ဇဗ၊ ပ္ကဴ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mnw">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝဳကဳပဳဒဳယာ</sitename>
    <dbname>mnwwiki</dbname>
    <base>https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.19</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">တၟေင်</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ညးလွပ်</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ညးလွပ် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဝှာင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဝှာင် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ထာမ်ပလိက်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ရီု</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ရီု ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ပါင်မုက်</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ပါင်မုက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မဝ်ဂျူ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ဇဗ၊ ပ္ကဴ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1625</id>
    <revision>
      <id>57424</id>
      <parentid>57001</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T21:47:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260909)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19211" sha1="c2tlr1jymczqljfrqe1o444zitp3qla" xml:space="preserve">{{Taxobox
|name = ပ္ကဴဇဗ &lt;br&gt; Hibiscus rosa-sinensis 
|image = Hibiscus Brilliant.jpg
|image_caption = ''Hibiscus rosa-sinensis'' 'Brilliant'
|regnum = Plantae
|unranked_divisio = Tracheophytes
|unranked_classis = Angiosperms
|unranked_ordo = Eudicots
|ordo = Malvales
|familia = Malvaceae
|genus = Hibiscus
|species = rosa-sinensis
|authority = [[Carl Linnaeus|L.]]
|synonyms =
    {{Plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; |
*''Hibiscus arnottii'' &lt;small&gt;Griff. ex Mast. &lt;/small&gt; 
*''Hibiscus boryanus'' &lt;small&gt; DC. &lt;/small&gt; 
*''Hibiscus cooperi '' &lt;small&gt;auct. &lt;/small&gt; 
*''Hibiscus festalis '' &lt;small&gt;Salisb. &lt;/small&gt; 
*''Hibiscus liliiflorus '' &lt;small&gt;Griff. ex Mast. &lt;/small&gt; 
*''Hibiscus rosiflorus '' &lt;small&gt;Stokes &lt;/small&gt; 
*''Hibiscus storckii '' &lt;small&gt;Seem. &lt;/small&gt;
    }}
|synonyms_ref = &lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2850448
|title=The Plant List: A Working List of All Plant Species
|accessdate=June 13, 2015}}&lt;/ref&gt;
}}
'''ပ္ကဴဇဗ''' နကဵုယၟုသိပ္ပံ (Hibiscus rosa-sinensis) ဗွဲမဂၠိုင် ကော်စ ဗီုအင်္ဂလိက် '''Chinese hibiscus''', '''China rose''', '''Hawaiian hibiscus''', '''rose mallow'''&lt;ref name=&quot;RHSPF&quot;&gt;{{Cite web|title=RHS Plant Selector - ''Hibiscus rosa-sinensis'' 'Cooperi'|url=http://apps.rhs.org.uk/plantselector/plant?plantid=5351}}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ကေုာံ  '''shoeblackplant''',&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://wildlifeofhawaii.com/flowers/870/hibiscus-rosa-sinensis-chinese-hibiscus/|title=Hibiscus rosa-sinensis - Chinese Hibiscus, Shoeblackplant, Tropical Hibiscus, Red Hibiscus - Hawaiian Plants and Tropical Flowers|accessdate=2019-12-22|archivedate=2019-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191222192407/https://wildlifeofhawaii.com/flowers/870/hibiscus-rosa-sinensis-chinese-hibiscus/}}&lt;/ref&gt; ဝွံ ဒှ်တၞံ မနွံကဵု ကဴ မလုပ်လၟိဟ် ဂကူတၞံ Hibisceae tribe မလုပ်တၞောဝ်ဗဳဇ Malvaceae ရ။ တၞံပ္ကဴဇဗဝွံ ပ္ဍဲကဵု ဒေသဂမ္တဴ ကေုာံ ဒေသဆာပ်ဂမ္တဴဂမၠိုင် တဵုလွဳဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵုဂြိုပ် မတိုန်ဒၟံင် နဒဒှ်အရိုင်ဂှ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ်ဂှ်ရ တၞံပ္ကဴဝွံ တမ်ဗဳဇ စတိုန် နူလဵုရောဂှ် ဟွံဂွံတီကေတ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရ။&lt;ref name=&quot;FNA&quot;&gt;{{Cite book|title=Flora of North America ''(online)''}}
&lt;/ref&gt; တမ်ဗဳဇဍေဟ် ကၠုင်နူ ဒေသဂမ္တဴအာရှ ဒှ်မာန်ရ။ အခိင်လၟုဟ်မ္ဂး ပ္ဍဲဍုင်ယူရောပ် ဒေသဂံက်ဂံက်တအ်ဂှ် နဒဒှ် ပ္ကဴ မစုတ်ကဝေက် ပ္ဍဲသ္ၚိဂှ် သွံဒၟံင်ကီုရ။{{Multiple image}}တၞံဂသဵု(share) မလုပ် တၞောဝ်ဗဳဇ Malvaceae ဂှ် တမ်ဗဳဇဍေဟ် စကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအာရှဗမံက်တုဲ လၟုဟ်မ္ဂး တဵုလွဳဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဒေသဂမ္တဴ ကေုာံ ဆာပ်ဂမ္တဴဂမၠိုင်ရ။ 

== မခုတ်ကဵုယၟု ==
''ယၟု ရုက္ခဗေဒ Hibiscus rosa-sinensis'' ဂှ် ခုတ်ကဵုလဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၃ နကဵု Carl Linnaeus ပ္ဍဲကဵု လိက်ဂကူတၞံဆုဂမၠိုင် (''Species Plantarum)ရ။''&lt;ref name=&quot;L&quot;&gt;{{Cite book|first=Carl|last=Linnaeus|title=Species Plantarum|volume=2|page=694|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/358715#page/136/mode/1up|publisher=Impensis Laurentii Salvii|year=1753}}&lt;/ref&gt; ''rosa-sinensis'' ဂှ် ဒှ်ယၟု နကဵု ဘာသာလေတ္တေန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပ္ကဴရုသာ ဍုင်ကြုက် &quot;rose of China&quot;၊ ဆဂး တၞံဝွံ ဟွံလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲတၞောဝ်ဗဳဇ ပ္ကဴရုသာ (နှင်းဆီး) ရ။&lt;ref name=&quot;RHSLG&quot;&gt;{{Cite book|last=Harrison|first=Lorraine|title=RHS Latin for gardeners|url=https://archive.org/details/rhslatinforgarde0000harr|year=2012|publisher=Mitchell Beazley}}&lt;/ref&gt; 

ယၟုဗီုမန် &quot; ပ္ကဴဇဗ&quot; ဂှ် ပ္ဍဲလိက်ဂတဵုဇၞော်မဉ် မူလဖအံက် ပ္ဍဲခန်လ္ၚတ်ကၠာအိုတ် မုက်လိက် ၅ ဂှ်&lt;ref&gt;{{cite book |last=ကျာ်ဇၞော်စန္ဒိမာ မဟာထေရ် |first= |date=သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၃၀၊ ၃၊ ၁၆ |title=လိက်ဂတဵုဇၞော်မဉ် ကေုာံ လၟေင်ဖ္ဍောတ်ဝတ် |url= |location= |publisher= |page=၅ |isbn= |author-link=}}
&lt;/ref&gt; ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင်ကီုလေဝ် ယၟုဂှ် မကော် ကဴလဵုဂှ် မၞိဟ်မတီကေတ် အောန်ကွေဟ်ဟ်ရ။ ပ္ဍဲလိက်အဘိဓာန် မန်-ဗၟာ နာဲသက်လောန် မပကိတ်လဝ် လိက်ဇာတ်၅၅၀ မူကျာ်ဇၞော်အစွောအ် ကဵု မူဗီုဗၟာတုဲ ပ္ဍဲဇာတ်၃၁၈ မူကျာ်ဇၞော်အစွောအ်ဂှ် ညးချူလဝ် &quot;ပ္ဍဲကအ်ကမၠတ်ဂှ် သၠိုက်စုတ် ပ္ကဴဇဗ တုဲ-&quot;၊ ပ္ဍဲမူဗၟာ ညောင်ကန်ဂှ် &quot;ခိုးသူကြီး၏လည်၌ နီစွာသော ကုလားဇလပ်ပန်းကို ဆွဲပြီးလျှင်-&quot; တုဲ ဒဒှ်ရ ပ္ကဴဇဗ ဂှ် ဗၟာကော်စ ကုလားဇလပ်ပန်း ဂှ်တီကေတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lun |first=Nai Sac |date=2019 |title=A Mon-Burmese Dictionary |url= |location= |publisher= |page= ၈၅၁|isbn= |author-link=}}&lt;/ref&gt; ပ္ကဴဇဗ ဗီုမန်၊ ကုလားဇလပ်ပန်း ဗၟာမကော်ဂှ် ဒှ်ကဴလဵုဂှ် နာဲသုန်ဓန် ဒှ်ညးဗၟံက်ထ္ၜး နကဵုဗီုရုပ် ပ္ဍဲဝှုက်ၜံက်ညး ပ္ဍဲကဵု၂၂ ဒဳဇြေန်ပါ ၂၀၁၉ ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |last=Sripanngern |first=Sunthorn |date=December 22, 2019 |title=ပကဴဇဗ =hibicus flower =ကုလားဇလပ်ပန်း |url=https://www.facebook.com/jakkasiha.sripanngern/posts/10157081118229601?comment_id=10157081895279601&amp;notif_id=1577036551962818&amp;notif_t=feed_comment_reply|location= |publisher=Open publisher |page=Facebook page|isbn= |author-link=}}&lt;/ref&gt;မအရေဝ် &quot;ဇဗ&quot; ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ်တြာပ် ဍုင်သဓီု၊ မဒှ် လိက်တၟအ်မန် ခေတ်သုဝဏ္ဏဘုမ်ရ။ ဂကူဂျာဗာ ပ္ဍဲအေန်ဒဝ်နဳယှာဂှ် မန်ခေတ်သုဝဏ္ဏဘုမ်တအ် ကောန်စ &quot;ဇဗ&quot; ရ။  ပ္ကဴဝွံ နူတမ်ဝါဒိ ဂကူမန်တအ် ကလိဂွံ နူဂျာဗာ ဒှ်မာန်တုဲ စိုပ်ကၠုင် ဍုင်မန် ပ္ဍဲအခိင် ခေတ်သုဝဏ္ဏဘုမ် ဒှ်မာန်ရ။ မွဲသာ်ပၠန် ပ္ကဴဝွံ ပ္ဍဲကဵု အခိုက်ကၞာ ဟိန္ဒူဂှ် နဒဒှ် ပ္ကဴကိစ္စဇၞော် ပူဇဴကၠုင်ဒၟံင်ဂှ်ရ နကဵု ကရောမ် သာသနာဟိန္ဒူ မွဲစွံဂှ် စိုပ်ကၠုင် ဍုင်မန် ဒှ်မာန်ရ။

== လက်သန် ==
''တၞံပ္ကဴဇဗ ဝွံ ဒှ်တၞံသ္ၚေက်တွဵု မွဲဂကူတုဲ နဒဒှ် တၞံရာပ် ဟွံသေင်မ္ဂး တၞံဆုဍောတ်တ် သၠုင်စဵုကဵု အကြာ'' {{Convert|2.5|-|5|m|ft|0}} tall and {{Convert|1.5|-|3|m|ft|0}} ရ။ ပ္ကဴဍေဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ်အသာ်ဗကေတ်တုဲ နကဵုအသာ်နာနာသာ်ဂှ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ။ ဍောင်ပ္ကဴဂှ် နွံဗွိုင် အကြာ ၁၀ သေန်ဒဳမဳတာ (၄ ၝောအ်တဲ)ရ။&lt;ref name=&quot;RHSAZ&quot;&gt;{{Cite book|title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|url=https://archive.org/details/azencyclopediaof0000unse|year=2008|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1405332965|pages=1136}}&lt;/ref&gt;
[[ဝှာင်:Chinarose1.jpg|thumb|ပ္ကဴဇဗ]]
ဍောင်ပ္ကဴဍေဟ်ဂှ် ဇၞော်တုဲ နွံဗီုပြင် ညံင်ကဵု လဟဝ် နွံကဵု ထာင်မသုန်၊ အသာ်ပ္ကဴဍေဟ်ဂှ် နွံနာနာသာ် မပ္တံကဵု အသာ်ဗု၊ အသာ်ဗကေတ်၊ အသာ်ပေန်၊ အသာ်လဳမဴ၊ အသာ်ဍာ်မိတ်ဒှ်တမ်ရ။ ဇမၞော်ပ္ကဴဍေဟ်ဂှ် နွံဒၟံင် အကြာ ၄-၁၈ ဇြေန်ဒဳမဳတာရ။ ဂကူဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် နွံကဵု ကထိုက်ပ္ကဴ မွဲထပ်ဂၠိုင်ကီုလေဝ် ကထိုက်ၜါထပ်လေဝ် နွံကီုရ။ ဂကူလ္ၚဵု မပ္တံ ''H. mutabilis'' ကဵု ''H. tiliaceus'', ဂှ် အာယုက်ဍေဟ်ဇၞော်ကၠုင်မ္ဂး အသာ်ဍောင်ပ္ကဴဍေဟ်လေဝ် ပြံင်လှာဲကၠုင်မာန်ရ။ ပ္ကဴဍေဟ် နွံကဵု ၝောအ်ကိုဋ်။ တၞးဍေဟ်ဂှ် နွံဗီုပြင်သြဝေတ် ညံင်ခၟာဲစာင် တၞုင်ကေက်ရ။ 

== လွပ် ==
[[ဝှာင်:Hibiscus_01.jpg|thumb|ပ္ကဴဇဗ ဗတာင်]]
ပ္ကဴဇဗဝွံ ဒှ်ပ္ကဴမစဂွံမွဲတုဲ မၞိဟ်ပ္ဍဲ တကအ်ပါသဳဖိတ်ဂမၠိုင် ကၠောန်နဒဒှ် သလေတ်/ကဝေက်ရ။{{Citation needed|date=May 2014}} ပ္ကဴဇဗဝွံ စုတ်ပ္ဍဲသော် သွက်သော်ဂွံခိုဟ်၊ တုဲပၠန် ပ္ဍဲအိန္ဒိယ ပေါတ်ဒၞပ် သွက်ဒၞပ်ဂွံပလေဲ။ တုဲပၠန် ပ္ကဴဇဗဝွံ နဒဒှ် ကိရိယာ မၜတ် ဓါတ်pH လေဝ် စကာဒၟံင်ကီုရ။ စုတ်ပ္ကဴ ပ္ဍဲကဵု ဍာ်pHမ္ဂး အသာ်ဍေဟ်ပြံင်လှာဲအာတုဲ ဂွံတီကေတ် ဂလိုင်ဓါတ်pH ရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲဘာသာဟိန္ဒူမ္ဂး နကဵုပ္ကဴဇဗဂှ် ပူဇဴဒေဝတဴဂမၠိုင် ဗွဲတၟေင်ရ။ ပ္ဍဲဒေသဗေင်္ဂါ အိန္ဒိယဗမံက် ဂှ် ပ္ကဴအသာ်ဗကေတ်ဂှ် ပူဇဴကျာ်ကလဳ၊ ပ္ဍဲအေန်ဒဝ်နဳယှာ ညးကော်စ ပ္ကဴဏအ် &quot;kembang sepatu&quot;မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပ္ကဴဒၞပ်။ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် စဲဗကှ်တုဲ ကၠောန်လက်ဖက် ရ။ 

[[ဝှာင်:Pink_Hibiscus_Venkat.jpg|right|thumb|ပ္ကဴဇဗ အသာ်ပေန် ပ္ဍဲအိန္ဒိယသၠုင်ကျာ]]
ပ္ဍဲကဵု ဂြန်ဂဥုဲကြုက်မ္ဂး ပ္ကဴဇဗ ဝွံ လုပ်အဝေါင်ဂဥုဲ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ နကဵု အခိုက်ကၞာမ္ဂး ပ္ဍဲဍုင်ကြုက် ပ္ကဴဏအ်ဂှ် ညးပေတ်စဒၞပ်၊ တုဲပၠန် ညးဗြဴကြုက်တအ် ပေါတ်စုတ် ပ္ဍဲသော် ဂွံဂွံ သော်လမ္စံက်ဂၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Standley1923&quot;&gt;{{Cite journal|title=Trees and Shrubs of Mexico (Oxalidaceae-Turneraceae)|publisher=Department of Botany, [[Smithsonian Institute]]|date=1923}}&lt;/ref&gt;တုဲပၠန် ပ္ဍဲဍုင်ကြုက် ပ္ကဴဏအ်ဂှ် စုတ်ပ္ဍဲ ဍာ်နာနာသာ် သွက်ဂွံဂွံဖျုန်အသာ်ရ။ တုဲပၠန် တၞံပ္ကဴဇဗဂှ် နွံကဵုဓါတ် မပခိုဟ်ကဵု စၞာံဇကုမၞိဟ်တအ်တုဲ ဥပမာ ဍာ်နူပ္ကဴဍေဟ်ဂှ် နွံကဵုဓါတ် မစဵုဒၞာပသာန်တ္ၚဲ anti-solar ရ။

== မတဵုလွဳ ==
တၞံပ္ကဴဇဗဝွံ တဵုလွဳဒၟံင် ပ္ဍဲဒေသဂမ္တဴ ကေုာံ ဆာပ်ဂမ္တဴဂမၠိုင်ရ။ ဓါတ်ဂမ္တဴ သၟဝ် {{Convert|10|C|F}} မ္ဂး ဍေဟ်ဂျိုင်ဟွံမာန်။ ပ္ဍဲဍုင်ဂံက်ဂံက်တအ်ဂှ် တဵုလွဳ ပ္ဍဲသ္ၚိဒ္ၚောဝ် မကဵုဓါတ်ဂမ္တဴတုဲ နဒဒှ် ပ္ကဴပ္ဍဲသ္ၚိဂှ် တဵုလွဳဒၟံင်ကီုရ။&lt;ref name=&quot;RHSPF&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf|title=AGM Plants - Ornamental}}&lt;/ref&gt;

== သင်္ကေတ ကောန်ဂကူ ==
[[ဝှာင်:Taiwan_hibiscus.jpg|right|thumb|A dark pink cultivar]]
''ပ္ကဴဇဗ'' ဂှ် ဒှ်ပ္ကဴသင်္ကေတဍုင်မလေယှာ မကော်စ ''Bunga Raya'' နကဵုဘာသာမလေ။ ပ္ကဴဏအ် စိုပ်အာ ဇရေင်တကအ်ဒကုတ် မလေ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် အေဒဳ ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ၊ တုဲ စၟတ်သမ္တီ ပ္ကဴလက်သန်ကောန်ဂကူ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၈ နကဵု ဝန်ဇၞော်ပရေင်တဵုလွဳရ။ ကရောမ်ပ္ကဴဇဗဂှ် ပ္ကဴတၞဟ် မပ္တံ ပ္ကဴ ylang ylang, jasmine, lotus, rose, magnolia, ကဵု medlar တအ်လေဝ် ဂွံစၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ပ္ကဴသင်္ကေတဍုင်ကီုရ။ ပ္ဍဲ ၂၈ ဂျူလာင် ၁၉၆၀ ဂှ် နကဵုအလဵုအသဳဍုင်မလေယှာ လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ပ္ကဴဇဗ ဂှ် ဒှ်ပ္ကဴကောန်ဂကူ ဍုင်မလေယှာ ရ။  

မအရေဝ်မလေ ''bunga'' ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပ္ကဴ&quot;၊ တုဲ''raya'' ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် သဘင် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ နကဵုအရေဝ်မလေ မ္ဂး ပ္ကဴဝွံ ဂွံအဓိပ္ပါယ် ပ္ကဴသဘင် ရ။ ညးတအ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် အသာ်ဗကေတ်ဂှ် ဒှ်အသာ်သင်္ကေတ လမျီုတုဲ မသုန်ထာင်ဂှ် ပစၞးကု ဍုင်ညးတအ် မသုန်နာဂရ ရ။

== ဗီုရုပ်ဂမၠိုင် ==
ပ္ကဴဇဗဝွံ နွံကဵု အသာ်နာနာ ဗီုပြင်နာနာသာ်ရ။ &lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Hibiscus rosa-sinensis of Tamilnadu.jpg|
Hibiscus rosa-sinensis 'Brilliant' flower in private Austrian garden on 2014-09-20.png|
Chemparathy Poovu .jpg|
Orange Hibiscus1.jpg|
Starr 070313-5691 Hibiscus rosa-sinensis.jpg|
Hibiscus A.JPG|
Hibiscus rosa-sinensis 'Rainbow Sherbet' flower in private Austrian garden on 2014-09-20.png|
3935 - Chinesischer Roseneibisch (Hibiscus rosa-sinensis).JPG|
Yellow red Hibiscus.jpg|
Hibiscus (5).jpg|
Hibiscus rosa-sinensis white-pink.jpg|
Pink Hibiscus at Sakherbazar ,Kolkata.jpg|
Starr 061223-2694 Hibiscus rosa-sinensis.jpg|
Hibiscus rosa-sinensis in Zijderveld, the Netherlands.JPG|
Hibiscus rosa-sinensis flower in private Austrian garden on 2016-03-20.png|
Closeup of multi color Hibiscus at Sakherbazar, Kolkata.jpg|
Hibiscus At Kerala.jpg|
&lt;/gallery&gt;

== နိဿဲ ==
{{Reflist|30em}}

* Hibiscus rosa-sinensis(India)(http://in.pinterest.com/pin/
* {{Smallcaps|Baza Mendonça, Luciana &amp; dos Anjos,  Luiz}} (2005): Beija-flores (Aves, Trochilidae) e seus recursos florais em uma área urbana do Sul do Brasil  [Hummingbirds (Aves, Trochilidae) and their flowers in an urban area of southern Brazil]. [Portuguese with English abstract] ''Revista Brasileira de Zoologia'' '''22'''(1): 51–59. &lt;small&gt;doi:10.1590/S0101-81752005000100007&lt;/small&gt; [http://www.scielo.br/pdf/rbzool/v22n1/a07v22n1.pdf PDF fulltext]
* &quot;Hibiscus rosa-sinensis&quot;. Integrated Taxonomic Information System.
* The International Hibiscus Society ([http://www.internationalhibiscussociety.org])
* The American Hibiscus Society ([http://americanhibiscus.org]),([http://www.trop-hibiscus.com])
* The Australian Hibiscus Society Inc. ([http://www.australianhibiscus.com])
* Hibiscusmania (France) ([http://hibiscusmania.free.fr])
* Hibiscusfreunde (Germany) ([http://www.hibiscusweb.de]{{Dead link|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }})
* Hibiscus Forrest (Hungary) ([http://www.hibiscusforrest.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180822185224/http://www.hibiscusforrest.com/ |date=2018-08-22 }})
* Hibiscus rosa-sinensis (Chinese) (http://baike.baidu.com/view/181048.htm)
* [https://www.thehibiscus.co.in/ The Hibiscus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191222192402/https://www.thehibiscus.co.in/ |date=2019-12-22 }} (Gurgaon)


[[ကဏ္ဍ:ရုက္ခဗေဒ]]
[[ကဏ္ဍ:ပ္ကဴဂမၠိုၚ်]]</text>
      <sha1>c2tlr1jymczqljfrqe1o444zitp3qla</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တိုက်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ရောဂေါ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5625</id>
    <revision>
      <id>57429</id>
      <parentid>35847</parentid>
      <timestamp>2026-09-10T06:30:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Htawmonzel</username>
        <id>25</id>
      </contributor>
      <origin>57429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1889" sha1="14edfkarxwg4x2y6wm7hji47j6xdlo4" xml:space="preserve">'''ဘာတိုက်''' ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ရောဂေါ၊ ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု။ 

သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်လုပ်ဒဂိုန် ခမဳ ၉၊ ထပိုယ် ၂ ဇကု။

==ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်==
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တခေမာစာရ&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fphoto.php%3Ffbid%3D438372771732538%26set%3Da.437467845156364%26type%3D3&amp;show_text=true&amp;width=500&quot;|title=စရင်သင်လုပ်ဒဂိုန် ရာမညနိကာယ |last= |first= |date=October 14, 2021 |website=ရုင်ရာမညနိကာယ-Wffice of Ramonnyanikaya |publisher=Open |access-date=October 4, 2022 |quote=}}&lt;/ref&gt; သၞာံ ၂၀၂၆ ဂိတုသေပ်တေမ္ဗာ ၁၀ (သက္ကရာဇ် ၁၃၃၈ ဂိတုခ္ဍဲသဳ ၁၃ စွေက်) တ္ၚဲဗြဴဗတိ အခိင်ဂယး ၆း၄၀ ဂှ် ကျာ်ဇၞော်ဝွံ စဴအာသွရ်ရ။ အခိင်ဂှ် ညး ကလိဂွံ အာယုက် ၆၅ သၞာံ၊ သိက္ခာ ၄၄ ဝှ်။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.facebook.com/photo?fbid=2190986358140236&amp;set=pcb.2190986914806847|title=ကျာ်ဇၞော် စဴသွရ်|last=ပိ |first=ဗတ် |date=September 10, 2026 |website=ဗတ််ပိ |publisher=Open |access-date=September 10, 2026 |quote=}}&lt;/ref&gt;

==နိဿဲ==
{{Reflist}}[[ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်]] [[ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု]]</text>
      <sha1>14edfkarxwg4x2y6wm7hji47j6xdlo4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အာဲယျာလာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11236</id>
    <revision>
      <id>57427</id>
      <parentid>56774</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T22:09:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260909)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25081" sha1="f4tp1nyvo99gkdb3grpnwbverdmax0a" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = သမ္မတ ဍုၚ် အာဲယျာလာန်&lt;br/&gt;(Republic of Ireland)
| native_name = Poblacht na hÉireann
| common_name = အာဲယျာလာန် (Ireland)
| image_flag = Flag of Ireland.svg
| image_coat = Coat of arms of Ireland.svg
| image_map = Europe-Republic of Ireland.svg
| capital = [[ဒပ်ဗလိန်]] (Dublin)
| largest_city = [[ဒပ်ဗလိန်]]
| official_languages = [[အရေဝ်ဘာသာ အာဲရေတ်]] (Irish), [[အရေဝ်ဘာသာ အၚ်္ဂလိက်]] (English)
| ethnic_groups = ၇၆.၅% အာဲရေတ်လာန်၊ ၉.၄% ဥရဝ်ပ တၞဟ်ဟ်၊ ၁၄.၁% တၞဟ်ဟ်
| religion = ၆၉% ခရေတ်ယာန် ကာတ်သလေတ် (Catholic)
| demonym = အာဲရေတ် (Irish)
| government_type = [[သၞောတ် သမ္မတ ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Parliamentary Republic)
| leader_title1 = သမ္မတ
| leader_name1 = မာဲကယ် ဒဳ ဟေဂ်ဂေန် (Michael D. Higgins)
| leader_title2 = သကိုပ်ဝန်ဇၞော် (Taoiseach)
| leader_name2 = သာဲမောန် ဟာရေတ် (Simon Harris)
| legislature = [[အဝ်ရေတ်တာသ်]] (Oireachtas)
| establishment_event1 = လလောၚ်တြး သၠးပွး
| establishment_date1 = ၂၄ ဨပြဳ ၁၉၁၆
| establishment_event2 = ဒက်ပတန် နဒဒှ် ဍုၚ်သမ္မတ
| establishment_date2 = ၁၈ ဨပြဳ ၁၉၄၉
| area_km2 = ၇၀,၂၇၃
| population_estimate = ၅,၂၈၁,၆၀၀ (၂၀၂၃)
| currency = ယူရဝ် (Euro - EUR)
| time_zone = WET (UTC±0)
| calling_code = +353
| cctld = .ie
}}

'''အာဲယျာလာန်''' ({{lang-en|Ireland}}၊ {{lang-ga|Éire}}) ယၟုပေၚ်ပေၚ် သမ္မတ ဍုၚ် အာဲယျာလာန် ဝွံ ဒှ်ဍုၚ် မနွံ ပ္ဍဲကဵု ရးဥရဝ်ပ ပလိုတ် ကေုာံ နွံ လ္တူ တကအ် အာဲယျာလာန် ရ။ ဍုၚ်ဏအ်ဝွံ ပါ်ပယျဵု တိဍာ် ကု [[အာဲယျာလာန် သၟဝ်ကျာ]] (Northern Ireland) မဒှ် ကရေက်မွဲ နူကဵု ကၟိန်ဍုၚ်ဨကရာဇ် ဗြိတိန် (UK) ပ္ဍဲလ္ပာ်သၟဝ်ကျာရ။ ဍုၚ်ဇၞော် ကေုာံ ဍုၚ်မၞုံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် ဂၠိုၚ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဍုၚ်[[ဒပ်ဗလိန်]] (Dublin) ရ။ အာဲယျာလာန်ဝွံ နွံကဵု သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ဂြိုပ်ဆု မတ္ၚေက်လၟိုန်တုဲ ဒးဒုၚ်ကော်ခဴစ &quot;တကအ် မရမျာတ်&quot; (Emerald Isle) ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Foster |first=R. F. |title=Modern Ireland, 1600-1972 |year=1989 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0140132502}}&lt;/ref&gt;

__TOC__

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Overview) ==
အာဲယျာလာန် ဝွံ ဒှ် ဍုၚ် မၞုံကဵု ကဆံၚ်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကဆံၚ်မံၚ်တန်တဴ သၠုၚ်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ အလုံမွဲဂၠးကဝ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် အာဲယျာလာန် နဒဒှ် ဍုၚ် မၞုံကဵု ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ် သၠုၚ်လောန် (Very High Human Development) ရ။ ဍုၚ်ဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ်ဒၟံၚ် နကဵု ယေန်သၞာၚ် လိက်ပတ်၊ ဒွက် ကေုာံ ပရေၚ်ဆာန်ကၟိန် ဂကောံမၞိဟ်ရ။ အာဲယျာလာန် ဝွံ လုပ်ပါဝင် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံသမဂ္ဂ ဥရဝ်ပ (EU) ကီုလေဝ်၊ ဍေံတအ် မၚ်မွဲလဝ် ပရေၚ်ဟွံလုပ်လ္ပာ်လဵုမွဲ (Military neutrality) တုဲ ဟွံလုပ်ပါဝင် ပ္ဍဲကဵု နေတဝ် (NATO) ရ။

== ၂။ ဝၚ် အတိက်တေံ ကေုာံ ပရေၚ်သၠးပွး (History in the Past and Independence) ==
[[File:GPO_Dublin_after_1916_Rising.jpg|thumb|left|250px|ရုၚ်ဖလာတ် သၟိၚ် (GPO) ပ္ဍဲ ဒပ်ဗလိန် မဒှ် ဒၞာဲ အဓိက ပ္ဍဲ ပေါဲကလိုက်ကမဵု သဘၚ် အဳသတာ (Easter Rising) သၞာံ ၁၉၁၆။]]
ပ္ဍဲ '''အတိက်တေံ'''၊ တိဍာ် အာဲယျာလာန် ဝွံ ဒှ်လဝ် ဒတန် မၞိဟ်တအ် ကၠုၚ်မံၚ်တန်တဴ နူကဵု ခေတ်တၟအ်ရ။ ကြဴနူဂှ် ဂကူ ဆေလ်တစ် (Celtic) တအ် လုပ်ကၠုၚ် စိုပ်တုဲ ယေန်သၞာၚ် အာဲရေတ် တမ်မူလ စကတဵုဒှ်ကၠုၚ်ရ။ နူကဵု ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဍုၚ်အၚ်္ဂလာန်တအ် စလုပ်သီကေတ် အာဲယျာလာန် တုဲ လုကဴ အခိၚ် ၈၀၀ သၞာံ ပြၚ်ၚ် အာဲယျာလာန် ဒးဒုၚ် အုပ်ဓုပ်ကၠုၚ် သၟဝ် အေန်ပါယာ ဗြိတိန် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kee |first=Robert |title=The Green Flag: A History of Irish Nationalism |url=https://archive.org/details/greenflaghistory0000keer |year=2000 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0140291650}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၄၅-၁၈၄၉ ဂှ် အာဲယျာလာန် ဒးဆဵုဂဗ ကပ်ကၞောဝ် ကဥ ဇၞော် (Great Famine) တုဲ မၞိဟ် မွဲပြကောဋိကိုဋ် ပြၚ်ၚ် ဒးချိုတ်အာ ကေုာံ မၞိဟ် မွဲပြကောဋိကိုဋ် ပြၚ်ၚ် ဒးဒြေပ်ဒဴ တိတ်အာ ဍုၚ်သ္အာၚ်ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၆ ဂှ် ပေါဲကလိုက်ကမဵု သဘၚ် အဳသတာ (Easter Rising) ကတဵုဒှ်တုဲ လလောၚ်တြး ပရေၚ်သၠးပွး ရ။ ကြဴနူ ပၞာန်သၠးပွး အာဲယျာလာန် (၁၉၁၉-၁၉၂၁) တုဲ၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၂ ဂှ် ဍုၚ်ဝွံ ကလိဂွံ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်အပိုၚ် နဒဒှ် Irish Free State ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၉ ဂှ် ညးတအ် လလောၚ်တြး နဒဒှ် ဍုၚ်သမ္မတ သၠးပွး ပေၚ်ပေၚ် တုဲ နုက်တိတ် နူကဵု ဓနသဟာယ ဗြိတိန် ရ။ 

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
အာဲယျာလာန် ဝွံ နွံကဵု ဇမၞော်တိဍာ် ၇၀,၂၇၃ စတုရံ ကဳလဝ်မဳတာတုဲ၊ နွံ ပ္ဍဲ လ္ပာ်ပလိုတ် ဥရဝ်ပ ရ။ တကအ် အာဲယျာလာန် ဝွံ ပွဳပွူ ဒးဒုၚ် ဗိုၚ်လဝ် နကဵု မှာသၟိတ် အာတ်လာန်တေတ် (Atlantic Ocean) ကေုာံ ၜဳ အာဲရေတ် (Irish Sea) ရ။ 

* '''လက္ခဏာ တိဍာ်:''' လဒေါဝ် ဍုၚ်ဂှ် ဒှ် ဒေသ တွဵုဝါ မလှဲလးတုဲ ပွဳပွူ သြၚ်ၜဳတအ်ဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်ဒဵု ကေုာံ ဇၚ်ၜဳ မသၠုၚ်ရ။ ၜဳ ဇြာန်နောန် (River Shannon) ဂှ် ဒှ် ၜဳ မဂၠိၚ်အိုတ် ပ္ဍဲ တကအ်ဏအ် ရ။
* '''ရာသဳဥတု:''' ဟိုတ်နူ ဍာ်ဂမ္တဴ ဂေါက်သထရိမ် (Gulf Stream) တုဲ ရာသဳဥတု အာဲယျာလာန် ဝွံ ၜိုတ်ဒးရးဒၟံၚ် လၟိုန်ရ (Temperate oceanic climate)။ ဂံက်လောန်ကာဲ ဟွံမဲတုဲ ကတဴလောန်ကာဲ လေဝ် ဟွံမဲရ၊ ဆဂး ဗြဲဂူ ဂၠိုၚ်ရ။

== ၄။ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Politics and Government) ==
အာဲယျာလာန် ဝွံ ဒှ် ဍုၚ် မစကာ [[သၞောတ် သမ္မတ ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] ရ။ သမ္မတ ဂှ် ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုၚ် မၞုံကဵု တာလျိုၚ် သင်္ကေတ တုဲ ညးဍုၚ်ကွာန် ရုဲစှ် တိုက်ရိုက် သွက် ၇ သၞာံ ရ။ အဝဵုအုပ်ဓုပ် ဍာံဇေတ်ဂှ် နွံ ဇရေၚ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် မကော်ခဴစ တာရှာ (Taoiseach) ကေုာံ ဂကောံဝန်ဇၞော် တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Coakley |first=John |title=Politics in the Republic of Ireland |url=https://archive.org/details/politicsinrepubl0000unse |year=2010 |publisher=Routledge |isbn=978-0415476720}}&lt;/ref&gt;

ပါလဳမာန် ဍုၚ် အာဲယျာလာန် မၞုံယၟု အဝ်ရေတ်တာသ် (Oireachtas) ဂှ် နွံကဵု စၠတ်ထဝ် ၜါ မဒှ် စၠတ်ထဝ် သၟဝ် ဒါဲလ် (Dáil Éireann) ကေုာံ စၠတ်ထဝ် လ္တူ သဳနတ် (Seanad Éireann) ရ။ အလဵုအသဳ ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂှ် ဒက်ပတန် နကဵု ဗော်ပံၚ်ကောံ (Coalition) ရ။ 

== ၅။ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကဆံၚ်လှဲသြန်ပြာဲရာဲ (Economy and Inflation) ==
[[File:IFSC_Dublin.jpg|thumb|right|250px|ဗဟဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ခေတ်တၟိ (IFSC) ပ္ဍဲ ဍုၚ်ဒပ်ဗလိန် မဒှ် ဒၞာဲ ရုၚ် ကုမ္ပဏဳ နယ်ပညာ ကေုာံ ဘဏ် ဂၠးကဝ် ဂမၠိုၚ်။]]
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် အာဲယျာလာန် ဝွံ ဒှ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ခေတ်တၟိ မတန်တဴ လ္တူ ကဏ္ဍ နယ်ပညာ (Technology)၊ ဂဥုဲ (Pharmaceuticals) ကေုာံ ဌာန သြန်ဘဏ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀ တအ် ဂှ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ညးတအ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမပြဟ်တုဲ ဒးဒုၚ် ကော်ခဴစ &quot;ကၠာ် ဆေလ်တစ်&quot; (Celtic Tiger) ရ။ 

ဟိုတ်နူ အခေါန် ကုမ္ပဏဳ (Corporate tax) အောန်တုဲ၊ ကုမ္ပဏဳ နယ်ပညာ ဇၞော်ဇၞော် ညံၚ်ရဴ Google, Apple, ကေုာံ Meta တအ် စွံလဝ် ရုၚ်ဗဟဵု ဥရဝ်ပ ညးတအ် ပ္ဍဲ ဒပ်ဗလိန် ရ။ သြန်မစကာဂှ် ဒှ် ယူရဝ် (Euro) ရ။ ကြဴနူ ကပ်ယဲ ကဝ်ဗေတ်-၁၉ ကေုာံ ပၞာန် ဥရဝ်ပ တုဲ၊ **ကဆံၚ်လှဲသြန်ပြာဲရာဲ** (Inflation rate) ပ္ဍဲ အာဲယျာလာန် လေဝ် သၠုၚ်တိုန် ကၠုၚ်ကီုလေဝ်၊ လၟုဟ် အလဵုအသဳ ညးတအ် ထိၚ်ဒဝ်မာန်ကၠုၚ် ကဆံၚ် ၜိုတ် ၃% ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=O'Hagan |first=John |title=The Economy of Ireland: National and Sectoral Policy Issues |year=2014 |publisher=Macmillan Education |isbn=978-1137318049}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်ဂမၠိုၚ် (Demographics and Society) ==
လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ အာဲယျာလာန် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၅.၂၈ ပြကောဋိကိုဋ် တၠ (၂၀၂၃) ရ။ လၟိဟ်မၞိဟ် ညးတအ် သၠုၚ်တိုန်ဒၟံၚ် လၟိုန်တုဲ၊ ဒှ် ဍုၚ် မၞုံကဵု မၞိဟ်အာယုက်ဍောတ် ဂၠိုၚ်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:80%; text-align:center;&quot;
|+ တၚ်နၚ် သ္ၚိအၚ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ မၞိဟ် အာဲယျာလာန်
|-
! လက္ခဏာ (Indicator) !! စၟတ်သမ္တီ (Value) !! တၚ်စၟတ် (Notes)
|-
| လၟိဟ်မၞိဟ် (Population) || ၅.၂၈ ပြကောဋိကိုဋ် || သၞာံ ၂၀၂၃
|-
| GDP မွဲတၠ (Per capita) || $၁၀၆,၉၉၈ || ကဆံၚ်သၠုၚ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ
|-
| ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ် (HDI) || ၀.၉၅၀ || ကဆံၚ် ၇ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (၂၀၂၂)
|-
| ညးဍုၚ်သ္အာၚ် မံၚ်တန်တဴ (Immigrants)|| ၜိုတ် ၂၀% || ဇၞော်မောဝ် တိုန်လၟိုန်
|}

== ၇။ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ (Language and Education) ==
[[File:Trinity_College_Dublin_Front_Square.jpg|thumb|left|250px|တက္ကသိုလ် ထရဳနဳတဳ (Trinity College Dublin) မဒှ် တက္ကသိုလ် မတြေံအိုတ် ကေုာံ ဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် ပ္ဍဲ အာဲယျာလာန်။]]
**အရေဝ်ဘာသာ** ရုၚ် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ အဓိက ပ္ဍဲဍုၚ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဘာသာ အာဲရေတ် (Irish/Gaeilge) ကေုာံ ဘာသာ အၚ်္ဂလိက် ရ。 ၜိုန်ရ ဘာသာ အာဲရေတ် ဂှ် ဒှ် ဘာသာ ကောန်ဂကူ ကီုလေဝ်၊ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုၚ် စကာ ဘာသာ အၚ်္ဂလိက် ပ္ဍဲ လၟေၚ်တ္ၚဲ ရ။ အလဵုအသဳ ဂစာန်ဒၟံၚ် သွက်ဂွံ မၚ်မွဲ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ဘာသာ အာဲရေတ် နကဵု ဘာဗတောန် ကေုာံ ဌာန ရေဒဳယဝ် ဂမၠိုၚ် ရ。&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kelly |first=Adrian |title=Compulsory Irish: Language and Education in Ireland |url=https://archive.org/details/compulsoryirishl0000kell |year=2002 |publisher=Irish Academic Press |isbn=978-0716526933}}&lt;/ref&gt;

အာဲယျာလာန် ဝွံ ဒယှ်တမ္ညဝ် နကဵု သၞောတ် ပရေၚ်ပညာ မခိုဟ်ရ။ အလဵုအသဳ ကဵုလဝ် ပရေၚ်ပညာ သက်ကုၚုဟ်မး စဵုကဵု ကဆံၚ် လဒေါဝ် ကေုာံ သြန်ထံက်ပၚ် သွက် တက္ကသိုလ် ရ။ တက္ကသိုလ် ထရဳနဳတဳ (Trinity College Dublin) ဂှ် ဒှ် တက္ကသိုလ် မတြေံအိုတ် (ဒက်ပတန် ၁၅၉၂) တုဲ မၞုံကဵု ကဆံၚ် သၠုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ရ။

== ၈။ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Culture and Arts) ==
ယေန်သၞာၚ် အာဲယျာလာန် ဝွံ နွံကဵု ဝင် မဇြိုဟ်နက် ကေုာံ ပြာကတ် ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ် ဗွဲမလောန် ရ။
* '''လိက်ပတ်:''' အာဲယျာလာန် ဝွံ ပတိတ်လဝ် အစာချူလိက် မကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဘေလ် (Nobel Prize) ၄ တၠ ရ။ အစာချူလိက် မဒယှ်တမ္ညဝ် ညံၚ်ရဴ ဂျေမ်း ဂျောတ် (James Joyce)၊ အဝ်သကာ ဝါက် (Oscar Wilde) ကေုာံ ဝဳလဳယျာမ် ဘတ်လာ ယေတ် (W.B. Yeats) တအ်ဂှ် ဒှ် ကောန်ဂကူ အာဲရေတ် ရ。&lt;ref&gt;{{cite book |last=Deane |first=Seamus |title=A Short History of Irish Literature |url=https://archive.org/details/shorthistoryofir0000dean_m4j0 |year=1986 |publisher=University of Notre Dame Press |isbn=978-0268017254}}&lt;/ref&gt;
* '''ဒွက် ကေုာံ လှေ်:''' ဒွက် အခိုက်ကၞာ အာဲရေတ် ကေုာံ ပရေၚ်လှေ် ညံၚ်ရဴ Riverdance တအ်ဂှ် ဒယှ်တမ္ညဝ် လောန်ရ။ ဂကောံဒွက် U2 ကေုာံ The Cranberries တအ်လေဝ် ကၠုၚ်နူ အာဲယျာလာန် ရ။
* '''သဘၚ်:''' သဘၚ် တ္ၚဲ စိန့် ပါထရေတ် (St. Patrick's Day) မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ၁၇ မာတ် ဂှ် ညးတအ် ကၠောန်ဗဒှ် အလုံမွဲ ဂၠးကဝ် ရ။

== ၉။ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေၚ်မံၚ်တန်တဴ (Health and Well-being) ==
အာဲယျာလာန် နွံကဵု သၞောတ် လွဳလွတ် ပရေၚ်ထတ်ယုက် မကော်ခဴစ HSE (Health Service Executive) ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ကဵုလဝ် ပရေၚ်လွဳလွတ် သက်ကုၚုဟ်မး ဟွံသေၚ်မ္ဂး ၚုဟ်မး အောန် သွက် ညးဍုၚ်ကွာန် သီုဖအိုတ် ရ။ 

အာယုက် မံၚ်တန်တဴ (Life expectancy) ပ္ဍဲ အာဲယျာလာန် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၈၂ သၞာံ ပြၚ်ၚ်တုဲ၊ ဒှ် ကဆံၚ် မသၠုၚ်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ ရ။ ပရေၚ်ဝေၚ်ဒြဟတ် အခိုက်ကၞာ ညံၚ်ရဴ ဘဝ်လုံး အာဲရေတ် (Gaelic football) ကေုာံ ဟာလၚ် (Hurling) တအ်ဂှ် ဒှ် အရာ မကဵု ဖဵု သွက် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကာယ ကေုာံ ပရေၚ်ကောံသၟဟ် ညးဍုၚ်ကွာန် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cronin |first=Mike |title=Sport and Nationalism in Ireland |year=1999 |publisher=Four Courts Press |isbn=978-1851824564}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေၚ်မၚ်မွဲ သဘာဝ (Future and Environmental Conservation) ==
[[File:Wind_farm_in_Ireland.jpg|thumb|right|250px|စက်ကျာ ပတိတ် ဒြဟတ်လလဳ သဘာဝ ပ္ဍဲ တွဵုရး အာဲယျာလာန် ပလိုတ်။]]
ပ္ဍဲ အနာဂတ်ဏအ် အာဲယျာလာန် ဂစာန်ဒၟံၚ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေၚ်ပတိတ် ကာဗောန် ညံၚ်ဂွံ ဒှ် ဍုၚ် မဟွံပတိတ် ကာဗောန် (Carbon neutral) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၅၀ ရ။ ညးတအ် ဇၞော်မောဝ်လဝ် ဒြဟတ်ကျာ (Wind power) ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် တုဲ လၟုဟ် ဒြဟတ်လလဳ ဍုၚ် ၄၀% ပြၚ်ၚ်ဂှ် ကၠုၚ်နူကဵု ဒြဟတ် သဘာဝ ရ。&lt;ref&gt;{{cite book |last=Connolly |first=John |title=Environmental Policy in Ireland |year=2007 |publisher=UCD Press |isbn=}}&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ ဒးဆဵုဂဗဒၟံၚ် ပြသၞာ သ္ၚိဌာန် က္ဍၚ် (Housing crisis) ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ရာသဳဥတု ကီုလေဝ်၊ နကဵု ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် မခိုၚ်ကၠိုက် ကေုာံ ပရေၚ်ပညာ မသၠုၚ်တအ်မ္ဂး၊ အာဲယျာလာန် မာန် ဆက်တန်တဴအာ နဒဒှ် ဍုၚ် မစိုန်သကီု ကေုာံ မၞုံကဵု တသိုက်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ်ဏအ် ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Foster&quot;&gt;{{cite book |last=Foster |first=R. F. |title=Modern Ireland, 1600-1972 |year=1989 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0140132502}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kee&quot;&gt;{{cite book |last=Kee |first=Robert |title=The Green Flag: A History of Irish Nationalism |url=https://archive.org/details/greenflaghistory0000keer |year=2000 |publisher=Penguin Books |isbn=978-0140291650}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Coakley&quot;&gt;{{cite book |last=Coakley |first=John |title=Politics in the Republic of Ireland |url=https://archive.org/details/politicsinrepubl0000unse |year=2010 |publisher=Routledge |isbn=978-0415476720}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;OHagan&quot;&gt;{{cite book |last=O'Hagan |first=John |title=The Economy of Ireland: National and Sectoral Policy Issues |year=2014 |publisher=Macmillan Education |isbn=978-1137318049}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kelly&quot;&gt;{{cite book |last=Kelly |first=Adrian |title=Compulsory Irish: Language and Education in Ireland |url=https://archive.org/details/compulsoryirishl0000kell |year=2002 |publisher=Irish Academic Press |isbn=978-0716526933}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Deane&quot;&gt;{{cite book |last=Deane |first=Seamus |title=A Short History of Irish Literature |url=https://archive.org/details/shorthistoryofir0000dean_m4j0 |year=1986 |publisher=University of Notre Dame Press |isbn=978-0268017254}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Cronin&quot;&gt;{{cite book |last=Cronin |first=Mike |title=Sport and Nationalism in Ireland |year=1999 |publisher=Four Courts Press |isbn=978-1851824564}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Connolly&quot;&gt;{{cite book |last=Connolly |first=John |title=Environmental Policy in Ireland |year=2007 |publisher=UCD Press |isbn=}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ferriter&quot;&gt;{{cite book |last=Ferriter |first=Diarmaid |title=The Transformation of Ireland |url=https://archive.org/details/transformationof0000ferr_d8w9 |year=2005 |publisher=Profile Books |isbn=978-1861974433}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Brown&quot;&gt;{{cite book |last=Brown |first=Terence |title=Ireland: A Social and Cultural History |year=2004 |publisher=Harper Perennial |isbn=978-0006532185}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

{{Navbox
| name       = အာဲယျာလာန် ကေုာံ ဍုၚ် ဥရဝ်ပ
| title      = [[အာဲယျာလာန်]] ကေုာံ ဍုၚ် ဥရဝ်ပ ပလိုတ်
| listclass  = hlist
| group1     = တကအ် ဗြိတိန် ကေုာံ အာဲယျာလာန်
| list1      = 
* [[အာဲယျာလာန်]]
* [[အာဲယျာလာန် သၟဝ်ကျာ]]
* [[အၚ်္ဂလာန်]]
* [[သကတ်တလာန်]]
* [[ဝေလ]]
| group2     = ဍုၚ်ဇၞော် ကေုာံ ဒေသ အာဲယျာလာန်
| list2      = 
* [[ဒပ်ဗလိန်]] (Dublin)
* [[ကံက်]] (Cork)
* [[ဂေါလ်ဝေ]] (Galway)
* [[လဳမာရေတ်]] (Limerick)
| group3     = ပထဝဳ ကေုာံ ယေန်သၞာၚ်
| list3      = 
* [[မှာသၟိတ် အာတ်လာန်တေတ်]]
* [[ၜဳ ဇြာန်နောန်]] (River Shannon)
* [[အရေဝ်ဘာသာ အာဲရေတ်]] (Irish)
* [[သဘၚ် စိန့် ပါထရေတ်]]
}}

[[Category:အာဲယျာလာန်]]
[[Category:ဍုၚ် ပ္ဍဲ ဥရဝ်ပ]]
[[Category:ဍုၚ်တကအ်ဂမၠိုၚ်]]
[[Category:သမ္မတ ဍုၚ်ဂမၠိုၚ်]]</text>
      <sha1>f4tp1nyvo99gkdb3grpnwbverdmax0a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဇဳဝဓါတု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11308</id>
    <revision>
      <id>57421</id>
      <parentid>57087</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T21:37:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260909)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21330" sha1="j7yohtpejeskdt19862xnzz5u5e6g7g" xml:space="preserve">'''ဇဳဝဓါတု''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဓါတုဇဳဝဗေဒ''' (အင်္ဂလိက်: [[w:Biochemistry|Biochemistry]]) ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍဘာသာရပ် သိပ္ပံ မလ္ၚတ် ပရူ လၟေင်ကမၠောန် ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ဓါတ်ဂမၠိုင် မနွံ ပ္ဍဲကဵု သတ်မဂျိုင်တဴလမျီုတအ်ရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် ဘာသာရပ် မပံင်စပ်လဝ် အကြာ [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology) ကေုာံ [[ဓါတုဗေဒ]] (Chemistry) တုဲ စွံအာရီု လ္တူ ကဆံင် မဝ်လဳကျူ ကေုာံ သေလ် (Cells) တအ်ရ။ ဇဳဝဓါတု ဂှ် ပါ်ကရေက်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ပိ သာ် မတွဟ်ဂး လဒက်ပတန် ဇဳဝဗေဒ (Structural biology)၊ ပရေင်လ္ၚတ် အေန်ဇြာင် (Enzymology) ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇဳဝ (Metabolism) ရ。 ပ္ဍဲကဵု ကၞောတ် ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဂှ် ဘာသာရပ်ဏအ် ကလိဂွံ ပရေင်အံင်ဇၞး ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ပ္ဍဲအရာ မပသောင်ထ္ၜး ဗီုလဵု လမျီုတအ် ကၠောန်ကမၠောန်ရ။ ဇဳဝဓါတု ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ကု ပရေင်တဵုလွဳ၊ ပရေင်ဂဥုဲ ကေုာံ စၞစအာဟာရ တအ်ရ။

{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width:28em; text-align:left; font-size:90%; border:1px solid #aaa; background-color:#f9f9f9; padding:5px; margin: 0 0 1em 1em; float:right;&quot;
|+ style=&quot;font-size:120%; font-weight:bold;&quot; | ဇဳဝဓါတု (Biochemistry)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[File:Hexokinase fold.png|250px|လဒက်ပတန် အေန်ဇြာင်]]&lt;br/&gt;''လဒက်ပတန် မဝ်လဳကျူ အေန်ဇြာင် Hexokinase မဒှ် ပရဝ်တေန် အဓိက ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇဳဝ''
|-
! ကဏ္ဍ အဓိက
| [[ဇဳဝဗေဒ]] ကေုာံ [[ဓါတုဗေဒ]]
|-
! မလ္ၚတ် အဓိက
| လၟေင်ကမၠောန် ဓါတု ပ္ဍဲ သတ်ဂျိုင်လမျီု
|-
! မဝ်လဳကျူ ဇဳဝ (Macromolecules)
| ပရဝ်တေန်၊ လဳပိတ်၊ ကာဗိုဟိုက်ဒရိတ်၊ ညူကလဳအေတ် အက်သေတ်
|-
! တၠပညာ ဇၞော်အိုတ်ဂမၠိုင်
| Carl Neuberg, Eduard Buchner, Frederick Sanger
|-
! ကဏ္ဍ ပါ်ကရေက်ဂမၠိုင်
| Enzymology, Metabolism, Structural biology
|-
! ဘာသာရပ် ဆက်စပ်
| [[ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ]]၊ ဗဳဇဗေဒ၊ စၞစအာဟာရ
|}

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ဇဳဝဓါတု ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခိုဟ် လမျီု ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိဏအ်ရ။ သတ်ဂျိုင်လမျီု သီုဖအိုတ် မပ္တံကဵု ဗေက်တဳရဳယျာ၊ တၞံဆု၊ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ကောန်မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဓါတ်ဓမ္မတာ မတွဟ်ဂး ကာဗောန် (Carbon)၊ ဟိုက်ဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen)၊ အံက်သဳဂျေန် (Oxygen)၊ နေတ်ထရဝ်ဂျေန် (Nitrogen) ကေုာံ ဖေါသဖောရတ် (Phosphorus) တအ်ရ။ ဆဂး ကာလ ဓါတ်တအ်ဏအ် ပံင်စပ်အာ နကဵု လဒက်ပတန် မဝ်လဳကျူ ဇၞော်ဇၞော်မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် ကလိဂွံ စောံသတ္တိ မကော်စ &quot;လမျီု&quot; ရ။ ဇဳဝဓါတု လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု မဝ်လဳကျူတအ်ဏအ် ပံင်စပ်၊ ဗီုလဵု ဍေဟ်တအ် ကၠောန်ပတိတ် ဒြဟတ်၊ ကေုာံ ဗီုလဵု ဍေဟ်တအ် ထိင်ဒဝ် ပရေင်ထတ်ယုက် ခန္ဓကာယ ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Nelson |first=D. L. |last2=Cox |first2=M. M. |year=2017 |title=Lehninger Principles of Biochemistry |publisher=W.H. Freeman |isbn=978-1464126116 |edition=7th}}&lt;/ref&gt;။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် ဇဳဝဓါတု ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ ရ။ 
* '''၁၈၃၃:''' အစာသိပ္ပံ ပြင်သေတ် [[w:Anselme Payen|Anselme Payen]] ဂၠာဲဆဵုကေတ် အေန်ဇြာင် (Enzyme) ကိုပ်ကၠာအိုတ် မနွံယၟု &quot;Diastase&quot; ရ။
* '''၁၈၉၇:''' Eduard Buchner စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ပရေင်ကေဝ် (Fermentation) ဂှ် ကတဵုဒှ်မာန် သက္ကု သေလ် တိုပ် (Yeast cells) မဂျိုင်ဒၟံင်တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် ဓါတုဗေဒ သၟးရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ဘာသာရပ် ဇဳဝဓါတု ဂွံ ပြာကတ်ကၠုင်ရ။
* '''၁၉၅၃:''' James Watson ကဵု Francis Crick တအ် ဂၠာဲဆဵု လဒက်ပတန် DNA တုဲ ဇဳဝဓါတု ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ တအ် ပံင်စပ်အာ ရေင်သကအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Fruton |first=J. S. |year=1999 |title=Proteins, Enzymes, Genes: The Interplay of Chemistry and Biology |url=https://archive.org/details/proteinsenzymesg0000frut |publisher=Yale University Press |isbn=978-0300076080}}&lt;/ref&gt;။

== ၃။ မဝ်လဳကျူ ဇဳဝ အဓိကဂမၠိုင် (Major Biomacromolecules) ==
သေလ်တအ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု မဝ်လဳကျူ ဇၞော်ဇၞော် (Macromolecules) ပန် ဂကူ အဓိက ရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ဂကူ မဝ်လဳကျူ ဇဳဝ အဓိက ပန် သာ်
|-
! ဂကူ မဝ်လဳကျူ (Molecule)
! မဝ်နဝ်မာ (Monomer - အလုံဍောတ်အိုတ်)
! တာလျိုင် အဓိက ပ္ဍဲ သေလ်
! ဥပမာ
|-
| '''ကာဗိုဟိုက်ဒရိတ် (Carbohydrates)''' || သဂြာဍောတ် (Monosaccharides) || ကဵု ဒြဟတ် (Energy)၊ လဒက်ပတန် သေလ်။ || ဂလူကိုသ် (Glucose), သတာတ် (Starch)
|-
| '''လဳပိတ် (Lipids / Fats)''' || Fatty acids ကဵု Glycerol || ဂိုင်သိပ် ဒြဟတ်၊ ဒက်ပတန် ကၞပ်သေလ် (Cell membrane)။ || ကၠေင် (Fats), ကဝ်လေတ်သတဝ် (Cholesterol)
|-
| '''ပရဝ်တေန် (Proteins)''' || အမဳနဝ် အက်သေတ် (Amino acids) || ကၠောန်ကမၠောန် သီုဖအိုတ်၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ ကာတာလစ် (Catalysis)။ || အေန်ဇြာင်၊ ဟဝ်မောန် (Hormones)
|-
| '''ညူကလဳအေတ် အက်သေတ် (Nucleic Acids)''' || ညူကလဳအဝ်တိုက် (Nucleotides) || ဂိုင်သိပ် ကေုာံ စၠောအ် တင်ဂရင်ဗတီ ဗဳဇ။ || ဒဳအေန်အေ (DNA), အာရ်အေန်အေ (RNA)
|}
&lt;ref&gt;{{cite book |last=Berg |first=J. M. |last2=Tymoczko |first2=J. L. |last3=Gatto |first3=G. J. |last4=Stryer |first4=L. |year=2015 |title=Biochemistry |url=https://archive.org/details/biochemistry0000berg_w1i5 |publisher=W.H. Freeman |isbn=978-1464126109 |edition=8th}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရဝ်တေန် ကေုာံ အမဳနဝ် အက်သေတ် (Proteins and Amino Acids) ==
ပရဝ်တေန် ဂှ် ဒှ် &quot;စက်ယန်&quot; မကၠောန်ကမၠောန် အဓိက ပ္ဍဲကဵု သတ်ဂျိုင်လမျီုတအ်ရ။ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လၟေင် '''အမဳနဝ် အက်သေတ် (Amino acids)''' ၜိုတ် ၂၀ ဂကူ မဆက်လဝ် နကဵု ဓါတ်ဆက် ပေပ်တိုက် (Peptide bonds) ရ။
ပရဝ်တေန် မွဲ ညံင်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် မာန်ဂှ် ဍေဟ် သ္ဒးခေါက် (Fold) လဒက်ပတန် ၃-ဒဳ (3D) မချိုတ်ပၠိုတ် မွဲရ။ လဒက်ပတန် ပရဝ်တေန် နွံ ၄ ကဆံင် -
# '''Primary:''' လၟေင် အမဳနဝ် အက်သေတ် ဓမ္မတာ။
# '''Secondary:''' ပွမခေါက် ဗီုပြင် အာလ်ဖာ-ကဝိုင် (Alpha-helix) ဟွံသေင်မ္ဂး ဗဳတာ-ဗလး (Beta-sheet)။
# '''Tertiary:''' ဗီုပြင် ၃-ဒဳ အလုံမွဲ မဝ်လဳကျူ။
# '''Quaternary:''' ပွမပံင်စပ် ပရဝ်တေန် ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် Hemoglobin ပ္ဍဲ ဆီ) ရ။

== ၅။ အေန်ဇြာင် ကေုာံ ပရေင်ကၠောန်ကမၠောန် (Enzymes and Catalysis) ==
အေန်ဇြာင် (Enzymes) ဂှ် ဒှ် ပရဝ်တေန် တၟေင် မနွံကဵု တာလျိုင် ဇဳဝကာတာလစ် (Biocatalysts) ရ။ သက္ကု အေန်ဇြာင်မ္ဂး၊ လၟေင်ကမၠောန် ဓါတုဗေဒ ပ္ဍဲကဵု သေလ်ပိုယ်တအ်ဂှ် အာဇိုင်လဇုဲလောန်တုဲ လမျီု တန်တဴ ဟွံမာန်ရ။ အေန်ဇြာင် တအ်ဂှ် ဖျေဟ်ကဵု ဒြဟတ်စတမ် (Activation energy) တုဲ ပကဵု ညံင် ပရေင်ဓါတု (Chemical reactions) ဂွံကတဵုဒှ် ပြဟ်တိုန် ပြကောဋိကိုဋ် ဆ ရ။ 
အေန်ဇြာင် ဇၟာပ်မဂှ် နွံကဵု ဒၞာဲကၠောန်ကမၠောန် (Active site) မကိတ်ညဳ ကု ဓါတ်တမ် (Substrate) ဍေဟ်ဟေင်ရ။ (သီအဝ်ရဳ ကောန်သေဝ် ကဵု ကသျှ် - Lock and Key model)&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Koshland |first=D. E. |year=1958 |title=Application of a Theory of Enzyme Specificity to Protein Synthesis |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1958-02_44_2/page/98 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=44 |issue=2 |pages=98–104 |doi=10.1073/pnas.44.2.98}}&lt;/ref&gt;။

== ၆။ ဇဳဝဒြဟတ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲဇဳဝ (Bioenergetics and Metabolism) ==
[https://www.youtube.com/watch?v=00jbG_cfGuQ ပရူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇဳဝ (Metabolism) ပ္ဍဲ YouTube]

ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇဳဝ (Metabolism) ဟီုဂှ် ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် ဓါတုဗေဒ သီုဖအိုတ် မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု သေလ်တအ်ရ။ ဍေဟ် ပါ်လဝ် ၜါ ကဏ္ဍ-
* '''Catabolism (ပွမပလီု):''' ပါ်လီု မဝ်လဳကျူ ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဒြဟတ်။ (ဥပမာ - ပွမစၞေဟ် စၞစ)။
* '''Anabolism (ပွမဒက်ပတန်):''' စကာ ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် မဝ်လဳကျူ တၟိ။

ဒြဟတ် အဓိက ပ္ဍဲကဵု သေလ်ဂှ် ဂိုင်သိပ်လဝ် နကဵု မဝ်လဳကျူ '''ATP''' (Adenosine triphosphate) ရ။ လၟေင်ကမၠောန် မကၠောန်ပတိတ် ATP အဓိကဂှ် ဒှ် Glycolysis ကေုာံ Citric acid cycle (Krebs cycle) မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု မိုက္ထဝ်ကောန်ဒရဳယျာ (Mitochondria) ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Voet |first=D. |last2=Voet |first2=J. G. |year=2010 |title=Biochemistry |url=https://archive.org/details/biochemistry0000dona |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0470570951 |edition=4th}}&lt;/ref&gt;။

== ၇။ ဒဳအေန်အေ ကေုာံ အာရ်အေန်အေ (DNA and RNA) ==
ၜိုန်ရ DNA ကဵု RNA ဂှ် လ္ၚတ် ပ္ဍဲကဵု ဗဳဇဗေဒ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု ဇဳဝဓါတု မ္ဂး လ္ၚတ်ရံင် လဒက်ပတန် ဓါတု ဍေဟ်တအ်ရ။ DNA ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သဂြာ Deoxyribose၊ RNA ဂှ် နကဵု သဂြာ Ribose ရ။ လၟေင် ဓါတ်သဇိုင် A, T, C, G တအ်ဂှ် ဒက်လဝ် ဓါတ်ဆက် ဟိုက်ဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen bonds) မခိုင်ကၠိုက်ရ။ လၟေင်ကမၠောန် မကော်ပဳ DNA ကေုာံ မကူးချူ RNA တအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒးစကာ အေန်ဇြာင် ဇဳဝဓါတု ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု DNA polymerase ကေုာံ Helicase တအ်ရ&lt;ref&gt;{{cite book |last=Watson |first=J. D. |display-authors=etal |year=2013 |title=Molecular Biology of the Gene |url=https://archive.org/details/molecularbiology0000unse_n0v9 |publisher=Pearson |isbn=978-0321762436 |edition=7th}}&lt;/ref&gt;။

== ၈။ ဓါတ်သတ္တု ကေုာံ ဗဳတာမေန် (Vitamins and Minerals in Biochemistry) ==
ဗဳတာမေန် (Vitamins) ကေုာံ ဓါတ်သတ္တု (Minerals) တအ်ဂှ် ၜိုန်ရ ခန္ဓကာယ နွံပၟိက် ညိည ကီုလေဝ် ဍေဟ်တအ် ကိစ္စဇၞော်လောန် သွက် လမျီုရ။ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ကၠောန်ကမၠောန် နဒဒှ် '''Coenzymes''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''Cofactors''' သွက် အေန်ဇြာင် ဂမၠိုင်ရ။ 
* '''ဗဳတာမေန် C:''' နွံပၟိက် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ကဝ်လာဂျေန် (Collagen) ပ္ဍဲ စၞာံ ကေုာံ ဇုတ်။
* '''ဓါတ်သတ္တု ပသဲ (Iron):''' ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် သွက်ဂွံ ယိုက်ဂၠေင် အံက်သဳဂျေန် ပ္ဍဲ ဆီ။
* '''ဓါတ် ကယ်သဳယျာမ် (Calcium):''' ကိစ္စဇၞော် သွက် ဒြဟတ်ဇုတ် ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရိုင် ကတိုင်ဖျုန် (Muscle contraction)&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bender |first=D. A. |year=2003 |title=Nutritional Biochemistry of the Vitamins |url=https://archive.org/details/nutritionalbioch0000bend_2ed |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521803885}}&lt;/ref&gt;။

== ၉။ နဲကဲ စမ်ၜတ် ကေုာံ ကိရိယာဂမၠိုင် (Techniques and Instruments) ==
အစာဇဳဝဓါတုတအ် စကာ ကိရိယာ ကေုာံ နဲကဲ စမ်ၜတ် မသၠုင်အိုတ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် မဝ်လဳကျူတအ်ရ။
* '''Chromatography:''' နဲကဲ သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ ပရဝ်တေန် ဟွံသေင်မ္ဂး မဝ်လဳကျူ တၞဟ်ခြာဂမၠိုင် အလိုက် ဇမၞော် ကေုာံ ဓါတ်လလဳ ဍေဟ်တအ်။
* '''X-ray Crystallography:''' နဲကဲ သွက်ဂွံ ရံင် ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ၃-ဒဳ (3D) မဝ်လဳကျူ ဇၞော်ဇၞော်။ နဲကဲဏအ် စကာလဝ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု လဒက်ပတန် DNA ရ။
* '''Mass Spectrometry:''' သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် လျိုင် မဝ်လဳကျူ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ဂကူ ပရဝ်တေန် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်။
* '''Spectrophotometry:''' ၜတ်ကၞာတ် ဗၞတ် ဓါတ်လျး မစုပ်ကေတ် နကဵု ဓါတ်မွဲမွဲ သွက်ဂွံ တီ လၟိဟ် ဓါတ်ဂှ်&lt;ref&gt;{{cite book |last=Hofmann |first=A. |last2=Clokie |first2=S. |year=2018 |title=Wilson and Walker's Principles and Techniques of Biochemistry and Molecular Biology |url=https://archive.org/details/wilsonwalkerspri0000unse |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1316614761 |edition=8th}}&lt;/ref&gt;။

== ၁၀။ တင်ဆက်စပ် ကု ပရေင်ဂဥုဲ ကေုာံ အနာဂတ် (Medical Applications and Future) ==
ဇဳဝဓါတု ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ဂဥုဲ ခေတ်တၟိ ရ။ ဇၟာပ် ယဲ (Diseases) သီုဖအိုတ်ဂှ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ယောင်ယာ ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် ဇဳဝဓါတု ရ။ ဥပမာ - ယဲ ဏမ်ဍာတ် (Diabetes) ဂှ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဟဝ်မောန် Insulin (မဒှ် ပရဝ်တေန် မွဲ) ဟွံကၠောန်ကမၠောန် ဟွံသေင်မ္ဂး အောန်အာရ။ ပရေင်ခၞံဗဒှ် ဂဥုဲ (Drug discovery) ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ် ပွမခၞံဗဒှ် မဝ်လဳကျူ မကၟာတ်လဒဵု (Inhibitors) အေန်ဇြာင် မကဵုအန္တရာယ် တအ်ရ။
ပ္ဍဲ အနာဂတ်မ္ဂး နကဵု အရီုအဗင် တၠပညာနိမိတ် (AI) ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ ပံင်စပ် (Synthetic biology) ဂှ် အစာဇဳဝဓါတု တအ် မာန်ကၠုင် ပရေင်ခၞံဗဒှ် အေန်ဇြာင် တၟိတၟိ သွက်ဂွံ လွဳယဲ၊ ပလီုပလာ် ပလာသတစ်၊ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ဒြဟတ်သဘာဝ တၟိ တအ်မာန်ရ&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Kamerlin |first=S. C. L. |display-authors=etal |year=2013 |title=The future of biochemistry |journal=The FEBS Journal |volume=280 |issue=22 |pages=5902–5905 |doi=10.1111/febs.12558}}&lt;/ref&gt;။

== နိဿဲဂမၠိုင် (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ
|title = [[ဇဳဝဗေဒ]]၊ [[ဓါတုဗေဒ]] ကေုာံ ဇဳဝဓါတု
|listclass = hlist
|list1 =
* '''မဝ်လဳကျူ ဇဳဝ:''' [[ကာဗိုဟိုက်ဒရိတ်]]
* [[လဳပိတ်]]
* [[ပရဝ်တေန်]]
* [[ဒဳအေန်အေ]]
|list2 =
* '''လၟေင်ကမၠောန် အဓိက:''' [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇဳဝ (Metabolism)]]
* [[အေန်ဇြာင်]]
* [[Glycolysis]]
* [[Citric acid cycle]]
|list3 =
* '''နဲကဲ စမ်ၜတ်:''' [[Chromatography]]
* [[Mass spectrometry]]
* [[X-ray crystallography]]
* [[Spectrophotometry]]
|list4 =
* '''ဘာသာရပ် ဆက်စပ်:''' [[ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ]]
* [[ဗဳဇဗေဒ]]
* [[စၞစအာဟာရ]]
* [[ဇဳဝရူပဗေဒ]]
}}

[[Category:ဇဳဝဓါတု]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ဓါတုဗေဒ]]
[[Category:သိပ္ပံ သဘာဝ]]</text>
      <sha1>j7yohtpejeskdt19862xnzz5u5e6g7g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယေန်သၞာင် ဒဳဂျဳတေဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11436</id>
    <revision>
      <id>57420</id>
      <parentid>56945</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T21:32:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260909)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25752" sha1="0iu83yasgu2jf14xlkjqt7iquhpmtui" xml:space="preserve">'''ယေန်သၞာင် ဒဳဂျဳတေဝ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Digital culture'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လညာတ် ကေုာံ သဘာဝ လဒက်ပတန် ယေန်သၞာင် မကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ စကာ ကွတ်ပညာ တင်ဂၞင် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Information and Communication Technology - ICT) ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် လၟိုန်တ္ၚဲ ရ။ ယေန်သၞာင် ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဆစပ်ကဵု အင်တာနက် (Internet) ဟွံသေင်မ္ဂး ကောန်ပျူတာ (Computers) သက်သက်၊ ဍေဟ်ဝွံ လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ ဗီုလဵု ကွတ်ပညာ ဒဳဂျဳတေဝ် တအ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဗီုပြင် ကောန်မၞိဟ် တအ် မဆက်စၠောအ်၊ မချပ်ဂၞန်၊ မကၠောန်ကမၠောန်၊ ကေုာံ မဖန်ဗဒှ် ပရေင်မၞိဟ် အလုံမွဲ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;gere&quot;&gt;{{cite book |last=Gere |first=Charlie |title=Digital Culture |url=https://archive.org/details/digitalculture0000gere_l3b7 |edition=2nd |publisher=Reaktion Books |year=2008 |pages=[https://archive.org/details/digitalculture0000gere_l3b7/page/n13 12]-15}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ်၊ ယေန်သၞာင် ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ လုပ်ပြံက် ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဇၟာပ် ကဏ္ဍ ဘဝ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ စတမ်း နူကဵု [[မဳဒဳယာ မဟာဇန်]] (Social media)၊ ပရေင်သွံရာန် အန်လာင် (E-commerce)၊ စဵုကၠုင် စိုပ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပညာ တအ်ဂှ် ဒးဒုင် ဓလီုလဝ် နကဵု သဘာဝ ဒဳဂျဳတေဝ် သီုဖအိုတ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ယေန်သၞာင် ဒဳဂျဳတေဝ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်မၞိဟ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ ကွတ်ပညာ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Internet_map_1024.jpg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ကွန်ရက် အင်တာနက် အလုံဂၠးတိ မဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ယေန်သၞာင် ဒဳဂျဳတေဝ် ဂွံ ကတဵုဒှ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ယေန်သၞာင် ဒဳဂျဳတေဝ် ဂှ် ဒှ် တင်ဂၞင် ပံင်ကောံ အကြာ ကွတ်ပညာ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Sociology of technology) ရ။ အစာ သုတေသန တအ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် &quot;ဗီုပြင် မၞိဟ်တအ် ဒုင်စသိုင်၊ ဖန်ဗဒှ်၊ ကေုာံ မျှဝေ တင်ဂၞင် ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ မဆက်စပ် ဒၟံင် နကဵု ကွန်ရက် (Networked world)&quot; ရ။

ယေန်သၞာင် ဏအ်ဝွံ နွံကဵု အင်္ဂလက္သဏ် အဓိက သာ်ဝွံ -
* '''ပရေင်ဆက်စပ် (Connectivity):''' ဇၟာပ်မၞိဟ်၊ ဇၟာပ်ဒၞာဲ မာန် ဆက်စၠောအ် ရေင်သကအ် နကဵု အင်တာနက် ဗွဲမပြဟ်။
* '''ပရေင်ပါလုပ် (Interactivity):''' ညးလွပ် (Users) တအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ညးမဗှ် ကေတ် တင်ဂၞင် (Passive consumers) သၟး၊ ညးတအ် ဒှ် ညးမဖန်ဗဒှ် တင်ဂၞင် (Active creators) လေဝ် ဒှ်ရ။
* '''ပရေင်ပြးဇး (Decentralization):''' အဝဵု သွက်ဂွံ တြးပတိတ် တင်ဂၞင် ဂှ် ဟွံနွံ ပ္ဍဲ တဲ အေဂျေန်သဳ မဳဒဳယာ ဇၞော်ဇၞော် သၟး တုဲ၊ မၞိဟ် ဓမ္မတာ တအ် လေဝ် တြးပတိတ် တင်ဂၞင် မာန် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် ယေန်သၞာင် ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ မာန် ပါ်ကရေက် လဝ် နကဵု ကဆံင် အဓိက (၃) သာ် ရ -

# '''ခေတ် ကိုပ်ကၠာ (၁၉၅၀ - ၁၉၈၀ တအ်):''' ပ္ဍဲ အခိင်ဏအ် ကောန်ပျူတာ ဇၞော်ဇၞော် တအ် ကတဵုဒှ် တုဲ၊ သၞောတ် ကွန်ရက် မပ္တံကဵု ARPANET မဒှ် တမ်ရိုဟ် အင်တာနက် ဂှ် စ ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင်ဏအ် ယေန်သၞာင် ကောန်ပျူတာ ဂှ် နွံ ဆ ပ္ဍဲ ဂကောံ အစာသိပ္ပံ ကေုာံ ဂကောံ ပၞာန် သၟး ရ။
# '''ခေတ် ဝပ် 1.0 (၁၉၉၀ - ၂၀၀၀ တအ်):''' ကာလ တင်ဘာနာ လဳ (Tim Berners-Lee) ခၞံဗဒှ် လဝ် World Wide Web (WWW) တုဲ၊ အင်တာနက် ဝွံ စိုပ်အာ ဇရေင် ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ တအ် ရ။ ၜိုန်ရ မၞိဟ်တအ် ဂၠာဲ တင်ဂၞင် မာန် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ပါလုပ် (Interaction) ဟွံမဲ သ္ကာတ်မြဟ် ဏီရ။
# '''ခေတ် ဝပ် 2.0 (၂၀၀၀ - လၟုဟ်):''' ဒှ် ခေတ် မဳဒဳယာ မဟာဇန် မပ္တံကဵု Facebook, YouTube, Twitter တအ် ကတဵုဒှ် ရ။ မၞိဟ် တအ် ဖန်ဗဒှ် တင်ဂၞင် ညးတအ် ကေတ်တ် (User-generated content) မာန် တုဲ၊ ယေန်သၞာင် ဒဳဂျဳတေဝ် ဇေတ်တ် ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ အခိင်ဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;miller&quot;&gt;{{cite book |last=Miller |first=Vincent |title=Understanding Digital Culture |url=https://archive.org/details/understandingdig0000mill |publisher=SAGE Publications |year=2011 |pages=[https://archive.org/details/understandingdig0000mill/page/22 22]-28}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ အင်္ဂလက္သဏ်ဂမၠိုင် (Components and Characteristics) ==
ယေန်သၞာင် ဒဳဂျဳတေဝ် ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု သဇိုင် အဓိက ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု -

* '''[[မဝ်ဗိုင်း ဖုန်]] (Smartphones):''' စက်ဖုန် တအ်ဝွံ ပကဵု ညံင် အင်တာနက် ဂွံ နွံ ပ္ဍဲ တဲ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဇၟာပ် အခိင် ဇၟာပ် ဒၞာဲ ရ။ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် သဘာဝ မၞိဟ်တအ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂၠးတိ ရ။
* '''[[ဒေတာဇၞော်]] (Big data):''' တင်ဂၞင် ဇၞော်ဇၞော် မကတဵုဒှ် နူကဵု ပရေင်ချဳဓရာင် ဒဳဂျဳတေဝ် မၞိဟ်တအ် အိုတ်သီု ဂှ် ဒးဒုင် ကံက်ကေတ် တုဲ၊ ကမ္ပဏဳ တအ် စကာ ဍေဟ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စိုတ်ဓါတ် လွပ် (Consumer behavior) ရ။
* '''[[အလ်ဂဝ်ရဳသမ်]] (Algorithms):''' လၟေင်ကမၠောန် သင်္ချာ မဖန်ဇန် ကဵု ဒဒှ်ရ ပရိုင် မုသာ်၊ ဗဳဒဳယော မုသာ် ဂွံ တိတ် ထ္ၜး ပ္ဍဲ မုက် ဖုန် ညးလွပ် တအ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ပရေင်ပြံင်လှာဲ ခေတ် အင်တာနက် ၃ ကဆံင်
|-
! အင်္ဂလက္သဏ်
! ဝပ် 1.0 (Web 1.0)
! ဝပ် 2.0 (Web 2.0)
! ဝပ် 3.0 (Web 3.0 - အနာဂတ်)
|-
| '''သဘာဝ'''
| ဗှ် သက်သက် (Read-only)
| ဗှ် ကေုာံ ချူ (Read-Write)
| ဗှ်, ချူ ကေုာံ ပိုင်ပြဳ (Read-Write-Own)
|-
| '''ကိရိယာ အဓိက'''
| ဝပ်သာက် ပရိုင် ဓမ္မတာ
| မဳဒဳယာ မဟာဇန်၊ ဘလံက်
| ဗလံက်ချိန်း (Blockchain)၊ AI
|-
| '''ပရေင်ထိင်ဒဝ်'''
| ကမ္ပဏဳ ဇၞော်
| ကမ္ပဏဳ နည်းပညာ (Tech Giants)
| ညးလွပ် တအ် ထိင်ဒဝ် (Decentralized)
|}

== ၄။ မဳဒဳယာ မဟာဇန် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Social Media and Communication) ==
[[မဳဒဳယာ မဟာဇန်]] (Social Media) ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် မဖန်ဗဒှ် ယေန်သၞာင် ဒဳဂျဳတေဝ် မဇၞော်အိုတ် ရ။ ဝပ်သာက် မပ္တံကဵု ဖုက်ဗောက် (Facebook)၊ အေန်သတာဂရာမ် (Instagram)၊ ကေုာံ တိက်တံက် (TikTok) တအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် ပရေင်မၞိဟ် တၟိ မွဲ ရ။

* '''ယေန်သၞာင် မဳမဳ (Meme Culture):''' ဗီုရုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗဳဒဳယော ဂၠေအ်အ် မနွံကဵု အရေဝ် ပျက်စ တအ်ဝွံ ဒှ် အရာ မပြးဇး (Viral) ပြဟ်အိုတ် ပ္ဍဲ အင်တာနက် ရ။ မဳမဳ တအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဆ အရာ ဝေင်ဂြိုင် သၟး၊ ဍေဟ်တအ် ဒှ် လွဟ် သွက်ဂွံ ပါ်ပါဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် လေဝ် ဒှ်ရ။
* '''ပရေင်ဆက်စၠောအ် ဂၠေအ် ကေုာံ ပြဟ် (Micro-communication):''' မၞိဟ်တအ် စကာ အဳမဝ်ဂျဳ (Emojis) ကေုာံ အရေဝ် ဖ္ဍန် သွက်ဂွံ ဟီုဂး စၞး မချူ လိက် ဂၠိင်င် ရ။
* '''ယေန်သၞာင် ကၟာတ်လဒဵု (Cancel Culture):''' ဒှ် ယေန်သၞာင် ပ္ဍဲ အင်တာနက် မကဵု ဒုဟ် ကေုာံ ကၟာတ်လဒဵု (Boycott) ပူဂိုလ် ယၟုပြာကတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကမ္ပဏဳ တအ် ယဝ်ရ ညးတအ် ဟီု ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန် အရာ မဟွံကိတ်ညဳ ကု သၞောတ်ဝ် ပရေင်မၞိဟ် ရ။

== ၅။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Economy) ==
[[File:E-commerce_concept.jpg|thumb|left|250px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လညာတ် ပရေင်သွံရာန် အန်လာင် မဒှ် သဇိုင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဒဳဂျဳတေဝ်။]]

ယေန်သၞာင် ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တၟိ အလုံမွဲ ဂၠးတိ ရ။
* '''ပရေင်သွံရာန် အန်လာင် (E-commerce):''' ကမ္ပဏဳ မပ္တံကဵု အမေဇြောန် (Amazon) ကေုာံ အလဳဘာဗာ (Alibaba) တအ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် သဘာဝ မၞိဟ်တအ် မရာန် ကပေါတ် ရ။
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂစ် (Gig Economy):''' မၞိဟ်တအ် ကၠောန် ကမၠောန် ဟွံမဲ ကဵု အခိင် ကိုန်ဂိုဟ် နကဵု ဝပ်သာက် မပ္တံကဵု Uber ဟွံသေင်မ္ဂး Upwork တအ် ရ။ ဍေဟ် ကဵု အခေါင် သၠးပွး ဆဂး ဟွံမဲ ကဵု ဂီုကၠီု ကမၠောန် သွက် သၟာကမၠောန် တအ် ရ。
* '''သြန် ဒဳဂျဳတေဝ် (Cryptocurrency):''' လညာတ် ဗလံက်ချိန်း (Blockchain) ကေုာံ ဗစ်ကွိုင် (Bitcoin) တအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ယေန်သၞာင် သြန် မဟွံမဲ ကဵု ဘဏ် ဗဟဵု (Decentralized finance) ရ။&lt;ref name=&quot;castells&quot;&gt;{{cite book |last=Castells |first=Manuel |title=The Internet Galaxy: Reflections on the Internet, Business, and Society |url=https://archive.org/details/internetgalaxyre00cast |publisher=Oxford University Press |year=2001 |pages=[https://archive.org/details/internetgalaxyre00cast/page/65 64]-70}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ် ကေုာံ ပရေင်ပူဂိုလ် (Digital Identity and Privacy) ==
ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ အင်တာနက် ဂှ်၊ မၞိဟ် မွဲဝွံ မာန် ဖန်ဗဒှ် လဝ် '''[[အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ်]] (Digital identity)''' မတၞဟ်ခြာ နူကဵု ဘဝ ဇေတ်တ် မာန် ရ။ 

* '''ပရေင်ဟွံမဲ ယၟု (Anonymity):''' ညးလွပ် တအ် မာန် စကာ ယၟုပလီု ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံဗၟံက် ယၟု တုဲ ပတိတ် လညာတ် ဇကု မာန်ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ကဵု အခေါင် သၠးပွး သွက် အခေါင်ဟီုဂး (Freedom of speech) ဆဂး ဍေဟ် လေဝ် ကဵု လိင် သွက်ဂွံ ကတဵုဒှ် ပရေင်ဍဵုဍိုက် ပ္ဍဲ အင်တာနက် (Cyberbullying) ကီုရ။
* '''ပရေင်ကျာ်ပၟင် (Surveillance Capitalism):''' ကမ္ပဏဳ မဳဒဳယာ တအ် ကံက်ကေတ် တင်ဂၞင် ပူဂိုလ် (Personal data) ညးလွပ် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ၊ စကာ ဍေဟ် သွက်ဂွံ သွံ နဒဒှ် ပရေင်မက်ဂစိုတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပြသၞာ ပရေင်ပူဂိုလ် (Privacy concerns) ဝွံ ဒှ် အရာ မသဳကၠဳ ဒၟံင် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ဒဳဂျဳတေဝ် ရ။

== ၇။ ပရေင်ပါ်ခြာ ဒဳဂျဳတေဝ် ကေုာံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် (Digital Divide and Equality) ==
ၜိုန်ရ ယေန်သၞာင် ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ ကဵု ဖဵုခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ်ဝွံ လေဝ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် '''[[ပရေင်ပါ်ခြာ ဒဳဂျဳတေဝ်]] (Digital divide)''' ရ။ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် အကြာ မၞိဟ် မနွံ အခေါင် သုင်စောဲ အင်တာနက် ကေုာံ ကွတ်ပညာ တအ် ကဵု မၞိဟ် မဟွံမဲ အခေါင် တအ် ရ။

ပြသၞာ ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ-
* '''ဒေသ:''' အကြာ ဍုင် မဇၞော်မောဝ် တုဲ (Global North) ကဵု ဍုင် မဇၞော်မောဝ် ဒၟံင် (Global South)။
* '''ဍုင်ကဵုကွာန်:''' အကြာ ဍုင်ဇၞော် มနွံကဵု 5G ကေုာံ ကွာန်ရး မဟွံမဲ အင်တာနက်။
* '''အာယုက်:''' အကြာ ကောန်ၚာ် ခေတ်တၟိ မလ္ၚတ် လောဲ (Digital natives) ကဵု မၞိဟ်ဇၞော် မဟွံကၠိုဟ် ကွတ်ပညာ (Digital immigrants)။

ယဝ်ရ ပရေင်ပါ်ခြာ ဏအ် ဇၞော် တိုန် မ္ဂး၊ မၞိဟ် မဟွံမဲ ကွတ်ပညာ တအ် ဒးဒုင် ထောအ်လသာ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ မာန် ရ။

== ၈။ ယေန်သၞာင် ပရေင်ရုဲစှ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Cyberculture and Politics) ==
ယေန်သၞာင် ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဗီုပြင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဒဳမဝ်ကရေသဳ အလုံဂၠးတိ ရ။
* '''ဒဳမဝ်ကရေသဳ အဳလက်ထရောနစ် (E-democracy):''' ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် လောဲသွာ တိုန်၊ ဥပမာ ပရေင်ကံက်မာဲ အန်လာင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ပ္ဍဲ အင်တာနက် (Digital activism)။
* '''ပရိုင်ပလီု ကေုာံ ပရေင်ထကးပြး (Fake News and Echo Chambers):''' နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] မဳဒဳယာ၊ အလ်ဂဝ်ရဳသမ် တအ်ဝွံ ထ္ၜး ကဵု ပရိုင် မကိတ်ညဳ ကု လညာတ် ညးလွပ် သၟး (Filter bubbles) ရ။ အရာဏအ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ်တအ် ဂွံ ထကးပြး လပါ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Polarization) တုဲ၊ ယေန်သၞာင် '''[[ပရိုင်ပလီု]] (Fake news)''' ဂွံ ပြးဇး လောဲသွာ ရ။&lt;ref name=&quot;jenkins&quot;&gt;{{cite book |last=Jenkins |first=Henry |title=Convergence Culture: Where Old and New Media Collide |url=https://archive.org/details/isbn_9780814742815 |publisher=NYU Press |year=2006 |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780814742815/page/250 250]-255}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ခေတ်တၟိ (Modern Education and Learning) ==
ပရေင်ပညာ လေဝ် ဒးဒုင် ပြံင်လှာဲ နကဵု ယေန်သၞာင် ဒဳဂျဳတေဝ် ဗွဲမဇၞော် ကီုရ။ 
* '''ပရေင်လ္ၚတ် အန်လာင် (E-learning):''' တက္ကသိုလ် တအ် ပံက် လဝ် တန်ဗတောန် အန်လာင် မပ္တံကဵု MOOCs (Coursera, edX) မကဵု အခေါင် ကု ကွးဘာ အလုံဂၠးတိ ဂွံ လ္ၚတ် ပညာ လောဲသွာ ရ။
* '''ပညာ မဳဒဳယာ (Digital Literacy):''' ပ္ဍဲ ခေတ်ဏအ် သွက်ဂွံ တီ လိက် သၟး ဟွံရုံဂပ် ရ၊ ကွးဘာ တအ် ဒးနွံကဵု အစောံသတ္တိ မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် ဍာံ/ဟွံဍာံ ပ္ဍဲ အင်တာနက် ရ။
* '''နဲကဲ ဗတောန် တၟိ:''' အစာဘာ တအ် စကာ ဂိမ်း (Gamification) ကေုာံ AI သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ဗတောန် မစိုတ်လုပ်စ ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ယေန်သၞာင် ဒဳဂျဳတေဝ် (Future of Digital Culture) ==
[[File:Virtual_Reality_Headset.jpg|thumb|right|250px|ဗီုရုပ် မၞိဟ် စကာ ကိရိယာ VR (Virtual Reality) မဒှ် သဇိုင် သွက် ယေန်သၞာင် Metaverse ပ္ဍဲ အနာဂတ်။]]

အနာဂတ် သွက် ယေန်သၞာင် ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ကွတ်ပညာ မဇၞော်မောဝ် တိုန် ဒၟံင် ဗွဲမပြဟ် တအ် ရ။ 
* '''ဥာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ (AI):''' AI မပ္တံကဵု ChatGPT တအ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဗီုပြင် မၞိဟ်တအ် ချူလိက်၊ ဖန်ဗဒှ် သုခုမ၊ ကေုာံ ချပ်ဂၞန် ရ။ AI တအ် မာန် ဖန်ဗဒှ် လဝ် &quot;ယေန်သၞာင် မဖန်ဗဒှ် နကဵု စက်&quot; (Machine-generated culture) ပ္ဍဲ အနာဂတ် မာန် ရ။
* '''မေတာဗာစ် (Metaverse):''' ဒှ် ဂၠးတိ အန်လာင် မနွံကဵု 3D (Virtual Reality) မကဵု အခေါင် ကု မၞိဟ်တအ် ဂွံ လုပ် ဝေင်၊ ကၠောန်ကမၠောန်၊ ကေုာံ ဆဵုဂဗ ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဒဳဂျဳတေဝ် ဇေတ်တ် ရ။
* '''ယေန်သၞာင် သြိုင်ခၞံ (Maker Culture):''' ကွတ်ပညာ မပ္တံကဵု 3D Printing ကေုာံ Open-source တအ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် ဓမ္မတာ တအ် ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ကပေါတ် ရုပ်ဝတ္ထု တအ် ကေတ်တ် မာန် ရ။ &lt;ref name=&quot;deuze&quot;&gt;{{cite book |last=Deuze |first=Mark |title=Media Life |url=https://archive.org/details/medialife0000deuz |publisher=Polity Press |year=2012 |pages=[https://archive.org/details/medialife0000deuz/page/100 100]-105}}&lt;/ref&gt;

ယေန်သၞာင် ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ ဟွံဒေါအ် ဇူ မွဲဒၞာဲ တုဲ ဍေဟ်ဝွံ ဆက် ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် အတိုင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်ပညာ လၟိုန် ကာလ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[Wikipedia:Red_link|မဳဒဳယာ မဟာဇန်]] (Social media)
* [[Wikipedia:Red_link|ပရေင်ပါ်ခြာ ဒဳဂျဳတေဝ်]] (Digital divide)
* [[ပရိုင်ပလီု]] (Fake news)
* [[Wikipedia:Red_link|ဒေတာဇၞော်]] (Big Data)
* [[Wikipedia:Red_link|မေတာဗာစ်]] (Metaverse)

{{Navbox
| name = Technology and Society
| title = ကွတ်ပညာ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Technology and Society)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်
| list1 =
* [[ယေန်သၞာင် ဒဳဂျဳတေဝ်]] (Digital culture)
* [[Wikipedia:Red_link|အသမ္တီ ဒဳဂျဳတေဝ်]] (Digital identity)
* [[Wikipedia:Red_link|ယေန်သၞာင် ဆာဲဗာ]] (Cyberculture)
* [[Wikipedia:Red_link|ပရေင်ပါ်ခြာ ဒဳဂျဳတေဝ်]] (Digital divide)
| group2 = မဳဒဳယာ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ်
| list2 =
* [[Wikipedia:Red_link|မဳဒဳယာ မဟာဇန်]] (Social media)
* [[Wikipedia:Red_link|ဝပ် ၂.၀]] (Web 2.0)
* [[ပရိုင်ပလီု]] (Fake news)
| group3 = ကွတ်ပညာ အနာဂတ်
| list3 =
* [[Wikipedia:Red_link|ဥာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ]] (Artificial Intelligence)
* [[Wikipedia:Red_link|မေတာဗာစ်]] (Metaverse)
* [[Wikipedia:Red_link|ဒေတာဇၞော်]] (Big Data)
}}

[[Category:ယေန်သၞာင် ဒဳဂျဳတေဝ်]]
[[Category:မဳဒဳယာ]]
[[Category:ကွတ်ပညာ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>0iu83yasgu2jf14xlkjqt7iquhpmtui</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သဘာဝ စက္ကဝါ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11483</id>
    <revision>
      <id>57422</id>
      <parentid>57221</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T21:39:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260909)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20815" sha1="6me5odaatq9z39psm467rw936tmjhga" xml:space="preserve">'''စက္ကဝါ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Universe'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အရာ မပံင်ကောံ လဝ် အကာသ (Space)၊ အခိင် (Time)၊ ကေုာံ ရုပ်ဝတ္ထု ကေုာံ ဒြဟတ် အလုံအိုတ်သီု မနွံ ပ္ဍဲ သဘာဝ ရ။ ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ ဂှ် ပါလုပ် ဒၟံင် ဂြဟ် (Planets)၊ သၞံင် (Stars)၊ [[ဂယ်လာတ်သဳ]] (Galaxies)၊ ကေုာံ အလုံ ဒြပ် ဓါတ် (Matter) ကေုာံ ဒြဟတ် (Energy) တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ အတိုင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ စက္ကဝါ ပိုယ် ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင်လဝ် နူကဵု ပရေင်ခတိုဟ် ဇၞော် မကော်စ [[သဳအိုရဳ ဗစ်ဗေန်]] (Big Bang Theory) လောန် ကၠုင် သၞာံ ၜိုတ် ၁၃.၈ ဗဳလဳယာန် တေအ် ရ။&lt;ref name=&quot;hawking&quot;&gt;{{cite book |last=Hawking |first=S. |title=A Brief History of Time |url=https://archive.org/details/briefhistoryofti0000hawk_p8a0 |publisher=Bantam Books |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/briefhistoryofti0000hawk_p8a0/page/40 40]-45}}&lt;/ref&gt;

ပညာ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ လဒက်ပတန် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် စက္ကဝါ ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ [[ပညာ စက္ကဝါဗေဒ]] (Cosmology) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သဘာဝ စက္ကဝါ၊ ဝင် လ္ၚတ်၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ အနာဂတ် ဍေဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:NASA-HS201427a-HubbleUltraDeepField2014-20140603.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် Hubble Ultra-Deep Field မထ္ၜးကဵု ဂယ်လာတ်သဳ မဂၠိုင်ကဵု ဂသင် ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ ရ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;စက္ကဝါ&quot; ဂှ် ကၠုင် နူ အရေဝ် ပါဠိ (Cakkavāḷa) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပွဳပွူ လဒက်ပတန် ဂၠးတိ ကေုာံ တ္ၚဲ&quot; ရ။ ပ္ဍဲ သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ၊ စက္ကဝါ (Universe) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အရာ သီုဖအိုတ် မမာန် စၟတ်သမ္တီ ၜတ်ကၞာတ် ဂွံ (Observable universe) ကေုာံ အရာ မဟွံမာန် ၜတ်ကၞာတ် ဂွံ တအ် ဖအိုတ် ရ။ 

စက္ကဝါ ဝွံ နွံကဵု သဘာဝ မလှဲလး တိတ် ဒၟံင် (Expanding) အလုံ အခိင် ရ။ ရုပ်ဝတ္ထု ဓမ္မတာ မပ္တံကဵု အက်တမ်၊ သၞံင်၊ ကေုာံ ဂၠးတိ ပိုယ် ဏအ်ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ဆ ၅ ရာခိုင်နှုန်း သၟး တုဲ၊ သှ်ေ ဒၟံင် ၉၅ ရာခိုင်နှုန်း ဂှ် ဒှ် [[ဒြပ် ဒမၠု]] (Dark matter) ကေုာံ [[ဒြဟတ် ဒမၠု]] (Dark energy) မပိုယ် ဟွံမာန် ဆဵု ကေတ် နကဵု မတ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နက္ခတ္တဗေဒ (History and Development of Astronomy) ==
ပရေင်လ္ၚတ် စက္ကဝါ ဝွံ နွံကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ် ညးတမၠာ တေအ် ရ။ 
* '''မဝ်ဒယ် ဂၠးတိ လဒေါဝ် (Geocentric Model):''' ပ္ဍဲ ခေတ် ဂရိတ် တြေံ၊ တၠပညာ မပ္တံကဵု ပတဝ်လမဳ (Ptolemy) တအ် ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ပိုယ် ဏအ် ဒှ် လဒေါဝ် စက္ကဝါ တုဲ၊ တ္ၚဲ ကေုာံ သၞံင် တအ် ဂေတ် ကလေင် ဒၟံင် ဂၠးတိ ရ။
* '''မဝ်ဒယ် တ္ၚဲ လဒေါဝ် (Heliocentric Model):''' ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၆၊ ကဝ်ပါနဳကပ်သ် (Nicolaus Copernicus) ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် လညာတ် တၟိ ဒဒှ်ရ တ္ၚဲ ဂှ် ဒှ် လဒေါဝ် တုဲ၊ ဂၠးတိ ဂှ် ဂေတ် ကလေင် ဒၟံင် တ္ၚဲ ရ။
* '''စက္ကဝါ ခေတ်တၟိ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၀ တအ်၊ [[အက်ဒဝေန် ဟပ်ဗဴ]] (Edwin Hubble) ဂၠာဲ ဆဵု ကေတ် ဒဒှ်ရ စက္ကဝါ ဏအ်ဝွံ နွံကဵု ဂယ်လာတ်သဳ တၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ၊ ဂယ်လာတ်သဳ တအ်ဂှ် ပြးဇး လှဲလး တိတ် အာ ဒၟံင် (Expanding) ရေင်သကအ် လၟိုန် အခိင် ရ။&lt;ref name=&quot;hubble&quot;&gt;{{cite journal |last=Hubble |first=E. |title=A Relation between Distance and Radial Velocity among Extra-Galactic Nebulae |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=15 |issue=3 |pages=168-173 |year=1929}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သဳအိုရဳ ဗစ်ဗေန် ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် (Big Bang Theory and Origin) ==
သဳအိုရဳ ဗစ်ဗေန် (Big Bang Theory) ဂှ် ဒှ် မဝ်ဒယ် သိပ္ပံ မဒုင်တဲ ဂၠိုင်အိုတ် သွက်ဂွံ သောင်ကလး ဗီုလဵု စက္ကဝါ ဏအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ 

အတိုင် သဳအိုရဳ ဏအ် မ္ဂး၊ လောန် ကၠုင် သၞာံ ၜိုတ် ၁၃.၈ ဗဳလဳယာန် တေအ်၊ စက္ကဝါ အလုံအိုတ်သီု ဂှ် စောံကောံ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ကဆံင် မဍောတ်သွတ် အိုတ်၊ ဂမ္တဴ အိုတ်၊ ကေုာံ ထပ်သတီု အိုတ် (Singularity) မွဲ ရ။ နူကဵု ကဆံင် ဂှ်၊ စက္ကဝါ ဂှ် ခတိုဟ် ပါ်ပြး တိတ် အာ ဗွဲမပြဟ် တုဲ ကတဵုဒှ် ကၠုင် အကာသ (Space) ကေုာံ အခိင် (Time) ရ။ ကာလ စက္ကဝါ ဂှ် ပါ်ပြး တုဲ ၜိုဟ် စှ်ေ အာ ဂှ်၊ ဒြဟတ် တအ် ပြံင်လှာဲ ကတဵုဒှ် အာ ရုပ်ဝတ္ထု သဇိုင် မပ္တံကဵု ပရဝ်တွန် (Protons) ကေုာံ [[အဳလက်ထရောန်]] (Electrons) တုဲ လက္ကရဴ ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် အက်တမ် ဟိုက်ဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen) ရ။

== ၄။ ဇမၞော် ကေုာံ အယုက် စက္ကဝါ (Size and Age of the Universe) ==
* '''အယုက်:''' စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ စက္ကဝါ ဝွံ နွံ အယုက် ၁၃.၈ ဗဳလဳယာန် သၞာံ ရ။ အယုက် ဏအ်ဝွံ တွက်ဂၠာဲ ကေတ် နူကဵု ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် အသိင် ပရေင်လှဲလး စက္ကဝါ ကေုာံ လျး ပွဳပွူ လက္ကရဴ ဗစ်ဗေန် (Cosmic Microwave Background Radiation) ရ။
* '''ဇမၞော်:''' ဇမၞော် စက္ကဝါ ဇေတ်တ် ဂှ် မၞိဟ် တအ် ဟွံမာန် တီ ဏီ ရ။ ဆဂး &quot;စက္ကဝါ မမာန် ၜတ်ကၞာတ် ဂွံ&quot; (Observable universe) ဂှ် နွံ အနာံ ဗွဲအလုံ ၜိုတ် ၉၃ ဗဳလဳယာန် [[သၞာံ လျး]] (Light-years) ရ။ သၞာံ လျး ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဇမ္ၚောဲ လျး မအာ စိုပ် ပ္ဍဲ ပွိုင် မွဲ သၞာံ (ၜိုတ် ၉.၄၆ ထရဳလဳယာန် ကဳလဝ်မဳတာ) ရ။

== ၅။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ဂယ်လာတ်သဳဂမၠိုင် (Structure and Galaxies) ==
စက္ကဝါ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လဒက်ပတန် ကဆံင် နာနာ သာ် ရ။ 
* '''သၞောတ် တ္ၚဲ (Solar System):''' ပိုယ် မံင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မဒှ် သၞောတ် တ္ၚဲ မွဲ ရ။
* '''ဂယ်လာတ်သဳ (Galaxy):''' သၞောတ် တ္ၚဲ ပိုယ် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကဵု ဂယ်လာတ်သဳ [[ဂၠံင် ဍာ်တှ်]] (Milky Way Galaxy) မနွံကဵု သၞံင် ၜိုတ် ၁၀၀ စဵုကဵု ၄၀၀ ဗဳလဳယာန် မ ရ။
* '''ဂကောံ ဂယ်လာတ်သဳ (Galaxy Groups/Clusters):''' Milky Way ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ Local Group တုဲ လဒက်ပတန် ဇၞော် အိုတ် ဂှ် ကော်စ Superclusters ရ။
* '''ကွန်ရက် စက္ကဝါ (Cosmic Web):''' လတူ ကဆံင် အလုံ စက္ကဝါ မ္ဂး၊ ဂယ်လာတ်သဳ တအ်ဂှ် တန်တဴ ဒၟံင် ညံင်ရဴ ကွန်ရက် ဇာ (Web-like structure) မနွံကဵု လစွံ ဇၞော်ဇၞော် (Filaments) ကေုာံ လဟာင် အကာသ ဂၠုဂၠု (Voids) ရ။

== ၆။ ဒြပ် မဟွံမဲ ရုပ်သာ် ကေုာံ ဒြဟတ် မဟွံမဲ ရုပ်သာ် (Dark Matter and Dark Energy) ==
အရာ မအမ်သဝ် အိုတ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ဂှ် ဒှ် ဒဒှ်ရ ပိုယ် တီ အရာ မနွံ ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ဆ ၅ ရာခိုင်နှုန်း သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;tyson&quot;&gt;{{cite book |last=Tyson |first=N. D. |title=Astrophysics for People in a Hurry |url=https://archive.org/details/astrophysicsforp0000tyso |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=2017 |pages=[https://archive.org/details/astrophysicsforp0000tyso/page/70 70]-75}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သ္ၚိအင် ထ္ၜး ပရေင်ပါ်ပြး ဒြပ် ကေုာံ ဒြဟတ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ
|-
! ဂကူ ဒြပ်/ဒြဟတ်
! ရာခိုင်နှုန်း
! ပွံက်အဓိပ္ပါယ်
|-
| '''ဒြဟတ် ဒမၠု (Dark Energy)'''
| ၆၈.၃ %
| ဒှ် ဒြဟတ် မဟွံတီ ဟိုတ် တုဲ ပကဵု ညံင် စက္ကဝါ ဂွံ လှဲလး တိတ် အာ နကဵု အသိင် မပြဟ် တိုန် ရ။
|-
| '''ဒြပ် ဒမၠု (Dark Matter)'''
| ၂၆.၈ %
| ဒှ် ဒြပ် မဟွံပတိတ် လျး တုဲ ၜတ်ကၞာတ် ဟွံဂွံ၊ ဆဂး ဍေဟ် နွံကဵု ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravity) မတံင်ဓဇက် လဝ် ဂယ်လာတ်သဳ တအ် ရ။
|-
| '''ရုပ်ဝတ္ထု ဓမ္မတာ (Ordinary Matter)'''
| ၄.၉ %
| ဒှ် ရုပ်ဝတ္ထု မပိုယ် မာန် ဆဵု ကေတ် - မပ္တံကဵု သၞံင်၊ ဂြဟ်၊ ဓါတ် ဓါတ်ငွေ့ ကေုာံ သတ် မဂျိုင် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။
|}

== ၇။ သၞောဝ် ရူပဗေဒ ကေုာံ သဘာဝ (Physical Laws and Nature) ==
စက္ကဝါ ပိုယ် ဏအ်ဝွံ အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု သၞောဝ် ရူပဗေဒ ကေုာံ ဒြဟတ် သဇိုင် ၄ သာ် ရ -
# '''ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravity):''' ဒြဟတ် မတံင် ဓဇက် ရုပ်ဝတ္ထု တအ်၊ မအုပ်ဓုပ် လဝ် သၞံင် ကေုာံ ဂယ်လာတ်သဳ တအ် ရ (အတိုင် [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ]] ညး အာင်သတာင်)။&lt;ref name=&quot;einstein&quot;&gt;{{cite book |last=Einstein |first=A. |title=Relativity: The Special and the General Theory |url=https://archive.org/details/relativityspecia0000albe_a0k5 |publisher=Henry Holt and Company |year=1920 |pages=[https://archive.org/details/relativityspecia0000albe_a0k5/page/100 100]-105}}&lt;/ref&gt;
# '''ဒြဟတ် လျး-သံလိုက် (Electromagnetism):''' ဒြဟတ် မထိင်ဒဝ် လျး၊ လလဳ ကေုာံ ဓါတ် သံလိုက် တအ် ရ။
# '''ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ ထတ် (Strong Nuclear Force):''' ဒြဟတ် မတံင် ဓဇက် လဝ် ပရဝ်တွန် ကဵု နယူထရွန် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် အက်တမ် ရ။
# '''ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ ဍိုန် (Weak Nuclear Force):''' ဒြဟတ် မဖန်ဗဒှ် ကဵု သဘာဝ ဓါတ် ရေဒဳယဝ် (Radioactive decay) ရ။

== ၈။ အနာဂတ် ကေုာံ လအိတ် စက္ကဝါ (Future and End of the Universe) ==
တၠပညာ နက္ခတ္တဗေဒ တအ် ဟီုတွံ လဝ် ဗီုပြင် လအိတ် စက္ကဝါ (End of the universe) ၃ သာ် အဓိက ရ -
* '''The Big Freeze (ပရေင်ကတဵုဒှ် ဍာ်ကလောအ် ဇၞော်):''' ယဝ်ရ စက္ကဝါ ဆက် လှဲလး တိတ် အာ ဒၟံင် ဟွံမဲ ကဵု အပိုတ်အခြာ မ္ဂး၊ သၞံင် တအ် သီုဖအိုတ် သ္ဒး ပၠိုတ် အာ တုဲ၊ စက္ကဝါ အလုံအိုတ်သီု ဂှ် ကတဵုဒှ် အာ ဂၠု ကေုာံ လမုဟ် (Heat death) ရ။ (ဏအ်ဝွံ ဒှ် လညာတ် မနွံ ပရေင်တန်တဴ ဂၠိုင်အိုတ် ရ)။
* '''The Big Crunch (ပရေင်ကလေင် ကောံ ဇၞော်):''' ယဝ်ရ ဒြဟတ် ဓရောတ် ဇၞော် နူကဵု အသိင် မလှဲလး မ္ဂး၊ စက္ကဝါ ဂှ် ကလေင် စောံကောံ စှ်ေ စိုပ် ဌာန် တမ် သမၠေဝ် မွဲ ပၠန် ရ။
* '''The Big Rip (ပရေင်ထကး ဇၞော်):''' ယဝ်ရ ဒြဟတ် ဒမၠု ထတ် လောန် အာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် သ္ဒး တံင် ထကး ထောအ် ဂယ်လာတ်သဳ၊ သၞံင် ကေုာံ အက်တမ် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။

== ၉။ ပရေင်သုတေသန ကေုာံ ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ (Research and Modern Technology) ==
ပရေင်လ္ၚတ် စက္ကဝါ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ကွတ်ပညာ မသၠုင်ပြဲ ရ။ 
* '''မှန်စောင်း အာကာသ ဟပ်ဗဴ (Hubble Space Telescope):''' ပလံင် ပတိတ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀ တုဲ၊ ဍေဟ် တက် ကေတ် ဗီုရုပ် ဂယ်လာတ်သဳ မသ္ၚောဲ လောန် တအ် ဂွံ ဗွဲမကၠးကြေဟ် ရ။
* '''မှန်စောင်း အာကာသ ဂျိမ်းဝက်ပ် (James Webb Space Telescope - JWST):''' ပလံင် ပတိတ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁၊ ဍေဟ် မာန် ညာတ် ကေတ် လျး အေန်ဖရာရက် (Infrared) တုဲ ဍေဟ် မာန် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စဵုကဵု စိုပ် အခိင် ကၠာအိုတ် ကြပ် ကု ဗစ်ဗေန် မာန် ရ။
* တၠပညာ တအ် သီု စကာ [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence) သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် (Data) ဗွဲမဂၠိုင် နူကဵု မှန်စောင်း တအ် ညံင်ဂွံ ဂၠာဲ ဆဵု ဂြဟ် တၟိ တၟိ တအ် ရ။

== ၁၀။ လညာတ် ဒဿန ကေုာံ သာသနာ (Philosophical and Religious Perspectives) ==
သဘာဝ စက္ကဝါ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လညာတ် သိပ္ပံ သၟး ရ၊ ဍေဟ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု လညာတ် ဒဿန ကေုာံ ဘာသာ သာသနာ ဗွဲမဇၞော် ရ။&lt;ref name=&quot;greene&quot;&gt;{{cite book |last=Greene |first=B. |title=The Hidden Reality: Parallel Universes and the Deep Laws of the Cosmos |url=https://archive.org/details/hiddenrealitypar00gree_0 |publisher=Knopf |year=2011 |pages=[https://archive.org/details/hiddenrealitypar00gree_0/page/11 10]-15}}&lt;/ref&gt;
* '''သဳအိုရဳ မာလ်တဳဗာစ် (Multiverse Theory):''' တၠပညာ သိပ္ပံ လ္ၚဵု ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ စက္ကဝါ ပိုယ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဆ မွဲ ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ မဂၠိုင်ကဵု မ (Parallel universes) ရ။
* '''စက္ကဝါ မဖန်ဇန် လဝ် အတိကျ (Fine-Tuned Universe):''' သၞောဝ် ရူပဗေဒ ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ပိုယ် ဏအ်ဝွံ ကြပ်ညောန် ကေုာံ ချိုတ်ပၠိုတ် လောန် တုဲ၊ ယဝ်ရ ပြံင်လှာဲ အာ ဆ ညိဓဝ် မ္ဂး၊ သတ္တဝါ မဂျိုင် တအ် ကတဵုဒှ် ဟွံမာန် ရ။ လညာတ် ဏအ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ချပ် ဒဒှ်ရ စက္ကဝါ ဏအ် နွံကဵု ညးမဖန်ဇန် (Creator) ဟွံသေင်မ္ဂး ကတဵုဒှ် နကဵု ဟိုတ် တၟေင် မွဲမွဲ ရောင်။ 

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သဳအိုရဳ ဗစ်ဗေန်]] (Big bang)
* [[ဂယ်လာတ်သဳ]] (Galaxy)
* [[ဒြပ် ဒမၠု]] (Dark matter)
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)

{{Navbox
| name = Astronomy
| title = နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ စက္ကဝါဗေဒ (Astronomy and Cosmology)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် သဘာဝ
| list1 =
* [[စက္ကဝါ]] (Universe)
* [[သဳအိုရဳ ဗစ်ဗေန်]] (Big bang theory)
* [[အကာသ]] (Outer space)
* [[သၞာံ လျး]] (Light-year)
| group2 = လဒက်ပတန် အာကာသ
| list2 =
* [[ဂယ်လာတ်သဳ]] (Galaxy)
* [[သၞံင်]] (Star)
* [[ဂြဟ်]] (Planet)
* [[သၞောတ် တ္ၚဲ]] (Solar system)
| group3 = ရူပဗေဒ စက္ကဝါ
| list3 =
* [[ဒြပ် ဒမၠု]] (Dark matter)
* [[ဒြဟတ် ဒမၠု]] (Dark energy)
* [[ဒြဟတ် ဓရောတ်]] (Gravity)
* [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ]] (Theory of relativity)
}}

[[Category:နက္ခတ္တဗေဒ]]
[[Category:စက္ကဝါဗေဒ]]
[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:စက္ကဝါ]]</text>
      <sha1>6me5odaatq9z39psm467rw936tmjhga</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11642</id>
    <revision>
      <id>57423</id>
      <parentid>56996</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T21:40:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260909)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21029" sha1="55kzf6smnh2kgdti5x33kclkh3ybrld" xml:space="preserve">'''ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Natural disaster'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ ပရေင်ကတဵုဒှ် မဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် မကၠုင် နူကဵု လၟေင် သဘာဝ (Natural processes) တိ ဏအ် တုဲ ပလီုပလာ် လမျီု ကောန်မၞိဟ်၊ ပွဳပွူ သဘာဝ၊ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ ဝွံ ပါလုပ် သီုကဵု [[ကသဳတိ]] (Earthquakes)၊ [[ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ်]] (Volcanic eruptions)၊ [[ဍာ်လပှ် ဇၞော်]] (Tsunamis)၊ [[လဗိုတ်ကျာ]] (Hurricanes)၊ [[ဍာ်ဒဳ]] (Floods)၊ ကေုာံ [[ပၟတ်တူ ဂြိုပ်]] (Wildfires) တအ် ရ။ လညာတ် တၠပညာ တအ် မ္ဂး ဘဲအန္တရာယ် (Disaster) မွဲ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ကြပ်ညောန် အကြာ ဘဲ သဘာဝ (Natural hazard) ကေုာံ ပရေင်ဍိုန်လျ ဂကောံမၞိဟ် (Vulnerability) ရ။&lt;ref name=&quot;alexander&quot;&gt;{{cite book |last=Alexander |first=D. |title=Natural Disasters |url=https://archive.org/details/naturaldisasters0000alex |publisher=UCL Press |year=1993 |pages=[https://archive.org/details/naturaldisasters0000alex/page/1 1]-10}}&lt;/ref&gt;

ယဝ်ရ ကသဳတိ ဇၞော် မွဲ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကန္တရ (Desert) မဟွံမဲ ကဵု မၞိဟ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဟွံဒှ် ဘဲအန္တရာယ် (Disaster) ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ဆ ဘဲ သဘာဝ (Hazard) သက်သက် ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဍေဟ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော် မၞိဟ် ဂၠိုင် မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် အာ ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ နကဵု လညာတ် ဂကူ နာနာ၊ ဟိုတ်၊ ဖဵုသက်ရောက်၊ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Tsunami_by_David_Rydevik_PB260014.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဘဲ ဍာ်လပှ် ဇၞော် (Tsunami) မဇီုကပိုက် လဝ် ကၟိန်ဍုင် ထာဲ (Thailand) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၄။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ ဝွံ ဒှ် ပရေင်ကတဵုဒှ် မဟွံမာန် ထိင်ဒဝ် ကေတ် နကဵု ဒြဟတ် မၞိဟ် ရ။ ပ္ဍဲ လညာတ် [[ပထဝဳဗေဒ]] (Geography) ကေုာံ [[သိပ္ပံ ပွဳပွူ သဘာဝ]] (Environmental science)၊ ဝေါဟာရ ဏအ်ဝွံ ရန်တၟအ် လဝ် လတူ ပရေင်လီုလာ် မကတဵုဒှ် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ရ။ 

တၠပညာ တအ် ပါ်လဝ် ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ နကဵု ဂကူ အဓိက ၄ သာ် - ပထဝဳ (Geological)၊ ဥတု ကေုာံ ဍာ် (Hydrometeorological)၊ ရာသဳဥတု (Climatological)၊ ကေုာံ ဇဳဝ (Biological) ရ။ အရာ ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု [[ပရေင်ဍိုန်လျ]] (Vulnerability) မဒှ် လဒက်ပတန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် မပကဵု ညံင် ဂကောံမၞိဟ် တအ် ဒးဒုင် ဘဲ ဇၞော် နူ ညးတၞဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;bankoff&quot;&gt;{{cite book |last=Bankoff |first=G. |author2=Frerks, G. |author3=Hilhorst, D. |title=Mapping Vulnerability: Disasters, Development and People |publisher=Earthscan |year=2003 |pages=25-30}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဘဲအန္တရာယ် ပထဝဳ သဘာဝ (Geological Disasters) ==
ဘဲအန္တရာယ် ဂကူ ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ချဳဓရာင် ပ္ဍဲ လေယျာ တိ (Tectonic plates) ကေုာံ အပ္ဍဲ တိ ရ။
* '''[[ကသဳတိ]] (Earthquakes):''' ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ လေယျာ တိ တအ် ဇီုကပိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဓရိုဟ် ရေင်သကအ်၊ တုဲ ပတိတ် ဓါတ် ဒြဟတ် ဗွဲမဇၞော် လတူ မျက်နှာပြင် တိ ရ။ ဥပမာ - [[ကသဳတိ ဟေတဳ]] (2010 Haiti earthquake) မပကဵု ညံင် မၞိဟ် ကၠံလ္ၚီ ဒးချိုတ် အာ။
* '''[[ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ်]] (Volcanic eruptions):''' ကတဵုဒှ် ကာလ ဓါတ် မာက်မာ (Magma) ကေုာံ ဓါတ် ဂျိ တအ် ထပှ် တိတ် နူ သၟဝ် တိ ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ပွဳပွူ သဘာဝ ဂွံ လီုလာ် ကေုာံ လေယျာ ကျာ ဂွံ ထုဲထံင် ရ။
* '''[[ဍာ်လပှ် ဇၞော်]] (Tsunamis):''' ဍာ်လပှ် ဇၞော် ဇၞော် မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ကသဳတိ သၟဝ် ၜဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ် သၟဝ် ၜဳ ရ။ ဥပမာ - [[ကသဳတိ သမုဒ္ဒရာ အိန္ဒိယ ၂၀၀၄]] မကတဵုဗဒှ် Tsunami လတူ ဍုင် ၁၄ ဍုင်။
* '''[[တိလာ်]] (Landslides):''' တိ ကေုာံ တၟအ် ဗွဲမဂၠိုင် လာ် စှ်ေ နူ ဒဵု ဟိုတ်နူ ဗြဲ ဂူ သန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကသဳတိ ရ။

== ၃။ ဘဲအန္တရာယ် ဥတု ကေုာံ ဍာ် (Hydrological Disasters) ==
ဘဲအန္တရာယ် ဂကူ ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဍာ် ပ္ဍဲ လတူ တိ ရ။&lt;ref name=&quot;bryant&quot;&gt;{{cite book |last=Bryant |first=E. |title=Natural Hazards |url=https://archive.org/details/naturalhazards0000brya |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |pages=[https://archive.org/details/naturalhazards0000brya/page/15 15]-22}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဘဲအန္တရာယ် ဍာ် ကေုာံ လက္ခဏာ ဍေဟ်တအ်
|-
! ဂကူ ဘဲအန္တရာယ်
! ဟိုတ် အဓိက
! ပရေင်လီုလာ် လတူ ဂကောံမၞိဟ်
|-
| '''[[ဍာ်ဒဳ]] (Floods)'''
| ဗြဲ ဂူ သန် လောန် တုဲ ကြုင် ဍာ် တိုန် ဇၞော် အာ။
| သ္ၚိဌာန် လီုလာ်၊ ပရေင်တဵုလွဳ ကၠေအ်ကၠက်၊ တုဲ ယဲကပ် ကတဵုဒှ် မာန်။
|-
| '''[[ဍာ်ဒဳ မပြဟ်]] (Flash floods)'''
| ဗြဲ ဇၞော် ဂူ စှ်ေ ပ္ဍဲ အခိင် ဂၠေအ်ဂၠေအ် ပ္ဍဲ ဒေသ သၠုင်။
| ဍာ် ဇီုကပိုက် ဗွဲမပြဟ် တုဲ မၞိဟ် ဂြိပ် ဒဴ ဟွံဗက်၊ အန္တရာယ် လမျီု ဇၞော်။
|-
| '''[[မဟိုတ် ဍာ်ခဲ]] (Avalanches)'''
| မဟိုတ် ဍာ်ခဲ ကေုာံ တၟအ် လာ် စှ်ေ နူ ဒဵု။
| ဂၠံင် ဍာန် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု ကေုာံ ဒေသ လဟိင်စိုတ် ဒးဘဲ။
|}

== ၄။ ဘဲအန္တရာယ် မေတဳအဝ်ရဝ်လဝ်ဂျဳ (Meteorological Disasters) ==
ဘဲ ဏအ်ဝွံ ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ လေယျာ ကျာ (Atmosphere) ကေုာံ ဥတု ရ။
* '''[[လဗိုတ်ကျာ တိုက်]] (Cyclones/Hurricanes/Typhoons):''' ဒှ် လဗိုတ်ကျာ ဇၞော် မနွံကဵု ဒြဟတ် ကျာ သန် ဗွဲမလောန် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လတူ သမုဒ္ဒရာ ကတဴ ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ဍာ် ၜဳ တိုန် ဇၞော် (Storm surges) တုဲ ပလီုပလာ် ဒေသ ဇိုင် ၜဳ ရ။ ဥပမာ - [[လဗိုတ်ကျာ နာဂစ်]] (Cyclone Nargis) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၈။
* '''[[မတ်ဗြဲ]] (Tornadoes):''' လဗိုတ်ကျာ မဂေတ် ညံင်ရဴ ဒလင် မနွံကဵု ဒြဟတ် ကျာ ထတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဍေဟ် ပလီု သ္ၚိ ကေုာံ ကပေါတ် လတူ တိ အလုံ မွဲ ရ။
* '''[[မဟိုတ် ဗြဲကလောအ်]] (Blizzards):''' ဗြဲ မဟိုတ် ဂူ သန် ကေုာံ ကျာ ထတ် မပကဵု ညံင် ဓါတ်ဂမ္တဴ စှ်ေ သဝ် ဗွဲမလောန် ရ။

== ၅။ ဘဲအန္တရာယ် ရာသဳဥတု ကေုာံ ဇဳဝ (Climatological and Biological Disasters) ==
ဘဲ ဏအ်ဝွံ ဒှ် အရာ မကတဵုဒှ် အခိင် လအ် (Long-term) ရ။
* '''[[ကပ် ကသုက်]] (Droughts):''' ဗြဲ ဟွံဂူ အခိင် လအ်လ တုဲ၊ တိဍာ် ကသုက် သကှ် အာ ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ပရေင်တဵုလွဳ ဂွံ လီုလာ် တုဲ ကပ် ကၞောဝ် (Famine) ကတဵုဒှ် မာန် ရ။
* '''[[ပၟတ်တူ ဂြိုပ်]] (Wildfires):''' ပၟတ် မတူ ပြးဇး လတူ ဂြိုပ် ဟိုတ်နူ ရာသဳ ကတဴ ကေုာံ စၟဟ် လျး တ္ၚဲ ရ။ ဍေဟ် ပလီု သဘာဝ ကေုာံ ယှောတ် ဖအောန် အံက်သဳဂျေန် ရ။
* '''[[ယဲကပ်]] (Epidemics and Pandemics):''' ယဲ မပြးဇး လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး။ ဥပမာ - ယဲ [[ကဝ်ဗေတ်-၁၉]] (COVID-19) မဒှ် ဘဲအန္တရာယ် ဇဳဝ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ရ။

== ၆။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ လမျီု ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Human and Social Impacts) ==
ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ တအ်ဝွံ ကဵု ဖဵုသက်ရောက် လတူ လမျီု မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ နူကဵု ဝင် မ္ဂး မၞိဟ် ပြကိုဋ် ပြကောဋိကိုဋ် တအ် ဒးကၠေအ်လမျီု ဟိုတ်နူ ဘဲ ဏအ် ရ။

ဘဲ တအ်ဝွံ ဟွံကဵု ဖဵု တုပ် သၟဟ် ရေင်သကအ် ပုဟ်။ ဍုင် မဟွံဇၞော်မောဝ် တအ် (Developing countries) ဂှ် ဒးဒုင် ဘဲ ဇၞော် နူ ဍုင် မဇၞော်မောဝ် တအ် ရ ဟိုတ်နူ လဒက်ပတန် သ္ၚိဌာန် ဟွံခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ သၞောတ် စဵုဒၞာ ဘဲ ဟွံမဲ ရ။ ပရေင်ဏအ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ဒးပြံင် ဌာန် (Displacement) ကေုာံ ဒှ် ညးလလဴ (Refugees) အလုံ မွဲ ဒေသ ရ။&lt;ref name=&quot;smith&quot;&gt;{{cite book |last=Smith |first=K. |title=Environmental Hazards: Assessing Risk and Reducing Disaster |url=https://archive.org/details/environmentalhaz0000smit_c0e7 |edition=6th |publisher=Routledge |year=2013 |pages=[https://archive.org/details/environmentalhaz0000smit_c0e7/page/45 45]-50}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Consequences) ==
ပရေင်လီုလာ် နကဵု သြန်ဘဏ္ဍာ ဂှ် ဒှ် အရာ မဇၞော်အိုတ် မွဲ ရ။ ကသဳတိ ကေုာံ လဗိုတ်ကျာ ဇၞော်ဇၞော် တအ် မာန် ပလီု လဒက်ပတန် အဓိက မပ္တံကဵု ဂၠံင်၊ တိုင်ဒဒန်၊ သၞေဟ် က္ၜင်ကျာ၊ ကေုာံ ရုင် ပတိတ် ဓါတ်လလဳ တအ် ရ။

သွက် ဍုင် မတန်တဴ လတူ ပရေင်တဵုလွဳ မ္ဂး၊ ဍာ်ဒဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ကပ် ကသုက် ဝွံ ပကဵု ညံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလုံ ဍုင် ဂွံ ဒတုံ စှ်ေ အာ လောဲလောဲ သွာသွာ ရ။ ကမၠောန် ကလေင် သြိုင်ခၞံ (Reconstruction) ဝွံ နွံပၟိက် သြန် ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ ဍုင် လ္ၚဵု တအ် ဒးကေတ် ဓရီု (Debt) နူ ဘဏ် ဂၠးတိ ရ။

== ၈။ သၞောတ် စဵုဒၞာ ကေုာံ ဟံင်ပြာ် ဘဲအန္တရာယ် (Disaster Management and Mitigation) ==
သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် လမျီု မဒးကၠေအ် ကေုာံ ပရေင်လီုလာ် ဂှ်၊ [[သၞောတ် စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ်]] (Disaster management) ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ ဍေဟ် ပါ်လဝ် ၄ အဆံင် ရ -
# '''ပရေင်စဵုဒၞာ (Mitigation):''' ကၠောန် သၞောဝ် သြိုင်ခၞံ ခိုဟ်ဟ် သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် ကသဳတိ၊ ကေုာံ တဵု တၞံဆု ဇိုင် ၜဳ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လဗိုတ်ကျာ။
# '''ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် (Preparedness):''' ကၠောန် ပရေင်စမ်ၜတ် ဟံင်ပြာ် (Drills) ကေုာံ ပကောံ စၞစ ဂဥုဲ။
# '''ပရေင်ရီုဗင် (Response):''' ကမၠောန် ဂၠာဲ ကေုာံ ဟံင်ပြာ် (Search and rescue) လမျီု ပ္ဍဲ အခိင် ကတဵုဒှ် ဘဲ ဓဝ်ဓဝ်။
# '''ပရေင်ကလေင် ဒက်ပတန် (Recovery):''' ကလေင် သြိုင်ခၞံ သ္ၚိဌာန် ကေုာံ လဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ညံင် ဂွံ ခိုဟ် နူ ကိုပ်ကၠာ။

== ၉။ သၞောတ် ကဵုသတိ ကေုာံ ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ (Early Warning Systems and Technology) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ နည်းပညာ တအ် မာန် ကဵု သတိ ကိုပ်ကၠာ ဘဲအန္တရာယ် (Early warning systems) မာန် ကၠုင် ရ။
* '''ဂြိုဟ်တုဲ (Satellites):''' စကာ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဂၠံင်တရဴ လဗိုတ်ကျာ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု ကိုပ်ကၠာ တ္ၚဲ ဂၠိုင်င်။
* '''သေန်သာ ကသဳတိ (Seismic sensors):''' စွံ လဝ် သၟဝ် တိ သွက်ဂွံ ကဵု သတိ ကသဳတိ စက္က ညိည ကိုပ်ကၠာ လဟဲ တိ ဟွံစိုပ်။ အရာ ဏအ် စကာ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဂျပေန် တုဲ ရီုဗင် ဒေါအ် က္ၜင်ပၟတ် ပြဟ်ပြဟ် မာန် ရ။
* '''သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ ဍာ်လပှ် (Tsunami buoys):''' စွံ လဝ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် သမုဒ္ဒရာ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဍာ်လပှ် ဇၞော် မတိုန် ကၠုင် ကြဴနူ ကသဳတိ ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change and Future Challenges) ==
ပ္ဍဲ အနာဂတ် ဝွံ၊ ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ တအ် သေင် ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် တိုန် ကေုာံ သန် တိုန် ရောင် ဟီု လဝ် နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ]] သိပ္ပံ ရ။ အရာ ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change) မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် စက်ယန္တရား ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;ipcc&quot;&gt;{{cite book |last=IPCC |first= |title=Managing the Risks of Extreme Events and Disasters to Advance Climate Change Adaptation |publisher=Cambridge University Press |year=2012 |pages=5-10}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်နူ ဂၠးတိ ကတဴ တိုန် ဂှ်ရ၊ ဍာ် သမုဒ္ဒရာ ဇၞော် တိုန်၊ လဗိုတ်ကျာ တအ် သန် တိုန် တုဲ ကပ် ကသုက် ကေုာံ ပၟတ်တူ ဂြိုပ် တအ် လေဝ် ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် တိုန် ရ။ သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် အရာ ဏအ် ဂှ်၊ ကုလသမဂ္ဂ (UN) တအ် ပတိတ် လဝ် လိက်ကသုက် သေန်ဒါဲ (Sendai Framework for Disaster Risk Reduction) သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ ရီုဗင် ရေင်သကအ် အလုံ ဂၠးတိ ကေုာံ ယှောတ် ဖအောန် ဓါတ် ကာဗောန် (Carbon emissions) ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ကသဳတိ]] (Earthquake)
* [[လဗိုတ်ကျာ]] (Cyclone)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change)
* [[သၞောတ် စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ်]] (Disaster management)

{{Navbox
| name = Natural Disasters
| title = ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ ကေုာံ ပွဳပွူ (Natural Disasters and Environment)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဘဲအန္တရာယ် ပထဝဳ
| list1 =
* [[ကသဳတိ]] (Earthquake)
* [[ဍာ်လပှ် ဇၞော်]] (Tsunami)
* [[ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ်]] (Volcanic eruption)
* [[တိလာ်]] (Landslide)
| group2 = ဘဲအန္တရာယ် ဥတု
| list2 =
* [[လဗိုတ်ကျာ တိုက်]] (Tropical cyclone)
* [[ဍာ်ဒဳ]] (Flood)
* [[မတ်ဗြဲ]] (Tornado)
* [[ကပ် ကသုက်]] (Drought)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change)
* [[သၞောတ် စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ်]] (Disaster management)
* [[သိပ္ပံ ပွဳပွူ သဘာဝ]] (Environmental science)
* [[ဂြိုဟ်တုဲ]] (Satellite warning systems)
}}

[[Category:ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ]]
[[Category:ပွဳပွူ သဘာဝ]]
[[Category:ပထဝဳဗေဒ]]</text>
      <sha1>55kzf6smnh2kgdti5x33kclkh3ybrld</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒဵုပၟတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11646</id>
    <revision>
      <id>57425</id>
      <parentid>57008</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T21:50:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260909)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19220" sha1="jmibjdleaxaes569qrhtvmagw4ntt06" xml:space="preserve">'''ဒဵုပၟတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Volcano'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မထကး ဟွံသေင်မ္ဂး ထိုင် ပ္ဍဲကဵု မျက်နှာပြင် တိ (Earth's crust) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂြိုဟ် တၞဟ် တအ် မပကဵု ညံင် ဍာ်တၟအ်လာ် မကတဴ (Magma)၊ ချး၊ ကေုာံ ဓါတ်ကျာ တအ် ဂွံ တိတ် ကၠုင် နူကဵု သၟဝ် တိ ရ။ လတူ ဍုင်တိ ဏအ်၊ ဒဵုပၟတ် တအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ လေယျာ တိ (Tectonic plates) တအ် မပါ်ခြာ အာ ရေင်သကအ် ဟွံသေင်မ္ဂး မဇီုကပိုက် ဓရိုဟ် လုပ် ရေင်သကအ် ရ။ ဘာသာရပ် သိပ္ပံ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ ဒဵုပၟတ် ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ ပညာ ဒဵုပၟတ် (Volcanology) ရ။&lt;ref name=&quot;schmincke&quot;&gt;{{cite book |last=Schmincke |first=H. U. |title=Volcanism |publisher=Springer |year=2003 |pages=15-20}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ် ဝွံ ဒှ် ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ မဇၞော်အိုတ် မွဲ မမာန် ပလီုပလာ် လမျီု ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ မာန် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် လေဝ် ဒှ် အရာ အဓိက မဖန်ဗဒှ် လဝ် ဓါတ်ကျာ ဥတု တိ ကေုာံ တိဍာ် မနွံကဵု ဓါတ်ဝဲ (Fertile soil) သွက် သတ် တအ် ဂွံ ဂျိုင်သှ်ေ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဒဵုပၟတ် နကဵု လညာတ် သိပ္ပံ၊ ပထဝဳဗေဒ၊ ကေုာံ သဘာဝ လဒက်ပတန် ဍေဟ်တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:MSH80_eruption_mount_st_helens_05-18-80.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ခတိုဟ် ဇၞော် ပ္ဍဲ ဒဵုပၟတ် သိန်ဟေလင် (Mount St. Helens) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၀။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ဒဵုပၟတ်&quot; ဝွံ နကဵု သဘာဝ မ္ဂး ဒှ် တြင် မပံက် လဝ် အကြာ သၟဝ် တိ ကေုာံ လတူ မျက်နှာပြင် တိ ရ။ ကာလ ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ ဒြဟတ် ဓရိုဟ် ပ္ဍဲ သၟဝ် တိ က္ဍင် ကၠုင် မ္ဂး၊ ဍာ်တၟအ်လာ် (Magma) ကေုာံ ဓါတ်ကျာ တအ် ဂစာန် တိတ် ကၠုင် ဇရေင် လတူ တုဲ ကတဵုဒှ် အာ ပရေင်ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ် ရ။

ဒၞာဲ မတိတ် ကၠုင် ဂှ် ကြဴနူ တၟအ် လာ် တအ် တန် ကၠုင် လအ် အာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ကတဵုဒှ် အာ ရုပ်သာ် ဗီုပြင် ဒဵု (Mountain) ဟွံသေင်မ္ဂး တကအ် (Island) တၟိ ရ။ ဥပမာ - တကအ် ဟာဝါအဳ (Hawaii) ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဒဵုပၟတ် ล้วန်ล้วน ရ။

== ၂။ ဝင် ဝေါဟာရ ကေုာံ ဒဏ္ဍာရဳ (Etymology and Mythology) ==
ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် &quot;Volcano&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟု ဒဵုပၟတ် &quot;Vulcano&quot; မနွံ ပ္ဍဲ တကအ် အဳတလဳ လပါ်သၠုင်ကျာ ရ။ ယၟု ဒဵု ဏအ်ဝွံ လေဝ် ကၠုင်နူ ယၟု ကျာ်ပၟတ် ဍုင်ရဝ်မ တမၠာ (Roman god of fire) မနွံ ယၟု ဗလ်ကာန် (Vulcan) ရ။&lt;ref name=&quot;sigurdsson&quot;&gt;{{cite book |last=Sigurdsson |first=H. |title=The Encyclopedia of Volcanoes |edition=2nd |publisher=Academic Press |year=2015 |pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ်၊ မၞိဟ် တအ် ထေင် ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ် ဝွံ ဒှ် ပရေင်ထေဲစိုတ် နူကဵု ကျာ် ဟွံသေင်မ္ဂး သ္ၚိ ဒၞာဲ ကျာ် တအ် မသြိုင်ခၞံ လက်နက် ရ။ ပ္ဍဲ ဒဏ္ဍာရဳ ဟာဝါအဳ မ္ဂး၊ ကျာ်ၝောအ် ပၟတ် ပဳလဳ (Pele) ဝွံ ဒှ် ညးမကတဵုဗဒှ် လာဗာ ကေုာံ ဒဵုပၟတ် ပ္ဍဲ တကအ် ဍေဟ်တအ် ရ။

== ၃။ လေယျာ တိ ကေုာံ သဘာဝ လဒက်ပတန် (Plate Tectonics and Formation) ==
ဒဵုပၟတ် ဗွဲမဂၠိုင် လတူ ဍုင်တိ ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သြင် ပယျဵု လေယျာ တိ (Tectonic plate boundaries) ရ။ သဘာဝ လဒက်ပတန် ဍေဟ် နွံ ၃ သာ် အဓိက -

# '''ပယျဵု ပါ်ခြာ (Divergent boundaries):''' ဒၞာဲ လေယျာ တိ ၜါ သြာဲ တိတ် အာ ရေင်သကအ် (ဥပမာ - Mid-Atlantic Ridge)။ တၟအ်လာ် နူ သၟဝ် တိတ် ကၠုင် တုဲ ဖန်ဗဒှ် တိ သၟဝ် ၜဳ တၟိ။
# '''ပယျဵု ဓရိုဟ် (Convergent boundaries):''' ဒၞာဲ လေယျာ တိ ၜါ ဇီုကပိုက် ဓရိုဟ် လုပ် (Subduction zone)။ လေယျာ မွဲ ဒးဒုင် ဓရိုဟ် စှ်ေ အာ သၟဝ် တုဲ တူ လာ် အာ ဒှ် မာဂမာ တုဲ ခတိုဟ် တိတ် လတူ။ &quot;စက် ပၟတ် ပစိဖိတ်&quot; (Ring of Fire) ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဏအ် ရ။
# '''ဌာန် ကတဴ (Hotspots):''' ဒှ် ဒၞာဲ မာဂမာ ကတဴ ဗွဲမလောန် တိတ် ကၠုင် နူကဵု လဒေါဝ် သၟဝ် တိ (Mantle plumes)၊ ဟွံဆက်စပ် ကု ပယျဵု လေယျာ တိ။ (ဥပမာ - ဟာဝါအဳ ကေုာံ ရေလဝ်သတုန် - Yellowstone)။

== ၄။ မာဂမာ ကေုာံ လာဗာ (Magma and Lava) ==
မာဂမာ (Magma) ကဵု လာဗာ (Lava) ဂှ် ဒှ် အရာ မွဲ ဓဝ် ကီုလေဝ်၊ ဒၞာဲ ဍေဟ် နွံ ဂှ် ပါ်ခြာ လဝ် ယၟု ရ။
* '''မာဂမာ:''' ဒှ် တၟအ်လာ် မနွံ သၟဝ် မျက်နှာပြင် တိ (အပ္ဍဲ Magma chamber)။
* '''လာဗာ:''' ဒှ် မာဂမာ မတိတ် စိုပ် လတူ မျက်နှာပြင် တိ ကြဴနူ ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ်။

ဓါတ် ဇြဟတ် (Viscosity) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်တီု ဍာ်တၟအ် ဂှ် တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ဓါတ် သိလဳကာ (Silica) ရ။ ယဝ်ရ သိလဳကာ ဂၠိုင် မ္ဂး၊ လာဗာ ဂှ် တီု တုဲ ဓါတ်ကျာ တိတ် ဟွံလောဲ ဂှ်ရ ဍေဟ် ခတိုဟ် ဇၞော် (Explosive) ရ။ ယဝ်ရ သိလဳကာ အောန် မ္ဂး၊ ဍေဟ် သာ တုဲ ဇွောဝ် လောဲ (Effusive) ရ။

== ၅။ ဂကူ ဒဵုပၟတ် ဂမၠိုင် (Types of Volcanoes) ==
တၠပညာ တအ် ပါ်လဝ် ဂကူ ဒဵုပၟတ် အတိုင် ရုပ်သာ် ကေုာံ ပရေင်ခတိုဟ် ဍေဟ်တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;decker&quot;&gt;{{cite book |last=Decker |first=R. W. |author2=Decker, B. |title=Volcanoes |edition=4th |publisher=W. H. Freeman |year=2005 |pages=112-118}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ဒဵုပၟတ် အဓိက ၃ သာ်
|-
! ဂကူ ဒဵုပၟတ်
! လဒက်ပတန် ကေုာံ ရုပ်သာ်
! ဥပမာ ဒဵုပၟတ် မပြာကတ်
|-
| '''ဒဵုပၟတ် အထပ် (Stratovolcano)'''
| သၠုင်၊ ဇိုင် စောက်၊ ဒက်ပတန် နကဵု အထပ် ချး ကဵု လာဗာ၊ ခတိုဟ် ဗွဲမဇၞော် ကေုာံ အန္တရာယ် ဇၞော်။
| ဒဵု ဖူဂျဳ (Fuji), ဒဵု သိန်ဟေလင် (St. Helens)
|-
| '''ဒဵုပၟတ် ဒိုင် (Shield volcano)'''
| လှဲလး၊ ဟွံသၠုင် က္ဍင် ဇိုင် တိက်၊ လာဗာ သိလဳကာ အောန် တုဲ ဇွောဝ် သာသာ လှဲလှဲ။
| မောနာ လဝ်အာ (Mauna Loa) ပ္ဍဲ ဟာဝါအဳ
|-
| '''ဒဵုပၟတ် ကတော့ (Cinder cone)'''
| ဍောတ်၊ သၠုင် တပ်၊ ဒက်ပတန် နကဵု တၟအ် ကေုာံ ချး ပၟတ် မခတိုဟ် တွိုန် တိုန်။
| ပါရဳကူတိန် (Parícutin) ပ္ဍဲ မက်သဳကဝ်
|}

== ၆။ ပရေင်ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ် (Volcanic Eruptions) ==
ပရေင်ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ် ဂှ် ပါ်လဝ် ၜါ သာ် အဓိက -
* '''ခတိုဟ် ဇွောဝ် (Effusive eruption):''' လာဗာ ဇွောဝ် တိတ် ကၠုင် နူကဵု တြင် သာသာ သက်က်။ အန္တရာယ် ဟွံဇၞော် က္ဍင် တုဲ မၞိဟ် တအ် ညာတ် တုဲ ဒြေပ် ပါဲ မာန် ရ။
* '''ခတိုဟ် ဗုံး (Explosive eruption):''' ဓါတ်ကျာ အပ္ဍဲ မာဂမာ တိတ် ဟွံဂွံ တုဲ ဒြဟတ် ဓရိုဟ် ဇၞော် မာန် စဵုကဵု ခတိုဟ် တိတ် အာ ညံင် ဗုံး ရ။ ဍေဟ် ပတိတ် တၟအ်၊ ချး၊ ကေုာံ ကျာကတဴ ဇရေင် လတူ အကာသ ဗွဲမသၠုင် ရ။ 

== ၇။ ဘဲအန္တရာယ် ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် (Hazards and Impacts) ==
ဒဵုပၟတ် ဝွံ နွံကဵု ဘဲအန္တရာယ် နာနာ သာ် မမာန် ပလီုပလာ် ဍုင် ကွာန် ဗွဲမပြဟ် ရ -&lt;ref name=&quot;lockwood&quot;&gt;{{cite book |last=Lockwood |first=J. P. |author2=Hazlett, R. W. |title=Volcanoes: Global Perspectives |url=https://archive.org/details/volcanoesglobalp0000lock |publisher=Wiley-Blackwell |year=2010 |pages=[https://archive.org/details/volcanoesglobalp0000lock/page/250 250]-255}}&lt;/ref&gt;
* '''ချး ကေုာံ တၟအ် (Ash and Tephra):''' ကာလ ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ် မ္ဂး ချး တအ် ဒတုံ လတူ သ္ၚိ ဌာန် တုဲ ပလီု က္ၜင်ကျာ မာန် ရ။
* '''လပှ် ပၟတ် ကျာကတဴ (Pyroclastic flow):''' ဒှ် ကျာကတဴ ကေုာံ ချး မပြံင် ချဳဓရာင် စှ်ေ နူ ဒဵု နကဵု လဟိုင် ၇၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ ပ္ဍဲ မွဲ နာဍဳ (ဗွဲမပြဟ် တုဲ ကတဴ ဗွဲမလောန်)။ ဘဲ ဏအ် ဒှ် ဘဲ မဂစိုတ် မၞိဟ် ဂၠိုင်အိုတ် ရ (ဥပမာ - ဍုင် ပွမ်ပေ / Pompeii)။
* '''ဍာ်တၟအ် ဇွောဝ် (Lahar):''' ဒှ် ဍာ်ရိုဟ် မပံင်ကောံ ကု ချး တုဲ ဇွောဝ် စှ်ေ ညံင်ရဴ ဍာ်ဇၞော် မပလီုပလာ် တိဍာ်။
* '''ဍာ်လပှ် (Tsunami):''' ယဝ်ရ ဒဵုပၟတ် ပ္ဍဲ ၜဳ ခတိုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး တိလာ် လတူ ၜဳ မ္ဂး ဍေဟ် ကတဵုဗဒှ် ဍာ်လပှ် ဇၞော် မာန် ရ။

== ၈။ ဖဵုခိုဟ် လတူ ပွဳပွူ သဘာဝ (Environmental Benefits and Geothermal Energy) ==
ၜိုန်ရ ဒဵုပၟတ် ဏအ် ကြံင်မ္ၚိုဟ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ကဵု ဖဵုခိုဟ် သွက် ပွဳပွူ သဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ 
* '''တိ မနွံကဵု ဓါတ်ဝဲ (Fertile soil):''' ချး ဒဵုပၟတ် ဝွံ ဍိုက်ပေင် ဒၟံင် နကဵု ဓါတ် မပ္တံကဵု ပဝ်တက်သဳယျာမ် (Potassium) ကေုာံ ဖဝ်သဖရတ် (Phosphorus) မခိုဟ် သွက် ပရေင်တဵုလွဳ ရ။ 
* '''ဒြဟတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ တိ (Geothermal energy):''' ဍုင် မပ္တံကဵု အာက်သလာန် (Iceland) ကေုာံ နယူးဇြဳလာန် တအ် စကာ ဓါတ်ဂမ္တဴ နူ သၟဝ် တိ ဏအ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဓါတ်လလဳ (Electricity) ကေုာံ ဍာ်ကတဴ ရ။
* '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် လေယျာ ကျာ (Outgassing):''' ဒဵုပၟတ် တအ် ဒှ် အရာ မပတိတ် ကဵု ဓါတ်ကျာ ဍာ် ကေုာံ ကာဗောန် ဒိုင်အံက်သိုက် သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် လေယျာ ကျာ ဍုင်တိ နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။

== ၉။ ဒဵုပၟတ် ပ္ဍဲ သၞောတ် တ္ၚဲ (Volcanoes in the Solar System) ==
ပရေင်ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ် ဝွံ ဟွံကတဵုဒှ် ဆ ပ္ဍဲ ဍုင်တိ ဓဝ် ပုဟ်။ ပ္ဍဲ သၞောတ် တ္ၚဲ ပိုယ် ဏအ်၊ ဂြိုဟ် တၞဟ် တအ် လေဝ် နွံကဵု ဒဵုပၟတ် ရ။&lt;ref name=&quot;francis&quot;&gt;{{cite book |last=Francis |first=P. |author2=Oppenheimer, C. |title=Volcanoes |url=https://archive.org/details/volcanoes0000fran |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2004 |pages=[https://archive.org/details/volcanoes0000fran/page/350 350]-360}}&lt;/ref&gt;
* '''ဂြိုဟ် ဗြံက် (Mars):''' နွံကဵု ဒဵုပၟတ် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ သၞောတ် တ္ၚဲ မနွံယၟု အဝ်လိမ်ပါတ် မောန် (Olympus Mons)။ ဍေဟ် သၠုင် နူ ဒဵု ဨဝရတ် (Everest) ၃ ဆ ပြင် ရ။
* '''ဂိတု အာင်အဝ် (Io):''' ဒှ် ဂိတု သွက် ဂြိုဟ် ဂျူပဳတာ မနွံကဵု ပရေင်ခတိုဟ် ဒဵုပၟတ် မချဳဓရာင် အိုတ် ပ္ဍဲ သၞောတ် တ္ၚဲ။ ဍေဟ် ခတိုဟ် ပတိတ် ဓါတ် ဆာလ်ဖာ (Sulfur) စိုပ် လတူ အကာသ ရ။

== ၁၀။ ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံ ကေုာံ အနာဂတ် (Scientific Monitoring and Future) ==
သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာယ် ဂှ်၊ တၠပညာ သိပ္ပံ တအ် လ္ၚတ် ကေုာံ ထိင်ရံင် (Monitoring) ဒဵုပၟတ် တအ် နကဵု ကိရိယာ ခေတ်တၟိ ရ။ 
* ညးတအ် စကာ စက် ၜတ် ကသဳတိ (Seismometers) သွက်ဂွံ တီ အခိင် မာဂမာ ချဳဓရာင် ပ္ဍဲ သၟဝ်။ 
* စကာ ဂြိုဟ်တုဲ (Satellites) သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ပရေင်ကသဳ ယိုင် မျက်နှာပြင် တိ (Deformation)။
* ၜတ်ကၞာတ် ဓါတ်ကျာ မပ္တံကဵု ဆာလ်ဖာ ဒိုင်အံက်သိုက် (Sulfur dioxide) မတိတ် နူ တြင် သွက်ဂွံ ပဒတန် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ကြပ် ခတိုဟ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ကွတ်ပညာ တအ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် မ္ဂး၊ မၞိဟ် တအ် မာန် ဟီု ကြိုတ် တီ (Predict) အခိင် ဒဵုပၟတ် ခတိုဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် တုဲ ယှောတ် ဖအောန် လမျီု ညးဍုင်ကွာန် မဒးဘဲ တအ် မာန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ကသဳတိ]] (Earthquake)
* [[မာဂမာ]] (Magma)
* [[ပထဝဳဗေဒ]] (Geology)
* [[ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ]] (Natural disaster)

{{Navbox
| name = Earth Sciences
| title = သိပ္ပံ တိ ကေုာံ ပညာ ဒဵုပၟတ် (Earth Sciences and Volcanology)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် သဘာဝ
| list1 =
* [[ဒဵုပၟတ်]] (Volcano)
* [[လေယျာ တိ]] (Tectonic plates)
* [[မာဂမာ]] (Magma)
* [[လာဗာ]] (Lava)
| group2 = ဂကူ ဒဵုပၟတ်
| list2 =
* [[ဒဵုပၟတ် အထပ်]] (Stratovolcano)
* [[ဒဵုပၟတ် ဒိုင်]] (Shield volcano)
* [[ဒဵုပၟတ် ကတော့]] (Cinder cone)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ကသဳတိ]] (Earthquake)
* [[ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ]] (Natural disaster)
* [[ပထဝဳဗေဒ]] (Geology)
* [[စက် ပၟတ် ပစိဖိတ်]] (Ring of Fire)
}}

[[Category:ဒဵုပၟတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ပထဝဳဗေဒ]]
[[Category:ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ]]
[[Category:သိပ္ပံ တိ]]</text>
      <sha1>jmibjdleaxaes569qrhtvmagw4ntt06</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗော် မဆလ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11914</id>
    <revision>
      <id>57426</id>
      <parentid>57032</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T22:04:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260909)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25831" sha1="50kfgdkg009efcurx6ai50w194r96ot" xml:space="preserve">'''ဗော် မဆလ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဗော်ပရေင်အစဳအဇန် သဵုယှေဝ်လေတ် ဗၟာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Burma Socialist Programme Party - BSPP'', ဗၟာ: မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်ပါတီ) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် မွဲဓဝ် မနွံ အခေါင် စၟတ်သမ္တီ နကဵု သၞောဝ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဗၟာ နူကဵု သၞာံ ၁၉၆၂ စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၈၈ ရ။ ဗော်ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဂဥုပ်ဗိုလ် '''[[နေဝေန်]]''' (Ne Win) ကြဴနူ မသီ ကေတ် အဝဵု အလဵုအသဳ ဥူနု ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂ မာတ် ၁၉၆၂ တုဲ ရ။ ဗော် မဆလ ဝွံ အုပ်ဓုပ် လဝ် ဍုင်ဗၟာ နကဵု သၞောတ် တၠအာဏာ ဗော်မွဲဓဝ် (One-party state) ပွိုင် ၂၆ သၞာံ ကၠာ ဟွံဒး ဒုင် ပလီုပလာ် ထောအ် ဟိုတ်နူကဵု '''[[ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ၈၈၈၈]]''' (8888 Uprising) ရ။&lt;ref name=&quot;taylor&quot;&gt;{{cite book |last=Taylor |first=R. H. |title=The State in Myanmar |url=https://archive.org/details/stateinmyanmar0000tayl_z5z4 |publisher=NUS Press |year=2009 |pages=[https://archive.org/details/stateinmyanmar0000tayl_z5z4/page/293 293]-305}}&lt;/ref&gt;

လညာတ် သဳအိုရဳ အဓိက သွက် ဗော်ဏအ် ဂှ် ဒှ် '''[[ဂၠံင်တရဴ သဵုယှေဝ်လေတ် ဗၟာ]]''' (Burmese Way to Socialism) မဒှ် ပရေင်နှဴရဴ အကြာ လညာတ် မာတ်သဇြေမ် (Marxism)၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism) ကေုာံ ဝါဒ ဆာန်ဂကူ ဇေတ်တ် (Nationalism) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဗော် မဆလ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ လညာတ် သဳအိုရဳ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ ပရေင်လီုလာ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Flag of the Burma Socialist Programme Party.svg|thumb|right|300px|အလာံ ဗော် မဆလ (BSPP) မနွံကဵု သင်္ကေတ တၟအ် ကေုာံ ကၞုင် သြောအ် မစၞး ကဵု သၟာကမၠောန် ကေုာံ သၟာဗ္ၚ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ဗော် မဆလ&quot; (BSPP) ဝွံ ဒှ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် မွဲ မကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်သီအဝဵု ဒပ်ပၞာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၂ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ကိရိယာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် သွက် ဒပ်ပၞာန် ဗၟာ (Tatmadaw) ညံင် ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဍုင် နကဵု လညာတ် တၠအာဏာ လပါ် ဇွိ (Left-wing authoritarianism) ရ။

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် မဆလ ဏအ်၊ ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ပြံင်လှာဲ အာ နူကဵု သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပါလဳမာန် ညံင် ဂွံ ဒှ် အာ ဍုင် မကၟာတ်လဒဵု (Isolated state) မွဲ ရ။ ဗော်ဝွံ ပလီုပလာ် ထောအ် သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မသၠးပွး တုဲ ဒက်ပတန် သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မအုပ်ဓုပ် နူ လဒေါဝ် (Centrally planned economy) ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ဍုင်ဗၟာ မနွံကဵု သယံဇာတ ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် သ္ဒး ဒတုံ စှ်ေ အာ ဇရေင် ဍုင် မဒိုက်ဂတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Least Developed Country) ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယား တင်ဂၞင် အဓိက သွက် ဗော် မဆလ (BSPP)
|-
! တင်ဂၞင်
! အဓိပ္ပါယ်
|-
| '''ယၟု ဗော်''' || ဗော်ပရေင်အစဳအဇန် သဵုယှေဝ်လေတ် ဗၟာ (Burma Socialist Programme Party)
|-
| '''စၟတ်တ္ၚဲ ဒက်ပတန်''' || ၄ ဂျူလာင် ၁၉၆၂
|-
| '''စၟတ်တ္ၚဲ ပလီုပလာ်''' || ၁၈ သေပ်တေမ်ဗာ ၁၉၈၈
|-
| '''က္ဍိုပ်သကိုပ် အဓိက''' || [[နေဝေန်]] (Ne Win)
|-
| '''လညာတ် သဳအိုရဳ''' || [[ဂၠံင်တရဴ သဵုယှေဝ်လေတ် ဗၟာ]] (Burmese Way to Socialism)
|-
| '''ဌာနဂဥုပ်''' || ဍုင်လ္ဂုင်၊ ဍုင်ဗၟာ
|}

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဒက်ပတန် (History and Foundation) ==
ကြဴနူ ဍုင်ဗၟာ ကလိဂွံ ဍုင်သၠးပွး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ တုဲ၊ သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂှ် ဟွံညိင်ဝတ်၊ ကတဵုဒှ် ပေါဲဗတိုက် အပ္ဍဲဍုင် ကု ကောန်ဍုင်အရင် ကေုာံ ဗော် ကောန်မျူနေတ် တအ် ရ။ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂ မာတ် ၁၉၆၂ ဂှ်၊ ဂဥုပ်ဗိုလ် နေဝေန် က္ဍိုက်က္ဍိုပ် တုဲ သီ ကေတ် အဝဵု နူကဵု အလဵုအသဳ ဝန်ဇၞော် ဥူနု (U Nu) ရ။

နေဝေန် ဒက်ပတန် '''ကံင်သဳ ပၠန်ဂတး''' (Revolutionary Council) တုဲ ပ္ဍဲ ၄ ဂျူလာင် ၁၉၆၂ ဂှ် လလောင်တြး ဒက်ပတန် ဗော် မဆလ ရ။ ပ္ဍဲ စတမ် ဍေဟ်၊ ဗော်ဝွံ နွံ ဆ ကောန်ဂကောံ ညးမက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပၞာန် သၟး ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၁ ဂှ် ပြံင်လှာဲ နဒဒှ် ဗော် ညးဍုင်ကွာန် (Mass party) တုဲ စန်ဒက် ညးဍုင်ကွာန် ညံင် ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဗော် ရ။&lt;ref name=&quot;steinberg&quot;&gt;{{cite book |last=Steinberg |first=D. I. |title=Burma: A Socialist Nation of Southeast Asia |url=https://archive.org/details/unset0000unse_d7a4 |publisher=Westview Press |year=1982 |pages=[https://archive.org/details/unset0000unse_d7a4/page/75 75]-82}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ လညာတ် သဳအိုရဳ &quot;ဂၠံင်တရဴ သဵုယှေဝ်လေတ် ဗၟာ&quot; (Ideology) ==
လညာတ် သဳအိုရဳ အဓိက မဖန်ဇန် သွက် ဗော် မဆလ ဂှ် ညးကော်စ &quot;ဂၠံင်တရဴ သဵုယှေဝ်လေတ် ဗၟာ&quot; (Burmese Way to Socialism) ရ။ လိက် ဏအ်ဝွံ ချူ လဝ် နကဵု တၠပညာ စိုတ်ဗေဒ အုမ်ချေတ် (Ba Nyein) ကေုာံ ချစ်လှိုင် (Chit Hlaing) တအ် ရ။

သဳအိုရဳ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ပရေင်နှဴရဴ -
* '''မာတ်သဇြေမ် (Marxism):''' လညာတ် မဒစးဒုင် သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေပဳတယ်လစ် (Anti-capitalism) ကေုာံ ပရေင်သီဒြပ် ဍုင် (Nationalization)။
* '''ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism):''' စကာ လညာတ် ဓမ္မ မပ္တံကဵု အနိစ္စ (Impermanence) ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပရေင်မၞိဟ်။ ညးတအ် ပတိတ် လိက် &quot;သၞောတ် ဆက်စပ် အကြာ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ပွဳပွူ&quot; (The System of Correlation of Man and His Environment) မဒှ် လိက် ဒဿန အဓိက သွက် ဗော် ရ။
* '''ဝါဒ ဆာန်ဂကူ (Nationalism):''' လညာတ် မစဵုဒၞာ ဍုင် နူကဵု သြဇာ ဍုင်သ္အာင် ကေုာံ သၞောတ် မကၟာတ်လဒဵု။

== ၄။ လဒက်ပတန် ဗော် ကေုာံ အာဏာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Party Structure and Political Power) ==
လဒက်ပတန် ဗော် မဆလ ဝွံ တုပ် ညံင် ဗော် ကောန်မျူနေတ် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ ဗမံက် (Eastern Bloc) ရ။

* '''ကမ္မတဳ မဗဟဵု (Central Committee):''' ဒှ် ဂကောံ မနွံ အာဏာ ဇၞော် အိုတ် မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် မဟာဗျူဟာ။ နေဝေန် ဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ လၟိုန်။
* '''ကမ္မတဳ အုပ်ဓုပ် အလဵုအသဳ (Politburo):''' ဂကောံ ဍောတ် မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လၟိုန် တ္ၚဲ။
* '''ဂကောံ မဟာမိတ်ဂမၠိုင်:''' ဗော် ဒက်ပတန် လဝ် ဂကောံ သၟာဗ္ၚ (Peasants' Asiayone)၊ ဂကောံ သၟာကမၠောန် (Workers' Asiayone)၊ ကေုာံ ဂကောံ သၟတ် လမ်းစဉ် (Lanzin Youth Organization) သွက်ဂွံ စန်ဒက် ညးဍုင်ကွာန် ဇၟာပ် ကဆံင် ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၄ ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ပတန် '''[[သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဍုင်ဗၟာ ၁၉၇၄]]''' မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ဗော် မဆလ ဝွံ ဒှ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် မွဲဓဝ် ဇေတ်တ် မာန် အုပ်ဓုပ် ဍုင် ရ။&lt;ref name=&quot;lintner&quot;&gt;{{cite book |last=Lintner |first=B. |title=Outrage: Burma's Struggle for Democracy |url=https://archive.org/details/outrageburmasstr0000lint |publisher=White Lotus |year=1990 |pages=[https://archive.org/details/outrageburmasstr0000lint/page/45 45]-58}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်သီဒြပ် ဍုင် (Economy and Nationalization) ==
မဆလ စကာ လညာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် လပါ် ဇွိ တုဲ ကၠောန် ပရေင်သီဒြပ် ဍုင် (Nationalization of economy) ဗွဲမဇၞော် ရ။

* သၞာံ ၁၉၆၃-၁၉၆၄: အလဵုအသဳ သီ ကေတ် ဘဏ်၊ ရုင်စက်၊ ကေုာံ ဖျာ ဇၞော်ဇၞော် သီုဖအိုတ် မဒှ် ဒြပ် ကောန်ဍုင်သ္အာင် (ကြုက် ကေုာံ ကုလား အိန္ဒိယ) ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ညးပိုန်ဒြပ် တအ် ဒး ဒြေပ် တိတ် နူ ဍုင် ရ။
* ပရေင်ဖန်ဇန် ဏအ် ဝွံ အံင်ဇၞး ဟွံမဲ တုဲ၊ သၞောတ် ဖျာ လမ္စံက် (Black market) ကတဵုဒှ် ဇၞော် ကၠုင် ရ။ ကပေါတ် သီုဖအိုတ် ဒး ဒုင် အုပ်ဓုပ် နူ အလဵုအသဳ (Trade Corporation) တုဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ် သ္ဒး ဒုင် ဝါတ်ဂါတ် စၞစ ကေုာံ ကပေါတ် လၟိုန် တ္ၚဲ ရ။
* '''ပရေင်ပလီု လၟိဟ် သြန် (Demonetization):''' နေဝေန် စကာ ပရေင်ပလီု လၟိဟ် သြန် စက္ခော ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၅ ကေုာံ ၁၉၈၇ (မပတိတ် သြန် ၄၅ ကေုာံ ၉၀ ဒကေဝ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ယုံကြည် လတူ ဂၞန် ၉) မပကဵု ညံင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဒး ကျ ဆောမ်လေင် ဒြပ်ရတ် သီုဖအိုတ် ရ။

== ၆။ ပရေင်ဆက်ဆံ ဍုင်သ္အာင် ကေုာံ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု (Foreign Relations and Isolation) ==
ပ္ဍဲ အခိင် မဆလ၊ ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ဒ္ဂေတ် ဗက် မူဝါဒ ပရေင်ဆက်ဆံ ဍုင်သ္အာင် မတန်တဴ လဒေါဝ် (Strict neutralism) ကေုာံ ကၟာတ်လဒဵု (Isolationism) ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ် ရ။

* အလဵုအသဳ ဟွံဒုင် ကေတ် ပရေင်ထံက်ပင် နူ ဍုင် အမေရိကာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင် ရုရှာ သဵုဗိယေတ် သွက်ဂွံ ဝေင်ပါဲ နူကဵု ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ပၞာန် ၜိုဟ် (Cold War) ရ။
* ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၉ ဂှ်၊ ဍုင်ဗၟာ နုတ် တိတ် နူကဵု ဂကောံ ဍုင် မဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ (Non-Aligned Movement) ဟိုတ်နူကဵု ဂကောံ ဏအ် လျိုင် အာ လပါ် ကောန်မျူနေတ် လောန် အာ ရောင် နေဝေန် စှ်ေ စိုတ် ရ။ 
* ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ဏအ် ပကဵု ညံင် ဍုင်ဗၟာ ဂွံ ဒှ် အာ ဍုင် မဒိုက်ဂတ် တုဲ သ္ၚောဲ အာ နူကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ခေတ်တၟိ ရ။&lt;ref name=&quot;seekins&quot;&gt;{{cite book |last=Seekins |first=D. M. |title=Historical Dictionary of Burma (Myanmar) |publisher=Scarecrow Press |year=2006 |pages=120-135}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ကောန်ဍုင်အရင် (Impact on Citizens and Ethnic Minorities) ==
ဗော် မဆလ ဝွံ ဖန်ဇန် လဝ် မူဝါဒ မဍဵုဍိုက် လတူ အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ကောန်ဍုင်အရင် (Ethnic minorities) ဗွဲမဇၞော် ရ။

* '''ပရေင်ဍဵုဍိုက် ကောန်ဍုင်အရင်:''' အလဵုအသဳ ဖန်ဇန် မူဝါဒ ဗၟာ-ပွ (Burmanization) ညံင် ဂကူ ဗၟာ ကေုာံ ဘာသာ ဗၟာ ဂွံ ဓလီု လတူ ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် တၞဟ် မပ္တံကဵု ဂကူ မန် (Mon)၊ ကရေင် (Karen)၊ ကချေင် (Kachin) ကေုာံ သေံ (Shan) တအ် ရ။
* '''ပေါဲဗတိုက် အပ္ဍဲဍုင် (Civil War):''' ဟိုတ်နူ ပရေင်ဖန်ဇန် မဟွံမဲ ကု တရားမျှတ ဏအ်၊ ဂကောံ ရပ်လွဟ် ကောန်ဍုင်အရင် တအ် မပ္တံကဵု ဗော် ဍုင်မန် တၟိ (NMSP) ကေုာံ သမဂ္ဂ ကရေင် (KNU) တအ် ဆက် တဝ်စၞေဟ် ကု ဒပ်ပၞာန် ဗၟာ နကဵု လွဟ် ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ် ရ။
* '''ပရေင်လီုလာ် အခေါင်အရာ မၞိဟ်:''' အလဵုအသဳ စကာ ဒပ် စၟတ်မင် ညးဍုင်ကွာန် (Military Intelligence - MI) သွက်ဂွံ ရပ် ကြိုင် ညးမစောဲ ဒစးဒုင် အလဵုအသဳ သီုဖအိုတ် ရ။

== ၈။ ပြသၞာ အပ္ဍဲဗော် ကေုာံ ပရေင်ဍိုန်လျ (Internal Conflicts and Decline) ==
ကာလ စိုပ် အခိင် ၁၉၈၀ လက္ကရဴ ဂှ်၊ ဗော် မဆလ ဍိုန်လျ ကၠုင် ဗွဲမလောန် ရ။

* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မလီုလာ်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၇၊ ကုလသမဂ္ဂ စၟတ်သမ္တီ ဍုင်ဗၟာ နဒဒှ် &quot;ဍုင် မဒိုက်ဂတ် အိုတ်&quot; (LDC)။ ပရေင် ဏအ် ဒှ် အရာ မကဵု ဂွ သွက် နေဝေန် တုဲ ထ္ၜး ဒဒှ်ရ လညာတ် သဵုယှေဝ်လေတ် ဗၟာ ဏအ် ကျ ဆောမ်လေင် အာ ယျ ရ။
* '''ပရေင်ယုံကြည် ကေုာံ ယတြာ (Superstition):''' နေဝေန် စကာ ပရေင်ယတြာ မပ္တံကဵု ဂၞန် ကိုဟ် (Numerology) ဗွဲမဂၠိုင်၊ မပကဵု ညံင် သြန် ဒကေဝ် ၄၅ ကဵု ၉၀ ဂွံ တိတ် ကၠုင် မဒှ် ဟိုတ် ဇၞော် မပကဵု ညံင် ညးဍုင်ကွာန် ဂွံ ဒစးဒုင် အလဵုအသဳ ရ။
* '''က္ဍိုပ်သကိုပ် မအာယုက်ဇၞော်:''' က္ဍိုပ်သကိုပ် ပ္ဍဲ ဗော် တအ် အာယုက် ဇၞော် ကၠုင် တုဲ ဟွံမဲ ကု လညာတ် တၟိ သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ပသောင် ပြသၞာ ဍုင် ရ။

== ၉။ ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ၈၈၈၈ ကေုာံ ပရေင်လီုလာ် (8888 Uprising and Collapse) ==
ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဒေါသ လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် တၠအာဏာ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၈ ဂှ် ကွးဘာ တက္ကသိုလ် တအ် စ ပတိုန် ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ရ။

* '''ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ၈၈၈၈ (8888 Uprising):''' ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၈ အဝ်ဂေတ် ၁၉၈၈ ဂှ် ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် အလုံ ဍုင် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။
* '''နေဝေန် ဒေါအ် ဇူ:''' ဟိုတ်နူ ပရေင်ဍဵုဍိုက် ဂၠိုင် ကၠုင်၊ နေဝေန် ဒေါအ် ဇူ နူ လဒက်ပတန် ဥက္ကဋ္ဌ ဗော် ပ္ဍဲ ဂျူလာင် ၁၉၈၈၊ ဆဂး ညး ဟီု ကဵု သတိ ဒဒှ်ရ &quot;ယဝ်ရ ပၞာန် ပန် မ္ဂး ဟွံပန် ပ္ဍဲ ကျာ ပုဟ်&quot; ရ။
* '''သိန်လွင် ကေုာံ မောင်မောင်:''' ဗော် ခါန်ကၞက် စိန်လွင် (Sein Lwin - မၞိဟ်မဂစိုတ် ညးဍုင်ကွာန်) တုဲ ဒေါအ် အာ။ လက္ကရဴ ဂှ် ဒေါက်တာ မောင်မောင် (Maung Maung) ဒှ် သမ္မတ ယာယဳ ကီုလေဝ် ဟွံမာန် ထိင် ထောအ် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ရ။
* '''ပရေင်သီအဝဵု တၟိ:''' ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၈ သေပ်တေမ်ဗာ ၁၉၈၈ ဂှ်၊ ဂဥုပ်ဗိုလ် စောမောင် (Saw Maung) သီ ကေတ် အဝဵု တုဲ ဒက်ပတန် '''ကံင်သဳ မင်မဲ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ညိင်ဝတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်''' (SLORC) တုဲ ဗော် မဆလ လေဝ် ဒး ဒုင် ပလီုပလာ် အာ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ဂှ် ရ။&lt;ref name=&quot;myintu&quot;&gt;{{cite book |last=Myint-U |first=T. |title=The River of Lost Footsteps: Histories of Burma |url=https://archive.org/details/riveroflostfoots0000than_d0r2 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |year=2006 |pages=[https://archive.org/details/riveroflostfoots0000than_d0r2/page/205 205]-220}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ ဝင် လက္ကရဴ (Conclusion and Legacy) ==
ဗော် မဆလ ဝွံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မပကဵု ညံင် ဍုင်ဗၟာ မနွံကဵု သယံဇာတ ဂၠိုင် မွဲ ဂွံ ဒှ် အာ ဍုင် မဒိုက်ဂတ် ကေုာံ မလီုလာ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ လညာတ် &quot;ဂၠံင်တရဴ သဵုယှေဝ်လေတ် ဗၟာ&quot; ဝွံ ဒှ် ဆ ပရေင်ဖန်ဇန် သွက် ဒပ်ပၞာန် ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဍုင် သၟး ရ။

ကြဴနူ မဆလ လီုလာ် အာ တုဲ၊ ကောန်ဂကောံ ဗော် မသှ်ေ တအ် ဂှ် ကလေင် ဒက်ပတန် ဗော် တၟိ နကဵု ယၟု '''[[ဗော် ညဳသၟဟ် ကောန်ဂကူ]]''' (National Unity Party - NUP) သွက်ဂွံ လုပ် ပြိုင် ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲစှ် သၞာံ ၁၉၉၀ ရ။ ၜိုန်ရ ညးတအ် နွံ သြန် ကေုာံ ထံက်ပင် နူ ပၞာန် ကီုလေဝ်၊ ဗော် ဏအ် ဒး ကျ အာ ပေါဲရုဲစှ် ကု ဗော် '''[[အေန်အေဝ်ဒဳ]]''' (NLD) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ဗွဲမဇၞော် ရ။ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်၊ အခိင် မဆလ ဂှ် ညးဍုင်ကွာန် တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် ခေတ် အမၠံက် မလီုလာ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင်ဗၟာ ခေတ်တၟိ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[နေဝေန်]] (Ne Win)
* [[ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ၈၈၈၈]] (8888 Uprising)
* [[ဂၠံင်တရဴ သဵုယှေဝ်လေတ် ဗၟာ]] (Burmese Way to Socialism)
* [[ဍုင်ဗၟာ]] (Myanmar)
* [[ဒပ်ပၞာန် ဗၟာ]] (Tatmadaw)

{{Navbox
| name = Politics of Myanmar
| title = ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဝင် ဍုင်ဗၟာ ခေတ်တၟိ (Politics and Modern History of Myanmar)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ခေတ် ကေုာံ အလဵုအသဳဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ခေတ် ပါလဳမာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Parliamentary Era 1948-1962)
* [[ခေတ် မဆလ]] (BSPP Era 1962-1988)
* [[နဝတ ကေုာံ နယက]] (SLORC and SPDC 1988-2011)
* [[ခေတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မကၠောအ်ကူး]] (Transition 2011-2021)
| group2 = ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် အဓိက
| list2 =
* [[ဖဆပလ]] (AFPFL)
* [[ဗော် မဆလ]] (BSPP)
* [[အေန်အေဝ်ဒဳ]] (NLD)
* [[ဗော် ကြံ့ခိုင်ရေး]] (USDP)
| group3 = မၞိဟ် အဓိကဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ဥူနု]] (U Nu)
* [[နေဝေန်]] (Ne Win)
* [[စောမောင်]] (Saw Maung)
* [[သန်းရွှေ]] (Than Shwe)
* [[အောင်ဆန်းစုကြည်]] (Aung San Suu Kyi)
| group4 = ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင်
| list4 =
* [[ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ၈၈၈၈]] (8888 Uprising)
* [[ပေါဲပၠန်ဂတး သ္ၚာသာ်မိတ်]] (Saffron Revolution)
* [[ပရေင်ပၠန်ဂတး တမ်သၞာံ ၂၀၂၁]] (2021 Spring Revolution)
}}

[[Category:ဝင် ဍုင်ဗၟာ]]
[[Category:ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဍုင်ဗၟာ]]
[[Category:ဗော်သဵုယှေဝ်လေတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:လညာတ် သဳအိုရဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]</text>
      <sha1>50kfgdkg009efcurx6ai50w194r96ot</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဍုင်ဆာတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11918</id>
    <revision>
      <id>57428</id>
      <parentid>57292</parentid>
      <timestamp>2026-09-09T22:16:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260909)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23389" sha1="eymqv7wlz9ydbh4tc6dv4m13g8xjetg" xml:space="preserve">'''ဍုင်ဆာတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Chad'', ပြင်သေတ်: ''Tchad'', အာရပ်: تشاد), ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု ယၟု သၞောဝ် '''သမ္မတ ဍုင်ဆာတ်''' (Republic of Chad) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဍုင် မဟွံမဲ ကု သြင်ၜဳ (Landlocked country) မနွံ ပ္ဍဲကဵု လဒေါဝ် ကေုာံ သၟဝ်ကျာ တိုက်အာဖရိက (Africa) ရ。 ဍုင်ဏအ်ဝွံ ပယျဵု ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဍုင်လဳဗျာ (Libya) လပါ် သၟဝ်ကျာ၊ ဍုင်သုဒါန် (Sudan) လပါ် ဗၟံက်၊ သမ္မတ ဍုင်လဒေါဝ် အာဖရိက (Central African Republic) လပါ် သၠုင်ကျာ၊ ဍုင်ကေမာရိုန် (Cameroon) ကဵု ဍုင်နုဲဂျဳရဳယျာ (Nigeria) လပါ် နေရတိ၊ ကေုာံ ဍုင်နဳဂျာ (Niger) လပါ် ပလိုတ် ရ。 ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် သ္ၚောဲ နူကဵု ၜဳ တုဲ နွံကဵု ရာသဳဥတု ကန္တရ လတူ တိ ဂှ်ရ၊ ဍုင်ဆာတ် ဝွံ ဒးဒုင် ကော်စ နကဵု ယၟု ကၞေဟ် &quot;ကသိုပ် ဂမ္တဴ အာဖရိက&quot; (Dead Heart of Africa) ရ။&lt;ref name=&quot;decalo&quot;&gt;{{cite book |last=Decalo |first=S. |title=Historical Dictionary of Chad |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000deca_h5v0_3rded |publisher=Scarecrow Press |year=1997 |pages=15-22}}&lt;/ref&gt;

ဍုင်ဆာတ် ဝွံ ဒှ် ဍုင် ဇၞော် အိုတ် မရနုက်ကဵု မသုန် ပ္ဍဲကဵု တိုက်အာဖရိက တုဲ နွံကဵု ပရေင်တၞဟ်ခြာ ယေန်သၞာင် ဗွဲမလှဲလး ရ။ ဍုင်ဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ဌာန်ဂဥုပ် ဍုင် ဂှ် ဒှ် ဍုင် အေန်ဂျာမေနာ (N'Djamena) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဍုင်ဆာတ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပထဝဳ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အကာဲအရာ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Chad (orthographic projection).svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဒၞာဲဒတန် ဍုင်ဆာတ် ပ္ဍဲကဵု တိုက်အာဖရိက (အသာ် သၚေက်)]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ တမ်မူလ ယၟု (Introduction and Etymology) ==
ယၟု ဍုင် &quot;ဆာတ်&quot; ဝွံ ကၠုင် နူကဵု ယၟု '''[[ကၟာဆာတ်]]''' (Lake Chad) မဒှ် ကၟာ ဍာ် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ဂှ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်ဘာသာ ကောန်ဍုင်အရင် ဒေသ (ဥပမာ အရေဝ် ကာနူရဳ Kanuri language) မ္ဂး၊ မလိက် &quot;Tsade&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;Chad&quot; ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ကၟာ ဍာ် ဇၞော်&quot; (Large expanse of water) ရ။ 

ဍုင်ဆာတ် ဝွံ ၜိုန်ရ နွံကဵု သယံဇာတ မပ္တံကဵု ကၠေင်ရေနံ (Oil) ကေုာံ ထဝ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ဍုင် မဒိုက်ဂတ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဟွံညိင်ဝတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပေါဲဗတိုက် အပ္ဍဲဍုင် ကေုာံ ပရေင်ကပ်ဘဲ သဘာဝ တအ် ရ။ ဍုင် ဏအ် နွံကဵု အရေဝ်ဘာသာ ရုံး (Official languages) ၜါ ဂှ် - ပြင်သေတ် (French) ကေုာံ အာရပ် (Arabic) ရ။

== ၂။ ဝင် တမၠာ ကေုာံ အေန်ပါယာဂမၠိုင် (Ancient History and Empires) ==
တိဍာ် ဍုင်ဆာတ် လၟုဟ် ဝွံ နွံ ဝင် ပရေင်မၞိဟ် မတန်တဴ ကၠုင် လဝ် နူကဵု သၞာံ မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ တေအ် ရ။ 
* '''ခေတ် သမိုင်း တြေံ (Prehistoric):''' ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ ကန္တရ သာဟာရာ (Sahara)၊ သုတေသန ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဇုတ် ကောန်မၞိဟ် တြေံ အိုတ် ဥပမာ ''Toumaï'' (Sahelanthropus tchadensis) မနွံ အာယုက် ၜိုတ် ၇ ပြကောဋိ သၞာံ ရ။
* '''အေန်ပါယာ ကာနင်-ဗဝ်နူ (Kanem-Bornu Empire):''' ပ္ဍဲ အကြာ ၉ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဒေသ ကၟာဆာတ် ဂှ် ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် နကဵု အေန်ပါယာ ကာနင် မဒှ် အေန်ပါယာ အေတ်သလာမ် (Islamic empire) ဇၞော် မွဲ မထိင်ဒဝ် လဝ် ပရေင်ဗၞိက် ကန္တရ (Trans-Saharan trade) ရ။
* အေန်ပါယာ တအ် ဏအ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဗၞိက် ဍိက် (Slave trade) ကေုာံ ပရေင်ဗၞိက် ၜဵု ကေုာံ ထဝ် ရ။&lt;ref name=&quot;azevedo&quot;&gt;{{cite book |last=Azevedo |first=M. J. |title=Roots of Violence: A History of War in Chad |publisher=Routledge |year=1998 |pages=35-50}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ ပြင်သေတ် (French Colonial Era) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၀ ဂှ်၊ ပရေင်လုပ် သီ တိဍာ် နူကဵု ဍုင်ပြင်သေတ် (France) စတင် ကၠုင် ရ။ ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် ကူသေရဳ (Battle of Kousséri) ပြင်သေတ် တအ် အံင်ဇၞး အာ က္ဍိုပ်သကိုပ် ရာဗေတ် အာဇြူဘေ (Rabih az-Zubayr) တုဲ ဍုင်ဆာတ် ဂှ် စိုပ် အာ သၟဝ် အုပ်ဓုပ် ပြင်သေတ် ရ။

* သၞာံ ၁၉၂၀ ဂှ်၊ ဍုင်ဆာတ် ဒှ် အာ ကဏ္ဍ မွဲ နူကဵု ဒေသ ပြင်သေတ် အာဖရိက အဳကွေတာ (French Equatorial Africa) ရ。
* အုပ်ဓုပ် ပြင်သေတ် တအ် အာရီုစွံ အဓိက လတူ လပါ် သၠုင်ကျာ သွက်ဂွံ တဵုလွဳ တဵု ဗြိ (Cotton) တုဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ ဂှ် ညးတအ် ပလပ် ထောအ် သီု ဟွံမဲ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ရ။ ဏအ်ဂှ် ကတဵုဗဒှ် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် ဇၞော် (North-South divide) မဆက် ကတဵုဒှ် ပြသၞာ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။

== ၄။ ဍုင်သၠးပွး ကေုာံ ပေါဲဗတိုက် အပ္ဍဲဍုင် (Independence and Civil Wars) ==
ပ္ဍဲ '''၁၁ အဝ်ဂေတ် ၁၉၆၀'''၊ ဍုင်ဆာတ် ကလိဂွံ သၠးပွး နူကဵု ပြင်သေတ် တုဲ '''[[ဖရန်သွာ တောမ်ဗလ်ဘာယေ]]''' (François Tombalbaye) ဒှ် သမ္မတ ပထမအိုတ် ရ။ ဆဂး အလဵုအသဳ ညး မနွံ လညာတ် သၠုင်ကျာ ဂှ် ဍဵုဍိုက် လပါ် သၟဝ်ကျာ တုဲ ပေါဲဗတိုက် အပ္ဍဲဍုင် ပထမ စ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၅ ရ။

* သၞာံ ၁၉၇၅: သမ္မတ တောမ်ဗလ်ဘာယေ ဒးဒုင် ဂစိုတ် ပ္ဍဲ ပေါဲသီအဝဵု ပၞာန်။
* သၞာံ ၁၉၈၂: ဟစ်သေန် ហាဗရီ (Hissène Habré) လုပ် သီ အဝဵု ဍုင်။ ပ္ဍဲ ခေတ် ညးဂှ် ဍုင်ဆာတ် ဒး တဝ်စၞေဟ် ကု ပရေင်လုပ် သီ နူကဵု လဳဗျာ (Libya - Toyota War)။ ហាဗရီ ဒးဒုင် စောဲ ဒုဟ် ဟိုတ်နူ ဂစိုတ် မၞိဟ် ၄၀,၀၀၀ ပြင်င် ရ။
* သၞာံ ၁၉၉၀: ဂဥုပ်ဗိုလ် '''[[အဳဒရစ် ဒေဗဳ]]''' (Idriss Déby) သီ ကေတ် အဝဵု နူ ហាဗရီ တုဲ ဒှ် သမ္မတ စဵုကဵု ညး စုတိ ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် သၞာံ ၂၀၂၁ ရ။&lt;ref name=&quot;burr&quot;&gt;{{cite book |last=Burr |first=J. M. |author2=Collins, R. O. |title=Africa's Thirty Years War: Chad, Libya, and the Sudan, 1963–1993 |publisher=Westview Press |year=1999 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
ဍုင်ဆာတ် ဝွံ နွံကဵု ဇမၞော် တိဍာ် ၁,၂၈၄,၀၀၀ စတုရန်း ကဳလဝ်မဳတာ (၄၉၆,၀၀၀ စတုရန်း မိုင်) တုဲ ဒှ် ဍုင် ဇၞော် အိုတ် ၅ ပ္ဍဲ အာဖရိက ရ။ ဍေဟ် ပါ်လဝ် ဒေသ အဓိက ၃ သာ် -

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဒေသ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု ပ္ဍဲ ဍုင်ဆာတ်
|-
! ဒေသ (Zone)
! တန်တဴ (Location)
! ရာသဳဥတု ကေုာံ အကာဲအရာ
|-
| '''ကန္တရ သာဟာရာ''' (Sahara) || လပါ် သၟဝ်ကျာ || ကန္တရ ကှ်ကှ်၊ ဗြဲ အောန် နူ ၅၀ မဳလဳမဳတာ ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ။ နွံကဵု ဒဵု တဳဗေသတဳ (Tibesti Mountains) ကေုာံ က္ဍဟ် ဒဵု အေမဳ ကူသဳ (Emi Koussi - ၃,၄၄၅ မဳတာ) မသၠုင် အိုတ်။
|-
| '''ဇြောန် သာဟေလ်''' (Sahel) || လဒေါဝ် ဍုင် || တိ မကှ် ကဝက် (Semi-arid)၊ ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက သွက် ကမၠောန် လွဳလွတ် တိရစ္ဆာန် (Pastoralism)။ ကၟာဆာတ် နွံ ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ရ။
|-
| '''ဇြောန် သုဒါန်နဳယျာ''' (Sudanian Savanna) || လပါ် သၠုင်ကျာ || ဗြဲ ဂူ ခိုဟ် (၆၀၀ - ၁၀၀၀ မဳလဳမဳတာ)၊ ဒှ် တိ မသန်တဴ သွက် ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ နွံ ဂြိုပ်ဆု ရ။
|}

'''ကၟာဆာတ်''' (Lake Chad) ဝွံ မွဲ အခိင် တေအ် ဒှ် ကၟာ ဍာ် ဇၞော် အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ပ္ဍဲ အာဖရိက၊ ဆဂး ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ပရေင်စကာ ဍာ် မလောန် က္ဍင်၊ လၟုဟ် ဍေဟ် ယှောတ် စှ်ေ အာ ၉၀% နူကဵု သၞာံ ၁၉၆၀ တေအ် ရ။

== ၆။ အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Government and Politics) ==
ဍုင်ဆာတ် ဝွံ ဒှ် ဍုင် သမ္မတ (Republic)၊ ဆဂး ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဝွံ ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု ဒပ်ပၞာန် ဗွဲမဇၞော် ရ။

* သမ္မတ အဳဒရစ် ဒေဗဳ (Idriss Déby) ဂှ် အုပ်ဓုပ် လဝ် ဍုင် နူ ၁၉၉၀ စဵုကဵု ၂၀၂၁ ရ။ ညး ဒးဒုင် ပန် ဂစိုတ် ပ္ဍဲ အခိင် ညး အာ ဇရေင် မုက် ပၞာန် သွက်ဂွံ ဗတိုက် ကု ဂကောံ ပၠန်ဂတး FACTS (Front for Change and Concord in Chad) ရ။
* ကြဴနူ ဂှ်၊ ကောန် ညး '''[[မာဟာမတ် ဒေဗဳ]]''' (Mahamat Déby) က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကံင်သဳ ပၞာန် ပြံင်လှာဲ (Transitional Military Council) တုဲ သီ ကေတ် အဝဵု ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၄၊ မာဟာမတ် ဒေဗဳ ဂွံ ဒုင် ရုဲစှ် နဒဒှ် သမ္မတ တၟိ ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲစှ် မနွံကဵု ပြသၞာ သံသယ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;nolutshungu&quot;&gt;{{cite book |last=Nolutshungu |first=S. C. |title=Limits of Anarchy: Intervention and State Formation in Chad |url=https://archive.org/details/limitsofanarchyi0000nolu |publisher=University of Virginia Press |year=1995 |pages=[https://archive.org/details/limitsofanarchyi0000nolu/page/102 102]-115}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Demographics and Society) ==
အတိုင် စရင် ၂၀၂၃၊ ဍုင်ဆာတ် နွံ လၟိဟ် မၞိဟ် ၜိုတ် ၁၇ ပြကောဋိ ရ။ ဂကောံမၞိဟ် ဝွံ နွံကဵု ဂကူ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဗွဲမဂၠိုင် -

* '''ဂကူ (Ethnic Groups):''' နွံ ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် ပြင် ၂၀၀ ဂကူ ရ။ ဂကူ ဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဂကူ သာရာ (Sara - ၃၀%) မနွံ လပါ် သၠုင်ကျာ၊ ကေုာံ ဂကူ အာရပ် (Arabs - ၁၂%) မနွံ လပါ် သၟဝ်ကျာ ကဵု လဒေါဝ် ရ။ ဂကူ တၞဟ် တအ် မပ္တံကဵု Kanembu, Wadai, ကေုာံ Gorane တအ် ပါလုပ် ရ။
* '''ဘာသာ (Religion):''' 
  * ဘာသာ အေတ်သလာမ် (Islam): ၜိုတ် ၅၅% - ၅၈% (ဗွဲမဂၠိုင် လပါ် သၟဝ်ကျာ ကဵု လဒေါဝ်)။
  * ဘာသာ ခရေတ်ယာန် (Christianity): ၜိုတ် ၄၀% (ဗွဲမဂၠိုင် လပါ် သၠုင်ကျာ)။
  * ဘာသာ သဘာဝ တြေံ (Animism): ၜိုတ် ၂%။

== ၈။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သယံဇာတ (Economy and Resources) ==
ဍုင်ဆာတ် ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဍုင် မဇၞော်မောဝ် အောန် အိုတ် (Least Developed Countries) ရ။ ၜိုန်ရ နွံကဵု သယံဇာတ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ပရေအ်၊ တိဍာ် ဟွံမဲ ကု ၜဳ၊ ကေုာံ ပေါဲဗတိုက် ပကဵု ညံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဟွံဇၞော်မောဝ် ရ။

* '''ကၠေင်ရေနံ (Oil):''' စတမ် နူ သၞာံ ၂၀ဝ၃ ဂှ်၊ ကၠေင်ရေနံ ဒှ် အာ ထုတ်ကုန် တိတ် ဇၞော် အိုတ် သွက် ဍုင်ဆာတ် ရ။ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ပိုက်လိုင်း ဆာတ်-ကေမာရိုန် (Chad-Cameroon pipeline) ဂှ် ပကဵု ညံင် ညးတအ် ပလံင် ကၠေင် စိုပ် ၜဳ မာန် ရ။ ဆဂး သြန်ဘဏ္ဍာ နူ ကၠေင် ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် စကာ ပ္ဍဲ ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ မၞိဟ် ဇၞော် တအ် သၟး တုဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဟွံဂွံ ဒုင်စသိုင် ရ။
* '''ပရေင်တဵုလွဳ (Agriculture):''' မၞိဟ် ၈၀% ပြင်င် ဂှ် ကၠောန် ကမၠောန် တဵုလွဳ ကေုာံ လွဳလွတ် တိရစ္ဆာန် ရ။ ကပေါတ် သွက်ဂွံ ပတိတ် (Export) အဓိက သၟေဟ် ဂှ် ဒှ် တဵု ဗြိ (Cotton)၊ သဵု (Sesame) ကေုာံ ဂၠဴ/သဵု ရ။&lt;ref name=&quot;cia&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/chad/ |title=Chad |publisher=CIA World Factbook |year=2024 |access-date=August 11, 2026 |accessdate=August 11, 2026 |archivedate=January 26, 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210126032225/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/chad/ }}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ယေန်သၞာင်၊ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Culture, Education, and Health) ==
ယေန်သၞာင် ဍုင်ဆာတ် ဝွံ နှဴရဴ ဒၟံင် အကြာ ယေန်သၞာင် အာရပ် ကေုာံ အာဖရိက ရ။ 
* '''အရေဝ်ဘာသာ (Languages):''' ၜိုန်ရ ပြင်သေတ် ကဵု အာရပ် ဒှ် အရေဝ် ရုံး ကီုလေဝ်၊ အရေဝ် ဆာတ်-အာရပ် (Chadian Arabic) ဂှ် ဒှ် အရေဝ် မစကာ ဂၠိုင် အိုတ် သွက် ပရေင်ဆက်ဆံ (Lingua franca) ရ။
* '''ပရေင်ပညာ (Education):''' ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဆာတ် ဂှ် ဍိုန်လျ ဗွဲမလောန် ရ။ လၟိဟ် မၞိဟ် မလေပ် လိက် (Literacy rate) နွံ ဆ ၜိုတ် ၃၁% သၟး တုဲ၊ ဒှ် လၟိဟ် အောန် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ကောန်ၚာ် ဗြဴ တအ် အခေါင် အာ ဘာ အောန် ဗွဲမလောန် ရ။
* '''ပရေင်ထတ်ယုက် (Health):''' သၞောတ် ပရေင်ထတ်ယုက် ဝွံ ဟွံခိုင်ကၠိုက် တုဲ ပြသၞာ ယဲ ဂမ္တဴ (Malaria)၊ HIV/AIDS ကေုာံ ဍာ် သန့်ရှင်း ဟွံမဲ ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် ရ။ အာယုက် မဂျိုင်တန်တဴ (Life expectancy) ဂှ် နွံ ဆ ၜိုတ် ၅၄ သၞာံ သၟး ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ဍုင်ဆာတ် ဝွံ ဒှ် ဍုင် မနွံကဵု ပြသၞာ ထပ်တိုန် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု လဒေါဝ် တိုက်အာဖရိက ရ။ သြဇာ နူ ပေါဲဗတိုက် ပ္ဍဲ ဍုင် ဆက်စပ် မပ္တံကဵု သုဒါန် ကေုာံ လဳဗျာ ဂှ် လေဝ် ကဵု ဖဵု ပရေအ် လတူ ဂီုကၠီု ဍုင်ဆာတ် လၟိုန် ရ။ 

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ဍုင်ဆာတ် သ္ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် ဇၞော် အိုတ် ၜါ သာ် - မွဲ ဂှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) မပကဵု ညံင် ကန္တရ သာဟာရာ ဂွံ ဇၞော် တိုန် ကေုာံ ကၟာဆာတ် ဂွံ ကှ် အာ။ ၜါ ဂှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မဍာံပြ သွက်ဂွံ သၠး နူကဵု အုပ်ဓုပ် တၠအာဏာ ပၞာန် ကေုာံ သုင်စောဲ သြန် ကၠေင်ရေနံ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ခိုဟ် ကု ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရောင်။ ယဝ်ရ ပြသၞာ တအ် ဏအ် ဖြေစှ် ဟွံမာန် မ္ဂး၊ ဍုင်ဆာတ် သ္ဒး ဆက် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဂကောံ ဍုင် မဒိုက်ဂတ် အိုတ် အလုံ ဂၠးတိ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[တိုက် အာဖရိက]] (Africa)
* [[ကန္တရ သာဟာရာ]] (Sahara)
* [[ကၟာဆာတ်]] (Lake Chad)
* [[အေန်ဂျာမေနာ]] (N'Djamena)
* [[ကၠေင်ရေနံ]] (Petroleum)

{{Navbox
| name = Chad topics
| title = ပရူပရာ ဆက်စပ် ကု ဍုင်ဆာတ် (Chad Topics)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်
| list1 =
* [[အေန်ပါယာ ကာနင်-ဗဝ်နူ]] (Kanem-Bornu)
* [[ဖရန်သွာ တောမ်ဗလ်ဘာယေ]] (François Tombalbaye)
* [[အဳဒရစ် ဒေဗဳ]] (Idriss Déby)
* [[မာဟာမတ် ဒေဗဳ]] (Mahamat Déby)
| group2 = ပထဝဳ
| list2 =
* [[ကၟာဆာတ်]] (Lake Chad)
* [[ကန္တရ သာဟာရာ]] (Sahara Desert)
* [[သာဟေလ်]] (Sahel)
* [[အေန်ဂျာမေနာ]] (N'Djamena)
| group3 = ဍုင် ဆက်စပ် ပယျဵု
| list3 =
* [[လဳဗျာ]] (Libya)
* [[သုဒါန်]] (Sudan)
* [[ကေမာရိုန်]] (Cameroon)
* [[နုဲဂျဳရဳယျာ]] (Nigeria)
* [[နဳဂျာ]] (Niger)
* [[သမ္မတ ဍုင်လဒေါဝ် အာဖရိက]] (Central African Republic)
| group4 = ဂကူ ကေုာံ ဘာသာ
| list4 =
* [[ဂကူ သာရာ]] (Sara people)
* [[ဘာသာ အေတ်သလာမ်]] (Islam)
* [[ဘာသာ ခရေတ်ယာန်]] (Christianity)
}}

[[Category:ဍုင်ဆာတ်]]
[[Category:ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အာဖရိက]]
[[Category:ဍုင်သၠးပွးဂမၠိုင်]]
[[Category:ဒေသ သာဟာရာ]]</text>
      <sha1>eymqv7wlz9ydbh4tc6dv4m13g8xjetg</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>