အိုမဳဂ ၃

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mnw">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝဳကဳပဳဒဳယာ</sitename>
    <dbname>mnwwiki</dbname>
    <base>https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">တၟေင်</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ညးလွပ်</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ညးလွပ် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဝှာင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဝှာင် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ထာမ်ပလိက်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ရီု</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ရီု ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ပါင်မုက်</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ပါင်မုက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မဝ်ဂျူ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>အိုမဳဂ ၃</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11940</id>
    <revision>
      <id>57541</id>
      <timestamp>2026-10-03T10:10:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''အိုမဳဂ ၃''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Omega-3 fatty acids'', ဟွံသေင်မ္ဂး ''Omega-3 oils'', ''ω−3 fatty acids'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကူ အက်သေတ် ကၠေင် မဟွံပေင် (Polyunsaturated fatty acids - PUFAs) မွဲ ဂကူ မနွံကဵု ဓါတ် ကာဗောန် ၜါဆ (Double bond) ပ္...&quot;</comment>
      <origin>57541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22166" sha1="bs62kmsuz3gn6vnbmmrqbpbj3od3p6j" xml:space="preserve">'''အိုမဳဂ ၃''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Omega-3 fatty acids'', ဟွံသေင်မ္ဂး ''Omega-3 oils'', ''ω−3 fatty acids'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကူ အက်သေတ် ကၠေင် မဟွံပေင် (Polyunsaturated fatty acids - PUFAs) မွဲ ဂကူ မနွံကဵု ဓါတ် ကာဗောန် ၜါဆ (Double bond) ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲ မရနုက်ကဵု ပိ နူကဵု တၞုင် မဳတာင် (Methyl end) ပ္ဍဲ လဒက်ပတန် ဓါတုဗေဒ ဍေဟ် ရ။ ဓါတ် အိုမဳဂ ၃ ဝွံ ဒှ် ဓါတ် မကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် ကောန်မၞိဟ်၊ ဆဂး ခန္ဓာကိုယ် ပိုယ် ဖန်ပတိတ် ကေတ်တ် ဟွံမာန် တုဲ သ္ဒး ကလိဂွံ နူကဵု စၞစ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂဥုဲ ထံက်ပင် တအ် သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;nih&quot;&gt;{{cite web |url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/Omega3FattyAcids-HealthProfessional/ |title=Omega-3 Fatty Acids - Health Professional Fact Sheet |publisher=National Institutes of Health (NIH) |year=2022 |access-date=October 3, 2026}}&lt;/ref&gt;

အိုမဳဂ ၃ ဝွံ မလေပ် ဂၠာဲဆဵု ကေတ် ပ္ဍဲကဵု စၞ ၜဳ မပ္တံကဵု ကၚ် (Fish) ကေုာံ ကၠေင်ကၚ် (Fish oil)၊ တုဲ သီု နွံ ပ္ဍဲကဵု မသတ်ဆု၊ မကဴ ကေုာံ ကၠေင် တၞံ လ္ၚဵု တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အိုမဳဂ ၃ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဓါတုဗေဒ၊ ဂကူ အဓိက၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ စၞစ၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Fish oil capsules.jpg|thumb|right|300px|ခတှ်ေ [[ကၠေင်ကၚ်]] (Fish oil capsules) မနွံကဵု ဓါတ် အိုမဳဂ ၃ ဗွဲမဂၠိုင်၊ မစကာ နဒဒှ် ဂဥုဲ ထံက်ပင် သွက် ပရေင်ထတ်ယုက်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;အိုမဳဂ ၃&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဓါတ် ကၠေင် မခိုဟ် (Good fats) မွဲ ဂကူ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် နှင် သေဝ် (Cell membranes) ခန္ဓာကိုယ် ပိုယ် သီုဖအိုတ် ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် သေဝ် တအ် ဂွံ ချဳဓရာင် ခိုဟ် ကေုာံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ဟဝ်မောန် (Hormones) မထိင်ဒဝ် လဝ် ပရေင်ကၠိခ္ဍက် (Inflammation)၊ ပရေင်ကောံ ဆီ (Blood clotting)၊ ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် သၞောတ် အာရီု ရ။

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဇဳဝဓါတု (Biochemistry) မ္ဂး၊ အက်သေတ် ကၠေင် အိုမဳဂ ၃ ဝွံ ဒှ် အက်သေတ် မနွံကဵု ရိုဟ် ကာဗောန် (Carbon chain) ဂၠိင်င် တုဲ နွံကဵု Double bond ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ω−3 ရ။ ဓါတ် ဏအ် ဒှ် ဓါတ် မဟွံမာန် ဟွံမဲ (Essential fatty acids) ဟိုတ်နူကဵု ဇီဝကမ္မ (Metabolism) ကောန်မၞိဟ် ဟွံမာန် ပတိတ် ဍေဟ် နူကဵု ဓါတ် တၞဟ် တအ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
ပရေင်လ္ၚတ် သုတေသန ပရူ အိုမဳဂ ၃ ဝွံ စတင် ပြာကတ် ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၇၀ တအ် အခိင် ကာလ တၠပညာ ဍုင်ဒိန်မက် ၜါ တၠ (Bang ကေုာံ Dyerberg) လ္ၚတ် ပရူ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂကူ အေတ်သကဳမဝ် ဍုင်ဂရိန်လာန် (Greenland Inuits) ရ။ ညးတအ် ဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ ၜိုန်ရ ဂကူ တအ် ဏအ် စ စၞ မနွံကဵု ဓါတ် ကၠေင် သၠုင် (စၞ နူ ၜဳ မပ္တံကဵု ဖျုန် ကၚ်၊ ဖျုန် ဖျံ) ကီုလေဝ်၊ လၟိဟ် ညးမဒှ် '''[[ယဲဂြိုဟ်]]''' (Heart disease) နွံ အောန် ဗွဲမလောန် ရ။&lt;ref name=&quot;bang&quot;&gt;{{cite journal |last=Bang |first=H. O. |author2=Dyerberg, J. |title=Lipid metabolism and ischemic heart disease in Greenland Eskimos |journal=Advances in Nutrition Research |volume=3 |pages=1-22 |year=1980}}&lt;/ref&gt;

သုတေသန လက္ကရဴ ဏအ် ထ္ၜး ကၠုင် ဒဒှ်ရ ဟိုတ် မဂွံ ယဲဂြိုဟ် အောန် ဂှ် ဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ဓါတ် အိုမဳဂ ၃ (EPA ကေုာံ DHA) မနွံ ပ္ဍဲ ဖျုန် ကၚ် တအ် ဏအ် ရ။ နူကဵု ဂှ် စ တုဲ၊ အိုမဳဂ ၃ ဝွံ ဒှ် အာ ကဏ္ဍ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ပညာ စၞစ (Nutrition science) အလုံ ဂၠးတိ ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ဓါတုဗေဒ (Chemical Structure) ==
ပ္ဍဲကဵု ဓါတုဗေဒ၊ အိုမဳဂ ၃ ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ Polyunsaturated fatty acids ရ။
* '''Polyunsaturated:''' ဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် နွံကဵု Double bonds အကြာ မဝ်လဳကျူ ကာဗောန် ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင် နူ ၜါ ရ။
* '''Omega-3 (ω−3):''' သင်္ကေတ ω (အိုမဳဂ) ဂှ် စၞောန် ထ္ၜး တၞုင် မဳတာင် (Methyl end) နူကဵု ရိုဟ် အက်သေတ် ရ။ ဂၞန် ၃ ဂှ် ထ္ၜး ဒဒှ်ရ Double bond ပထမအိုတ် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကဵု အက်တမ် ကာဗောန် မရနုက်ကဵု ပိ နူကဵု တၞုင် ဂှ် ရ။

လဒက်ပတန် မဟွံပေင် (Unsaturated) ဏအ် ပကဵု ညံင် အိုမဳဂ ၃ ဂွံ နွံ ဗီုပြင် အရည် (Liquid) ပ္ဍဲကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ (Room temperature) တုဲ ဟွံခိုင် ကောံ ဗီု ကၠေင် ပသု (Saturated fats) တအ် ရ။

== ၄။ ဂကူ အိုမဳဂ ၃ အဓိကဂမၠိုင် (Main Types of Omega-3) ==
ဓါတ် အိုမဳဂ ၃ ဝွံ နွံ ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဆဂး သွက် ကောန်မၞိဟ် မ္ဂး ဂကူ အဓိက နွံ ပိ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

# '''ALA (Alpha-linolenic acid):''' ဒှ် အိုမဳဂ ၃ မကလိဂွံ နူကဵု တၞံ မပ္တံကဵု မသဵုခဍောင် (Flaxseeds)၊ မချဳယာ (Chia seeds) ကေုာံ ကၠေင် မသတ်ဆု တအ် ရ။ ခန္ဓာကိုယ် ပိုယ် သ္ဒး ပြံင်လှာဲ ALA ဏအ် ညံင် ဂွံ ဒှ် EPA ဟွံသေင်မ္ဂး DHA ကၠာ ဟွံဂွံ သုင်စောဲ ဍာံဍာံပြပြ၊ ဆဂး ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ် နွံ အောန် ဗွဲမလောန် (အောန် နူ ၅%) ရ။
# '''EPA (Eicosapentaenoic acid):''' ကလိဂွံ နူကဵု ကၚ် ၜဳ ဖၞုင် (Marine fish) ကေုာံ တၞံ မှိုတ် ဍာ် (Algae) ရ။ EPA ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ဖအောန် ပရေင်ကၠိခ္ဍက် (Inflammation) ကေုာံ မင်မဲ ယဲဂြိုဟ် ရ။
# '''DHA (Docosahexaenoic acid):''' ကလိဂွံ နူ ၜဳ ကီု ရ။ DHA ဝွံ ဒှ် ဓါတ် အဓိက မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် '''[[က္ဍဟ်]]''' (Brain) ကေုာံ ဂၞန် မတ် (Retina) ရ။ ဍေဟ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲ ဂၠံဂဝ် ကေုာံ အခိင် ကတဵုဒှ် မၞိဟ် တၟိ တၟိ ရ။&lt;ref name=&quot;ruxton&quot;&gt;{{cite journal |last=Ruxton |first=C. H. S. |author2=Reed, S. C. |title=The health benefits of omega-3 polyunsaturated fatty acids: a review of the evidence |journal=Journal of Human Nutrition and Dietetics |volume=17 |issue=5 |pages=449-459 |year=2004}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ဖဵုခိုဟ် (Health Benefits) ==
အိုမဳဂ ၃ ဝွံ ပတိတ် ကဵု ဖဵုခိုဟ် လတူ ပရေင်ထတ်ယုက် နာနာ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

* '''ပရေင်ထတ်ယုက် ဂြိုဟ် (Cardiovascular Health):''' အိုမဳဂ ၃ ဖအောန် ကဵု ဓါတ် ထရိုင်ဂလဳသရိုက် (Triglycerides) ပ္ဍဲ ဆီ၊ ဖအောန် ဓါတ် ဆီ သၠုင် (Blood pressure)၊ ကေုာံ စဵုဒၞာ ဟွံဂွံ ကဵု ဆီ ကောံ ခိုင် (Blood clots) ရ။ ဍေဟ် သီု ဖအောန် အန္တရာယ် ယဲ တေင် ဆီ ကၟာတ် (Heart attack) မာန် ရ။
* '''ပရေင်ထတ်ယုက် က္ဍဟ် ကေုာံ စိုတ် (Brain and Mental Health):''' DHA ဒှ် ဇုတ် အဓိက သွက် က္ဍဟ် ရ။ သုတေသန ထ္ၜး ဒဒှ်ရ အိုမဳဂ ၃ မာန် ဖအောန် လၟိဟ် ယဲ စိုတ် ဍိုန်လျ (Depression) ကေုာံ ယဲ စိုတ် စံင်တူ (Anxiety) တုဲ သီု ရီု ညံင် ယဲ ဝိုတ် ဇၞော် (Alzheimer's disease) ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် ပြဟ်ပြဟ် ရ။
* '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်ၚာ် (Infant Development):''' သွက် မိ မနွံကဵု ဂၠံဂဝ် (Pregnant women)၊ ဓါတ် DHA ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် မတ် ကေုာံ က္ဍဟ် ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲ ဂဗ္ဘ ရ။
* '''ယဲ ဇုတ် ကေုာံ စၞာံ (Bone and Skin):''' ဍေဟ် ဖအောန် ပရေင်ဇုတ် လီု (Osteoporosis) ကေုာံ ကဵု ဍာ် စၞာံ ညံင် ဂွံ ခိုဟ်၊ စဵုဒၞာ နူကဵု လျး တ္ၚဲ တအ် ရ။

== ၆။ တမ်ရိုဟ် စၞစဂမၠိုင် (Dietary Sources) ==
ပိုယ် မာန် ကလိဂွံ အိုမဳဂ ၃ နူကဵု စၞစ နာနာ သာ်၊ ဗွဲတၟေင် နူ ၜဳ ကေုာံ တၞံ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး စၞစ မနွံကဵု ဓါတ် အိုမဳဂ ၃ ဂၠိုင် အိုတ်ဂမၠိုင်
|-
! စၞစ (Food Source)
! ဂကူ အိုမဳဂ ၃
! ပမာဏ ၜိုတ် (ပ္ဍဲ ၁၀၀ ဂရမ်)
|-
| '''[[ကၚ် သာမောန်]]''' (Salmon)
| EPA &amp; DHA
| 2,260 မဳလဳဂရမ်
|-
| '''ကၚ် သာဒိန်''' (Sardines)
| EPA &amp; DHA
| 1,480 မဳလဳဂရမ်
|-
| '''မသဵုခဍောင်''' (Flaxseeds)
| ALA
| 22,813 မဳလဳဂရမ် (စကာ ဟွံဂွံ သီုဖအိုတ်)
|-
| '''မချဳယာ''' (Chia seeds)
| ALA
| 17,552 မဳလဳဂရမ်
|-
| '''မဝေါလ်နတ်''' (Walnuts)
| ALA
| 9,080 မဳလဳဂရမ်
|-
| '''ကၠေင် ကၚ်''' (Cod liver oil)
| EPA &amp; DHA
| 2,664 မဳလဳဂရမ် (ပ္ဍဲ မွဲ ဇန်)
|}
*(တင်စၟတ်: ALA ဒး ပြံင်လှာဲ ညံင် ဂွံ ဒှ် EPA/DHA ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ်၊ တုဲ ပမာဏ ပြံင်လှာဲ မာန် ဂှ် နွံ အောန် ဗွဲမလောန် ရ။)

== ၇။ ပရေင်သုင်စောဲ ကေုာံ ပမာဏ (Dietary Recommendations and Dosage) ==
ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO) ကေုာံ ဂကောံ ဂြိုဟ် အမေရိကာန် (AHA) တအ် ကဵု ကသပ် ညံင် ဂွံ စ ဖျုန် ကၚ် ၜဳ ဖၞုင် အောန် အိုတ် ၜါ ဝါ ပ္ဍဲ မွဲ သတ္တာဟ ရ။

* '''ပမာဏ သွက် မၞိဟ် ဓမ္မတာ:''' ညးဇၞော် တအ် သ္ဒး ကလိဂွံ EPA ကေုာံ DHA ပံင် ၜိုတ် ၂၅၀ - ၅၀၀ မဳလဳဂရမ် ပ္ဍဲ မွဲ တ္ၚဲ ရ။ 
* '''သွက် မိ မနွံကဵု ဂၠံဂဝ်:''' သ္ဒး ထပ် စုတ် DHA အောန် အိုတ် ၂၀၀ မဳလဳဂရမ် ပ္ဍဲ မွဲ တ္ၚဲ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်ၚာ်။
* '''ဂဥုဲ ထံက်ပင် (Supplements):''' ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ ဟွံစ ကၚ် မ္ဂး၊ ညးတအ် မာန် သုင်စောဲ ခတှ်ေ ကၠေင်ကၚ် (Fish oil supplements)၊ ကၠေင် ခရဳ (Krill oil) ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠေင် မှိုတ် ဍာ် (Algal oil - သွက် မၞိဟ် စ သၞေဝ် သၟး / Vegans) တအ် မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;mozaffarian&quot;&gt;{{cite journal |last=Mozaffarian |first=D. |author2=Wu, J. H. |title=Omega-3 fatty acids and cardiovascular disease: effects on risk factors, molecular pathways, and clinical events |journal=Journal of the American College of Cardiology |volume=58 |issue=20 |pages=2047-2067 |year=2011}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ အန္တရာယ် ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လပါ်ပရေအ် (Risks and Side Effects) ==
ၜိုန်ရ အိုမဳဂ ၃ နွံကဵု ဖဵုခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ သုင်စောဲ လောန် က္ဍင် အာ မ္ဂး (ဂၠိုင် နူ ၃-၄ ဂရမ် ပ္ဍဲ မွဲ တ္ၚဲ)၊ ဍေဟ် မာန် ပတိတ် ဖဵု ပရေအ် မာန် ရ -

* '''ပရေင်ဆီ တိတ် (Bleeding Risk):''' ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဖအောန် ပရေင်ကောံ ဆီ၊ ဍေဟ် မာန် ပကဵု ညံင် ဆီ တိတ် ဟွံဒေါအ် ပြဟ်ပြဟ်။ ညးမသုင် ဂဥုဲ ကဵု ဆီ လေင် (Blood thinners) တအ် သ္ဒး ကေတ် သတိ ကေုာံ ခြာ ဆရာဝန် ရ။
* '''ပရေင်ကတဵုဒှ် အပ္ဍဲ ဗုင် (Digestive Issues):''' သုင် ကၠေင်ကၚ် ဂၠိုင် မ္ဂး မာန် ကတဵုဒှ် အာယုက် ဟွံခိုဟ် (Indigestion)၊ ဂအအ် (Nausea)၊ ကေုာံ သၟူ ပါင် ညံင် ကၚ် တအ် ရ။
* '''ဓါတ် ဂျိ ပ္ဍဲ ၜဳ (Contaminants):''' ကၚ် ဇၞော်ဇၞော် တအ် မလေပ် နွံကဵု ဓါတ် ဂျိ မာကျူရဳ (Mercury) ကေုာံ ပလပ်စတစ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ရုဲစှ် ကၚ် ဍောတ်ဍောတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂဥုဲ ထံက်ပင် မသၟး ကၠး ဂှ် ခိုဟ် အိုတ် ရ။

== ၉။ အိုမဳဂ ၃ ကေုာံ အိုမဳဂ ၆ နှိုင်းယှဉ်ချက် (Omega-3 vs Omega-6 Balance) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်စၞစ ပိုယ်၊ ပရေင်သၟဟ်တုပ် (Balance) အကြာ ဓါတ် '''အိုမဳဂ ၃''' ကေုာံ '''အိုမဳဂ ၆''' ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ 

* အိုမဳဂ ၆ ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကဵု ကၠေင် တၞံ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ကၠေင် ပဲ (Soybean oil)၊ ကၠေင် သြောအ် (Corn oil) တအ် ရ။ ဍေဟ် သီု မာန် ကတဵုဗဒှ် ပရေင်ကၠိခ္ဍက် (Pro-inflammatory) ယဝ်ရ နွံ ဂၠိုင် အာ။
* အချိုး (Ratio) မခိုဟ် အိုတ် ဂှ် ဒး ဒှ် အကြာ '''၁:၁ စဵုကဵု ၄:၁''' (အိုမဳဂ ၆ ကဵု အိုမဳဂ ၃) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ စၞစ ပ္ဍဲ ဍုင် ရးပလိုတ် တအ် နွံ အချိုး စဵုကဵု '''၁၅:၁''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''၁၆:၁''' ရ။ ပရေင်ဟွံသၟဟ်တုပ် ဏအ် ဒှ် ဟိုတ် မပကဵု ညံင် ကတဵုဒှ် ယဲ ကၠိခ္ဍက် (Inflammatory diseases) ကေုာံ ယဲဂြိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;simopoulos&quot;&gt;{{cite journal |last=Simopoulos |first=A. P. |title=The importance of the ratio of omega-6/omega-3 essential fatty acids |journal=Biomedicine &amp; Pharmacotherapy |volume=56 |issue=8 |pages=365-379 |year=2002}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
အိုမဳဂ ၃ ဝွံ ဒှ် ဓါတ် မဟွံမာန် ဟွံမဲ မွဲ သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် ကောန်မၞိဟ်၊ မစတမ် နူကဵု ဂြိုဟ် စဵုကဵု စိုပ် က္ဍဟ် ကေုာံ မတ် ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ခန္ဓာကိုယ် ဖန်ပတိတ် ဟွံမာန်၊ ပရေင်စ စၞ မနွံကဵု DHA ကေုာံ EPA (မပ္တံကဵု ကၚ် ကေုာံ ကၠေင် ၜဳ) ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ တၠပညာ သုတေသန တအ် ဆက် လ္ၚတ် ဒၟံင် ဗီုလဵု အိုမဳဂ ၃ မာန် ရီု ဖအောန် ယဲ ကေန်သာ (Cancer) လ္ၚဵု တအ်၊ ဗီုလဵု ဍေဟ် မာန် ရီု ပရေင်ယဲ စိုတ် (Mental health disorders) နာနာ သာ်၊ ကေုာံ နဲကဲ မဂၠာဲ တမ်ရိုဟ် တၟိ နူကဵု မှိုတ် ဍာ် (Microalgae) သွက်ဂွံ ဝေင်ပါဲ နူကဵု ပြသၞာ သယံဇာတ ကၚ် ပ္ဍဲ ၜဳ အောန် စှ်ေ အာ ဂှ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အက်သေတ် ကၠေင်]] (Fatty acid)
* [[ယဲဂြိုဟ်]] (Heart disease)
* [[ကၠေင်ကၚ်]] (Fish oil)
* [[ဗဳတမေန်]] (Vitamin)

{{Navbox
| name = Dietary fats
| title = ဂကူ ဓါတ် ကၠေင် အဓိက ပ္ဍဲ စၞစ (Dietary Fats)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဓါတ် ကၠေင် မဟွံပေင် (Unsaturated Fats)
| list1 =
* [[အိုမဳဂ ၃]] (Omega-3)
* [[အိုမဳဂ ၆]] (Omega-6)
* [[အိုမဳဂ ၉]] (Omega-9)
| group2 = ဓါတ် ကၠေင် မပေင် (Saturated Fats)
| list2 =
* [[ကၠေင် သတ်ဗြဴ]] (Coconut oil)
* [[ကၠေင် ဍာ်တှ်]] (Butter)
* [[ကၠေင် တိရစ္ဆာန်]] (Animal fat)
| group3 = ဓါတ် ကၠေင် ပရေအ် (Trans Fats)
| list3 =
* [[ထရန်းဖက်]] (Trans fat)
* [[မာဂျရိန်]] (Margarine)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ကဝ်လေတ်သတဝ်]] (Cholesterol)
* [[ထရိုင်ဂလဳသရိုက်]] (Triglycerides)
* [[ယဲဂြိုဟ်]] (Cardiovascular disease)
}}

[[Category:ဓါတ်ကၠေင်]]
[[Category:စၞစ ပရေင်ထတ်ယုက်]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ဓါတုဗေဒ စၞစ]]</text>
      <sha1>bs62kmsuz3gn6vnbmmrqbpbj3od3p6j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယဲဂြိုဟ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11941</id>
    <revision>
      <id>57542</id>
      <timestamp>2026-10-03T10:13:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ယဲဂြိုဟ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Liver disease'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Hepatic disease'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ မလီုလာ်၊ ပရေင်ယဲပြဝါ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဟွံမဲ ကု ဍာ်ဒကေဝ် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု ဖျုန်ဂြ...&quot;</comment>
      <origin>57542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24623" sha1="3yugxdvdr1fvfkrli7mg00cley6ok9a" xml:space="preserve">'''ယဲဂြိုဟ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Liver disease'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Hepatic disease'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ မလီုလာ်၊ ပရေင်ယဲပြဝါ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဟွံမဲ ကု ဍာ်ဒကေဝ် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု ဖျုန်ဂြိုဟ် (Liver) ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သတ္တဝါ တအ် ရ။ ဂြိုဟ် ဝွံ ဒှ် ကောန်စက် (Organ) အဓိက ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် မနွံ တာလျိုင် ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံ စစ်ထုတ် ဓါတ်ဂျိ (Detoxification)၊ ဖန်ဗဒှ် ပရဝ်တေန် (Protein synthesis)၊ ကေုာံ ပတိတ် ဍာ်ကသိုပ် (Bile) သွက်ဂွံ ၜိုဟ်လာ် စၞ ရ။ ယဝ်ရ ဂြိုဟ် ဏအ် လီုလာ် အာ ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲ အာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် ပကဵု ညံင် ခန္ဓာကိုယ် သီုဖအိုတ် ဂွံ ယဲ တုဲ မာန် ကဵု အန္တရာယ် စဵုကဵု လမျီု မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;sherlock&quot;&gt;{{cite book |last=Dooley |first=J. S. |author2=Lok, A. |author3=Burroughs, A. K. |author4=Heathcote, E. J. |title=Sherlock's Diseases of the Liver and Biliary System |edition=12th |publisher=Wiley-Blackwell |year=2011 |pages=15-32}}&lt;/ref&gt;

ယဲဂြိုဟ် ဝွံ နွံကဵု ဂကူ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ယဲ ဂြိုဟ် ယောင် (Hepatitis)၊ ယဲ ဂြိုဟ် ကြံင် (Cirrhosis)၊ ကေုာံ ယဲ ကေန်သာ ဂြိုဟ် (Liver cancer) တအ် ရ။ ဟိုတ် မပကဵု ညံင် ဂွံ ဒှ် ယဲ ဝွံ ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ကၠောအ် ဝါင်ရပ်စ် (Viral infections)၊ ပရေင်သုင် အရက် လောန် က္ဍင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဆောမ်လေင် ဇဳဝဗေဒ (Metabolic disorders) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ယဲဂြိုဟ် နကဵု လညာတ် ဇဳဝဗေဒ၊ အင်္ဂလက္ခဏာ၊ နဲကဲ လွဳလွတ် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Symptoms of liver cirrhosis.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး အင်္ဂလက္ခဏာ ယဲဂြိုဟ် ကြံင် (Cirrhosis) ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ခန္ဓာကိုယ် ကောန်မၞိဟ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ယဲဂြိုဟ်&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ယၟု ဓမ္မတာ မစကာ သွက်ဂွံ ကော်စ ယဲ နာနာ သာ် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု ဖျုန်ဂြိုဟ် ရ။ နကဵု လညာတ် ဂဥုဲ (Medical definition) မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် အကာဲအရာ မလီုလာ် လတူ လဒက်ပတန် (Structure) ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် (Function) ဂြိုဟ် ရ။ 

ဂြိုဟ် ဝွံ နွံ အစောံသတ္တိ မာန် ကလေင် ဖန်ဗဒှ် တၟိ (Regeneration) ၜိုန်ရ ဒးဒုင် ပလီုပလာ် လဝ် ကဝက် ကီုလေဝ် ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ပရေင်လီုလာ် ဏအ် ကတဵုဒှ် လၟိုန် ကာလ (Chronic) မ္ဂး၊ နှင် ဂြိုဟ် တအ် ဒှ် အာ နှင် သရ (Fibrosis/Scar tissue) တုဲ ဟွံမာန် ကၠောန် ကမၠောန် ဓမ္မတာ ရ။ အကာဲအရာ လက္ကရဴ အိုတ် ဏအ် ဂှ် ညးကော်စ '''ယဲ ဂြိုဟ် ကြံင်''' (Cirrhosis) မဒှ် အကာဲအရာ မဟွံမာန် ကလေင် ပလေဝ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် သမိုင်း (History and Medical Study) ==
ပရေင်လ္ၚတ် ပရူ ဂြိုဟ် ကေုာံ ယဲဍေဟ် ဝွံ နွံ ဝင် ဗွဲမဂၠိင်သ္ၚောဲ ရ -
* '''ခေတ် ဂရိတ် တြေံ:''' ဂရိတ် တအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ဂြိုဟ် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ တမ်မူလ ဝိညာဉ် ကေုာံ စိုတ်ဒေါသ ရ။ ပ္ဍဲ ပေါမ် ဒဏ္ဍာရဳ ပရဝ်မဳသဳယတ် (Prometheus) ဂှ် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ဂြိုဟ် ညး ဂှ် ဒးဒုင် စ နကဵု လစေဝ် တုဲ အခိင် ဗတံ မ္ဂး ဍေဟ် ကလေင် တိုန် တၟိ မာန် ရ။ ဏအ်ဂှ် ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဂရိတ် တအ် တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ဂြိုဟ် မာန် ကလေင် ဇၞော် တၟိ (Regenerate) မာန် ရ။
* '''ခေတ် လဒေါဝ် အာရှ:''' ပ္ဍဲ ဂဥုဲ တြေံ ဍုင်ကြုက် ကေုာံ အာယုဗ္ဗေဒ (Ayurveda) ဍုင်အိန္ဒိယ၊ ညးတအ် လ္ၚတ် ဆဵု ညာတ် လဝ် ယဲ စၞာံ ဍာ်မိတ် (Jaundice) ကေုာံ ဆက်စပ် ဍေဟ် ကု ဂြိုဟ် ရ။
* '''ခေတ် တၟိ:''' နကဵု နဲကဲ သုတေသန ခေတ်တၟိ (Hepatology)၊ တၠပညာ တအ် ဂၠာဲ ဆဵု ဝါင်ရပ်စ် မပကဵု ညံင် ဂွံ ဒှ် ယဲ ဂြိုဟ် ယောင် (Hepatitis B, C) ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ တုဲ မာန် ဖန်ဗဒှ် ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင်ထပက် ဂဥုဲ စဵုဒၞာ ရ။&lt;ref name=&quot;harrison&quot;&gt;{{cite book |last=Longo |first=D. L. |author2=Fauci, A. S. |author3=Kasper, D. L. |title=Harrison's Principles of Internal Medicine |edition=18th |publisher=McGraw-Hill |year=2012 |pages=2520-2525}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ကမၠောန် ဖျုန်ဂြိုဟ် (Anatomy and Functions of the Liver) ==
သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် ပရူ ယဲဂြိုဟ် မ္ဂး၊ သ္ဒး တီ လဝ် ကမၠောန် အဓိက ဖျုန်ဂြိုဟ် ကၠာ ရ။ ဂြိုဟ် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ လပါ် သတုံ ဗုင် (Upper right quadrant of the abdomen) သၟဝ် ဇုတ် သြိုဟ် ရ။

ကမၠောန် အဓိက ဂြိုဟ် ဂမၠိုင် ဂှ် -
# '''ပရေင်စစ်ထုတ် ဓါတ် (Metabolism &amp; Detoxification):''' စစ်ထုတ် ဓါတ်ဂျိ၊ အရက် ကေုာံ ဂဥုဲ တအ် နူကဵု ဆီ ညံင် ဂွံ ဒှ် အရာ မဟွံမဲ ကု အန္တရာယ်။
# '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် (Synthesis):''' ဖန်ဗဒှ် ပရဝ်တေန် (Proteins) အဓိက ပ္ဍဲ ဆီ မပ္တံကဵု အာလ်ဗျူမေန် (Albumin) ကေုာံ ဓါတ် မပကဵု ညံင် ဆီ ဂွံ ကောံ (Clotting factors)။
# '''ပရေင်ပတိတ် ဍာ်ကသိုပ် (Bile Production):''' ပတိတ် ဍာ်ကသိုပ် သွက်ဂွံ ရီုဗင် ၜိုဟ်လာ် ဓါတ် ကၠေင် (Fats) ပ္ဍဲ ကြုတ်။
# '''ပရေင်ဂိုင်သိပ် (Storage):''' ဂိုင်သိပ် လဝ် ဓါတ် သဂြာ (Glycogen)၊ ဝဳတာမေန် (Vitamins A, D, E, K, B12) ကေုာံ ပသဲ (Iron)။

== ၄။ အင်္ဂလက္ခဏာ ကေုာံ ဗီုပြင် ယဲဂမၠိုင် (Signs and Symptoms) ==
ပ္ဍဲ အခိင် ယဲ စ ကတဵုဒှ် မ္ဂး၊ ယဲဂြိုဟ် ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံထ္ၜး အင်္ဂလက္ခဏာ ကၠးကၠး (Asymptomatic) ပုဟ်။ ဆဂး ကာလ ယဲ ဇၞော် အာ မ္ဂး၊ အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိက တအ် မလေပ် ပြာကတ် ကၠုင် ရ -

* '''ယဲ ဍာ်မိတ် (Jaundice):''' စၞာံ ကေုာံ မတ် ဗုဗု တအ် ဒှ် အာ အသာ် ဍာ်မိတ်။ ဏအ်ဂှ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဂြိုဟ် ဟွံမာန် စစ်ထုတ် ဓါတ် ဘဳလဳရူဗေန် (Bilirubin) ပ္ဍဲ ဆီ ရ။
* '''ဗုင် က္ဍင် ကေုာံ ဇိုင် ယောင် (Ascites and Edema):''' ဍာ် ကောံ ပ္ဍဲ ဗုင် ကေုာံ ဇိုင် ဟိုတ်နူ ဓါတ် ပရဝ်တေန် အောန် စှ်ေ ကေုာံ ဒြဟတ် ဍဵု ဆီ သၠုင် (Portal hypertension)။
* '''ဍောင်ၜိုတ် (Fatigue):''' စိုတ် ဍောင်ၜိုတ် လၟိုန်၊ ဇြဟတ် အောန်။
* '''စၞာံ ကတေင် (Itchy skin / Pruritus):''' ဟိုတ်နူ ဓါတ် ဍာ်ကသိုပ် (Bile salts) ကောံ ပ္ဍဲ စၞာံ။
* '''ဆီ တိတ် လောဲသွာ (Easy bruising and bleeding):''' ဟိုတ်နူ ဂြိုဟ် ဟွံမာန် ပတိတ် ဓါတ် ကောံ ဆီ (Clotting factors)။

== ၅။ ဂကူ ယဲဂြိုဟ် အဓိကဂမၠိုင် (Major Types of Liver Diseases) ==
ယဲဂြိုဟ် ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ဂကူ အဓိက နာနာ သာ် အတိုင် ဟိုတ် ဍေဟ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ယဲဂြိုဟ် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ ယဲ (Type)
! ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
! ဟိုတ် အဓိက
|-
| '''ယဲ ဂြိုဟ် ယောင်''' (Hepatitis)
| ပရေင်ယောင် (Inflammation) ပ္ဍဲ ဂြိုဟ်။ နွံ ၅ ဂကူ အဓိက - A, B, C, D, ကေုာံ E။
| ဝါင်ရပ်စ် (Viruses) ဗွဲမဂၠိုင်၊ လဆောဝ် အရက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂဥုဲ။
|-
| '''ယဲ ဂြိုဟ် ကၠေင်''' (Fatty Liver Disease)
| ဓါတ် ကၠေင် ကောံ ဂၠိုင်လောန် ပ္ဍဲ သေဝ် ဂြိုဟ် (Steatosis)။
| အရက် (ALD) ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲ ဆီကြီု၊ ယဲ သဂြာ (NAFLD / NASH)။
|-
| '''ယဲ ဂြိုဟ် ကြံင်''' (Cirrhosis)
| အကာဲအရာ လက္ကရဴ အိုတ် မကတဵုဒှ် နှင် သရ (Scarring) ပ္ဍဲ ဂြိုဟ်၊ တုဲ ဂြိုဟ် ဟွံမာန် ကၠောန် ကမၠောန်။
| ယဲ ဂြိုဟ် ယောင် လၟိုန် (B, C) ကေုာံ ပရေင်သုင် အရက် လၟိုန် ကာလ။
|-
| '''ယဲ ကေန်သာ ဂြိုဟ်''' (Liver Cancer / HCC)
| ကလာပ်ရုပ် (Cells) ဂြိုဟ် တအ် ဇၞော်မောဝ် ဗၠေတ်ဗၠေတ် တုဲ ဒှ် အာ ခဍိုဟ် ကေန်သာ။
| ယဲ ဂြိုဟ် ကြံင် (Cirrhosis) ကေုာံ ယဲ ဂြိုဟ် ယောင် လၟိုန် (Hepatitis B &amp; C)။
|}
&lt;ref name=&quot;who_hep&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hepatitis |title=Hepatitis |publisher=World Health Organization |year=2023 |access-date=August 29, 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ဟိုတ် မပကဵု ညံင်ဂွံ ဒှ် ယဲဂြိုဟ် (Causes and Risk Factors) ==
ဟိုတ် အဓိက မပကဵု ညံင် ဂြိုဟ် ဂွံ လီုလာ် ဝွံ နွံ ၄ သာ် ရ -

# '''ဝါင်ရပ်စ် ကေုာံ စၟယဲ (Infection):''' ဝါင်ရပ်စ် (Hepatitis A, B, C) တအ် ကၠောအ် စိုပ် ဂြိုဟ် နူကဵု ဆီ ဟွံသေင်မ္ဂး စၞစ မဟွံသန့်ရှင်း။
# '''ပရေင်သုင် အရက် (Alcohol Abuse):''' အရက် ဝွံ ဒှ် ဓါတ်ဂျိ သွက် ဂြိုဟ် ရ။ ပရေင်သုင် အရက် ဂၠိုင်လောန် ပွိုင် သၞာံ ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး ပကဵု ညံင် သေဝ် ဂြိုဟ် တအ် ချိုတ် အာ တုဲ ဒှ် အာ ယဲ ဂြိုဟ် ကြံင် (Alcoholic liver disease) ရ။
# '''ဓါတ်ဂျိ ကေုာံ ဂဥုဲ (Toxins and Medications):''' ပရေင်သုင်စောဲ ဂဥုဲ လ္ၚဵု ဥပမာ ပါရာသဳတမောဝ် (Paracetamol / Acetaminophen) ဂၠိုင်လောန် က္ဍင် မ္ဂး ဍေဟ် ပလီု ဂြိုဟ် မာန် ပြဟ်ပြဟ် ရ။
# '''ယဲ ဒြဟတ် ဒစးဒုင် ဇကု (Autoimmune Diseases):''' ဒြဟတ် ဒစးဒုင် ခန္ဓာကိုယ် (Immune system) ဗၠေတ် အာ တုဲ ကလေင် ဗတိုက် ဖျုန်ဂြိုဟ် ဇကု မပ္တံကဵု Autoimmune hepatitis ကေုာံ PBC (Primary biliary cholangitis) ရ။

== ၇။ လၟေင် ကမၠောန် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ပရေင်လီုလာ် (Pathophysiology) ==
ကာလ ဂြိုဟ် ဒးဒုင် ပလီု (ဥပမာ နူ ဝါင်ရပ်စ် ဟွံသေင်မ္ဂး အရက်) မ္ဂး၊ သေဝ် ဂြိုဟ် (Hepatocytes) တအ် စ ယောင် (Inflammation) ရ။ 
* ယဝ်ရ ပရေင်လီုလာ် ဏအ် ယာယဳ သၟး မ္ဂး၊ ဂြိုဟ် ဝွံ မာန် ကလေင် ဖန်ဗဒှ် သေဝ် တၟိ တုဲ ဗၠး အာ မာန် ရ။ 
* ဆဂး ယဝ်ရ ပရေင်လီုလာ် ဂှ် ဆက် ကတဵုဒှ် ဒၟံင် ပွိုင် ဂၠိုင်ကဵု သၞာံ မ္ဂး (Chronic injury)၊ ဂြိုဟ် ဏအ် လေင် အာ အစောံသတ္တိ သွက်ဂွံ ကလေင် ဖန်ဗဒှ် တၟိ ရ။ စၞး ဏအ် ဂှ်၊ သေဝ် မကော်စ Stellate cells တအ် ပတိတ် ဓါတ် ကဝ်လာဂျေန် (Collagen) တုဲ ကတဵုဒှ် အာ နှင် သရ (Fibrosis) ရ။
* နှင် သရ ဏအ် ဇၞော် ကၠုင် တုဲ ကၟာတ်လဒဵု ထောအ် လၟေင် ဆီ မလုပ် ဂြိုဟ် ရ (Portal hypertension)။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ဂြိုဟ် ဂွံ ဒှ် အာ &quot;ယဲ ဂြိုဟ် ကြံင်&quot; (Cirrhosis) တုဲ ကမၠောန် စစ်ထုတ် ဓါတ်ဂျိ တအ် လီုလာ် အာ အလုံစုံ ရ။&lt;ref name=&quot;mayo&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/liver-problems/symptoms-causes/syc-20374502 |title=Liver disease - Symptoms and causes |publisher=Mayo Clinic |year=2023 |access-date=August 29, 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ နဲကဲ စမ်ၜတ် (Diagnosis and Testing) ==
သွက်ဂွံ တီ ဒဒှ်ရ မၞိဟ် မွဲ နွံ ယဲဂြိုဟ် ဟွံမဲ ဂှ်၊ အစာဂဥုဲ တအ် စကာ နဲကဲ နာနာ သာ် -

* '''ပရေင်စမ်ၜတ် ဆီ (Blood Tests):''' မကော်စ Liver Function Tests (LFTs) မပ္တံကဵု ALT, AST, ALP, ကေုာံ Bilirubin ရ။ ယဝ်ရ ဓါတ် တအ် ဏအ် သၠုင် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဆီ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဂြိုဟ် ယောင် ဟွံသေင်မ္ဂး လီုလာ် ဒၟံင် ရ။
* '''ပရေင်ရိုက် ဗီုရုပ် (Imaging):''' စကာ စက် အာလ်ထရာသံင် (Ultrasound)၊ CT scan၊ ဟွံသေင်မ္ဂး MRI သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဇမၞော် ကေုာံ ဗီုပြင် ဂြိုဟ် (ဥပမာ - ဂြိုဟ် ကၠေင် ဟွံသေင်မ္ဂး ခဍိုဟ် ကေန်သာ)။
* '''ပရေင်ထပက် ကေတ် ဖျုန် (Liver Biopsy):''' စကာ တၞုင် ထပက် ကေတ် ဖျုန် ဂြိုဟ် ညိည တုဲ စၟတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သၟဝ် မိုက်ခရဝ်သကုပ် (Microscope) သွက်ဂွံ တီ ကဆံင် ယဲ ဍာံပြ ရ။ (ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ညးတအ် စကာ စက် FibroScan စၞး ထပက် ဖျုန် ဂၠိုင် ကၠုင် ရ)။

== ၉။ ပရေင်လွဳလွတ် ကေုာံ လွဳယဲ (Treatment and Management) ==
ပရေင်လွဳလွတ် ယဲဂြိုဟ် ဝွံ တန်တဴ လတူ ဂကူ ယဲ ကေုာံ ကဆံင် ယဲ ဂှ် ရ -

* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဘဝ (Lifestyle changes):''' သွက် ယဲ ဂြိုဟ် ကၠေင် (NAFLD) ကေုာံ ယဲ အရက်၊ ဂဥုဲ အဓိက ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဝေင်ပါဲ အရက် အလုံစုံ၊ ပရေင်ယှောတ် လျိုင် ခန္ဓာကိုယ် (Weight loss)၊ ကေုာံ စ စၞ မနွံကဵု ဖဵု ထတ်ယုက် ရ။
* '''ဂဥုဲ (Medications):''' သွက် ယဲ ဂြိုဟ် ယောင် ဝါင်ရပ်စ် (Hepatitis B ကဵု C)၊ အစာဂဥုဲ တအ် ကဵု ဂဥုဲ ဒစးဒုင် ဝါင်ရပ်စ် (Antiviral drugs) ရ။ ဂဥုဲ Hepatitis C (ဥပမာ Sofosbuvir) ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မာန် လွဳ ညံင် ဂွံ ဗၠး အလုံစုံ ၉၅% ပြင်င် ရ။
* '''ပရေင်စၠောအ် ဂြိုဟ် (Liver Transplant):''' ယဝ်ရ ဂြိုဟ် လီုလာ် အာ စိုပ် ကဆံင် လက္ကရဴ အိုတ် (End-stage liver disease / Cirrhosis) တုဲ ဂဥုဲ တၞဟ် လွဳ ဟွံမာန် ယျ မ္ဂး၊ အလန် လက္ကရဴ အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်စၠောအ် ကေတ် ဂြိုဟ် နူ မၞိဟ် တၞဟ် (မချိုတ် အာ ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် မဂျိုင် မကဵု ဒါန် ကဝက်) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ခွဲစိတ် ဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။&lt;ref name=&quot;jhep&quot;&gt;{{cite journal |last=Asrani |first=S. K. |author2=Devarbhavi, H. |author3=Eaton, J. |author4=Kamath, P. S. |title=Burden of liver diseases in the world |journal=Journal of Hepatology |volume=70 |issue=1 |pages=151-171 |year=2019}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Prevention and Future Research) ==
ယဲဂြိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒှ် ယဲ မမာန် စဵုဒၞာ (Preventable) ရ။ ပရေင်စဵုဒၞာ အဓိက တအ် ဂှ် ဒှ် -
* '''ပရေင်ထပက် ဂဥုဲ စဵုဒၞာ (Vaccination):''' ထပက် ဂဥုဲ စဵုဒၞာ သွက် ယဲ ဂြိုဟ် ယောင် A (Hepatitis A) ကေုာံ B (Hepatitis B) နူ အခိင် ကောန်ၚာ်။ (Hepatitis C ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဂဥုဲ စဵုဒၞာ ဏီ ပုဟ်)။
* '''ပရေင်ဝေင်ပါဲ သုင် အရက် လောန် က္ဍင်:''' သုင် အရက် နကဵု လၟိဟ် ဓမ္မတာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝေင်ပါဲ အလုံစုံ။
* '''ပရေင်မင်မဲ လျိုင် ခန္ဓာကိုယ်:''' ညံင် ဟွံဂွံ ဆီကြီု ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲ သဂြာ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယဲ ဂြိုဟ် ကၠေင် (NAFLD) မဒှ် ယဲ မဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ သုတေသန ပရူ ယဲဂြိုဟ် ဝွံ အာရီုစွံ ဒၟံင် လတူ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ဂဥုဲ တၟိ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ ဂြိုဟ် ကၠေင် (NASH)၊ ပရေင်စကာ သေဝ် တမ် (Stem cell therapy) သွက်ဂွံ ကလေင် လွဳ သေဝ် ဂြိုဟ် မလီုလာ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ဂြိုဟ် သတ္တကလု (Artificial liver) သွက်ဂွံ ရီုဗင် မၞိဟ် ယဲ မဒး မင် ပရေင်စၠောအ် ဂြိုဟ် တအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဂြိုဟ်]] (Liver)
* [[ယဲ ဂြိုဟ် ယောင်]] (Hepatitis)
* [[အရက်]] (Alcohol)
* [[ခန္ဓာဗေဒ]] (Anatomy)

{{Navbox
| name = Gastroenterology and Hepatology
| title = ကဏ္ဍ ယဲဂြိုဟ် ကေုာံ သၞောတ် ၜိုဟ်လာ် စၞ (Hepatology and Gastroenterology)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ကောန်စက် အဓိကဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ဂြိုဟ်]] (Liver)
* [[ဖျုန်ကသိုပ်]] (Heart)
* [[ထိုင် ဍာ်ကသိုပ်]] (Gallbladder)
* [[ကြုတ်]] (Intestines)
| group2 = ဂကူ ယဲဂြိုဟ်
| list2 =
* [[ယဲ ဂြိုဟ် ယောင်]] (Hepatitis)
* [[ယဲ ဂြိုဟ် ကြံင်]] (Cirrhosis)
* [[ယဲ ဂြိုဟ် ကၠေင်]] (Fatty liver)
* [[ယဲ ကေန်သာ ဂြိုဟ်]] (Liver cancer)
| group3 = အင်္ဂလက္ခဏာ
| list3 =
* [[ယဲ ဍာ်မိတ်]] (Jaundice)
* [[ဗုင် က္ဍင်]] (Ascites)
* [[ဍောင်ၜိုတ်]] (Fatigue)
| group4 = ပရေင်လွဳလွတ် ကေုာံ နဲကဲ
| list4 =
* [[ပရေင်စၠောအ် ဂြိုဟ်]] (Liver transplantation)
* [[ဂဥုဲ ဒစးဒုင် ဝါင်ရပ်စ်]] (Antiviral drug)
* [[အာလ်ထရာသံင်]] (Ultrasound)
}}

[[Category:ယဲဂြိုဟ်]]
[[Category:ယဲဂမၠိုင်]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]
[[Category:ခန္ဓာဗေဒ]]</text>
      <sha1>3yugxdvdr1fvfkrli7mg00cley6ok9a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယဲ ဂြိုဟ် ယောင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11942</id>
    <revision>
      <id>57543</id>
      <timestamp>2026-10-03T10:16:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ယဲ ဂြိုဟ် ယောင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Heart failure'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Congestive heart failure'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ ယဲ မကတဵုဒှ် အခိင်ကာလ ဂြိုဟ် (Heart) ဝွံ ဟွံမာန် ပလံင် ဗစိုပ် ဆီ (Blood) ညံင် ဂွံ ရုံ...&quot;</comment>
      <origin>57543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23024" sha1="lmsqtsbvk96nay7mdbrwl0ugjp68m9u" xml:space="preserve">'''ယဲ ဂြိုဟ် ယောင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Heart failure'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Congestive heart failure'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ ယဲ မကတဵုဒှ် အခိင်ကာလ ဂြိုဟ် (Heart) ဝွံ ဟွံမာန် ပလံင် ဗစိုပ် ဆီ (Blood) ညံင် ဂွံ ရုံဂပ် ကု ပၟိက် နွံပၟိက် ခန္ဓာကိုယ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ဂြိုဟ် ဍိုန်လျ ဟွံသေင်မ္ဂး ကြံင်မ္ၚိုဟ် လောန် အာ တုဲ၊ ပရေင်စုပ် ကေုာံ ပရေင်ပလံင် ဆီ ဝွံ ဒးဒုင် လီုလာ် အာ ရ။&lt;ref name=&quot;mcmurray&quot;&gt;{{cite journal |last=McMurray |first=J. J. |author2=Pfeffer, M. A. |title=Heart failure |journal=The Lancet |volume=365 |issue=9474 |pages=1877-1889 |year=2005}}&lt;/ref&gt; 

ယဲ ဂြိုဟ် ယောင် ဝွံ ဟွံသေင် ကု '''[[ယဲ ဂြိုဟ် ဒေါအ်]]''' (Cardiac arrest) မဒှ် အကာဲအရာ ဂြိုဟ် ဒေါအ် အာ ဍာပ်ဍာပ် ဂှ် ပုဟ်။ ပ္ဍဲ ယဲ ဂြိုဟ် ယောင် မ္ဂး၊ ဂြိုဟ် ဝွံ ဆက် ကၠောန် ဒၟံင် ကမၠောန် ကီုလေဝ် ဍာ်ဒကေဝ် ဟွံပေင် ထီု (Inefficient) ရ။ လက္ခဏာ အဓိက ဂမၠိုင် ဂှ် ဒှ် ယီုဝါတ်၊ ဇြဟတ် အိုတ် လောဲ၊ ကေုာံ ဇိုင် ယောင်ဇောတ် (Edema) တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ယဲ ဂြိုဟ် ယောင် နကဵု လညာတ် ဆေင်စပ် ကု ဂဥုဲ၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ၊ ကေုာံ နဲကဲ လွဳလွတ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Blausen_0260_CongestiveHeartFailure.png|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲ ဂြိုဟ် အခိင် ကတဵုဒှ် ယဲ ဂြိုဟ် ယောင် မပကဵု ညံင် ခလံက် ဂြိုဟ် ဇၞော် တိုန် ကေုာံ ဒြဟတ် ပလံင် ဆီ ဍိုန်လျ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ယဲ ဂြိုဟ် ယောင် (Heart Failure - HF) ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ ထတ်ယုက် မကိစ္စဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် အကာဲအရာ မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ရုပ်ခန္ဓာ ဂြိုဟ် လီုလာ် (Structural abnormality) ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် ဂြိုဟ် လီုလာ် (Functional abnormality) ရ။

* '''Congestive Heart Failure (CHF):''' ညးကော်စ ယဲ ဂြိုဟ် ယောင် မနွံ ဍာ် ကောံ (Congestion) ဟိုတ်နူ ဆီ ကလေင် ကောံ ပ္ဍဲ ကသိုပ် ကေုာံ ဂြိုဟ် လပါ် ပုင် ရ။
* '''ဍာ်ဒကေဝ် ပလံင် ဆီ (Ejection Fraction - EF):''' သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ယဲ ဏအ်၊ တၠပညာ ဂဥုဲ တအ် စကာ တင်ဂၞင် EF မဒှ် တင်ဂၞင် ၜတ်ကၞာတ် ဒဒှ်ရ ဂြိုဟ် မာန် ပလံင် ပတိတ် ဆီ မူစိ က္ဍိုပ်ကၠံ (Percentage) နူကဵု ခလံက် ဂြိုဟ် သၟဝ် လပါ် ဇွိ (Left ventricle) ပ္ဍဲ မွဲ ဝါ မဂတက် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ သမိုင်း ပရေင်ဂဥုဲ (History and Medical Background) ==
ဝင် ပရေင်လ္ၚတ် ယဲ ဂြိုဟ် ယောင် ဝွံ နွံ ကၠုင် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ 

* '''ခေတ် အဳဂျေပ် တြေံ:''' ပ္ဍဲ လိက် သၠရိုတ် ပါပဳရပ် (Ebers Papyrus) မချူ လဝ် ပ္ဍဲ ၁၅၅၀ ဘဳသဳ (BCE) တေအ် ဂှ် ညးတအ် ချူ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် လက္ခဏာ ယဲ မတုပ် ကု ယဲ ဂြိုဟ် ယောင် ရ။
* '''ခေတ် လဒေါဝ် ကေုာံ တၟိ:''' ပ္ဍဲ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဝဳလဳယျာမ် ဟာဗဳ (William Harvey) ဂၠာဲ ဆဵု ညာတ် သၞောတ် ဇွောဝ် ဆီ (Blood circulation) မဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် ခန္ဓာဗေဒ ဂြိုဟ် ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ၊ စက် ဒဳဂျဳတယ် (Digitalis) ကေုာံ ဂဥုဲ မပတိတ် ဍာ် (Diuretics) တအ် ဂှ် ညးတအ် စကာ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ ဏအ် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ရ။&lt;ref name=&quot;harrison&quot;&gt;{{cite book |last=Harrison |first=R. N. |author2=Daly, L. |title=A Nurse's Survival Guide to Acute Medical Emergencies |publisher=Elsevier Health Sciences |year=2011 |pages=26}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ လက္ခဏာ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ယဲ (Signs and Symptoms) ==
လက္ခဏာ ယဲ ဂြိုဟ် ယောင် ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု လပါ် ဂြိုဟ် မလီုလာ် - လပါ် ဇွိ ဟွံသေင်မ္ဂး လပါ် ပုင် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး လက္ခဏာ ယဲ ဂြိုဟ် ယောင် (Symptoms of Heart Failure)
|-
! ဂကူ ယဲ (Type)
! လက္ခဏာ အဓိကဂမၠိုင်
! ဟိုတ် (Cause)
|-
| '''ဂြိုဟ် ယောင် လပါ် ဇွိ''' (Left-sided HF)
| ယီုဝါတ် (Dyspnea)၊ ဇြဟတ် အိုတ် ပြဟ်၊ ခဍက် လၟိုန်၊ တိက် သၠိင် ဝါတ် ဟိုတ်နူ ယီု ဟွံဖဲ (Orthopnea)။
| ဆီ မဒး စိုပ် ဇကု ဂှ် ကလေင် ကောံ ပ္ဍဲ ကသိုပ် (Lungs) တုဲ ဍာ် တိတ် ပ္ဍဲ ကသိုပ် (Pulmonary edema)။
|-
| '''ဂြိုဟ် ယောင် လပါ် ပုင်''' (Right-sided HF)
| ဇိုင် ယောင် (Peripheral edema)၊ ဗုင် ယောင် (Ascites)၊ ဂြိုဟ် အသည်း ဇၞော် တိုန်၊ သီု ဖျုန် အောန် စှ်ေ။
| ဆီ မဒး လုပ် ဂြိုဟ် ဂှ် ကလေင် ကောံ ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် လပါ် သၟဝ် တုဲ ဍာ် ဇွောဝ် ကောံ။
|-
| '''ဂြိုဟ် ယောင် ၜါ လပါ်''' (Biventricular HF)
| လက္ခဏာ သီု ၜါ လပါ် နှဴရဴ ဒၟံင် ရေင်သကအ်၊ ယဲ ဏအ် ဒှ် အကာဲအရာ သ္ကာတ်မြဟ် အိုတ် ရ။
| ယဲ ဂြိုဟ် လပါ် ဇွိ လအ် ကၠုင် မ္ဂး ဍေဟ် ပကဵု ညံင် လပါ် ပုင် ဂွံ လီုလာ် အာ ကီု ရ။
|}

== ၄။ ဟိုတ် မကတဵုဒှ် ယဲ ကေုာံ အန္တရာယ် (Causes and Risk Factors) ==
ယဲ ဂြိုဟ် ယောင် ဝွံ ဟွံသေင် ယဲ မကတဵုဒှ် နကဵု ဇကု အလဵု ဍေဟ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ကသုတ် လက္ကရဴ အိုတ် (End-stage) သွက် ယဲ ဂြိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

* '''ဟိုတ် အဓိက:'''
  # '''[[ယဲ ဆီ တိုန်]] (Hypertension):''' ဆီ တိုန် သၠုင် လၟိုန် မ္ဂး၊ ဂြိုဟ် သ္ဒး ကၠောန် ကမၠောန် သ္ကာတ်မြဟ် တုဲ ဇကောဝ် ဂြိုဟ် ကြံင်မ္ၚိုဟ် အာ။
  # '''[[ယဲ ဂြိုဟ် အိုတ်]] (Coronary Artery Disease):''' သရီု ဆီ မဗစိုပ် ဂြိုဟ် ကၟာတ် အာ တုဲ ဖျုန် ဂြိုဟ် (Myocardium) လီုလာ် အာ။
  # '''[[ယဲ ဂြိုဟ် ဗတိုက်]] (Heart Attack / Myocardial Infarction):''' ဖျုန် ဂြိုဟ် ချိုတ် အာ တုဲ ဟွံမာန် ပလံင် ဆီ ရ။
  # '''ယဲ တြင် ဂြိုဟ် (Valvular Heart Disease):''' တြင် ဂြိုဟ် ဟွံမာန် ပံက်/ကၟာတ် ဍာံပြ။
* '''အန္တရာယ် ဓရိုဟ် (Risk Factors):''' ပရေင်သုင် ၜံက် (Smoking)၊ ယဲ ဏောတ် ဍာတ် (Diabetes)၊ လျိုင် ခန္ဓာ ဇၞော် လောန် (Obesity)၊ သုင် အရက် လောန် (Alcohol abuse)၊ ကေုာံ အာယုက် ဇၞော်။&lt;ref name=&quot;nice2010&quot;&gt;{{cite book |author=National Clinical Guideline Centre |title=Chronic Heart Failure: National Clinical Guideline for Diagnosis and Management |publisher=Royal College of Physicians |year=2010 |pages=34-47}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ခန္ဓာဗေဒ (Pathophysiology) ==
အခိင် ဂြိုဟ် စ ဍိုန်လျ၊ ခန္ဓာကိုယ် ဖန်ဇန် မူဝါဒ ပရေင်ထိင်ဒဝ် (Compensatory mechanisms) သွက်ဂွံ မင်မဲ ဒြဟတ် ဆီ (Cardiac output) ရ။
# '''သၞောတ် အာရီု (Sympathetic Nervous System):''' ကသဳ ဂြိုဟ် ညံင် ဂွံ တက် ပြဟ် တိုန် ကေုာံ ဇြဟတ် ထတ် တိုန် ရ။ ဆဂး အခိင် လအ် အာ မ္ဂး၊ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ဖျုန် ဂြိုဟ် ဂွံ ဍိုန်လျ အာ ဂၠိုင် တိုန် ရ။
# '''သၞောတ် ကျောက်ကပ် (Renin-Angiotensin-Aldosterone System):''' ကျောက်ကပ် တအ် ထိင် လဝ် ဍာ် ကေုာံ ၜဵု သွက်ဂွံ သၠုင် ပတိုန် ဆီ။ ဆဂး ဍာ် ဂၠိုင် လောန် မ္ဂး ဍေဟ် ကလေင် ပကဵု ညံင် ဍာ် ဂွံ ကောံ (Congestion) ပ္ဍဲ ကသိုပ် ကေုာံ ဇိုင် ရ။
# '''ပရေင်ဇၞော် တိုန် (Ventricular Hypertrophy):''' ဖျုန် ဂြိုဟ် ဇၞော် တိုန် သွက်ဂွံ ပလံင် ဆီ လောဲ။ ဆဂး ဇၞော် လောန် မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် အာ ကြံင်မ္ၚိုဟ် တုဲ ဆီ လုပ် ဟွံပေင် ရ။

== ၆။ ဂကူ ကေုာံ ကဆံင် ယဲ ဂြိုဟ် ယောင် (Classification and Stages) ==
တၠပညာ ဂဥုဲ တအ် ပါ်လဝ် ယဲ ဏအ် နကဵု လဒက်ပတန် ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် EF -

* '''HFrEF (Heart Failure with reduced Ejection Fraction):''' ဂြိုဟ် ဍိုန်လျ တုဲ ဟွံမာန် ပလံင် ဆီ (EF &lt; 40%)။
* '''HFpEF (Heart Failure with preserved Ejection Fraction):''' ဂြိုဟ် ကြံင်မ္ၚိုဟ် လောန် တုဲ ဆီ လုပ် ပ္ဍဲ ခလံက် ဂြိုဟ် အောန် အာ၊ ၜိုန်ရ EF ဂှ် ဓမ္မတာ (EF &gt; 50%) ကီုလေဝ် ဆီ မတိတ် ဂှ် အောန် လောန် ရ။&lt;ref name=&quot;aha2022&quot;&gt;{{cite journal |last=Heidenreich |first=P. A. |author2=Bozkurt, B. |title=2022 AHA/ACC/HFSA Guideline for the Management of Heart Failure |journal=Journal of the American College of Cardiology |volume=79 |issue=17 |pages=e263-e421 |year=2022}}&lt;/ref&gt;

'''ကဆံင် ယဲ အတိုင် NYHA (New York Heart Association):'''
* Class I: လက္ခဏာ ဟွံမဲ ပ္ဍဲ အခိင် ချဳဓရာင် ဓမ္မတာ။
* Class II: လက္ခဏာ နွံ ညိည (ယီုဝါတ်) အခိင် ကၠောန် ကမၠောန် ဇြိုင်။
* Class III: လက္ခဏာ နွံ ဂၠိုင် အခိင် ကၠောန် ကမၠောန် သာသာ၊ သက်သာ ဆ အခိင် ဇူ။
* Class IV: လက္ခဏာ နွံ လၟိုန် ၜိုန်ရ အခိင် ဇူ ဒၟံင် ကီု ရ။

== ၇။ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ယဲ ကေုာံ နဲကဲ (Diagnosis and Methods) ==
သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ယဲ ဂြိုဟ် ယောင်၊ အစာဂဥုဲ တအ် စကာ နဲကဲ နာနာ သာ် ရ -

* '''ပရေင်သၟာန် ဝင် ယဲ (Medical History and Physical Exam):''' အစာဂဥုဲ ကလင် ရမ္သာင် ဂြိုဟ် ကေုာံ ကသိုပ် (Third heart sound, crackles in lungs)။ စၟတ် ဇိုင် යောင်ဇောတ် မာန် ဟွံမာန်။
* '''စၟတ် ဆီ (Blood Tests):''' ၜတ်ကၞာတ် ဓါတ် BNP ဟွံသေင်မ္ဂး NT-proBNP။ ယဝ်ရ ဓါတ် ဏအ် သၠုင် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဂြိုဟ် ဒးဒုင် ဓရိုဟ် (Stress) လောန် အာ ယျ။
* '''ဗီုရုပ် လျး လလဳ ဂြိုဟ် (Echocardiogram - ECHO):''' ဒှ် နဲကဲ အဓိက အိုတ် ရ။ စကာ လှိုင်း ရမ္သာင် သွက်ဂွံ ရံင် ဗီုပြင် ဂြိုဟ်၊ တြင် ဂြိုဟ် ကေုာံ ၜတ်ကၞာတ် ဍာ်ဒကေဝ် EF ရ။
* '''ဓါတ်မှန် သြိုဟ် (Chest X-ray):''' သွက်ဂွံ ရံင် ဍာ် ကောံ ပ္ဍဲ ကသိုပ် ကေုာံ ဇမၞော် ဂြိုဟ် ဇၞော် အာ ဟွံသေင် ရ။
* '''ပရေင်စၟတ် လလဳ ဂြိုဟ် (ECG/EKG):''' သွက်ဂွံ ဆဵု ညာတ် အကာဲအရာ ဂြိုဟ် တက် ဟွံဓမ္မတာ (Arrhythmias)။

== ၈။ နဲကဲ လွဳလွတ် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် (Management and Treatment) ==
ပရေင်လွဳလွတ် ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်ဖအောန် လက္ခဏာ၊ ပရေင်စဵုဒၞာ ယဲ ဂွံ ပရေအ် အာ၊ ကေုာံ ဇၞိက် အာယုက် မၞိဟ်ယဲ ရ။&lt;ref name=&quot;esc2016&quot;&gt;{{cite journal |last=Ponikowski |first=P. |author2=Voors, A. A. |title=2016 ESC Guidelines for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure |journal=European Heart Journal |volume=37 |issue=27 |pages=2129-2200 |year=2016}}&lt;/ref&gt;

* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဘဝ (Lifestyle Changes):''' 
  * ဖအောန် စ ၜဵု (Sodium restriction) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍာ် ကောံ။
  * ထိင် လၟိဟ် သုင် ဍာ် (Fluid restriction) ယဝ်ရ ယဲ ဇၞော် လောန်။
  * ဒေါအ် သုင် ၜံက် ကေုာံ အရက်။ ဝေင် ဇြဟတ် ညိည အတိုင် အစာဂဥုဲ ကဵု အမိင်။
* '''ဂဥုဲ (Medications):'''
  * '''Diuretics (ဂဥုဲ ပတိတ် ဍာ်):''' ပတိတ် ဍာ် ကေုာံ ၜဵု ဂၠိုင် လောန် နူ ခန္ဓာကိုယ်။
  * '''ACE Inhibitors / ARBs:''' လှဲ ပတိတ် သရီု ဆီ ညံင် ဆီ ဂွံ ဇွောဝ် လောဲ ကေုာံ ဖအောန် ဆီ တိုန်။
  * '''Beta-blockers:''' ဖအောန် ဒြဟတ် ဂြိုဟ် တက် တုဲ ကဵု ဂြိုဟ် ဂွံ ဇူ ညိ။
  * '''SGLT2 inhibitors:''' ဂဥုဲ တၟိ မကဵု ဖဵု ခိုဟ် သွက် မၞိဟ်ယဲ ဂြိုဟ် ယောင်။
* '''စက် ယန္တရား ကေုာံ ခွဲစိတ် (Devices and Surgery):'''
  * '''Pacemaker (စက် ထိင် ဂြိုဟ်):''' သွက် မၞိဟ် ဂြိုဟ် တက် ဟွံညဳ။
  * '''CABG / Valve replacement:''' ယဝ်ရ သရီု ဆီ ကၟာတ် ဟွံသေင်မ္ဂး တြင် လီု မ္ဂး ဒး ခွဲစိတ်။
  * '''Heart Transplant (ပြံင် ဂြိုဟ် တၟိ):''' သွက် မၞိဟ်ယဲ ကဆံင် လက္ကရဴ အိုတ် မဟွံမာန် လွဳ နကဵု ဂဥုဲ ယျ။

== ၉။ ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် (Prevention and Prognosis) ==
ယဲ ဂြိုဟ် ယောင် ဝွံ ဒှ် ယဲ မဟွံမာန် လွဳ ညံင် ဂွံ ဗၠး အလုံစုံ (Chronic and progressive disease) ရ။

* '''ဖဵုသက်ရောက် (Prognosis):''' ဖဵုသက်ရောက် သွက် မၞိဟ်ယဲ ဏအ် ဝွံ တန်တဴ လတူ အာယုက်၊ ကဆံင် ယဲ ကေုာံ ဟိုတ် အဓိက ရ။ ကြဴနူ စၟတ်သမ္တီ ယဲ တုဲ၊ လၟိဟ် သီုဖအိုတ် ၃၅% မလေပ် စုတိ ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ ပထမ ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ လွဳ ခိုဟ် မ္ဂး မာန် တန်တဴ လအ် ဗွဲမလောန် ရ။
* '''ပရေင်စဵုဒၞာ (Prevention):''' 
  * ထိင် ဆီ တိုန် ညံင် ဂွံ ညိင်။
  * ထိင် ဓါတ် ဍာတ် (Blood sugar) ယဝ်ရ ဒှ် ယဲ ဏောတ် ဍာတ်။
  * ကၠောန် ပရေင်လှုပ်ရှား (Exercise) လၟိုန် တ္ၚဲ ကေုာံ စ စၞ ထတ်ယုက် (Healthy diet) ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ဟွံဂွံ ဒှ် ယဲ ဂြိုဟ် ဗတိုက် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
ယဲ ဂြိုဟ် ယောင် ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ သ္ကာတ်မြဟ် မွဲ သွက် ရုပ်ခန္ဓာ ကောန်မၞိဟ်၊ ဆဂး နကဵု နည်းပညာ ဂဥုဲ ခေတ်တၟိ၊ ညးယဲ တအ် မာန် ဂျိုင်တန်တဴ ဗွဲမလအ် ကေုာံ နွံကဵု ဘဝ မခိုဟ် မာန် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ သုတေသန ဆေင်စပ် ကု ယဲ ဏအ် အာရီုစွံ ဒၟံင် လတူ -
* '''ဇဳဝဗေဒ သေဝ် (Stem Cell Therapy):''' ပရေင်စကာ သေဝ် တမ် သွက်ဂွံ ကလေင် ဖန်ဗဒှ် ဖျုန် ဂြိုဟ် မချိုတ် အာ တအ် ညံင် ဂွံ ကလေင် ချဳဓရာင် မာန်။
* '''ဂဥုဲ ဂျဳန် (Gene Therapy):''' ဖန်ဗဒှ် ဂျဳန် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ပရေင်ဍိုန်လျ ပ္ဍဲ ဇကောဝ် ဂြိုဟ်။
* '''စက် ပလံင် ဆီ ပကတိ (Artificial Hearts / VADs):''' ဖန်ဗဒှ် စက် စုတ် ပ္ဍဲ သြိုဟ် (LVAD - Left Ventricular Assist Device) ညံင် ဂွံ ဍောတ် သၟတ် တုဲ ကၠောန် ကမၠောန် လအ် လလ ဟွံဒး ပြံင် ဂြိုဟ် မၞိဟ် တၞဟ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဂြိုဟ်]] (Heart)
* [[ယဲ ဆီ တိုန်]] (Hypertension)
* [[ယဲ ဂြိုဟ် အိုတ်]] (Coronary Artery Disease)
* [[ယဲ ဂြိုဟ် ဒေါအ်]] (Cardiac arrest)

{{Navbox
| name = Cardiovascular Diseases
| title = ယဲ ဆီ ကေုာံ ဂြိုဟ် အဓိကဂမၠိုင် (Cardiovascular Diseases)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ယဲ ဂြိုဟ်
| list1 =
* [[ယဲ ဂြိုဟ် ယောင်]] (Heart Failure)
* [[ယဲ ဂြိုဟ် ဗတိုက်]] (Myocardial Infarction / Heart Attack)
* [[ယဲ ဂြိုဟ် အိုတ်]] (Coronary Artery Disease)
* [[ယဲ တြင် ဂြိုဟ်]] (Valvular Heart Disease)
| group2 = ယဲ လတူ သရီု ဆီ
| list2 =
* [[ယဲ ဆီ တိုန်]] (Hypertension)
* [[ယဲ ဆီ ကောံ]] (Deep Vein Thrombosis)
* [[ယဲ လေဖြတ်]] (Stroke)
| group3 = လက္ခဏာ ကေုာံ ဟိုတ်
| list3 =
* [[ယီုဝါတ်]] (Dyspnea)
* [[ယောင်ဇောတ်]] (Edema)
* [[ယဲ ဏောတ် ဍာတ်]] (Diabetes)
| group4 = ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ လွဳ
| list4 =
* [[စၟတ် လလဳ ဂြိုဟ်]] (ECG/EKG)
* [[လျး လလဳ ဂြိုဟ်]] (Echocardiogram)
* [[ဂဥုဲ ပတိတ် ဍာ်]] (Diuretics)
* [[စက် ထိင် ဂြိုဟ်]] (Pacemaker)
}}

[[Category:ယဲ ဂြိုဟ်]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]
[[Category:ယဲဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>lmsqtsbvk96nay7mdbrwl0ugjp68m9u</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>