ဝဳကဳပဳဒဳယာ mnwwiki https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter မဳဒဳယာ တၟေင် ဓရီုကျာ ညးလွပ် ညးလွပ် ဓရီုကျာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ ဝှာင် ဝှာင် ဓရီုကျာ မဳဒဳယာဝဳကဳ မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ ထာမ်ပလိက် ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ ရီု ရီု ဓရီုကျာ ကဏ္ဍ ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ ပါင်မုက် ပါင်မုက် ဓရီုကျာ TimedText TimedText talk မဝ်ဂျူ မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ Event Event talk 0 1826 57527 57515 2026-09-29T00:16:23Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 57527 wikitext text/x-wiki [[ဝှာင်:Oxfordceremony.jpg|thumb|upright=1.35|[[Graduation|Graduation ceremony]] on [[Convocation]] day at the [[University of Oxford]]. The Pro-Vice-Chancellor in [[Master of Arts (Oxbridge and Dublin)|MA]] gown and hood, [[Proctor]] in official dress and new [[Doctor of Philosophy|Doctors of Philosophy]] in scarlet full dress. Behind them, a [[bedel]], a Doctor and Bachelors of Arts and Medicine graduate.]] '''တက္ကသဵု''' ({{Lang-en|University}})မ္ဂးဂှ် (လက်တေန်: universitas ' မွဲအလုံအိုတ်သီု") မဒှ်ဌာန်ဒတန် [[Educational institution|institution]] ဒဒက်တဴကဵု ပရေၚ်ပညာမသၠုၚ် ကေုာံ သုတေသန တအ်တုဲ မဒှ်အရာ မကလိဂွံတဆိပ် ဒဳဂရဳပညာ အပ္ဍဲ သၞောတ်ပညာ မဂၠိုၚ်သာ်တအ်ရ။ တက္ကသဵုဂှ် ဗွဲယေဘုယျ လွဳၜံၚ်ပတိတ် ပရေၚ်ပညာ သၟဝ်ဒဳဂရဳ ကေုာံ ပရေၚ်ပညာမလောန်ဒဳဂရဳတအ်ရ။ ဝေါဟာမ္ဂး တက္ကသဵုဂှ် ဆေန်ဆက်ကၠုၚ်နူ လက်တေန် ''universitas magistrorum et scholarium,'' မဒှ်အရာ အဓိပ္ပါယ်အပြောံမ္ဂး " ဂကောံ ညးဗ္တောန်ဂမၠိုၚ် ကေုာံ သၟာလ္ၚတ်ဂမၠိုၚ်" .<ref>{{Cite EB1911|wstitle=Universities|short=x}}</ref> သၞောတ်တက္ကသဵုအခေတ်တအ်ဂှ် မၞုံတမ်ရိုဟ်ပ္ဍဲ တက္ကသဵု medieval ဥရောပ၊ ဒဒှ်အရာမခၞံလဝ် ပ္ဍဲ အဳတလဳ ကေုာံ မက္တဵုဒှ်ပြံၚ်လှာဲကၠုၚ် နူဘာ cathedral သွက် clergy အကြာလက်ထက် အာယုက် High Middle ရ။<ref>{{cite journal | last1 = Haskins | first1 = Charles H. | year = 1898 | title = The Life of Medieval Students as Illustrated by their Letters | url =https://archive.org/details/sim_american-historical-review_1898-01_3_2/page/203| journal = The American Historical Review | volume = 3 | issue = 2| pages = 203–229 | doi=10.2307/1832500| jstor = 1832500 }}</ref> <br /> ==ဝၚ်== {{see also|Academia#History{{!}}History of academia}} ===ပွံက်အဓိပ္ပါယ်=== တက္ကသဵု မဒှ်ဝေါဟာ လက်တေန် တမ်မူလဂှ် စၞောန်ထ္ၜးဗွဲသာမညကဵု " မပ္တံ ဗၞတ်လၟိုဟ်မၞိဟ်တအ်မဆက်စပ်ပါလုပ်အပ္ဍဲဗွဝ်မွဲ၊ ဂကောံမွဲ၊ ကုမ္ဗဏဳ၊ ပွဳပွိုၚ်၊ ဗၞိက်၊ ဌာန်ကောံ" <ref>{{Citation|last1=Lewis|first1=Charlton T.|last2=Short|first2=Charles|title=A Latin Dictionary|place=Oxford|publisher=Clarendon Press|origyear=1879|year=1966|isbn=}}</ref> At the time of the emergence of urban town life and [[Middle Ages|medieval]] [[guild]]s, specialized "associations of [[student]]s and [[teacher]]s with collective legal rights usually guaranteed by charters issued by princes, prelates, or the towns in which they were located" came to be denominated by this general term. Like other guilds, they were self-regulating and determined the qualifications of their members.<ref>Marcia L. Colish, ''Medieval Foundations of the Western Intellectual Tradition, 400-1400,'' (New Haven: Yale Univ. Pr., 1997), p. 267.</ref> In modern usage the word has come to mean '''"An institution of higher education offering tuition in mainly non-vocational subjects and typically having the power to confer degrees,'''"<ref>{{Citation | contribution = university, n. | year = 2010 | title = OED Online | edition = 3rd | contribution-url = http://www.oed.com/view/Entry/214804?rskey=Owl6ZY&result=1&isAdvanced=false |accessdate = 27 August 2013 | place = Oxford | publisher = Oxford University Press| title-link = OED Online }}</ref> with the earlier emphasis on its corporate organization considered as applying historically to Medieval universities.<ref>{{Citation | contribution = university, n. | year = 2010 | title = OED Online | edition = 3rd | contribution-url = http://www.oed.com/view/Entry/214804?rskey=Owl6ZY&result=1&isAdvanced=false |accessdate = 27 August 2013 | place = Oxford | publisher = Oxford University Press | quote = …In the Middle Ages: a body of teachers and students engaged in giving and receiving instruction in the higher branches of study … and regarded as a scholastic guild or corporation.| title-link = OED Online }} Compare {{Citation | contribution = University | year = 1989 | title = Oxford English Dictionary | edition = 2nd | editor-last = | editor-first = | place = Oxford | publisher = Oxford University Press | quote = The whole body of teachers and scholars engaged, at a particular place, in giving and receiving instruction in the higher branches of learning; such persons associated together as a society or corporate body, with definite organization and acknowledged powers and privileges (esp. that of conferring degrees), and forming an institution for the promotion of education in the higher or more important branches of learning….| title-link = Oxford English Dictionary }}</ref> The original Latin word referred to degree-awarding institutions of learning in [[Western Europe|Western]] and [[Central Europe]], where this form of legal organisation was prevalent and from where the institution spread around the world. ====သၠးပွး မစပ်ပညာ ==== An important idea in the definition of a university is the notion of [[academic freedom]]. The first documentary evidence of this comes from early in the life of the [[University of Bologna]], which adopted an academic charter, the ''[[Authentica habita|Constitutio Habit]]a'',<ref>Malagola, C. (1888), Statuti delle Università e dei Collegi dello Studio Bolognese. Bologna: Zanichelli.</ref> in 1158 or 1155,<ref name="Rüegg, W. 2003 pp 4-34">Rüegg, W. (2003), Mythologies and Historiography of the Beginnings, pp 4-34 in H. De Ridder-Symoens, editor, A History of the University in Europe; Vol 1, Cambridge University Press.</ref> which guaranteed the right of a traveling scholar to unhindered passage in the interests of education. Today this is claimed as the origin of "academic freedom".<ref>Watson, P. (2005), Ideas. London: Weidenfeld and Nicolson, page 373</ref> This is now widely recognised internationally - on 18 September 1988, 430 university rectors signed the ''[[Magna Charta Universitatum]]'',<ref>{{Cite web |url=http://www2.unibo.it/avl/charta/charta.htm |title=Magna Charta delle Università Europee |publisher=.unibo.it |accessdate=28 May 2010 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101115001914/http://www2.unibo.it/avl/charta/charta.htm |archivedate=15 November 2010 }}</ref> marking the 900th anniversary of Bologna's foundation. The number of universities signing the ''Magna Charta Universitatum'' continues to grow, drawing from all parts of the world. ===သာဓက မကိုပ်ကၠာ=== {{see also|Ancient higher-learning institutions}} According to ''[[Encyclopædia Britannica]]'', the earliest universities were founded in Asia and Africa, predating the first European [[medieval universities]].<ref name="britannica1">''[[Encyclopædia Britannica]]'': [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/618194/university "University"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515232213/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/618194/university |date=15 May 2013 }}, 2012, retrieved 26 July 2012</ref> The [[University of Al Quaraouiyine]], founded in Morocco by [[Fatima al-Fihri]] in 859, is considered by some to be the oldest degree-granting university.<ref>{{cite web|title=Medina of Fez|url=https://whc.unesco.org/en/list/170|website=UNESCO World Heritage Centre|publisher=UNESCO|accessdate=7 April 2016|url-status=live|archiveurl=http://archive.wikiwix.com/cache/20100529141333/https://whc.unesco.org/en/list/170|archivedate=29 May 2010}}</ref><ref>Verger, Jacques: "Patterns", in: Ridder-Symoens, Hilde de (ed.): ''A History of the University in Europe. Vol. I: Universities in the Middle Ages'', Cambridge University Press, 2003, {{ISBN|978-0-521-54113-8}}, pp.&nbsp;35–76 (35)</ref><ref name="founding">{{cite book |last=Esposito |first=John |authorlink=John L. Esposito |editor= |others= |title=The Oxford Dictionary of Islam |origyear= |month= |url=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_j1d2|format= |accessdate= |edition= |series= |date= |year=2003 |publisher=Oxford University Press |location= |language= |isbn=978-0-1951-2559-7 |oclc= |doi= |id= |chapter= |chapterurl= |quote=|page=[https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_j1d2/page/328 328] }}</ref><ref name="Najm">Joseph, S, and Najmabadi, A. '' Encyclopedia of Women & Islamic Cultures: Economics, education, mobility, and space''. Brill, 2003, p. 314.</ref><ref name="Swart">Swartley, Keith. ''Encountering the World of Islam''. Authentic, 2005, p. 74.</ref><ref name="Dictionary">''Illustrated Dictionary of the Muslim World'', Publisher: Marshall Cavendish, 2010 [https://books.google.com/books?id=8Zp_5IydPGgC&pg=PA161#v=onepage&q&f=false] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151001024838/https://books.google.com/books?id=8Zp_5IydPGgC&pg=PA161|date=1 October 2015}} p.161</ref><ref>''Civilization: The West and the Rest'' by Niall Ferguson, Publisher: Allen Lane 2011 - {{ISBN|978-1-84614-273-4}}</ref> Their endowment by a prince or monarch and their role in training government officials made early [[History of the Mediterranean region|Mediterranean]] universities similar to Islamic [[madrasa]]s, although madrasas were generally smaller, and individual teachers, rather than the madrasa itself, granted the license or degree.<ref>{{Citation | last = Pryds | first = Darleen | editor-last = Courtenay | editor-first = William J. | editor2-last = Miethke | editor2-first = Jürgen | editor3-last = Priest | editor3-first = David B. | publication-date = 2000 | title = Universities and Schooling in Medieval Society | chapter = ''Studia'' as Royal Offices: Mediterranean Universities of Medieval Europe | series = Education and Society in the Middle Ages and Renaissance | volume = 10 | publisher = Brill | publication-place = Leiden | pages = 96–98 | url = https://www.google.com/search?tbo=p&tbm=bks&q=isbn:9004113517 }}</ref> Scholars like [[Arnold H. Green]] and [[Hossein Nasr]] have argued that starting in the 10th century, some [[Islamic Golden Age|medieval Islamic]] madrasas became universities.<ref>{{cite journal|author=[[Arnold H. Green]]|title=The History of Libraries in the Arab World: A Diffusionist Model|journal=Libraries & the Cultural Record|volume=23|issue=4|page=459}}</ref><ref>{{cite book|author=[[Hossein Nasr]]|title=Traditional Islam in the modern world|publisher=[[Taylor & Francis]]|page=125}}</ref> However, scholars like [[George Makdisi]], Toby Huff and Norman Daniel<ref name='NDaniel1'>{{cite journal | title = Review of "The Rise of Colleges. Institutions of Learning in Islam and the West by George Makdisi" | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1984_104_3/page/586 | journal = Journal of the American Oriental Society | year = 1984 | first = Norman | last = Daniel | volume = 104 | issue = 3 | pages = 586–8| id = | jstor = 601679 | quote = The first section, typology of institutions and the law of waqf, is crucial to the main thesis, since the college is defined in terms of the charitable trust, or endowment, as in Europe: it is admitted that the university, defined as a corporation, has no Islamic parallel. | doi=10.2307/601679| bibcode = 1964JAOS...84..128H }}</ref> argue that the European university has no parallel in the medieval Islamic world.<ref>{{cite journal|first =George|last = Makdisi|title =Madrasa and University in the Middle Ages|journal =Studia Islamica|number = 32|date =1970|pages= 255–264 (264)|quote =Thus the university, as a form of social organization, was peculiar to medieval Europe. Later, it was exported to all parts of the world, including the Muslim East; and it has remained with us down to the present day. But back in the middle ages, outside of Europe, there was nothing anything quite like it anywhere.}}</ref><ref>Toby Huff, ''Rise of Early Modern Science: Islam, China and the West'', 2nd ed., Cambridge 2003, {{ISBN|0-521-52994-8}}, p. 133-139, 149-159, 179-189</ref> Several other scholars consider the university as uniquely European in origin and characteristics.<ref name="Rüegg, Walter 1992, pp. XIX"/><ref>{{cite book|author=Nuria Sanz, Sjur Bergan|title=The heritage of European universities, Volume 548|url=https://books.google.com/?id=M09rKWhN3soC&printsec=frontcover&dq=The+Heritage+of+European+Universities#v=onepage&q=arab-oriental&f=false|publisher=[[Council of Europe]]|page=121|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150905161423/https://books.google.com/books?id=M09rKWhN3soC&printsec=frontcover&dq=The+Heritage+of+European+Universities&hl=en&sa=X&ei=AZ8LT6SED-Hv0gH_kImMBg&ved=0CDkQ6AEwAA#v=onepage&q=arab-oriental&f=false|archivedate=5 September 2015|isbn=9789287161215|date=1 January 2006}}</ref><ref>Abulafia, David, ed. The New Cambridge Medieval History: C. 1198-c. 1300. Cambridge University Press, 1999, 257.</ref> Darleen Pryds questions this view, pointing out that [[Madrasa|madaris]] and European universities in the Mediterranean region shared similar foundations by princely patrons and were intended to provide loyal administrators to further the rulers' agenda.<ref>{{Citation | last = Pryds | first = Darleen | editor-last = Courtenay | editor-first = William J. | editor2-last = Miethke | editor2-first = Jürgen | editor3-last = Priest | editor3-first = David B. | year = 2000 | title = Universities and Schooling in Medieval Society | chapter = ''Studia'' as Royal Offices: Mediterranean Universities of Medieval Europe | series = Education and Society in the Middle Ages and Renaissance | volume = 10 | publisher = Brill | publication-place = Leiden | pages = 83–99 | isbn = 978-90-04-11351-0 | issn = 0926-6070}}</ref> Some scholars, including Makdisi, have argued that early medieval universities were influenced by the madrasas in [[Al-Andalus]], the [[Emirate of Sicily]], and the Middle East during the [[Crusades]].<ref>{{cite book|author=Nuria Sanz, Sjur Bergan|title=The heritage of European universities, Volume 548|url=https://books.google.com/?id=M09rKWhN3soC&printsec=frontcover&dq=The+Heritage+of+European+Universities#v=onepage&q=arab-oriental&f=false|publisher=[[Council of Europe]]|page=28|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150905161423/https://books.google.com/books?id=M09rKWhN3soC&printsec=frontcover&dq=The+Heritage+of+European+Universities&hl=en&sa=X&ei=AZ8LT6SED-Hv0gH_kImMBg&ved=0CDkQ6AEwAA#v=onepage&q=arab-oriental&f=false|archivedate=5 September 2015|isbn=9789287161215|date=1 January 2006}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Makdisi|first=George|title=Scholasticism and Humanism in Classical Islam and the Christian West|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=109|issue=2|date=April–June 1989|pages=175–182 [175–77]|doi=10.2307/604423|postscript=<!--None-->|jstor=604423|bibcode=1964JAOS...84..128H}}; {{Cite journal|last=Makdisi|first=John A.|title=The Islamic Origins of the Common Law|journal=[[North Carolina Law Review]]|date=June 1999|volume=77|issue=5|pages=1635–1739|postscript=<!--None-->}}</ref><ref>{{Cite book|title=A History of Christian-Muslim Relations|first=Hugh|last=Goddard|year=2000|publisher=[[Edinburgh University Press]]|isbn=978-0-7486-1009-9|page=99|postscript=<!--None-->}}</ref> Norman Daniel, however, views this argument as overstated.<ref name='NDaniel2'>{{cite journal | title = Review of "The Rise of Colleges. Institutions of Learning in Islam and the West by George Makdisi" | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1984_104_3/page/586 | journal = Journal of the American Oriental Society | year = 1984 | first = Norman | last = Daniel | volume = 104 | issue = 3 | pages = 586–8| id = | jstor = 601679 | quote = Professor Makdisi argues that there is a missing link in the development of Western scholasticism, and that Arab influences explain the "dramatically abrupt" appearance of the "sic et non" method. Many medievalists will think the case overstated, and doubt that there is much to explain. | doi=10.2307/601679| bibcode = 1964JAOS...84..128H }}</ref> Roy Lowe and Yoshihito Yasuhara have recently drawn on the well-documented influences of scholarship from the Islamic world on the universities of Western Europe to call for a reconsideration of the development of higher education, turning away from a concern with local institutional structures to a broader consideration within a global context.<ref>{{Citation | editor-last = Feingold | editor-first = Mordecai | last = Lowe | first = Roy | last2 = Yasuhara | first2 = Yoshihito | chapter = The origins of higher learning: time for a new historiography? | title = History of Universities | volume = 27 | issue = 1 | pages = 1–19 | date = 2013 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | url = https://books.google.com/?id=iRl8AAAAQBAJ&dq=History+of+Universities:+Volume+XXVII/1 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150905153758/https://books.google.com/books?id=iRl8AAAAQBAJ&dq=History+of+Universities%3A+Volume+XXVII%2F1&source=gbs_navlinks_s | archivedate = 5 September 2015 | df = dmy-all | isbn = 9780199685844 }}</ref> ===တက္ကသဵု Medieval ဂမၠိုၚ်=== [[ဝှာင်:Bologna-vista02.jpg|thumb|right|upright=1.35|The [[University of Bologna]] in Italy, founded in 1088, is the oldest university, the word ''university'' ([[Latin language|Latin]]: ''universitas'') having been coined at its foundation.]] {{Main|Medieval university|List of medieval universities}} The university is generally regarded as a formal institution that has its origin in the [[History of Christianity|Medieval Christian]] tradition.<ref name="Rüegg, Walter 1992, pp. XIX">Rüegg, Walter: "Foreword. The University as a European Institution", in: ''A History of the University in Europe. Vol. 1: Universities in the Middle Ages'', Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. XIX–XX</ref><ref>{{cite book |last=Verger |first=Jacques |title=Gentes del saber: en la Europa de finales de la Edad Media |year=1999 |publisher=Editorial Complutense |pages=259 |isbn=9788489784697 |url=https://books.google.es/books?id=Wf3aqgLY-_wC&printsec=frontcover |format=PDF}}</ref> European higher education took place for hundreds of years in [[cathedral school]]s or [[monastic school]]s (''scholae monasticae''), in which [[monk]]s and [[nun]]s taught classes; evidence of these immediate forerunners of the later university at many places dates back to the 6th century.<ref>Riché, Pierre (1978): "Education and Culture in the Barbarian West: From the Sixth through the Eighth Century", Columbia: University of South Carolina Press, {{ISBN|0-87249-376-8}}, pp. 126-7, 282-98</ref> The earliest universities were developed under the aegis of the [[Latin Church]] by [[papal bull]] as ''[[Studium Generale|studia generalia]]'' and perhaps from cathedral schools. It is possible, however, that the development of cathedral schools into universities was quite rare, with the University of Paris being an exception.<ref>Gordon Leff, ''Paris and Oxford Universities in the Thirteenth and Fourteenth Centuries. An Institutional and Intellectual History'', Wiley, 1968.</ref> Later they were also founded by Kings ([[University of Naples Federico II]], [[Charles University in Prague]], [[Jagiellonian University|Jagiellonian University in Kraków]]) or municipal administrations ([[University of Cologne]], [[University of Erfurt]]). In the [[Early Middle Ages|early medieval period]], most new universities were founded from pre-existing schools, usually when these schools were deemed to have become primarily sites of higher education. Many historians state that universities and cathedral schools were a continuation of the interest in learning promoted by [[monasteries|The residence of a religious community]].<ref>Johnson, P. (2000). The Renaissance : a short history. Modern Library chronicles (Modern Library ed.). New York: Modern Library, p. 9.</ref> [[Pope Gregory VII]] was critical in promoting and regulating the concept of modern university as his [[1079 Papal Decree]] ordered the regulated establishment of cathedral schools that transformed themselves into the first European universities.<ref>Thomas Oestreich (1913). "Pope St. Gregory VII". In Herbermann, Charles. Catholic Encyclopedia. New York: Robert Appleton Company.</ref> The first universities in Europe with a form of corporate/guild structure were the [[University of Bologna]] (1088), the [[University of Paris]] (c.1150, later associated with the [[Sorbonne]]), and the [[University of Oxford]] (1167). The University of Bologna began as a law school teaching the ''[[jus gentium|ius gentium]]'' or [[Roman law]] of peoples which was in demand across Europe for those defending the right of incipient nations against empire and church. Bologna's special claim to ''[[Alma Mater Studiorum]]''{{Clarify|date=May 2011}} is based on its autonomy, its awarding of degrees, and other structural arrangements, making it the oldest continuously operating institution<ref name="Rüegg, W. 2003 pp 4-34"/> independent of kings, emperors or any kind of direct religious authority.<ref>Makdisi, G. (1981), Rise of Colleges: Institutions of Learning in Islam and the West. Edinburgh: Edinburgh University Press.</ref><ref>Daun, H. and Arjmand, R. (2005), Islamic Education, pp 377-388 in J. Zajda, editor, International Handbook of Globalisation, Education and Policy Research. Netherlands: Springer.</ref> [[ဝှာင်:Meeting of doctors at the university of Paris.jpg|thumb|left|Meeting of doctors at the [[University of Paris]]. From a medieval manuscript.]] The conventional date of 1088, or 1087 according to some,<ref>Huff, T. (2003), The Rise of Early Modern Science. Cambridge University Press, p. 122</ref> records when [[Irnerius]] commences teaching [[Justinian I|Emperor Justinian's]] 6th-century codification of Roman law, the ''[[Corpus Iuris Civilis]]'', recently discovered at Pisa. Lay students arrived in the city from many lands entering into a contract to gain this knowledge, organising themselves into 'Nationes', divided between that of the Cismontanes and that of the Ultramontanes. The students "had all the power … and dominated the masters".<ref>{{cite book|last =Kerr|first = Clark|date=2001|title = The Uses of the University|url =https://archive.org/details/usesofuniversity0000kerr_a3a7|publisher = Harvard University Press|pages =[https://archive.org/details/usesofuniversity0000kerr_a3a7/page/16 16] and 145|isbn = 978-0674005327}}</ref><ref>Rüegg, W. (2003), Mythologies and Historiography of the Beginnings, pp 4-34 in H. De Ridder-Symoens, editor, A History of the University in Europe; Vol 1, Cambridge University Press.p. 12</ref> In Europe, young men proceeded to university when they had completed their study of the [[trivium (education)|trivium]]–the preparatory arts of [[grammar]], [[rhetoric]] and [[dialectic]] or [[logic]]–and the [[quadrivium]]: [[arithmetic]], [[geometry]], [[music]], and [[astronomy]]. All over Europe rulers and city governments began to create universities to satisfy a European thirst for knowledge, and the belief that society would benefit from the scholarly expertise generated from these institutions. Princes and leaders of city governments perceived the potential benefits of having a scholarly expertise develop with the ability to address difficult problems and achieve desired ends. The emergence of humanism was essential to this understanding of the possible utility of universities as well as the revival of interest in knowledge gained from ancient Greek texts.<ref>Grendler, P. F. (2004). "The universities of the Renaissance and Reformation". Renaissance Quarterly, 57, pp. 2.</ref> The rediscovery of [[Aristotle]]'s works–more than 3000 pages of it would eventually be translated–fuelled a spirit of inquiry into natural processes that had already begun to emerge in the 12th century. Some scholars believe that these works represented one of the most important document discoveries in Western intellectual history.<ref>Rubenstein, R. E. (2003). Aristotle's children: how Christians, Muslims, and Jews rediscovered ancient wisdom and illuminated the dark ages (1st ed.). Orlando, Florida: Harcourt, pp. 16-17.</ref> Richard Dales, for instance, calls the discovery of Aristotle's works "a turning point in the history of Western thought."<ref>Dales, R. C. (1990). Medieval discussions of the eternity of the world (Vol. 18). Brill Archive, p. 144.</ref> After Aristotle re-emerged, a community of scholars, primarily communicating in Latin, accelerated the process and practice of attempting to reconcile the thoughts of Greek antiquity, and especially ideas related to understanding the natural world, with those of the church. The efforts of this "[[scholasticism]]" were focused on applying Aristotelian logic and thoughts about natural processes to biblical passages and attempting to prove the viability of those passages through reason. This became the primary mission of lecturers, and the expectation of students. [[ဝှာင်:Heidelberg Universitätsbibliothek 2003.jpg|thumb|[[Heidelberg University]] is the oldest [[List of universities in Germany|university in Germany]] and among Europe's best ranked.<ref>[http://www.uni-heidelberg.de/university/rankings/ Rankings: Universität Heidelberg in International Comparison] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140921065348/http://www.uni-heidelberg.de/university/rankings/ |date=21 September 2014 }} - Top Position in Germany, Leading Role in Europe (Heidelberg University)</ref> It was established in 1386.]] The university culture developed differently in northern Europe than it did in the south, although the northern (primarily Germany, France and [[Great Britain]]) and southern universities (primarily Italy) did have many elements in common. Latin was the language of the university, used for all texts, lectures, [[disputation]]s and examinations. Professors lectured on the books of Aristotle for logic, [[natural philosophy]], and [[metaphysics]]; while [[Hippocrates]], [[Galen]], and [[Avicenna]] were used for medicine. Outside of these commonalities, great differences separated north and south, primarily in subject matter. Italian universities focused on law and medicine, while the northern universities focused on the arts and theology. There were distinct differences in the quality of instruction in these areas which were congruent with their focus, so scholars would travel north or south based on their interests and means. There was also a difference in the types of degrees awarded at these universities. English, French and German universities usually awarded bachelor's degrees, with the exception of degrees in theology, for which the doctorate was more common. Italian universities awarded primarily doctorates. The distinction can be attributed to the intent of the degree holder after graduation – in the north the focus tended to be on acquiring teaching positions, while in the south students often went on to professional positions.<ref>Grendler, P. F. (2004). "The universities of the Renaissance and Reformation". Renaissance Quarterly, 57, pp. 2-8.</ref> The structure of northern universities tended to be modeled after the system of faculty governance developed at the [[University of Paris]]. Southern universities tended to be patterned after the student-controlled model begun at the University of Bologna.<ref>{{cite journal | last1 = Scott | first1 = J. C. | year = 2006 | title = The mission of the university: Medieval to Postmodern transformations | url =https://archive.org/details/sim_journal-of-higher-education_january-february-2006_77_1/page/6| journal = Journal of Higher Education | volume = 77 | issue = 1| page = 6 }}</ref> Among the southern universities, a further distinction has been noted between those of northern Italy, which followed the pattern of Bologna as a "self-regulating, independent corporation of scholars" and those of southern Italy and Iberia, which were "founded by royal and imperial charter to serve the needs of government."<ref>{{Citation | last = Pryds | first = Darleen | editor-last = Courtenay | editor-first = William J. | editor2-last = Miethke | editor2-first = Jürgen | editor3-last = Priest | editor3-first = David B. | publication-date = 2000 | title = Universities and Schooling in Medieval Society | chapter = ''Studia'' as Royal Offices: Mediterranean Universities of Medieval Europe | series = Education and Society in the Middle Ages and Renaissance | volume = 10 | publisher = Brill | publication-place = Leiden | pages = 84–85 | url = https://www.google.com/search?tbo=p&tbm=bks&q=isbn:9004113517 }}</ref> ===တက္ကသဵု အခေတ် ဝါဒိကိုပ်ကၠာ=== {{See also|List of early modern universities in Europe|List of colonial universities in Latin America}} During the [[Early Modern period]] (approximately late 15th century to 1800), the universities of Europe would see a tremendous amount of growth, productivity and innovative research. At the end of the Middle Ages, about 400 years after the first European university was founded, there were twenty-nine universities spread throughout Europe. In the 15th century, twenty-eight new ones were created, with another eighteen added between 1500 and 1625.<ref>Grendler, P. F. (2004). The universities of the Renaissance and Reformation. Renaissance Quarterly, 57, pp. 1-3.</ref> This pace continued until by the end of the 18th century there were approximately 143 universities in Europe, with the highest concentrations in the German Empire (34), Italian countries (26), France (25), and Spain (23) – this was close to a 500% increase over the number of universities toward the end of the Middle Ages. This number does not include the numerous universities that disappeared, or institutions that merged with other universities during this time.<ref>Frijhoff, W. (1996). Patterns. In H. D. Ridder-Symoens (Ed.), Universities in early modern Europe, 1500-1800, A history of the university in Europe. Cambridge [England]: Cambridge University Press, p. 75.</ref> The identification of a university was not necessarily obvious during the Early Modern period, as the term is applied to a burgeoning number of institutions. In fact, the term "university" was not always used to designate a higher education institution. In [[Mediterranean Sea|Mediterranean countries]], the term ''[[studium generale]]'' was still often used, while "Academy" was common in Northern European countries.<ref>Frijhoff, W. (1996). Patterns. In H. D. Ridder-Symoens (Ed.), Universities in early modern Europe, 1500-1800, A history of the university in Europe. Cambridge [England]: Cambridge University Press, p. 47.</ref> [[File:Basel 2012-08 Mattes 1 (89).JPG|thumb|The [[University of Basel]] is Switzerland's oldest university (1460) and through the heritage of [[Erasmus]] counted among the birth places of [[Renaissance humanism]]]] [[File:Class at Salamanca.jpg|thumb|upright=0.9|17th-century classroom at the [[University of Salamanca]]]] The propagation of universities was not necessarily a steady progression, as the 17th century was rife with events that adversely affected university expansion. Many wars, and especially the [[Thirty Years' War]], disrupted the university landscape throughout Europe at different times. [[War]], [[Plague (disease)|plague]], [[famine]], [[regicide]], and changes in religious power and structure often adversely affected the societies that provided support for universities. Internal strife within the universities themselves, such as student brawling and absentee professors, acted to destabilize these institutions as well. Universities were also reluctant to give up older curricula, and the continued reliance on the works of Aristotle defied contemporary advancements in science and the arts.<ref>Grendler, P. F. (2004). The universities of the Renaissance and Reformation. Renaissance Quarterly, 57, p. 23.</ref> This era was also affected by the rise of the [[nation-state]]. As universities increasingly came under state control, or formed under the auspices of the state, the faculty governance model (begun by the University of Paris) became more and more prominent. Although the older student-controlled universities still existed, they slowly started to move toward this structural organization. Control of universities still tended to be independent, although university leadership was increasingly appointed by the state.<ref>{{cite journal | last1 = Scott | first1 = J. C. | year = 2006 | title = The mission of the university: Medieval to Postmodern transformations | url =https://archive.org/details/sim_journal-of-higher-education_january-february-2006_77_1/page/10| journal = Journal of Higher Education | volume = 77 | issue = 1| pages = 10–13 | doi=10.1353/jhe.2006.0007}}</ref> Although the structural model provided by the University of Paris, where student members are controlled by faculty "masters", provided a standard for universities, the application of this model took at least three different forms. There were universities that had a system of faculties whose teaching addressed a very specific curriculum; this model tended to train specialists. There was a collegiate or tutorial model based on the system at [[University of Oxford]] where teaching and organization was decentralized and knowledge was more of a generalist nature. There were also universities that combined these models, using the collegiate model but having a centralized organization.<ref>Frijhoff, W. (1996). Patterns. In H. D. Ridder-Symoens (Ed.), Universities in early modern Europe, 1500-1800, A history of the university in Europe. Cambridge [England]: Cambridge University Press, p. 65.</ref> Early Modern universities initially continued the curriculum and research of the Middle Ages: [[natural philosophy]], logic, medicine, theology, mathematics, astronomy, astrology, law, grammar and [[rhetoric]]. Aristotle was prevalent throughout the curriculum, while medicine also depended on Galen and Arabic scholarship. The importance of humanism for changing this state-of-affairs cannot be underestimated.<ref>Ruegg, W. (1992). Epilogue: the rise of humanism. In H. D. Ridder-Symoens (Ed.), Universities in the Middle Ages, A history of the university in Europe. Cambridge [England]: Cambridge University Press.</ref> Once humanist professors joined the university faculty, they began to transform the study of grammar and rhetoric through the [[studia humanitatis]]. Humanist professors focused on the ability of students to write and speak with distinction, to translate and interpret classical texts, and to live honorable lives.<ref>Grendler, P. F. (2002). The universities of the Italian renaissance. Baltimore: Johns Hopkins University Press, p. 223.</ref> Other scholars within the university were affected by the humanist approaches to learning and their linguistic expertise in relation to ancient texts, as well as the ideology that advocated the ultimate importance of those texts.<ref>Grendler, P. F. (2002). The universities of the Italian renaissance. Baltimore: Johns Hopkins University Press, p. 197.</ref> Professors of medicine such as [[Niccolò Leoniceno]], [[Thomas Linacre]] and William Cop were often trained in and taught from a humanist perspective as well as translated important ancient medical texts. The critical mindset imparted by humanism was imperative for changes in universities and scholarship. For instance, [[Andreas Vesalius]] was educated in a humanist fashion before producing a translation of Galen, whose ideas he verified through his own dissections. In law, Andreas Alciatus infused the ''[[Corpus Juris]]'' with a humanist perspective, while [[Jacques Cujas]] humanist writings were paramount to his reputation as a jurist. [[Philipp Melanchthon]] cited the works of [[Erasmus]] as a highly influential guide for connecting theology back to original texts, which was important for the reform at Protestant universities.<ref>Ruegg, W. (1996). Themes. In H. D. Ridder-Symoens (Ed.), Universities in Early Modern Europe, 1500-1800, A history of the university in Europe. Cambridge [England]: Cambridge University Press, pp. 33-39.</ref> [[Galileo Galilei]], who taught at the Universities of [[University of Pisa|Pisa]] and [[University of Padua|Padua]], and [[Martin Luther]], who taught at the [[University of Wittenberg]] (as did Melanchthon), also had humanist training. The task of the humanists was to slowly permeate the university; to increase the humanist presence in professorships and chairs, syllabi and textbooks so that published works would demonstrate the humanistic ideal of science and scholarship.<ref>Grendler, P. F. (2004). The universities of the Renaissance and Reformation. Renaissance Quarterly, 57, pp. 12-13.</ref> Although the initial focus of the humanist scholars in the university was the discovery, exposition and insertion of ancient texts and languages into the university, and the ideas of those texts into society generally, their influence was ultimately quite progressive. The emergence of classical texts brought new ideas and led to a more creative university climate (as the notable list of scholars above attests to). A focus on knowledge coming from self, from the human, has a direct implication for new forms of scholarship and instruction, and was the foundation for what is commonly known as the humanities. This disposition toward knowledge manifested in not simply the translation and propagation of ancient texts, but also their adaptation and expansion. For instance, Vesalius was imperative for advocating the use of Galen, but he also invigorated this text with experimentation, disagreements and further research.<ref>Bylebyl, J. J. (2009). Disputation and description in the renaissance pulse controversy. In A. Wear, R. K. French, & I. M. Lonie (Eds.), The medical renaissance of the sixteenth century (1st ed., pp. 223-245). Cambridge University Press.</ref> The propagation of these texts, especially within the universities, was greatly aided by the emergence of the printing press and the beginning of the use of the vernacular, which allowed for the printing of relatively large texts at reasonable prices.<ref>Füssel, S. (2005). Gutenberg and the Impact of Printing (English ed.). Aldershot, Hampshire: Ashgate Pub., p. 145.</ref> Examining the influence of humanism on scholars in medicine, mathematics, astronomy and physics may suggest that humanism and universities were a strong impetus for the scientific revolution. Although the connection between humanism and the scientific discovery may very well have begun within the confines of the university, the connection has been commonly perceived as having been severed by the changing nature of science during the [[Scientific Revolution]]. Historians such as [[Richard S. Westfall]] have argued that the overt traditionalism of universities inhibited attempts to re-conceptualize nature and knowledge and caused an indelible tension between universities and scientists.<ref>Westfall, R. S. (1977). The construction of modern science: mechanisms and mechanics. Cambridge: Cambridge University Press, p. 105.</ref> This resistance to changes in science may have been a significant factor in driving many scientists away from the university and toward private benefactors, usually in princely courts, and associations with newly forming scientific societies.<ref>Ornstein, M. (1928). The role of scientific societies in the seventeenth century. Chicago, IL: University of Chicago Press.</ref> Other historians find incongruity in the proposition that the very place where the vast number of the scholars that influenced the scientific revolution received their education should also be the place that inhibits their research and the advancement of science. In fact, more than 80% of the European scientists between 1450–1650 included in the [[Dictionary of Scientific Biography]] were university trained, of which approximately 45% held university posts.<ref>Gascoigne, J. (1990). A reappraisal of the role of the universities in the Scientific Revolution. In D. C. Lindberg & R. S. Westman (Eds.), Reappraisals of the Scientific Revolution, pp. 208-209.</ref> It was the case that the academic foundations remaining from the Middle Ages were stable, and they did provide for an environment that fostered considerable growth and development. There was considerable reluctance on the part of universities to relinquish the symmetry and comprehensiveness provided by the Aristotelian system, which was effective as a coherent system for understanding and interpreting the world. However, university professors still utilized some autonomy, at least in the sciences, to choose epistemological foundations and methods. For instance, Melanchthon and his disciples at University of Wittenberg were instrumental for integrating Copernican mathematical constructs into astronomical debate and instruction.<ref>{{cite journal | last1 = Westman | first1 = R. S. | year = 1975 | title = The Melanchthon circle:, rheticus, and the Wittenberg interpretation of the Copernicantheory | doi = 10.1086/351431| journal = Isis | volume = 66 | issue = 2| pages = 164–193 }}</ref> Another example was the short-lived but fairly rapid adoption of Cartesian epistemology and methodology in European universities, and the debates surrounding that adoption, which led to more mechanistic approaches to scientific problems as well as demonstrated an openness to change. There are many examples which belie the commonly perceived intransigence of universities.<ref>Gascoigne, J. (1990). A reappraisal of the role of the universities in the Scientific Revolution. In D. C. Lindberg & R. S. Westman (Eds.), Reappraisals of the Scientific Revolution, pp. 210-229.</ref> Although universities may have been slow to accept new sciences and methodologies as they emerged, when they did accept new ideas it helped to convey legitimacy and respectability, and supported the scientific changes through providing a stable environment for instruction and material resources.<ref>Gascoigne, J. (1990). A reappraisal of the role of the universities in the Scientific Revolution. In D. C. Lindberg & R. S. Westman (Eds.), Reappraisals of the Scientific Revolution, pp. 245-248.</ref> Regardless of the way the tension between universities, individual scientists, and the scientific revolution itself is perceived, there was a discernible impact on the way that university education was constructed. Aristotelian epistemology provided a coherent framework not simply for knowledge and knowledge construction, but also for the training of scholars within the higher education setting. The creation of new scientific constructs during the scientific revolution, and the epistemological challenges that were inherent within this creation, initiated the idea of both the autonomy of science and the hierarchy of the disciplines. Instead of entering higher education to become a "general scholar" immersed in becoming proficient in the entire curriculum, there emerged a type of scholar that put science first and viewed it as a vocation in itself. The divergence between those focused on science and those still entrenched in the idea of a general scholar exacerbated the epistemological tensions that were already beginning to emerge.<ref>Feingold, M. (1991). Tradition vs novelty: universities and scientific societies in the early modern period. In P. Barker & R. Ariew (Eds.), Revolution and continuity: essays in the history and philosophy of early modern science, Studies in philosophy and the history of philosophy. Washington, D.C: Catholic University of America Press, pp. 53-54.</ref> The epistemological tensions between scientists and universities were also heightened by the economic realities of research during this time, as individual scientists, associations and universities were vying for limited resources. There was also competition from the formation of new colleges funded by private benefactors and designed to provide free education to the public, or established by local governments to provide a knowledge hungry populace with an alternative to traditional universities.<ref>Feingold, M. (1991). Tradition vs novelty: universities and scientific societies in the early modern period. In P. Barker & R. Ariew (Eds.), Revolution and continuity: essays in the history and philosophy of early modern science, Studies in philosophy and the history of philosophy. Washington, D.C: Catholic University of America Press, pp. 46-50.</ref> Even when universities supported new scientific endeavors, and the university provided foundational training and authority for the research and conclusions, they could not compete with the resources available through private benefactors.<ref>{{cite journal | last1 = See | first1 = | last2 = Baldwin | first2 = M | year = 1995 | title = The snakestone experiments: an early modern medical debate | url = https://archive.org/details/sim_isis_1995-09_86_3/page/394 | doi = 10.1086/357237 | pmid = 7591659| journal = Isis | volume = 86 | issue = 3| pages = 394–418 }}</ref> [[File:Ur947.jpg|thumb|left|Universities in northern Europe were more willing to accept the [[Age of Enlightenment|ideas of Enlightenment]] and were often greatly influenced by them.<ref>{{cite book|last=Eddy|first=Matthew Daniel|title=The Language of Mineralogy: John Walker, Chemistry and the Edinburgh Medical School, 1750-1800|year=2008|publisher=Ashgate|location=Aldershot|url=https://www.academia.edu/1112014|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150903230852/http://www.academia.edu/1112014/The_Language_of_Mineralogy_John_Walker_Chemistry_and_the_Edinburgh_Medical_School_1750-1800_2008_|archivedate=3 September 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150903230852/http://www.academia.edu/1112014/The_Language_of_Mineralogy_John_Walker_Chemistry_and_the_Edinburgh_Medical_School_1750-1800_2008_ |date=3 September 2015 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150903230852/http://www.academia.edu/1112014/The_Language_of_Mineralogy_John_Walker_Chemistry_and_the_Edinburgh_Medical_School_1750-1800_2008_ |archivedate=3 September 2015 |title=Archive copy |url=http://www.academia.edu/1112014/The_Language_of_Mineralogy_John_Walker_Chemistry_and_the_Edinburgh_Medical_School_1750-1800_2008_ |accessdate=20 January 2020}}</ref> For instance the historical ensemble of the [[University of Tartu]] in Estonia, that was erected around that time, is now included into [[European Heritage Label]] list as an example of a university in the Age of Enlightenment<ref>[http://ec.europa.eu/programmes/creative-europe/news/2016/1202-european-heritage-label-sites-2015_en.htm Culture: Nine European historical sites now on the European Heritage Label list] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160412194824/http://ec.europa.eu/programmes/creative-europe/news/2016/1202-european-heritage-label-sites-2015_en.htm |date=12 April 2016 }} European Commission, 8 February 2016</ref>]] By the end of the early modern period, the structure and orientation of higher education had changed in ways that are eminently recognizable for the modern context. Aristotle was no longer a force providing the epistemological and methodological focus for universities and a more mechanistic orientation was emerging. The hierarchical place of theological knowledge had for the most part been displaced and the humanities had become a fixture, and a new openness was beginning to take hold in the construction and dissemination of knowledge that were to become imperative for the formation of the modern state. ===Modern universities=== {{Main|History of European research universities|List of modern universities in Europe (1801–1945)}} [[ဝှာင်:Strand102.jpg|thumb|[[King's College London]], established by Royal Charter having been founded by [[King George IV]] and [[Duke of Wellington]] in 1829, is one of the founding colleges of the [[University of London]].]] [[ဝှာင်:Uni KA Portal.jpg|thumb|[[Karlsruhe Institute of Technology]], a German technical university, founded in the 19th century]] By the 18th century, universities published their own [[academic journal|research journals]] and by the 19th century, the German and the French university models had arisen. The German, or Humboldtian model, was conceived by [[Wilhelm von Humboldt]] and based on [[Friedrich Schleiermacher]]'s liberal ideas pertaining to the importance of [[academic freedom|freedom]], [[seminar]]s, and [[laboratory|laboratories]] in universities.{{Citation needed|date=December 2007}} The French university model involved strict discipline and control over every aspect of the university. Until the 19th century, [[religion]] played a significant role in university curriculum; however, the role of religion in research universities decreased in the 19th century, and by the end of the 19th century, the German university model had spread around the world. Universities concentrated on science in the 19th and 20th centuries and became increasingly accessible to the masses. In the United States, the [[Johns Hopkins University]] was the first to adopt the (German) [[research university]] model; this pioneered the adoption by most other American universities. In Britain, the move from [[Industrial Revolution]] to [[modernity]] saw the arrival of new civic universities with an emphasis on [[science]] and [[engineering]], a movement initiated in 1960 by Sir Keith Murray (chairman of the University Grants Committee) and [[Samuel Curran|Sir Samuel Curran]], with the formation of the [[University of Strathclyde]].<ref>{{Cite web |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/69524 |title=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxforddnb.com |accessdate=28 May 2010 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306083652/http://oxforddnb.com/view/article/69524 |archivedate=6 March 2016 }}</ref> The British also established universities worldwide, and [[higher education]] became available to the masses not only in Europe. In 1963, the [[Robbins Report]] on universities in the United Kingdom concluded that such institutions should have four main "objectives essential to any properly balanced system: instruction in skills; the promotion of the general powers of the mind so as to produce not mere specialists but rather cultivated men and women; to maintain research in balance with teaching, since teaching should not be separated from the advancement of learning and the search for truth; and to transmit a common culture and common standards of citizenship."<ref name="historyandpolicy">{{cite web|url=http://www.historyandpolicy.org/papers/policy-paper-98.html|title=The 'Idea of a University' today|last=Anderson|first=Robert|date=March 2010|work=History & Policy|publisher=History & Policy|accessdate=9 December 2010|location=United Kingdom|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101127065822/http://www.historyandpolicy.org/papers/policy-paper-98.html|archivedate=27 November 2010}}</ref> In the early 21st century, concerns were raised over the increasing managerialisation and standardisation of universities worldwide. Neo-liberal management models have in this sense been critiqued for creating "corporate universities (where) power is transferred from faculty to managers, economic justifications dominate, and the familiar 'bottom line' eclipses pedagogical or intellectual concerns".<ref>Maggie Berg & Barbara Seeber. The Slow Professor: Challenging the Culture of Speed in the Academy, p. x. Toronto: Toronto University Press. 2016.</ref> Academics' understanding of time, pedagogical pleasure, vocation, and collegiality have been cited as possible ways of alleviating such problems.<ref>Maggie Berg & Barbara Seeber. The Slow Professor: Challenging the Culture of Speed in the Academy. Toronto: Toronto University Press. 2016. (passim)</ref> ===National universities=== A [[national university]] is generally a university created or run by a national state but at the same time represents a state autonomic institution which functions as a completely independent body inside of the same state. Some national universities are closely associated with national [[cultural]], [[religious]] or [[political]] aspirations, for instance the [[National University of Ireland]], which formed partly from the [[Catholic University of Ireland]] which was created almost immediately and specifically in answer to the non-denominational universities which had been set up in Ireland in 1850. In the years leading up to the [[Easter Rising]], and in no small part a result of the Gaelic Romantic revivalists, the NUI collected a large amount of information on the [[Irish language]] and [[Irish culture]].{{citation needed|date=August 2016}} Reforms in Argentina were the result of the [[University Revolution]] of 1918 and its posterior reforms by incorporating values that sought for a more equal and laic{{explain|date=August 2016}} higher education system. ===Intergovernmental universities=== [[File:Cornell University, Ho Plaza and Sage Hall.jpg|thumb|right|[[Campus university|Campus universities]] with most buildings clustered closely together became especially widespread since the 19th century ([[Cornell University]])]] Universities created by bilateral or multilateral treaties between states are [[intergovernmental organization|intergovernmental]]. An example is the [[Academy of European Law]], which offers training in European law to lawyers, judges, barristers, solicitors, in-house counsel and academics. [[EUCLID (Pôle Universitaire Euclide, Euclid University)]] is chartered as a university and umbrella organisation dedicated to sustainable development in signatory countries, and the [[United Nations University]] engages in efforts to resolve the pressing global problems that are of concern to the United Nations, its peoples and member states. The [[European University Institute]], a post-graduate university specialised in the social sciences, is officially an intergovernmental organisation, set up by the member states of the [[European Union]]. ==Organization== [[File:SydneyUniversity MainQuadrangle panorama 270.jpg|thumb|upright=1.25|The [[University of Sydney]] is Australia's oldest university.]] Although each institution is organized differently, nearly all universities have a board of trustees; a president, [[chancellor (education)|chancellor]], or [[Rector (academia)|rector]]; at least one vice president, vice-chancellor, or vice-rector; and deans of various divisions. Universities are generally divided into a number of academic departments, schools or [[faculty (division)|faculties]]. [[Public university]] systems are ruled over by government-run higher education boards{{citation needed|date=January 2019}}. They review financial requests and budget proposals and then allocate funds for each university in the system. They also approve new programs of instruction and cancel or make changes in existing programs. In addition, they plan for the further coordinated growth and development of the various institutions of higher education in the state or country. However, many public universities in the world have a considerable degree of financial, research and [[Pedagogy|pedagogical]] autonomy. [[private university|Private universities]] are privately funded and generally have broader independence from state policies. However, they may have less independence from business corporations depending on the source of their finances. ==Around the world== {{See also|List of universities and colleges by country}} The funding and organization of universities varies widely between different countries around the world. In some countries universities are predominantly funded by the state, while in others funding may come from donors or from fees which students attending the university must pay. In some countries the vast majority of students attend university in their local town, while in other countries universities attract students from all over the world, and may provide university accommodation for their students.<ref>{{Cite web|url=http://www.carnegiefoundation.org/classifications/index.asp?key=798|title=Basic Classification Technical Details|publisher=Carnegie Foundation for the Advancement of Teaching|accessdate=20 March 2007|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070613225633/http://www.carnegiefoundation.org/classifications/index.asp?key=798|archivedate=13 June 2007}}</ref> {{Clear}} ==Classification== {{Further|Category:Higher education by country}} The definition of a university varies widely, even within some countries. Where there is clarification, it is usually set by a government agency. For example: In Australia, the [[Tertiary Education Quality and Standards Agency]] (TEQSA) is Australia's independent national regulator of the higher education sector. Students rights within university are also protected by the Education Services for Overseas Students Act (ESOS). In the United States there is no nationally standardized definition for the term ''university'', although the term has traditionally been used to designate [[research institution]]s and was once reserved for doctorate-granting research institutions. Some states, such as [[Massachusetts]], will only grant a school "university status" if it grants at least two [[doctoral degree]]s.<ref>{{Cite web|url=http://www.mass.edu/forinstitutions/academic/documents/610CMR.pdf |title=Massachusetts Board of Education: Degree-granting regulations for independent institutions of higher education |format=PDF |date= |accessdate=28 May 2010}}</ref> In the United Kingdom, the [[Privy Council of the United Kingdom|Privy Council]] is responsible for approving the use of the word ''university'' in the name of an institution, under the terms of the [[Further and Higher Education Act 1992]].<ref name="privy">{{Cite web|url=http://www.privy-council.org.uk/output/Page27.asp |title=Higher Education |accessdate=6 December 2007 |author= |date= |website= |publisher=[[Privy Council Office (United Kingdom)|Privy Council Office]] |archiveurl= https://web.archive.org/web/20090223084511/http://www.privy-council.org.uk/output/Page27.asp |archivedate= 23 February 2009}}</ref> In India, a new designation [[deemed university|deemed universities]] has been created for institutions of higher education that are not universities, but work at a very high standard in a specific area of study ("An Institution of Higher Education, other than universities, working at a very high standard in specific area of study, can be declared by the Central Government on the advice of the [[University Grants Commission (India)|University Grants Commission]] as an Institution 'Deemed-to-be-university'"). Institutions that are 'deemed-to-be-university' enjoy the academic status and the privileges of a university.<ref>{{cite web|title=Deemed University|url=http://mhrd.gov.in/deemed-university|website=mhrd.gov.in|publisher=MHRD|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151207204836/http://mhrd.gov.in/deemed-university|archivedate=7 December 2015}}</ref> Through this provision many schools that are commercial in nature and have been established just to exploit the demand for higher education have sprung up.<ref>{{Cite web |author=— Peter Drucker |url=http://learnhub.com/news/1254- |title='Deemed' status distributed freely during Arjun Singh's tenure - LearnHub News |publisher=Learnhub.com |date= |accessdate=29 July 2010 |url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100707120057/http://learnhub.com/news/1254- |archivedate=7 July 2010 }}</ref> In Canada, ''college'' generally refers to a two-year, non-degree-granting institution, while ''university'' connotes a four-year, degree-granting institution. Universities may be sub-classified (as in the [[Rankings of universities in Canada|Macleans rankings]]) into large research universities with many PhD-granting programs and medical schools (for example, [[McGill University]]); "comprehensive" universities that have some PhDs but are not geared toward research (such as [[University of Waterloo|Waterloo]]); and smaller, primarily undergraduate universities (such as [[St. Francis Xavier University|St. Francis Xavier]]). In Germany, universities are institutions of higher education which have the power to confer bachelor, master and PhD degrees. They are explicitly recognised as such by law and cannot be founded without government approval. The term Universitaet (i.e. the German term for university) is protected by law and any use without official approval is a criminal offense. Most of them are public institutions, though a few private universities exist. Such universities are always research universities. Apart from these universities, Germany has other institutions of higher education (Hochschule, [[Fachhochschule]]). Fachhochschule means a higher education institution which is similar to the former [[Polytechnic (United Kingdom)|polytechnics]] in the British education system, the English term used for these German institutions is usually 'university of applied sciences'. They can confer master's degrees but no PhDs. They are similar to the model of [[teaching universities]] with less research and the research undertaken being highly practical. Hochschule can refer to various kinds of institutions, often specialised in a certain field (e.g. music, fine arts, business). They might or might not have the power to award PhD degrees, depending on the respective government legislation. If they award PhD degrees, their rank is considered equivalent to that of universities proper (Universitaet), if not, their rank is equivalent to universities of applied sciences. ==Colloquial usage== {{main|College}} Colloquially, the term ''university'' may be used to describe a phase in one's life: "When I was at university..." (in the United States and Ireland, ''college'' is often used instead: "When I was in college..."). In Ireland, Australia, New Zealand, Canada, the United Kingdom, Nigeria, the Netherlands, Italy, Spain and the [[German-speaking countries]], ''university'' is often contracted to ''uni''. In Ghana, New Zealand, Bangladesh and in South Africa it is sometimes called "varsity" (although this has become uncommon in New Zealand in recent years). "Varsity" was also common usage in the UK in the 19th century.{{citation needed|date=January 2011}} "Varsity" is still in common usage in Scotland. ==Cost== {{Main|Tuition payments}} In many countries, students are required to pay tuition fees. Many students look to get 'student grants' to cover the cost of university. In 2016, the average outstanding student loan balance per borrower in the United States was US$30,000.<ref>{{cite web |url=http://money.cnn.com/2016/10/18/pf/college/average-student-loan-debt/index.html |title=Archived copy |accessdate=21 September 2017 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170921095420/http://money.cnn.com/2016/10/18/pf/college/average-student-loan-debt/index.html |archivedate=21 September 2017 }}</ref> In many U.S. states, costs are anticipated to rise for students as a result of decreased state funding given to public universities.<ref>{{cite news|title=Students at Public Universities, Colleges Will Bear the Burden of Reduced Funding for Higher Education|url=http://business.time.com/2012/01/25/students-bear-the-burden-of-state-higher-ed-cuts/|accessdate=14 January 2013|work=Time|date=25 January 2012|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130309192745/http://business.time.com/2012/01/25/students-bear-the-burden-of-state-higher-ed-cuts/|archivedate=9 March 2013}}</ref> There are several major exceptions on tuition fees. In many European countries, it is possible to study without tuition fees. Public universities in [[Nordic countries]] were entirely without tuition fees until around 2005. Denmark, Sweden and Finland then moved to put in place tuition fees for foreign students. Citizens of [[EU]] and EEA member states and citizens from Switzerland remain exempted from tuition fees, and the amounts of public grants granted to promising foreign students were increased to offset some of the impact.<ref>[http://www.government.se/content/1/c6/05/71/00/9316e296.pdf "Studieavgifter i högskolan"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130515222157/http://www.government.se/content/1/c6/05/71/00/9316e296.pdf |date=15 May 2013 }} [[Statens offentliga utredningar|SOU]] 2006:7 {{in lang|sv}}</ref> The situation in Germany is similar; public universities usually do not charge tuition fees apart from a small administrative fee. For degrees of a postgraduate professional level sometimes tuition fees are levied. Private universities, however, almost always charge tuition fees. == See also == {{div col |colwidth = 25em }} * [[Alternative university]] * [[Alumni]] * [[Ancient higher-learning institutions]] * [[Catholic university]] * [[College and university rankings]] * [[Corporate university]] * [[International university]] * [[Land-grant university]] * [[Liberal arts college]] * [[List of academic disciplines]] * [[Lists of universities and colleges]] * [[Pontifical university]] * [[School and university in literature]] * [[Science tourism]] * [[UnCollege]] * [[University student retention]] * [[University system]] * [[Urban university]] {{div col end}} == References == {{Reflist}} ==Further reading== * {{cite book|last=Aronowitz|first=Stanley|title=The Knowledge Factory: Dismantling the Corporate University and Creating True Higher Learning|url=https://archive.org/details/knowledgefactory0000aron|year=2000|publisher=Beacon Press|location=Boston|isbn=978-0-8070-3122-3|authorlink=Stanley Aronowitz}} * {{cite book|last=Barrow|first=Clyde W.|title=Universities and the Capitalist State: Corporate Liberalism and the Reconstruction of American Higher Education, 1894-1928|url=https://archive.org/details/universitiescapi0000barr|year=1990|publisher=University of Wisconsin Press|location=Madison, Wis|isbn=978-0-299-12400-7}} * {{cite book|last=Diamond|first=Sigmund|title=Compromised Campus: The Collaboration of Universities with the Intelligence Community, 1945-1955|year=1992|publisher=Oxford Univ. Press|location=New York, NY|isbn=978-0-19-505382-1}} * {{cite book|last=Pedersen|first=Olaf|title=The First Universities: Studium Generale and the Origins of University Education in Europe|year=1997|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-59431-8}} * {{cite book|title=A History of the University in Europe|year=1992|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-36105-7|editor1-first= Hilde de|editor1-last=Ridder-Symoens |others= Rüegg, Walter (general ed.) |volume=Volume 1: Universities in the Middle Ages|title-link=A History of the University in Europe}} * {{cite book|title=A History of the University in Europe|year=1996|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-36106-4|editor1-first= Hilde de|editor1-last=Ridder-Symoens |others= Rüegg, Walter (general ed.) |volume=Volume 2: Universities in Early Modern Europe (1500-1800)|title-link=A History of the University in Europe}} * {{cite book|title=A History of the University in Europe|year=2004|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-36107-1|editor1-first= Walter|editor1-last= Rüegg |volume=Volume 3: Universities in the Nineteenth and Early Twentieth Centuries (1800-1945)|title-link=A History of the University in Europe}} * {{cite book|last=Segre|first=Michael|title=Higher Education and the Growth of Knowledge: A Historical Outline of Aims and Tensions. |url=https://archive.org/details/highereducationg0000segr|year=2015|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-73566-7}} ==External links== {{wikiversity}} {{Commons|Universities}} {{wikiquote|Universities}} * {{Cite EB1911|wstitle=Universities|short=x}} * {{curlie|Reference/Education/Colleges_and_Universities/}} {{Schools}} {{Education}} {{Authority control}} [[Category:Educational stages]] [[Category:Higher education]] [[Category:Types of university or college]] [[Category:Universities and colleges|*]] fuiip1dy14h6uuy4gsjo66er83n9grw 0 3415 57529 57518 2026-09-29T00:50:10Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 57529 wikitext text/x-wiki [[ဝှာင်:Covid19 vaccine biontech pfizer 2.jpg|thumb|ဗီုရုပ်ဝက်သိန် ကဝ်ဝိဒ်-၁၉ နူကဵု ဖရိဇြာ]] {{short description|Potential vaccine or vaccines against COVID-19}} [[File:COVID-19 vaccine map.svg|thumb|right|400px| ဗီုတိ မထ္ၜး ဍုင်မပဒတန် ဝက်သိန်ဂမၠိုင် {{legend|Green|Approved for general use, mass vaccination underway}} {{legend|SpringGreen|[[:w:Emergency Use Authorization|{{abbr|EUA|emergency use authorization}}]] granted, mass vaccination underway}} {{legend|DarkOrange|{{abbr|EUA|emergency use authorization}} granted, limited vaccination}} {{legend|Blue|Approved for general use, mass vaccination planned}} {{legend|DodgerBlue|{{abbr|EUA|emergency use authorization}} granted, mass vaccination planned}} {{legend|Gold|{{abbr|EUA|emergency use authorization}} pending}}]] '''ဝက်သိန် ကဝ်ဝိဒ်-၁၉''' ({{Lang-en| '''COVID‑19 vaccine'''}}) ဂှ် ဒှ် ဝက်သိန် မပကဵု ညံင်[[ဒြဟတ်အိမ်မုန်]]မသ္ဂောအ်တီ သွက်ဂွံဒစဵုဒစး ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉။ ကိုပ်ကၠာ ကပ်ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ဟွံကတဵုဒှ်ဏီဂှ်ရ၊ တၠပညာတအ် ကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် ဝက်သေန် သွက်ဂွံဗတိုက် ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် မပကဵု ညံင်ဂွံဒှ်ယဲသာ (SARS) ကေုာံ ယဲမာ (MERS)တုဲ တၠပညာတအ် တီကၠိုဟ်လဝ် ပရူလဒက်ပ္တန် ကေုာံ တၠုင်လအာ ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ်ရ။ ကာလ ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ်ဂကူတၞဟ် မပကဵု ညံင်ဂွံဒှ် ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲတမ်သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ညးတအ် စဂစာန်ကၠောန် ဝက်သိန်-ကဝ်ဝိဒ်-၁၉။ စိုပ်ၜိုတ် လဒေါဝ်ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၂၀ ဂှ် လၟောဝ်ဝက်သိန် ၅၇ ဂှ် ဂစာန်ကၠောန် ပဒၟံင်သုတေသနဂဥုဲတုဲ ပၞောဝ်တအ်ဂှ် ၄၀ ဂှ် နွံဒၟံင် ကဆံင်ကာလစွမ် ပထမ - ဒုတိယတုဲ ၁၇ ဂှ် နွံဒၟံင် ကဆံင်ကာလစွမ် ဒုတိယ - တတိယ။ ပ္ဍဲကဆံင်ကာလစွမ်တတိယဂှ် ဝက်သိန် ကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ဗွဲမဂၠိုင် ကၠောန်ကမၠောန် ၜိုတ် ၉၅% သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉။<ref>{{Cite web|last=Santiago|first=Jahleah|date=2020-12-19|title=A side-by-side comparison of the Pfizer/BioNTech and Moderna vaccines|url=https://www.statnews.com/2020/12/19/a-side-by-side-comparison-of-the-pfizer-biontech-and-moderna-vaccines/|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-12-24|website=STAT|language=en-US}}</ref> ဝက်သိန်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဍုင်လ္ၚဵု ပဒတန်တုဲ ဝက်သိန်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဍုၚ်လ္ၚဵု ဟွံပဒတန်ရ။ သီုဖအိုတ် မဂွံဒုင်ပဒတန် နကဵု အေဂျေန်သဳ ထတ်ယုက်ဍုၚ်တအ်ဂှ် နွံ မသုန် မပ္တံကဵု တဝ်ဇြဳနာမေရန် (Tozinameran) မကၠောန်ပ္တိတ် နူကဵု ဖြိဇြေရ်-ဗဳသြတေက် (Pfizer–BioNTech)၊ ဗဳဗဳဗ်-ကောဝ် (BBIBP-CorV) မကၠောန်ပ္တိတ် နူကဵု သဳနဝ်ဖာမ် (Sinopharm)၊ ကဝ်ရဝ်နာဝက် (CoronaVac) မကၠောန်ပ္တိတ် နူကဵု သဳနဝ်ဝက် (Sinovac)၊ အာမ်အာနာ-၁၂၇၃ (mRNA-1273) မကၠောန်ပ္တိတ် နူကဵု မဝ်ဒေရ်နာ (Moderna) ကေုာံ ဂမ်-ကဝ်ဝိဒ်-ဝက် (Gam-COVID-Vac) မကၠောန်ပ္တိတ် နူကဵု အေန်သတဳကျုတ်သုတေသနဂမလေယာ (Gamaleya Research Institute)။ ဖြိဇြေရ်၊ မဝ်ဒေရ်နာ ကေုာံ သြသတြဇြေနေက (AstraZeneca) တအ် ဟီုလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ မ္ဂး ညးတအ် ကၠောန်ပ္တိတ် လၟိဟ် ၅.၃&nbsp;ဗဳလဳယာန် သွုင် မာန်တုဲ ကလိဂွံ မၞိဟ်ၜိုတ် ၃ ဗဳလဳယာန်မာန် (မၞိဟ်မွဲမ္ဂး ဒးထ္ပက် ၂ သွုင်/တၞိင် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ကဝ်ဝိဒ်-၁၉)၊ ပ္ဍဲဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါဂှ် နူကဵု ဍုင်နာနာတအ် ဗကန်လဝ် နူကဵုဌာနပ္တိတ်ဝက်သိန်တအ် လၟိဟ် ၁၀ ဗဳလဳယာန်ပြင်င်<ref name="mullard">{{cite journal|first1=Asher | last1=Mullard |date=30 November 2020|title=How COVID vaccines are being divvied up around the world Canada leads the pack in terms of doses secured per capita|url=https://www.nature.com/articles/d41586-020-03370-6|journal=Nature|doi=10.1038/d41586-020-03370-6|pmid=33257891|access-date=11 December 2020|s2cid=227246811}}</ref> ကဝက်ပြင်င်ဂှ် ဍုင်ပိုန်ဒြပ်ဇၞော်မောဝ်တအ် ဗကန်လဝ်တုဲ ဟီုကဵုလၟိဟ်မၞိဟ်ဂၠးကဝ်မ္ဂး ဍုင်သေဋ္ဌဳတအ်ဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ် နွံ ၁၄% ဓဝ်ရ။<ref name="So">{{cite journal|last=So|first=Anthony D|last2=Woo|first2=Joshua|date=December 2020|title=Reserving coronavirus disease 2019 vaccines for global access: cross sectional analysis|journal=BMJ|page=m4750|doi=10.1136/bmj.m4750|issn=1756-1833|name-list-style=vanc|doi-access=free}}</ref> ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင်တအ်ဂှ် ဖျေဟ်လၟေင်ကမၠောန် ထပက်ဝက်သိန် နကဵု မၞိဟ်ဗယု၊ ယဲဇမၠိင် မဒှ်မၞိဟ်အန္တရာယ်ဇၞော် ကုယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ကေုာံ အစာဂဥုဲ အစာသဝ်ဂှ် ကဵုထ္ပက်ကၠာရ။<ref>{{Cite news|last=Beaumont|first=Peter|date=2020-11-18|title=Covid-19 vaccine: who are countries prioritising for first doses?|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2020/nov/18/covid-19-vaccine-who-are-countries-prioritising-for-first-doses|access-date=2020-12-26|issn=0261-3077}}</ref> ==လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ ဓလိုက်တမ်ရိုဟ်== ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ်သၞာံ ၂၀၂၀ နူစ သၞာံမံက်၊ ယဲကပ်စကတဵုဒှ်ဂှ် ဌာနမကၠောန်ပ္တိတ်ဂဥုဲဂမၠိုင်၊ အလဵုအသဳဍုင် ကေုာံ ကမ္မဏဳမဆေင်ကဵုဇဳဝဗေဒ နူကဵု ရးနိဂီုနာနာ ပ္တိတ်အာရီု ဂစာန်ကၠောန်ကၠုင် သွက်ကလိဂွံ ဝက်သိန်ကဝ်ဝိဒ်-၁၉ အိုတ်ရ။<ref name="thanh2">{{cite journal|last1=Le|first1=Tung Thanh|last2=Cramer|first2=Jakob P.|last3=Chen|first3=Robert|last4=Mayhew|first4=Stephen|date=4 September 2020|title=Evolution of the COVID-19 vaccine development landscape|journal=Nature Reviews Drug Discovery|volume=19|issue=10|pages=667–68|doi=10.1038/d41573-020-00151-8|issn=1474-1776|pmid=32887942|doi-access=free|s2cid=221503034|name-list-style=vanc}}</ref> အတိုင် ဂကောံပံင်ကောံမခၞံဗဒှ်သွက်စဵုဒၞာကပ်ယဲ (Coalition for Epidemic Preparedness Innovations -CEPI) မဗမံက်ထ္ၜးလဝ်မ္ဂး ဂကောံမပါလုပ် ပ္ဍဲအရာမကၠောန်ပ္တိတ် ဝက်သိန်ဏအ်ဂှ် နူကဵု အမေရိသၟဝ်ကျာဂှ် ၜိုတ် ၄၀%၊ အာရှ ကဵု အဝ်သတြေလျာ ၃၀%၊ ဥရောပ ၂၆% တုဲ ပ္ဍဲအမေရိသၠုင်ကျာ ကဵု အာဖရိကဂှ် ပါလုပ်ညိညကီုရ။<ref name="thanh2" /><ref name="thanh" /> လၟောဝ်ဝက်သိန်မွဲမွဲ ဂွံကလိဂွံဇမၞးမာန်ဂှ် ဒးအိုတ်သြန် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင်ရ။ ဥပမာ ခရိတ်င္ၚုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲ ကာလစွမ်မၞိဟ်အလန်ပထမဂှ်သၟးဂှ် ဒးအိုတ် သြန်ဒဝ်လာအမေရိကာန် အကြာ ၁၄ မဳလဳယာန်ကဵု ၂၅ မဳလဳယာန်။<ref name="gouglas">{{cite journal|vauthors=Gouglas D, Thanh Le T, Henderson K, Kaloudis A, Danielsen T, Hammersland NC, Robinson JM, Heaton PM, Røttingen JA|date=December 2018|title=Estimating the cost of vaccine development against epidemic infectious diseases: a cost minimisation study|journal=Lancet Global Health|volume=6|issue=12|pages=e1386–96|doi=10.1016/S2214-109X(18)30346-2|pmc=7164811|pmid=30342925}}</ref><ref name="dimasi">{{cite journal|vauthors=DiMasi JA, Grabowski HG, Hansen RW|date=May 2016|title=Innovation in the pharmaceutical industry: New estimates of R&D costs|journal=Journal of Health Economics|volume=47|pages=20–33|doi=10.1016/j.jhealeco.2016.01.012|pmid=26928437|doi-access=free|hdl-access=free|hdl=10161/12742}}</ref> ယဝ်ဒးပတုပ် နကဵုဥပမာမ္ဂး အခိင်ကာလ ကပ်ယဲအဳဗဝ်လာဝဳရုသ် (Ebola virus) မကတဵုဒှ် အကြာ ၂၀၁၃-၁၆ ဂှ် လၟောဝ်ဝက်သိန် သီုဖအိုတ် ဂစာန်ကၠောန် ၃၇ ဂှ် ဆဝက်သိန်မွဲဟေင် ကလိဂွံအခေါင်လာင်ဇြေန် သွက်ဂွံစကာ နဒဒှ် ဝက်သိန်၊ ညးမပ္တိတ်ဂှ် ခရိတ်စမ် ကာလစွမ်ဒုတိယ-တတိယဂှ် ဒးစကာသြန် ဒဝ်လာအမေရိကာန် ၜိုတ် ၁ ဗဳလဳယာန်။<ref name="gouglas"/> === ဂကောံ ရးနိဂီုနာနာ === ====Access to COVID-19 Tools (ACT) Accelerator ကေုာံ COVAX==== ပရေင်ပံင်ကောံ ဂကောံဂၠးကဝ်နာနာ မပ္တံကဵု ဂကောံထတ်ယုက်ဂၠးကဝ် (WHO)၊ ဂကောံပံင်ကောံ သွက်ဂၠိုက်ဂၠာဲ အရာမဒစဵုဒစး ကပ်ယဲ(CEPI)၊ GAVI၊ Gates Foundation ကေုာံ သၟိင်ဍုင်ဂမၠိုင် ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် အေသဳတဳ (ACT) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ကလိဂွံ ကပေါတ်သွက်ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ တအ် ပံင်ကောံတုဲ ဂၠာဲသြန်ဗွဝ် သွက်ဂွံထံက်ပင် ကမၠောန်လ္ၚတ်သုတေသန၊ ပ္တိတ်ကပေါတ်စွမ်ယဲ၊ ဂဥုဲလွဳ ကေုာံ ကဵုလာင်ဇြေန်ဝက်သိန် မဒှ်ပရေင်ကမၠောန် နကဵုက္ဍိုပ်လိက် "ကဝ်ဝဇ် ပိလ္လာရ် (COVAX Pillar)"။<ref name="who-covax">{{Cite web|date=2020|title=What is the ACT Accelerator?|url=https://www.who.int/initiatives/act-accelerator/about|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925122714/https://www.who.int/initiatives/act-accelerator/|archive-date=25 September 2020|access-date=2020-08-29|publisher=World Health Organization}}</ref><ref name="covax-gavi-09">{{cite web|date=2020-09-01|title=What is COVAX?|url=https://www.gavi.org/vaccineswork/covax-explained|access-date=11 December 2020|publisher=GAVI}}</ref> နကဵု ကဝ်ဝက်ပိလ္လာရ်ဂှ် စွံလဝ် တင်ရန်တၟအ် ညံင်ဂွံကၠောန်ပ္တိတ် ဝက်သိန်ကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ လအိတ်သၞာံ ၂၀၂၁ မ္ဂး ညံင်ဂွံပ္တိတ် စဵုကဵု ၂ ဗဳလဳယာန်သွုင် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ သၟာကမၠောန်ထတ်ယုက် ပ္ဍဲကိုပ်စၞေဟ် (frontline healthcare workers) ကေုာံ မၞိဟ်အန္တရာယ်ဇၞော် ကုကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ပ္ဍဲဍုင်ဒိုက်ဂတ်တအ်ရ။<ref name="cepi-covax">{{cite web |title=COVAX: CEPI's response to COVID-19|url=https://cepi.net/COVAX/ |publisher=Coalition for Epidemic Preparedness Innovations (CEPI) |access-date=15 December 2020 |date=2020}}</ref><ref name="cepi-safer">{{cite web |title=New vaccines for a safer world |url=https://cepi.net/ |publisher=CEPI |access-date=15 December 2020 |date=2020}}</ref> ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၂၀ ဂှ် နကဵုအေသဳတဳ ပ္ကောံဂွံသြန်ဒဝ်လာအမေရိကာန် ၂.၄ ဗဳလဳယာန်တုဲ နကဵု ကဝ်ဝက် ကေုာံ CEPI ဂွံဆဵုကေတ် လၟောဝ်ဝက်သိန် ဒစိတ် ရ။ ဂကောံဏအ်ဂှ် ဒှ်ဂကောံဇၞော်အိုတ် မဆေင်ကဵု ပ္ဍဲအရာမပ္တိတ် ဝက်သိန် ကဝ်ဝိဒ်-၁၉တုဲ ပါလုပ်လဝ် သီုဖအိုတ် ဍုင် ၁၈၉ ရးနိဂီု။<ref name="cepi-portfolio">{{cite web |title=Our portfolio: partnerships to develop vaccines against COVID-19 |url=https://cepi.net/research_dev/our-portfolio/ |publisher=CEPI |access-date=15 December 2020 |date=2020}}</ref><ref name="who189">{{cite web|date=4 December 2020|title=Global equitable access to COVID-19 vaccines estimated to generate economic benefits of at least US$ 153 billion in 2020–21, and US$ 466 billion by 2025, in 10 major economies, according to new report by the Eurasia Group|url=https://www.who.int/news/item/03-12-2020-global-access-to-covid-19-vaccines-estimated-to-generate-economic-benefits-of-at-least-153-billion-in-2020-21|access-date=11 December 2020|publisher=World Health Organization}}</ref> သၞာံ ၂၀၂၀ လပါ်စဂှ် နကဵု ဂကောံထတ်ယုက်ဂၠးကဝ် ကလိဂွံ သြန်ထံက်ပင် နူကဵု ပန်စှ်ောဍုင် သြန်ဒဝ်လာအမေရိကာန် ၈ ဗဳလဳယာန် သွက်ဂွံကၠောန်ပ္တိတ် ဝက်သိန်ရ။<ref name="waked">{{Cite web|last=Wake|first=Damon|date=2020-05-04|title=EU spearheads $8 billion virus fundraiser|url=https://finance.yahoo.com/news/eu-hosts-virus-telethon-seeking-first-7-5-003500556.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200629033556/https://finance.yahoo.com/news/eu-hosts-virus-telethon-seeking-first-7-5-003500556.html|archive-date=29 June 2020|access-date=2020-05-04|publisher=Yahoo Finance|name-list-style=vanc}}</ref> ဂိတုဂျူလာင်ဂှ် ဂကောံထတ်ယုက်ဂၠးကဝ် လလောင်တြး ဍုင် ၁၆၅ ဍုင် မပစၞးကု ကောန်မၞိဟ်ဂၠးတိ ၆၀% တုပ်စိုတ် အစဳအဇန်ကဝ်ဝက်တုဲ ကဵုလဝ် ဂတိပါင် တုပ်လဝ်စိုတ် ကၞောတ်သၞာံ ၂၀၂၁ မ္ဂး ကောန်ဍုင်ညးတအ် ၂၀% ဂှ် သ္ကလိဂွံ ဝက်သိန်ရောင်။<ref name="covax">{{cite press release |title=More than 150 countries engaged in COVID-19 vaccine global access facility |url=https://www.who.int/news-room/detail/15-07-2020-more-than-150-countries-engaged-in-covid-19-vaccine-global-access-facility |publisher=World Health Organization |access-date=25 July 2020 |date=15 July 2020 |quote=COVAX is the only truly global solution to the COVID-19 pandemic. For the vast majority of countries, whether they can afford to pay for their own doses or require assistance, it means receiving a guaranteed share of doses and avoiding being pushed to the back of the queue, as we saw during the H1N1 pandemic a decade ago. Even for those countries that are able to secure their own agreements with vaccine manufacturers, this mechanism represents, through its world-leading portfolio of vaccine candidates, a means of reducing the risks associated with individual candidates failing to show efficacy or gain licensure. |archive-date=15 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200715152301/https://www.who.int/news-room/detail/15-07-2020-more-than-150-countries-engaged-in-covid-19-vaccine-global-access-facility |url-status=live }}</ref> ဂကောံပံင်ကောံဂၠးကဝ် သွက်စဵုဒၞာယဲကမၠောအ် (The Global Research Collaboration for Infectious Disease Preparedness - GLoPID-R) ဂှ် ပံင်တောဲကၠောန် ကုဂကောံထတ်ယုက်ဂၠးကဝ် ကေုာံ ရးနိဂီုဂမၠိုင် သွက်ဂွံကၠောန်ပ္တိတ် ဝက်သိန် ကဝ်ဝိဒ်-၁၉။<ref>{{Cite web |title=GloPID: Novel coronavirus COVID-19 |url=https://www.glopid-r.org/our-work/novel-coronavirus-covid-19 |website=glopid-r.org |access-date=2020-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200502035337/https://www.glopid-r.org/our-work/novel-coronavirus-covid-19/ |archive-date=2 May 2020 |url-status=live |quote=GloPID-R Members and other major players involved in infectious disease outbreaks worldwide reacted rapidly to this emerging epidemic, working closely with the WHO to identify the specific funding research priorities needed to tackle the disease. |accessdate=2020-12-27 |archivedate=2020-05-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200502035337/https://www.glopid-r.org/our-work/novel-coronavirus-covid-19/ }}</ref><ref name=can-research/>တုဲပၠန် International Severe Acute Respiratory ကေုာံ Emerging Infection Consortium တအ်ဂှ် ဒှ်ဂကောံလ္ၚတ်မကဵုပရိုင်တင်ဂၞင် ပညာ ပ္ဍဲအရာမပသုတေသန ကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ကေုာံ ကဵုပညာကုညးဍုင်ကွာန်တအ် သီုကဵု ပ္ဍဲအရာမပရးဝက်သိန်တအ်ရ။<ref name="isaric">{{Cite web|title=ISARIC: COVID-19 clinical research resources|url=https://isaric.tghn.org/covid-19-clinical-research-resources/|date=2020-04-27|publisher=ISARIC|access-date=2020-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330135638/https://isaric.tghn.org/covid-19-clinical-research-resources/|archive-date=30 March 2020|url-status=live|accessdate=2020-12-27|archivedate=2020-03-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200330135638/https://isaric.tghn.org/covid-19-clinical-research-resources/}}</ref> ပ္ဍဲ ၄ ဂျောန်ဂှ် ပူဂိုလ် ကေုာံ သၟိင်ဍုင်ဂမၠိုင် ကၠောန်ဗဒှ် ကောံဓရီုသကိုပ်သက သုမ္မိတ် (summit) ပ္ဍဲဍုင်လာန်ဒါန်၊ ယူကေ၊ ဂှ် မၞိဟ်နူ ၅၂ ဍုင် တိုန်စိုပ်၊ သကိုပ်သကဍုင် ၃၅ ဍုင်၊ နူကဵု ဂျဳ၇ တအ်ကီု သီုကဵု ဂျဳ၂၀ဂှ် ကလိဂွံ သြန်ဗွဝ် ၈ ဗဳလဳယာန် သွက်ဂွံထံက်ပင် မဟာမိတ်ဂၠးကဝ် သွက်ဝက်သိန် ကေုာံ အိမ်မုန် (Global Alliance for Vaccines and Immunisation - GAVI) သွက်ဂွံကၠောန်ပ္တိတ် ဝက်သိန် ကဝ်ဝိဒ်-၁၉တုဲ ကဵုဂဥုဲဝက်သိန် ကုကောန်ၚာ် ၃၀၀ ဗဳလဳယာန် မနွံပ္ဍဲဍုင်ဒိုက်ဂတ်တအ် ပ္ဍဲအကြာသၞာံ ၂၀၁၅ ရ။<ref name="gavi-summit">{{Cite web|title=Global Vaccine Summit 2020: World leaders make historic commitments to provide equal access to vaccines for all|url=https://www.gavi.org/news/media-room/world-leaders-make-historic-commitments-provide-equal-access-vaccines-all|access-date=2020-06-04|publisher=Global Alliance for Vaccines and Immunisation|date=2020-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606161748/https://www.gavi.org/news/media-room/world-leaders-make-historic-commitments-provide-equal-access-vaccines-all|archive-date=6 June 2020|url-status=live}}</ref>သြန်ဒါန် ဂၠိုင်အိုတ် ၁.၆ ဗဳလဳယာန် နူကဵု The Gates Foundation<ref>{{Cite press release |publisher=The Bill & Melinda Gates Foundation|via=PR Newswire|title=Bill & Melinda Gates Foundation pledges {{US$|1.6}}{{nbsp}}billion to Gavi, the Vaccine Alliance, to protect the next generation with lifesaving vaccines|url=https://www.prnewswire.com/news-releases/bill--melinda-gates-foundation-pledges-1-6-billion-to-gavi-the-vaccine-alliance-to-protect-the-next-generation-with-lifesaving-vaccines-301070878.html|access-date=2020-06-04|date=2020-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604165907/https://www.prnewswire.com/news-releases/bill--melinda-gates-foundation-pledges-1-6-billion-to-gavi-the-vaccine-alliance-to-protect-the-next-generation-with-lifesaving-vaccines-301070878.html|archive-date=4 June 2020|url-status=live}}</ref> ကေုာံ သြန်ပံင်ဗြိတိန် ၃၃၀ မဳလဳယာန် ဇၟာပ်သၞာံ ပွိုင် မသုန်သၞာံ နူကဵု အလဵုအသဳဗြိတိန် (မတုပ်သၟဟ်ကဵု ဒဝ်လာအမေရိကာန် ၂.၁ ဗဳလဳယာန် ပ္ဍဲ ဂျောန် ၂၀၂၀)။<ref name=gavi-summit/> ပ္ဍဲဒဳဇြေမ်ဗါ ဂှ် နကဵု Gates Foundation ဆက်ကဵုဒါန် သြန်ဒဝ်လာ ၂၅၀ မဳလဳယာန်ပၠန် သွက်ဂွံကဵု ကပေါတ်စွမ်ကဝ်ဝိဒ်-၁၉၊ လွဳယဲ ကေုာံ ဝက်သိန် သွက်ဍုင်ဒိုက်ဂတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ တုဲ သြန်ဗွဝ်သီုဖအိုတ် ဒှ်အာ သြန်ဒဝ်လာအမေရိကာန် ၁.၇၅ ဗဳလဳယာန်။<ref name="gates12-10">{{cite news |first1=Haley | last1=Yamada |first2=Jon | last2=Schlosberg |first3=Seni | last3=Tienabeso |title=Bill and Melinda Gates Foundation announces $250 million COVID vaccine commitment |url=https://abcnews.go.com/Technology/bill-melinda-gates-foundation-announces-250-million-covid/story?id=74651890 |access-date=11 December 2020 |work=ABC News - Technology |date=10 December 2020}}</ref><ref name="gates12-9">{{cite news |title=Bill and Melinda Gates call for collaboration, continued innovation to overcome challenges of delivering COVID-19 scientific breakthroughs to the world |url=https://www.gatesfoundation.org/Media-Center/Press-Releases/2020/12/Bill-and-Melinda-Gates-call-for-collaboration-innovation-to-deliver-COVID-19-breakthroughs |access-date=11 December 2020 |work=Bill & Melinda Gates Foundation |date=9 December 2020}}</ref> ==ကမၠောန်== [[File:The vaccine development process typically takes 10 to 15 years under a traditional timeline. Multiple regulatory pathways, such as Emergency Use Authorization, can be used to facilitate bringing a vaccine for COVID-19 to (49948301848).jpg|thumb|upright=1.4|လၟေင်အခိင် ဗွဲဓမ္မတာ မကၠောန်ပ္တိတ် ဝက်သိန်မွဲ နူစ စဵုကဵု ကမၠောန်တုဲဒှ်၊ မဒးကေတ်အခိင် အကြာ ၁၀ - ၁၅ သၞာံ]] ===ဒဒှ်အတိက်=== ကိုပ်ကၠာ ကပ်ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ဟွံကတဵုဒှ်ဏီဂှ် ဝက်သိန် သွက်စဵုဒၞာယဲဂှ် ဟွံဂွံကၠောန်ပ္တိတ် သၞာံဗွဲမလအ်ရ။ တုဲပၠန် ဝက်သိန် ဒစဵုဒစး ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် သွက်မၞိဟ်ဂှ်လေဝ် ဟွံကေင် နွံကၠုင်လဝ်ရ။<ref name="gates2" /> ဆဂး ဝက်သိန် ဒစဵုဒစး ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် သွက်တိရစ္ဆာန်ဂှ် ကေင်ပ္တိတ်လဝ်နွံ မပ္တံကဵု သၞာံ ၂၀၀၃ သွက်ဂစေံ၊ ကၠဵု ကေုာံ ဗ္ဂဲ။<ref>{{cite journal|vauthors=Cavanagh D|date=December 2003|title=Severe acute respiratory syndrome vaccine development: experiences of vaccination against avian infectious bronchitis coronavirus|journal=Avian Pathology|volume=32|issue=6|pages=567–82|doi=10.1080/03079450310001621198|pmc=7154303|pmid=14676007|doi-access=free}}</ref> တုဲပၠန် ဝိက်သိန် မဒစဵုဒစး ဝဳရုသ်ကဝ်ရဝ်နာ ဗဳဇမတုပ် မပကဵု ညံင်မၞိဟ်ဂွံဒှ်ယဲ သာ(SARS) ကေုာံ ယဲမာ(MERS)ကေင်နွံကၠုင်လဝ်ကီုရ။ ဝက်သိန် ဒစဵုဒစး ယဲသာ<ref>{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Gao W, Tamin A, Soloff A, D'Aiuto L, Nwanegbo E, Robbins PD, Bellini WJ, Barratt-Boyes S, Gambotto A|date=December 2003|title=Effects of a SARS-associated coronavirus vaccine in monkeys|journal=Lancet|volume=362|issue=9399|pages=1895–96|doi=10.1016/S0140-6736(03)14962-8|pmc=7112457|pmid=14667748}}</ref> ကဵု ယဲမာ<ref>{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Kim E, Okada K, Kenniston T, Raj VS, AlHajri MM, Farag EA, AlHajri F, Osterhaus AD, Haagmans BL, Gambotto A|date=October 2014|title=Immunogenicity of an adenoviral-based Middle East Respiratory Syndrome coronavirus vaccine in BALB/c mice|journal=Vaccine|volume=32|issue=45|pages=5975–82|doi=10.1016/j.vaccine.2014.08.058|pmc=7115510|pmid=25192975}}</ref>ဂှ်လေဝ် ဟွံကေင်စမ်လဝ် မၞိဟ် ဆစမ်လဝ် ကဵုတိရစ္ဆာန်သၟးရ။ အတိုင်လိက်မပ္တိတ်လဝ်မ္ဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၅ ကဵု ၂၀၀၆ မ္ဂး သွက်ဂွံကၠောန်ပ္တိတ် ဝက်သိန် ကေုာံ ဂဥုဲလွဳယဲသာဂှ် ဒှ်လဝ် အရာကိစ္စဇၞော် သၟိင်ဍုင်တအ်ကီုရ။<ref name="PMID 15655773">{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Greenough TC, Babcock GJ, Roberts A, Hernandez HJ, Thomas WD, Coccia JA, Graziano RF, Srinivasan M, Lowy I, Finberg RW, Subbarao K, Vogel L, Somasundaran M, Luzuriaga K, Sullivan JL, Ambrosino DM|date=February 2005|title=Development and characterization of a severe acute respiratory syndrome-associated coronavirus-neutralizing human monoclonal antibody that provides effective immunoprophylaxis in mice|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_2005-02-15_191_4/page/507|journal=The Journal of Infectious Diseases|volume=191|issue=4|pages=507–14|doi=10.1086/427242|pmc=7110081|pmid=15655773}}</ref><ref name="PMID 15885812">{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Tripp RA, Haynes LM, Moore D, Anderson B, Tamin A, Harcourt BH, Jones LP, Yilla M, Babcock GJ, Greenough T, Ambrosino DM, Alvarez R, Callaway J, Cavitt S, Kamrud K, Alterson H, Smith J, Harcourt JL, Miao C, Razdan R, Comer JA, Rollin PE, Ksiazek TG, Sanchez A, Rota PA, Bellini WJ, Anderson LJ|date=September 2005|title=Monoclonal antibodies to SARS-associated coronavirus (SARS-CoV): identification of neutralizing and antibodies reactive to S, N, M and E viral proteins|journal=Journal of Virological Methods|volume=128|issue=1–2|pages=21–28|doi=10.1016/j.jviromet.2005.03.021|pmc=7112802|pmid=15885812}}</ref><ref name="PMID 16453264">{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Roberts A, Thomas WD, Guarner J, Lamirande EW, Babcock GJ, Greenough TC, Vogel L, Hayes N, Sullivan JL, Zaki S, Subbarao K, Ambrosino DM|date=March 2006|title=Therapy with a severe acute respiratory syndrome-associated coronavirus-neutralizing human monoclonal antibody reduces disease severity and viral burden in golden Syrian hamsters|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_2006-03-01_193_5/page/685|journal=The Journal of Infectious Diseases|volume=193|issue=5|pages=685–92|doi=10.1086/500143|pmc=7109703|pmid=16453264}}</ref>ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ဂဥုဲ ကေုာံ ဝက်သိန် သွက်ဂွံလွဳ ကေုာံ သွက်စဵုဒၞာ ယဲသာ ပ္ဍဲမၞိဟ် မကၠောန်ကမၠောန်ဇေတ်တ်ဂှ် ဟွံကလိဂွံဏီရ။<ref name="JiangFutureVirology">{{cite journal|vauthors=Jiang S, Lu L, Du L|date=January 2013|title=Development of SARS vaccines and therapeutics is still needed|journal=Future Virology|volume=8|issue=1|pages=1–2|doi=10.2217/fvl.12.126|pmc=7079997|pmid=32201503}}</ref><ref>{{cite web|date=5 March 2020|title=SARS (severe acute respiratory syndrome)|url=https://www.nhs.uk/conditions/sars/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200309174230/https://www.nhs.uk/conditions/sars/|archive-date=9 March 2020|access-date=31 January 2020|publisher=[[National Health Service]]}}</ref> တုဲပၠန် ဝက်သိန် စဵုဒၞာယဲမာလေဝ် ဟွံမဲဏီကီုရ။<ref>{{cite journal|last1=Shehata|first1=Mahmoud M.|last2=Gomaa|first2=Mokhtar R.|last3=Ali|first3=Mohamed A.|last4=Kayali|first4=Ghazi|date=January 2016|title=Middle East respiratory syndrome coronavirus: a comprehensive review|journal=Frontiers of Medicine|volume=10|issue=2|pages=120–36|doi=10.1007/s11684-016-0430-6|pmc=7089261|pmid=26791756|name-list-style=vanc}}</ref> ကာလ ယဲမာကတဵုဒှ်ဂှ် တင်ဂၞင်သုတေသန မပလဝ် ပ္ဍဲအခိင်ယဲသာဂှ် ဒှ်အထံက်အရီုရောင် သွက််ဂွံကၠောန်ဗဒှ် ဝက်သိန်ရောင်ဂှ် စၟဳကေတ်လဝ်ကီုရ။<ref name="JiangFutureVirology" /><ref name="Butler3oct2013">{{cite journal|vauthors=Butler D|date=October 2012|title=SARS veterans tackle coronavirus|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-10-04_490_7418/page/n27|journal=Nature|volume=490|issue=7418|page=20|bibcode=2012Natur.490...20B|doi=10.1038/490020a|pmid=23038444|doi-access=free}}</ref> ၜိုတ်ဂိတုမာတ် ၂၀၂၀ ဂှ် ဝက်သိန်ယဲမာလဵုမွဲလေဝ် ဟွံစိုပ်ကဆံင် ကာလစွမ်ပထမ သွက်ဂွံစမ်မၞိဟ်ဏီ၊<ref>{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Modjarrad K, Roberts CC, Mills KT, Castellano AR, Paolino K, Muthumani K, Reuschel EL, Robb ML, Racine T, Oh MD, Lamarre C, Zaidi FI, Boyer J, Kudchodkar SB, Jeong M, Darden JM, Park YK, Scott PT, Remigio C, Parikh AP, Wise MC, Patel A, Duperret EK, Kim KY, Choi H, White S, Bagarazzi M, May JM, Kane D, Lee H, Kobinger G, Michael NL, Weiner DB, Thomas SJ, Maslow JN|date=September 2019|title=Safety and immunogenicity of an anti-Middle East respiratory syndrome coronavirus DNA vaccine: a phase 1, open-label, single-arm, dose-escalation trial|journal=The Lancet. Infectious Diseases|volume=19|issue=9|pages=1013–22|doi=10.1016/S1473-3099(19)30266-X|pmc=7185789|pmid=31351922|doi-access=free}}</ref> တုဲပၠန် ဂဥုဲတၞဟ်ပိဂှ် ဒှ်အခိင်အဃောမကၠောန်ဗဒှ် ဇၞော်ပၟဝ်ဒၟံင်၊ ဂဥုဲတအ်ဂှ် ChAdOx1-MERS, BVRS-GamVac ကေုာံ MVA-MERS-S တအ်ရ။<ref>{{cite journal|vauthors=Yong CY, Ong HK, Yeap SK, Ho KL, Tan WS|year=2019|title=Recent Advances in the Vaccine Development Against Middle East Respiratory Syndrome-Coronavirus|journal=Frontiers in Microbiology|volume=10|page=1781|doi=10.3389/fmicb.2019.01781|pmc=6688523|pmid=31428074}}</ref> ===ကမၠောန် အလန်ကိုပ်ကၠာ === ကြဴနူ မဂွံတီကေတ် ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် ကၞာတ်ကၠောအ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၁၉၊<ref name="who-time">{{Cite web|date=27 April 2020|title=World Health Organization timeline – COVID-19|url=https://www.who.int/news-room/detail/27-04-2020-who-timeline---covid-19|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200429012212/https://www.who.int/news-room/detail/27-04-2020-who-timeline---covid-19|archive-date=29 April 2020|access-date=2 May 2020|publisher=World Health Organization}}</ref>သဏ္ဌာန်ဗဳဇ ကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးမာန် ပ္ဍဲကဵု ၁၁ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၂၀တုဲ ဂကောံမၞိဟ်ဂၠးတိ လလောင်တြး သွက်ဂွံပလေဝ်စ ယဲကမၠောအ်ကမၞာန်တုဲ သ္ဒးကၠောန်ဗဒှ် ဝက်သိန် သွက်ဂွံ ဒစဵုဒစးယဲဏအ်ရောင်။<ref name="thanh" /><ref name="gates1" /><ref name="Fauci">{{cite journal|vauthors=Fauci AS, Lane HC, Redfield RR|date=March 2020|title=Covid-19: Navigating the uncharted|journal=The New England Journal of Medicine|volume=382|issue=13|pages=1268–69|doi=10.1056/nejme2002387|pmc=7121221|pmid=32109011}}</ref> ၜိုတ် ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၀ နကဵု ဂကောံထတ်ယုက်ဂၠးကဝ်ဟီု၊ ဝက်သိန် ဒစဵုဒစး ယဲသာ၂ (SARS-CoV-2) (အခိင်ဂှ် ကော်စ ယဲသာ၂) အပ္ဍဲ ပွိုင် ၁၈ ဂိတုဏအ် ကလိဂွံဟွံမာန်။<ref>{{cite web|last1=Grenfell|first1=Rob|last2=Drew|first2=Trevor|date=14 February 2020|title=Here's why the WHO says a coronavirus vaccine is 18 months away|url=https://theconversation.com/heres-why-the-who-says-a-coronavirus-vaccine-is-18-months-away-131213|access-date=11 November 2020|website=Business Insider|name-list-style=vanc}}</ref> ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၀ လပါ်စဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ်စမၠောအ် ယဲဝဝ်ဝိဒ်-၁၉ ဂှ် ဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ ဂကောံသၟိင်ဍုင်ဂမၠိုင် ကေုာံ ဂကောံထတ်ယုက်ဂၠးကဝ်တအ် ချပ်ဂၞန်ရေင်သကအ် ညံင်သဂွံ ဝက်သိန် နကဵုဗွဲပရဟ်မာန်ဂှ် ဒးကၠောန်ရ။<ref name="who-accel">{{Cite web|date=27 April 2020|title=Update on WHO Solidarity Trial – Accelerating a safe and effective COVID-19 vaccine|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/global-research-on-novel-coronavirus-2019-ncov/solidarity-trial-accelerating-a-safe-and-effective-covid-19-vaccine|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200430185550/https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/global-research-on-novel-coronavirus-2019-ncov/solidarity-trial-accelerating-a-safe-and-effective-covid-19-vaccine|archive-date=30 April 2020|access-date=2 May 2020|publisher=World Health Organization|quote=It is vital that we evaluate as many vaccines as possible as we cannot predict how many will turn out to be viable. To increase the chances of success (given the high level of attrition during vaccine development), we must test all candidate vaccines until they fail. [The] WHO is working to ensure that all of them have the chance of being tested at the initial stage of development. The results for the efficacy of each vaccine are expected within three to six months and this evidence, combined with data on safety, will inform decisions about whether it can be used on a wider scale.}}</ref> ပ္ဍဲဂိတုဨပြဳ ၂၀၂၀ ဂှ် နကဵု ဂကောံထတ်ယုက်ဂၠးကဝ် တော်ကေတ် သွက်ဂွံကၠောန်ပ္တိတ် ဝက်သိန်ဂှ် ဒးစကာသြန် ဒဝ်လာအမေရိကာန် ၈ ဗဳလဳယာန်။<ref name="who-accel" /> ၜိုတ်ဂိတု ဨပြဳ ၂၀၂၀ "ကမ္မဏဳ ကေုာံ အေန်သတဳကျုတ် ကြပ်ပေင် ၈၀ နူကဵု ၁၉ ရးနိဂီု" ဂှ် ကၠောန်ဒၟံင် သွက်ကလိဂွံ ဝက်သိန်ရ။<ref name="cssa">{{cite news|last1=Schmidt|first1=Charles|date=1 June 2020|title=Genetic Engineering Could Make a COVID-19 Vaccine in Months Rather Than Years|work=Scientific American|url=https://www.scientificamerican.com/article/genetic-engineering-could-make-a-covid-19-vaccine-in-months-rather-than-years1/|url-status=live|access-date=26 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084737/https://www.scientificamerican.com/article/genetic-engineering-could-make-a-covid-19-vaccine-in-months-rather-than-years1//|archive-date=11 October 2020|name-list-style=vanc}}</ref> ပ္ဍဲကဵု ဂိတုဨပြဳဂှ်ရ CEPI တော်ကေတ် လၟောဝ်ဝက်သိန်သီုဖအိုတ်ဂှ် ၜိုတ်တြဴဂှ် နကဵုဂကောံပံင်ကောံဂၠးကဝ် ရုဲစှ် သွက်ဂွံကၠောန် ကာလစွမ်ဒုတိယ-တတိယ၊ ဂွံဂွံ လာင်ဇြေန် ဂွံကလိဂွံဇမၞးမာန်ဂှ် အောန်အိုတ် ဒးစကာသြန် အမေရိကာန်ဒဝ်လာ ၂ ဗဳလဳယာန်။<ref name="thanh2" /><ref name="yamey" /><ref name="gates2" /> သမ္ၚေဝ်တၞဟ်တအ် ညာတ်ကေတ် လၟောဝ်ဝက်သိန် ၁၀ နွံပၟိက် သွက်ဂွံဇၞော်ပၟဝ် ကိုပ်ကၠာဟွံဂွံစိုပ် ကဆံင်လက္ကရဴအိုတ် သွက်ကလိဂွံလာင်ဇြေန်ရ။<ref name="gates2" /> ==ဝက်သိန်ဂမၠိုင်== စိုပ် ၂၁ ဒဳဇြေမ်ဗါ ဂှ် ရးနိဂီုဂမၠိုင် ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဥရောပ (အဳယူ)<ref name="eu vac" /> ကဵုအခေါင် ကေုာံ ပဒတန် ဝက်သေန် တဝ်ဇြိနမေရန် (tozinameran) ဗွဲမဂၠိုင် ကော်စ ဖရိဇြေရ်-ဗဳသြတေက် (Pfizer–BioNTech vaccine)။ ဍုင်ဗာရိုန် (Bahrain) ကဵု ဍုင်ပံင်ကောံအာရာပ် ဣမိရာတ် (United Arab Emirates) ပဒတန် ကဵုအခေါင်သွံ ဗွဲပရဟ် ကု BBIBP-CorV မကၠောန်ပ္တိတ် နူကဵု သိနဝ်ဖာမ် (Sinopharm) မဒှ်ဂကောံပ္တိတ်ဂဥုဲကြုက်ရ။<ref name="bna">{{cite news |title=Bahrain second in the world to approve the Pfizer/BioNTech Covid-19 vaccine |url=https://www.bna.bh/en/news?cms=q8FmFJgiscL2fwIzON1%2BDteRtB2wfPWh%2FOmYUjt6ApY%3D |access-date=9 December 2020 |publisher=Bahrain News Agency |date=4 December 2020 |accessdate=2 January 2021 |archivedate=17 December 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201217110318/https://www.bna.bh/en/news?cms=q8FmFJgiscL2fwIzON1+DteRtB2wfPWh%2FOmYUjt6ApY%3D }}</ref><ref name="uae">{{Cite news|title=UAE: Ministry of Health announces 86 per cent vaccine efficacy|url=https://gulfnews.com/uae/health/uae-ministry-of-health-announces-86-per-cent-vaccine-efficacy-1.1607490555571|access-date=9 December 2020|work=Gulf News }}</ref>ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၆ ဂှ် နကဵု ကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်ယူကေ မၞိဟ်ဂွံထ္ပက် ဝက်သိန် ၁၃၈,၀၀၀ တၠ မဒှ်သတ္တဟကိုပ်ကၠာအိုတ် မစထ္ပက်ဝက်သိန်ဂှ်ရ။<ref name="graun-138">{{cite news|last=Campbell|first=Denis|date=16 December 2020|title=138,000 people in UK receive Covid vaccine in first week|newspaper=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/world/2020/dec/16/138000-people-in-uk-have-received-covid-vaccine}}</ref> ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၁၊ ၂၀၂၀ ဂှ် နကဵု ရးနိဂီုပံင်ကောံအမေရိကာန် ကဵုအခေါင် ပဒတန် ဗွဲပရဟ် ကုတဝ်ဇြိနမေရန်။<ref name="thomas">{{Cite news|last1=Thomas|first1=Katie|last2=LaFraniere|first2=Sharon|last3=Weiland|first3=Noah|last4=Goodnough|first4=Abby|last5=Haberman|first5=Maggie|date=12 December 2020|title=F.D.A. Clears Pfizer Vaccine, and Millions of Doses Will Be Shipped Right Away|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2020/12/11/health/pfizer-vaccine-authorized.html|access-date=12 December 2020|name-list-style=vanc}}</ref> သတ္တာဟဂတဂှ် ညးတအ် ပဒတန် ကု mRNA-1273 မကၠောန်ပ္တိတ် နူကဵု မဝ်ဒေရ်နာဝိသိန် (Moderna vaccine)ရ။<ref name="FDA PR 20201218" /><ref name="CDC ACIP Moderna COVID-19 Vaccine">{{cite journal|last1=Oliver|first1=Sara E.|last2=Gargano|first2=Julia W.|last3=Marin|first3=Mona|last4=Wallace|first4=Megan|last5=Curran|first5=Kathryn G.|last6=Chamberland|first6=Mary|last7=McClung|first7=Nancy|last8=Campos-Outcalt|first8=Doug|last9=Morgan|first9=Rebecca L.|last10=Mbaeyi|first10=Sarah|last11=Romero|first11=José R.|display-authors=6|date=December 2020|title=The Advisory Committee on Immunization Practices' Interim Recommendation for Use of Moderna COVID-19 Vaccine — United States, December 2020|url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/69/wr/pdfs/mm695152e1-H.pdf|journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=69|issue=5152|doi=10.15585/mmwr.mm695152e1|first12=H. Keipp|last13=Lee|last12=Talbot|first15=Kathleen|last15=Dooling|first14=Beth P.|last14=Bell|first13=Grace M.|pages=1653–1656|name-list-style=vanc}}</ref><ref name="CNBC 20201219">{{cite news|last1=Lovelace Jr.|first1=Berkeley|date=19 December 2020|title=FDA approves second Covid vaccine for emergency use as it clears Moderna's for U.S. distribution|publisher=CNBC|url=https://www.cnbc.com/2020/12/18/moderna-covid-vaccine-approved-fda-for-emergency-use.html|access-date=19 December 2020|name-list-style=vanc}}</ref> ဝက်သိန်မွဲမွဲ ကၠောန်လဝ်တုဲ ဒးစမ်ၜတ် ပိကဆံင်၊ ညးကော်စ ကာလစွမ်ပထမ၊ ကာလစွမ်ဒုတိယ၊ ကေုာံ ကာလစွမ်တတိယ။ ကာလစွမ်ပထမဂှ် စမ်ရံင် ဂဥုဲဂှ် ကဵုအန္တရာယ် ကုမၞိဟ်မာန်ဟွံမာန် ကေုာံ မွဲသွုင်မ္ဂး ဂလိုင်လဵုဂွံစုတ်ရ။ ပ္ဍဲကာလဂှ်မ္ဂး ညးစမ် မၞိဟ်ပရေင်ထတ်ယုက်ထတ်တ် လၟိဟ်ၜိုတ် ၜါပိဒါဇြေန် (ၜိုတ် ပိစှ်ော)။ ကာလစွမ်ဒုတိယဂှ် အတိုင်သွဟ်မကလိဂွံ နူကဵုကာလစွမ်ပထမဂှ် ပညဳပညပ် ပလေဝ်တုဲ ဆက်စမ် မၞိဟ်မဂၠိုင်ကဵုကၠံ (သၟဝ်လ္ၚီ)။<ref name="Vaccines.gov">{{cite web |title=Vaccine Safety – Vaccines |url=https://www.vaccines.gov/basics/safety |website=vaccines.gov |publisher=US Department of Health and Human Services |access-date=13 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422073442/https://www.vaccines.gov/basics/safety |archive-date=22 April 2020 |url-status=live }}</ref><ref name="fda-ddp">{{cite web |title=The drug development process |url=https://www.fda.gov/patients/learn-about-drug-and-device-approvals/drug-development-process |publisher=U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA) |access-date=12 April 2020 |date=4 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222182002/https://www.fda.gov/patients/learn-about-drug-and-device-approvals/drug-development-process |archive-date=22 February 2020 |url-status=live }}</ref>ကာလစွမ် ပထမ-ဒုတိယ ဂှ် စမ်မဆေင်ကဵု ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ ဒြဟတ်အိမ်မုန် ဗွဲမဂၠိုင် မစမ် အစောမ်သတ္တိဂဥုဲ ကေုာံ အရာမကတဵုဒှ်မာန် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။<ref name=fda-ddp/>ကာလစွမ်တတိယဂှ်မ္ဂး ဒးစမ်ၜတ် မၞိဟ်ဂၠိုင်ဂၠိုင် နကဵုမၞိဟ်နာနာသာ်၊ မၞိဟ်အာယုက်ဇၞော်၊ မၞိဟ်အာယုက်ဍောတ်၊ မၞိဟ်ပရေင်ထတ်ယုက် ဍိုန်လျ၊ မၞိဟ်ပရေင်ထတ်ယုက်ခိုဟ်၊ တုဲပၠန် မၞိဟ်သွက်ဂွံၜတ်ကၞာတ် မကော်ဂး control group၊ ဝက်သိန်ၜိုတ်လဵု ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲအရာဒစဵုဒစး ယဲဂှ်ရ။<ref name=Vaccines.gov/><ref name=fda-ddp/> သွဟ်ပွံက်ဝက်သိန် ဂလိုင်လဵုဂီုကၠီု၊ ဂလိုင်လဵုမကၠောန်ကမၠောန် ကေုာံ စကာ နဒဒှ် ဂဥုဲဂွံ ဟွံဂွံတအ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုသွဟ် နူကဵုကာလစွမ်တတိယဏအ်ရ။<ref name=cohen6-19/><ref name="cdc-eff">{{Cite web|title=How flu vaccine effectiveness and efficacy are measured|url=https://www.cdc.gov/flu/vaccines-work/effectivenessqa.htm?CDC_AA_refVal=https%3A%2F%2Fwww.cdc.gov%2Fflu%2Fprofessionals%2Fvaccination%2Feffectivenessqa.htm|date=29 January 2016|publisher=Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Immunization and Respiratory Diseases, US Department of Health and Human Services|access-date=6 May 2020|archive-date=7 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200507083203/https://www.cdc.gov/flu/vaccines-work/effectivenessqa.htm?CDC_AA_refVal=https%3A%2F%2Fwww.cdc.gov%2Fflu%2Fprofessionals%2Fvaccination%2Feffectivenessqa.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Principles of epidemiology, Section 8: Concepts of disease occurrence|url=https://www.cdc.gov/csels/dsepd/ss1978/lesson1/section8.html|date=18 May 2012|publisher=Centers for Disease Control and Prevention, Center for Surveillance, Epidemiology, and Laboratory Services, US Department of Health and Human Services|access-date=6 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406212227/https://www.cdc.gov/csels/dsepd/ss1978/lesson1/section8.html|archive-date=6 April 2020|url-status=live}}</ref> ===ဝက်သိန်ဂမၠိုင် မဂွံလဝ် အခေါင် ကေုာံ ဒတန်=== {| class="wikitable sortable" |+ဝက်သိန်ဂမၠိုင် မဂွံလဝ် အခေါင် သွက်ကာပရဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒတန် သွက်ဂွံစကာ <br>Vaccines authorized for emergency use or approved for full use |- !ဝက်သိန်ဂမၠိုင် <br>ညးမကၠောန် ကေုာံ ညးမဒုင်ပစ္စဲ<br>Vaccine candidates,<br />developers, and sponsors !ကွတ်<br>Technology !ကာလစွမ် လၟုဟ်<br>Current phase (participants) !ကာလစွမ် မစိုပ်ဒတုဲ (ညးမပါလုပ်ဂမၠိုင်)<br>မကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲအိမ်မုန်<br>Completed phase{{efn-la|Latest Phase with published results.}} (participants) !style="width:10em;"|Authorization |- valign="top" |'''[[BBIBP-CorV]]'''<wbr /><ref name="ChiCTR2000034780">{{cite journal |last1=Chen |first1=Wei |last2=Al Kaabi |first2=Nawal |title=A Phase III clinical trial for inactivated novel coronavirus pneumonia (COVID-19) vaccine (Vero cells) |journal=Chinese Clinical Trial Registry |date=18 July 2020 |url=http://www.chictr.org.cn/showprojen.aspx?proj=56651 |access-date=15 August 2020 |name-list-style=vanc }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201011084800/http://www.chictr.org.cn/showprojen.aspx?proj=56651%2F |date=11 October 2020 }}</ref><br />[[China National Pharmaceutical Group|Sinopharm]]: Beijing Institute of Biological Products, Wuhan Institute of Biological Products |[[Inactivated vaccine|Inactivated]] [[Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2|SARS-CoV-2]] vaccine ([[vero cell]]s) |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=48000|description=Randomized, double-blind, parallel placebo-controlled, to evaluate safety and protective efficacy. |status=Sinopharm's internal analysis indicated a 79% efficacy.<ref>{{Cite news|last1=Wee|first1=Sui-Lee|last2=Qin|first2=Amy|date=30 December 2020|title=A Chinese Covid-19 Vaccine Has Proved Effective, Its Maker Says|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/12/30/business/china-vaccine.html|access-date=30 December 2020|issn=0362-4331}}</ref>|locations=United Arab Emirates, Bahrain, Jordan,<ref>{{cite web |last1=Yang |first1=Yunkai |title=A Study to Evaluate The Efficacy, Safety and Immunogenicity of Inactivated SARS-CoV-2 Vaccines (Vero Cell) in Healthy Population Aged 18 Years Old and Above |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04510207 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |access-date=15 September 2020 |name-list-style=vanc |archive-date=14 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200914040138/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04510207 |url-status=live }}</ref> Argentina,<ref>{{cite web |title=Clinical Trial to Evaluate the Efficacy, Immunogenicity and Safety of the Inactivated SARS-CoV-2 Vaccine (COVID-19) |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04560881?term=vaccine&cond=covid-19&draw=2&rank=3 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |access-date=28 September 2020 }}</ref> Morocco,<ref>{{cite web |title=A Phase III clinical trial for inactivated novel coronavirus pneumonia (COVID-19) vaccine (Vero cells) |url=http://www.chictr.org.cn/showprojen.aspx?proj=62581 |website=chictr.org.cn |publisher=Chinese Clinical Trial Register (ChiCTR) |access-date=15 December 2020 |accessdate=2 January 2021 |archivedate=31 December 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201231080448/http://www.chictr.org.cn/showprojen.aspx?proj=62581 }}</ref> Peru<ref>{{Cite web|title=Bahrain allows Sinopharm COVID-19 vaccine candidate use in frontline workers|url=https://www.msn.com/en-au/lifestyle/wellbeing/bahrain-announces-emergency-approval-for-use-of-covid-19-vaccine-candidate/ar-BB1aEciR |access-date=3 November 2020|publisher=MSN|agency=Reuters}}</ref>|duration=Jul 2020 – Jul 2021}} |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=320 |status=Neutralizing antibodies at day 14 after 2 injections<ref>{{cite journal |vauthors=Xia S, Duan K, Zhang Y, Zhao D, et al. |title=Effect of an Inactivated Vaccine Against SARS-CoV-2 on Safety and Immunogenicity Outcomes: Interim Analysis of 2 Randomized Clinical Trials |journal=JAMA |date=13 August 2020 |volume=324 |issue=10 |pages=951–60 |doi=10.1001/jama.2020.15543 |pmid=32789505 |pmc=7426884 |doi-access=free }}</ref> |locations=China |duration=Apr 2020 – Jun 2020 }} |{{Collapsible list | title = Emergency (8) |Egypt<ref>{{cite web |title=Egypt licenses China's Sinopharm COVID-19 vaccine for emergency use: health minister - Xinhua {{!}} English.news.cn |url=http://xinhuanet.com/english/2021-01/03/c_139637781.htm |website=xinhuanet.com |accessdate=2021-01-13 |archivedate=2021-01-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210105035847/http://www.xinhuanet.com/english/2021-01/03/c_139637781.htm }}</ref> |Hungary<ref>{{cite web |title=Hungary signs deal for Chinese Sinopharm's COVID-19 vaccine, first in EU |url=https://nationalpost.com/pmn/health-pmn/hungary-signs-deal-for-chinese-sinopharms-covid-19-vaccine-first-in-eu |website=National Post }}</ref> |Jordan<ref>{{cite web |title=First batch of Chinese Sinopharm vaccine arrives in Jordan |url=https://en.royanews.tv/news/24716/2021-01-10 |publisher=Roya News |access-date=9 January 2021 |accessdate=2021-01-13 |archivedate=2021-02-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210204040016/https://en.royanews.tv/news/24716/2021-01-10 }}</ref> |Iraq<ref name="bignewsnetwork.com" /> |Morocco<ref>{{cite web |title=Covid-19: Morocco authorizes use of the Sinopharm vaccine |url=https://en.yabiladi.com/articles/details/104807/covid-19-morocco-authorizes-sinopharm-vaccine.html |website=en.yabiladi.com }}</ref> |Pakistan<ref>{{cite web |last1=Shahzad |first1=Asif |title=Pakistan approves Chinese Sinopharm COVID-19 vaccine for emergency use |url=https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-pakistan-sinopharm/pakistan-approves-chinese-sinopharm-covid-19-vaccine-for-emergency-use-idUSKBN29O049 |website=Reuters |date=19 January 2021}}</ref> |Peru<ref>{{cite web |title=Peru grants 'exceptional' approval for Sinopharm COVID-19 vaccine - government sources |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-peru/peru-grants-exceptional-approval-for-sinopharm-covid-19-vaccine-government-sources-idUSKBN29W2TL |website=Reuters |date=27 January 2021}}</ref> |Serbia<ref>{{cite web |title=Serbia Becomes First European Nation To Use China's Sinopharm Vaccine |url=https://www.rferl.org/a/serbia-covid-vaccine-china-sinopharm/31053091.html |website=RadioFreeEurope/RadioLiberty }}</ref> }} {{Collapsible list | title = Full (4) |Bahrain<ref>{{cite web |title=Bahrain approves China's Sinopharm coronavirus vaccine |url=https://www.arabianbusiness.com/healthcare/455832-bahrain-approves-chinas-sinopharm-coronavirus-vaccine |website=Arabian Business Industries |date=13 Dec 2020}}</ref>|China<ref>{{cite news |last1=Kuo |first1=Lily |title=China approves Sinopharm coronavirus vaccine, the country’s first for general use |url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/coronavirus-vaccine-china-sinopharm/2020/12/30/1cc4be9e-4a62-11eb-97b6-4eb9f72ff46b_story.html |work=Washington Post}}</ref> |Seychelles<ref>http://www.statehouse.gov.sc/news/5090/president-ramkalawan-and-first-lady-receives-second-dose-sinopharm-vaccine</ref> |United Arab Emirates<ref name="nyt-uae-wee-dec-12-2020">{{cite news |last1=Wee |first1=Sui-Lee |title=Chinese Covid-19 Vaccine Gets Key Push, but Doubts Swirl |url=https://www.nytimes.com/2020/12/09/business/china-coronavirus-vaccine-united-arab-emirates.html |access-date=12 December 2020 |work=[[The New York Times]] |date=9 December 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=Coronavirus: UAE authorises emergency use of vaccine for frontline workers|url=https://www.thenationalnews.com/uae/health/coronavirus-uae-authorises-emergency-use-of-vaccine-for-frontline-workers-1.1077680|access-date=24 November 2020|website=The National}}</ref> }} |- valign="top" |'''[[Sputnik V COVID-19 vaccine]]''' <br /> [[Gamaleya Research Institute of Epidemiology and Microbiology]] |[[Adenoviridae|Adenovirus]] [[Viral vector|vector]] vaccine ([[Recombinant vaccine|recombinant]] adenovirus [[Serotype|type]] 5 and 26 vector) |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=40,000|description=Randomized double-blind, placebo-controlled to evaluate efficacy, immunogenicity, and safety.<ref>{{cite web |title=Clinical Trial of Efficacy, Safety, and Immunogenicity of Gam-COVID-Vac Vaccine Against COVID-19 |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04530396?term=vaccine&cond=covid-19&draw=3 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |access-date=11 September 2020 |archive-date=12 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200912231654/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04530396?term=vaccine&cond=covid-19&draw=3 |url-status=live }}</ref> |status=Interim analysis from the trial was published in ''[[The Lancet]]'', indicating 91.6% efficacy without unusual [[side effect]]s.<ref>{{Cite journal|last=Logunov|first=Denis Y.|last2=Dolzhikova|first2=Inna V.|last3=Shcheblyakov|first3=Dmitry V.|last4=Tukhvatulin|first4=Amir I.|last5=Zubkova|first5=Olga V.|last6=Dzharullaeva|first6=Alina S.|last7=Kovyrshina|first7=Anna V.|last8=Lubenets|first8=Nadezhda L.|last9=Grousova|first9=Daria M.|last10=Erokhova|first10=Alina S.|last11=Botikov|first11=Andrei G.|date=2021-02-02|title=Safety and efficacy of an rAd26 and rAd5 vector-based heterologous prime-boost COVID-19 vaccine: an interim analysis of a randomised controlled phase 3 trial in Russia|url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(21)00234-8/abstract|journal=The Lancet|language=English|volume=0|issue=0|doi=10.1016/S0140-6736(21)00234-8|issn=0140-6736}}</ref> |locations=Russia, Belarus,<ref>{{cite web |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04564716 |title=Clinical Trial of Efficacy, Safety, and Immunogenicity of Gam-COVID-Vac Vaccine Against COVID-19 in Belarus |website=ClinicalTrials.gov |publisher=Health Ministry of the Russian Federation |date=25 September 2020 |access-date=18 January 2021 }}</ref> India,<ref>{{cite news |last1=Kumar |first1=Shivani |title=Sputnik-V from Russia arrives in India for clinal trials |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/sputnik-v-from-russia-arrives-in-india-for-clinal-trials/story-b8k3Ecncxw2RBTrIxOiqxO.html |work=Hindustan Times |date=1 December 2020 }}</ref><ref>{{cite news |title=Clinical trial: 17 volunteers given Russia's Sputnik V Covid-19 vaccine in Pune |url=https://indianexpress.com/article/india/clinical-trial-17-volunteers-given-russias-sputnik-v-covid-19-vaccine-in-pune-7094153/ |work=The Indian Express |date=6 December 2020 }}</ref> Venezuela,<ref>{{cite web |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04642339 |title=Clinical Trial of the Immunogenicity, Safety, and Efficacy of the Gam-COVID-Vac Vaccine Against COVID-19 in Venezuela |website=ClinicalTrials.gov |publisher=Health Ministry of the Russian Federation |date=24 November 2020 |access-date=18 January 2021 }}</ref> UAE<ref>{{cite news |title=UAE begins trials of Russia's Sputnik V Covid-19 vaccine |url=https://www.clinicaltrialsarena.com/news/uae-begins-sputnik-v-trial/ |work=ClinicalTrials |date=8 January 2021 }}</ref> |duration=Aug 2020 – May 2021 }} |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=76 |status=[[Neutralizing antibody]] and [[T cell]] responses.<ref name="logunov">{{cite journal | last1=Logunov | first1=Denis Y | last2=Dolzhikova | first2=Inna V | last3=others | title=Safety and immunogenicity of an rAd26 and rAd5 vector-based heterologous prime-boost COVID-19 vaccine in two formulations: two open, non-randomised phase 1/2 studies from Russia | journal=The Lancet | year=2020 | volume=396 | issue=10255 | pages=887–97 | issn=0140-6736 | doi=10.1016/s0140-6736(20)31866-3 | pmid=32896291 | pmc=7471804 | s2cid=221472251 | doi-access=free | name-list-style=vanc }}</ref> |locations=Russia |duration=Jun 2020<ref name="logunov" /> – Sep 2020 }} |{{Collapsible list|title=Emergency (17) | Algeria<ref>{{cite news |title=Covid19: National Pharmaceuticals Agency registers Sputnik V vaccine |url=https://www.aps.dz/en/health-science-technology/37478-covid19-national-pharmaceuticals-agency-registers-sputnik-v-vaccine |work=Algeria Press service |date=10 January 2021 }}</ref> | Argentina<ref>{{cite news |title=Argentina has registered the Sputnik V vaccine based on Russian clinical trial data |url=https://sputnikvaccine.com/newsroom/pressreleases/argentina-has-registered-the-sputnik-v-vaccine-based-on-russian-clinical-trial-data-/ |access-date=1 January 2021 |work=sputnikvaccine.com }}</ref> | Armenia<ref>{{cite news |title=Armenia approves Russia's Sputnik V coronavirus vaccine -Russia's RDIF |url=https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-russia-vaccine-armeni/armenia-approves-russias-sputnik-v-coronavirus-vaccine-russias-rdif-idUSR4N2J304T |access-date=1 February 2021 |publisher=Reuters |date=1 February 2021 }}</ref> | Belarus<ref>{{cite news |title=Belarus registers Sputnik V vaccine, in first outside Russia – RDIF |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-vaccine-belarus/belarus-registers-sputnik-v-vaccine-in-first-outside-russia-rdif-idINKBN28V0ZG |access-date=22 December 2020 |publisher=Reuters |date=21 December 2020 }}</ref> | Bolivia<ref>{{cite news |title=Ministerio de Salud de Bolivia – Bolivia y Rusia firman contrato para adquirir 5,2 millones de dosis de la vacuna Sputnik-V contra la COVID-19 |url=https://www.minsalud.gob.bo/5114-bolivia-y-rusia-firman-contrato-para-adquirir-5-2-millones-de-dosis-de-la-vacuna-sputnik-v-contra-el-covid-19 |access-date=1 January 2021 |work=www.minsalud.gob.bo}}</ref> | Guinea<ref>{{cite news |title=Guinea Begins Administering Russia's Sputnik V Covid-19 Vaccine |url=https://www.africanews.com/2020/12/31/guinea-begins-administering-russia-s-sputnik-v-covid-19-vaccine/|work=africanews. |date=31 December 2020 }}</ref> | Hungary<ref name=reuters.comHungary>{{cite news |title=Hungarian drug regulator approves Sputnik V vaccine: website |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-hungary-vaccine/hungarian-drug-regulator-approves-sputnik-v-vaccine-website-idUSKBN29P2DK |publisher=Reuters |date=21 January 2021 }}</ref> | Iran<ref>{{cite news |title=Iran approves Russian coronavirus vaccine Sputnik V |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-russia-iran/iran-approves-russian-coronavirus-vaccine-sputnik-v-for-use-idUSKBN29V1A8 |publisher=Reuters |date=26 January 2021 }}</ref> | Mexico<ref>{{cite news |title=Mexico, Germany warm to Russia's Sputnik V virus vaccine |url=https://www.thejakartapost.com/news/2021/02/03/mexico-germany-warm-to-russias-sputnik-v-virus-vaccine-.html |publisher=The Jakarta Post |date=3 February 2021 }}</ref> | Pakistan<ref>{{cite news |title=Govt okays Russian vaccine for 'emergency use' |url=https://www.dawn.com/news/1603273 |work=Dawn |date=24 January 2021 }}</ref> | Palestine<ref>{{cite news |title=Palestine has become the first country in the Middle East to register Sputnik V vaccine |url=https://rdif.ru/Eng_fullNews/6279/ |work=RFID |date=11 January 2021 }}</ref> | Paraguay<ref>{{cite news |title=Paraguay approves Russia's Sputnik V vaccine: RDIF |url=https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-russia-vaccine-paragu/paraguay-approves-russias-sputnik-v-vaccine-rdif-idUSR4N2J303Y |access-date=15 January 2021 |publisher=Reuters |date=15 January 2021 }}</ref> | Russia<ref name="burki">{{cite journal | vauthors = Burki TK | title = The Russian vaccine for COVID-19 | journal = The Lancet. Respiratory Medicine | volume = 8 | issue = 11 | pages = e85–e86 | date = November 2020 | pmid = 32896274 | doi = 10.1016/S2213-2600(20)30402-1 | pmc = 7837053 | url = https://www.thelancet.com/journals/lanres/article/PIIS2213-2600(20)30402-1/fulltext | doi-access = free }}</ref> | Serbia<ref>{{cite news |title=Agencija odobrila uvoz ruske vakcine Sputnjik V u Srbiju |url=https://rs.n1info.com/vesti/agencija-odobrila-uvoz-ruske-vakcine-sputnjik-v-u-srbiju/ |work=N1 |date=31 December 2020 |language=sr-RS}}</ref> | Tunisia<ref>{{cite news |title=Sputnik V vaccine authorized in Tunisia |url=https://sputnikvaccine.com/newsroom/pressreleases/sputnik-v-vaccine-authorized-in-tunisia/ |access-date=30 January 2021 |work=sputnikvaccine.com }}</ref> | United Arab Emirates<ref>{{cite news |title=UAE approves Russia's Sputnik vaccine for emergency use |url=https://www.khaleejtimes.com/coronavirus-pandemic/uae-approves-russias-sputnik-vaccine-for-emergency-use |access-date=21 January 2021 |work=Khaleej Times |date=21 January 2021}}</ref> | Venezuela<ref>{{cite news |title=Venezuela firma contrato para la adquisición de la vacuna rusa Sputnik V |url=https://www.reuters.com/article/salud-coronavirus-venezuela-rusia-idLTAKBN2931X2 |publisher=Reuters |date=29 December 2020 |language=es}}</ref> }} {{Collapsible list|title=Full (1) | Turkmenistan<ref>{{cite news |title=Turkmenistan is the first in Central Asia to have registered "Sputnik V" vaccine |url=https://orient.tm/en/turkmenistan-is-the-first-in-central-asia-to-have-registered-sputnik-v-vaccine/ |work=Orient |date=18 January 2021 }}</ref> }} |- valign="top" |'''[[Pfizer–BioNTech COVID-19 vaccine]]''' <small>(Comirnaty)</small><wbr /><ref name="hcreg">{{cite web|date=9 December 2020|title=Regulatory Decision Summary – Pfizer-BioNTech COVID-19 Vaccine|url=https://covid-vaccine.canada.ca/info/regulatory-decision-summary-detailTwo.html?linkID=RDS00730|access-date=9 December 2020|publisher=Health Canada, Government of Canada}}</ref><ref name="NCT04368728">{{cite web |title=Study to Describe the Safety, Tolerability, Immunogenicity, and Efficacy of RNA Vaccine Candidates Against COVID-19 in Healthy Adults |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04368728 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |id=NCT04368728 |date=30 April 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084828/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04368728/ |url-status=live }}</ref><ref name="EudraCT-2020-001038-36">{{cite web |title=A Multi-site Phase I/II, 2-Part, Dose-Escalation Trial Investigating the Safety and Immunogenicity of four Prophylactic SARS-CoV-2 RNA Vaccines Against COVID-19 Using Different Dosing Regimens in Healthy Adults |url=https://www.clinicaltrialsregister.eu/ctr-search/trial/2020-001038-36/DE |website=EU Clinical Trials Register |publisher=European Union |id=[[EudraCT]] 2020-001038-36 |date=14 April 2020 |access-date=22 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200422111024/https://www.clinicaltrialsregister.eu/ctr-search/trial/2020-001038-36/DE |archive-date=22 April 2020 |url-status=live}}</ref><br />[[BioNTech]], [[Pfizer]] |[[RNA vaccine]] ([[modRNA]] encapsulated in [[lipid nanoparticle]]s) |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=43,448|description=Randomized, placebo-controlled. |status=Positive results from an interim analysis were announced on 18 November 2020<ref>{{cite web|title= Pfizer and BioNTech Conclude Phase 3 Study of COVID-19 Vaccine Candidate, Meeting All Primary Efficacy Endpoints|url= https://www.pfizer.com/news/press-release/press-release-detail/pfizer-and-biontech-conclude-phase-3-study-covid-19-vaccine |publisher=Pfizer |date=18 November 2020}}</ref> and published on 10 December 2020 reporting an overall efficacy of 95%.<ref name="BNT162b2 Vaccine">{{cite journal |vauthors=Polack F, Thomas S, Kitchin N, Absalon J, Gurtman A, Lockhart S, Perez J, Marc F, Moreira E, Zerbini C, Bailey R, Swanson K, Roychoudhury S, Koury K, Li P, Kalina W, Cooper D, Frenck R, Hammitt L, Tureci O, Nell H, Schaefer A, Unal S, Tresnan D, Mather S, Dormitzer P, Sahin U, Jansen K, Gruber W|display-authors=6 |title= Safety and Efficacy of the BNT162b2 mRNA Covid-19 Vaccine|journal=New England Journal of Medicine |date=December 2020 |volume=383 |issue=27 |pages=2603–15 |doi= 10.1056/NEJMoa2034577|pmid=33301246 |pmc=7745181 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite report| url=https://www.fda.gov/media/144337/download | format=PDF | title=FDA Review of Efficacy and Safety of Pfizer-BioNTech COVID-19 Vaccine Emergency Use Authorization Request | website=U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA) | date=10 December 2020 | access-date=11 December 2020}} {{PD-notice}}</ref> |locations=Germany, United States |duration=Jul{{nbsp}}2020 – Nov{{nbsp}}2020<ref>{{Cite news|title=Pfizer ends COVID-19 trial with 95% efficacy, to seek emergency-use authorization|url=https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-vaccines-pfizer/pfizer-ends-covid-19-trial-with-95-efficacy-to-seek-emergency-use-authorization-idUSL4N2HZ3VS|first=Michael | last=Erman |access-date=18 November 2020|publisher=Reuters|date=18 November 2020 |name-list-style=vanc }}</ref><ref name="NYT-20201120" /> }} |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=45 |status=Strong RBD-binding [[Immunoglobulin G|IgG]] and [[neutralizing antibody]] response peaked 7 days after a [[booster dose]], robust CD4+ and CD8+ [[T cell]] responses, undetermined durability.<ref>{{cite journal |last1=Mulligan |first1=Mark J. |last2=Lyke |first2=Kirsten E. |last3=Kitchin |first3=Nicholas |last4=Absalon |first4=Judith |last5=Gurtman |first5=Alejandra |last6=Lockhart |first6=Stephen |last7=Neuzil |first7=Kathleen |last8=Raabe |first8=Vanessa |last9=Bailey |first9=Ruth |last10=Swanson |first10=Kena A. |last11=Li |first11=Ping |last12=Koury |first12=Kenneth |last13=Kalina |first13=Warren |last14=Cooper |first14=David |last15=Fontes-Garfias |first15=Camila |last16=Shi |first16=Pei-Yong |last17=Türeci |first17=Özlem |last18=Tompkins |first18=Kristin R. |last19=Walsh |first19=Edward E. |last20=Frenck |first20=Robert |last21=Falsey |first21=Ann R. |last22=Dormitzer |first22=Philip R. |last23=Gruber |first23=William C. |last24=Şahin |first24=Uğur |last25=Jansen |first25=Kathrin U. | display-authors=6 |title=Phase I/II study of COVID-19 RNA vaccine BNT162b1 in adults |doi-access=free |journal=Nature |pages=589–93 |doi=10.1038/s41586-020-2639-4 |date=October 2020 |volume=586 |issue=7830 |pmid=32785213 |s2cid=221126922 |name-list-style=vanc }}</ref> |duration=May{{nbsp}}2020 – }} |{{Collapsible list|title=Emergency (22) | Albania<ref>{{cite web|url=https://seenews.com/news/albania-to-start-covid-19-immunisation-with-pfizer-vaccine-in-jan-report-726470|title=Albania to start COVID-19 immunisation with Pfizer vaccine in Jan – report|website=Seenews}}</ref> | Argentina<ref>{{cite web|url=https://www.lanacion.com.ar/sociedad/coronavirus-argentina-anmat-aprobo-uso-emergencia-vacuna-nid2548852|title=Coronavirus en la Argentina: La ANMAT aprobo el uso de emergencia de la vacuna Pfizer|access-date=23 December 2020|website=La Nación|language=es}}</ref> | Bahrain<ref>{{cite web |title=Bahrain becomes second country to approve Pfizer COVID-19 vaccine |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/12/4/bahrain-becomes-second-country-to-approve-pfizer-covid-19-vaccine |publisher=[[Al Jazeera]] |access-date=5 December 2020}}</ref> | Canada<ref name=hcreg/><ref name="hcapps">{{cite web|date=9 December 2020|title=Drug and vaccine authorizations for COVID-19: List of applications received|url=https://www.canada.ca/en/health-canada/services/drugs-health-products/covid19-industry/drugs-vaccines-treatments/authorization/applications.html|access-date=9 December 2020|publisher=Health Canada, Government of Canada|accessdate=2 January 2021|archivedate=18 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210318002401/https://www.canada.ca/en/health-canada/services/drugs-health-products/covid19-industry/drugs-vaccines-treatments/authorization/applications.html}}</ref> | Chile<ref name="chile">{{cite web|access-date=17 December 2020|title=Chile approves Pfizer-BioNTech Covid-19 vaccine for emergency use|url=https://www.straitstimes.com/world/chile-approves-pfizer-biontech-covid-19-vaccine-for-emergency-use|date=17 December 2020|website=The Straits Times}}</ref> | Colombia<ref>{{cite news|url=https://in.reuters.com/article/health-coronavirus-colombia-vaccine/colombia-regulator-approves-pfizer-biontech-vaccine-for-emergency-use-idINL1N2JH00P/|work=[[Reuters]]|date=6 January 2021|title=Colombia regulator approves Pfizer-BioNTech vaccine for emergency use|access-date=6 January 2021|accessdate=13 January 2021|archivedate=8 January 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108011259/https://in.reuters.com/article/health-coronavirus-colombia-vaccine/colombia-regulator-approves-pfizer-biontech-vaccine-for-emergency-use-idINL1N2JH00P/}}</ref> | Costa Rica<ref name="costa">{{cite web|access-date=16 December 2020|title=Costa Rica authorizes Pfizer-BioNTech coronavirus vaccine|url=https://ticotimes.net/2020/12/16/costa-rica-authorizes-pfizer-biontech-coronavirus-vaccine|date=16 December 2020|website=The Tico Times}}</ref> | Ecuador<ref name="ecuador">{{Cite web|title=Arcsa autoriza ingreso al país de vacuna Pfizer-BioNTech para el Covid-19 – Agencia Nacional de Regulación, Control y Vigilancia Sanitaria|url=https://www.controlsanitario.gob.ec/arcsa-autoriza-ingreso-al-pais-de-vacuna-pfizer-biontech-para-el-covid-19/|access-date=17 December 2020|language=es}}</ref> | Iraq<ref>{{Cite web|title=Iraq grants emergency approval for Pfizer COVID-19 vaccine|url=https://www.msn.com/en-ae/news/other/iraq-grants-emergency-approval-for-pfizer-covid-19-vaccine/ar-BB1cgvD6|access-date=27 December 2020|publisher=MSN}}</ref> | Israel<ref>{{Cite web|title=Israeli Health Minister 'pleased' as FDA approves Pfizer COVID-19 vaccine|url=https://www.jpost.com/breaking-news/fda-approves-pfizer-biontech-covid-19-vaccine-for-emergency-use-nyt-651871|access-date=28 December 2020|website=The Jerusalem Post }}</ref> | Jordan<ref>{{cite web|access-date=15 December 2020|title=Jordan approves Pfizer-BioNTech Covid vaccine|url=https://www.france24.com/en/live-news/20201215-jordan-approves-pfizer-biontech-covid-vaccine|date=15 December 2020|publisher=France 24}}</ref> | Kuwait<ref>{{cite web|access-date=15 December 2020|title=Kuwait authorizes emergency use of Pfizer-BioNTech COVID-19 vaccine|url=https://arab.news/427j9|date=13 December 2020|website=Arab News}}</ref> | Mexico<ref>{{Cite news|date=12 December 2020|title=Mexico Approves Pfizer Vaccine for Emergency Use as Covid Surges|work=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-12-12/mexico-approves-pfizer-vaccine-for-emergency-use-as-covid-surges|access-date=12 December 2020}}</ref><ref>{{cite news | title=Mexico authorizes emergency use of Pfizer-BioNTech coronavirus vaccine | website=The Economic Times | date=12 December 2020 | url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/mexico-authorizes-emergency-use-of-pfizer-biontech-coronavirus-vaccine/articleshow/79696221.cms | access-date=14 January 2021}}</ref> | Oman<ref name="oman">{{Cite news|date=15 December 2020|title=Oman issues licence to import Pfizer BioNTech Covid vaccine – TV|publisher=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-oman-vaccine-int-idUSKBN28P1RA|access-date=16 December 2020}}</ref> | Panama<ref name="panama">{{cite web|access-date=16 December 2020|title=Panama approves Pfizer's COVID-19 vaccine – health ministry|url=https://finance.yahoo.com/news/panama-approves-pfizers-covid-19-010942802.html|publisher=Yahoo! Finance}}</ref> | Philippines<ref>{{cite news |title=PH authorizes Pfizer's COVID-19 vaccine for emergency use |url=https://cnnphilippines.com/news/2021/1/14/Pfizer-COVID-19-vaccine-Philippines-FDA-emergency-use-EUA.html |access-date=14 January 2021 |publisher=CNN Philippines |date=14 January 2021 |accessdate=3 February 2021 |archivedate=27 February 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210227101930/https://cnnphilippines.com/news/2021/1/14/Pfizer-COVID-19-vaccine-Philippines-FDA-emergency-use-EUA.html }}</ref> | Qatar<ref>{{cite web|access-date=24 December 2020|title=Qatar, Oman to receive Pfizer-BioNTech COVID-19 vaccine this week|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-vaccine-qatar/qatar-oman-to-receive-pfizer-biontech-covid-19-vaccine-this-week-idUSKBN28U0VE|publisher=Reuters}}</ref> | Singapore<ref>{{cite web|access-date=15 December 2020|title=Singapore approves use of Pfizer's COVID-19 vaccine|url=https://apnews.com/article/science-singapore-coronavirus-pandemic-lee-hsien-loong-coronavirus-vaccine-5bf8461b9d2d32ec08d56fcf5958317a|date=14 December 2020|website=AP NEWS}}</ref> | Switzerland<ref name="Swiss authorization">{{cite press release |title=Swissmedic grants authorisation for the first COVID-19 vaccine in Switzerland |url=https://www.bag.admin.ch/bag/en/home/das-bag/aktuell/medienmitteilungen.msg-id-81761.html |publisher=[[Swissmedic|Swiss Agency for Therapeutic Products (Swissmedic)]] |date=19 December 2020 |access-date=19 December 2020 |archive-date=10 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110142826/https://www.bag.admin.ch/bag/en/home/das-bag/aktuell/medienmitteilungen.msg-id-81761.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Comirnaty Product information | url=https://www.swissmedicinfo.ch/ShowText.aspx?textType=FI&lang=DE&authNr=68225 | language=DE | access-date=31 January 2021 | trans-quote=Due to incomplete clinical data at the time of the assessment of the authorization application, the Comirnaty medicinal product is authorized for a limited period (Art. 9a Medicinal Products Act).}}</ref> | UAE<ref>{{Cite web|date=23 December 2020|title=Dubai approves the Pfizer-BioNTech vaccine which will be free of charge|url=https://emirateswoman.com/dubai-approves-the-pfizer-biontech-vaccine-for-free/|access-date=28 December 2020|website=Emirates Woman}}</ref> | UK<ref name="ukgov12-2">{{cite web |title=UK medicines regulator gives approval for first UK COVID-19 vaccine |url=https://www.gov.uk/government/news/uk-medicines-regulator-gives-approval-for-first-uk-covid-19-vaccine |publisher=Medicines and Healthcare Products Regulatory Agency, Government of the UK |access-date=2 December 2020 |date=2 December 2020}}</ref><ref name="MHRA 2020-12-08">{{cite web | title=Information for Healthcare Professionals on Pfizer/BioNTech COVID-19 vaccine | website=Medicines & Healthcare products Regulatory Agency (MHRA) | date=8 December 2020 | url=https://www.gov.uk/government/publications/regulatory-approval-of-pfizer-biontech-vaccine-for-covid-19/information-for-healthcare-professionals-on-pfizerbiontech-covid-19-vaccine | access-date=13 December 2020}}</ref><ref>{{cite web | title=Conditions of Authorisation for Pfizer/BioNTech COVID-19 vaccine | website=Medicines & Healthcare products Regulatory Agency (MHRA) | date=3 December 2020 | url=https://www.gov.uk/government/publications/regulatory-approval-of-pfizer-biontech-vaccine-for-covid-19/conditions-of-authorisation-for-pfizerbiontech-covid-19-vaccine | access-date=13 December 2020}}</ref> | US{{efn|name=CFA|US authorization also includes the three sovereign nations in the [[Compact of Free Association]]: [[Palau]], the [[Marshall Islands]], and [[Federated States of Micronesia|Micronesia]].<ref>{{cite press release | title=Interior Applauds Inclusion of Insular Areas through Operation Warp Speed to Receive COVID-19 Vaccines | publisher=[[United States Department of the Interior]] (DOI) | date=12 December 2020 | url=https://www.doi.gov/oia/press/interior-applauds-inclusion-insular-areas-through-operation-warp-speed-receive-covid-19 | access-date=13 January 2021}} {{PD-notice}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.hawaiipublicradio.org/post/asia-minute-palau-administers-vaccines-keep-country-free-covid#stream/0|publisher=[[Hawaii Public Radio]]|title=Asia Minute: Palau Administers Vaccines to Keep Country Free of COVID|first=Bill|last=Dorman|date=6 January 2021|access-date=13 January 2021}}</ref>}}<ref>{{cite press release | title=FDA Takes Key Action in Fight Against COVID-19 By Issuing Emergency Use Authorization for First COVID-19 Vaccine | publisher=U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA) | date=11 December 2020 | url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-takes-key-action-fight-against-covid-19-issuing-emergency-use-authorization-first-covid-19 | access-date=11 December 2020 | archive-date=31 January 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210131224810/https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-takes-key-action-fight-against-covid-19-issuing-emergency-use-authorization-first-covid-19 | url-status=dead}} {{PD-notice}}</ref><ref>{{cite web | title=Pfizer-BioNTech COVID-19 Vaccine EUA Fact Sheet for Healthcare Providers | publisher=Pfizer | date=11 December 2020 | url=https://www.fda.gov/media/144413/download | format=PDF | accessdate=2 January 2021 | archivedate=14 August 2021 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20210814042307/https://www.fda.gov/media/144413/download}}</ref> | [[World Health Organization|WHO]]<ref>{{cite press release | title=WHO issues its first emergency use validation for a COVID-19 vaccine and emphasizes need for equitable global access | website=[[World Health Organization]] (WHO) | url=https://www.who.int/news/item/31-12-2020-who-issues-its-first-emergency-use-validation-for-a-covid-19-vaccine-and-emphasizes-need-for-equitable-global-access | date=31 December 2020 | access-date=6 January 2021}}</ref> }} {{Collapsible list|title=Full (9) | Australia<ref>{{cite web|title=Comirnaty|url=https://www.tga.gov.au/apm-summary/comirnaty|date=25 January 2021|access-date=25 January 2021|website=Therapeutic Goods Administration|accessdate=3 February 2021|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201143845/https://www.tga.gov.au/apm-summary/comirnaty}}</ref><ref>{{cite report | url=https://www.tga.gov.au/sites/default/files/auspar-bnt162b2-mrna-210125.pdf | title=Australian Public Assessment Report for BNT162b2 (mRNA) | publisher=[[Therapeutic Goods Administration]] (TGA) | access-date=25 January 2021 | archive-date=26 January 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210126144716/https://www.tga.gov.au/sites/default/files/auspar-bnt162b2-mrna-210125.pdf | url-status=dead }}</ref> | EU<ref name="Comirnaty EPAR">{{cite web | title=Comirnaty EPAR | website=[[European Medicines Agency]] (EMA) | url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/comirnaty | access-date=23 December 2020}}</ref><ref name="eu vac">{{cite web |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/qanda_20_2467 |title=Questions and Answers: COVID-19 vaccination in the EU |date=21 December 2020 |website=[[European Commission]] |access-date=21 December 2020 }}</ref><ref>{{cite web | title=Comirnaty | website=Union Register of medicinal products | url=https://ec.europa.eu/health/documents/community-register/html/h1528.htm | access-date=8 January 2021}}</ref> | Faroe Islands<ref name="Danish authorization">{{Cite web|title=Første vaccine mod COVID19 godkendt i EU|url=https://laegemiddelstyrelsen.dk/da/nyheder/2020/foerste-vaccine-mod-covid19-godkendt-i-eu/|access-date=26 December 2020|website=Lægemiddelstyrelsen|language=da-DK}}</ref> | Greenland<ref name="Danish authorization" /> | Iceland<ref>{{Cite web|title=COVID-19: Bóluefninu Comirnaty frá BioNTech/Pfizer hefur verið veitt skilyrt íslenskt markaðsleyfi|url=https://www.lyfjastofnun.is/frettir/covid-19-boluefninu-comirnaty-fra-biontech-pfizer-hefur-verid-veitt-skilyrt-islenskt-markadsleyfi/|access-date=26 December 2020|website=Lyfjastofnun|language=is}}</ref> | Malaysia<ref>{{cite news | last = Lim | first = Ida | date = 8 January 2021 | title = Khairy: Malaysia can use Pfizer's Covid-19 vaccine now as conditional registration granted | url = https://www.msn.com/en-my/news/national/khairy-malaysia-can-use-pfizer-e2-80-99s-covid-19-vaccine-now-as-conditional-registration-granted/ar-BB1czVUU | work = [[Malay Mail]] | access-date = 8 January 2021}}</ref> | Norway<ref>{{Cite web|title=Status på koronavaksiner under godkjenning per 21.12.20|url=https://legemiddelverket.no/nyheter/status-pa-koronavaksiner-under-godkjenning-per-211220|access-date=26 December 2020|website=Statens legemiddelverk|language=nb-NO|accessdate=2 January 2021|archivedate=8 January 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210108193600/https://legemiddelverket.no/nyheter/status-pa-koronavaksiner-under-godkjenning-per-211220}}</ref> | Saudi Arabia<ref>{{Cite web|date=10 December 2020|title=Coronavirus: Saudi Arabia approves Pfizer COVID-19 vaccine for use|url=https://english.alarabiya.net/en/coronavirus/2020/12/10/Coronavirus-Saudi-Arabia-approves-Pfizer-COVID-19-vaccine-for-use|access-date=10 December 2020|website=Al Arabiya English}}</ref><ref>{{Cite news|last1=Zimmer|first1=Carl|last2=Corum|first2=Jonathan|last3=Wee|first3=Sui-Lee|date=10 June 2020|title=Coronavirus Vaccine Tracker|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/science/coronavirus-vaccine-tracker.html|access-date=12 December 2020|issn=0362-4331}}</ref> | Serbia<ref>{{cite news |url=https://balkaninsight.com/2020/12/21/serbia-leads-region-in-expecting-covid-19-vaccines-within-days/|work=BalkanInsight |date=21 December 2020 |title=Serbia leads region in expecting COVID-19 vaccines within days|access-date=26 December 2020}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.srbija.gov.rs/vest/en/165409/first-shipment-of-pfizer-biontech-vaccine-arrives-in-serbia.php|work=Serbian government website|date=22 December 2020 |title= First shipment of Pfizer-BioNTech vaccine arrives in Serbia|access-date=26 December 2020}}</ref> }} |- valign="top" |- valign="top" |'''[[Moderna COVID-19 vaccine]]'''<wbr /><ref name="NCT04470427">{{cite web |title=A Study to Evaluate Efficacy, Safety, and Immunogenicity of mRNA-1273 Vaccine in Adults Aged 18 Years and Older to Prevent COVID-19 |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04470427 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |id=NCT04470427 |date=14 July 2020 |access-date=27 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084833/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04470427/ |url-status=live }}</ref><ref name="palca">{{cite news |last1=Palca |first1=Joe |title=COVID-19 vaccine candidate heads to widespread testing in U.S. |url=https://www.npr.org/sections/coronavirus-live-updates/2020/07/27/895672859/us-vaccine-candidate-heads-to-widespread-testing-in-people |access-date=27 July 2020 |publisher=NPR |date=27 July 2020 |name-list-style=vanc |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084836/https://www.npr.org/sections/coronavirus-live-updates/2020/07/27/895672859/us-vaccine-candidate-heads-to-widespread-testing-in-people/ |url-status=live }}</ref><br />[[Moderna]], [[National Institute of Allergy and Infectious Diseases|NIAID]], [[Biomedical Advanced Research and Development Authority|BARDA]], [[Coalition for Epidemic Preparedness Innovations|CEPI]] |[[RNA vaccine]] ([[modRNA]] encapsulated in [[lipid nanoparticle]]s) |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=30000|description=Interventional; randomized, placebo-controlled study for efficacy, safety, and immunogenicity. |status=Positive results from an interim analysis were announced on 15 November 2020<ref>{{cite web |title=Promising Interim Results from Clinical Trial of NIH-Moderna COVID-19 Vaccine |url=https://www.nih.gov/news-events/news-releases/promising-interim-results-clinical-trial-nih-moderna-covid-19-vaccine |website=National Institutes of Health (NIH) |date=15 November 2020}}</ref> and published on 30 December 2020 reporting an overall efficacy of 94%.<ref name="mRNA1273 Vaccine">{{cite journal |vauthors=Baden L, Essink B, Kotloff K, Frey S, Novak R, Diemert D, Spector S, Rouphael N, Creech B, McGettigan J, Khetan S, Segall N, Solis J, Brosz A, Fierro C, Schwartz H, Neuzil K, Corey L, Gilbert P, Janes H, Follmann D, Marovich M, Mascola J, Polakowski L, Ledgerwood J, Graham B, Bennett H, Pajon R, Knightly C, Leav B, Deng W, Zhou H, Sahly H, Han S, Ivarsson M, Miller J, Zaks T|display-authors=6 |title= Efficacy and Safety of the mRNA-1273 SARS-CoV-2 Vaccine|journal=New England Journal of Medicine |date=December 2020 |doi= 10.1056/NEJMoa2035389|pmid=33378609 |pmc=7787219 |doi-access=free}}</ref> |locations=United States |duration=Jul 2020{{snd}}Oct 2022 }} |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=720 |references=<ref>{{cite web | title=Safety and Immunogenicity Study of 2019-nCoV Vaccine (mRNA-1273) for Prophylaxis of SARS-CoV-2 Infection (COVID-19) | website=[[ClinicalTrials.gov]] | url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04283461 }}</ref><ref>{{Cite web|title=Dose-Confirmation Study to Evaluate the Safety, Reactogenicity, and Immunogenicity of mRNA-1273 COVID-19 Vaccine in Adults Aged 18 Years and Older |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04405076|access-date=19 December 2020|website=[[ClinicalTrials.gov]] }}</ref> |status=Dose-dependent neutralizing antibody response on two-dose schedule; undetermined durability.<ref>{{cite journal | last1=Widge | first1=Alicia T. | last2=Rouphael | first2=Nadine G. | last3=Jackson | first3=Lisa A. | last4=Anderson | first4=Evan J. | last5=Roberts | first5=Paul C. | last6=Makhene | first6=Mamodikoe | last7=Chappell | first7=James D. | last8=Denison | first8=Mark R. | last9=Stevens | first9=Laura J. | last10=Pruijssers | first10=Andrea J. | last11=McDermott | first11=Adrian B. | last12=Flach | first12=Britta | last13=Lin | first13=Bob C. | last14=Doria-Rose | first14=Nicole A. | last15=O'Dell | first15=Sijy | last16=Schmidt | first16=Stephen D. | last17=Neuzil | first17=Kathleen M. | last18=Bennett | first18=Hamilton | last19=Leav | first19=Brett | last20=Makowski | first20=Mat | last21=Albert | first21=Jim | last22=Cross | first22=Kaitlyn | last23=Edara | first23=Venkata-Viswanadh | last24=Floyd | first24=Katharine | last25=Suthar | first25=Mehul S. | last26=Buchanan | first26=Wendy | last27=Luke | first27=Catherine J. | last28=Ledgerwood | first28=Julie E. | last29=Mascola | first29=John R. | last30=Graham | first30=Barney S. | last31=Beigel | first31=John H. | name-list-style=vanc | display-authors=6 | title=Durability of Responses after SARS-CoV-2 mRNA-1273 Vaccination | journal=New England Journal of Medicine | publisher=Massachusetts Medical Society | date=3 December 2020 | volume=384 | issue=1 | pages=80–82 | issn=0028-4793 | doi=10.1056/nejmc2032195 | pmid=33270381 | pmc=7727324 | doi-access=free }}</ref><ref name="jackson">{{cite journal |vauthors=Jackson LA, Anderson EJ, Rouphael NG, Roberts PC, Makhene M, Coler RN, McCullough MP, Chappell JD, Denison MR, Stevens LJ, Pruijssers AJ, McDermott A, Flach B, Doria-Rose NA, Corbett KS, Morabito KM, O'Dell S, Schmidt SD, Swanson PA, Padilla M, Mascola JR, Neuzil KM, Bennett H, Sun W, Peters E, Makowski M, Albert J, Cross K, Buchanan W, Pikaart-Tautges R, Ledgerwood JE, Graham BS, Beigel JH |collaboration=mRNA-1273 Study Group |display-authors=6 |title=An mRNA Vaccine against SARS-CoV-2 – Preliminary Report |journal=New England Journal of Medicine |date=July 2020 |volume=383 |issue=20 |pages=1920–31 |doi=10.1056/NEJMoa2022483 |doi-access=free |pmid=32663912 |pmc=7377258 |lay-url=https://www.statnews.com/2020/07/14/moderna-covid19-vaccine-first-data-show-spurs-immune-response/ }}</ref><ref name="jackson-app">{{cite journal |vauthors=Jackson LA, Anderson EJ, Rouphael NG, Roberts PC, Makhene M, Coler RN, McCullough MP, Chappell JD, Denison MR, Stevens LJ, Pruijssers AJ, McDermott A, Flach B, Doria-Rose NA, Corbett KS, Morabito KM, O'Dell S, Schmidt SD, Swanson PA, Padilla M, Mascola JR, Neuzil KM, Bennett H, Sun W, Peters E, Makowski M, Albert J, Cross K, Buchanan W, Pikaart-Tautges R, Ledgerwood JE, Graham BS, Beigel JH |collaboration=mRNA-1273 Study Group |display-authors=6 |title=An mRNA Vaccine against SARS-CoV-2 – Preliminary Report Supplementary appendix |journal=New England Journal of Medicine |date=July 2020 |volume=383 |issue=20 |pages=1920–31 |doi=10.1056/NEJMoa2022483 |doi-access=free |pmid=32663912 |pmc=7377258 }}</ref> |locations=United States |duration=Mar 2020{{snd}}Nov 2021 }} |{{Collapsible list|title=Emergency (7) | Canada<ref name="hc-moderna12-23">{{cite web |title=Regulatory Decision Summary – Moderna COVID-19 Vaccine – Health Canada |url=https://covid-vaccine.canada.ca/info/regulatory-decision-summary-detailTwo.html?linkID=RDS00736 |publisher=Health Canada, Government of Canada |access-date=23 December 2020 |date=23 December 2020}}</ref><ref name="hcapps" /> | Israel<ref name="israelmoderna">{{cite web|title=Israeli Ministry of Health Authorizes COVID-19 Vaccine Moderna for Use in Israel|url=https://investors.modernatx.com/news-releases/news-release-details/israeli-ministry-health-authorizes-covid-19-vaccine-moderna-use|publisher=modernatx.com|access-date=4 January 2021|date=4 January 2021|accessdate=13 January 2021|archivedate=17 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210217215148/https://investors.modernatx.com/news-releases/news-release-details/israeli-ministry-health-authorizes-covid-19-vaccine-moderna-use}}</ref> | Saudi Arabia<ref name="gulfnews.com">{{Cite web|title=AstraZeneca and Moderna vaccines to be administered in Saudi Arabia|url=https://gulfnews.com/world/gulf/saudi/astrazeneca-and-moderna-vaccines-to-be-administered-in-saudi-arabia-1.76573439|access-date=19 January 2021|website=gulfnews.com}}</ref> | Switzerland<ref>{{cite press release|title=Swissmedic grants authorisation for the COVID-19 vaccine from Moderna |url=https://www.swissmedic.ch/swissmedic/en/home/news/coronavirus-covid-19/zulassung-covid-19-impfstoff-moderna.html |publisher=[[Swissmedic|Swiss Agency for Therapeutic Products (Swissmedic)]] |date=12 January 2020 |access-date=12 January 2020}}</ref> | UK<ref>{{cite web | title=Information for Healthcare Professionals on COVID-19 Vaccine Moderna | website=[[Medicines and Healthcare products Regulatory Agency]] (MHRA) | date=8 January 2021 | url=https://www.gov.uk/government/publications/regulatory-approval-of-covid-19-vaccine-moderna/information-for-healthcare-professionals-on-covid-19-vaccine-moderna | access-date=8 January 2021}}</ref><ref>{{cite web | title=Conditions of Authorisation for COVID-19 Vaccine Moderna | website=[[Medicines and Healthcare products Regulatory Agency]] (MHRA) | date=8 January 2021 | url=https://www.gov.uk/government/publications/regulatory-approval-of-covid-19-vaccine-moderna/conditions-of-authorisation-for-covid-19-vaccine-moderna | access-date=9 January 2021}}</ref> | US{{efn|name=CFA}}<ref name="FDA PR 20201218">{{cite press release | title=FDA Takes Additional Action in Fight Against COVID-19 By Issuing Emergency Use Authorization for Second COVID-19 Vaccine | website=U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA) | url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-takes-additional-action-fight-against-covid-19-issuing-emergency-use-authorization-second-covid | access-date=18 December 2020 | archive-date=17 March 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210317151347/https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-takes-additional-action-fight-against-covid-19-issuing-emergency-use-authorization-second-covid | url-status=dead}}</ref><ref name="CDC ACIP Moderna COVID-19 Vaccine">{{cite journal|last1=Oliver|first1=Sara E.|last2=Gargano|first2=Julia W.|last3=Marin|first3=Mona|last4=Wallace|first4=Megan|last5=Curran|first5=Kathryn G.|last6=Chamberland|first6=Mary|last7=McClung|first7=Nancy|last8=Campos-Outcalt|first8=Doug|last9=Morgan|first9=Rebecca L.|last10=Mbaeyi|first10=Sarah|last11=Romero|first11=José R.|display-authors=6|date=December 2020|title=The Advisory Committee on Immunization Practices' Interim Recommendation for Use of Moderna COVID-19 Vaccine – United States, December 2020|url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/69/wr/pdfs/mm695152e1-H.pdf|journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=69|issue=5152|pages=1653–56|doi=10.15585/mmwr.mm695152e1|pmid=33382675|last14=Bell|first13=Grace M.|last13=Lee|first14=Beth P.|last15=Dooling|first15=Kathleen|last12=Talbot|first12=H. Keipp|s2cid=229945697|name-list-style=vanc}}</ref> |Singapore<ref>{{Cite web|date=3 February 2021|title=Singapore becomes first in Asia to approve Moderna's COVID-19 vaccine|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-singapore/singapore-becomes-first-in-asia-to-approve-modernas-covid-19-vaccine-idUSKBN2A30ZM|access-date=3 February 2021|website=[[Reuters]]}}</ref> }} {{Collapsible list|title=Full (5) | EU<ref name="COVID-19 Vaccine Moderna EPAR">{{cite web | title=COVID-19 Vaccine Moderna EPAR | website=[[European Medicines Agency]] (EMA) | url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/covid-19-vaccine-moderna | access-date=20 January 2021}}</ref><ref name="EU approval">{{Cite press release|title=European Commission authorises second safe and effective vaccine against COVID-19|url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_21_3|access-date=6 January 2021|website=European Commission }}</ref><ref>{{cite press release|date=6 January 2021|title=EMA recommends COVID-19 Vaccine Moderna for authorisation in the EU|url=https://www.ema.europa.eu/en/news/ema-recommends-covid-19-vaccine-moderna-authorisation-eu|access-date=6 January 2021|publisher=European Medicines Agency}}</ref><ref>{{cite web | title=COVID-19 Vaccine Moderna | website=Union Register of medicinal products | url=https://ec.europa.eu/health/documents/community-register/html/h1507.htm | access-date=14 January 2021}}</ref> | Faroe Islands<ref name="Danish Moderna approval">{{Cite web|title=Endnu en vaccine mod COVID-19 er godkendt af EU-Kommissionen|url=https://laegemiddelstyrelsen.dk/da/nyheder/2021/endnu-en-vaccine-imod-covid-19-godkendt-af-eu-kommissionen/|access-date=7 January 2021|website=Lægemiddelstyrelsen|language=da-DK}}</ref> | Greenland<ref name="Danish Moderna approval" /> | Iceland<ref>{{Cite web|title=COVID-19: Bóluefninu COVID-19 Vaccine Moderna frá hefur verið veitt skilyrt íslenskt markaðsleyfi|url=https://www.lyfjastofnun.is/frettir/covid-19-boluefninu-covid-19-vaccine-moderna-fra-hefur-verid-veitt-skilyrt-islenskt-markadsleyfi/|access-date=7 January 2021|website=Lyfjastofnun|language=is}}</ref> | Norway<ref>{{Cite web|title=Status på koronavaksiner under godkjenning per 6. januar 2021|url=https://legemiddelverket.no/nyheter/status-pa-koronavaksiner-under-godkjenning-per-6-januar-2021|access-date=7 January 2021|website=Statens legemiddelverk|language=nb-NO|accessdate=13 January 2021|archivedate=4 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210204040017/https://legemiddelverket.no/nyheter/status-pa-koronavaksiner-under-godkjenning-per-6-januar-2021}}</ref> }} |- valign="top" |'''[[Oxford–AstraZeneca COVID-19 vaccine]]'''<wbr/>{{efn-la|[[Serum Institute of India]] will be producing the ''ChAdOx1{{nbsp}}nCoV-19'' vaccine for India<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/healthcare/biotech/pharmaceuticals/astrazeneca-serum-institute-of-india-sign-licensing-deal-for-1-billion-doses-of-oxford-vaccine/articleshow/76202016.cms|title=AstraZeneca & Serum Institute of India sign licensing deal for 1 million doses of Oxford vaccine|work=The Economic Times|access-date=15 June 2020}}</ref> and other low and middle income countries.<ref>{{cite news |title=Covid-19 vaccine: Serum Institute signs up for 100 million doses of vaccines for India, low and middle-income countries |url=https://www.financialexpress.com/lifestyle/health/covid-19-vaccine-serum-institute-signs-up-for-100-million-doses-of-vaccines-for-india-low-and-middle-income-countries/2047884/ |work=The Financial Express |date=7 August 2020}}</ref>}}{{efn-la|Oxford name: ''ChAdOx1{{nbsp}}nCoV-19''. Manufacturing in Brazil to be carried out by [[Oswaldo Cruz Foundation]].<ref>{{cite news |last1=Walsh |first1=Nick |last2=Shelley |first2=Jo |last3=Duwe |first3=Eduardo |last4=Bonnett |first4=William |date=27 July 2020 |title=The world's hopes for a coronavirus vaccine may run in these health care workers' veins |url=https://edition.cnn.com/2020/07/27/americas/brazil-covid-19-sinovac-vaccine-intl/index.html |publisher=[[CNN]] |location=[[São Paulo]] |access-date=3 August 2020 |name-list-style=vanc |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803211040/https://edition.cnn.com/2020/07/27/americas/brazil-covid-19-sinovac-vaccine-intl/index.html |url-status=live }}</ref>}}<ref name="NCT04400838">{{cite web |title=Investigating a Vaccine Against COVID-19 |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04400838 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |id=NCT04400838 |date=26 May 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084750/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04400838/ |url-status=live }}</ref><ref name="EudraCT-2020-001228-32">{{cite web |url=https://www.clinicaltrialsregister.eu/ctr-search/trial/2020-001228-32/GB |title=A Phase 2/3 study to determine the efficacy, safety and immunogenicity of the candidate Coronavirus Disease (COVID-19) vaccine ChAdOx1 nCoV-19 |website=EU Clinical Trials Register |publisher=European Union |id=[[EudraCT]] 2020-001228-32 |date=21 April 2020 |access-date=3 August 2020 |archive-date=5 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201005201654/https://www.clinicaltrialsregister.eu/ctr-search/trial/2020-001228-32/GB |url-status=live }}</ref><ref name="ISRCTN89951424">{{cite journal |title=A Phase III study to investigate a vaccine against COVID-19 |website=ISRCTN |id=ISRCTN89951424 |doi=10.1186/ISRCTN89951424 |date=26 May 2020 |last1=O'Reilly |first1=Peter |name-list-style=vanc | doi-access=free }}</ref><br />[[University of Oxford]], [[AstraZeneca]], [[Coalition for Epidemic Preparedness Innovations|CEPI]] |[[Adenoviridae|Adenovirus]] [[Viral vector|vector]] vaccine (modified [[chimpanzee]] adenovirus vector, ChAdOx1) |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=30000 |description=Interventional; [[randomized controlled trial|randomized, placebo-controlled study]] for efficacy, safety, and immunogenicity.<ref name="NCT04516746">{{cite web |title=A Phase III Randomized, Double-blind, Placebo-controlled Multicenter Study in Adults to Determine the Safety, Efficacy, and Immunogenicity of AZD1222, a Non-replicating ChAdOx1 Vector Vaccine, for the Prevention of COVID-19 |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04516746 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |id=NCT04383574 |date=12 May 2020 |access-date=26 August 2020 |archive-date=23 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200823061231/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04516746 |url-status=live }}</ref> |status=Positive results from an interim analysis of four ongoing trials were announced on 23 November 2020 and published on 8 December 2020. Overall efficacy was 70%, ranging from 62% to 90% with different dosing regimens, with a peer-reviewed safety profile.<ref>{{cite journal|url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)32661-1/fulltext|title=Safety and efficacy of the ChAdOx1 nCoV-19 vaccine (AZD1222) against SARS-CoV-2: an interim analysis of four randomised controlled trials in Brazil, South Africa, and the UK|journal=Lancet|first1=Marryn|last1=Voysey|first2=Sue Ann|last2=Costa Clemens|first3=Shabir A.|last3=Madhi|first4=Lily Y.|last4=Weckx|first5=Pedro M.|last5=Folegatti|first6=Parvinder K.|last6=Aley|first7=Brian|last7=Angus|first8=Vicky L.|last8=Baillie|volume=397|issue=10269|pages=99–111|doi=10.1016/S0140-6736(20)32661-1|doi-access=free|date=8 December 2020|access-date=9 December 2020|name-list-style=vanc|display-authors=6}}</ref> |locations=Brazil (5,000),<ref>{{cite web |title=Trial of Oxford COVID-19 vaccine starts in Brazil |url=https://covid19vaccinetrial.co.uk/brazil-trial-launch |publisher=[[Jenner Institute]] |access-date=26 August 2020 |archive-date=9 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200909025948/https://covid19vaccinetrial.co.uk/brazil-trial-launch |url-status=live |accessdate=2 January 2021 |archivedate=9 September 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200909025948/https://covid19vaccinetrial.co.uk/brazil-trial-launch }}</ref> United Kingdom, India<ref>{{cite news |title=Oxford COVID-19 vaccine final trials will be held in these 17 hospitals in India |url=https://www.livemint.com/news/india/oxford-covid-19-vaccine-trials-will-be-held-in-these-17-hospitals-in-india-11597839519639.html |work=mint |date=19 August 2020 }}</ref> |duration=May 2020{{snd}}Aug 2021 }} <!-- |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=2|endphase=3|participants=10260|description=Interventional; [[randomized controlled trial|randomized, placebo-controlled study]] for efficacy, safety, and immunogenicity}} --> |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=543 |status=Spike-specific antibodies at day 28; [[neutralizing antibody|neutralizing antibodies]] after a [[booster dose]] at day 56.<ref name="folegatti">{{cite journal |last1=Folegatti |first1=Pedro M |last2=Ewer |first2=Katie J |last3=Aley |first3=Parvinder K |last4=Angus |first4=Brian |last5=Becker |first5=Stephan |last6=Belij-Rammerstorfer |first6=Sandra |last7=Bellamy |first7=Duncan |last8=Bibi |first8=Sagida |last9=Bittaye |first9=Mustapha |last10=Clutterbuck |first10=Elizabeth A |last11=Dold |first11=Christina |last12=Faust |first12=Saul N |last13=Finn |first13=Adam |last14=Flaxman |first14=Amy L |last15=Hallis |first15=Bassam |last16=Heath |first16=Paul |last17=Jenkin |first17=Daniel |last18=Lazarus |first18=Rajeka |last19=Makinson |first19=Rebecca |last20=Minassian |first20=Angela M |last21=Pollock |first21=Katrina M |last22=Ramasamy |first22=Maheshi |last23=Robinson |first23=Hannah |last24=Snape |first24=Matthew |last25=Tarrant |first25=Richard |last26=Voysey |first26=Merryn |last27=Green |first27=Catherine |last28=Douglas |first28=Alexander D |last29=Hill |first29=Adrian V S |last30=Lambe |first30=Teresa |last31=Gilbert |first31=Sarah C |last32=Pollard |first32=Andrew J |display-authors=6 |author-link2=Katie Ewer |title=Safety and immunogenicity of the ChAdOx1 nCoV-19 vaccine against SARS-CoV-2: a preliminary report of a phase 1/2, single-blind, randomised controlled trial |journal=Lancet |date=July 2020 |volume=396 |issue=10249 |pages=467–78 |doi=10.1016/S0140-6736(20)31604-4 |pmid=32702298 |pmc=7445431 |doi-access=free |lay-url=https://blogs.sciencemag.org/pipeline/archives/2020/07/20/new-data-on-the-oxford-az-vaccine |name-list-style=vanc }}</ref>}} |{{Collapsible list | title = Emergency (19) | Argentina<ref>{{cite web |title=Argentine regulator approves AstraZeneca/Oxford COVID-19 vaccine |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-argentina-astrazen/argentine-regulator-approves-astrazeneca-oxford-covid-19-vaccine-astrazeneca-idUSKBN29421P |publisher=Reuters |access-date=30 December 2020 |date=30 December 2020}}</ref> | Bahrain<ref>{{Cite web|date=25 January 2021|title=Bahrain approves Oxford/AstraZeneca coronavirus vaccine produced in India|url=http://saudigazette.com.sa/article/602862|access-date=30 January 2021|website=Saudigazette}}</ref> | Bangladesh<ref>{{Cite web|title=Oxford University-Astrazeneca vaccine: Bangladesh okays it for emergency use|url=https://www.thedailystar.net/frontpage/news/oxford-university-astrazeneca-vaccine-bangladesh-okays-it-emergency-use-2022381|access-date=6 January 2021|website=thedailystar.net}}</ref><ref>{{Cite web|title=Bangladesh approves Oxford-AstraZeneca COVID-19 vaccine|url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/bangladesh-approves-oxford-astrazeneca-covid-19-vaccine/2099147|access-date=6 January 2021|website=aa.com.tr}}</ref> | Brazil<ref name="Covid-Vaccine">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-brazil-idUSKBN29M0M3|title=Brazil clears emergency use of Sinovac, AstraZeneca vaccines, shots begin|work=Reuters|first1=Jamie|last1=McGeever|first2=Pedro|last2=Fonseca|date=17 January 2021|access-date=17 January 2021}}</ref> | Dominican Republic<ref>{{cite news |last1=Staff |first1=Agencia EFE |title=La República Dominicana aprueba la vacuna de AstraZeneca contra la covid-19 |url=https://www.efe.com/efe/america/sociedad/la-republica-dominicana-aprueba-vacuna-de-astrazeneca-contra-covid-19/20000013-4431079 |work=Agencia EFE |date=31 December 2020 |language=es}}</ref> | Ecuador<ref>{{Cite news|last=Staff|first=Reuters|date=2021-01-24|title=Ecuador approves use of AstraZeneca vaccine for COVID-19|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-ecuador-astrazeneca-idUSL1N2JZ0HC|access-date=30 January 2021}}</ref> | El Salvador<ref>{{cite news |title=El Salvador greenlights AstraZeneca, Oxford University COVID-19 vaccine |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-el-salvador-vaccin/el-salvador-greenlights-astrazeneca-oxford-university-covid-19-vaccine-idINKBN2942HQ |publisher=Reuters |date=30 December 2020 }}</ref> | India<ref name="NYT India">{{cite news | first1=Emily | last1=Schmall | first2=Sameer | last2=Yasir | title=India Approves Oxford-AstraZeneca Covid-19 Vaccine and 1 Other | website=The New York Times | date=3 January 2021 | url=https://www.nytimes.com/2021/01/03/world/asia/india-covid-19-vaccine.html | access-date=3 January 2021 | name-list-style=vanc}}</ref> |Iraq<ref name="bignewsnetwork.com">{{Cite web|title=Iraq approves Sinopharm, AstraZeneca vaccines|url=https://www.bignewsnetwork.com/news/267583081/iraq-approves-sinopharm-astrazeneca-vaccines|access-date=30 January 2021|website=Big News Network.com}}</ref> | Mexico<ref>{{cite news | title=Mexico approves AstraZeneca COVID-19 vaccine, minister says | website=Reuters | date=5 January 2021 | url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-mexico-vaccine-idUSKBN29A04O | access-date=14 January 2021}}</ref> | Myanmar<ref>{{cite news | title= Myanmar launches nationwide COVID-19 vaccination program | website= Xinhua News | date= 27 January 2021 | url= http://www.xinhuanet.com/english/2021-01/27/c_139700809.htm | accessdate= 3 February 2021 | archivedate= 27 January 2021 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20210127163302/http://www.xinhuanet.com/english/2021-01/27/c_139700809.htm }}</ref> | Nepal<ref>{{cite news |last1=Staff |first1=Reuters |title=Nepal approves AstraZeneca COVID vaccine for emergency use – government statement |url=https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-nepal/nepal-approves-astrazeneca-covid-vaccine-for-emergency-use-government-statement-idUSKBN29K140 |work=Reuters |date=15 January 2021 }}</ref> | Pakistan<ref>{{cite news |last1=Staff |first1=Reuters |title=Pakistan approves AstraZeneca COVID-19 vaccine for emergency use |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-pakistan-astrazene/pakistan-approves-astrazeneca-covid-19-vaccine-for-emergency-use-idUKKBN29L0DO |date=16 January 2021 }}</ref> | Philippines<ref>{{Cite news |last=Staff |first=Reuters |date=28 January 2021 |title=Philippine regulator approves emergency use of AstraZeneca vaccine |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-philippines-vaccin-idUSKBN29X0CY |access-date=28 January 2021}}</ref> | Saudi Arabia<ref name="gulfnews.com" /> | Sri Lanka<ref>{{Cite web|date=22 January 2021|title=Sri Lanka approves vaccine amid warnings of virus spread|url=https://apnews.com/article/sri-lanka-coronavirus-pandemic-340488c48ab372050825e70e057dd294|access-date=22 January 2021|website=AP NEWS}}</ref> |Thailand<ref>{{cite web |title=Thai Food and Drug registers COVID-19 vaccine developed by AstraZeneca |url=https://www.pattayamail.com/thailandnews/thai-food-and-drug-registers-covid-19-vaccine-developed-by-astrazeneca-341186 |website=Pattaya Mail |date=23 January 2021}}</ref> | UK<ref>{{cite web | title=Information for Healthcare Professionals on COVID-19 Vaccine AstraZeneca | website=[[Medicines and Healthcare products Regulatory Agency]] (MHRA) | date=30 December 2020 | url=https://www.gov.uk/government/publications/regulatory-approval-of-covid-19-vaccine-astrazeneca/information-for-healthcare-professionals-on-covid-19-vaccine-astrazeneca | access-date=4 January 2021}}</ref><ref>{{cite press release |title=Oxford University/AstraZeneca vaccine authorised by UK medicines regulator |url=https://www.gov.uk/government/news/oxford-universityastrazeneca-vaccine-authorised-by-uk-medicines-regulator |publisher=Department of Health and Social Care|access-date=30 December 2020 |date=30 December 2020}}</ref><ref>{{cite web | title=Conditions of Authorisation for COVID-19 Vaccine AstraZeneca | website=[[Medicines and Healthcare products Regulatory Agency]] (MHRA) | date=30 December 2020 | url=https://www.gov.uk/government/publications/regulatory-approval-of-covid-19-vaccine-astrazeneca/conditions-of-authorisation-for-covid-19-vaccine-astrazeneca | access-date=4 January 2021}}</ref> | Vietnam<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://www.channelnewsasia.com/news/asia/vietnam-approves-astrazeneca-vaccine-reports-34-new-covid-19-14074712 |accessdate=2021-02-03 |archivedate=2021-02-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210207013652/https://www.channelnewsasia.com/news/asia/vietnam-approves-astrazeneca-vaccine-reports-34-new-covid-19-14074712 }}</ref> }} {{Collapsible list|title=Full (1)| | EU<ref>{{cite web | title=COVID-19 Vaccine AstraZeneca: Pending EC decision | website=[[European Medicines Agency]] (EMA) | date=28 January 2021 | url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/summaries-opinion/covid-19-vaccine-astrazeneca | access-date=29 January 2021 | accessdate=3 February 2021 | archivedate=16 February 2021 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20210216232934/https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/summaries-opinion/covid-19-vaccine-astrazeneca }}</ref><ref>{{cite press release |title=EMA recommends COVID-19 Vaccine AstraZeneca for authorisation in the EU |url=https://www.ema.europa.eu/en/news/ema-recommends-covid-19-vaccine-astrazeneca-authorisation-eu |website=[[European Medicines Agency]] (EMA) |access-date=29 January 2021 |date=29 January 2021}}</ref><ref>{{cite press release |title=European Commission authorises third safe and effective vaccine against COVID-19 |url=https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_21_306 |website=European Commission |access-date=29 January 2021 |date=29 January 2021}}</ref> }} |- valign="top" |- valign="top" |'''{{ill|EpiVacCorona|ru|ЭпиВакКорона}}'''<wbr /><ref name="NCT04527575">{{cite web |title=Study of the Safety, Reactogenicity and Immunogenicity of "EpiVacCorona" Vaccine for the Prevention of COVID-19 (EpiVacCorona) |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04527575 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |id=NCT04368988 |date=22 September 2020 |access-date=16 November 2020}}</ref><br />[[State Research Center of Virology and Biotechnology VECTOR|Vector]] |[[Peptide vaccine]]<ref name="NCT04527575" /> |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=40,000|description=Randomized double-blind, placebo-controlled to evaluate efficacy, immunogenicity, and safety |locations=Russia<ref>{{cite news |title=Russian EpiVacCorona Vaccine Has No Adverse Effects |url=https://www.oreanda.ru/en/gosudarstvo/russian-epivaccorona-vaccine-has-no-adverse-effects/article1354486/ |work=OREANDA-NEWS |date=13 January 2021 }}</ref> |duration=Nov 2020 – Dec 2021 }} |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=100|description=Simple, blind, placebo-controlled, randomized study of safety, reactogenicity and immunogenicity<ref name="NCT04527575" /> |locations=Russia |duration=Jul 2020<ref name="NCT04527575" /> – Sep 2020<ref>{{cite news |title=Over 1,400 volunteers get Russia's first EpiVacCorona vaccine jab |url=https://tass.com/society/1235115 |work=TASS |date=15 December 2020 }}</ref> }} |{{Collapsible list|title=Emergency (1) | Russia<ref>{{cite web | title = О регистрации вакцины ФБУН ГНЦ ВБ "Вектор" Роспотребнадзора "ЭпиВакКорона" | website = Rospotrebnadzor | url = https://www.rospotrebnadzor.ru/region/rss/rss.php?ELEMENT_ID=15660 | date = 14 October 2020 | language = ru | accessdate = 13 January 2021 | archivedate = 1 November 2020 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20201101010437/https://www.rospotrebnadzor.ru/region/rss/rss.php?ELEMENT_ID=15660 }}</ref><ref>{{cite web | title = Russia's EpiVacCorona vaccine post-registration trials started | publisher=The Pharma Letter |url = https://www.thepharmaletter.com/article/russia-s-epivaccorona-vaccine-post-registration-trials-started |date=18 November 2020 }}</ref> }} {{Collapsible list|title=Full (1) | Turkmenistan<ref>{{cite news |title= Turkmenistan registers vaccines for the prevention of infectious diseases |url=https://tdh.gov.tm/en/post/25911/turkmenistan-registers-vaccines-prevention-infectious-diseases |work=Turkmenistan Today |date=29 January 2021 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Russian vaccine "EpiVacCorona" was registered in Turkmenistan |url=https://www.en24news.com/e/2021/01/russian-vaccine-epivaccorona-was-registered-in-turkmenistan.html |work=EN24 |date=29 January 2021 |accessdate=3 February 2021 |archivedate=19 March 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210319140314/https://www.en24news.com/error }}</ref> }} |- valign="top" |'''[[CoronaVac]]'''<ref name="NCT04383574">{{cite web |title=Safety and Immunogenicity Study of Inactivated Vaccine for Prevention of SARS-CoV-2 Infection (COVID-19) (Renqiu) |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04383574 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |id=NCT04383574 |date=12 May 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084809/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04383574/ |url-status=live }}</ref><ref name="NCname= nct04456595=">{{cite web |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04456595 |title=Clinical Trial of Efficacy and Safety of Sinovac's Adsorbed COVID-19 (Inactivated) Vaccine in Healthcare Professionals (PROFISCOV) |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |id=NCT04456595 |date=2 July 2020 |access-date=3 August 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084811/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04456595/ |url-status=live }}</ref><ref name=":1">{{cite journal |last1=PT. Bio Farma |title=A Phase III, observer-blind, randomized, placebo-controlled study of the efficacy, safety, and immunogenicity of SARS-COV-2 inactivated vaccine in healthy adults aged 18–59 years in Indonesia |journal=Registri Penyakit Indonesia |date=10 August 2020 |url=https://www.ina-registry.org/index.php?act=registry_trial_detail&code_trial=16202009080721WXFM0YX |access-date=15 August 2020 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201011084814/https://www.ina-registry.org/index.php?act=registry_trial_detail&code_trial=16202009080721WXFM0YX%2F |date=11 October 2020 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201011084814/https://www.ina-registry.org/index.php?act=registry_trial_detail&code_trial=16202009080721WXFM0YX%2F |archivedate=11 October 2020 |title=Archive copy |url=https://www.ina-registry.org/index.php?act=registry_trial_detail&code_trial=16202009080721WXFM0YX%2F |accessdate=26 April 2025}}</ref><br />[[Sinovac Biotech|Sinovac]] |[[Inactivated vaccine|Inactivated]] [[Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2|SARS-CoV-2]] vaccine |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=33,620|description=Double-blind, randomized, placebo-controlled to evaluate efficacy and safety. |status=Positive results from an interim analysis of a small sample were announced by [[Turkey]] on 24 December 2020, with an efficacy of 91%.<ref>{{cite web |title=Turkish official says CoronaVac vaccine 91.25% effective |url=https://abcnews.go.com/Health/wireStory/turkish-official-coronavac-vaccine-9125-effective-74899577 |publisher=ABC News |agency=Associated Press |access-date=28 December 2020 }}</ref> Additional results were announced by [[Indonesia]] on 11 January, with an overall efficacy of 65%.<ref name=StraitsTimes20210111>{{cite news |url=https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/indonesia-grants-emergency-use-approval-to-sinovac-vaccine-local-trials-show-65 |title=Indonesia grants emergency use approval to Sinovac's vaccine, local trials show 65% efficacy |last=Soeriaatmadja |first=Wahyudi |work=[[The Straits Times]] |date=11 January 2021 |access-date=11 January 2021}}</ref> The vaccine was 50% effective at preventing symptomatic infections in a Brazilian trial.<ref>{{cite web |title= CoronaVac's Overall Efficacy in Brazil Measured at 50.4%|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-01-12/overall-efficacy-of-sinovac-vaccine-in-brazil-just-above-50 |work=Bloomberg |date=12 January 2021 |access-date=12 January 2021 }}</ref> |locations=Brazil (15,000);<ref>{{Cite web |url=https://www.scmp.com/news/world/americas/article/3106177/tests-show-coronavirus-vaccine-chinas-sinovac-safe-says-brazils |title=Tests show coronavirus vaccine by China's Sinovac is safe, says Brazil's Butantan Institute |access-date=29 October 2020 |archive-date=29 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029151527/https://www.scmp.com/news/world/americas/article/3106177/tests-show-coronavirus-vaccine-chinas-sinovac-safe-says-brazils |url-status=live }}</ref> Chile (3,000);<ref>{{Cite web |url=https://chilereports.cl/en/news/2020/08/04/chile-initiates-clinical-study-for-covid-19-vaccine |title=Chile initiates clinical study for COVID-19 vaccine |access-date=29 October 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011190302/https://chilereports.cl/en/news/2020/08/04/chile-initiates-clinical-study-for-covid-19-vaccine |url-status=live }}</ref> Indonesia (1,620); Turkey (13,000)<ref>{{cite web |title=Randomized, Double-Blind, Placebo-Controlled Phase III Clinical Trial For Evaluation of Efficacy and Safety of SARS-CoV-2 Vaccine (Vero Cell), Inactivated |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04582344 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |date=8 October 2020 |access-date=22 October 2020 |archive-date=20 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020123218/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04582344 |url-status=live }}</ref> |duration=Jul 2020 – Oct 2021 in Brazil; Aug 2020 – Jan 2021 in Indonesia }} |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=2|participants=600 |status=Immunogenicity eliciting 92% seroconversion at lower dose and 98% at higher dose after 14 days<ref>{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yanjun |last2=Zeng |first2=Gang |last3=Pan |first3=Hongxing |last4=Li |first4=Changgui |last5=Hu |first5=Yaling |last6=Chu |first6=Kai |last7=Han |first7=Weixiao |last8=Chen |first8=Zhen |last9=Tang |first9=Rong |last10=Yin |first10=Weidong |last11=Chen |first11=Xin |last12=Hu |first12=Yuansheng |last13=Liu |first13=Xiaoyong |last14=Jiang |first14=Congbing |last15=Li |first15=Jingxin |last16=Yang |first16=Minnan |last17=Song |first17=Yan |last18=Wang |first18=Xiangxi |last19=Gao |first19=Qiang |last20=Zhu |first20=Fengcai | display-authors=6 |title=Safety, tolerability, and immunogenicity of an inactivated SARS-CoV-2 vaccine in healthy adults aged 18–59 years: a randomised, double-blind, placebo-controlled, phase 1/2 clinical trial |journal=The Lancet Infectious Diseases |date=November 2020 |volume=0 |issue=2 |pages=181–92 |doi=10.1016/S1473-3099(20)30843-4 |pmid=33217362 |pmc=7832443 |s2cid=227099817 | doi-access=free |name-list-style=vanc }}</ref> |locations=China |duration=May 2020 – }} |{{Collapsible list | title = Emergency (7) |Azerbaijan<ref>https://www.aa.com.tr/en/world/azerbaijan-kicks-off-covid-19-vaccination/2114591</ref> |Bolivia<ref>{{cite web |title=Bolívia autoriza uso de vacinas Sputnik V e CoronaVac contra covid-19 |url=https://noticias.uol.com.br/internacional/ultimas-noticias/2021/01/06/bolivia-autoriza-uso-de-vacinas-sputnik-v-e-coronavac-contra-covid-19.htm |website=noticias.uol.com.br |access-date=6 January 2021 |language=pt-br}}</ref> |Brazil<ref name="Covid-Vaccine"/> |China ''(early)''<ref>{{Cite news|title=China prepares large-scale rollout of domestically-produced coronavirus vaccines|url=https://www.theglobeandmail.com/world/article-china-prepares-large-scale-rollout-of-domestically-produced|date=6 December 2020|access-date=7 December 2020|work=The Globe and Mail|first=Huizhong | last=Wu }}</ref> |Chile<ref>{{Cite web|date=2021-01-20|title=Chile aprueba el uso de emergencia de la vacuna china de Sinovac contra covid-19|url=https://www.france24.com/es/minuto-a-minuto/20210120-chile-aprueba-el-uso-de-emergencia-de-la-vacuna-china-de-sinovac-contra-covid-19|access-date=30 January 2021|website=France 24}}</ref> |Indonesia<ref name=StraitsTimes20210111/><ref name=Tempo>{{cite news |title=BPOM Grants Emergency Use Authorization for Sinovac Vaccine |url=https://en.tempo.co/read/1422220/bpom-grants-emergency-use-authorization-for-sinovac-vaccine |work=[[Tempo (Indonesian magazine)|Tempo]] |date=11 January 2021 |access-date=11 January 2021}}</ref> |Turkey<ref>{{cite news |title=Turkey to begin COVID-19 vaccine jabs by this weekend |url=https://www.aa.com.tr/en/latest-on-coronavirus-outbreak/turkey-to-begin-covid-19-vaccine-jabs-by-this-weekend/2106366 |work=Anadolu |date=11 January 2021 |access-date=11 January 2021}}</ref>}} {{Collapsible list|title=Full (0) | ''None yet'' }} |- valign="top" |'''[[Ad5-nCoV]]''' <small>(Convidicea)</small><br />[[CanSino Biologics]], Beijing Institute of Biotechnology of the [[Academy of Military Medical Sciences]] |[[Adenoviridae|Adenovirus]] [[Viral vector|vector]] vaccine ([[Recombinant vaccine|recombinant]] adenovirus [[Serotype|type]] 5 vector) |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=40,000|description=Global multi-center, randomized, double-blind, placebo-controlled to evaluate efficacy, safety and immunogenicity. |locations= China, Argentina, Chile,<ref>{{cite web |last1=Lazcano |first1=Patricio |title=Así funcionan las cuatro vacunas que se probarán en Chile |url=https://www.latercera.com/que-pasa/noticia/asi-funcionan-las-cuatro-vacunas-que-se-probaran-en-chile/AD22DRDA4REH5MRWGIAI7GQFSM/ |publisher=La Tercera |access-date=15 December 2020 |date=15 November 2020}}</ref> Mexico,<ref>{{cite web |last1=Martinez |first1=Ana Isabel |title=CanSino Biologics delivers COVID-19 vaccine to Mexico for late-stage trial |url=https://www.reuters.com/article/idUSKBN27J21V |publisher=Reuters |access-date=4 November 2020 |date=3 November 2020}}</ref> Pakistan,<ref>{{cite web |last1=Ng |first1=Eric |title=China's CanSino trials Covid-19 vaccine in 'high disease burden' nations |url=https://www.scmp.com/business/companies/article/3107389/chinese-vaccine-developer-cansino-targets-high-disease-burden |work=South China Morning Post |access-date=4 November 2020 |date=28 October 2020}}</ref> Russia,<ref name="NCT04540419">{{cite web |title=Clinical Trial of Recombinant Novel Coronavirus Vaccine (Adenovirus Type 5 Vector) Against COVID-19 |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04540419 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |id=NCT04540419 |date=13 November 2020 |access-date=17 November 2020}}</ref> Saudi Arabia<ref>{{cite web |last1=Nafisa |first1=Eltahir |title=CanSino to start Phase III trial of COVID-19 vaccine in Saudi |url=https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-saudi-cansinobio/cansino-to-start-phase-iii-trial-of-covid-19-vaccine-in-saudi-idUSKCN2550L9 |publisher=Reuters |access-date=4 November 2020 |date=9 August 2020}}</ref><ref>{{cite web |last1=Gou |first1=Jinbo |title=Phase III Trial of A COVID-19 Vaccine of Adenovirus Vector in Adults 18 Years Old and Above |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04526990 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |access-date=17 September 2020 |name-list-style=vanc |archive-date=18 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918142722/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04526990 |url-status=live }}</ref> |duration=Mar. {{ndash}} Dec. 2020, China; Sep. 2020 {{ndash}} Dec. 2021, Pakistan; Sep. 2020 {{ndash}} Nov. 2020, Russia<ref name="NCT04540419" /> }} |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=2|participants=508 |status=Neutralizing antibody and [[T cell]] responses<ref name="zhu7-20">{{cite journal | last1=Zhu | first1=Feng-Cai | last2=Guan | first2=Xu-Hua | last3=Li | first3=Yu-Hua | last4=Huang | first4=Jian-Ying | last5=Jiang | first5=Tao | last6=Hou | first6=Li-Hua | last7=Li | first7=Jing-Xin | last8=Yang | first8=Bei-Fang | last9=Wang | first9=Ling | last10=Wang | first10=Wen-Juan | last11=Wu | first11=Shi-Po | last12=Wang | first12=Zhao | last13=Wu | first13=Xiao-Hong | last14=Xu | first14=Jun-Jie | last15=Zhang | first15=Zhe | last16=Jia | first16=Si-Yue | last17=Wang | first17=Bu-Sen | last18=Hu | first18=Yi | last19=Liu | first19=Jing-Jing | last20=Zhang | first20=Jun | last21=Qian | first21=Xiao-Ai | last22=Li | first22=Qiong | last23=Pan | first23=Hong-Xing | last24=Jiang | first24=Hu-Dachuan | last25=Deng | first25=Peng | last26=Gou | first26=Jin-Bo | last27=Wang | first27=Xue-Wen | last28=Wang | first28=Xing-Huan | last29=Chen | first29=Wei | display-authors=6 | title=Immunogenicity and safety of a recombinant adenovirus type-5-vectored COVID-19 vaccine in healthy adults aged 18 years or older: a randomised, double-blind, placebo-controlled, phase 2 trial | journal=Lancet | date=July 2020 | volume=396 | issue=10249 | pages=479–88 | issn=0140-6736 | doi=10.1016/s0140-6736(20)31605-6 | pmid=32702299 | pmc=7836858 | doi-access=free | lay-url=https://blogs.sciencemag.org/pipeline/archives/2020/07/20/new-data-on-the-cansino-vaccine | name-list-style=vanc }}</ref> }} |{{Collapsible list|title=Emergency (1) | China ''(early)''<ref>{{Cite web|title=CanSino's COVID-19 vaccine approved for military use in China|url=https://asia.nikkei.com/Business/Pharmaceuticals/CanSino-s-COVID-19-vaccine-approved-for-military-use-in-China|access-date=24 December 2020|website=Nikkei Asia|accessdate=2 January 2021|archivedate=7 March 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210307024418/https://asia.nikkei.com/Business/Pharmaceuticals/CanSino-s-COVID-19-vaccine-approved-for-military-use-in-China}}</ref><ref>{{Cite news|title=More Than 2.7 Million People Have Gotten Vaccines: Covid-19 Tracker|publisher=Bloomberg L.P.|url=https://www.bloomberg.com/graphics/covid-vaccine-tracker-global-distribution/|access-date=24 December 2020}}</ref> }} {{Collapsible list|title=Full (0) | ''None yet'' }} |- valign="top" |'''[[BBV152]]''' <small>(Covaxin)</small><br />[[Bharat Biotech]], [[Indian Council of Medical Research]] |[[Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2|Inactivated SARS-CoV-2]] vaccine |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=25800|description=Randomised, observer-blinded, placebo-controlled<ref>{{Cite web|title=An Efficacy and Safety Clinical Trial of an Investigational COVID-19 Vaccine (BBV152) in Adult Volunteers |id=NCT04641481| url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04641481|access-date=26 November 2020|website=[[ClinicalTrials.gov]]}}</ref> |locations=India<ref>{{cite web | title=Bharat Biotech Recruits 23,000 Volunteers For Covaxin's Phase 3 Clinical Trial | website=NDTV.com | date=28 December 2020 | url=https://www.ndtv.com/india-news/bharat-biotech-recruits-23-000-volunteers-for-covaxins-phase-3-clinical-trial-2346980 | access-date=3 January 2021}}</ref> |duration=Nov 2020 {{En dash}} Mar 2021 }} |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|participants=375 |status=Dose-dependent [[neutralizing antibody]] response on two-dose schedule. Pending Phase II reports.<ref>{{cite web |title=Whole-Virion Inactivated SARS-CoV-2 Vaccine (BBV152) for COVID-19 in Healthy Volunteers |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04471519 |id=NCT04471519|website=[[ClinicalTrials.gov]] }}</ref>}} |{{Collapsible list|title=Emergency (1) | India (''monitored'')<ref name="NYT India" /> }} {{Collapsible list|title=Full (0) | ''None yet'' }} |} ===လၟောဝ်ဝက်သိန်ဂမၠိုင် Vaccine candidates=== {| class="wikitable sortable" |+လၟောဝ်ဝက်သိန် ကဝ်ဝိဒ်=၁၉ မနွံပ္ဍဲကာလစွမ် ပထမ-တတိယ<br>COVID‑19 candidate vaccines in Phase I{{ndash}}III trials<ref name=london/><ref name="milken">{{cite web|date=8 December 2020|title=COVID-19 vaccine tracker (Choose vaccines tab, apply filters to view select data)|url=https://airtable.com/shrSAi6t5WFwqo3GM/tblEzPQS5fnc0FHYR/viwDBH7b6FjmIBX5x?blocks=hide|access-date=11 December 2020|publisher=Milken Institute|lay-url=https://milkeninstitute.org/covid-19-tracker}}</ref><ref name=who-tracker/> |- !လၟောဝ်ဝက်သေန်ဂမၠိုင်<br>ညးမကၠောန်ဗဒှ် ကေုာံ ညးမဒုင်ပစ္စဲ<br>Vaccine candidates,<br />developers, and sponsors !ကွတ်<br>Technology !ကာလစွမ် လၟုဟ် <br>Current phase (participants)<br />design !ကာလစွမ်မတုဲဒှ် <br>Completed phase{{efn-la|Latest Phase with published results.}} (participants)<br />Immune response !မကဵုအခေါင်စကာ နဒဒှ် ကာတၟေင် <br>Emergency use authorization |- valign="top" |'''Ad26.COV2.S'''<ref>{{Cite web|title=A Study of Ad26.COV2.S in Adults|url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04436276|access-date=23 August 2020|website=[[ClinicalTrials.gov]]|date=4 August 2020|archive-date=16 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916063346/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04436276|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=A Study of Ad26.COV2.S for the Prevention of SARS-CoV-2-Mediated COVID-19 in Adult Participants|url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04505722|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200926145744/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04505722|archive-date=26 September 2020|website=ClinicalTrials.gov|publisher=US National Library of Medicine}}</ref> [[Janssen Pharmaceutica]] (Johnson & Johnson), [[Beth Israel Deaconess Medical Center|BIDMC]] |Non-[[Viral replication|replicating]] [[viral vector]] (adenovirus serotype 26) | {{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=40000|description=Randomized, double-blinded, placebo-controlled Temporarily paused on 13 October 2020, due to an unexplained illness in a participant.<ref>{{cite news | title=Johnson & Johnson pauses its coronavirus vaccine trial because of a volunteer's 'unexplained illness.' | website=[[The New York Times]] | date=13 October 2020 | url=https://www.nytimes.com/2020/10/12/world/johnson-johnson-pauses-its-coronavirus-vaccine-trial-because-of-a-volunteers-unexplained-illness.html | access-date=25 October 2020 | authors=Virginia Hughes, Katie Thomas, Carl Zimmer, Katherine J. Wu | archive-date=24 October 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201024023926/https://www.nytimes.com/2020/10/12/world/johnson-johnson-pauses-its-coronavirus-vaccine-trial-because-of-a-volunteers-unexplained-illness.html | url-status=live }}</ref> Johnson & Johnson announced, on 23 October, that they are preparing to resume the trial in the US.<ref>{{cite news | url=https://www.wsj.com/articles/covid-19-vaccine-trial-from-astrazeneca-oxford-can-resume-in-u-s-11603476923 | title=Pivotal Studies of Covid-19 Vaccines From AstraZeneca, J&J Resuming | work=[[The Wall Street Journal]] | first1=Thomas M. | last1=Burton | first2=Peter | last2=Loftus | date=23 October 2020 | name-list-style=vanc | access-date=26 October 2020 | archive-date=26 October 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201026061035/https://www.wsj.com/articles/covid-19-vaccine-trial-from-astrazeneca-oxford-can-resume-in-u-s-11603476923 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/health/2020/10/23/jj-vaccine-trial-to-resume/ | title=Johnson & Johnson, AstraZeneca coronavirus vaccine trials set to resume | work=[[The Washington Post]] | date=24 October 2020 | first=Carolyn Y. | last=Johnson | name-list-style=vanc | access-date=26 October 2020 | archive-date=26 October 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201026113132/https://www.washingtonpost.com/health/2020/10/23/jj-vaccine-trial-to-resume/ | url-status=live }}</ref> |locations=United States, Argentina, Brazil, Chile, Colombia, Mexico, Peru, the Philippines, South Africa and Ukraine |duration= Jul 2020{{snd}}2023 }} |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=1045}} |'''Pending'''<br /> *<small>Canada<ref name=hcapps/></small> *<small>EU: EMA<ref name="EU Ad26.COV2.S rolling review" /></small> *<small>South Africa<ref>[https://www.msn.com/en-za/news/other/johnson-and-johnson-the-first-to-apply-for-covid-vaccine-registration-as-south-africa-starts-review-process/ar-BB1bZnjI "Johnson & Johnson the first to apply for Covid-19 vaccine registration as South Africa starts review process"] MSN. 17 December 2020.</ref></small> |- valign="top" |'''NVX-CoV2373'''<wbr/><ref name="NCT04368988">{{cite web |title=Evaluation of the Safety and Immunogenicity of a SARS-CoV-2 rS (COVID-19) Nanoparticle Vaccine With/Without Matrix-M Adjuvant |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04368988 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |type=Registry |id=NCT04368988 |date=30 April 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=14 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200714224741/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04368988 |url-status=live }}</ref><br />[[Novavax]] |[[Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2|SARS-CoV-2]] [[Recombinant vaccine|recombinant]] [[Peplomer|spike protein]] [[nanoparticle]] with [[Immunologic adjuvant|adjuvant]] |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=45000|description=Randomised, observer-blinded, placebo-controlled trial<ref name="NCT04583995">{{cite web | url = https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04583995 | title = A Study Looking at the Effectiveness, Immune Response, and Safety of a COVID-19 Vaccine in Adults in the United Kingdom | access-date = 22 November 2020 | website=ClinicalTrials.gov }}</ref>|locations=UK, India (15000);<ref>{{cite news |last1=Yengkhom |first1=Sumati |title=Three Kolkata institutes queue up for corona vaccine trials {{!}} Kolkata News |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/3-kol-institutes-queue-up-for-corona-vaccine-trials/articleshow/79359532.cms |work=The Times of India |date=23 November 2020 }}</ref> US, Mexico (30000)<ref>{{Cite web|title=A Study Looking at the Efficacy, Immune Response, and Safety of a COVID-19 Vaccine in Adults at Risk for SARS-CoV-2 - Full Text View - ClinicalTrials.gov|url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04611802|access-date=2020-12-30|website=clinicaltrials.gov|language=en}}</ref>|duration=Sep 2020{{snd}}Jan 2021 (UK, India); Dec 2020{{snd}}Mar 2021 (US, Mexico)}} |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=131}} [[Immunoglobulin G|IgG]] and [[neutralizing antibody]] response with adjuvant after [[booster dose]]<ref name="pmid32877576">{{cite journal | vauthors = Keech C, Albert G, Cho I, Robertson A, Reed P, Neal S, Plested JS, Zhu M, Cloney-Clark S, Zhou H, Smith G, Patel N, Frieman MB, Haupt RE, Logue J, McGrath M, Weston S, Piedra PA, Desai C, Callahan K, Lewis M, Price-Abbott P, Formica N, Shinde V, Fries L, Lickliter JD, Griffin P, Wilkinson B, Glenn GM | display-authors=6 | title = Phase 1–2 Trial of a SARS-CoV-2 Recombinant Spike Protein Nanoparticle Vaccine | journal = The New England Journal of Medicine | date = September 2020 | volume=383 | issue=24 | pages=2320–2332 | pmid = 32877576 | pmc = 7494251 | doi = 10.1056/NEJMoa2026920 }}</ref> | '''Pending'''<br /> *<small>Mexico: [[COFEPRIS]]<ref>{{Cite news|last=Ebrard|first=Marcelo|title=Informe de avance sobre vacunas al 15 de diciembre de 2020.|url=https://twitter.com/m_ebrard/status/1338882415197085696|access-date=17 December 2020}}{{Primary source inline|date=December 2020}}</ref></small> |- valign="top" |'''[[BBV152]]''' [[Bharat Biotech]], [[Indian Council of Medical Research]] [[Trade name]]:<small>'''Covaxin'''</small> |[[Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2|Inactivated SARS-CoV-2]] |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=25800|description=Randomised, observer-blinded, placebo-controlled<ref>{{Cite web|title=An Efficacy and Safety Clinical Trial of an Investigational COVID-19 Vaccine (BBV152) in Adult Volunteers |type=Registry |id=NCT04641481| url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04641481|access-date=26 November 2020|website=ClinicalTrials.gov}}</ref> |locations=India |duration=Nov 2020 {{En dash}} Mar 2022 }} |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|participants=375}} Dose-dependent [[neutralizing antibody]] response on two-dose schedule.<br /> Pending Phase II reports<ref>{{cite web |title=Whole-Virion Inactivated SARS-CoV-2 Vaccine (BBV152) for COVID-19 in Healthy Volunteers |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04471519 |type=Registry |id=NCT04471519|website=ClinicalTrials.gov }}</ref> | '''Pending'''<br /> *<small>India: [[Drugs Controller General of India|DCGI]]<ref>{{cite news |last1=Dwivedi |first1=Sukirti |last2=Dey |first2=Stela |title=Bharat Biotech Seeks Emergency Use Approval For Covaxin |url=https://www.ndtv.com/india-news/bharat-biotech-seeks-emergency-use-authorisation-for-coronavirus-vaccine-covaxin-report-2335492 |work=NDTV.com |date=8 December 2020}}</ref></small> |- valign="top" |'''CoVLP'''<ref>{{Cite web|date=13 November 2020|title=GSK, Medicago launch phase 2/3 clinical trials of plant-derived COVID-19 vaccine|url=http://www.pmlive.com/pharma_news/gsk,_medicago_launch_phase_23_clinical_trials_of_plant-derived_covid-19_vaccine_1356854|access-date=16 November 2020|website=PMLive}}</ref> [[Medicago Inc.|Medicago]], [[GlaxoSmithKline|GSK]] |[[Recombinant vaccine|Recombinant]], [[Plant expressed vaccine|plant-based]] [[virus-like particle]]s{{efn-la|name="Medicago-technology"|Virus-like particles grown in ''[[Nicotiana benthamiana]]''<ref name="np-medicago">{{cite news | first=Vishwadha | last=Chander | work=National Post | agency=Reuters | title=Canada's Medicago begins human trials of plant-based COVID-19 vaccine | date=14 July 2020 | url=https://nationalpost.com/news/canada/canadas-medicago-begins-human-trials-of-plant-based-covid-19-vaccine | access-date=14 July 2020 | name-list-style=vanc | archive-date=1 November 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201101220834/https://nationalpost.com/news/canada/canadas-medicago-begins-human-trials-of-plant-based-covid-19-vaccine | url-status=live }}</ref>}} with [[GlaxoSmithKline|GSK]] [[Immunologic adjuvant|adjuvant]] |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=2|endphase=3|participants=30,612 |description=Event-driven, randomized, observer blinded, placebo-controlled<ref>{{Cite journal|last=Medicago|date=18 November 2020|title=Randomized, Observer-Blind, Placebo-Controlled, Phase 2/3 Study to Assess the Safety, Efficacy, and Immunogenicity of a Recombinant Coronavirus-Like Particle COVID-19 Vaccine in Adults 18 Years of Age or Older|url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04636697}}</ref> |locations=Canada |duration=Nov 2020 {{En dash}} Apr 2022 }} |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|participants=180 |description=Neutralizing antibodies at day 42 after the first injection (day 21 after the second injection) were at levels 10x that of COVID-19 survivors. }} | |- valign="top" |'''[[ZF2001]]''' <ref name=london/><br />Anhui Zhifei Longcom Biopharmaceutical Co. Ltd. [[Trade name]]: '''<small>RBD-Dimer</small>''' |[[Recombinant vaccine|Recombinant]] [[subunit vaccine]] |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=29,000|description=randomized, double-blind, placebo-controlled<ref>{{cite journal |title=A Phase III Clinical Trial to Determine the Safety and Efficacy of ZF2001 for Prevention of COVID-19 - Full Text View - ClinicalTrials.gov |journal=Clinicaltrials.gov |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04646590#wrapper }}</ref>|locations=China, Ecuador, Indonesia, Malaysia, Pakistan, Uzbekistan<ref>{{cite web |last1=Pinghui |first1=Zhuang |title=Fifth Chinese Covid-19 vaccine candidate ready to enter phase 3 trials |url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3110690/coronavirus-chinas-cnbg-set-review-covid-19-vaccine-phase-3 |work=South China Morning Post |access-date=26 December 2020 |date=20 November 2020}}</ref><ref>{{cite web |last1=Ying |first1=Teoh Pei |title=MYEG to conduct phase 3 clinical trial for China's Covid-19 vaccine in Msia {{!}} New Straits Times |url=https://www.nst.com.my/news/nation/2020/12/647456/myeg-conduct-phase-3-clinical-trial-chinas-covid-19-vaccine-msia |work=New Straits Times |access-date=28 December 2020 |date=7 December 2020}}</ref>|duration=Dec 2020{{snd}}Apr 2022}} |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=2|participants=900|description=Interventional; randomized, double-blind, placebo-controlled<ref name="NCT04466085">{{cite web |title=A Randomized, Blinded, Placebo-controlled Trial to Evaluate the Immunogenicity and Safety of a Recombinant New Coronavirus Vaccine (CHO Cell) With Different Doses and Different Immunization Procedures in Healthy People Aged 18 to 59 Years |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04466085 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |type=Registry |id=NCT04466085 |date=10 July 2020 |access-date=26 August 2020 |archive-date=28 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728095036/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04466085 |url-status=live }}</ref> |locations=[[Chongqing]] |duration=Jun 2020{{snd}}Sep 2021}} | |- valign="top" |'''Zorecimeran (CVnCoV)'''<wbr/><br />[[CureVac]], [[Coalition for Epidemic Preparedness Innovations|CEPI]] |[[modRNA]] |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=3|participants=36500|references=<ref name="2020-003998-22">{{cite web |title=COVID-19: A Phase 2b/3, Randomized, Observer-Blinded, Placebo Controlled, Multicenter Clinical Study Evaluating the Efficacy and Safety of Investigational SARS-CoV-2 mRNA Vaccine CVnCoV in Adults 18 Years of Age and Older |url=https://www.clinicaltrialsregister.eu/ctr-search/trial/2020-003998-22/DE |date=19 November 2020 |access-date=19 December 2020 |website=EU Clinical Trials Register |id=2020-003998-22}}</ref> |description=Phase 2b/3: Multicenter efficacy and safety trial in adults |locations=Argentina, Belgium, Colombia, Dominican Republic, France, Germany, Mexico, Netherlands, Panama, Peru, Spain |duration=Nov 2020{{snd}}? }} |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=944|references=<ref name="NCT04449276">{{cite web |title=A Study to Evaluate the Safety, Reactogenicity and Immunogenicity of Vaccine CVnCoV in Healthy Adults |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04449276 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |id=NCT04449276 |date=26 June 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084840/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04449276/ |url-status=live }}</ref><ref name="NCT04515147">{{cite web |title=A Dose-Confirmation Study to Evaluate the Safety, Reactogenicity and Immunogenicity of Vaccine CVnCoV in Healthy Adults |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04515147 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |id=NCT04515147 |date=17 August 2020 |access-date=28 August 2020 |archive-date=23 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200823000237/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04515147 |url-status=live }}</ref> |description=Phase 1 (284): Partially blind, controlled, dose-escalation to evaluate safety, reactogenicity and immunogenicity. Phase 2a (660):Partially observer-blind, multicenter, controlled, dose-confirmation. |locations=Belgium (P1), Germany (P1), Panama (2a), Peru (2a) |duration=Jun 2020{{snd}}Oct 2021 }} | |- valign="top" |'''IIBR-100'''<wbr/><ref name="NCT04608305">{{cite web |title=A Phase I/II Randomized, Multi-Center, Placebo-Controlled, Dose-Escalation Study to Evaluate the Safety, Immunogenicity and Potential Efficacy of an rVSV-SARS-CoV-2-S Vaccine (IIBR-100) in Adults |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04608305 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |type=Registry |id=NCT04608305 |date=1 November 2020}}</ref><br />[[Ministry of Health (Israel)|The Israel Institute for Biological research]] [[Trade name]]: '''<small>Brilife</small>''' |[[Recombinant vaccine|Recombinant]] [[vesicular stomatitis virus]] |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=2|participants=1000 |references=<ref>{{cite web |title=As Israel goes vaccine-wild, will the homegrown version lose its shot?|url=https://www.timesofisrael.com/as-israel-goes-vaccine-wild-will-the-homegrown-version-lose-its-shot/|website=Times of Israel |date=29 December 2020|access-date=1 January 2021|url-status=live}}</ref> |description= |locations=Israel |duration= Dec 2020{{snd}}spring 2021 }} |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|participants=80|references=<ref name="NCT04608305"/> |description=Subjects (18-55 years old) randomly receiving a single administration of IIBR-100 at the low, mid, or high dose of saline or two administrations at a low dose, or saline, 28 days apart. |locations=Israel |duration= Oct{{snd}}Nov 2020 }} | |- valign="top" |'''INO-4800'''<wbr/>{{efn-la|name="INO-4800-phase"|South Korean Phase I–II in parallel with Phase I in the US}}<ref name="NCT04336410">{{cite web |title=Safety, Tolerability and Immunogenicity of INO-4800 for COVID-19 in Healthy Volunteers |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04336410 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |type=Registry |id=NCT04336410 |date=7 April 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084843/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04336410/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ivi.int/ivi-inovio-and-knih-to-partner-with-cepi-in-a-phase-i-ii-clinical-trial-of-inovios-covid-19-dna-vaccine-in-south-korea/|title=IVI, INOVIO, and KNIH to partner with CEPI in a Phase I/II clinical trial of INOVIO's COVID-19 DNA vaccine in South Korea|publisher=International Vaccine Institute|date=16 April 2020|access-date=23 April 2020}}</ref><br />[[Inovio Pharmaceuticals|Inovio]], [[Coalition for Epidemic Preparedness Innovations|CEPI]], [[Korea Centers for Disease Control and Prevention|Korea National Institute of Health]], [[International Vaccine Institute]] |[[DNA vaccination#Plasmid vectors|DNA plasmid]] delivered by [[electroporation]] |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=40 |locations=United States, South Korea |duration=Apr{{ndash}}Nov 2020 }} |{{ClinicalStudyInfo|align=left|sortvalue=0a|Pending Phase I report}} | |- valign="top" |'''EpiVacCorona'''<wbr/><ref name="NCT04527575"/><br />[[State Research Center of Virology and Biotechnology VECTOR|Vector]] |[[Peptide vaccine|Vaccine based on peptide antigens]]<ref name="NCT04527575" /> |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=100|description=Simple, blind, placebo-controlled, randomized study of safety, reactogenicity and immunogenicity<ref name="NCT04527575" /> |locations=Russia |duration=Jul 2020<ref name="NCT04527575" />{{snd}}?}} |{{ClinicalStudyInfo|align=left|sortvalue=0a|Pending Phase I–II report}} | |- valign="top" |''Unnamed''<wbr/><ref name="NCT04412538">{{cite web |title=Safety and Immunogenicity Study of an Inactivated SARS-CoV-2 Vaccine for Preventing Against COVID-19 |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04412538 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |type=Registry |id=NCT04412538 |date=2 June 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084852/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04412538/ |url-status=live }}</ref><br />[[Peking Union Medical College|Chinese Academy of Medical Sciences]] |[[Inactivated vaccine|Inactivated]] [[Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2|SARS-CoV-2]] |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=942|description=Randomized, double-blinded, single-center, placebo-controlled |locations=[[Chengdu]] |duration=Jun 2020{{snd}}Sep 2021 }} |{{ClinicalStudyInfo|align=left|}} | |- valign="top" |'''AG0301-COVID‑19'''<wbr/><ref name="NCT04463472">{{cite web |title=Study of COVID-19 DNA Vaccine (AG0301-COVID19) |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04463472 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |type=Registry |id=NCT04463472 |date=9 July 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084854/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04463472/ |url-status=live }}</ref><br />AnGes Inc.,<ref name="anges-inc">{{cite web |url=https://www.anges.co.jp/en/company/index.html |title=About AnGes – Introduction |website=AnGes, Inc. |access-date=1 August 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084856/https://www.anges.co.jp/en/company/index.html/ |url-status=live |accessdate=2 January 2021 |archivedate=11 October 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201011084856/https://www.anges.co.jp/en/company/index.html/ }}</ref> [[Japan Agency for Medical Research and Development|AMED]] |[[DNA vaccination#Plasmid vectors|DNA plasmid]] |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=30|description=Non-randomized, single-center, two doses |locations=[[Osaka]] |duration=Jun 2020{{snd}}Jul 2021 }} |{{ClinicalStudyInfo|align=left|}} | |- valign="top" |'''Lunar-COV19/ARCT-021'''<ref>{{Cite web|title=CTI and Arcturus Therapeutics Announce Initiation of Dosing of COVID-19 STARR™ mRNA Vaccine Candidate, LUNAR-COV19 (ARCT-021) in a Phase 1/2 study|url=https://www.bioindustry.org/news-listing/cti-and-arcturus-therapeutics-announce-initiation-of-dosing-of-covid-19-starr-mrna-vaccine-candidate-lunar-cov19-arct-021-in-a-phase-12-study.html|access-date=23 August 2020|date=13 August 2020|publisher=UK BioIndustry Association|archive-date=11 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084858/https://www.bioindustry.org/news-listing/cti-and-arcturus-therapeutics-announce-initiation-of-dosing-of-covid-19-starr-mrna-vaccine-candidate-lunar-cov19-arct-021-in-a-phase-12-study.html/|url-status=live|accessdate=2 January 2021|archivedate=11 October 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201011084858/https://www.bioindustry.org/news-listing/cti-and-arcturus-therapeutics-announce-initiation-of-dosing-of-covid-19-starr-mrna-vaccine-candidate-lunar-cov19-arct-021-in-a-phase-12-study.html/}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ascending Dose Study of Investigational SARS-CoV-2 Vaccine ARCT-021 in Healthy Adult Subjects|url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04480957|access-date=23 August 2020|website=clinicaltrials.gov|archive-date=11 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084910/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04480957/|url-status=live}}</ref> [[Arcturus Therapeutics]] |[[Messenger RNA|mRNA]] |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=92|description=Randomized, double-blinded |locations=Singapore |duration=Aug 2020{{snd}}? }} |{{ClinicalStudyInfo|align=left|}} | |- valign="top" |'''COVID‑19/aAPC'''<wbr/><ref name="NCT04299724">{{cite web |title=Safety and Immunity of Covid-19 aAPC Vaccine |website=[[ClinicalTrials.gov]] |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04299724 |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |type=Registry |id=NCT04299724 |date=9 March 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084913/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04299724/ |url-status=live }}</ref><br />Shenzhen Genoimmune Medical Institute<ref name="shenzhen-genoimmune-medical-institute">{{cite web |url=http://www.szgimi.org/en/about.php |title=About Us |publisher=Shenzhen Genoimmune Medical Institute |access-date=1 August 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084919/http://www.szgimi.org/en/about.php/ |url-status=live |accessdate=2 January 2021 |archivedate=11 October 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201011084919/http://www.szgimi.org/en/about.php/ }}</ref> |[[Lentiviral vector in gene therapy|Lentiviral vector]] with [[minigene]] modifying [[Artificial antigen presenting cells|aAPCs]] |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|participants=100 |locations=[[Shenzhen]] |duration=Mar 2020{{snd}}2023 }} |{{ClinicalStudyInfo|align=left|}} | |- valign="top" |'''LV-SMENP-DC'''<wbr/><ref name="NCT04276896">{{cite web |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04276896 |title=Immunity and Safety of Covid-19 Synthetic Minigene Vaccine |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |type=Registry |id=NCT04276896 |date=19 February 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084923/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04276896/ |url-status=live }}</ref><br />Shenzhen Genoimmune Medical Institute<ref name="shenzhen-genoimmune-medical-institute"/> |[[Lentiviral vector in gene therapy|Lentiviral vector]] with [[minigene]] modifying [[dendritic cells|DCs]] |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|participants=100 |locations=[[Shenzhen]] |duration=Mar 2020{{snd}}2023 }} |{{ClinicalStudyInfo|align=left|}} | |- valign="top" |'''LNP-nCoVsaRNA'''<wbr/><ref name="ISRCTN17072692">{{cite journal |title=Clinical trial to assess the safety of a coronavirus vaccine in healthy men and women |website=ISRCTN |type=Registry |id=ISRCTN17072692 |doi=10.1186/ISRCTN17072692 |date=22 May 2020 |last1=Ward |first1=Denise |last2=McCormack |first2=Sheena |doi-access=free |name-list-style=vanc }}</ref><br />[[Medical Research Council (United Kingdom)|MRC]] [[clinical trials unit]] at [[Imperial College London]] |[[RNA vaccine|mRNA]] |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|participants=105|description=Randomized trial, with dose escalation study (15) and expanded safety study (at least 200) |locations=United Kingdom |duration=Jun 2020{{snd}}Jul 2021 }} |{{ClinicalStudyInfo|align=left|}} | |- valign="top" |'''ZyCoV-D'''<wbr/><ref>{{Cite web|website=ctri.nic.in|publisher=[[Clinical Trials Registry – India|Clinical Trials Registry India]]|title=A prospective, randomized, adaptive, phase I/II clinical study to evaluate the safety and immunogenicity of Novel Corona Virus −2019-nCov vaccine candidate of M/s Cadila Healthcare Limited by intradermal route in healthy subjects|type=Registry |id=CTRI/2020/07/026352 |url=http://www.ctri.nic.in/Clinicaltrials/pmaindet2.php?trialid=45306|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201122022620/http://www.ctri.nic.in/Clinicaltrials/pmaindet2.php?trialid=45306|archive-date=22 November 2020|date=15 December 2020}}</ref><br /> [[Cadila Healthcare]] |[[DNA plasmids|DNA plasmid]] expressing [[SARS-CoV-2]] [[S protein]] |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|endphase=2|participants=1000 |description=Interventional; randomized, double-blind, placebo-controlled<ref>{{Cite journal|last1=Rawat|first1=Kajal|last2=Kumari|first2=Puja|last3=Saha|first3=Lekha|date=24 November 2020|title=COVID-19 vaccine: A recent update in pipeline vaccines, their design and development strategies|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33245898|journal=European Journal of Pharmacology|volume=892|pages=173751|doi=10.1016/j.ejphar.2020.173751|issn=1879-0712|pmc=7685956|pmid=33245898}}</ref><ref>{{Cite news|last=Thacker|first=Teena|title=Zydus Cadila to test ZyCoV-D on 30,000 patients in Phase-3 trials|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/healthcare/biotech/pharmaceuticals/zydus-cadila-to-test-zycov-d-on-30000-patients-in-phase-3-trials/articleshow/79088859.cms?from=mdr|access-date=16 December 2020}}</ref> |locations=India |duration=Jul 2020{{snd}}Apr 2021 }} |{{ClinicalStudyInfo|align=left|}} | |- valign="top" |'''GX-19'''<wbr/><ref name="NCT04445389">{{cite web |title=Safety and Immunogenicity Study of GX-19, a COVID-19 Preventive DNA Vaccine in Healthy Adults |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04445389 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |type=Registry |id=NCT04445389 |date=24 June 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084931/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04445389/ |url-status=live }}</ref><ref name="gen-reut">{{cite news |title=S. Korea's Genexine begins human trial of coronavirus vaccine |url=https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-genexine-vaccine-idUSL4N2DW1T3 |access-date=25 June 2020 |publisher=Reuters |date=19 June 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084934/https://www.reuters.com/article/health-coronavirus-genexine-vaccine-idUSL4N2DW1T3/ |url-status=live }}</ref><br />Genexine consortium,<ref>{{cite news |title=Genexine consortium's Covid-19 vaccine acquires approval for clinical trails in Korea |url=https://www.ivi.int/genexine-consortiums-covid-19-vaccine-acquires-approval-for-clinical-trails-in-korea/ |date=11 June 2020 |access-date=1 August 2020}}</ref> [[International Vaccine Institute]] |[[DNA vaccination|DNA]] |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|participants=40 |locations=[[Seoul]] |duration=Jun 2020{{snd}}Jun 2022 }} |{{ClinicalStudyInfo|align=left|}} | |- valign="top" |'''SCB-2019'''<wbr/><ref name="NCT04405908">{{cite web |title=SCB-2019 as COVID-19 Vaccine |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04405908 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |type=Registry |id=NCT04405908 |date=28 May 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084942/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04405908/ |url-status=live }}</ref><ref name="clover-cta">{{cite web |title=Clover Biopharmaceuticals starts Phase I Covid-19 vaccine trial |url=https://www.clinicaltrialsarena.com/news/clover-vaccine-covid-19-trial/ |publisher=Clinical Trials Arena |access-date=25 June 2020 |date=20 June 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084945/https://www.clinicaltrialsarena.com/news/clover-vaccine-covid-19-trial// |url-status=live }}</ref><br />Clover Biopharmaceuticals,<ref name="clover-biopharma">{{cite web |url=http://www.cloverbiopharma.com/index.php?m=content&c=index&a=lists&catid=12 |title=About Us |website=Clover Biopharmaceuticals |access-date=1 August 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011084948/http://www.cloverbiopharma.com/index.php?m=content&c=index&a=lists&catid=12%2F |url-status=live }}</ref> [[GlaxoSmithKline|GSK]] |[[Peplomer|Spike protein]] [[Protein trimer|trimeric]] [[Protein subunit#Subunit Vaccines|subunit]] with [[GlaxoSmithKline|GSK]] [[Immunologic adjuvant|adjuvant]] |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|participants=150 |locations=[[Perth]] |duration=Jun 2020{{snd}}Mar 2021 }} |{{ClinicalStudyInfo|align=left|}} | |- valign="top" |'''COVAX-19'''<wbr/><ref name="NCT04453852">{{cite web |title=Monovalent Recombinant COVID19 Vaccine (COVAX19) |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04453852 |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |type=Registry |id=NCT04453852 |date=1 July 2020 |access-date=14 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011085001/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04453852/ |url-status=live }}</ref><br />Vaxine Pty Ltd<ref name="vaxine-pty">{{cite web |url=http://vaxine.net/ |title=Vaxine |access-date=1 August 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011085004/https://vaxine.net// |url-status=live }}</ref> |[[Recombinant vaccine|Recombinant]] [[protein]] |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|participants=40 |locations=[[Adelaide]] |duration=Jun 2020{{snd}}Jul 2021 }} |{{ClinicalStudyInfo|align=left|}} | |- valign="top" |''Unnamed''<wbr/><ref name="ChiCTR2000034112">{{cite web |url=http://www.chictr.org.cn/showprojen.aspx?proj=55524 |title=A Phase I clinical trial to evaluate the safety, tolerance and preliminary immunogenicity of different doses of a SARS-CoV-2 mRNA vaccine in population aged 18–59 years and 60 years and above |website=Chinese Clinical Trial Register |type=Registry |id=ChiCTR2000034112 |date=24 June 2020 |access-date=6 July 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011085018/http://www.chictr.org.cn/showprojen.aspx?proj=55524%2F |url-status=live |accessdate=2 January 2021 |archivedate=11 October 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201011085018/http://www.chictr.org.cn/showprojen.aspx?proj=55524%2F }}</ref><br />[[PLA Academy of Military Science]], Walvax Biotech<ref name="walvax">{{cite web |url=http://www.walvax.com/wosen/28.aspx |title=Company introduction |website=Walvax Biotechnology |access-date=1 August 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011085028/http://www.walvax.com/wosen/28.aspx/ |url-status=live |accessdate=2 January 2021 |archivedate=11 October 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201011085028/http://www.walvax.com/wosen/28.aspx/ }}</ref> |[[RNA vaccine|mRNA]] |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|participants=168 |locations=China |duration=Jun 2020{{snd}}Dec 2021 }} |{{ClinicalStudyInfo|align=left|}} | |- valign="top" |'''SARS-CoV-2 Sclamp'''/'''[[V451]]'''<wbr/><ref name="NCT04495933">{{cite web |url=https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04495933 |title=A Study on the Safety, Tolerability and Immune Response of SARS-CoV-2 Sclamp (COVID-19) Vaccine in Healthy Adults |website=[[ClinicalTrials.gov]] |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |type=Registry |id=NCT04495933 |date=3 August 2020 |access-date=4 August 2020 |archive-date=11 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011085041/https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT04495933/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|title=UQ-CSL V451 Vaccine|url=https://www.precisionvaccinations.com/vaccines/uq-csl-v451-vaccine|access-date=11 December 2020|website=precisionvaccinations.com|accessdate=2 January 2021|archivedate=19 December 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201219104227/https://www.precisionvaccinations.com/vaccines/uq-csl-v451-vaccine}}</ref><br />[[University of Queensland|UQ]], [[Syneos Health]], [[Coalition for Epidemic Preparedness Innovations|CEPI]], [[CSL Limited#Seqirus (bioCSL)|Seqirus]] |[[Molecular clamp]] stabilized [[Peplomer|spike protein]] with [[MF59]] |{{ClinicalStudyInfo|align=left|phase=1|participants=120|description=Randomised, double-blind, placebo-controlled, dose-ranging |locations=[[Brisbane]] |duration=Jul{{ndash}}Oct 2020 }} |{{ClinicalStudyInfo|align=left|}} |{{NA}}<br />[[V451 vaccine|Testing and development terminated in December 2020 due to false positive HIV test found among participants]] |} ==နိဿဲ== {{reflist}} ==Footnotes== {{notelist}} ==ဆက်ဗှ်== * {{cite book|last=Vogel|first=Patric U. B.|date=2020|title=COVID-19 : Suche nach einem Impfstoff|series=Essentials|url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-658-31340-1|location=Wiesbaden|publisher=Springer Fachmedien Wiesbaden GmbH|doi=10.1007/978-3-658-31340-1|isbn=978-3-658-31340-1|oclc=1199717422}} * {{cite journal |vauthors=Funk CD, Laferrière C, Ardakani A |title=A Snapshot of the Global Race for Vaccines Targeting SARS-CoV-2 and the COVID-19 Pandemic |journal=Front Pharmacol |volume=11 |page=937 |date=2020 |pmid=32636754 |pmc=7317023 |doi=10.3389/fphar.2020.00937 |doi-access=free}} * {{cite web | last1=Johnson | first1=Carolyn Y. | last2=Mufson | first2=Steven | name-list-style = vanc | title=Can old vaccines from science's medicine cabinet ward off coronavirus? | website=[[The Washington Post]] | date=11 June 2020 | url=https://www.washingtonpost.com/health/2020/06/11/can-old-vaccines-sciences-medicine-cabinet-ward-off-coronavirus/ }} * {{cite document | title=Development and Licensure of Vaccines to Prevent COVID-19: Guidance for Industry | url=https://www.fda.gov/media/139638/download | format=PDF | publisher=U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA) | date=June 2020 | lay-url=https://www.fda.gov/regulatory-information/search-fda-guidance-documents/development-and-licensure-vaccines-prevent-covid-19 }} * {{cite web | first1=Carl | last1=Zimmer | first2=Knvul | last2=Sheikh | first3=Noah | last3=Weiland | name-list-style = vanc | title=A New Entry in the Race for a Coronavirus Vaccine: Hope | website=[[The New York Times]] | date=20 May 2020 | url=https://www.nytimes.com/2020/05/20/health/coronavirus-vaccines.html }} *{{Cite web|last=Haelle|first=Tara|date=12 December 2020|title=Every Covid-19 Vaccine Question You'll Ever Have, Answered|url=https://elemental.medium.com/every-covid-19-vaccine-question-youll-ever-have-answered-9a0eeb334ded|access-date=12 December 2020|website=Medium}} ==လေန် မ္ၚး== * Wikiquote has quotations related to: [[:en:q:Special:Search/COVID-19 vaccine|''COVID-19 vaccine'']] * {{cite web | title=Coronavirus Vaccine Tracker | website=[[The New York Times]] | url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/science/coronavirus-vaccine-tracker.html }} * [https://www.raps.org/news-and-articles/news-articles/2020/3/covid-19-vaccine-tracker COVID-19 vaccine tracker, Regulatory Focus] * {{cite web | title=STAT's Covid-19 Drugs and Vaccines Tracker | work=[[Stat (website)|Stat]] | url=https://www.statnews.com/feature/coronavirus/drugs-vaccines-tracker/#vaccines }} * {{cite news | title=Biopharma Leaders Unite to Stand with Science | via=[[Business Wire]] | date=8 September 2020 | url=https://www.businesswire.com/news/home/20200908005282/en/ }} * {{cite web | url=https://www.modernatx.com/sites/default/files/mRNA-1273-P301-Protocol.pdf | title=Protocol mRNA-1273-P301 | publisher=[[Moderna]] }} * {{cite web | url=https://pfe-pfizercom-d8-prod.s3.amazonaws.com/2020-09/C4591001_Clinical_Protocol.pdf | title=Protocol C4591001 PF-07302048 (BNT162 RNA-Based COVID-19 Vaccines) | publisher=[[Pfizer]] | accessdate=2020-12-27 | archivedate=2020-09-28 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20200928044805/https://pfe-pfizercom-d8-prod.s3.amazonaws.com/2020-09/C4591001_Clinical_Protocol.pdf }} * {{cite web | url=https://s3.amazonaws.com/ctr-med-7111/D8110C00001/52bec400-80f6-4c1b-8791-0483923d0867/c8070a4e-6a9d-46f9-8c32-cece903592b9/D8110C00001_CSP-v2.pdf | title=Protocol AZD1222 – D8110C00001 | publisher=[[AstraZeneca]] }} * {{cite web | url=https://www.jnj.com/coronavirus/covid-19-phase-3-study-clinical-protocol | format=PDF | title=Protocol VAC31518COV3001; Phase 3 | publisher=[[Janssen Pharmaceutica|Janssen Vaccines & Prevention]] }} * {{cite web | last=Levine | first=Hallie | title=The 5 Stages of COVID-19 Vaccine Development: What You Need to Know About How a Clinical Trial Works | publisher=Johnson & Johnson | date=23 September 2020 | url=https://www.jnj.com/innovation/the-5-stages-of-covid-19-vaccine-development-what-you-need-to-know-about-how-a-clinical-trial-works }} * {{cite web | title=COVID-19 vaccines: development, evaluation, approval and monitoring | publisher=[[European Medicines Agency]] | url=https://www.ema.europa.eu/en/human-regulatory/overview/public-health-threats/coronavirus-disease-covid-19/treatments-vaccines/covid-19-vaccines-development-evaluation-approval-monitoring }} * {{cite web | title=Vaccine Development – 101 | publisher=U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA) | url=https://www.fda.gov/vaccines-blood-biologics/development-approval-process-cber/vaccine-development-101 }} [[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]] [[Category:BEHM]] o9akmlacra5mr8vy4bwygu4b6opl5ui 0 4492 57530 57503 2026-09-29T01:04:00Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 57530 wikitext text/x-wiki {{Databox}}'''အမေရိကန်ပြည်‌ထောင်‌စု'''ကို ပုံမှန်အားဖြင့် '''United States''', the '''U.S.''', the '''U.S.A.''', the '''States''', the '''America''' စသည်ဖြင့် ရည်ညွှန်းခေါ်ဆိုလေ့ရှိကြကာ ဖွဲ့စည်းပုံအရ ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရက်တစ်သမ္မတနိုင်ငံဖြစ်ပြီး ပြည်နယ်အခု ၅၀ နှင့် ပြည်ထောင်စုနယ်မြေတစ်ခု ပါဝင်သည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် မြောက်အမေရိကအလယ်ပိုင်းတွင် အဓိကတည်ရှိပြီး ထိုနေရာတွင် တဆက်တည်းဖြစ်နေသော ပြည်နယ် (၄၈)ခုနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးဆိုင်ရာမြို့တော် [[ဝါရှင်တန်ဒီစီ]] တို့သည် ပစိဖိတ် နှင့် အတ္တလန္တိတ် သမုဒ္ဒရာတို့ကြားတွင် မြောက်ဘက်တွင် [[ကနေဒါနိုင်ငံ]]နှင့် တောင်ဘက်တွင် [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ]]တို့ဖြင့် ဝိုင်းရံ၍ တည်ရှိသည်။ [[အလက်စကာပြည်နယ်]]သည် တိုက်ကြီး၏ အနောက်မြောက်ဘက်ပိုင်းတွင် တည်ရှိပြီး အရှေ့ဘက်တွင် ကနေဒါနှင့် အနောက်ဘက် ဘဲရင်းရေလက်ကြား (Bering Strait)ကို ဖြတ်၍ [[ရုရှားနိုင်ငံ]]တို့ ရှိကြသည်။ [[ဟာဝိုင်ယီပြည်နယ်|ဟာဝိုင်အီပြည်နယ်]]သည် ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာအလယ်တွင် ရှိသော ကျွန်းစုဖြစ်သည်။ အမေရိကန်သည် ကာရစ်ဘီယန် နှင့် ပစိဖိတ်ဒေသအနှံ့အပြားတို့တွင် နယ်မြေများနှင့် ကျွန်းများကိုလည်း ပိုင်ဆိုင်သည်။ အကျယ်အဝန်း စတုရန်းမိုင်ပေါင်း ၃.၇၉ သန်း (စတုရန်း ကီလိုမီတာ ၉.၈၃ သန်း) နှင့် လူဦးရေ သန်း ၃၀၀ ကျော်ရှိသည့်အတွက် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စုစုပေါင်း အကျယ်အဝန်းအားဖြင့် စတုတ္တမြောက် အကြီးဆုံးနှင့် ကုန်းမြေအကျယ်အဝန်းနှင့် လူဦးရေအားဖြင့် တတိယမြောက် အကြီးမား အများပြားဆုံး ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံအများအပြားမှ လူအများအပြား ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ကြသဖြင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူမျိုးစု အများဆုံး ရောထွေးနေထိုင်ပြီး ယဉ်ကျေးမှုအစုံလင်ဆုံး နိုင်ငံများတွင် တစ်နိုင်ငံ အပါအဝင်ဖြစ်သည်။ အမေရိကန်၏ စီးပွားရေးသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံး စီးပွားရေးဖြစ်ပြီး စုစုပေါင်း ပြည်တွင်းထုတ်ကုန် (GDP) အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၁၄.၃ ထရီလီယံ မျှရှိသည်။ (nominal GDP အားဖြင့် တစ်ကမ္ဘာလုံး၏ ၂၃ ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်ပြီး တစ်ကမ္ဘာလုံး ဝယ်ယူသည့်တန်ဖိုး၏ ၂၁ ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်သည်။) အမေရိကန်သည် အတ္တလန္တိတ်ကမ်းရိုးတန်းတလျှောက်တွင်ရှိသော ဗြိတိန်နိုင်ငံ၏ [[ကိုလိုနီ]]နယ်မြေ (၁၃)ခု ပူးပေါင်း၍ စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၁၇၇၆-ခုနှစ် ဇူလိုင်လ (၄)ရက်တွင် [[လွတ်လပ်ရေး]] ကြေညာစာတမ်းကို ထုတ်ပြန်ခဲ့ပြီး ထိုစာတမ်းမှ အမေရိကန်နိုင်ငံ၏ လွတ်လပ်ရေးကို ကြေညာခဲ့ပြီး ကွန်ဖယ်ဒရေးရှင်းဟုခေါ်သည့် ပြည်နယ်များကိုပူးပေါင်းထားသော ပြည်ထောင်စုကို ဖွဲ့စည်းကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ကိုလိုနီလက်အောက်မှ လွတ်မြောက်ရေးအတွက် ပထမဆုံးစစ်ပွဲဖြစ်သော အမေရိကန်တော်လှန်ရေးစစ်အတွင်း ၌ ပုန်ကန်ထကြွသော ပြည်နယ်တို့သည် ဗြိတိန်တို့ကို ခြေမှုန်းအောင်နိုင်ခဲ့သည်။ ဖက်ဒရယ်ညီလာခံမှ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ယခုလက်ရှိ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေကို ၁၇၈၇ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၇ ရက်တွင် စတင် ကျင့်သုံးခဲ့သည်။ နောက်နှစ်များတွင် ထပ်မံအတည်ပြုချက်အရ ပြည်နယ်များကို ဗဟိုအစိုးရမှ ချုပ်ကိုင်မှု အားကောင်းသော နိုင်ငံ၏အစိတ်အပိုင်းအဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ ပြည်သူတို့၏ အခြေခံအခွင့်အရေး အများအပြား နှင့် လွတ်လပ်မှုကို အာမခံချက်ပေးသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ပြင်ဆင်ချက် ၁၀ ချက်ပါဝင်သည်။ အခွင့်အရေးဆိုင်ရာဥပဒေ (The Bill of Rights) ကို ၁၇၉၁ တွင် အတည်ပြုခဲ့သည်။ ၁၉ရာစုတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် [[ပြင်သစ်နိုင်ငံ|ပြင်သစ်]]၊ [[စပိန်နိုင်ငံ|စပိန်]]၊ [[အင်္ဂလန်နိုင်ငံ|အင်္ဂလန်]]၊ [[မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ|မက္ကဆီကို]]နှင့် [[ရုရှားနိုင်ငံ]]တို့မှ နယ်မြေများကို ရယူခဲ့ပြီး [[တက္ကဆပ်သမ္မတနိုင်ငံ|တက္ကဆက်နိုင်ငံ]] နှင့် ဟာဝိုင်အီနိုင်ငံတို့ကို ပြည်ထောင်စု အတွင်းသို့ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ ပြည်နယ်အခွင့်အရေးနှင့် ပတ်သက်၍ အမေရိကန် တောင်ပိုင်းနှင့် စက်မှုထွန်းကားသော အမေရိကန် မြောက်ပိုင်းတို့ အငြင်းပွားကြခြင်းနှင့် ကျွန်စနစ်ကို ချဲ့ထွင်ခြင်းတို့ကြောင့် ၁၈၆၀ နှစ်များတွင် အမေရိကန် ပြည်တွင်းစစ် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ မြောက်ပိုင်းမှ အနိုင်ရရှိခဲ့ခြင်းကြောင့် နိုင်ငံပြိုကွဲမည့်အရေးကို တားဆီးနိုင်ခဲ့ပြီး အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် တရားဝင် ကျွန်စနစ်ကို ချုပ်ငြိမ်းစေခဲ့သည်။ စပိန်-အမေရိကန် စစ်ပွဲ နှင့် ပထမကမ္ဘာစစ်တို့မှ အမေရိကန်အား စစ်အင်အားကြီး နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံအဖြစ် စေခဲ့သည်။ ၁၉၄၅ ခုနှစ် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အပြီးတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် နျူးကလီးယား လက်နက်ပိုင်ဆိုင်သော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံအဖြစ် ကုလသမ္မဂ္ဂ လုံခြုံရေးကောင်စီ၏ အမြဲတမ်း အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ နှင့် နေတိုးကို စတင်တည်ထောင်သည့် နိုင်ငံဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၂၀ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် စစ်အေးတိုက်ပွဲ ပြီးဆုံးသွားခြင်းက အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုအား တစ်ခုတည်းသော မဟာအင်အားကြီး နိုင်ငံတစ်ခု အဖြစ် ကျန်ရစ်ခဲ့စေသည်။ အမေရိကန်၏ စစ်သုံးစရိတ်သည် တကမ္ဘာလုံးစစ်သုံးစရိတ်၏ ၅၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှရှိပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် စီးပွားရေး၊ နိုင်ငံရေး နှင့် ယဉ်ကျေးမှုအရ ဦးဆောင်နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ == အမည်ရင်းမြစ် == အနောက်ကမ္ဘာခြမ်းမှမြေကို ခေါ်ဆိုသော အမေရိကား (America) ဆိုသည့်စကားလုံးမှာ အီတလီလူမျိုး စူးစမ်းရှာဖွေသူ နှင့် မြေပုံဆွဲသူ အမေရိဂို ဗက်စပူချီ ကို အစွဲပြု၍ ၁၅၀၇ ခုနှစ်ကပင် တီထွင် အသုံးပြုခံသည် ဟု ယုံကြည်ယူဆရသည်။ နိုင်ငံ၏အမည်အပြည့်အစုံကို ၁၇၇၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၄ ရက်နေ့က "အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုမှ ကိုယ်စားလှယ်များ" က ထုတ်ပြန်ခဲ့သော လွတ်လပ်ရေးကြေညာစာတမ်းတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် အသုံးပြုခဲ့ပြီး "အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု ၁၃ ခုမှ တညီတညွတ်တည်း ထုတ်ပြန်ကြေညာချက်" ဟု ဖော်ပြခဲ့သည်။ == ပထဝီဝင်၊ ရာသီဥတု နှင့် ပတ်ဝန်းကျင် == အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ တဆက်တည်းဖြစ်နေသော ကုန်းမြေဧရိယာသည် ၁.၉ ဘီလီယံ ဧက (ဟက်တာ သန်းပေါင်း ၇၇၀) ခန့်မျှ ရှိသည်။ [[တဆက်တည်းဖြစ်သော အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|တဆက်တည်း တည်ရှိနေသော အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]]မှ [[ကနေဒါနိုင်ငံ]] ခြားနားနေသော [[အလက်စကာပြည်နယ်]] မှာ ဧကပေါင်း ၃၆၅ သန်း (ဟက်တာ သန်းပေါင်း ၁၅၀) ရှိပြီး အကြီးဆုံးပြည်နယ် ဖြစ်သည်။ ပစိဖိတ် အလယ်ပိုင်းရှိ ကျွန်းစုများတွင် တည်ရှိသော [[ဟာဝိုင်ယီပြည်နယ်]] မှာ ဧကပေါင်း ၄သန်း (ဟက်တာ ၁.၆သန်း) မျှသာရှိသည်။ <ref>{{cite web|author=Lubowski, Ruben, Marlow Vesterby, and Shawn Bucholtz|url=http://www.ers.usda.gov/publications/arei/eib16/chapter1/1.1/|title=AREI Chapter 1.1: Land Use|publisher=Economic Research Service|date=2006-07-21|accessdate=2009-03-09|archivedate=8 August 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060808222823/http://www.ers.usda.gov/publications/arei/eib16/chapter1/1.1/}}</ref> အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စုစုပေါင်း ဧရိယာ (မြေနှင့်ရေ နှစ်ခုပေါင်း) တတိယမြောက် သို့ စတုတ္ထမြောက် အကြီးဆုံးဖြစ်ပြီး [[ရုရှားနိုင်ငံ]] နှင့် ကနေဒါ နိုင်ငံတို့၏ နောက်မှ လိုက်ပြီး တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ နှင့် မတိမ်းမယိမ်း ရှိသည်။ ထိုသို့ အဆင့် အတိအကျ သတ်မှတ်နိုင်ခြင်း မရှိရခြင်းမှာ တရုတ်နိုင်ငံနှင့် [[အိန္ဒိယနိုင်ငံ]] တို့၏ အငြင်းပွားနေဆဲဖြစ်သော နယ်မြေများကို ထည့်သွင်း ရေတွက်ခြင်း ရှိမရှိ နှင့် သက်ဆိုင်ပြီး အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ အရွယ်အစားကို မည်သို့ တွက်ချက်သည်နှင့်လည်း သက်ဆိုင်သည်။ စီအိုင်အေ ကမ္ဘာ့အချက်အလက်စာအုပ် (''World Factbook'') အရ စုစုပေါင်း အရွယ်အစားကို ၃,၇၉၄,၁၀၁ စတုရန်းမိုင် (၉,၈၂၆,၆၇၅ စတုရန်းကီလိုမီတာ)ဟု ဖော်ပြထားပြီး <ref name="WF">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html|title=United States|publisher=CIA|work=The World Factbook|date=2009-09-30|accessdate=2010-01-05 (area given in square kilometers)|archivedate=6 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150706193812/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html}}</ref> ကုလသမဂ္ဂ စာရင်းအင်းမှ ၃,၇၁၇,၈၁၃ စတုရန်းမိုင် ( ၉,၆၂၉,၀၉၁ စတုရန်းကီလိုမီတာ) ဟု ဖော်ပြကာ <ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2005/Table03.pdf|title=Population by Sex, Rate of Population Increase, Surface Area and Density|publisher=UN Statistics Division|work=Demographic Yearbook 2005|accessdate=2008-03-25 (area given in square kilometers)}}</ref> ဘရစ်တန်နီကာ စွယ်စုံကျမ်းမှ ၃,၆၇၆,၄၈၆ စတုရန်းမိုင် ( ၉,၅၂၂,၀၅၅ စတုရန်းကီလိုမီတာ) ဟု ဖော်ပြထားသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/616563/United-States|title=United States|publisher=Encyclopedia Britannica|accessdate=2008-03-25 (area given in square miles)}}</ref> ကုန်းမြေ ဧရိယာကိုသာလျှင် တွက်မည် ဆိုပါက အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ရုရှား နှင့် တရုတ်တို့၏ နောက် တတိယနေရာတွင် ရှိပြီး ကနေဒါနိုင်ငံ ထက် အနည်းငယ်မျှ သာလွန်သည်။<ref>{{cite web|url=http://web.archive.org/web/20080208233209rn_1/education.yahoo.com/reference/factbook/countrycompare/area/3d.html|title=World Factbook: Area Country Comparison Table|publisher=Yahoo Education|accessdate=2007-02-28}}</ref> [[File:USATopographicalMap.jpg|left|thumb|300px|[[တဆက်တည်းဖြစ်သော အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု|အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု၏ တဆက်တည်း ကုန်းမြေ]]ကို ဂြိုဟ်တုမှ ရိုက်ကူးထားသောပုံ]] အတ္တလန္တိတ်ကမ်းရိုးတန်းမှ စတင်လာသော ကမ်းရိုးတန်းလွင်ပြင်သည် ကုန်းတွင်းပိုင်းရှိ ရွက်ကြွေတောများနှင့် ပိုင်မောင့် (Piedmont )ရှိ တောင်ကုန်းများ ဆီသို့ ဖြန့်ကျက် ဝင်ရောက်သွားသည်။ အပါလေချန် တောင်တန်းများသည် အရှေ့ဘက်ကမ်းရိုးတန်းဒေသ နှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု အနောက်ဘက် အလယ်ပိုင်း ရှိ မြက်ခင်းပြင်များ၊ ရေကန်ကြီးများတို့အား ပိုင်းခြားပေးထားသည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် စတုတ္ထမြောက် အရှည်လျားဆုံး ဖြစ်သည့် မစ္စစ္စပီ-မစ်ဆိုရီမြစ်သည် မြောက်မှတောင်သို့ စီးဆင်း၍ နိုင်ငံ၏ ဗဟိုချက်မသို့ ဦးတည်သွားသည်။ ပြန့်ပြူးပြီး မြေဩဇာကောင်းမွန်သည့် ဂရိတ်ပလိန်း (Great Plains) ဒေသရှိ ပရေရီမြက်ခင်းများသည် အနောက်ဘက်သို့ ဖြန့်ကျက်သွားသည်မှာ အရှေ့တောင်ဘက်ရှိ ကုန်းမြေမြင့်ဒေသ အထိ ပင်ဖြစ်သည်။ ဂရိတ်ပလိန်း၏ အနောက်ဘက် အစွန်ရှိ [[ရော့ကီး တောင်တန်း]] သည် နိုင်ငံအတွင်း မြောက်မှတောင်သို့ ကန့်လန့်ဖြတ်တည်ရှိသည်။ ထိုတောင်တန်းများသည် [[ကော်လိုရာဒိုပြည်နယ်]]တွင် ပေ ၁၄,၀၀၀ (၄,၃၀၀ မီတာ) အထိ မြင့်သည်။ အနောက်ဘက်သို့ ဆက်သွားလျှင် ကျောက်တောင်ထူထပ်သော ဂရိတ်ဘေစင် (Great Basin) ဒေသ နှင့် မိုဟားဗီး (Mojave) သဲကန္တာရ ကဲ့သို့သော ကန္တာရများ ရှိသည်။ ဆီးရီးယား နီဗားဒါး (Sierra Nevada) နှင့် ကက်စကိတ် တောင်တန်းတို့သည် ပစိဖိတ်ကမ်းရိုးတန်းနှင့် နီးကပ်စွာ သွယ်တန်းနေကြသည်။ အလက်စကာပြည်နယ်တွင် ရှိသော မောင့်မက်ကင်လေ မှာ ၂၀၃၂၀ ပေ (၆၁၉၄ မီတာ) မြင့်ပြီး နိုင်ငံအတွင်း နှင့် မြောက်အမေရိကတွင် အမြင့်ဆုံးတောင်ဖြစ်သည်။ ရှင်သန်နေဆဲ မီးတောင်များမှာ အလက်စကာရှိ အလက်ဇန္ဒားကျွန်းများ နှင့် အာလူးရှန်(Aleutian) ကျွန်းများ တို့တွင် အများအပြား တွေ့ရပြီး ဟာဝိုင်ယီကျွန်းများတွင် မီးတောင်ကျွန်းများ ပါဝင်သည်။ ရော့ကီးတောင်တန်းများတွင် ပါဝင်ပြီး ရဲလိုးစတုန်း အမျိုးသားဥယျာဉ်၏ အောက်တွင်ရှိနေသော စူပါမီးတောင်သည် မြောက်အမေရိကတိုက်တွင် အကြီးဆုံးမီးတောင် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/under/under.html|title=Supervolcano: What's Under Yellowstone??author=O'Hanlon, Larry|publisher=Discovery Channel|accessdate=2007-06-13|archiveurl=https://archive.ph/20120525210051/http://dsc.discovery.com/convergence/supervolcano/under/under.html|archivedate=2012-05-25}}</ref> [[File:Grand canyon of Yellowstone and Yellowstone fall nn edit1.jpg|thumb|ရဲလိုးစတုန်း အမျိုးသားဥယျာဉ်]] အရွယ်အစားအားဖြင့် ကြီးမားပြီး ပထဝီ အနေအထားမျိုးစုံရှိသော အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ရာသီဥတု အမျိုးအစား အများစုကို တွေ့ရသည်။ မယ်ရီဒီယမ် ၁၀၀ ဒီဂရီ လောင်ဂျီကျုမျဉ်း၏ အရှေ့ဘက်တွင် မြောက်ဘက်ပိုင်းရှိ စိုထိုင်းသော ကွန်တီနန်တယ် ရာသီဥတုမှစ၍ တောင်ဘက်ပိုင်းရှိ စိုထိုင်းသော မုတ်သုံတစ်ပိုင်း ရာသီဥတု အထိ တွေ့ရသည်။ ဖလော်ရီဒါပြည်နယ်၏ တောင်ဘက် အစွန်အဖျား နှင့် ဟာဝိုင်ယီတို့မှာ မုတ်သုံရာသီဥတု ဖြစ်သည်။ မယ်ရီဒီယမ် ၁၀၀ ဒီဂရီမျဉ်း၏ အနောက်ဘက်ရှိ ဂရိတ်ပလိန်း လွင်ပြင်ကျယ်များမှာ တစိတ်တပိုင်း မိုးခေါင်ခြောက်သွေ့သော ရာသီဥတုမျိုး ရှိသည်။ အနောက်ဘက်ရှိ တောင်ကုန်းများမှာ ကုန်းမြင့် ရာသီဥတု ရှိသည်။ ဂရိတ်ဘေဆင် ဒေသနှင့် အနောက်တောင်ဘက်ရှိ ကန္တာရဒေသများမှာ မိုးခေါင်ခြောက်သွေ့သည်။ ကယ်လီဖိုးနီးယား ကမ်းရိုးတန်းဒေသတွင် မြေထဲပင်လယ် ရာသီဥတုရှိပြီး အော်ရီဂွန် ကမ်းရိုးတန်း ဒေသ၊ ဝါရှင်တန်ပြည်နယ် နှင့် အလက်စကာတောင်ဘက်ပိုင်းတို့တွင် သမုဒ္ဒရာ ရာသီဥတု ရှိသည်။ အလက်စကာ၏ ဒေသ အတော်များများမှာ အန္တာတိကဆန်သော ရာသီဥတု နှင့် ဝင်ရိုးစွန်း ရာသီဥတုများ ရှိကြသည်။ ပြင်းထန်သော ရာသီဥတုမှာ အထူးအဆန်း မဟုတ်ပေ။ မက္ကဆီကို ပင်လယ်ကွေ့နှင့် ထိစပ်နေသော ပြည်နည်များတွင် ဟာရီကိန်းမုန်တိုင်း မကြာခဏ တိုက်ခတ်လေ့ ရှိပြီး ကမ္ဘာပေါ်ရှိ [[လေဆင်နှာမောင်း]] အတော်များများမှာ ဤနိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပွားလေ့ ရှိသည်။ အထူးသဖြင့် အနောက်ဘက် အလယ်ပိုင်းရှိ လေဆင်နှာမောင်း တောင်ကြား (Tornado Alley) ဟုခေါ်သော ဒေသတွင် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|author=Perkins, Sid|url=http://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070701131631/http://www.sciencenews.org/articles/20020511/bob9.asp|archivedate=1 July 2007|title=Tornado Alley, USA|accessdate=2006-09-20|date=2002-05-11|work=Science News}}</ref> အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ဂေဟစနစ်သည် အလွန်အမင်းကျယ်ပြော (megadiverse) သည်။ တဆက်တည်းဖြစ်နေသော အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု နှင့် အလက်စကာပြည်နယ်တို့တွင် ရေသောက်မြစ်ရှိသော အပင် (vascular plants) မျိုးကွဲပေါင်း ၁၇,၀၀၀ ခန့် ရှိသည်။ ဟာဝိုင်အီ ကျွန်းများတွင် ပန်းပွင့်သော အပင် (flowering plant) မျိုးကွဲပေါင်း ၁၈၀၀ ကျော် ရှိပြီး ၎င်းတို့ထဲမှ အနည်းငယ်ကိုသာ ကုန်းမကြီးပေါ်တွင် တွေ့ရသည်။<ref>{{cite web|author=Morin, Nancy|url=http://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf|title=Vascular Plants of the United States|publisher=National Biological Service|work=Plants|accessdate=2008-10-27|archivedate=24 July 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130724222726/http://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf}}</ref> အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် အလွန်ကျယ်ပြန့်သဖြင့် တိရစ္ဆာန်များသည် အရေအတွက် များပြား၍ အမျိုး လည်း ကွဲပြားကြ၏။ သမင်၊ ဒရယ်၊ မုစကောင်၊ ဝက်ဝံ၊ ပြောင်၊ တောင်ခြင်္သေ့၊ တောကြောင်မြီးတို၊ အမေရိကန် ကျားသစ်၊ ဝံပုလွေ၊ မြေခွေး၊ တောင်ဆိတ်၊ သိုး၊ ပရေရီခွေး၊ အမေရိကန်ဖျံ၊ ရှဉ့်၊ ယုန်၊ ပင်လယ်ဖျံ၊ ပင်လယ်လိပ်နှင့် အခြားတိရစ္ဆာန် အမျိုးပေါင်းများစွာ ရှိလေသည်။ ငှက်မျိုး ထဲမှလည်း ရစ်ပုမျိုး၊ ရိုးရိုးရစ်၊ စွန်၊ သိမ်းငှက်၊ သစ်တောက် ငှက်၊ ငှက်ပြာ၊ သပိတ်လွယ်ရင်အုပ်နီ၊ သပိတ်လွယ်၊ ကြိုးကြာ နီ၊ မြေလူးငှက်၊ မြေလူးငှက်ဝါ၊ ဝံပိုငှက် စသည်ဖြင့် အမျိုးမျိုး ရှိသည်။ <ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၄)</ref> နို့တိုက်သတ္တဝါ မျိုးကွဲပေါင်း ၄၀၀ ကျော်၊ ငှက်မျိုးကွဲပေါင်း ၇၅၀ ကျော်၊ တွားသွားသတ္တဝါ နှင့် ကုန်းနေရေနေ သတ္တဝါ မျိုးကွဲပေါင်း ၅၀၀ ကျော် တို့ နေထိုင်ရာ ဒေသဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.sdi.gov/curtis/TxTab4x1.html|title=Global Significance of Selected U.S. Native Plant and Animal Species|publisher=SDI Group|date=2001-02-09|accessdate=2009-01-20|archivedate=18 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090118023008/http://www.sdi.gov/curtis/TxTab4x1.html}}</ref> အင်းဆက် မျိုးကွဲပေါင်း ၉၁,၀၀၀ ကျော်ကို အမျိုးအစားခွဲခြား တွေ့ရှိပြီး ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.si.edu/Encyclopedia_SI/nmnh/buginfo/bugnos.htm|title=Numbers of Insects (Species and Individuals)|publisher=Smithsonian Institution|accessdate=2009-01-20}}</ref> ၁၉၇၃ ခုနှစ် မျိုးသုဉ်းပျောက်ကွယ်နိုင်သည့် သတ္တဝါများ ဥပဒေဖြင့် မျိုးသုဉ်းပျောက်ကွယ်မည်ကို စိုးရိမ်ရသည့် သတ္တဝါတို့နှင့် ၎င်းတို့နေထိုင်ကျက်စားရာ နေရာများကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ထားပြီး အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ငါး နှင့် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်ဌာန က စောင့်ကြပ်ကြည့်ရှုလျက် ရှိသည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုတွင် အမျိုးသားဥယျာဉ် ၅၈ ခုနှင့် ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ စီမံခန့်ခွဲသော အခြားဥယျာဉ်များ၊ သစ်တောများ၊ လူအရောက်ပေါက်နည်းသော နေရာများ ရာပေါင်းများစွာ ရှိသည်။ <ref>{{cite web|url=http://home.nps.gov/applications/release/Detail.cfm?ID=639|title=National Park Service Announces Addition of Two New Units|publisher=National Park Service|date=2006-02-28|accessdate=2006-06-13|archivedate=2006-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061001195645/http://home.nps.gov/applications/release/Detail.cfm?ID=639}}</ref> အားလုံးပေါင်းမည်ဆိုလျှင် အစိုးရသည် နိုင်ငံ မြေဧရိယာ၏ ၂၈.၈ ရာခိုင်နှုန်းကို ပိုင်ဆိုင်သည်။<ref name=FL>{{cite web|url=http://johnshadegg.house.gov/rsc/Federal%20Land%20Ownership--May%202005.pdf|title=Federal Land and Buildings Ownership|publisher=Republican Study Committee|date=2005-05-19|accessdate=2009-03-09|archivedate=9 March 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090309172818/http://johnshadegg.house.gov/rsc/Federal%20Land%20Ownership--May%202005.pdf}}</ref> ထိုနေရာ အများစုမှာ ကာကွယ် ထိန်းသိမ်းထားပြီး အချို့ကိုမူ ရေနံနှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ တူးဖော်ရန်၊ သတ္တုတူးဖော်ရန်၊ သစ်ထုတ်လုပ်ရန် နှင့် ကျွဲနွားတိရစ္ဆာန်များ မွေးမြူရန် အငှားချထားသည်။ ၂.၄ ရာခိုင်နှုန်းမှာ စစ်ရေးအတွက် အသုံးပြုသည်။<ref name=FL/> အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် မြောက်သမပိုင်းဇုန်တွင် ကျရောက်နေ၍ မြောက်လတ္တီတွဒ် ၂၄ ဒီဂရီ ၂ဝ မိနစ် မှ ၄၉ ဒီဂရီ နှင့် အနောက်လောင်ဂျီတွဒ် ၆၆ ဒီဂရီ ၅၅ မိနစ် မှ ၁၂၄ ဒီဂရီ ၄၅ မိနစ် အကြားတွင် တည်ရှိသည်။ အရှေ့ဘက်သမုဒ္ဒရာမှ အနောက်ဘက်သမုဒ္ဒရာအထိ မိုင်ပေါင်း ၃၁ဝဝ ရှည်လျား၍ မြောက်မှတောင်သို့ အဝေးဆုံးနေရာမှာ မိုင်ပေါင်း ၁၇၈ဝ ရှည်လေသည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု အရှေ့ဘက်ကမ်းရိုးတန်းသည် အကွေ့အကောက် ပေါများသောကြောင့် သင်္ဘောဆိပ်ကောင်း များ ရှိလေသည်။ ကမ်းရိုးတန်းသည် တောင်ဘက် ဗော့စတန် မြို့အထိ ကျောက်ဆောင်ထူထပ်၍ ဗော့စတန်မှ လွန်သွာသော် နိမ့်၍ သဲမြေများရှိရာဒေသသို့ ရောက်၏။ ဗော့စတန်မြို့မြောက် ဘက် မိန်းပြည်နယ်၌ ပင်လယ်အော်များနှင့် ရေလက်ကြား အမြောက်အမြား ရှိလေသည်။ နယူးယောက် သင်္ဘောဆိပ်သည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုအဖို့ အထူးအရေးကြီး အသုံးဝင်သော ဌာနတစ်ခုဖြစ်၏။ အနောက်ဘက်ကမ်းရိုးတန်းမှာလည်း အရှေ့ ဘက်နည်းတူ မညီညွတ်သဖြင့် သင်္ဘောဆိပ်ကောင်းများ ရှိလေ သည်။ ဆန်ဖရန်စစ္စကိုနှင့် ဆန်ဒီယေးဂိုးတို့သည် နာမည်ကျော် ဆိပ်ကမ်းကောင်းများ ဖြစ်ကြ၏။ အရှေ့အတ္တလန္တိတ်ကမ်းရိုး၌ ကျွန်းစုကလေး မြောက်မြားစွာရှိသည့်အနက် ထင်ရှားသော ကျွန်းများမှာ မောင့်ဒဲဆတ်၊ နန့်တပ်ကက်၊ ဗလော့ကျွန်း၊ စတက်တင်ကျွန်းတို့ ဖြစ်လေသည်။ တောင်ဘက် ဖလော်ရီဒါ ကမ်းရိုး၌ကား ဘဟားမားနှင့် ကျူးဗားကျွန်းစုများရှိ၍ အနောက် ဘက်၌ ဆန်တာ ကက်တလီးနားနှင့် ဆန်တာ ဘာဘရာကျွန်းစု များ ရှိသည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ မြေမျက်နှာပြင်မှာ သဘာဝအတိုင်း အရှေ့အတ္တလန္တိတ် ကမ်းရိုးတန်းဒေသ၊ အက်ပလက် ချီယန်တောင်တန်းဒေသ၊ ကျယ်ပြန့်သော အလယ်ပိုင်းလွင်ပြင်၊ အတွင်းကျသော ကုန်းမြင့်ပိုင်းနှင့် အနောက်ဘက် ကော်ဒီလား ရားတောင်တန်းဒေသဟူ၍ ပိုင်းခြားလျက်သား ဖြစ်နေသည်ကို တွေ့ရ၏။ အရေးအကြီးဆုံးမှာ အတ္တလန္တိတ် ကမ်းရိုးဒေသ ဖြစ်သည်။ ဤကမ်းရိုးဒေသ၏ အနောက်ဘက်၌ မြောက်ပိုင်း အယ်လဗားမားပြည်နယ်မှ ပြည်ထောင်စု၏ အရှေ့မြောက်ဘက် ထောင့်စွန်းအထိ ကျယ်ပြန့်သော အက်ပလက်ချီယန်တောင် တန်းဒေသ ရှိ၏။ ထိုဒေသ၌ ပင်လယ်နှင့် အလွန်နီးသောနေရာ များမှာ လွန်စွာအေး၏။ မြောက်ကယ်ရိုလိုင်းနားပြည်နယ်၌ ကား မာကျောသော ကျောက်တောင်ကြီးများသည် မြင့်မားစွာ တည်ရှိနေကြသည်။ မစ်ချဲ့တောင်သည် အမြင့် ပေ ၆၆၈၄ ရှိ ၏။ မြောက်ပိုင်းတွင် သလင်းကျောက်တောင် ခါးပန်းကြီးများ ဖြင့် ပိုင်းခြားထား၏။ ယင်းတို့မှာ နယူးဟမ်ရှိုင်းယာ၌ ဝှိုင် တောင်၊ မက်ဆာချူးဆက်၌ ဗတ်ရှိုင်ယာနှင့် ဗားမောင့်ရှိ ဂရင်းတောင်များ ဖြစ်ကြ၏။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု အရှေ့ဘက် အက်ပလက်ချီယန် တောင်တန်းများနှင့် အနောက်ဘက် ကော်ဒီလားရားတောင် တန်းဒေသနှစ်ခုစပ်ကြား၌ ကျယ်ပြန့်ညီညာသော လွင်ပြင်ကြီး များ ရှိ၏။ မစ္စစ္စပီ၊ အိုဟိုင်းအိုး နှင့် မစ်ဇူးရီမြစ်တို့သည် လွင်ပြင်ကြီးများကို ဖြတ်၍ စီးဆင်းကြသောကြောင့် မြေဩဇာ ထက်သန် ကောင်းမွန်သဖြင့် ထိုဒေတွင် နေထိုင်ကြသော လူ များသည် လယ်ယာစိုက်ပျိုးခြင်းလုပ်ငန်းကို အဓိကထား၍ လုပ်ကိုင်ကြလေသည်။ အရှေ့ဘက်၌ ရေကောင်းစွာရ၍ မြေဩဇာကောင်းသောမြေများ၊ မြက်ခင်းပြင်ကြီးများရှိ၍ မြောက်ပိုင်း၌ ရှေးအခါက ရေခဲပြင်ကြီး တိုက်စားသွားခဲ့သော မြေဟောင်းများ ရှိလေသည်။ စစ္စကွန်းဆင်၊ မစ်ရှီဂန်နှင့်မင်နီ ဆိုးတား ပြည်နယ်များ၌ အဖိုးတန် ကြေးနီနှင့် သံတွင်းများ ရှိ၏။ တောင်ဘက်ရှိ ပရေရီ မြက်ခင်းပြင်သည် မက္ကဆီကို ပင်လယ်ကွေ့မှ အရှေ့တောင်ဘက် အတ္တလန္တိတ် ကမ်းရိုးတန်းအထိ ကျယ်ပြန့် ရှည်လျားလေသည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ အနောက်ဘက် သုံးပုံတစ်ပုံမှာ ကား ယေဘုယျအားဖြင့် တောတောင် ထူထပ်၏။ ထိုဒေသမှ ရော့ကီးတောင်တန်းကြီးသည် အရှေ့ဘက် ကျယ်ပြန့်သော လွင်ပြင်ပိုင်းမှစ၍ တက်သွားရာ တောင်တန်းများ အသွယ်သွယ် ဖြာထွက်ပြီးနောက် ကော်လိုရားဒိုး ပြည်နယ်၌ အမြင့်ဆုံး ဖြစ်သွား၏။ သို့ရာတွင် ဝိုင်အိုးမင်း အလယ်ပိုင်း၌ နိမ့်ကျ သွားပြီးလျှင် တစ်ဖန် မွန်တာနာနှင့် အိုက်ဒဟိုး ပြည်နယ် များတွင် မြင့်တက်သွားပြန်လေသည်။ ထိုတောင်တန်း၏ အနောက်ဘက်၌ကား မြင့်မားသော ကုန်းပြင်မြင့်ကြီးများ ရှိ၏။ တောင်ဘက်၌ ကော်လိုရာဒို ကုန်းပြင်မြင့်ရှိ၍ ကော်လိုရာဒိုမြစ်က ဖြတ်စီးလျက်ရှိ၏။ ထိုနောက် ယူးတားပြည်နယ်ရှိ ဝေါဆက်တောင်နှင့် ကာလီဖိုးနီးယားရှိ ဆီယယ်ရာ နီဗားဒါး တောင်တို့ကြား၌လည်း ဂရိတ်ဗေဆင်အမည်ရှိ ကုန်းပြင်မြင့်ကြီး တစ်ခု ရှိ၏။ ထိုကုန်းပြင်မြင့်ကြီး၏ မြောက်ဘက်တွင် ကိုလံဘီယာ ကုန်းပြင်မြင့်ရှိ၍ ကိုလံဘီယာမြစ်လည်း ရှိ၏။ ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်တွင် မြင့်မားသော ဝှစ်တနီတောင် ရှိပြီး ဝှစ်တနီ တောင်၏ အရှေ့ဘက်၌ ဒက်ဗဲလီခေါ် သေမင်း ချိုင့်ဝှမ်းရှိ၏။ ထိုတောင်ကြား တစ်စိတ်တစ်ဒေသသည် သဲကန္တာရဖြစ်ပြီးလျှင် ကယ်လီဖိုးနီးယားအထိ ရှည်လျားလေသည်။ ဆီယယ်ရာ နီဗားတောင်တန်းသည် အနောက်မြောက်ဘက်ရှိ အော်ရီဂန်နှင့် ဝါရှင်တန် ပြည်နယ်များသို့ပင် ရောက်၍ ထိုဒေသ များ၌ ကက်စကိတ်တောင်တန်းဟု အမည်တွင်၏။ အနောက် ဘက် ကမ်းရိုးတစ်လျှောက်သို့ ကပ်လျက်တည်ရှိသော တောင် တန်းများမှာကား ကို့စရိန့်ဟု တွင်၏။ ထိုကမ်းနားတောင်တန်းများသည် ကက်စကိတ်နှင့် ဆီယယ်ရာတောင်တန်းများလောက် မမြင့်ပဲ အချို့နေရာများတွင် တောင်တန်းများသည် ပင်လယ်သို့ အရောက် နိမ့်ဆင်းသွားလေသည်။ ကက်စကိတ်တောင်နှင့် မြောက်ပိုင်း ဆီယယ်ရာတွင် မီးတောင်များရှိ၍ အချို့နေရာများတွင် မီးတောင်သေများနှင့် ချော်များဖုံးလွှမ်းထားသော နေရာအများကို တွေ့ရသည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၌ ယခုတိုင် ရှိနေသေးသော မီးတောင်ရှင်တစ်ခုမှာ မြောက်ပိုင်း ကယ်လီဖိုးနီးယားရှိ လက်ဆင်မီးတောင် ဖြစ်လေသည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကြီးမား ကျယ်ဝန်းသလောက် အင်း၊ အိုင်၊ စိမ့်စမ်း၊ ရေတံခွန်များ ပေါများသော နိုင်ငံဖြစ်ပေသည်။ မြောက်ပိုင်း ဝစ္စကွန်ဆင်နှင့် မင်နီဆိုးတား ပြည်နယ် များ၌ အထူးသဖြင့် အင်းအိုင်ငယ်ကလေးများ ပေါများ၏။ ပရေရီမြက်ခင်းပြင်၏ မြောက်ဘက်အစွန်၌ ထင်ရှားကျော်စောသော ''ဂရိတ်လိတ်''ခေါ် ရေအိုင်ကြီးများရှိ၏။ ထိုရေအိုင်ကြီး များသည် အလွန်ကျယ်ဝန်း၍ ကုန်းတွင်း၌ တည်ရှိသောကြောင့် ကုန်းတွင်းပင်လယ်များဟုပင် ခေါ်နိုင်လေသည်။ ကနေဒါနိုင်ငံရှိ စိန်လော့ရင့်မြစ်သည် ထိုရေအိုင်များမှနေ၍ အတ္တလန္တိတ် သမုဒ္ဒရာသို့ စီးဆင်းလေသည်။ ဆူပီးရီးယားအိုင်ကြီးနှင့် ဟူရွန်အိုင်ကို ဆန်မာရေးတူးမြောင်းဖြင့် ဆက်သွယ်ထား၍ ဟူရွန်အိုင်မှ အီရီအိုင်၊ တစ်ဖန် အီရီအိုင်မှ အွန်တေးရီအိုအိုင်တို့ကို လှေ သင်္ဘောများ အသွားအလာ လွယ်ကူစေရန် တူးမြောင်းများဖြင့် ဆက်သွယ်ထားလေသည်။ နိုင်ဂါရာ ရေတံခွန်ကြီးသည် ဤအိုင်ကြီးများအနီး၌တည်ရှိ၍ ပြည်ထောင်စု၏ ကျက်သရေကိုဆောင်နေလေသည်။ အီရီအိုင်အရှေ့ဘက်စွန်းမျှ ဟဒ်ဆန်မြစ်အထိ လှေသင်္ဘောများသွားလာနိုင်ရန်အတွက် ဂီရီတူးမြောင်းကို ဖောက်လုပ်ထားသည်။ ထိုရေအိုင်ကြီးများအပြင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု မြောက်ပိုင်းတွင် ရေအိုင်ကလေး အများအပြား ရှိပေသေးသည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုအတွင်း၌ ရေရှိသောဒေသများ အားလုံး၏ အကျယ်အဝန်းမှာ ၅၃ဝဝ၃ စတုရန်းမိုင် ဖြစ်လေသည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် မြောက်သမပိုင်းဇုန်အတွင်း၌ တည်ရှိသော်လည်း ရာသီဥတုမှာ အပူအအေး မညီမျှချေ။ ယေဘုယျအားဖြင့် ရာသီဥတုသည် တိုင်းပြည်မြေမျက်နှာပြင်ကို လိုက်၍ ပြောင်းလဲတတ်သောကြောင့် တောတောင်ထူထပ်သော ပင်လယ်ကမ်းရိုး တောင်တန်းဒေသနှင့် ကက်စကိတ်တောင် အနောက်ဘက်တို့တွင် စိုစွတ်ထိုင်းမှိုင်းခြင်း ဖြစ်စေလေသည်။ အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းသည် ပစိဖိတ်ပင်လယ်လေကြောင့် အရှေ့ဘက်လောက် ရာသီဥတု မပြင်းထန်ချေ။ ဆောင်းရာသီ တွင် အလွန်အမင်း မအေးပဲ နွေရာသီ၌လည်း အလွန်အမင်း မပူချေ။ အနောက်ဘက်ဒေသ၌ ဆောင်းတွင်းမှာသာ မိုးရွာသွန်း ၍ တစ်နှစ်လုံးအတွက် ပျမ်းမျှ မိုးရေချိန်ကို ကြည့်သော် မိုး များသည်ဟု ဆိုနိုင်ပေသည်။ ရော့ကီးတောင်နှင့် ဆီယယ်ရာ နီဗား၊ စပ်ကြားရှိဒေသ၌ကား မိုးအလွန်နည်းသောကြောင့် အရှေ့တောင် ကာလီဖိုးနီးယားဘက်သို့ ရောက်သော် သဲကန္တာရ ကိုပင် တွေ့ရ၏။ အတ္တလန္တိတ်ဘက်ရှိ နယ်ပယ်များတွင်မူ နွေအခါ၌ လွန်စွာပူ၍ ဆောင်းအခါ၌ လွန်စွာအေးလေသည်။ တောင်ဘက် မက္ကဆီကို ပင်လယ်ကွေ့တစ်ဝိုက်ရှိ နယ် များ၌ နွေရာသီတွင် အလွန်ပူ၍ ဆောင်းရာသီ၌ အသင့်အတင့် အေးချမ်းကာ ရံဖန်ရံခါ ဆီးနှင်းများ သည်းထန်စွာကျ၏။ မိုး လည်း အတော်များ၏။ အလယ်ပိုင်းလွင်ပြင်များ၌ ဆောင်း ရာသီမှာ အလွန်အေး၍ တစ်ခါတစ်ရံ ဆီးနှင်းများ မုန်တိုင်းများကျ၏။ ထိုဒေသများ၌ တစ်နှစ်လုံး ရွာသောမိုး၏ ၃/၄ သည် ဧပြီနှင့် စက်တင်ဘာလ စပ်ကြား၌ ရွာသွန်းလေသည်။ <ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၄)</ref> == နိုင်ငံတွင်း ပါဝင်သော ဒေသများ == အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ပြည်နယ် ၅၀ တို့ စုစည်းထားသော ဖက်ဒရယ် ပြည်ထောင်စု ဖြစ်သည်။ မူလပထမ ပြည်နယ် ၁၃ ခုမှာ ဗြိတိသျှတို့၏ အုပ်ချုပ်မှုကို တွန်းလှန်ခဲ့သော ကိုလိုနီနယ်ပယ် ၁၃ ခုမှ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံ၏ အစောပိုင်း သမိုင်းကြောင်းတွင် ပြည်နယ် ၃ ခုကို လက်ရှိပြည်နယ်များ၏ ခွဲထုတ်၍ နယ်မြေအသစ် သတ်မှတ် ပေးခဲ့သည်။ ၎င်းတို့မှာ ကင်တပ်ကီ ပြည်နယ်ကို ဗာဂျီးနီးယား ပြည်နယ်မှ ၎င်း၊ တင်နက်ဆီပြည်နယ်ကို မြောက်ကယ်ရိုလိုင်းနား ပြည်နယ်မှ ၎င်း၊ မိန်းပြည်နယ်ကို မက်ဆာချူးဆက် ပြည်နယ်မှ ၎င်း ခွဲခြားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အခြားသော ပြည်နယ်များမှာမူ အမေရိကန်တို့ စစ်တိုက်ခြင်း ဖြင့်၎င်း၊ ဝယ်ယူခြင်းဖြင့် ၎င်း ရရှိလာသော နယ်မြေများ ဖြစ်သည်။ ဗားမောင့် ပြည်နယ်၊ တက္ကဆပ်ပြည်နယ် နှင့် ဟာဝိုင်အီ ပြည်နယ်တို့မှာ ယခင်က သီးခြား လွတ်လပ်သော သမ္မတနိုင်ငံ များ အဖြစ် တည်ရှိခဲ့ကြပြီး အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု အတွင်းသို့ လာရောက် ပူးပေါင်းကြခြင်း ဖြစ်သည်။ အမေရိကန်ပြည်တွင်းစစ် အတွင်းတွင် အနောက်ဗာဂျီးနီးယား ပြည်နယ်သည် ဗာဂျီးနီးယားမှ ပြည်နယ်တစ်ခု အဖြစ် သီးသန့် ခွဲထွက် ခဲ့သည်။ နောက်အကျဆုံး ပြည်နယ် အဖြစ် အသိအမှတ် ပြုခံရသည့် ပြည်နယ်မှာ ဟာဝိုင်အီ ပြည်နယ် ဖြစ်ပြီး ၁၉၅၉ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၁ ရက်တွင်မှ ပြည်နယ်အဖြစ် ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။<ref>{{cite news |url= http://archives.starbulletin.com/1999/10/18/special/story4.html |title='The Goal Was Democracy for All |work= Honolulu Star-Bulletin |author=Borreca, Richard |date=October 18, 1999 |accessdate=February 11, 2012}}</ref> ပြည်နယ်များတွင် ပြည်ထောင်စုမှ ခွဲထွက်ခွင့် မရှိပေ။ ပြည်နယ်များသည် အမေရိကန် ကုန်းမကြီးပေါ်တွင် နေရာ အပြည့်ယူထားသည်။ ပြည်နယ်များ အပြင် အခြားအရေးပါသော ဒေသနှစ်ခုမှာ ဝါရှင်တန် မြို့တော် တည်ရှိရာ ဖက်ဒရယ် ဒိစတြိတ် ဖြစ်သော ကိုလမ်ဘီယာ ဒိစတြိတ် နှင့် ပစိဖိတ်သမုဒ္ဒရာ အတွင်းရှိ လူမနေသော်လည်း အမေရိကန် ပိုင်နက်ဖြစ်သော ပါမေရာ သန္တာကျွန်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုတွင် အဓိက ရေခြားမြေခြား ပိုင်နက် ၅ ခုလည်း ရှိသေးသည်။ ကာရစ်ဘီယံ ပင်လယ်အတွင်းရှိ ပြူရီတို ရီကို နှင့် အမေရိကန် ဗာဂျင်အိုင်းလန်း ဒေသ၊ ပစိဖိတ် သမုဒ္ဒရာအတွင်းရှိ အမေရိကန် ဆာမိုအာ၊ ဂူအမ်ကျွန်း နှင့် မြောက်မာရီယာနာ ကျွန်းများ တို့ ဖြစ်ကြသည်။ <ref>See 8 U.S.C. § 1101(a)(36) and 8 U.S.C. § 1101(a)(38) U.S. Federal Code, Immigration and Nationality Act. {{USC|8|1101a}}</ref> အမေရိကန် ဆာမိုအာမှ လွဲ၍ အခြား အဓိက ပိုင်နက် ၄ ခုတွင် မွေးဖွားသူတို့သည် အမေရိကန် နိုင်ငံသား အဖြစ် အလိုအလျောက် ရရှိကြသည်။<ref>{{cite web| url = http://www.senate.gov/reference/resources/pdf/RL30527.pdf| title = Presidential Elections in the United States: A Primer (Page 7)| accessdate = January 18, 2010| date = April 17, 2000| publisher = United States Congressional Research Service}}</ref> ထိုဒေသများတွင် နေထိုင်သူတို့သည် ပြည်နယ်များတွင် နေထိုင်သူများကဲ့သို့ပင် အခွင့်အရေးများ တာဝန်များ ရှိကြသော်လည်း ဖက်ဒရယ်အစိုးရ၏ ဝင်ငွေခွန်မှ ကင်းလွတ်ခွင့် ပြုထားသည်။ သို့သော်လည်း သမ္မတ ရွေးချယ်ရာတွင် မဲပေးပိုင်ခွင့် မရှိဘဲ အောက်လွှတ်တော်တွင်လည်း မဲပေးခွင့်မရှိသည့် ကိုယ်စားလှယ်သာ တက်ရောက်ခွင့် ရသည်။<ref>Raskin, James B. (2003). ''Overruling Democracy: The Supreme Court Vs. the American People''. London and New York: Routledge, pp. 36–38. ISBN 0-415-93439-7.</ref> [[File:Map of USA with state names 2.svg||650px||center]] အမေရိကန်နိုင်ငံ အတွင်း၌ မှီတင်းနေထိုင်သော လူမျိုးများ မှာလည်း သမိုင်းကြောင်းအရ ကမ္ဘာအရပ်ရပ်မှ ပြောင်းရွေ့လာသော လူမျိုးများဖြစ်သည်။ ပျူရီတန်ဂိုဏ်း ဝင်တို့သည် ကိုးကွယ်မှု နှိပ်ကွက်ခြင်းများကို မခံရပ်နိုင်ကြ သဖြင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသို့ လာရောက် နေထိုင်ကြ၏။ ဒတ်ခ်ျလူမျိုးနှင့်ဆွစ်လူမျိုးတို့သည်လည်း ကုန်ရောင်းဝယ်ရေး လုပ်ငန်းကို လုပ်ကိုင်ရန်အတွက် နယူးယောက်၊ နယူးဂျာစီ အရပ်တို့၌ လာရောက်နေထိုင်ကြ၏။ စပိန်လူမျိုးတို့လည်း ရွှေငွေရှာဖွေရန် ဖလော်ရီဒါ၊ တက်ကဆပ်နှင့်ကယ်လီဖိုးနီးယား ပြည်နယ်များသို့ လာရောက်၍ အခြေစိုက် နေထိုင်ကြ၏။ ဂျာမန်၊ ဩစတြီးယန်း၊ ပိုးလူမျိုးနှင့် အိုင်ရစ်လူမျိုးတို့သည် လည်း စီးပွားရေးနှင့် နိုင်ငံရေးအကြောင်းများကြောင့် မစ္စစ္စပီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် လာရောက်နေထိုင်ကြ၏။ ကွိတ်ကာ ဂိုဏ်းဝင်များနှင့် အယူဝါဒဆိုင်ရာ ဂျာမန် ဒုက္ခသည်များသည် ပင်ဆယ်လဗေးနီးယားပြည်နယ်ကို တည်ထောင်နေထိုင်ကြ၏။ ပစိဖိတ်ကမ်းခြေနှင့် အနီးအနားရှိ ကျွန်းစုများတွင်ကား မလေး၊ ဂျပန်နှင့် တရုတ်များရှိ၏။ ရုရှလူမျိုးတို့မှာ အလာစကာနယ် တွင် နေထိုင်ကြ၍ အီတာလျံ၊ ဂျူး၊ ဆလဗ်၊ အာမေးနီးယမ်း နှင့် ဆီးရီးယန်းတို့ကိုကား နေရာတကာ၌ တွေ့မြင်ရ၏။ အမေရိကန်၏တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများဖြစ်သော အင်ဒီးယန်း လူမျိုးများကား ကမ္ဘာအရပ်ရပ်မှ လာရောက် နေထိုင်သော လူမျိုးများကြောင့် လူမျိုးပင် ပျောက်ကွယ်လုမတတ်ဖြစ် နေတော့၏။ သို့ဖြစ်လေရာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုကဲ့သို့ လူမျိုးစုံသောနိုင်ငံကား မရှိတော့ပြီ။ ယင်းသို့အားဖြင့် ကမ္ဘာအရပ်ရပ်မှ လူအမျိုးမျိုး လာရောက် နေထိုင်ကြရာမှ နောင်အခါအမေရိကတိုက်တွင် အင်္ဂလိပ် လက်အောက်ခံ ကိုလိုနီနယ် တစ်ဆယ့်သုံးနယ်ဟူ၍ ဖြစ်လာ၏။ ယခုအခါ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ပါဝင်သော ပြည်နယ်ပေါင်း ၅ဝ ရှိလေသည်။ ထိုပြည်နယ် များမှာ အယ်လဗားမား၊ အလာစကာ၊ အယ်ရီ ဇိုးနား၊ အာကင်ဆော၊ ကာလီဖိုးနီးယား၊ ကော်လိုရာဒိုး၊ ကွန်နက်တိကတ်၊ ဒဲလဝဲယား၊ ဖလော်ရီဒါ၊ ဂျော်ဂျီယာ၊အိုက်ဒဟိုး၊ အီလီနွိုင်၊ အင်ဒီးယားနား၊ အိုင်ယိုးဝါး၊ ကန်းဆက်၊ ကင်တပ်ကီး၊ လူဝီဇီ ယန္နား၊ မိန်း၊ မေရီလန်၊ မင်ဆချူးဆက်၊ မစ်ရှီဂန်၊ မက်နီဆိုး တား၊ မစ်စစ်စပီ၊ မိဇူးရီ၊ မွန်တာနာ၊ နီဗရက်စက၊ နီဗားဒ၊ နယူဟမ္ပရှိုင်ယာ၊ နယူးဂျာစီ၊ နယူးမက္ကဆီကို၊ နယူးယော့၊ မြောက်ကယ်ရိုလီးနား၊မြောက်ဒကိုးတား၊ အိုဟိုင်းအိုး၊ အိုကလာ ဟိုးမား၊ အော်ရီဂန်၊ ပင်ဆီလဗေးနီးယား၊ ရုတ်ကျွန်း၊ တောင် ကယ်ရိုလီးနား၊ တောင်ဒကိုး တား၊ တင်နက်ဆီ၊ တက်ဆက်၊ ယူးတား၊ ဗားမောင့်၊ ဗားဂျင်နီးယား၊ ဝါရှင်တန်၊ အနောက် ဗာဂျင်နီးယား၊ ဝစ္စကွန်းဆင်း၊ ဝိုင်အိုးမင်းနှင့် ဟာဝိုင်အီတို့ဖြစ်လေသည်။ <ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၄)</ref> == သမိုင်း == === မူလ အမေရိကန်များနှင့် ဥရောပအခြေချ နေထိုင်သူများ === အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ကုန်းမကြီး ပေါ်နှင့် အလက်စကာတွင် ရှေးဦးအစက နေထိုင်ကြသူများမှာ အာရှမှ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၂,၀၀၀ နှင့် ၄၀,၀၀၀ ကြားတွင် ပြောင်းရွှေ့လာသူများဟု ယုံကြည်ကြသည်။ <ref>{{cite web|url=http://anthropology.si.edu/HumanOrigins/faq/americas.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071128083459/http://anthropology.si.edu/HumanOrigins/faq/americas.htm|archivedate=28 November 2007|title=Peopling of Americas|publisher=Smithsonian Institution, National Museum of Natural History|month=June|year=2004|accessdate=2007-06-19}}</ref> ကိုလံဘီယံခေတ် မတိုင်မီ မစ္စစ္စပီယန် ယဉ်ကျေးမှု ထွန်းကားချိန်တွင် အဆင့်မြင့် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး၊ ခမ်းနားသော ဗိသုကာပညာများ နှင့် နိုင်ငံ အဆင့်ရှိသော လူ့အဖွဲ့အစည်းများ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ဥရောပသားတို့ အမေရိကန်တွင် စတင်ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ကြချိန်တွင် နဂိုမူလနေထိုင်ကြသော အမေရိကန် သန်းပေါင်းများစွာတို့မှာ ဥရောပသားတို့နှင့် ပါလာသော [[ကျောက်ကြီးရောဂါ]] စသည့် ရောဂါများကြောင့် သေဆုံးခဲ့ရသည်။<ref>{{Cite journal|author=Meltzer, D.J.|year=1992|title=How Columbus Sickened the New World: Why Were Native Americans So Vulnerable to the Diseases European Settlers Brought With Them??journal=New Scientist|page=38|url=http://www.newscientist.com/article/mg13618424.700-how-columbus-sickened-the-new-world-why-were-nativeamericans-so-vulnerable-to-the-diseases-european-settlers-brought-with-them.html}}</ref> [[File:MayflowerHarbor.jpg|thumb|right| မေဖလားဝါး သင်္ဘောသည် ဘုရားဖူးတို့အား နယူးဝေါလ်သို့ ၁၆၂၀ခုနှစ်တွင် ပို့ဆောင်ပေးခဲ့သည်ကို ဝီလီယမ် ဟာဆယ်လ်က ၁၈၈၂ ခုနှစ်တွင် "ပလိုင်းမောက် ဆိပ်ကမ်းရှိ မေဖလားဝါး ဟူသော အမည်ဖြင့် ရေးဆွဲထားသော ပန်းချီကား]] ၁၄၉၂ တွင် စပိန် ဘုရင်၏ လက်အောက်ခံ ဂျီနိုအာမြို့သား စူးစမ်းရှာဖွေသူ ခရစ်စတိုဖာ ကိုလံဘတ် သည် ကာရစ်ဘီယံ ကျွန်းအချို့သို့ ရောက်ရှိခဲ့ပြီး နဂိုမူလ နေထိုင်သူတို့နှင့် ပထမဆုံး အဆက်အဆံ ပြုခဲ့သည်။ ၁၅၁၃ ဧပြီလ ၂ ရက်တွင် အောင်နိုင်သူ ဂျွန် ပေါင့်စ် ဒီ လီယွန် (Juan Ponce de León) လာဖလော်ရီဒါ ဟု သူ အမည်ပေးခဲ့သော နေရာသို့ ရောက်ရှိခဲ့ခြင်းသည် အမေရိကန် ကုန်းမကြီးပေါ်သို့ ဥရောပသားတို့ ပထမဆုံး ရောက်ရှိခြင်း အဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ ထို့နောက် စပိန်လူမျိုးတို့ သည် အမေရိကန်နိုင်ငံ အနောက်တောင်ပိုင်းဒေသတွင် အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြပြီး ထောင်ပေါင်များစွာတို့မှာ မက္ကဆီကိုမှ တဆင့် ပြောင်းရွှေ့ ဝင်ရောက်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ပြင်သစ် သားမွေးကုန်သည်တို့သည် ကန်ကြီးများ၏ အနီးတွင် နယူးဖရန့် နယ်မြေ အဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ပြင်သစ်တို့သည် မက္ကဆီကို ပင်လယ်ကွေ့ အထိတိုင်အောင် အမေရိကန်မြောက်ပိုင်း၏ အတွင်းပိုင်း ဒေသ အတော်များများကို သူတို့ပိုင် နယ်မြေအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ အင်္ဂလိပ်တို့၏ ပထမဦးဆုံး အောင်မြင်စွာ အခြေချ နေထိုင်ချင်းမှာ ၁၆၀၇ ခုနှစ် ဂျိမ်းစ်တောင်းတွင် ဗာဂျီးနီးယား ကိုလိုနီ ထူထောင်ခြင်းနှင့် ၁၆၂၀ ခုနှစ်တွင် ဘုရားဖူးတို့၏ ပလိုင်းမောက် ကိုလိုနီ (Pilgrims' Plymouth Colony) ကို ထူထောင်ခြင်းတို့ပင် ဖြစ်သည်။ ၁၆၂၈ ခုနှစ်တွင် မက်ဆာချူးဆက် ပင်လယ်အော် ကိုလိုနီကို အငှားချခဲ့ခြင်းကြောင့် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူ အများအပြား ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ၁၆၃၄ ခုနှစ်တွင် နယူးအင်္ဂလန်တွင် ပြူရီတန် ၁၀,၀၀၀ ကျော်တို့ အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၆၁၀ခုနှစ်များ နှောင်းပိုင်းနှင့် အမေရိကန်တော်လှန်ရေးတို့ အကြားတွင် ရာဇဝတ်သား ၅၀,၀၀၀ ခန့်ကို ဗြိတိသျှတို့၏ အမေရိကန် ကိုလိုနီနယ်မြေများသို့ သင်္ဘောဖြင့် တင်ပို့ခဲ့ကြသည်။ <ref>{{cite web|author=Butler, James Davie|url=http://www.dinsdoc.com/butler-1.htm|title=British Convicts Shipped to American Colonies|publisher=Smithsonian Institution, National Museum of Natural History|work=American Historical Review 2|month=October|year=1896|accessdate=2007-06-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20020602194900/http://www.dinsdoc.com/butler-1.htm|archivedate=2002-06-02}}</ref> ၁၆၁၄ခုနှစ် အစတွင် ဒတ်ခ်ျတို့သည် ဟတ်ဒ်ဆန်မြစ်၏ အောက်ပိုင်းတလျှောက်တွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြပြီး နယူးအမ်စတာဒမ် နှင့် မက်ဟက်တန်ကျွန်းတို့လည်း အပါအဝင်ဖြစ်သည်။ ၁၆၇၄ ခုနှစ်တွင် ဒတ်ခ်ျတို့သည် သူတို့၏ အမေရိကန်နယ်မြေများကို အင်္ဂလန်သို့ လွှဲပြောင်းပေးခဲ့ကြပြီးနောက် နယူးနယ်သာလန် ဒေသကို နယူးယောက်ဟု ပြောင်းလဲအမည်ပေးခဲ့ကြသည်။ အသစ်ရွှေ့ပြောင်းလာကြသူ အထူးသဖြင့် အမေရိကန် တောင်ပိုင်းသို့ ပြောင်းရွှေ့လာသူ အတော်များများမှာ အတွေ့အကြုံမရှိသေးသော ငယ်ရွယ်သည့် အလုပ်သမားများဖြစ်ကြပြီး သူတို့သည် ၁၆၃၀ မှ ၁၆၈၀ အတွင်း ဗာဂျီးနီးယားပြည်နယ်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာသူများ၏ ၃ ပုံ ၂ ပုံမျှ ဖြစ်သည်။ <ref>Russell, David Lee (2005). ''The American Revolution in the Southern Colonies''. Jefferson, N.C., and London: McFarland, p. 12. ISBN 0-7864-0783-2.</ref> ၁၈ ရာစု အတွင်းသို့ ရောက်သောအခါတွင် အာဖရိကမှ ရောက်ရှိလာသော ကျွန်များမှာ အလုပ်ကြမ်းများအတွက် အဓိက အရင်းအမြစ် ဖြစ်လာကြသည်။ ၁၇၂၉ ခုနှစ် ကာရိုလိုင်းနား နှစ်ပိုင်းကွဲခြင်းနှင့် ၁၇၃၂ ခုနှစ် ဂျော်ဂျီယာ ပြည်နယ်ကို ကိုလိုနီအဖြစ် ပြုလုပ်ခြင်းတို့ကြောင့် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု ဖြစ်လာမည့် ဗြိတိသျှ၏ ကိုလိုနီ ၁၃ ခုကို ထူထောင်ခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ ပြည်နယ်တိုင်းတွင် ဒေသဆိုင်ရာ အစိုးရ ရှိပြီး ရွေးကောက်ပွဲတွင် မည်သူမဆို ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင် မဲပေးနိုင်ကြသည်။ ရှေးခေတ်က အင်္ဂလိပ်လူမျိုးတို့၏ ရပိုင်ခွင့် အခွင့်အရေး စသည့် လမ်းစဉ်တို့ကို လိုက်နာမှု တိုးပွား လာကြခြင်း နှင့် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ရေး နှင့် ပတ်သက်သည့် စိတ်ဓာတ်များကြောင့် ရီပတ်ဘလစ်ကင် သဘောတရားကို ထောက်ခံလာကြခြင်းတို့ပင် ဖြစ်သည်။ ပြည်နယ်တိုင်းတွင် အာဖရိက ကျွန်များ ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားမှု ကို တရားဝင်ဖြစ်အောင် ပြုခဲ့ကြသည်။ မွေးဖွားနှုန်း များပြားလာခြင်း၊ သေဆုံးမှုနှုန်း နည်းပါးလာခြင်းနှင့် ပြောင်းရွှေ့ဝင်ရောက်သူတို့ ပုံမှန် ရှိနေခြင်းတို့ကြောင့် ကိုလိုနီများရှိ လူဦးရေမှာ အလျင်အမြန်ပင် တိုးပွားလာခဲ့သည်။ ခရစ်ယာန် ရီဗိုက်တယ်လစ်ဇ် တို့၏ ၁၇၃၀ ခုနှစ်များ နှင့် ၁၇၄၀ ခုနှစ်များ အကြား လှုပ်ရှားမှု တို့နှင့် ပထမဆုံး မဟာ နိုးကြားမှု (Great Awakening) အပြီးတွင် ဘာသာရေးနှင့် ဘာသာရေး လွတ်လပ်မှု တို့ကို စိတ်ဝင်စားမှု တိုးပွားလာခဲ့ကြသည်။ ပြင်သစ် နှင့် အင်ဒီးယန်း တို့၏ စစ်ပွဲအပြီးတွင် ဗြိတိသျှတပ်တို့သည် ကနေဒါကို ပြင်သစ်တို့ထံမှ သိမ်းယူခဲ့သော်လည်း ဖရန်ကိုဖုန်း လူမျိုးတို့သည် တောင်ဘက် ကိုလိုနီများနှင့် မတူပဲ နိုင်ငံရေးအရ တသီးတခြား ဖြစ်နေခဲ့ကြသည်။ ပြောင်းရွှေ့ခံရသော နဂိုမူလ အမေရိကန်များ (အများသိကြသည်မှာ "အမေရိကန် အင်ဒီးယန်းများ") မပါဘဲ ကိုလိုနီ ၁၃ ခုတို့၏ လူဦးရေမှာ ၁၇၇၀တွင် ၂.၆ သန်းအထိ ရှိလာခဲ့သည်။ ထိုလူဦးရေထဲမှာ ၃ ပုံ ၁ပုံမှာ ဗြိတိန်မှ ဖြစ်ပြီး အမေရိကန် ငါးယောက်လျှင် တစ်ယောက်မှာ လူမည်းကျွန်များ ဖြစ်ကြသည်။<ref>Blackburn, Robin (1998). ''The Making of New World Slavery: From the Baroque to the Modern, 1492–1800''. London and New York: Verso, p. 460. ISBN 1-85984-195-3.</ref> ဗြိတိသျှ တို့၏ အခွန်ကောက်ခံမှုမှ ကင်းလွတ်ခွင့် ရသော်လည်း အမေရိကန် ကိုလိုနီတို့သည် ဂရိတ်ဗြိတိန်၏ ပါလီမန်တွင် ကိုယ်စားပြုခွင့် မရပေ။ === လွတ်လပ်ရေး နှင့် နယ်မြေချဲ့ထွင်ခြင်း === [[File:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|left|ဂျွန် ထရမ်ဘူးလ် ၏ လွတ်လပ်ရေး ကြေညာခြင်း ပန်ချီကား ၁၈၁၇-၁၈၁၈]] ၁၇၆၀ ခုနှစ်များ မှ ၁၇၇၀ခုနှစ်များ အစောပိုင်းအတွင်း အမေရိကန် ကိုလိုနီများနှင့် ဗြိတိသျှတို့အကြား တင်းမာမှုမှ တဆင့် ၁၇၇၅ မှ ၁၇၈၁ ခုနှစ် အထိကြာသော အမေရိကန် လွတ်လပ်ရေး စစ်ပွဲကို ပေါ်ပေါက်လာစေခဲ့သည်။ ၁၇၇၅ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၄ ရက်တွင် ဖီလာဒဲလ်ဖီးယားတွင် ကျင်းပသော ကွန်တီနန်တယ် ကွန်ဂရက်မှ [[ဂျော့ချ် ဝါရှင်တန်]]၏ အုပ်ချုပ်မှု အောက်တွင် ကွန်တီနန်တယ် စစ်တပ်ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ "လူအားလုံးကို အညီအမျှ ဖန်ဆင်းခဲ့သည်။" ဟု ကြွေးကြော်ခဲ့ကြပြီး မည်သူ့မဆို ရသင့်ရထိုက်သော အခွင့်အရေးများ ရှိသည်ဟု ဆိုကာ ကွန်ဂရက်သည် လွတ်လပ်ရေး ကြေညာစာတမ်းကို ၁၇၇၆ ခုနှစ် ဇူလိုင်လ ၄ ရက်တွင် အတည်ပြုခဲ့သည်။ ထိုမူကြမ်း၏ အများစုကို ရေးသားသူမှာ [[သောမတ်စ် ဂျက်ဖာဆင်]] ဖြစ်သည်။ ထိုနေ့ကို နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်းတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ လွတ်လပ်ရေးနေ့ အဖြစ် ကျင်းပလျက် ရှိသည်။ ၁၇၇၇ တွင် ကွန်ဖက်ဒရေးရှင်း အတွက် မူများကို ချမှတ်ခဲ့ပြီး အားနည်းသော ကွန်ဖက်ဒရယ် အစိုးရဖြင့် ၁၇၈၉ ခုနှစ် အထိ အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှတို့သည့် ပြင်သစ်နှင့် စပိန်တို့၏ အကူအညီ ရယူထားသော အမေရိကန်တပ်များကို ရှုံးနိမ့်ပြီးသည့် အခါတွင် ဂရိတ်ဗြိတိန်သည် အမေရိကန်တို့၏ လွတ်လပ်ရေး နှင့် မစ္စစ္စပီမြစ်၏ အနောက်ဘက်ခြမ်းရှိ နယ်မြေများ အပေါ်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏၏ အချုပ်အခြာ အာဏာ ပိုင်ဆိုင်မှု ကို အသိအမှတ် ပြုခဲ့ရသည်။ အခွန်ကောက်ခံနိုင်သည့် အာဏာပါဝင်သည့် ခိုင်မာသော အမျိုးသား အစိုးရ ဖွဲ့စည်းရန် အလိုရှိသည့် သူတို့က ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေဆိုင်ရာ ညီလာခံကို ၁၇၈၇ တွင် ကျင်းပခဲ့သည်။ ၁၇၈၈ တွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု၏ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေကို အတည်ပြု နိုင်ခဲ့သည်။ သမ္မတနိုင်ငံ အသစ်၏ ဆီးနိတ်လွှတ်တော်၊ အောက်လွှတ်တော်တို့ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ၁၇၈၉ ခုနှစ်တွင် ဂျော့ချ် ဝါရှင်တန်က သမ္မတရာထူးကို ရယူခဲ့သည်။ ဖက်ဒရယ် အစိုးရမှ လူတစ်ဦးတစ်ယောက်ချင်းစီ၏ အခွင့်အရေးအား ကန့်သတ်ချုပ်ချယ်မှု ကို တားမြစ်ထားပြီး နှင့် ဥပဒေအရ နည်းလမ်းအမျိုးမျိုးဖြင့် အကာအကွယ် ပေးရန် အာမခံချက်ပေးထားသည့် အခွင့်အရေးများ ဆိုင်ရာ ဥပဒေ (The Bill of Rights) ကို ၁၇၉၁ ခုနှစ်တွင် ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ ကျွန်စနစ်နှင့် ပတ်သက်သော အတွေးအခေါ်များမှာ ပြောင်းလဲလာကြသည်။ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေတွင်ပါသော စာပိုဒ်တစ်ပိုဒ် အရ အာဖရိက ကျွန် ရောင်းဝယ်ရေးကို ၁၈၀၈ ခုနှစ် အထိသာ အကာအကွယ် ပေးထားသည်။ မြောက်ဘက်ပိုင်းရှိ ပြည်နယ်များက ကျွန်စနစ်ကို ၁၇၈၀ မှ ၁၈၀၄ ခုနှစ်အတွင်း ပယ်ဖျက်ခဲ့ကြသည်။ ထို့အတွက် တောင်ပိုင်းရှိ ကျွန်စနစ် ကျင့်သုံးနေသေးသော ပြည်နယ်များကို "ထူးခြားသော အဖွဲ့အစည်းများ" အဖြစ် ကြွင်းကျန်ရစ်ခဲ့စေသည်။ ၁၈၀၀ ခုနှစ်လောက်တွင် စတင်သော ဒုတိယ မဟာနိုးကြားမှု (Second Great Awakening) အရ အီဗန်ဂျယ်လစ်ကယ်လစ်ဇင် (evangelicalism) သည် ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချမှု အပါအဝင် အမျိုးမျိုးသော လူမှုရေးဆိုင်ရာ ပြုပြင်ပြောင်းလဲရေး လှုပ်ရှားမှု တို့၏ နောက်ကွယ်မှ အားတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ [[File:U.S. Territorial Acquisitions.png|right|thumb|နယ်မြေတို့ကို ရယူခြင်းကို နေ့စွဲဖြင့် ပြထားပုံ]] အမေရိကန်တို့ အနေနှင့် အနောက်ဘက်သို့ နယ်မြေချဲ့ထွင်ရန် စိတ်အားထက်သန်ခြင်းကြောင့် အင်ဒီးယန်းစစ်ပွဲများ အချိန်ကာလ ရှည်လျားစွာ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ၁၈၀၃ခုနှစ် သမ္မတ သောမတ်စ် ဂျက်ဖာဆန်၏ လက်ထက်တွင် လူဝီစီးယားနားမှ ပြင်သစ်တို့ ပိုင်ဆိုင်သည့် နယ်မြေကို ဝယ်ယူခဲ့ခြင်းကြောင့် နိုင်ငံ၏ အရွယ်အစားမှာ နှစ်ဆ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|title=Louisiana Purchase|url=http://www.nps.gov/archive/jeff/lewisclark2/circa1804/heritage/louisianapurchase/louisianapurchase.htm|work=National Parks Services|accessdate=1 March 2011|archivedate=29 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101129154059/http://www.nps.gov/archive/jeff/lewisclark2/circa1804/heritage/louisianapurchase/louisianapurchase.htm}}</ref> အမျိုးမျိုးသော မကျေနပ်မှုကြောင့် ဗြိတိန်တို့ အပေါ် ကြေညာတိုက်ခိုက်ခဲ့သော ၁၈၁၂ စစ်ပွဲတွင် မည်သူမျှ အနိုင်မရရှိခဲ့သော်လည်း အမေရိကန်တို့၏ အမျိုးသားစိတ်ဓာတ်ကို ခိုင်မာလာစေခဲ့သည်။ အမေရိကန် စစ်တပ်တို့က ဖလော်ရီဒါသို့ အကြိမ်ကြိမ် ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ခြင်းကြောင့် စပိန်တို့အနေနှင့် ဖလော်ရီဒါနှင့် အခြား ပင်လယ်ကွေ့ ကမ်းရိုးတန်း နယ်မြေများကို ၁၈၁၉ ခုနှစ်တွင် လက်လွှတ်ခဲ့သည်။ နဂို နေထိုင်သော အင်ဒီးယန်းတို့ကို ဖယ်ရှားသည့် "မျက်ရည်များ၏ ခြေရာ" (Trail of Tears) ဟု ညွှန်းဆို ခေါ်ဝေါ်ကြသည့် အဖြစ်အပျက်တွင် ၁၈၃၀ ခုနှစ်တွင် အင်ဒီးယန်း ဖယ်ရှားရေး ပေါ်လစီကို အကောင်အထည်ဖော်ခဲ့ကြပြီး မူလ နေထိုင်သူတို့၏ မြေများကို သိမ်းယူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် ၁၈၄၅ ခုနှစ်တွင် တက်ကဆပ် သမ္မတနိုင်ငံကို ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ အမေရိကန်တို့သည် မြောက်အမေရိကတိုက်ပေါ်တွင် နယ်မြေချဲ့ထွင်ရန် အတွက် ဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်သည့် အယူအဆ (Manifest Destiny) မှာ ထိုအချိန်တွင် လူကြိုက်များ ထင်ရှားခဲ့သည်။ <ref>Morrison, Michael A. (1999). ''Slavery and the American West: The Eclipse of Manifest Destiny and the Coming of the Civil War''. Chapel Hill: University of North Carolina Press, pp. 13–21. ISBN 0-8078-4796-8.</ref> ၁၈၄၆ခုနှစ် ဗြိတိသျှ တို့နှင့် ချုပ်ဆိုသော အော်ရီဂွန် စာချုပ်အရ အမေရိကန်တို့သည် ယနေ့ခေတ် အမေရိကန် အနောက်မြောက်ပိုင်း ဒေသကို ထိန်းချုပ်ခွင့် ရခဲ့သည်။ မက္ကဆီကန်-အမေရိကန် စစ်ပွဲတွင် အမေရိကန်တို့ အနိုင်ရခဲ့ခြင်းကြောင့် ၁၈၄၈ ခုနှစ်တွင် မက္ကဆီကန်တို့ [[ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်]] နှင့် ယနေ့ခေတ် အနောက်တောင်ပိုင်း အမေရိကန်ဒေသတို့ကို လက်လွတ် ဆုံးရှုံးခဲ့ရသည်။ ၁၈၄၈-၄၉ ခုနှစ် ကယ်လီဖိုးနီးယားတွင် ရွှေ အလုအယက် တူးဖော်ကြခြင်း (California Gold Rush) ကြောင့် အနောက်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းမှုများ ပိုမို ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ ရထားလမ်း အသစ်များ ဖောက်လုပ်ခြင်းကြောင့် ပြောင်းရွှေ့လိုသူတို့ အတွက် ရွှေ့ပြောင်းမှု ကို လွယ်ကူသွားစေပြီး နဂိုမူလ အမေရိကန် နေထိုင်သူတို့နှင့် ပဋိပက္ခများ ပိုမို ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ရာစုနှစ် တဝက်အတွင်းတွင် အမေရိကန် ဘိုင်ဆန် သို့ ကျွဲ အကောင်ရေ သန်း၄၀ ကျော်ကို အရေခွံရရန်၊ အစားစားရန်နှင့် ရထားလမ်းဖောက်လုပ်ရာတွင် လွယ်ကူရန် သတ်ဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကျွဲများသည် နဂိုမူလ နေထိုင်သူ အင်ဒီးယန်းတို့၏ အဓိက ရင်းမြစ်ဖြစ်သောကြောင့် ကျွဲများ ဆုံးရှုံးခြင်းသည် မူလနေထိုင်သူတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု ကို အကြီးအကျယ် ထိခိုက်စေခဲ့သည်။ === ပြည်တွင်းစစ်နှင့် စက်မှုထွန်းကားလာခြင်း === [[File:Battle of Gettysburg, by Currier and Ives.png|thumb|left|ကာရီယာ နှင့် အိုက်ဗ်တို့၏ လက်ရာပုံတူ "ဂက်တီဘတ်ခ်တိုက်ပွဲ" ၁၈၆၃]] ကျွန်စနစ် ကျင့်သုံးသော ပြည်နယ်များ နှင့် ကျွန်စနစ် မရှိသော ပြည်နယ်များ အကြား တင်းမာမှုသည် ပြည်နယ် နှင့် ဖက်ဒရယ် အစိုးရ အကြား ဆက်ဆံရေး နှင့် ပတ်သက်သည့် ငြင်းခုံမှုဖြင့် ကြီးထွားလာခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ပြည်နယ် အသစ်များ အကြားတွင် ကျွန်စနစ် ပျံ့နှံ့မှုနှင့် ပတ်သက်၍ သွေးထွက်သံယို ပြင်းထန်သော ပဋိပက္ခများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ၁၈၆၀ ခုနှစ်တွင် ကျွန်စနစ်ကို ဆန့်ကျင်သူ အများအပြား ပါဝင်သော ရီပတ်ဘလစ်ကင် ပါတီမှ [[အေဘရာဟမ် လင်ကွန်း]] သမ္မတ အဖြစ် အရွေးချယ် ခံခဲ့ရသည်။ သူသည် သမ္မတ အဖြစ် တာဝန် မထမ်းဆောင်မီတွင် ကျွန်စနစ် ကျင့်သုံးသော ပြည်နယ် ၇ ခုက ခွဲထွက်ရန် ကြေညာခဲ့ပြီး အမေရိကား ၏ ကွန်ဖက်ဒရိတ် ပြည်နယ်များ အဖြစ် ထူထောင်ခဲ့သည်။ ဖက်ဒရယ် အစိုးရက ထိုကြေညာချက်ကို တရားမဝင်ကြောင်း သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ကွန်ဖက်ဒရိတ် ပြည်နယ်များက ဆမ်တာခံတပ်ကို တိုက်ခိုက်ရာမှ [[အမေရိကန် ပြည်တွင်းစစ်]] စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး အခြား ကျွန်စနစ် ကျင့်သုံးသော ပြည်နယ် ၄ခုက ကွန်ဖက်ဒရိတ် ပြည်နယ်များနှင့် ပူးပေါင်းခဲ့သည်။ လင်ကွန်း၏ ၁၈၆၃ ခုနှစ် ကြေညာချက်မှ ကွန်ဖက်ဒရိတ် ပြည်နယ်များ အတွင်း ရှိနေသော ကျွန်များကို လွတ်မြောက်ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ယူနီယံ တပ်တို့မှ ၁၈၆၅ ခုနှစ် အောင်ပွဲရအပြီးတွင် အမေရိကန် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေတွင် ပြင်ဆင်ချက် ၃ ခုကို ထည့်သွင်းခဲ့ပြီး ထို့ပြင်ဆင်ချက်မှ ကျွန်ဖြစ်နေသော ၄ သန်းနီးပါးမျှ ရှိသည့် အာဖရိက-အမေရိကန်တို့ကို လွတ်လပ်သူများ အဖြစ် ကြေညာခဲ့ပြီး<ref>{{cite web|url=http://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1860a-02.pdf|title=1860 Census|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=2007-06-10}} Page 7 lists a total slave population of 3,953,760.</ref> သူတို့အား နိုင်ငံသားများ အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ကာ မဲပေးနိုင်သော အခွင့်အရေးကို ပေးအပ်ခဲ့သည်။ စစ်ပွဲနှင့် စစ်ပွဲ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်မှ ဖက်ဒရယ် အစိုးရ၏ အာဏာကို သိသိသာသာ မြှင့်တင်ပေးခဲ့သည်။<ref>De Rosa, Marshall L. (1997). ''The Politics of Dissolution: The Quest for a National Identity and the American Civil War''. Edison, NJ: Transaction, p. 266. ISBN 1-56000-349-9.</ref> ထိုစစ်ပွဲသည် အမေရိကန် သမိုင်းတွင် အသေအပျောက် အများဆုံး ပဋိပက္ခ တစ်ခုဖြစ်ပြီး စစ်သား ၆၂၀,၀၀၀ ခန့် သေဆုံးခဲ့ရသည်။<ref>Maris Vinovskis (1990). "''[http://books.google.com/books?id=gySktxKYPGoC&pg=PA6&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Toward a social history of the American Civil War: exploratory essays]''". Cambridge University Press. p.6. ISBN 0-521-39559-3</ref> [[File:Ellis island 1902.jpg|thumb|နယူးယောက် ဆိပ်ကမ်း၊ အဲလစ်ကျွန်းတွင် အမေရိကားသို့ ရွှေ့ပြောင်းလာကြသူများ၊ ၁၉၀၂]] စစ်ပွဲအပြီးတွင် လင်ကွန်း လုပ်ကြံခံခဲ့ရပြီးသည့်နောက် တောင်ဘက် ပြည်နယ်များကို ပြန်လည် ထည့်သွင်းဖွဲ့စည်းရေး နှင့် ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေး အတွက် ရည်ရွယ်ချက်ထားပြီး လတ်တလော လွတ်မြောက်လာကြသော ကျွန်တို့၏ အခွင့်အရေးကို အဓိကထားသည့် ရီပတ်ဘလစ်ကင်တို့၏ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေး ပေါ်လစီတွင် အစွန်းရောက် သမားများ ကြီးစိုးလာခဲ့သည်။ ၁၈၇၆ ခုနှစ် သမ္မတ ရွေးကောက်ပွဲ အပေါ် အငြင်းပွားမှု နှင့် ၁၈၇၇ ခုနှင့် ပြန်လည် ညှိနှိုင်းမှုတို့မှ ပြန်လည်တည်ဆောက်ရေးကို အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ မကြာမီတွင် ဂျင်မ်ခရိုး ဥပဒေဖြင့် အာဖရိက-အမေရိကန်တို့၏ မဲပေးပိုင်ခွင့်ကို အကာအကွယ် ပေးခဲ့သည်။ မြောက်ဘက် ဒေသတွင်မူ မြို့ပြများ ဖွံ့ဖြိုးလာခြင်းနှင့် ယခင်က မကြုံဖူးအောင် များပြားလှသော ဥရောပတောင်ပိုင်း နှင့် အရှေ့ပိုင်းမှ ရွှေ့ပြောင်းလာသူများကြောင့် နိုင်ငံ၏ စက်မှု ထွန်းကားရေးကို မြန်ဆန်စေခဲ့သည်။ ၁၉၂၉ အထိတိုင်အောင်ပင် အများအပြား ရွှေ့ပြောင်းလာကြသူများကြောင့် အလုပ်သမား ဦးရေများပြားလာပြီး အမေရိကန် ယဉ်ကျေးမှု ကို ပြောင်းလဲစေခဲ့သည်။ နိုင်ငံ၏ အခြေခံ အဆောက်အအုံများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာမှုကလည်း စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု ကို အထောက်အကူ ပေးခဲ့သည်။ ၁၈၆၇ ခုနှစ်တွင် ရုရှားတို့ထံမှ အလက်စကာ ဒေသကို ဝယ်ယူခြင်းဖြင့် ကုန်းမကြီးအား ချဲ့ထွင်မှု ကို အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ ၁၈၉၀ ခုနှစ် ဝေါင်းဒက်နီး စမ်းချောင်းတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော အစုလိုက် အပြုံလိုက်သတ်ဖြတ်မှု (Wounded Knee Massacre) သည် အင်ဒီးယန်းတို့နှင့် စစ်ပွဲတွင် နောက်ဆုံး ပဋိပက္ခ ဖြစ်သည်။ ၁၈၉၃ ခုနှစ်တွင် ပစိဖိတ် သမုဒ္ဒရာထဲရှိ ဘုရင်နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံဖြစ်သော ဟာဝိုင်အီနိုင်ငံ၏ လက်ရှိဘုရင်စနစ်ကို ထိုဒေသတွင် နေထိုင်သူ အမေရိကန် လူမျိုးများ ဦးဆောင်သည့် အာဏာသိမ်းမှုက ဖယ်ရှားဖြစ်ခဲ့သည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် ဟာဝိုင်အီကျွန်းစုကို ၁၈၉၈ တွင် အမေရိကန် နိုင်ငံ အတွင်း ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ ထိုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားသော စပိန်-အမေရိကန် စစ်ပွဲတွင် အောင်နိုင်မှုက အမေရိကန် ကို ကမ္ဘာ့အင်အားကြီး နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ကြောင်း ပြသခဲ့ပြီး ထိုမှ တဆင့် ပျူရီတို ရီကို၊ ဂူအမ်ကျွန်း နှင့် [[ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ]]တို့ကို အမေရိကန် နိုင်ငံတွင်းသို့ ထည့်သွင်းခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|author=Gates, John M.|url=http://www3.wooster.edu/History/jgates/book-ch3.html|title=War-Related Deaths in the Philippines|work=Pacific Historical Review|publisher=College of Wooster|date=August 1984|accessdate=2007-09-27|archivedate=5 August 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100805061319/http://www3.wooster.edu/history/jgates/book-ch3.html}}</ref> ဖိလစ်ပိုင်သည် ရာစုနှစ် တစ်ဝက်အကြာတွင် လွတ်လပ်ရေး ရခဲ့ပြီး ပျူရီတို ရီကို နှင့် ဂူအမ်ကျွန်းမှာ အမေရိကန်၏ နယ်နိမိတ်အတွင်း ဆက်လက် တည်ရှိနေဆဲ ဖြစ်သည်။ === ပထမကမ္ဘာစစ်၊ ကမ္ဘာ့စီးပွားပျက်ကပ် နှင့် ဒုတိယကမ္ဘာစစ် === [[File:Dust Bowl&nbsp;- Dallas, South Dakota 1936.jpg|thumb|left|၁၉၃၆ခု သဲမုန်တိုင်း ကာလအတွင်း တောင်ဒါကိုတာမှ စွန့်ပစ်ထားသော ယာခင်းတစ်ခု]] ၁၉၁၄ ခုနှစ် [[ပထမကမ္ဘာစစ်]] ဖြစ်ပွားချိန်တွင် အမေရိကန်သည် မည်သူ့ဘက်မှ မလိုက်ခဲ့ပေ။ အမေရိကန် အများစုသည် ဗြိတိသျှနှင့် ပြင်သစ်တို့အား စာနာကြသော်လည်း အများစုမှာ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မှု ကို ကန့်ကွက်ခဲ့သည်။<ref>Foner, Eric, and John A. Garraty (1991). ''The Reader's Companion to American History.'' New York: Houghton Mifflin, p. 576. ISBN 0-395-51372-3.</ref> ၁၉၁၇ တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် မဟာမိတ် အဖွဲ့သို ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီးနောက် ဂျာမနီပါဝင်သော ဗဟိုအင်အားကြီးနိုင်ငံများ အတွက် အရေးနိမ့်စေခဲ့သည်။ စစ်ပွဲအပြီးတွင် ဆီးနိတ်လွှတ်တော်မှ [[နိုင်ငံပေါင်းချုပ် အသင်းကြီး]] ဖွဲ့စည်းမှု ပါဝင်သော ဗာဆိုင်းစာချုပ်ကို အတည်မပြုခဲ့ပေ။ အမေရိကန်သည် တဖက်သတ်ဝါဒ (unilateralism) ကို ကျင့်သုံးခဲ့ရာမှ အထီးကျန်ဝါဒ (isolationism) ဖြစ်လုနီးပါးပင် ဖြစ်ခဲ့သည်။<ref>McDuffie, Jerome, Gary Wayne Piggrem, and Steven E. Woodworth (2005). ''U.S. History Super Review''. Piscataway, NJ: Research & Education Association, p. 418. ISBN 0-7386-0070-9.</ref> ၁၉၂၀ ခုနှစ်တွင် အမျိုးသမီး အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားမှု အောင်မြင်၍ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေတွင် အမျိုးသမီးတို့ မဲပေးပိုင်ခွင့် အတွက် ပြင်ဆင်နိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၂၀ ခုနှစ်များအတွင်း အကြီးအကျယ် ကြွယ်ဝချမ်းသာလာခြင်းသည် ၁၉၂၉ ဝေါလ်စထရိ ဈေးကွက် ပြိုလဲခြင်းနှင့် အတူ ပြီးဆုံးခဲ့ပြီး [[ကမ္ဘာ့စီးပွားပျက်ကပ်ကြီး]] ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ရသည်။ ၁၉၃၂ ခုနှစ်တွင် ဖရန်ကလင်ဒီ ရုစဗဲ့ သည် သမ္မတအဖြစ် အရွေးခံရပြီးနောက် စီးပွားရေးအပေါ်တွင် အစိုးရမှ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မှုကို တိုးမြှင့်သည့် ပေါ်လစီ အများအပြားကို ချမှတ်ခဲ့သည်။ ၁၉၃၀ ခုနှစ်များ အတွင်း သဲမုန်တိုင်းများတိုက်ခိုက်ခြင်းသည် လယ်ယာ လုပ်ကိုင်သည့် လူ့အဖွဲ့အစည်းများကို ချွတ်ခြုံကျသွား စေပြီး အနောက်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းမှု အများအပြား အသစ်တဖန် ပေါ်ပေါက်ခဲ့ပြန်သည်။ [[File:1944 NormandyLST.jpg|thumb|အမေရိကန် စစ်တပ် ခြေလျင် တပ်မ (၁) မှ စစ်သားများ နော်မန်ဒီ ဆိပ်ကမ်းသို့ ဒီဒေးတွင် ကမ်းတက် တိုက်ခိုက်စဉ် ဇွန်လ ၆ ရက်၊ ၁၉၄၄]] ဒုတိယကမ္ဘာစစ်၏ အစောပိုင်းကာလတွင် မည်သည့်ဘက်မှ ပါဝင်ခြင်း မရှိခဲ့သော အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် နာဇီ ဂျာမနီတို့ ပိုလန်ကို ၁၉၃၉ စက်တင်ဘာလတွင် ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ပြီးနောက်တွင် မဟာမိတ် တို့ကို ၁၉၄၁ မတ်လမှစ၍ ငှားရမ်းခြင်း အစီအစဉ်ဖြင့် ပစ္စည်းများ စတင် ထောက်ပံ့ပေးခဲ့သည်။ ၁၉၄၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၇ ရက်တွင် ဂျပန်အင်ပိုင်ယာသည် ပုလဲဆိပ်ကမ်း သို့ အမှတ်မထင် ဝင်ရောက် ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ရာမှ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် မဟာမိတ်များ နှင့် ပူးပေါင်းခဲ့ကာ ဝင်ရိုးတန်း အင်အားကြီးနိုင်ငံများကို ဆန့်ကျင်တိုက်ခိုက်ခဲ့သည့် အပြင် အမေရိကန်ရှိ ဂျပန် ထောင်ပေါင်းများစွာကို စစ်စခန်းများသို့ ပြောင်းရွှေ့ နေရာချထားခဲ့သည်။<ref>{{cite web|author=Burton, Jeffrey F., et al.|url=http://www.nps.gov/history/history/online_books/anthropology74/ce3.htm|title=A Brief History of Japanese American Relocation During World War II|work=Confinement and Ethnicity: An Overview of World War II Japanese American Relocation Sites|month=October|date=July 2000|accessdate=2010-04-02|publisher=National Park Service|archivedate=2007-08-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070816201302/http://www.nps.gov/history/history/online_books/anthropology74/ce3.htm}}</ref> စစ်ပွဲတွင် ပါဝင်လာခြင်းကြောင့် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုများ နှင့် ကုန်ထုတ်လုပ်မှုများ တိုးပွားလာခဲ့သည်။ စစ်အတွင်း အဓိက တိုက်ခိုက်သူများတွင် အမေရိကန် နိုင်ငံ တစ်ခုသာလျှင် ပိုမိုချမ်းသာ လာခဲ့သည်။ စစ်ကြောင့် မွဲတေမသွားဘဲ ပို၍ ချမ်းသာ လာခဲ့သည်။ <ref>Kennedy, Paul (1989). ''The Rise and Fall of the Great Powers''. New York: Vintage, p. 358. ISBN 0-679-72019-7.</ref> ဘရက်တန် ဝုဒ် နှင့် ယော်လ်တာ တို့တွင် ပြုလုပ်သော မဟာမိတ် ညီလာခံမှ နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်း အတွက် စနစ်အသစ်ကို အကြမ်းမျဉ်း ဆွေးနွေးခဲ့ပြီး ထိုစနစ်တွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု နှင့် [[ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စု]] တို့ကို ကမ္ဘာ့ အရေးအခင်းများ၏ ဗဟိုချက်မ အဖြစ်ထားရှိခဲ့သည်။ ဥရောပတွင် အောင်ပွဲများ ရရှိပြီးသည့်နောက်တွင် ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် [[ဆန်ဖရန်စစ္စကိုမြို့]] တွင် နိုင်ငံတကာ ညီလာခံ တစ်ခုကို ကျင်းပခဲ့ပြီး ထိုညီလာခံမှ ကုလသမဂ္ဂ ပဋိဉာဏ် စာတမ်းကို ရေးဆွဲခဲ့ကာ ၎င်းမှာ စစ်အပြီးတွင် အသက်ဝင်လာခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ho/pubs/fs/55407.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070612221444/http://www.state.gov/r/pa/ho/pubs/fs/55407.htm|archivedate=12 June 2007|title=The United States and the Founding of the United Nations, August 1941&nbsp;– October 1945|month=October|year=2005|accessdate=2007-06-11|publisher=U.S. Dept. of State, Bureau of Public Affairs, Office of the Historian}}</ref> အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် နျူးကလီးယား လက်နက်ကို ပထမဆုံးထုတ်လုပ်ခဲ့ပြီး ထိုဗုံးများကို [[ဂျပန်နိုင်ငံ]] [[ဟီရိုရှီးမားမြို့|ဟီရိုရှီးမား]] နှင့် [[နာဂါဆာကီမြို့]]တို့ ပေါ်တွင် ဩဂုတ်လတွင် ကျဲချခဲ့သည်။ ဂျပန်တို့သည် စက်တင်ဘာ ၂ ရက်နေ့တွင် လက်နက်ချခဲ့ပြီး စစ်ကြီး ပြီးဆုံးခဲ့သည်။<ref>Pacific War Research Society (2006). ''Japan's Longest Day''. New York: Oxford University Press. ISBN 4-7700-2887-3.</ref> === စစ်အေးတိုက်ပွဲ နှင့် ဆန့်ကျင်မှု နိုင်ငံရေး === [[File:Martin Luther King&nbsp;- March on Washington.jpg|thumb|upright|[[မာတင်လူသာကင်း ဂျူနီယာ]] "ကျွန်တော့်မှာ အိပ်မက်ရှိတယ်" ဆိုသော မိန့်ခွန်းကို ပြောကြားနေစဉ် ၁၉၆၃]] အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု နှင့် ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စုတို့သည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ် အပြီးတွင် စစ်အေးတိုက်ပွဲ ကာလအတွင်း တန်ခိုးအရှိန်အဝါ အာဏာချင်း အားပြိုင်ကြသည်။ ဥရောပရှိ စစ်ရေးကိစ္စများကို [[နေတိုးအဖွဲ့]] နှင့် [[ဝါဆောစာချုပ်]]အဖွဲ့ တို့မှ တဆင့် လွှမ်းမိုးကြပြီး ဒေသအတော်များများတွင် ကြားခံနိုင်ငံများမှတဆင့် လက်သီးပုန်းစစ်ပွဲများ ဆင်နွှဲကြသည်။ လက်ဝဲဝါဒီတို့၏ ဒေသများနှင့် ဝင်ငွေကို ပြန်လည်ခွဲရေရေး ပရော့ဂျက်များကို ဆန့်ကျင်သည့် အမေရိကန်နိုင်ငံသည် မကြာခဏဆိုသလိုပင် အာဏာရှင် အစိုးရများကို ကူညီပံ့ပိုးလေ့ ရှိသည်။ အမေရိကန် စစ်တပ်တို့သည် တရုတ်ကွန်မြူနစ်တပ်တို့ကို ၁၉၅၀-၅၃ ခုနှစ် [[ကိုရီးယားစစ်ပွဲ]] အတွင်း တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ လွှတ်တော်၏ "အမေရိကန် မဆန်မှုများကို စုံစမ်းသည့်ကော်မတီ" သည် လက်ဝဲဝါဒီတို့၏ အဖျက်အမှောင့် လုပ်ငန်းများကို စုံစမ်းစစ်ဆေးလေ့ ရှိပြီး ဆီးနိတ်လွှတ်တော်အမတ် ဂျိုးဆက် မက်ကာသီ သည် ကွန်မြူနစ် ဆန့်ကျင်ရေး လှုပ်ရှားမှုတွင် အခရာကျသူ ဖြစ်သည်။ ၁၉၆၁ ခုနှစ် ဆိုဗီယက်တို့၏ ပထမဆုံး လူသားပါဝင်သည့် အာကာသယာဉ်ကို လွှတ်တင်ပြီးနောက် အမေရိကန် သမ္မတ [[ဂျွန်အက်ဖ်ကနေဒီ]] က အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုကို လပေါ်တွင် ပထမဆုံး ရောက်ရှိသူဖြစ်ရမည်ဟု ကြွေးကြော်ခဲ့ပြီးနောက် ၁၉၆၉ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်တို့ လပေါ်သို့ ဆင်းသက်နိုင်ခဲ့သည်။ ကနေဒီသည် ဆိုဗီယက်တို့ နှင့် ကျူးဘားတွင် နျူးကလီးယား လက်နက်ဆိုင်ရာ တင်းမာမှု တစ်ခုလည်း ဖြစ်ခဲ့သေးသည်။ ထိုအချိန်ကာလ အတောအတွင်းတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် အရှိန်အဟုန်မပျက်သော စီးပွားရေး တိုးတက်မှု ရှိနေခဲ့သည်။ ရိုဆာပတ်ခ်၊ မာတင်လူသာကင်း ဂျူနီယာ၊ ဂျိမ်းစ်ဘီဗဲလ် စသည့် အာဖရိက- အမေရိကန်တို့သည် ပြည်သူ့ အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားမှုများကို ဦးဆောင်ဦးရွက် ပြုခဲ့ပြီး အသားအရောင် ခွဲခြားခြင်း နှင့် ခွဲခြားဆက်ဆံခြင်း ပြဿနာများကို ထိပ်တိုက်ရင်ဆိုင်ခဲ့ကြသည်။ ကနေဒီ လုပ်ကြံခံရပြီးသည့်နောက် ၁၉၆၃ တွင် နောက်တက်လာသည့် သမ္မတ လင်ဒန် ဘီ ဂျွန်ဆင် လက်ထက်တွင် ၁၉၆၄ခုနှစ် ပြည်သူ့အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ ဥပဒေ၊ ၁၉၆၅ခု မဲပေးပိုင်ခွင့် ဥပဒေတို့ အတည်ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဂျွန်ဆင် နှင့် သူ့နောက်တွင် တက်လာသူ ရစ်ချက် နစ်ကဆင် တို့သည့် အရှေ့တောင်အာရှတွင် တဆင့်ခံတိုက်ခိုက်ပြီး မအောင်မြင်ခဲ့သော စစ်ပွဲဖြစ်သည့် ဗီယက်နမ် စစ်ပွဲကို ဆင်နွှဲခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် တန်ပြန်ယဉ်ကျေးမှု လှုပ်ရှားမှုများ ထွန်းကားလာပြီးနောက် စစ်ဆန့်ကျင်ရေး၊ လူမည်းမျိုးချစ်စိတ် ဆန့်ကျင်ရေး၊ လိင်မှုဆိုင်ရာ တော်လှန်မှု များကို ဆန့်ကျင်ရေး တို့ကို လုပ်ဆောင်လာခဲ့ကြသည်။ ထို့ပြင် ဘက်တီ ဖရိုင်းဒန်၊ ဂလော်ရီယာ စတိုင်းနန်း နှင့် အခြားအမျိုးသမီးများ ဦးဆောင်သည့် အမျိုးသမီး အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားမှုများ ပေါ်ထွက်လာပြီးနောက် အမျိုးသမီးများ အတွက် နိုင်ငံရေး၊ လူမှုရေး နှင့် စီးပွားရေး ဆိုင်ရာ ညီမျှမှု တို့ကို တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ၁၉၇၄ ခုနှစ်တွင် [[ဝါးတားဂိတ် အရှုပ်တော်ပုံ]] ကြောင့် နစ်ကဆင်သည် ပထမဆုံးအကြိမ် နုတ်ထွက်ရသည့် သမ္မတဖြစ်လာခဲ့သည်။ တရားစီရင်မှု ကို အဟန့်အတားပြုခြင်း၊ အခွင့်အာဏာကို အလွဲသုံးစား လုပ်ခြင်းစသည့် စွပ်စွဲမှုများဖြင့် ရာထူးမှ ဖယ်ရှားခံရမည်ကို ရှောင်ရှားနိုင်ရန် အတွက် ဖြစ်သည်။ သူ့နောက်တွင် ဂဲရက်ဖို့ဒ် သမ္မတဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၇၀ ခုနှစ်များ နောက်ပိုင်းတွင် သမ္မတဖြစ်ခဲ့သော [[ဂျင်မီ ကာတာ]]၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် အမေရိကန်နိုင်ငံမှာ ငွေကြေးဖောင်းပွပြီး စီးပွားရေးကျဆင်းခြင်း နှင့် အီရန် ဓားစာခံ အဖြစ်အပျက် တို့ သည် ထင်ရှားသည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ်တွင် [[ရော်နယ် ရေဂင်]] အရွေးချယ်ခံရခြင်းသည် အမေရိကန် နိုင်ငံရေးအား လက်ဝဲသို့ ယိမ်းသွားစေသည့် လက္ခဏာပင် ဖြစ်သည်။ သူ၏ လက်ထက်တွင် အခွန် နှင့် နိုင်ငံ သုံးစွဲမှုဆိုင်ရာ ပြုပြင်ရေးများကို အကြီးအကျယ် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သူ ဒုတိယအကြိမ် အရွေးခံရပြီးသည့် နောက်တွင် အီရန်-ကွန်ထရာ အဖြစ်အပျက် ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စုနှင့် သံတမန် ဆက်ဆံရေး သိသိသာသာ တိုးတက်မှု ရခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စု ပြိုကွဲသွားခြင်းကြောင့် စစ်အေးတိုက်ပွဲ ပြီးဆုံးခဲ့ရသည်။ === လက်ရှိခေတ် === [[File:UA Flight 175 hits WTC south tower 9-11 edit.jpeg|thumb|right|ဝေါလ်ထရိတ်စင်တာကို [[စက်တင်ဘာ ၁၁ တိုက်ခိုက်မှု]] ဖြစ်ပွားသည့် မနက်တွင် မြင်တွေ့ရပုံ]] သမ္မတ ဂျော့ခ် အိတ်ချ် ဒဗလျူ ဘုရှ် လက်ထက်တွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် ကုလသမဂ္ဂမှ တရားဝင် ခွင့်ပြုချက် ပေးထားသော [[ပင်လယ်ကွေ့ စစ်ပွဲ]] ကို ဦးဆောင်ခဲ့သည်။ ခေတ်သစ် အမေရိကန် သမိုင်းကြောင်းတွင် ကာလ အရှည်ကြာဆုံး စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးမှု အဖြစ် ၁၉၉၁ မတ်လမှ ၂၀၀၁ ခုနှစ် မတ်လ အထိ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီး သမ္မတ [[ဘီလ် ကလင်တန်]] အုပ်ချုပ်သော ကာလအားလုံး ပါဝင်ပြီး [[ဒေါ့ကွန်း ဘပ်ဘယ်လ်]] ကဲ့သို့သော စီးပွားရေး တိုးတက်မှုများကြောင့်လည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|author=Voyce, Bill|url=http://iwin.iwd.state.ia.us/iowa/ArticleReader?itemid=00003700&print=1|title=Why the Expansion of the 1990s Lasted So Long|publisher=Iowa Workforce Information Network|date=2006-08-21|accessdate=2007-08-16|archivedate=6 October 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061006020321/http://iwin.iwd.state.ia.us/iowa/ArticleReader?itemid=00003700&print=1}}</ref> လိင်ကိစ္စနှင့် ပတ်သက်သော အရှုပ်အထွေးကြောင့် ၁၉၉၈ တွင် သမ္မတ [[ဘီလ် ကလင်တန်]] တရားရင်ဆိုင် ခဲ့ရသော်လည်း သမ္မတရာထူးမှ ထုတ်ပယ်ခြင်း မရှိခဲ့ပေ။ <ref>{{cite web|author=Voyce, Bill|url=http://iwin.iwd.state.ia.us/iowa/ArticleReader?itemid=00003700&print=1|title=Why the Expansion of the 1990s Lasted So Long|publisher=Iowa Workforce Information Network|date=2006-08-21|accessdate=2007-08-16|archivedate=6 October 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061006020321/http://iwin.iwd.state.ia.us/iowa/ArticleReader?itemid=00003700&print=1}}</ref> အမေရိကန် သမိုင်းတွင် အကြိတ်အနယ် နီးနီးကပ်ကပ် ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သော ၂၀၀၀ ခုနှစ် သမ္မတရွေးကောက်ပွဲ၏ ရလဒ်ကို အမေရိကန် တရားရုံးချုပ် မှ အဆုံးအဖြတ် ပေးခဲ့ရပြီး ဂျော့ချ် အိတ်ချ် ဒဗလျူ ဘုရှ် ၏ သား [[ဂျော့ချ် ဒဗလျူ ဘုရှ်]] သမ္မတ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ [[စက်တင်ဘာ ၁၁ တိုက်ခိုက်မှု|၂၀၀၁ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၁၁]] တွင် [[အယ်လ်ကေးဒါး]] အကြမ်းဖက် သမား အဖွဲ့မှ [[နယူးယောက်မြို့]]တော် ရှိ ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရေး အဆောက်အအုံ နှင့် ဝါရှင်တန်ဒီစီ အနီးရှိ ပင်တဂွန် စစ်ဌာနချုပ် တို့အား အကြမ်းဖက် တိုက်ခိုက် ခဲ့သဖြင့် ပြည်သူ ၃၀၀၀ ခန့် သေဆုံးခဲ့ရသည်။ လက်စားချေ တုံ့ပြန်မှု အနေနှင့် ဘုရှ် ဦးဆောင်သော အစိုးရအဖွဲ့သည် ကမ္ဘာတဝှမ်းလုံးတွင် အကြမ်းဖက်သမားတို့အား စစ်ကြေညာ တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ ၂၀၀၁ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် အမေရိကန် စစ်တပ်တို့သည် [[အာဖဂန်နစ္စတန်နိုင်ငံ]] ကို ဝင်ရောက်စီးနင်းပြီး တာလီဘန် အစိုးရ နှင့် အယ်လ်ကေးဒါးတို့၏ လေ့ကျင့်ရေး စခန်းများကို ဖယ်ရှားပစ်ခဲ့သည်။ တာလီဘန် သူပုန် တို့က ပြောက်ကျားစနစ်ဖြင့် ဆက်လက် တိုက်ခိုက်နေကြဆဲပင် ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် ဘုရှ် အစိုးရသည် အငြင်းပွားစရာ ရှိသည့် အကြောင်းပြချက်များဖြင့် [[အီရတ်နိုင်ငံ]] အစိုးရကို ဖယ်ရှားနိုင်ရန် စတင်လှုံ့ဆော်ခဲ့ကြသည်။ <ref>{{cite news|title=Many Europeans Oppose War in Iraq|work=USA Today|url=http://www.usatoday.com/news/world/2003-02-14-eu-survey.htm|date=2003-02-14|accessdate=2008-09-01}}{{cite web|author=Springford, John|title='Old’ and ‘New’ Europeans United: Public Attitudes Towards the Iraq War and US Foreign Policy|publisher=Centre for European Reform|url=http://www.cer.org.uk/pdf/back_brief_springford_dec03.pdf|month=December|year=2003|accessdate=2008-09-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040328182510/http://www.cer.org.uk/pdf/back_brief_springford_dec03.pdf|archivedate=28 March 2004}}</ref> စစ်ရေးဆိုင်ရာ ကျူးကျော်မှုအတွက် [[နေတိုးအဖွဲ့]] ၏ထောက်ခံမှု နှင့် ကုလသမဂ္ဂ မှ တရားဝင်သဘောတူညီချက် မရသဖြင့် ဘုရှ်သည် စိတ်အားထက်သန်သော မဟာမိတ်များကို စုစည်းကာ ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် မဟာမိတ်တပ် တို့သည် အီရတ်ကို ၂၀၀၃ တွင် လက်ဦးမှု ရယူ တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြကာ အာဏာရှင် [[ဆဒမ် ဟူစိန်]] ကို ဖယ်ရှားခဲ့ကြသည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ကက်ထရီနာ ဟာရီကိန်း မုန်တိုင်းသည် ပင်လယ်ကွေ့ ကမ်းရိုးတန်း (Gulf Coast) တလျှောက်ကို ပြင်းပြင်းထန်ထန် တိုက်ခတ် ဖျက်စီးခဲ့ပြီး နယူးအော်လင်းပြည်နယ် ကို အကြီးအကျယ် ပျက်စီးစေခဲ့သည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ ၄ရက်တွင် ကမ္ဘာ့ စီးပွားရေး ကျဆင်းမှုများ ကြားတွင် [[ဘာရတ်အိုဘားမား]] သည် ပထမဆုံး အာဖရိကန် အမေရိကန် သမ္မတ အဖြစ် ရွေးချယ်ခံခဲ့ရသည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှု စနစ်နှင့် ငွေကြေးစနစ်ကို အကြီးအကျယ် ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထိုနှစ်အတွင်း မက္ကဆီကို ပင်လယ်ကွေ့တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဒိ(ပ်) ဝါးတား ဟော်ရီဇုန် ရေနံဖိတ်စဉ်မှုသည် စစ်ပွဲမရှိသော ကာလတွင် အကြီးအကျယ်ဆုံးသော ကပ်ဘေးဆိုက်မှုပင် ဖြစ်ပေသည်။<ref>{{cite news|author=|title=BP Oil Spill Is Now The Largest Ever In Gulf|publisher=CBS/Associated Press|url=http://www.cbsnews.com/stories/2010/07/01/national/main6636406.shtml|date=2010-07-01|accessdate=2010-07-01|archivedate=25 May 2012|archiveurl=https://archive.is/20120525210100/http://www.cbsnews.com/stories/2010/07/01/national/main6636406.shtml}}</ref> == အစိုးရ နှင့် ရွေးကောက်ပွဲ == [[ဝှာင်:Capitol Building Full View.jpg|thumb|right|အမေရိကန် ကွန်ဂရက် လွှတ်တော် ကျင်းပရာ နေရာဖြစ်သော ကက်ပီတိုလ် အဆောက်အအုံကို အနောက်ဘက် အခြမ်းမှ တွေ့ရစဉ်]] အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ကျန်ရှိနေသေးသော ဖက်ဒရယ်နိုင်ငံများတွင် သက်တမ်းအရှည်ဆုံးသော နိုင်ငံဖြစ်သည်။ အင်္ဂလိပ်လက်အောက်မှ လွတ်မြောက် သည့်အချိန်ကစ၍ ဖက်ဒရယ်နိုင်ငံ အဖြစ် တည်ထောင်ထားခဲ့သည်။ နိုင်ငံရေး စနစ်မှာ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ အခြေခံသော သမ္မတနိုင်ငံ နှင့် ကိုယ်စားပြု ဒီမိုကရေစီ စနစ်ဖြစ်ပြီး ထိုစနစ်၏ သဘောသဘာဝမှာ "အများစု၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဥပဒေဖြင့် အကာကွယ် ပေးထားသည့် လူနည်းစု အခွင့်အရေးဖြင့် ပြန်လည် ထိန်းချုပ်ထားသည့်စနစ်" ဟု ဖွင့်ဆိုထားသည်။ <ref>Scheb, John M., and John M. Scheb II (2002). ''An Introduction to the American Legal System''. Florence, KY: Delmar, p. 6. ISBN 0-7668-2759-3.</ref> အစိုးရကို နိုင်ငံ၏ အထွဋ်အထိပ် တရားဥပဒေ ဆိုင်ရာ စာရွက်စာတမ်းဖြစ်သော အမေရိကန် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေတွင် ပြဋ္ဌာန်းထားသည့် ပြန်လည်စောင့်ကြပ် ကြည့်ရှုစစ်ဆေးခြင်း ဖြင့် ကန့်သတ်ထိန်းချုပ်ထားသည်။ အမေရိကန် ဖက်ဒရယ် စနစ်တွင် နိုင်ငံသားတို့ကို ဖက်ဒရယ်၊ ပြည်နယ် နှင့် ဒေသဆိုင်ရာ ဆိုသော အစိုးရ အဆင့် (၃) ရပ်ဖြင့် အုပ်ချုပ်သည်။ ဒေသဆိုင်ရာ အစိုးရ၏ တာဝန်ကို ကောင်တီ ဆိုင်ရာ နှင့် စည်ပင်သာယာရေး ဆိုင်ရာ ဟူ၍ ပြန်လည် ခွဲဝေလေ့ ရှိသည်။ သို့သော် နေရာတိုင်းလိုလို တွင် အမှုဆောင် နှင့် ဥပဒေပြု အရာရှိများကို နယ်မြေဒေသ အတွင်းရှိ နိုင်ငံသားတို့၏ မဲဆန္ဒဖြင့် တာဝန်ခွဲဝေချထားလေ့ ရှိသည်။ ဖက်ဒရယ် အစိုးရ တွင် မည်သည့် အစုအဖွဲ့မှ ကိုယ်စားလှယ် မည်မျှ ပါဝင်ရမည် စသော ကန့်သတ်ချက်မျိုး မရှိဘဲ အောက်ခြေ အဆင့်တွင်လည်း ထိုသို့ ခွဲဝေနေရာချထားမှုမျိုး အလွန်ပင် ရှားပါးသည်။ [[ဝှာင်:WhiteHouseSouthFacade.JPG|thumb|left| အမေရိကန် သမ္မတ၏ နေထိုင်ရာ နှင့် ရုံးဖြစ်သော အိမ်ဖြုတော်၏ တောင်ဘက် မျက်နှာစာ]] ၁၇၈၇ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၇ ရက်နေ့က အတည်ပြုခဲ့သော ဖွဲ့စည်း အုပ်ချုပ်ပုံ အခြေခံဥပဒေအရ ဖက်ဒရယ် အစိုးရ တွင် အစိတ်အပိုင်း သုံးခုရှိသည်။ * ဥပဒေပြုရေး။ ။ ဆီးနိတ်လွှတ်တော် (အထက်လွှတ်တော်) နှင့် အောက်လွှတ်တော် ဟု နှစ်ပိုင်းခွဲခြားထားသော အမေရိကန် ကွက်ဂရက်သည် ဖက်ဒရယ် ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်းခြင်း၊ စစ်ကြေညာခြင်း၊ စာချုပ်စာတမ်းများကို အတည်ပြုခြင်း စသည့် အခွင့်အာဏာများရှိသည်။ ထို့အပြင် ဘတ်ဂျက် အသုံးစရိတ် နှင့် အခွန်အတုပ်ဆိုင်ရာ အခွင့်အာဏာလည်း ရှိပြီး အစိုးရ အဖွဲ့အတွင်းရှိ တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသူများအား အရေးပေါ်လာပါက စစ်ဆေးပြီး ရာထူးမှ ဖယ်ရှားနိုင်သော အခွင့်အာဏာလည်း ရှိသည်။ * အုပ်ချုပ်ရေး ။ ။ အုပ်ချုပ်ရေးဌာနတွင် သမ္မတသည် အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် ဖြစ်၏။ သမ္မတကို လေးနှစ်တစ်ကြိမ် ရွေးကောက်တင်မြှောက် ရ၏။ နိုင်ငံ၏အခြေခံဥပဒေအရ သမ္မတအား အပ်နှင်းထား သော အာဏာများမှာ လွန်စွာပင် များပြားကျယ်ဝန်းလှပေ သည်။ သမ္မတသည် နိုင်ငံခြား တိုင်းပြည်များနှင့် စာချုပ်ချုပ် နိုင်၏။ သံအမတ်များ၊ အစိုးရ ကက်ဘိနက် အဖွဲ့ဝင် ဝန်ကြီးများ၊ ဖက်ဒရယ် ဥပဒေ နှင့် ပေါ်လစီဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲသူများကို ခန့် ထားနိုင်၏။ သို့ရာတွင်အစိုးရ ကက်ဘိနက် အဖွဲ့ဝင် ဝန်ကြီးများကို ခန့်ထားရာတွင် အထက်လွှတ် တော်၏ သဘောတူညီချက်ကို ခံယူရသည်။ အမေရိကန် သမ္မတသည် အမေရိကန် စစ်တပ်၏ စစ်ဦးစီးချုပ် ဖြစ်ပြီး အဆိုပြုလာသော ဥပဒေများကို အတည်မပြုမီတွင် ဗီတိုအာဏာသုံး၍ ပယ်ချနိုင်ခွင့် ရှိသည်။ * တရားစီရင်ရေး။ ။ ပြည်ထောင်စု တရား လွှတ်တော်ချုပ်နှင့် ထိုထက်နိမ့်သော ဖက်ဒရယ် တရားရုံးများ ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့၏ တရားသူကြီးများကို သမ္မတက အထက်လွှတ်တော်၏ ခွင့်ပြုချက်ဖြင့် ခန့်အပ်ရသည်။ ၎င်းတို့မှ ဥပဒေများကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းရပြီး ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ နှင့် မကိုက်ညီသော တရားစီရင်မှုများကို ပယ်ဖျက်ခွင့် ရှိသည်။ [[ဝှာင်:USSupremeCourtWestFacade.JPG|thumb|right|အမေရိကန် တရားရုံးချုပ် အဆောက်အဦး၏ အနောက်ဘက် မျက်နှာစာ]] အောက်လွှတ်တော်တွင် မဲပေးနိုင်သော အမတ် ၄၃၅ ဦးရှိပြီး သူတို့သည် ကွန်ဂရယ် မဲဆန္ဒနယ်ကို ၂ နှစ်သက်တမ်းဖြင့် ကိုယ်စားပြုကြသည်။ အောက်လွှတ်တော် အမတ်နေရာ အရေအတွက် ကို ပြည်နယ်အတွင်းရှိ လူဦးရေ ပေါ်တွင် မူတည်၍ ၁၀ နှစ်တစ်ကြိမ် ပြန်လည်ခွဲဝေ နေရာချထားလေ့ ရှိသည်။ ၂၀၀၀ ခုနှစ် လူဦးရေ စာရင်းအရ ပြည်နယ် ၇ ခုတွင် အနည်းဆုံး အမတ် ၁ နေရာစီသာ ရှိပြီး လူဦးရေ အများဆုံးဖြစ်သော ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်တွင် အောက်လွှတ်တော် အမတ် ၅၃ ဦး ရှိသည်။ ဆီးနိတ်လွှတ်တော်တွင် အမတ် ၁၀၀ ဦး ရှိပြီး ပြည်နယ်တစ်ခုစီ အတွက် ကိုယ်စားပြုသူ အမတ် ၂ ဦးစီ ဖြစ်ကာ ရွေးကောက်တက်မြှောက်မှု သက်တမ်းမှာ ၆ နှစ်တစ်ကြိမ်ဖြစ်သည်။ သမ္မတ ၏ ရွေးကောက်တင်မြှောက်မှု သက်တမ်းမှာ ၄ နှစ်တစ်ကြိမ်မျှ ဖြစ်ပြီး သမ္မတသည် သက်တမ်း ၂ ခုထက် ပို၍ အရွေးခံခွင့် မရှိပေ။ သမ္မတကို စုစုပေါင်း မဲအရေအတွက်ဖြင့် တိုက်ရိုက် တင်မြှောက်ခြင်း မဟုတ်ပဲ ပြည်နယ်အလိုက် အချိုးကျ ခွဲဝေထားသော အီလက်ထရိုရယ် ကောလိပ် စနစ်ဖြင့် တင်မြှောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ တရားရုံးချုပ်ကို အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု ၏ တရားသူကြီးချုပ်က ဦးဆောင်ကာ အဖွဲ့ဝင် ၉ ဦးရှိပြီး သက်တမ်း သတ်မှတ်ထားခြင်း မရှိပေ။ ပြည်နယ်အစိုးရများ၏ ဖွဲ့စည်းပုံမှာ အကြမ်းမျဉ်းအားဖြင့် အတူတူပင် ဖြစ်သည်။ နီဘရားစကားပြည်နယ် တစ်ခုတွင်သာ အထက်လွှတ်တော် အောက်လွှတ်တော် မခွဲပဲ လွှတ်တော် တစ်ခုတည်း ရှိသည်။ ပြည်နယ်တစ်ခုစီ၏ ပြည်နယ် အုပ်ချုပ်ရေးမှူးကို ပြည်နယ်အတွင်း မဲဆန္ဒဖြင့် တိုက်ရိုက် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ကြသည်။ အချို့သော ပြည်နယ် တရားသူကြီးများနှင့် ကက်ဘိနက် အရာရှိများကို ပြည်နယ် အုပ်ချုပ်ရေးမှူးမှ တိုက်ရိုက် တာဝန်ပေး ခန့်အပ်ပြီး အချို့ကိုမူ မဲဆန္ဒစနစ်ဖြင့် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ကြသည်။ ဥပဒေနှင့် အစိုးရ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများ အားလုံးကို တရားစီရင်ရေး ဌာန မှ ပြန်လည် သုံးသပ်ရန် လိုအပ်ပြီး ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေအား ဖောက်ဖျက်ခြင်းကို တွေ့ရှိပါက ပယ်ဖျက်လေ့ ရှိသည်။ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေ၏ မူရင်း ရေးသားချက်များတွင် ဖက်ဒရယ် အစိုးရ၏ ဖွဲ့စည်းပုံနှင့် ပြည်နယ်တစ်ခုချင်းစီ နှင့် ဆက်စပ်မှုကို ရှင်းလင်းစွာ ဖွင့်ဆိုထားသည်။ အခန်း(၁) တွင် ဟာဘေး ကော်ပတ်စ် (habeas corpus) အရ လူတစ်ဦးတစ်ယောက်ချင်းအား တရားဥပဒေမဲ့ ဖမ်းဆီးချုပ်နှောင်ခြင်းကို အကာအကွယ် ပေးထားပြီး အခန်း (၃) တွင် ရာဇဝတ်မှုအားလုံး အတွက် တရားရုံးတွင် ရင်ဆိုင်ဖြေရှင်းနိုင်ခွင့် အတွက် အာမခံချက်ပေးထားသည်။ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံ ဥပဒေကို ပြင်ဆင်ရန် အတွက် ပြည်နယ်အားလုံး၏ ၄ ပုံ ၃ ပုံမှ သဘောတူညီရန် လိုအပ်သည်။ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေကို ၂၇ ကြိမ်တိုင် ပြင်ဆင်ခဲ့ပြီး ပထမ ၁၀ ကြိမ်မှာ အခွင့်အရေး ဆိုင်ရာ ဥပဒေများ (Bill of Rights) ကို ပြင်ဆင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး ၁၄ကြိမ်မြောက် ပြင်ဆင်မှုသည် အမေရိကန် နိုင်ငံသား တစ်ဦးချင်းစီ၏ အခွင့်အရေးများ ၏ အခြေခံ အချက်အလက်များကို ပြင်ဆင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဖက်ဒရယ် အစိုးရ၏ အစိတ်အပိုင်း တစ်ခုစီ တစ်ခုစီ၌ ကိုယ်ပိုင်တန်ခိုးအာဏာများရှိရာ ထိုတန်ခိုး အာဏာများကို ကျန်ဌာနနှစ်ခုက ဖြည့်စွက်ခြင်း၊ ရုပ်သိမ်းခြင်း မပြုလုပ်နိုင်ချေ။<ref>မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၄)</ref> === ပါတီများ၊ ခံယူချက်များ နှင့် နိုင်ငံရေး === [[ဝှာင်:Barack Obama&nbsp;- ITN.jpg|thumb|upright|[[ဘာရတ်အိုဘားမား]] အမေရိကန် သမ္မတအဖြစ် အမေရိကန် တရားသူကြီးချုပ် ဂျွန်ရောဘတ်၏ ရှေ့မှောက်တွင် ကျမ်းသစ္စာကျိန်ဆိုနေစဉ် (၂၀၀၉ ဇန်နဝါရီ ၂၀)]] အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် သမိုင်းကြောင်းတလျှောက် အချိန်ကာလ အတော်များများတွင် ပါတီနှစ်ခု ကြီးစိုးသော စနစ်ဖြင့် ရပ်တည်ခဲ့သည်။ အဆင့်အမျိုးမျိုးအတွက် ရာထူးများကို ပြည်နယ်အဆင့်မှ စီမံခန့်ခွဲသော ပဏာမ ရွေးကောက်ပွဲများကို ကျင်းပ၍ နောက်ထပ်မံ ပြုလုပ်မည့် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲ အတွက် ပါတီ အသီးသီးမှ အမတ်လောင်းများကို ရွေးချယ်ကြသည်။ ၁၈၅၆ အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲမှ စ၍ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ဩဇာရှိသော အဓိက ပါတီ ၂ ခုမှာ ၁၈၂၄ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သော ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ နှင့် ၁၈၅၄ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သော ရီပတ်ဘလစ်ကင် ပါတီ တို့ဖြစ်သည်။ ပြည်တွင်းစစ် ပြီးသည့် အချိန်မှစ၍ အခြားပါတီမှ သမ္မတလောင်း တစ်ဦးသာလျှင် ထွက်ပေါ်ခဲ့ပြီး ထိုသူမှာ ယခင် သမ္မတဟောင်း သီအိုဒိုး ရုစဗဲ့ ဖြစ်သည်။ သူသည် ၁၉၁၂ ခုနှစ်တွင် ပရိုဂရက်ဆစ် ပါတီ အတွက် ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပြီး မဲရာခိုင်နှုန်း ၂၀ ကျော်မျှ ရရှိခဲ့သည်။ အမေရိကန် နိုင်ငံရေးရပ်ဝန်းတွင် ရီပတ်ဘလစ်ကင် ပါတီသည် ကွန်ဆာဗေးတစ်ဖြစ်သည် သို့ လက်ယာဘက် ယိမ်းသည်ဟု ယူဆနိုင်ပြီး ဒီမိုကရက်တစ် ပါတီမှာမူ လစ်ဘရယ်ဖြစ်သည် သို့မဟုတ် လက်ဝဲဘက်ယိမ်းသည် ဟု ယူဆနိုင်သည်။ အရှေ့မြောက်ပိုင်း ရှိပြည်နယ်များ၊ အနောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်း ပြည်နယ်များ နှင့် ရေကန်ကြီးများ ရှိရာ ပြည်နယ်များမှာ အပြာရောင်ပြည်နယ်များဟု ခေါ်ပြီး လစ်ဘရယ် ဖြစ်ကြသည်။ တောင်ဘက်ရှိပြည်နယ်များ၊ ဂရိတ်ပလိန်း၏ တစိတ်တပိုင်း နှင့် ရော့ကီးတောင်တန်းပြည်နယ်များမှာမူ အနီရောင်ပြည်နယ်များဟု ခေါ်ပြီး ကွန်ဆာဗေးတစ် ဖြစ်ကြသည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ် သမ္မတရွေးကောက်ပွဲတွင် အနိုင်ရခဲ့သော ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ မှ ဘာရတ်အိုဘားမား သည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ၄၄ ယောက်မြောက် သမ္မတဖြစ်သည်။ ယခင် သမ္မတများ အားလုံးမှာ ဥရောပသားမှ ဆင်းသက်လာသူများသာ ဖြစ်ကြသည်။ ၂၀၁၀ နှစ်လယ် ရွေးကောက်ပွဲ ရလဒ်အရ ရီပတ်ဘလစ်ကင် ပါတီသည် အောက်လွှတ်တော်ကို ထိန်းချုပ်ထားပြီး ဆီးနိတ်လွှတ်တော်တွင် နေရာရလာသော်လည်း အထက်လွှတ်တော်တွင် ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီမှ အများစုဖြစ်နေသေးသည်။ ၁၁၂ ကြိမ်မြောက် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ကွန်ဂရက်တွင် ဆီးနိတ် လွှတ်တော်တွင် ဒီမိုကရက် ၅၁ ဦး၊ ဒီမိုကရက်များကို ထောက်ခံသော တစ်သီးပုဂ္ဂလ ၂ ဦး နှင့် ရီပတ်ဘလစ်ကင် ပါတီမှ ၄၇ ဦး ရှိပြီး အောက်လွှတ်တော်တွင် ရီပတ်ဘလစ်ကင် ၂၄၂ ဦး နှင့် ဒီမိုကရက် ၁၉၃ ဦး ရှိသည်။ ပြည်နယ်အုပ်ချုပ်ရေးမှူးများတွင် ရီပတ်ဘလစ်ကင် ၂၉ ဦး၊ ဒီမိုကရက် ၂၀ ဦးနှင့် တစ်သီးပုဂ္ဂလ တစ်ဦး ပါဝင်သည်။ == နိုင်ငံခြားဆက်ဆံရေးနှင့် စစ်ရေးကိစ္စများ == [[ဝှာင်:Hague Clinton May 14 2010 Crop.jpeg|thumb|right|ဗြိတိသျှ နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီး ဝီလီယမ် ဟိတ်ဂ် နှင့် အမေရိကန် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး [[ဟီလာရီ ကလင်တန်]] ၂၀၁၀ မေလ]] အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာတဝှမ်းလုံးတွင် စီးပွားရေး၊နိုင်ငံရေးနှင့် စစ်ရေးဆိုင်ရာ လွှမ်းမိုးမှုရရန် ကြိုးပမ်းလေ့ ရှိသည်။ ကုလသမဂ္ဂ လုံခြုံရေးကောင်စီ၏ အမြဲတမ်း အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး ကုလသမဂ္ဂ ဌာနချုပ်သည် [[နယူးယောက်မြို့]]တော် တွင် ရှိသည်။ ဂျီအိတ် (G8)၊ ဂျီ တွမ်တီး (G20)၊ အိုအီးစီဒီ အဖွဲ့တို့၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတိုင်းလိုလိုသည် ဝါရှင်တန်ဒီစီတွင် သံရုံးများ ထားရှိကြပြီး နိုင်ငံအများအပြားမှာ နိုင်ငံအနှံ့တွင် အတွင်းဝန်ရုံးများ ထားရှိကြသည်။ အလားတူပင် နိုင်ငံတိုင်းလိုလိုတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ သံရုံးများ ရှိကြသည်။ သို့သော်လည်း [[ကျူးဘားနိုင်ငံ]]၊ [[အီရန်နိုင်ငံ]]၊ [[မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]]၊ [[ဘူတန်နိုင်ငံ]] နှင့် [[ထိုင်ဝမ်]]နိုင်ငံတို့သည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနှင့် တရားဝင် သံတမန် ဆက်ဆံရေး မရှိပေ။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း နှင့် အထူးသီးသန့်ဆက်ဆံရေး ရှိပြီး ကနေဒါနိုင်ငံ၊ ဩစတေးလျနိုင်ငံ၊ နယူးဇီလန်နိုင်ငံ၊ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ၊ ဂျပန်နိုင်ငံ၊ တောင်ကိုရီးယားနိုင်ငံ၊ အစ္စရေးနိုင်ငံနှင့် အချို့သော ဥရောပနိုင်ငံများနှင့် မဟာမိတ်ကဲ့သို့သော ဆက်ဆံရေးမျိုး ရှိသည်။ စစ်ရေးနှင့် လုံခြုံရေး ကိစ္စများအတွင် နေတိုးအဖွဲ့ဝင်များနှင့် အတူတကွ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်လေ့ ရှိသည်။ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများနှင့် အမေရိကားနိုင်ငံများ အဖွဲ့ကဲ့သို့သော အဖွဲ့များဖြင့် အတူတကွ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်လေ့ ရှိပြီး ကနေဒါ၊ မက္ကဆီကိုတို့ဖြင့် ချုပ်ဆိုထားသော မြောက်အမေရိကနိုင်ငံများ၏ လွတ်လပ်စွာ ကုန်သွယ်ခွင့် သဘောတူညီချက်ဖြင့် စီးပွားရေးအားဖြင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်လေ့ ရှိသည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် နိုင်ငံတကာ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး အစီအစဉ်တွင် စုစုပေါင်း အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၂၅.၄ ဘီလီယံများ သုံးစွဲခဲ့ပြီး တကမ္ဘာလုံးတွင် အများဆုံး သုံးစွဲခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံအလိုက် စုစုပေါင်း ဝင်ငွေ အနေနှင့် ကြည့်လျှင်မူ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ထောက်ပံ့မှုမှာ ၀.၁၈ ရာခိုင်နှုန်းသာ ရှိသဖြင့် လှူဒါန်းသည့် နိုင်ငံများတွင် နံပါတ် ၂၂ နေရာတွင်သာ ရှိသည်။ အခြားတစ်ဖက်မှ ကြည့်လျှင်မူ အမေရိကန်လူမျိုးတို့၏ နိုင်ငံခြားတိုင်းပြည်များတွင် လှူဒါန်းမှုများမှာ အလွန်ရက်ရောသည်ကို တွေ့နိုင်သည်။<ref>{{cite web|author=Shah, Anup|title=US and Foreign Aid Assistance|date=2009-04-13|publisher=GlobalIssues.org|url=http://www.globalissues.org/article/35/us-and-foreign-aid-assistance|accessdate=2009-10-11}}</ref> [[ဝှာင်:USS Abraham Lincoln(CVN 72).jpg|thumb|left|အမေရိကန် လေယာဉ်တင်သင်္ဘော ယူအက်စ်အက်စ် အေဘရာဟမ် လင်ကွန်း]] အမေရိကန်သမ္မတသည် နိုင်ငံ၏ စစ်တပ်တွင် စစ်သေနာပတိချုပ်ရာထူးကို ရယူထားပြီး ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးနှင့် စစ်ဦးစီးချုပ်အဖွဲ့ကို ခန့်အပ်ပိုင်ခွင့် ရှိသည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု၏ ကာကွယ်ရေး ဦးစီးဌာနမှာ လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များကို အုပ်ချုပ်ပြီး ၎င်းတို့တွင် ကြည်းတပ်၊ ရေတပ်၊ မရိန်းတပ်၊ လေတပ် တို့ ပါဝင်သည်။ ကမ်းခြေစောင့်တပ်ကို စစ်မက် ဖြစ်ပွားမနေသော အချိန်တွင် ပြည်ထဲရေး ဌာနမှ အုပ်ချုပ်ပြီး စစ်မက်ဖြစ်ပွားနေချိန်တွင် ရေတပ်မှ အုပ်ချုပ်သည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် လက်နက်ကိုင် တပ်ဖွဲ့များတွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသူ ၁.၄ သန်းမျှ ရှိပြီး အရန်အင်အား နှင့် အမျိုးသားအစောင့်တပ်ဖွဲ့များကို ထည့်သွင်း ရေတွက်ပါက အားလုံးပေါင်း ၂.၃ သန်းမျှ ရှိသည်။ ကာကွယ်ရေး ဦးစီးဌာနတွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသူများတွင် ကန်ထရိုက်တာများ မပါဝင်ဘဲ အရပ်သား ၇ သိန်းကျော် ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.airforce-magazine.com/MagazineArchive/Magazine%20Documents/2009/May%202009/0509facts_fig.pdf|title=The Air Force in Facts and Figures (Armed Forces Manpower Trends, End Strength in Thousands)|work=Air Force Magazine|date=May 2009|accessdate=2009-10-09}}</ref> စစ်မှုထမ်းရန် အတွက်မှာ မိမိဆန္ဒအလျောက်သာ ဖြစ်ပြီး စစ်ပွဲကာလ အတွင်းတွင် စစ်မှုမထမ်း မနေရ စနစ်ကို ကြိုတင်ရွေးချယ်ထားသူ များအပေါ်တွင် ပြဋ္ဌာန်းလေ့ ရှိသည်။ <ref>{{cite web | url=http://www.sss.gov/what.htm | title=WHAT DOES SELECTIVE SERVICE PROVIDE FOR AMERICA? | publisher=Selective Service System | work=www.sss.gov | accessdate=February 11, 2012 | archivedate=15 September 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120915102215/http://www.sss.gov/what.htm }}</ref> အမေရိကန် စစ်တပ်များကို လေတပ် အတွင်းရှိ များပြားလှစွာသော သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး လေယာဉ်များကို အသုံးပြု၍ ဖြစ်စေ၊ ရေတပ်မှ လက်ရှိသုံးစွဲနေသော လေယာဉ်တင် သင်္ဘော ၁၁ စင်း ဖြင့် ဖြစ်စေ၊ ရေတပ်၏ အတ္တလန္တိတ်နှင့် ပစိဖိတ် ဒေသရှိ သင်္ဘောများ ဖြင့် ဖြစ်စေ အလျှင်အမြန် နေရာ ချထားနိုင်သည်။ အမေရိကန် စစ်တပ်တွင် အခြေစိုက်စခန်း နှင့် နိုင်ငံခြား အခြေခံစခန်း ပေါင်း ၈၆၅ ခု ရှိပြီး<ref>{{cite web|url=http://www.defense.gov/pubs/BSR_2008_Baseline.pdf|title=Base Structure Report, Fiscal Year 2008 Baseline|publisher=Department of Defense|accessdate=2009-10-09|archivedate=2010-02-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100228030019/http://www.defense.gov/pubs/BSR_2008_Baseline.pdf}}</ref> နိုင်ငံပေါင်း ၂၅ နိုင်ငံတွင် တာဝန်ချထားသူပေါင်း ၁၀၀ ကျော် မျှ ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst1003.pdf|title=Active Duty Military Personnel Strengths by Regional Area and by Country (309A)|publisher=Department of Defense|date=2010-03-31|accessdate=2010-10-07|archivedate=24 July 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130724211511/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst1003.pdf}}</ref> ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန် စစ်တပ်၏ စုစုပေါင်း သုံးစွဲငွေမှာ ဘီလီယံ ၇၀၀ ခန့်မျှ ဖြစ်ပြီး တကမ္ဘာလုံးရှိ စစ်တပ်များ သုံးစွဲငွေ၏ ၄၃ ရာခိုင်နှုန်း မျှ ဖြစ်ပြီး အခြားနိုင်ငံကြီး ၁၄ နိုင်ငံ၏ စစ်ရေး သုံးစွဲစရိတ် ပေါင်းထားခြင်း ထက်ပင် များသည်။ ဂျီဒီပီ၏ ၄.၈ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ရှိသဖြင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် စစ်ရေး စရိတ် အသုံးအများဆုံးသော နိုင်ငံ ၁၅ နိုင်ငံတွင် ဆော်ဒီအာရေဗျ ပြီးလျှင် ဒုတိယ နေရာမှ လိုက်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.sipri.org/research/armaments/milex/resultoutput/15majorspenders|title=The 15 Countries with the Highest Military Expenditure in 2010|publisher=Stockholm International Peace Research Institute|accessdate=2012-02-05|archivedate=28 March 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100328104327/http://www.sipri.org/research/armaments/milex/resultoutput/15majorspenders}}</ref> ကာကွယ်ရေး ဦးစီးဌာန၏ ၂၀၁၂ ခုနှစ် အတွက် လျာထားသော ဘတ်ဂျက်မှာ ၅၅၃ ဘီလီယံ ဒေါ်လာမျှ ဖြစ်ပြီး ၂၀၁၁ ခုနှစ် လျာထားသော ဘတ်ဂျက်ထက် ၄.၂ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ပိုမြင့်သည်။ အီရတ်နိုင်ငံနှင့် အာဖဂန်နစ္စတန်နိုင်ငံ အတွင်း စစ်ရေးအရ သုံးစွဲရန် ၁၁၈ ဘီလီယံ ထပ်မံ လျာထားသည်။ <ref>{{cite web|url=http://comptroller.defense.gov/defbudget/fy2012/FY2012_Budget_Request_Overview_Book.pdf|title=Fiscal Year 2012 Budget Request Overview|publisher=Department of Defense|date=February 2011|accessdate=2011-07-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110304062616/http://comptroller.defense.gov/defbudget/fy2012/FY2012_Budget_Request_Overview_Book.pdf|archivedate=4 March 2011}}</ref>အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ နောက်ဆုံး တပ်ဖွဲ့မှာ အီရတ်နိုင်ငံမှ ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ထွက်ခွာခဲ့သည်။ အီရတ်စစ်ပွဲတွင် အမေရိကန် တပ်သားပေါင်း ၄,၄၈၄ ဦး သေဆုံးခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://icasualties.org/Iraq/index.aspx|title=Operation Iraqi Freedom|publisher=Iraq Coalition Casualty Count|date=2012-02-05|accessdate=2012-02-05|archivedate=21 March 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110321080348/http://icasualties.org/Iraq/index.aspx}}</ref> ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဧပြီလ စာရင်းအရ အာဖဂန်နစ္စတန် နိုင်ငံတွင် အမေရိကန် တပ်သားပေါင်း ၉ သောင်းခန့်မျှ တာဝန် ထမ်းဆောင်လျက် ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.frontline.in/stories/20120420290705200.htm|author=Cherian, John|title=Turning Point|publisher=Frontline|date=2012-04-20|accessdate=2012-04-04|archivedate=7 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120407115236/http://www.frontline.in/stories/20120420290705200.htm}}</ref> ၂၀၁၂ ခုနှစ် ဧပြီ လအထိ အာဖဂန်နစ္စတန် စစ်ပွဲ အတွင်းတွင် အမေရိကန် စစ်သားပေါင်း ၁၉၂၄ ဦးမျှ သေဆုံးခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://icasualties.org/OEF/index.aspx|title=Operation Enduring Freedom|publisher=Iraq Coalition Casualty Count|date=2012-04-04|accessdate=2012-04-04|archivedate=29 December 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101229103806/http://www.icasualties.org/OEF/index.aspx}}</ref> == စီးပွားရေး == {| class="infobox" style="font-size: 90%; border: 1px solid #999; float: right; margin-left: 1em; width: 270px;" |- style="background:#f5f5f5;" ! colspan="3" | Economic indicators |- | အလုပ်လက်မဲ့ ရာခိုင်နှုန်း || ၈.၂% <small>(မတ်လ ၂၀၁၂)</small> || style="text-align: right;" | <ref>{{cite web|url=http://www.bls.gov/news.release/empsit.nr0.htm|title=Employment Situation Summary|publisher=U.S. Dept. of Labor|date=2012-04-06|accessdate=2012-04-17}}</ref> |- | GDP တိုးတက်မှု || ၂.၈% <small>(4Q 2011)</small>၊ ၁.၇% <small>(၂၀၁၁)</small>|| style="text-align: right;" | <ref>{{cite web|url=http://www.bea.gov/newsreleases/national/gdp/gdpnewsrelease.htm|title=Gross Domestic Product, 4th Quarter 2011 and Annual 2011 (Advance Estimate)|publisher=Bureau of Economic Analysis|date=2012-01-27|accessdate=2012-02-03}} Change is based on [[chained dollars|chained 2005 dollars]]. Quarterly growth is expressed as an annualized rate.</ref> |- | စားသုံးသူတို့၏ ကုန်ဈေးနှုန်း ညွှန်းကိန်း ငွေကြေးဖောင်းပွမှု || ၂.၇% <small>(မတ်လ ၂၀၁၁&nbsp;– မတ်လ ၂၀၁၂)</small> || style="text-align: right;" | <ref>{{cite web|url=http://www.bls.gov/news.release/cpi.nr0.htm|title=Consumer Price Index: March 2012|publisher=Bureau of Labor Statistics|date=2012-04-13|accessdate=2012-04-17}}</ref> |- | ဆင်းရဲမွဲတေမှု || ၁၅.၁% <small>(၂၀၁၀)</small> || style="text-align: right;" | <ref name=CBPR10>{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2011pubs/p60-239.pdf|title=Income, Poverty, and Health Insurance Coverage in the United States: 2010|publisher=U.S. Census Bureau|date=2010-09-14|accessdate=2011-09-16}}</ref> |- | အများပြည်သူဆိုင်ရာ အကြွေး || $၁၅.၆၂ ထရီလီယံ <small>(ဧပြီလ ၁၃၊ ၂၀၁၂)</small> || style="text-align: right;" | <ref>{{cite web|url=http://www.treasurydirect.gov/NP/BPDLogin?application=np|title=Debt Statistics|publisher=U.S. Dept. of the Treasury|accessdate=2012-04-17|archivedate=18 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110418203433/http://www.treasurydirect.gov/NP/BPDLogin?application=np}}</ref> |- | အိမ်ထောင်စုများ၏ ပိုင်ဆိုင်မှု || $၅၈.၅ ထရီလီယံ <small>(4Q ၂၀၁၁)</small> || style="text-align: right;" | <ref>{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/releases/Z1/Current/z1r-1.pdf|title=Flow of Funds Accounts of the United States: Flows and Outstandings Fourth Quarter 2011|publisher=U.S. Federal Reserve|date=2012-03-08|accessdate=2012-04-17}}</ref> |} အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် များပြားလှစွာသော သဘာဝအရင်းအမြစ်များ၊ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ပြီးသော အခြေခံအဆောက်အအုံများ၊ မြင့်မားသော ကုန်ပစ္စည်းထုတ်လုပ်ရေးစွမ်းအား များဖြင့် မောင်းနှင်ထားသော အရင်းရှင်စီးပွားရေးစနစ် ရှိသည်။<ref>Wright, Gavin, and Jesse Czelusta, "Resource-Based Growth Past and Present", in ''Natural Resources: Neither Curse Nor Destiny'', ed. Daniel Lederman and William Maloney (World Bank, 2007), p. 185. ISBN 0-8213-6545-2.</ref> နိုင်ငံတကာ ငွေကြေးအဖွဲ့၏ အဆိုအရ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ဂျီဒီပီ ၁၅.၁ ထရီလီယံ ဒေါ်လာမှာ ဈေးကွက် ငွေလဲလှယ်နှုန်းထားဖြင့် ကြည့်မည် ဆိုလျှင် တကမ္ဘာလုံး ထုတ်ကုန် စုစုပေါင်း၏ ၂၂ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ရှိပြီး [[ဝယ်ယူနိုင်စွမ်းအား ကွာခြားမှုနှုန်း]] (PPP) ကိုထည့်တွက်မည် ဆိုပါက တကမ္ဘာလုံး ထုတ်ကုန်၏ ၁၉ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ရှိသည်။.<ref name="IMF GDP"> {{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=56&pr.y=10&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=111&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=|title=United States|publisher=International Monetary Fund|accessdate=April 22, 2012}}</ref> အခြားနိုင်ငံများနှင့် ယှဉ်လျှင် တစ်နိုင်ငံချင်းစီထက် ဂျီဒီပီ ပိုမြင့်သော်လည်း ၂၀၀၈ ခုနှစ် စာရင်းအရ PPP ကို ထည့်တွက်မည် ဆိုလျှင် ဥရောပသမဂ္ဂ၏ ဂျီဒီပီထက် ၅ ရာခိုင်နှုန်းမျှ လျော့နည်းသည်။ တကမ္ဘာလုံးတွင် လူတစ်ဦးချင်း ဂျီဒီပီ အားဖြင့် နံပါတ် ၉ နေရာတွင် လည်းကောင်း၊ PPP ကို ထည့်တွက်ထားသော ဂျီဒီပီ အနေနှင့် နံပါတ် ၆ နေရာတွင် လည်းကောင်း ရှိသည်။.<ref name="IMF GDP"/> အမေရိကန် ဒေါ်လာသည် တကမ္ဘာလုံးသုံးသော အဓိက အရံငွေ အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/np/sta/cofer/eng/cofer.pdf |title=Currency Composition of Official Foreign Exchange Reserves |format=PDF |date= |accessdate=2012-04-09}}</ref> အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ကုန်စည်တင်သွင်းမှု အများဆုံးသော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး တတိယမြောက် ကုန်စည် တင်ပို့မှု အများဆုံး နိုင်ငံဖြစ်သည်။ သို့သော် လူတစ်ဦးချင်း ပို့ကုန်တင်ပို့မှုမှာမူ မများလှပေ။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု၏ စုစုပေါင်း ကုန်သွယ်ရေး အရှုံးပြမှုမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၆၃၅ ဘီလီယံမျှ ရှိသည်။<ref name=Trade>{{cite web|title=Trade Statistics|url=http://greyhill.com/trade-statistics|publisher=Greyhill Advisors|accessdate=2011-10-06}}</ref> ကနေဒါနိုင်ငံ၊ တရုတ်နိုင်ငံ၊ မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ၊ ဂျပန်နိုင်ငံ နှင့် ဂျာမနီနိုင်ငံတို့မှာ ထိပ်ဆုံး ကုန်သွယ်ဖက်များပင် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/foreign-trade/top/dst/current/balance.html|title=Top Ten Countries with which the U.S. Trades|publisher=U.S. Census Bureau|date=August 2009|accessdate=2009-10-12}}</ref> ၂၀၁၀ ခုနှစ်အတွင်း ရေနံမှာ တင်သွင်းမှု အများဆုံး ကုန်စည်ဖြစ်ပြီး သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး စက်ကိရိယာများမှ အများဆုံးသော ပို့ကုန် ဖြစ်သည်။<ref name=Trade/> တရုတ်နိုင်ငံသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ အများပြည်သူဆိုင်ရာ အကြွေးအများဆုံး ရှိသော ကြွေးရှင်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.csmonitor.com/USA/Politics/DC-Decoder/2011/0204/National-debt-Whom-does-the-US-owe|title=National debt: Whom does the US owe??publisher=CSMonitor.com|date=2011-02-04|accessdate=2011-07-14|archivedate=11 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120411202257/http://www.csmonitor.com/USA/Politics/DC-Decoder/2011/0204/National-debt-Whom-does-the-US-owe}}</ref> [[File:Wall-Street Nueva York6397.JPG|thumb|left|ဝေါလ်စထရိ နှင့် နယူးယောက် စတော့အိတ်ချိန်း သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဒေါ်လာ ပမာဏအားဖြင့် ကြည့်ပါက အကြီးဆုံးသော ငွေကြေးဈေးကွက်များ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://ir.nyse.com/phoenix.zhtml?c=129145&p=irol-newsArticle&ID=1036503&highlight=|title=New Release/Ultra Petroleum Corp.,|publisher=NYSE Euronext|date=2007-07-03|accessdate=2007-08-03}}</ref>]] ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ပုဂ္ဂလိကလုပ်ငန်းများမှ နိုင်ငံစီးပွားရေး၏ ၈၆.၄ % အထိ ပါဝင်ခဲ့ပြီး ဖက်ဒရယ်အစိုးရ၏ လုပ်ငန်းများမှ ၄.၃ % မျှ ပါဝင်ခဲ့ကာ ပြည်နယ်နှင့် ဒေသဆိုင်ရာ အစိုးရများက ကျန်ရှိသော ၉.၃ % ကို ပါဝင်ခဲ့သည်။.<ref>{{cite web|url=http://greyhill.com/gdp-by-industry/ |title=GDP by Industry|publisher=Greyhill Advisors|accessdate=2011-10-13}}</ref> နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးမှာ စက်မှုခေတ်လွန် အဆင့်သို့ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ခဲ့ပြီး ဖြစ်၍ ဝန်ဆောင်မှု လုပ်ငန်းများမှာ ဂျီဒီပီ၏ ၆၇.၈ % ကို ပံ့ပိုးပေးထားသော်လည်း အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် စက်မှုဆိုင်ရာ အင်အားကြီးနိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ အဖြစ် ရှိနေသေးသည်။<ref name=Econ>{{cite web|url=http://usinfo.state.gov/products/pubs/economy-in-brief/page3.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080312123609/http://usinfo.state.gov/products/pubs/economy-in-brief/page3.html|archivedate=12 March 2008|accessdate=2008-03-12|title=USA Economy in Brief|publisher=U.S. Dept. of State, International Information Programs}}</ref> စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများတွင် ငွေလည်ပတ်မှု အများဆုံး လုပ်ငန်းမှာ လက်လီ လက်ကား ရောင်းဝယ်ရေး လုပ်ငန်း ဖြစ်ပြီး ဝင်ငွေအများဆုံး လုပ်ငန်းမှာ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/compendia/statab/2009/tables/09s0724.xls|title=Table 724—Number of Tax Returns, Receipts, and Net Income by Type of Business and Industry: 2005|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=2009-10-12}}</ref> ထုတ်ကုန်များတွင် ဦးဆောင်ဦးရွက် ပြုနေသည်မှာ ဓာတုဆိုင်ရာ ထုတ်ကုန်များ ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/compendia/statab/2009/tables/09s0964.xls|title=Table 964—Gross Domestic Product in Current and Real (2000) Dollars by Industry: 2006|publisher=U.S. Census Bureau|date=May 2008|accessdate=2009-10-12}}</ref> အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တတိယမြောက် အများဆုံး ရေနံထုတ်လုပ်သည့် နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ရေနံ တင်သွင်းမှု အများဆုံး နိုင်ငံလည်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2173rank.html|title=Rank Order—Oil (Production)|publisher=CIA|work=The World Factbook|accessdate=2009-10-12|archivedate=12 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120512233445/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2173rank.html}}{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2174rank.html|title=Rank Order—Oil (Consumption)|publisher=CIA|work=The World Factbook|accessdate=2009-10-12|archivedate=26 December 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226073521/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2174rank.html%20}}{{cite web|url=http://www.eia.doe.gov/pub/oil_gas/petroleum/data_publications/company_level_imports/current/import.html|title=Crude Oil and Total Petroleum Imports Top 15 Countries|publisher=U.S. Energy Information Administration|date=2009-09-29|accessdate=2009-10-12}}</ref> ကမ္ဘာပေါ်တွင် လျှပ်စစ်စွမ်းအင် နှင့် နျူးကလီယား စွမ်းအင် ထုတ်လုပ်ရာတွင် ပထမ နေရာမှ ရှိနေပြီး သဘာဝဓာတ်ငွေ့ရည်၊ ကန့်၊ ဖော့စဖိတ် နှင့် ဆား ထုတ်လုပ်ရာတွင်လည်း ပထမနေရာမှ ရှိသည်။ စိုက်ပျိုးရေး လုပ်ငန်းသည် အမေရိကန် ဂျီဒီပီ၏ ၁ ရာခိုင်နှုန်းမျှ သာ ရှိသည်။<ref name=Econ/> သို့သော်လည်း အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပြောင်းဖူး<ref>{{cite web|url=http://www.grains.org/page.ww?section=Barley,+Corn+%26+Sorghum&name=Corn|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080112182404/http://www.grains.org/page.ww?section=Barley,+Corn+%26+Sorghum&name=Corn|archivedate=12 January 2008|title=Corn|publisher=U.S. Grains Council|accessdate=2008-03-13}}</ref> နှင့် ပဲပုတ် (soybean) <ref>{{cite web|url=http://www.worldwatch.org/node/5442|title=Soybean Demand Continues to Drive Production|publisher=Worldwatch Institute|date=2007-11-06|accessdate=2008-03-13|archivedate=16 March 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080316060234/http://www.worldwatch.org/node/5442}}</ref>ထုတ်လုပ်ရာတွင် ပထမနေရာတွင် ရှိသည်။ အမေရိကန် ကုမ္ပဏီများ ဖြစ်သည့် ကိုကာကိုလာ နှင့် မက်ဒေါ်နယ်တို့သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူသိအများဆုံး အမှတ် တံဆိပ် ၂ ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.cheskin.com/view_news.php?id=2|title=Sony, LG, Wal-Mart among Most Extendible Brands|publisher=Cheskin|date=2005-06-06|accessdate=2007-06-19|archivedate=12 March 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120312001935/http://www.cheskin.com/view_news.php?id=2}}</ref> ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ စာရင်းအရ အမေရိကန်နိုင်ငံတွင် အလုပ်လုပ်ကိုင်သူ ၁၅၄.၁ သန်း ရှိသည်။ အစိုးရဝန်ထမ်းပေါင်း ၂၁.၂ သန်းမျှ ရှိသဖြင့် အစိုးရသည် အကြီးဆုံးသော အလုပ်ရှင် ဖြစ်သည်။ ပုဂ္ဂလိက လုပ်ငန်းခွင်များတွင် အလုပ်သမား အများဆုံးရှိသော ကဏ္ဍများမှာ ကျန်းမာရေး နှင့် လူမှုဖူလုံရေး ကဏ္ဍတို့ ဖြစ်ပြီး အလုပ်သမား ၁၆.၄ သန်းမျှ ရှိသည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုရှိ အလုပ်သမားများ၏ ၁၂ % မှာ သမဂ္ဂဝင်များ ဖြစ်ကြပြီး အနောက် ဥရောပတွင် ၃၀ % မျှ ရှိသဖြင့် အနောက်ဥရောပနိုင်ငံများလောက် သမဂ္ဂဝင်သူ မများပေ။<ref>{{cite web|author=Fuller, Thomas|url=http://www.iht.com/articles/2005/06/14/news/europe.php|title=In the East, Many EU Work Rules Don't Apply|date=2005-06-15|work=International Herald Tribune|accessdate=2007-06-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050616015106/http://www.iht.com/articles/2005/06/14/news/europe.php|archivedate=16 June 2005}}</ref> ကမ္ဘာ့ဘဏ်၏ အဆိုအရ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် အလုပ်သမားများကို အလုပ်ခန့်ရန် နှင့် အလုပ်ဖြုတ်ရန် အတွက် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အလွယ်ကူဆုံးသော တိုင်းပြည်ဖြစ်သည်။<ref name="EDBI">{{cite web|url=http://www.doingbusiness.org/ExploreEconomies/?economyid=197|accessdate=2007-06-28|title=Doing Business in the United States (2006)|publisher=World Bank}}</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ် စာရင်း အရ ကမ္ဘာပေါ်တွင် တတိယမြောက် အလုပ်ပေါ်မှ ပြန်ရသည့် အကျိုးအမြတ် (Productivity) အမြင့်မားဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး လူဇင်ဘတ်နိုင်ငံ နှင့် နော်ဝေနိုင်ငံတို့၏ နောက်မှ လိုက်သည်။ တစ်နာရီချင်း အလုပ်ပေါ်မှ ပြန်ရသည့် အကျိုးအမြတ် အနေဖြင့် ကြည့်ပါက စတုတ္ထနေရာတွင် ရှိပြီး ထိုနှစ်နိုင်ငံနှင့် နယ်သာလန်နိုင်ငံတို့၏ နောက်မှ လိုက်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.conference-board.org/data/economydatabase/|title=Total Economy Database, Summary Statistics, 1995–2010|publisher=The Conference Board|work=The Conference Board Total Economy Database|date=September 2010|accessdate=2009-09-20}}</ref> ဥရောပနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု၏ အိမ်ခွန် မြေခွန် နှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းခွန်များမှာ မြင့်မားပြီး အလုပ်သမားအခွန် နှင့် စားသုံးမှု အခွန်များမှာ နည်းပါးသည်။<ref>{{cite news|author=Gumbel, Peter|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,662737-2,00.html|title=Escape from Tax Hell|date=2004-07-11|work=Time|accessdate=2007-06-28|archivedate=7 January 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100107005616/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,662737-2,00.html}}</ref> === ဝင်ငွေနှင့် လူသားဖွံ့ဖြိုးမှု === အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု သန်းခေါင်စာရင်း ဌာန၏ စာရင်းအရ အခွန်မကောက်ခံရမီ အိမ်ထောင်စု တစ်ခုချင်း၏ အလယ်အလတ် ဝင်ငွေမှာ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၄၉,၄၄၅ မျှ ဖြစ်သည်။ အာရှ-အမေရိကန် အိမ်ထောင်စုများ၏ အလယ်အလတ်ဝင်ငွေမှာ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၆၄,၃၀၈ အထိ ရှိပြီး အာဖရိကန်-အမေရိကန် အိမ်ထောင်စုများ၏ အလယ်အလတ်ဝင်ငွေမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၃၂,၆၀၈ မျှသာ ရှိသည်။<ref name=CBPR10/> ဝယ်ယူနိုင်စွမ်းအား ကွာခြားမှုနှုန်းကို ထည့်သွင်းတွက်ချက်ပါက အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုရှိ အိမ်ထောင်စုတို့၏ အလယ်အလတ် ဝင်ငွေမှာ ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများမှ ချမ်းသာသော လူတန်းစားတို့၏ ဝင်ငွေနှင့် ညီမျှသည်။ ၂၀ ရာစု အလယ်ပိုင်းတွင် ဆင်းရဲမွဲတေမှုနှုန်းမှာ အလျှင်အမြန် လျော့ကျသွားခဲ့သော်လည်း ၁၉၇၀ ပြည့်နှစ်များတွင် ဆင်းရဲမွဲတေမှုနှုန်းမှာ ပြန်လည်မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်းတွင် အမေရိကန် နိုင်ငံသား၏ ၁၁% မှ ၁၅% အထိမှာ ဆင်းရဲမွဲတေမှုမျဉ်း၏ အောက်တွင် ရှိနေပြီး ၅၈.၅% သော နိုင်ငံသားတို့မှာ အသက် ၂၅ နှစ်မှ အသက် ၇၅ နှစ်အတွင်း အနည်းဆုံး ၁ နှစ်မျှ ဆင်းရဲချို့တဲ့စွာ သုံးစွဲရမှု ရှိသည်။<ref name="USCB IP&HIC 2007">{{cite web|author=DeNavas-Walt, Carmen, Bernadette D. Proctor, and Jessica Smith|url=http://www.census.gov/prod/2008pubs/p60-235.pdf|format=PDF|title=Income, Poverty, and Health Insurance Coverage in the United States: 2007|publisher=U.S. Census Bureau|month=August|year=2008|accessdate=2008-11-13}}</ref><ref>{{Cite book|last=Hacker|first=Jacob S.|year=2006|title=The Great Risk Shift: The New Economic Insecurity and the Decline of the American Dream|url=https://archive.org/details/greatriskshiftas00hack|location=New York|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-533534-1}}</ref> ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ဆင်းရဲသား အမေရိကန်နိုင်ငံသား ၄၆.၂ သန်းမျှရှိပြီး ၄ နှစ်ဆက်တိုက် မြင့်တက်လာသော အရေအတွက်ပင် ဖြစ်သည်။<ref name=CBPR10/> [[File:South San Jose (crop).jpg|thumb|ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်၊ ဆန်ဂျို့စ်မြို့ရှိ လူလတ်တန်းစားတို့၏ ဆင်ခြေဖုံး]] ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံများထဲတွင် အစိုးရက နိုင်ငံသားတို့၏ လူမှုဖူလုံရေးကို ကြည့်ရှုစောင့်ရှောက်မှုတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် အနည်းဆုံး နိုင်ငံများတွင် ပါသည်။ ဆင်းရဲချမ်းသာ ကွာဟမှုနှင့် ဆင်းရဲမွဲတေမှုနှုန်းကို လျော့ချရာတွင် ချမ်းသာသောနိုင်ငံများထဲ၌ အလယ်ခေါင် အဆင့် ထက်ပင် နိမ့်ကျသေးသည်။<ref name="Sme">{{cite journal | last1 = Smeeding | first1 = T. M. | year = 2005 | title = Public Policy: Economic Inequality and Poverty: The United States in Comparative Perspective | url =https://archive.org/details/sim_social-science-quarterly_2005-12_86_4/page/n200| journal = Social Science Quarterly | volume = 86 | issue = | pages = 955–983 | doi = 10.1111/j.0038-4941.2005.00331.x }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Kenworthy | first1 = L. | year = 1999 | title = Do Social-Welfare Policies Reduce Poverty? A Cross-National Assessment" ''Social Forces'' 77(3), 1119–1139. Bradley, D., E. Huber, S. Moller, F. Nielsen, and J. D. Stephens (2003). "Determinants of Relative Poverty in Advanced Capitalist Democracies | url = | journal = American Sociological Review | volume = 68 | issue = 1| pages = 22–51 }}</ref>သို့သော်လည်း လူမှုရေး လုပ်ငန်းများတွင် အသုံးပြုသည့် အစိုးရနှင့် ပုဂ္ဂလိကတို့၏ အသုံးစရိတ်များမှာ လူတစ်ဦးချင်းစီ အတွက် ကြည့်လျှင် မြင့်မားသည်။<ref>{{cite journal|last=Fishback|first=Price V.|date=May 2010|title=Social Welfare Expenditures in the United States and the Nordic Countries: 1900–2003|journal=NBER Working Paper series|volume=15982|url=http://papers.nber.org/papers/w15982}}</ref> အမေရိကန်၏ လူမှုဖူလုံရေး စောင့်ရှောက်မှုမှာ အသက်ကြီးသူများအတွက် ဆင်းရဲမှုကို သိသိသာသာ လျှော့ချပေးနိုင်သော်လည်း<ref>Orr, D. (November–December, 2004). "Social Security Isn't Broken: So Why the Rush to 'Fix' It?" In C. Sturr and R. Vasudevan, eds. (2007). ''Current Economic Issues''. Boston: Economic Affairs Bureau.</ref> ငယ်ရွယ်သူများအတွက်မူ ထောက်ပံ့မှုမှာ အတော်ပင် နည်းသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.prospect.org/cs/articles?article=a_new_deal_of_their_own|author=Starr, Paul|date=2008-02-25|title=A New Deal of Their Own|work=American Prospect|accessdate=2008-07-24|archivedate=5 May 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080505021735/http://www.prospect.org/cs/articles?article=a_new_deal_of_their_own}}</ref> ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် စက်မှုလုပ်ငန်း တိုးတက်သော နိုင်ငံ ၂၁ နိုင်ငံရှိ ကလေးသူငယ်များ၏ ပျော်ရွှင်ကျန်းမာမှုကို ယူနီဆက်ဖ် အဖွဲ့မှ လေ့လာရာတွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် နောက်ဆုံးမှ စ၍ ရေတွက်လျှင် ဒုတိယနေရာတွင် ရှိသည်။<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/nol/shared/bsp/hi/pdfs/13_02_07_nn_unicef.pdf|title=Child Poverty in Perspective: An Overview of Child Well-Being in Rich Countries|author=UNICEF|work=BBC|year=2007|accessdate=2007-09-10}}</ref> ၁၉၄၇ ခုနှစ် နှင့် ၁၉၇၉ ခုနှစ်ကြားတွင် အမေရိကန်ရှိ လူတန်းစား အားလုံး၏ ဝင်ငွေအစစ်အမှန်မှာ ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှ မြင့်တက်ခဲ့ပြီး ဆင်းရဲသော အမေရိကန်များ၏ ဝင်ငွေမှာ ချမ်းသာသော အမေရိကန်များ၏ ဝင်ငွေထက် ပို၍ လျင်မြန်စွာ မြင့်တက်ခဲ့သည်။<ref name=Hartman>{{cite web|url=http://www.demos.org/inequality/numbers.cfm#1|author=Hartman, Chris|year=2008|title=By the Numbers: Income|publisher=Demos|accessdate=2008-07-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110725230318/http://www.demos.org/inequality/numbers.cfm#1|archivedate=25 July 2011}}</ref> ထိုနောက်ပိုင်းတွင် ဝင်ငွေတိုးတက်မှုမှာ နှေးကွေးလာခဲ့ပြီး ပို၍ မညီမမျှ ဖြစ်လာခဲ့ကာ စီးပွားရေးအတွက် လုံခြုံစိတ်ချရမှုမှာ လျော့နည်းလာခဲ့သည်။<ref name=Hartman/><ref>Bartels, L. M. (2008). ''Unequal Democracy: The Political Economy of the New Gilded Age''. Princeton, NJ: Princeton University Press, p. 20.</ref> ၁၉၈၀ ခုနှစ်မှ စ၍ လူတန်းစားအားလုံး၏ မိသားစုအလိုက် ဝင်ငွေမှာ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ <ref>{{cite web|author=Henderson, David R.|url=http://www.hoover.org/publications/digest/3522596.html|title=The Rich—and Poor—Are Getting Richer|work=Hoover Digest|year=1998|accessdate=2007-06-19}}</ref> လင်မယား နှစ်ယောက်စလုံး အလုပ်လုပ်ကြသည့် အတွက်ကြောင့် လည်းကောင်း၊ ယောက်ျား မိန်းမ လစာ ကွာဟမှု လျော့နည်းလာသည့် အတွက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလုပ်ချိန် များပြားလာသည့် အတွက်ကြောင့် လည်းကောင်း ထိုသို့ မြင့်တက်လာခြင်း ဖြစ်ပြီး ထိပ်ဆုံးမှ အချမ်းသာဆုံးသော သူများအတွက် တိုးတက်မှု ပိုများလာခဲ့သည်။<ref name="Sme"/><ref name=Hartman/><ref>{{cite web|url=http://www.frbsf.org/news/speeches/2006/1106.html|author=Yellen, J.|year=2006|title=Speech to the Center for the Study of Democracy 2006–2007 Economics of Governance Lecture University of California, Irvine|publisher=Federal Reserve Board|location=San Francisco|accessdate=2008-07-24|archivedate=5 December 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101205221853/http://www.frbsf.org/news/speeches/2006/1106.html}}{{cite web|author=Shapiro, Isaac|url=http://www.cbpp.org/cms/?fa=view&id=746|title=New IRS Data Show Income Inequality Is Again on the Rise|date=2005-10-17|publisher=Center on Budget and Policy Priorities|accessdate=2007-05-16}}</ref> ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ဝင်ငွေ အကောင်းဆုံး ထိပ်ဆုံး ၁% မှ ၂၁.၈% အထိသော သူများ၏ ဝင်ငွေမှာ ၁၉၈၀ ခုနှစ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ၂ ဆမျှ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2007/03/29/business/29tax.html?ex=1332820800&en=fb472e72466c34c8&ei=5088&partner=rssnyt&emc=rss|title=Income Gap Is Widening, Data Shows|author=Johnston, David Cay|work=New York Times|date=2007-03-29|accessdate=2007-05-16}}</ref> ထို့အတွက်ကြောင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံများတွင် ဆင်းရဲချမ်းသာ ကွာဟမှု အများဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။.<ref name="Sme"/><ref>{{cite web|url=http://elsa.berkeley.edu/~saez/TabFig2005prel.xls|author=Saez, E.|title=Table A1: Top Fractiles Income Shares (Excluding Capital Gains) in the U.S., 1913–2005|publisher=UC Berkeley|month=October|year=2007|accessdate=2008-07-24}}{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|title=Field Listing—Distribution of Family Income—Gini Index|publisher=CIA|work=The World Factbook|date=2007-06-14|accessdate=2007-06-17|archivedate=13 June 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070613005439/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html}}</ref> အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုတွင် ဝင်ငွေအလိုက် ကောက်ခံသော အမြတ်ခွန်စနစ် ရှိ၍ ဝင်ငွေများသူများမှ အမြတ်ခွန် ရာခိုင်နှုန်း များများ ပိုပေးရသော စနစ် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web | url=http://www.taxfoundation.org/blog/show/27134.html | title=No Country Leans on Upper-Income Households as Much as U.S | publisher=The Tax Foundation | date=March 21, 2011 | accessdate=March 15, 2012 | author=Hodge, Scott | archivedate=12 May 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120512050914/http://www.taxfoundation.org/blog/show/27134.html }}</ref> ထိပ်ဆုံး ၁ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ဖက်ဒရယ်အစိုးရ အတွက် အမြတ်ခွန် ၂၇.၆% ကို ပေးခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ထိပ်ဆုံး ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းမှ အမြတ်ခွန် ၅၄.၇ ရာခိုင်နှုန်းကို ပေးခဲ့ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။.<ref>{{cite web|url=http://www.cbo.gov/ftpdocs/88xx/doc8885/EffectiveTaxRates.shtml|title=Shares of Federal Tax Liabilities, 2004 and 2005|publisher=Congressional Budget Office|accessdate=2008-11-02}}</ref> ဝင်ငွေ အမြတ်ခွန် စသည်တို့နှင့် အလားတူပင် ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုမှာလည်း ထိပ်ဆုံးရှိ လူတန်းစားတွင် အများဆုံးဖြစ်သည်။ အချမ်းသာဆုံးသော လူဦးရေ ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းမှာ တစ်နိုင်ငံလုံး ချမ်းသာကြွယ်ဝမှု၏ ၆၉.၈ ရာခိုင်နှုန်းကို ပိုင်ဆိုင်ကြပြီး ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံများတွင် ဒုတိယမြောက် အများဆုံးသော ဝေစုပင် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|author=Domhoff, G. William|url=http://sociology.ucsc.edu/whorulesamerica/power/wealth.html|title=Table 4: Percentage of Wealth Held by the Top 10% of the Adult Population in Various Western Countries|publisher=University of California at Santa Cruz, Sociology Dept.|work=Power in America|month=December|year=2006|accessdate=2006-08-21|archivedate=2011-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111020134522/http://sociology.ucsc.edu/whorulesamerica/power/wealth.html}}</ref> အချမ်းသာဆုံးသော ၁% မှာ စုစုပေါင်း ချမ်းသာကြွယ်ဝမှု၏ ၃၃.၄% ကို ပိုင်ဆိုင်ကြသည်။<ref>{{cite web|author=Kennickell, Arthur B.|url=http://www.federalreserve.gov/pubs/oss/oss2/papers/concentration.2004.5.pdf|title=Table11a: Amounts (Billions of 2004 Dollars) and Shares of Net Worth and Components Distributed by Net Worth Groups, 2004|publisher=Federal Reserve Board|work=Currents and Undercurrents: Changes in the Distribution of Wealth, 1989–2004|date=2006-08-02|accessdate=2007-06-24}}</ref> ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးရေး အစီအစဉ်မှ ဆင်းရဲချမ်းသာ ကွာဟမှုနှုန်းကို ထည့်တွက်ထားသော လူသားဖွံ့ဖြိုးမှု ညွှန်းကိန်း (inequality-adjusted human development index သို့ IHDI) တွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုကို တကမ္ဘာလုံးရှိ နိုင်ငံပေါင်း ၁၃၉ နိုင်ငံ အတွင်း နံပါတ် ၁၂ နေရာတွင် အဆင့်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ဆင်းရဲချမ်းသာ ကွာဟမှုနှုန်းကို ထည့်မတွက်ထားသော လူသား ဖွံ့ဖြိုးမှု ညွှန်းကိန်း(Human Development Index သို့ HDI) ထက် ၈ နေရာမျှ အောက်ရောက်သည်။<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/statistics/ihdi/ |title=Statistics &#124; Inequality-adjusted HDI &#124; Human Development Reports (HDR) &#124; United Nations Development Programme (UNDP) |publisher=Hdr.undp.org |date= |accessdate=2010-11-05}}</ref> == အခြေခံ အဆောက်အအုံ == === သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ === [[File:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|left|upright|အပိုလို ၁၁ အာကာသယာဉ်မှ ရိုက်ကူးထားသော ဓာတ်ပုံ တစ်ပုံဖြစ်ပြီး ဘပ်ဇ်အယ်လ်ဒရင် အား လ၏ မျက်နှာပြင် ပေါ်တွင် တွေ့ရစဉ်]] အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် သိပ္ပံဆိုင်ရာ သုတေသနနှင့် နည်းပညာဆိုင်ရာ ကြံဆတီထွင်မှုတို့တွင် ၁၉ ရာစု နှောင်းပိုင်းကတည်းက ခေါင်းဆောင်အဖြစ် ရှိနေသည်။ ၁၈၇၆ ခုနှစ်တွင် [[အလက်ဇန္ဒား ဂရေဟမ် ဘဲလ်]]အား အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ တယ်လီဖုန်းနှင့် ပတ်သတ်သော ပထမဆုံး မူပိုင်ခွင့်ကို ချထားပေးခဲ့သည်။ [[သောမတ် အက်ဒီဆင်]]၏ ဓာတ်ခွဲခန်းမှ ပထမဦးဆုံးသော ဓာတ်ပြားဖွင့်စက်၊ ပထမဦးဆုံး ကြာရှည်ခံ မီးလုံး၊ ပထမဆုံး အသုံးပြုနိုင်သည့် ရုပ်ရှင်ကင်မရာတို့ကို တီထွင် ထုတ်လုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ နီကိုလာ တက်စလာမှ အေစီ လျှပ်စီးကြောင်း၊ အေစီ မော်တာနှင့် ရေဒီယိုတို့ကို ပထမဦးဆုံး တီထွင်ကြံဆခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစု အစောပိုင်းတွင် ရမ်ဆန် အီး အိုးလ် နှင့် [[ဟင်နရီ ဖို့ဒ်]] တို့၏ မော်တော်ကား ကုမ္ပဏီမှစ၍ အလိုအလျောက် ကုန်ထုတ်လုပ်ရေး လိုင်းများ စတင်ခေတ်စားလာခဲ့သည်။ ၁၉၀၃ ခုနှစ်တွင် ရိုက်ညီနောင်မှ ပထမဆုံး ထိန်းချုပ်မောင်းနှင်နိုင်သော လေယာဉ်ကို စတင် တီထွင် ခဲ့သည်။<ref>{{cite web| author =Benedetti, François| url =http://www.fai.org/news_archives/fai/000295.asp| archiveurl =https://web.archive.org/web/20070912065254/http://www.fai.org/news_archives/fai/000295.asp| archivedate =12 September 2007| title =100 Years Ago, the Dream of Icarus Became Reality| publisher =Fédération Aéronautique Internationale (FAI)| date =2003-12-17| accessdate =2007-08-15}}</ref> ၁၉၃၀ ခုနှစ်တွင် နာဇီဝါဒ ထွန်းကားလာမှုကြောင့် အဲလ်ဘတ် အိုင်းစတိုင်း၊ အန်ရစ်ကို ဖာမီ နှင့် ဂျွန် ဗွန် နျူမန် အပါအဝင် ဥရောပ သိပ္ပံပညာရှင် အတော်များများသည် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသို့ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင် လာခဲ့ကြသည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း မန်ဟတ်တန် ပရော့ဂျက်မှ အဏုမြူဗုံးကို စတင်တီထွင်ခဲ့ပြီး အဏုမြူခေတ်သို့ လမ်းပြ ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ အာကာသအတွင်း အပြိုင်အဆိုင် ဝင်ရောက်ရန် ကြိုးပမ်းမှုများမှ ဒုံးပျံများ၊ မက်တီးရီးယဲလ် နည်းပညာများ၊ ကွန်ပျူတာ ပညာရပ်များ အလျှင်အမြန် တိုးတက်လာခဲ့သည်။ အိုင်ဘီအမ်၊ အက်ပဲလ် ကွန်ပျူတာ နှင့် [[မိုက်ခရိုဆော့ဖ်]]တို့မှ ကွန်ပျူတာ နည်းပညာကို မွမ်းမံပြီး လူတစ်ဦးချင်းသုံး ကွန်ပျူတာများကို ထုတ်လုပ်ရောင်းချရာမှ ကွန်ပျူတာများ ခေတ်စားလာခဲ့သည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုမှ အင်တာနက် နည်းပညာကို အစပျိုးသော အေပရာနက် (APRANET) နှင့် [[အင်တာနက်]] ကို တီထွင်ရာတွင် အဓိကနေရာမှ ပါဝင်ခဲ့သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် သုတေသန လုပ်ငန်းအတွက် အသုံးပြုငွေ၏ ၆၄% မှာ ပုဂ္ဂလိက လုပ်ငန်းများမှ ပံ့ပိုးခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web | url = https://www.census.gov/compendia/statab/2008/tables/08s0775.xls | title = Research and Development (R&D) Expenditures by Source and Objective: 1970 to 2004 | publisher = U.S. Census Bureau | accessdate = 2007-06-19 }}</ref> အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် သိပ္ပံဆိုင်ရာ သုတေသန စာတမ်းများ ထုတ်ဝေရာတွင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ထိပ်ဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news | url = http://www.guardian.co.uk/education/2006/mar/21/highereducation.uk4 |author=MacLeod, Donald| title = Britain Second in World Research Rankings | date=2006-03-21 | work = Guardian | accessdate = 2006-05-14 | location=London}}</ref> ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဧပြီလတွင် အမေရိကန် အိမ်ထောင်စုများ၏၆၈% သည် မြန်နှုန်းမြင့် အင်တာနက်ကို တပ်ဆင်အသုံးပြုလျက် ရှိသည်။<ref>{{cite web| url =http://www.esa.doc.gov/Reports/exploring-digital-nation-computer-and-internet-use-home| title =Exploring the Digital Nation—Computer and Internet Use at Home| publisher =U.S. Dept. of Commerce, Economics and Statistics Administration| date =2011-11-08| accessdate =2012-04-11| archivedate =16 May 2012| archiveurl =https://web.archive.org/web/20120516052644/http://www.esa.doc.gov/Reports/exploring-digital-nation-computer-and-internet-use-home}}</ref> အမေရိကန်သည် ဗီဇအား ပြုပြင်ထားသော အစားအစာများကို အဓိက တီထွင်စိုက်ပျိုးသော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး တကမ္ဘာလုံးရှိ ဇီဝနည်းပညာ အသုံးပြု စိုက်ပျိုးထားသော သီးနှံများ၏ တစ်ဝက်ခန့်ကို စိုက်ပျိုးထုတ်လုပ်သည်။<ref>{{cite web | url = http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/39/download/isaaa-brief-39-2008.pdf | title = ISAAA Brief 39-2008: Executive Summary—Global Status of Commercialized Biotech/GM Crops: 2008 | publisher = International Service for the Acquisition of Agri-Biotech Applications |page=15| accessdate = 2010-07-16 }}</ref> === သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး === [[File:Map of current Interstates.svg|thumb|ပြည်နယ်အချင်းချင်း ဆက်သွယ်ထားသော အဝေးပြေးလမ်းစနစ်မှာ ၄၆,၈၇၆မိုင် (၇၅,၄၄၀ ကီလိုမီတာ)မျှ ရှည်လျားသည်။ <ref>{{cite web |title=Interstate FAQ (Question #3) |publisher=Federal Highway Administration |year=2006 |url=http://www.fhwa.dot.gov/interstate/faq.htm#question3 |accessdate=2009-03-04}}</ref>]] လူတစ်ဦးချင်း အတွက် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးတွင် မော်တော်ကားမှာ အဓိကဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အရှည်ဆုံးသော အဝေးပြေးလမ်းမ စနစ်များ တွင် တစ်ခု အပါအဝင်ဖြစ်သော လမ်းမများ အပါအဝင် ၁၃ သန်းမျှ ရှိသော လမ်းများ ဆက်သွယ်နေသော ကွန်ယက် ရှိသည်။<ref>{{cite web|author=Newgeography.com |url=http://www.newgeography.com/content/002003-china-expressway-system-exceed-us-interstates |title=China Expressway System to Exceed US Interstates |publisher=Newgeography.com |date=2011-01-22 |accessdate=2011-09-16}}</ref> ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဒုတိယမြောက် အကြီးဆုံးသော မော်တော်ကား ဈေးကွက် ရှိသည်။<ref>{{cite news|author=Agencies |url=http://www.guardian.co.uk/business/2010/jan/08/china-us-car-sales-overtakes |title=China overtakes US in car sales &#124; Business &#124; guardian.co.uk |publisher=Guardian |date= 2010-01-08|accessdate=2011-07-10 |location=London}}</ref> ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူတစ်ဦးချင်း အလိုက် မော်တော်ကား အစင်းရေ အများဆုံးရှိပြီး လူ ၁ ထောင်လျှင် မော်တော်ကား ၇၆၅ စီး မျှ အချိုးအစား ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster.com/graph/tra_mot_veh-transportation-motor-vehicles |title=Motor vehicles statistics&nbsp;– countries compared worldwide |publisher=NationMaster |date= |accessdate=2011-07-10}}</ref> အိမ်သုံးကားများ၏ ၄၀% ခန့်မှာ ဗင်န်ကားများ၊ SUV များနှင့် လိုက်ထရပ်များ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url =http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/section_01.html|title =Household, Individual, and Vehicle Characteristics|publisher =U.S. Dept. of Transportation, Bureau of Transportation Statistics|work =2001 National Household Travel Survey|accessdate =2007-08-15|archivedate =29 September 2007|archiveurl =https://web.archive.org/web/20070929125403/http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/section_01.html}}</ref> ပျမ်းမျှ အနေနှင့် ကြည့်ပါက အမေရိကန် တစ်ယောက်လျှင် (ယာဉ်မောင်းသူ နှင့် မမောင်းသူပါ ထည့်တွက်ထားသည်။) ကားမောင်းချိန် တစ်နေ့လျှင် ၅၅ မိနစ်မျှ ရှိပြီး ၂၉မိုင် (၄၇ ကီလိုမီတာ) မျှ သွားလာနေ ကြသည်။<ref>{{cite web|url =http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/section_02.html|title =Daily Passenger Travel|publisher =U.S. Dept. of Transportation, Bureau of Transportation Statistics|work =2001 National Household Travel Survey|accessdate =2007-08-15|archivedate =29 September 2007|archiveurl =https://web.archive.org/web/20070929125646/http://www.bts.gov/publications/highlights_of_the_2001_national_household_travel_survey/html/section_02.html}}</ref> အများသုံးယာဉ်များဖြင့် အလုပ်သွားကြသူများမှာ ၉ ရာခိုင်နှုန်း ရှိပြီး<ref>{{cite web | url = http://www.policy.rutgers.edu/vtc/documents/TOD.Euro-Style_Planning-Renne-Wells.pdf | format = PDF | author = Renne, John L., and Jan S. Wells | title = Emerging European-Style Planning in the United States: Transit-Oriented Development (p. 2) | year = 2003 | publisher = Rutgers, The State University of New Jersey | accessdate = 2007-06-11 | archivedate = 12 September 2014 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140912143021/http://www.policy.rutgers.edu/vtc/documents/TOD.Euro-Style_Planning-Renne-Wells.pdf }}</ref> နိုင်ငံပေါင်း ၁၇ နိုင်ငံကို စာရင်းကောက်ရာတွင် နောက်ဆုံးနေရာမှ ဖြစ်သည်။ <ref>{{cite web |url=http://switchboard.nrdc.org/blogs/kbenfield/natgeo_surveys_countries_trans.html |title=NatGeo surveys countries' transit use: guess who comes in last &#124; Kaid Benfield's Blog &#124; Switchboard, from NRDC |publisher=Switchboard.nrdc.org |date=2009-05-18 |accessdate=2011-07-10 |archivedate=20 January 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150120234533/http://switchboard.nrdc.org/blogs/kbenfield/natgeo_surveys_countries_trans.html }}</ref> ရထားဖြင့် ကုန်စည်ပို့ဆောင်ခြင်းမှာ အများအပြားပင် ဖြစ်သော်လည်း ရထားဖြင့် ခရီးသွားသူ အလွန်နည်းသည်။<ref>{{cite web | url = http://www.gao.gov/products/GAO-07-15 | title = Intercity Passenger Rail: National Policy and Strategies Needed to Maximize Public Benefits from Federal Expenditures| date=2006-11-13| publisher = U.S. Government Accountability Office| accessdate = 2007-06-20 }}</ref> အမ်ထရက် (Amtrak) ဟုခေါ်သည့် တစ်နိုင်ငံလုံးရှိ မြို့များအချင်းချင်း သွားလာသည့် ခရီးသည်တင် ရထားလုပ်ငန်းမှ ၂၀၀၀ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၀ ခုနှစ် အတွင်း ၃၇ ရာခိုင်နှုန်းမျှ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|title=Amtrak Ridership Records|url=http://www.amtrak.com/servlet/BlobServer?blobcol=urldata&blobtable=MungoBlobs&blobkey=id&blobwhere=1249227805921&blobheader=application%2Fpdf&blobhead|publisher=Amtrak|date=2011-06-08|accessdate=2012-02-29}}</ref> ရထားအသေးစား (Light rail) များမှာ ယခုနှစ်များအတွင်း တိုးတက်လာခဲ့သော်လည်း အမြန်ရထားများမှာ ဥရောပထက် အဆင့်နိမ့်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.metaefficient.com/trains/master-2.html |title=3 Reasons Light Rail Is an Efficient Transportation Option for U.S. Cities|author=McGill, Tracy|publisher=MetaEfficient|date=2011-01-01 |accessdate=2011-08-29}}</ref> စက်ဘီးဖြင့် အလုပ်သွားသူ အနည်းငယ်မျှသာ ရှိသည်။<ref>{{cite web |url=http://trafficsafety.org/safety/sharing/bike/bike-facts/bicycling-to-work |title=Bicycling to Work |publisher=Trafficsafety.org |date= |accessdate=2011-07-10 |archivedate=31 August 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110831100622/http://trafficsafety.org/safety/sharing/bike/bike-facts/bicycling-to-work }}</ref> လေကြောင်းလိုင်းများ အားလုံးမှာ ပုဂ္ဂလိကပိုင်ဖြစ်ပြီး ၁၉၇၈ ခုနှစ်မှ စတင်၍ ပုဂ္ဂလိကပိုင် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း လေဆိပ် အများစုမှာ အစိုးရပိုင် ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ခရီးသည်ပို့ဆောင်မှု အများဆုံး သော လေကြောင်းလိုင်း ၃ ခုစလုံးမှာ အမေရိကန်တွင် အခြေစိုက်ပြီး ပထမနေရာတွင် ရှိသည်မှာ [[ဒယ်လ်တာ လေကြောင်းလိုင်း]] ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.iata.org/ps/publications/Pages/wats-passenger-carried.aspx|title=Scheduled Passengers Carried|publisher=International Air Transport Association (IATA)|year=2011|accessdate=2012-02-17|archivedate=12 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110612080336/http://www.iata.org/ps/publications/Pages/wats-passenger-carried.aspx}}</ref> ကမ္ဘာပေါ်တွင် အလုပ်အများဆုံးသော လေဆိပ် အခု ၃၀ တွင် အမေရိကန်မှ ၁၆ ခုပါဝင်ပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် အလုပ်အများဆုံး ဖြစ်သည့် ဟတ်ဖီးဂျက်ဆန် အတ္တလန္တာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် အပါအဝင်ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.airports.org/cda/aci_common/display/main/aci_content07_c.jsp?zn=aci&cp=1-5-54-55_666_2__|title=Passenger Traffic 2006 Final|publisher=Airports Council International|date=2007-07-18|accessdate=2007-08-15|archivedate=29 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120429000000/http://www.airports.org/cda/aci_common/display/main/aci_content07_c.jsp?zn=aci&cp=1-5-54-55_666_2__}}</ref> === စွမ်းအင် === အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ စွမ်းအင်ဈေးကွက်မှာ တစ်နှစ်လျှင် ၂၉,၀၀၀ တယ်ရာ ဝပ် နာရီ (terawatt hour) မျှ ရှိသည်။ လူတစ်ဦးချင်း စွမ်းအင်သုံးစွဲမှုနှုန်းမှာ တစ်နှစ်လျှင် ရေနံ ၇.၈တန် နှင့် ညီမျှပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဒသမမြောက် အများဆုံး ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ် စာရင်းအရ စွမ်းအင် သုံးစွဲမှုမှာ ဓာတ်ဆီ ၄၀ %၊ ကျောက်မီးသွေး ၂၃ %၊ သဘာဝဓာတ်ငွေ့ ၂၂ % ဖြစ်သည်။ ကျန်ရှိနေသေးသော စွမ်းအင်များကို အဏုမြူစွမ်းအင်နှင့် တဖန်ပြန်လည်သုံးစွဲနိုင်သော စွမ်းအင် (renewable energy) အရင်းအမြစ် များမှ ရရှိသည်။<ref>{{cite web |url= http://www.eia.doe.gov/emeu/aer/pdf/pages/sec1_3.pdf |title= Diagram 1: Energy Flow, 2007 |work=EIA Annual Energy Review 2007 |publisher=U.S. Dept. of Energy, Energy Information Administration |accessdate=June 25, 2008}}</ref> အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဓာတ်ဆီ သုံးစွဲမှု အများဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2174rank.html |title=Rank Order—Oil (Consumption) |publisher=CIA |work=The World Factbook |date=September 6, 2007 |accessdate=September 14, 2007 |archivedate=26 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226073521/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2174rank.html%20 }}</ref> ဆယ်စုနှစ်များစွာ တိုင်အောင်ပင် အခြားသော ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အဏုမြူစွမ်းအင် သုံးစွဲမှုမှာ အလွန်နည်းပါးသည်။ အကြောင်းရင်းမှာ ၁၉၇၉ ခုနှစ်က ဖြစ်ပွားခဲ့သော ၃ မိုင်ကျွန်း နျူးကလီးယား မတော်တဆမှု အပြီးတွင် အများပြည်သူမှ အဏုမြူ စွမ်းအင် သုံးစွဲရန် မလိုလား၍ ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်အတွင်း အဏုမြူ စွမ်းအင် စက်ရုံ ဆောက်လုပ်ရန် လျှောက်ထားမှုများ ရှိခဲ့သည်။<ref>{{cite news |url= http://www.economist.com/science/displaystory.cfm?story_id=9762843 |title= Atomic Renaissance |work=The Economist |location =London |accessdate=September 6, 2007 |date=September 6, 2007}}</ref> အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုတွင် တကမ္ဘာလုံး အတိုင်းအတာနှင့် ကျောက်မီးသွေး ၂၇ % ရာခိုင်နှုန်းမျှ ရှိသည်။<ref name="BPReview">{{cite web |url= http://www.bp.com/liveassets/bp_internet/globalbp/globalbp_uk_english/reports_and_publications/statistical_energy_review_2007/STAGING/local_assets/downloads/spreadsheets/statistical_review_full_report_workbook_2007.xls |title= BP Statistical Review of World Energy |publisher= British Petroleum |format= XLS |month= June |year= 2007 |accessdate= February 22, 2010 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20090206104056/http://www.bp.com/liveassets/bp_internet/globalbp/globalbp_uk_english/reports_and_publications/statistical_energy_review_2007/STAGING/local_assets/downloads/spreadsheets/statistical_review_full_report_workbook_2007.xls |archivedate= 6 February 2009 }}</ref> === ပညာရေး === [[File:University-of-Virginia-Rotunda.jpg|thumb| ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းသော အမေရိကန် ကျောင်းသားများသည် [[သောမတ် ဂျက်ဖာဆင်]] တည်ထောင်ခဲ့သော ဗာဂျီးနီးယား တက္ကသိုလ် ကဲ့သို့သော အများပြည်သူဆိုင်ရာ တက္ကသိုလ်များတွင် ပညာသင်ကြား ကြသည်။<ref>{{cite web |title=Public Education for the Common Good |author=Rosenstone, Steven J. |publisher=University of Minnesota |url=http://cla.umn.edu/news/clatoday/summer2002/dean.php |date=2009-12-17 |accessdate=2009-03-06 |archivedate=1 August 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140801114734/http://cla.umn.edu/news/clatoday/summer2002/dean.php }}</ref>]] အမေရိကန်ရှိ အများပြည်သူဆိုင်ရာ ကျောင်းများကို ပြည်နယ်နှင့် ဒေသဆိုင်ရာ အစိုးရ အဖွဲ့များမှ ဖွင့်လှစ်ဆောင်ရွက်ကြပြီး ထောက်ပံ့ကြေးများကို ကန့်သတ်ခွဲဝေပေးခြင်းဖြင့် စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများကို ချမှတ်ကြသည်။ ပြည်နယ်အများစုတွင် ကလေးများသည် ၆ နှစ် သို့ ၇ နှစ်မှစ၍ (သူငယ်တန်း နှင့် ပထမတန်း) ကျောင်းတက်ရန် လိုအပ်ပြီး ၁၈ နှစ်အထိ ကျောင်းတက်ရလေ့ ရှိသည်။ ထိုအချိန်တွင် ယေဘုယျအားဖြင့် ၁၂ တန်းသို့ ရောက်ရှိနေပြီ ဖြစ်ပြီး အထက်တန်း ပညာရေး ပြီးဆုံးပြီ ဖြစ်သည်။ အချို့သော ပြည်နယ်များတွင် ကျောင်းသားများအား ၁၆ နှစ် သို့မဟုတ် ၁၇ နှစ်တွင် ကျောင်းမှ ထွက်ခွင့် ပြုသည်။<ref>{{cite web |url=http://nces.ed.gov/programs/digest/d02/dt150.asp |title=Ages for Compulsory School Attendance... |accessdate = 2007-06-10 |publisher=U.S. Dept. of Education, National Center for Education Statistics}}</ref> ၁၂% မျှသော ကလေးငယ်တို့သည် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ကျောင်းများနှင့် လူမျိုးဘာသာ ခွဲခြားမှု မရှိသော ပုဂ္ဂလိကကျောင်းများတွင် ပညာသင်ကြားကြသည်။ ၂ % မျှသော ကလေးငယ်များသာ မိမိတို့ အိမ်တွင် ပညာသင်ကြားကြသည်။<ref>{{cite web |url=http://www2.ed.gov/about/offices/list/oii/nonpublic/statistics.html |title=Statistics About Non-Public Education in the United States |accessdate = 2007-06-05 |publisher=U.S. Dept. of Education, Office of Non-Public Education}}</ref> အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် အောင်မြင်သော အစိုးရနှင့် ပုဂ္ဂလိကပိုင် အဆင့်မြင့် ပညာသင် တက္ကသိုလ် အများအပြား ရှိသည်။ နိုင်ငံတကာတွင် ထင်ရှားသော အဆင့်သတ်မှတ်ချက်များအရ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ထိပ်ဆုံး ကျောင်း ၂၀ တွင် အမေရိကန်မှ ကောလိပ်နှင့် တက္ကသိုလ် ၁၃ ခု သို့ ၁၅ ခု ပါဝင်သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2010 |title=QS World University Rankings |publisher=Topuniversities |date= |accessdate=2011-07-10 |archivedate=3 April 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110403044940/http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/2010-2011/top-200.html |title=Top 200&nbsp;– The Times Higher Education World University Rankings 2010–2011 |publisher=Timeshighereducation.co.uk |date= |accessdate=2011-07-10}}</ref> ဒေသခံ ကွန်မျူနတီ ကောလိပ်များလည်း ရှိပြီး ဝင်ခွင့်ရရန် ပိုမိုလွယ်ကူ၍ ပညာသင်ကြားသည့် ကာလ ပိုမို တိုတောင်းကာ ကျောင်းလခလည်း ပို၍ ဈေးနည်းသည်။ ၂၅ နှစ်နှင့် အထက်ရှိသော အမေရိကန်နိုင်ငံသားများတွင် ၈၄.၆ ရာခိုင်နှုန်းမှာ အထက်တန်းပညာရေး အဆင့်ကို ပြီးဆုံးပြီး၊ ၅၂.၆ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ကောလိပ်ပညာရေး ရှိကာ၊ ၂၇.၂ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ဘွဲ့ရပြီး ၉.၆ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ဘွဲ့လွန် ပညာရေး ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2004pubs/p20-550.pdf|title=Educational Attainment in the United States: 2003|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate = 2006-08-01}}</ref> အခြေခံ စာတတ်မြောက်မှုနှုန်းမှာ ၉၉ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်သည်။<ref name="WF" /><ref>For more detail on U.S. literacy, see [http://nces.ed.gov/NAAL/PDF/2006470.PDF A First Look at the Literacy of America’s Adults in the 21st century], U.S. Department of Education (2003).</ref> ကုလသမဂ္ဂမှ အမေရိကန်နိုင်ငံ၏ ပညာရေးဆိုင်ရာ ညွှန်းကိန်းကို ၀.၉၇ အဖြစ်သတ်မှတ်ပြီး ကမ္ဘာပေါ်တွင် နံပါတ် ၁၂ နေရာတွင် ရှိသည်။<ref>{{cite web|title=Human Development Indicators|year=2005|publisher=United Nations Development Programme, Human Development Reports|accessdate=2008-01-14|url=http://hdr.undp.org/reports/global/2005/pdf/HDR05_HDI.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070620235428/http://hdr.undp.org/reports/global/2005/pdf/HDR05_HDI.pdf|archivedate=20 June 2007}}</ref> === ကျန်းမာရေး === [[File:Aerial view of Texas Medical Center.jpg|thumb|တက္ကဆပ် ကျန်းမာရေး ရုံးသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံး ကျန်းမာရေးရုံး ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.texmedctr.tmc.edu/root/en/GetToKnow/FactsandFigures/Facts+and+Figures.htm|title=2007 Facts & Figures|accessdate=2008-11-07|publisher=Texas Medical Center|archivedate=23 June 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100623171812/http://www.texmedctr.tmc.edu/root/en/GetToKnow/FactsandFigures/Facts+and+Figures.htm}}</ref>]] အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ လူတစ်ဦးချင်း သက်တမ်းမှာ ၇၈.၄ နှစ်ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံပေါင်း ၂၂၁ နိုင်ငံတွင် နံပါတ် ၅၀ နေရာတွင် ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html|title=Country Comparison: Life Expectancy at Birth|publisher=CIA|work=The World Factbook|accessdate=2011-10-25|archivedate=2 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180102233121/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html}}</ref> ၁၉၈၇ ခုနှစ်တွင် တကမ္ဘာလုံး၌ အဆင့် ၁၁ ရှိခဲ့သော်လည်း အဝလွန်နှုန်း တိုးတက်လာခြင်း နှင့် ကမ္ဘာ၏ အခြားသောနေရာများတွင် ကျန်းမာရေး တိုးတက်လာခြင်းတို့ကြောင့် အဆင့်လျော့ကျ သွားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|author=MacAskill, Ewen|url=http://www.guardian.co.uk/world/2007/aug/13/usa.ewenmacaskill |title=US Tumbles Down the World Ratings List for Life Expectancy|date=2007-08-13 |work= Guardian|accessdate = 2007-08-15|location=London}}</ref> ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် အရွယ်ရောက်ပြီးသူ အားလုံး၏ ၃ပုံ ၁ပုံမှာ အဝလွန်လျက် ရှိပြီး ကျန်ရှိသူများထဲမှ ၃ ပုံ ၁ပုံမှာ ပုံမှန်ထက် ပို၍ ဝကြသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.cdc.gov/nchs/products/pubs/pubd/hestats/overweight/overwght_adult_03.htm |title=Prevalence of Overweight and Obesity Among Adults: United States, 2003–2004 |accessdate = 2007-06-05 |publisher=Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Health Statistics}}</ref> ရာစုနှစ်၏ နောက်ဆုံး ၄ပုံ ၁ ပုံအတွင်း အဝလွန်နှုန်းမှာ ၂ ဆမျှ မြင့်တက်ခဲ့ပြီး စက်မှုထွန်းကားသော နိုင်ငံများတွင် အမြင့်ဆုံး ဖြစ်သည်။<ref>{{cite book | author= Schlosser, Eric | year = 2002 | title = Fast Food Nation | url= https://archive.org/details/fastfoodnationti00eric | publisher = Perennial | location = New York| isbn = 0-06-093845-5 |page = [https://archive.org/details/fastfoodnationti00eric/page/240 240] }}</ref> ကျန်းမာရေး ဆိုင်ရာ ကျွမ်းကျင်သူများ၏ အဆိုအရ အဝလွန်မှုနှင့် ဆက်စပ်နေသော [[ဆီးချိုအမျိုးအစား-၂]] ဖြစ်ပွားသူမှာ အလျှင်အမြန် တိုးတက်များပြားလျက် ရှိကြောင်း သိရသည်။<ref>{{cite web |url=http://atvb.ahajournals.org/cgi/content/full/25/12/2451#R3-101329 |title=Fast Food, Central Nervous System Insulin Resistance, and Obesity|year=2005 |accessdate = 2007-06-17|work= [[Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology]]|publisher=American Heart Association}}</ref> မွေးကင်းစ ကလေးသူငယ် သေဆုံးမှုနှုန်းမှာ လူ ၁၀၀၀ လျှင် ၆.၀၆ ဦး ရှိသဖြင့် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုအား နိုင်ငံပေါင်း ၂၂၂ နိုင်ငံတွင် နံပါတ် ၁၇၆ နေရာ၌ ရှိနေစေပြီး အနောက်ဥရောပ နိုင်ငံအားလုံးထက် ပို၍ မြင့်မားသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html|title=Country Comparison: Infant Mortality Rate|publisher=CIA|work=The World Factbook|accessdate=2011-10-25|archivedate=7 February 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180207062332/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2091rank.html}}</ref> အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ သုံးစွဲမှုနှုန်းမှာ အခြားနိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် လူတစ်ဦးချင်း အနေနှင့် လည်းကောင်း၊ ဂျီဒီပီ၏ ရာခိုင်နှုန်းအနေနှင့် လည်းကောင်း အခြားနိုင်ငံများထက် ပို၍ မြင့်မားသည်။<ref>''OECD Health Data 2000: A Comparative Analysis of 29 Countries'' [CD-ROM] (OECD: Paris, 2000). See also {{cite web|url=http://dll.umaine.edu/ble/U.S.+HCweb.pdf|title=The U.S. Healthcare System: The Best in the World or Just the Most Expensive??year=2001|accessdate=2006-11-29|publisher=University of Maine|archivedate=2006-11-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061118234952/http://dll.umaine.edu/ble/U.S.+HCweb.pdf}}</ref> [[ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့]]မှ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ ကျန်းမာရေးစနစ်အား ကမ္ဘာပေါ်တွင် အလျင်မြန်ဆုံး တုံ့ပြန်နိုင်သည့် နိုင်ငံ အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ သော်လည်း အားလုံးပေါင်း အကျိုး သက်ရောက်နိုင်မှု အနေနှင့် အဆင့် ၃၇ သာလျှင် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ကျန်းမာရေးနှင့်ဆိုင်သော အာမခံများကို အစိုးရနှင့် ပုဂ္ဂလိကမှ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ကြပြီး အခြားသော ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံများကဲ့သို့ အားလုံးအတွက် ကျန်းမာရေး အာမခံ ရှိသည် မဟုတ်ပေ။ ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ပုဂ္ဂလိက အာမခံ မှ ၃၆ ရာခိုင်နှုန်းသော ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ သုံးစွဲမှုများကို ပေးချေခဲ့ပြီး၊ မိမိဘာသာ အိတ်ကပ် အတွင်းမှ စိုက်ထုတ် သုံးစွဲမှုမှာ ၁၅ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ရှိကာ၊ ဖက်ဒရယ်၊ ပြည်နယ်နှင့် ဒေသဆိုင်ရာ အစိုးရများမှ ၄၄ % မျှ ပေးချေခဲ့သည်။<ref name="CDC H">{{cite web |url=http://www.cdc.gov/nchs/data/hus/hus06.pdf|title=Health, United States, 2006|accessdate = 2006-11-24 |publisher=Centers for Disease Control, National Center for Health Statistics}}</ref> ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ၄၆.၆ သန်း သို့မဟုတ် လူဦးရေ၏ ၁၅.၉% မျှသော အမေရိကန် ပြည်သူတို့တွင် ကျန်းမာရေး အာမခံ မရှိသဖြင့် ၂၀၀၁ ခုနှစ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ၅.၄သန်းမျှ ပိုများသည်။ ထိုသို့ များပြား လာရခြင်း၏ အဓိက အကြောင်းရင်းမှာ အလုပ်ရှင်များက ကျန်းမာရေး အာမခံပေးမှု လျော့နည်းလာသောကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref name="CBPP">{{cite web|url=http://www.cbpp.org/cms/?fa=view&id=629|title=Poverty Remains Higher, and Median Income for Non-Elderly Is Lower, Than When Recession Hit Bottom: Poor Performance Unprecedented for Four-Year Recovery Period|publisher=Center for Budget and Policy Priorities|date =2006-09-01|accessdate = 2007-06-24}}</ref> ကျန်းမာရေး အာမခံ မရှိသော ပြည်သူများနှင့် ကျန်းမာရေး အာမခံ မလုံလောက်သော ပြည်သူများနှင့် ဆိုင်သော ကိစ္စမှာ အဓိက နိုင်ငံရေး ပြဿနာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။<ref>{{cite news|author=Abelson, Reed|url=http://www.nytimes.com/2008/06/10/health/policy/10health.html|title=Ranks of Underinsured Are Rising, Study Finds|date= 2008-06-10|work=New York Times|accessdate=2008-10-25}} {{cite journal|author=Blewett, Lynn A. et al.|title=How Much Health Insurance Is Enough? Revisiting the Concept of Underinsurance|url=https://archive.org/details/sim_medical-care-research-and-review_2006-12_63_6/page/n4|year= 2006|work=Medical Care Research and Review|volume=63|issue=6|pages=663–700|doi=10.1177/1077558706293634|journal=Medical Care Research and Review|pmid=17099121|month=Dec|first1=LA|first2=A|first3=TJ|issn=1077-5587}}</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ် လေ့လာမှု အရ ကျန်းမာရေး အာမခံ မရှိမှုကြောင့် တစ်နှစ်လျှင် သေဆုံးရသော လူပေါင်း၏ ၄၅,၀၀၀ ခန့် သေဆုံးရသည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။<ref>{{cite news|author=Park, Madison |url=http://www.cnn.com/2009/HEALTH/09/18/deaths.health.insurance/index.html?eref=rss_latest|title=45,000 American Deaths Associated with Lack of Insurance |publisher=CNN|date=2009-09-18|accessdate = 2009-10-01}}</ref> ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ် မှ လူတိုင်းတွင် ကျန်းမာရေး အာမခံ ရှိစေရန် ဥပဒေပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ <ref>{{cite news|author=Fahrenthold, David A.|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/04/04/AR2006040401937.html|title= Mass. Bill Requires Health Coverage|date= 2006-04-05|work=Washington Post|accessdate=2007-06-19}}</ref> ၂၀၁၀ ခုနှစ် အစောပိုင်း၌ ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သော ဖက်ဒရယ်အစိုးရ၏ ဥပဒေအရ ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် တစ်နိုင်ငံလုံးရှိ လူတိုင်း အားလုံးနီးပါးတွင် ကျန်းမာရေး အာမခံ ရှိစေမည် ဖြစ်သည်။ == ရာဇဝတ်မှုနှင့် တရားဥပဒေ စိုးမိုးရေး == [[File:Ford Crown Victoria 1.JPG|thumb|အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုတွင် တရားဥပဒေစိုးမိုးရေးကို ဒေသခံ ရဲအဖွဲ့များက ဆောင်ရွက်သည်။ နယူးယောက်မြို့တော် ရဲဌာနသည် တစ်နိုင်ငံလုံးတွင် အကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://bjs.ojp.usdoj.gov/content/pub/pdf/lpd03.pdf|title=Local Police Departments, 2003|publisher=U.S. Dept. of Justice, Bureau of Justice Statistics|date=May 2006|accessdate=2011-12-07|archivedate=16 July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716170620/http://bjs.ojp.usdoj.gov/content/pub/pdf/lpd03.pdf}}</ref>]] အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုတွင် တရားဥပဒေစိုးမိုးရေးကို ဒေသခံ ရဲအဖွဲ့များနှင့် မြို့ဝန်ဌာန (sheriff's departments) မှ ဆောင်ရွက်သည်။ ပြည်နယ်ရဲ အဖွဲ့မှာ ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော လုပ်ငန်းဆောင်တာများကို ဆောက်ရွက်ကြသည်။ အက်ဖ်ဘီအိုင် နှင့် ယူအက်စ် မာရှယ် ဆားဗစ် ကဲ့သို့သော ဖက်ဒရယ် အေဂျင်စီများမှာ ပိုမို အထူးပြုသော တာဝန်များကို ထမ်းဆောင်ကြသည်။ ဖက်ဒရယ် အဆင့်နှင့် ပြည်နယ်များတွင် တရားရေးဌာနများသည် သာတူညီမျှ တရားစီရင်ရေး စနစ်ကို ကျင့်သုံးကြသည်။ ပြည်နယ် တရားရုံးများမှ ရာဇဝတ်မှု အများစုကို စီရင်လေ့ ရှိပြီး ဖက်ဒရယ် တရားရုံးများမှ အချို့သော အမှုအခင်း အမျိုးအစားများကို ကိုင်တွယ်ဆောင်ရွက်လေ့ ရှိသည့်အပြင် ပြည်နယ် တရားရုံးများမှ တက်လာသော အချို့သော အယူခံဝင်မှုများကို ဆောင်ရွက်ကြသည်။ မူးယစ်ဆေးဝါးကို ဖက်ဒရယ် ဥပဒေအရ တားဆီးထားသော်လည်း အချို့သော ပြည်နယ်များသည် မူးယစ်ဆေးဝါးကို တရားဝင် သုံးစွဲခွင့်ပြုသော ဥပဒေများကို ဖက်ဒရယ်စနစ်နှင့် ဆန့်ကျင်၍ ပြဋ္ဌာန်းရန် ကြိုးပမ်းလေ့ ရှိသည်။ ဆေးလိပ်သောက်နိုင်သည့် အသက် ကန့်သတ်ချက်မှာ ၁၈ နှစ်ဖြစ်ပြီး အရက်သောက်နိုင်သည့် အသက်ကန့်သတ်ချက်မှာ ၂၁ နှစ် ဖြစ်သည်။ ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံများထဲတွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် ပျမ်းမျှအဆင့်ထက် ပိုသော အကြမ်းဖက် ရာဇဝတ်မှုများ ဖြစ်ပွားလေ့ ရှိပြီး သေနတ်ကိုင် အကြမ်းဖက်မှုနှင့် လူသတ်မှုများ များပြားသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.unodc.org/pdf/crime/eighthsurvey/8sv.pdf|title=Eighth United Nations Survey of Crime Trends and Operations of Criminal Justice Systems (2001–2002) |publisher=United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC) |date = 2005-03-31|accessdate=2008-05-18}}</ref> ၂၀၀၉ ခုနှစ် စာရင်းအရ လူ ၁ သိန်းလျှင် လူသတ်မှု ၅ မှုမျှ ဖြစ်ပွားပြီး ၂၀၀၀ ခုနှစ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ၁၀.၄% ကျဆင်းလာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www2.fbi.gov/ucr/cius2009/offenses/violent_crime/murder_homicide.html|title=Murder|work=Crime in the United States 2009|publisher=FBI|month=September | year=2010|accessdate=2011-07-23}}</ref> သေနတ်ကိုင်ဆောင်ခွင့် နှင့် ဆိုင်သော ကိစ္စမှာ နိုင်ငံရေးအရ အငြင်းပွားမှု များပြားသော ကိစ္စတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တရားဝင် မှတ်တမ်းဖြင့် အကျဉ်းချမှု အများဆုံးနိုင်ငံ <ref name="SP">{{cite web|url=http://www.sentencingproject.org/doc/publications/inc_newfigures.pdf|title=New Incarceration Figures: Thirty-Three Consecutive Years of Growth|month=December|year=2006|accessdate=2007-06-10|publisher=Sentencing Project|archivedate=10 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160410214453/http://www.sentencingproject.org/doc/publications/inc_newfigures.pdf}}</ref> နှင့် အကျဉ်းသား ဦးရေ အများဆုံးနိုင်ငံ<ref>{{cite web |author=Walmsley, Roy |url=http://www.kcl.ac.uk/depsta/rel/icps/world-prison-population-list-2005.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070628215935/http://www.kcl.ac.uk/depsta/rel/icps/world-prison-population-list-2005.pdf |archivedate=28 June 2007 |title=World Prison Population List |year=2005 |accessdate=2007-10-19 |publisher=King's College London, International Centre for Prison Studies }} For the latest data, see {{cite web|url=http://www.kcl.ac.uk/depsta/rel/icps/worldbrief/north_america_records.php?code=190|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070804061423/http://www.kcl.ac.uk/depsta/rel/icps/worldbrief/north_america_records.php?code=190|archivedate=4 August 2007|title=Prison Brief for United States of America|date=2006-06-21|accessdate=2007-10-19|publisher=King's College London, International Centre for Prison Studies}} For other estimates of the incarceration rate in China and North Korea see {{cite web|author=Adams, Cecil|url=http://www.straightdope.com/columns/read/2494/does-the-united-states-lead-the-world-in-prison-population|title=Does the United States Lead the World in Prison Population?|date=2004-02-06|accessdate=2007-10-11|publisher=The Straight Dope}}</ref> ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ် အစပိုင်းတွင် အကျဉ်းကျနေသူ ၂.၃ သန်းမျှ ရှိပြီး လူ၁၀၀ လျှင် ၁ ယောက်နှုန်းထက် ပိုများသည်။ လက်ရှိနှုန်းသည် ၁၉၈၀ ခုနှစ်မှ စာရင်းနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် ၇ ဆမျှ ပိုများသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.ojp.usdoj.gov/bjs/glance/tables/incrttab.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070611192107/http://www.ojp.usdoj.gov/bjs/glance/tables/incrttab.htm |archivedate=11 June 2007 |title=Incarceration Rate, 1980–2005 |year=2006 |accessdate=2007-06-10 |publisher=U.S. Dept. of Justice, Bureau of Justice Statistics }}</ref> အိုအီးစီဒီ နိုင်ငံများတွင် ဒုတိယမြောက်အများဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်သော [[ပိုလန်နိုင်ငံ]]နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ၃ ဆမျှ ပိုများသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.prisonstudies.org/info/downloads/wppl-8th_41.pdf|title=World Prison Population List (8th edition)|year=2009|accessdate=2011-07-23|publisher=King's College London, International Centre for Prison Studies|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110726170615/http://www.prisonstudies.org/info/downloads/wppl-8th_41.pdf|archivedate=26 July 2011}}</ref> အာဖရိကန်-အမေရိကန်များ၏ အကျဉ်းကျမှုနှုန်းမှာ လူဖြူများထက် ၆ ဆမျှ ပိုများပြီး စပိန်အနွယ်များထက် ၃ ဆမျှ ပိုများသည်။<ref name="SP"/> အကျဉ်းကျသူ ဤမျှ များပြားရခြင်းမှာ ဖက်ဒရယ် အစိုးရ၏ အမိန့်ချမှတ်မှုဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းများနှင့် မူးယစ်ဆေးဝါးနှင့် သက်ဆိုင်သော ပေါ်လစီများကြောင့် ဖြစ်သည်။<ref name="SP"/><ref name="HRW">{{cite web |url=http://www.hrw.org/legacy/reports/2000/usa/Rcedrg00-05.htm |title=The Impact of the War on Drugs on U.S. Incarceration |month=May | year=2000 |accessdate = 2007-06-10 |publisher=Human Rights Watch}}</ref> အနောက်နိုင်ငံ အများစုတွင် သေဒဏ်ပေးခြင်းကို ဖျက်သိမ်းပြီး ဖြစ်သော်လည်း အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ပြည်နယ် ၃၄ခု တွင် အချို့သော အစိုးရ နှင့် စစ်ရေးဆိုင်ရာ ပြစ်မှုများအတွက် သေဒဏ်ပေးခြင်းကို ခွင့်ပြုထားသည်။ ၁၉၇၆ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန် တရားရုံးချုပ်မှ ၄ နှစ်ကြာမျှ ဆိုင်းငံ့ထားသော သေဒဏ်ပေးခြင်းကို ပြန်လည်ရုပ်သိမ်းပြီးနောက်တွင် လူ ၁၀၀၀ ကျော်ကို ကွပ်မျက်ခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.deathpenaltyinfo.org/executions-united-states-2007|title=Executions in the United States in 2007|accessdate=2007-06-15|publisher=Death Penalty Information Center|archivedate=7 September 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080907020938/http://www.deathpenaltyinfo.org/executions-united-states-2007}}</ref> ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပဉ္စမမြောက် အများဆုံး သေဒဏ်ပေးမှု ရှိခဲ့ပြီး [[တရုတ်နိုင်ငံ]]၊ [[အီရန်နိုင်ငံ]]၊ [[မြောက်ကိုရီးယားနိုင်ငံ]] နှင့် [[ယီမင်နိုင်ငံ]] တို့၏ နောက်မှ လိုက်သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.deathpenaltyinfo.org/death-penalty-international-perspective#interexec |title=Executions Around the World|accessdate = 2011-07-23|year=2010 |publisher=Death Penalty Information Center}}</ref> ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် နယူးဂျာစီပြည်နယ်သည် ပထမဆုံး အနေနှင့် သေဒဏ်ပေးခြင်းကို ဥပဒေပြဋ္ဌာန်း ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး ၁၉၇၆ ခုနှစ် တရားရုံးချုပ်၏ ဆုံးဖြတ်ချက်အပြီး တွင် ပထမဆုံး ဥပဒေပြဋ္ဌာန်း ဖျက်သိမ်းခဲ့သော ပြည်နယ် ဖြစ်သည်။ နယူးမက္ကဆီကိုပြည်နယ်မှ ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး [[အီလီနွိုင်းပြည်နယ်]]မှ ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။<ref name="QuinnSignsAbolition">{{cite news|url=http://newsblogs.chicagotribune.com/clout_st/2011/03/quinn-signs-death-penalty-ban-commutes-15-death-row-sentences-to-life.html|title=Quinn Signs Death Penalty Ban, Commutes 15 Death Row Sentences to Life|date=2011-03-09|accessdate=2011-03-09|newspaper=[[Chicago Tribune]]}}</ref> == လူဦးရေပျံ့နှံ့ နေထိုင်မှု == [[File:Census-2000-Data-Top-US-Ancestries-by-County.svg|thumb|320px|ဒေသအလိုက် အများဆုံးသော လူမျိုးစုများ၊ ၂၀၀၀ ခုနှစ်]] {|class="infobox" style="font-size: 90%; border: 1px solid #999; float: right; margin-left: 1em; width: 240px;" |- style="background:#f5f5f5;" ! colspan="2" | လူမျိုး (၂၀၁၀)<ref name="Cen2010Summary">{{cite web|url=http://2010.census.gov/2010census/data/|title=2010 Census Data|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=2011-03-29|archivedate=6 July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110706203009/http://2010.census.gov/2010census/data/}}</ref> |- | လူဖြူ || style="text-align: center;" |၇၂.၄% |- | လူမည်း/ အာဖရိကန်-အမေရိကန် || style="text-align: center;" |၁၂.၆% |- | အာရှသား || style="text-align: center;" |၄.၈% |- | အမေရိကန် လူနီများနှင့် အလာစကာ ရှေးဦးနေထိုင်သူများ || style="text-align: center;" |၀.၉% |- | ဟာဝိုင်အီ ရှေးဦးနေထိုင်သူများ နှင့် ပစိဖိတ်ကျွန်းသားများ|| style="text-align: center;" |၀.၂% |- | အခြား|| style="text-align: center;" |၆.၂% |- | လူမျိုး ၂ မျိုး နှင့် အထက်|| style="text-align: center;" | ၂.၉% |- | ဟစ်စပန်းနစ်/ လက်တီနို (''of any race'') || style="text-align: center;" |၁၆.၃% |} အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု သန်းခေါင်စာရင်း ဗျူရို၏ ခန့်မှန်းမှုအရ အမေရိကန်နိုင်ငံ၏ လက်ရှိ လူဦးရေကို ၃၁၃,၅၁၂,၀၀၀ ဦး ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းကြပြီး တရားမဝင် ဝင်ရောက်နေထိုင်သူ ၁၁.၂ သန်းကိုပါ ထည့်တွက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web| url = http://www.cis.org/articles/2008/back808.pdf| author = Camarota, Steven A., and Karen Jensenius| title = Homeward Bound: Recent Immigration Enforcement and the Decline in the Illegal Alien Population| month = July| year = 2008| publisher = Center for Immigration Studies| accessdate = 2008-08-06| archiveurl = https://web.archive.org/web/20080809030605/http://www.cis.org/articles/2008/back808.pdf| archivedate = 9 August 2008}}</ref> ၁၉၀၀ ပြည့်နှစ်တွင် လူဦးရေ ၇၆ သန်းမျှသာ ရှိသော်လည်း ၂၀ ရာစုအတွင်း အမေရိကန်နိုင်ငံ၏ လူဦးရေမှာ ၄ဆမျှ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2005pubs/06statab/pop.pdf |format=PDF|title=Statistical Abstract of the United States |publisher=[[United States Census Bureau]]}}</ref> ကမ္ဘာပေါ်တွင် တရုတ်နိုင်ငံ နှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံတို့ ပြီးလျှင် လူဦးရေ အများဆုံး ဖြစ်ပြီး အဓိက စက်မှုဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံများတွင် လူဦးရေ တိုးတက်မှု အမြန်ဆုံးရှိသော တစ်ခုတည်းသောနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။<ref name="PRC">{{cite web|url=http://www.prcdc.org/summaries/uspopperspec/uspopperspec.html|title=Executive Summary: A Population Perspective of the United States|publisher=Population Resource Center|month=May|year=2000|accessdate=2007-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070604165856/http://www.prcdc.org/summaries/uspopperspec/uspopperspec.html|archivedate=4 June 2007}}</ref> မွေးဖွားမှုနှုန်းမှာ လူ ၁၀၀၀ လျှင် ၁၃.၈၂ သာရှိပြီး ကမ္ဘာ့ပျမ်းမျှ မွေးဖွားမှုနှုန်း၏ အောက်တွင် ရှိသော်လည်း လူဦးရေ တိုးတက်မှုနှုန်းမှာ အကောင်းဘက်တွင် ရှိပြီး ၁% မျှ ရှိကာ အခြားသော ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံ အတော်များများထက် သိသိသာသာ ပို၍ များသည်။<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html|title=Rank Order—Birth Rate|publisher=CIA|work=The World Factbook|year=2009|accessdate=2009-10-11|archivedate=10 March 2013|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0FiNNzQ?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html}}</ref> ၂၀၁၁ ဘဏ္ဍာရေးနှစ် အတွင်း ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူ ၁ သန်းခန့်အား အမြဲတမ်း နေထိုင်သူ အဆင့် သတ်မှတ်ပေးခဲ့ပြီး အများစုမှာ မိသားစု ပြန်လည်ပေါင်းစည်းရေး ပေါ်လစီဖြင့် ရရှိခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="LPR">[http://www.dhs.gov/xlibrary/assets/statistics/publications/lpr_fr_2011.pdf “U.S. Legal Permanent Residents: 2011”]. [[Office of Immigration Statistics]] ''Annual Flow Report.''</ref> မက္ကဆီကိုနိုင်ငံသည် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူ အများဆုံး ပြောင်းရွှေ့လာရာ နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ၁၉၉၈ ခုနှစ်မှစ၍ တရုတ်နိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံ နှင့် ဖိလစ်ပိုင် နိုင်ငံတို့သည် ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူ အများဆုံး လာရောက်ရာ နိုင်ငံများအဖြစ် နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း ရှိနေခဲ့သည်။<ref>{{cite web|url = http://www.dhs.gov/files/statistics/publications/LPR07.shtm|title=Persons Obtaining Legal Permanent Resident Status by Region and Country of Birth: Fiscal Years 1998 to 2007 (Table 3)|publisher=U.S. Dept. of Homeland Security|accessdate=2008-09-06}}</ref> အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် လူမျိုးပေါင်းစုံ ရှိပြီး လူဦးရေ ၁ သန်းကျော်သော မျိုးနွယ်ဆက် မတူညီသော မျိုးနွယ်စု ၃၁ ခု ရှိသည်။<ref name="An2000">{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf|title=Ancestry 2000|publisher=U.S.Census Bureau|month=June|year=2004|accessdate=2007-06-13}}</ref> လူဖြူများမှာ အများဆုံး လူမျိုးဖြစ်ပြီး ဂျာမန်အမေရိကန်များ၊ အင်္ဂလိပ် အမေရိကန်များ နှင့် အိုင်းရစ်ရှ် အမေရိကန်များ ပါဝင်သဖြင့် နိုင်ငံအတွင်း လူဦးရေ အများဆုံးသော မျိုးနွယ်ဆက် အစုအဖွဲ့ ၄ ခုမှ ၃ ခု ပါဝင်သည်။<ref name="An2000"/> အာဖရိကန် အမေရိကန်များမှာ နိုင်ငံအတွင်း လူဦးရေ အများဆုံးသော လူနည်းစုအဖွဲ့ဝင် လူမျိုးစု ဖြစ်ပြီး မျိုးနွယ်ဆက် အစုများတွင် တတိယမြောက် အများဆုံး အစုအဖွဲ့ ဖြစ်သည်။<ref name="An2000"/> အာရှ အမေရိကန်များမှာ ဒုတိယမြောက် လူဦးရေ အများဆုံးသော လူနည်းစု အဖွဲ့ဝင် လူမျိုးစုဖြစ်သည်။ အာရှ အမေရိကန်များတွင် လူဦးရေ အများဆုံး လူမျိုး ၂ ခုမှာ တရုတ်-အမေရိကန် များနှင့် ဖိလစ်ပိုင်-အမေရိကန်များ ဖြစ်သည်။<ref name="An2000"/> ၂၀၁၀ ခုနှစ် စာရင်းအရ အမေရိကန် လူဦးရေတွင် ၅.၂ သန်းမှာ အင်ဒီးယန်း လူနီများနှင့် အလက်စကာ ရှေးဦးနေထိုင်သူများမှ ဆင်းသက်လာသူများ ဖြစ်ပြီး (၂.၉ သန်းမှာ ထိုလူမျိုးစု စင်စစ်များဖြစ်သည်။) ၁.၂ သန်းသော လူဦးရေမှာ ဟာဝိုင်အီ ရှေးဦး နေထိုင်သူများနှင့် ပစိဖိတ်ကျွန်းသားများမှ ဆင်းသက်လာသူများ ဖြစ်သည်။ (၀.၅ သန်းမှာ လူမျိုးစု စင်စစ် ဖြစ်သည်။)<ref name="Cen2010Race">{{cite web|author=Humes, Karen R., Nicholas A. Jones, and Roberto R. Ramirez|url=http://www.census.gov/prod/cen2010/briefs/c2010br-02.pdf|title=Overview of Race and Hispanic Origin: 2010| publisher = U.S. Census Bureau| date = March 2011| accessdate = 2011-03-29}}</ref>သန်းခေါင် စာရင်းအတွင်း လူဦးရေ ၁၉ သန်းကျော်ကို အခြားလူမျိုးစုများဟု ထည့်သွင်းသတ်မှတ်ခဲ့ပြီး ထိုသူများမှာ အဓိက မျိုးနွယ်စုကြီး ငါးခု အတွင်း ထည့်သွင်းရေတွက်ခြင်း မပြုနိုင်သူများ ဖြစ်သည်။<ref name="Cen2010Race"/> ဟစ်စပန်းနစ် နှင့် လာတီနို အမေရိကန်များ၏ လူဦးရေ တိုးပွားမှုမှာ အဓိက လူဦးရေ ပြောင်းလဲမှု ပင် ဖြစ်သည်။ ၅၀.၅ သန်းသော အမေရိကန်များမှာ ဟစ်စပန်းနစ် မှ ဆင်းသက်လာသူများဖြစ်ပြီး<ref name="Cen2010Race"/> သန်းခေါင်စာရင်း ဗျူရိုမှာ တူညီသော မျိုးနွယ်စု လက္ခဏာများကို ဝေမျှ ပိုင်ဆိုင် ထားကြသည်ဟု ဆိုထားသည်။ ၆၄ ရာခိုင်နှုန်းသော ဟစ်စပန်းနစ်- အမေရိကန်များမှာ မက္ကဆီကို မျိုးနွယ်ဆက်များ ဖြစ်ကြသည်။<ref name=CB2007>{{cite web | url = http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&-CONTEXT=dt&-mt_name=ACS_2007_1YR_G2000_B03001&-redoLog=true&-geo_id=01000US&-geo_id=04000US48&-format=&-_lang=en&-SubjectID=15233304 | title = B03001. Hispanic or Latino Origin by Specific Origin | work = 2007 American Community Survey | publisher = U.S. Census Bureau | accessdate = 2008-09-26 | archivedate = 12 February 2020 | archiveurl = https://archive.today/20200212040125/http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&-CONTEXT=dt&-mt_name=ACS_2007_1YR_G2000_B03001&-redoLog=true&-geo_id=01000US&-geo_id=04000US48&-format=&-_lang=en&-SubjectID=15233304 }}</ref> ၂၀၀၀ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၀ ခုနှစ်အတွင်း ဟစ်စပန်းနစ် ဦးရေမှာ ၄၃% မျှ တိုးတက်လာခဲ့ပြီး ဟစ်စပန်းနစ် မဟုတ်သော လူဦးရေမှာ ၄.၉%သာ တိုးတက်လာခဲ့သည်။<ref name="Cen2010Summary"/> ထိုတိုးတက်မှု၏ အများစုမှာ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်လာမှုများကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ် စာရင်းအရ အမေရိကန် လူဦးရေ၏ ၁၂.၆ ရာခိုင်နှုန်းမှာ နိုင်ငံခြားတိုင်းပြည်များတွင် မွေးဖွားကြသူများ ဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့ထဲမှ ၅၄%မှာ လက်တင်အမေရိကတွင် မွေးဖွားသူများ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2008pubs/09statab/pop.pdf|publisher=U.S. Census Bureau|work=Statistical Abstract of the United States 2009| title=Tables 41 and 42—Native and Foreign-Born Populations|accessdate = 2009-10-11}}</ref> မွေးဖွားမှုနှုန်းမှာလည်း အခြား သက်ဆိုင်သော အချက်တစ်ချက်ပင် ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ် စာရင်းအရ ဟစ်စပန်းနစ် အမျိုးသမီးတစ်ဦးသည် သူမ၏ ဘဝသက်တမ်း တလျှောက်တွင် ပျမ်းမျှအားဖြင့် ကလေး ၂.၄ ဦးနှုန်း မွေးဖွားလေ့ ရှိပြီး ဟစ်စပန်းနစ် မဟုတ်သော လူမည်း အမျိုးသမီးများမှာ ၁.၈ဦးနှုန်း မွေးဖွားကာ ဟစ်စပန်းနစ် မဟုတ်သော လူဖြူ အမျိုးသမီးများမှာ ၁.၈ဦးနှုန်းသာ မွေးဖွားကြသည်။ (ပြန်လည် အစားထိုးနှုန်း ၂.၁ ဦးနှုန်း၏ အောက်တွင် ရှိသည်။)<ref>{{cite web|author=Hamilton, Brady E., Joyce A. Martin, and Stephanie J. Ventura | url = http://www.cdc.gov/nchs/data/nvsr/nvsr60/nvsr60_02.pdf | title = Births: Preliminary Data for 2010 | work = National Vital Statistics Reports, Volume 60, Number 2 | publisher = U.S. Dept. of Health and Human Services|date=2011-11-17 | accessdate = 2012-04-16}}</ref> လူနည်းစု လူမျိုးစု (သန်းခေါင်စာရင်း အဖွဲ့၏ အဆိုအရ ဟစ်စပန်းနစ် မဟုတ်သူနှင့် လူဖြူမဟုတ်သော အခြားလူမျိုးစုများ) များ၏ လူဦးရေမှာ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ၃၆.၃% ရှိပြီး<ref>[http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb11-cn123.html US Census Bureau: "U.S. Census Bureau Delivers Final State 2010 Census Population Totals for Legislative Redistricting"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120514153207/http://2010.census.gov/news/releases/operations/cb11-cn123.html |date=14 May 2012 }} see custom table, 2nd worksheet</ref> ကလေးသူငယ်များ၏ ၅၀% ခန့်မှာ အသက် ၁ နှစ်အောက်တွင် ရှိကာ<ref>{{cite news|author=El Nasser, Haya|url=http://www.usatoday.com/news/parenting-family/babies/story/2011-08-25/Minority-babies-almost-the-majority/50127816/1|title=Minority babies almost the majority|date=2011-08-24|work=USA TODAY|accessdate=2011-10-17|archivedate=18 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120418144917/http://www.usatoday.com/news/parenting-family/babies/story/2011-08-25/Minority-babies-almost-the-majority/50127816/1}}</ref> ၂၀၄၂ ခုနှစ်တွင် လူများစု လူမျိုးစု အဖြစ် ပြောင်းလဲရောက်ရှိလာနိုင်သည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/012496.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080822044429/http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/012496.html|archivedate=22 August 2008|title=An Older and More Diverse Nation by Midcentury|publisher=U.S. Census Bureau|date=2008-08-14|accessdate=2008-09-06}}</ref> ၈၂% သော အမေရိကန်များသည် မြို့ပြများနှင့် မြို့ပြများ၏ ဆင်ခြေဖုံးများတွင် နေထိုင်ကြပြီး<ref name="WF"/> ၎င်းတို့ထဲမှ တစ်ဝက်ခန့်မှာ လူဦးရေ ၅ သောင်းကျော်သော မြို့ကြီးများတွင် နေထိုင်ကြသည်။<ref>{{cite web| url = http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-state=gct&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-_box_head_nbr=GCT-P1&-mt_name=&-_caller=geoselect&-geo_id=&-format=US-1&-_lang=en| title = United States—Urban/Rural and Inside/Outside Metropolitan Area (GCT-P1. Population, Housing Units, Area, and Density: 2000)| publisher = U.S. Census Bureau| date = 2000-04-01| accessdate = 2008-09-23| archivedate = 12 February 2020| archiveurl = https://archive.today/20200212044207/http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=y&-state=gct&-ds_name=DEC_2000_SF1_U&-_box_head_nbr=GCT-P1&-mt_name=&-_caller=geoselect&-geo_id=&-format=US-1&-_lang=en}}</ref> ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ၂၈၃ ခုမျှသော မြို့များတွင် လူဦးရေ ၁ သိန်းကျော်ရှိပြီး မြို့ကြီး ၉ ခုတွင် လူဦးရေ ၁ သန်းကျော် ရှိကာ [[နယူးယောက်မြို့]]၊[[လော့စ်အိန်ဂျယ်လိစ်မြို့]]၊ [[ရှီကာဂိုမြို့]] နှင့် [[ဟူစတန်မြို့]] ကဲ့သို့သော ဂလိုဘယ်လ် စီးတီး ၄မြို့တွင် လူဦးရေ ၂ သန်းကျော် ရှိသည်။<ref name=PopEstBigCities>{{cite web | url = http://hawaii.gov/dbedt/info/census/popestimate/copy_of_2008-subcounty-population-hawaii/SUB_EST2008_01.pdf | archiveurl = https://www.webcitation.org/5lpvuJk99?url=http://hawaii.gov/dbedt/info/census/popestimate/copy_of_2008-subcounty-population-hawaii/SUB_EST2008_01.pdf | archivedate = 7 December 2009 | format = PDF | title = Table 1: Annual Estimates of the Resident Population for Incorporated Places Over 100,000, Ranked by July 1, 2008 Population: April 1, 2000 to July 1, 2008 | work = 2008 Population Estimates | publisher = U.S. Census Bureau, Population Division | date = 2009-07-01 | accessdate = 2009-10-11 }}</ref> လူဦးရေ ၁ သန်း ကျော်သော မက်ထရိုပိုလစ်တန် ဒေသ ၅၂ ခု ရှိသည်။<ref name=PopEstMSA>{{cite web | url = http://hawaii.gov/dbedt/info/census/popestimate/2008_MSA_Hawaii/CBSA_EST2008_05.pdf | archiveurl = https://www.webcitation.org/5lpvuJzkG?url=http://hawaii.gov/dbedt/info/census/popestimate/2008_MSA_Hawaii/CBSA_EST2008_05.pdf | archivedate = 7 December 2009 | format = PDF | title = Table 5. Estimates of Population Change for Metropolitan Statistical Areas and Rankings: July 1, 2007 to July 1, 2008 | work = 2008 Population Estimates | publisher = U.S. Census Bureau | date = 2009-03-19 | accessdate = 2009-10-11 }}</ref> အလျှင်အမြန် တိုးတက်နေသော မက်ထရိုဧရိယာ ၅၀ ခုတွင် ၄၇ ခုမှာ နိုင်ငံ၏ တောင်ဘက်ပိုင်းနှင့် အနောက်ဘက်ပိုင်းတွင် ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/newsroom/releases/archives/population/cb09-45.html|title=Raleigh and Austin are Fastest-Growing Metro Areas|publisher=U.S. Census Bureau|date=2009-03-19|accessdate=2009-10-11}}</ref> ဒါးလတ်စ်မြို့၊ ဟူစတန်မြို့၊ အတ္တလန္တာမြို့ နှင့် ဖီးနစ်မြို့ ၄မြို့သည် ၂၀၀၀ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၈ ခုနှစ်အတွင်း လူဦးရေ ၁သန်းကျော်မျှ တိုးပွားလာခဲ့သည်။<ref name=PopEstMSA/> <center>{{အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၏ အကြီးမားဆုံး မက်ထရိုပိုလစ်တန် ဒေသများ}}</center> {{-}} === ဘာသာစကား === {|class="infobox" style="font-size: 90%; border: 1px solid #999; float: right; margin-left: 1em; width: 250px;" |- style="background:#f5f5f5;" !colspan="2"|ဘာသာစကား(၂၀၁၀)<ref name=Lang> "Language Spoken at Home by the U.S. Population, 2010", American Community Survey, U.S. Census Bureau, in ''World Almanac and Book of Facts 2012'', p. 615.</ref> |- |[[အင်္ဂလိပ်ဘာသာ|အင်္ဂလိပ်]] (''တစ်မျိုးတည်း'')||style="text-align: center;"| ၂၂၉.၇ သန်း |- |[[စပိန်ဘာသာ|စပိန်]] (မျိုးကွဲများအပါအဝင်)||style="text-align: center;"|၃၇.၀သန်း |- |[[တရုတ်ဘာသာ|တရုတ်]]||style="text-align: center;"|၂.၈ သန်း |- |[[ပြင်သစ်ဘာသာ|ပြင်သစ်]] (မျိုးကွဲများအပါအဝင်)||style="text-align: center;"|၂.၁ သန်း |- | တာဂါးလော့||style="text-align: center;"|၁.၆ သန်း |- |ဗီယက်နမ်||style="text-align: center;"| ၁.၄ သန်း |- |ကိုရီးယား||style="text-align: center;"| ၁.၁ သန်း |- |ဂျာမန်||style="text-align: center;"| ၁.၁ သန်း |} အင်္ဂလိပ်စကား သည် လူအများသုံးကြသော ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတော် ဘာသာစကားဟူ၍ သတ်မှတ် မထားပေ။ သို့သော်လည်း အမေရိကန်နိုင်ငံသား အဖြစ်ပြောင်းလဲသည့် ဥပဒေတွင် အင်္ဂလိပ်ဘာသာကို စံအဖြစ် သုံးသော ဘာသာစကား အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် လူဦးရေ သန်း ၂၃၀ သို့မဟုတ် လူဦးရေ၏ ၈၀ ရာခိုင်နှုန်း အသက် ၅ နှစ်နှင့် အထက်တို့သည် အင်္ဂလိပ်ဘာသာ စကားကို အိမ်တွင် ပြောဆိုသုံးနှုန်းကြသည်။ စပိန်ဘာသာ စကားကို လူဦးရေ၏ ၁၂ ရာခိုင်နှုန်းက အိမ်တွင် သုံးကြပြီး ဒုတိယ ဘာသာစကားတွင် သင်ကြားမှု အများဆုံး ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။<ref name=Lang/><ref>{{cite web| url = http://www.adfl.org/resources/enrollments.pdf| title = Foreign Language Enrollments in United States Institutions of Higher Learning| date = fall 2002| publisher = MLA| accessdate = 2006-10-16| archivedate = 3 August 2008| archiveurl = https://web.archive.org/web/20080803020358/http://www.adfl.org/resources/enrollments.pdf}}</ref> အချို့သော အမေရိကန် ဥပဒေပညာရှင်တို့က အင်္ဂလိပ်ကို နိုင်ငံတော် ဘာသာစကား အဖြစ် သတ်မှတ်ရန် ကြိုးစားမှုများ ဖြစ်ပြီး အနည်းဆုံး ပြည်နယ် ၂၈ ခုတွင် တရားဝင်ဘာသာစကား အဖြစ် သတ်မှတ်ထားပြီး ဖြစ်သည်။<ref name=ILW>{{cite web |author=Feder, Jody |url= http://www.ilw.com/immigrationdaily/news/2007,0515-crs.pdf |title= English as the Official Language of the United States: Legal Background and Analysis of Legislation in the 110th Congress |date=January 25, 2007 |publisher= Ilw.com (Congressional Research Service) |accessdate= June 19, 2007}}</ref> ဟာဝိုင်အီ ပြည်နယ်တွင် ဟာဝိုင်အီကျွန်းသုံး ဘာသာစကားနှင့် အင်္ဂလိပ်စကား ၂ ခုစလုံးသည် ပြည်နယ်ဥပဒေ အရ တရားဝင် ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.hawaii.gov/lrb/con/conart15.html|title=The Constitution of the State of Hawaii, Article XV, Section 4|publisher=Hawaii Legislative Reference Bureau|date=1978-11-07|accessdate=2007-06-19|archivedate=24 July 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130724231656/http://www.hawaii.gov/lrb/con/conart15.html}}</ref> တရားဝင် ဘာသာစကားဟူ၍ သတ်မှတ်ထားခြင်း မရှိသော်လည်း နယူးမက္ကဆီကိုပြည်နယ်တွင် အင်္ဂလိပ် နှင့် စပိန်ဘာသာ အသုံးပြုခြင်းကို လည်းကောင်း၊ လူဝီစီးယားနားပြည်နယ်တွင် အင်္ဂလိပ် နှင့် ပြင်သစ် ဘာသာစကား အသုံးပြုခြင်းကို လည်းကောင်း ဥပဒေအရ ခွင့်ပြုထားသည်။<ref>{{cite book| author =Dicker, Susan J. | title = Languages in America: A Pluralist View | url =https://archive.org/details/languagesinameri00dick |year=2003|pages=[https://archive.org/details/languagesinameri00dick/page/216 216], 220–25 | location =Clevedon, UK| publisher = Multilingual Matters|isbn=1-85359-651-5}}</ref> [[ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်]] ကဲ့သို့သော အချို့ပြည်နယ်များတွင် တရားရုံးသုံး စာရွက်စာတမ်းများ အပါအဝင် အချို့သော အစိုးရ ဆိုင်ရာ စာရွက်စာတမ်းများကို စပိန်ဘာသာ ဖြင့်လည်း ပြန်ဆို ထုတ်ဝေရန် ဥပဒေ ပြဋ္ဌာန်းထားသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.leginfo.ca.gov/cgi-bin/displaycode?section=ccp&group=00001-01000&file=412.10-412.30|title=California Code of Civil Procedure, Section 412.20(6)|publisher=Legislative Counsel, State of California|accessdate=2007-12-17|archivedate=22 July 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100722010302/http://www.leginfo.ca.gov/cgi-bin/displaycode?section=ccp&group=00001-01000&file=412.10-412.30}} {{cite web|url=http://www.courtinfo.ca.gov/forms/allforms.htm|title=California Judicial Council Forms|publisher=Judicial Council, State of California|accessdate=2007-12-17}}</ref> အင်္ဂလိပ်စကား မပြောသော ပြည်သူများ ရှိရာ အုပ်ချုပ်ရေး ဒေသများတွင် အစိုးရဆိုင်ရာ စာရွက်စာတမ်းများ (အထူးသဖြင့် မဲပေးခြင်းနှင့် သက်ဆိုင်သော အချက်အလက်များ) ကို ထိုဒေသရှိ လူအများပြောသော ဘာသာစကားတို့ဖြင့် ပြန်ဆို ထုတ်ဝေလေ့ ရှိသည်။ အချို့သော အမေရိကန်ပိုင်း ကျွန်းများတွင် ဒေသခံဘာသာစကားကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာ စကားနှင့် အတူ အသိအမှတ်ပြုထားသည်။ အမေရိကန် ဆာမိုအာ နှင့် ဂူအမ်ကျွန်း တို့တွင် ဆာမိုအန် ဘာသာစကား နှင့် ချာမော်ရိုဘာသာစကားတို့ကို အသီးသီး အသိအမှတ်ပြုထားကြသည်။ မြောက်မာရီယာနာကျွန်းများတွင် ကာရိုလီနီးယန်း နှင့် ချာမိုရို ဘာသာစကားတို့ကို အသိအမှတ် ပြုထားသည်။ ပျူရီတို ရီကိုကျွန်းတွင် တရားဝင်ဘာသာစကားမှာ စပိန်ဘာသာ ဖြစ်သည်။ === ကိုးကွယ်မှု === [[File:BrunswickWhiteChurch.jpg|thumb|upright| ပရက်စ်ဘီတေးရီးယန်း ဘုရားရှိခိုးကျောင်း တစ်ခု၊ အမေရိကန် အများစုကို ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင် အဖြစ် တွေ့ရသည်။]] အမေရိကန်နိုင်ငံသည် ဘာသာတရား နှင့် တိုက်ရိုက်ဆက်နွယ် မနေသော နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ၏ ပထမအကြိမ် ပြင်ဆင်ချက်မှ ဘာသာရေး လွတ်လပ်ခွင့်ကို အာမခံချက်ပေးထားပြီး ဘာသာရေး ဆိုင်ရာ အစိုးရ ဖွဲ့စည်းခြင်းကို တားမြစ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၂ ခုနှစ် လေ့လာချက်အရ ၅၉% သော အမေရိကန်တို့မှ ဘာသာရေးသည် သူတို့ဘဝတွင် အလွန်အရေးပါသော နေရာမှ ပါဝင် ပတ်သက်နေသည်ဟု ဖြေကြားခဲ့ပြီး အခြားသော ကြွယ်ဝချမ်းသာသော နိုင်ငံများနှင့် ယှဉ်လျှင် အလွန်မြင့်မားသော နှုန်းပင် ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://pewglobal.org/reports/display.php?ReportID=167|title=Among Wealthy Nations...U.S. Stands Alone in its Embrace of Religion|publisher=Pew Research Center|work=Pew Global Attitudes Project|date=2002-12-19|accessdate=2008-10-23|archivedate=2011-08-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110822083255/http://pewglobal.org/2002/12/19/among-wealthy-nations/}}</ref> ၂၀၀၇ ခုနှစ် စစ်တမ်းကောက်ယူချက် တစ်ခု အရ ၇၈.၄%သော အရွယ်ရောက်ပြီးသူတို့သည် ခရစ်ယာန် ဘာသာဝင် အဖြစ် ခံယူထားကြောင်း သိရပြီး<ref name="Pew">{{cite web|url=http://religions.pewforum.org/pdf/affiliations-all-traditions.pdf|title=Religious Composition of the U.S.| publisher=Pew Forum on Religion & Public Life|work=U.S. Religious Landscape Survey|year=2007|accessdate=2008-10-23}}</ref> ၁၉၉၀ ခုနှစ်က ၈၆.၄% နှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက ကျဆင်းသွားခြင်းဟု ဆိုနိုင်သည်။<ref name="ARIS">{{cite web|url=http://www.gc.cuny.edu/CUNY_GC/media/CUNY-Graduate-Center/PDF/ARIS/ARIS-PDF-version.pdf?ext=.pdf|title=American Religious Identification Survey 2001|author=Kosmin, Barry A., Egon Mayer, and Ariela Kaysar|publisher=CUNY Graduate Center|date=2001-12-19|accessdate=2011-09-16|archivedate=2013-07-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130725004231/http://www.gc.cuny.edu/CUNY_GC/media/CUNY-Graduate-Center/PDF/ARIS/ARIS-PDF-version.pdf?ext=.pdf}}</ref> ပရိုတက်စတင့် ဂိုဏ်းဝင် ၅၁.၃% ရှိပြီး ရိုမန်ကက်သလစ်ဂိုဏ်းဝင် ၂၃.၉ ရာခိုင်နှုန်းရှိသည်။ ထိုလေ့လာမှုမှ လူဦးရေ၏ ၂၆.၃%မှာ လူဖြူ အီဗန်ဂယ်လစ် ဝါဒီ (ပရိုတက်စတင့်ဂိုဏ်းခွဲ) များ အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး နိုင်ငံအတွင်း လူဦးရေအများဆုံး အယူဝါဒ အဖြစ် သတ်မှတ်သည်။ <ref name="Pew"/> အခြား လေ့လာမှု တစ်ခုမှ လူမျိုးစု အားလုံးတွင် အီဗန်ဂယ်လစ် ဝါဒီ ပေါင်း လူဦးရေ၏ ၃၀% မှ ၃၅% အထိ ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.uakron.edu/bliss/docs/Religious_Landscape_2004.pdf|archiveurl=https://www.webcitation.org/5lpvuMoCD?url=http://www.uakron.edu/bliss/docs/Religious_Landscape_2004.pdf|archivedate=7 December 2009|author=Green, John C|title=The American Religious Landscape and Political Attitudes: A Baseline for 2004|publisher=University of Akron Ray C. Bliss Institute of Applied Politics|accessdate=2007-06-18}}</ref> ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင် မဟုတ်သော အခြားဘာသာဝင်များမှာ ၄.၇% ရှိပြီး ၁၉၉၀ ခုနှစ် ၃.၃% မှ မြင့်တက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။<ref name="ARIS"/> ခရစ်ယာန် မဟုတ်သော ဘာသာတရားများထဲမှ ကိုးကွယ်မှုများသော ဘာသာများမှာ [[ရဟူဒီဘာသာ]] (၁.၇%)၊ [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (၀.၇%)၊ [[အစ္စလာမ်ဘာသာ]] (၀.၆%)၊ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]] (၀.၄%) နှင့် ယူနီတေးရီးယန်း ယူနီဗာဆယ် ဝါဒီ (၀.၃%) တို့ အသီးသီး ဖြစ်ကြသည်။<ref name="Pew"/> ထိုစစ်တမ်းမှပင် သိရသည်မှာ ၁၆.၁% သော အမေရိကန်တို့သည် မည်သည့်ဘုရားမှ ရှိသည်ဟု မယုံကြည်သူ၊ ဘုရားမဲ့ဝါဒီ သို့မဟုတ် အရှင်းဆုံးပြောရလျှင် ဘာသာမဲ့များဟု ခံယူကြပြီး ၁၉၉၀ ခုနှစ် ၈.၂% မှ တိုးမြင့်လာခြင်းပင် ဖြစ်သည်။<ref name="Pew"/><ref name="ARIS"/> === မိသားစု ပုံစံ === ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ၁၈နှစ်နှင့် အထက် အမေရိကန်များထဲတွင် အိမ်ထောင်ရှိသူ ၅၈%၊ အိမ်ထောင်ဖက် သေဆုံးသွားသူ ၆%၊ ကွာရှင်းပြတ်စဲထားသူ ၁၀% နှင့် တစ်ခါမျှ လက်မထပ်ရသေးသူ ၂၅% ရှိသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2008pubs/09statab/pop.pdf|publisher=U.S. Census Bureau|work=Statistical Abstract of the United States 2009| title=Table 55—Marital Status of the Population by Sex, Race, and Hispanic Origin: 1990 to 2007|accessdate = 2009-10-11}}</ref> အမျိုးသမီး အများစုသည် အိမ်ပြင်ပတွင် အလုပ်လုပ်ကြပြီး အများစုမှာ ဘွဲ့ရရှိထားသူများ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.iserp.columbia.edu/news/articles/female_college.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070609151527/http://www.iserp.columbia.edu/news/articles/female_college.html |archivedate=9 June 2007 |title=Women's Advances in Education |publisher=Columbia University, Institute for Social and Economic Research and Policy |year=2006 |accessdate=2007-06-06 }}</ref> လိင်တူခြင်း လက်ထပ်ခြင်းမှာ နိုင်ငံရေး အရ အငြင်းပွားစရာ ကိစ္စတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။ အချို့သော ပြည်နယ်များတွင် လိင်တူအချင်းချင်း လက်ထပ်ခြင်း မဟုတ်သော်လည်း ဥပဒေအရ ပေါင်းစည်းနေထိုင်ခြင်း နှင့် လက်မထပ်ဘဲ အတူတကွ နေထိုင်ခြင်းတို့ကို လက်ထပ်ထိမ်းမြားခြင်းအစား ခွင့်ပြုထားသည်။ ၂၀၀၃ ခုနှစ်မှစ၍ အချို့သော ပြည်နယ်များသည် တရားစွဲဆိုမှုများနှင့် ဥပဒေပြုမှုများကြောင့် ယောက်ျားချင်း လက်ထပ်ခြင်းကို ဥပဒေနှင့် အညီ ခွင့်ပြုခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဖက်ဒရယ် အစိုးရ နှင့် ပြည်နယ် အများစုတွင် လက်ထပ်ထိမ်းမြားခြင်းကို ယောက်ျားနှင့် မိန်းမ ပေါင်းစည်းခြင်းဟုသာ သတ်မှတ်ထားခြင်းနှင့် လိင်တူချင်း လက်ထပ်ခြင်းကို တရားဝင် တားမြစ်ထားခြင်းများ ရှိသည်။ ထိုကိစ္စနှင့် ပတ်သက်၍ လူအများစု၏ အယူအဆမှာ ၁၉၉၀ ခုနှစ်များက အများစုက ဆန့်ကျင်ကြသော်လည်း ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် စာရင်းဇယားအရ မတင်မကျ ဖြစ်နေသော ကိစ္စအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.gallup.com/poll/147662/First-Time-Majority-Americans-Favor-Legal-Gay-Marriage.aspx |title=For First Time, Majority of Americans Favor Legal Gay Marriage |publisher=Gallup.com |date= |accessdate=2011-07-10}}</ref> ဆယ်ကျော်သက်များ ကိုယ်ဝန်ရရှိမှုမှာ အမျိုးသမီး ၁၀၀၀ လျှင် ၇၉.၈ ဦးမျှ ဖြစ်ပြီး အိုအီးစီဒီ နိုင်ငံများတွင် အများဆုံး ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster.com/graph/peo_tee_bir_rat-people-teenage-birth-rate |title=Teenage birth rate statistics&nbsp;– countries compared&nbsp;– NationMaster People |publisher=Nationmaster.com |date= |accessdate=2011-07-10}}</ref> ယခင်က ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချမှုနှင့် ပတ်သက်သော ကိစ္စကို ပြည်နယ်အလိုက် ဆုံးဖြတ်ခွင့် ပေးထားသော်လည်း ၁၉၇၃ခုနှစ် တရားရုံးချုပ်၏ ဆုံးဖြတ်ချက်မှ အစပြု၍ တစ်နိုင်ငံလုံး အတိုင်းအတာဖြင့် ခွင့်ပြုပေးခဲ့သည်။ ထိုကိစ္စမှာ အငြင်းပွားစရာ ကိစ္စတစ်ရပ် ဖြစ်နေခဲ့ပြီး နှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာသည့်တိုင်အောင်ပင် အများပြည်သူ၏ အယူအဆမှာ အမျိုးမျိုး အစားစား ကွဲပြား နေခဲ့သည်။ ပြည်နယ်အများစုတွင် ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချခြင်း အတွက် အများပြည်သူဆိုင်ရာ ထောက်ပံ့ကြေးကို တားမြစ်ထားခြင်း၊ နှောင်းမှ ဖျက်ချခြင်းကို ကန့်သတ်ထားခြင်း၊ အရွယ်မရောက်သေးသူများ အတွက် မိဘအား အသိပေးရန် လိုအပ်ခြင်း နှင့် မဖျက်ချမီ အချိန်ကာလ တစ်ခု စောင့်ဆိုင်းရန် ပြဋ္ဌာန်းထားခြင်းတို့ ရှိသည်။ ကိုယ်ဝန်ဖျက်ချမှုနှုန်းမှာ ကျဆင်းလာသော်လည်း အချိုးအစား အရ ကလေး ၁၀၀၀ လျှင် ၂၄၁ ဦး ဖျက်ချမှု ရှိနေပြီး ၁၅ နှစ်မှ ၄၄ နှစ်အတွင်း အမျိုးသမီး ၁၀၀၀ တွင် ၁၅ ဦး ဖျက်ချမှု ရှိနေသဖြင့် အခြားသော အနောက်နိုင်ငံများနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပါက များပြားနေသေးသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/ss5511a1.htm|author=Strauss, Lilo T., et al.|title=Abortion Surveillance—United States, 2003|accessdate = 2007-06-17 |publisher=Centers for Disease Control, National Center for Chronic Disease Prevention and Health Promotion, Division of Reproductive Health|work=MMWR|date=2006-11-24}}</ref> == ယဉ်ကျေးမှု == [[File:Liberty-statue-from-below.jpg|right|thumb|[[လစ်ဘာတီ ရုပ်တု]] အား တကမ္ဘာလုံးမှ အမေရိကန်၏ ပြယုဂ် အဖြစ်နှင့် လွတ်လပ်မှု၊ ဒီမိုကရေစီနှင့် အခွင့်အလမ်းတို့၏ ဝိဉာဏ အဖြစ် မှတ်ယူကြသည်။<ref>{{cite web| title = Statue of Liberty| work=World Heritage| publisher=UNESCO| url = http://whc.unesco.org/en/list/307| accessdate = 2011–10–20}}</ref>]] အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ယဉ်ကျေးမှုမျိုးစုံသော နိုင်ငံဖြစ်ပြီး လူမျိုးစု၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ တန်ဖိုးထားမှု အမျိုးမျိုးအစားစားတို့ တည်ရှိရာ နိုင်ငံဖြစ်သည်။ <ref name="Society in Focus">Thompson, William, and Joseph Hickey (2005). ''Society in Focus''. Boston: Pearson. ISBN 0-205-41365-X.</ref> လူနီ များနှင့် ဟာဝိုင်အီကျွန်းသားများမှ လွဲလျှင် အခြားသော အမေရိကန် အားလုံး နှင့် ၎င်းတို့၏ ဘိုးစဉ်ဘောင်ဆက်များမှာ လွန်ခဲ့သော ၅ ရာစု အတွင်းက အမေရိကန်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာကြခြင်း ဖြစ်သည်။<ref>Fiorina, Morris P., and Paul E. Peterson (2000). ''The New American Democracy''. London: Longman, p. 97. ISBN 0-321-07058-5.</ref> အမေရိကန်၏ အဓိက ယဉ်ကျေးမှုမှာ ဥရောပမှ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်သူတို့ ထံမှ ဆင်းသက်လာသော အနောက်တိုင်းယဉ်ကျေးမှု ဖြစ်ပြီး အာဖရိကမှ ကျွန်များ ယူဆောင်လာသည့် ယဉ်ကျေးမှု ကဲ့သို့သော အခြားယဉ်ကျေးမှုများမှ လွှမ်းမိုးမှုများ ပါဝင်သည်။<ref>Holloway, Joseph E. (2005). ''Africanisms in American Culture'', 2d ed. Bloomington: Indiana University Press, pp. 18–38. ISBN 0-253-34479-4. Johnson, Fern L. (1999). ''Speaking Culturally: Language Diversity in the United States''. Thousand Oaks, Calif., London, and New Delhi: Sage, p. 116. ISBN 0-8039-5912-5.</ref> လတ်တလော အာရှမှ ရွှေ့ပြောင်းလာသူများနှင့် အထူးသဖြင့် လက်တင်အမေရိကမှ ပြောင်းလဲလာသော သူတို့ထံမှ ယဉ်ကျေးမှုများ ထပ်မံ ရောစွက်လိုက်သဖြင့် လက်ရှိယဉ်ကျေးမှု အခြေအနေတို့ကို ဟင်းအိုးထဲတွင် ရောမွှေထားသကဲ့သို့ ရှိသော ယဉ်ကျေးမှုဟု ပုံဖော်လေ့ ရှိကြသလို ပြောင်းရွှေ့လာသူများနှင့် သူတို့၏ မျိုးဆက်များမှ ရိုးရာ ယဉ်ကျေးမှုကို ထိန်းသိမ်းကြသဖြင့် အသုပ်ပန်းကန်ကဲ့သို့ တသီးတခြား ယဉ်ကျေးမှုများ ပေါင်းစပ်နေသော ယဉ်ကျေးမှုဟုလည်း ပုံဖော်လေ့ ရှိကြသည်။ အမေရိကန် ယဉ်ကျေးမှုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တစ်သီးတစ်သန့် အဖြစ်ဆုံး ယဉ်ကျေးမှုဟု မှတ်ယူကြသည်။<ref>{{cite web|url=http://www.clearlycultural.com/geert-hofstede-cultural-dimensions/individualism/|title=Individualism| publisher = Clearly Cultural|accessdate=2009-02-28}}</ref> အမေရိကန် အိပ်မက် သို့မဟုတ် အမေရိကန်တို့သည် လူမှုအဆင့်အတန်း အမြင့်ဆုံး အထိ မြင့်တက်လာနိုင်သည့် အခွင့်အလမ်းရှိသည် ဟူသည့် အယူအဆမှ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ချင်သူ အများစုကို ဆွဲဆောင်နိုင်သည်။.<ref>{{cite news|url=http://www.oecd.org/dataoecd/2/7/45002641.pdf|title=A Family Affair: Intergenerational Social Mobility across OECD Countries|publisher=OECD|work=Economic Policy Reforms: Going for Growth|year=2010|accessdate=2010-09-20}} {{cite web|url=http://www.suttontrust.com/reports/IntergenerationalMobility.pdf|title=Intergenerational Mobility in Europe and North America|author=Blanden, Jo, Paul Gregg, and Stephen Malchin|publisher=Centre for Economic Performance|month=April|year=2005|accessdate=2006-08-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060623094610/http://www.suttontrust.com/reports/IntergenerationalMobility.pdf|archivedate=23 June 2006}}</ref> အဓိက ယဉ်ကျေးမှုအရ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် အဆင့်အတန်း ခွဲခြားမှု မရှိသော လူ့အဖွဲ့အစည်းအဖြစ် သတ်မှတ်သော်လည်း<ref>{{cite book |last=Gutfield |first=Amon |year=2002 |title=American Exceptionalism: The Effects of Plenty on the American Experience |publisher=Sussex Academic Press |location=Brighton and Portland |page=65 |isbn=1-903900-08-5}}</ref> ပညာရှင်များက နိုင်ငံအတွင်း လူမှု အဆင့်အတန်းများ သိသိသာသာ ကွဲပြားသဖြင့် အချင်းချင်း ပေါင်းစည်းခြင်း၊ ဘာသာစကား နှင့် တန်ဖိုးထားမှု တို့အပေါ်တွင် အကျိုးသက်ရောက်မှု ရှိသည် ဆိုသည့် အချက်ကို ထုတ်နှုတ်ပြထားသည်။<ref>{{cite book |last=Zweig |first=Michael |year=2004 |title=What's Class Got To Do With It, American Society in the Twenty-First Century |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, NY |isbn=0-8014-8899-0}} {{cite web |url=http://eric.ed.gov/ERICWebPortal/Home.portal?_nfpb=true&_pageLabel=RecordDetails&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED309843&ERICExtSearch_SearchType_0=eric_accno&objectId=0900000b800472a5 |title=Effects of Social Class and Interactive Setting on Maternal Speech |publisher=Education Resource Information Center |accessdate=2007-01-27}}</ref> အမေရိကန်၏ လူလတ်တန်းစား နှင့် ပရော်ဖက်ရှင်နယ် အဆင့်အတန်း ရှိသူများမှ ခေတ်သစ် သာတူညီမျှ အမျိုးသမီးဝါဒ၊ ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေး ဝါဒ နှင့် ယဉ်ကျေးမှု အမျိုးမျိုးရှိသော ဝါဒ အစရှိသော ယနေ့လက်ရှိ လူမှုရေး လမ်းကြောင်းများကို အစပျိုးပေးခဲ့သည်။<ref>{{cite book |last=Ehrenreich |first=Barbara |year=1989 |title=Fear of Falling, The Inner Life of the Middle Class |url=https://archive.org/details/fearoffallinginn00ehre |publisher=HarperCollins |location=New York |isbn=0-06-097333-1}}</ref> အမေရိကန်တို့၏ မိမိဘာသာ ရှုမြင်မှု၊ လူမှုရေး အမြင် နှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ လိုအပ်ချက်များသည် ၎င်းတို့ လုပ်ကိုင်သော အလုပ်အကိုင်နှင့် မကြုံစဖူး နီးစပ်နေလေ့ ရှိသည်။<ref>{{cite book |last=Eichar |first=Douglas |year=1989 |title=Occupation and Class Consciousness in America |url=https://archive.org/details/occupationclassc00eich |publisher=Greenwood Press |location=Westport, CT |isbn=0-313-26111-3}}</ref> အမေရိကန်များ အနေနှင့် လူမှုစီးပွားရေး ဆိုင်ရာ အောင်မြင်မှုများကို အလွန်တန်ဖိုးထားလေ့ ရှိသော်လည်း သူလိုငါလို လူသာမန် ဖြစ်ခြင်းကို ယေဘုယျအားဖြင့် ကောင်းသည့် အချက်အဖြစ် ရှုမြင်လေ့ ရှိကြသည်။<ref>{{cite book |last=O'Keefe |first=Kevin |year=2005 |title=The Average American |url=https://archive.org/details/averageamericant00okee |publisher=PublicAffairs |location=New York |isbn=1-58648-270-X}}</ref> === ခေတ်စားသော မီဒီယာများ === [[File:PB050006.JPG|thumb|left|ဟောလိဝုဒ် ဆိုင်းဘုတ်]] ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပထမဆုံးသော စီးပွားဖြစ် ရုပ်ရှင်ပြသမှုကို ၁၈၉၄ ခုနှစ်က နယူးယောက်မြို့တော်တွင် စတင်ခဲ့ပြီး သောမတ် အက်ဒီဆင် ၏ ကိုင်နက်တိုစကုပ် ခေါ် ရုပ်ရှင်ပြစက်ကို အသုံးပြုခြင်း ဖြစ်သည်။ နောက်တစ်နှစ်တွင် ပထမဆုံးသော ရုပ်ရှင်ပွဲကို နယူးယောက် မြို့တော်တွင်ပင် ပြသခဲ့ပြီး နောက်ထပ် ဆယ်စုနှစ်များတွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုသည် အသံထွက် ရုပ်ရှင် ထုတ်လုပ်မှုတွင် ရှေ့ပြေးဖြစ်ခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစုနှစ် အစောပိုင်းမှစ၍ အမေရိကန် ရုပ်ရှင်လုပ်ငန်းသည် ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ် ဟောလိဝုဒ် တွင်သာ အများအားဖြင့် အခြေပြုခဲ့သည်။ ဒါရိုက်တာ ဒီ ဒဗလျူ ဂရစ်ဖစ်သည် ရုပ်ရှင်ဆိုင်ရာ အသုံးအနှုန်းများကို တီထွင်ရာတွင် အဓိက ဖြစ်ခဲ့ပြီး အော်လ်ဆန် ဝဲလ် ရိုက်ကူးသည် စီတီဇင် ကိန်း (၁၉၄၁) ဆိုသော ရုပ်ရှင်မှာ အချိန်တိုင်းအတွက် အကောင်းဆုံး ရုပ်ရှင်ဟု မကြာခဏ ရည်ညွှန်းလေ့ ရှိကြသည်။<ref>[http://www.filmsite.org/villvoice.html ''Village Voice'': 100 Best Films of the 20th century (2001)]. Filmsite.org; [http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/critics-long.html ''Sight and Sound'' Top Ten Poll 2002]. BFI. Retrieved on 2007-06-19.</ref> အမေရိကန် ရုပ်ရှင်သရုပ်ဆောင်များ ဖြစ်ကြသော ဂျွန်ဝိန်း နှင့် [[မာရီလင်မွန်ရိုး]] တို့သည် အလွန်နာမည်ကျော်ကြားသော သရုပ်ဆောင်များ ဖြစ်ခဲ့ကြပြီး ထုတ်လုပ်သူနှင့် စွန့်ဦးတီထွင်သူ တစ်ဦး ဖြစ်သည့် ဝေါ့သ် ဒစ်စနေး သည် ကာတွန်းကား နှင့် ရုပ်ရှင်ရောင်းဝယ်ရေး တွင် ဦးဆောင်ဦးရွက် ပြုသူ တစ်ဦး ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဟောလိဝုဒ်မှာ အဓိက ရုပ်ရုင် စတူဒီယိုများသည် စတားဝါး (၁၉၇၇) နှင့် တိုက်တန်းနစ် (၁၉၉၇) အစရှိသော စီးပွားရေး အရ အကျိုးအမြတ် အများဆုံး ရုပ်ရှင်များကို ထုတ်လုပ် ရိုက်ကူးခဲ့ကြပြီး ဟောလိဝုဒ်မှ ထွက်ရှိသော ရုပ်ရှင်များမှာ ကမ္ဘာ့ရုပ်ရှင်လုပ်ငန်းတွင် ယနေ့တိုင် အဓိကနေရာမှ ပါဝင်လျက် ရှိသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.unesco.org/bpi/eng/unescopress/2000/00-120e.shtml |title=World Culture Report 2000 Calls for Preservation of Intangible Cultural Heritage |date=2000-11-17 |publisher=UNESCO |accessdate=2007-09-14 }} {{cite web |url=http://www1.worldbank.org/economicpolicy/globalization/thwart.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071017111347/http://worldbank.org/economicpolicy/globalization/thwart.html |archivedate=17 October 2007 |title=Summary: Does Globalization Thwart Cultural Diversity? |publisher=World Bank Group |accessdate=2007-09-14 }}</ref> အမေရိကန်များသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် တယ်လီဗွီးရှင်း အကြည့်ဆုံးသော လူမျိုးများ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite web |url=http://www.nationmaster.com/graph/med_tel_vie-media-television-viewing |title=Media Statistics > Television Viewing by Country |publisher=NationMaster |accessdate=2007-06-03}}</ref> တယ်လီဗွီးရှင်း ကြည့်သော အချိန်မှာ တဖြည်းဖြည်း မြင့်တက်လျက် ရှိပြီး ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ပျမ်းမျှ တစ်နေ့ ၅ နာရီနှုန်း အထိ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ <ref>{{cite web |url=http://www.emarketer.com/Article.aspx?R=1005003 |title=Broadband and Media Consumption |date=2007-06-07 |publisher=eMarketer |accessdate=2007-06-10 |archivedate=2009-07-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090719045955/http://www.emarketer.com/Article.aspx?R=1005003 }}</ref> တယ်လီဗွီးရှင်း လွှင့်ထုတ်သော အဓိက ကွန်ယက် ၄ ခုစလုံးမှာ စီးပွားဖြစ် ထုတ်လွှင့်မှုများ ဖြစ်ကြသည်။ အမေရိကန်တို့သည် ရေဒီယိုထုတ်လွှင့်မှုများကိုလည်း နားထောင်လေ့ ရှိပြီး အများအားဖြင့် စီးပွားဖြစ် ထုတ်လွှင့်မှုများကို နားထောင်လေ့ ရှိကာ ပျမ်းမျှအားဖြင့် တစ်နေ့လျှင် ၂ နာရီခွဲနှုန်း ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web |url=http://www.emarketer.com/Article.aspx?R=1004830 |title=TV Fans Spill into Web Sites |date=2007-06-07 |publisher=eMarketer |accessdate=2007-06-10 |archivedate=2010-06-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100624071851/http://www.emarketer.com/Article.aspx?R=1004830 }}</ref> ဝက်ဘ်ပေါ်တယ်များနှင့် ရှာဖွေသည့် ဝက်ဘ်ဆိုက်ဒ်များမှ လွဲလျှင် ခေတ်အစားဆုံး ဝက်ဘ်ဆိုက်ဒ်များမှာ [[ဖေ့စ်ဘွတ်ခ်]]၊ [[ယူကျု(ဘ်)]]၊ [[ဝီကီပီးဒီးယား]]၊ ဘလော့ဂါ၊ အီးဘေး နှင့် ခရိတ်ခ်လစ် (Craigslist) တို့ ဖြစ်ကြသည်။<ref name="alexa-topsitesus">{{cite web |url=http://www.alexa.com/topsites/countries/US |title=Top Sites in United States |year=2010 |publisher=Alexa |accessdate=2010-03-27 |archivedate=2016-04-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160409001248/http://www.alexa.com/topsites/countries/US }}</ref> စည်းချက်ကျပြီး လှပသော စာသားများပါဝင်သည့် အာဖရိကန်-အမေရိကန် ဂီတသည် အမေရိကန် ဂီတတစ်ခုလုံး အပေါ်တွင် နက်ရှိုင်းစွာ လွှမ်းမိုးမှု ရှိပြီး ဥရောပ ရိုးရာဂီတမှ ကွဲပြားခြားနား သွားစေသည်။ ဖော့ခ် ဂီတ၏ အစိတ်အပိုင်းများမှ အသုံးအနှုန်းများ ဖြစ်ပြီး ယခုအခါတွင် ခေတ်ဟောင်းဂီတဟု သိရှိနေကြသည့် ဘလူး ဂီတ စသည်တို့အား တကမ္ဘာလုံးရှိ ပရိသတ်တို့ နှစ်ခြိုက်အားပေးသော ဂီတအမျိုးအစားများ အဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့ကြသည်။ ၂၀ ရာစု အစောပိုင်းတွင် လူးဝစ် အမ်းစထရောင်း နှင့် ဒျု အယ်လင်တန် အစရှိသူတို့က ဂျက်ဇ်ဂီတ ကို တီထွင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၂၀ ခုနှစ်များအတွင်း ကျေးလက်ဂီတကို တီထွင်ခဲ့ကြပြီး ၁၉၄၀ နှစ်များတွင် ရစ်သမ်နှင့် ဘလူး သို့ R&B ဂီတကို တီထွင်ခဲ့ကြသည်။ [[ပရက်စလေ|အဲလ်ဗစ် ပရက်စလေ]] နှင့် ချပ်ခ် ဘယ်ရီတို့သည် ၁၉၅၀ ခုနှစ် အလယ်ပိုင်းများ အတွင်း ရော့ခ်အင်ရိုးဂီတကို ရှေးဦးဖန်တီးခဲ့သူများတွင် ပါဝင်သည်။ ၁၉၆၀ ခုနှစ်များတွင် ဘော့ပ် ဒိုင်လန်မှ ဖော့ခ် ဂီတကို ပြန်လည်ဆန်းသစ်ရာမှ လူသိများ အထင်ရှားဆုံးသော တေးရေးဆရာ တစ်ယောက် ဖြစ်ခဲ့ပြီး ဂျိမ်းစ်ဘရောင်းမှ ဖန့်ခ်ဂီတ ဖန်တီးမှုများတွင် ဦးဆောင်ခဲ့သည်။ အမေရိကန်တို့၏ လတ်တလော တီထွင်မှုများတွင် ဟစ်ဟော့ပ် ဂီတ နှင့် ဟောက်စ် ဂီတတို့ ပါဝင်သည်။ အမေရိကန် ပေါ့ပ်စတားများဖြစ်ကြသော ပရက်စလေ၊ [[မိုက်ကယ်လ် ဂျက်ဆင်]] နှင့် မက်ဒေါနား တို့သည် ကမ္ဘာကျော် အဆိုတော်များ အဖြစ် ရပ်တည်ခဲ့ကြသည်။<ref>Biddle, Julian (2001). ''What Was Hot!: Five Decades of Pop Culture in America''. New York: Citadel, p. ix. ISBN 0-8065-2311-5.</ref> === စာပေ၊ အတွေးအခေါ်နှင့် အနုပညာ === [[ဝှာင်:Kerouac by Palumbo.jpg|thumb|upright|၁၉၅၀ ခုနှစ်များမှ ထင်ရှားလာခဲ့သော ဘိမျိုးဆက်ဟု ခေါ်သည့် စာရေးဆရာ အုပ်စုထဲမှ ထင်ရှားသော စာရေးဆရာ တစ်ဦးဖြစ်သည့် ဂျက် ကီရွက်]] ၁၈ ရာစုနှစ်နှင့် ၁၉ ရာစု အစောပိုင်းကာလများက အမေရိကန် အနုပညာနှင့် စာပေတို့သည် ဥရောပမှ နည်းပေး လမ်းပြမှုများကို ခံယူခဲ့ကြသည်။ နသန်နီယယ် ဟော်သွန်း၊ အက်ဒ်ဂါ အယ်လန် ပိုး နှင့် ဟင်နရီ ဒေးဗစ် သောရိုး တို့က ၁၉ ရာစု အလယ်ပိုင်းတွင် အမေရိကန် စာပေ၏ တသီးတခြား ထင်ရှားသောဟန်ကို ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့ ကြသည်။ မာ့ခ်တွန်း နှင့် ကဗျာဆရာ ဝေါ့သ် ဝှစ်တ်မန်း တို့မှာ ရာစုနှစ်၏ ဒုတိယပိုင်း တစ်ဝက်တွင် အဓိက အရေးပါသော ထင်ရှားသူများ ဖြစ်ကြသည်။ အယ်မလီ ဒစ်ကင်ဆန် ကို သူမ အသက်ရှင်စဉ်ကာလက သိရှိသူ မရှိသလောက် နည်းသော်လည်း အခုအခါတွင် အမေရိကန်၏ မရှိမဖြစ် ကဗျာဆရာမ တစ်ဦး အဖြစ် အသိအမှတ် ပြုလာကြသည်။<ref>[[Harold Bloom|Bloom, Harold]]. 1999. ''Emily Dickinson''. Broomall, PA: Chelsea House Publishers. p. 9. ISBN 0-7910-5106-4.</ref> နိုင်ငံနှင့် ဆိုင်သော အတွေ့အကြုံတို့၏ အခြေခံမြင်ကွင်းများ နှင့် ဇာတ်ကောင်စရိုက်များကို အသားပေး ရေးထားသော ဝတ္ထုများ ဖြစ်ကြသည့် ဟာမန်း မယ်လ်ဗေးလ် ၏ မော်ဘီဒစ်ခ် (၁၈၅၁)၊ မာ့ခ်တွန်း၏ ဟပ်ကယ်ဘယ်ရီ ဖင်န် ၏ စွန့်စားခန်းများ (၁၈၈၅)၊ အက်ဖ် စကော့ ဖစ်ဇ်ဂျာရဲလ် ၏ မဟာ ဂက်စဘီ (၁၉၂၅) အစရှိသော စာအုပ်တို့ကို အမေရိကန်၏ မဟာဝတ္ထုများ အဖြစ် ဂုဏ်ပြုခေါ်ဆိုနိုင်သည်။<ref>{{cite journal|author=Buell, Lawrence|title=The Unkillable Dream of the Great American Novel: ''Moby-Dick'' as Test Case |url=https://archive.org/details/sim_american-literary-history_spring-summer-2008_20_1-2/page/132|year= 2008|work=American Literary History|volume=20|issue=1–2|pages=132–155|doi=10.1093/alh/ajn005|journal=American Literary History|month=Spring/Summer|issn=0896-7148}}</ref> အမေရိကန်နိုင်ငံသား ၁၂ ဦးတို့သည် စာပေဆိုင်ရာ နိုဘယ်လ်ဆုကို ရရှိခဲ့ပြီး နောက်ဆုံးရရှိခဲ့သူမှာ ၂၀၂၀ ခုနှစ်တွင် ရရှိခဲ့သော လူးဝီစ် ဂလက်ဒ် ဖြစ်သည်။ ဝီလီယမ် ဖော့သ်ကနာ နှင့် အားနတ်စ် ဟဲမင်းဝေးတို့အား မကြာခဏဆိုသလိုပင် ၂၀ ရာစု၏ လွှမ်းမိုးမှု အရှိဆုံး စာရေးဆရာများ အဖြစ် အမည်တပ် လေ့ ရှိသည်။<ref>Quinn, Edward (2006). ''A Dictionary of Literary and Thematic Terms''. Infobase, p. 361. ISBN 0-8160-6243-9. Seed, David (2009). ''A Companion to Twentieth-Century United States Fiction''. Chichester, West Sussex: John Wiley and Sons, p. 76. ISBN 1-4051-4691-5. Meyers, Jeffrey (1999). ''Hemingway: A Biography''. New York: Da Capo, p. 139. ISBN 0-306-80890-0.</ref> အနောက်တိုင်း ကောင်ဘွိုင်စာပေများနှင့် စုံထောက်ရာဇဝတ်မှုကို အခြေခံထားသော ဝတ္ထုများမှာ အမေရိကန်မှ စတင်ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ ဘိ မျိုးဆက်ဟု ခေါ်သည့် စာရေးဆရာ တစ်စုက ခေတ်သစ် စာပေ အရေးအသားများကို စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး ထိုအုပ်စုထဲတွင် ပို့စ်မော်ဒန် စာရေးဆရာများ ဖြစ်ကြသော ဂျွန်ဘာ့တ်၊ သောမတ်စ် ပင်ချွန် နှင့် ဒွန် ဒယ်လီလို စသူတို့ ပါဝင်သည်။ သော်ရိုးနှင့် ရပ်ဖ် ဝေါ်လ်ဒို အီမာဆန် တို့ ဦးဆောင်သော အမေရိကန်တွေ့ကြုံလွန်ဝါဒီ (transcendentalists) များက ပထမဆုံး အမေရိကန် အတွေးအခေါ် ဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားမှုကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ အမေရိကန် ပြည်တွင်းစစ် အပြီးတွင် ချားလ်စ် ဆန်ဒါ ပီးယားစ် မှ စတင်ပြီး ဝီလီယမ် ဂျိမ်းစ်နှင့် ဂျွန်ဒူဝီတို့က ဆက်ခံကာ လက်တွေ့ပဓာနဝါဒ (pragmatism) ကို ဦးဆောင် ထုတ်ဖော်ခဲ့ကြသည်။ ၂၀ ရာစု အတွင်းတွင် နိုရမ် ချောင်စကီး၏ အယူဝါဒအပေါ်တွင် ဒဗလျူ ဗွီ ကွိုင်း နှင့် ရစ်ချက် ရော်တီတို့က ထပ်ဆင့်မွမ်းမံ ထားသည့် အတွေးအခေါ်များ ဖြစ်သည် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ အတွေးအခေါ် ပညာ (analytic philosophy) ကို အမေရိကန် ပညာရှင်တို့၏ ရှေ့မှောက်သို့ ဆောင်ယူလာခဲ့သည်။ ဂျွန်ရောလ် နှင့် ရောဘတ် နိုဇစ်ခ် တို့က နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ အတွေးအခေါ်ပညာကို ပြန်လည် အသက်သွင်းခဲ့သည်။ ရုပ်ပြအနုပညာများတွင် ဟတ်ဒ်ဆန်မြစ် အနုပညာကျောင်းသည် ဥရောပသားတို့၏ သဘာဝတ္တဗေဒ (naturalism ) ပေါ်တွင် မူတည် လှုပ်ရှားသည့် ၁၉ ရာစု အလယ်ပိုင်း လှုပ်ရှားမှု တစ်ခု ဖြစ်သည်။ သောမတ်စ် အီကင်၏ သရုပ်မှန် ပန်းချီများမှာ ယခုအခါတွင် အလွန်ထင်ရှားနေပြီ ဖြစ်သည်။ ၁၉၁၃ ခုနှစ်တွင် နယူးယောက် မြို့တွင် ပြသခဲ့သည့် အာမာရီ ပြပွဲ ဟုခေါ်သည့် ဥရောပ မော်ဒန်ပန်းချီပြပွဲမှ အများအား အံ့အား သင့်သွားစေခဲ့ပြီး အမေရိကန် ပန်းချီ၏ အခင်းအကျင်းကို ပြောင်းလဲသွားစေခဲ့သည်။ <ref>Brown, Milton W. (1988 1963). ''The Story of the Armory Show''. New York: Abbeville. ISBN 0-89659-795-4.</ref> ဂျော်ဂျီယာ အို ကိဖ်၊ မားစ်ဒန် ဟတ်တလေနှင့် အခြားသူတို့သည် အသစ်အဆန်း ပုံစံအသစ်များကို စမ်းသပ်ခဲ့ကြသည်။ အရေးပါသော အနုပညာလှုပ်ရှားမှုများ ဖြစ်ကြသည့် ဂျက်ဆန် ပိုးလော့ခ် နှင့် ဝီလမ် ဒီ ကွန်းနင်း တို့၏ အက်ဘ်ဆထရက် အိတ်စပရက်ရှင်နစ်ဇင် ဝါဒ၊ အန်ဒီ ဝါဟိုး နှင့် ရွိုင်း လစ်တန်ရှတိန်းတို့၏ ပေါ့ပ်အတ် စသည်တို့သည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင်ပင် အများစု ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ မော်ဒန်ဝါဒနှင့် ပို့စ်မော်ဒန်ဝါဒ ရေစီးကြောင်းများက အမေရိကန် ဗိသုကာပညာရှင်များ ဖြစ်ကြသော ဖရန့်ခ် လွိုက် ရိုက်၊ ဖိလစ် ဂျွန်ဆင် နှင့် ဖရန့်ခ် ဂေရီ တို့အား ကျော်ကြားမှု ရရှိစေခဲ့သည်။ အမေရိကန်တွင် ပြဇာတ်နှင့် ပတ်သက်၍ အဓိက မြှင့်တင်ခဲ့သူမှာ ပြဇာတ်စီစဉ်သူ ပီ တီ ဘာနမ် ဖြစ်ပြီး ၁၈၄၁ ခုနှစ်တွင် မက်ဟက်တန် အောက်ပိုင်းတွင် ဖျော်ဖြေရေး အဆောက်အဦးများကို စတင် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၁၈၇၀ နှောင်းပိုင်းနှစ်များမှ စ၍ ဟယ်ရီဂန် နှင့် ဟတ် တို့က ထင်ရှားသော သီချင်းဖွဲ့ ဟာသပြဇာတ်များကို ထုတ်ဖော် တင်ဆက်ခဲ့သည်။ ၂၀ ရာစုတွင် ဘရော့ဒ်ဝေး၌ ခေတ်သစ် ဂီတပုံစံများ ထွက်ပေါ်လာခဲ့ပြီး ဇာတ်ရုံမှ သီချင်းများကို ရေးသားသူ အိုက်ဗင် ဘာလင်၊ ကိုးလ် ပေါ်တာ၊ စတီဖင် ဆုံဟိမ်း တို့၏ သီချင်းများမှာ ပေါ့ပ်ဂီတ၏ စံနှုန်းများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ပြဇာတ်ရေးဆရာ ယူဂျင်း အို နေးလ်သည် ၁၉၃၆တွင် စာပေ ဆိုင်ရာ နိုဘယ်လ်ဆုကို ရရှိခဲ့ပြီး အခြားပြဇာတ်နှင့် သက်ဆိုင်သူများထဲမှ ဆုရရှိကြသူများမှာ ပူလစ်ဇာဆု ရရှိခဲ့ကြသော တင်နက်ဆီ ဝီလီယမ်၊ အက်ဒဝပ် အယ်လ်ဘီး နှင့် အော်ဂတ်စ် ဝီလ်ဆင်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုအချိန်ထိုအခါက လူသိနည်းခဲ့သော်လည်း ၁၉၁၀ ခုနှစ်များမှ ချားလ်စ်အိုက်ဗ်၏ ရေးသားတက်ဆက်မှုများမှာ ဂန္ထဝင်ဆိုင်ရာ ဂီတတွင် အမေရိကန် တေးရေးဆရာ တစ်ယောက်၏ ပထမဆုံး အဓိက ပါဝင်ပတ်သက်မှု ပင် ဖြစ်သည်။ စမ်းသပ်တီထွင်သူများ ဖြစ်ကြသည့် ဟင်နရီ ကိုဝဲလ် နှင့် ဂျွန်ကေ့ဂျ် တို့သည် ဂန္ထဝင်ဂီတ ဆိုင်ရာ တေးသွားများ ရေးဖွဲ့မှုအတွက် တမူထူးခြားသော အမေရိကန် နည်းလမ်းဖြင့် ချည်းကပ်မှုကို ဖန်တီးခဲ့သည်။ အာရွန် ကော့ပ်လန်းနှင့် ဂျော့ရှ် ဂါ့ရှ်ဝင်တို့က ခေတ်ပေါ်ဂီတနှင့် ဂန္ထဝင်ဂီတ အရောအနှောကို ဖန်တီး ခဲ့ကြသည်။ အကဆရာများ ဖြစ်ကြသည့် အစ်ဆာဒိုရာ ဒွန်ကန် နှင့် မာသာ ဂရေဟမ် တို့သည် ခေတ်ပေါ်အကကို ကူညီ တီထွင်ခဲ့ကြပြီး ဂျော့ရှ် ဘလန်ချိုင်း နှင့် ဂျရုန်း ရော်ဘင်တို့မှာ ၂၀ ရာစု ဘဲလေး အက၏ ဦးဆောင်ဦးရွက် ပြုသူများ ဖြစ်ကြသည်။ အမေရိကန်တို့သည် ခေတ်ပေါ် အနုပညာဖြစ်သော ဓာတ်ပုံပညာတွင် အရေးပါခဲ့သည်မှာ ကြာမြင့်လှပြီ ဖြစ်သည်။ အဓိက နာမည်ကြီး ဓာတ်ပုံဆရာများတွင် အဲဖရက် စတေးဂလစ်၊ အက်ဒဝပ် စတိုင်းချန်း နှင့် အန်ဆယ် အဒမ် စသူတို့ ပါဝင်သည်။ သတင်းစာများမှ ဟာသကာတွန်းတိုများနှင့် ရုပ်ပြစာအုပ်များမှာ အမေရိကန်တို့၏ တီထွင်မှုများ ဖြစ်ကြသည်။ ရုပ်ပြများထဲတွင် ထူးခြားသော အရည်အသွေးရှိသည်ဟု စံတင်ထိုက်သည့် မဟာ သူရဲကောင်း စူပါမင်းမှာ အမေရိကန်၏ ပြယုဂ်တစ်ခုပင် ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite book | last=Daniels | first=Les | authorlink=Les Daniels | year=1998 | title=Superman: The Complete History | page=11 | edition=1st | publisher=[[Titan Books]] | isbn=1-85286-988-7 }}</ref> === အစားအစာ === အမေရိကန်၏ အဓိကအစားအစာများမှာ အခြား အနောက်နိုင်ငံများနှင့် တူညီသည်။ ဂျုံသည် အဓိက စားသုံးသည့် သီးနှံဖြစ်သည်။ လူနီများ နှင့် အစောပိုင်း ဥရောပ အခြေချ နေထိုင်သူများ စားသုံးကြသည့် ဟင်းလျာများတွင် ကြက်ဆင်သား၊ သမင်သား၊ အာလူး၊ ကန်းစွန်းဥ၊ ပြောင်းဖူး၊ မေပယ်လ်အရည် စသည့် အဆာပလာ အမျိုးမျိုးတို့ကို ထည့်သွင်း ချက်ပြုတ်ကြသည်။ ဖြည်းဖြည်းချင်း ချက်ထားသော ဝက်သားနှင့် အမဲသား ဘာဘီကျူးများ၊ ကဏန်းကိတ်များ၊ အာလူးကြော် နှင့် ချော့ကလက် ချစ်ပ် ကွက်ကီး စသည်တို့မှာ အမေရိကန် အစားအစာ သီးသန့် ဖြစ်ကြသည်။ ဆိုးလ်ဖု ဟု ခေါ်ကြသော အာဖရိကကျွန်များ ချက်ပြုတ်လေ့ ရှိသော အစားအစာများမှာ တောင်ပိုင်းတွင် လူကြိုက်များပြီး အခြားသော ဒေသများမှ အာဖရိကန်-အမေရိကန်များ ကြားတွင် လည်း တွေ့ရလေ့ ရှိသည်။ အစားအစာ နှစ်မျိုး သုံးမျိုးကို ပေါင်းစပ်ထားသော လူဝီစီးယားနား ခရီယိုး၊ ကေဂျွန် နှင့် တက်စ်- မက်စ် စသည်တို့မှာလည်း ဆိုင်ရာ ဒေသအသီးသီး အတွင်း ထင်ရှားသည်။ အမေရိကန်၏ သွင်ပြင်လက္ခဏာ အစားအစာများဟု ခေါ်နိုင်သော ပန်းသီးမုန့်၊ ကြက်ကြော်၊ ပီဇာ၊ ဟမ်ဘာဂါ နှင့် ဟော့ဒေါ့စသည်တို့မှ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်လာသူ အမျိုးမျိုး တို့၏ ဟင်းလျာများမှ ပြောင်းလဲ ရယူထားခြင်း ဖြစ်သည်။ အာလူးကြော်၊ ဘာရီတို နှင့် တာကို အစရှိသော မက္ကဆီကန် ဟင်းလျာများ၊ ပတ်စတာ ဟင်းလျာများတို့သည် အီတလီ ဟင်းလျာများမှ ဆင်းသက်လာပြီး အများစု စားသုံးလျက် ရှိကြသည်။<ref name="IFT">{{cite web |url=http://www.newswise.com/articles/what-when-and-where-americans-eat-in-2003|author=Klapthor, James N. |title=What, When, and Where Americans Eat in 2003 |publisher=Newswise/Institute of Food Technologists |date=2003-08-23|accessdate=2007-06-19}}</ref> အမေရိကန်များသည် ကော်ဖီကို လက်ဖက်ရည်ထက် ပို၍ ကြိုက်ကြသည်။ အမေရိကန် စားသောက်ကုန် လုပ်ငန်းရှင်၏ အရောင်းမြှင့်တင်မှုများမှ တဆင့် လိမ္မော်ရည်နှင့် နွားနို့တို့သည် နေရာတိုင်းတွင် တွေ့ရသော နံနက်စာ သောက်စရာများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>Smith, Andrew F. (2004). ''The Oxford Encyclopedia of Food and Drink in America''. New York: Oxford University Press, pp. 131–32. ISBN 0-19-515437-1. Levenstein, Harvey (2003). ''Revolution at the Table: The Transformation of the American Diet''. Berkeley, Los Angeles, and London: University of California Press, pp. 154–55. ISBN 0-520-23439-1.</ref> ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကြီးဆုံးဖြစ်သော အမေရိကန်တို့၏ အမြန်အစားအစာ လုပ်ငန်းသည် ၁၉၃၀ ပြည့်နှစ်များတွင် ကားပေါ်မှ မဆင်းဘဲ ဝယ်ယူနိုင်သော စနစ်ကို စတင် ခဲ့သည်။ အမြန်အစားအစာများကို စားသုံးကြခြင်းသည် ကျန်းမာရေး အတွက် စိုးရိမ်စရာ တစ်ခု ဖြစ်လာစေခဲ့သည်။ ၁၉၈၀ ခုနှစ်များ နှင့် ၁၉၉၀ ခုနှစ်များတွင် အမေရိကန်တို့၏ ကယ်လိုရီ စားသုံးမှုမှာ ၂၄% မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ <ref name="IFT" /> အမြန်အစားအစာ ဆိုင်များတွင် မကြာခဏ စားသုံးခြင်းသည် ပြည်သူ့ကျန်းမာရေး ဆိုင်ရာ အရာရှိများက "အမေရိကန်တို့၏ အဝလွန်နှုန်း ပျံနှံ့ခြင်း"ဟု ခေါ်သော ကျန်းမာရေး ပြဿနာတစ်ရပ်ကို ဖြစ်ပွားစေသည်။<ref>Boslaugh, Sarah (2010). "Obesity Epidemic", in ''Culture Wars: An Encyclopedia of Issues, Viewpoints, and Voices'', ed. Roger Chapman. Armonk, N.Y.: M. E. Sharpe, pp. 413–14. ISBN 978-0-7656-1761-3.</ref> အလွန်ပင် ချိုလှသော အအေးများမှ အမေရိကန်တွင် လူကြိုက်များပြီး သကြားပါသော ဖျော်ရည်များသည် အမေရိကန်တို့အတွက် ကယ်လိုရီ စားသုံးမှု၏ ၉% နှုန်းခန့်မျှ နှင့် သက်ဆိုင်သည်။<ref>{{cite web |title=Fast Food, Central Nervous System Insulin Resistance, and Obesity |publisher=American Heart Association |year=2005 |work=[[Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology]] |url=http://atvb.ahajournals.org/cgi/content/full/25/12/2451#R3-101329 |accessdate=2007-06-09 }} {{cite web |title=Let's Eat Out: Americans Weigh Taste, Convenience, and Nutrition |publisher=U.S. Dept. of Agriculture |url=http://www.ers.usda.gov/publications/eib19/eib19_reportsummary.pdf |accessdate=2007-06-09 |archivedate=7 December 2009 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5lpvum1lU?url=http://www.ers.usda.gov/publications/eib19/eib19_reportsummary.pdf }}</ref> === အားကစား === [[ဝှာင်:Shea Smith-edit1.jpg|thumb| အမေရိကန် ဘောလုံး ကစားပွဲတွင် ဘောလုံးကိုသယ်ပြေးလာသော နောက်တန်းလူ တစ်ဦး]] ၁၉ရာစု နှောင်းပိုင်းမှ အစပြု၍ ဘေ့စ်ဘောလ်ကို အမျိုးသား အားကစားနည်း တစ်ရပ်အဖြစ် မှတ်ယူခဲ့သည်။ သို့သော် အချို့သော ဆန်းစစ်ချက်များအရ အမေရိကန် ဘောလုံးသည် ကြည့်ရှုသူ အများဆုံး အားကစားနည်း တစ်ရပ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။<ref>{{cite web|author=Krane, David K.|title=Professional Football Widens Its Lead Over Baseball as Nation's Favorite Sport|url=http://www.harrisinteractive.com/Insights/HarrisVault8482.aspx?PID=337|publisher=Harris Interactive|date=2002-10-30|accessdate=2007-09-14|archivedate=9 July 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100709111448/http://www.harrisinteractive.com/Insights/HarrisVault8482.aspx?PID=337}} Maccambridge, Michael (2004). ''America's Game: The Epic Story of How Pro Football Captured a Nation''. New York: Random House. ISBN 0-375-50454-0.</ref> ဘတ်စကက်ဘောနှင့် ရေခဲပြင် ဟော်ကီကစားနည်းတို့သည် အသင်းလိုက် အားကစားနည်းများတွင် ဦးဆောင်ဦးရွက် အားကစားနည်းများ အဖြစ် ပါဝင်သည်။ ကောလိပ်ကျောင်းများ အတွင်း ယှဉ်ပြိုင်ကစားကြသော အမေရိကန် ဘောလုံး နှင့် ဘတ်စကက်ဘော တို့သည် ပရိသတ် အများအပြားကို ဆွဲဆောင်နိုင်သည်။ လက်ဝှေ့နှင့် မြင်းပြိုင်ပွဲတို့မှာ လူအများဆုံး ကြည့်ရှုကြသည့် တစ်ဦးချင်း ကစားနည်းများ ဖြစ်ကြသည်။<ref>{{cite web |author=Cowen, Tyler, and Kevin Grier |title=What Would the End of Football Look Like??url=http://www.grantland.com/story/_/id/7559458/cte-concussion-crisis-economic-look-end-football|publisher=Grantland/ESPN|date=2012-02-09|accessdate=2012-02-12}}</ref> သို့သော်လည်း ဂေါက်သီးကစားခြင်းနှင့် ကားပြိုင်ခြင်းတို့ကြောင့် ထိုကစားနည်းများ မှေးမှိန်လာခဲ့သည်။ ဘောလုံးကစားခြင်းကို လူငယ်များနှင့် အပျော်တမ်း အဆင့်တွင် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ကစားကြသည်။ တင်းနစ်နှင့် အခြား ပြင်ပတွင် ကစားရသော ကစားနည်း အချို့မှာလည်း လူကြိုက်များသည်။ အမေရိကန်တွင် ကစားနည်း အများစုမှာ ဥရောပကစားနည်းများမှ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သော်လည်း ဘော်လီဘော ကစားခြင်း၊ ဘုတ်စကိတ် စီးခြင်း၊ နှင်းလျှောစီးခြင်း နှင့် ချီးယားလိဒင်း တို့မှာ အမေရိကန်တို့၏ တီထွင်မှုများ ဖြစ်ကြသည်။ ဘတ်စကတ်ဘောကို ကနေဒါနိုင်ငံဖွား ဂျိမ်းစ် နိုက်စမစ်က မက်ဆာချူးဆက်တွင် တီထွင်ခဲ့သည်။ လာခရော့စ်နှင့် ရေလွှာစီးခြင်းတို့မှာ အမေရိကန် ရှေးဦးနေထိုင်သူနှင့် ဟာဝိုင်အီ ကျွန်းသားထံမှ အနောက်တိုင်းသားများ ဆက်ခံရရှိခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အိုလံပစ် ကစားပွဲတော် ၈ ခုကို အမေရိကန်တွင် ကျင်းပခဲ့ဖူးသည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် နွေရာသီ အိုလံပစ် အားကစားပွဲတော်တွင် ဆုတံဆိပ် ၂,၃၀၁ ခု ရရှိခဲ့ဖူးပြီး အခြားတိုင်းပြည် အားလုံးထက်များသည်။<ref>{{cite web|title=All-Time Medal Standings, 1896–2004 | publisher = Information Please|url=http://www.infoplease.com/ipsa/A0115108.html | accessdate=2007-06-14}} {{cite web|title=Distribution of Medals—2008 Summer Games| publisher = Fact Monster|url=http://www.factmonster.com/sports/olympics/2008/distribution-medals-summer-games.html| accessdate=2008-09-02}}</ref> ဆောင်းရာသီ အိုလံပစ်ကစားပွဲတွင်မူ ၂၅၃ ခု ရရှိခဲ့ပြီး ဒုတိယမြောက် အများဆုံး ရရှိသော နိုင်ငံ ဖြစ်ကာ နော်ဝေနောက်မှ လိုက်သည်။<ref>{{cite web|title=All-Time Medal Standings, 1924–2006|publisher=Information Please|url=http://www.infoplease.com/ipsa/A0115207.html|accessdate=2007-06-14}} {{cite web|title=Olympic Medals|publisher=Vancouver Organizing Committee|url=http://www.vancouver2010.com/olympic-medals/|accessdate=2010-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101225190920/http://www.vancouver2010.com/olympic-medals/|archivedate=25 December 2010}} Norway is first.</ref> === အတိုင်းအတာစနစ် === အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသည် ရိုးရာတိုင်းတာမှုများကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားပြီး ၎င်းတို့တွင် ယခင်က ဗြိတိသျှ အင်ပီယီရယ်လ် အတိုင်းအတာများ ဖြစ်ကြသော မိုင်၊ ကိုက် နှင့် ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက် စသည်တို့ ပါသည်။ အမေရိကန်၏ ထူးခြားသော အတိုင်းအတာများမှာ ဂါလန် နှင့် ပိုင့် စသော ထုထည် အတိုင်းအတာများ ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် နိုင်ငံတကာ အတိုင်းအတာ စံနှုန်း သတ်မှတ်ချက်ကို မလိုက်နာသော နိုင်ငံ ၃ နိုင်ငံ တွင် [[မြန်မာနိုင်ငံ]]၊ [[လိုက်ဘေးရီးယားနိုင်ငံ]] တို့နှင့် အတူ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ပါဝင်သည်။ သို့သော်လည်း သိပ္ပံ၊ ဆေးပညာ နှင့် အခြားသော စက်မှုဆိုင်ရာ နယ်ပယ်များတွင် မက်ထရစ်စနစ်ကို ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုလာကြပြီ ဖြစ်သည်။<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/appendix/appendix-g.html|title=Appendix G: Weights and Measures|publisher=CIA|work=The World Factbook|date=|accessdate=2010-04-01|archivedate=6 April 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110406124728/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/appendix/appendix-g.html}}</ref> == ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန် == == ရည်ညွှန်းချက်များ == {{reflist|2}} [[Category:နိုင်ငံ]] [[Category:အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု]] [[Category:နေတိုး အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ]] izzkf8nysl96tzj02sow27ixg9hlk6e 0 6104 57525 57512 2026-09-29T00:01:34Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 57525 wikitext text/x-wiki '''ကသဳတိ''' (ဗွဲမဂၠိုင် ဟီု '''တိချဳ''') ({{lang-en|'''earthquake''' }}) ဂှ် ဒှ် အရာ ဗလးတိ မုက်လတူ ချဳတိုန် မွဲတဲဓဝ် ဟိုတ်နူ အသိင်ဒြဟတ် သၟောန်တၟအ်ဂလး (lithoshere) ဇီုပေါတ် ရေင်သကအ်တုဲ လပှ်ကသဳတိ (seismic wave) က္တဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ကသဳတိဂှ် ဗဒှ်ကဵု အသိင် ကဆံင်နာနာ နူ မနွံအသိင်သာသာ မုဟွံတီကေတ်၊ စဵု အသိင် မသကာတ်မြဟ် မဓရိုဟ် ကလာင်ပတိုန် ကိရိယာ၊ မၞိဟ် လတူကျာ၊ ပလီုသလေက်ထောအ် အလုံဍုင်မွဲမာန်ရ။ ကသဳတိ က္တဵုဒှ်မ္ဂး ပ္ဍဲ ဗလးတိ မုက်လတူဂှ် ချဳတိုန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ခတဝ်တိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဆုဲပြံင်အာတအ် က္တဵုဒှ်ကၠုင်မာန်ရ။ ယဝ်ရ ကသဳတိ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ၜဳမ္ဂး ဍာ်ၜဳ ကလိုက်တုဲ ၜဳကလိုက် မကော်ဂး သူနာမဳ က္တဵုဒှ်ကၠုင်မာန်ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး ကသဳတိဂှ် ဗဒှ်ကဵု ကသုဲတိ (landslides) ဗလးတိ မုက်လတူဂှ် ဆုဲကဆေတ်ပြံင်အာလေဝ် ဒှ်မာန်ကီုရ။ ကသဳတိ ဟွံသေင်မ္ဂး အရေဝ်မန်ခေတ်လၟုဟ် (ဝါ) အရေဝ်အရာပ် တိချဳဂှ် အရာတိမချဳ သီုဖအိုတ်ဂှ် ကော်ဒၟံင်ရ။ သီုကဵု ဟိုတ်နူ သဘာဝ ဟွံသေင်၊ ဟိုတ်နူ မၞိဟ်မကၠောန်ပတုဲ လပှ်ကသဳတိ က္တဵုဒှ်ကၠုင်ဂှ်လေဝ် ကော်စဒၟံင် ကသဳတိကီုရ။ ==ကသဳတိ မကတဵုဒှ် နူ သဘာဝ== [[File:Fault types.svg|thumb|ဟိုတ်ကသဳတိ ပိသာ်:<br /> A. ကဆေတ် (Strike-slip)<br /> B. ကဆေဝ် (Normal)<br /> C. ကဆံင် (Reverse) ]] ကရောင်ကသဳတိ (ဝါ) ဂၠံင်တိချဳ မကော်ဂး နဘာသာအင်္ဂလိက် Tectonic earthquakes ဂှ် နွံဒၟံင် ဒၞာဲ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိဝွံရ။ ပ္ဍဲဒၞာဲ ကရေက်ဂၠးတိဂမၠိုင် မစုက်လုက် ရေင်သကအ်တအ်ဂှ် ဒှ် ကရောင်ကသဳတိရ။အခိင်ကာလ သၟောန်တၟအ်ဂလးၜါ ပေါတ် ရေင်သကအ် ကဆေတ် ရေင်သကအ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကရေက်ဂၠးတိမွဲဂှ် ကဆေဝ်သဝ်စှ်ေ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကရေက်ဂၠးတိမွဲဂှ် ကဆံင်သၠုင်တိုန်မ္ဂး ကသဳတိ က္တဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး ဟိုတ်နူ အသိင်ဟွံထတ်တုဲ ဇွိုင်လပှ်ကသဳတိဂှ် ဟွံတိုန်စိုပ် စဵု ဗလးတိ မုက်လတူ၊ လဆောဝ်တိုန်စိုပ် ညိည၊ အသိင် ထတ် ဇွိုင်လပှ်ကသဳတိ ကၠုင်တက်စိုပ် ဗလးတိ မုက်လတူထတ်မ္ဂး အသိင်ကသဳတိ ထတ်ရ။ <ref name="USGS1">{{cite web|last=Spence |first=William |author2=S.A. Sipkin |author3=G.L. Choy |title=Measuring the Size of an Earthquake |publisher=United States Geological Survey|year=1989 |url=https://earthquake.usgs.gov/learning/topics/measure.php |access-date=2006-11-03 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901233601/http://earthquake.usgs.gov/learning/topics/measure.php |archive-date=2009-09-01 }}</ref> ===ဟိုတ်ကသဳတိ မဂွံကတဵုဒှ်=== အဓိက ဟိုတ်ကသဳတိ မဂွံက္တဵုဒှ် နွံ ပိသာ်။ သီုပိသာ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုင် ဟိုတ်နူ ဂတှ်ေတိ ပေါတ်ဒး ရေင်သကအ် မတွဟ်ဂး သၟောန်ဂတှ်ေတိၜါ ကဆေတ်အာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သၟောန်ဂတှ်ေတိၜါဂှ် မွဲဂှ် ကဆေဝ်သဝ်စှ်ေ၊ မွဲပၠန်ဂှ် သၟောန်ဂတှ်ေတိၜါ မွဲလပါ်ဂှ် ကဆံင်သၠုင်တိုန်။ There are three main types of fault, all of which may cause an [[interplate earthquake]]: normal, reverse (thrust), and strike-slip. Normal and reverse faulting are examples of dip-slip, where the displacement along the fault is in the direction of [[Strike and dip|dip]] and where movement on them involves a vertical component. Many earthquakes are caused by movement on faults that have components of both dip-slip and strike-slip; this is known as oblique slip. The topmost, brittle part of the Earth's crust, and the cool slabs of the tectonic plates that are descending into the hot mantle, are the only parts of our planet that can store elastic energy and release it in fault ruptures. Rocks hotter than about {{cvt|300|C||}} flow in response to stress; they do not rupture in earthquakes.<ref>{{cite journal |last1=Sibson |first1=R.H. |year=1982 |title=Fault Zone Models, Heat Flow, and the Depth Distribution of Earthquakes in the Continental Crust of the United States |journal=Bulletin of the Seismological Society of America |volume=72 |issue=1 |pages=151–163}}</ref><ref>Sibson, R.H. (2002) "Geology of the crustal earthquake source" International handbook of earthquake and engineering seismology, Volume 1, Part 1, p. 455, eds. W H K Lee, H Kanamori, P C Jennings, and C. Kisslinger, Academic Press, {{ISBN|978-0-12-440652-0}}</ref> The maximum observed lengths of ruptures and mapped faults (which may break in a single rupture) are approximately {{cvt|1000|km|||}}. Examples are the earthquakes in [[1957 Andreanof Islands earthquake|Alaska (1957)]], [[1960 Valdivia earthquake|Chile (1960)]], and [[2004 Indian Ocean earthquake and tsunami|Sumatra (2004)]], all in subduction zones. The longest earthquake ruptures on strike-slip faults, like the [[San Andreas Fault]] ([[1857 Fort Tejon earthquake|1857]], [[1906 San Francisco earthquake|1906]]), the [[North Anatolian Fault]] in Turkey ([[1939 Erzincan earthquake|1939]]), and the [[Denali Fault]] in Alaska ([[2002 Denali earthquake|2002]]), are about half to one third as long as the lengths along subducting plate margins, and those along normal faults are even shorter. ==== Normal faults ==== Normal faults occur mainly in areas where the crust is being [[Extensional tectonics|extended]] such as a [[divergent boundary]]. Earthquakes associated with normal faults are generally less than magnitude 7. Maximum magnitudes along many normal faults are even more limited because many of them are located along spreading centers, as in Iceland, where the thickness of the brittle layer is only about {{convert|6|km|spell=in||}}.<ref>Hjaltadóttir S., 2010, "Use of relatively located microearthquakes to map fault patterns and estimate the thickness of the brittle crust in Southwest Iceland"</ref><ref>{{cite web |title=Reports and publications &#124; Seismicity &#124; Icelandic Meteorological office |url=http://en.vedur.is/earthquakes-and-volcanism/reports-and-publications/ |access-date=2011-07-24 |publisher=En.vedur.is}}</ref> ==== Reverse faults ==== Reverse faults occur in areas where the crust is being [[Thrust tectonics|shortened]] such as at a convergent boundary. Reverse faults, particularly those along [[Convergent boundary|convergent plate boundaries]], are associated with the most powerful earthquakes, [[megathrust earthquake]]s, including almost all of those of magnitude 8 or more. Megathrust earthquakes are responsible for about 90% of the total seismic moment released worldwide.<ref>{{citation |last1=Stern |first1=Robert J. |title=Subduction zones |journal=Reviews of Geophysics |volume=40 |issue=4 |page=17 |year=2002 |bibcode=2002RvGeo..40.1012S |doi=10.1029/2001RG000108 |s2cid=247695067}}</ref> ==== Strike-slip faults ==== [[Strike-slip fault]]s are steep structures where the two sides of the fault slip horizontally past each other; transform boundaries are a particular type of strike-slip fault. Strike-slip faults, particularly continental [[Transform fault|transforms]], can produce major earthquakes up to about magnitude 8. Strike-slip faults tend to be oriented near vertically, resulting in an approximate width of {{cvt|10|km|||}} within the brittle crust.<ref>{{cite web |title=Instrumental California Earthquake Catalog |url=http://wgcep.org/data-inst_eq_cat |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110725021215/http://wgcep.org/data-inst_eq_cat |archive-date=2011-07-25 |access-date=2011-07-24 |publisher=WGCEP |accessdate=2022-11-25 |archivedate=2011-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110725021215/http://wgcep.org/data-inst_eq_cat }}</ref> Thus, earthquakes with magnitudes much larger than 8 are not possible. [[File:Kluft-photo-Carrizo-Plain-Nov-2007-Img 0327.jpg|thumb|left|Aerial photo of the San Andreas Fault in the [[Carrizo Plain]], northwest of Los Angeles]] In addition, there exists a hierarchy of stress levels in the three fault types. Thrust faults are generated by the highest, strike-slip by intermediate, and normal faults by the lowest stress levels.<ref>{{cite journal | last1 = Schorlemmer | first1 = D. | last2 = Wiemer | first2 = S. | last3 = Wyss | first3 = M. | year = 2005 | title = Variations in earthquake-size distribution across different stress regimes | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-09-22_437_7058/page/539 | journal = Nature | volume = 437 | issue = 7058| pages = 539–542 |bibcode = 2005Natur.437..539S |doi = 10.1038/nature04094 | pmid = 16177788 | s2cid = 4327471 }}</ref> This can easily be understood by considering the direction of the greatest principal stress, the direction of the force that "pushes" the rock mass during the faulting. In the case of normal faults, the rock mass is pushed down in a vertical direction, thus the pushing force (''greatest'' principal stress) equals the weight of the rock mass itself. In the case of thrusting, the rock mass "escapes" in the direction of the least principal stress, namely upward, lifting the rock mass, and thus, the overburden equals the ''least'' principal stress. Strike-slip faulting is intermediate between the other two types described above. This difference in stress regime in the three faulting environments can contribute to differences in stress drop during faulting, which contributes to differences in the radiated energy, regardless of fault dimensions. === Energy released === For every unit increase in magnitude, there is a roughly thirtyfold increase in the energy released. For instance, an earthquake of magnitude 6.0 releases approximately 32 times more energy than a 5.0 magnitude earthquake and a 7.0 magnitude earthquake releases 1,000 times more energy than a 5.0 magnitude earthquake. An 8.6 magnitude earthquake releases the same amount of energy as 10,000 atomic bombs of the size used in [[World War II]].<ref>Geoscience Australia</ref> This is so because the energy released in an earthquake, and thus its magnitude, is proportional to the area of the fault that ruptures<ref>{{cite journal | last1 = Wyss | first1 = M. | year = 1979 | title = Estimating expectable maximum magnitude of earthquakes from fault dimensions | url = https://archive.org/details/sim_geology_1979-07_7_7/page/336 | journal = Geology | volume = 7 | issue = 7| pages = 336–340 |bibcode = 1979Geo.....7..336W |doi = 10.1130/0091-7613(1979)7<336:EMEMOE>2.0.CO;2 }}</ref> and the stress drop. Therefore, the longer the length and the wider the width of the faulted area, the larger the resulting magnitude. The most important parameter controlling the maximum earthquake magnitude on a fault, however, is not the maximum available length, but the available width because the latter varies by a factor of 20. Along converging plate margins, the dip angle of the rupture plane is very shallow, typically about 10 degrees.<ref>{{cite web|url=http://www.globalcmt.org/CMTsearch.html |title=Global Centroid Moment Tensor Catalog |publisher=Globalcmt.org |access-date=2011-07-24}}</ref> Thus, the width of the plane within the top brittle crust of the Earth can become {{cvt|50–100|km|||}} ([[2011 Tōhoku earthquake and tsunami|Japan, 2011]]; [[1964 Alaska earthquake|Alaska, 1964]]), making the most powerful earthquakes possible. ===Shallow-focus and deep-focus earthquakes=== {{Main|Depth of focus (tectonics)}} [[File:HotelSanSalvador.jpg|thumb|Collapsed Gran Hotel building in the [[San Salvador]] metropolis, after the shallow [[1986 San Salvador earthquake]]]] The majority of tectonic earthquakes originate in the ring of fire at depths not exceeding tens of kilometers. Earthquakes occurring at a depth of less than {{cvt|70|km|||}} are classified as "shallow-focus" earthquakes, while those with a focal-depth between {{cvt|70|and|300|km|}} are commonly termed "mid-focus" or "intermediate-depth" earthquakes. In [[Subduction]] zones, where older and colder [[oceanic crust]] descends beneath another tectonic plate, [[deep-focus earthquake]]s may occur at much greater depths (ranging from {{cvt|300|to|700|km|}}).<ref>{{cite web| publisher = [[National Earthquake Information Center]]| title = M7.5 Northern Peru Earthquake of 26 September 2005| date = 17 October 2005| url = ftp://hazards.cr.usgs.gov/maps/sigeqs/20050926/20050926.pdf| access-date = 2008-08-01}}</ref> These seismically active areas of subduction are known as [[Wadati–Benioff zone]]s. Deep-focus earthquakes occur at a depth where the subducted [[lithosphere]] should no longer be brittle, due to the high temperature and pressure. A possible mechanism for the generation of deep-focus earthquakes is faulting caused by [[olivine]] undergoing a [[phase transition]] into a [[spinel]] structure.<ref name="olivine">{{cite journal| last1 = Greene II | first1 = H.W.| last2 = Burnley | first2 = P.C.| title = A new self-organizing mechanism for deep-focus earthquakes| url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1989-10-26_341_6244/page/733 | journal = Nature| volume = 341| issue = 6244| pages = 733–737| date = October 26, 1989| doi = 10.1038/341733a0| bibcode=1989Natur.341..733G| s2cid = 4287597}}</ref> ===Earthquakes and volcanic activity=== {{main|Volcano tectonic earthquake}} Earthquakes often occur in volcanic regions and are caused there, both by [[tectonic plates|tectonic]] faults and the movement of [[magma]] in [[volcano]]es. Such earthquakes can serve as an early warning of volcanic eruptions, as during the [[1980 eruption of Mount St. Helens]].<ref>{{Cite book|last=Foxworthy and Hill|year=1982|title=Volcanic Eruptions of 1980 at Mount St. Helens, The First 100&nbsp;Days: USGS Professional Paper 1249|url=https://archive.org/details/bwb_C0-ASM-592}}</ref> Earthquake swarms can serve as markers for the location of the flowing magma throughout the volcanoes. These swarms can be recorded by [[seismometers]] and [[tiltmeter]]s (a device that measures ground slope) and used as sensors to predict imminent or upcoming eruptions.<ref>{{cite web|url=http://pubs.usgs.gov/gip/earthq1/volcano.html|title=Volcanoes and Earthquakes|publisher=United States Geological Survey|date=January 7, 1998|author=Watson, John|author2=Watson, Kathie|access-date=May 9, 2009}}</ref> ===Rupture dynamics=== A tectonic earthquake begins as an area of initial slip on the fault surface that forms the focus. Once the rupture has initiated, it begins to propagate away from the focus, spreading out along the fault surface. Lateral propagation will continue until either the rupture reaches a barrier, such as the end of a fault segment, or a region on the fault where there is insufficient stress to allow continued rupture. For larger earthquakes, the depth extent of rupture will be constrained downwards by the [[brittle-ductile transition zone]] and upwards by the ground surface. The mechanics of this process are poorly understood, because it is difficult either to recreate such rapid movements in a laboratory or to record seismic waves close to a nucleation zone due to strong ground motion.<ref name="NRS"/> In most cases the rupture speed approaches, but does not exceed, the [[S wave|shear wave]] (S-wave) velocity of the surrounding rock. There are a few exceptions to this: ==== Supershear earthquakes ==== [[Supershear earthquake]] ruptures are known to have propagated at speeds greater than the S-wave velocity. These have so far all been observed during large strike-slip events. The unusually wide zone of damage caused by the [[2001 Kunlun earthquake]] has been attributed to the effects of the [[sonic boom]] developed in such earthquakes. ==== Slow earthquakes ==== [[Slow earthquake]] ruptures travel at unusually low velocities. A particularly dangerous form of slow earthquake is the [[tsunami earthquake]], observed where the relatively low felt intensities, caused by the slow propagation speed of some great earthquakes, fail to alert the population of the neighboring coast, as in the [[1896 Sanriku earthquake]].<ref name="NRS">{{cite book|last=National Research Council (U.S.). Committee on the Science of Earthquakes|title=Living on an Active Earth: Perspectives on Earthquake Science|chapter-url=http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=10493&page=282|access-date=8 July 2010|year=2003|publisher=National Academies Press|location=Washington, D.C.|isbn=978-0-309-06562-7|page=[https://archive.org/details/livingonactiveea0000unse/page/418 418]|chapter=5. Earthquake Physics and Fault-System Science|url=https://archive.org/details/livingonactiveea0000unse/page/418}}</ref> ====Co-seismic overpressuring and effect of pore pressure==== During an earthquake, high temperatures can develop at the fault plane so increasing pore pressure consequently to vaporization of the ground water already contained within rock.<ref name=Sibson>{{cite journal|last1=Sibson |first1= R.H.|year=1973|title=Interactions between Temperature and Pore-Fluid Pressure during Earthquake Faulting and a Mechanism for Partial or Total Stress Relief|url=https://archive.org/details/sim_nature-physical-science_1973-05-28_243_126/page/66 |journal= Nat. Phys. Sci. |volume=243|issue= 126|pages=66–68|doi= 10.1038/physci243066a0|bibcode= 1973NPhS..243...66S}}</ref><ref name=Rudnicki>{{cite journal|last1= Rudnicki|first1= J.W.|last2= Rice|first2= J.R.|year= 2006|title= Effective normal stress alteration due to pore pressure changes induced by dynamic slip propagation on a plane between dissimilar materials|journal= J. Geophys. Res.|volume= 111, B10308|issue= B10|doi= 10.1029/2006JB004396|bibcode= 2006JGRB..11110308R|s2cid= 1333820|url= https://dash.harvard.edu/bitstream/1/2668811/1/Rice_PorePressDynSlip.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190502041503/https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/2668811/Rice_PorePressDynSlip.pdf;jsessionid=071046244FA1B0E26418CE95B726BA0E?sequence=1 |date=2019-05-02 }} {{Cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190502041503/https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/2668811/Rice_PorePressDynSlip.pdf;jsessionid=071046244FA1B0E26418CE95B726BA0E?sequence=1 |archivedate=2019-05-02 |title=Archive copy |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/2668811/Rice_PorePressDynSlip.pdf;jsessionid=071046244FA1B0E26418CE95B726BA0E?sequence=1 |accessdate=2026-09-20}}</ref><ref name=Guerriero>{{cite journal|last1=Guerriero |first1= V |last2=Mazzoli |first2= S.|year=2021|title=Theory of Effective Stress in Soil and Rock and Implications for Fracturing Processes: A Review|journal=Geosciences |volume=11|issue= 3 |pages=119|doi=10.3390/geosciences11030119|bibcode= 2021Geosc..11..119G |doi-access=free}}</ref> In the coseismic phase, such increase can significantly affect slip evolution and speed and, furthermore, in the post-seismic phase it can control the [[Aftershock]] sequence because, after the main event, pore pressure increase slowly propagates into the surrounding fracture network.<ref name=Nur>{{cite journal|last1=Nur |first1= A |last2=Booker |first2= J.R.|year=1972|title=Aftershocks Caused by Pore Fluid Flow?|url=https://archive.org/details/sim_science_1972-02-25_175_4024/page/885 |journal=Science |volume=175|issue= 4024 |pages=885–887|doi= 10.1126/science.175.4024.885 |pmid= 17781062 |bibcode= 1972Sci...175..885N |s2cid= 19354081 }}</ref><ref name=Guerriero /> From the point of view of the [[Mohr-Coulomb theory|Mohr-Coulomb strength theory]], an increase in fluid pressure reduces the normal stress acting on the fault plane that holds it in place, and fluids can exert a lubricating effect. As thermal overpressurization may provide positive feedback between slip and strength fall at the fault plane, a common opinion is that it may enhance the faulting process instability. After the mainshock, the pressure gradient between the fault plane and the neighboring rock causes a fluid flow which increases pore pressure in the surrounding fracture networks; such increase may trigger new faulting processes by reactivating adjacent faults, giving rise to aftershocks.<ref name=Nur /><ref name=Guerriero /> Analogously, artificial pore pressure increase, by fluid injection in Earth's crust, may [[Induced seismicity|induce seismicity]]. ===Tidal forces=== {{main|Tidal triggering of earthquakes}} [[Tides]] may induce some [[seismicity]]. ===Earthquake clusters=== Most earthquakes form part of a sequence, related to each other in terms of location and time.<ref name=WAAFEC>{{cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/eqcenter/step/explain.php|title=What are Aftershocks, Foreshocks, and Earthquake Clusters?|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090511175245/http://earthquake.usgs.gov/eqcenter/step/explain.php|archive-date=2009-05-11}}</ref> Most earthquake clusters consist of small tremors that cause little to no damage, but there is a theory that earthquakes can recur in a regular pattern.<ref>{{cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/research/parkfield/repeat.php|title=Repeating Earthquakes|publisher=United States Geological Survey|date=January 29, 2009|access-date=May 11, 2009}}</ref> Earthquake clustering has been observed, for example, in Parkfield, California where a long term research study is being conducted around the [[Parkfield earthquake]] cluster.<ref>{{Cite web |title=The Parkfield, California, Earthquake Experiment |url=https://earthquake.usgs.gov/learn/parkfield/ |access-date=2022-10-24 |website=earthquake.usgs.gov}}</ref> ====Aftershocks==== {{Main|Aftershock}} [[File:2016 Central Italy earthquake wide.svg|thumb|upright=1.15|Magnitude of the [[August 2016 Central Italy earthquake|Central Italy earthquakes of August]] and [[October 2016 Central Italy earthquakes|October 2016]] and [[January 2017 Central Italy earthquakes|January 2017]] and the aftershocks (which continued to occur after the period shown here)]] An aftershock is an earthquake that occurs after a previous earthquake, the mainshock. Rapid changes of stress between rocks, and the stress from the original earthquake are the main causes of these aftershocks,<ref name=Britannica>{{Cite web|title=Aftershock {{!}} geology|url=https://www.britannica.com/science/aftershock-geology|access-date=2021-10-13|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> along with the crust around the ruptured [[Fault (geology)|fault plane]] as it adjusts to the effects of the mainshock.<ref name="WAAFEC" /> An aftershock is in the same region of the main shock but always of a smaller magnitude, however they can still be powerful enough to cause even more damage to buildings that were already previously damaged from the mainshock.<ref name=Britannica/> If an aftershock is larger than the mainshock, the aftershock is redesignated as the mainshock and the originalmain shock is redesignated as a [[foreshock]]. Aftershocks are formed as the crust around the displaced [[Fault (geology)|fault plane]] adjusts to the effects of the mainshock.<ref name=WAAFEC/> ====Earthquake swarms ==== {{Main|Earthquake swarm}} Earthquake swarms are sequences of earthquakes striking in a specific area within a short period. They are different from earthquakes followed by a series of [[aftershock]]s by the fact that no single earthquake in the sequence is obviously the main shock, so none has a notable higher magnitude than another. An example of an earthquake swarm is the 2004 activity at [[Yellowstone National Park]].<ref>{{cite web|url=http://volcanoes.usgs.gov/yvo/2004/Apr04Swarm.html|title=Earthquake Swarms at Yellowstone|publisher=United States Geological Survey|access-date=2008-09-15|accessdate=2022-11-25|archivedate=2008-05-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080513060550/http://volcanoes.usgs.gov/yvo/2004/Apr04Swarm.html}}</ref> In August 2012, a swarm of earthquakes shook [[Southern California]]'s [[Imperial Valley]], showing the most recorded activity in the area since the 1970s.<ref>{{cite news|last=Duke|first=Alan|title=Quake 'swarm' shakes Southern California|url=http://www.cnn.com/2012/08/26/us/california-quake-swarm/index.html|publisher=CNN|access-date=27 August 2012}}</ref> Sometimes a series of earthquakes occur in what has been called an ''earthquake storm'', where the earthquakes strike a fault in clusters, each triggered by the shaking or [[coulomb stress transfer|stress redistribution]] of the previous earthquakes. Similar to [[aftershock]]s but on adjacent segments of fault, these storms occur over the course of years, and with some of the later earthquakes as damaging as the early ones. Such a pattern was observed in the sequence of about a dozen earthquakes that struck the [[North Anatolian Fault]] in Turkey in the 20th century and has been inferred for older anomalous clusters of large earthquakes in the Middle East.<ref>{{cite journal | title = Poseidon's Horses: Plate Tectonics and Earthquake Storms in the Late Bronze Age Aegean and Eastern Mediterranean | journal = Journal of Archaeological Science | year = 2000 | author = Amos Nur | issn = 0305-4403 | volume = 27 | issue = 1 | pages = 43–63 | url = http://water.stanford.edu/nur/EndBronzeage.pdf | doi = 10.1006/jasc.1999.0431 | last2 = Cline | first2 = Eric H. | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20090325050459/http://water.stanford.edu/nur/EndBronzeage.pdf | archive-date = 2009-03-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090325050459/http://water.stanford.edu/nur/EndBronzeage.pdf |date=2009-03-25 }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.bbc.co.uk/science/horizon/2003/earthquakestorms.shtml | title = Earthquake Storms | work = [[Horizon (BBC TV series)|Horizon]] | date = 1 April 2003 | access-date = 2007-05-02 }}</ref> == {{anchor|Magnitude}}Intensity and magnitude of earthquakes == Shaking of the earth is a common phenomenon that has been experienced by humans from the earliest of times. Before the development of strong-motion accelerometers, the intensity of a seismic event was estimated based on the observed effects. Magnitude and intensity are not directly related and calculated using different methods. The magnitude of an earthquake is a single value that describes the size of the earthquake at its source. Intensity is the measure of shaking at different locations around the earthquake. Intensity values vary from place to place, depending on distance from the earthquake and underlying rock or soil makeup.<ref>{{Cite journal |last1=Earle |first1=Steven |last2=Earle |first2=Steven |last3=Earle |first3=Steven |date=2015-09-01 |title=11.3 Measuring Earthquakes |url=https://opentextbc.ca/geology/chapter/11-3-measuring-earthquakes/ |language=en}}</ref> The [[Seismic magnitude scales#Richter|first scale for measuring earthquake magnitudes]] was developed by [[Charles F. Richter]] in 1935. Subsequent scales (see [[seismic magnitude scales]]) have retained a key feature, where each unit represents a ten-fold difference in the amplitude of the ground shaking and a 32-fold difference in energy. Subsequent scales are also adjusted to have approximately the same numeric value within the limits of the scale.<ref>{{Harvnb|Chung|Bernreuter|1980|p=1}}.</ref> Although the mass media commonly reports earthquake magnitudes as "Richter magnitude" or "Richter scale", standard practice by most seismological authorities is to express an earthquake's strength on the [[seismic scale#Mw|moment magnitude]] scale, which is based on the actual energy released by an earthquake.<ref>The USGS policy for reporting magnitudes to the press was posted at [https://earthquake.usgs.gov/aboutus/docs/020204mag_policy.php USGS policy] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160504144754/http://earthquake.usgs.gov/aboutus/docs/020204mag_policy.php |date=2016-05-04 }}, but has been removed. A copy can be found at http://dapgeol.tripod.com/usgsearthquakemagnitudepolicy.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170731230704/http://dapgeol.tripod.com/usgsearthquakemagnitudepolicy.htm |date=2017-07-31 }}.</ref> ==Frequency of occurrence== [[File:Comerio, Luca (1878-1940) - Vittime del terremoto di Messina (dicembre 1908).jpg|thumb|left|The [[1908 Messina earthquake|Messina earthquake]] and tsunami took as many as 200,000 lives on December 28, 1908, in [[Sicily]] and [[Calabria]].<ref>"[http://news.bbc.co.uk/2/low/europe/2381585.stm Italy's earthquake history]." BBC News. October 31, 2002.</ref>]]It is estimated that around 500,000 earthquakes occur each year, detectable with current instrumentation. About 100,000 of these can be felt.<ref name="usgsfacts">{{cite web|url=https://www.usgs.gov/natural-hazards/earthquake-hazards/science/cool-earthquake-facts|title=Cool Earthquake Facts|publisher=United States Geological Survey|access-date=2021-04-21}}</ref><ref name="wp100414">{{Cite news | first=Margaret Webb | last=Pressler | title=More earthquakes than usual? Not really. | work=KidsPost | publisher= Washington Post| location=Washington Post | pages= C10 | date=14 April 2010 }}</ref><!----url does not contain box statistics that print edition does and is included for info only----> Minor earthquakes occur nearly constantly around the world in places like California and Alaska in the U.S., as well as in El Salvador, Mexico, Guatemala, Chile, Peru, Indonesia, the Philippines, Iran, Pakistan, the [[Azores]] in Portugal, Turkey, New Zealand, Greece, Italy, India, Nepal and Japan.<ref> {{cite web |url=https://earthquake.usgs.gov/ |title=Earthquake Hazards Program |publisher=United States Geological Survey |access-date=2006-08-14}}</ref> Larger earthquakes occur less frequently, the relationship being [[Gutenberg–Richter law|exponential]]; for example, roughly ten times as many earthquakes larger than magnitude 4 occur in a particular time period than earthquakes larger than magnitude 5.<ref>[https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/eqstats.php USGS Earthquake statistics table based on data since 1900] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100524161817/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/eqstats.php |date=2010-05-24 }}</ref> In the (low seismicity) United Kingdom, for example, it has been calculated that the average recurrences are: an earthquake of 3.7–4.6 every year, an earthquake of 4.7–5.5 every 10&nbsp;years, and an earthquake of 5.6 or larger every 100&nbsp;years.<ref>{{cite web |url=http://www.quakes.bgs.ac.uk/hazard/Hazard_UK.htm |title=Seismicity and earthquake hazard in the UK |publisher=Quakes.bgs.ac.uk |access-date=2010-08-23 |accessdate=2022-11-25 |archivedate=2010-11-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101106121058/http://quakes.bgs.ac.uk/hazard/Hazard_UK.htm }}</ref> This is an example of the [[Gutenberg–Richter law]]. The number of seismic stations has increased from about 350 in 1931 to many thousands today. As a result, many more earthquakes are reported than in the past, but this is because of the vast improvement in instrumentation, rather than an increase in the number of earthquakes. The [[United States Geological Survey]] (USGS) estimates that, since 1900, there have been an average of 18 major earthquakes (magnitude 7.0–7.9) and one great earthquake (magnitude 8.0 or greater) per year, and that this average has been relatively stable.<ref> {{cite web |title = Common Myths about Earthquakes |url = https://earthquake.usgs.gov/learning/faq.php?categoryID=6&faqID=110 |publisher = United States Geological Survey |access-date = 2006-08-14 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20060925135349/http://earthquake.usgs.gov/learning/faq.php?categoryID=6&faqID=110 |archive-date = 2006-09-25 }}</ref> In recent years, the number of major earthquakes per year has decreased, though this is probably a statistical fluctuation rather than a systematic trend.<ref>[https://earthquake.usgs.gov/learn/topics/increase_in_earthquakes.php Are Earthquakes Really on the Increase?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140630233346/http://earthquake.usgs.gov/learn/topics/increase_in_earthquakes.php |date=2014-06-30 }}, USGS Science of Changing World. Retrieved 30 May 2014.</ref> More detailed statistics on the size and frequency of earthquakes is available from the United States Geological Survey.<ref>{{cite web |title=Earthquake Facts and Statistics: Are earthquakes increasing? |url=http://neic.usgs.gov/neis/eqlists/eqstats.html |publisher=United States Geological Survey |access-date=2006-08-14 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060812060818/http://neic.usgs.gov/neis/eqlists/eqstats.html |archive-date=2006-08-12 |accessdate=2022-11-25 |archivedate=2006-08-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060812060818/http://neic.usgs.gov/neis/eqlists/eqstats.html }}</ref> A recent increase in the number of major earthquakes has been noted, which could be explained by a cyclical pattern of periods of intense tectonic activity, interspersed with longer periods of low intensity. However, accurate recordings of earthquakes only began in the early 1900s, so it is too early to categorically state that this is the case.<ref>[http://www.australiangeographic.com.au/journal/the-10-biggest-earthquakes-in-recorded-history.htm/ The 10 biggest earthquakes in history] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130930084024/http://www.australiangeographic.com.au/journal/the-10-biggest-earthquakes-in-recorded-history.htm/ |date=2013-09-30 }}, Australian Geographic, March 14, 2011.</ref> Most of the world's earthquakes (90%, and 81% of the largest) take place in the {{convert|40000|km|mi|adj=mid|-long}}, horseshoe-shaped zone called the circum-Pacific seismic belt, known as the [[Pacific Ring of Fire]], which for the most part bounds the [[Pacific Plate]].<ref> {{cite web |title = Historic Earthquakes and Earthquake Statistics: Where do earthquakes occur? |url = https://earthquake.usgs.gov/learning/faq.php?categoryID=11&faqID=95 |publisher = United States Geological Survey |access-date = 2006-08-14 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20060925142008/http://earthquake.usgs.gov/learning/faq.php?categoryID=11&faqID=95 |archive-date = 2006-09-25 }}</ref><ref> {{cite web |url = https://earthquake.usgs.gov/learning/glossary.php?termID=150 |publisher = United States Geological Survey |title = Visual Glossary – Ring of Fire |access-date = 2006-08-14 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20060828152638/http://earthquake.usgs.gov/learning/glossary.php?termID=150 |archive-date = 2006-08-28 }}</ref> Massive earthquakes tend to occur along other plate boundaries too, such as along the [[Himalayan Mountains]].<ref>{{cite journal | last1 = Jackson | first1 = James | year = 2006 | title = Fatal attraction: living with earthquakes, the growth of villages into megacities, and earthquake vulnerability in the modern world | url = http://rsta.royalsocietypublishing.org/content/364/1845/1911.full | journal = [[Philosophical Transactions of the Royal Society]] | volume = 364 | issue = 1845 | pages = 1911–1925 | doi = 10.1098/rsta.2006.1805 | pmid = 16844641 | bibcode = 2006RSPTA.364.1911J | s2cid = 40712253 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130903085953/http://rsta.royalsocietypublishing.org/content/364/1845/1911.full |date=2013-09-03 }}</ref> With the rapid growth of [[Megacity|mega-cities]] such as Mexico City, Tokyo and Tehran in areas of high [[seismic risk]], some seismologists are warning that a single earthquake may claim the lives of up to three million people.<ref>"[http://cires.colorado.edu/~bilham/UrbanEarthquakesGlobal.html Global urban seismic risk]." Cooperative Institute for Research in Environmental Science.</ref> ==Induced seismicity== {{main|Induced seismicity}} While most earthquakes are caused by movement of the Earth's [[tectonic plate]]s, human activity can also produce earthquakes. Activities both above ground and below may change the stresses and strains on the crust, including building reservoirs, extracting resources such as coal or oil, and injecting fluids underground for waste disposal or [[fracking]].<ref>{{cite journal |author1=Fougler, Gillian R. |author2=Wilson, Miles |author3=Gluyas, Jon G. |author4=Julian, Bruce R. |author5=Davies, Richard J. |author-link1=Gillian Foulger |title=Global review of human-induced earthquakes |journal=[[Earth-Science Reviews]] |date=2018 |volume=178 |pages=438–514 |doi=10.1016/j.earscirev.2017.07.008 |bibcode=2018ESRv..178..438F |doi-access=free }}</ref> Most of these earthquakes have small magnitudes. The 5.7 magnitude [[2011 Oklahoma earthquake]] is thought to have been caused by disposing wastewater from oil production into [[injection wells]],<ref>{{cite news |last1=Fountain |first1=Henry |title=Study Links 2011 Quake to Technique at Oil Wells |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2013/03/29/science/earth/2011-oklahoma-quake-tied-to-wastewater-disposal-at-oil-wells.html#:~:text=The%20magnitude%205.7%20quake%2C%20which,porous%20rock%20for%20two%20decades. |access-date=July 23, 2020 |agency=[[The New York Times]] |date=March 28, 2013}}</ref> and studies point to the state's oil industry as the cause of other earthquakes in the past century.<ref>{{cite journal |author1=Hough, Susan E. |author-link1=Susan Hough |author2=Page, Morgan |title=A Century of Induced Earthquakes in Oklahoma? |journal=[[Bulletin of the Seismological Society of America]] |date=2015 |volume=105 |issue=6 |pages=2863–2870 |doi=10.1785/0120150109 |bibcode=2015BuSSA.105.2863H |url=https://pubs.geoscienceworld.org/ssa/bssa/article-abstract/105/6/2863/331910/A-Century-of-Induced-Earthquakes-in-Oklahoma-A?redirectedFrom=fulltext |access-date=July 23, 2020}}</ref> A [[Columbia University]] paper suggested that the 8.0 magnitude [[2008 Sichuan earthquake]] was induced by loading from the [[Zipingpu Dam]],<ref>{{cite journal |last1=Klose |first1=Christian D. |title=Evidence for anthropogenic surface loading as trigger mechanism of the 2008 Wenchuan earthquake |journal=Environmental Earth Sciences |date=July 2012 |volume=66 |issue=5 |pages=1439–1447 |doi=10.1007/s12665-011-1355-7|arxiv=1007.2155 |s2cid=118367859 }}</ref> though the link has not been conclusively proved.<ref>{{cite news |last1=LaFraniere |first1=Sharon |title=Possible Link Between Dam and China Quake |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2009/02/06/world/asia/06quake.html |access-date=July 23, 2020 |agency=[[The New York Times]] |date=February 5, 2009}}</ref> ==Measuring and locating earthquakes== {{Main|Seismic magnitude scales|Seismology}} The instrumental scales used to describe the size of an earthquake began with the [[Richter magnitude scale]] in the 1930s. It is a relatively simple measurement of an event's amplitude, and its use has become minimal in the 21st century. [[Seismic waves]] travel through the [[Earth's interior]] and can be recorded by [[seismometer]]s at great distances. The [[surface wave magnitude]] was developed in the 1950s as a means to measure remote earthquakes and to improve the accuracy for larger events. The [[moment magnitude scale]] not only measures the amplitude of the shock but also takes into account the [[seismic moment]] (total rupture area, average slip of the fault, and rigidity of the rock). The [[Japan Meteorological Agency seismic intensity scale]], the [[Medvedev–Sponheuer–Karnik scale]], and the [[Mercalli intensity scale]] are based on the observed effects and are related to the intensity of shaking. === Seismic waves === Every earthquake produces different types of seismic waves, which travel through rock with different velocities: * Longitudinal [[P-waves]] (shock- or pressure waves) * Transverse [[S-waves]] (both body waves) * [[Surface wave]]s – ([[Rayleigh wave|Rayleigh]] and [[Love wave|Love]] waves) === Speed of seismic waves === [[Propagation velocity]] of the seismic waves through solid rock ranges from approx. {{Convert|3|km/s|mi/s|abbr=on}} up to {{Convert|13|km/s|mi/s|abbr=on}}, depending on the [[density]] and [[Elasticity (physics)|elasticity]] of the medium. In the Earth's interior, the shock- or P-waves travel much faster than the S-waves (approx. relation 1.7:1). The differences in travel time from the [[epicentre|epicenter]] to the observatory are a measure of the distance and can be used to image both sources of earthquakes and structures within the Earth. Also, the depth of the [[hypocenter]] can be computed roughly. ==== P-wave speed ==== Upper crust soils and unconsolidated sediments: {{Convert|2-3|km|mi|abbr=on}} per second Upper crust solid rock: {{Convert|3-6|km|mi|abbr=on}} per second Lower crust: {{Convert|6-7|km|mi|abbr=on}} per second Deep mantle: {{Convert|13|km|mi|abbr=on}} per second. ==== S-waves speed ==== Light sediments: {{Convert|2-3|km|mi|abbr=on}} per second in Earths crust:{{Convert|4-5|km|mi|abbr=on}} per second Deep mantle: {{Convert|7|km|mi|abbr=on}} per second === Seismic wave arrival === As a consequence, the first waves of a distant earthquake arrive at an observatory via the Earth's mantle. On average, the kilometer distance to the earthquake is the number of seconds between the P- and S-wave '''times 8'''.<ref>{{cite web|url=http://hypertextbook.com/facts/2001/PamelaSpiegel.shtml |title=Speed of Sound through the Earth |publisher=Hypertextbook.com |access-date=2010-08-23}}</ref> Slight deviations are caused by inhomogeneities of subsurface structure. By such analysis of seismograms, the Earth's core was located in 1913 by [[Beno Gutenberg]]. S-waves and later arriving surface waves do most of the damage compared to P-waves. P-waves squeeze and expand the material in the same direction they are traveling, whereas S-waves shake the ground up and down and back and forth.<ref>{{cite web|url=https://newsela.com/articles/govt-science-earthquakes/id/26756/|title=Newsela {{!}} The science of earthquakes|website=newsela.com|language=en|access-date=2017-02-28|accessdate=2022-11-25|archivedate=2017-03-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170301005337/https://newsela.com/articles/govt-science-earthquakes/id/26756/}}</ref> === Earthquake location and reporting === Earthquakes are not only categorized by their magnitude but also by the place where they occur. The world is divided into 754 [[Flinn–Engdahl regions]] (F-E regions), which are based on political and geographical boundaries as well as seismic activity. More active zones are divided into smaller F-E regions whereas less active zones belong to larger F-E regions. Standard reporting of earthquakes includes its [[Richter magnitude scale|magnitude]], date and time of occurrence, [[geographic coordinates]] of its [[epicenter]], depth of the epicenter, geographical region, distances to population centers, location uncertainty, several parameters that are included in USGS earthquake reports (number of stations reporting, number of observations, etc.), and a unique event ID.<ref>{{cite web |url=http://geographic.org/earthquakes/real_time_details.php?id=recenteqsww/Quakes/usc000f1s0.php&lat=-10.7377&lon=165.1378 |title=Magnitude 8.0 – SANTA CRUZ ISLANDS Earthquake Details|work=Global Earthquake Epicenters with Maps |author=Geographic.org |access-date=2013-03-13}}</ref> Although relatively slow seismic waves have traditionally been used to detect earthquakes, scientists realized in 2016 that gravitational measurements could provide instantaneous detection of earthquakes, and confirmed this by analyzing gravitational records associated with the [[2011 Tōhoku earthquake and tsunami|2011 Tohoku-Oki]] ("Fukushima") earthquake.<ref>{{cite web|url=https://www.researchgate.net/blog/post/changes-to-earths-gravity-offer-early-earthquake-warning|title=Earth's gravity offers earlier earthquake warnings|access-date=2016-11-22}}</ref><ref>{{cite web|url=https://cosmosmagazine.com/geoscience/gravity-shifts-could-sound-early-earthquake-alarm|title=Gravity shifts could sound early earthquake alarm|access-date=2016-11-23|archive-date=2016-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20161124100006/https://cosmosmagazine.com/geoscience/gravity-shifts-could-sound-early-earthquake-alarm|url-status=dead|accessdate=2022-11-25|archivedate=2016-11-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161124100006/https://cosmosmagazine.com/geoscience/gravity-shifts-could-sound-early-earthquake-alarm}}</ref> ==Effects of earthquakes== [[File:1755 Lisbon earthquake.jpg|thumb|1755 copper engraving depicting [[Lisbon]] in ruins and in flames after the [[1755 Lisbon earthquake]], which killed an estimated 60,000 people. A [[tsunami]] overwhelms the ships in the harbor.]] The effects of earthquakes include, but are not limited to, the following: ===Shaking and ground rupture=== [[File:Haiti earthquake damage.jpg|thumb|Damaged buildings in [[Port-au-Prince]], [[2010 Haiti earthquake|Haiti]], January 2010.]] Shaking and [[surface rupture|ground rupture]] are the main effects created by earthquakes, principally resulting in more or less severe damage to buildings and other rigid structures. The severity of the local effects depends on the complex combination of the earthquake [[Richter magnitude scale|magnitude]], the distance from the [[epicenter]], and the local geological and geomorphological conditions, which may amplify or reduce [[wave propagation]].<ref>{{cite web |url=http://www.abag.ca.gov/bayarea/eqmaps/doc/contents.html |title=On Shaky Ground, Association of Bay Area Governments, San Francisco, reports 1995,1998 (updated 2003) |publisher=Abag.ca.gov |access-date=2010-08-23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090921082202/http://www.abag.ca.gov/bayarea/eqmaps/doc/contents.html |archive-date=2009-09-21 |accessdate=2022-11-25 |archivedate=2009-09-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090921082202/http://www.abag.ca.gov/bayarea/eqmaps/doc/contents.html }}</ref> The ground-shaking is measured by [[ground acceleration]]. Specific local geological, geomorphological, and geostructural features can induce high levels of shaking on the ground surface even from low-intensity earthquakes. This effect is called site or local amplification. It is principally due to the transfer of the [[seismic]] motion from hard deep soils to soft superficial soils and the effects of seismic energy focalization owing to the typical geometrical setting of such deposits. Ground rupture is a visible breaking and displacement of the Earth's surface along the trace of the fault, which may be of the order of several meters in the case of major earthquakes. Ground rupture is a major risk for large engineering structures such as [[dams]], bridges, and [[nuclear power stations]] and requires careful mapping of existing faults to identify any that are likely to break the ground surface within the life of the structure.<ref>{{cite web|url=http://www.consrv.ca.gov/cgs/information/publications/cgs_notes/note_49/Documents/note_49.pdf|title=Guidelines for evaluating the hazard of surface fault rupture, California Geological Survey|publisher=California Department of Conservation|year=2002|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091009065422/http://www.consrv.ca.gov/cgs/information/publications/cgs_notes/note_49/Documents/note_49.pdf|archive-date=2009-10-09|accessdate=2022-11-25|archivedate=2009-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091009065422/http://www.consrv.ca.gov/cgs/information/publications/cgs_notes/note_49/Documents/note_49.pdf}}</ref> ===Soil liquefaction=== {{Main|Soil liquefaction}} Soil liquefaction occurs when, because of the shaking, water-saturated [[granular]] material (such as sand) temporarily loses its strength and transforms from a solid to a liquid. Soil liquefaction may cause rigid structures, like buildings and bridges, to tilt or sink into the liquefied deposits. For example, in the [[1964 Alaska earthquake]], soil liquefaction caused many buildings to sink into the ground, eventually collapsing upon themselves.<ref>{{cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/regional/states/events/1964_03_28.php |title=Historic Earthquakes – 1964 Anchorage Earthquake |publisher=United States Geological Survey |access-date=2008-09-15 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110623111831/http://earthquake.usgs.gov/regional/states/events/1964_03_28.php |archive-date=2011-06-23 }}</ref> ===Human impacts=== [[File:Ghajn Hadid Tower closer view.JPG|thumb|Ruins of the [[Għajn Ħadid Tower]], which collapsed during the [[1856 Heraklion earthquake]]]] Physical damage from an earthquake will vary depending on the intensity of shaking in a given area and they type of population. Undeserved and developing communities frequently experience more severe impacts (and longer lasting) from a seismic event compared to well developed communities.<ref>{{Cite web |title=The wicked problem of earthquake hazard in developing countries |url=https://www.preventionweb.net/news/wicked-problem-earthquake-hazard-developing-countries |access-date=2022-11-03 |website=www.preventionweb.net |language=en}}</ref> Impacts may include: * Injuries and loss of life * Damage to critical infrastructure (short and long term) ** Roads, bridges and public transportation networks ** Water, power, swear and gas interruption ** Communication systems * Loss of critical community services including hospitals, police and fire * General [[property damage]] * Collapse or destabilization (potentially leading to future collapse) of buildings With these impacts and others, the aftermath may bring disease, lack of basic necessities, mental consequences such as panic attacks, depression to survivors,<ref>{{cite web|url=http://www.nctsn.org/trauma-types/natural-disasters/earthquakes |title=Earthquake Resources |date=30 January 2018 |publisher=Nctsn.org |access-date=2018-06-05}}</ref> and higher insurance premiums. Recovery times will vary based off the level of damage along with the socioeconomic status of the impacted community. ===Landslides=== {{further|Landslide}} Earthquakes can produce slope instability leading to landslides, a major geological hazard. Landslide danger may persist while emergency personnel are attempting rescue work.<ref>{{cite web|url=http://www.usgs.gov/hazards/landslides/|title=Natural Hazards – Landslides|publisher=United States Geological Survey|access-date=2008-09-15}}</ref> ===Fires=== [[File:Sfearthquake3b.jpg|thumb|Fires of the [[1906 San Francisco earthquake]]]] Earthquakes can cause fires by damaging [[electric power|electrical power]] or gas lines. In the event of water mains rupturing and a loss of pressure, it may also become difficult to stop the spread of a fire once it has started. For example, more deaths in the [[1906 San Francisco earthquake]] were caused by fire than by the earthquake itself.<ref>{{cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/index.php|title=The Great 1906 San Francisco earthquake of 1906|publisher=United States Geological Survey|access-date=2008-09-15|archive-date=2017-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211170826/https://earthquake.usgs.gov/regional/nca/1906/18april/index.php|url-status=dead}}</ref> ===Tsunami=== [[File:2004-tsunami.jpg|thumb|The tsunami of the [[2004 Indian Ocean earthquake]]]] {{main|Tsunami}} Tsunamis are long-wavelength, long-period sea waves produced by the sudden or abrupt movement of large volumes of water—including when an earthquake [[Submarine earthquake|occurs at sea]]. In the open ocean, the distance between wave crests can surpass {{convert|100|km|mi}}, and the wave periods can vary from five minutes to one hour. Such tsunamis travel 600–800&nbsp;kilometers per hour (373–497 miles per hour), depending on water depth. Large waves produced by an earthquake or a submarine landslide can overrun nearby coastal areas in a matter of minutes. Tsunamis can also travel thousands of kilometers across open ocean and wreak destruction on far shores hours after the earthquake that generated them.<ref name=Noson>{{Cite book|last1=Noson |first1=L.L. |last2=Qamar |first2=A. |last3=Thorsen|first3=G.W.|publisher=Washington State Earthquake Hazards|year=1988|title=Washington Division of Geology and Earth Resources Information Circular 85|url=http://file.dnr.wa.gov/publications/ger_ic85_earthquake_hazards_wa.pdf}}</ref> Ordinarily, subduction earthquakes under magnitude 7.5 do not cause tsunamis, although some instances of this have been recorded. Most destructive tsunamis are caused by earthquakes of magnitude 7.5 or more.<ref name=Noson/> ===Floods=== {{further|Flood}} Floods may be secondary effects of earthquakes, if dams are damaged. Earthquakes may cause landslips to dam rivers, which collapse and cause floods.<ref>{{cite web |url=http://www.quakes.bgs.ac.uk/earthquakes/historical/historical_listing.htm |title=Notes on Historical Earthquakes |publisher=[[British Geological Survey]] |access-date=2008-09-15 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516173115/http://www.quakes.bgs.ac.uk/earthquakes/historical/historical_listing.htm |archive-date=2011-05-16 |accessdate=2022-11-25 |archivedate=2007-11-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071119072210/http://www.quakes.bgs.ac.uk/earthquakes/historical/historical_listing.htm }}</ref> The terrain below the [[Sarez Lake]] in Tajikistan is in danger of catastrophic flooding if the [[landslide dam]] formed by the earthquake, known as the [[Usoi Dam]], were to fail during a future earthquake. Impact projections suggest the flood could affect roughly 5&nbsp;million people.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3120693.stm|title=Fresh alert over Tajik flood threat|date=2003-08-03|work=[[BBC News]]|access-date=2008-09-15}}</ref> ==Major earthquakes== [[File:Map of earthquakes 1900-.svg|thumb|upright=1.8|Earthquakes (M6.0+) since 1900 through 2017]] [[File:USGS magnitude 8 earthquakes since 1900.svg|thumb|upright=1.8|Earthquakes of magnitude 8.0 and greater from 1900 to 2018. The apparent 3D volumes of the bubbles are linearly proportional to their respective fatalities.<ref>[https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/mag8/magnitude8_1900_date.php USGS: Magnitude 8 and Greater Earthquakes Since 1900] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160414014457/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqarchives/year/mag8/magnitude8_1900_date.php |date=2016-04-14 }}</ref>]] {{Main|Lists of earthquakes}} One of the most devastating earthquakes in recorded history was the [[1556 Shaanxi earthquake]], which occurred on 23 January 1556 in [[Shaanxi]], China. More than 830,000 people died.<ref>"[https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/world/most_destructive.php Earthquakes with 50,000 or More Deaths] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20091101175733/http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/world/most_destructive.php |date=November 1, 2009 }}". U.S. Geological Survey</ref> Most houses in the area were [[yaodong]]s—dwellings carved out of [[loess]] hillsides—and many victims were killed when these structures collapsed. The [[1976 Tangshan earthquake]], which killed between 240,000 and 655,000 people, was the deadliest of the 20th century.<ref>Spignesi, Stephen J. (2005). ''Catastrophe!: The 100 Greatest Disasters of All Time''. {{ISBN|0-8065-2558-4}}</ref> The [[1960 Valdivia earthquake|1960 Chilean earthquake]] is the largest earthquake that has been measured on a seismograph, reaching 9.5 magnitude on 22 May 1960.<ref name="usgsfacts"/><ref name="wp100414"/><!----url does not contain box statistics that print edition does and is included for info only----> Its epicenter was near Cañete, Chile. The energy released was approximately twice that of the next most powerful earthquake, the [[Good Friday earthquake]] (27 March 1964), which was centered in [[Prince William Sound]], Alaska.<ref>{{cite web |url=http://www.gps.caltech.edu/uploads/File/People/kanamori/HKjgr77.pdf |title=The Energy Release in Great Earthquakes |author=Kanamori Hiroo |publisher=Journal of Geophysical Research |access-date=2010-10-10 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100723182215/http://www.gps.caltech.edu/uploads/File/People/kanamori/HKjgr77.pdf |archive-date=2010-07-23 |accessdate=2022-11-25 |archivedate=2010-07-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100723182215/http://www.gps.caltech.edu/uploads/File/People/kanamori/HKjgr77.pdf }}</ref><ref>{{cite web|url=https://earthquake.usgs.gov/learn/topics/how_much_bigger.php |title=How Much Bigger? |author=USGS |publisher=United States Geological Survey |access-date=2010-10-10}}</ref> The ten largest recorded earthquakes have all been [[megathrust earthquake]]s; however, of these ten, only the [[2004 Indian Ocean earthquake]] is simultaneously one of the deadliest earthquakes in history. Earthquakes that caused the greatest loss of life, while powerful, were deadly because of their proximity to either heavily populated areas or the ocean, where earthquakes often create [[tsunamis]] that can devastate communities thousands of kilometers away. Regions most at risk for great loss of life include those where earthquakes are relatively rare but powerful, and poor regions with lax, unenforced, or nonexistent seismic building codes. ==Prediction== {{Main|Earthquake prediction}} [[Earthquake prediction]] is a branch of the science of [[seismology]] concerned with the specification of the time, location, and [[seismic scale|magnitude]] of future earthquakes within stated limits.<ref>{{Harvnb|Geller|Jackson|Kagan|Mulargia|1997|p=1616}}, following {{Harvtxt|Allen|1976|p=2070}}, who in turn followed {{Harvtxt|Wood|Gutenberg|1935}}</ref> Many methods have been developed for predicting the time and place in which earthquakes will occur. Despite considerable research efforts by [[seismologist]]s, scientifically reproducible predictions cannot yet be made to a specific day or month.<ref name="ludwin">[http://www.geophys.washington.edu/SEIS/PNSN/INFO_GENERAL/eq_prediction.html Earthquake Prediction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091007165545/http://www.geophys.washington.edu/SEIS/PNSN/INFO_GENERAL/eq_prediction.html |date=2009-10-07 }}. Ruth Ludwin, U.S. Geological Survey.</ref> ==Forecasting== {{Main|Earthquake forecasting}} While [[forecasting]] is usually considered to be a type of [[prediction]], [[earthquake forecasting]] is often differentiated from [[earthquake prediction]]. Earthquake forecasting is concerned with the probabilistic assessment of general earthquake hazard, including the frequency and magnitude of damaging earthquakes in a given area over years or decades.<ref>{{Harvnb|Kanamori|2003}}, p. 1205. See also {{Harvnb|International Commission on Earthquake Forecasting for Civil Protection|2011}}, p. 327.</ref> For well-understood faults the probability that a segment may rupture during the next few decades can be estimated.<ref>Working Group on California Earthquake Probabilities in the San Francisco Bay Region, 2003 to 2032, 2003, {{cite web |title=Bay Area Earthquake Probabilities|url=https://earthquake.usgs.gov/regional/nca/wg02/index.php |access-date=2017-08-28 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170218174649/http://earthquake.usgs.gov/regional/nca/wg02/index.php |archive-date=2017-02-18 }}</ref><ref>{{Cite journal|last=Pailoplee|first=Santi|date=2017-03-13|title=Probabilities of Earthquake Occurrences along the Sumatra-Andaman Subduction Zone|journal=Open Geosciences|language=en|volume=9|issue=1|pages=4|doi=10.1515/geo-2017-0004|issn=2391-5447|bibcode=2017OGeo....9....4P|s2cid=132545870|doi-access=free}}</ref> [[Earthquake warning system]]s have been developed that can provide regional notification of an earthquake in progress, but before the ground surface has begun to move, potentially allowing people within the system's range to seek shelter before the earthquake's impact is felt. ==Preparedness== {{main|Earthquake preparedness}} The objective of [[earthquake engineering]] is to foresee the impact of earthquakes on buildings and other structures and to design such structures to minimize the risk of damage. Existing structures can be modified by [[seismic retrofitting]] to improve their resistance to earthquakes. [[Earthquake insurance]] can provide building owners with financial protection against losses resulting from earthquakes. [[Emergency management]] strategies can be employed by a government or organization to mitigate risks and prepare for consequences. [[Artificial intelligence]] may help to assess buildings and plan precautionary operations: the Igor [[expert system]] is part of a mobile laboratory that supports the procedures leading to the seismic assessment of masonry buildings and the planning of retrofitting operations on them. It has been successfully applied to assess buildings in [[Lisbon]], [[Rhodes]], [[Naples]].<ref>{{Cite journal|last1=Salvaneschi|first1=P.|last2=Cadei|first2=M.|last3=Lazzari|first3=M.|date=1996|title=Applying AI to Structural Safety Monitoring and Evaluation|journal=IEEE Expert|volume=11|issue=4|pages=24–34|doi= 10.1109/64.511774}}</ref> Individuals can also take preparedness steps like securing [[water heating|water heaters]] and heavy items that could injure someone, locating shutoffs for utilities, and being educated about what to do when the shaking starts. For areas near large bodies of water, earthquake preparedness encompasses the possibility of a [[tsunami]] caused by a large earthquake. ==Historical views== [[File:Lycosthène.jpg|thumb|An image from a 1557 book depicting an earthquake in Italy in the 4th century BCE]] From the lifetime of the Greek philosopher [[Anaxagoras]] in the 5th century BCE to the 14th century CE, earthquakes were usually attributed to "air (vapors) in the cavities of the Earth."<ref name=World>{{cite encyclopedia |title=Earthquakes |encyclopedia=Encyclopedia of World Environmental History |volume=1: A–G |pages=358–364 |publisher=Routledge |year=2003 }}</ref> [[Thales]] of Miletus (625–547 BCE) was the only documented person who believed that earthquakes were caused by tension between the earth and water.<ref name=World/> Other theories existed, including the Greek philosopher Anaxamines' (585–526 BCE) beliefs that short incline episodes of dryness and wetness caused seismic activity. The Greek philosopher Democritus (460–371 BCE) blamed water in general for earthquakes.<ref name=World/> [[Pliny the Elder]] called earthquakes "underground thunderstorms".<ref name=World/> 2ym0hxazp66avd7wjilhv1uctb0vxzi 0 6560 57526 46993 2026-09-29T00:12:39Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 57526 wikitext text/x-wiki {{Infobox space programme | name = Chandrayaan programme | image = GSLV Mk III M1, Chandrayaan-2 Lifting off 01.jpg | image_size = | alt = | caption = [[LVM3]] M1 lifting off with [[Chandrayaan-2]] on 22 July 2019 | country = [[India]] | organization = [[ISRO]] | programme = y | purpose = [[Exploration of the Moon]] | cost = {{INRConvert|1364|c|lk=on}}<ref name=":2">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/home/science/chandrayaan-2-mission-cheaper-than-hollywood-film-interstellar/articleshow/62990361.cms|title=Chandrayaan-2 mission cheaper than Hollywood film Interstellar – Times of India|website=The Times of India|date=20 February 2018|access-date=2019-08-27|archive-date=26 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190726132437/https://timesofindia.indiatimes.com/home/science/chandrayaan-2-mission-cheaper-than-hollywood-film-interstellar/articleshow/62990361.cms|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{cite web|url=https://164.100.158.235/question/annex/243/Au2222.pdf|title=Question No. 2222: Status of Chandrayaan Programme|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803171227/http://164.100.158.235/question/annex/243/Au2222.pdf|archive-date=2017-08-03|url-status=dead}}</ref> | status = Active | duration = 2008–present | firstflight = [[Chandrayaan-1]], {{start date and age|df=y|2008|10|22}} | lastflight = [[Chandrayaan-3]], {{start date and age|df=y|2023|7|14}} | launchsite = [[Satish Dhawan Space Centre]] | launcher = {{Hlist|[[Polar Satellite Launch Vehicle|PSLV]]|[[LVM3]]}} }} '''စန္ဒြယာန် ပရဝ်ဂရာမ်''' '''Chandrayaan programme'''<ref name="CY2_FAQ2">{{cite web|url=https://www.isro.gov.in/chandrayaan2-faq|title=Chandrayaan-2 FAQ|access-date=24 August 2019|quote=The name Chandrayaan means "Chandra- Moon, Yaan-vehicle", – in Indian languages (Sanskrit and Hindi), – the lunar spacecraft|archive-date=29 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190629122319/https://www.isro.gov.in/chandrayaan2-faq|url-status=dead|accessdate=24 August 2023|archivedate=29 June 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190629122319/https://www.isro.gov.in/chandrayaan2-faq}}</ref><ref>[[Monier Monier-Williams]], ''A Sanskrit-English Dictionary'' (1899): ''[[Chandra|candra]]'': "[...] m. the moon (also personified as a deity Mn. &c)" ''yāna'': "[...] n. a vehicle of any kind , carriage , wagon , vessel , ship , [...]"</ref> သီု မကော်စ '''ကမၠောန်လမ္ၚတ်ဂိတု အိန္ဒိယ'''( '''Indian Lunar Exploration Program''') ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကမၠောန် မဆက်ကၠောန်ဒၟံင် သွက်ဂွံတိုန်အကာသ နူကဵု ဂကောံသုတေသနအကာသ အိန္ဒိယ (Indian Space Research Organization - ISRO) ဗွဲတၟေင် သွက်ဂွံလ္ၚတ် ဂိတုရ။ ပရေင်ကမၠောန် မကၠောန်ဒၟံင်တအ်ဂှ် ဒဒှ်မလန်ဂေတ်သြရ်ဗိတ် ဂိတု (မဂေတ်ဒၟံင် မ္ၚးဂိတု နကဵု ယာန်အကာသ) နကဵု ယာန်ဂွေတ် (orbiter)၊ ဒဒှ်မပလံင်ဗစိုပ် ကိရိယာဂမၠိုင် ဇရေင် ဂိတု နကဵု ယာန်ဂဒေါအ် (impactor)၊ ဒဒှ်မစှ်ေ ပ္ဍဲဂိတု နကဵုအသိင်သာသာ ဇိုင်လၜတ် (sofft lander) ကေုာံ ဒဒှ်မဂေတ်လန် လတူဂိတု နကဵု ယာန်လစဝ် (rover) တအ်ရ။ နကဵု ပရေင်ကမၠောန်ဏအ်ဂှ် ရေင်တၠုင်ကၠောန်ဂွံ ပိ ဝါ၊ ဗလးစွံဂွံ ယာန်အကာသ မဂေတ်လန်ဗက်ဒၟံင် ဂိတုဂှ် ၜါဝါ၊ တုဲပၠန် စှ်ေလတူဂိတုတုဲ နကဵု ယာန်လစဝ်ဂှ် ဂေတ်လ္ၚတ် လတူဂိတုရ။ မစှ်ေလတူဂိတုတုဲ မဒဳ ဗက်ဂၠာဲလ္ၚတ် လတူဂိတုဂှ် ဒှ် ပရေင်ကမၠောန် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ အလန်ဒုတိယ မကော်ဂး စန္ဒြယာန်-၂ ဂှ်ရ။ ပြဟ်ပြဟ်ဏအ် နကဵု အလန်တတိယ မကော်ဂး စန္ဒြယာန်-၃ ဂှ် စှ်ေလဝ် နကဵု အသိင်သာသာ လတူဂိတု ပ္ဍဲဂိတုအဝ်ဂေတ် ၂၃၊ ၂၀၂၃ ရ။ မစှ်ေ အလန်ဏအ်ဂှ် စှ်ေလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲ လပါ်ကရေက်ဂိတု မဟွံဒးတ္ၚဲ (ဝါ) လပါ် နူကဵု ဂၠးတိဏအ် မညာတ်ကေတ် ဟွံသေင်၊ မဒှ် ကရေက်လပါ် ပၞိဟ်သၠုင်ကျာဂိတုရ။ ဂိတုလပါ်ဟွံဒးတ္ၚဲ ပ္ဍဲဒေသ ပၞိဟ်သၠုင်ကျာဏအ်ဂှ် စှ်ေဝါတ်ဒၟံင်တုဲ ကိုပ်ကၠာတေအ် ညးမွဲကီု ဟွံဂွံစှ်ေလဝ်ဏီတုဲ လၟုဟ်အလန်ကၠာအိုတ် နကဵု အိန္ဒိယ စှ်ေဂွံလဝ်ရ။ ရးနိဂီု လတူဂၠးတိဏအ် သီုဖအိုတ် ဆ ပန်ရးနိဂီု မတွဟ်ဂး သဟရးသဵုဗိယေတ် (ရုရှာ)၊ သဟရးအမေရိကာန်၊ ကေုာံ ရးနိဂီုကြုက် ကေုာံ အိန္ဒိယတအ်ဟေင် စှ်ေလတူဂိတုမာန်ရ။ ပၞောဝ်ကဵု ပန်ဂှ် အိန္ဒိယ ဂွံစှ်ေ လပါ်ဒမၠု (ဝါ) လပါ်ပၞိဟ်သၠုင်ကျာ အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ == လဒက်ပ္တန် အစဳအဇန် == စန္ဒြယာန် (ပရေင်ကမၠောန် လမ္ၚတ်ဂိတု အိန္ဒိယ) ဂှ် ဒှ်အစဳအဇန် ပရေင်ကမၠောန်နာနာရ။ ဂိတုသေပ်တေမ္ဗာ ၂၀၁၉ ဂှ် နကဵု အစဳအဇန်ကမၠောန်ဏအ် ပလံင်ဗလး ယာန်ဂွေတ် (orbiter) ကေုာံ ယာန်ဂဒေါအ်မွဲ သွက်ဂွံ ပလံင်စွံ ကိရိယာ ပ္ဍဲလတူ ဂိတု နကဵု ရံက္ကေတ်–PSLV (Polar Satellite Launch Vehicle) ရ။ ယာန်အကာယ မဗလးဏာ အလန်ဒုတိယဂှ် နွံကဵု ယာန်ဂွေတ်၊ ဇိုင်လၜတ် ကေုာံ ယာန်လစဝ်တုဲ ပ္တိုန်ဗလးဏာ နကဵု ရံက္ကေတ်-LVM3 (Launch Vehicle Mark-3)) ပ္ဍဲကဵု ဂိတုဂျူလာင် ၂၂၊ ၂၀၁၉ ဂှ်ရ။ နူအခိင်ဂှ် နကဵု ဒါရိုက်တာ အစဳအဇန် သြေဓရ ပနိက္ကေရ် သောမနထ် (Sreedhara Panicker Somanath) လလောင်တြးဟီုလဝ် သွက်ဂွံဗလးဏာ မရနုက်ကဵုပိဂှ် ဖန်ဇန်ဒၟံင်ရ။<ref name = "AstrotalkUK">{{Cite web|title = Episode 90 – An update on ISRO's activities with S Somanath and R Umamaheshwaran|url = https://astrotalkuk.org/episode-90-an-update-on-isros-activities-with-s-somanath-and-r-umamaheshwaran/|date = October 24, 2019|access-date = October 30, 2019|publisher = AstrotalkUK|archive-date = 15 November 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20201115001038/https://astrotalkuk.org/episode-90-an-update-on-isros-activities-with-s-somanath-and-r-umamaheshwaran/|url-status = live}}</ref> စန္ဒြယာန်-၃ ဂှ် ဗလးဏာ ပ္ဍဲဂိတုဂျူလာင် ၁၄၊ ၂၀၂၃ နကဵု ရံက္ကေတ်-LVM-3 တုဲ စှ်ေစိုပ်ဂိတု ပ္ဍဲကဵု ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၂၃၊ ၂၀၂၃ ရ။<ref name=":0">{{cite news |date=2023-07-15 |title=Chandrayaan-3 {{!}} A flight to the moon |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/sci-tech/science/chandrayaan-3-a-flight-to-the-moon/article67084942.ece |access-date=2023-07-17 |issn=0971-751X |archive-date=17 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717131704/https://www.thehindu.com/sci-tech/science/chandrayaan-3-a-flight-to-the-moon/article67084942.ece |url-status=live }}</ref> === ကဆံင် ပထမ: ယာန်ဂွေတ် ကေုာံ ယာန်ဂဒေါအ် === ==== စန္ဒြယာန်-၁ ==== [[ဝှာင်:CY1 2007 (cropped).jpg|thumb|ရုပ်ဓဇက် ယာန်အကာသ စန္ဒြယာန်-၁ ]] သကိုပ်ဝန်ဇၞော် အတလ် ဗိဟာရဳ ဝါဇ္ပါဲ (Atal Bihari Vajpayee) လလောင်တြးဟီု ပ္ဍဲ တ္ၚဲဗၠးၜးအိန္ဒိယ ပ္ဍဲ ၁၅ အဝ်ဂေတ် ၂၀၀၃ ဒဒှ်ရ ပရေင်ကမၠောန်စန္ဒြယာန်ဂှ် ဆက်ကၠောန်ဒၟံင်ဖိုဟ်ရ။ လညာတ်မ္ဂး အိန္ဒိယ သ္ဒးတိုန်ဂိတုကီုရောင်ဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲသဘင်ကောံဓရီု တၠပညာသိပ္ပံအိန္ဒိယ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၉ ဂှ်ရ။ တၠပညာလပါ်နက္ခတ္တဗေဒအိန္ဒိယ ဆက်ဗၟံက်အာ ရုပ်ရဴကမၠောန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၀။ တုဲဂှ် ခြာဟွံလအ်ဂှ် ဒက်ပ္တန် ဂကောံသုတေသနအကာသအိန္ဒိယ မံက်ဂတဝ်ကၠုင်ရ။ နကဵု ဂကောံဂှ် ဖျေဟ်အစဳအဇန်ကမၠောန် သွက်ဂွံတိုန်ဂိတုရ။ ဂိတုဨပြဳ ၂၀၀၃ ဂှ် တၠပညာအိန္ဒိယ နူသွာင်နာနာ တၠပညာမဆေင်ကဵု အကာသဗေဒ၊ ပထဝဳဗေဒ၊ ရူပဗေဒ၊ ဓါတုဗေဒ၊ နက္ခတ္တဗေဒ၊ အေန်ဂျေန္နဳယျာတအ်ဒှ်တမ် ကောံရေင်သကအ်တုဲ ဖျေဟ်အစဳအဇန်ကမၠောန် သွက်ဂွံ အိန္ဒိယ ဂွံတိုန်ဂိတုရ။ ကဆံင်ပထမဂှ် သွက်ဂွံ ဗလးဏာ ယာန်ဂွေတ်ဂိတု ရ။ * စန္ဒြယာန်-၁ ဗလးဏာ ပ္ဍဲ အံက်တဝ်ဗာ ၂၂၊ ၂၀၀၈ နကဵု ရံက္ကေတ်-PSLV–XL တုဲ နကဵု ဂကောံဂှ် ဂွံပလံင်စွံ ကပေါတ်ကိရိယာဇကု နကဵု ယာန်ဂဒေါအ် ဗွဲမအံင်ဇၞးရ။ ကမၠောန်အဓိက စန္ဒြယာန်-၁ ဂှ် သွက်ဂွံလ္ၚတ်ဂၠာဲ ဍာ် လတူဂိတုရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ သွက်ဂွံလ္ၚတ် အရာတၞဟ်ဟ် ဗီုကဵု ဓဇက်ဖျေဟ်ဗီုတိ ကေုာံ အရာတၞဟ် မဒှ် ဂုဏ်ဖိုလ် သွက် နက္ခတ္တဗေဒလေဝ် စမ်ၜတ်နင်ကီုရ။ === ကဆံင် ဒုတိယ: ဇိုင်လၜတ် ကေုာံ ယာန်လစဝ် === [[ဝှာင်:Chandrayaan-2 lander and orbiter integrated module.jpg|thumb|ယာန်ဂွေတ် ကဵု ဇိုင်လၜတ် သီုကဵု ယာန်လစဝ်|300x300px]] ==== စန္ဒြယာန်-၂ ==== ပ္ဍဲသေပ်တေမ္ဗာ ၁၈၊ ၂၀၀၈ ဂှ် အလဵုအသဳ သကိုပ်ဝန်ဇၞော် မန်မောဟာန် သိဂ် ပဒတန် သွက်ဂွံဗလးကမၠောန်ဂှ်ရ။<ref name="Hindu3">{{cite news |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article1341321.ece |title=Cabinet clears Chandrayaan-2 |work=The Hindu |first=P. |last=Sunderarajan |date=19 September 2008 |access-date=23 October 2008 |archive-date=20 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210720203241/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/Cabinet-clears-Chandrayaan-2/article15306430.ece |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210720203241/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/Cabinet-clears-Chandrayaan-2/article15306430.ece |archivedate=20 July 2021 |accessdate=24 August 2023 }}</ref><ref name="design_complete_1">{{cite news |url=http://www.domain-b.com/aero/space/spacemissions/20090817_chandrayaan-2_design.html |title=ISRO completes Chandrayaan-2 design |website=Domain-b.com |date=17 August 2009 |access-date=20 August 2009 |archive-date=8 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190608150215/https://www.domain-b.com/aero/space/spacemissions/20090817_chandrayaan-2_design.html |url-status=live }}</ref> ၜိုန်ရ နကဵု ဂကောံဂှ် သွက်ဂွံဗလးကမၠောန် စန္ဒြယာန်-၂ ဂှ် အာစိုပ်ဒတုဲဒၟံင်ကီုရလေဝ်<ref name="payload">{{cite press release |url=http://www.isro.gov.in/update/30-aug-2010/payloads-chandrayaan-2-mission-finalised |title=Payloads for Chandrayaan-2 Mission Finalised |publisher=Indian Space Research Organisation |date=30 August 2010 |access-date=4 January 2010 |archive-date=13 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190513213938/https://www.isro.gov.in/update/30-aug-2010/payloads-chandrayaan-2-mission-finalised |url-status=dead}}</ref> သွက်ဂွံဗလးကမၠောန်ဂှ် ပ္ဍဲဂိတုဇာန္နဝါရဳ ၂၀၁၃ ဂှ် ဒးဒုင်ပဆုဲထောအ်တ္ၚဲ<ref name="postponed">{{cite news |url=http://www.thehindu.com/news/national/chandrayaan2-india-to-go-it-alone/article4329844.ece |title=Chandrayaan-2: India to go it alone |work=The Hindu |first=R. |last=Ramachandran |date=22 January 2013 |access-date=8 June 2019 |archive-date=1 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801033035/http://www.thehindu.com/news/national/chandrayaan2-india-to-go-it-alone/article4329844.ece |url-status=live }}</ref> စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၁၆ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး နကဵု ရုရှာ မညးကၠောန် ဇိုင်လၜတ်ဂှ် ဟွံတုဲ အတိုင်မဟီုလဝ်ဂှ်ရ။<ref name="delay">{{cite news |url=http://www.asianscientist.com/2012/02/topnews/india-chandrayaan-2-moon-mission-delayed-after-russian-probe-failure-lev-zelyony-2012/ |title=India's Chandrayaan-2 Moon Mission Likely Delayed After Russian Probe Failure |work=Asian Scientist |first=Srinivas |last=Laxman |date=6 February 2012 |access-date=5 April 2012 |archive-date=8 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190608150218/https://www.asianscientist.com/2012/02/topnews/india-chandrayaan-2-moon-mission-delayed-after-russian-probe-failure-lev-zelyony-2012/ |url-status=live }}</ref><ref name="ndtv20120909">{{cite news |url=http://www.ndtv.com/india-news/indias-next-moon-mission-depends-on-russia-isro-chief-498868 |title=India's next moon mission depends on Russia: ISRO chief |work=[[NDTV]] |agency=Indo-Asian News Service |date=9 September 2012 |access-date=8 June 2019 |archive-date=8 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190608150207/https://www.ndtv.com/india-news/indias-next-moon-mission-depends-on-russia-isro-chief-498868 |url-status=live }}</ref> ဗွဲကြဴညိ သွက်ဂွံဗလးကမၠောန် ဂွံစှ်ေ ပ္ဍဲဂြိုဟ်မာသ်ဂှ်လေဝ် ဒးဒုင်ပဆုဲထောအ်ပၠန်ရ။ ပရေင်ကမၠောန် သွက်ဂွံစှ်ေ လတူဂြိုဟ်မာသ် ကဵု ပရေင်ကမၠောန်ဏအ် ပံင်တောဲလဝ် ရေင်သကအ်ရ။<ref name="delay"/> ဟိုတ်နူ ရုရှာ ကၠောန်ဟွံတုဲတုဲ နကဵု အိန္ဒိယ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဟွံဆက်ပံင်တောဲ ကုညးတၞဟ် နကဵုအလဵုဇကု ကၠောန်ကေတ် ဗွဲတၞဟ်ခြာ ဗွဲမဗၠးၜးရ။<ref name="postponed"/><ref>{{Cite web |url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=98239 |title=Chandrayaan-2 would be a lone mission by India without Russian tie-up. |date=14 August 2013 |website=Press Information Bureau, Government of India |access-date=8 June 2019 |archive-date=5 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190805180613/http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=98239 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|date=2020-10-25|title=How ISRO modified a lunar orbiter into Mars orbiter Mangalyaan, India's 'Moon Man' recalls|url=https://zeenews.india.com/india/how-isro-modified-a-lunar-orbiter-into-mars-orbiter-mangalyaan-indias-moon-man-recalls-2320097.html|access-date=2020-10-25|website=Zee News|language=en|archive-date=26 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026115248/https://zeenews.india.com/india/how-isro-modified-a-lunar-orbiter-into-mars-orbiter-mangalyaan-indias-moon-man-recalls-2320097.html|url-status=live}}</ref> စန္ဒြယာန်-၂ ဂှ် ဗလးပတိုန် ပ္ဍဲ ဂျူလာင် ၂၂၊ ၂၀၁၉<ref name="April launch">[https://www.hindustantimes.com/india-news/isro-set-for-april-launch-of-chandrayaan-2-after-missed-deadline/story-BjMmDmHQ5lqU5yijS8qfJN.html ISRO set for April launch of Chandrayaan-2 after missed deadline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190111212450/https://www.hindustantimes.com/india-news/isro-set-for-april-launch-of-chandrayaan-2-after-missed-deadline/story-BjMmDmHQ5lqU5yijS8qfJN.html |date=11 January 2019 }}. Vikram Gopal, ''Hindustan Times''. 11 January 2019.</ref> နကဵု ရံက္ကေတ်LVM3။ ယာန်အကာသဂှ် လုပ်စိုပ် ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ဂၠံင်သြဗိတ်ဂိတု ပ္ဍဲအဝ်ဂေတ် ၂၀၁၉ ဗွဲမအံင်ဇၞး၊ <ref>{{cite web|url=https://www.isro.gov.in/update/20-aug-2019/chandrayaan-2-update-lunar-orbit-insertion|title=Chandrayaan-2 update: Lunar Orbit Insertion|date=20 August 2019|access-date=13 November 2019|archive-date=20 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190820044245/https://www.isro.gov.in/update/20-aug-2019/chandrayaan-2-update-lunar-orbit-insertion|url-status=dead|accessdate=24 August 2023|archivedate=20 August 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190820044245/https://www.isro.gov.in/update/20-aug-2019/chandrayaan-2-update-lunar-orbit-insertion}}</ref> ဆဂး အဃောမဂစာန် စှ်ေ ပ္ဍဲကဵု ဂိတုသေတ္တေမ္ဗာ ၆၊ ၂၀၁၉ ဂှ် ဇိုင်ဂှ် တိတ်အာ။<ref>{{cite web|url= https://www.indiatoday.in/science/story/chandrayaan-2-lander-vikram-contact-lost-400-metres-moon-isro-1598004-2019-09-11|title= Chandrayaan 2 contact loss|date= 11 September 2019|access-date= 13 November 2019|archive-date= 13 November 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20191113095624/https://www.indiatoday.in/science/story/chandrayaan-2-lander-vikram-contact-lost-400-metres-moon-isro-1598004-2019-09-11|url-status= live}}</ref> ယာန်ဂွေတ်ဂှ် ကၠောန်ဒၟံင် ကမၠောန်၊ ပ္ကောံတင်ဂၞင်သိပ္ပံလေဝ် ဂွံဒၟံင်၊<ref>{{cite web|url= https://www.indiatoday.in/science/story/chandrayaan-2-update-orbiter-experiments-vikram-lander-isro-chief-k-sivan-1603445-2019-09-26|title= Chandrayaan 2 orbiter operational|date= 26 September 2019|access-date= 13 November 2019|archive-date= 13 November 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20191113095625/https://www.indiatoday.in/science/story/chandrayaan-2-update-orbiter-experiments-vikram-lander-isro-chief-k-sivan-1603445-2019-09-26|url-status= live}}</ref> တုဲ ဆက်ကၠောန်ဒၟံင်ကမၠောန် စဵုကဵု ၇,၅ သၞာံမာန်ရောင် ဆိင်လဝ်ရ။<ref>{{cite web|url= https://timesofindia.indiatimes.com/india/orbiter-will-have-a-lifespan-of-7-5-years-its-possible-to-find-vikram-lander-from-orbiter-isro-chief/articleshow/71028078.cms|title= Chandrayaan 2 orbiter operational life|website= [[The Times of India]]|date= 7 September 2019|access-date= 13 November 2019|archive-date= 8 September 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190908090547/https://timesofindia.indiatimes.com/india/orbiter-will-have-a-lifespan-of-7-5-years-its-possible-to-find-vikram-lander-from-orbiter-isro-chief/articleshow/71028078.cms|url-status= live}}</ref> [[ဝှာင်:Chandrayaan-3 – Integrated Module.webp|thumb|စန္ဒြယာန်-၃ ဗီုမဗဂပ်လဝ်တုဲ|300x300px]] ==== စန္ဒြယာန်-၃ ==== ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေမ္ဗာ ၂၀၁၉ လလောင်တြး အစဳအဇန် ကမၠောန်တၟိ သွက်ဂွံစှ်ေလတူဂိတုဂှ် ညးတအ် စရပ်ကမၠောန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၀ ဂိတုနဝ်ဝေမ္ဗာ။ ကမၠောန်တၟိဏအ်ဂှ် ကော်စ စန္ဒြယာန်-၃ တုဲ သွက်ဂွံတိုန် အလန်ဏအ်မ္ဂး ညးတအ် နကဵု ပရေင်ကမၠောန်လမ္ၚတ်ပၞိဟ်ဂိတု (Lunaar Polar Exploration Mission) ဏအ်ဂှ် ပံင်တောဲ ကုဇပါန်တုဲ ကၠောန်အာ စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၂၅ ရ။<ref name='Wire_Nov2019'>[https://thewire.in/space/isro-chandrayaan-3-lunar-lander-rover-gaganyaan https://thewire.in/space/isro-chandrayaan-3-lunar-lander-rover-gaganyaan ISRO Will Embark on Chandrayaan 3 by November 2020 for Another Landing Attempt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191115171741/https://thewire.in/space/isro-chandrayaan-3-lunar-lander-rover-gaganyaan |date=15 November 2019 }}. ''The Wire''. 14 November 2019.</ref> ယာန်အကာသ အလန်ဏအ်မ္ဂး ညးတအ် ဟွံပတိုန် ယာန်ဂွေတ်၊ ညးတအ် ပ္တိုန်ဏာ ဇိုင် သွက်ဂွံစှ်ေ ကဵု ယာန်လစဝ် သွက်ဂွံ ဂေတ်လ္ၚတ် လတူဂိတု<ref>{{cite web | url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=CHANDRYN3 | title=NASA – NSSDCA – Spacecraft – Details | access-date=10 June 2022 | archive-date=8 June 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220608231611/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=CHANDRYN3 | url-status=live | accessdate=24 August 2023 | archivedate=8 June 2022 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20220608231611/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=CHANDRYN3 }}</ref> တုဲ မဒးပ္တိုန် နကဵု ရံက္ကေတ်-LVM-3<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-to-cost-rs-615-crore-launch-could-stretch-to-2021/articleshow/73055941.cms|title=Chandrayaan-3 to cost Rs 615 crore, launch could stretch to 2021|date=January 2, 2020|first=Chethan|last=Kumar|website=The Times of India|language=en|access-date=2020-01-03|archive-date=30 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201230181930/https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-to-cost-rs-615-crore-launch-could-stretch-to-2021/articleshow/73055941.cms|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-second-bid-to-land-on-moon-by-november-2020/articleshow/72047390.cms |title=2nd Lunar landing effort by ISRO |website=[[The Times of India]] |date=14 November 2019 |access-date=15 November 2019 |archive-date=16 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191116130934/https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-second-bid-to-land-on-moon-by-november-2020/articleshow/72047390.cms |url-status=live }}</ref> ကမၠောန်မဗလးဏာ အလန်တတိယဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံစှ်ေ ပ္ဍဲဒၞာဲမရန်လဝ် သွက်ဂွံစှ်ေ ဒၞာဲမတုဲကၠုင်တေအ်ရ။<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-50965778|title=Chandrayaan-3: India plans third Moon mission|date=1 January 2020|website=BBC News|access-date=2 January 2020|archive-date=2 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200102084927/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-50965778|url-status=live}}</ref> စန္ဒြယာန်-၃ဂှ် ဗလးဏာ ပ္ဍဲ ဂိတုဂျူလာင် ၁၄၊ ၂၀၂၃ ပ္ဍဲအခိင် ၀၉း၀၅း၁၇ UTC။<ref name=":0" /> တင်ရန်တၟအ် အဓိက ကမၠောန်မဗလး စန္ဒြယာန်-၃ ဂှ် နွံ ပိသာ်၊ မွဲ သွက်ဂွံစှ်ေ လတူဂိတု လပါ်ကရေက်ဒမၠု ပ္ဍဲဒေသပၞိဟ်သၠုင်ကျာ၊ ၜါ သွက်ဂွံ ဂေတ်လ္ၚတ် ပ္ဍဲဗလးဂိတု နကဵု ယာန်လစဝ်၊ လက်ကြဴအိုတ်ဂှ် သွက်ဂွံဂၠာဲတုဲ ကေတ်ဖျေဟ်နင် ကပေါတ်စွမ်သိပ္ပံ။<ref>{{cite web |url=https://www.financialexpress.com/lifestyle/science/chandrayaan-3-launch-india-fourth-in-line-to-land-its-spacecraft-on-the-moon-an-exciting-feat/3163279/ |title=Chandrayaan-3 Launch: India fourth in line to land its spacecraft on the Moon – an exciting feat! |date=10 July 2023 |access-date=11 July 2023 |archive-date=17 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717132209/https://www.financialexpress.com/lifestyle/science/chandrayaan-3-launch-india-fourth-in-line-to-land-its-spacecraft-on-the-moon-an-exciting-feat/3163279/ |url-status=live }}</ref> ဇိုင် ကေုာံ ယာန်လစဝ် စန္ဒြယာန်-၃ စှ်ေ ဗဒါဲ ပၞိဟ်သၠုင်ကျာဂိတု ပ္ဍဲအဝ်ဂေတ် ၂၃၊ ၂၀၂၃ ဗွဲမအံင်ဇၞးရ။<ref>{{Cite news |last=Bhattacharjee |first=Nivedita |date=2023-08-23 |title=Chandrayaan-3 spacecraft lands on moon in 'victory cry' of new India |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/india/india-counts-down-crucial-moon-landing-2023-08-23/ |access-date=2023-08-23}}</ref> တုဲပၠန် အိန္ဒိယ ဂွံဒှ် ဂကူပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ဖျေဟ်လ္ၚတ် လတူ ဗလးဂိတု လပါ်ကရေက်ဒမၠု ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ == ဗီုရုပ်ဂမၠိုင် == <gallery> 380742main erlanger miniSAR large.jpg|Mini [[Synthetic-aperture radar|SAR radar]] image of [[Erlanger (crater)|Erlanger crater]] by Chandrayaan-1. On the Way Down (3036669129).jpg|Images taken by [[Moon Impact Probe]] before performing a hard landing near the outer rim of [[Shackleton (crater)|Shackleton crater]] in the [[Lunar south pole]] region. Chandrayaan1 Spacecraft Discovery Moon Water.jpg|Second confirmation of [[Lunar water|water on Moon]] by Chandrayaan-1's [[Moon Mineralogy Mapper]], three months after the discovery by [[Moon Impact Probe]]. Moon as viewed by Chandrayaan-2 LI4 Camera on 21 August 2019, 1903 UTC.png|[[Far side of the Moon]] as viewed by Chandrayaan-2's LI4 (Lander Imager 4) Camera, 21 August 2019. The Moon, as viewed by Chandrayaan-3 during Lunar Orbit Insertion on 5 August 2023.webm|The Moon, as viewed by Chandrayaan-3 during Lunar Orbit Insertion. </gallery> == နိဿဲ == {{Reflist}} 960ujtydw6j3lau2nnqysra3gw0e40j 0 6712 57528 57498 2026-09-29T00:46:26Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 57528 wikitext text/x-wiki {{Infobox Hindu temple | image = Shri Ram Janambhoomi Mandir, Ayodhya Dham.jpg | alt = Ram Mandir at Ayodhya | caption = Ram Janambhoomi Mandir | coordinates = {{coord|26.7956|82.1943|type:landmark_region:LK|display=inline,title}} | map_type = Uttar Pradesh #India | location = [[Ram Janmabhoomi]], [[Ayodhya]] | state = [[Uttar Pradesh]] | country = [[India]] | elevation_m = | deity = ''Ram Lalla'' (infant form of [[Rama]]) | festivals = | temple_quantity = 1 central temple with 6 more joined around it as one temple complex | monument_quantity = | inscriptions = | functional_status = Under construction | year_completed = {{start date and age|2024|01|22|df=y|p=n|br=n}}<ref>{{cite news|title='Prana Pratishta' at Ram Mandir to be held on January 22: Nripendra Misra|url=https://www.business-standard.com/india-news/prana-pratishta-at-ram-mandir-to-be-held-on-january-22-nripendra-misra-123121000419_1.html|work=Business Standard|date=10 December 2023|access-date=31 December 2023|language=en|archive-date=31 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231231062947/https://www.business-standard.com/india-news/prana-pratishta-at-ram-mandir-to-be-held-on-january-22-nripendra-misra-123121000419_1.html|url-status=live}}</ref> | creator = [[Shri Ram Janmabhoomi Teerth Kshetra]] | architect = [[Sompura family]]{{efn|Chandrakant Sompura<ref name="architect">{{Cite news |last=Umarji |first=Vinay |date=15 November 2019 |title=Chandrakant Sompura, the man who designed a Ram temple for Ayodhya |work=Business Standard |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/chandrakant-sompura-the-man-who-designed-a-ram-temple-for-ayodhya-119111501801_1.html |url-status=live |access-date=27 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200530024929/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/chandrakant-sompura-the-man-who-designed-a-ram-temple-for-ayodhya-119111501801_1.html |archive-date=30 May 2020}}</ref><br />Nikhil Sompura and Ashish Sompura<ref name="NDTVIncr20ft20" />}} | architecture_style = [[Nagara style]] | architecture_type = [[Hindu temple architecture]] | groundbreaking = {{start date and age|2020|08|05|df=y|p=n|br=n}}<ref>{{cite news|last=Gaur|first=Vatsala|title=PM Modi lays foundation stone of Ram Mandir in Ayodhya, says wait of centuries has ended|url=https://m.economictimes.com/news/politics-and-nation/first-bricks-laid-for-ram-temple-pm-modi-says-wait-of-centuries-has-ended/articleshow/77373354.cms|work=The Economic Times|date=5 August 2020|access-date=31 December 2023|language=en|archive-date=31 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231231062950/https://m.economictimes.com/news/politics-and-nation/first-bricks-laid-for-ram-temple-pm-modi-says-wait-of-centuries-has-ended/articleshow/77373354.cms|url-status=live}}</ref> | temple_board = [[Shri Ram Janmabhoomi Teerth Kshetra]] | website = {{URL|https://srjbtkshetra.org/|Shri Ram Janmbhoomi Teerth Kshetra}} | footnotes = | site_area = {{convert|2.7|acre|order=flip}}<ref name=":dimensions" /> | length = {{convert|360|ft|m|order=flip}} | width = {{convert|235|ft|m|order=flip}} |height_max={{convert|161|ft|m|order=flip}}<ref name=":dimensions" /> }} '''ဘုတ်ရာမ်''' ('''Ram Mandir)''' ဂှ် ဒှ် ဘာကျာ်ဟိန္ဒူ မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင်အယောဓယာ၊ တွဵုရး ဥတ္တာရ် ပြဒေသ်၊ သဟရးအိန္ဒိယ။ ဘာကျာ်ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲတိ သၟိင်ရာမ်သၠးဂဗ္ဘ မကော်ဂး ရာမဇန္မဘူမိ မြဴသာ်ဝွံ ကောန်[[ဟိန္ဒူ]] ဂမၠိုင် ပတှ်ေကေတ်လဝ်ရ။<ref name="bbc1">{{Cite web|date=16 October 2019|title=BBC|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-50065277.amp}}</ref><ref>{{Cite web|date=7 May 2020|title=Land levelling for Ayodhya Ram temple soon, says mandir trust after video conference|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2020/may/07/land-levelling-for-ayodhya-ram-temple-soon-says-mandir-trust-after-video-conference-2140354.html}}</ref> ဒၞာဲဂှ် ကိုပ်ကၠာတေအ် ဒှ်လဝ် ဒၞာဲပလဳမူသလေန် ဗဗြဳမာသဇိဒ် (Babri Masjid) မဒှ် ပလဳမူသလေန် မသြိုင်လဝ် နူကဵု အေဒဳ ၁၆ ဗွဝ်ကၠံတေအ်ရ။ ဗီုရုပ် သၟိင်ရာမ် ကဵု မိသဳတာဂှ် အာစွံစုတ် ပ္ဍဲကဵု ပလဳဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၉၊ ကိုပ်ကၠာ ပရေင်မလုပ်ပၠံင်သီကေတ် ဟွံကတဵုဒှ်ဏီ သၞာံ ၁၉၉၂ ဂှ်ရ။<ref name="Kishore">{{Cite book|last=Kunal|first=Kishore|title=Ayodhya Revisited|language=English}}</ref><ref name="Sethi 2021 p. 154">{{Cite book|last=Sethi|first=M.|title=Communities and Courts: Religion and Law in Modern India|url=https://books.google.com/books?id=MVtQEAAAQBAJ&pg=PT154}}</ref><ref>{{Cite web|last=Lal|first=Makkhan|date=2019-03-20|title=Historical texts prove that a temple was destroyed in Ayodhya to build the Babri Masjid|url=https://theprint.in/opinion/historical-texts-prove-that-a-temple-was-destroyed-in-ayodhya-to-build-the-babri-masjid/208224/|language=en-US}}</ref> သၞာံ ၂၀၁၉ ရုင်ဗစာသဟရးအိန္ဒိယ သ္ဂုတ်သွာတ် ဒၞာဲဂှ် ပအပ်ကဵု ဟိန္ဒူ သွက်ဂွံသြိုင် ဘာကျာ်ဟိန္ဒူ၊ တုဲ သွက်မူသလေန်မ္ဂး ညးတအ် ကဵုတိဒၞာဲတၞဟ် သွက်ဂွံသြိုင် ပလဳမွဲရ။<ref>{{Cite news|date=2019-10-16|title=Ayodhya dispute: The complex legal history of India's holy site|language=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-50065277}}</ref> ရုင်ဗစာဂှ် နိဿဲဗဒဗဒါဲ ကုလိက်ဂရင်ပတီ ပရေင်ၜံက်ခါဲပုရာန် အိန္ဒိယ Archaeological Survey of India (ASI) နဒဒှ် သက်သဳ ဒဒှ်ရ ဒၞာဲဂှ် မွဲအခိင်တေအ် ဒှ်လဝ် ဒၞာဲဘာကျာ်ဟိန္ဒူတြေံ၊ ဟွံဒှ် ဒၞာဲမဆေင်စပ် ကု[[အေဿလာမ်]]ရ။<ref>{{Cite news|date=2019-10-16|title=Ayodhya dispute: The complex legal history of India's holy site|language=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-50065277}}</ref> သၞာံ ၂၀၂၀ ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၅ ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ဘုမိပူဇယန္တ သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ ဘုတ်ကျာ်ရာမ်တုဲ သဘင်ဂှ် အလဵုဇကု သကိုပ်ဝန်ဇၞော်အိန္ဒိယ နရေန္ဒြာ မောဒဳ လေဝ်တိုန်စိုပ်ကီုရ။<ref>{{Cite news|date=13 September 2021|title=Six temples of different deities in Ayodhya Ram temple's final blueprint|language=en-IN|url=https://www.thehindu.com/news/national/six-temples-of-different-deities-in-ayodhya-ram-temples-final-blueprint/article36425034.ece}}</ref> ပရေင်ကမၠောန် သြိုင်ခၞံဂှ် နကဵု ဂကောံသြဳရာမ်ဇန္မဘောမိ (Shri Ram Janmabhoomi Teerth Kshetra Trust) ကေတ်တာလျိုင်တုဲ သြိုင်ခၞံဒၟံင်ရ။ သၞာံ ၂၀၂၄ ဂိတုဇာန္နဝါရဳ ၂၂ ဂှ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော်မောဒဳ နဒဒှ် မုကျယဇမေန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် နဒဒှ် သကိုပ်ပဓာနအသေအဟာန်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ဗုသစ်ကျာ် မကော်ဂး ပြဏ ပြတိသထ ရုပ်သၟိင်ရာမ်ရ။<ref>{{Cite web|date=2024-01-22|title=Ayodhya Ram Mandir LIVE updates: PM Modi in garbha griha, rituals start|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/ayodhya-ram-mandir-inauguration-live-updates-ram-temple-pran-pratishtha-ceremony-narendra-modi-speech-22-january-2024-101705843465943.html|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2024-01-22|title=Ayodhya Ram Mandir Inauguration Live Updates, Ram Mandir Pran Pratishtha Ceremony: Chief Yajman Narendra Modi takes 'sankalp' for consecration ceremony at Ram temple in Ayodhya, Ganesh puja under way|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/ayodhya-ram-mandir-news-live-updates-ram-temple-consecration-ceremony-pran-pratistha-january-22-ram-janmbhoomi-pm-modi/liveblog/107035131.cms|language=en}}</ref> သဘင်ဗုသစ်ကျာ်ဂှ် ဂကောံမသြိုင်ခၞံ ဒှ်ညး မဖန်ဗဒှ် ကၠောန်လဝ်ရ။<ref>{{Cite news|date=2023-11-16|title=Ayodhya Ram temple will open to the public on this date|language=en-IN|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Mangalore/consecration-22-inauguration-devotees-may-visit-ayodhya-ram-temple-from-january-23-says-sri-vishwaprasanna-tirtha/article67539534.ece}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ram Temple Consecration: PM Modi's Full Schedule For Ayodhya Temple Event|url=https://www.ndtv.com/india-news/ram-temple-consecration-pm-modis-full-schedule-for-ayodhya-temple-event-4907800}}</ref> == ဝင် == ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ် ကိုပ်ကၠာတေအ် ပလဳမူသလေန် ဗာဗြဳမာသဇိဒ် နွံဒၟံင်တုဲ ပလဳဂှ် သြိုင်လဝ် နူကဵု အေဒဳ ၁၆ ဗွဝ်ကၠံရ။ ရုပ် သၟိင်ရာမ် ကဵု မိသဳတာဂှ် လုပ်စွံ ပ္ဍဲပလဳဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၉၊ သၞာံ ၁၉၉၂ ဂှ် ဂကောံမၞိဟ်ဟိန္ဒူ လုပ်ဗတိုက်သီကေတ် ပလဳဂှ်ရ။<ref name="Kishore"/><ref name="Sethi 2021 p. 154"/><ref>{{Cite web|last=Lal|first=Makkhan|date=2019-03-20|title=Historical texts prove that a temple was destroyed in Ayodhya to build the Babri Masjid|url=https://theprint.in/opinion/historical-texts-prove-that-a-temple-was-destroyed-in-ayodhya-to-build-the-babri-masjid/208224/|language=en-US}}</ref> သၞာံ ၂၀၁၉ ရုင်ဗစာသဟရးအိန္ဒိယ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဒၞာဲဂှ် ကဵုအခေါင် ဟိန္ဒူတအ် သြိုင် ဘာကျာ်ဟိန္ဒူတုဲ သွက် မူသလေန်တအ်ဂှ် ညးတအ် ကဵုဒၞာဲတိ သွက်ဂွံသြိုင် ပလဳမွဲရ။<ref>{{Cite news|date=2019-10-16|title=Ayodhya dispute: The complex legal history of India's holy site|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-50065277|language=en-GB}}</ref> နကဵု ရုင်ဗစာဂှ် ညးတအ် ထ္ၜးသက်သဳ လိက်ဒုင်စဳရေင် နူကဵု သုတေသနပုရာန် အိန္ဒိယ (Archaeological Survey of India (ASI) ဒဒှ်ရ မဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဒၞာဲဂှ် မွဲအခိင်တေအ် ဒှ်လဝ် ဒၞာဲ ဘုတ်ကျာ်ဟိန္ဒူ၊ မူသလေန်တအ် ပၠံင်ကေတ်တုဲ သြိုင်စုတ် ပလဳဇကုရ။<ref>{{Cite news|date=2019-10-16|title=Ayodhya dispute: The complex legal history of India's holy site|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-50065277|language=en-GB}}</ref> ဆဂး လိက်ဒုင်စဳရေင် သုတေသနပုရာန်ဂှ် ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ ဒှ်အရာ မဗဒဗဒါဲစဂွံ ဟွံသေင်ရ။<ref>{{Cite web|last=Sharma|first=Betwa|title=Babri Revisited: ASI Suppressed Animal Bone Findings At Mosque Site|url=https://www.huffpost.com/archive/in/entry/babri-asi-suppressed-animal-bone-findings-at-mosque-site_in_5c42c412e4b0a8dbe1718924|date=January 20, 2019}}</ref><ref name="thehindu-03Oct10">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/Ayodhya-verdict-yet-another-blow-to-secularism-Sahmat/article15766526.ece|title=Ayodhya verdict yet another blow to secularism: Sahmat|date=3 October 2010}}</ref><ref>{{Cite book|last=Aligarh Historians Society|url=https://archive.org/details/HistoryJudgementOfAllahabadHighCourtInRamjanmabhumibabriMasjidCase/mode/2up|title=History & Judgement of Allahabad High Court in Ramjanmabhumi and Babri Masjid Case|date=3 January 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=Archeologist Who Observed Dig Says No Evidence of Temple Under Babri Masjid|url=https://thewire.in/history/babri-masjid-asi-excavation-ayodhya-ram-temple|date=December 6, 2022}}</ref><ref>{{Cite web|last=Pankaj|first=Jayant|title=Rama Janmabhoomi Issue: Exposing the myth behind the narrative|url=https://www.internationalmagz.com/articles/rama-jamnabhoomi-issue|date=December 6, 2021}}</ref> ဆဂး နကဵု ရုင်ဗစာသဟရးဂှ် ဒုင်တဲ လိက်ဒုင်စဳရေင် သုတေသနပုရာန်ဂှ်ရ။ နကဵု ရုင်ဗစာသဟရး ဟီု သၟဝ်ဗလဳဂှ် ဒှ်စမြိုင် မဆေင် ကုအေဿလာမ် ဟွံသေင်၊ တုဲ ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ဒှ်ဒၟံင် စမြိုင် မဆေင် ကုဟိန္ဒူ မဒှ်ဒၞာဲ ဇာန္တိမဘူမိ (ဒၞာဲသမၠးဂၠံဂဝ်) သၟိင်ရာမ် ရ။<ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/india/story/ayodhya-verdict-the-asi-findings-supreme-court-spoke-about-in-its-judgment-1617433-2019-11-09|title=Ayodhya verdict: The ASI findings Supreme Court spoke about in its judgment|date=4 April 2022}}</ref> === တမၠာ ကေုာံ ခေတ်လဒေါဝ် === သၟိင်ရာမ် ညးမကလေင်ကတဵုဒှ် မၞိဟ် နဒဒှ် သၟိင်ဗိသဴ ဂှ် ဒှ်ကျာ်ဟိန္ဒူရ။ အတိုင်လိက်သာသနာဝင်ဟိန္ဒူမ္ဂး ရာမယာန က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်အယောဓယာ ရ။<ref>{{Cite web|last=PTI|title='Faith in Ram's birthplace based on Valmiki Ramayana'|url=https://www.deccanherald.com/india/faith-in-rams-birthplace-based-on-valmiki-ramayana-775047.html|language=en}}</ref> အတိုင်ဝင် မဟီုလဝ်မ္ဂး ဘာကျာ်ဟိန္ဒူဂှ် ဗွဲကိုပ်ကၠာအိုတ် ဒးဒုင်ပလီုလဝ် နကဵု သၟိင်ဗာဗူရ် ညးမဒှ် သၟိင်အေန်ပါယျာမုဃလ်ပထမ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၂၈၊ မဒှ်အခိင် ဘုတ်ကျာ်ဟိန္ဒူ မနွံ ပ္ဍဲသကုတ်သၟဝ်ကျာအိန္ဒိယ ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် မဒးဒုင်ပလီုရ။<ref>{{Cite web|url=https://theprint.in/opinion/historical-texts-prove-that-a-temple-was-destroyed-in-ayodhya-to-build-the-babri-masjid/208224/|title=Historical texts prove that a temple was destroyed in Ayodhya to build the Babri Masjid|first=Makkhan|last=Lal|date=20 March 2019}}</ref> ဗွဲကြဴညိ ပ္ဍဲကဵု သၞာံဂှ်ရ နကဵု အသံ သၟိင်ဗာဗူရ်ဂှ် ကဵု သကိုပ်ပၞာန် မိရ်ဗကဳ သြိုင် ပလဳ ဗဗြဳမာသ်ဇိဒ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲဒတန် သၠးဂဗ္ဘသၟိင်ရာမ် ရ။ စၟတ်သမ္တီ တြေံအိုတ် ၜိုတ်မဂၠာဲဆဵုမ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု လိက် Descriptio Indiae မချူပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၆၇ နကဵု ညးမပတန်သာသနာခရေတ် Joseph Tiefenthaler ရ။ အတိုင်လိက်စၟတ်သမ္တီညးမ္ဂး ပလဳဂှ် သြိုင်လဝ် လတူ ဘာကျာ်သၟိင်ရာမ် မဒးဒုင်ပလီုလဝ်၊ တုဲပၠန် ဘာကျာ်ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲသၠးဂဗ္ဘ သၟိင်ရာမ် ရ။<ref>{{Cite book|last=Kishore|first=Kunal|title=Ayodhya Revisited|language=English}}</ref><ref>{{Cite news|title=Babri mosque to Ram temple: A timeline from 1528 to 2024|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/1/22/babri-mosque-to-ram-temple-a-timeline-from-1528-to-2024|date=22 January 2024|language=en}}</ref> ပဋိပက္ခ မဆေင် ကုဘာသာ က္တဵုဒှ်လဝ် ၜိုတ်မစၟတ်သမ္တီလဝ်မ္ဂး ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၅၃။<ref name="bbctimeline">{{Cite news|title=Timeline: Ayodhya holy site crisis|publisher=BBC News}}</ref> သၞာံ ၁၈၅၈ ဂိတုဒဳဇြေမ္ဗာ ဂှ် သၟိင်ဗြိတိန် ကၟာတ်လဒဵု ဟွံကဵု အခေါင် ဟိန္ဒူ ပပူဇဴ ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲဂှ်ရ။ ကိုပ်ကၠာတေအ် ဒၞာဲဟိန္ဒူတအ် မပပူဇဴဂှ် သြိုင်လဝ် မ္ၚးပလဳဂှ်ရ။<ref>{{Cite book|last=Kunal|first=Kishore|title=Ayodhya Revisited|publisher=Ocean Books Pvt. Ltd|year=2016|isbn=978-81-8430-357-5|edition=1st|location=New Delhi|pages=xxx|language=English}}</ref> === ပစ္စုပ္ပန် === ပဋိမာရုပ် သၟိင်ရာမ် ကဵု သဳတာ ဂှ် လုပ်စွံပၠုပ် ပ္ဍဲကဵု ပလဳဗဗြဳမာသ်ဇိဒ် ပ္ဍဲကဵု ဗတံ အကြာ ၂၂-၂၃ ဂိတုဒဳဇြေမ္ဗာ ၁၉၄၉ တုဲ တ္ၚဲယးဂတဂှ် ညးပူဇဴတအ် ကောံကၠုင် သွက်ဂွံ လ္ၚောဝ်ပူဇဴရ။<ref name="Kishore"/><ref name="AgrawalAggarwal">{{Cite book|last=Agrawal|first=S.P.|title=Information India 1990–91 : Global View|publisher=Concept Publishing Company|year=1992|isbn=978-81-7022-293-4}}</ref> စိုပ် သၞာံ ၁၉၅၀ ဂှ် နကဵု သၟိင်ဍုင် သီထိင်ထောအ် ပလဳ အတိုင်ဥပဒေ ပိုဒ်ၝောအ် 145 CrPC တုဲ ကဵု အခေါင် ဟိန္ဒူ၊ ဟွံကဵု အခေါင် မူသလေန်၊ သွက်ဂွံ လ္ၚောဝ်ပူဇဴ ကၠောန်ကေင်ကာဘာသာ ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲဂှ်ရ။<ref name="Chatterji 2014">{{Cite book|last=Chatterji|first=R.|title=Wording the World: Veena Das and Scenes of Inheritance|url=https://archive.org/details/wordingworldveen0000unse|publisher=Fordham University Press|year=2014|isbn=978-0-8232-6187-1}}</ref> ပ္ဍဲ ပ္ဍဲ ၁၉၈၀တအ် ဂှ် ဂကောံဝိသွဟိန္ဒူပရိသာဒ် Vishwa Hindu Parishad (VHP) မဒှ် ဂကောံ ဝါဒဂကူဟိန္ဒူ မသကာတ်မြဟ် မကော်ဂး သင်ပရိဝါရ် Sangh Parivar စချဳဓရာင် ဒၞာဲဂှ် ညံင်ဂွံဒှ် ဒၞာဲဟိန္ဒူတုဲ သွက်ဂွံ ကလေင်သြိုင် ဘုတ်ကျာ်ရာမ်ပၠန်ရ။ ဂကောံဂှ် စပ္ကောံလှုဲ ကေုာံ ဍိုတ် မချူလဝ် ဇာဲသြဳရာမ် "Jai Shri Ram"။ ဗွဲကြဴ နကဵု အလဵုအသဳ ခေတ်ဝန်ဇၞော် ရာဇိဝ် ဂါန်ဒဳ ကဵုအခေါင် သွက်ဂွံဖျေဟ် ရိုဟ်ကၞက် ရ။ ကိုပ်ကၠာဂှ် နကဵု အလဵုအသဳအိန္ဒိယ ကေုာံ အလဵုအသဳတွဵုရး ဥတ္တာရ် ပြဒေသ် တုပ်လဝ်စိုတ် သွက်ဂွံသြိုင် မ္ၚးဒၞာဲဂှ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၉ ဂိတုနဝ်ဝေမ္ဗာ ၉ ဂှ် ဂကောံဝိသွဟိန္ဒူပရိသာဒ်တအ် ၜံက်ခါဲတိ သွက်ဂွံ ဖျေဟ်ရိုဟ်ကၞက် အပ္ဍဲဒၞာဲတိ မကယျာန်ဓဝါတ်ဒၟံင် ရေင်သကအ်ဂှ်ရ။ တုဲ ဂကောံဂှ် အာဖျေဟ်ရိုဟ်ကၞက် သွက်ဂွံသြိုင် ဘာကျာ်ဟိန္ဒူ အပ္ဍဲကဵု အရှာမ်တိပလဳဂှ်ရ။ သၞာံ ၁၉၉၂ ဒဳဇြေမ္ဗာ ၆၊ နကဵု ဂကောံဂှ်ကီု သီုကဵု ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗော်ဘရတိယ ဇနတ ပ္ကောံမၞိဟ် ၜိုတ် ၁၅၀,၀၀၀ တုဲ ကောံကၠုင် ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ်ရ။ ထအုမၞိဟ်တအ်ဂှ် နကဵု နဲမကြမ်ကြ ထပါ် ဂကောံဂီုကၠီုဂမၠိုင်တုဲ လုပ်ပလီု ပလဳမူသလေန်ဂှ်ရ။ ပရေင်ပလီု ပလဳဂှ် ဗဒှ်ကဵု ပရေင်ရုသံင် ပဋိပက္ခ အကြာ ဟိန္ဒူ ကဵု မူသလေန် ဂၠိုင်ကဵု ဂိတုတုဲ မၞိဟ်ဒးချိုတ်အာ အောန်အိုတ် ၜိုတ် ၂,၀၀၀ ပ္ဍဲကဵု ဗောမ္ဗေ (လၟုဟ် မုမဗါဲ)၊ ပဋိပက္ခဂှ် ကၞာတ်ကၠောအ်အာ အလုံမွဲ တိုက်သၟတ်အိန္ဒိယရ။ ကြဴနူ ပလဳဂှ် ဒးဒုင်ပလီုတုဲ တ္ၚဲယးဂှ် The New York Times ပ္တိတ် ဒဒှ်ရ ဘာကျာ်ဟိန္ဒူ မနွံ ပ္ဍဲပါကိသတာန် ၃၀ ဘာပြင်ပြင် ဒးဒုင်ဗတိုက်၊ ဒးဒုင်စံင် တုဲ ဒးဒုင်ပလီုထောအ်ရ။ ဘာကျာ်ဟိန္ဒူ မနွံ ပ္ဍဲ ဗင်္ဂလာဒေသ် လေဝ် ဒးဒုင် ဗတိုက် ပလီုကီုရ။ <ref name=":0">{{Cite news|date=8 December 1992|title=200 Indians killed in riots following mosque destruction|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1992/12/08/200-indians-killed-in-riots-following-mosque-destruction/7ce3e7cf-354d-439c-8c69-b7db290dea3c/}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAndersonMoore1992">Anderson, John Ward; Moore, Molly (8 December 1992). </cite></ref> ပ္ဍဲ ဂိတုဂျူလာင် ၅၊ ၂၀၀၅ ဂှ် သၟာပကီုပရာပ် ၅ လုပ်ဗတိုက် ပ္ဍဲဒၞာဲ ပလဳ ဗာဗြဳ မာသ်ဇိဒ် မဒးဒုင်ပလီုလဝ်ဂှ်ရ။ သၟာပကီုပရာပ် သီုမသုန်ဂှ် ဒးဒုင် ပန်ဂစိုတ် ကုဗၠာဲသၟိင်တအ်ရ။ ညးဍုင်ကွာန် မွဲတၠ ဒးချိုတ်အာ ပ္ဍဲဒၞာဲ ညးပိ ဒးဝပ်ရ။<ref name="article3">{{Cite news|date=6 July 2005|title=Front Page: Armed storm Ayodhya complex|work=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/2005/07/06/stories/2005070612430100.htm|accessdate=23 January 2024|archivedate=8 July 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050708012430/http://www.hindu.com/2005/07/06/stories/2005070612430100.htm}}</ref><ref name="article4">{{Cite news|date=6 July 2005|title=Indian PM condemns the attack in Ayodhya|work=People's Daily Online|url=http://english.people.com.cn/200507/06/eng20050706_194315.html}}</ref> ပရေင်ၜံက်ခါဲသုတေသနပုရာန် ၜါဝါ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၈ ကဵု ၂၀၀၃ ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ဌာနသုတေသနပုရာန်အိန္ဒိယဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် သက်သဳ သၟေဟ် ဘာကျာ်ဟိန္ဒူ နူကဵု ဒၞာဲဂှ်ရ။<ref>{{Cite web|last=Bhattacharya|first=Santwana|date=6 March 2003|title=I found pillar bases back in mid-seventies: Prof Lal|url=http://archive.indianexpress.com/oldStory/19644/}}</ref><ref>{{Cite web|date=25 August 2020|title=Proof of temple found at Ayodhya: ASI report|url=https://www.rediff.com/news/2003/aug/25ayo1.htm}}</ref> သၟာပုရာန် K. K. Muhammed ပါ်ပါဲ ပ္ဍဲလတူအရာ မဆဵုကေတ်လဝ်တအ်ဂှ်ရ။<ref>{{Cite web|date=2016-01-21|title=Left historians prevented resolution of Babri Masjid dispute, says KK Mohammed, former ASI regional head-India News , Firstpost|url=https://www.firstpost.com/india/left-historians-connived-with-extremists-mislead-muslims-on-babri-issue-says-archaeologist-in-new-book-2592188.html}}</ref> ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ်အခိင်ဂှ် နကဵု က္ဍိုပ်လိက်ကီု နကဵုသၞောဝ်ကီု နာနာ ပ္တိတ်ဒၟံင် စပ်ကဵု ဒၞာဲဂှ် ဗီုကဵု အဃောလုပ်တိတ်အာကၠုင် ဟွံဂွံ၊ တိဂလိုင်လဵုဂှ် ဆေင်စပ် ကုဟိန္ဒူ တိဂလိုင်လဵုဂှ် ဆေင်စပ် ကုမူသလေန်။<ref name="bbc1"/><ref>{{Cite web|url=http://www.allahabadhighcourt.in/ayodhyabench4.html|title=Ram Janm Bhumi Babri Masjid: Gist of Judgments}}</ref> ဟိုတ်နူ ညးမွဲ ကုမွဲ ကေတ် တင်တုပ်စိုတ် ရေင်သကအ် ဟွံဂွံတုဲ ကိစ္စဂှ် စိုပ်အာ ဇရေင် ရုင်ဗစာသဟရး ရ။<ref>{{Cite news|title=Court orders 3-way division of disputed Ayodhya land|url=http://www.thehindu.com/news/national/article804632.ece?homepage=true|date=30 September 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101003104001/http://www.thehindu.com/news/national/article804632.ece?homepage=true|archivedate=3 October 2010|accessdate=23 January 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://scobserver.clpr.org.in/cases/babri-masjid-ram-janmabhoomi-case/|title=Ayodhya Dispute Case Background|accessdate=2024-01-23|archivedate=2018-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180106063612/http://scobserver.clpr.org.in/cases/babri-masjid-ram-janmabhoomi-case/}}</ref> ရုင်ဗစာ သဟရး ဖျေဟ်အမှု ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉၊ နကဵု ရုင်ဗစာ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် တိဂှ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒးပအပ်ကဵု ဂကောံ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု အလဵုအသဳအိန္ဒိယ၊ နကဵု ဂကောံဂှ် သြိုင်ဗဒှ် ဘာကျာ်ရာမ်ရ။ ဂကောံဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ယၟု Shri Ram Janmabhoomi Teerth Kshetra ။ ပ္ဍဲ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၅၊ ၂၀၂၀ လလောင်တြး ပ္ဍဲ ပါလဳမာန်အိန္ဒိယ နကဵု အလဵုအသဳ သၟဝ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် နရေနဒြာ မောဒဳ တုပ်စိုတ် သွက်ဂွံသြိုင် ဘာကျာ်ဂှ်ရ။ ကြဴနူဂှ် ၜါတ္ၚဲ ပ္ဍဲ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၇၊ သွက်ဂွံ သြိုင် ပလဳတၟိဂှ် ပ္တိတ်ကဵု ဒၞာဲတၟိ မနွံဗၞတ်တိ ၅ ဨက၊ မနွံ သ္ၚောဲ နူဒၞာဲဂှ် ၜိုတ် ၂၂ ကဳလဝ်မဳတာ (၁၄ တိုင်) မင္ၚး အယောဓယာ ပ္ဍဲကွာန် ဓန္နိပူရ် Dhannipur ရ။<ref>{{Cite news|title=From Parliament Floor, PM Modi Announces 15-Member Trust for Ayodhya Ram Temple; 5 Acres Allotted for Masjid|url=https://www.news18.com/news/politics/modi-announces-setting-up-of-trust-to-construct-ram-temple-in-ayodhya-2487595.html|date=5 February 2020}}</ref><ref>{{Cite web|date=7 February 2020|title=Dhannipur near Ayodhya already has 15 mosques, local Muslims want hospital and college too|url=https://theprint.in/india/dhannipur-near-ayodhya-already-has-15-mosques-local-muslims-want-hospital-and-college-too/361492/}}</ref> == ကမၠောန်မသြိုင်ခၞံ == ကမ္မဏဳ Shri Ram Janmabhoomi Teerth Kshetra trust စရပ်ကမၠောန်ပရေင်မသြိုင်ခၞံ ဘုတ်ကျာ်ရာမ် ပ္ဍဲဂိတု မာတ် သၞာံ ၂၀၂၀။<ref>{{Cite web|last=Sharma|first=Pratul|date=23 March 2020|title=1st phase of Ram temple construction begins in Ayodhya|url=https://www.theweek.in/news/india/2020/03/23/1st-phase-of-ram-temple-construction-begins-in-ayodhya.html|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|date=8 May 2020|title=Ram Mandir Construction: राम मंदिर निर्मितीच्या पहिल्या टप्प्यातील काम सुरू|language=mr|url=https://www.timesnowmarathi.com/india-news-international/article/ram-mandir-foundation-first-phase-of-work-starts-cleaning-of-site-starts/292477|accessdate=23 January 2024|archivedate=18 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211018015943/https://www.timesnowmarathi.com/india-news-international/article/ram-mandir-foundation-first-phase-of-work-starts-cleaning-of-site-starts/292477}}</ref> ဟိုတ်နူ ကပ်ယဲကဝ်ဝေဒ်-၁၉ တုဲ ပရေင်မသြိုင်ခၞံဂှ် ဒးဒေါအ်ဇူလဝ် မွဲလစုတ်။<ref>{{Cite web|last=Bajpai|first=Namita|date=9 April 2020|title=Ram Mandir plans continue during COVID-19 lockdown, temple trust releases its official Logo|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2020/apr/09/ram-mandir-plans-continue-during-covid-19-lockdown-temple-trust-releases-its-official-logo-2127639.html}}</ref><ref>{{Cite web|date=1 January 1970|title=COVID-19: लॉकडाउन खत्म होते ही अयोध्या में शुरू होगा भव्य राम मंदिर निर्माण|url=https://hindi.news18.com/news/uttar-pradesh/ayodhya-after-lockdown-ram-mandir-construction-work-will-start-in-ayodhya-upnga-upns-3094651.html|language=hi|accessdate=23 January 2024|archivedate=9 May 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200509073923/https://hindi.news18.com/news/uttar-pradesh/ayodhya-after-lockdown-ram-mandir-construction-work-will-start-in-ayodhya-upnga-upns-3094651.html}}</ref> သၞာံ ၂၀၂၀ ဂိတုမာတ် ၂၅ ဂှ် ပဋိမာရုပ်သၟိင်ရာမ်ဂှ် အာပြံင်စွံလဝ် ယာယဳ ပ္ဍဲ ရုင်သကိုပ်ဝန်ဇၞော် တွဵုရးဥတ္တာရ် ပြဒေသ်၊ ယောဂိ အဒိတျနာတ် (Yogi Adityanath)။<ref>{{Cite news|last=Rashid|first=Omar|date=25 March 2020|title=U.P. Chief Minister Adityanath shifts Ram idol amid lockdown|language=en-IN|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/up-chief-minister-adityanath-shifts-ram-idol-amid-lockdown/article31160225.ece}}</ref> ပ္ဍဲအခိင် မဆက်မိတ် လဴပူ ပရေင်ကမၠောန်မသြိုင်ခၞံဂှ် နကဵု ဂကောံ Vishwa Hindu Parishad (VHP) ဖန်ဇန်လဝ်'{{Transl|hi|ISO|Vijay Mahamantra Jaap Anushthan}}' ဇၟာပ်မၞိဟ် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲတၞဟ်တၞဟ် သွက်ဂွံ သၟာန်ဇာန် ကိစ္စကမၠောန်ဂှ်ရ။ {{Transl|hi|ISO|Shri Ram, Jai Ram, Jai Jai Ram}}၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဟီုဒၟံင် ဒဒှ်ရ ညးတအ် ကလိဂွံ ပေါဲအံင်ဇၞးရ။<ref>{{Cite news|date=4 April 2020|title=VHP to organise 'Vijay Mahamantra Jaap Anushthan'|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/vhp-to-organise-vijay-mahamantra-jaap-anushthan/1508964|accessdate=23 January 2024|archivedate=6 August 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200806200651/https://www.outlookindia.com/newsscroll/vhp-to-organise-vijay-mahamantra-jaap-anushthan/1508964}}</ref> ညးအုပ််ကာနာနာ ကမ္မဏဳ မသြိုင်ခၞံ ချမ်ပါတ် ရာဲ (Champat Rai) လလောင်တြး တ္ၚဲမပတိုန်ပၠုပ် ပဋိမာရုပ် သၟိင်ရာမ် ပ္ဍဲကဵု ဂိတု ဇာန္နဝါရဳ ၂၂၊ ၂၀၂၄၊ အံက်တဝ်ဗာ ၂၅၊ ၂၀၂၃ ဂှ် ဘိက်လိက် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် နရေန္ဒြာ မောဒဳ သွက်ဂွံ တိုန်စိုပ် သဘင်ဂှ်ရ။<ref>{{Cite web|last=Sharma|first=Sheenu|date=2023-10-25|title=Uttar Pradesh: Ram Temple Trust invites PM Modi to install Lord Ram idol in Ayodhya on Jan 22, 2024|url=https://www.indiatvnews.com/uttar-pradesh/uttar-pradesh-pm-modi-to-install-lord-ram-idol-ayodhya-22-january-2024-ram-janmbhoomi-trust-invitation-champat-rai-latest-updates-2023-10-25-899614|language=en}}</ref> == သဘင်ဗုသစ် == [[ဝှာင်:Glimpses_of_Pran_Pratishtha_ceremony_of_Shree_Ram_Janmaboomi_Temple_in_Ayodhya,_Uttar_Pradesh_on_January_22,_2024.jpg|thumb|Devotees and visitors celebrating the ''Prana Pratishtha'' ceremony outside the temple on 22 January 2024]] သွက်ဂွံ ကၠောန်သဘင်ဗုသစ်ကျာ်ဂှ် နကဵု အလဵုအသဳ တွဵုရးဥတ္တာရ် ပြဒေသ် ပ္တိတ်ကဵုသြန် ရူပဳ ၁ အသင်္ဃဲ (= ၁၃ မဳလဳယာန် ဒဝ်လာအမေရိကာန်)၊ သွက်ဂွံကၠောန် သဘင်ဘာသာ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲတွဵုရးဂှ် ၈၂၆ ဒၞာဲရ။ သဘင်ဂှ် စနူကဵု ဂိတုဒဳဇြေမ္ဗာ ၂၀၂၃ စဵုကဵု ဇာန္နဝါရဳ ၁၆၊ ၂၀၂၄၊ နူဂှ် နကဵု သဘင်ဇၞော်ဇၞော်ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲဗုသစ် ဇာန္နဝါရဳ ၂၂ ရ။<ref>{{Cite web|date=2023-12-01|title=₹100 cr for Ramotsav: Mega events in run-up to Ram temple inauguration|url=https://www.hindustantimes.com/cities/lucknow-news/rs-100-cr-for-ramotsav-mega-events-in-run-up-to-ram-temple-inauguration-101701372006307.html|language=en}}</ref> Prime Minister Narendra Modi along with RSS Sarsanghchalak, Mohan Bhagwat, Congress leaders and leaders from other opposition political parties were invited for attending the consecration ceremony.<ref>{{Cite web|date=2023-12-21|title=Sonia Gandhi, Mallikarjun Kharge invited to Ram Temple inauguration, may not attend|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/sonia-gandhi-mallikarjun-kharge-invited-to-ram-temple-inauguration-may-not-attend-101703129191711.html|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2023-12-20|title=Ayodhya Trust invites Kharge, Sonia, to Ram temple consecration ceremony next month|url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/ayodhya-trust-kharge-sonia-ram-temple-consecration-ceremony-9076588/|language=en}}</ref> The guest list also included prominent industrialists, scientists, actors, army officers, spiritual leaders and Padma awardees.<ref>{{Cite web|last=Livemint|date=2023-10-25|title=PM Modi invited to install Lord Ram's idol at Ayodhya temple on January 22|url=https://www.livemint.com/news/india/pm-modi-invited-to-install-lord-rams-idol-at-ayodhya-temple-on-january-22-11698246179120.html|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thestatesman.com/india/7000-prominent-personalities-in-guest-list-for-inauguration-of-ram-temple-1503247665.html|title=Gautam Adani, Virat Kohli among 7,000 prominent personalities in guest list for inauguration of Ram temple|date=7 December 2023}}</ref> === လိက်ဂမၠိုင် === * The Battle for Rama (Case of the Temple at Ayodhya) by Meenakshi Jain. * ''Sunrise over Ayodhya: Nationhood in Our Times'' by Salman Khurshid. == စၟတ် == {{Notelist}} == နိဿဲ == {{Reflist}} tvm4q2t9v17j7bk9vaxwwr738qwfbz0