာ-ဒိက်သောန်]] (Thomas Homer-Dixon)
* [[ဂျောန် ဗာနတ်]] (Jon Barnett)
}}

[[Category:ဂီုကၠီု]]
[[Category:သဘာဝ ပွဳပွူ]]
[[Category:ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>tjcl9inrw3dk2k0wo3mlei86xms7mbw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ် ပါလဳမာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11841</id>
    <revision>
      <id>56587</id>
      <parentid>56445</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:56:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21252" sha1="njuyugujsikrprih6mud33vfxb56yb5" xml:space="preserve">'''သၞောတ် ပါလဳမာန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Parliamentary system'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် အလဵုအသဳ ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democratic governance) မွဲ မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ကြပ်ညောန် အကြာ အာဏာ အုပ်ဓုပ် (Executive branch) ကေုာံ အာဏာ ပတန်သၞောဝ် (Legislative branch) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဏအ်၊ ဒပ်အုပ်ဓုပ် (က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ ကေုာံ ဝန်ဇၞော် ဂမၠိုင်) ဝွံ ကလိဂွံ အဝဵု ကေုာံ တင်ဒုင်လျိုင် နူကဵု ပါလဳမာန် (Parliament) တုဲ၊ သ္ဒး တန်တဴ လတူ ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ (Confidence) နူ ပါလဳမာန် လၟိုန် ရ။&lt;ref name=&quot;lijphart&quot;&gt;{{cite book |last=Lijphart |first=Arend |title=Patterns of Democracy: Government Forms and Performance in Thirty-Six Countries |publisher=Yale University Press |year=1999 |pages=10-25}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ တ္ၚဲဏအ်၊ သၞောတ် ပါလဳမာန် ဝွံ ဒှ် သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မပြာကတ် အိုတ် မွဲ တုဲ၊ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ဍုင်အင်္ဂလာန်၊ ဂျာမနဳ၊ အိန္ဒိယ၊ ကေုာံ ဂျပေန် တအ် စကာ ဒၟံင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၞောတ် ပါလဳမာန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ အင်္ဂလက္ခဏာ၊ ကေုာံ ပရေင်တၞဟ်ခြာ နူကဵု သၞောတ် သမ္မတ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Palace of Westminster, London - Feb 2007.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး နန် ဝေတ်မေန်သတာ (Palace of Westminster) ပ္ဍဲ ဍုင်လာန်ဒါန်၊ မဒှ် သဇိုင် ကေုာံ တမ်မူလ သၞောတ် ပါလဳမာန် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
သၞောတ် ပါလဳမာန် ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မပံင်ကောံ လဝ် အာဏာ (Fusion of powers) အကြာ ညးမပတန် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ညးမစၟတ် သၞောဝ် (အလဵုအသဳ) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဏအ်၊ ညးမဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ (ဗွဲမဂၠိုင် ကော်စ ဝန်ဇၞော် - Prime Minister) ဂှ် ဒှ် ကောန်ဂကောံ နူကဵု ပါလဳမာန် ကီု ရ။

အရာ မတၞဟ်ခြာ အိုတ် မွဲ ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ဝွံ ဒး ဒုင်လျိုင် တိုက်ရိုက် ကု ပါလဳမာန် ရ။ ယဝ်ရ ပါလဳမာန် ပတိတ် လိက် &quot;ဟွံလျိုင်ပတှ်ေ&quot; (Vote of no confidence) မ္ဂး၊ အလဵုအသဳ ဂှ် သ္ဒး နုက်တိတ် နူ တာလျိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒး ပလီု ထောအ် ပါလဳမာန် သွက်ဂွံ ကၠောန် ပေါဲရုဲမာဲ တၟိ ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Origins) ==
သၞောတ် ပါလဳမာန် ဝွံ စတင် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်အင်္ဂလာန် (England) ဗွဲလၟေင် လၟေင် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် လဒေါဝ်၊ သၟိင်ဨကရာဇ် ဍုင်အင်္ဂလာန် တအ် ဒက်ပတန် လဝ် &quot;ဂကောံ ကဵုကသပ်&quot; (King's Council) မပါလုပ် သီုကဵု ခမဳ ကေုာံ သၟိင်တၠ ဂမၠိုင် ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၈ အခိင် ကာလ မကတဵုဒှ် ပရေင်ပၠန်ဂတး ထဝ် (Glorious Revolution) ဂှ်၊ အဝဵု သၟိင်ဨကရာဇ် ဒးဒုင် ပိုင်ခြာ တုဲ၊ အဝဵု အဓိက ဂှ် စိုပ် အာ တဲ ပါလဳမာန် ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ လက်ထက် သၟိင် ဂျောတ် ပထမ (George I)၊ ဟိုတ်နူ သၟိင် ဟွံလေပ် အရေဝ် အင်္ဂလိက် တုဲ၊ တာလျိုင် ညးမအုပ်ဓုပ် ဂှ် စိုပ် အာ ဇရေင် ဆာ ရဝ်ဗတ် ဝေါလ်ပိုး (Sir Robert Walpole) မဒှ် ဝန်ဇၞော် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ရ။&lt;ref name=&quot;bagehot&quot;&gt;{{cite book |last=Bagehot |first=Walter |title=The English Constitution |publisher=Chapman &amp; Hall |year=1867 |pages=45-60}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိကဂမၠိုင် (Key Characteristics) ==
သၞောတ် ပါလဳမာန် ဝွံ နွံကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိက အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -
* '''ပရေင်ပံင်ကောံ အာဏာ (Fusion of Powers):''' အလဵုအသဳ (Executive) ဝွံ တိတ် ကၠုင် နူကဵု ပါလဳမာန် (Legislature) တုဲ ညးတအ် ဒှ် ကောန်ဂကောံ ပါလဳမာန် မွဲစွံ ရ။
* '''တာလျိုင် ပံင်ကောံ (Collective Responsibility):''' ကောန်ဂကောံ ကမ္မတဳ အလဵုအသဳ (Cabinet) သီုဖအိုတ် ဒး ဒုင်လျိုင် မွဲစွံ လတူ ကမၠောန် အလဵုအသဳ ရ။
* '''ပရေင်ရုဲစှ် သၟိင် (Selection of Executive):''' ကောန်ဍုင် တအ် ဟွံရုဲစှ် ဝန်ဇၞော် တိုက်ရိုက် ပုဟ်။ ကောန်ဍုင် တအ် ရုဲစှ် အမာတ် ပါလဳမာန် တုဲ၊ ဗော် မနွံ မၞိဟ် ဂၠိုင် အိုတ် ဂှ် ဒက်ပတန် အလဵုအသဳ ကေုာံ ရုဲစှ် ဝန်ဇၞော် ရ။

== ၄။ အဆက်အစပ် အာဏာ ပတန်သၞောဝ် ကဵု အုပ်ဓုပ် (Relationship between Legislature and Executive) ==
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဏအ်၊ အာဏာ ပတန်သၞောဝ် (ပါလဳမာန်) ကေုာံ အာဏာ အုပ်ဓုပ် (အလဵုအသဳ) ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။

ပါလဳမာန် နွံကဵု အဝဵု သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒစးဒုင် အလဵုအသဳ နကဵု ပရေင်ဖျေဟ် မာဲ &quot;ဟွံလျိုင်ပတှ်ေ&quot; (Vote of No Confidence) ရ။ ယဝ်ရ မာဲ ဏအ် အံင်ဇၞး အာ မ္ဂး၊ အလဵုအသဳ ဂှ် လီု အာ ရ။ တုပ် တဴ သာ်ဂှ် ကီု၊ ဝန်ဇၞော် လေဝ် နွံကဵု အဝဵု သွက်ဂွံ အာတ်မိက် သၟိင်ဍုင် ညံင် ဂွံ ပလီု ထောအ် ပါလဳမာန် (Dissolution of Parliament) တုဲ ကလေင် ကၠောန် ပေါဲရုဲမာဲ တၟိ အခိင် ဟွံစိုပ် အာယုက် မာန် ရ။

== ၅။ က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ ကေုာံ သၟိင်ဍုင် (Head of Government vs. Head of State) ==
အင်္ဂလက္ခဏာ မပြာကတ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ သၞောတ် ပါလဳမာန် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပါ်ခြာ အကြာ တာလျိုင် သၟိင်ဍုင် ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ ရ။

* '''သၟိင်ဍုင် (Head of State):''' မပ္တံကဵု သၟိင်ဨကရာဇ် (ဥပမာ - ဍုင်အင်္ဂလာန်၊ ဂျပေန်) ဟွံသေင်မ္ဂး သမ္မတ (ဥပမာ - ဂျာမနဳ၊ အိန္ဒိယ) ရ။ တာလျိုင် ညးတအ် ဂှ် ဒှ် ဆ သင်္ကေတ ပရေင်ညဳသၟဟ် ဍုင် ကေုာံ ကမၠောန် အသေအဟာန် ဓမ္မတာ (Ceremonial role) သၟး ရ။ အဝဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဍာံပြ ဟွံမဲ ရ။
* '''က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ (Head of Government):''' မကော်စ ဝန်ဇၞော် (Prime Minister / Chancellor) ရ။ ညးဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မရပ် လဝ် အဝဵု အုပ်ဓုပ် ဍာံပြ တုဲ က္ဍိုက်က္ဍိုပ် အလဵုအသဳ သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။&lt;ref name=&quot;sartori&quot;&gt;{{cite book |last=Sartori |first=Giovanni |title=Comparative Constitutional Engineering: An Inquiry into Structures, Incentives and Outcomes |publisher=NYU Press |year=1997 |pages=100-115}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ သၞောတ် ဝေတ်မေန်သတာ ကေုာံ သၞောတ် ဥရောပ (Westminster vs. European Consensus systems) ==
သၞောတ် ပါလဳမာန် ဂၠးတိ ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ဗီုပြင် အဓိက ၜါ သာ် ရ -

# '''သၞောတ် ဝေတ်မေန်သတာ (Westminster System):''' ကၠုင် နူကဵု ဍုင်အင်္ဂလာန် တုဲ၊ ဍုင် မပ္တံကဵု အိန္ဒိယ၊ အဝ်သတေလျာ၊ ကေုာံ ကနေဒါ တအ် စကာ ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဏအ် ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဇၞော် ၜါ ပါ်ကဆံင် ရေင်သကအ် တုဲ (Two-party system)၊ ဗော် မအံင်ဇၞး ဂှ် ဒက်ပတန် အလဵုအသဳ မွဲဓဝ် မာန် ရ။ ပရေင်ဒစးဒုင် (Opposition) ထတ် ဗွဲမလောန် ရ။
# '''သၞောတ် ပရေင်တုပ်စိုတ် ဥရောပ (Consensus Parliamentary System):''' စကာ ပ္ဍဲ ဍုင် ဥရောပ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ဂျာမနဳ၊ နဝ်ဝေ၊ ဆွိတ်ဇြာလာန် ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် နာနာ သာ် (Multi-party system) တုဲ၊ ဒး ဒက်ပတန် အလဵုအသဳ ပံင်ကောံ (Coalition government) ရ။ သၞောတ် ဏအ် အာရီုစွံ လတူ ပရေင်တုပ်စိုတ် ပံင်ကောံ ညဳသၟဟ် ဂၠိုင် နူကဵု ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ရ။

== ၇။ တၞဟ်ခြာ နူ သၞောတ် သမ္မတ (Differences from Presidential System) ==
သၞောတ် ပါလဳမာန် ကဵု သၞောတ် သမ္မတ (Presidential system) ဝွံ တၞဟ်ခြာ ဒၟံင် ရေင်သကအ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ သၞောတ် ပါလဳမာန် ကဵု သၞောတ် သမ္မတ
|-
! အင်္ဂလက္ခဏာ (Feature)
! သၞောတ် ပါလဳမာန် (Parliamentary System)
! သၞောတ် သမ္မတ (Presidential System)
|-
| '''ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ''' (Separation of Powers)
| အာဏာ ပံင်ကောံ လဝ် အကြာ ပတန်သၞောဝ် ကဵု အုပ်ဓုပ်။
| အာဏာ ပါ်ခြာ လဝ် ကၠးကၠး မးမး (ဥပမာ - ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်)။
|-
| '''သၟိင်ဍုင် ကေုာံ အလဵုအသဳ'''
| သၟိင်ဍုင် ကဵု ဝန်ဇၞော် ဒှ် မၞိဟ် ၜါ တၞဟ်ခြာ။
| သမ္မတ ဂှ် ဒှ် သီု သၟိင်ဍုင် သီု က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ။
|-
| '''ပရေင်ရုဲစှ်''' (Election)
| ကောန်ဍုင် ရုဲ ပါလဳမာန်၊ ပါလဳမာန် ရုဲ ဝန်ဇၞော်။
| ကောန်ဍုင် ရုဲစှ် သမ္မတ တိုက်ရိုက် (ဟွံသေင်မ္ဂး Electoral college)။
|-
| '''အာယုက် တာလျိုင်''' (Term length)
| ဟွံဗိုန်။ ပါလဳမာန် လီု မ္ဂး ဒး ရုဲ တၟိ။
| ဗိုန် (ဥပမာ - ၄ သၞာံ)။ ပါလဳမာန် ပလီု သမ္မတ လောဲလောဲ ဟွံမာန်။
|}
&lt;ref name=&quot;cheibub&quot;&gt;{{cite book |last=Cheibub |first=J. A. |title=Presidentialism, Parliamentarism, and Democracy |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |pages=120-135}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဖဵု ကေုာံ အကျောဝ် သၞောတ် ဏအ် (Advantages of the System) ==
သၞောတ် ပါလဳမာန် ဝွံ နွံကဵု အကျောဝ် ခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -
* '''ပရေင်ပတန် သၞောဝ် ပြဟ်:''' ဟိုတ်နူ အလဵုအသဳ ကဵု ပါလဳမာန် ဒှ် မွဲ ဗော် ဓဝ် တုဲ၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ်ဥပဒေ တအ် ပြဟ် ကေုာံ လောဲသွာ ရ။ (ဟွံမဲ ကု Gridlock ဗီု ပ္ဍဲ သၞောတ် သမ္မတ)။
* '''တင်ဒုင်လျိုင် (Accountability):''' ဝန်ဇၞော် ကေုာံ အလဵုအသဳ ဝွံ ဒး တိုန် သှ် သၟာန် ပ္ဍဲ ပါလဳမာန် လၟိုန် (Question Time) တုဲ ဒး ဒုင်လျိုင် တိုက်ရိုက် လတူ ကောန်ဍုင် ရ။
* '''ဝေင်ဒစး ပရေင်တၠအဝဵု:''' အဝဵု ဟွံစိုပ် အာ ပ္ဍဲ တဲ ပူဂိုလ် မွဲဓဝ် (ဗီု သမ္မတ) တုဲ၊ ဍေဟ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဂကောံ (Collegial executive) ရ။

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ အရာမဟွံခိုဟ် (Disadvantages and Challenges) ==
ၜိုန်ရ နွံကဵု အကျောဝ် ကီုလေဝ်၊ သၞောတ် ဏအ် နွံကဵု တင်ဝါတ်ဂါတ် လ္ၚဵု ရ -
* '''ပရေင်ဟွံခိုင်ကၠိုက် (Instability):''' ပ္ဍဲ ဍုင် မနွံ ဗော် ဂၠိုင် (Multi-party) ဂှ်၊ ယဝ်ရ အလဵုအသဳ ပံင်ကောံ (Coalition) လီုလာ် အာ မ္ဂး၊ အလဵုအသဳ ပြံင်လှာဲ ပြဟ် ကေုာံ ဒး ကၠောန် ပေါဲရုဲမာဲ ဂၠိုင် ဝါ မာန် ရ (ဥပမာ - ဍုင်အဳတလဳ)။
* '''သြဇာ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဟွံမဲ (Lack of direct mandate):''' ကောန်ဍုင် တအ် ဟွံဂွံ ရုဲစှ် ဝန်ဇၞော် တိုက်ရိုက် တုဲ၊ အခိင်လ္ၚဵု မၞိဟ် မဒှ် ဝန်ဇၞော် ဂှ် ဟွံသေင် မၞိဟ် မကလိဂွံ မာဲ ဂၠိုင် အိုတ် နူ ကောန်ဍုင် မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;stepan&quot;&gt;{{cite journal |last=Stepan |first=A. |author2=Skach, C. |title=Constitutional Frameworks and Democratic Consolidation: Parliamentarianism versus Presidentialism |url=https://archive.org/details/sim_world-politics_1993-10_46_1/page/n6 |journal=World Politics |volume=46 |issue=1 |pages=1-22 |year=1993}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
သၞောတ် ပါလဳမာန် ဝွံ ဒှ် သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မနွံကဵု ပရေင်အံင်ဇၞး ဗွဲမဇၞော် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ သုတေသန ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင် ထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ ဍုင် မစကာ သၞောတ် ပါလဳမာန် တအ် ဂှ် နွံကဵု ပရေင်ခိုင်ကၠိုက် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဍာ်ဇမၠိင် ဂၠိုင် နူကဵု ဍုင် မစကာ သၞောတ် သမ္မတ ရ။

ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ်၊ သၞောတ် ဏအ် သ္ဒး ဆက် ဇၞော်မောဝ် ညံင် ဂွံ ဖြေစှ် ပြသၞာ တၟိ တၟိ မပ္တံကဵု ပရေင်ပါ်ခြာ စိုတ်ဓါတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political polarization) ကေုာံ ဗီုလဵု ဂွံ ဒက်ပတန် အလဵုအသဳ ပံင်ကောံ မခိုင်ကၠိုက် မာန် ရောင်။ သ္ၚောပ် မ္ဂး၊ သၞောတ် ပါလဳမာန် ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မကဵု အခေါင် ပရေင်ပါလုပ် ကောန်ဍုင် ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် အာဏာ ညံင် ဟွံဂွံ လောန်ကာဲ ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[သၞောတ် သမ္မတ]] (Presidential system)
* [[ပါလဳမာန်]] (Parliament)
* [[ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Politics)

{{Navbox
| name = Political systems
| title = သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Political Systems and Democracy)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောတ် အလဵုအသဳ အဓိက
| list1 =
* [[သၞောတ် ပါလဳမာန်]] (Parliamentary system)
* [[သၞောတ် သမ္မတ]] (Presidential system)
* [[သၞောတ် သမ္မတ လဒေါဝ်]] (Semi-presidential system)
| group2 = အာဏာ ပရေင်ဍုင်ကွာန်
| list2 =
* [[အာဏာ အုပ်ဓုပ်]] (Executive)
* [[အာဏာ ပတန်သၞောဝ်]] (Legislature)
* [[အာဏာ စၟတ်သၞောဝ်]] (Judiciary)
| group3 = က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ
| list3 =
* [[ဝန်ဇၞော်]] (Prime Minister)
* [[သမ္မတ]] (President)
* [[သၟိင်ဍုင်]] (Head of State)
| group4 = အင်္ဂလက္ခဏာ ပါလဳမာန်
| list4 =
* [[သၞောတ် ဝေတ်မေန်သတာ]] (Westminster system)
* [[အလဵုအသဳ ပံင်ကောံ]] (Coalition government)
* [[ဟွံလျိုင်ပတှ်ေ]] (Vote of no confidence)
}}

[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သၞောတ် အလဵုအသဳဂမၠိုင်]]
[[Category:ပါလဳမာန်]]
[[Category:ဒဳမဝ်ကရေသဳ]]</text>
      <sha1>njuyugujsikrprih6mud33vfxb56yb5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ် သမ္မတ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11842</id>
    <revision>
      <id>56588</id>
      <parentid>56446</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:58:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25649" sha1="ci2p69tuuxw39hcrremoa4emgtkt5b3" xml:space="preserve">'''သၞောတ် သမ္မတ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Presidential system'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Presidentialism'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင် မွဲ မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ပရေင်ပါ်ခြာ အဝဵု (Separation of powers) အကြာ အဝဵု အုပ်ဓုပ် (Executive branch) ကေုာံ အဝဵု သၞောဝ်ဥပဒေ (Legislative branch) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဏအ်၊ ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဍုင် ကေုာံ ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် အလဵုအသဳ ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မွဲ ဓဝ် မကော်စ '''[[သမ္မတ]]''' (President) ရ။ သမ္မတ ဝွံ ဂွံဒုင် ရုဲစှ် လဝ် နကဵု ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် (တိုက်ရိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံတိုက်ရိုက်) တုဲ ညး ဟွံဒး ဒုင် ဂၠိုင်ကဵု လတူ အဝဵု သၞောဝ်ဥပဒေ (ပါလဳမာန်) ပုဟ်။&lt;ref name=&quot;sartori&quot;&gt;{{cite book |last=Sartori |first=G. |title=Comparative Constitutional Engineering: An Inquiry into Structures, Incentives and Outcomes |publisher=Macmillan |year=1997 |pages=83-90}}&lt;/ref&gt;

သၞောတ် သမ္မတ ဝွံ ဒှ် သၞောတ် အလဵုအသဳ မစကာ ဂၠိုင် အိုတ် မွဲ လတူ ဂၠးတိ ဏအ်၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု တိုက် အမေရိက (Americas)၊ အာဖရိက (Africa)၊ ကေုာံ အာရှ (Asia) လ္ၚဵု တအ် ရ။ ဍုင် မစကာ သၞောတ် သမ္မတ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (United States of America) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၞောတ် သမ္မတ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ဖဵု ကေုာံ အကျောဝ်၊ ကေုာံ ပရေင်တၞဟ်ခြာ ကု သၞောတ် ပါလဳမာန် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Map_of_forms_of_government.svg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဍုင် မစကာ သၞောတ် သမ္မတ ဍိုက်ပေင် (သာ်သွာတ်)၊ သၞောတ် သမ္မတ ကဝက် (သာ်ဍီု)၊ ကေုာံ သၞောတ် ပါလဳမာန် (သာ်ဗကေတ် ကဵု လိမ္မဴ) လတူ ဂၠးတိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;သၞောတ် သမ္မတ&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မဖန်ဇန် လဝ် ညံင် အဝဵု အုပ်ဓုပ် ဂွံ တန်တဴ နကဵု အလဵုဇကု ဍေဟ် ဟွံဒး ဒုင် ပိုင်ခြာ သၟဝ် ပါလဳမာန် (Legislature) ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဏအ်၊ သမ္မတ ဝွံ ဒှ် သီု ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဍုင် (Head of State - သွက် ပရေင်ဆက်ဆံ ဍုင်သ္အာင် ကေုာံ သင်္ကေတ ဍုင်) ကေုာံ ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် အလဵုအသဳ (Head of Government - သွက် ပရေင်အုပ်ဓုပ် လၟေင် တ္ၚဲ) ရ။

ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပါလဳမာန် မ္ဂး ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဍုင် (ဥပမာ ᨙဨကရာဇ် ဟွံသေင်မ္ဂး သမ္မတ နာမ်မိတ်) ကဵု ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် အလဵုအသဳ (သကိုပ်ဝန်ဇၞော်) ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် ၜါ တၞဟ်ခြာ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞောတ် သမ္မတ ဂှ်၊ အဝဵု ၜါ ဏအ် ပံင်ကောံ လဝ် ပ္ဍဲ မၞိဟ် မွဲ ဓဝ် ရ။ တုဲပၠန်၊ သမ္မတ ဝွံ ဟွံမာန် ဒးဒုင် ဖျေဟ် အဝဵု နကဵု ပရေင်မာဲ ဟွံပတှ်ေ (Vote of no confidence) နူကဵု ပါလဳမာန် သက်က် ရ၊ ပါဲနူကဵု ဒးဒုင် စောဲဒုဟ် ရာဇဝတ် ဇၞော် (Impeachment) သၟး ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Origins) ==
သၞောတ် သမ္မတ ဝွံ စတင် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဝ် ဥပဒေ သဇိုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (United States Constitution) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၇ ရ။ ညးမချူ ခၞံ သၞောဝ်ဥပဒေ အမေရိကာန် တအ် (Founding Fathers) ဂှ် မိက်ဂွံ ဝေင်ဒစး ပရေင်အုပ်ဓုပ် အဝဵု မွဲဓဝ် ညံင်ရဴ သၟိင်ဨကရာဇ် အင်္ဂလာန် (King George III) တုဲ ညးတအ် ဒက်ပတန် လဝ် အဝဵု ပိ သာ် မပါ်ခြာ ရေင်သကအ် ရ။

ညးတအ် ဒုင်သဇိုင် လတူ လညာတ် ဒဿန တၠပညာ ပြင်သေတ် '''မောန်တက်သကယူ''' (Montesquieu) မချူ လဝ် ပ္ဍဲ လိက် ''The Spirit of the Laws'' (၁၇၄၈) မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ အဝဵု ဍုင် သ္ဒး ပါ်ခြာ လဝ် အဝဵု သၞောဝ်ဥပဒေ၊ အဝဵု အုပ်ဓုပ်၊ ကေုာံ အဝဵု စီရင်ဓဝ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ သၠးပွး ကောန်မၞိဟ် ရ။ နူကဵု အမေရိကာန် ဂှ် သၞောတ် ဏအ် ပြးဇး အာ စိုပ် ဍုင် ပ္ဍဲ တိုက် အမေရိက သၠုင်ကျာ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ (ကြဴနူ ညးတအ် ကလိဂွံ သၠးပွး နူ သပိန်) ရ။&lt;ref name=&quot;lijphart&quot;&gt;{{cite book |last=Lijphart |first=A. |title=Parliamentary versus Presidential Government |publisher=Oxford University Press |year=1992 |pages=10-25}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိကဂမၠိုင် (Key Characteristics) ==
သၞောတ် သမ္မတ ဝွံ နွံကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ သဇိုင် အဓိက အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

# '''ပရေင်ပါ်ခြာ သမ္မတ ကဵု ပါလဳမာန်:''' သမ္မတ ကေုာံ အမာတ် ပါလဳမာန် တအ် ဂွံဒုင် ရုဲစှ် နကဵု သၞောတ် မာဲ တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ်။ သမ္မတ ဟွံဒှ် ကောန်ဂကောံ ပ္ဍဲ ပါလဳမာန်။
# '''အာယုက် ကာလ ချိုတ်ပၠိုတ် (Fixed Term):''' သမ္မတ နွံကဵု အာယုက် ကာလ ပရေင်အုပ်ဓုပ် မချိုတ်ပၠိုတ် (ဥပမာ ၄ သၞာံ ဟွံသေင်မ္ဂး ၅ သၞာံ)။ ပါလဳမာန် ဖျေဟ် အဝဵု သမ္မတ နကဵု လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် သက်က် ဟွံမာန်။
# '''အဝဵု ဗဳတဝ် (Veto Power):''' သမ္မတ နွံ အခေါင် တးပါဲ (Veto) သၞောဝ်ဥပဒေ မပတိတ် နူ ပါလဳမာန် မာန်၊ ဆဂး ပါလဳမာန် လေဝ် ကလေင် ပလီု အဝဵု ဗဳတဝ် ဏအ် မာန် ယဝ်ရ ကလိဂွံ မာဲ ဒုင်တဲ (ဥပမာ ၂/၃ လၟိဟ်) ရ။
# '''ပရေင်ခပတိုန် ဝန်ဇၞော်:''' သမ္မတ နွံ အဝဵု ခပတိုန် ဝန်ဇၞော် (Cabinet members) နကဵု အလဵုဇကု ညး၊ တုဲ ဝန်ဇၞော် တအ် ဝွံ ဟွံမာန် ဒှ် အမာတ် ပါလဳမာန် မွဲစွံ ရ (ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင်)။

== ၄။ ပရေင်ပါ်ခြာ အဝဵု ကေုာံ ၜတ်ကၞာတ် (Separation of Powers and Checks and Balances) ==
တင်ရန်တၟအ် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ သၞောတ် သမ္မတ ဂှ် ဒှ် '''ပရေင်ပါ်ခြာ အဝဵု''' (Separation of Powers) ရ။ အဝဵု ပိ သာ် ဂှ် -
* '''အဝဵု သၞောဝ်ဥပဒေ (Legislature):''' ဒှ် ကၠတ်ထဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပါလဳမာန် မနွံ တာလျိုင် ခၞံ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ဖျေဟ် စရင်သြန် (Budget)။
* '''အဝဵု အုပ်ဓုပ် (Executive):''' ဒှ် သမ္မတ ကေုာံ ဝန်ဇၞော် တအ် မနွံ တာလျိုင် အုပ်ဓုပ် ဍုင် ကေုာံ ရပ်စပ် လွပ် သၞောဝ်ဥပဒေ။
* '''အဝဵု စီရင်ဓဝ် (Judiciary):''' ဒှ် ရုင်ဗစာ မနွံ တာလျိုင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ကံက်အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ်ဥပဒေ။

သွက်ဂွံ ဝေင်ဒစး ညံင် အဝဵု မွဲ မွဲ လပါ် ဟွံဂွံ ဇၞော် လောန် အာ ဂှ်၊ ညးတအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် '''ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ၜတ်ကၞာတ်''' (Checks and Balances) ရ။ ဥပမာ - ပါလဳမာန် ခၞံ သၞောဝ်، ဆဂး သမ္မတ တးပါဲ (Veto) မာန်။ သမ္မတ ခပတိုန် ညးတၠဓဝ်၊ ဆဂး ပါလဳမာန် ဒး ပဒတန် (Confirm) ကိုပ်ကၠာ။ ရုင်ဗစာ ဇၞော် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ သၞောဝ် မပတိတ် လဝ် တအ် ဟွံကိတ်ညဳ ကု ဥပဒေသဇိုင် (Unconstitutional) မာန်။

== ၅။ သၞောတ် ရုဲစှ် ကေုာံ အာယုက် ကာလ (Election System and Term Limits) ==
သမ္မတ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဏအ် ဂွံဒုင် ရုဲစှ် နကဵု နဲကဲ အဓိက ၜါ သာ် -
# '''ရုဲစှ် တိုက်ရိုက် (Direct Election):''' ညးဍုင်ကွာန် တအ် စုတ် မာဲ ရုဲစှ် သမ္မတ တိုက်ရိုက် ရ (ဥပမာ ဘရာဇြဳ၊ ပြင်သေတ်)။
# '''ရုဲစှ် ဟွံတိုက်ရိုက် (Indirect Election):''' ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရုဲစှ် မၞိဟ်စၞး (Electors)၊ တုဲ မၞိဟ်စၞး တအ် ဂှ် ကလေင် ရုဲစှ် သမ္မတ ရ (ဥပမာ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် နကဵု Electoral College)။

'''အာယုက် ကာလ (Term limits):''' သွက်ဂွံ ဝေင်ဒစး ပရေင်သီအဝဵု မလအ်လ၊ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပိုင်ခြာ လဝ် အာယုက် ကာလ သမ္မတ ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲ အမေရိကာန် သမ္မတ မွဲ တၠ ကၠောန် ဂွံ ဆ ၜါ အလန် (၈ သၞာံ) သၟး ရ။ ပ္ဍဲ မက်သဳကဝ် မ္ဂး ကၠောန် ဂွံ ဆ မွဲ အလန် (၆ သၞာံ) ဓဝ် ရ။&lt;ref name=&quot;mainwaring&quot;&gt;{{cite journal |last=Mainwaring |first=S. |title=Presidentialism, Multipartism, and Democracy: The Difficult Combination |url=https://archive.org/details/sim_comparative-political-studies_1993-07_26_2/page/198 |journal=Comparative Political Studies |volume=26 |issue=2 |pages=198-228 |year=1993}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်တၞဟ်ခြာ ကု သၞောတ် ပါလဳမာန် (Differences from Parliamentary System) ==
သၞောတ် သမ္မတ ကဵု သၞောတ် ပါလဳမာန် (Parliamentary system) ဝွံ တၞဟ်ခြာ အာ ရေင်သကအ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ သၞောတ် သမ္မတ ကေုာံ သၞောတ် ပါလဳမာန်
|-
! လက္ခဏာ
! သၞောတ် သမ္မတ (Presidential System)
! သၞောတ် ပါလဳမာန် (Parliamentary System)
|-
| '''ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် (Head)'''
| သမ္မတ (ဒှ် သီု ဍုင် ကဵု အလဵုအသဳ)။
| ᨙဨကရာဇ်/သမ္မတ (ဍုင်) ကေုာံ သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (အလဵုအသဳ) ပါ်လဝ်။
|-
| '''ပရေင်ရုဲစှ် (Election)'''
| ညးဍုင်ကွာန် ရုဲစှ် သမ္မတ တၞဟ်ခြာ နူ ပါလဳမာန်။
| ပါလဳမာန် ရုဲစှ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော်။
|-
| '''ပရေင်ပါ်ခြာ အဝဵု (Separation)'''
| အဝဵု အုပ်ဓုပ် ကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ပါ်ခြာ ဍိုက်ပေင်။
| အဝဵု အုပ်ဓုပ် ကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ပံင်ကောံ (Fusion of powers)။
|-
| '''ဖျေဟ် အဝဵု (Removal)'''
| ဝါတ်ဂါတ် (စောဲဒုဟ် ရာဇဝတ် သၟး ဂွံ)။
| လောဲသွာ (မာဲ ဟွံပတှ်ေ နူ ပါလဳမာန် မ္ဂး ဒတုံ လာ်)။
|-
| '''အာယုက် ကာလ (Term)'''
| ချိုတ်ပၠိုတ် (Fixed term)။
| ဟွံချိုတ်ပၠိုတ် (မာန် ဒးဒုင် ဖျေဟ် အခိင် ဟွံရုဲ)။
|}

== ၇။ ဖဵု ကေုာံ အကျောဝ် ခိုဟ် (Advantages) ==
သၞောတ် သမ္မတ ဝွံ နွံကဵု ဖဵု ခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု -

* '''ခိုင်ကၠိုက် (Stability):''' ဟိုတ်နူ သမ္မတ နွံကဵု အာယုက် ကာလ ချိုတ်ပၠိုတ် ဂှ်ရ၊ အလဵုအသဳ ဟွံဒတုံ လာ် လောဲလောဲ တုဲ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ခိုင်ကၠိုက် ရ။
* '''ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် တိုက်ရိုက် (Direct Mandate):''' သမ္မတ ဂွံဒုင် ရုဲစှ် လဝ် နကဵု ညးဍုင်ကွာန် အလုံ ဍုင် တုဲ ညး နွံကဵု အဝဵု စိုတ်ဓါတ် (Legitimacy) ခိုင်ကၠိုက် အိုတ် ရ။
* '''စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ (Protection of Liberty):''' ပရေင်ပါ်ခြာ အဝဵု ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ဏအ် ပကဵု ညံင် အလဵုအသဳ ဟွံဂွံ သီကေတ် အဝဵု အလုံစုံ တုဲ စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ကောန်ဍုင်ကွာန် မာန် ရ။
* '''ပရေင်ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပြဟ် (Speed and Decisiveness):''' သမ္မတ မွဲ တၠ ဓဝ် မာန် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပြဟ်ပြဟ် မာန် (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ အခိင် ကပ်ဘဲ) ဟွံဒး ညဳသၟဟ် ကု အမာတ် ပါလဳမာန် သီုဖအိုတ် ရ။

== ၈။ တင်ဍိုန်လျ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပဲါ (Disadvantages and Criticisms) ==
ၜိုန်ရ နွံကဵု ဖဵု ခိုဟ် ကီုလေဝ်၊ တၠပညာ ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (ဗွဲတၟေင် Juan Linz) တအ် ပါ်ပဲါ လဝ် သၞောတ် ဏအ် ဗွဲမဇၞော် ရ -

* '''ပရေင်တေင်ဂြတ် အဝဵု (Gridlock/Deadlock):''' ယဝ်ရ သမ္မတ ကဵု ပါလဳမာန် ကၠုင် နူကဵု ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် တၞဟ်ခြာ မ္ဂး (Divided government)၊ ညးမွဲ ကဵု ညးမွဲ ဟွံကဵု တင်တုပ်စိုတ် တုဲ ကမၠောန် အလဵုအသဳ ဒေါအ် ဇြ ဒၟံင် ရ။
* '''ညးဇၞး ကေတ် သီုဖအိုတ် (Winner-takes-all):''' ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲမာဲ သမ္မတ၊ ညးမဇၞး ဂှ် ကလိဂွံ အဝဵု အလုံစုံ တုဲ၊ ဗော် မကျ အာ တအ် ဂှ် ဟွံမဲ သြဇာ ပ္ဍဲ အလဵုအသဳ ရ။ ဏအ် ပကဵု ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ဂွံ ပါ်ခြာ အာ ၜါ ကရေက် ရ။
* '''ဟွံသာယောင် (Rigidity):''' ယဝ်ရ သမ္မတ မွဲ အုပ်ဓုပ် ဟွံခိုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ညးဍုင်ကွာန် ဟွံဒးစိုတ် မ္ဂး၊ သွက်ဂွံ ဖျေဟ် ညး နူ အဝဵု ဂှ် ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန် တုဲ ဒး မင် စဵုကဵု အာယုက် ကာလ အိုတ် ရ။
* '''အန္တရာယ် အာဏာရှင် (Risk of Authoritarianism):''' ဟိုတ်နူ သမ္မတ နွံကဵု အဝဵု ဇၞော် လတူ ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲ ဍုင် မဒဳမဝ်ကရေသဳ ဍိုန်လျ တအ် မ္ဂး သမ္မတ မာန် ပြံင်လှာဲ ဇကု ညံင် ဂွံ ဒှ် တၠအဝဵု အာဏာရှင် လောဲသွာ ရ (Linz's critique)။&lt;ref name=&quot;linz&quot;&gt;{{cite journal |last=Linz |first=J. J. |title=The Perils of Presidentialism |url=https://archive.org/details/journal-of-democracy_winter-1990_1_1/page/51 |journal=Journal of Democracy |volume=1 |issue=1 |pages=51-69 |year=1990}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ဍုင် မစကာ သၞောတ် သမ္မတဂမၠိုင် (Countries Using the Presidential System) ==
ဍုင် မစကာ သၞောတ် သမ္မတ ဍိုက်ပေင် နွံ ဗွဲမဂၠိုင် လတူ ဂၠးတိ၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ -
* '''တိုက် အမေရိက သၠုင်ကျာ ကေုာံ သၟဝ်ကျာ:''' ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (United States)၊ ဗရာဇြဳ (Brazil)၊ အာဂျေန်တဳနာ (Argentina)၊ မက်သဳကဝ် (Mexico)၊ ကဝ်လမ်ဗဳယျာ (Colombia)။
* '''အာဖရိက:''' နိုင်ဂျဳရဳယျာ (Nigeria)၊ ကေန်ညာ (Kenya)၊ အင်ဂဝ်လာ (Angola)။
* '''အာရှ:''' အေန်ဒဝ်နဳယှာ (Indonesia)၊ ဖဳလိပ်ပိန် (Philippines)၊ ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုင်ကျာ (South Korea)။

ပါဲနူ ဏအ်၊ နွံ သီုကဵု '''သၞောတ် သမ္မတ ကဝက်''' (Semi-presidential system) မပ္တံကဵု ဍုင် ပြင်သေတ် (France) ကေုာံ ရုရှာ (Russia) มနွံကဵု သမ္မတ (မရုဲစှ် နကဵု ညးဍုင်ကွာန်) ကေုာံ သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (မဒးဒုင် ပတှ်ေ နူ ပါလဳမာန်) မွဲစွံ ရ။&lt;ref name=&quot;cheibub&quot;&gt;{{cite book |last=Cheibub |first=J. A. |title=Presidentialism, Parliamentarism, and Democracy |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |pages=12-20}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
သၞောတ် သမ္မတ ဝွံ ဒှ် သၞောတ် အလဵုအသဳ မကဵု အဝဵု ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက် ကု ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဍုင် မွဲ တၠ မာန် အုပ်ဓုပ် ဍုင် နကဵု လညာတ် ဇကု ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။ ဍေဟ် ဒက်ပတန် လဝ် လတူ လညာတ် ပရေင်ပါ်ခြာ အဝဵု မဒှ် သဇိုင် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မွဲ ရ။

ၜိုန်ရ သၞောတ် ဏအ် နွံကဵု အန္တရာယ် ပရေင်တေင်ဂြတ် အဝဵု ကေုာံ အာဏာရှင် ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ သၞောတ်ဝ် ဥပဒေ ခိုင်ကၠိုက်၊ ညးဍုင်ကွာန် တအ် နွံကဵု လညာတ် ဍာ်ဒကေဝ်၊ ကေုာံ ရုင်ဗစာ တန်တဴ နကဵု အလဵုဇကု မ္ဂး သၞောတ် သမ္မတ ဝွံ မာန် ဖန်ဇန် ကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ၜိုဟ်သြိုဟ် ကု ဍုင် မွဲ ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ရောင်။ ပ္ဍဲ အနာဂတ် လေဝ် သၞောတ် ဏအ် ဆက် တန်တဴ အာ နဒဒှ် သၞောတ် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ လပါ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သၞောတ် ပါလဳမာန်]] (Parliamentary system)
* [[သမ္မတ]] (President)
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[ပရေင်ပါ်ခြာ အဝဵု]] (Separation of powers)

{{Navbox
| name = Forms of Government
| title = သၞောတ် အလဵုအသဳ ကေုာံ သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Forms of Government and Political Systems)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ
| list1 =
* [[သၞောတ် သမ္မတ]] (Presidential system)
* [[သၞောတ် ပါလဳမာန်]] (Parliamentary system)
* [[သၞောတ် သမ္မတ ကဝက်]] (Semi-presidential system)
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ တိုက်ရိုက်]] (Direct democracy)
| group2 = သၞောတ် သၟိင်ဨကရာဇ်
| list2 =
* [[သၞောတ် သၟိင်ဨကရာဇ် ပိုင်ခြာ အဝဵု]] (Absolute monarchy)
* [[သၞောတ် သၟိင်ဨကရာဇ် ဥပဒေသဇိုင်]] (Constitutional monarchy)
| group3 = သၞောတ် အာဏာရှင်
| list3 =
* [[အာဏာရှင်]] (Dictatorship)
* [[သၞောတ် ဗော်မွဲဓဝ်]] (One-party state)
* [[ပရေင်အုပ်ဓုပ် ပၞာန်]] (Military junta)
* [[အာဏာရှင် သာသနာ]] (Theocracy)
| group4 = အဝဵု ဍုင် အဓိက
| list4 =
* [[အဝဵု အုပ်ဓုပ်]] (Executive)
* [[အဝဵု သၞောဝ်ဥပဒေ]] (Legislature)
* [[အဝဵု စီရင်ဓဝ်]] (Judiciary)
}}

[[Category:သၞောတ် အလဵုအသဳဂမၠိုင်]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:ဒဳမဝ်ကရေသဳ]]
[[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင်]]</text>
      <sha1>ci2p69tuuxw39hcrremoa4emgtkt5b3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အာဏာ အုပ်ဓုပ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11843</id>
    <revision>
      <id>56635</id>
      <parentid>56447</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:02:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23094" sha1="0919gcb4bup7pjktb9887cs5031zw6i" xml:space="preserve">'''အာဏာ အုပ်ဓုပ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ကဏ္ဍ အလဵုအသဳ အုပ်ဓုပ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Executive'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Executive branch'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင် မွဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ မနွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင်၊ ရပ်စပ် ကေုာံ ဖျေဟ် ကမၠောန် အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ မကတဵုဒှ် လဝ် တအ် ရ။ 

ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် အလဵုအသဳ ဒဳမဝ်ကရေသဳ မနွံကဵု '''[[ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ]]''' (Separation of powers) ဂှ်၊ အာဏာ အုပ်ဓုပ် ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု '''[[အာဏာ သၞောဝ်ဥပဒေ]]''' (Legislature - မနွံ တာလျိုင် ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ်) ကေုာံ '''[[အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်]]''' (Judiciary - မနွံ တာလျိုင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သၞောဝ်) ရ။ ကဏ္ဍ အုပ်ဓုပ် ဏအ်ဝွံ ပါလုပ် သီုကဵု သၟိင်ဍုင် (Head of State)၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ (Head of Government)၊ ဂကောံ ဝန်ဇၞော် (Cabinet)၊ ကေုာံ ဝန်ထမ်း အလဵုအသဳ (Civil service) မပ္တံကဵု ဒပ်ပၞာန်၊ ဗၠာဲရဲ၊ ကေုာံ ဌာန ဍုင် သီုဖအိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;montesquieu&quot;&gt;{{cite book |last=Montesquieu |first=C. |title=The Spirit of the Laws |publisher=Cambridge University Press |year=1989 |orig-year=1748 |pages=156-168}}&lt;/ref&gt;

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အာဏာ အုပ်ဓုပ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် နာနာ သာ်၊ တာလျိုင် ကမၠောန်၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ကဏ္ဍ အာဏာ တၞဟ် တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:The_White_House_South_Face.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သ္ၚိဗု (The White House) ဍုင်အမေရိကာန်၊ မဒှ် ဌာန်ဂဥုပ် အာဏာ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ရုင် သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;အာဏာ အုပ်ဓုပ်&quot; ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် မချဳဓရာင် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မွဲ ရ။ သၞောဝ်ဥပဒေ မဖျေဟ် လဝ် နူကဵု ပါလဳမာန် ဂှ် ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ကဏ္ဍ အုပ်ဓုပ် သွက်ဂွံ ရပ်စပ် ဖျေဟ် ကမၠောန် မ္ဂး၊ သၞောဝ် တအ် ဂှ် ဒှ် ဆ လိက် လတူ စက္ခော သၟး ရ။ 

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မ္ဂး၊ အာဏာ အုပ်ဓုပ် ဂှ် ဒှ် အေန်သတဳကျူရှေန် မနွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဍုင် လၟိုန် တ္ၚဲ (Day-to-day administration)၊ စဵုဒၞာ ဂီုကၠီု ဍုင်၊ ကေုာံ ပလံင် ဗစိုပ် ပရေင်ဆဵုဂဗ ခိုဟ် ကု ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ကဏ္ဍ မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ အလဵုအသဳ မွဲ ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် ပိုင်ပြဳ လဝ် ကမၠောန် ဝန်ထမ်း၊ ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ ရုင် ဌာန သီုဖအိုတ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ သဳအိုရဳ (History and Theory) ==
လညာတ် ပရူ မဒး ပါ်ခြာ လဝ် အာဏာ အလဵုအသဳ ဝွံ စတင် ပြာကတ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တြေံ ၜိုန်ဒှ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် တၠပညာ ပြင်သေတ် '''[[မောန်တက်သကယူ]]''' (Montesquieu) ဂှ် ချူ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ကၠးကၠး ပ္ဍဲ လိက် ပြကိုဟ် ညး &quot;The Spirit of the Laws&quot; (၁၇၄၈) ရ။

နကဵု လညာတ် ညး မ္ဂး၊ ယဝ်ရ အာဏာ မဖန် သၞောဝ် (Legislative)၊ အာဏာ မအုပ်ဓုပ် (Executive)၊ ကေုာံ အာဏာ မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် (Judicial) တအ် ပံင်ကောံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ တဲ ပူဂိုလ် မွဲဓဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ မွဲဓဝ် မ္ဂး၊ အာဏာ တအ် ဂှ် မာန် ကတဵုဒှ် အာ '''[[တၠအာဏာ]]''' (Dictatorship) တုဲ အခေါင်အရာ သၠးပွး ညးဍုင်ကွာန် တအ် လီုလာ် အာ မာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ညး ပတိုန် ထ္ၜး လညာတ် '''ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ်''' (Checks and balances) ညံင် အာဏာ ပိ သာ် ဏအ် ဂွံ ထိင် ထောအ် ရေင်သကအ် ရ။&lt;ref name=&quot;sartori&quot;&gt;{{cite book |last=Sartori |first=G. |title=Comparative Constitutional Engineering: An Inquiry into Structures, Incentives and Outcomes |publisher=NYU Press |year=1997 |pages=102-115}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ တာလျိုင် ကေုာံ ကမၠောန် အဓိကဂမၠိုင် (Roles and Main Functions) ==
ကဏ္ဍ အာဏာ အုပ်ဓုပ် ဝွံ နွံကဵု တာလျိုင် ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု -

# '''ပရေင်စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ် (Law Enforcement):''' အာဏာ အုပ်ဓုပ် သ္ဒး ဖန်ဇန် ညံင် သၞောဝ်ဥပဒေ မဖျေဟ် လဝ် နူ ပါလဳမာန် ဂွံ ကတဵုဒှ် ကမၠောန် (ဥပမာ - ဗၠာဲရဲ တအ် ရပ် မၞိဟ် မကလိလောန် ဒုဟ်)။
# '''ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ (Foreign Policy):''' ပရေင်ဆက်ဆံ ကု ဍုင်သ္အာင်၊ ထပက် စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ကေုာံ ပရေင်ဗလး ကလုတ်။
# '''ပရေင်စဵုဒၞာ (Defense and Military):''' က္ဍိုပ်သကိုပ် အာဏာ အုပ်ဓုပ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒှ် ဂဥုပ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဒပ်ပၞာန် (Commander-in-chief) တုဲ နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဂီုကၠီု ဍုင်။
# '''ပရေင်အုပ်ဓုပ် သြန်ဘဏ္ဍာ (Budget Administration):''' ဖန်ဇန် ကေုာံ ပတိုန် ထ္ၜး စရင်သြန် သွက် ဍုင် (National Budget) ကု ပါလဳမာန် တုဲ စကာ သြန် တအ် ဂှ် အတိုင် သၞောဝ်။
# '''ပရေင်ထံက်ပင် ကေုာံ သုခ (Public Services):''' ရေင်တၠုင် ဌာန အလဵုအသဳ မပ္တံကဵု ဘာလ္ၚတ်၊ ရုင်ဂဥုဲ၊ ဂၠံင်တရဴ ကေုာံ သၞောတ် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး။

== ၄။ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် နာနာ သာ် (Different Executive Systems) ==
ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တ္ၚဲဏအ်၊ သၞောတ် မပါ်ခြာ အာဏာ အုပ်ဓုပ် ဝွံ နွံ အဓိက ၃ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး သၞောတ် အလဵုအသဳ အုပ်ဓုပ် အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ
|-
! ဂကူ သၞောတ် (System)
! ပရေင်လဒက်ပတန် အဓိက
! ဥပမာ ဍုင်
|-
| '''သၞောတ် သမ္မတ''' (Presidential system)
| သၟိင်ဍုင် (Head of State) ကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ (Head of Government) ဒှ် မၞိဟ် မွဲဓဝ် (သမ္မတ)။ သမ္မတ ကေုာံ ပါလဳမာန် ဂှ် ရုဲစှ် တၞဟ်ခြာ နူ ညးဍုင်ကွာန်။ အာဏာ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ပါ်ခြာ လဝ် ဍာံဍာံပြပြ။
| ဍုင်အမေရိကာန်၊ ဍုင်ဗရာဇြဳ (Brazil)၊ ဍုင်အေန်ဒဝ်နဳယှာ။
|-
| '''သၞောတ် ပါလဳမာန်''' (Parliamentary system)
| က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ ဂှ် ဒှ် '''ဝန်ဇၞော်''' (Prime Minister) မကၠုင် နူကဵု ပရေင်ထံက်ဂလာန် ပါလဳမာန်။ သၟိင်ဍုင် (သမ္မတ ဟွံသေင်မ္ဂး သၟိင်ဨကရာဇ်) ဂှ် ဒှ် ဆ သင်္ကေတ အခန်အနင် သၟး ရ။
| ဍုင်အင်္ဂလာန်၊ ဍုင်အိန္ဒိယ၊ ဍုင်ဂျပေန်။
|-
| '''သၞောတ် ၜါပြကာ''' (Semi-presidential system)
| နွံ သီု သမ္မတ (မကလိဂွံ အာဏာ နူ ညးဍုင်ကွာန်) ကေုာံ ဝန်ဇၞော် (မကလိဂွံ အာဏာ နူ ပါလဳမာန်)။ ညး ၜါ တၠ ဏအ် ဒး ပါ်ခြာ အာဏာ အုပ်ဓုပ် ရေင်သကအ်။
| ဍုင်ပြင်သေတ်၊ ဍုင်ရုရှာ၊ ဍုင်ထာဲဝါန်။
|}
&lt;ref name=&quot;lijphart&quot;&gt;{{cite book |last=Lijphart |first=A. |title=Patterns of Democracy: Government Forms and Performance in Thirty-Six Countries |publisher=Yale University Press |year=1999 |pages=110-125}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ က္ဍိုပ်သကိုပ် ကေုာံ မၞိဟ်မပါလုပ် ပ္ဍဲ အာဏာ အုပ်ဓုပ် (Composition of the Executive) ==
အာဏာ အုပ်ဓုပ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပူဂိုလ် မွဲဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လဒက်ပတန် အဆံင်ဆံင် ရ -

* '''သၟိင်ဍုင် (Head of State):''' မၞိဟ် မစၞး ဍုင် မွဲ ပ္ဍဲ အဆံင် ဂၠးတိ။ (ဥပမာ - ဨကရာဇ်၊ သမ္မတ)။
* '''က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ (Head of Government):''' မၞိဟ် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် အလဵုအသဳ လၟိုန် တ္ၚဲ။ (ဥပမာ - ဝန်ဇၞော်၊ အဓိပတိ)။ ပ္ဍဲ သၞောတ် သမ္မတ မ္ဂး၊ သၟိင်ဍုင် ကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မွဲဓဝ် ရ။
* '''ဂကောံ ဝန်ဇၞော် (Cabinet/Ministers):''' မၞိဟ် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဌာန ဝန်ဇၞော် နာနာ သာ် (ဥပမာ - ဝန်ဇၞော် ပရေင်ဍုင်သ္အာင်၊ ဝန်ဇၞော် ထတ်ယုက်)။
* '''ဝန်ထမ်း အလဵုအသဳ (Civil Service):''' ညးမကၠောန် ကမၠောန် အလဵုအသဳ မသှ်ေ တန်တဴ လၟိုန် ၜိုန်ရ အလဵုအသဳ ပြံင်လှာဲ အာ ကီုလေဝ် (ဥပမာ - အစာဘာ၊ အစာဂဥုဲ၊ ကлерက်)။

== ၆။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု အာဏာ ဥပဒေ (Relationship with the Legislature) ==
အာဏာ အုပ်ဓုပ် ဝွံ ဒး ဆက်စပ် ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် မွဲစွံ ကု ပါလဳမာန် (အာဏာ သၞောဝ်ဥပဒေ) လၟိုန် ရ။ 
ပ္ဍဲ သၞောတ် သမ္မတ၊ သမ္မတ နွံ အခေါင် '''ဝဳတဝ်''' (Veto power - ပရေင်တးပါဲ သၞောဝ်) လတူ သၞောဝ် မဖျေဟ် နူ ပါလဳမာန် ရ။ ဆဂး ပါလဳမာန် လေဝ် နွံ အခေါင် ပတန် စရင်သြန် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ပရေင်ခါန်ကၞက် ဝန်ဇၞော် တအ် ရ။

ပ္ဍဲ သၞောတ် ပါလဳမာန်၊ အာဏာ အုပ်ဓုပ် (ဝန်ဇၞော် ကေုာံ ဂကောံ) ဂှ် ကၠုင် နူ ပါလဳမာန် တုဲ သ္ဒး ဒုင် အာတ်မိက် တာလျိုင် (Accountability) နူ ပါလဳမာန် ရ။ ယဝ်ရ ပါလဳမာန် ဟွံပတှ်ေ လတူ အလဵုအသဳ မ္ဂး၊ ပါလဳမာန် မာန် ပတိုန် သ္ဂုတ်သွာတ် '''ဟွံပတှ်ေ''' (Vote of no confidence) တုဲ အလဵုအသဳ သ္ဒး ဒေါအ် ဇူ နူ ကမၠောန် ဍာပ်ဍာပ် ရ။&lt;ref name=&quot;cheibub&quot;&gt;{{cite book |last=Cheibub |first=J. A. |title=Presidentialism, Parliamentarism, and Democracy |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |pages=45-56}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ် (Relationship with the Judiciary) ==
အာဏာ အုပ်ဓုပ် ဝွံ သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ မဖျေဟ် လဝ် ကေုာံ စီရင်ထုံး နူ ရုင်ဗစာ (Judiciary) ရ။ 
ရုင်ဗစာ ဇၞော် (Supreme Court) နွံ အာဏာ မကော်စ '''ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သၞောဝ်ဓဝ်''' (Judicial review) သွက်ဂွံ စၟတ်မင် ဒဒှ်ရ လိက်အမိင် ကေုာံ ကမၠောန် အာဏာ အုပ်ဓုပ် တအ် ဂှ် ကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitution) ဍုင် ဟွံသေင် မ္ဂး ရ။

ဆဂး အာဏာ အုပ်ဓုပ် (သမ္မတ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝန်ဇၞော်) ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် နွံ အခေါင် ခါန်ကၞက် တၠသၞောဝ် (Judges) ကေုာံ နွံ အခေါင် သၠးဒုဟ် (Power of pardon) ကု မၞိဟ် မဒးဒုင် ဖျေဟ် ထံင် တအ် ရ။

== ၈။ အာဏာ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ (Executive Power and International Relations) ==
ပ္ဍဲ ပရေင်ဆက်ဆံ ဂၠးတိ (International relations) မ္ဂး၊ အာဏာ အုပ်ဓုပ် ဝွံ ဒှ် မုက်ပါင် အဓိက သွက် ဍုင် မွဲ ရ။ 
သမ္မတ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝန်ဇၞော် တအ် သ္ဒး တိတ် တရဴ ဍုင်သ္အာင် သွက်ဂွံ တက်ကျာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ အာဏာ အုပ်ဓုပ် နွံ အခေါင် ထပက် စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် (Treaties) ကေုာံ ပံင်ကောံ မဟာမိတ် ၜိုန်ရ လိက်ကသုက် တအ် ဏအ် သ္ဒး ဒုင် စၟတ်သမ္တီ နူ ပါလဳမာန် ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ကီုလေဝ် ရ။

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ အန္တရာယ် အာဏာ အုပ်ဓုပ် မဇၞော်လောန် (Challenges and Dangers of Executive Overreach) ==
ပြသၞာ အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဂှ် ဒှ် အန္တရာယ် မကော်စ '''အာဏာ အုပ်ဓုပ် မဇၞော်လောန်''' (Executive overreach) ရ။ ဟိုတ်နူကဵု အာဏာ အုပ်ဓုပ် ဝွံ ပိုင်ပြဳ လဝ် ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ ရဲသၞောဝ် ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် နွံ ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ဍဵုဍိုက် အာဏာ ဥပဒေ ကေုာံ သၞောဝ်ဓဝ် ရ။

တၠပညာ ဂမၠိုင် (ဥပမာ Juan Linz) ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲ သၞောတ် သမ္မတ၊ ယဝ်ရ သမ္မတ ကဵု ပါလဳမာန် ဒှ် ပေါဲပြိုင်ပ္ကာန် (Deadlock) မ္ဂး၊ သမ္မတ တအ် မလေပ် စကာ အာဏာ ယာယဳ (Decrees) ဟွံသေင်မ္ဂး အာဏာ အရေးပေါ် (Emergency powers) သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဍုင် နကဵု သၞောတ် တၠအာဏာ (Authoritarianism) မာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပရေင်မင်မဲ သၞောတ် ဥပဒေ (Rule of law) ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ဆေဝ်ဒဝ် အန္တရာယ် ဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;linz&quot;&gt;{{cite journal |last=Linz |first=J. J. |title=The Perils of Presidentialism |url=https://archive.org/details/journal-of-democracy_winter-1990_1_1/page/51 |journal=Journal of Democracy |volume=1 |issue=1 |pages=51-69 |year=1990}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
အာဏာ အုပ်ဓုပ် ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ ညံင် ဍုင် မွဲ ဂွံ ချဳဓရာင် အာ မာန် ရ။ ဍေဟ် ဟွံသေင် ဆ ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ရပ်စပ် ကမၠောန် သၟး၊ ဆဂး ဍေဟ် ဒှ် သင်္ကေတ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် မွဲ ကီု ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ကဏ္ဍ အလဵုအသဳ အုပ်ဓုပ် ဝွံ သ္ဒး ပြံင်လှာဲ အတိုင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ခေတ် နည်းပညာ ကေုာံ အကာဲအရာ ဂၠးတိ (ဥပမာ - ကပ်ယဲ ဂၠးတိ၊ ပြသၞာ ရာသဳဥတု) ရ။ ပရေင်ထိင်ဒဝ် လတူ အာဏာ အုပ်ဓုပ် နူကဵု ပါလဳမာန်၊ ရုင်ဗစာ၊ မဳဒဳယာ၊ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် ဂှ် သ္ဒး ဆက် တန်တဴ ညံင် အာဏာ ဏအ် ဂွံ ရေင်တၠုင် ဖဵု သွက် ညးဍုင်ကွာန် ဍာံဍာံပြပြ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ]] (Separation of powers)
* [[အာဏာ သၞောဝ်ဥပဒေ]] (Legislature)
* [[အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်]] (Judiciary)
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[သမ္မတ]] (President)

{{Navbox
| name = Separation of Powers
| title = ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ ကေုာံ သၞောတ် အလဵုအသဳ (Separation of Powers and Government)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ကဏ္ဍ အာဏာ ပိ သာ်
| list1 =
* [[အာဏာ အုပ်ဓုပ်]] (Executive)
* [[အာဏာ သၞောဝ်ဥပဒေ]] (Legislature)
* [[အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်]] (Judiciary)
| group2 = သၞောတ် အလဵုအသဳဂမၠိုင်
| list2 =
* [[သၞောတ် သမ္မတ]] (Presidential system)
* [[သၞောတ် ပါလဳမာန်]] (Parliamentary system)
* [[သၞောတ် ၜါပြကာ]] (Semi-presidential system)
| group3 = မၞိဟ် အဓိကဂမၠိုင်
| list3 =
* [[သၟိင်ဍုင်]] (Head of State)
* [[က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ]] (Head of Government)
* [[သမ္မတ]] (President)
* [[ဝန်ဇၞော်]] (Prime Minister)
* [[ဂကောံ ဝန်ဇၞော်]] (Cabinet)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[မောန်တက်သကယူ]] (Montesquieu)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] (Constitution)
* [[တၠအာဏာ]] (Dictatorship)
}}

[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:အလဵုအသဳ]]
[[Category:အာဏာ အုပ်ဓုပ်]]
[[Category:သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]</text>
      <sha1>0919gcb4bup7pjktb9887cs5031zw6i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11847</id>
    <revision>
      <id>56566</id>
      <parentid>56452</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:20:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22853" sha1="n4i144g5s67s4eb1lse9z26vy6zyrad" xml:space="preserve">'''ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Peace'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ မဟွံမဲ ကု ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်၊ ပဋိပက္ခ၊ ကေုာံ ပရေင်ပၞာန် တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒဒှ်ရ အကာဲအရာ မနွံကဵု ပရေင်ညဳသၟဟ်၊ ပရေင်တန်တဴ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ တရားမျှတ အကြာ ကောန်မၞိဟ်၊ ဂကောံမၞိဟ်၊ ကေုာံ ဍုင်ဂမၠိုင် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ (International relations) မ္ဂး၊ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ အကာဲအရာ မဟွံမဲ ကု ပၞာန် သၟး၊ ဍေဟ် ပါလုပ် သီုကဵု ပရေင်စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ မၞိဟ်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဟွံမဲ ကု ဓရ်ဖေက်ဂၟံက် (Freedom from fear) ရ။&lt;ref name=&quot;galtung&quot;&gt;{{cite journal |last=Galtung |first=J. |title=Violence, Peace, and Peace Research |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-peace-research_1969_6_3/page/167 |journal=Journal of Peace Research |volume=6 |issue=3 |pages=167-191 |year=1969}}&lt;/ref&gt;

လညာတ် ပရူ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဝွံ ဒှ် တင်ရန်တၟအ် ဇၞော် အိုတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ စတမ် နူကဵု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် အပ္ဍဲစိုတ် ပူဂိုလ် (Inner peace) စဵုကဵု စိုပ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် အလုံ ဂၠးတိ (World peace)၊ တၠပညာ ကေုာံ ဂကောံ အလုံ ဂၠးတိ တအ် ဂစာန် လွဳပရာ ဒၟံင် သွက်ဂွံ လဒက်ပတန် ဍေဟ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဳအိုရဳ၊ လဒက်ပတန် အေန်သတဳကျူရှေန်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Peace symbol (bold).svg|thumb|right|300px|သင်္ကေတ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peace symbol) မပြာကတ် အလုံ ဂၠးတိ မကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ပရေင်ချဳဓရာင် ဒစးဒုင် လွဟ် ညူကလဳယာ သၞာံ ၁၉၅၀ ဂမၠိုင်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်&quot; (Peace) ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် လာတ္တေန် &quot;pax&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်ကသုက်၊ ပရေင်ညဳသၟဟ်၊ ပရေင်ဟွံမဲ ကု ပၞာန်&quot; ရ။ ပ္ဍဲကဵု အဘိဓာန် ဗွဲမဂၠိုင်၊ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂှ် ပံက် လဝ် အဓိပ္ပါယ် ၜါ သာ် -

# '''ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သမၠဲ (Broad meaning):''' အကာဲအရာ မနွံကဵု ပရေင်ဆာန်ကၟိန်၊ တရားမျှတ ကေုာံ ညဳသၟဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်။
# '''ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဍန် (Narrow meaning):''' အကာဲအရာ မဟွံမဲ ကု ပဋိပက္ခ လွဟ်၊ ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်တိုက်ခိုက် ရေင်သကအ်။

ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဝွံ ဒှ် ပၟိက်ဇိုင် သဇိုင် သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန်၊ သွက်ဂွံ ဗတောန် ပညာ ကေုာံ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ဘဝ ဗွဲမဗၠးဘဲ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ လညာတ် (History and Origins) ==
လညာတ် ပရူ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဝွံ နွံ ဝင် ဗွဲမဂၠိင်သ္ၚောဲ ရ -
* '''ခေတ် ရဝ်မ (Pax Romana):''' ပ္ဍဲ လက်ထက် အေန်ပါယာ ရဝ်မ၊ ညးတအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် အလုံ ဒေသ မွဲ ၜိုတ် ၂၀၀ သၞာံ (27 BC – 180 AD) ရ။ ဆဂး ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် လဝ် နူကဵု ပရေင်ဍဵုဍိုက် ကေုာံ အဝဵု ပၞာန် (Peace through strength) ရ။
* '''ခေတ် အင်္ဂလာန် (Pax Britannica):''' ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ အခိင် ကာလ အေန်ပါယာ ဗြိတိန် ကလိဂွံ အဝဵု ဂၠးတိ တုဲ ပၞာန် ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဥရောပ ဟွံကတဵုဒှ်။
* '''ခေတ် လက္ကရဴ ပၞာန်ဂၠးတိ (Post-WWII):''' ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ အာစိုပ် ဒတုဲ၊ ဍုင်ဂမၠိုင် ကောံသၟဟ် တုဲ ဒက်ပတန် လဝ် '''[[ကုလသမဂ္ဂ]]''' (United Nations) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင် ပၞာန် ဂၠးတိ ဟွံဂွံ ကလေင် ကတဵုဒှ် ပၠန် ရ။&lt;ref name=&quot;macmillan&quot;&gt;{{cite book |last=MacMillan |first=M. |title=Peacemakers: The Paris Peace Conference of 1919 and Its Attempt to End War |publisher=John Murray |year=2001 |pages=35-42}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် အောန် ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဍိုက်ပေင် (Negative vs. Positive Peace) ==
တၠပညာ လ္ၚတ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂကူ နဝ်ဝေ (Norwegian) '''ယဝ်ဟာန် ဂါလ်တုင်''' (Johan Galtung) ပါ်ခြာ လဝ် လညာတ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် အဓိက ၜါ သာ် -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ လညာတ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ၜါ သာ် (Johan Galtung)
|-
! လက္ခဏာ
! ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် အောန် (Negative Peace)
! ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဍိုက်ပေင် (Positive Peace)
|-
| '''ပွံက်အဓိပ္ပါယ်'''
| အကာဲအရာ မဟွံမဲ ကု ပၞာန်၊ လွဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဂစိုတ် ဂမၠိုင်။
| အကာဲအရာ မဟွံမဲ ကု ပၞာန် သီုကဵု ဟွံမဲ ကု ပရေင်ဍဵုဍိုက် လဒက်ပတန် (Structural violence)။
|-
| '''အရာ မနွံ'''
| ဆ ပရေင်ဒေါအ် ပၞာန် (Ceasefire) သၟး ရ။
| တရားမျှတ၊ ပရေင်တုပ်သၟဟ်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်၊ ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ်။
|-
| '''အကာဲအရာ'''
| ဟွံခိုင်ကၠိုက်၊ မာန် ကလေင် ကတဵုဒှ် ပၞာန် လောဲသွာ။
| ခိုင်ကၠိုက်၊ ရိုဟ်ကၞက် ဇြိုဟ်နက် ကေုာံ တန်တဴ လအ်လ။
|}

ဂါလ်တုင် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဍာံပြ (Positive peace) မ္ဂး သ္ဒး ဖအိုတ် ထောအ် ပြသၞာ သဇိုင် မပ္တံကဵု ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ပါ်ခြာ ဂကူ၊ ကေုာံ အဝဵု ဍဵုဍိုက် တအ် ရ။

== ၄။ သဳအိုရဳ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democratic Peace Theory) ==
ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ၊ သဳအိုရဳ အဓိက မွဲ မဆက်စပ် ကု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂှ် ဒှ် '''သဳအိုရဳ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ''' (Democratic peace theory) ရ။ လညာတ် ဏအ် ကၠုင် နူကဵု တၠပညာ ဒဿန ဂျာမနဳ '''[[အေမာန်နျူအဲ ကာန်]]''' (Immanuel Kant) ပ္ဍဲ လိက် ညး &quot;Perpetual Peace&quot; (၁၇၉၅) ရ။&lt;ref name=&quot;kant&quot;&gt;{{cite book |last=Kant |first=I. |title=Perpetual Peace: A Philosophical Sketch |publisher=Hackett Publishing |year=2003 |orig-year=1795 |pages=8-15}}&lt;/ref&gt;

သဳအိုရဳ ဏအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ &quot;ဍုင် မကွာ် လတူ ဂၠံင်တရဴ ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဍာံပြ တအ် ဝွံ ဟွံကၠောန် ပၞာန် ရေင်သကအ် ပုဟ်&quot; ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂၠးတိ ဂှ်၊ ပိုယ် သ္ဒး ဇၞော်မောဝ် ကဵု သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ပ္ဍဲ အလုံ ဂၠးတိ ရ။

== ၅။ ကုလသမဂ္ဂ ကေုာံ အေန်သတဳကျူရှေန် ဂၠးတိ (UN and International Institutions) ==
'''[[ကုလသမဂ္ဂ]]''' (UN) ဝွံ ဒှ် ဂကောံ အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ အတိုင် ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ (UN Charter) မ္ဂး၊ တာလျိုင် ပထမ အိုတ် ဂှ် ဒှ် &quot;ပရေင်မင်မဲ ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂၠးတိ&quot; ရ။

ကမ္မတဳ အဓိက မဖန်ဇန် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂှ် ဒှ် '''ကံင်သဳ ဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ''' (UN Security Council) ရ။ ဍေဟ် နွံ အာဏာ သွက်ဂွံ ပတိတ် လိက်အမိင် ဒေါအ်ပၞာန်၊ ဖျေဟ် ဒဏ် ပိုန်ဒြပ် (Sanctions)၊ ကေုာံ စကာ ဒပ်ပၞာန် ကုလသမဂ္ဂ (UN Peacekeepers) သွက်ဂွံ ထိင် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ပဋိပက္ခ ရ။

== ၆။ ပရေင်ဒက်ပတန် ကေုာံ မင်မဲ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peacemaking, Peacekeeping, and Peacebuilding) ==
သမ္မတ ကုလသမဂ္ဂ တြေံ ဘူတရဝ်-ဂါလဳ (Boutros Boutros-Ghali) ပတိတ် လဝ် လိက် &quot;An Agenda for Peace&quot; (၁၉၉၂) မပါ်ခြာ လဝ် လၟေင် ကမၠောန် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ၃ အဆံင် -
# '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peacemaking):''' နဲကဲ သဳကၠဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်တက်ကျာ (Diplomacy) သွက်ဂွံ ပသောင် ပဋိပက္ခ ကေုာံ ထပက် လိက်ကသုက် ဒေါအ်ပၞာန်။
# '''ပရေင်မင်မဲ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peacekeeping):''' ပရေင်စကာ ဒပ်ပၞာန် ကုလသမဂ္ဂ (က္ဍိုပ်သကိုပ် မံက် ခမံက် သာ်သွာ - Blue Helmets) သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ လဝ် ဒပ် မတဝ်စၞေဟ် တအ် ကေုာံ စၟတ်မင် လိက်ကသုက် ဒေါအ်ပၞာန်။
# '''ပရေင်ဒက်ပတန် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peacebuilding):''' ကမၠောန် လက္ကရဴ ပၞာန် - မပ္တံကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်လဒက်ပတန် ဍုင် တၟိ၊ ကေုာံ ပရေင်ညဳသၟဟ် ကလေင် (Reconciliation) ညံင် ပၞာန် ဟွံဂွံ ကလေင် ကတဵုဒှ် ပၠန် ရ။&lt;ref name=&quot;boutros&quot;&gt;{{cite book |last=Boutros-Ghali |first=B. |title=An Agenda for Peace: Preventive Diplomacy, Peacemaking and Peace-keeping |publisher=United Nations |year=1992 |pages=10-25}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ လာပ် နဝ်ဘဴ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် (Nobel Peace Prize) ==
'''[[လာပ် နဝ်ဘဴ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်]]''' (Nobel Peace Prize) ဝွံ ဒှ် လာပ် ဂၠးတိ မပြဲ အိုတ် မကဵု ကု ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ မကၠောန် လဝ် ကမၠောန် အဓိက သွက် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ပရေင်ဖအောန် လွဟ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဆာန်ကၟိန် အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင် ရ။ လာပ် ဏအ်ဝွံ စ ကဵု ကၠုင် နူကဵု သၞာံ ၁၉၀၁ ရ။

ညးမကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဘဴ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် မပြာကတ် တအ် ပါလုပ် သီုကဵု -
* '''မာလေန် လူတာ ကေန်''' (Martin Luther King Jr.) - ပရေင်တဝ်စၞေဟ် သွက် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဟွံစကာ ပရေင်ပကီုပကရာတ် (Non-violence)။
* '''နယ်လ်သေန် မာန်ဒေလာ''' (Nelson Mandela) - ပရေင်ပသောင် ပြသၞာ ပါ်ခြာ ဂကူ ပ္ဍဲ အာဖရိက သၠုင်ကျာ။
* '''မာလာလာ ယူသပ်ဇာဲ''' (Malala Yousafzai) - ပရေင်တဝ်စၞေဟ် သွက် အခေါင် ပရေင်ပညာ ကောန်ၚာ် ဗြဴ။

== ၈။ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် အပ္ဍဲစိုတ် ကေုာံ လညာတ် ဘာသာရေင် (Inner Peace and Religious Views) ==
ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ဍုင်ကွာန် သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် လေဝ် ဒှ် အရာ အပ္ဍဲစိုတ် ကောန်မၞိဟ် မွဲ ကီု ရ။

* '''[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]:''' အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် အပ္ဍဲစိုတ် (Inner peace) ကေုာံ ဓရ် မေတ္တာ (Loving-kindness) ရ။ ပရေင်ပၠိုတ် အာ နူကဵု လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ တအ် ဂှ် ဒှ် အဆံင် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် သၠုင် အိုတ် မကော်စ '''[[နိဗ္ဗာန်]]''' (Nirvana) ရ။
* '''သာသနာ ခရေတ်:''' ဟီုတွံ ပရူ ဓရ် ဆာန် ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကျာ် (Peace of God)။ ဂျဳသတ် (Jesus) ဂှ် ဒးဒုင် ကော်စ &quot;သၟိင်တၠ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်&quot; (Prince of Peace) ရ။
* '''သာသနာ အေဿလာမ်:''' ဝေါဟာရ &quot;အေဿလာမ်&quot; ဝွံ မွဲ ရိုဟ်ကၞက် ကု အရေဝ် &quot;သလာမ်&quot; (Salam) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;barash&quot;&gt;{{cite book |last=Barash |first=D. P. |author2=Webel, C. P. |title=Peace and Conflict Studies |publisher=SAGE Publications |year=2013 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပြသၞာ ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ (Challenges in the 21st Century) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဝွံ ဒး ဆဵုဂဗ ကု ပြသၞာ တၟိ တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -
* '''ဝါဒ တဝ်ရဝ်ဝါတ် ကေုာံ ပရေင်ပကီုပကရာတ်:''' ဂကောံ လွဟ် မဟွံဆေင် ကု ဍုင် (Non-state actors) တအ် ပလီုပလာ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် လတူ ညးဍုင်ကွာန်။
* '''လွဟ် ညူကလဳယာ (Nuclear Weapons):''' အန္တရာယ် မမာန် ပလီုပလာ် ထောအ် ဂၠးတိ အလုံစုံ (Mutually assured destruction)။
* '''အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ပရေင်ဆောမ်လေင် သယံဇာတ ကေုာံ ဍာ် တအ် မာန် ကတဵုဗဒှ် ပဋိပက္ခ အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။
* '''ပဋိပက္ခ တေဝ်ပလိုဝ် (Cyberwarfare):''' ပရေင်တိုက်ခိုက် လတူ အင်တာနက် မပလီုပလာ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂီုကၠီု ဍုင် ဗွဲမဇၞော်။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဝွံ ဒှ် တင်ရန်တၟအ် ဇၞော် အိုတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် သွက်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် အာ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဍေဟ် ဂှ် ဟွံလောဲသွာ တုဲ သ္ဒး ဒုင် အာတ်မိက် ပရေင်ပံင်ကောံ ကမၠောန် အကြာ ဍုင် သီုဖအိုတ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ လညာတ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဍာံပြ (Positive peace) မဒုင်သဇိုင် လတူ တရားမျှတ၊ ပရေင်တုပ်သၟဟ်၊ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ သဘာဝ ပွဳပွူ ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဂၠးတိ မၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ တန်တဴ လအ်လ မာန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပၞာန်]] (War)
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[တရားမျှတ]] (Justice)

{{Navbox
| name = Peace
| title = ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ (Peace and International Relations)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် လညာတ်
| list1 =
* [[ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်]] (Peace)
* [[ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဍိုက်ပေင်]] (Positive peace)
* [[ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် အောန်]] (Negative peace)
* [[ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် အပ္ဍဲစိုတ်]] (Inner peace)
| group2 = အေန်သတဳကျူရှေန်
| list2 =
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[ကံင်သဳ ဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ]] (UN Security Council)
* [[လာပ် နဝ်ဘဴ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်]] (Nobel Peace Prize)
| group3 = လၟေင် ကမၠောန်
| list3 =
* [[ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်]] (Peacemaking)
* [[ပရေင်မင်မဲ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်]] (Peacekeeping)
* [[ပရေင်ဒက်ပတန် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်]] (Peacebuilding)
* [[ပရေင်တက်ကျာ]] (Diplomacy)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ပၞာန်]] (War)
* [[သဳအိုရဳ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democratic peace theory)
* [[ယဝ်ဟာန် ဂါလ်တုင်]] (Johan Galtung)
* [[ပရေင်ဟွံပကီုပကရာတ်]] (Non-violence)
}}

[[Category:ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ]]
[[Category:ဒဿန]]
[[Category:ဂကောံမၞိဟ်]]</text>
      <sha1>n4i144g5s67s4eb1lse9z26vy6zyrad</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11855</id>
    <revision>
      <id>56570</id>
      <parentid>56460</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:24:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23815" sha1="doqmwfguhvry3wjhdutzes5fq80qian" xml:space="preserve">'''ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''International Court of Justice'', မလေပ် ကော်စ ဂၠေအ်ဂၠေအ် '''ICJ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''World Court''') ဂှ် ဒှ် ဌာန အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ '''[[ကုလသမဂ္ဂ]]''' (United Nations - UN) ရ။ ရုင်ဗစာ ဏအ်ဝွံ နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal disputes) အကြာ ဍုင် ကေုာံ ဍုင် တအ် တုဲ၊ သီု ကဵု ကသပ် လညာတ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Advisory opinions) ကု ဌာန ကုလသမဂ္ဂ ကေုာံ အေဂျေန်သဳ (Agencies) တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;shaw&quot;&gt;{{cite book |last=Shaw |first=M. N. |title=International Law |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |pages=795-812}}&lt;/ref&gt;

ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ ကြဴနူ မထပက် စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ (UN Charter) တုဲ စ ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၆ ရ။ ရုင်ဗစာ ဏအ်ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ '''နန် ၜိုဟ်သြိုဟ်''' (Peace Palace) ပ္ဍဲ '''[[ဍုင်ဟေဂ်]]''' (The Hague)၊ ဍုင်နေသာလာန် (Netherlands) တုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု ဌာန အဓိက ၆ သာ် ဥပဒေ ကုလသမဂ္ဂ ဂှ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ဌာန မွဲဓဝ် မဟွံမဲ ပ္ဍဲ ဍုင်နျူယံက် (New York) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ အာဏာ၊ အမှု အဓိက၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ သၞောဝ် ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:International Court of Justice.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး နန် ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peace Palace) ပ္ဍဲ ဍုင်ဟေဂ် (The Hague) ဍုင်နေသာလာန်၊ မဒှ် ဌာနဂဥုပ် ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ (ICJ) ကေုာံ ဌာန သၞောဝ်ဓဝ် ကုလသမဂ္ဂ အဓိက။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ&quot; ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက သွက်ဂွံ မင်မဲ '''[[သၞောဝ် ဂၠးတိ]]''' (International Law) တုဲ ဍေဟ် စဵုဒၞာ ညံင် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် အကြာ ဍုင် ကေုာံ ဍုင် တအ် ဂွံ ပြေပြီု အာ နကဵု နဲကဲ ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ ရုင်ဗစာ ဏအ်ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု '''[[ရုင်ဗစာ ရာဇဝတ် ဂၠးတိ]]''' (International Criminal Court - ICC) ဗွဲမလောန် ရ။ ICC ဂှ် စၟတ်စောဲ အမှု ရာဇဝတ် လတူ ကောန်ပူဂိုလ် (ဥပမာ - ဂစိုတ် ပလီု ဂကူ)၊ ဆဂး ICJ ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အမှု အကြာ ဍုင် ကေုာံ ဍုင် (States) သၟး ရ။ 

အရာ မဒး တီ လဝ် မွဲ ဂှ်၊ ကောန်ပူဂိုလ်၊ ဂကောံ ဟွံသေင် ကု အလဵုအသဳ (NGOs)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကုမ္ပဏဳ တအ် နွံ အခေါင် ပတိုန် အမှု ပ္ဍဲ ICJ ဟွံသေင် ပုဟ်။ ဆ အလဵုအသဳ ဍုင် တအ် ဟေင် မာန် စကာ ရုင်ဗစာ ဏအ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဒက်ပတန် (History and Formation) ==
ဝင် ပရေင်ဒက်ပတန် ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ ဝွံ စတင် လဝ် နူကဵု ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ပထမ ရ။

* '''ရုင်ဗစာ ဓမ္မသတ် ဂၠးတိ လၟိုန် (Permanent Court of International Justice - PCIJ):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၀ ဂှ်၊ ဂကောံ ဍုင်ဂမၠိုင် (League of Nations) ဒက်ပတန် လဝ် PCIJ မဒှ် သဇိုင် တမ်မူလ သွက် ICJ ရ။ PCIJ ဝွံ ကၠောန် ကမၠောန် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အမှု ဂမၠိုင် စဵုကဵု စိုပ် သၞာံ ၁၉၄၀ အခိင် ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ ကတဵုဒှ်။
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ စိုပ် ICJ:''' ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ အာစိုပ် ဒတုဲ၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဂၠးတိ တအ် ပလီု ထောအ် League of Nations ကေုာံ PCIJ တုဲ ဒက်ပတန် ကုလသမဂ္ဂ ကေုာံ ICJ တၟိ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ ရ။ လိက် သၞောဝ်သဇိုင် ရုင်ဗစာ (Statute of the International Court of Justice) ဂှ် ကေတ် လဝ် နူကဵု မူ PCIJ တြေံ ကြပ် သီုဖအိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;tomuschat&quot;&gt;{{cite book |last=Tomuschat |first=C. |title=The Statute of the International Court of Justice: A Commentary |publisher=Oxford University Press |year=2006 |pages=25-40}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ တၠသၞောဝ်ဂမၠိုင် (Structure and Judges) ==
ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု တၠသၞောဝ် (Judges) ၁၅ တၠ မဂွံ ဒုင် ရုဲစှ် သွက်ဂွံ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ပွိုင် ၉ သၞာံ ရ။ သၞောတ် ပရေင်ရုဲစှ် တၠသၞောဝ် တအ် နွံ အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် -

* '''ပရေင်ရုဲစှ်:''' တၠသၞောဝ် တအ် ဂှ် ဒး ဒုင် ရုဲစှ် နူကဵု '''[[စၠတ်ဓရ်နာနာ ကုလသမဂ္ဂ]]''' (UN General Assembly) ကေုာံ '''[[ကံင်သဳ ဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ]]''' (UN Security Council) ရ။ သွက်ဂွံ ဇၞး၊ ညးတအ် သ္ဒး ကလိဂွံ မဲ ထံက်ဂလာန် မဂၠိုင် (Absolute majority) နူကဵု ဌာန ၜါ ဏအ် ရ။
* '''ပရေင်ပါ်ခြာ ဒေသ:''' သွက်ဂွံ မင်မဲ လညာတ် သၞောဝ် ဂၠးတိ ဍိုက်ပေင်၊ တၠသၞောဝ် ၁၅ တၠ ဂှ် ဒး ပါ်ခြာ လဝ် အတိုင် ဒေသ ဂၠးတိ - အာဖရိက (၃ တၠ)၊ အာရှ (၃ တၠ)၊ လာတ္တေန် အမေရိက (၂ တၠ)၊ ရးဥရောပ လပါ် ဗၟံက် (၂ တၠ)၊ ကေုာံ ရးဥရောပ လပါ် ပလိုတ် ကေုာံ ဍုင် တၞဟ် (၅ တၠ) ရ။
* '''တၠသၞောဝ် အထူး (Ad hoc judges):''' ပ္ဍဲ အမှု မွဲမွဲ၊ ယဝ်ရ ဍုင် မပါလုပ် ပ္ဍဲ အမှု ဂှ် ဟွံမဲ ကု တၠသၞောဝ် စၞး ဂကူ ညးတအ် ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ မ္ဂး၊ ဍုင် ဂှ် နွံ အခေါင် ရုဲစှ် &quot;တၠသၞောဝ် အထူး&quot; မွဲ တၠ သွက်ဂွံ ပါလုပ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အမှု ဂှ် မာန် ရ။

== ၄။ တာလျိုင် ကေုာံ လၟေင် ကမၠောန် အဓိက (Roles and Main Functions) ==
ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ နွံကဵု တာလျိုင် အဓိက ၜါ သာ် မကော်စ - '''အမှု ပြိုင်ပ္ကာန်''' (Contentious Cases) ကေုာံ '''ပရေင်ကဵု ကသပ်''' (Advisory Proceedings) ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တာလျိုင် အဓိက ၜါ သာ် ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ
|-
! ဂကူ အမှု (Type)
! မၞိဟ် မပါလုပ် မာန်
! တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
|-
| '''အမှု ပြိုင်ပ္ကာန်''' (Contentious Cases)
| ဆ '''အလဵုအသဳ ဍုင်''' (States) သၟး။
| ဍုင် မွဲ စၟတ်စောဲ ဍုင် မွဲ သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ ပယျဵု၊ လိက်ကသုက်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပကီုပရာပ် သၞောဝ် ဂၠးတိ။ သ္ဂုတ်သွာတ် ရုင်ဗစာ ဂှ် '''ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် မွဲစောဝ်''' (Binding) ရ။
|-
| '''ပရေင်ကဵု ကသပ်''' (Advisory Proceedings)
| ဌာန ကုလသမဂ္ဂ ၅ သာ် ကေုာံ အေဂျေန်သဳ ၁၆ သာ် (ဥပမာ - WHO, UNESCO)။
| ဌာန ကုလသမဂ္ဂ တအ် အာတ်မိက် လညာတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ပရူ ပြသၞာ မွဲမွဲ။ သ္ဂုတ်သွာတ် ရုင်ဗစာ ဂှ် '''ဟွံဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် မွဲစောဝ်''' (Non-binding) ၜိုန်ဒှ် ကီုလေဝ် နွံကဵု သြဇာ ဗွဲမဇၞော် ရ။
|}

== ၅။ အာဏာ စီရင် သၞောဝ်ဓဝ် (Jurisdiction) ==
အရာ မတၞဟ်ခြာ အိုတ် အကြာ ICJ ကဵု ရုင်ဗစာ ပ္ဍဲ ဍုင် (Domestic courts) ဂှ်၊ ICJ ဝွံ ဟွံမဲ ကု အာဏာ အလိုအလျောက် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဇၟာပ် အမှု ပုဟ်။ ဍုင် တအ် သ္ဒး '''ကဵု အခေါင် တုပ်စိုတ်''' (Consent) ကၠာ ဟွံဂွံ ရုင်ဗစာ စၟတ်စောဲ အမှု ညးတအ် မာန် ရ။ ပရေင်တုပ်စိုတ် ဏအ် ကတဵုဒှ် မာန် နကဵု ၃ သာ် -

# '''ပရေင်တုပ်စိုတ် အထူး (Special Agreement):''' ဍုင် ၜါ တုပ်စိုတ် ပံင်ကောံ တုဲ ပတိုန် အမှု ကု ရုင်ဗစာ မွဲစွံ (ဥပမာ - ပြသၞာ ပယျဵု မလေရှာ ကဵု သိန်ကာပူ)။
# '''လိက်ကသုက် မနွံကဵု တင်ပိုင်ခြာ (Treaty Clauses):''' လိက်ကသုက် ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ - လိက်ကသုက် ဆေင်ကဵု ဂစိုတ် ပလီု ဂကူ / Genocide Convention) နွံကဵု တင် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ပြသၞာ ကတဵုဒှ် မ္ဂး ဒး ပလံင် ဏာ ICJ ရ။
# '''ပရေင်လလောင်တြး အာဏာ (Optional Clause Declarations):''' ဍုင် လ္ၚဵု တအ် ထပက် စၟတ်တဲ လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဒုင် တဲ အာဏာ ICJ လတူ ဇၟာပ် အမှု မဆေင်ကဵု သၞောဝ် ဂၠးတိ (Compulsory jurisdiction) ရ။&lt;ref name=&quot;rosenne&quot;&gt;{{cite book |last=Rosenne |first=S. |title=The Law and Practice of the International Court, 1920-2005 |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=2006 |pages=510-525}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ လၟေင် ကမၠောန် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အမှု (Court Procedures and Cases) ==
လၟေင် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ ဝွံ ဖြတ် အာ အဆံင် အဓိက ၜါ သာ် ရ -
* '''အဆံင် လိက် (Written Phase):''' ဍုင် ၜါ လပါ် တအ် သ္ဒး ပတိုန် လိက် စၟတ်သမ္တီ၊ သက်သဳ၊ ကေုာံ လညာတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ညးတအ် (Memorials and Counter-Memorials) ကု ရုင်ဗစာ ရ။
* '''အဆံင် ပါင် (Oral Phase):''' တၠသၞောဝ် တအ် ကလင် ရမ္သာင် သၟာသၞောဝ် (Lawyers) ဍုင် ၜါ လပါ် ပ္ဍဲ ပေါဲ သဳကၠဳ ပ္ဍဲ နန် ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ ပေါဲ ဏအ်ဝွံ မလေပ် ပံက် ထ္ၜး ကု ညးဍုင်ကွာန် (Public hearings) ရ။

ကြဴနူ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တုဲ၊ တၠသၞောဝ် တအ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု မဲ လပါ် ဂၠိုင် (Majority vote) ရ။ သ္ဂုတ်သွာတ် ICJ ဝွံ ဒှ် '''အလက္ကရဴ အိုတ်''' (Final) တုဲ ဟွံမဲ ကု အခေါင် ကလေင် အယူခံ (No appeal) ရ။

== ၇။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ကံင်သဳ ဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ (Relationship with UN Security Council) ==
ၜိုန်ရ ICJ နွံ အာဏာ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကီုလေဝ်၊ ရုင်ဗစာ ဝွံ ဟွံမဲ ကု &quot;ဗၠာဲရဲ ဂၠးတိ&quot; သွက်ဂွံ ရပ်စပ် ဖျေဟ် ကမၠောန် (Enforcement power) ပုဟ်။ အာဏာ ဏအ် နွံ ပ္ဍဲ '''[[ကံင်သဳ ဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ]]''' (UNSC) ရ။

အတိုင် ပိုဒ် ၉၄ ပ္ဍဲ ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ၊ ယဝ်ရ ဍုင် မွဲ ဟွံဒ္ဂေတ် ဗက် သ္ဂုတ်သွာတ် ICJ မ္ဂး၊ ဍုင် မဇၞး အမှု ဂှ် နွံ အခေါင် ပတိုန် လိက် ကု UNSC ညံင် ဂွံ ဖျေဟ် ဒုဟ် (Sanctions) ဟွံသေင်မ္ဂး စကာ ဒပ်ပၞာန် သွက်ဂွံ ဒ္ဂေတ် ဗက် သ္ဂုတ်သွာတ် ဂှ် ရ။ ဆဂး ပြသၞာ အဓိက ဂှ်၊ ပ္ဍဲ UNSC ဝွံ ဍုင် မဟာအာဏာ ၅ ဍုင် (P5: အမေရိကာန်၊ ရုရှာ၊ ကြုက်၊ အင်္ဂလာန်၊ ပြင်သေတ်) တအ် နွံ အခေါင် ဝဳတဝ် (Veto) ရ။ ယဝ်ရ သ္ဂုတ်သွာတ် ICJ ဂှ် ဆေင်စပ် ကု ဍုင် ဏအ် မ္ဂး၊ ညးတအ် မာန် စကာ ဝဳတဝ် တုဲ ပလီု ထောအ် ပရေင်ချဳဓရာင် သီုဖအိုတ် မာန် ရ (ဥပမာ - အမှု နဳကာရာဂွာ ကေုာံ အမေရိကာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၆)။&lt;ref name=&quot;un_charter&quot;&gt;{{cite web |title=Charter of the United Nations |url=https://www.un.org/en/about-us/un-charter |publisher=United Nations |year=1945 |access-date=July 29, 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ အမှု အဓိက ပြာကတ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဝင် (Prominent Historical Cases) ==
ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် အမှု ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် မပြံင်လှာဲ လဝ် ဝင် ဂၠးတိ ရ -

* '''အမှု နဳကာရာဂွာ ကဵု အမေရိကာန် (1986):''' ရုင်ဗစာ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ အမေရိကာန် ကလိလောန် ဒုဟ် သၞောဝ် ဂၠးတိ ဟိုတ်နူ ထံက်ပင် ဂကောံ ပၠန်ဂတး ကွန်ထရာ (Contras) ပ္ဍဲ နဳကာရာဂွာ။ အမေရိကာန် တးပါဲ သ္ဂုတ်သွာတ် ဏအ်။
* '''ပရေင်ကဵု ကသပ် ပရူ ကိုဝ်သဝ်ဗဝ် (2010):''' ရုင်ဗစာ ဖျေဟ် လညာတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်လလောင်တြး သၠးပွး ဍုင် ကိုဝ်သဝ်ဗဝ် (Kosovo) နူ သားဗဳယျာ ဂှ် ဟွံပလီုပလာ် သၞောဝ် ဂၠးတိ ပုဟ်။
* '''အမှု ဂါမ်ဗဳယျာ ကဵု ဍုင်ဗၟာ (2019-လၟုဟ်):''' ဍုင် ဂါမ်ဗဳယျာ (Gambia) စၟတ်စောဲ လဝ် ဍုင်ဗၟာ (Myanmar) ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ ICJ နကဵု ဒုဟ် ပလီုပလာ် ဂကူ (Genocide) လတူ ဂကူ ရဝ်ဟေန်ဂျာ ပ္ဍဲ တွဵုရး ရခိုင် ရ။ အမှု ဏအ် ဆက် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပါ်ပဲါ (Challenges and Criticisms) ==
ၜိုန်ရ ICJ ဒှ် ဌာန သၠုင် အိုတ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

* '''ပရေင်ဟွံမဲ အာဏာ ရပ်စပ် (Lack of Enforcement):''' နကဵု လညာတ် ပါ်ပဲါ မ္ဂး၊ &quot;ICJ ဝွံ တုပ် ညံင် ကၠဵု မဟွံမဲ ကု ၚေက်&quot; ရ။ ယဝ်ရ ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် တအ် ဟွံဒ္ဂေတ် ဗက် မ္ဂး၊ ရုင်ဗစာ ကၠောန် မု ဟွံမာန် ပုဟ်။
* '''ပရေင်စကာ အခေါင် တုပ်စိုတ် (Consent Requirement):''' ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ အမေရိကာန်၊ ရုရှာ၊ ကြုက်) တအ် ဟွံဒုင် တဲ သၞောတ် အာဏာ လလောင်တြး လၟိုန် (Compulsory jurisdiction) တုဲ ပါဲ ဝေင် အမှု လောဲသွာ ရ။
* '''အခိင် လအ်လ (Lengthy Proceedings):''' အမှု မွဲမွဲ ပ္ဍဲ ICJ မလေပ် စကာ အခိင် ၅-၁၀ သၞာံ သွက်ဂွံ အာစိုပ် ဒတုဲ တုဲ ဍေဟ် ဟွံစိုပ် တရဴ အခိင် ပရေင်ပြသၞာ ကတဵုဒှ် ပြဟ်ပြဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;posner&quot;&gt;{{cite journal |last=Posner |first=E. A. |author2=De Figueiredo, M. F. |title=Is the International Court of Justice Biased? |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-legal-studies_2005-06_34_2/page/599 |journal=The Journal of Legal Studies |volume=34 |issue=2 |pages=599-630 |year=2005}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ (ICJ) ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက ပ္ဍဲ ပရေင်မင်မဲ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ၜိုဟ်သြိုဟ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ၜိုန်ရ ဍေဟ် နွံကဵု တင် ဍိုန်လျ လပါ် ပရေင်ရပ်စပ် အာဏာ ကီုလေဝ်၊ သ္ဂုတ်သွာတ် ဍေဟ် နွံကဵု သြဇာ စိုတ်ဓါတ် (Moral authority) ဗွဲမဇၞော် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် လညာတ် ဥပဒေ တၟိ တၟိ ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ကာလ ဂၠးတိ ဏအ် ပြံင်လှာဲ အာ ဇရေင် သၞောတ် အာဏာ ဗွဲမဂၠိုင် (Multipolar world)၊ ဍုင် ဍောတ်ဍောတ် တအ် သ္ဒး ဆက် စကာ ICJ နဒဒှ် ဒၞာဲ သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ဍုင် မဟာအာဏာ တအ် နကဵု လွဟ် ဥပဒေ ရောင်။ လဒက်ပတန် သၞောဝ် ဂၠးတိ မခိုင်ကၠိုက် ဂှ် သ္ဒး ဆက် တန်တဴ ညံင် ပေါဲဗတိုက် ပၞာန် ဂွံ အောန် စှ်ေ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[သၞောဝ် ဂၠးတိ]] (International Law)
* [[ရုင်ဗစာ ရာဇဝတ် ဂၠးတိ]] (International Criminal Court)
* [[ကံင်သဳ ဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ]] (UN Security Council)

{{Navbox
| name = United Nations
| title = ဌာန အဓိက ကုလသမဂ္ဂဂမၠိုင် (Principal Organs of the United Nations)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဌာန အဓိက (Principal Organs)
| list1 =
* [[စၠတ်ဓရ်နာနာ ကုလသမဂ္ဂ]] (General Assembly)
* [[ကံင်သဳ ဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ]] (Security Council)
* [[ကံင်သဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ကုလသမဂ္ဂ]] (Economic and Social Council)
* [[ကံင်သဳ အုပ်ဓုပ် ဌာန် ဒေသ ကုလသမဂ္ဂ]] (Trusteeship Council)
* [[ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ]] (International Court of Justice)
* [[ဌာန အတွင်းရေးမှူး ကုလသမဂ္ဂ]] (Secretariat)
| group2 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ]] (UN Charter)
* [[သၞောဝ် ဂၠးတိ]] (International Law)
* [[ရုင်ဗစာ ရာဇဝတ် ဂၠးတိ]] (ICC)
* [[ဍုင်ဟေဂ်]] (The Hague)
}}

[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:သၞောဝ် ဂၠးတိ]]
[[Category:ရုင်ဗစာဂမၠိုင်]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>doqmwfguhvry3wjhdutzes5fq80qian</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သဳလဳကောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11862</id>
    <revision>
      <id>56575</id>
      <parentid>56468</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:30:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22271" sha1="le4ogq1owpfye9yr88gt523r1q71ga2" xml:space="preserve">'''သဳလဳကောန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Silicon'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒြပ်စင် ဓါတုဗေဒ (Chemical element) မွဲ မနွံကဵု သင်္ကေတ '''Si''' ကေုာံ လၟိဟ် အက်တမ် (Atomic number) ၁၄ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်စင် မနွံကဵု အသာ် သာ်ပတေင်-သာ်သြန်၊ မတၟး လျး၊ မကြံင်မ္ၚိုဟ် ကေုာံ မလောဲသွာ ကဝ် (Brittle) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဇယား ဒြပ်စင် (Periodic table) ဂှ် သဳလဳကောန် ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ မေတ္တလွိုက် (Metalloid) မနွံကဵု သတ္တိ အကြာ ပသဲ ကေုာံ ဟွံသေင်-ပသဲ၊ တုဲ ဍေဟ် ဒှ် ကပေါတ် သေမဳကောန်ဒတ်တာ (Semiconductor) အဓိက အိုတ် မွဲ ရ။&lt;ref name=&quot;greenwood&quot;&gt;{{cite book |last=Greenwood |first=N. N. |author2=Earnshaw, A. |title=Chemistry of the Elements |edition=2nd |publisher=Butterworth-Heinemann |year=1997 |pages=328-335}}&lt;/ref&gt;

သဳလဳကောန် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်စင် မဂၠိုင် အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ပ္ဍဲကဵု လတူ ဇၞော်တိ (Earth's crust) (ၜိုတ် ၂၇.၇% နကဵု လျိုင်) ကြဴနူ အံက်သဳဂျေန် (Oxygen) ရ။ သဘာဝ ဍေဟ် မ္ဂး ဟွံမဲ ဗီုပြင် ဒြပ်စင် သၟးသၟး တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ကတဵုဒှ် မွဲစွံ ကု အံက်သဳဂျေန် နဒဒှ် သဳလဳကာ (Silica) ဟွံသေင်မ္ဂး သဳလဳကိတ် (Silicate) ပ္ဍဲ ဗတဳ ကေုာံ တၟအ် နာနာ သာ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သဳလဳကောန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ အင်္ဂလက္ခဏာ၊ ပရေင်ကၠောန်ပတိတ်၊ လွပ် ပ္ဍဲ ခေတ် နည်းပညာ၊ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:SiliconCropped.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သဳလဳကောန် သၟးသၟး (Purified silicon) မနွံကဵု အသာ် သာ်ပတေင် ကေုာံ ဗီုပြင် ဓါတ် ခရစ်သတယ် (Crystal structure) မတၟး လျး။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;သဳလဳကောန်&quot; (Silicon) ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် လာတ္တေန် &quot;silex&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;silicis&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;တၟအ်ဗတဳ မကြံင်မ္ၚိုဟ်&quot; (Flint) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်စင် သဇိုင် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် အရာ နာနာ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ကေုာံ နည်းပညာ ခေတ်တၟိ ရ။ 

နကဵု ဓါတုဗေဒ မ္ဂး၊ သဳလဳကောန် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၄ (Group 14) ဇယား ဒြပ်စင် တုဲ နွံ လၟိဟ် အီလက်ထရွန် ပ္ဍဲ လွှာ လက္ကရဴ အိုတ် ပန် (Tetravalent) ရ။ အင်္ဂလက္ခဏာ ဏအ် ပကဵု ညံင် ဍေဟ် ဂွံ ဆက်စပ် ကု ဒြပ်စင် တၞဟ် တအ် လောဲသွာ တုဲ မာန် ဖန်ဗဒှ် ဒြပ်ပေါင်း မဂၠိုင်ကဵု ဂကူ ရ။ ၜိုန်ရ ဍေဟ် နွံ ဒြဟတ် မတုပ် ကု ကာဗောန် (Carbon) ကီုလေဝ်၊ သဳလဳကောန် ဂှ် နွံ အစောံသတ္တိ မခိုင်ကၠိုက် ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
ပရေင်ဂၠာဲဆဵု သဳလဳကောန် ဝွံ ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ သၞာံ ၁၈၁၁ ဂှ် တၠပညာ ဓါတုဗေဒ ပြင်သေတ် ဂျဝ်သေပ် လူဝဳ ጌ-လုသတ် (Joseph Louis Gay-Lussac) ကေုာံ လွဳ ဇြာတ် တေနာတ် (Louis Jacques Thénard) တအ် စ ပတိတ် ညာတ် သဳလဳကောန် ၜိုန်ရ ဟွံသၟး အလုံစုံ ကီုလေဝ် ရ။ 

ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၂၄ ဂှ်၊ တၠပညာ ဓါတုဗေဒ ဍုင်သွဳဒေန် '''ယောန် ယာကပ် ဘာဇြဳလဳယတ်''' (Jöns Jakob Berzelius) ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် ပထမအိုတ် မဂွံ ပတိတ် သဳလဳကောန် သၟးသၟး နကဵု ပရေင်စကာ ဓါတ် ပဝ်တေတ်သဳယောမ် (Potassium) သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ပတိတ် ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် နူ သဳလဳကာ ရ။ ညး ဂှ် ဒှ် ညးမကဵု ယၟု &quot;သဳလဳကောန်&quot; ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၅၄ ဂှ် ဟင်နရဳ သိန့်-ကလဲ ဒေဗဳလ် (Henri Sainte-Claire Deville) ဖန်ဗဒှ် သဳလဳကောန် ဗီုပြင် ခရစ်သတယ် (Crystalline silicon) အံင်ဇၞး အာ ရ။&lt;ref name=&quot;weeks&quot;&gt;{{cite book |last=Weeks |first=M. E. |title=Discovery of the Elements |edition=7th |publisher=Journal of Chemical Education |year=1968 |pages=244-250}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ရူပဗေဒ (Chemical and Physical Properties) ==
သဳလဳကောန် ဝွံ နွံကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ မတၟေင် ဗွဲမလောန် မပကဵု ညံင် ဍေဟ် ဂွံ ကိစ္စဇၞော် သွက် ပရေင်စက်ယန္တရား ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယား အင်္ဂလက္ခဏာ သဳလဳကောန် (Properties of Silicon)
|-
! လက္ခဏာ (Property)
! ၚုဟ်မး ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
|-
| '''သင်္ကေတ (Symbol)''' || Si
|-
| '''လၟိဟ် အက်တမ် (Atomic number)''' || ၁၄
|-
| '''လျိုင် အက်တမ် (Atomic mass)''' || 28.085 u
|-
| '''အကာဲအရာ (Phase at STP)''' || ခိုင် (Solid)
|-
| '''ကဆံင် ပၟတ်ဍာ် (Melting point)''' || ၁,၄၁၄ °C (၂,၅၇၇ °F)
|-
| '''ကဆံင် ပၟတ်တူ (Boiling point)''' || ၃,၂၆၅ °C (၅,၉၀၉ °F)
|-
| '''ဗီုပြင် ခရစ်သတယ် (Crystal structure)''' || Diamond cubic (တုပ် ကု ဗိုတ်)
|}

နကဵု ဓါတုဗေဒ၊ သဳလဳကောန် ဝွံ ဟွံကတဵုဒှ် ဓါတ်လောဲသွာ (Relatively unreactive) ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဓမ္မတာ ရ။ ဍေဟ် ဟွံချဳဓရာင် ကု အံက်သဳဂျေန်၊ ဍာ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အက်သေတ် (Acids) ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ ပုဟ်။ ဆဂး ယဝ်ရ ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင် မ္ဂး ဍေဟ် မာန် ချဳဓရာင် ကု အံက်သဳဂျေန် တုဲ ဒှ် အာ သဳလဳကောန် ဒါင်အံက်သာက် (Silicon dioxide / SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ရ။

== ၄။ သဘာဝ ကေုာံ တမ်ရိုဟ် (Occurrence in Nature) ==
သဳလဳကောန် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်စင် မဂၠိုင် အိုတ် မရနုက်ကဵု ၈ ပ္ဍဲ လေဟာပြင် (Universe) ရ။ ပ္ဍဲ လတူ ဇၞော်တိ (Earth's crust) မ္ဂး ဍေဟ် နွံ ၜိုတ် ၂၇.၇% နကဵု လျိုင်။ 

သဘာဝ ဍေဟ် မ္ဂး ပိုယ် ဟွံဂွံ ဆဵု သဳလဳကောန် သၟးသၟး (Free element) ပုဟ်။ ဍေဟ် မလေပ် နွံ နကဵု ဒြပ်ပေါင်း -
* '''သဳလဳကာ (Silica / SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;):''' မပ္တံကဵု ဗတဳ (Sand)၊ တၟအ် ကွာတ်ဇ် (Quartz)၊ တၟအ် ဥဿဖယား (Amethyst)၊ ကေုာံ တၟအ် အိုဝ်ပယ် (Opal)။
* '''သဳလဳကိတ် (Silicates):''' ဒြပ်ပေါင်း မပံင်ကောံ လဝ် ကု သဳလဳကောန်၊ အံက်သဳဂျေန် ကေုာံ မေတ္တလ် (Metals) တၞဟ် တအ် မပ္တံကဵု အာလူမဳနဳယောမ် (Aluminium) ဟွံသေင်မ္ဂး ကယ်သဳယောမ် (Calcium)။ တၟအ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (ဥပမာ - မိုက်ကာ Mica၊ ဖွေလ်သပါ Feldspar) ဂှ် ဒှ် တၟအ် သဳလဳကိတ် ရ။&lt;ref name=&quot;rsc&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rsc.org/periodic-table/element/14/silicon |title=Silicon - Element information, properties and uses |publisher=Royal Society of Chemistry |year=2023 |access-date=July 29, 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေင်ကၠောန်ပ္တိတ် ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဇန် (Production and Processing) ==
သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ စက်ယန္တရား တအ် ဂှ်၊ ပိုယ် သ္ဒး ဖန်ပတိတ် သဳလဳကောန် ညံင် ဂွံ သၟး ကၠး (Purification) ရ။ 

# '''ပရေင်ဖန်ပတိတ် သဇိုင် (Metallurgical grade):''' စတမ် နူ တၟအ် သဳလဳကာ (SiO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ကေုာံ ကာဗောန် (Carbon - ဥပမာ ချာကိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကောက်)၊ တုဲ ဍဵု စုတ် ပၟတ် ဓါတ်လလဳ (Electric arc furnace) မနွံ ဓါတ်ဂမ္တဴ ၜိုတ် ၁,၉၀၀ °C ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ကာဗောန် တံင် ကေတ် အံက်သဳဂျေန် တုဲ သဳလဳကောန် မနွံ ဍာ်ဒကေဝ် ၜိုတ် ၉၈-၉၉% သှ်ေ အာ ရ။
# '''ပရေင်ဖန်ပတိတ် အဳလက်ထရဝ်နစ် (Electronic grade):''' သွက်ဂွံ ကၠောန် မာ်ခရဝ်ချစ် (Microchips) မ္ဂး၊ သဳလဳကောန် သ္ဒး သၟး အလုံစုံ (၉၉.၉၉၉၉၉၉၉% ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;nine-9s&quot; purity) ရ။ သွက် ဏအ် ညးတအ် စကာ နဲကဲ မကော်စ Siemens process မဖန်ဗဒှ် သဳလဳကောန် ဓါတ် ဂျာတ် (Gas) ကၠာ တုဲ ကလေင် ပတန် ညံင် ဂွံ ဒှ် ခရစ်သတယ် စင်င် ရ။

== ၆။ လွပ် ပ္ဍဲ စက်ယန္တရား ကေုာံ အီလက်ထရဝ်နစ် (Applications in Electronics and Technology) ==
သဳလဳကောန် ဝွံ ဒှ် &quot;ဇုတ်&quot; အဓိက သွက် ခေတ် နည်းပညာ (Information Age) ရ။ ဒေသ မကၠောန်ပတိတ် နည်းပညာ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင်အမေရိကာန် ဂှ် ဒးဒုင် ကော်စ ယၟု &quot;Silicon Valley&quot; (ခလံက် သဳလဳကောန်) ရ။

* '''သေမဳကောန်ဒတ်တာ (Semiconductors):''' သဳလဳကောန် ဒှ် ကပေါတ် မာန် ထိင်ဒဝ် ဓါတ်လလဳ (Electrical current) ဍာံဍာံပြပြ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ကၠောန် ထရန်သေတ်သတာ (Transistors)၊ ဒိုင်အုတ် (Diodes)၊ ကေုာံ သၞောတ် စက် (Integrated circuits / Microchips) မနွံ ပ္ဍဲ ကွန်ပျူတာ၊ စက်ဖုန်၊ ကေုာံ စက် ကွဳစက် သီုဖအိုတ် ရ။
* '''ပြား လျးတ္ၚဲ (Solar Cells):''' သဳလဳကောန် လေဝ် ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် သဝ်လာ (Photovoltaics) မပြံင်လှာဲ လျး တ္ၚဲ ညံင် ဂွံ ဒှ် ဓါတ်လလဳ ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ညးတအ် စကာ သဳလဳကောန် မကော်စ Polycrystalline ဟွံသေင်မ္ဂး Monocrystalline silicon သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် စွမ်းအင် သဘာဝ ရ။&lt;ref name=&quot;kittel&quot;&gt;{{cite book |last=Kittel |first=C. |title=Introduction to Solid State Physics |edition=8th |publisher=Wiley |year=2005 |pages=189-195}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ကေုာံ ကပေါတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Applications in Construction and Other Materials) ==
ၜိုန်ရ သဳလဳကောန် ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ နည်းပညာ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်စကာ ဍေဟ် အဓိက အိုတ် (နကဵု လၟိဟ်) ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ရ။

* '''သြိုင်ခၞံ (Construction):''' ဗတဳ (သဳလဳကာ) ဂှ် ဒှ် ကပေါတ် အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန် ပဝ်လာန် သမေတ် (Portland cement)၊ ကောန်ကရစ် (Concrete)၊ ကေုာံ ရုပ် အုတ် တအ် ရ။ 
* '''ဒ္ၚောဝ် (Glass):''' သဳလဳကာ ဂှ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် အဓိက သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဒ္ၚောဝ် ဓမ္မတာ (Silica glass) မစကာ ပ္ဍဲ သ္ၚိ၊ ပ္ၚာန်၊ ကေုာံ ကပေါတ် လၟိုန် တ္ၚဲ ရ။ 
* '''ပသဲ ကေုာံ လောဟာ (Alloys):''' သဳလဳကောန် ဂှ် ဗပေင် စုတ် ပ္ဍဲ အာလူမဳနဳယောမ် ညံင် ဍေဟ် ဂွံ သၠာ် လောဲသွာ ကေုာံ ကြံင်မ္ၚိုဟ် တိုန် (Aluminium-silicon alloys) သွက်ဂွံ ကၠောန် ကပေါတ် ကွဳစက် ရ။

== ၈။ သဳလဳကောန် ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ (Silicon in Biology) ==
ၜိုန်ရ ကာဗောန် ဒှ် သဇိုင် သွက် လမျီု ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ကီုလေဝ်၊ သဳလဳကောန် လေဝ် နွံ ပၟိက် သွက် ဇဳဝဗေဒ သတ္တဝါ လ္ၚဵု ကီု ရ။

* '''ဒါင်အာတောမ် (Diatoms):''' ဒှ် တၞံ ဍာ် မနွံ ဆ မွဲ သေဝ် (Single-celled algae) မစကာ ဓါတ် သဳလဳကာ (Biogenic silica) သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် နှင် သေဝ် (Cell walls) မကော်စ frustules ရ။ ဍေဟ်တအ် ဝွံ ဒှ် ညးမပတိတ် အံက်သဳဂျေန် ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ သမုဒ္ဒရာ ရ။
* '''တၞံ (Plants):''' သွက် တၞံ သြောအ် ဟွံသေင်မ္ဂး တၞံ ဒုန် တအ်၊ သဳလဳကောန် ပကဵု ညံင် တၞုင် ကေုာံ တၞး ဍေဟ်တအ် ဂွံ ကြံင်မ္ၚိုဟ် ကေုာံ ဝေင်ဒစး ယဲ မာန် ရ。
* '''ကောန်မၞိဟ် (Humans):''' သဳလဳကောန် နွံ ပၟိက် ညိည (Trace element) သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဇုတ်၊ သော်၊ ကေုာံ စၞာံ ကောန်မၞိဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;exley&quot;&gt;{{cite journal |last=Exley |first=C. |title=Silicon in Life: A Bioinorganic Solution to Bioorganic Essentiality |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-inorganic-biochemistry_1998-02-15_69_3/page/139 |journal=Journal of Inorganic Biochemistry |volume=69 |issue=3 |pages=139-144 |year=1998}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ဒြပ်ပေါင်း သဳလဳကောန်ဂမၠိုင် (Silicon Compounds) ==
သဳလဳကောန် ဖန်ဗဒှ် ဒြပ်ပေါင်း တၟေင် ဂမၠိုင် မစကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် နာနာ သာ် ရ -

* '''သဳလဳကောန် ကာဗိုက် (Silicon Carbide / SiC):''' ဒှ် ဒြပ်ပေါင်း မကြံင်မ္ၚိုဟ် ဗွဲမလောန် တုပ် ညံင် ဗိုတ် (Diamond) တုဲ စကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် ကပေါတ် ကရိုက် တၟအ် (Abrasives) ကေုာံ ဘရိတ် ကွဳစက် (Brakes) ရ။
* '''သဳလဳကောန် ပဝ်လဳမာ (Silicones / Polysiloxanes):''' ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပဝ်လဳမာ (Polymers) မနွံကဵု ဇုတ် သဳလဳကောန်-အံက်သဳဂျေန် (Si-O-Si) ရ။ ဍေဟ်တအ် နွံ အင်္ဂလက္ခဏာ ညံင် ကဝ် (Rubber) ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠေင် တုဲ၊ ဒစးဒုင် ဍာ်၊ ဓါတ်ဂမ္တဴ ခိုဟ် ရ။ ဍေဟ်တအ် စကာ ပ္ဍဲ ဆေဝ် (Sealants)၊ ကၠေင် စက်၊ ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် ဆာဲစဝ် ရုပ်သာ် (Cosmetic implants) ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
သဳလဳကောန် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်စင် အဓိက မွဲ မပြံင်လှာဲ လဝ် ဂၠးတိ ဏအ် ဍာံဍာံပြပြ ရ။ နူကဵု တၟအ်ဗတဳ ဓမ္မတာ မွဲ၊ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် ဒ္ၚောဝ်၊ တိုက်၊ ကေုာံ မာ်ခရဝ်ချစ် မဒှ် က္ဍဟ် သွက် နည်းပညာ သီုဖအိုတ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ သုတေသန ပရူ သဳလဳကောန် ဝွံ ဆက် အာရီုစွံ ဒၟံင် လတူ -
* '''စွမ်းအင် လျးတ္ၚဲ (Solar Energy):''' ဖန်ဗဒှ် သဝ်လာ မနွံ ဍာ်ဒကေဝ် သၠုင် (Higher efficiency) ကေုာံ ၚုဟ်မး အောန်။
* '''သဳလဳကောန် ဖဝ်တဝ်နစ် (Silicon Photonics):''' စကာ လျး (Light/Photons) စၞး အီလက်ထရွန် ပ္ဍဲ သဳလဳကောန် ချစ် သွက်ဂွံ ပလံင် တင်ဂၞင် ပြဟ် နူ တြေံ (Quantum computing and optical chips)။ 
* '''ဘက်ထရဳ တၟိ (Advanced Batteries):''' စကာ သဳလဳကောန် ပ္ဍဲ ဓါတ် မေတ္တလ် လဳသဳယောမ် (Lithium-ion batteries) သွက်ဂွံ သိုတ် စွမ်းအင် ဂွံ ဂၠိုင် တိုန် သွက် ကွဳစက် ဓါတ်လလဳ (EVs) ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ကာဗောန်]] (Carbon)
* [[သေမဳကောန်ဒတ်တာ]] (Semiconductor)
* [[တၟအ်ဗတဳ]] (Sand)
* [[ဇယား ဒြပ်စင်]] (Periodic Table)

{{Navbox
| name = Chemical elements
| title = ဒြပ်စင် ဓါတုဗေဒ အဓိကဂမၠိုင် (Major Chemical Elements)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဒြပ်စင် သဇိုင် လမျီု (Biologically essential)
| list1 =
* [[ကာဗောန်]] (C)
* [[အံက်သဳဂျေန်]] (O)
* [[ဟာဲဒရဝ်ဂျေန်]] (H)
* [[နာဲထရဝ်ဂျေန်]] (N)
| group2 = မေတ္တလွိုက် (Metalloids)
| list2 =
* [[ဘဝ်ရွန်]] (B)
* [[သဳလဳကောန်]] (Si)
* [[ဂျာမေနဳယောမ်]] (Ge)
* [[အာသေနစ်]] (As)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ် (Related terms)
| list3 =
* [[အက်တမ်]] (Atom)
* [[မဝ်လဳကျူ]] (Molecule)
* [[သေမဳကောန်ဒတ်တာ]] (Semiconductor)
* [[သဳလဳကာ]] (Silica)
}}

[[Category:ဒြပ်စင် ဓါတုဗေဒ]]
[[Category:မေတ္တလွိုက်]]
[[Category:သေမဳကောန်ဒတ်တာ]]
[[Category:ကပေါတ် လျးတ္ၚဲ]]</text>
      <sha1>le4ogq1owpfye9yr88gt523r1q71ga2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထရန်သေတ်သတာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11864</id>
    <revision>
      <id>56660</id>
      <parentid>56470</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:37:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21755" sha1="n30q85r8yej2s2bpprn53ruhryk79pk" xml:space="preserve">'''ထရန်သေတ်သတာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Transistor'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကပေါတ် အဳလက်ထရဝ်နစ် (Electronic component) မကၠောန် လဝ် နကဵု ဓါတ် သေမဳကောန်ဒတ်တာ (Semiconductor) မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ် နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ ပဇၞော် (Amplify) ဟွံသေင်မ္ဂး ပံက်/ကၟာတ် (Switch) လၟေင် ဓါတ်လလဳ ကေုာံ တင်ဂၞင် ဒဳဂျဳတေဝ် တအ် ရ။ ထရန်သေတ်သတာ ဝွံ ဒှ် &quot;ဇုတ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး ရိုဟ်ကၞက် အဓိက အိုတ် သွက် စက်ယန္တရား အဳလက်ထရဝ်နစ် ခေတ်တၟိ သီုဖအိုတ် မပ္တံကဵု ကွန်ပျူတာ၊ စက်ဖုန်၊ ကေုာံ စက် ကွဳစက် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;sedra&quot;&gt;{{cite book |last=Sedra |first=A. S. |author2=Smith, K. C. |title=Microelectronic Circuits |edition=7th |publisher=Oxford University Press |year=2014 |pages=250-265}}&lt;/ref&gt;

ကၠာ ဟွံဂွံ ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ထရန်သေတ်သတာ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ပရေင်အဳလက်ထရဝ်နစ် စကာ လဝ် ပြိုက် လေဟာပြင် (Vacuum tubes) မနွံ ဇမၞော် ဇၞော်၊ စကာ ဓါတ်လလဳ ဂၠိုင် ကေုာံ လီုလာ် ပြဟ် ရ။ ထရန်သေတ်သတာ ဂှ် ကဵု ဖဵုခိုဟ် ဇၞော် ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် ဍောတ်၊ သာ၊ စကာ ဒြဟတ် အောန် ကေုာံ တန်တဴ လအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ထရန်သေတ်သတာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လၟေင် ကမၠောန်၊ ဂကူ နာနာ သာ်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် ဍေဟ် လတူ ဂၠးတိ နည်းပညာ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Transistor_Types.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဂကူ ထရန်သေတ်သတာ နာနာ သာ် မစကာ ပ္ဍဲ ကမၠောန် အဳလက်ထရဝ်နစ် ဓမ္မတာ (Discrete transistors)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ထရန်သေတ်သတာ&quot; (Transistor) ဝွံ ဒှ် မလိက် မပံင်ကောံ လဝ် နူ အရေဝ် &quot;Transfer&quot; (ပလံင် ပြံင်) ကေုာံ &quot;Resistor&quot; (မဒစးဒုင်) တုဲ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ ပရေင်ဒစးဒုင် (Resistance) အကြာ တၞုင် ဓါတ်လလဳ ဍေဟ် ရ။ 

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ရူပဗေဒ မ္ဂး၊ ထရန်သေတ်သတာ ဂှ် ဒှ် ကပေါတ် မနွံကဵု တၞုင် (Terminals) အောန် အိုတ် ပိ တၞုင် သွက်ဂွံ ဆက် ကု စက် ဓါတ်လလဳ ရ။ ကာလ ပိုယ် စုတ် ဗို့အား (Voltage) ဟွံသေင်မ္ဂး လၟေင် ဓါတ်လလဳ (Current) အောန်အောန် ပ္ဍဲ တၞုင် မွဲ မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် ထိင်ဒဝ် လၟေင် ဓါတ်လလဳ မဇၞော် ပ္ဍဲ တၞုင် သၟေဟ် ၜါ ဂှ် ရ။ အင်္ဂလက္ခဏာ ဏအ် ပကဵု ညံင် ဍေဟ် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် နဒဒှ် သောတ် (Switch) ကေုာံ စက်ပဇၞော် (Amplifier) ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
ဝင် ထရန်သေတ်သတာ ဝွံ ဒှ် ပရေင်အံင်ဇၞး ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ 

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၇ ဂှ်၊ တၠပညာ ရူပဗေဒ ဍုင်အမေရိကာန် ပိ တၠ မနွံ ယၟု '''ဂျောန် ဗါဒိန်''' (John Bardeen)၊ '''ဝဝ်တာ ဗရက်တိန်''' (Walter Brattain) ကေုာံ '''ဝဳလဳယောမ် ရှံက်လဳ''' (William Shockley) တအ် နူကဵု ဌာန သုတေသန ဘဲလ် (Bell Labs) ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ထရန်သေတ်သတာ မစုက်လုက် တင် (Point-contact transistor) ပထမအိုတ် ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် ရှံက်လဳ ဆက် ခၞံဗဒှ် ထရန်သေတ်သတာ BJT (Bipolar junction transistor) မခိုင်ကၠိုက် ဂၠိုင် တိုန် ရ။&lt;ref name=&quot;shockley&quot;&gt;{{cite book |last=Shockley |first=W. |title=Electrons and Holes in Semiconductors with Applications to Transistor Electronics |publisher=D. Van Nostrand |year=1950 |pages=85-92}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဂၠာဲဆဵု အဓိက ဏအ် တုဲ၊ ညး ပိ တၠ ဏအ် ကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဘဴ (Nobel Prize in Physics) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၆ ရ။ စတမ် နူ ဂှ် တုဲ၊ ပြိုက် လေဟာပြင် တြေံ တအ် ဒးဒုင် သၠာဲ ထောအ် နကဵု ထရန်သေတ်သတာ သီုဖအိုတ် ရ။

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ သဇိုင် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် (Basic Properties and Principle of Operation) ==
ထရန်သေတ်သတာ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကပေါတ် သေမဳကောန်ဒတ်တာ မပ္တံကဵု '''[[သဳလဳကောန်]]''' (Silicon) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂျာမေနဳယောမ် (Germanium) ရ။ ကပေါတ် ဏအ်ဝွံ ညးတအ် ပၠုပ် စုတ် ဓါတ် တၞဟ် (Doping) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် အကာဲအရာ ၜါ သာ် -
* '''N-type:''' နွံကဵု အီလက်ထရွန် (Electrons - ဓါတ် အနှုတ်) ဂၠိုင်။
* '''P-type:''' နွံကဵု ခလံက် အီလက်ထရွန် (Holes - ဓါတ် အပေါင်း) ဂၠိုင်။

ကာလ ပံင်ကောံ လွှာ N ကဵု P တအ် (ဥပမာ N-P-N ဟွံသေင်မ္ဂး P-N-P) မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ထရန်သေတ်သတာ ရ။ လၟေင် ကမၠောန် အဓိက ဂှ်၊ ယဝ်ရ ပိုယ် ဟွံစုတ် ဓါတ်လလဳ ပ္ဍဲ တၞုင် ထိင် (Control terminal) မ္ဂး၊ ဓါတ်လလဳ ဟွံတတ် အာ မာန် ပုဟ် (ကၟာတ်/Off)။ ယဝ်ရ ပိုယ် စုတ် ဓါတ် ညိည မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပံက် ကဵု ဂၠံင် တုဲ ဓါတ်လလဳ ဇၞော်ဇၞော် တတ် အာ မာန် ရ (ပံက်/On)။

== ၄။ ဂကူ ထရန်သေတ်သတာ အဓိကဂမၠိုင် (Main Types of Transistors) ==
ထရန်သေတ်သတာ ဝွံ ပါ်လဝ် ဂကူ အဓိက ၜါ သာ် ဗွဲမပြာကတ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ထရန်သေတ်သတာ အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ ထရန်သေတ်သတာ (Type)
! ပွံက် ကေုာံ လဒက်ပတန်
! လွပ် အဓိက
|-
| '''BJT''' (Bipolar Junction Transistor)
| နွံကဵု တၞုင် Base, Collector, ကေုာံ Emitter။ စကာ လၟေင် ဓါတ် (Current) သွက်ဂွံ ထိင် လၟေင် ဓါတ် မဇၞော်။ ပါ်လဝ် NPN ကေုာံ PNP။
| စက် ပဇၞော် ရမ္သာင် (Analog amplifiers)၊ သောတ် ဓါတ်လလဳ အသိင် ပြဟ်။
|-
| '''FET''' (Field-Effect Transistor)
| နွံကဵု တၞုင် Gate, Drain, ကေုာံ Source။ စကာ ဗို့အား (Voltage) ပ္ဍဲ Gate သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်သံလိုက် ထိင် ဓါတ်။
| သၞောတ် ဒဳဂျဳတေဝ်၊ ကွန်ပျူတာ ချစ် (MOSFET)။
|}

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ '''MOSFET''' (Metal-Oxide-Semiconductor Field-Effect Transistor) ဂှ် ဒှ် ဂကူ ထရန်သေတ်သတာ မစကာ ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဍေဟ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ စက် အဳလက်ထရဝ်နစ် သီုဖအိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;sze&quot;&gt;{{cite book |last=Sze |first=S. M. |author2=Ng, K. K. |title=Physics of Semiconductor Devices |edition=3rd |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2006 |pages=293-305}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ကပေါတ် သေမဳကောန်ဒတ်တာ မစကာဂမၠိုင် (Semiconductor Materials Used) ==
သွက်ဂွံ ကၠောန် ထရန်သေတ်သတာ မ္ဂး၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် စကာ ကပေါတ် နာနာ သာ် အတိုင် ပၟိက် နွံ -

* '''သဳလဳကောန် (Silicon / Si):''' ဒှ် ကပေါတ် မစကာ ဂၠိုင် အိုတ် (၉၉%) ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် ဂၠာဲ လောဲ (နူ ဗတဳ)၊ ၚုဟ် သြောအ် ကေုာံ တန်တဴ လအ် ပ္ဍဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင်။
* '''ဂျာမေနဳယောမ် (Germanium / Ge):''' ဒှ် ကပေါတ် ပထမအိုတ် မစကာ လဝ် ပ္ဍဲ ၁၉၅၀ တအ်၊ ဆဂး လၟုဟ် ဟွံค่อย စကာ ရ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် လီုလာ် လောဲ ပ္ဍဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင်။
* '''ဂါလဳယောမ် အာသေနိုက် (Gallium Arsenide / GaAs):''' စကာ ပ္ဍဲ စက် မနွံ လဟိုင် သၠုင် ဗွဲမလောန် (ဥပမာ - သၞောတ် ဖုန် 5G၊ ဝါင်ဖာင် Wi-Fi ကေုာံ ရေဒါ) ရ။
* '''သဳလဳကောန် ကာဗိုက် (Silicon Carbide / SiC):''' စကာ ပ္ဍဲ စက် မဒး ဒုင် ဗို့အား သၠုင် ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင် (ဥပမာ - ကွဳစက် ဓါတ်လလဳ EV)။

== ၆။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်အဳလက်ထရဝ်နစ် (Applications in Electronics) ==
ထရန်သေတ်သတာ ဝွံ ကၠောန် ကမၠောန် အဓိက ၜါ သာ် ပ္ဍဲ သၞောတ် အဳလက်ထရဝ်နစ် ရ -

# '''နဒဒှ် သောတ် (As a Switch):''' ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ကေုာံ ကွန်ပျူတာ၊ ထရန်သေတ်သတာ တအ် လုပ် ကမၠောန် နဒဒှ် သောတ် မာန် ပံက် (1) ဟွံသေင်မ္ဂး ကၟာတ် (0) ဓါတ်လလဳ ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် သၞောတ် ဂၞန် ဘာင်နရဳ (Binary logic) မဒှ် က္ဍဟ် ကွန်ပျူတာ သီုဖအိုတ် ရ။
# '''နဒဒှ် စက် ပဇၞော် (As an Amplifier):''' ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် အာနာလံက် (Analog) မပ္တံကဵု ရေဒဳယဝ်၊ တဳဗဳ ကေုာံ မိုက်ခရဝ်ဖုန်၊ ထရန်သေတ်သတာ တအ် ပဇၞော် ကဵု ဒြဟတ် ရမ္သာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဝေဖ် (Waves) ညံင် ဂွံ ကလင် ညာတ် ကၠး ရ။&lt;ref name=&quot;boylestad&quot;&gt;{{cite book |last=Boylestad |first=R. L. |author2=Nashelsky, L. |title=Electronic Devices and Circuit Theory |edition=11th |publisher=Pearson |year=2012 |pages=132-150}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ သၞောတ်စက် ပံင်ကောံ ကေုာံ မာ်ခရဝ်ချစ် (Integrated Circuits and Microchips) ==
ပ္ဍဲ အခိင် ကိုပ်ကၠာ တေအ်၊ ထရန်သေတ်သတာ တအ် ဒှ် ကပေါတ် မွဲမ မွဲမ (Discrete components) တုဲ သ္ဒး ဆက် လဝ် နကဵု လောဟာ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၈ ဂှ်၊ '''ဂျက် ကဳလ်ဗဳ''' (Jack Kilby) ကေုာံ '''ရောဗတ် နောတ်''' (Robert Noyce) တအ် ဖန်ဗဒှ် '''သၞောတ်စက် ပံင်ကောံ''' (Integrated Circuit - IC) ဟွံသေင်မ္ဂး ချစ် (Microchip) ရ။

IC ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ ထရန်သေတ်သတာ မဂၠိုင်ကဵု မ (နူ လ္ၚီ စဵုကဵု ၜဳလဳယောန်) လတူ ခတှ်ေ သဳလဳကောန် ဍောတ်ဍောတ် မွဲ ရ။ တီထွင် ဏအ်ဝွံ ပကဵု ညံင် စက် ကွန်ပျူတာ မနွံ ဇမၞော် တိုက် မွဲ ဂှ် ဂွံ ဍောတ် စှ်ေ အာ စဵုကဵု စွံ ပ္ဍဲ ထိုင်ပလောအ် (Smartphone) မာန် ရ။

== ၈။ သၞောဝ် မောဝ် ကေုာံ ပရေင်ဍောတ်စှ်ေ (Moore's Law and Miniaturization) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၅ ဂှ်၊ ဂေါ်ဒွန် မောဝ် (Gordon Moore - ညးမဒက်ပတန် ကုမ္ပဏဳ Intel) ဟီု တွံ လဝ် သၞောဝ် မွဲ မကော်စ '''သၞောဝ် မောဝ်''' (Moore's Law) ရ။ ညး ဟီု ဒဒှ်ရ လၟိဟ် ထရန်သေတ်သတာ မာန် စုတ် ပ္ဍဲ ချစ် မွဲ ဝွံ မာန် ဂလိုင် တိုန် ၜါ ဆ (Double) ပ္ဍဲ ဇၟာပ် ၜါ သၞာံ ရ။

အတိုင် သၞောဝ် ဏအ်၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် ဖန်ဗဒှ် ထရန်သေတ်သတာ ညံင် ဂွံ ဍောတ် စှ်ေ သီုကဵု ဟွံဒေါအ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ထရန်သေတ်သတာ မွဲ နွံ ဇမၞော် ၜိုတ် ၃ နာနဝ်မဳတာ (Nanometers - ဍောတ် နူ သော် ကောန်မၞိဟ် ၁၀,၀၀၀ ဆ) တုဲ ချစ် ပ္ဍဲ ဖုန် ပိုယ် မွဲ မွဲ နွံကဵု ထရန်သေတ်သတာ ၜိုတ် ၁၅ ၜဳလဳယောန် မ ရ။&lt;ref name=&quot;moore&quot;&gt;{{cite journal |last=Moore |first=G. E. |title=Cramming More Components Onto Integrated Circuits |url=https://archive.org/details/sim_electronics_1965-04-19_38_8/page/114 |journal=Electronics |volume=38 |issue=8 |pages=114-117 |year=1965}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ နည်းပညာ (Impact on Society and Technology) ==
ထရန်သေတ်သတာ ဝွံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် အဓိက သွက် &quot;ခေတ် တင်ဂၞင်&quot; (Information Age) ရ။ ယဝ်ရ ထရန်သေတ်သတာ ဟွံမဲ မ္ဂး -
* အင်တာနက် (Internet) ကေုာံ မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် ဟွံမာန် ကတဵုဒှ်။
* သၞောတ် ဂၠာဲ ဒၞာဲ (GPS) ကေုာံ ဂြိုဟ် ကမ္မဇ (Satellites) ဟွံမာန် ချဳဓရာင်။
* ရုင်ဂဥုဲ ခေတ်တၟိ (MRI, CT scans) ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် အကာသ တအ် ဒး ဒေါအ် ဇူ သီုဖအိုတ် ရ။

ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဗီုလဵု ကောန်မၞိဟ် တအ် ဆက်ဆံ၊ ကၠောန် ကမၠောန်၊ ကေုာံ ဂျိုင်တန်တဴ ဗွဲမလှဲလး ရ။ ထရန်သေတ်သတာ ဝွံ ဒှ် တီထွင် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ နည်းပညာ အနာဂတ် (Conclusion and Future Technologies) ==
ၜိုန်ရ ထရန်သေတ်သတာ ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ၇၀ သၞာံ ပြင် ယျ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ဖန် ညံင် ဍေဟ် ဂွံ ဍောတ် စှ်ေ ဝွံ အာ စိုပ် ဒၟံင် ပယျဵု သဘာဝ ရူပဗေဒ (Quantum limit) ရ။ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဍောတ် လောန် အာ (ဥပမာ သၟဝ် ၁ နာနဝ်မဳတာ) မ္ဂး၊ အီလက်ထရွန် တအ် မာန် ဖြတ် အာ အလဵုအလဵု (Quantum tunneling) တုဲ ထရန်သေတ်သတာ ကၟာတ် ဟွံဂွံ ရ။

သွက် အနာဂတ်၊ သုတေသဳ တအ် အာရီုစွံ ဒၟံင် လတူ နည်းပညာ တၟိ မပ္တံကဵု -
* '''ထရန်သေတ်သတာ ကာဗောန် (Carbon Nanotubes / Graphene):''' စကာ ကာဗောန် စၞး သဳလဳကောန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ လဟိုင် သၠုင် ကေုာံ စကာ ဒြဟတ် အောန်။
* '''ကွန်ပျူတာ ကွမ်တမ် (Quantum Computing):''' စကာ &quot;Qubits&quot; စၞး ထရန်သေတ်သတာ ဓမ္မတာ သွက်ဂွံ တွက် ဂၞန် မဇၞော် ကေုာံ ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန် ရ။&lt;ref name=&quot;lundstrom&quot;&gt;{{cite book |last=Lundstrom |first=M. |title=Fundamentals of Nanotransistors |publisher=World Scientific |year=2017 |pages=10-25}}&lt;/ref&gt;

သ္ၚောပ် မ္ဂး၊ ထရန်သေတ်သတာ ဝွံ ဒှ် တီထွင် ဍောတ်ဍောတ် မွဲ မမာန် ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဂၠးတိ ဇၞော် ဏအ် ဍာံဍာံပြပြ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သဳလဳကောန်]] (Silicon)
* [[သေမဳကောန်ဒတ်တာ]] (Semiconductor)
* [[သၞောတ်စက် ပံင်ကောံ]] (Integrated Circuit)
* [[ပရေင်အဳလက်ထရဝ်နစ်]] (Electronics)

{{Navbox
| name = Electronics and Semiconductors
| title = ပရေင်အဳလက်ထရဝ်နစ် ကေုာံ သေမဳကောန်ဒတ်တာ (Electronics and Semiconductors)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ကပေါတ် အဓိကဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ထရန်သေတ်သတာ]] (Transistor)
* [[ဒိုင်အုတ်]] (Diode)
* [[ရဳသေတ်သတာ]] (Resistor)
* [[ကပ္ပသဳတာ]] (Capacitor)
| group2 = ဂကူ ထရန်သေတ်သတာ
| list2 =
* [[BJT]] (Bipolar Junction Transistor)
* [[FET]] (Field-Effect Transistor)
* [[MOSFET]] (Metal-Oxide-Semiconductor FET)
| group3 = ကပေါတ် ဓါတုဂမၠိုင်
| list3 =
* [[သဳလဳကောန်]] (Silicon)
* [[ဂျာမေနဳယောမ်]] (Germanium)
* [[သေမဳကောန်ဒတ်တာ]] (Semiconductor)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[သၞောတ်စက် ပံင်ကောံ]] (Integrated Circuit)
* [[သၞောဝ် မောဝ်]] (Moore's Law)
* [[ကွန်ပျူတာ]] (Computer)
* [[ပြိုက် လေဟာပြင်]] (Vacuum tube)
}}

[[Category:ပရေင်အဳလက်ထရဝ်နစ်]]
[[Category:သေမဳကောန်ဒတ်တာ]]
[[Category:ကပေါတ် အဳလက်ထရဝ်နစ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:နည်းပညာ]]</text>
      <sha1>n30q85r8yej2s2bpprn53ruhryk79pk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သဂြာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11865</id>
    <revision>
      <id>56703</id>
      <parentid>56471</parentid>
      <timestamp>2026-08-09T02:02:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>56703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23551" sha1="81sa1zc63ew76iynlye3edl11j51j7u" xml:space="preserve">'''သဂြာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sugar'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ယၟု ဓမ္မတာ မကော်စ သွက် ဂကောံ ဓါတ် '''[[ကာဗိုဟာက်ဒရိတ်]]''' (Carbohydrates) မနွံကဵု ရှ် ဍာတ်၊ မမာန် လေင် ပ္ဍဲ ဍာ်၊ တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်စၞစ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ ဓါတ် သဂြာ ဝွံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် စွမ်းအင် (Energy) အဓိက သွက် ခန္ဓာကိုယ် ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သတ္တဝါ တအ် သွက်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ ကေုာံ ချဳဓရာင် ရ။&lt;ref name=&quot;mcmurry&quot;&gt;{{cite book |last=McMurry |first=J. |title=Organic Chemistry |edition=8th |publisher=Brooks/Cole |year=2011 |pages=950-965}}&lt;/ref&gt;

သဂြာ ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ဂကူ နာနာ သာ် အတိုင် လဒက်ပတန် ဓါတုဗေဒ မပ္တံကဵု သဂြာ ဍောတ်တ် (Monosaccharides) ဥပမာ ဂလူကောသ် (Glucose)၊ ဖရက်တောသ် (Fructose) ကေုာံ ဂယ်လက်တောသ် (Galactose) ရ။ သဂြာ မပိုယ် စကာ လၟိုန် တ္ၚဲ ပ္ဍဲ သ္ၚိ (Table sugar) ဂှ် ဒှ် သုကရဝ်သ် (Sucrose) မဒှ် သဂြာ ၜါ ပံင်ကောံ (Disaccharide) တုဲ ပတိတ် နူကဵု တၞံကံ (Sugarcane) ဟွံသေင်မ္ဂး တၞံသဂြာ ရိုဟ် (Sugar beet) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သဂြာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဓါတုဗေဒ၊ ပရေင်ကၠောန်ပတိတ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ထတ်ယုက် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Sugar 2xmacro.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ခရစ်သတယ် သဂြာ ጻတ်တ် (White sugar crystals) မစကာ လၟိုန် တ္ၚဲ ပ္ဍဲ ပရေင်စၞစ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;သဂြာ&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် သက္ကတ (Sanskrit) &quot;śarkarā&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;တၟအ်ဗတဳ ဍာတ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ခရစ်သတယ်&quot; ရ။ ပ္ဍဲကဵု အရေဝ် မန်၊ ပိုယ် ကော်စ &quot;သဂြာ&quot; (Sagra) တုဲ ဍေဟ် ဒှ် ကပေါတ် အဓိက သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ရှ် ဍာတ် ပ္ဍဲ စၞစ ကေုာံ ဍာ်ယာမ နာနာ သာ် ရ။

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဇဳဝဓါတု (Biochemistry) မ္ဂး၊ သဂြာ ဂှ် ဒှ် ဒြပ်ပေါင်း ဩဂဲနစ် (Organic compound) မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု အက်တမ် ကာဗောန် (Carbon)၊ ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen) ကေုာံ အံက်သဳဂျေန် (Oxygen) ရ။ သဂြာ ဝွံ ဒှ် လောင်စာ (Fuel) အဓိက သွက် ကလာပ်ရုပ် (Cells) တအ် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် မာန် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) ==
ဝင် ပရေင်စကာ သဂြာ ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် တမၠာ သၞာံ ဗွဲမလအ် ရ။ 
* '''တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ:''' တၞံကံ (Sugarcane) ဂှ် စ တဵုလွဳ ကၠုင် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ တကအ် နျူဂီနဳ (New Guinea) ကေုာံ ဒေသ အာရှ အရှေ့တောင် (Southeast Asia) နူကဵု သၞာံ ၈,၀၀၀ ဘဳသဳ (BC) တေအ် ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် တၞံ ဏအ် စိုပ် အာ ဍုင်အိန္ဒိယ (India) တုဲ ဂကူ အိန္ဒိယ တအ် ဒှ် မၞိဟ် ပထမအိုတ် မဂၠာဲဆဵု ညာတ် နဲကဲ မပတိတ် သဂြာ ခရစ်သတယ် နူကဵု ဍာ် တၞံကံ (Sarkara) ရ။
* '''ပရေင်ပြးဇး စိုပ် ဥရောပ:''' ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန် ကြူးသိတ် (Crusades)၊ ဂကူ ဥရောပ တအ် ညာတ် ဆဵု သဂြာ ပ္ဍဲ ရးလဒေါဝ် ဗၟံက် (Middle East) တုဲ ကော်စ &quot;ဍာ်သာဲ မဟွံမဲ ကု သဲ&quot; ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် သဂြာ ဒှ် ကပေါတ် ၚုဟ်မး သၠုင် ညံင်ရဴ ထဝ် တုဲ ဆ သၟိင်တၠ တအ် သၟး စ ဂွံ ရ။
* '''ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ ကေုာံ ဍိက် (Colonialism and Slavery):''' ပ္ဍဲ ၁၅-၁၈ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဍုင် ဥရောပ တအ် တဵုလွဳ တၞံကံ ပ္ဍဲ တကအ် ကာရစ်ဗဳယျာန် (Caribbean) ကေုာံ အမေရိက တောင်။ ပရေင်တဵုလွဳ ဏအ် နွံပၟိက် ဒြဟတ် ကမၠောန် ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မကတဵုဗဒှ် ပရေင်သွံရာန် ဍိက် အာဖရိက (Transatlantic slave trade) ရ။&lt;ref name=&quot;mintz&quot;&gt;{{cite book |last=Mintz |first=S. W. |title=Sweetness and Power: The Place of Sugar in Modern History |publisher=Penguin Books |year=1986 |pages=35-50}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဓါတုဗေဒ ကေုာံ လဒက်ပတန် (Chemistry and Structure) ==
နကဵု လညာတ် ဓါတုဗေဒ၊ သဂြာ သီုဖအိုတ် ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ '''ကာဗိုဟာက်ဒရိတ်''' (Carbohydrates) ရ။ လဒက်ပတန် ဍေဟ် ပါ်လဝ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

# '''မဝ်နဝ်သာက်ကာရိုက် (Monosaccharides - သဂြာ မွဲ):''' ဒှ် သဂြာ မသောဲ အိုတ် မဟွံမာန် ပါ် ထပ်။
#* ''ဂလူကောသ် (Glucose):'' သဂြာ အဓိက ပ္ဍဲ ဆီ ကောန်မၞိဟ် (C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;)။
#* ''ဖရက်တောသ် (Fructose):'' သဂြာ မနွံ ပ္ဍဲ သတ်ဆု ကေုာံ ဍာ်သာဲ (ဍာတ် အိုတ်)။
#* ''ဂယ်လက်တောသ် (Galactose):'' သဂြာ မပါလုပ် ပ္ဍဲ တှ်။
# '''ဒါင်သာက်ကာရိုက် (Disaccharides - သဂြာ ၜါ):''' ဒှ် သဂြာ မပံင်ကောံ လဝ် နကဵု သဂြာ ဍောတ်တ် ၜါ မ။
#* ''သုကရဝ်သ် (Sucrose):'' (Glucose + Fructose) - သဂြာ ဓမ္မတာ မစကာ ပ္ဍဲ သ္ၚိ (C&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;22&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;11&lt;/sub&gt;)။
#* ''လက်တောသ် (Lactose):'' (Glucose + Galactose) - သဂြာ ပ္ဍဲ တှ်။
#* ''မောလ်တောသ် (Maltose):'' (Glucose + Glucose) - သဂြာ နူကဵု သြောအ် မောလ် (Malt)။

== ၄။ ဂကူ သဂြာဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ပရေင်သွံရာန် (Types of Commercial Sugar) ==
ပ္ဍဲကဵု ဖျာ မ္ဂး၊ သဂြာ (သုကရဝ်သ်) ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် နာနာ သာ် အတိုင် လၟေင် ကမၠောန် မပတိတ် လဝ် ဍေဟ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ သဂြာ အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ သဂြာ
! ပွံက် ကေုာံ အင်္ဂလက္ခဏာ
! လွပ် အဓိက
|-
| '''သဂြာ ጻတ်တ် (White Sugar)'''
| သဂြာ မစင်ပတိတ် လဝ် (Refined) အလုံစုံ တုဲ ဟွံမဲ ကု အသာ် ကေုာံ ဓါတ် မဝ်လာသေတ် (Molasses)။
| စကာ ဓမ္မတာ ပ္ဍဲ ဍာ်ယာမ (ကဝ်ဖဳ၊ ဍာ်လက်ဖက်) ကေုာံ ကၠောန် ကွာင်။
|-
| '''သဂြာ ဗကေတ် (Brown Sugar)'''
| သဂြာ မနွံကဵု ဓါတ် မဝ်လာသေတ် (Molasses) တုဲ နွံကဵု အသာ် ဗကေတ် ကေုာံ ဍုက်ဍေက် ဒၟံင်။
| ကၠောန် ကွာင် (Baking)၊ သွက်ဂွံ ကဵု ရှ် မောဝ် ကေုာံ ဍုက်ဍေက်။
|-
| '''သဂြာ ထၞောတ် (Powdered/Icing Sugar)'''
| သဂြာ ጻတ်တ် မဍိုတ် လောန် တုဲ ထ္ၜောဝ် စုတ် လဝ် ဓါတ် ကစီ (Cornstarch) ညိ ညံင် ဟွံဂွံ ကလောအ်။
| စကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် ဍာ်ဍာတ် (Icing/Frosting) လတူ ကွာင် ကိတ်။
|-
| '''သဂြာ ဍာ် (Liquid Sugar/Syrup)'''
| သဂြာ မလေင် လဝ် ပ္ဍဲ ဍာ် မနွံကဵု ကဆံင် စင်င်။
| ကၠောန် ဍာ်ယာမ မပ္တံကဵု ဍာ်ဂြိုပ် (Soft drinks) ကေုာံ စၞစ ပ္ဍဲ ရုံစက်။
|}

== ၅။ တမ်ရိုဟ် သဘာဝ ကေုာံ တၞံဂမၠိုင် (Natural Sources and Plants) ==
ၜိုန်ရ သဂြာ သုကရဝ်သ် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ တၞံ ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ သွက်ဂွံ ပတိတ် နကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မ္ဂး စကာ တၞံ အဓိက ၜါ သာ် ရ။

* '''တၞံကံ (Sugarcane - ''Saccharum officinarum''):''' ဒှ် တၞံ ဂကူ ချောဲ (Grass family) မဇၞော် သၠုင် ကေုာံ ဒးဂၞပ် ရာသဳဥတု ကတဴ (Tropical climate) ရ။ တၞံ ဏအ် မင်မွဲ သဂြာ ပ္ဍဲကဵု တမ် ဍေဟ် ရ။ ၜိုတ် ၈၀% နှုန်း သဂြာ အလုံ ဂၠးတိ ဂှ် ကၠုင် နူ တၞံကံ ဏအ် ရ။ ဍုင် မတဵုလွဳ ဂၠိုင် အိုတ် ဂှ် ဗရာဇြဳ (Brazil) ကဵု အိန္ဒိယ (India) ရ။&lt;ref name=&quot;taiz&quot;&gt;{{cite book |last=Taiz |first=L. |author2=Zeiger, E. |title=Plant Physiology |edition=5th |publisher=Sinauer Associates |year=2010 |pages=450-455}}&lt;/ref&gt;
* '''တၞံသဂြာ ရိုဟ် (Sugar beet - ''Beta vulgaris''):''' ဒှ် တၞံ မဒးဂၞပ် ရာသဳဥတု ၜိုဟ် (Temperate climate) ရ။ တၞံ ဏအ် မင်မွဲ သဂြာ ပ္ဍဲကဵု ရိုဟ် (Root) မနွံ သၟဝ် တိ ရ။ ၜိုတ် ၂၀% နှုန်း သဂြာ ဂၠးတိ ဂှ် ကၠုင် နူ တၞံ ဏအ် ရ။ ဍုင် ဥရောပ ကေုာံ ရုရှာ ဂှ် တဵုလွဳ ဂၠိုင် အိုတ် ရ။

== ၆။ လၟေင် ကမၠောန် ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် (Production Process) ==
လၟေင် ကမၠောန် သွက်ဂွံ ပတိတ် သဂြာ နူကဵု တၞံကံ ဂှ် ပါလုပ် လၟေင် အဓိက အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

# '''ပရေင်ရိတ် ကေုာံ ဍဵု (Harvesting and Crushing):''' ရိတ် ကေတ် တၞံကံ တုဲ ပၠုပ် စုတ် ပ္ဍဲ စက် ဍဵု (Mills) သွက်ဂွံ ဂြာတ် ပတိတ် ဍာ် ကံ (Cane juice) ရ။
# '''ပရေင်စင် (Clarification):''' ဍာ် ကံ ဂှ် စုတ် ထောအ် ဓါတ် ကယ်သဳယောမ် ဟာက်ဒရံက်သာက် (Lime) တုဲ ဍုန် ညံင် အမၠိက် (Impurities) တအ် ဂွံ တၞီ စှ်ေ အာ သၟဝ် ရ။
# '''ပရေင်ကဵု ပၟတ် (Evaporation):''' ဍာ် ကံ မသၟး ကၠး ဂှ် ဍုန် ပ္ဍဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင် ညံင် ဍာ် ဂွံ အောန် အာ တုဲ ဒှ် အာ ဍာ် သဂြာ တ္ၚေက်တ် (Syrup) ရ။
# '''ပရေင်ဖန် ခရစ်သတယ် (Crystallization):''' ဍာ် သဂြာ ဏအ် ဂှ် ဆက် ဍုန် ညံင် သဂြာ တအ် ဂွံ ကလောအ် ဒှ် ခရစ်သတယ် (Sugar crystals) ရ။
# '''ပရေင်ပါ်ခြာ (Centrifugation):''' စကာ စက် လှိင် ပြဟ်ပြဟ် သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ ထောအ် ခရစ်သတယ် သဂြာ ကေုာံ ဍာ် မဝ်လာသေတ် (Molasses) ရ။ အိုတ်ကၞောတ် မ္ဂး ကလိဂွံ သဂြာ (Raw sugar) ရ။ သွက်ဂွံ ဒှ် သဂြာ ጻတ်တ် (White sugar) မ္ဂး သ္ဒး ဆက် ဖြတ် လၟေင် ကမၠောန် စင် ဓါတု (Refining) မွဲ ဝါ ပၠန် ရ။

== ၇။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်သွံရာန် ဂၠးတိ (Global Economy and Trade) ==
သဂြာ ဝွံ ဒှ် ကပေါတ် ပရေင်တဵုလွဳ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ပရေင်သွံရာန် ဂၠးတိ ရ။ စရင် အတိုင် သၞာံ ၂၀၂၃ မ္ဂး၊ အလုံ ဂၠးတိ ပတိတ် သဂြာ ၜိုတ် ၁၈၀ မဳလဳယောန် တာန် ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ ရ။

ဍုင် မပတိတ် သဂြာ အဓိက အိုတ် ဂှ် -
* '''ဗရာဇြဳ (Brazil):''' ပတိတ် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တုဲ၊ သဂြာ တအ် ဂှ် စကာ သွက် စၞစ ကေုာံ ကၠောန် အဳသေန်နောလ် (Ethanol - လောင်စာ ကွဳစက်) ကီု ရ။
* '''အိန္ဒိယ (India):''' ပတိတ် မရနုက်ကဵု ၜါ တုဲ၊ သုင်စောဲ (Consume) သဂြာ အပ္ဍဲ ဍုင် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။
* '''သမဂ္ဂ ဥရောပ (European Union):''' ပတိတ် သဂြာ နူကဵု တၞံသဂြာ ရိုဟ် (Sugar beet) ဂၠိုင် အိုတ်။
* '''ဍုင်သေံ (Thailand):''' ၜိုန်ရ ဍုင် ဍောတ် ကီုလေဝ်၊ ဒှ် ဍုင် မပတိတ် ကေုာံ သွံ သဂြာ မရနုက်ကဵု ပိ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;fao&quot;&gt;{{cite report |author=FAO |title=Sugar Market Situation and Outlook |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |year=2023 |url=https://www.fao.org/economic/est/est-commodities/sugar/en/ |access-date=2026-07-30 |archive-date=2024-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615012534/https://www.fao.org/economic/est/est-commodities/sugar/en/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== ၈။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်စၞစ (Culinary Uses and Functions) ==
သဂြာ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ သွက်ဂွံ ကဵု ရှ် ဍာတ် သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် နွံကဵု တာလျိုင် ဓါတုဗေဒ အဓိက ပ္ဍဲ ပရေင်စၞစ ရ -

* '''ပရေင်မင်မဲ စၞ (Preservation):''' သဂြာ ဒြဟတ် သၠုင် ဂှ် တံင် ကေတ် ဍာ် နူကဵု စၞစ တုဲ ပကဵု ညံင် ဗက်တဳရဳယျာ (Bacteria) ကေုာံ မှို (Mold) ဂွံ ဂျိုင် ဟွံမာန် ရ။ (ဥပမာ - ကၠောန် ယိုဟ် Jam/Jelly)။
* '''ပရေင်ကၠောန် ကွာင် (Baking):''' သဂြာ ပကဵု ညံင် ကွာင် ကိတ် ဂွံ ဍုက်ဍေက် ကေုာံ နွံကဵု ဗီုပြင် မခိုဟ်။ ဍေဟ် သီု ဖန်ဗဒှ် အသာ် ဗကေတ် ကေုာံ ရှ် မောဝ် ကာလ ဒး ပၟတ် (Maillard reaction and Caramelization) ရ။
* '''ပရေင်ဖေက် (Fermentation):''' သဂြာ ဒှ် စၞ အဓိက သွက် တၞံ ယဳသ် (Yeast) တုဲ ပကဵု ညံင် ကွာင် ဗီု ဂွံ သၠုင် တိုန်၊ ကေုာံ ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ကၠောန် အရက် ကေုာံ ဗဳယာ ရ။

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ထတ်ယုက် (Health Effects and Risks) ==
ပရေင်သုင်စောဲ သဂြာ (ဗွဲတၟေင် သဂြာ မထပ် စုတ် - Added sugars) ဂၠိုင် လောန် အာ မ္ဂး ကဵု ဖဵု ပရေအ် လတူ ပရေင်ထတ်ယုက် ဗွဲမဇၞော် ရ။

* '''ယဲ ဇြိုင် (Obesity) ကေုာံ ယဲ ဆီဍာတ် (Type 2 Diabetes):''' သဂြာ မနွံ ပ္ဍဲ ဍာ်ယာမ တအ် ဂှ် ကဵု စွမ်းအင် ဂၠိုင် ၜိုန်ရ ဟွံမဲ ကု ဓါတ် ဗီတာမေန် ကီုလေဝ် (Empty calories) ရ။ ပရေင်ဏအ် ပကဵု ညံင် ခန္ဓာကိုယ် ဂွံ ဇြိုင် တိုန် ကေုာံ ဟဝ်မိုန် အေန်သုလေန် (Insulin) ဂွံ လီုလာ် တုဲ ကတဵုဒှ် ယဲ သဂြာ (ဆီဍာတ်) မာန် ရ။
* '''ယဲ ၚေက် စောဲ (Tooth Decay):''' ဗက်တဳရဳယျာ ပ္ဍဲ ပါင် တအ် စ သဂြာ တုဲ ပတိတ် ဓါတ် အက်သေတ် (Acid) မပလီုပလာ် ထောအ် စၞာံ ၚေက် ရ။
* '''တင်စၞောန် WHO:''' ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO) စၞောန် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် တအ် သ္ဒး စ သဂြာ အောန် နူကဵု ၁၀% နှုန်း ဓါတ် စွမ်းအင် မသုင်စောဲ ပ္ဍဲ မွဲ တ္ၚဲ ရ။ (သွက် မၞိဟ်ဇၞော် မ္ဂး ၜိုတ် ၅၀ ဂရမ် ဟွံသေင်မ္ဂး ၁၂ ဇန် လက်ဖက်)။&lt;ref name=&quot;who&quot;&gt;{{cite report |author=World Health Organization |title=Guideline: Sugars intake for adults and children |publisher=WHO |year=2015 |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789241549028}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Trends) ==
သဂြာ ဝွံ ဒှ် ကပေါတ် မဟွံမာန် ပါ်ခြာ နူကဵု ယေန်သၞာင် ပရေင်စၞစ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ ဍေဟ် ကဵု ရှ် ဍာတ်၊ ကဵု စွမ်းအင်၊ ကေုာံ ကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သွက် ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ 

ဆဂး ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ်၊ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ယဲထတ်ယုက် တုဲ၊ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ပြံင်လှာဲ စ သုင် ဍာ်ဍာတ် တုဲ စကာ ကၠုင် '''ကပေါတ် ရှ် ဍာတ် စၞး''' (Artificial sweeteners) မပ္တံကဵု သတဳဗဳယျာ (Stevia)၊ အသ်ပါတေမ် (Aspartame) ကေုာံ အဳရစ်သရဳတဝ် (Erythritol) မဟွံမဲ ကု ဓါတ် စွမ်းအင် ဂၠိုင် တိုန် ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် ပရေင်တဵုလွဳ တၞံကံ လေဝ် သ္ဒး ပြံင်လှာဲ ညံင် ဂွံ မင်မဲ သဘာဝ ပွဳပွူ (Sustainable farming) ကေုာံ ညံင် ဂွံ လွဳ ပတိတ် စွမ်းအင် ဇဳဝ (Biofuels) မာန် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ကာဗိုဟာက်ဒရိတ်]] (Carbohydrate)
* [[ဂလူကောသ်]] (Glucose)
* [[ယဲ ဆီဍာတ်]] (Diabetes)
* [[တၞံကံ]] (Sugarcane)

{{Navbox
| name = Carbohydrates
| title = ကာဗိုဟာက်ဒရိတ် ကေုာံ သဂြာ ဂမၠိုင် (Carbohydrates and Sugars)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဂြာ ဍောတ်တ် (Monosaccharides)
| list1 =
* [[ဂလူကောသ်]] (Glucose)
* [[ဖရက်တောသ်]] (Fructose)
* [[ဂယ်လက်တောသ်]] (Galactose)
| group2 = သဂြာ ၜါ (Disaccharides)
| list2 =
* [[သုကရဝ်သ်]] (Sucrose - Table sugar)
* [[လက်တောသ်]] (Lactose)
* [[မောလ်တောသ်]] (Maltose)
| group3 = ကာဗိုဟာက်ဒရိတ် ဇၞော် (Polysaccharides)
| list3 =
* [[ကစီ]] (Starch)
* [[သေလျူလောသ်]] (Cellulose)
* [[ဂလိုင်ကိုဂျေန်]] (Glycogen)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ယဲ ဆီဍာတ်]] (Diabetes)
* [[တၞံကံ]] (Sugarcane)
* [[ကပေါတ် ရှ် ဍာတ် စၞး]] (Sweetener)
}}

[[Category:စၞစ]]
[[Category:သဂြာ]]
[[Category:ဓါတုဗေဒ ဩဂဲနစ်]]
[[Category:ကာဗိုဟာက်ဒရိတ်]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]</text>
      <sha1>81sa1zc63ew76iynlye3edl11j51j7u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယဲ ဆီဍာတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11866</id>
    <revision>
      <id>56560</id>
      <parentid>56472</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:10:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23478" sha1="8t00lmo2qlseczzwahti6c1khjcieux" xml:space="preserve">'''ယဲ ဆီဍာတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Diabetes mellitus'' ဟွံသေင်မ္ဂး ကော်စ ဆ ''Diabetes'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကောံ ယဲ မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ သၞောတ် ဇဳဝကမ္မ (Metabolic disorders) ဟွံသၟဟ်သၟန် တုဲ ပကဵု ညံင် ဓါတ် သဂြာ (Glucose) ပ္ဍဲ ဆီ သၠုင် တိုန် လၟိုန် အခိင် ဗွဲမလအ် ရ။ အကာဲအရာ ဏအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ခန္ဓာကိုယ် ပိုယ် ပတိတ် ဟဝ်မိုန် '''[[အေန်သုလေန်]]''' (Insulin) ဟွံဍိုက်ပေင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ခန္ဓာကိုယ် ပိုယ် ဟွံဒုင်စ သုင်စောဲ အေန်သုလေန် မပတိတ် လဝ် တအ် ဂှ် ရ။&lt;ref name=&quot;who_diabetes&quot;&gt;{{cite book |author=World Health Organization |title=Global Report on Diabetes |publisher=World Health Organization |year=2016 |isbn=978-92-4-156525-7 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

ယဲ ဆီဍာတ် ဝွံ ယဝ်ရ ဟွံလွဳလွတ် ဟွံထိင်ဒဝ် မ္ဂး ဍေဟ် မာန် ကတဵုဗဒှ် အန္တရာယ် ယဲ ဆက်စပ် (Complications) ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ယဲ ဂြိုဟ် (Cardiovascular disease)၊ ယဲ ကသအ် ဆီ (Kidney disease)၊ မတ် ကၠက် (Retinopathy)၊ ကေုာံ အာရီု လီုလာ် (Neuropathy) ရ။ ယဲ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တ္ၚဲဏအ် တုဲ မၞိဟ် ဂၠိုင် ကု ကၠံ မဳလဳယောန် ဒးဒုင် စသိုင် ဒၟံင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ယဲ ဆီဍာတ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူ ယဲ၊ လက်သဏ်၊ ဟိုတ် မကတဵုဒှ်၊ ကေုာံ နဲကဲ လွဳလွတ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Blood_glucose_testing.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်စမ်ၜတ် ဓါတ် သဂြာ ပ္ဍဲ ဆီ (Blood glucose monitoring) မဒှ် ကမၠောန် အဓိက သွက် ညးမဒှ် ယဲ ဆီဍာတ် တအ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ယဲ ဇကု။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ယဲ ဆီဍာတ် (Diabetes mellitus) ဝွံ မာန် ပံက် အဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ အကာဲအရာ မနွံ ဓါတ် သဂြာ ပ္ဍဲ ဆီ သၠုင် နူ အဆံင် ဓမ္မတာ (Hyperglycemia) မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ သၞောတ် ပတိတ် အေန်သုလေန် လီုလာ် အာ ရ။ 

ဓါတ် သဂြာ (Glucose) ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် စွမ်းအင် (Energy) အဓိက သွက် သေဝ် (Cells) ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ပိုယ် ရ။ သွက် သဂြာ တအ် ဂွံ လုပ် စိုပ် အပ္ဍဲ သေဝ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် နွံ ပၟိက် ကု ဟဝ်မိုန် &quot;အေန်သုလေန်&quot; မပတိတ် နူကဵု ပန်ကရိယ (Pancreas - ရုင်ကသအ်) ရ။ ယဝ်ရ အေန်သုလေန် ဟွံမဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန် ကမၠောန် ဟွံဂွံ မ္ဂး၊ သဂြာ တအ် ဟွံလုပ် သေဝ် တုဲ သှ်ေ တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ပရေင်ကသဳ ဆီ တုဲ ပကဵု ညံင် ဆီ ဂွံ ဍာတ် (သဂြာ သၠုင်) ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
ယဲ ဆီဍာတ် ဝွံ ဒှ် ယဲ မပြာကတ် ကၠုင် နူ ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ 
* '''ခေတ် တမၠာ:''' ပ္ဍဲ လိက် အဳဂျေပ် တြေံ (Ebers Papyrus) မချူ လဝ် ပ္ဍဲ ၁၅၀၀ ဘဳသဳ (BCE) ဂှ် နွံ စၟတ်သမ္တီ ပရူ ယဲ မပကဵု ညံင် မၞိဟ် ဂွံ ဏာ ဍာ်တၟအ် ဂၠိုင်ဂၠိုင် ရ။ တၠပညာ ဂရိတ် အရဳတဳယတ် (Aretaeus of Cappadocia) ပ္ဍဲ အေဒဳ ၁ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် ပထမအိုတ် မခုတ် ယၟု ယဲ ဏအ် &quot;diabetes&quot; မဂွံ အဓိပ္ပါယ် &quot;မတတ်ကၠောမ် အာ&quot; (siphon) ဟိုတ်နူ မၞိဟ်ယဲ တအ် ဏာ ဍာ်တၟအ် ပြဟ် ရ။ 
* '''ပရေင်ဂၠာဲဆဵု အေန်သုလေန်:''' စဵုကဵု စိုပ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ယဲ ဆီဍာတ် (အထူးသဖြင့် ဂကူ ၁) ဝွံ ဒှ် ယဲ မပကဵု ညံင် ဂွံ ချိုတ် ဍာံဍာံ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၁၊ တၠပညာ ကနေဒါ ဖရေဒရစ် ဗာန်တေန် (Frederick Banting) ကေုာံ ချာလ် ဗေတ် (Charles Best) တအ် ဂၠာဲဆဵု ညာတ် '''[[အေန်သုလေန်]]''' (Insulin) နူကဵု ကသအ် ကၠဵု တုဲ ပရေင်လွဳလွတ် ယဲ ဆီဍာတ် ပြံင်လှာဲ အာ အလုံစုံ ရ။&lt;ref name=&quot;banting&quot;&gt;{{cite journal |last=Banting |first=F. G. |author2=Best, C. H. |title=The Internal Secretion of the Pancreas |journal=Journal of Laboratory and Clinical Medicine |volume=7 |issue=5 |pages=251-266 |year=1922}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဂကူ ယဲ ဆီဍာတ်ဂမၠိုင် (Types of Diabetes) ==
ယဲ ဆီဍာတ် ဝွံ ပါ်လဝ် ဂကူ အဓိက ၃ သာ် အတိုင် ဟိုတ် မကတဵုဒှ် ဍေဟ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ ယဲ ဆီဍာတ် ဂကူ ၁ ကေုာံ ဂကူ ၂
|-
! အင်္ဂလက္ခဏာ
! ယဲ ဆီဍာတ် ဂကူ ၁ (Type 1)
! ယဲ ဆီဍာတ် ဂကူ ၂ (Type 2)
|-
| '''ဟိုတ် မကတဵုဒှ်'''
| သၞောတ် စဵုဒၞာ ခန္ဓာကိုယ် ပလီုပလာ် ထောအ် သေဝ် မပတိတ် အေန်သုလေန်။
| ခန္ဓာကိုယ် ဒစးဒုင် အေန်သုလေန် (Insulin resistance) တုဲ ပတိတ် ဟွံရုံဂပ်။
|-
| '''အာယုက် မကတဵုဒှ်'''
| ကောန်ၚာ် ကေုာံ မၞိဟ်ဝုတ်ဗၠာဲ (ဗွဲမဂၠိုင်)။
| မၞိဟ် အာယုက် ဇၞော် (လၟုဟ် ကောန်ၚာ် လေဝ် ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် တိုန်)။
|-
| '''ဗီုပြင် ခန္ဓာကိုယ်'''
| ဓမ္မတာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဇြာဲ။
| ဗွဲမဂၠိုင် ဇကု ဇၞော် ကြောအ် (Obese)။
|-
| '''ပရေင်လွဳလွတ်'''
| သ္ဒး ထပက် အေန်သုလေန် လၟိုန် ဇၟာပ် တ္ၚဲ။
| စၞစ၊ ပရေင်လိန်ကာယ၊ ဂဥုဲ စ၊ ကေုာံ အေန်သုလေန်။
|}

ပါဲနူ ဂကူ ၁ ကဵု ၂ တုဲ နွံ '''ယဲ ဆီဍာတ် အခိင် တန်ဂဝ်''' (Gestational diabetes) မကတဵုဒှ် လတူ မိ မနွံ ဇကု ကာလ မတန်ဂဝ် (Pregnancy) ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ယဲ ဏအ် ကၠေအ် အာ အလဵုအလဵု ကြဴနူ သၠးဂၠံဂဝ် တုဲ၊ ဆဂး ဍေဟ် ပကဵု ညံင် အန္တရာယ် ဂွံ ဒှ် ယဲ ဂကူ ၂ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ဂွံ သၠုင် တိုန် ရ။&lt;ref name=&quot;ada_standards&quot;&gt;{{cite journal |author=American Diabetes Association |title=Classification and Diagnosis of Diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes—2021 |journal=Diabetes Care |volume=44 |issue=Supplement 1 |pages=S15-S33 |year=2021}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ လက်သဏ် ယဲဂမၠိုင် (Signs and Symptoms) ==
လက်သဏ် အဓိက သွက် ယဲ ဆီဍာတ် ဝွံ ညးကော်စ &quot;P ပိ သာ်&quot; (The 3 Ps) ရ -

# '''Polyuria (ဏာ ဍာ်တၟအ် ဂၠိုင်):''' ဟိုတ်နူ သဂြာ ပ္ဍဲ ဆီ သၠုင် လောန် တုဲ ကသအ် ဆီ (Kidneys) သ္ဒး စကာ ဍာ် ဂၠိုင် သွက်ဂွံ ကြာတ် ပတိတ် သဂြာ တအ် ဏအ်၊ တုဲ မၞိဟ်ယဲ ဒး ဏာ ဍာ်တၟအ် ဂၠိုင် ဗွဲမလောန်။
# '''Polydipsia (ကံကှ် ဍာ် ဂၠိုင်):''' ဟိုတ်နူ ဏာ ဍာ်တၟအ် ဂၠိုင် တုဲ ခန္ဓာကိုယ် ဆောမ်လေင် ဍာ် တုဲ ဒး မင် ကံကှ် ဍာ် လၟိုန်။
# '''Polyphagia (ဗျဵု စၞ ဂၠိုင်):''' ဟိုတ်နူ သဂြာ ဟွံလုပ် သေဝ် တုဲ သေဝ် တအ် ဒး ဆောမ်လေင် စွမ်းအင်။ ဏအ် ပကဵု ညံင် က္ဍဟ် ဂွံ အာတ်မိက် စၞစ ဂၠိုင် တိုန်။

လက်သဏ် တၞဟ် တအ် ဂှ် ပါလုပ် သီုကဵု လျိုင် စှ်ေ အာ ဟွံမဲ ကု ဟိုတ် (အထူးသဖြင့် ဂကူ ၁)၊ မတ် ဍုတ် (Blurred vision)၊ ဍောင်ၜိုတ် လၟိုန်၊ သရ ဗၠး လအ်၊ ကေုာံ ပရေင်ယဲ စ инфекცი (Infections) ကတဵုဒှ် ပြဟ် ရ။

== ၅။ ဟိုတ် မကတဵုဒှ် ကေုာံ အန္တရာယ် (Causes and Risk Factors) ==
ယဲ ဆီဍာတ် မကတဵုဒှ် ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု မျိုးရိုးဗီဇ (Genetics) ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဘဝ (Lifestyle) ရ။

* '''ယဲ ဂကူ ၁:''' ဒှ် ယဲ သၞောတ် စဵုဒၞာ မပလီု ဇကု အလဵုဇကု (Autoimmune disease) ရ။ မျိုးရိုးဗီဇ ကေုာံ ပွဳပွူ (ဥပမာ - ဗိုင်းရပ်စ် လ္ၚဵု) မာန် ပကဵု ညံင် သၞောတ် စဵုဒၞာ ဂွံ ပလီု ထောအ် သေဝ် ဘဳတာ (Beta cells) ပ္ဍဲ ပန်ကရိယ မပတိတ် အေန်သုလေန် ရ။
* '''ယဲ ဂကူ ၂:''' ဒှ် ဂကူ မကတဵုဒှ် ဂၠိုင် အိုတ် (ၜိုတ် ၉၀-၉၅%) ရ။ ဟိုတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ကြောအ် လောန် (Obesity)၊ ဟွံမဲ ကု ပရေင်ချဳဓရာင် လိန်ကာယ (Lack of exercise)၊ အာယုက် ဇၞော်၊ ကေုာံ မျိုးရိုး သ္ၚိကၟိန် ရ။ ကြောအ် လောန် ဂှ် ပကဵု ညံင် သေဝ် တအ် ဂွံ ဒစးဒုင် ဟဝ်မိုန် အေန်သုလေန် (Insulin resistance) ရ။&lt;ref name=&quot;idf_atlas&quot;&gt;{{cite book |author=International Diabetes Federation |title=IDF Diabetes Atlas |edition=9th |publisher=International Diabetes Federation |year=2019 |isbn=978-2-930229-87-4 |pages=34-45}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ကေုာံ အေန်သုလေန် (Pathophysiology and Insulin) ==
ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဓမ္မတာ မ္ဂး၊ ကာလ ပိုယ် စ စၞ မ္ဂး၊ စၞ တအ် ဂှ် ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် သဂြာ (Glucose) ပ္ဍဲ အခိင် ကၠေင် စၞ ရ။ သဂြာ တအ် လုပ် စိုပ် အပ္ဍဲ ပရေင်ကသဳ ဆီ တုဲ ပရေင် ဏအ် ဗတိုက် ဓရိုဟ် ကဵု '''သေဝ် ဘဳတာ''' (Beta cells) ပ္ဍဲ '''ပန်ကရိယ''' (Pancreas) ညံင် ဂွံ ပတိတ် အေန်သုလေန် ရ။

အေန်သုလေန် ဝွံ တုပ် ညံင် &quot;ကောန်သော်&quot; (Key) မွဲ သွက်ဂွံ ပံက် ပါင်တြင် သေဝ် သွက် သဂြာ ဂွံ လုပ် မာန် ရ။ ယဝ်ရ သဂြာ လုပ် သေဝ် မာန် မ္ဂး၊ ဓါတ် သဂြာ ပ္ဍဲ ဆီ ဂှ် စှ်ေ အာ ဓမ္မတာ ပၠန် ရ။ 
ပ္ဍဲ ယဲ ဆီဍာတ် မ္ဂး၊ ကောန်သော် ဏအ် ဟွံမဲ (ဂကူ ၁) ဟွံသေင်မ္ဂး ပါင်တြင် သေဝ် ဂှ် လီု ဒၟံင် (ဂကူ ၂) တုဲ သဂြာ လုပ် သေဝ် ဟွံဂွံ ရ။

== ၇။ အန္တရာယ် ကေုာံ ယဲဆက်စပ်ဂမၠိုင် (Complications) ==
ဓါတ် သဂြာ သၠုင် လၟိုန် အခိင် ဗွဲမလအ် မ္ဂး ဍေဟ် ပလီုပလာ် ထောအ် သၞောတ် ဆီ ကေုာံ အာရီု ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ပိုယ် ရ။ အန္တရာယ် ဏအ် ပါ်လဝ် ၜါ သာ် -

* '''ယဲ ပရေင်ကသဳ ဆီ ဍောတ် (Microvascular complications):'''
    * '''မတ် (Diabetic retinopathy):''' ပလီု လေန် ဆီ ပ္ဍဲ မတ် တုဲ မာန် ပကဵု ညံင် မတ် ဂွံ ကၠက် အလုံစုံ။
    * '''ကသအ် ဆီ (Diabetic nephropathy):''' ပလီု သၞောတ် ကြာတ် ဍာ် ပ္ဍဲ ကသအ် ဆီ တုဲ ဒး ကြာတ် ဆီ နကဵု စက် (Dialysis) မာန်။
    * '''အာရီု (Diabetic neuropathy):''' ပလီု အာရီု ပ္ဍဲ ဇိုင် ကေုာံ တဲ၊ ပကဵု ညံင် ဂွံ က္ဍိုတ် (Numbness) ကေုာံ ဂွံ သရ လောဲသွာ တုဲ မာန် ဒး ကုတ် ထောအ် ဇိုင်။
* '''ယဲ ပရေင်ကသဳ ဆီ ဇၞော် (Macrovascular complications):''' မာန် ကတဵုဗဒှ် ယဲ ဂြိုဟ် လီု (Heart attack) ကေုာံ က္ဍဟ် ဆီ ပိုတ် (Stroke)။

== ၈။ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ပရေင်စမ်ၜတ် (Diagnosis and Testing) ==
သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ယဲ ဆီဍာတ် မ္ဂး အစာဂဥုဲ တအ် စမ်ၜတ် ဆီ နကဵု နဲကဲ အဓိက ၃ သာ် ရ -

# '''စမ်ၜတ် သဂြာ အခိင် ဝေင် စၞ (Fasting Plasma Glucose - FPG):''' စမ် ဆီ ကြဴနူ ဟွံစ စၞ (Fasting) ပွိုင် ၈ နာဍဳ။ ယဝ်ရ သွဟ် ဂၠိုင် နူ ဟွံသေင်မ္ဂး တုပ် ကု ၁၂၆ mg/dL (7.0 mmol/L) မ္ဂး ဒှ် ယဲ ရ။
# '''စမ်ၜတ် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန် အေဝမ်းသဳ (HbA1c Test):''' စမ်ၜတ် ဍာ်ဒကေဝ် ဓါတ် သဂြာ မဆက်စပ် ကု ဆီ ဗကေတ် ပွိုင် ၂-၃ ဂိတု အတိတ်။ ယဝ်ရ သွဟ် ဂၠိုင် နူ ၆.၅% မ္ဂး ဒှ် ယဲ ရ။
# '''စမ်ၜတ် ဒုင်စ သဂြာ (Oral Glucose Tolerance Test - OGTT):''' စမ် ဆီ ကြဴနူ သုင် ဍာ် သဂြာ ပွိုင် ၂ နာဍဳ။ ယဝ်ရ ဂၠိုင် နူ ၂၀၀ mg/dL မ္ဂး ဒှ် ယဲ ရ။&lt;ref name=&quot;alberti&quot;&gt;{{cite journal |last=Alberti |first=K. G. M. M. |author2=Zimmet, P. Z. |title=Definition, diagnosis and classification of diabetes mellitus and its complications |url=https://archive.org/details/sim_diabetic-medicine_1998-07_15_7/page/539 |journal=Diabetic Medicine |volume=15 |issue=7 |pages=539-553 |year=1998}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်လွဳလွတ် ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ (Treatment and Management) ==
ယဲ ဆီဍာတ် ဝွံ ဒှ် ယဲ မလွဳ ဟွံဗၠး အလုံစုံ (Chronic) ကီုလေဝ်၊ ပိုယ် မာန် ထိင်ဒဝ် ဍေဟ် ညံင် ဂွံ မံင် အာ ဗီု ဓမ္မတာ မာန် ရ။

* '''ယဲ ဂကူ ၁:''' မၞိဟ်ယဲ သ္ဒး ထပက် '''အေန်သုလေန်''' (Insulin injections) ဟွံသေင်မ္ဂး စကာ စက် ပလံင် အေန်သုလေန် (Insulin pump) လၟိုန် ဇၟာပ် တ္ၚဲ ရ။ သ္ဒး စမ်ၜတ် ဓါတ် သဂြာ ဇကု လၟိုန် လၟိုန်။
* '''ယဲ ဂကူ ၂:''' 
    * '''အပြံင်အလှာဲ အခိုက် ဘဝ (Lifestyle modifications):''' ဖအောန် လျိုင် ဇကု၊ စ စၞ မနွံကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် (စ ကာဗိုဟာက်ဒရိတ် အောန်၊ စ သၞေဝ် ကေုာံ သတ်ဆု ဂၠိုင်)၊ ကေုာံ ဝေင် လိန်ကာယ ဇၟာပ် တ္ၚဲ။
    * '''ဂဥုဲ (Medications):''' ဗွဲမဂၠိုင် အစာဂဥုဲ ကဵု ဂဥုဲ '''မေတ်ဖဝ်မိန်''' (Metformin) သွက်ဂွံ ဖအောန် ပရေင်ဒစးဒုင် အေန်သုလေန်။ ယဝ်ရ ယဲ ဇၞော် တိုန် မ္ဂး၊ သ္ဒး ထပက် အေန်သုလေန် ကီု ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ်၊ ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion, Prevention, and Future Perspectives) ==
ယဲ ဆီဍာတ် ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် မဇၞော်မောဝ် တိုန် လၟိုန် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ သွက် ယဲ ဂကူ ၁ ဂှ် စဵုဒၞာ ဟွံမာန် ဏီ ကီုလေဝ်၊ သွက် ယဲ ဂကူ ၂ ဂှ် မာန် စဵုဒၞာ ကေုာံ ဖအောန် အန္တရာယ် မာန် နကဵု ပရေင်မင်မဲ လျိုင် ဇကု ညံင် ဟွံဂွံ ကြောအ်၊ စ စၞ ခိုဟ်၊ ကေုာံ လိန်ကာယ ပွိုင် ၃၀ မိနေတ် ဇၟာပ် တ္ၚဲ ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ လညာတ် သုတေသန ပရေင်ဂဥုဲ ဝွံ အာရီုစွံ ဒၟံင် လတူ ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် '''ပန်ကရိယ စက်''' (Artificial pancreas) ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် နကဵု '''သေဝ် သဇိုင်''' (Stem cell therapy) သွက်ဂွံ ကလေင် ဖန်ဗဒှ် သေဝ် ဘဳတာ တၟိ ပ္ဍဲ ညးမဒှ် ယဲ ဂကူ ၁ ရ။ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ပရူ ယဲ ဏအ် ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ယှောတ်ဖအောန် လၟိဟ် မၞိဟ် မချိုတ် ကေုာံ ဆောမ်လေင် ဇိုင် တဲ ဟိုတ်နူ ယဲ ဆီဍာတ် အလုံ ဂၠးတိ ရောင်။&lt;ref name=&quot;who_future&quot;&gt;{{cite web |author=World Health Organization |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |title=Diabetes - Fact Sheet |publisher=WHO |year=2023 |access-date=July 30, 2026}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အေန်သုလေန်]] (Insulin)
* [[ပန်ကရိယ]] (Pancreas)
* [[သဂြာ]] (Glucose)
* [[ယဲ ဆီသၠုင်]] (Hypertension)

{{Navbox
| name = Endocrine pathology
| title = ယဲ သၞောတ် ဟဝ်မိုန် ကေုာံ ဇဳဝကမ္မ (Endocrine and Metabolic Diseases)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ယဲ ပန်ကရိယ (Pancreatic disorders)
| list1 =
* [[ယဲ ဆီဍာတ်]] (Diabetes mellitus)
* [[ယဲ ဆီဍာတ် ဂကူ ၁]] (Type 1 diabetes)
* [[ယဲ ဆီဍာတ် ဂကူ ၂]] (Type 2 diabetes)
* [[ယဲ ဆီဍာတ် အခိင် တန်ဂဝ်]] (Gestational diabetes)
| group2 = ဟဝ်မိုန် ကေုာံ ဓါတ် (Hormones and Chemicals)
| list2 =
* [[အေန်သုလေန်]] (Insulin)
* [[ဂလူကာဂေါန်]] (Glucagon)
* [[သဂြာ]] (Glucose)
| group3 = လက်သဏ် ကေုာံ အန္တရာယ် (Symptoms and Complications)
| list3 =
* [[ဓါတ် သဂြာ သၠုင်]] (Hyperglycemia)
* [[ဓါတ် သဂြာ စှ်ေ]] (Hypoglycemia)
* [[အာရီု လီုလာ်]] (Diabetic neuropathy)
* [[မတ် ကၠက် နူ ဆီဍာတ်]] (Diabetic retinopathy)
| group4 = ပရေင်လွဳလွတ် (Treatments)
| list4 =
* [[မေတ်ဖဝ်မိန်]] (Metformin)
* [[ပရေင်ထပက် အေန်သုလေန်]] (Insulin therapy)
* [[ပရေင်စမ်ၜတ် သဂြာ]] (Blood glucose monitoring)
}}

[[Category:ယဲဂမၠိုင်]]
[[Category:ယဲ သၞောတ် ဇဳဝကမ္မ]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]
[[Category:အေန်သုလေန်]]</text>
      <sha1>8t00lmo2qlseczzwahti6c1khjcieux</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အေန်သုလေန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11867</id>
    <revision>
      <id>56683</id>
      <parentid>56479</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T23:15:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23132" sha1="9rlbd7sv8nc1p52mmw45vzghw01anxw" xml:space="preserve">'''အေန်သုလေန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Insulin'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဟဝ်မိုန် ပေပ်တိုက် (Peptide hormone) အဓိက မွဲ မကတဵုဗဒှ် ပတိတ် နူကဵု သေဝ် ဗဳတာ (Beta cells) မနွံ ပ္ဍဲကဵု တကအ် လာန်ဂါဟာန် (Islets of Langerhans) အပ္ဍဲ ကလာင်သရီု (Pancreas) ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သတ္တဝါ တအ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဟဝ်မိုန် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဇဳဝကမ္မဗေဒ (Metabolism) ဓါတ် ကာဗဝ်ဟာဲဒရိတ် (Carbohydrates)၊ ဓါတ် ကၠေင် (Fats)၊ ကေုာံ ပရဝ်တိန် (Proteins) ညံင် ဂွံ တန်တဴ မာန် ရ။

အေန်သုလေန် ဝွံ ပကဵု ညံင် သေဝ် တအ် မနွံ ပ္ဍဲ ဖျုန်ဂြိုဟ် (Liver)၊ ဖျုန်စကုတ် (Muscle)၊ ကေုာံ သေဝ် ကၠေင် (Fat tissue) တအ် ဂွံ ဇြောတ် ကေတ် ဓါတ် သဂြာ (Glucose) နူကဵု ဆီ တုဲ ပြံင်လှာဲ စကာ နဒဒှ် စွမ်းအင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂိုင်သိုင် လဝ် ရ။ ယဝ်ရ ခန္ဓာကိုယ် ပတိတ် အေန်သုလေန် ဟွံအုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး သေဝ် တအ် ဟွံဒုင်ကေတ် အေန်သုလေန် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ကဆံင် သဂြာ ပ္ဍဲ ဆီ ဂွံ သၠုင် တိုန် တုဲ ကတဵုဒှ် ယဲ ဏမ်သဂြာ (Diabetes mellitus) ရ။&lt;ref name=&quot;sonksen&quot;&gt;{{cite journal |last=Sonksen |first=P. |author2=Sonksen, J. |title=Insulin: understanding its action in health and disease |url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-anaesthesia_2000-07_85_1/page/69 |journal=British Journal of Anaesthesia |volume=85 |issue=1 |pages=69-79 |year=2000}}&lt;/ref&gt;

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အေန်သုလေန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် ဇဳဝဓါတုဗေဒ၊ တာလျိုင် ပ္ဍဲ ခန္ဓာ၊ ပြသၞာ ယဲ၊ ကေုာံ လွပ် နဒဒှ် ဂဥုဲ လွဳလွတ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Insulin_Hexamer.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် ဓါတု သုံးဘက်မြင် (3D structure) အေန်သုလေန် ဗီုပြင် ဟက်သာမာ (Hexamer) မပံင်ကောံ လဝ် ကု ဓါတ် ဇေန် (Zinc)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;အေန်သုလေန်&quot; (Insulin) ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် လာတ္တေန် &quot;insula&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;တကအ်&quot; (Island) ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် ဒးဒုင် ကတဵုဗဒှ် ပတိတ် နူကဵု သေဝ် မနွံ ဗီုပြင် တကအ် ပ္ဍဲ ကလာင်သရီု ရ။ 

နကဵု ဇဳဝဗေဒ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် ဟဝ်မိုန် အာနာဘဝ်လစ် (Anabolic hormone) အဓိက သွက် ခန္ဓာကိုယ် ရ။ ကာလ ပိုယ် စ စၞ မနွံကဵု ဓါတ် ကာဗဝ်ဟာဲဒရိတ် မ္ဂး၊ စၞ တအ် ဂှ် လီုလာ် အာ နဒဒှ် ဂလူးကိုတ် (Glucose) ပ္ဍဲ ကြုတ် တုဲ လုပ် အာ သီု ဆီ ရ။ ကဆံင် ဂလူးကိုတ် ပ္ဍဲ ဆီ သၠုင် တိုန် မ္ဂး၊ ကလာင်သရီု တီ ကေတ် တုဲ ပတိတ် ကဵု အေန်သုလေန် သွက်ဂွံ ပံက် ပါင်တရဴ သေဝ် ညံင် ဂလူးကိုတ် ဂွံ လုပ် အာ အပ္ဍဲ သေဝ် တအ် မာန် ရ။ ယဝ်ရ အေန်သုလေန် ဟွံမဲ မ္ဂး သေဝ် တအ် ဇြောတ် ကေတ် ဂလူးကိုတ် ဟွံမာန် တုဲ သေဝ် တအ် ဒး ကၠောဝ် စွမ်းအင် ၜိုန်ရ သဂြာ နွံ ပေင် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဆီ ကီုလေဝ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵုညာတ် (History and Discovery) ==
ဝင် ပရေင်ဂၠာဲဆဵု အေန်သုလေန် ဝွံ ဒှ် ပရေင်အံင်ဇၞး ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ဂဥုဲ (Medical history) ရ။ 
ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၁၉၂၁၊ ယဲ ဏမ်သဂြာ ဂကူ ၁ (Type 1 Diabetes) ဝွံ ဒှ် ယဲ မကဵု ဂစိုတ် ဍာံဍာံ တုဲ ကောန်ၚာ် မကတဵုဒှ် ယဲ ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂျိုင် လမျီု ဆ မသုန်-တြဴ ဂိတု သၟး ရ။

* '''ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (၁၉၂၁):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၁၊ တၠပညာ သုတေသန ဍုင်ကနေဒါ ဖရေဒရစ် ဗာန်တေန် (Frederick Banting) ကေုာံ ချာလ် ဗေတ် (Charles Best) တအ် မွဲစွံ ကု အစာသဝ် ဂျောန် မက်ကလာတ် (John Macleod) ကေုာံ ဂျိမ်း ကဝ်လစ် (James Collip) ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် တဝ်ရဝ်တဝ် (University of Toronto) ဂှ် ညးတအ် ပတိတ် ကေတ် ဓါတ် အေန်သုလေန် နူကဵု ကလာင်သရီု ကၠဵု အံင်ဇၞး အာ ရ။&lt;ref name=&quot;banting&quot;&gt;{{cite journal |last=Banting |first=F. G. |author2=Best, C. H. |author3=Collip, J. B. |author4=Campbell, W. R. |author5=Fletcher, A. A. |title=Pancreatic Extracts in the Treatment of Diabetes Mellitus |url=https://archive.org/details/sim_canadian-medical-association-journal_1922-03_12_3/page/141 |journal=Canadian Medical Association Journal |volume=12 |issue=3 |pages=141-146 |year=1922}}&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင်စကာ နဒဒှ် ဂဥုဲ (၁၉၂၂):''' လဳယဝ်နာဒ် တောမ်သေန် (Leonard Thompson) ကောန်ၚာ် အရွယ် ၁၄ သၞာံ မဒှ် ဒၟံင် ယဲ ဏမ်သဂြာ ကဆံင် လက္ကရဴ အိုတ် ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် ပထမအိုတ် မဂွံ ဒုင် ထပက် ဂဥုဲ အေန်သုလေန် တုဲ ဂျိုင် လမျီု တန်တဴ မာန် လအ် လလံ ရ။ ဗာန်တေန် ကဵု မက်ကလာတ် ကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဘဴ (Nobel Prize in Physiology or Medicine) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၃ ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ဇဳဝဓါတုဗေဒ (Structure and Biochemistry) ==
အေန်သုလေန် ဝွံ ဒှ် ပရဝ်တိန် ဍောတ်တ် မွဲ (Peptide) မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု '''အမဳနဝ် အက်သေတ်''' (Amino acids) ၅၁ မ ရ။ တၠပညာ ဓါတုဗေဒ ဖရေဒရစ် သေန်ဂါ (Frederick Sanger) ဂၠာဲဆဵု လဒက်ပတန် မလိက် ဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၅ တုဲ ကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဘဴ ရ။&lt;ref name=&quot;sanger&quot;&gt;{{cite journal |last=Sanger |first=F. |title=Chemistry of insulin |url=https://archive.org/details/sim_science_1959-05-15_129_3359/page/1340 |journal=Science |volume=129 |issue=3359 |pages=1340-1344 |year=1959}}&lt;/ref&gt;

လဒက်ပတန် အေန်သုလေန် ပါ်လဝ် ကွင်းဆက် (Chains) ၜါ သာ် -
# '''ကွင်းဆက် အေ (A chain):''' နွံ အမဳနဝ် အက်သေတ် ၂၁ မ။
# '''ကွင်းဆက် ဗဳ (B chain):''' နွံ အမဳနဝ် အက်သေတ် ၃၀ မ။

ကွင်းဆက် ၜါ ဏအ် ဝွံ ဆက်စပ် လဝ် ရေင်သကအ် နကဵု ဒြဟတ် တောဲဆက် ဒိုင်သัลဖိုက် (Disulfide bonds) ၜါ တၞုင် ရ။ ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ ကလာင်သရီု၊ အေန်သုလေန် တအ် ပံင်ကောံ ရေင်သကအ် ၆ မ (Hexamer) မွဲစွံ ကု ဓါတ် ဇေန် (Zinc) သွက်ဂွံ ဂိုင်သိုင် လဝ် ညံင် ဂွံ ခိုင်ကၠိုက် ရ။ ဆဂး ကာလ ပတိတ် ဏာ ဇရေင် ဆီ မ္ဂး ဍေဟ်တအ် ပြးတိတ် အာ နဒဒှ် မွဲမွဲ (Monomer) သွက်ဂွံ ချဳဓရာင် ကမၠောန် ရ။

== ၄။ ကမၠောန် ကေုာံ တာလျိုင် ပ္ဍဲ ခန္ဓာ (Function and Role in the Body) ==
အေန်သုလေန် နွံ တာလျိုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ပရေင်ဇဳဝကမ္မဗေဒ၊ အဓိက ဂှ် -

* '''ပရေင်ဇြောတ် ကေတ် ဂလူးကိုတ် (Glucose Uptake):''' အေန်သုလေန် ဆက်စပ် ကု ရဳသေပ်တာ (Insulin receptors) လတူ မျက်နှာပြင် သေဝ် ဖျုန်စကုတ် ကေုာံ သေဝ် ကၠေင် တုဲ ဍေဟ် ဗလး ကဵု ပရဝ်တိန် GLUT4 ညံင် ဂွံ ပံက် ပါင်တရဴ ပလံင် ပၠုပ် ဂလူးကိုတ် အပ္ဍဲ သေဝ် ရ။
* '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ဂလာင်ကိုဂျေန် (Glycogenesis):''' ပ္ဍဲ ဖျုန်ဂြိုဟ်၊ အေန်သုလေန် အမိင် ကဵု ညံင် ဂွံ ပံင်ကောံ ဂလူးကိုတ် တအ် ညံင် ဂွံ ဒှ် ဂလာင်ကိုဂျေန် (Glycogen) သွက်ဂွံ ဂိုင်သိုင် လဝ် နဒဒှ် စွမ်းအင် သွက် အနာဂတ် ရ။
* '''ပရေင်ဆေဝ်ဒဝ် သဂြာ တၟိ (Inhibition of Gluconeogenesis):''' ဍေဟ် ဆေဝ်ဒဝ် ဟွံကဵု ဖျုန်ဂြိုဟ် ပတိတ် ဂလူးကိုတ် တၟိ နူကဵု ဓါတ် တၞဟ် တအ် ရ။
* '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ကၠေင် (Lipogenesis):''' ဍေဟ် ထံက်ပင် ညံင် သေဝ် တအ် ဂွံ ဂိုင်သိုင် ကၠေင် (Triglycerides) ကေုာံ ဆေဝ်ဒဝ် ပရေင်ပလီု ကၠေင် (Lipolysis) ရ။

== ၅။ ပရေင်ကတဵုဗဒှ် ကေုာံ ပရေင်တိတ် နူ သရီု (Production and Secretion in Pancreas) ==
သေဝ် ဗဳတာ (Beta cells) ပ္ဍဲ ကလာင်သရီု ကၠောန်ပတိတ် အေန်သုလေန် နကဵု လၟေင် ကမၠောန် အဆံင်ဆံင် -

# '''ပြဳပရဝ်အေန်သုလေန် (Preproinsulin):''' လဒက်ပတန် မူလ မတိတ် နူ ရဳဗဝ်သုမ် (Ribosome)။
# '''ပရဝ်အေန်သုလေန် (Proinsulin):''' ထပိုတ် ထောအ် ကွင်းဆက် အချက်ပြ (Signal peptide) တုဲ ဒှ် အာ ပရဝ်အေန်သုလေန်။
# '''အေန်သုလေန် ကေုာံ သဳ-ပေပ်တိုက် (Insulin and C-peptide):''' ပ္ဍဲ ဂေါလ်ဂဳ (Golgi apparatus)၊ ပရဝ်အေန်သုလေန် ဂှ် ဒးဒုင် ကုတ် ထောအ် ကွင်းဆက် လဒေါဝ် မကော်စ C-peptide ရ။ အေန်သုလေန် ကေုာံ C-peptide ၜါ ဏအ် ဒးဒုင် ဗလး ပတိတ် ပ္ဍဲ ဆီ ဇၟာပ်ဇၟာပ် အခိင် ရ။&lt;ref name=&quot;wilcox&quot;&gt;{{cite journal |last=Wilcox |first=G. |title=Insulin and Insulin Resistance |journal=The Clinical Biochemist Reviews |volume=26 |issue=2 |pages=19-39 |year=2005}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ယဲ ကေုာံ ပရေင်ယုတ်လျ အေန်သုလေန် (Diseases and Insulin Deficiency) ==
ပြသၞာ မဆက်စပ် ကု အေန်သုလေန် ဂှ် ကတဵုဗဒှ် '''ယဲ ဏမ်သဂြာ''' (Diabetes mellitus) မဒှ် ယဲ အဓိက ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

* '''ယဲ ဏမ်သဂြာ ဂကူ ၁ (Type 1 Diabetes):''' ခန္ဓာကိုယ် ဇကု (Autoimmune system) ကလေင် ဗတိုက် ပလီု ထောအ် သေဝ် ဗဳတာ ပ္ဍဲ ကလာင်သရီု တုဲ ခန္ဓာကိုယ် ပတိတ် အေန်သုလေန် ဟွံမာန် ရ။ ယဲ သ္ဒး ဒုင် ထပက် ဂဥုဲ အေန်သုလေန် လၟိုန် တ္ၚဲ စဵုကဵု လမျီု အိုတ် ရ။
* '''ယဲ ဏမ်သဂြာ ဂကူ ၜါ (Type 2 Diabetes):''' သေဝ် တအ် ဒစးဒုင် အေန်သုလေန် (Insulin resistance) တုဲ ၜိုန်ရ ကလာင်သရီု ပတိတ် ဓါတ် ဏအ် ကီုလေဝ် သေဝ် တအ် ဟွံရပ်စပ် ဍေဟ် ရ။ လက္ကရဴ အိုတ် ကလာင်သရီု လေဝ် ဍိုန်လျ အာ တုဲ ပတိတ် ဟွံအုပ် ရ။ ယဲ ဏအ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ယဲ ဖျုန်ကြံ (Obesity) ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဘဝ မဟွံချဳဓရာင် ရ။

== ၇။ လွပ် နဒဒှ် ဂဥုဲ (Medical Uses and Insulin Therapy) ==
သွက် မၞိဟ် ယဲ ဏမ်သဂြာ ဂကူ ၁ ကေုာံ ဂကူ ၜါ လ္ၚဵု တအ်၊ အေန်သုလေန် ဂှ် ဒှ် ဂဥုဲ လမျီု ရ။ 

ဟိုတ်နူကဵု အေန်သုလေန် ဒှ် ပရဝ်တိန် တုဲ၊ ပိုယ် စ ဍေဟ် ညံင် မဂဥုဲ (Pill) ဟွံမာန် ပုဟ် (အက်သေတ် ပ္ဍဲ ဗုင် ပလီု ထောအ် ဍေဟ် ရ)။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ နဲကဲ လွဳလွတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် '''ပရေင်ထပက် သၟဝ် စၞာံ''' (Subcutaneous injection) ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ စကာ တၞုင် ထပက် (Insulin pens) ဟွံသေင်မ္ဂး စက် သုတ် အေန်သုလေန် လၟိုန် (Insulin pumps) သွက်ဂွံ လောဲသွာ ကု ညးယဲ တအ် ရ။

== ၈။ ဂကူ အေန်သုလေန် စကာ ပ္ဍဲ ဂဥုဲ (Types of Medical Insulin) ==
တၠပညာ ဂဥုဲ တအ် ပလေဝ် လဝ် လဒက်ပတန် အမဳနဝ် အက်သေတ် ပ္ဍဲ အေန်သုလေန် ညံင် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် အတိုင် အခိင် နာနာ သာ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ အေန်သုလေန် အဓိက မစကာ နဒဒှ် ဂဥုဲ
|-
! ဂကူ အေန်သုလေန် (Type)
! အခိင် စ ချဳဓရာင် (Onset)
! အခိင် သၠုင် အိုတ် (Peak)
! အခိင် တန်တဴ (Duration)
! ဥပမာ (Examples)
|-
| '''စောတ် ပြဟ်''' (Rapid-acting)
| ၁၀-၁၅ မိနေတ်
| ၁-၂ နာဍဳ
| ၃-၅ နာဍဳ
| Lispro (Humalog), Aspart (NovoLog)
|-
| '''စောတ် ဓမ္မတာ''' (Short-acting / Regular)
| ၃၀ မိနေတ်
| ၂-၃ နာဍဳ
| ၆-၈ နာဍဳ
| Regular Human Insulin (Humulin R)
|-
| '''စောတ် လဒေါဝ်''' (Intermediate-acting)
| ၁.၅ - ၄ နာဍဳ
| ၄-၁၂ နာဍဳ
| ၁၂-၁၈ နာဍဳ
| NPH (Novolin N)
|-
| '''စောတ် လအ်''' (Long-acting)
| ၂-၄ နာဍဳ
| ဟွံမဲ (Peakless)
| ၂၄ နာဍဳ စဵုကဵု လတူ
| Glargine (Lantus), Detemir (Levemir)
|}

== ၉။ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် နကဵု နဲပညာ ခေတ်တၟိ (Production via Modern Biotechnology) ==
ပ္ဍဲ အခိင် ကိုပ်ကၠာ တေအ်၊ အေန်သုလေန် ဂှ် ဒး ကေတ် နူကဵု ကလာင်သရီု ကၠိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠဴ ရ။ ၜိုန်ရ ဍေဟ် တုပ် ကု အေန်သုလေန် ကောန်မၞိဟ် ကီုလေဝ်၊ မၞိဟ် လ္ၚဵု ဒး ဆဵု ကု ပြသၞာ ალလာဂျဳ (Allergic reactions) ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၈ ဂှ်၊ ကုမ္ပဏဳ ဇဳဝနဲပညာ (Biotechnology) ဂေန်နေန်တက် (Genentech) စကာ နဲကဲ မျိုးရိုးဗီဇ (Recombinant DNA technology) တုဲ ပၠုပ် စုတ် ဂျေန် (Gene) အေန်သုလေန် ကောန်မၞိဟ် အပ္ဍဲ ဗက်တဳရဳယျာ ''အဳ. ကဝ်လာဲ'' (E. coli) ရ။ ဗက်တဳရဳယျာ ဏအ် ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် အေန်သုလေန် ကောန်မၞိဟ် ဇေတ်တ် (Human insulin) ညံင် ရုံစက် ဇၞော် မွဲ ရ။ ဂဥုဲ ဏအ်ဂှ် စ သွံ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၂ နကဵု ယၟု '''ဟုမုလေန်''' (Humulin) တုဲ ဒှ် ဂဥုဲ မဖန်ဗဒှ် နကဵု ဂျေန် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;goeddel&quot;&gt;{{cite journal |last=Goeddel |first=D. V. |author2=Kleid, D. G. |author3=Bolivar, F. |title=Expression in Escherichia coli of chemically synthesized genes for human insulin |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=76 |issue=1 |pages=106-110 |year=1979}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
အေန်သုလေန် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ဟဝ်မိုန် မွဲ ဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် သင်္ကေတ ပရေင်အံင်ဇၞး သိပ္ပံ မကယ်တင် လမျီု ကောန်မၞိဟ် ပြကောဋိကိုဋ် ရ။ 

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ သုတေသန ဂဥုဲ အာရီုစွံ ဒၟံင် လတူ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် နဲကဲ တၟိ သွက်ဂွံ ကဵု အေန်သုလေန် ညံင် ဂွံ လောဲသွာ တိုန် -
* '''ကလာင်သရီု စက် (Artificial Pancreas):''' စက် မပံင်ကောံ လဝ် စက် စၟတ် သဂြာ (CGM) ကေုာံ စက် သုတ် အေန်သုလေန် မာန် တွက် ကေုာံ ကဵု ဓါတ် အလဵုအလဵု (Automated closed-loop system)။
* '''အေန်သုလေန် ဉာဏ် (Smart Insulin):''' အေန်သုလေန် မချဳဓရာင် ဆ ကာလ ကဆံင် သဂြာ သၠုင် သၟး (Glucose-responsive insulin)။
* '''အေန်သုလေန် သုင် ကေုာံ ယိုက်ကျာ (Oral and Inhalable Insulin):''' ပရေင်ဖန်ဇန် ညံင် ဂွံ ဗၠး နူ ပရေင်ထပက် တၞုင် လၟိုန် တ္ၚဲ ရ။&lt;ref name=&quot;mayer&quot;&gt;{{cite journal |last=Mayer |first=J. P. |author2=Zhang, F. |author3=DiMarchi, R. D. |title=Insulin structure and function |journal=Peptide Science |volume=88 |issue=5 |pages=687-713 |year=2007}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဟဝ်မိုန်]] (Hormone)
* [[ယဲ ဏမ်သဂြာ]] (Diabetes mellitus)
* [[ကလာင်သရီု]] (Pancreas)
* [[ဇဳဝဓါတုဗေဒ]] (Biochemistry)

{{Navbox
| name = Hormones
| title = ဟဝ်မိုန် အဓိက ကေုာံ သၞောတ် အေန်ဒဝ်ခရိန် (Major Hormones and Endocrine System)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဟဝ်မိုန် ကလာင်သရီု
| list1 =
* [[အေန်သုလေန်]] (Insulin)
* [[ဂလူကာဂေါန်]] (Glucagon)
* [[သဝ်မာတဝ်သတာတေန်]] (Somatostatin)
| group2 = ဟဝ်မိုန် တၞဟ်ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[အာဒရဳနာလေန်]] (Adrenaline)
* [[ကဝ်တဳသဝ်]] (Cortisol)
* [[တက်သတဝ်သတဳရဝ်]] (Testosterone)
* [[အေတ်သတရဝ်ဂျေန်]] (Estrogen)
| group3 = ပြသၞာ ယဲ ဆေင်စပ်
| list3 =
* [[ယဲ ဏမ်သဂြာ ဂကူ ၁]] (Type 1 Diabetes)
* [[ယဲ ဏမ်သဂြာ ဂကူ ၜါ]] (Type 2 Diabetes)
* [[ယဲ ဖျုန်ကြံ]] (Obesity)
| group4 = အေန်သတဳကျူရှေန်
| list4 =
* [[ကလာင်သရီု]] (Pancreas)
* [[ဖျုန်ဂြိုဟ်]] (Liver)
* [[သေဝ် ဗဳတာ]] (Beta cell)
}}

[[Category:ဟဝ်မိုန်]]
[[Category:ဇဳဝဓါတုဗေဒ]]
[[Category:ယဲ ဏမ်သဂြာ]]
[[Category:ဂဥုဲ]]</text>
      <sha1>9rlbd7sv8nc1p52mmw45vzghw01anxw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ်စက် ပံင်ကောံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11868</id>
    <revision>
      <id>56669</id>
      <parentid>56478</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:50:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22742" sha1="f6l7pqai1eklxqqqkryb9mgpykw0hv0" xml:space="preserve">'''သၞောတ်စက် ပံင်ကောံ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''အာဲသဳ''' ကေုာံ '''မာ်ခရဝ်ချေတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Integrated circuit - IC'', ဟွံသေင်မ္ဂး ''Microchip'', ''Chip'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု နဲပညာ အဳလက်ထရဝ်နစ် (Electronics) ဒှ် သၞောတ် လဝေင် ဓါတ်လလဳ (Electronic circuits) မပံင်ကောံ လဝ် လတူ ကရေက် ဍောတ်ဍောတ် မွဲ မကၠောန် လဝ် နူကဵု ကပေါတ် '''[[သေမဳကောန်ဒတ်တာ]]''' (Semiconductor) မပ္တံကဵု '''[[သဳလဳကောန်]]''' (Silicon) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ချေတ် မွဲမွဲ မ္ဂး နွံကဵု ထရန်သေတ်သတာ (Transistors)၊ ရဳသေတ်သတာ (Resistors) ကေုာံ ကာပါသဳတာ (Capacitors) မဂၠိုင်ကဵု ပြကောဋိကိုဋ် မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ရ။&lt;ref name=&quot;sedra&quot;&gt;{{cite book |last=Sedra |first=A. S. |author2=Smith, K. C. |title=Microelectronic Circuits |edition=7th |publisher=Oxford University Press |year=2014 |pages=10-15}}&lt;/ref&gt;

သၞောတ်စက် ပံင်ကောံ ဝွံ ဒှ် &quot;က္ဍဟ်&quot; အဓိက သွက် ကပေါတ် အဳလက်ထရဝ်နစ် ခေတ်တၟိ သီုဖအိုတ် ရ။ နူကဵု ကွန်ပျူတာ (Computers)၊ စက်ဖုန် (Smartphones)၊ ကွဳစက်၊ စဵုကဵု စိုပ် ကပေါတ် သ္ၚိ ဓမ္မတာ တအ် ဂှ် ဒး သုင်စောဲ IC သီုဖအိုတ် ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ခၞံဗဒှ် သၞောတ်စက် ပံင်ကောံ ဏအ် တုဲ၊ ကပေါတ် စက်ယန္တရား တအ် ဍောတ် စှ်ေ၊ ၚုဟ်မး သဝ် စှ်ေ၊ ကေုာံ စောမ်သတ္တိ ခိုဟ် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၞောတ်စက် ပံင်ကောံ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ လၟေင် ကမၠောန် ပရေင်ဖန်ဗဒှ်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂၠးတိ နဲပညာ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Integrated_Circuit_('Chip')_-_macro_2_(23689456575).jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သၞောတ်စက် ပံင်ကောံ (Integrated circuit) ဟွံသေင်မ္ဂး မာ်ခရဝ်ချေတ် ဍောတ်ဍောတ် မွဲ မစကာ လဝ် ပ္ဍဲ ကပေါတ် အဳလက်ထရဝ်နစ် နာနာ သာ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;သၞောတ်စက် ပံင်ကောံ&quot; (Integrated Circuit) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ (Integrate) ကပေါတ် လဝေင် ဓါတ်လလဳ (Components) ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ထရန်သေတ်သတာ (Transistors) ညံင် ဂွံ နွံ ပ္ဍဲ သဇိုင် သေမဳကောန်ဒတ်တာ (Substrate) မွဲ ဓဝ် ရ။ 

ကၠာ ဟွံဂွံ ခၞံဗဒှ် IC ဂှ်၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် သ္ဒး ဇိင် ဆက် ဝါယာ (Wiring) အကြာ ထရန်သေတ်သတာ မွဲ ကဵု မွဲ နကဵု တဲ တုဲ၊ သၞောတ်စက် တအ် ဇၞော်၊ လဇုဲ ကေုာံ လီုလာ် လောဲသွာ ရ။ နကဵု ပရေင်ဖန်ဗဒှ် IC ဂှ်၊ အလုံ သၞောတ်စက် မွဲ မာန် ဖန်ဗဒှ် လတူ ကရေက် သဳလဳကောန် ဍောတ်ဍောတ် မွဲ မာန် တုဲ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဝင် နဲပညာ ဂၠးတိ ဍာံဍာံပြပြ ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ခၞံဗဒှ် (History and Invention) ==
ပရေင်ခၞံဗဒှ် IC ဂှ် ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ လက္ကရဴ သၞာံ ၁၉၅၀ တအ် ဟိုတ်နူကဵု တၠပညာ ၜါ တၠ မကၠောန် ကမၠောန် တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် -

# '''ဂျက် ကဳလ်ဗဳ (Jack Kilby):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၈၊ ဂျက် ကဳလ်ဗဳ မကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ကုမ္ပဏဳ Texas Instruments ဂှ် ဖန်ဗဒှ် IC ပထမအိုတ် မာန် အံင်ဇၞး လဝ် ရ။ ညး စကာ ကပေါတ် ဂျာမေနဳယောမ် (Germanium) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် လဝေင် ဓါတ်လလဳ ပံင်ကောံ ရ။ ညး ကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဘဴ (Nobel Prize in Physics) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၀ သွက် သုတေသန ဏအ် ရ။
# '''ရဝ်ဘတ် နောိုက်သ် (Robert Noyce):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၉၊ ရဝ်ဘတ် နောိုက်သ် (ညးမပါလုပ် ဒက်ပတန် ကုမ္ပဏဳ Intel) နူ ကုမ္ပဏဳ Fairchild Semiconductor လေဝ် ခၞံဗဒှ် ညာတ် IC မွဲ ကီု ရ။ အရာ မတၟေင် နူ ကဳလ်ဗဳ ဂှ် ညး စကာ သဳလဳကောန် (Silicon) တုဲ ညး ဖန်ဗဒှ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ဆက် လဝေင် ဓါတ်လလဳ နကဵု ကွပ် လောဟာ (Metallization) မာန် ရ။ ဒြပ် ဏအ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ချေတ် ခေတ်တၟိ သီုဖအိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;basset&quot;&gt;{{cite book |last=Bassett |first=R. K. |title=To the Digital Age: Research Labs, Start-up Companies, and the Rise of MOS Technology |publisher=Johns Hopkins University Press |year=2002 |pages=25-32}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ အင်္ဂလက္ခဏာ (Structure and Characteristics) ==
သၞောတ်စက် ပံင်ကောံ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကွပ် နာနာ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -
* '''သဇိုင် (Substrate / Wafer):''' ဒှ် ကရေက် သဳလဳကောန် မသၟး ကၠး (Silicon wafer) မဒှ် သဇိုင် သွက် ချေတ် သီုဖအိုတ် ရ။
* '''ထရန်သေတ်သတာ (Transistors):''' ဒှ် &quot;ခလုတ်&quot; (Switches) ဍောတ်ဍောတ် ပ္ဍဲ ချေတ်။ ချေတ် လၟုဟ် မွဲမွဲ မ္ဂး နွံကဵု ထရန်သေတ်သတာ ဗၞတ် ပြကောဋိကိုဋ် ကဵု ပြကောဋိကိုဋ် ရ။
* '''ကွပ် အဆက် (Interconnects):''' ဒှ် ကွပ် လောဟာ (ဥပမာ - ကောပ်ပါ Copper ဟွံသေင်မ္ဂး အာလူမဳနဳယောမ်) မဆက်စပ် ထရန်သေတ်သတာ တအ် ရေင်သကအ် ညံင် လဝေင် ဓါတ်လလဳ ဂွံ ချဳဓရာင်။
* '''ပါက်ကေတ် (Packaging):''' ချေတ် သဳလဳကောန် ဂှ် သ္ဒး စုတ် လဝ် ပ္ဍဲ ခရံက် ပလာသတစ် ဟွံသေင်မ္ဂး သေရာမစ် (Ceramic) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ နူ ပွဳပွူ ကေုာံ သွက်ဂွံ ဆက် ကု ဗုတ် ပရေင် (Printed Circuit Board - PCB) ရ။

== ၄။ ဂကူ သၞောတ်စက် ပံင်ကောံဂမၠိုင် (Types of Integrated Circuits) ==
IC တအ် ဂှ် ပါ်လဝ် ဂကူ အဓိက ၃ သာ် အတိုင် လၟေင် ကမၠောန် ဍေဟ်တအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ သၞောတ်စက် ပံင်ကောံ (IC) အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ IC (Type)
! ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ လွပ်
|-
| '''ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital ICs)'''
| စကာ သၞောတ် ဂၞန် ဘိုင်နရဳ (Binary - 0 ကဵု 1) သၟး။ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်တွက်ဂၞန် ကေုာံ ကွန်ပျူတာ သီုဖအိုတ်။
| မာ်ခရဝ်ပရဝ်သေတ်သာ (Microprocessors), မေမ်မဝ်ရဳ (RAM/ROM)။
|-
| '''အာန်နာလံက် (Analog ICs)'''
| စကာ ရမ္သာင် ဓါတ်လလဳ မဆက်စပ် (Continuous signals) မာန် ဒုင်စသိုင် ပြံင်လှာဲ ရမ္သာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ပၟတ်။
| အောပ်-အာမ် (Op-amps), ဆေန်သာ (Sensors), ရေဒဳယဝ် (Radio frequency chips)။
|-
| '''ပံင်ကောံ (Mixed-Signal ICs)'''
| နွံ သီု လဝေင် ဒဳဂျဳတေဝ် ကေုာံ အာန်နာလံက် ပ္ဍဲ ချေတ် မွဲ ဓဝ်။ ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ကဵု အာန်နာလံက်။
| အေဒဳသဳ (Analog-to-Digital Converters - ADC), ဒဳအေသဳ (DAC)။
|}

== ၅။ လၟေင် ကမၠောန် မကၠောန်ပတိတ် (Manufacturing Process / Fabrication) ==
ပရေင်ဖန်ဗဒှ် သၞောတ်စက် ပံင်ကောံ ဝွံ ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မစိစောန် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဍေဟ် ဒး ကၠောန် ပ္ဍဲ &quot;ခဒမ် သၟးကၠး&quot; (Cleanroom) မဟွံမဲ ကု ခမောန် ធូលဳ လုံးဝ ရ။&lt;ref name=&quot;sze&quot;&gt;{{cite book |last=Sze |first=S. M. |author2=Lee, M. K. |title=Semiconductor Devices: Physics and Technology |edition=3rd |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2012 |pages=415-430}}&lt;/ref&gt;

# '''ဖဝ်တဝ်လဳထဝ်ဂရာဖဳ (Photolithography):''' စကာ လျး အာလ်တရာ-ဗိုင်အဝ်လက် (UV light) သွက်ဂွံ ဓဇက် ရုပ် ဗီုပြင် လဝေင် ဓါတ်လလဳ လတူ ကွပ် သဳလဳကောန်။
# '''ပရေင်စံင် (Etching):''' ဓါတ် ဓါတုဗေဒ စံင် ပလီု ထောအ် ဒၞာဲ မဟွံမဲ ပၟိက် ညံင် ဂွံ သှ်ေ ဆ လဝေင် မဓဇက် လဝ်။
# '''ပရေင်ဗပေင် ဓါတ် (Doping):''' ထပ် စုတ် ဒြပ်စင် (ဥပမာ ဘဝ်ရွန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖဝ်သဖရတ်) ညိည သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ အင်္ဂလက္ခဏာ ဓါတ်လလဳ သဳလဳကောန် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ထရန်သေတ်သတာ။
# '''ပရေင်ဆက် လောဟာ (Metallization):''' စုတ် ကွပ် ကောပ်ပါ (Copper) သွက်ဂွံ ဆက် ထရန်သေတ်သတာ တအ် ရေင်သကအ် ရ။

== ၆။ သၞောဝ် မောရ် (Moore's Law) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၅ ဂှ်၊ '''ဂေါ်ဒန် မောရ်''' (Gordon Moore) မဒှ် ညးမပါလုပ် ဒက်ပတန် Intel ဂှ် ဖျေဟ် လဝ် သၞောဝ် မွဲ မကော်စ '''သၞောဝ် မောရ်''' (Moore's Law) ရ။ 

ညး ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;လၟိဟ် ထရန်သေတ်သတာ လတူ မာ်ခရဝ်ချေတ် မွဲ မွဲ ဂှ် ဂၠိုင် တိုန် ၜါ ဆ ဇၟာပ် ဇၟာပ် ၜါ သၞာံ ရောင်&quot; ရ။ သၞောဝ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဍာံပြ ကၠုင် ပွိုင် ၅၀ သၞာံ ပြင် တုဲ၊ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ကွန်ပျူတာ တအ် ဂွံ ပြဟ် တိုန် ကေုာံ ၚုဟ်မး သဝ် စှ်ေ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ ဟိုတ်နူ ထရန်သေတ်သတာ တအ် ဍောတ် လောန် အာ စဵုကဵု စိုပ် အဆံင် အက်တမ် တုဲ၊ သၞောဝ် မောရ် ဏအ် စ ဍိုန်လျ ကၠုင် ရ။&lt;ref name=&quot;moore&quot;&gt;{{cite journal |last=Moore |first=G. E. |title=Cramming more components onto integrated circuits |url=https://archive.org/details/sim_electronics_1965-04-19_38_8/page/114 |journal=Electronics |volume=38 |issue=8 |pages=114-117 |year=1965}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ လွပ် ပ္ဍဲ နဲပညာ ခေတ်တၟိ (Applications in Modern Technology) ==
သၞောတ်စက် ပံင်ကောံ ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် နဲပညာ ဇၟာပ် ကဏ္ဍ ရ -
* '''စက် ကွန်ပျူတာ ကေုာံ ဖုန် (Computers and Smartphones):''' ပရဝ်သေတ်သာ (CPU) ကေုာံ ဂရဖစ် ချေတ် (GPU) တအ် ဒှ် IC မတွက်ဂၞန် ပြဟ် အိုတ်။
* '''ကွဳစက် (Automotive):''' ကွဳစက် ခေတ်တၟိ တအ် စကာ ချေတ် ဟွံအောန် နူကဵု မသုန် ကၠံ သွက်ဂွံ ထိင် အေန်ဂျေန်၊ ဘရိတ် ကေုာံ သၞောတ် နဗဳဂေရှေန် (Navigation)။
* '''စက် ပရေင်ထတ်ယုက် (Medical Devices):''' ပရေင်စၟတ်ယဲ (MRI) ကေုာံ စက် ထိင် ဂၠံင်ဆီ (Pacemakers) တအ် စကာ ချေတ် မနွံ ဍာ်ဒကေဝ် သၠုင်။
* '''ဉာဏ်စက် ကေုာံ AI (Artificial Intelligence):''' ဂကောံ ချေတ် တၟေင် (ဥပမာ TPU ကေုာံ AI Accelerators) တအ် ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် လညာတ် ဉာဏ်စက် ရ။

== ၈။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် (Development and Competition) ==
စက်ယန္တရား မကၠောန်ပတိတ် သၞောတ်စက် ပံင်ကောံ ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ 
* '''ကုမ္ပဏဳ မကၠောန်ပတိတ် အဓိက:''' ကုမ္ပဏဳ TSMC (Taiwan)၊ Samsung (South Korea) ကေုာံ Intel (USA) တအ် ဒှ် ကုမ္ပဏဳ အဓိက မဖန်ဗဒှ် ချေတ် ခေတ်တၟိ အိုတ် (ဥပမာ အဆံင် 3nm ဟွံသေင်မ္ဂး 2nm) ရ။
* '''ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ (Geopolitics):''' ဟိုတ်နူ ချေတ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် သွက် ဂီုကၠီု ဍုင်၊ ဍုင်အမေရိကာန်၊ ကြုက်၊ ကေုာံ ရးဥရောပ တအ် ပြိုင်ပ္ကာန် ဒၟံင် ရေင်သကအ် သွက်ဂွံ ပိုင်ပြဳ နဲပညာ ဏအ် (Chip War) တုဲ ပတိတ် ဒၟံင် သြန်ဘဏ္ဍာ ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ သြိုင် ရုင် စက်ချေတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဇကု ရ။&lt;ref name=&quot;miller&quot;&gt;{{cite book |last=Miller |first=C. |title=Chip War: The Fight for the World's Most Critical Technology |publisher=Scribner |year=2022 |pages=105-120}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပြသၞာ (Challenges and Problems) ==
ၜိုန်ရ နဲပညာ IC ဇၞော်မောဝ် အာ ဗွဲမလောန် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု ပြသၞာ ရူပဗေဒ ကေုာံ စက်ယန္တရား -
* '''ဓါတ်ဂမ္တဴ (Heat Dissipation):''' ကာလ ထရန်သေတ်သတာ တအ် ဍောတ် လောန် တုဲ စုတ် ပံင်ကောံ လဝ် ဂၠိုင် လောန် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဇၞော် ဗွဲမလောန် တုဲ ချေတ် မာန် တူ လီု အာ ရ။
* '''ပရေင်ကၠောတ် ဓါတ် ကွမ်တမ် (Quantum Tunneling):''' ကာလ ကွပ် ထရန်သေတ်သတာ ဍောတ် စှ်ေ စဵုကဵု ၜိုတ် အက်တမ် ညိည (ဥပမာ 2-3 nanometers) မ္ဂး၊ အီလက်ထရွန် တအ် မာန် ကၠောတ် အာ နကဵု သဘာဝ ကွမ်တမ် တုဲ၊ ထရန်သေတ်သတာ တအ် ဟွံမာန် ကၟာတ် (Off state) လုံခြုံ ပုဟ်။
* '''ပြသၞာ သၞောတ် ပလံင်ကပေါတ် (Supply Chain Issues):''' ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် ချေတ် ဝွံ ဒး ပတှ်ေ ဒၟံင် လတူ ကပေါတ် ဓါတုဗေဒ အထူး ကေုာံ စက် ကၠောန် ချေတ် (ASML) နူ ဍုင် အောန်အောန် တုဲ ယဝ်ရ ကတဵုဒှ် ပြသၞာ ဂၠးတိ (ဥပမာ ကပ်ယဲ ကဝ်ဗေတ်) မ္ဂး ချေတ် ဟွံလုံခြုံ မာန် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
သၞောတ်စက် ပံင်ကောံ (IC) ဝွံ ဒှ် ပရေင်ခၞံဗဒှ် အဓိက အိုတ် မွဲ မပြံင်လှာဲ လဝ် ဘဝ ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ၂၀ ကေုာံ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဍာံဍာံပြပြ ရ။ အလုံ ဂၠးတိ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital world) ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် လတူ ကရေက် သဳလဳကောန် ဍောတ်ဍောတ် တအ် ဏအ် ရ။

သွက် အနာဂတ် ဂှ်၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် ဂၠာဲ ဒၟံင် နဲကဲ တၟိ သွက်ဂွံ စၞး သဳလဳကောန် မပ္တံကဵု '''ဂရာဖိန် (Graphene)'''၊ '''ကွန်ပျူတာ ကွမ်တမ် (Quantum computing)''' ကေုာံ ချေတ် မကၠောန် လဝ် တုပ် ညံင် က္ဍဟ် မၞိဟ် '''(Neuromorphic computing)''' တအ် သွက်ဂွံ ဆက် ဇၞော်မောဝ် အာ နဲပညာ ဏအ် ရောင်။&lt;ref name=&quot;markoff&quot;&gt;{{cite news |last=Markoff |first=J. |title=As Moore's Law Slows, the Tech World Looks for New Engines of Growth |newspaper=The New York Times |date=2016-05-04 |url=https://www.nytimes.com/2016/05/05/technology/as-moores-law-slows-the-tech-world-looks-for-new-engines-of-growth.html |access-date=July 30, 2026}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ထရန်သေတ်သတာ]] (Transistor)
* [[သေမဳကောန်ဒတ်တာ]] (Semiconductor)
* [[သဳလဳကောန်]] (Silicon)
* [[ကွန်ပျူတာ]] (Computer)
* [[သၞောဝ် မောရ်]] (Moore's Law)

{{Navbox
| name = Electronics
| title = အဳလက်ထရဝ်နစ် ကေုာံ သၞောတ်စက် ပံင်ကောံ (Electronics and Integrated Circuits)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ကပေါတ် သဇိုင် (Components)
| list1 =
* [[ထရန်သေတ်သတာ]] (Transistor)
* [[ရဳသေတ်သတာ]] (Resistor)
* [[ကာပါသဳတာ]] (Capacitor)
* [[ဒိုင်အုတ်]] (Diode)
| group2 = ကပေါတ် မပံင်ကောံ (IC Types)
| list2 =
* [[မာ်ခရဝ်ပရဝ်သေတ်သာ]] (Microprocessor / CPU)
* [[မေမ်မဝ်ရဳ]] (RAM / ROM)
* [[မာ်ခရဝ်ကောန်ထရဝ်လာ]] (Microcontroller)
* [[GPU]] (Graphics Processing Unit)
| group3 = လၟေင် ကမၠောန် (Fabrication)
| list3 =
* [[သေမဳကောန်ဒတ်တာ]] (Semiconductor)
* [[ဖဝ်တဝ်လဳထဝ်ဂရာဖဳ]] (Photolithography)
* [[သဳလဳကောန်]] (Silicon)
* [[ဝေဖာ]] (Wafer)
| group4 = မၞိဟ် ကေုာံ သဳအိုရဳ
| list4 =
* [[ဂျက် ကဳလ်ဗဳ]] (Jack Kilby)
* [[ရဝ်ဘတ် နောိုက်သ်]] (Robert Noyce)
* [[သၞောဝ် မောရ်]] (Moore's Law)
}}

[[Category:အဳလက်ထရဝ်နစ်]]
[[Category:နဲပညာ]]
[[Category:သေမဳကောန်ဒတ်တာ]]
[[Category:သၞောတ်စက် ပံင်ကောံ]]</text>
      <sha1>f6l7pqai1eklxqqqkryb9mgpykw0hv0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11871</id>
    <revision>
      <id>56659</id>
      <parentid>56483</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:36:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21627" sha1="mr5a2ajitptg5gy3ytlhk1dqyj3p5c9" xml:space="preserve">'''ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Understanding'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် စိုတ်ဗေဒ (Psychology) ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ညာဏ် (Cognitive science) မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် အပ္ဍဲ စိုတ် (Mental process) မဆက်စပ် ကု ပူဂိုလ် မွဲမွဲ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်၊ တီကၠိုဟ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် အဓိပ္ပါယ် လတူ အရာဝတ္ထု၊ အကာဲအရာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တင်ဂၞင် မွဲမွဲ ရ။ 

ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Memorization) သၟး ပုဟ်။ ဍေဟ် ဒှ် အကာဲအရာ မာန် ဆက်စပ် တင်ဂၞင် တၟိ ကု လညာတ် တြေံ မနွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် မဝ်ဒယ် အပ္ဍဲ စိုတ် (Mental model) မွဲ ရ။ ဥပမာ - ကာလ ပိုယ် ကၠိုဟ်ခၠင် ဗီုလဵု စက် မွဲ ကၠောန် ကမၠောန် မ္ဂး၊ ပိုယ် တီ ဆ ယၟု ကပေါတ် သၟး ဟွံသေင်၊ ပိုယ် သီု တီ ဗီုလဵု ကပေါတ် တအ် ဆက်စပ် ချဳဓရာင် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ရ။&lt;ref name=&quot;bereiter&quot;&gt;{{cite book |last=Bereiter |first=C. |title=Education and Mind in the Knowledge Age |publisher=Lawrence Erlbaum Associates |year=2002 |pages=105-112}}&lt;/ref&gt;

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် နကဵု လညာတ် စိုတ်ဗေဒ၊ ဒဿန၊ ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ဍေဟ် ကု ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence) ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Head_with_gears.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် သင်္ကေတ ထ္ၜး ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ညာဏ် မတုပ် ညံင် စက်ယန္တရား မကၠောန် ကမၠောန် အပ္ဍဲ က္ဍဟ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင်&quot; ဝွံ ဒှ် တင်သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်လ္ၚတ် ကေုာံ ဉာဏ် ကောန်မၞိဟ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မဖန်ဗဒှ် လညာတ် ညာဏ် (Cognition) မာန် ပကဵု ညံင် ပူဂိုလ် မွဲ ဂွံ ဖြေစှ် ပြသၞာ (Problem solving) ကေုာံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် (Decision making) ဍာံဍာံပြပြ မာန် ရ။

နကဵု လညာတ် သိပ္ပံ ပရေင်စိုတ်ညာဏ် မ္ဂး၊ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ခၞံဗဒှ် အဆက်အစပ် (Connections) အကြာ တင်ဂၞင် (Data)၊ လညာတ် (Concepts)၊ ကေုာံ လၟေင် ကမၠောန် (Processes) ရ။ ယဝ်ရ ကောန်မၞိဟ် မွဲ ကၠိုဟ်ခၠင် အရာ မွဲမွဲ အလုံစုံ မ္ဂး၊ ညး မာန် သောင်ကလး (Explain) ပြသၞာ ဂှ် ကု ညးတၞဟ် မာန်၊ မာန် ဟီု ကြိုတင် (Predict) အရာ မမာန် ကတဵုဒှ် မာန်၊ ကေုာံ မာန် ပြံင်လှာဲ စကာ (Apply) လညာတ် ဂှ် ပ္ဍဲ အကာဲအရာ တၟိ မာန် ရ။

== ၂။ လညာတ် စိုတ်ဗေဒ ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ညာဏ် (Psychological and Cognitive Perspectives) ==
ပညာရှင် စိုတ်ဗေဒ တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် နကဵု လညာတ် သဳအိုရဳ နာနာ သာ် ရ။ 

* '''လညာတ် ပဳယာဂေတ် (Jean Piaget):''' တၠပညာ စိုတ်ဗေဒ ဍုင်သွိတ်ဇြာလာန် ဂျောန် ပဳယာဂေတ် ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု လၟေင် ကမၠောန် '''Assimilation''' (ပရေင်ပံင်နှဴ လညာတ် တၟိ ကု လညာတ် တြေံ) ကေုာံ '''Accommodation''' (ပရေင်ပြံင်လှာဲ လညာတ် တြေံ သွက်ဂွံ ဒုင်ကေတ် လညာတ် တၟိ) ရ။&lt;ref name=&quot;piaget&quot;&gt;{{cite book |last=Piaget |first=J. |title=The Development of Thought: Equilibration of Cognitive Structures |publisher=Viking Press |year=1977 |pages=45-58}}&lt;/ref&gt;
* '''လညာတ် ဗဳဂေါတ်သကဳ (Lev Vygotsky):''' ညး အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ဆက်ဆံ မၞိဟ် (Social interaction) ရ။ နကဵု လညာတ် ညး မ္ဂး၊ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် မွဲစွံ ကု ညးတၞဟ် မနွံ ဉာဏ် ဂၠိုင် နူ ဇကု (More Knowledgeable Other) ရ။

== ၃။ ယုတ္တိဗေဒ ကေုာံ ဒဿန (Epistemology and Philosophy) ==
ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ဒဿန (Philosophy) ကေုာံ ယုတ္တိဗေဒ (Epistemology - ပညာ မလ္ၚတ် ပရူ လညာတ် တီ) မ္ဂး၊ တၠပညာ တအ် ပါ်ခြာ လဝ် &quot;ပရေင်တီ&quot; (Knowledge) ကေုာံ &quot;ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင်&quot; (Understanding) ရ။

ပရေင်တီ (Knowledge) ဂှ် ဒှ် ဆ ပရေင်တီ တင်ဂၞင် သၟး ရ (ဥပမာ - တီ ဒဒှ်ရ တ္ၚဲ ကတဴ)။ ဆဂး ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် (Understanding) ဂှ် ဒှ် အရာ မတီ &quot;ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု&quot; (Cause and effect) ဍေဟ် ရ (ဥပမာ - ကၠိုဟ် ဟိုတ်မု တ္ၚဲ ဂွံ ကတဴ - ဟိုတ်နူ ဓါတ် ညူကလဳယာ ဖျူယှေန်)။ တၠပညာ ဣမာန်နျူအဲ ကာန် (Immanuel Kant) ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဝွံ ဒှ် အစောံသတ္တိ စိုတ် မာန် ဖန်ဗဒှ် သၞောတ်ဝ် (Categories) လတူ အာရုံ မဒုင်စသိုင် (Sensory experiences) တအ် ရ။

== ၄။ အဆံင် ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင်ဂမၠိုင် (Levels of Understanding) ==
ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ၊ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် အဆံင် ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဂှ်၊ တၠပညာ ဘေန်ဂျာမေန် ဘလုမ် (Benjamin Bloom) ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် '''ပရေင်ပါ်ခြာ ဘလုမ်''' (Bloom's Taxonomy) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၆ ရ။&lt;ref name=&quot;bloom&quot;&gt;{{cite book |last=Bloom |first=B. S. |title=Taxonomy of Educational Objectives, Handbook I: The Cognitive Domain |publisher=David McKay Co Inc. |year=1956 |pages=18-25}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး အဆံင် လညာတ် ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ပ္ဍဲ Bloom's Taxonomy
|-
! အဆံင် (Level)
! အဓိပ္ပါယ် (Definition)
! ဥပမာ ကမၠောန် (Action Verbs)
|-
| ၁. '''စၟတ်သမ္တီ''' (Remembering)
| ကလေင် သမ္တီ ဒး တင်ဂၞင် ကေုာံ ယၟု။ (ဟွံဒှ် ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဍာံပြ ဏီ)
| ပံက်အဓိပ္ပါယ်၊ စရင်ယၟု၊ ကလေင်ဟီု။
|-
| ၂. '''ကၠိုဟ်ခၠင်''' (Understanding)
| သောင်ကလး အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ညာတ် အဆက်အစပ် တင်ဂၞင်။
| သောင်ကလး၊ ခမၞောန်၊ ပတိုန်ထ္ၜး။
|-
| ၃. '''စကာ''' (Applying)
| စကာ လညာတ် ပ္ဍဲ အကာဲအရာ တၟိ ကေုာံ ပြသၞာ ဍာံပြ။
| ဖြေစှ်၊ စကာ၊ တြးပတိတ်။
|-
| ၄. '''သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်''' (Analyzing)
| ပါ်ခြာ လညာတ် ဇၞော် ညံင် ဂွံ ဒှ် အပိုင်းအခြာ ဍောတ်ဍောတ်။
| သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်၊ ၜတ်ကၞာတ်၊ ပါ်ခြာ။
|-
| ၅. '''ဖျေဟ်ၚုဟ်မး''' (Evaluating)
| ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လတူ လညာတ် နကဵု သဇိုင် ခိုင်ကၠိုက်။
| ပတိုန်ဒုဟ်၊ ဖျေဟ်ၚုဟ်မး၊ စဵုဒၞာ။
|-
| ၆. '''ခၞံဗဒှ်''' (Creating)
| ပံင်ကောံ လညာတ် သီုဖအိုတ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် လညာတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် တၟိ။
| ခၞံဗဒှ်၊ ဖန်ဇန်၊ ချူ။
|}

== ၅။ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ (Understanding in Education) ==
တင်ရန်တၟအ် အဓိက ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ခေတ်တၟိ ဝွံ ဟွံသေင် သွက်ဂွံ ကဵု ကွးဘာ တအ် ကျက် စၟတ်သမ္တီ လိက် (Rote learning) ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် '''ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဇြိုဟ်နက်''' (Deep understanding) ရ။

နဲကဲ အစာဘာ တအ် စကာ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဂှ် ဒှ် သၞောတ် '''လဒက်ပတန် လညာတ်''' (Constructivism) ရ။ နဲကဲ ဏအ် ပကဵု ညံင် ကွးဘာ တအ် ဂွံ ကၠောန် သုတေသန နကဵု ဇကု၊ ဖြေစှ် ပြသၞာ ဍာံပြ (Project-based learning)၊ ကေုာံ သဳကၠဳ ရေင်သကအ် ညံင် လညာတ် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ဂွံ ခိုင်ကၠိုက် တိုန် ရ။

== ၆။ ပရေင်ဆက်ဆံ ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ (Communication and Language) ==
ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ကု အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆံ (Communication) ရ။ 
ကာလ ပိုယ် ဟီု အရေဝ် ကု ညးတၞဟ် မ္ဂး၊ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဟွံသေင် ဆ ကၠိုဟ် မလိက် သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ပါလုပ် သီုကဵု -
* '''သေမာန်တစ် (Semantics):''' ပရေင်ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် မလိက် ကေုာံ ဝါကျ။
* '''ပရက်မာတစ် (Pragmatics):''' ပရေင်ကၠိုဟ် တင်ရန်တၟအ်၊ ရမ္သာင်၊ ကေုာံ အကာဲအရာ မကတဵုဒှ် လက္ကရဴ အရေဝ် (Context) ရ။

ယဝ်ရ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ပ္ဍဲ အဆံင် ပရက်မာတစ် ဟွံမဲ မ္ဂး၊ ကောန်မၞိဟ် တအ် မာန် မှာရာ ကၠိုဟ် ဗၠေတ် (Misunderstanding) ရေင်သကအ် လောဲသွာ ရ။

== ၇။ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ကေုာံ ဉာဏ်စက် (Understanding and Artificial Intelligence) ==
ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် '''[[ဉာဏ်စက်]]''' (Artificial Intelligence - AI) တ္ၚဲဏအ် ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ မသၟာန် ဒဒှ်ရ &quot;စက် တအ် ဍာံဍာံ ကၠိုဟ်ခၠင် ဒၟံင် ဟာ؟&quot; ရ။

တၠပညာ ဂျောန် သာလ် (John Searle) ပတိုန် ထ္ၜး လဝ် လညာတ် ဒစးဒုင် မကော်စ '''ပြသၞာ ခဒမ် ဍုင်ကြုက်''' (Chinese Room Argument) ရ။ နကဵု လညာတ် ညး မ္ဂး၊ ကွန်ပျူတာ မွဲ မာန် တြာဲ ဘာသာ ဟွံသေင်မ္ဂး ကဵု သွဟ် မတုပ် ညံင် ကောန်မၞိဟ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ဆ လၟေင် ကမၠောန် မရပ်စပ် သင်္ကေတ (Symbol manipulation) အတိုင် ပရဝ်ဂရာမ် သၟး တုဲ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဍာံပြ (True understanding/Intentionality) ပုဟ်။&lt;ref name=&quot;searle&quot;&gt;{{cite journal |last=Searle |first=J. R. |title=Minds, Brains, and Programs |url=https://archive.org/details/sim_behavioral-and-brain-sciences_1980-09_3_3/page/417 |journal=Behavioral and Brain Sciences |volume=3 |issue=3 |pages=417-457 |year=1980}}&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ AI ခေတ်တၟိ မပ္တံကဵု ChatGPT တအ် မာန် ချူ လိက် ခိုဟ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ်တအ် ဟွံမဲ ကု &quot;မဝ်ဒယ် အပ္ဍဲ စိုတ်&quot; ညံင် ကောန်မၞိဟ် တုဲ ဟွံကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် ဍာံဍာံပြပြ ရ။

== ၈။ မဝ်ဒယ် ကေုာံ သဳအိုရဳဂမၠိုင် (Models and Theories) ==
သွက်ဂွံ သောင်ကလး ဗီုလဵု ကောန်မၞိဟ် တအ် ကၠိုဟ်ခၠင် ဂှ်၊ တၠပညာ စိုတ်ဗေဒ တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် သဳအိုရဳ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -
* '''မဝ်ဒယ် အပ္ဍဲစိုတ် (Mental Models):''' တၠပညာ ကေန်နက် ခရိတ် (Kenneth Craik) ပတိုန် ထ္ၜး လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၃ ဒဒှ်ရ က္ဍဟ် ပိုယ် ဂှ် ဖန်ဗဒှ် မဝ်ဒယ် ဍောတ်ဍောတ် သွက် လေဟာပြင် ဂၠးတိ အပ္ဍဲ စိုတ် ပိုယ် သွက်ဂွံ ဟီု ကြိုတင် အကာဲအရာ မမာန် ကတဵုဒှ် မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;craik&quot;&gt;{{cite book |last=Craik |first=K. J. W. |title=The Nature of Explanation |publisher=Cambridge University Press |year=1943 |pages=50-61}}&lt;/ref&gt;
* '''သဳအိုရဳ သကဳမာ (Schema Theory):''' လညာတ် တအ် ဝွံ ဂိုင်သမ္တီ လဝ် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် နကဵု ဒၞာဲ မကော်စ &quot;သကဳမာ&quot; ရ။ ကာလ ပိုယ် ဆဵု အရာ တၟိ၊ ပိုယ် ၜတ်ကၞာတ် ဍေဟ် ကု သကဳမာ တြေံ တုဲ ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် မာန် ရ။

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပရေင်မှာရာ (Challenges and Misunderstanding) ==
ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဍာံပြ ဝွံ ကတဵုဒှ် ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန် တုဲ ကောန်မၞိဟ် တအ် မလေပ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု ပရေင်မှာရာ ကေုာံ ဓလုက် စိုတ် (Cognitive bias) ရ -

* '''ဓလုက် စိုတ် မစၟတ်သမ္တီ ဍာံ (Confirmation bias):''' ကောန်မၞိဟ် တအ် ဒုင်ကေတ် ဆ လညာတ် မကိတ်ညဳ ကု ပရေင်ပတှ်ေ ဇကု တြေံ သၟး တုဲ တးပါဲ တင်ဂၞင် တၟိ မဟွံကိတ်ညဳ။
* '''ပရေင်လဵုလာ် ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် (Illusion of explanatory depth):''' မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် ကၠိုဟ်ခၠင် အရာ မွဲမွဲ (ဥပမာ - ဗီုလဵု ခလံက် ဍာ် ကၠောန် ကမၠောန်)၊ ဆဂး ကာလ အာတ်မိက် ညံင် သောင်ကလး ဍာံဍာံ မ္ဂး ညးတအ် ဟွံမာန် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ဝွံ ဒှ် အစောံသတ္တိ အဓိက အိုတ် မပါ်ခြာ ကောန်မၞိဟ် နူကဵု တိရစ္ဆာန် ကေုာံ စက်ယန္တရား တအ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မကတဵုဒှ် နူ ပရေင်ဆက်စပ် လညာတ်၊ ပရေင်ဆဵုဂဗ၊ ကေုာံ ယုတ္တိဗေဒ အပ္ဍဲ က္ဍဟ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ဘာသာရပ် သုတေသန စိုတ်ဗေဒ ကေုာံ ဉာဏ်စက် ဝွံ သ္ဒး ဆက် လ္ၚတ် ဇြိုဟ်နက် ညံင် ဂွံ ကၠိုဟ် လဒက်ပတန် ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ပ္ဍဲ နှင် က္ဍဟ် (Neural networks) ရောင်။ ယဝ်ရ ပိုယ် မာန် ကၠိုဟ်ခၠင် ဗီုလဵု ပိုယ် ကၠိုဟ်ခၠင် မ္ဂး၊ ပိုယ် မာန် ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် ပရေင်ပညာ မခိုဟ် အိုတ် ကေုာံ AI မနွံ ဉာဏ် ဍာံပြ မာန် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပရေင်စိုတ်ညာဏ်]] (Cognition)
* [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence)
* [[ပညာဗေဒ]] (Epistemology)
* [[စိုတ်ဗေဒ]] (Psychology)
* [[ပရေင်ပညာ]] (Education)

{{Navbox
| name = Cognitive Psychology
| title = ပရေင်စိုတ်ညာဏ် ကေုာံ စိုတ်ဗေဒ (Cognition and Cognitive Psychology)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လၟေင် ကမၠောန် သဇိုင်
| list1 =
* [[ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင်]] (Understanding)
* [[ပရေင်တီ]] (Knowledge)
* [[ပရေင်စၟတ်သမ္တီ]] (Memory)
* [[ပရေင်စွံအာရီု]] (Attention)
* [[ပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်]] (Decision making)
| group2 = သဳအိုရဳ ကေုာံ လညာတ်
| list2 =
* [[လဒက်ပတန် လညာတ်]] (Constructivism)
* [[မဝ်ဒယ် အပ္ဍဲစိုတ်]] (Mental model)
* [[သကဳမာ]] (Schema)
* [[ပရေင်ပါ်ခြာ ဘလုမ်]] (Bloom's Taxonomy)
| group3 = တၠပညာ အဓိကဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဂျောန် ပဳယာဂေတ်]] (Jean Piaget)
* [[လဳ ဗဳဂေါတ်သကဳ]] (Lev Vygotsky)
* [[ဘေန်ဂျာမေန် ဘလုမ်]] (Benjamin Bloom)
* [[ဂျောန် သာလ်]] (John Searle)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence)
* [[ယုတ္တိဗေဒ]] (Epistemology)
* [[ဒဿန စိုတ်]] (Philosophy of mind)
}}

[[Category:စိုတ်ဗေဒ]]
[[Category:ဒဿန]]
[[Category:ယုတ္တိဗေဒ]]
[[Category:ပရေင်ပညာ]]
[[Category:ပရေင်စိုတ်ညာဏ်]]</text>
      <sha1>mr5a2ajitptg5gy3ytlhk1dqyj3p5c9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဟိုတ်ဖိုလ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11873</id>
    <revision>
      <id>56596</id>
      <parentid>56486</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:11:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21407" sha1="l60bxbggu47ni7komz5m9mqi4zw66c5" xml:space="preserve">'''ဟိုတ်ဖိုလ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Justification'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာလ္ၚတ် ဣပိသတဳမဝ်လဝ်ဂျဳ (Epistemology) ဟွံသေင်မ္ဂး ပညာ လ္ၚတ် ညာဏ် ကေုာံ ဒဿနိကဗေဒ (Philosophy) ဂှ်၊ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မကဵု သဇိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး အခေါင်အရာ သွက်ဂွံ ပတှ်ေ ကေတ် အရာ မွဲမွဲ ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် ဍာံပြ (True) ရ။ ဟိုတ်ဖိုလ် ဝွံ ဒှ် တင် ကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ အကြာ &quot;ပရေင်ပတှ်ေ ဓမ္မတာ&quot; (Mere belief) ကေုာံ &quot;ညာဏ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး လညာတ် (Knowledge) ရ။&lt;ref name=&quot;alston&quot;&gt;{{cite book |last=Alston |first=W. P. |title=Epistemic Justification: Essays in the Theory of Knowledge |publisher=Cornell University Press |year=1989 |pages=15-25}}&lt;/ref&gt;

နကဵု လညာတ် ဒဿနိက တမၠာ မ္ဂး၊ ညာဏ် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် '''ပရေင်ပတှ်ေ မနွံကဵု ဟိုတ်ဖိုလ် ကေုာံ ဓဝ်ဍာံ''' (Justified True Belief - JTB) ရ။ ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ ပတှ်ေ ကေတ် အရာ မွဲမွဲ တုဲ အရာ ဂှ် လေဝ် ဍာံပြ ဒၟံင် ကီု လေဝ်၊ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဟိုတ်ဖိုလ် (Justification) မခိုင်ကၠိုက် မ္ဂး အရာ ဂှ် ဟွံဒှ် ညာဏ် ပုဟ် (ဥပမာ - ထေင် ကေတ် နကဵု ကံကုသိုလ် တုဲ ဒး အာ)။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဟိုတ်ဖိုလ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဳအိုရဳ အဓိကဂမၠိုင်၊ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ လညာတ် သိပ္ပံ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Euler_diagram_of_beliefs.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ဓဝ်ဍာံ (Truth)၊ ပရေင်ပတှ်ေ (Belief) ကေုာံ ဟိုတ်ဖိုလ် (Justification) မဖန်ဗဒှ် ညာဏ် (Knowledge) နကဵု လညာတ် JTB။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ဟိုတ်ဖိုလ်&quot; ဝွံ ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ပညာ လ္ၚတ် ညာဏ် မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ပရေင်ပတှ်ေ မွဲမွဲ ရ။ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မ္ဂး၊ မၞိဟ် မွဲ နွံကဵု ဟိုတ်ဖိုလ် သွက်ဂွံ ပတှ်ေ အရာ မွဲမွဲ (Justified in believing 'p') ယဝ်ရ မၞိဟ် ဂှ် နွံကဵု သက်သဳ، လညာတ် ရူပဗေဒ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး လၟေင် တွက်ဂၞန် မဍာံပြ သွက် အရာ ဂှ် ရ။

ပရေင်လ္ၚတ် ပရူ ဟိုတ်ဖိုလ် ဝွံ အာရီုစွံ လတူ သၟာန် မပ္တံကဵု - &quot;ဗီုလဵု ပိုယ် ဂွံ တီ ဒဒှ်ရ ပိုယ် တီ အရာ မွဲမွဲ ဍာံ?&quot;, &quot;သက်သဳ ဗီုလဵု မဒှ် သက်သဳ မခိုင်ကၠိုက်?&quot;, ကေုာံ &quot;ပရေင်ပတှ်ေ ပိုယ် တအ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒး နွံကဵု သဇိုင် သီုဖအိုတ် ဟာ?&quot; ရ။ 

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ဒဿနိက (History and Philosophical Origins) ==
လညာတ် ပရူ ဟိုတ်ဖိုလ် ဝွံ စတင် ပြာကတ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တြေံ ရ။ တၠပညာ ဒဿနိက '''[[ပလေတဝ်]]''' (Plato) ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူ ဏအ် ပ္ဍဲ လိက် ညး မနွံ ယၟု ''Theaetetus'' ရ။ ပ္ဍဲ လိက် ဂှ် ညး ပတိုန် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ညာဏ် (Knowledge) ဂှ် ဒှ် &quot;ပရေင်ပတှ်ေ မဍာံပြ မနွံကဵု ပရေင်ပသောင်ထ္ၜး&quot; (True belief with an account) ရ။&lt;ref name=&quot;plato&quot;&gt;{{cite book |last=Chisholm |first=R. M. |title=Theory of Knowledge |edition=3rd |publisher=Prentice Hall |year=1989 |pages=90-95}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ခေတ် ပညာ လျး (Enlightenment)၊ တၠပညာ ဗီုကဵု '''[[ရေနဳ ဒေကာတ်]]''' (René Descartes) တအ် စကာ နဲကဲ သံသယ (Methodological skepticism) သွက်ဂွံ ဂၠာဲ သဇိုင် ဟိုတ်ဖိုလ် မဟွံမာန် ဒးဒုင် သံသယ ရ (ဥပမာ - &quot;အဲ ချပ်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ အဲ နွံ တန်တဴ&quot; - ''Cogito, ergo sum'')။ 

== ၃။ သဳအိုရဳ ဟိုတ်ဖိုလ် သဇိုင် (Foundationalism) ==
'''သဳအိုရဳ သဇိုင်''' (Foundationalism) ဝွံ ဒှ် သဳအိုရဳ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ပရေင်လ္ၚတ် ဟိုတ်ဖိုလ် ရ။ နကဵု လညာတ် ဏအ် မ္ဂး၊ ပရေင်ပတှ်ေ ပိုယ် တအ် ဒက်ပတန် လဝ် တုပ် ညံင် သ္ၚိ မွဲ ရ။ 
* '''ပရေင်ပတှ်ေ သဇိုင် (Basic beliefs):''' ဒှ် ပရေင်ပတှ်ေ မဟွံဒး နွံပၟိက် ကု ဟိုတ်ဖိုလ် နူ အရာ တၞဟ် သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ဍေဟ် ရ (ဥပမာ - အာရီု မဆဵုညာတ် လၟုဟ် &quot;အဲ ဆဵု ညာတ် အသာ် ဗကေတ်&quot;)။
* '''ပရေင်ပတှ်ေ ဟွံသေင် သဇိုင် (Non-basic beliefs):''' ဒှ် ပရေင်ပတှ်ေ မဒး ဒုင်သဇိုင် ဟိုတ်ဖိုလ် လတူ ပရေင်ပတှ်ေ သဇိုင် တအ် ရ။

ဒေကာတ် (Descartes) ဝွံ ဒှ် တၠပညာ မစကာ လညာတ် ဏအ် အဓိက သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဓဝ်ဍာံ မဟွံမာန် ပြံင်လှာဲ ရ။

== ၄။ သဳအိုရဳ ဟိုတ်ဖိုလ် ဆက်စပ် (Coherentism) ==
'''သဳအိုရဳ ပရေင်ဆက်စပ်''' (Coherentism) ဝွံ ဒှ် လညာတ် မဒစးဒုင် ကု သဳအိုရဳ သဇိုင် ရ။ နကဵု လညာတ် ဏအ် မ္ဂး၊ ပရေင်ပတှ်ေ ဇၟာပ်ဇၟာပ် သာ် ဂှ် ဒး ဆက်စပ် ကေုာံ ထံက်ပင် ရေင်သကအ် အလုံ မွဲ သၞောတ် ရ (တုပ် ညံင် ဇာဇၞိက် ဃံင်)။

ဟွံမဲ ကု &quot;ပရေင်ပတှ်ေ သဇိုင်&quot; မတန်တဴ နကဵု အလဵုအလဵု ပုဟ်။ အရာ မွဲ ဒှ် ဟိုတ်ဖိုလ် မခိုင်ကၠိုက် မ္ဂး ဍေဟ် သ္ဒး ကိတ်ညဳ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ပတှ်ေ အလုံစုံ မွဲ (Coherent web of beliefs) ရ။ တၠပညာ ဥပမာ - W.V.O. Quine တအ် ထံက်ဂလာန် လညာတ် ဏအ် ရ。&lt;ref name=&quot;bonjour&quot;&gt;{{cite book |last=Bonjour |first=L. |title=The Structure of Empirical Knowledge |publisher=Harvard University Press |year=1985 |pages=87-110}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ သဳအိုရဳ သဇိုင် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ်
|-
! လက္ခဏာ
! သဳအိုရဳ သဇိုင် (Foundationalism)
! သဳအိုရဳ ပရေင်ဆက်စပ် (Coherentism)
|-
| '''ဗီုပြင် လဒက်ပတန်''' || တုပ် ညံင် သ္ၚိ၊ နွံ ရိုဟ်ကၞက် ကေုာံ လတူ || တုပ် ညံင် ဇာဇၞိက် (Web) ဟွံသေင်မ္ဂး ပဟ် ဃံင်
|-
| '''ပရေင်ပတှ်ေ သဇိုင်''' || နွံ (Basic beliefs) || ဟွံမဲ (ဇၟာပ် အရာ ဆက်စပ် ရေင်သကအ်)
|-
| '''လညာတ် ဟိုတ်ဖိုလ်''' || ဂွံ ဟိုတ်ဖိုလ် နူ သဇိုင် မဗိုန်ဗတ် || ဂွံ ဟိုတ်ဖိုလ် နူ ပရေင်ကိတ်ညဳ လတူ ဇကု
|-
| '''ပြသၞာ အဓိက''' || ဗီုလဵု သဇိုင် တအ် ဂှ် ဂွံ ဍာံပြ ဇေတ်တ်? || ပေါမ် အာဂီု လေဝ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကီု (ဟွံဍာံပြ လေဝ် ဒှ် မာန်)
|}

== ၅။ သဳအိုရဳ ပရေင်ပတှ်ေ (Reliabilism) ==
'''သဳအိုရဳ ပရေင်ပတှ်ေ''' (Reliabilism) ဝွံ ဒှ် လညာတ် မွဲ မဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ပရေင်ပတှ်ေ မွဲ နွံကဵု ဟိုတ်ဖိုလ် ယဝ်ရ ဍေဟ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု လၟေင် ကမၠောန် စိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး အာရီု မနွံကဵု ပရေင်ပတှ်ေ မာန် (Reliable cognitive process) ရ။

ဥပမာ - ယဝ်ရ မတ် ပိုယ် ခိုဟ် ဒၟံင် တုဲ ပိုယ် ဆဵု ညာတ် ကွဳစက် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠံင် မ္ဂး၊ ပရေင်ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ &quot;ကွဳစက် နွံ ပ္ဍဲ ဂၠံင်&quot; ဂှ် နွံကဵု ဟိုတ်ဖိုလ် ရ၊ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ကၠုင် နူ အာရီု မတ် မာန် ပတှ်ေ လဝ် ရ။ လညာတ် ဏအ် ဂှ် တၠပညာ Alvin Goldman ဖန်ဗဒှ် လဝ် ရ။&lt;ref name=&quot;goldman&quot;&gt;{{cite journal |last=Goldman |first=A. I. |title=What is Justified Belief? |journal=Justification and Knowledge |pages=1-23 |year=1979 |publisher=D. Reidel Publishing Company}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ပါ်ခြာ အပ္ဍဲ ကေုာံ မ္ၚး (Internalism and Externalism) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်လ္ၚတ် ဟိုတ်ဖိုလ် ဝွံ နွံ ပေါဲပြိုင်ပ္ကာန် အဓိက မွဲ အကြာ လညာတ် '''အပ္ဍဲ (Internalism)''' ကေုာံ လညာတ် '''မ္ၚး (Externalism)''' ရ။

* '''Internalism:''' နကဵု လညာတ် ဏအ်၊ ဟိုတ်ဖိုလ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် သာ် သ္ဒး နွံ ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး စိုတ် ပူဂိုလ် ဂှ် ရ။ မၞိဟ် ဂှ် သ္ဒး တီ ကၠိုဟ် ဒဒှ်ရ မုဟိုတ် ညး ဂွံ ပတှ်ေ အရာ ဂှ် ရ (Accessibilty to reasons)။
* '''Externalism:''' (ဥပမာ - Reliabilism) နကဵု လညာတ် ဏအ်၊ ဟိုတ်ဖိုလ် ဝွံ ဟွံဒး နွံ ပ္ဍဲ စိုတ် ပူဂိုလ် ဂှ် လၟိုန် ပုဟ်။ ဍေဟ် မာန် တန်တဴ လတူ အကာဲအရာ မ္ၚး (ဥပမာ လၟေင် အာရီု) မဖန်ဗဒှ် ပရေင်ပတှ်ေ ဂှ် ရ။

== ၇။ ဟိုတ်ဖိုလ် ကေုာံ ပြသၞာ ဂေတ်တဳယာ (Justification and the Gettier Problem) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၃၊ တၠပညာ ဒဿနိက '''[[အက်မောန် ဂေတ်တဳယာ]]''' (Edmund Gettier) ချူ ပတိတ် လိက်ပရေင် ဇမၠေအ် မွဲ မပလီု ထောအ် လညာတ် ညာဏ် မဒှ် JTB (Justified True Belief) မနွံ ကၠုင် လဝ် ၂၀၀၀ သၞာံ ပြင် ဂှ် ရ。&lt;ref name=&quot;gettier&quot;&gt;{{cite journal |last=Gettier |first=E. L. |title=Is Justified True Belief Knowledge? |url=https://archive.org/details/sim_analysis_1963-06_23_6/page/121 |journal=Analysis |volume=23 |issue=6 |pages=121-123 |year=1963}}&lt;/ref&gt;

ညး ပတိုန် ထ္ၜး လဝ် ဥပမာ (Gettier cases) မထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ၊ ၜိုန်ရ မၞိဟ် မွဲ နွံကဵု ဟိုတ်ဖိုလ် မခိုင်ကၠိုက်၊ တုဲ ပရေင်ပတှ်ေ ညး လေဝ် ဍာံပြ ဒၟံင် ကီု လေဝ်၊ အရာ ဂှ် ဟွံမာန် ကော် စ &quot;ညာဏ်&quot; ဏီ ရ။ 
(ဥပမာ - မၞိဟ် မွဲ ရံင် နာဍဳ လဒေါဝ် ဍုင် တုဲ ညာတ် ဒဒှ်ရ အခိင် ၁၂ နာဍဳ။ ညး ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ လၟုဟ် ၁၂ နာဍဳ။ ဟိုတ်ဖိုလ် ညး ခိုဟ် ဒၟံင်၊ တုဲ အခိင် အဝဲ ဂှ် လေဝ် ဍာံပြ ဒၟံင် ၁၂ နာဍဳ ဇေတ်တ် ကီု ရ။ ဆဂး နာဍဳ ဇၞော် ဂှ် လီု ဒၟံင် တုဲ ဒေါအ် ဒၟံင် လတူ ၁၂ နာဍဳ ဂှ် ၂၄ နာဍဳ ပြင် ယာံရ ညး ရံင် ဒး အခိင် ဍာံ တန်တဴ ဓမ္မတာ ရ။ ပရေင်ပတှ်ေ ညး ဂှ် ဍာံ ဟိုတ်နူ ကံကုသိုလ် သၟး ရ၊ ဟွံသေင် ညာဏ် ဍာံပြ ပုဟ်)။

== ၈။ တင်ဝါတ်ဂါတ် အဂရစ်ပါ (Agrippa's Trilemma) ==
ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ပရေင်ဟိုတ်ဖိုလ် ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ မကော်စ '''Agrippa's Trilemma''' (ပြသၞာ ပိ သာ် အဂရစ်ပါ) ရ။ သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ပရေင်ပတှ်ေ မွဲမွဲ၊ ပိုယ် သ္ဒး ကဵု ဟိုတ်ဖိုလ် ရ။ ဆဂး ဟိုတ်ဖိုလ် ဏအ် လေဝ် သ္ဒး နွံကဵု ဟိုတ်ဖိုလ် မွဲ ပၠန် ရ။ ဏအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် အကာဲအရာ ပိ သာ် -
# '''Infinite Regress:''' ဟိုတ်ဖိုလ် ဂှ် သ္ဒး ဆက် ဂၠာဲ အာ လၟိုန် ကာလ ဟွံမဲ ကု ဒတုဲ။
# '''Circularity:''' ဟိုတ်ဖိုလ် ဂှ် ဆက်စပ် ဂေတ် ကလေင် အာ ဒၞာဲ တမ် မွဲ ပၠန် (တုပ် ကု Coherentism)။
# '''Dogmatic Assumption:''' ဟိုတ်ဖိုလ် ဂှ် ဒေါအ် အာ ပ္ဍဲ တင်သဇိုင် မွဲ မဟွံမဲ ကု သက်သဳ ပရိုင် (တုပ် ကု Foundationalism)။

== ၉။ ဟိုတ်ဖိုလ် ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Justification in Law and Society) ==
ပါဲနူကဵု ဒဿနိကဗေဒ၊ ဝေါဟာရ '''ဟိုတ်ဖိုလ်''' ဝွံ သီု စကာ ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

* '''ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal Justification):''' ဟိုတ်ဖိုလ် ဂှ် ဒှ် အခေါင်အရာ ဟွံသေင်မ္ဂး အကာဲအရာ မကဵု အခေါင် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် မဒှ် ဒုဟ် မွဲမွဲ ရ (ဥပမာ - ပရေင်စဵုဒၞာ ဇကု - Self-defense)။ ၜိုန်ရ ဂစိုတ် မၞိဟ် ဒှ် ဒုဟ် ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဒး ဂစိုတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လမျီု ဇကု မ္ဂး၊ အရာ ဂှ် နွံကဵု ဟိုတ်ဖိုလ် (Justified) တုဲ ဟွံဒး ဒုင် ရာဇဝတ် ရ။
* '''ပ္ဍဲ လညာတ် ကိုပ်ကရိုင် (Moral Justification):''' ဒှ် ပရေင်ပသောင်ထ္ၜး ညံင် ဂွံ ဒှ် ဓဝ်ဍာံ ပ္ဍဲ ပရေင်ဒ္ဂေတ်ပြဝ မွဲမွဲ အတိုင် စံပၞောန် ဂကောံမၞိဟ် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
ဟိုတ်ဖိုလ် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက်ဂွံ တီ ညာတ် ဓဝ်ဍာံ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ပါ်ခြာ အကြာ လညာတ် အလဵုဇကု ကေုာံ ညာဏ် မဍာံပြ ရ။

ပ္ဍဲကဵု အနာဂတ်၊ သုတေသန ပရူ ဟိုတ်ဖိုလ် ဝွံ လ္ၚတ် ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု '''Formal Epistemology''' မစကာ ဂၞန် သင်္ချာ ကေုာံ ပရေင်တွက်ဂၞန် ယုတ္တိ (Logic) ကီု၊ ကေုာံ ဗီုလဵု ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence) တအ် ဖန်ဗဒှ် ဟိုတ်ဖိုလ် သွက် သ္ဂုတ်သွာတ် ဍေဟ်တအ် (Explainable AI) ရောင်။ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် လတူ ဟိုတ်ဖိုလ် ဂှ် သ္ဒး ဆက် ဇၞော်မောဝ် အာ ညံင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံ ဂၠာဲ ညာဏ် မဍာံပြ မာန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဣပိသတဳမဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Epistemology)
* [[ဒဿနိကဗေဒ]] (Philosophy)
* [[ပလေတဝ်]] (Plato)
* [[ရေနဳ ဒေကာတ်]] (René Descartes)
* [[ဓဝ်ဍာံ]] (Truth)

{{Navbox
| name = Epistemology
| title = ဣပိသတဳမဝ်လဝ်ဂျဳ ကေုာံ ပညာ လ္ၚတ် ညာဏ် (Epistemology and Theory of Knowledge)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် အဓိကဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ညာဏ်]] (Knowledge)
* [[ဓဝ်ဍာံ]] (Truth)
* [[ပရေင်ပတှ်ေ]] (Belief)
* [[ဟိုတ်ဖိုလ် (ဒဿနိက)]] (Justification)
| group2 = သဳအိုရဳ ဟိုတ်ဖိုလ်
| list2 =
* [[သဳအိုရဳ သဇိုင်]] (Foundationalism)
* [[သဳအိုရဳ ပရေင်ဆက်စပ်]] (Coherentism)
* [[သဳအိုရဳ ပရေင်ပတှ်ေ]] (Reliabilism)
* [[ပရေင်ပါ်ခြာ အပ္ဍဲ ကေုာံ မ္ၚး]] (Internalism and Externalism)
| group3 = ပြသၞာ ကေုာံ လညာတ်
| list3 =
* [[ပြသၞာ ဂေတ်တဳယာ]] (Gettier problem)
* [[တင်ဝါတ်ဂါတ် အဂရစ်ပါ]] (Agrippa's trilemma)
* [[လညာတ် ဒစးဒုင် (ဒဿနိက)]] (Skepticism)
| group4 = တၠပညာ အဓိကဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ပလေတဝ်]] (Plato)
* [[ရေနဳ ဒေကာတ်]] (René Descartes)
* [[ဂျောန် လံက်]] (John Locke)
* [[အက်မောန် ဂေတ်တဳယာ]] (Edmund Gettier)
}}

[[Category:ဣပိသတဳမဝ်လဝ်ဂျဳ]]
[[Category:ဒဿနိကဗေဒ]]
[[Category:ဟိုတ်ဖိုလ်]]
[[Category:လညာတ် ဒဿနိကဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>l60bxbggu47ni7komz5m9mqi4zw66c5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တၞံကၟိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11874</id>
    <revision>
      <id>56559</id>
      <parentid>56487</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T20:09:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25645" sha1="53cauj7kkjtds0xhee651of732z7nad" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = တၞံကၞိ (Nipa palm)
| image = Nypa_fruticans_1.jpg
| image_caption = တၞံကၞိ မတိုန် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ ဇိုင် ၜဳ ဍာ်ဖၞုင်။
| regnum = [[Plantae]]
| cladus = [[Tracheophytes]]
| cladus2 = [[Angiosperms]]
| cladus3 = [[Monocots]]
| cladus4 = [[Commelinids]]
| ordo = [[Arecales]]
| familia = [[Arecaceae]]
| subfamilia = [[Nypoideae]]
| genus = '''Nypa'''
| species = '''N. fruticans'''
| binomial = Nypa fruticans
| binomial_authority = Wurmb
}}

'''တၞံကၞိ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Nipa palm, Attap palm''; ယၟု သိပ္ပံ: ''Nypa fruticans'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကူ တၞံတာ (Palm) မွဲ မတိုန် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ဂြိုပ်ကရေင် (Mangrove) ကေုာံ ဇိုင် ၜဳ ဍာ်ဖၞုင် မဒှ် ဒၞာဲ ဍာ်တိုန် ဍာ်စှ်ေ ရ။ တၞံကၞိ ဝွံ ဒှ် တၞံ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် သဘာဝ ပွဳပွူ ဇိုင် ၜဳ ပ္ဍဲ ဍုင် အာရှ အရှေ့တောင်၊ ဍုင်အိန္ဒိယ ကေုာံ တကအ် ပ္ဍဲ သမုဒ္ဒရာ ပသိဖိတ် (Pacific Ocean) တအ် ရ။ တၞံ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဂကူ တၞံတာ ဥတု ဂမ္တဴ မွဲဓဝ် မတိုန် ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူ ဂြိုပ်ကရေင် မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;dransfield&quot;&gt;{{cite book |last=Dransfield |first=J. |author2=Uhl, N. W. |author3=Asmussen, C. B. |title=Genera Palmarum: The Evolution and Classification of Palms |publisher=Kew Publishing |year=2008 |pages=150-155}}&lt;/ref&gt;

တၞံကၞိ ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု တၞံတာ တၞဟ် တအ် တုဲ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု တမ်ဆု (Trunk) မသၠုင် တိုန် အာ လတူ အာကာသ ပုဟ်။ တမ်ဆု ဍေဟ် ဂှ် တိုန် ဓရောတ် ဒၟံင် သၟဝ် တိ ဟွံသေင်မ္ဂး သၟဝ် လိုတ် (Rhizome) တုဲ ဆ တၞး ဍေဟ် သၟး ဓလိုက် တိတ် ကၠုင် လတူ တိ မာန် သၠုင် စဵုကဵု ၉ မဳတာ ရ။ ကောန်မၞိဟ် တအ် သုင်စောဲ ကၠုင် တၞံကၞိ သွက်ဂွံ သြိုင် သ္ၚိ (သ္ၚိကၞိ)၊ ကၠောန် ဍာ်ကၞိ သွက်ဂွံ ချက် သဂြာ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန် ဍာ်အရက် ကေုာံ စ သတ် ဍေဟ် (Attap chee) ပ္ဍဲကဵု အခိုက်အလိုက် စၞစ အာရှ နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ တၞံကၞိ နကဵု လညာတ် ရုက္ခဗေဒ၊ သဘာဝ ပွဳပွူ၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;ကၞိ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး အာတ်တပ် (Attap) ဝွံ မလေပ် ကော်စ ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှ အရှေ့တောင် အဓိက ပ္ဍဲ ဍုင်မလေရှာ ကေုာံ သိန်ကာပူ ရ။ ယၟု သိပ္ပံ ''Nypa fruticans'' ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် လာတ္တေန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;တၞံ မတိုန် နဒဒှ် တၞံဍောတ်တ် မဂၠိုင်ကဵု ကၞာင်&quot; ရ။

နကဵု လညာတ် ရုက္ခဗေဒ၊ တၞံကၞိ ဝွံ ဒှ် ကောန်ဂကောံ မွဲဓဝ် (Monotypic taxon) ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ဍောတ် ''Nypoideae'' မပါ်တိတ် နူကဵု ဇာတ် တၞံတာ ဇၞော် (Arecaceae) ရ။ အရာ မတၟေင် အိုတ် သွက် တၞံကၞိ ဂှ် ဍေဟ် မာန် တန်တဴ ဂျိုင် လမျီု ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ဍာ်ဖၞုင် မနှဴ ကု ဍာ်ပတ္ၚိ (Brackish water) ဇိုင် ၜဳ၊ မဒှ် ဒၞာဲ တၞံတာ တၞဟ် တအ် တိုန် ဟွံမာန် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ရုပ်တြေံ (History and Fossil Records) ==
တၞံကၞိ ဝွံ ဒှ် တၞံ မနွံ ဝင် သက်တမ်း တြေံ အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ တၠပညာ သုတေသန ရုပ်တြေံ (Paleobotanists) တအ် ဂၠာဲဆဵု ညာတ် လဝ် ရုပ်တြေံ ခဗိုက် ပ္ကဴ (Pollen fossils) မကော်စ ''Spinizonocolpites'' မတုပ် ကု ခဗိုက် ပ္ကဴ တၞံကၞိ ခေတ် လၟုဟ် ပ္ဍဲကဵု အလံင် တိ မနွံ သက်တမ်း ၇၀ ပြကောဋ္ဋကိုဋ် သၞာံ ပ္ဍဲ ခေတ် ခရဳတေယှာတ် (Cretaceous period) ရ။&lt;ref name=&quot;gee&quot;&gt;{{cite journal |last=Gee |first=C. |title=The mangrove palm Nypa in the geologic past of the New World |journal=Wetlands Ecology and Management |volume=9 |issue=3 |pages=181-194 |year=2001}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် အဳယဝ်သေန် (Eocene - ၜိုတ် ၅၀ ပြကောဋ္ဋကိုဋ် သၞာံ မတုဲ ကၠုင်) ဂှ်၊ တၞံကၞိ တအ် တိုန် ပြးဇး ဒၟံင် အလုံ ဂၠးတိ သီုကဵု ပ္ဍဲ ဒေသ ဥရောပ ကေုာံ အမေရိကာန် ရ။ သက်သဳ ရုပ်တြေံ သတ် ကၞိ မကော်စ ''Nypa burtinii'' ဂှ် ညးတအ် ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ လန်ဒန် (London Clay) ဍုင်အင်္ဂလာန် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ တုဲ တၞံကၞိ တအ် သှ်ေ တန်တဴ ဆ ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ဥတု ဂမ္တဴ အာရှ ကေုာံ ပသိဖိတ် သၟး ရ။

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ ရုက္ခဗေဒ (Botanical Characteristics) ==
တၞံကၞိ ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် လဒက်ပတန် အင်္ဂလက္ခဏာ မတၟေင် တၞဟ်ခြာ နူ တၞံ တၞဟ် တအ် ရ -

* '''တမ်ဆု ကေုာံ ရိုဟ် (Rhizome and Roots):''' တမ်ဆု ဍေဟ် (Rhizome) ဂှ် ဇၞော် ခိုင်ကၠိုက် တုဲ တိုန် ဓရောတ် ဒၟံင် သၟဝ် လိုတ် ဗတဳ ဇိုင် ၜဳ ရ။ တမ်ဆု ဏအ် မာန် ပါ် ကၞာင် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ကဵု တၞံ တၟိ လောဲသွာ ရ။ ရိုဟ် ဍေဟ် တအ် ထပက် စှ်ေ အာ သၟဝ် တိ ဇြိုဟ်ဇြိုဟ် သွက်ဂွံ ယင် ဒုင် ပရေင်တက် လပှ် ဍာ် ရ။
* '''တၞး (Leaves):''' တၞး ကၞိ ဂှ် ဒှ် ဗီုပြင် ကဝိုင် (Pinnate) တုဲ မာန် သၠုင် တိုန် စဵုကဵု ၄ နူ ၉ မဳတာ ရ။ ကၞာင် တၞး ဍေဟ် ဂှ် ကြံင်မ္ၚိုဟ် တုဲ သ္ၚေက် ဒၟံင် လၟိုန် ရ။
* '''ပ္ကဴ ကေုာံ သတ် (Flowers and Fruits):''' တၞံကၞိ ဝွံ ဒှ် ဂကူ တၞံ မနွံကဵု ပ္ကဴ ၝောအ် ကဵု ပ္ကဴ ကၟက် ပ္ဍဲ တၞံ မွဲဓဝ် (Monoecious) ရ။ ပ္ကဴ ၝောအ် ဂှ် နွံ ဗီုပြင် ခဍမ်ခဍမ် (Globular) ပ္ဍဲ လဒေါဝ်၊ တုဲ ပ္ကဴ ကၟက် တအ် ဂှ် တိုန် ဓရောတ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ကၞာင် သၟဝ် ဂှ် ရ။ သတ် ဍေဟ် ဝွံ နွံကဵု ခၞံက် မကြံင်မ္ၚိုဟ် တုဲ ပံင်ကောံ ဒၟံင် နဒဒှ် ကလောအ် ခဍမ်ခဍမ် (Fruiting head) ဇၞော် မွဲ ရ။ မ ဍေဟ် အပ္ဍဲ ဂှ် ကာလ ဟွံကြံင် ဏီ မ္ဂး နွံကဵု အသာ် ဗု တုဲ စ ဂွံ ရ။

[[File:Nypa_fruticans_fruit_cluster.jpg|thumb|left|300px|ဗီုရုပ် ကလောအ် သတ် ကၞိ (Fruiting head of Nypa fruticans) မနွံ ဗီုပြင် ခဍမ်ခဍမ် ကေုာံ ခၞံက် မကြံင်မ္ၚိုဟ်။]]

== ၄။ သဘာဝ ပွဳပွူ ကေုာံ ဒၞာဲမတန်တဴ (Ecology and Habitat) ==
တၞံကၞိ ဝွံ တိုန် ပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ မနွံကဵု ဍာ်တိုန် ဍာ်စှ်ေ ဇိုင် ၜဳ အာရှ တအ် ရ။ ဒၞာဲ မတန်တဴ အဓိက ဍေဟ် ဂှ် နူကဵု ဍုင် အိန္ဒိယ (Sundarbans)၊ ဍုင်ဗင်္ဂလာဒေတ်၊ ဍုင်ဗၟာ (ဒေသ ဇိုင် ၜဳ ဍုင်မန် ကေုာံ ရခိုင်)၊ ဍုင်သေံ၊ ဍုင်မလေရှာ၊ ဍုင်အေန်ဒဝ်နဳယှာ၊ စဵုကဵု စိုပ် ဍုင် ဩသတြေလျာ သၟဝ်ကျာ ကေုာံ တကအ် ပသိဖိတ် ဂမၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;duke&quot;&gt;{{cite book |last=Duke |first=N. C. |title=Australia's Mangroves: The Authoritative Guide to Australia's Mangrove Plants |publisher=University of Queensland |year=2006 |pages=90-95}}&lt;/ref&gt;

ဍေဟ် မလေပ် တိုန် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲ လိုတ် (Mud) မနွံကဵု ဍာ်ဖၞုင် ညိည (Brackish water) ရ။ ၜိုန်ရ ဍေဟ် တန်တဴ မာန် ပ္ဍဲ ဍာ်ဖၞုင် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် လေဝ် နွံ ပၟိက် ဍာ်ပတ္ၚိ (Freshwater) နူကဵု ၜဳ ဇၞော် တအ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် အပြည့်အဝ ရ။ မ ကၞိ ဝွံ ကာလ ဍေဟ် စှ်ေ ဍာ် မ္ဂး ဍေဟ် ၜင် အာ လတူ ဍာ် တုဲ ပရေင်ပြးဇး မ ဍေဟ် (Seed dispersal) ဂှ် ကတဵုဒှ် အာ နကဵု ဇြဟတ် လပှ် ဍာ် ရ။

== ၅။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်စၞစ ကေုာံ ဍာ်ယာမ (Culinary Uses: Attap Chee and Sap) ==
တၞံကၞိ ဝွံ ကဵု ဖဵု သွက် ပရေင်စၞစ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ ရ။

* '''မကၞိ (Attap Chee):''' ကာလ သတ် ကၞိ ဟွံကြံင် ဏီ မ္ဂး၊ ညးတအ် ပလှ် ဍေဟ် တုဲ ၜိုဟ် ပတိတ် မ အပ္ဍဲ ဍေဟ် ရ။ မ ဏအ် ဂှ် နွံ အသာ် ဗု၊ နွံ ရှ် ဍာတ် ညိည တုဲ တုပ် ညံင် ဂျယ်လဳ (Jelly) ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင်သိန်ကာပူ ကေုာံ မလေရှာ မ္ဂး ညးတအ် ဍုန် မ ဏအ် ကု ဍာ်သဂြာ တုဲ စုတ် ပ္ဍဲကဵု စၞစ ဍာ်ခဲ မကော်စ Ais Kacang ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ်မကၞိ ရ။
* '''ဍာ်ကၞိ (Nipa Sap):''' ကာလ ညးတအ် ကုတ် ထောအ် ကၞာင် ပ္ကဴ ကၞိ မ္ဂး၊ ဍာ်ကၞိ မနွံကဵု ဓါတ် သဂြာ သၠုင် ဇွောဝ် တိတ် ကၠုင် ရ။ ဍာ် ဏအ် ဂှ် ညးတအ် သုင် နဒဒှ် ဍာ်ယာမ သဘာဝ မာန် ရ။
* '''သဂြာ ကၞိ (Palm Sugar):''' ယဝ်ရ ဍုန် ဍာ်ကၞိ ဏအ် ညံင် ဂွံ တူ အာ ဍာ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် အာ သဂြာ မကော်စ ''Gula Apong'' ပ္ဍဲ မလေရှာ ရ။
* '''ဍာ်သူ ကေုာံ အရက် (Vinegar and Alcohol):''' ဍာ်ကၞိ ဏအ် ယဝ်ရ စွံ လဝ် ကဵု ဖအုဲ (Fermentation) မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် အာ ဍာ်သူ (Nipa vinegar) ရ။ ယဝ်ရ ကဵု ဍေဟ် ကတဵုဒှ် ဓါတ် အလ်ကဝ်ဟော (Alcohol) မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် အာ ဍာ်အရက် မကော်စ ''Tuba'' ဟွံသေင်မ္ဂး တောတ်ဒဳ (Toddy) ရ။&lt;ref name=&quot;fao&quot;&gt;{{cite book |author=FAO |title=Non-wood forest products 10: Tropical palms |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |year=1995 |pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ကေုာံ ဒြပ်ရတ် (Construction and Thatching) ==
&quot;သ္ၚိကၞိ&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ အခိုက်အလိုက် မွဲ သွက် ကွာန် ဇိုင် ၜဳ ပ္ဍဲ အာရှ ရ။ လွပ် အဓိက အိုတ် သွက် တၞံကၞိ ဂှ် ဒှ် တၞး ဍေဟ် ရ။

* '''တၞး သွက်ဂွံ ဓလုက် သ္ၚိ (Thatching):''' တၞး ကၞိ ဂှ် ညးတအ် ရေက် ပတိတ် နူ ကၞာင်၊ စဲ တ္ၚဲ ညံင် ဂွံ ကှ် တုဲ သီ တောဲ ရေင်သကအ် နကဵု လွာ ဒုန် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကၟဳ သ္ၚိ ကေုာံ ဗဒင် သ္ၚိ ရ။ ကၟဳ ကၞိ ဏအ် ဝွံ ခိုဟ် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဥတု ကေုာံ မာန် တန်တဴ ၜိုတ် ၃-၅ သၞာံ ကၠာ ဟွံဂွံ ဒး သၠာဲ တၟိ ရ။
* '''ပရေင်တောဲ ကေုာံ ကၠောန် ကပေါတ် (Weaving):''' လွာ တၞး ကၞိ တအ် ဂှ် ညးတအ် စကာ သွက်ဂွံ တောဲ ကၠောန် န (Baskets)၊ ခမံက် (Hats)၊ ကေုာံ က္ဍိုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဗြဲ ရ။ ကၞာင် တၞး ဍေဟ် မကြံင်မ္ၚိုဟ် တအ် ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် တမြေင် (Brooms) ဟွံသေင်မ္ဂး အှော် (Firewood) ရ။

== ၇။ ပရေင်ပတိတ် ဒြဟတ်စွမ်းအင် အဳသနောဝ် (Biofuel and Energy Potential) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် လၟုဟ် মနွံ ပၟိက် ဒြဟတ်စွမ်းအင် မသၟးဇ္ၚး (Renewable energy) ဂှ်၊ တၞံကၞိ ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် အရာ မနွံကဵု တန်ဖိုး ဗွဲမဇၞော် လပါ် Biofuel ရ။ 

ဍာ်ကၞိ ဝွံ နွံကဵု ဓါတ် သဂြာ သၠုင် ဗွဲမလောန် တုဲ၊ ယဝ်ရ ပၠောပ် ဓါတ် ဖအုဲ (Fermentation) မ္ဂး ဍေဟ် မာန် ပတိတ် ဓါတ် အဳသနောဝ် (Ethanol) မာန် ရ။ အတိုင် ပရေင်သုတေသန မ္ဂး၊ တၞံကၞိ မွဲ ဧက မာန် ပတိတ် အဳသနောဝ် ဂၠိုင် နူကဵု တၞံ တၜဴ (Sugarcane) ဟွံသေင်မ္ဂး တၞံ က္ၜဴ (Cassava) ၂ ဆ စဵုကဵု ၃ ဆ ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ တၞံကၞိ ဝွံ ဟွံဒး စကာ တိ သွက် ပရေင်တဵုလွဳ ဓမ္မတာ တုဲ ဟွံဒှ် ပြိုင်ပ္ကာန် ကု တိ သွက်ဂွံ တဵု သြောအ် (Food vs. Fuel debate) ရ။&lt;ref name=&quot;tsuji&quot;&gt;{{cite journal |last=Tsuji |first=K. |author2=Matsumoto, T. |title=Nipa palm as a renewable energy source for ethanol production |journal=Biomass and Bioenergy |volume=35 |issue=7 |pages=2622-2627 |year=2011}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ၜတ်ကၞာတ် ပရေင်ပတိတ် အဳသနောဝ် (Ethanol Yield Comparison)
|-
! ဂကူ တၞံ (Crop)
! ဍာ်ဒကေဝ် ပတိတ် အဳသနောဝ် (လဳတာ / ဟက်တာ / သၞာံ)
! တင်စၟတ်
|-
| တၞံ တၜဴ (Sugarcane) || ၄,၀၀၀ - ၅,၀၀၀ || နွံ ပၟိက် တိ ခိုဟ် ကေုာံ ဍာ် ဂၠိုင်
|-
| တၞံ က္ၜဴ (Cassava) || ၃,၀၀၀ - ၄,၀၀၀ || နွံ ပၟိက် တိ သာမည
|-
| '''တၞံကၞိ (Nipa palm)''' || '''၆,၄၀၀ - ၁၁,၀၀၀''' || တိုန် အလဵုအလဵု ပ္ဍဲ ဇိုင် ၜဳ၊ ဟွံဒး ဝေင် ဂဥုဲ
|}

== ၈။ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ပွဳပွူ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် (Environmental Impact and Conservation) ==
တၞံကၞိ ဝွံ နွံကဵု တာလျိုင် အဓိက သွက်ဂွံ မင်မဲ ဂေဟစၞောတ် (Ecosystem) ဇိုင် ၜဳ ရ။

* '''ပရေင်စဵုဒၞာ လပှ် ကေုာံ တိ လီုလာ် (Coastal Protection):''' ရိုဟ် တၞံကၞိ မတိုန် ဓရောတ် ဒၟံင် သၟဝ် လိုတ် တအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု လဒက်ပတန် မခိုင်ကၠိုက် သွက်ဂွံ ရပ် လဝ် တိ ညံင် ဟွံဂွံ လီုလာ် (Erosion) ဟိုတ်နူ လပှ် ၜဳ ကေုာံ ဒြဟတ် ကျာ မုန်တိုင်း ရ။
* '''ဒၞာဲ ဇၞော်မောဝ် တိရစ္ဆာန် (Habitat):''' တမ်ဆု ကေုာံ ရိုဟ် တၞံကၞိ ပ္ဍဲ သၟဝ် ဍာ် တအ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဆက် ဂျိုင် လမျီု ကေုာံ ဒၞာဲ ဖျေဟ် ခၟာဲ သွက် က ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဂတာံ လိုတ် (Mud crabs)၊ ကေုာံ ၚုဲ နာနာ သာ် ရ။
* '''ပြသၞာ အပြံင်အလှာဲ ဥတု (Climate Change):''' ဒေသ ဂြိုပ်ကရေင် မနွံ ကု တၞံကၞိ တအ် ဝွံ မာန် ဇြုပ် ကေတ် ဓါတ် ကာဗောန် (Carbon sequestration) ဂၠိုင် နူကဵု ဂြိုပ် ဓမ္မတာ ၃-၄ ဆ တုဲ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ဖအောန် ပြသၞာ ရာသဳဥတု ကတဴ ရ။

== ၉။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Cultural and Social Significance) ==
ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှ၊ တၞံကၞိ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဘဝ လၟိုန် တ္ၚဲ ညးဍုင်ကွာန် ဇိုင် ၜဳ တအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရ။

* ပ္ဍဲ ဍုင်မန် ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ၊ &quot;သ္ၚိကၞိ&quot; ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ သ္ၚိ ညးဒိုက်ဂတ် ဟွံသေင်မ္ဂး သ္ၚိ သၟာကမၠောန် တမ္ၚာ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ညးတအ် စကာ ကၟဳ ကၞိ ပ္ဍဲကဵု ရုင်စၞ (Restaurants) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒၞာဲ ဇူဒီု (Resorts) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခိုက်အလိုက် သဘာဝ (Eco-friendly vibe) ရ。
* ပ္ဍဲ ဍုင်ဖဳလစ်ပိန်၊ ဍာ်အရက် တောတ်ဒဳ မပတိတ် နူ တၞံကၞိ ဝွံ ဒှ် အရက် အခိုက်အလိုက် သွက် ပေါဲသဘင် ကေုာံ ပရေင်ကောံသၟဟ် ဂကောံမၞိဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;hamilton&quot;&gt;{{cite journal |last=Hamilton |first=L. S. |author2=Murphy, D. H. |title=Use and management of Nipa palm (Nypa fruticans) |url=https://archive.org/details/sim_economic-botany_april-june-1988_42_2/page/206 |journal=Economic Botany |volume=42 |issue=2 |pages=206-213 |year=1988}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
သ္ၚောပ် မ္ဂး၊ တၞံကၞိ ဝွံ ဒှ် ရတ် သဘာဝ မနွံကဵု ၚုဟ်မး ဗွဲမဇၞော် မွဲ သွက် ဂကောံမၞိဟ် အာရှ ရ။ နူကဵု ပရေင်သြိုင်ခၞံ သ္ၚိဌာန်၊ ပရေင်စၞစ ဍာ်ယာမ၊ စဵုကဵု စိုပ် ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ပွဳပွူ ကေုာံ ဒြဟတ်စွမ်းအင် ခေတ်တၟိ ဂှ် တၞံကၞိ ကဵု ဖဵု သွက် ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ပရေင်သုတေသန ပရူ တၞံကၞိ ဝွံ သ္ဒး အာရီုစွံ လတူ နဲကဲ မာန် ပတိတ် အဳသနောဝ် ညံင် ဂွံ ဂၠိုင် တိုန် နကဵု နဲကဲ စက်ယန္တရား (Commercial scale) ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ဇိုင် ၜဳ ညံင် ဂြိုပ် တၞံကၞိ တအ် ဟွံဂွံ ဒးဒုင် ပလီုပလာ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင် (Urbanization) ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ က (Aquaculture) တအ် လေဝ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ညံင် တၞံ တၟေင် ဏအ် ဂွံ ဆက် တန်တဴ အာ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဂြိုပ်ကရေင်]] (Mangrove)
* [[တၞံတာ]] (Arecaceae)
* [[ဒြဟတ်စွမ်းအင် ဇဳဝ]] (Biofuel)
* [[သဘာဝ ပွဳပွူ]] (Environment)

{{Navbox
| name = Palm Trees
| title = ဂကူ တၞံတာ အဓိကဂမၠိုင် (Major Palm Trees of the World)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = တၞံ သွက် စၞစ
| list1 =
* [[တၞံသတ်ဗြဴ]] (Coconut / Cocos nucifera)
* [[တၞံစမ္မလောန်]] (Date palm / Phoenix dactylifera)
* [[တၞံတာ]] (Palmyra palm / Borassus flabellifer)
* [[တၞံသာဂူ]] (Sago palm / Metroxylon sagu)
| group2 = တၞံ သွက် ကပေါတ် ကေုာံ ကၠေင်
| list2 =
* [[တၞံကၠေင်တာ]] (Oil palm / Elaeis guineensis)
* [[တၞံရတ္တန်]] (Rattan / Calamoideae)
* '''[[တၞံကၞိ]]''' (Nipa palm / Nypa fruticans)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ရုက္ခဗေဒ]] (Botany)
* [[ဂြိုပ်ကရေင်]] (Mangrove)
* [[သ္ၚိကၞိ]] (Attap dwelling)
* [[အဳသနောဝ်]] (Ethanol)
}}

[[Category:ရုက္ခဗေဒ]]
[[Category:တၞံတာဂမၠိုင်]]
[[Category:ဂြိုပ်ကရေင်]]
[[Category:စၞစ အာရှ]]
[[Category:တၞံ မနွံကဵု ဖဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]</text>
      <sha1>53cauj7kkjtds0xhee651of732z7nad</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တၞံတာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11875</id>
    <revision>
      <id>56607</id>
      <parentid>56488</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:23:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24979" sha1="hdznbgnau3422sww193l7jc7u2bbdur" xml:space="preserve">'''တၞံတာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Toddy palm, Palmyra palm, Sugar palm'', ယၟု ရုက္ခဗေဒ: ''Borassus flabellifer'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကူ တၞံဆု မနွံ ပ္ဍဲ ဂကောံ တၞံသတ် (Arecaceae) တုဲ မတန်တဴ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှ လပါ် သၠုင်ကျာ ကေုာံ အာရှ လပါ် အဂၞဲ ရ။ တၞံတာ ဝွံ ဒှ် တၞံဆု မနွံကဵု သက်တန် ဂၠိင် (လ္ၚဵု စဵုကဵု ၁၀၀ သၞာံ ပြင်) ကေုာံ လွပ် ဂုဏ်ဖဵု ဗွဲမဂၠိုင် သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ နူကဵု တမ်ရိုဟ် စဵုကဵု စိုပ် သၠတာ ဂှ် ကောန်မၞိဟ် တအ် စကာ ဒၟံင် သွက် လမျီု ဘဝ လၟိုန် တ္ၚဲ ရ။&lt;ref name=&quot;davis&quot;&gt;{{cite book |last=Davis |first=T. A. |author2=Johnson, D. V. |title=Borassus flabellifer L.: Palmyra Palm |publisher=International Board for Plant Genetic Resources |year=1987 |pages=15-22}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် မန် ကေုာံ ဂကူ ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ အဂၞဲ (ဥပမာ ဍုင်ဗၟာ၊ ဍုင်သေံ၊ ဍုင်ကာမ်ဗောဒဳယျာ)၊ တၞံတာ ဝွံ မံင် ဇိုင် ဘဝ ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် ဗွဲမဗိုန်ဗတ် ရ။ သတ်တာ ကေုာံ ဍာ်တာ ဂှ် ဒှ် စၞစ သုင် အဓိက၊ တုဲ သၠတာ ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ကၠောန် လိက်သၠရိုတ် မဒှ် အရာ မထိင်ဒဝ် လဝ် ဝင် ကေုာံ လိက်ပတ် သာသနာ ခေတ် တမၠာ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ တၞံတာ နကဵု လညာတ် ရုက္ခဗေဒ၊ ပရေင်တဵုလွဳ၊ လွပ်၊ ကေုာံ ဂုဏ်ဖဵု ယေန်သၞာင် ဗွဲမလှဲလး ရ။

{{Taxobox
| name = တၞံတာ (Palmyra Palm)
| image = Borassus_flabellifer_in_AP.jpg
| image_width = 250px
| image_caption = တၞံတာ မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင်အိန္ဒိယ သၠုင်ကျာ
| kingdom = [[Plantae]]
| clade = Tracheophytes
| clade2 = Angiosperms
| clade3 = Monocots
| clade4 = Commelinids
| order = [[Arecales]]
| family = [[Arecaceae]]
| genus = ''[[Borassus]]''
| species = '''''B. flabellifer'''''
| binomial = ''Borassus flabellifer''
| binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]]
}}

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;တၞံတာ&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တၞံဆု မတိုန် တပ်ပ် (ဟွံမဲ ကု ကၞာင်) တုဲ မနွံကဵု သၠ ဗီုပြင် ဒပ်ပၞိက် (Fan-shaped leaves) ပ္ဍဲ ကၞောတ် တၞံ ရ။ ယၟု သိပ္ပံ ''Borassus flabellifer'' ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် လာတ္တေန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;တၞံ မနွံ သၠ ဗီုပၞိက်&quot; ရ။ 

ပ္ဍဲ အရေဝ် အင်္ဂလိက် မ္ဂး ညးကော်စ &quot;Palmyra palm&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;Toddy palm&quot; ရ။ တၞံတာ ဝွံ ဒှ် တၞံဆု သဘာဝ မမာန် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဒေသ မက္တဴ ကေုာံ ဍာ် အောန် (Arid and semi-arid regions) တုဲ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မကဵု ဂုဏ်ဖဵု ဇၞော် အိုတ် သွက် သၟာဗ္ၚ ကေုာံ ညးမပဒတဴ ပ္ဍဲ ဒေသ ဂံက်က္တဴ တအ် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ကဵု စၞစ၊ ဍာ်ယာမ (ဍာ်တာ)၊ ကပေါတ် သြိုင်ခၞံ သ္ၚိ၊ ကေုာံ ဂဥုဲ နာနာ သာ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ဒၞာဲမတန်တဴ (History, Origin, and Distribution) ==
တၞံတာ ဝွံ ဒှ် တၞံ တမ်မူလ နူကဵု တိုက် အိန္ဒိယ (Indian Subcontinent) ကေုာံ ဒေသ အာရှ အဂၞဲ (Southeast Asia) ရ။ နူကဵု ဝင် မ္ဂး ကောန်မၞိဟ် တအ် တဵုလွဳ ကေုာံ စကာ ကၠုင် တၞံတာ ဏအ် နူကဵု သၞာံ မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ တေအ် ရ။ 

* '''ဒၞာဲ မဂွံ ဆဵု ဂၠိုင်:''' ဍုင်အိန္ဒိယ၊ ဍုင်သဳရိလင်္ကာ၊ ဍုင်ဗၟာ (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဒေသ အညာ ကေုာံ ဒေသ ရးမန်)၊ ဍုင်သေံ၊ ဍုင်ကာမ်ဗောဒဳယျာ၊ ကေုာံ ဍုင်အေန်ဒဝ်နဳယှာ (ဗွဲတၟေင် တကအ် ဂျာဗာ ကေုာံ ဗာလဳ)။
* '''သဘာဝ ပွဳပွူ:''' တၞံတာ ဂှ် ဒးစိုတ် ဒေသ မနွံကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင် ကေုာံ တိ ဗတဳ ဟွံသေင်မ္ဂး တိ ကလေင် (Sandy or loamy soil) ရ။ ဍေဟ် မာန် တန်တဴ ၜိုန်ရ ဍာ် ဗြဲ အောန် ကီု လေဝ် ရ။&lt;ref name=&quot;morton&quot;&gt;{{cite book |last=Morton |first=J. F. |title=Notes on distribution, propagation, and products of Borassus palms |publisher=Economic Botany |year=1988 |volume=42 |issue=3 |pages=420-441}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ ရုက္ခဗေဒ (Botanical Characteristics) ==
တၞံတာ ဝွံ နွံကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ ရုက္ခဗေဒ မတၟေင် ဗွဲမဂၠိုင် မပကဵု ညံင် ဍေဟ် ဂွံ စဵုဒၞာ ဘဲ ကျာ ကေုာံ ဥတု က္တဴ မာန် ရ။

* '''တမ်ဆု (Trunk):''' တၞံတာ နွံ သမၠုင် စဵုကဵု ၃၀ မဳတာ (၁၀၀ ပေ) ကေုာံ ဇမၞော် ဗွိုက် (Girth) ၜိုတ် ၁-၁.၅ မဳတာ ရ။ အသာ် တမ်ဆု ဂှ် လမ္စံက်-သာ်ဗတေင် တုဲ နွံကဵု ဒၞာဲ ၚာင် သၠ တြေံ မကဝ် စှ်ေ လဝ် (Leaf scars) ရ။
* '''သၠ (Leaves):''' သၠတာ ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် ဗီုပြင် ဒပ်ပၞိက် (Palmate) ဇၞော်ဇၞော် မနွံကဵု တၞုင် ဇလ။ သၠ မွဲ မ္ဂး နွံ ဇမၞော် ၜိုတ် ၁-၃ မဳတာ ရ။ တၞံ မွဲ မ္ဂး နွံ သၠ ၜိုတ် ၃၀-၄၀ တၞး ပ္ဍဲ ကၞောတ် ရ။
* '''ပကဴ (Flowers):''' တၞံတာ ဝွံ ဒှ် ဂကူ တၞံ မပါ်လဝ် လိင် (Dioecious) - အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် ဂှ် '''တၞံတာ တြုဟ်''' ကဵု '''တၞံတာ ဗြဴ''' ဂှ် တၞဟ်ခြာ ရ။ 
** တၞံတာ တြုဟ် ပတိတ် ပကဴ ဍောတ်ဍောတ် ဂၠိင်င် မကော်စ &quot;ခၟာဲ တာ&quot; တုဲ ညးတအ် ဍုတ် (Tap) သွက်ဂွံ ဍာ်တာ ရ။
** တၞံတာ ဗြဴ ပတိတ် ပကဴ မဇၞော် နူ တြုဟ် တုဲ ဍေဟ် ဂှ် လက္ကရဴ ဒှ် ကၠုင် &quot;သတ်တာ&quot; ရ။
* '''သတ် (Fruits):''' သတ်တာ ဇၞော် တုဲ နွံ ဗီုပြင် တုပ် ကု သတ်ဗြဴ ဍောတ်ဍောတ် ရ။ အသာ် သတ် အခိင် ၜတ်တ် မ္ဂး သာ်လမ္စံက်-သာ်တ္ၚေက် တုဲ၊ ဍုဟ် မ္ဂး ပြံင် ဒှ် သာ်မိတ်-သာ်လဳမဴ ရ။ အပ္ဍဲ သတ် မွဲ မ္ဂး ဗွဲမဂၠိုင် နွံ မ (Seeds) ၃ မ မနွံကဵု ခၞံက် အဇာ ဍာ်ခဲ (Jelly-like endosperm) မစ ဂွံ ရှ် သြိုဟ် ရ။

== ၄။ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ (Cultivation and Maintenance) ==
တၞံတာ ဝွံ ဟွံနွံပၟိက် ပရေင်မင်မဲ မဂၠိုင် (Low maintenance) ကီုလေဝ်၊ ပရေင်တဵုလွဳ ဍေဟ် ဂှ် ဒး ကေတ် အခိင် ဂၠိင် ဗွဲမလောန် ရ။

* '''ပရေင်တဵုလွဳ:''' တဵုလွဳ နကဵု မ (Seeds) ရ။ မတာ ဂှ် ဖျေဟ် ပ္ဍဲ တိ တုဲ ဍေဟ် ကၠုတ် တိတ် ကၠုင် ရိုဟ် မဇြိုဟ် လောန် (Deep taproot) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ တၞံတာ တအ် ဟွံလောဲ ကု ပရေင်ပြံင် တဵု ပ္ဍဲ ဒၞာဲ တၟိ ပုဟ်။
* '''အခိင် ဇၞော်မောဝ်:''' တၞံတာ ဝွံ ဇၞော်မောဝ် သိုက်သိုက် ရ။ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပကဴ ကေုာံ စ ဍုတ် ဍာ်တာ ဂွံ ဂှ် သ္ဒး မင် ၜိုတ် ၁၂ နူ ၁၅ သၞာံ ရ။ 
* '''ပရေင်မင်မဲ:''' ပ္ဍဲ အခိင် တၞံ ဍောတ်၊ သ္ဒး မင်မဲ နူကဵု တိရစ္ဆာန် မစ သၠ (ဥပမာ ပြေင်၊ ဂၠဴ) ရ။ ကာလ ဇၞော် မ္ဂး တၞံတာ ဝွံ မာန် တန်တဴ နူကဵု ကပ်ဘဲ ရာသဳဥတု၊ ယဲ၊ ကေုာံ စၟစၟောန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;sankaralingam&quot;&gt;{{cite journal |last=Sankaralingam |first=A. |title=Botany and cultivation of the Palmyra Palm (Borassus flabellifer) |url=https://archive.org/details/sim_indian-journal-of-agricultural-sciences_1999-02_69_2/page/105 |journal=Indian Journal of Agricultural Sciences |volume=69 |issue=2 |pages=105-110 |year=1999}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ လွပ် သွက် စၞစ ကေုာံ သုင် (Culinary Uses) ==
ဂုဏ်ဖဵု ဇၞော် အိုတ် နူကဵု တၞံတာ ဂှ် ဒှ် သွက် စၞစ ကေုာံ စၞသုင် ရ။ 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး လွပ် စၞစ နူ တၞံတာ
|-
! ယၟု ကပေါတ်
! လၟေင် ကၠောန်ဗဒှ် (Process)
! လွပ် ကေုာံ ရှ်သာ
|-
| '''ဍာ်တာ သြိုဟ်''' (Sweet Toddy / Neera)
| ဍုတ် ကေတ် ဍာ် နူကဵု ကၞာင် ပကဴ တာ (Inflorescence) ပ္ဍဲ အခိင် နူဂယး ပြဟ်။
| ဍာ် မနွံ ရှ် သြိုဟ်၊ ထတ်ယုက် ခိုဟ်၊ ကေုာံ နွံကဵု ဗဳတာမေန် ဂၠိုင်။ စကာ သွက်ဂွံ သုင် ဓမ္မတာ။
|-
| '''ဍာ်တာ ဖျး''' (Palm Wine / Fermented Toddy)
| ဍာ်တာ သြိုဟ် ဂှ် ပလအ် ထောအ် အခိင် (Fermentation) တုဲ ဍေဟ် ကတဵုဒှ် ဓါတ် အရက် (Alcohol)။
| ဍာ် မနွံ ရှ် ဖျး ကေုာံ ဗၜူ ညိည။ ဒှ် စၞသုင် ယေန်သၞာင် ပ္ဍဲ ကွာန် ရးမန် ကေုာံ အာရှ။
|-
| '''တၟအ်တာ / သက္ကရာ''' (Jaggery / Palm Sugar)
| ဍာ်တာ သြိုဟ် ဂှ် ပတိုန် ဍိုတ် ပ္ဍဲ ခရော် ဇၞော် ညံင် ဍာ် ဂွံ ဇတ် တုဲ ကလေင် ကၠောန် ဗီုပြင် ခဲ။
| ဓါတ် သြိုဟ် မကၠောန် နူ ဍာ်တာ ဇေတ်တ်။ စကာ ပ္ဍဲ သွ၊ ကွာင်၊ ကေုာံ ကဖဳ (Coffee)။ ဍေဟ် ခိုဟ် နူ သဂြာ ဗု။
|-
| '''သတ်တာ ၜတ်တ်''' (Ice Apple / Nungu)
| သတ်တာ ၜတ်တ် မနွံ မ အပ္ဍဲ ဗီု ဍာ်ခဲ ဗုဗု။
| စ ဂွံ ရှ် သြိုဟ် ကေုာံ ဍိုန်ဍောတ်။ ဒှ် စၞ စ ခိုဟ် အခိင် ဥတု က္တဴ သွက်ဂွံ ရေဟ် က္တဴ။
|-
| '''တာတဝ်''' (Germinated Palm Seed)
| မ သတ်တာ ဍုဟ် ဂှ် ဖျေဟ် လတူ တိ ညံင် ဂွံ ကၠုတ် (Germinate) ပွိုင် ၂-၃ ဂိတု။ တုဲ တိုဟ် ကေတ် တဝ် (Root) မနွံ အပ္ဍဲ။
| စ ဂွံ ရှ် ဍာတ် ကေုာံ ဂြံက်ဂြံက်။ မလေပ် စုတ် စ ပ္ဍဲ သွ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍိုတ် စ ဓမ္မတာ။
|}

== ၆။ လွပ် ကပေါတ် သြိုင်ခၞံ ကေုာံ အပေါတ်ရပ်စပ် (Uses in Construction and Handicrafts) ==
တၞံတာ ဝွံ ဒှ် &quot;တၞံဆု မနွံ ဖဵု ကၠံ သာ်&quot; တုဲ ဇၟာပ် အစိတ်အပိုင်း ဍေဟ် ဂှ် စကာ ကၠောန် အပေါတ် ဂွံ ရ။

* '''တမ်ဆု တာ (Palm Wood):''' တမ်ဆု တာ ဇၞော်ဇၞော် (ဗွဲတၟေင် တၞံ မနွံ အာယုက် ဇၞော်) ဂှ် ကြံင်မ္ၚိုဟ် ဗွဲမလောန် တုဲ ဒစးဒုင် စၟ ဆု (Termites) ခိုဟ် ရ။ ညးတအ် စကာ သွက်ဂွံ သြိုင် သ္ၚိ၊ ကၠောန် ဒယိုင် (Pillars)၊ ကၞင် ဒြင်ဗဴ (Rafters)၊ ကေုာံ ခဒေါင် ဍာ် ရ။
* '''သၠတာ (Palm Leaves):''' သၠတာ ဂှ် ဒှ် ကပေါတ် မကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ဒါန် စိင် သ္ၚိ (Thatch roofing - ဒုန်တာ) မာန် စဵုဒၞာ ဗြဲ ကေုာံ တ္ၚဲ ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင် သၠတာ စကာ သွက်ဂွံ တက် ဖိုင် (Mats)၊ တင်ပလိုင် (Baskets)၊ ပၞိက် (Fans) ကေုာံ ခမံက် သၟာဗ္ၚ (Palm leaf hats) ရ။
* '''ဖအင် တာ (Palm Fiber):''' နူကဵု တဝ် သၠတာ ဂှ် ညးတအ် ပတိတ် ကေတ် ဇုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖအင် (Fibers) တုဲ ကၠောန် တမြး (Brooms) ကေုာံ ဇုက် (Ropes) လဒက် မခိုင်ကၠိုက် ရ။&lt;ref name=&quot;vengaiah&quot;&gt;{{cite journal |last=Vengaiah |first=P. C. |author2=Murthy, K. |title=Value added products from Palmyra Palm (Borassus flabellifer L.) |journal=International Journal of Food Science and Nutrition |volume=2 |issue=1 |pages=20-25 |year=2012}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ လိက်ပတ် (Cultural and Literary Significance) ==
ပ္ဍဲကဵု ဝင် မန်၊ ဗၟာ၊ ကေုာံ လင်္ကာ တအ်၊ တၞံတာ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု လပါ် လိက်ပတ် ကေုာံ သာသနာ ရ။

* '''လိက်သၠရိုတ် (Palm-leaf Manuscripts):''' ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ထိင်ဒဝ် လိက် လတူ စက္ခော ဏီ ဂှ်၊ ခမဳသင် ကေုာံ တၠပညာ တအ် စကာ သၠတာ မခိုင် (Processed palm leaves) သွက်ဂွံ ချူ လိက် ပိဋကတ် (Buddhist scriptures)၊ ဝင်၊ လိက် ကဗျ၊ ကေုာံ ဒဿန ဂမၠိုင် ရ။ ညးတအ် ချူ နကဵု ကၞေဟ် ပသဲ (Stylus) တုဲ လံက် စုတ် ကၠေင် ကေုာံ ထး ညံင် မလိက် ဂွံ မံက် ဂွါင် လမ္စံက် ရ။ လိက်သၠရိုတ် ဏအ် မာန် တန်တဴ လ္ၚီ သၞာံ လတူ ရ။
* '''ပရေင်သင်္ကေတ:''' ပ္ဍဲ ဍုင် ကာမ်ဗောဒဳယျာ၊ တၞံတာ ဂှ် ဒှ် တၞံဆု ဍုင် (National tree) တုဲ ဒှ် သင်္ကေတ ယေန်သၞာင် ညးတအ် ရ။ ပ္ဍဲ တွဵုရး မန် လေဝ် တၞံတာ ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ ပရေင်ဂျိုင်တန်တဴ သၟာဗ္ၚ ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ရးမန် (Mon rural culture) ရ။

== ၈။ ဂုဏ်ဖဵု ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ဂဥုဲ (Health Benefits and Medicinal Uses) ==
စၞစ နူ တၞံတာ ဂှ် ဟွံသေင် ဆ ရှ်ခိုဟ် သၟး၊ ဍေဟ် သီု နွံကဵု ဂုဏ်ဖဵု ပရေင်ထတ်ယုက် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

* '''သက္ကရာ တာ (Palm Sugar):''' သက္ကရာ မကၠောန် နူ ဍာ်တာ ဂှ် နွံကဵု လၟိဟ် အင်ဒိက် ဂလိုက်သဳမစ် သဝ် (Low Glycemic Index - GI) တုဲ ဍေဟ် ဒှ် ဖဵု ခိုဟ် သွက် မၞိဟ် မနွံ ယဲ ဍာတ်သြိုဟ် (Diabetes) ယဝ်ရ စကာ ပ္ဍဲ လၟိဟ် မဒးရး မ္ဂး။ ဍေဟ် သီု နွံကဵု ဓါတ် ပသဲ (Iron)၊ ဓါတ် ပဝ်တေတ်သဳယောမ် (Potassium) ကေုာံ ဗဳတာမေန် (Vitamins) ဂၠိုင် နူ သဂြာ ဗု ရ။
* '''ဂဥုဲ ရးနိဂီု (Traditional Medicine):''' 
** ဍာ်တာ သြိုဟ် ဝွံ ယဝ်ရ သုင် ကဵု နူဂယး မ္ဂး ဍေဟ် ကဵု ဓါတ် ဍိုန်ဍောတ် (Cooling effect) ကု ခန္ဓာကိုယ် ကေုာံ ပခိုဟ် ကဵု သၞောတ် ပသောင် စၞ (Digestive system) ရ。
** ရိုဟ် တာ (Roots) ကေုာံ ခၞံက် ဆု (Bark) ဂှ် လ္ၚဵု စကာ ဍိုတ် သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ မပ္တံကဵု ယဲ ကသအ် (Cough) ကေုာံ ယဲ ဆီ (Blood-related ailments) ပ္ဍဲ ဂဥုဲ အာယုဗေဒ (Ayurveda) ရ။&lt;ref name=&quot;subhadrabandhu&quot;&gt;{{cite book |last=Subhadrabandhu |first=S. |title=Under-utilized tropical fruits of Thailand |publisher=FAO Regional Office for Asia and the Pacific |year=2001 |pages=30-34}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သဘာဝ ပွဳပွူ (Economic and Environmental Importance) ==
တၞံတာ ဝွံ ကဵု ဖဵု သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကွာန် ဗွဲမဇၞော် ရ။

* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy):''' ညး ဍုတ် တာ (Toddy tappers) တအ် လွဳလွတ် ဘဝ မိမ ဇကု နကဵု ပရေင်သွံရာန် ဍာ်တာ ကေုာံ သက္ကရာ (Jaggery) ရ။ တၞံတာ မွဲ တၞံ မ္ဂး မာန် ကဵု ဍာ်တာ ပွိုင် ၅၀ သၞာံ ပြင် တုဲ ဍေဟ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Long-term asset) သွက် သ္ၚိကၟိန် ညးတအ် ရ။ 
* '''သဘာဝ ပွဳပွူ (Environment):''' 
** '''ပရေင်စဵုဒၞာ ကျာ (Windbreak):''' တၞံတာ မတဵု လဝ် လတူ ဇိုင် ပယျဵု ဗ္ၚ (Paddy field bunds) တအ် ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် ဒစးဒုင် ကျာ မာန် စဵုဒၞာ တၞံ သြောအ် နူကဵု ကျာ ထတ်ထတ် ရ။
** '''ပရေင်စဵုဒၞာ တိ (Soil erosion):''' ရိုဟ် ဍေဟ် မဇြိုဟ် ဂှ် ပကဵု ညံင် တိ ဂွံ ခိုင်ကၠိုက် တုဲ ဟွံလာ် စှ်ေ အာ ကာလ ဗြဲ ဂူ ထတ် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
တၞံတာ (Borassus flabellifer) ဝွံ ဟွံသေင် ဆ တၞံဆု ဓမ္မတာ မွဲ ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် &quot;တၞံ လမျီု&quot; (Tree of Life) သွက် ဂကူ ပ္ဍဲ အာရှ အဂၞဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ နူကဵု စၞစ စဵုကဵု သြိုင်ခၞံ သ္ၚိ၊ ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် လိက်ပတ် သၠရိုတ်၊ တၞံတာ ဝွံ ထံက်ပင် ကၠုင် ယေန်သၞာင် ပိုယ် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ဟိုတ်နူကဵု အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) ကေုာံ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ကွာန် ပြံင်လှာဲ အာ (Urbanization) တုဲ၊ လၟိဟ် တၞံတာ ဝွံ ဍိုန်လျ စှ်ေ အာ လ္ၚဵု ဒၞာဲ ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူကဵု ကပေါတ် သဘာဝ မပ္တံကဵု သက္ကရာ တာ ကေုာံ ကပေါတ် သၠတာ တအ် ကလေင် စိုပ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ပရေင်သွံရာန် ခေတ်တၟိ (Organic markets) တုဲ၊ ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ ကလေင် တဵုလွဳ တၞံတာ ဝွံ သ္ဒး ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် မွဲ သွက်ဂွံ မင်မဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ ပိုယ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သတ်တာ]] (Toddy fruit)
* [[ဍာ်တာ]] (Palm wine)
* [[သက္ကရာ]] (Jaggery)
* [[လိက်သၠရိုတ်]] (Palm-leaf manuscript)
* [[တၞံသတ်]] (Arecaceae)

{{Navbox
| name = Palm Trees
| title = တၞံဆု ပ္ဍဲ ဂကောံ တၞံသတ် (Palms of the Arecaceae Family)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = တၞံ အဓိကဂမၠိုင် (Major Palms)
| list1 =
* [[တၞံတာ]] (Palmyra Palm)
* [[တၞံသတ်ဗြဴ]] (Coconut Palm)
* [[တၞံသတ်မာတ်]] (Betel Nut Palm)
* [[တၞံသတ်စလင်]] (Nipa Palm)
* [[တၞံသတ်ပဝ်]] (Date Palm)
| group2 = ကပေါတ် ကေုာံ လွပ် (Products &amp; Uses)
| list2 =
* [[ဍာ်တာ]] (Toddy)
* [[သက္ကရာ]] (Jaggery)
* [[သၠရိုတ်]] (Palm leaves / Manuscript)
* [[ဒုန်တာ]] (Palm thatch)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ရုက္ခဗေဒ]] (Botany)
* [[တဵုလွဳ]] (Agriculture)
* [[ယေန်သၞာင် ရးမန်]] (Mon Rural Culture)
}}

[[Category:တၞံဆုဂမၠိုင်]]
[[Category:ရုက္ခဗေဒ]]
[[Category:စၞစ ရးမန်]]
[[Category:ယေန်သၞာင် မန်]]
[[Category:တၞံသတ်]]</text>
      <sha1>hdznbgnau3422sww193l7jc7u2bbdur</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သ္ၚိဌာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11892</id>
    <revision>
      <id>56605</id>
      <parentid>56509</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T21:21:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22567" sha1="lwwsnscx2oqg9mhgtgvlj6nc133bfoz" xml:space="preserve">'''သ္ၚိဌာန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Home'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန်ဒတန် မနွံကဵု ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် သွက် ကောန်မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သ္ၚိကၟိန် မွဲ ဂွံ ပဒတဴ၊ ဇူဒီု၊ ကေုာံ ဂျိုင်တန်တဴ ရ။ အရာ မတၞဟ်ခြာ အကြာ &quot;သ္ၚိဌာန်&quot; (Home) ကေုာံ &quot;သ္ၚိ&quot; (House/Building) ဂှ်၊ သ္ၚိ ဂှ် ဒှ် ဆ လဒက်ပတန် ရုပ်ဝတ္ထု (Physical structure) မသြိုင်ခၞံ လဝ် နကဵု ဆု၊ တၟအ်၊ အုတ် သၟး တုဲ၊ သ္ၚိဌာန် ဂှ် ပါလုပ် သီုကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ အဆက်အစပ် စိုတ်ဓါတ် (Emotional attachment) အကြာ မၞိဟ် ကဵု ဒၞာဲ ဂှ် ရ။&lt;ref name=&quot;rybczynski&quot;&gt;{{cite book |last=Rybczynski |first=W. |title=Home: A Short History of an Idea |publisher=Penguin Books |year=1986 |pages=15-22}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဘဝ ကောန်မၞိဟ်၊ သ္ၚိဌာန် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မကဵု ဂီုကၠီု အဓိက အိုတ် မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက် လဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ် (Social structure) ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သ္ၚိဌာန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ စိုတ်ဗေဒ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ နည်းပညာ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:A_classic_house_in_a_suburban_neighborhood.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သ္ၚိဌာန် မွဲ ပ္ဍဲ ဒေသ ဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ၊ မဒှ် ဒၞာဲ သွက် သ္ၚိကၟိန် တအ် ဂွံ ပဒတဴ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ဘဝ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;သ္ၚိဌာန်&quot; (Home) ဝွံ နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ဇြိုဟ်နက် နူကဵု ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ဇူဒီု ဓမ္မတာ မွဲ ရ။ နကဵု လညာတ် ပညာ ပရေင်မၞိဟ် (Sociology) ကေုာံ မနုဿဗေဒ (Anthropology) မ္ဂး၊ သ္ၚိဌာန် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ပူဂိုလ် မွဲ ဂွံ ထ္ၜး ဇကု (Identity)၊ ဂွံ မင်မဲ ပရေင်ပူဂိုလ် (Privacy)၊ ကေုာံ ဂွံ သၠးပွး နူကဵု ပရေင်ဍဵုဍိုက် မ္ၚး ရ။ 

တၠပညာ စိုတ်ဗေဒ တအ် ပံက် လဝ် အဓိပ္ပါယ် သ္ၚိဌာန် နဒဒှ် &quot;ဗဟဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင်&quot; (Emotional center) မွဲ၊ မဒှ် ဒၞာဲ ပိုယ် ဂွံ ဒက်ပတန် အဆက်အစပ် ကု မိမ၊ ကောန်ဇာတ်၊ ကေုာံ ညးမဆာန် တအ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ၜိုန်ရ မၞိဟ် မွဲ ပြံင်လှာဲ အာ သ္ၚိ နာနာ သာ် ကီုလေဝ်၊ &quot;သ္ၚိဌာန်&quot; ဍာံပြ ဂှ် ဍေဟ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အကာဲအရာ မနွံကဵု ပရေင်ဆာန် ကေုာံ ဂီုကၠီု ရ။&lt;ref name=&quot;mallett&quot;&gt;{{cite journal |last=Mallett |first=S. |title=Understanding home: a critical review of the literature |url=https://archive.org/details/sim_sociological-review_2004-02_52_1/page/62 |journal=The Sociological Review |volume=52 |issue=1 |pages=62-89 |year=2004}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution of Dwellings) ==
ဝင် အပြံင်အလှာဲ သ္ၚိဌာန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် နူကဵု ခေတ် တမၠာ စဵုကဵု ခေတ် လၟုဟ် ရ -

* '''ခေတ် တမၠာ (Paleolithic Era):''' ပ္ဍဲ အခိင် ကၠာတေအ်၊ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဟွံသြိုင် သ္ၚိ ဏီ၊ ညးတအ် ပဒတဴ ပ္ဍဲ ထီု (Caves) ဟွံသေင်မ္ဂး သြိုင် တဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဗြဲ ကေုာံ တိရစ္ဆာန် စၞ ရ။ ညးတအ် ဒှ် မၞိဟ် ပြံင်ဒၞာဲ လၟိုန် (Nomads) တုဲ သ္ၚိဌာန် တအ် ဂှ် ဒှ် ဆ အရာ ယာယဳ သၟး ရ။
* '''ခေတ် တဵုလွဳ (Neolithic Revolution):''' ကြဴနူ ကောန်မၞိဟ် တအ် စ တဵုလွဳ ကေုာံ လွဳ တိရစ္ဆာန် တုဲ၊ ညးတအ် စ သြိုင် သ္ၚိ မတန်တဴ လၟိုန် (Permanent settlements) နကဵု လေတ်၊ အုတ် ဍိုတ်၊ ကေုာံ ဆု ရ။ ဒၞာဲ ဏအ် ဒှ် စတမ် ကွာန် ကေုာံ ဍုင် ရ။
* '''ခေတ် စက်ယန္တရား (Industrial Revolution):''' ပ္ဍဲ ၁၈-၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဟိုတ်နူ ညးဍုင်ကွာန် ပြံင် လုပ် ကၠုင် ဍုင်ဇၞော် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် စက် တုဲ၊ သ္ၚိဌာန် ဗီုပြင် အပါတ်မေန် (Apartments) ကေုာံ တိုက် ရေင် (Terraced houses) စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ 

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ သ္ၚိဌာန် ကေုာံ လဒက်ပတန် (Characteristics and Physical Structure) ==
သ္ၚိဌာန် ဓမ္မတာ မွဲ ဝွံ သ္ဒး နွံကဵု လဒက်ပတန် ရုပ်ဝတ္ထု (Physical elements) မကဵု ဖဵု သွက် ဘဝ လၟိုန် တ္ၚဲ ရ -

# '''ကၟဳ (Roof) ကေုာံ ဗဒင် (Walls):''' ဒှ် အရာ သဇိုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ရာသဳဥတု (ဗြဲ၊ ကျာ၊ ဓါတ်ဂမ္တဴ) ကေုာံ စဵုဒၞာ ဂီုကၠီု နူ မ္ၚး။
# '''ခဒမ် ဇူဒီု (Living Room):''' ဒၞာဲ သွက် ကောန်သ္ၚိကၟိန် တအ် ဂွံ ဆဵုဂဗ၊ သဳကၠဳ ကေုာံ ဇူဒီု ဓမ္မတာ။
# '''ခဒမ် တိက် (Bedroom):''' ဒၞာဲ သွက်ဂွံ တိက် လှိင် မနွံကဵု ပရေင်ပူဂိုလ် (Privacy) အမြင့်ဆုံး။
# '''ဖဴ (Kitchen):''' ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ဍုန်တိုပ် ဇွောအ်မ။ ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဖဴ ဂှ် ဒှ် &quot;ကောန်စိုတ်&quot; (Heart) သ္ၚိဌာန် ရ။
# '''ခဒမ် ဟုံဍာ် (Bathroom):''' သွက် ပရေင်အးဇ္ၚး ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက်။

== ၄။ စိုတ်ဗေဒ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ပူဂိုလ် (Psychology and Personal Connection) ==
တၠပညာ စိုတ်ဗေဒ တအ် လ္ၚတ် ညာတ် ဒဒှ်ရ သ္ၚိဌာန် ဝွံ နွံကဵု ဖဵုသက်ရောက် ဇၞော် လတူ စိုတ်ဓါတ် ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမလောန် ရ။ 

* '''ပရေင်တီ ဇကု (Identity):''' ဗီုပြင် ပိုယ် မကျေဝ်ဂေါဝ် လဝ် သ္ၚိ (Decorations)၊ ကပေါတ် ပိုယ် မစွံ လဝ် တအ် ဂှ် ထ္ၜး ကဵု ညးလဵု ပိုယ် ဒှ် ရ။
* '''ဒၞာဲ မဂီုကၠီု (Safe Haven):''' ပ္ဍဲ အခိင် ပိုယ် ဆဵုဂဗ ပြသၞာ ဟွံသေင်မ္ဂး စိုတ် ဍောင် ပ္ဍဲ ကမၠောန် မ္ဂး၊ သ္ၚိဌာန် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ပိုယ် ဂွံ ကလေင် လဟဵု ပတိုန် ဒြဟတ် စိုတ် (Recharge) ရ။
* '''ပရေင်ပိုင်ပြဳ ဒၞာဲ (Territoriality):''' ကောန်မၞိဟ် တအ် နွံကဵု သဘာဝ မမိက်ဂွံ ပိုင်ပြဳ ဒၞာဲ မွဲ ညံင် ဂွံ ဒှ် အခေါင် ဇကု သၟး ရ။ သ္ၚိဌာန် ဝွံ ဖြေစှ် ကဵု ပၟိက် ဏအ် ဗွဲမဍိုက်ပေင် ရ။&lt;ref name=&quot;moore&quot;&gt;{{cite journal |last=Moore |first=J. |title=Placing home in context |journal=Journal of Environmental Psychology |volume=20 |issue=3 |pages=207-217 |year=2000}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ သ္ၚိဌာန် ကေုာံ ယေန်သၞာင် မၞိဟ် (Home and Human Culture) ==
ယေန်သၞာင် မွဲ ကဵု မွဲ နွံကဵု လညာတ် ကေုာံ ဗီုပြင် လဒက်ပတန် သ္ၚိဌာန် တၞဟ်ခြာ အာ ရ။

* '''သ္ၚိကၟိန် ဇၞော် (Multigenerational Homes):''' ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် အာရှ (Asia) ကေုာံ ဒေသ လ္ၚဵု တအ် မ္ဂး၊ သ္ၚိဌာန် မွဲ ဂှ် နွံကဵု မၞိဟ် ၃-၄ တၞောဝ် (လဇုလဗ၊ မိမ၊ ကောန်၊ စဴ) မပဒတဴ မွဲစွံ ရ။ ဏအ်ဂှ် ထ္ၜး ကဵု ပရေင်ညဳသၟဟ် ကေုာံ ပရေင်ရီုဗင် ရေင်သကအ် ရ။
* '''သ္ၚိကၟိန် ဍောတ် (Nuclear Family Homes):''' ပ္ဍဲကဵု ရးဥရောပ ကေုာံ အမေရိကာန် ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး၊ သ္ၚိဌာန် မွဲ ဂှ် ဖန်ဇန် လဝ် သွက် မိမ ၜါ ကေုာံ ကောန်ဇာတ် သၟး ရ။ အခိင် ကောန် ဇၞော် တိုန် မ္ဂး ညးတအ် ပြံင် တိတ် အာ သြိုင် သ္ၚိ တၟိ ရ။
* '''ဒၞာဲ ကျာ် ကေုာံ ဓဝ်:''' ပ္ဍဲ သ္ၚိ ဂကူ မန် ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး၊ ဒၞာဲ ကျာ် (Altar) ဟွံသေင်မ္ဂး ခဒမ် ကျာ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ မထ္ၜး ကဵု ပရေင်ပတှ်ေ ဘာသာရေင် ပ္ဍဲ သ္ၚိဌာန် ရ။

== ၆။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ပိုင်ပြဳ (Economics and Home Ownership) ==
နကဵု လညာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မ္ဂး၊ သ္ၚိဌာန် ဝွံ ဒှ် ဒြပ်ရတ် မဇၞော် အိုတ် (Biggest financial asset) သွက် ပူဂိုလ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ 

* '''ပရေင်ရာန် ကေုာံ တိုက် (Home Ownership):''' ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင်၊ မၞိဟ် တအ် ရာန် သ္ၚိ နကဵု သြန် ကေတ် ဏှ် နူ ဘဏ် (Mortgage) ရ။ ပရေင်ပိုင်ပြဳ သ္ၚိဌာန် ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ အံင်ဇၞး ဘဝ ကေုာံ ကဵု ဂီုကၠီု ပိုန်ဒြပ် လက္ကရဴ ရ။
* '''ပရေင်င္ၚာ် (Renting):''' မၞိဟ် မပြံင်ဒၞာဲ ဂၠိုင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သြန် သွက်ဂွံ ရာန် ဟွံမဲ တအ် ဂှ် င္ၚာ် သ္ၚိ ပဒတဴ ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် (ဥပမာ - နျူယံက်၊ လန်ဒန်) မ္ဂး ၚုဟ် သ္ၚိ ဇြိုင် လောန် တုဲ ပရေင်င္ၚာ် သ္ၚိ ဂှ် ဒှ် အရာ ဓမ္မတာ မွဲ ရ။

== ၇။ ဂကူ သ္ၚိဌာန် နာနာ သာ် (Various Types of Homes) ==
သ္ၚိဌာန် နွံ နာနာ သာ် အတိုင် အကာဲအရာ ဒေသ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ သ္ၚိဌာန် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ သ္ၚိ (Home Type)
! ပွံက် ကေုာံ လဒက်ပတန် (Description)
! ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံ ဆဵု ပ္ဍဲ (Location)
|-
| '''သ္ၚိ တၞဟ်ခြာ''' (Detached house)
| သ္ၚိ မဟွံဆက်စပ် ကု သ္ၚိ ညးတၞဟ်၊ နွံကဵု ဝိုင် ခြံ ဇကု ကဵု ဇကု။
| ဒေသ ကွာန် ကေုာံ ဍုင် မ္ၚး (Suburbs)
|-
| '''အပါတ်မေန် / ခွန်ဒဝ်''' (Apartment / Condo)
| သ္ၚိ ပ္ဍဲ တိုက် ဇၞော် မနွံကဵု အဆံင် ဗွဲမဂၠိုင်၊ မၞိဟ် ပဒတဴ မွဲစွံ ပ္ဍဲ လဒက်ပတန် မွဲ။
| ဍုင် ဇၞော်ဇၞော်
|-
| '''တိုက် ရေင်''' (Terraced house)
| သ္ၚိ မသြိုင် ဆက် ဒၟံင် ရေင်သကအ် နွံ ဗဒင် မွဲစွံ ကဵု ညးဝုတ်ဒိုဟ်။
| ဍုင် ကေုာံ ဒေသ လဒေါဝ်
|-
| '''သ္ၚိ ဍာ်''' (Houseboat)
| သ္ၚိ မသြိုင် လဝ် လတူ ဂၠုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖံင် လတူ ဍာ်။
| ဒေသ ၜဳ၊ ကၟာ (ဥပမာ - ဍုင် နေသာလာန်)
|-
| '''သ္ၚိ မပြံင်ဒၞာဲ မာန်''' (Mobile home / RV)
| သ္ၚိ မသြိုင် လဝ် ပ္ဍဲ ကွဳစက် ဟွံသေင်မ္ဂး မာန် ဓဇက် ဏာ နကဵု ကွဳစက်။
| ဍုင် အမေရိကာန် ကေုာံ ဥရောပ
|}

== ၈။ ပြသၞာ အခေါင်အရာ ကေုာံ မၞိဟ်ဟွံမဲသ္ၚိ (Human Rights and Homelessness) ==
အတိုင် '''လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ''' (Universal Declaration of Human Rights - ပိုဒ် ၂၅) မ္ဂး၊ ဇၟာပ် မၞိဟ် နွံ အခေါင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သ္ၚိဌာန် မထေက်တန် သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ဘဝ ရ။&lt;ref name=&quot;udhr&quot;&gt;{{cite book |author=United Nations |title=Universal Declaration of Human Rights |publisher=UN General Assembly |year=1948 |pages=Article 25}}&lt;/ref&gt;

ဆဂး ပြသၞာ '''မၞိဟ်ဟွံမဲသ္ၚိ''' (Homelessness) ဝွံ ဆက် ကတဵုဒှ် ဒၟံင် ပြသၞာ ဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ 
* '''ဟိုတ် အဓိက:''' ဟိုတ်နူ ၚုဟ် သ္ၚိ ဇြိုင် လောန်၊ ပရေင်ဒိုက်ဂတ်၊ ယဲ စိုတ်၊ ပရေင်စောဲ ကေတ် ဓါတ်၊ ကေုာံ ကပ်ဘဲ သဘာဝ (တ္ၚေက်၊ ပၞာန်) တအ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် ဒး ဆောမ်လေင် သ္ၚိဌာန် ရ။
* '''ဖဵုသက်ရောက်:''' ညးမဟွံမဲ သ္ၚိ တအ် ဒး ဆဵုဂဗ အန္တရာယ် ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်စဵုဒၞာ ဟွံမဲ၊ ကေုာံ ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် နူ ဂကောံမၞိဟ် ရ။

== ၉။ နည်းပညာ ကေုာံ သ္ၚိဌာန် ခေတ်တၟိ (Technology and Smart Homes) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ်၊ နည်းပညာ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဗီုပြင် သ္ၚိဌာန် ဗွဲမဇၞော် ရ -

* '''သ္ၚိ ဉာဏ်စက် (Smart Homes):''' နကဵု ပရေင်ဆက်စပ် အင်တာနက် (Internet of Things - IoT)၊ ပိုယ် မာန် ထိင်ဒဝ် ပၟတ်၊ ကျာ (AC)၊ ကေုာံ သၞောတ် ဂီုကၠီု သ္ၚိ နူကဵု စက်ဖုန် တဲ (Smartphones) အလုံ မွဲ ဒၞာဲ ရ။
* '''စွမ်းအင် သဘာဝ (Green Energy):''' သ္ၚိ ခေတ်တၟိ တအ် တပ် စုတ် ပြား လျးတ္ၚဲ (Solar panels) လတူ ကၟဳ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဓါတ်လလဳ အလဵုဇကု ကေုာံ ဖအောန် ပရေင်စကာ ဓါတ် ကၠေင် ရ။
* '''ပရေင်သြိုင်ခၞံ 3D (3D Printed Houses):''' နည်းပညာ တၟိ ဏအ် ပကဵု ညံင် ဂွံ သြိုင် သ္ၚိ ပြဟ် တိုန် ကေုာံ စကာ သြန် အောန် စှ်ေ မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;despres&quot;&gt;{{cite journal |last=Després |first=C. |title=The meaning of home: Literature review and directions for future research |journal=Journal of Architectural and Planning Research |volume=8 |issue=2 |pages=96-115 |year=1991}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
သ္ၚိဌာန် ဝွံ ဒှ် အရာ မဆေင်စပ် ဒၟံင် ကု ရုပ်ဝတ္ထု (Physical) ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် (Emotional) မွဲ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒၞာဲ ဇူဒီု၊ ဒၞာဲ ဖန်ဗဒှ် သ္ၚိကၟိန်၊ ကေုာံ သဇိုင် ဘဝ ကောန်မၞိဟ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ လဒက်ပတန် သ္ၚိဌာန် ဝွံ သ္ဒး ပြံင်လှာဲ ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ပြသၞာ အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) ကေုာံ လၟိဟ် မၞိဟ် မဂၠိုင် တိုန် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ သ္ၚိဌာန် အနာဂတ် တအ် သ္ဒး နွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် မင်မဲ သဘာဝ (Eco-friendly)၊ စကာ စွမ်းအင် အောန် (Energy efficient)၊ ကေုာံ ဒှ် ဒၞာဲ ဇၟာပ် မၞိဟ် မာန် ကလိဂွံ (Affordable) ညံင် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂွံ ဍိုက်ပေင် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပညာသြိုင်ခၞံ]] (Architecture)
* [[သ္ၚိကၟိန်]] (Family)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)
* [[နည်းပညာ သ္ၚိ ဉာဏ်စက်]] (Home automation)

{{Navbox
| name = Architecture and Housing
| title = ပညာသြိုင်ခၞံ ကေုာံ သ္ၚိဌာန် (Architecture and Housing)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လဒက်ပတန် ကေုာံ အင်္ဂလက္ခဏာ
| list1 =
* [[သ္ၚိ]] (House)
* [[သ္ၚိဌာန်]] (Home)
* [[ဗဒင်]] (Wall)
* [[ကၟဳ]] (Roof)
* [[ဖဴ]] (Kitchen)
| group2 = ဂကူ သ္ၚိဂမၠိုင်
| list2 =
* [[အပါတ်မေန်]] (Apartment)
* [[တိုက် ရေင်]] (Terraced house)
* [[သ္ၚိ တၞဟ်ခြာ]] (Detached house)
* [[သ္ၚိ ဍာ်]] (Houseboat)
| group3 = ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်
| list3 =
* [[မၞိဟ်ဟွံမဲသ္ၚိ]] (Homelessness)
* [[ပရေင်ရာန် သ္ၚိ]] (Real estate)
* [[သ္ၚိ ဉာဏ်စက်]] (Smart home)
* [[အခေါင် သ္ၚိဌာန်]] (Right to housing)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ပညာသြိုင်ခၞံ]] (Architecture)
* [[ယေန်သၞာင်]] (Culture)
* [[စိုတ်ဗေဒ ပွဳပွူ]] (Environmental psychology)
}}

[[Category:သ္ၚိဌာန်]]
[[Category:ပညာသြိုင်ခၞံ]]
[[Category:ယေန်သၞာင် မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်]]</text>
      <sha1>lwwsnscx2oqg9mhgtgvlj6nc133bfoz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11897</id>
    <revision>
      <id>56637</id>
      <parentid>56514</parentid>
      <timestamp>2026-08-08T22:04:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260808sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>56637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24984" sha1="4ubiqhmailv0oldcrj6mfquayldylna" xml:space="preserve">'''ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Self-censorship'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မကၟာတ်လဒဵု ဟွံသေင်မ္ဂး ထိင်ဒဝ် လဝ် လညာတ်၊ လိက်ပတ်၊ အရေဝ်ဟီုဂး၊ ကေုာံ ပရေင်ထ္ၜးဆန္ဒ ဇကု နကဵု အလဵုဇကု ညးချူ ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမဟီုဂး တအ် ရ။ ပရေင်ဏအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဖေက်လကိုတ် အန္တရာယ်၊ ပရေင်ဟွံမိက် ကဵု ကတဵုဒှ် ပြသၞာ ကု မၞိဟ် သ္အာင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဟိုတ်နူ ပရေင်ဓရိုတ် ဓရီု နူကဵု အလဵုအသဳ၊ ဂကောံမၞိဟ်၊ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တအ် ရ ၜိုန်ရ ဟွံမဲ ကု သၞောဝ်ဥပဒေ မကၟာတ်လဒဵု တိုက်ရိုက် ကီုလေဝ် ရ။&lt;ref name=&quot;hayes&quot;&gt;{{cite journal |last=Hayes |first=A. F. |author2=Glynn, C. J. |author3=Shanahan, J. |title=Validating the Willingness to Self-Censor Scale: Individual Differences in the Effect of the Climate of Opinion on Opinion Expression |url=https://archive.org/details/international-journal-of-public-opinion-research_winter-2005_17_4/page/443 |journal=International Journal of Public Opinion Research |volume=17 |issue=4 |pages=443-455 |year=2005}}&lt;/ref&gt;

အရာ ဏအ်ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု '''[[ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု]]''' (Censorship) ဓမ္မတာ မဒှ် အရာ အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး အေန်သတဳကျူရှေန် တအ် ပတိတ် သၞောဝ် ကၟာတ် တိုက်ရိုက် ရ။ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု ဝွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လပါ် စိုတ်ဓါတ် (Psychological) ဂၠိုင် တုဲ၊ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု &quot;ဖဵုသက်ရောက် ပရေင်ဖေက်လကိုတ်&quot; (Chilling effect) မပကဵု ညံင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဟွံဂံင် ဟီု ဍာံဍာံပြပြ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဟိုတ်၊ ဖဵုသက်ရောက် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ နာနာ ကေုာံ နဲကဲ တဝ်စၞေဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Censorship_conceptual_illustration.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သင်္ကေတ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု၊ ဒၞာဲ မၞိဟ် မွဲ ကၟာတ် လဝ် ပါင် ဇကု နကဵု တဲ ဇကု ဟိုတ်နူ ဖေက် အန္တရာယ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု&quot; ဝွံ နကဵု ပညာ စိုတ်ဗေဒ ကေုာံ ပညာ ပရေင်မၞိဟ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒ္ဂေတ်ပြဝ မထိင်ဒဝ် လဝ် လညာတ် ဟွံသေင်မ္ဂး တင်ဂၞင် ဇကု ဟွံကဵု တိတ် အာ သီုဖအိုတ် ရ။ ညးမဟီုဂး တအ် ရုဲစှ် သွက်ဂွံ &quot;သ္ၚိတ်ဇြ&quot; (Silence) ဟွံသေင်မ္ဂး ပြံင်လှာဲ ထောအ် အရေဝ် ညံင် ဂွံ ဍိုန်လျ စှ်ေ သွက်ဂွံ ဝေင်ပါဲ နူကဵု ဒဏ် (Punishment)၊ ပရေင်စောဲဒုဟ် သၞောဝ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ နူ ဂကောံမၞိဟ် ရ။

ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဏအ်ဝွံ သီု ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု '''[[အခေါင်ဟီုဂး သၠးပွး]]''' (Freedom of speech) ရ။ ယဝ်ရ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် မွဲ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု သၠုင် ဒၟံင် မ္ဂး၊ ၜိုန်ရ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitution) ကဵု လဝ် အခေါင် ဟီုဂး ကီုလေဝ်၊ အခေါင် ဍာံပြ ဇေတ်တ် ဂှ် ဟွံမဲ ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ လညာတ် သဳအိုရဳ (History and Theoretical Perspectives) ==
လညာတ် ပရူ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု ဝွံ ဒးဒုင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် နကဵု တၠပညာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ 

* '''လညာတ် သ္ၚိထံင် ပန်နောပ်တဳကောန် (Panopticon):''' တၠပညာ ဒဿန '''[[မဳရှေလ် ဖူကဝ်]]''' (Michel Foucault) လ္ၚတ် လဝ် သၞောတ် ထံင် Panopticon ညးမခၞံဗဒှ် ဂျေရမဳ ဗေန်တာမ် (Jeremy Bentham) ရ။ ပ္ဍဲ ထံင် ဏအ်၊ ကောန်ထံင် တအ် ဟွံတီ ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳ ထံင် ရံင် ဒၟံင် ညးတအ် အခိင်လဵု ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ဖေက် လၟိုန် အခိင် တုဲ &quot;ထိင်ဒဝ် ဒ္ဂေတ် အလဵုဇကု&quot; (Self-police) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သဳအိုရဳ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု ရ။&lt;ref name=&quot;foucault&quot;&gt;{{cite book |last=Foucault |first=M. |title=Discipline and Punish: The Birth of the Prison |publisher=Vintage Books |year=1977 |pages=200-210}}&lt;/ref&gt;
* '''သဳအိုရဳ လလောင် သ္ၚိတ်ဇြ (Spiral of Silence):''' တၠပညာ အလဳဇဘေတ် နိုဝေလ်-နယူမာန် (Elisabeth Noelle-Neumann) ဖန်ဗဒှ် လဝ် လညာတ် ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဖေက် ဒးဒုင် ပါ်ခြာ နူ ဂကောံမၞိဟ် (Fear of isolation) ရ။ ယဝ်ရ ညးတအ် ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ လညာတ် ညးတအ် ဂှ် ဒှ် လညာတ် မၞိဟ် အောန် (Minority opinion) မ္ဂး၊ ညးတအ် ရုဲစှ် သွက်ဂွံ သ္ၚိတ်ဇြ တုဲ ကၟာတ်လဒဵု လညာတ် အလဵုဇကု ရ။

== ၃။ ဟိုတ် ကေုာံ အကာဲအရာ မဖန်ဗဒှ် (Causes and Motivating Factors) ==
ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ အကာဲအရာ အဓိက ဂမၠိုင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

# '''ပရေင်ဖေက်လကိုတ် သၞောဝ်ဥပဒေ:''' ဟိုတ်နူ သၞောဝ် အသေက်အမေက် (Defamation laws)၊ သၞောဝ် ဂီုကၠီု ဍုင် (National security laws) ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောဝ် ကၟာတ်လဒဵု အင်တာနက် တအ် မကြံင်မ္ၚိုဟ် လောန် တုဲ ညးချူလိက် တအ် ဖေက် ဒးဒုင် ရပ် ကြိုင်။
# '''ပရေင်ဓရိုတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်:''' မၞိဟ် ကမၠောန်၊ အစာပရိုင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ညးသုတေသန တအ် ဖေက် လေင် အာ ကမၠောန်၊ သြန် ထံက်ပင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး စပွန်သာ (Sponsorship) ယဝ်ရ ဟီု ပရူ မဟွံကိတ်ညဳ ကု ဂကောံ ညးတအ်။
# '''ပရေင်ဓရိုတ် ဂကောံမၞိဟ် (Social Pressure):''' ဖေက် ဒးဒုင် ဝေင်ပါဲ (Boycott)၊ ဒးဒုင် ဟီုပျုတ်ပမာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဒုင် ကၟာတ်ထောအ် အခေါင် (Cancel culture) ပ္ဍဲ မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ်။
# '''ပရေင်စဵုဒၞာ လမျီု (Physical Threat):''' ပ္ဍဲ ဍုင် မနွံကဵု တၠအာဏာ ဟွံသေင်မ္ဂး မာဖဳယျာ တအ် မ္ဂး၊ ပရေင်ဟီုဂး သၠးပွး မာန် ကဵု အန္တရာယ် လမျီု ကေုာံ သ္ၚိကၟိန် ဇကု ရ။&lt;ref name=&quot;schauer&quot;&gt;{{cite journal |last=Schauer |first=F. |title=Fear, Risk and the First Amendment: Unraveling the Chilling Effect |journal=Boston University Law Review |volume=58 |issue=5 |pages=685-732 |year=1978}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Self-Censorship in Politics) ==
ပ္ဍဲ လောက ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု ဝွံ ဒှ် လွဟ် အဓိက သွက် အလဵုအသဳ တၠအာဏာ (Authoritarian regimes) တအ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဍုင် ရ။ 

* '''ပ္ဍဲ ဍုင် တၠအာဏာ:''' အလဵုအသဳ တအ် ဟွံဒး ကၟာတ်လဒဵု လိက် ဇၟာပ်ဇၟာပ် မွဲ ပုဟ်။ ညးတအ် ဆ ဖျေဟ် ဒဏ် ဇၞော်ဇၞော် ကု မၞိဟ် မွဲ ၜါ တၠ တုဲ၊ မၞိဟ် မသှ်ေ တအ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ကတဵုဒှ် &quot;ဖဵုသက်ရောက် ပရေင်ဖေက်လကိုတ်&quot; တုဲ ကၟာတ်လဒဵု ပါင် ဇကု အလဵုအလဵု ရ။
* '''ပ္ဍဲ ဍုင် ဒဳမဝ်ကရေသဳ:''' ၜိုန်ရ နွံ အခေါင် ကီုလေဝ်၊ သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် တအ် မလေပ် ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု ဟိုတ်နူ ဖေက် လေင် အာ မဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဖေက် ဒးဒုင် စောဲဒုဟ် နူကဵု မဳဒဳယာ တအ် ရ။ လညာတ် &quot;ပရေင်ဍုင်ကွာန် မဒးရး&quot; (Political correctness) လေဝ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ပရေင်မၞိဟ် နာနာ ကီု ရ။

== ၅။ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု ပ္ဍဲ မဳဒဳယာ ကေုာံ ပရိုင် (Self-Censorship in Media and Journalism) ==
အစာပရိုင် တအ် ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မဒး ဆဵုဂဗ ကု ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု ဂၠိုင် အိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;tsfati&quot;&gt;{{cite journal |last=Tsfati |first=Y. |author2=Meyers, O. |author3=Peri, Y. |title=What is Internet Trolling? The Causes and Consequences of Journalists' Self-Censorship |journal=The International Journal of Press/Politics |volume=11 |issue=4 |pages=17-36 |year=2006}}&lt;/ref&gt;

# '''ပရေင်ဓရိုတ် နူ ညးတၠဒြပ် (Ownership pressure):''' ယဝ်ရ ပရိုင် မွဲမွဲ ထိခိုက် ကု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဟွံသေင်မ္ဂး မိတ်သဟာဲ ညးတၠဒြပ် ဌာနပရိုင် ဂှ် မ္ဂး၊ အစာပရိုင် တအ် ရုဲစှ် သွက်ဂွံ ဟွံချူ ပရိုင် ဂှ် ရ။
# '''ပရေင်ဓရိုတ် နူ သြန် ခရိတ် တွံ (Advertiser pressure):''' ဌာနပရိုင် တအ် ဂျိုင် တန်တဴ နကဵု သြန် ကမ္မဏဳ တအ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ဝေင်ပါဲ ပရေင်ချူ ပရိုင် မပလီု စရာဲ ကမ္မဏဳ မကဵု သြန် ကု ညးတအ် ရ။
# '''ပရေင်စဵုဒၞာ တမ်ရိုဟ် ပရိုင် (Protecting sources):''' အစာပရိုင် တအ် လဆောဝ် ကၟာတ် ထောအ် တင်ဂၞင် ဍာံ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လမျီု ကေုာံ ဂီုကၠီု မၞိဟ် မကဵု လဝ် ပရိုင် (Whistleblowers) ကု ညးတအ် ရ။

== ၆။ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ကေုာံ သုတေသန (Self-Censorship in Academia and Research) ==
ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ် ကေုာံ လောက အကယ်ဒမစ် ဂှ်၊ ပရေင်သၠးပွး ပညာ (Academic freedom) ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ ဆဂး ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု တန်တဴ ဒၟံင် လၟိုန် ရ -

* '''သြန် ထံက်ပင် သုတေသန (Research Grants):''' တၠပညာ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဝေင်ပါဲ ပရေင်လ္ၚတ် ပြသၞာ သ္ကာတ်မြဟ် (ဥပမာ - ပြသၞာ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ရုရှာ) ဟိုတ်နူ ဖေက် အလဵုအသဳ ဟွံကဵု သြန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံကဵု ဗဳဇာ (Visa) သွက်ဂွံ လုပ် ဍုင် ညးတအ် ရ။
* '''ပရေင်ဓရိုတ် နူ မိတ်သဟာဲ (Peer pressure):''' ယဝ်ရ လညာတ် သုတေသန မွဲ ဟွံကိတ်ညဳ ကု လညာတ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ လောက ပညာ ဂှ် မ္ဂး၊ တၠပညာ ဂှ် ဖေက် ဒးဒုင် တးပါဲ လိက် ပ္ဍဲ ဂျာနယ် (Peer-review journals) တုဲ ပြံင်လှာဲ ထောအ် တင်ဂၞင် ဇကု ရ။

== ၇။ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု ပ္ဍဲ အင်တာနက် ကေုာံ မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် (Self-Censorship on the Internet and Social Media) ==
အင်တာနက် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဒၞာဲ သၠးပွး ဇၞော် အိုတ် မွဲ ၜိုန်ဒှ် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်စၟတ်မင် (Surveillance) ဇၞော် တိုန် ကၠုင် ရ။

* '''အလဂဝ်ရစ်သမ် (Algorithms):''' မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် မပ္တံကဵု ဖေ့စ်ဘွတ် (Facebook)၊ ယူကျူ (YouTube) တအ် စကာ အလဂဝ်ရစ်သမ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် ကဆံင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၟာတ်လဒဵု ပရူပရာ လ္ၚဵု (Shadowbanning) ရ။ ညးသုင်စောဲ တအ် တီ အရာ ဏအ် တုဲ ဝေင်ပါဲ မလိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရူပရာ မမာန် ဒးဒုင် ကၟာတ် ဂှ် ရ။
* '''ပရေင်ထ္ၜေဟ် လက် (Trolling and Doxing):''' ပ္ဍဲ အင်တာနက်၊ ယဝ်ရ ဟီု လညာတ် မွဲမွဲ မ္ဂး၊ မာန် ဒးဒုင် ဆောမ်လေင် ဇၞော်ဇၞော် နူကဵု ဂကောံ မၞိဟ် (Cyberbullying) ကေုာံ ပရေင်တြး ပတိတ် တင်ဂၞင် ပူဂိုလ် (Doxing) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရုဲစှ် သွက်ဂွံ ဟွံချူ ဟီု ပရူ ပရေင်ဍုင်ကွာန် လတူ အောန်လာင် ရ။&lt;ref name=&quot;bartal&quot;&gt;{{cite book |last=Bar-Tal |first=D. |title=Self-Censorship in Contexts of Conflict: Theory and Research |publisher=Springer |year=2017 |pages=45-60}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ စိုတ်ဗေဒ (Social and Psychological Impacts) ==
ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု ဝွံ ကဵု ဖဵုသက်ရောက် ပရေအ် ဗွဲမဂၠိုင် လတူ ဂကောံမၞိဟ် -

# '''ပရေင်လီုလာ် လညာတ် တၟိ (Stifling Innovation):''' ယဝ်ရ မၞိဟ် တအ် ဖေက် ဟီု လညာတ် တၟိ ဟွံသေင်မ္ဂး လညာတ် မတၞဟ်ခြာ မ္ဂး၊ ဂကောံမၞိဟ် ဂှ် ဟွံမာန် ကလိဂွံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တၟိတၟိ ပုဟ်။
# '''ပရေင်လဵုလောတ် ပရိုင် ဍာံ (Information Deficit):''' ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဟွံဂွံ တီ တင်ဂၞင် ဍာံ ဍာံ (Truth) သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် မဲ ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။
# '''ဖဵုသက်ရောက် စိုတ်ဓါတ် (Psychological Toll):''' ကောန်မၞိဟ် မဒး ဂျိုင် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ အကာဲအရာ မဒး ကၟာတ်လဒဵု စိုတ် ဇကု လၟိုန် ဂှ် မလေပ် ကတဵုဒှ် ယဲ ဍိတ်ဍ် (Stress)၊ စိုတ် အောန် (Depression) ကေုာံ ပရေင်ဟွံပတှ်ေ ရေင်သကအ် (Lack of trust) ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။

== ၉။ နဲကဲ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ကေုာံ ပရေင်သၠးပွး (Methods of Resistance and Freedom of Expression) ==
သွက်ဂွံ သြိုဟ် ပလီု ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု ဏအ် ဂှ်၊ မၞိဟ် တအ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် စကာ နဲကဲ နာနာ သာ် ရ -

* '''ပရေင်စကာ ယၟု ဖန်ဗဒှ် (Anonymity):''' ပ္ဍဲ အင်တာနက်၊ ပရေင်စကာ ယၟု လျှို့ဝှက် ကေုာံ သၞောတ် VPN၊ Tor တအ် ဂှ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ဂံင် ဟီု လညာတ် ဇကု ဗွဲမသၠးပွး ဟွံဒး ဖေက် အန္တရာယ် ရ။
* '''သၞောတ် ကွန်ရက် ဟွံမဲ ဗဟို (Decentralized Networks):''' ပရေင်စကာ ပလက်ဖံင် မဟွံမဲ ကု ကုမ္ပဏဳ ဇၞော် ဓိပ္ပတေယ် (ဥပမာ - Mastodon) သွက်ဂွံ ဝေင်ပါဲ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဂဝ်ရစ်သမ်။
* '''ပရေင်စဵုဒၞာ သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal Protections):''' အေန်သတဳကျူရှေန် တအ် သ္ဒး ဒက်ပတန် သၞောဝ် မစဵုဒၞာ အစာပရိုင်၊ တၠပညာ ကေုာံ မၞိဟ်မကဵု ပရိုင် ညံင် ဂွံ ဗၠးဘဲ နူကဵု ပရေင်စောဲဒုဟ် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု ဝွံ ဒှ် အန္တရာယ် မသ္ၚိတ်ဇြ မွဲ သွက် အခေါင်ဟီုဂး သၠးပွး ကေုာံ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ရ။ ဍေဟ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ လညာတ် စိုတ်ဗေဒ မဖေက်လကိုတ် အန္တရာယ် ကေုာံ ပရေင်ဓရိုတ် ဓရီု နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ အလဵုအသဳ ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ကု နည်းပညာ ဉာဏ်စက် (AI) ကေုာံ သၞောတ် စၟတ်မင် မဇၞော်မောဝ် တိုန် ကၠုင် ဒၟံင် ဏအ် ဂှ်၊ အန္တရာယ် ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု ဝွံ မာန် သၠုင် တိုန် အာ ဏီ ရ။ သွက်ဂွံ မင်မဲ လညာတ် ဍာံ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဂကောံမၞိဟ် ဂှ်၊ ပရေင်စဵုဒၞာ လိက်ပတ် ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ပွဳပွူ မဂံင်ဟီုဂး ဗွဲမဗၠးဘဲ (Safe environment for speech) ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု]] (Censorship)
* [[အခေါင်ဟီုဂး သၠးပွး]] (Freedom of speech)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)
* [[မဳရှေလ် ဖူကဝ်]] (Michel Foucault)
* [[အင်တာနက်]] (Internet)

{{Navbox
| name = Censorship and Freedom
| title = ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ကေုာံ အခေါင်သၠးပွး (Censorship and Freedom of Expression)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လညာတ် သဇိုင်ဂမၠိုင်
| list1 =
* [[အခေါင်ဟီုဂး သၠးပွး]] (Freedom of speech)
* [[အခေါင် ပရေင်လညာတ်]] (Freedom of thought)
* [[အခေါင် သၠးပွး မဳဒဳယာ]] (Freedom of the press)
| group2 = ဂကူ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု
| list2 =
* [[ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုဇကု]] (Self-censorship)
* [[ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အလဵုအသဳ]] (State censorship)
* [[ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အင်တာနက်]] (Internet censorship)
* [[ဖဵုသက်ရောက် ပရေင်ဖေက်လကိုတ်]] (Chilling effect)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[မဳရှေလ် ဖူကဝ်]] (Michel Foucault)
* [[ပရေင်စၟတ်မင် ညးဍုင်ကွာန်]] (Mass surveillance)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)
* [[ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ဟွံစကာ လွဟ်]] (Nonviolent resistance)
}}

[[Category:ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု]]
[[Category:အခေါင်ဟီုဂး သၠးပွး]]
[[Category:စိုတ်ဗေဒ]]
[[Category:ပညာ ပရေင်မၞိဟ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:မဳဒဳယာ ကေုာံ ယေန်သၞာင်]]</text>
      <sha1>4ubiqhmailv0oldcrj6mfquayldylna</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>