ဍောင်ၜိုတ်

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mnw">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝဳကဳပဳဒဳယာ</sitename>
    <dbname>mnwwiki</dbname>
    <base>https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">တၟေင်</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ညးလွပ်</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ညးလွပ် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဝှာင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဝှာင် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ထာမ်ပလိက်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ရီု</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ရီု ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ပါင်မုက်</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ပါင်မုက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မဝ်ဂျူ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ဍောင်ၜိုတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11943</id>
    <revision>
      <id>57544</id>
      <timestamp>2026-10-03T14:14:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဍောင်ၜိုတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Fatigue'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Exhaustion'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ မဟွံမဲ ကု ဇြဟတ် (Energy) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြဟတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ကေုာံ စိုတ် ပွိုင် အခိင်...&quot;</comment>
      <origin>57544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20641" sha1="g26znymwawud0aruhlfha3zmxl482ta" xml:space="preserve">'''ဍောင်ၜိုတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Fatigue'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Exhaustion'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ မဟွံမဲ ကု ဇြဟတ် (Energy) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြဟတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ကေုာံ စိုတ် ပွိုင် အခိင် မလအ်လ မွဲ ရ။ ဝေါဟာရ &quot;ဍောင်ၜိုတ်&quot; ဏအ် ဝွံ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဂဥုဲ (Medical context) မ္ဂး ဍေဟ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု ပရေင်ဍောင် ဓမ္မတာ မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ကၠောန် ကမၠောန် သၟး ရ။ ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ ဍောင် ဓမ္မတာ မ္ဂး၊ ညးတေအ် ဇူဒီု တုဲ ကလေင် စိုပ် အကာဲအရာ ခိုဟ် မာန် ရ။ ဆဂး ဍောင်ၜိုတ် လအ်လ ဝွံ သီု ဟွံကၠောန် ကမၠောန် ဇြိုင်င် ကီုလေဝ် ဍေဟ် ကတဵုဒှ် ဒၟံင် လၟိုန် ရ။&lt;ref name=&quot;cleveland&quot;&gt;{{cite web |title=Fatigue: Causes, Treatment &amp; What It Is |url=https://my.clevelandclinic.org/health/symptoms/21206-fatigue |publisher=Cleveland Clinic |access-date=October 3, 2026}}&lt;/ref&gt;

ဍောင်ၜိုတ် ဝွံ ဒှ် လက္ခဏာ (Symptom) မဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ယဲ နာနာ သာ် တုဲ ဍေဟ် ဟွံသေင် ယဲ (Disease) မွဲ ဇကု အပိုင် ပုဟ်။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဍောင်ၜိုတ် နကဵု လညာတ် ပရေင်ဂဥုဲ၊ ဂကူ၊ ဟိုတ်၊ ကေုာံ နဲကဲ လွဳလွတ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Vincent Willem van Gogh 002.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ပါန်ခဳ &quot;At Eternity's Gate&quot; (၁၈၉၀) မချူ လဝ် နကဵု ဗိန်သေန် ဗန် ဂံက်၊ မထ္ၜး ရုပ်သာ် မၞိဟ် မဒးဒုင် စသိုင် ဍောင်ၜိုတ်၊ ကေုာံ စိုတ် လီုလာ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ဍောင်ၜိုတ်&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒဒှ် မဒးဒုင် စသိုင် ဒြဟတ် အောန်စှ်ေ ကေုာံ မိက်ဂွံ ဇူဒီု လၟိုန် ကာလ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မကတဵုဒှ် ဓမ္မတာ မွဲ ပ္ဍဲ ဘဝ ကောန်မၞိဟ် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ဍောင်ၜိုတ် ဂှ် ဆက် ကတဵုဒှ် ဒၟံင် ဟွံဒေါအ် ၜိုန်ရ တိက် ပေင်င် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇူဒီု လဝ် တုဲ ကီုလေဝ်၊ ဏအ်ဂှ် ဒှ် လက္ခဏာ ယဲ (Medical fatigue) မဒး အာ ဆဵု အစာဂဥုဲ ရ။

ပ္ဍဲ ပရေင်ဂဥုဲ၊ ဍောင်ၜိုတ် ဝွံ ဒှ် တင်ဂၞင် မွဲ မထ္ၜး ညာတ် ဒဒှ်ရ ခန္ဓာကိုယ် (Body) ဟွံသေင်မ္ဂး စိုတ် (Mind) ဝွံ နွံ ပၟိက် ပရေင်လွဳလွတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပြံင်လှာဲ မွဲမွဲ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ပြသၞာ မဂၠိုင် အိုတ် မွဲ မပကဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် သ္ဒး အာ ရုင်ဂဥုဲ ရ။

== ၂။ ဂကူ ဍောင်ၜိုတ် အဓိကဂမၠိုင် (Main Types of Fatigue) ==
တၠပညာ ပရေင်ဂဥုဲ တအ် ပါ်လဝ် ဂကူ ဍောင်ၜိုတ် အဓိက ၜါ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ဍောင်ၜိုတ် အဓိက
|-
! ဂကူ ဍောင်ၜိုတ် (Type)
! ပွံက် ကေုာံ လက္ခဏာ
! ဥပမာ
|-
| '''ဍောင်ၜိုတ် ခန္ဓာကိုယ်''' (Physical Fatigue)
| ဒြဟတ် ကတိုင် (Muscles) ဟွံမာန် ကၠောန် ကမၠောန် အတိုင် ဓမ္မတာ။ အစောံသတ္တိ ဇြဟတ် အောန် စှ်ေ။
| ဟွံမာန် ယိုက် ကပေါတ် ဇြိုင်၊ ဟွံမာန် ကွာ် တရဴ ဂၠိင်င်၊ ဇိုင်တဲ ဇြိုင်။
|-
| '''ဍောင်ၜိုတ် စိုတ်ဓါတ်''' (Mental Fatigue)
| က္ဍဟ် (Brain) ဟွံမာန် အာရီုစွံ (Concentrate) တုဲ စိုတ် ဟွံမိက် ကၠောန် မုမွဲ သာ်။
| ဝိုတ် ဝုဲ လောဲ၊ ဟွံမိက် ဟီု အရေဝ် ကု ညးတၞဟ်၊ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဝါတ်။
|}

ဍောင်ၜိုတ် ခန္ဓာကိုယ် ကဵု ဍောင်ၜိုတ် စိုတ်ဓါတ် ဏအ် ၜါ ဝွံ မလေပ် ကတဵုဒှ် မွဲစွံ မာန် ရ။ ယဝ်ရ က္ဍဟ် ဍောင်ၜိုတ် အာ မ္ဂး၊ ခန္ဓာကိုယ် လေဝ် ဒြဟတ် အောန် စှ်ေ အာ ကီု ရ။&lt;ref name=&quot;medline&quot;&gt;{{cite web |title=Fatigue |url=https://medlineplus.gov/fatigue.html |publisher=MedlinePlus |access-date=October 3, 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဟိုတ် မပကဵု ညံင် ဂွံ ဍောင်ၜိုတ် (Causes of Fatigue) ==
ဟိုတ် မပကဵု ညံင် ခန္ဓာကိုယ် ကေုာံ စိုတ် ဂွံ ဍောင်ၜိုတ် ဂှ် နွံ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဍေဟ်တအ် ဂှ် ပါ် ကေတ် နကဵု ၃ ကဏ္ဍ ဇၞော်ဇၞော် မာန် ရ -

# '''ဟိုတ် နူ အခိုက်အလိုက် ဘဝ (Lifestyle factors):'''
#* ဟွံဂွံ တိက် ပေင်င် (Sleep deprivation)။
#* သုင် အရက် ဟွံသေင်မ္ဂး သုင် ဘိင် (Substance abuse) မလောန် က္ဍင်။
#* စ စၞ ဟွံမဲ ကု ဓါတ် ခိုဟ် (Poor diet) ကေုာံ ဍာ် ဟွံပေင် (Dehydration)။
#* ကၠောန် ကမၠောန် ဇြိုင် လောန် အာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံချဳဓရာင် ခန္ဓာကိုယ် လးလး။
# '''ဟိုတ် နူ ယဲ ခန္ဓာကိုယ် (Medical causes):'''
#* ယဲ ဆီ အောန် (Anemia)။
#* ယဲ သဂြာ (Diabetes) ကေုာံ ယဲ တေဝ်ရိုက် (Thyroid disorders)။
#* ယဲ ကေန်သာ (Cancer) ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် ကေန်သာ (Chemotherapy)။
#* ယဲ ကတဵုဒှ် နူ စၟ (Infections) ဥပမာ တဳဗဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ကိုဝ်ဗေတ်-၁၉။
# '''ဟိုတ် နူ စိုတ်ဓါတ် (Psychological causes):'''
#* စိုတ် စံင်တူ (Stress) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဒုင်စသိုင် ဟွံခိုဟ် ပွိုင် မလအ်လ။
#* ယဲ စိုတ် ဍိုန်လျ (Depression) ကေုာံ ယဲ ဖေက်လကိုတ် (Anxiety)။&lt;ref name=&quot;mayo&quot;&gt;{{cite web |title=Fatigue - Symptoms and causes |url=https://www.mayoclinic.org/symptoms/fatigue/basics/causes/sym-20050894 |publisher=Mayo Clinic |access-date=October 3, 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ သင်္ကေတ ကေုာံ လက္ခဏာ ယဲ (Signs and Symptoms) ==
မၞိဟ် မနွံ ကု ဍောင်ၜိုတ် ဂှ် မလေပ် ထ္ၜး လက္ခဏာ နာနာ သာ် ရ။ လက္ခဏာ ဓမ္မတာ အိုတ် ဂှ် -

* တိက် ဟွံပေင် ဟွံသေင်မ္ဂး မိက်ဂွံ တိက် လၟိုန် ကာလ (Sleepiness)။
* က္ဍဟ် ထုဲ (Brain fog)၊ စွံ အာရီု ဝါတ် ကေုာံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဗၠေတ်။
* ကတိုင် ဂိ (Muscle aches) ဟွံသေင်မ္ဂး ဇြဟတ် အောန် ပ္ဍဲ တဲ ကေုာံ ဇိုင်။
* မုက်မတ် ဗု သာ (Pale skin) ကေုာံ ညာတ် အရာ အိုတ်သီု မဒှ် အရာ မဇြိုင် ဇြုဲ။
* စိုတ် ပလီုပလာ် လောဲ၊ ထေဲ လောဲ (Irritability) ကေုာံ ဟွံမိက် ဆဵု မၞိဟ်။

== ၅။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ယဲ နာနာ သာ် (Association with Other Diseases) ==
ဍောင်ၜိုတ် ဝွံ ဒှ် လက္ခဏာ အဓိက သွက် ယဲ ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ 

* '''ယဲ ကသိုက် ဆီ (Cardiovascular diseases):''' ကာလ ဂြိုဟ် ဟွံမာန် ဗလး ဆီ ပေင်င် မ္ဂး၊ သေဝ် (Cells) တအ် ဟွံကလိဂွံ အံက်သဳဂျေန် တုဲ ခန္ဓာကိုယ် ဍောင်ၜိုတ် ကၠုင် ရ။
* '''ယဲ ဆီ အောန် (Anemia):''' ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် မဂၠိုင် အိုတ် သွက် မၞိဟ် ဗြဴ တအ် ရ။ ဓါတ် ပသဲ (Iron) ဟွံပေင် တုဲ ဆီ ဟွံမာန် ယိုက် အံက်သဳဂျေန် ရ။
* '''ယဲ စၟ ကေုာံ ကဝ်ရဝ်နာ (Infections and COVID-19):''' ဍောင်ၜိုတ် ဂှ် ဒှ် လက္ခဏာ မသှ်ေ တန်တဴ လအ် အိုတ် ကြဴနူ ယဲ လွဳ ဗၠး အာ ကီု လေဝ် (ဥပမာ Long COVID)။

== ၆။ ယဲ ဍောင်ၜိုတ် လအ်လ (Chronic Fatigue Syndrome - CFS) ==
'''ယဲ ဍောင်ၜိုတ် လအ်လ''' ဟွံသေင်မ္ဂး ME/CFS (Myalgic encephalomyelitis/chronic fatigue syndrome) ဝွံ ဒှ် ယဲ မတၟေင် မွဲ မပကဵု ညံင် ခန္ဓာကိုယ် ဂွံ ဍောင်ၜိုတ် ဗွဲမဇၞော် ပွိုင် လတူ ၆ ဂိတု တုဲ ဟွံမာန် လွဳ ဗၠး နကဵု ပရေင်ဇူဒီု ရ။ 

* '''လက္ခဏာ (Symptoms):''' ယဝ်ရ ကၠောန် ကမၠောန် ညိည မ္ဂး လက္ခဏာ ယဲ ဇၞော် တိုန် (Post-exertional malaise - PEM)၊ တိက် ၜိုတ် လဵု လေဝ် ဟွံပေင်၊ ဇုတ် ကေုာံ ကတိုင် ဂိ ရ။
* '''ဟိုတ် (Causes):''' စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် တၠပညာ ဂဥုဲ တအ် ဟွံတီ ဟိုတ် ဍာံပြ ဏီ။ ညးတအ် ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ချဳဓရာင် ဓါတ် စဵုဒၞာ ယဲ (Immune system) မဗၠေတ် အာ ကြဴနူ ယဲ စၟ (Viral infection) မွဲမွဲ ရ။&lt;ref name=&quot;nhlbi&quot;&gt;{{cite web |title=What Is ME/CFS? |url=https://www.nhlbi.nih.gov/health/chronic-fatigue-syndrome |publisher=National Heart, Lung, and Blood Institute |access-date=October 3, 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ကမၠောန် (Effects on Safety and Performance) ==
ဍောင်ၜိုတ် ဝွံ ဒှ် အန္တရာယ် ဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် ပရေင်စဵုဒၞာ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကမၠောန် ကေုာံ ပ္ဍဲ လတူ ဂၠံင် ရ။ 

* '''ပရေင်ဒဳ ကွဳစက် (Driving Safety):''' မၞိဟ် မဒဳ ကွဳစက် နကဵု ဍောင်ၜိုတ် (Drowsy driving) ဝွံ မလေပ် ကတဵုဒှ် အန္တရာယ် တုပ် ညံင် မၞိဟ် မသုင် အရက် (Drunk driving) ကီု ရ။ ညးတအ် မာန် လှိင် အာ ယာယဳ (Microsleeps) မပကဵု ညံင် ကွဳစက် ဂွံ ဒး ဇီု မာန် ရ။
* '''ပရေင်ကမၠောန် (Workplace Performance):''' ဍောင်ၜိုတ် ပကဵု ညံင် အာရီုစွံ ဟွံခိုဟ် တုဲ သၟာကမၠောန် တအ် မာန် ကၠောန် ဗၠေတ် (Fatal mistakes) ပ္ဍဲ ကမၠောန် မပ္တံကဵု ဒဳ က္ၜင်ကျာ၊ ပရေင်စက်ယန္တရား ဇၞော်၊ ကေုာံ အစာဂဥုဲ မစး ကရေက် မၞိဟ် ယဲ တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;safety&quot;&gt;{{cite journal |last=Williamson |first=A. |title=The link between fatigue and safety |journal=Accident Analysis &amp; Prevention |volume=43 |issue=2 |pages=498-515 |year=2011}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ နဲကဲ စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ရှာဖွေ (Diagnosis and Evaluation) ==
ဟိုတ်နူ ဍောင်ၜိုတ် ဝွံ ဒှ် လက္ခဏာ သာမည မွဲ တုဲ၊ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဟိုတ် ဍာံပြ ဂှ် အစာဂဥုဲ တအ် သ္ဒး ကၠောန် ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Diagnosis) နာနာ သာ် ရ -

* '''ပရေင်သၟာန် ဝင် ယဲ (Medical history):''' အစာဂဥုဲ သၟာန် ပရူ အခိင် မတိက်၊ စၞ မစ၊ ကေုာံ ဓါတ် စိုတ် စံင်တူ ပ္ဍဲ ဘဝ လၟိုန် တ္ၚဲ။
* '''ပရေင်စၟတ် ဆီ (Blood tests):''' သွက်ဂွံ စၟတ် ရံင် ဓါတ် ပသဲ (Iron deficiency)၊ ဓါတ် သဂြာ (Blood sugar)၊ ဓါတ် သတ္တိ (Thyroid hormones) ကေုာံ ကဆံင် သေဝ် ဆီ အံက်သဳဂျေန်။
* '''စၟတ် ပရေင်တိက် (Sleep study):''' ယဝ်ရ ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဍောင်ၜိုတ် ဏအ် ကၠုင် နူ ယဲ တိက် ဟွံသၠိင် (Sleep apnea) မ္ဂး အစာဂဥုဲ ကဵု စၟတ် ရံင် အခိင် တိက် လတူ ရုင်ဂဥုဲ ရ။

== ၉။ နဲကဲ လွဳလွတ် ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ (Treatment and Management) ==
လွဳလွတ် ဍောင်ၜိုတ် ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ဟိုတ် မပကဵု ညံင် ဂွံ ဒှ် ယဲ ဂှ် ရ -

# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ အခိုက်အလိုက် (Lifestyle changes):'''
#* တိက် ညံင် ဂွံ ပေင် (၇ - ၉ နာဍဳ ပ္ဍဲ မွဲ ဗတံ) ကေုာံ ဖျေဟ် အခိင် တိက် လၟိုန်။
#* စ စၞ မနွံကဵု ဓါတ် ညဳသၟဟ် ကေုာံ သုင် ဍာ် ဂၠိုင်င်။
#* ဝေင် ကာယ (Exercise) ညိည သွက်ဂွံ ကဵု ဇြဟတ် ကတိုင် ကေုာံ ကသိုက် ဆီ လေင် ခိုဟ်။
# '''ပရေင်လွဳလွတ် ပရေင်ဂဥုဲ (Medical treatment):'''
#* ယဝ်ရ ဒှ် ယဲ ဆီ အောန် မ္ဂး သုင် ဂဥုဲ ဓါတ် ပသဲ (Iron supplements)။
#* ယဝ်ရ ဒှ် ယဲ တေဝ်ရိုက် မ္ဂး သုင် ဂဥုဲ ထိင် တေဝ်ရိုက် (Thyroid medications)။
# '''ပရေင်လွဳလွတ် စိုတ်ဓါတ် (Psychological therapy):'''
#* သွက် မၞိဟ် မနွံ ယဲ စိုတ် ဍိုန်လျ တအ် ဂှ်၊ ပရေင်သဳကၠဳ (Counseling) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂဥုဲ ယဲ စိုတ် (Antidepressants) တအ် စကာ မာန် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ တင်ကဵုသတိ (Conclusion and Health Awareness) ==
ဍောင်ၜိုတ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ အရာ မကတဵုဒှ် ဓမ္မတာ မွဲ သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ရမ္သာင် ညးမကော် သတိ နူကဵု ခန္ဓာကိုယ် ညံင် ပိုယ် ဂွံ ရံင်စံင် ဘဝ ပိုယ် ရ။ 

ယဝ်ရ ပိုယ် တိက် ပေင်င်၊ စ စၞ ခိုဟ်ဟ် ကီုလေဝ် ဍောင်ၜိုတ် ဂှ် ဆက် ကတဵုဒှ် ဒၟံင် လတူ နူ ၂ သတ္တာဟ မ္ဂး၊ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အခိင် မဒး အာ ဆဵု အစာဂဥုဲ ရ။ ပရေင်မင်မဲ ထတ်ယုက် ခန္ဓာကိုယ် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် ၜါ သာ် ဏအ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ ဝေင်ပါဲ နူကဵု ဍောင်ၜိုတ် ရ။ လညာတ် ပရေင်ထတ်ယုက် (Health awareness) ကေုာံ ပရေင်ကဵု အခိင် သွက် ဇကု မဇူဒီု (Self-care) ဝွံ ဒှ် လွဟ် ခိုဟ် အိုတ် သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ဍောင်ၜိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ယဲ ဆီ အောန်]] (Anemia)
* [[ယဲ စိုတ် ဍိုန်လျ]] (Depression)
* [[စိုတ် စံင်တူ]] (Stress)
* [[ပရေင်တိက်]] (Sleep)
* [[သေဝ် အံက်သဳဂျေန်]] (Oxygen therapy)

{{Navbox
| name = Medical symptoms
| title = လက္ခဏာ ယဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Medical Symptoms and Health)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လက္ခဏာ ဓမ္မတာဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ဍောင်ၜိုတ်]] (Fatigue)
* [[က္ဍဟ် ဂိ]] (Headache)
* [[ဇြဟတ် အောန်]] (Muscle weakness)
* [[မုက်မတ် ဗု သာ]] (Pallor)
| group2 = ယဲ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[ယဲ ဍောင်ၜိုတ် လအ်လ]] (Chronic fatigue syndrome)
* [[ယဲ ဆီ အောန်]] (Anemia)
* [[ယဲ သဂြာ]] (Diabetes)
* [[ယဲ စိုတ် ဍိုန်လျ]] (Depression)
| group3 = ဟိုတ် ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ
| list3 =
* [[ဟွံဂွံ တိက် ပေင်င်]] (Sleep deprivation)
* [[စိုတ် စံင်တူ]] (Psychological stress)
* [[ဝေင် ကာယ]] (Exercise)
* [[စၞ]] (Nutrition)
}}

[[Category:လက္ခဏာ ယဲ]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]
[[Category:စိုတ်ဗေဒ]]
[[Category:ယဲဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>g26znymwawud0aruhlfha3zmxl482ta</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယဲ ဆီ အောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11944</id>
    <revision>
      <id>57545</id>
      <timestamp>2026-10-04T09:13:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ယဲ ဆီ အောန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Anemia'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Anaemia'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ ပရေင်ထတ်ယုက် မွဲ မကတဵုဒှ် အခိင် ကာလ လၟိဟ် '''[[သေဝ် ဆီ ဗကေတ်]]''' (Red blood cells - RBCs) ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ် ''...&quot;</comment>
      <origin>57545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23693" sha1="ey6q7u849l0d972cuxyqyo41zez2kyx" xml:space="preserve">'''ယဲ ဆီ အောန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Anemia'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Anaemia'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ ပရေင်ထတ်ယုက် မွဲ မကတဵုဒှ် အခိင် ကာလ လၟိဟ် '''[[သေဝ် ဆီ ဗကေတ်]]''' (Red blood cells - RBCs) ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ် '''[[ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန်]]''' (Hemoglobin) ပ္ဍဲကဵု ဆီ ဂှ် အောန် စှ်ေ အာ နူကဵု ကဆံင် ဓမ္မတာ ရ။ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ဝွံ ဒှ် ပရဝ်တေန် အဓိက မနွံ ပ္ဍဲ သေဝ် ဆီ ဗကေတ် တုဲ၊ ဍေဟ် နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ ယိုက် ပလံင် ဏာ ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် (Oxygen) နူကဵု ခဍောင်ကျာ (Lungs) ဇရေင် ခန္ဓာကိုယ် အလုံ မွဲ ရ။ ယဝ်ရ ဆီ အောန် အာ မ္ဂး၊ ဩဂေန် (Organs) ကေုာံ တစ်ရှူး (Tissues) တအ် ကလိဂွံ အံက်သဳဂျေန် ဟွံပေင်ဖုံ တုဲ ပကဵု ညံင် မၞိဟ် ယဲ ဂွံ ကတဵုဒှ် လက္ခဏာ ဍိုန်လျ၊ ၜိုဟ် ကေုာံ ဍာ်ယမုက် ဇြာဲ အာ ရ။&lt;ref name=&quot;janz&quot;&gt;{{cite journal |last=Janz |first=T. G. |author2=Johnson, R. L. |author3=Rubenstein, S. D. |title=Anemia in the emergency department: evaluation and treatment |journal=Emergency Medicine Practice |volume=15 |issue=11 |pages=1-15 |year=2013}}&lt;/ref&gt;

ယဲ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တုဲ မၞိဟ် ၜိုတ် မွဲ ပွိုင် ပိ (၁/၃) နူကဵု လၟိဟ် မၞိဟ် ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် ဒး ဆဵုဂဗ ဒၟံင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ယဲ ဆီ အောန် နကဵု လညာတ် ဆေင်စပ် ကု လက္ခဏာ၊ ဟိုတ်မကတဵုဒှ်၊ နဲကဲ စၟတ်သမ္တီ၊ ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Normal and anemic blood.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ လၟိဟ် သေဝ် ဆီ ဗကေတ် ပ္ဍဲ ဆီ ဓမ္မတာ ကေုာံ ပ္ဍဲ ဆီ မၞိဟ် မကတဵုဒှ် ယဲ ဆီ အောန်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ယဲ ဆီ အောန်&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် ဂရိတ် &quot;anaimia&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဟွံမဲ ကု ဆီ&quot; ရ။ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဇေတ်တ် နူကဵု ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO) မ္ဂး၊ ယဲ ဆီ အောန် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ မနွံကဵု လၟိဟ် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် အောန် နူ (13 g/dL) သွက် မၞိဟ်တြဟ် တုဲ အောန် နူ (12 g/dL) သွက် မၞိဟ်ဗြဴ (မဟွံမဲ ကု ဂဝ်ဂၞဴ) ရ။

ယဲ ဏအ် ဍေဟ် ဟွံသေင် ဆ ယဲ သီးသန့် မွဲ ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် လက္ခဏာ (Sign) မထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ ခန္ဓာကိုယ် ဏအ် နွံ ပြသၞာ မွဲမွဲ ရ။ ဥပမာ - ဟိုတ်နူ ဆီ တိတ် အာ ဂၠိုင်၊ ဟိုတ်နူ သၞောတ် စၞ မဟွံပေင်ဖုံ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဟိုတ်နူ ယဲ ကေန်သာ (Cancer) မွဲမွဲ ဒှ် မာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်ဂၠာဲ သွဟ် &quot;မုဟိုတ် ဆီ ဂွံ အောန် ရဝ်&quot; ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။

== ၂။ သင်္ကေတ ကေုာံ လက္ခဏာ ယဲ (Signs and Symptoms) ==
လက္ခဏာ ယဲ ဆီ အောန် ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ကဆံင် မဍိုန်လျ (Severity) ကေုာံ အခိင် ကာလ မကတဵုဒှ် ရ။ ယဝ်ရ ဆီ အောန် စှ်ေ သိုက်သိုက် မ္ဂး ခန္ဓာကိုယ် မာန် ညိင် သ္ဇိုင် တုဲ လက္ခဏာ ဟွံပြာကတ် ပြဟ်ပြဟ် ရ။

* '''လက္ခဏာ ဓမ္မတာ (Mild to Moderate):''' မၞိဟ် ယဲ ဂှ် ဒးဒုင် စသိုင် ဍိုန်လျ (Fatigue)၊ ဇြဟတ် အောန် (Weakness)၊ က္ဍဟ် ဂေတ် (Dizziness)၊ ဍာ်ယမုက် ဇြာဲ (Pale skin) ကေုာံ ယီု ဟွံပေင် (Shortness of breath) ကာလ ကၠောန် ကမၠောန် ဇြိုင်ဇြိုင် ရ။
* '''လက္ခဏာ သ္ကာတ်မြဟ် (Severe Anemia):''' ကာလ ဆီ အောန် ဗွဲမလောန်၊ လက္ခဏာ မာန် ကတဵုဒှ် မပ္တံကဵု ဂြိုဟ် တွာ် ပြဟ် (Heart palpitations)၊ သြိုဟ် ဂိ (Chest pain)၊ တဲ ကဵု ဇိုင် ၜိုဟ်၊ ကေုာံ မာန် လောတ် ဒေါမ် (Fainting) ရ။ 
* '''လက္ခဏာ တၟေင် (Specific signs):''' ယဲ ဆီ အောန် ဟိုတ်နူ ဓါတ်ပသဲ (Iron deficiency) ဂှ် မာန် ပကဵု ညံင် သၞေမ်တဲ ဂွံ လေင် စှ်ေ ညံင် ဗီု ခဍော် (Koilonychia) ဟွံသေင်မ္ဂး စိုတ် မိက်ဂွံ စ အရာ မဟွံသေင် ကဵု စၞ (Pica) မပ္တံကဵု တိ၊ ဍာ်ကလောအ် တအ် ရ။

== ၃။ ဟိုတ်မကတဵုဒှ် ယဲ (Causes) ==
တၠပညာ ဂဥုဲ တအ် ပါ်လဝ် ဟိုတ် မကတဵုဒှ် ယဲ ဆီ အောန် အဓိက (၃) သာ် ရ -

# '''ပရေင်ဆီ တိတ် (Blood Loss):''' ဒှ် ဟိုတ် မဆဵု ဂၠိုင် အိုတ် ရ။ ဏအ်ဂှ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဒး ဝပ် (Trauma)၊ ပရေင်ဆီ တိတ် လၟိုန် (Chronic bleeding) နူကဵု ဂၞဴ (Gastrointestinal ulcers) ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ်ဗြဴ တအ် မာန် ဆီ တိတ် ဂၠိုင် ပ္ဍဲ အခိင် ကတဵုဒှ် ဥတု (Heavy menstruation) ရ။
# '''ပရေင်ဖန်ပတိတ် သေဝ် ဆီ အောန် (Decreased RBC Production):''' ယဝ်ရ ခန္ဓာကိုယ် ဟွံကလိဂွံ ဓါတ် မနွံ ပၟိက် မ္ဂး သေဝ် ဆီ ဗကေတ် ဖန်ပတိတ် ဟွံမာန် ပုဟ်။ ဥပမာ - ဓါတ်ပသဲ (Iron)၊ ဗဳတာမေန် ဘဳ-၁၂ (Vitamin B12)၊ ဖဝ်လေတ် (Folate) တအ် အောန် အာ။ ယဲ ဇုတ် (Bone marrow problems) မပ္တံကဵု လျူကဳမဳယျာ (Leukemia) လေဝ် ပကဵု ညံင် ဖန်ပတိတ် ဆီ ဟွံမာန် ကီု ရ။
# '''ပရေင်လီုလာ် သေဝ် ဆီ ပြဟ် (Increased RBC Destruction):''' ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဓမ္မတာ၊ သေဝ် ဆီ မွဲ နွံ အာယုက် ၁၂၀ တ္ၚဲ ရ။ ဆဂး ယဲ လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ယဲ ခြာ (Malaria) ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲ အာဲကၟာတ် သဳကေလ် သေဝ် (Sickle cell anemia) တအ် ဂှ် ပလီု ထောအ် သေဝ် ဆီ ပြဟ် နူ အခိင် တုဲ ခန္ဓာကိုယ် ဖန်ပတိတ် အစား ဟွံဂွံ ရ။&lt;ref name=&quot;lopez&quot;&gt;{{cite journal |last=Lopez |first=A. |author2=Cacoub, P. |author3=Macdougall, I. C. |title=Iron deficiency anaemia |journal=The Lancet |volume=387 |issue=10021 |pages=71-82 |year=2016}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ဂကူ ယဲ ဆီ အောန်ဂမၠိုင် (Types of Anemia) ==
ယဲ ဆီ အောန် ဝွံ ပါ်လဝ် ဂကူ နာနာ သာ် အတိုင် ဟိုတ် ကေုာံ လက္ခဏာ ဍေဟ် ရ -

* '''ယဲ ဆီ အောန် ဟိုတ်နူ ဓါတ်ပသဲ အောန် (Iron-Deficiency Anemia):''' ဒှ် ဂကူ မဆဵု ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဟိုတ်နူကဵု စၞ ဟွံမဲ ဓါတ်ပသဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဆီ တိတ် ဒၟံင် သိုက်သိုက်။
* '''ယဲ ဆီ အောန် မေဂါလဝ်ဗလာသတစ် (Megaloblastic Anemia):''' ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဓါတ် ဗဳတာမေန် ဘဳ-၁၂ ကေုာံ ဖဝ်လေတ် အောန်။ သေဝ် ဆီ ဗကေတ် တအ် ဇၞော် အာ နူ ဓမ္မတာ တုဲ ချဳဓရာင် ဟွံဂွံ ခိုဟ်ခိုဟ်။
* '''ယဲ ဆီ အောန် အေပလာသတစ် (Aplastic Anemia):''' ဒှ် ဂကူ ယဲ မအန္တရာယ် ဇၞော် မွဲ မကတဵုဒှ် အခိင် ကာလ ဇုတ် (Bone marrow) ဟွံဖန်ပတိတ် သေဝ် ဆီ သီုဖအိုတ် (သေဝ် ဗကေတ်၊ သေဝ် ဗု ကေုာံ ပလာတ်လေတ်)။
* '''ယဲ ဆီ အောန် ဟဳမဝ်လာဲတစ် (Hemolytic Anemia):''' သေဝ် ဆီ ဗကေတ် တအ် ဒးဒုင် ပလီုပလာ် ပြဟ် နူ အခိင်။ ဏအ်ဂှ် မာန် ဒှ် ဟိုတ်နူ အာဲကၟာတ် ဗဳဇ (Genetic) ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲ ဇကု ဒစးဒုင် ဇကု (Autoimmune diseases)။

== ၅။ နဲကဲ စၟတ်သမ္တီ ယဲ (Diagnosis) ==
သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ယဲ ဆီ အောန် မ္ဂး၊ အစာဂဥုဲ တအ် ဒး စၟတ် ဆီ မကော်စ '''Complete Blood Count (CBC)''' ရ။ CBC ဝွံ ထ္ၜး ကဵု လၟိဟ် သေဝ် ဆီ ဗကေတ်၊ ကဆံင် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန်၊ ကေုာံ ဟဳမာတဝ်ခရစ် (Hematocrit - ကဆံင် ကၟောတ် ဆီ) ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ကဆံင် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် (Hemoglobin thresholds) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ယဲ (အတိုင် WHO)
|-
! ဂကောံ (Population)
! ဟွံဒှ် ယဲ (Normal) (g/dL)
! ယဲ သာ (Mild) (g/dL)
! ယဲ လဒေါဝ် (Moderate) (g/dL)
! ယဲ သ္ကာတ်မြဟ် (Severe) (g/dL)
|-
| ကောန်ၚာ် (၆ - ၅၉ ဂိတု)
| ≥ 11.0
| 10.0 - 10.9
| 7.0 - 9.9
| &lt; 7.0
|-
| မၞိဟ်ဗြဴ (ဟွံမဲ ဂဝ်ဂၞဴ)
| ≥ 12.0
| 11.0 - 11.9
| 8.0 - 10.9
| &lt; 8.0
|-
| မၞိဟ်ဗြဴ (နွံ ဂဝ်ဂၞဴ)
| ≥ 11.0
| 10.0 - 10.9
| 7.0 - 9.9
| &lt; 7.0
|-
| မၞိဟ်တြဟ် (အာယုက် ၁၅ ပြင်)
| ≥ 13.0
| 11.0 - 12.9
| 8.0 - 10.9
| &lt; 8.0
|}
&lt;ref name=&quot;who&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.who.int/vmnis/indicators/haemoglobin.pdf |title=Haemoglobin concentrations for the diagnosis of anaemia and assessment of severity |publisher=World Health Organization |year=2011 |access-date=October 3, 2026}}&lt;/ref&gt;

ပါဲနူ ဂှ် လေဝ် အစာဂဥုဲ တအ် သ္ဒး စၟတ် ရုပ်သဏ္ဌာန် သေဝ် ဆီ နကဵု မိုက်ခရဝ်စကုပ် (Blood smear) သွက်ဂွံ ဗဵု အရွယ်အစား ဍေဟ် (MCV) တုဲ ပါ် ဂကူ ယဲ ရ။

== ၆။ ပရေင်လွဳလွတ် (Treatment and Management) ==
ပရေင်လွဳလွတ် ယဲ ဆီ အောန် ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ဟိုတ် မကတဵုဒှ် ယဲ ရ။ 

* '''ထပ် ဗပေင် ဓါတ် (Supplements):''' ယဝ်ရ ဆီ အောန် ဟိုတ်နူ ဓါတ်ပသဲ မ္ဂး၊ အစာဂဥုဲ ကဵု စ ဂဥုဲ ဓါတ်ပသဲ (Iron pills) ရ။ ယဝ်ရ ဒှ် နူ ဗဳတာမေန် ဘဳ-၁၂ မ္ဂး၊ သ္ဒး ထပက် ဂဥုဲ (B12 injections) လၟိုန်။
* '''စဵုဒၞာ ဆီ တိတ် (Stopping Bleeding):''' ယဝ်ရ ဆီ တိတ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဂၞဴ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် ဖျုန် မ္ဂး၊ သ္ဒး ကၠောန် ခွဲစိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး လွဳ နကဵု ဂဥုဲ သွက်ဂွံ ဒေါအ် ဆီ တိတ် ရ။
* '''သွတ် ဆီ (Blood Transfusions):''' သွက် ယဲ ဆီ အောန် ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ် (Severe) မမာန် ဖန်ဗဒှ် အန္တရာယ် လမျီု မ္ဂး၊ ပရေင်သွတ် ဆီ (Transfusion of packed red blood cells) ဝွံ ဒှ် နဲကဲ လွဳ မပြဟ် အိုတ် ရ။
* '''ဂဥုဲ ဖန်ပတိတ် ဆီ (ESAs):''' သွက် မၞိဟ် မနွံ ယဲ ကျောက်ကပ် (Kidney disease) မ္ဂး၊ ကျောက်ကပ် ဟွံဖန်ပတိတ် ဓါတ် Erythropoietin တုဲ အစာဂဥုဲ တအ် ဒး ထပက် ကဵု ဂဥုဲ သွက်ဂွံ အာ ဗတိုက် ဇုတ် ညံင် ဂွံ ကၠောန် ဆီ တၟိ ရ။

== ၇။ နဲကဲ စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေင်စၞစ (Prevention and Diet) ==
ဂကူ ယဲ ဆီ အောန် ဗွဲမဂၠိုင် (အထူးသဖြင့် ဂကူ မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ စၞ) ဂှ် စဵုဒၞာ ကေတ်မာန် နကဵု ပရေင်ဖန်ဇန် စၞစ မခိုဟ် ရ။

* '''စၞ မနွံ ဓါတ်ပသဲ (Iron-rich foods):''' ဖျုန် ဗကေတ် (မပ္တံကဵု ဖျုန် ဂၠဴ)၊ က၊ ဂြိုဟ် တိရစ္ဆာန်၊ မြေက်၊ ကေုာံ သၞေဝ် သၚေက် မပ္တံကဵု ဗြောက်ခလဳ (Broccoli) ကဵု ဟလာက် တအ် နွံ ဓါတ်ပသဲ ဂၠိုင် ရ။
* '''ဗဳတာမေန် သဳ (Vitamin C):''' စ စၞ မနွံ ဗဳတာမေန် သဳ (ဥပမာ - လဳမဴ၊ ကဗာ၊ ခရမ်းချဉ်သီး) ဝွံ ရီုဗင် ကဵု ခန္ဓာကိုယ် ညံင် ဂွံ ဇြောတ် ကေတ် ဓါတ်ပသဲ နူ စၞ လောဲသွာ တိုန် ရ။
* '''ဖဝ်လေတ် (Folate):''' သတ်ဆု မပ္တံကဵု ဗြာတ်၊ ကေုာံ သၞေဝ် မနွံ တၞး သၚေက် တအ် ဝွံ နွံ ဓါတ် ဖဝ်လေတ် မကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ဖန်ပတိတ် သေဝ် ဆီ ရ။&lt;ref name=&quot;smith&quot;&gt;{{cite journal |last=Smith |first=R. E. |title=The clinical and economic burden of anemia |journal=The American Journal of Managed Care |volume=16 |issue=2 Suppl |pages=S59-S66 |year=2010}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Epidemiology and Public Health) ==
ယဲ ဆီ အောန် ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (Global health issue) ဇၞော် မွဲ ရ။ 
အတိုင် သုတေသန မ္ဂး၊ မၞိဟ် ၜိုတ် ၃၃% (၁.၆ ဗဳလဳယောန် ပြင်င်) လတူ ဂၠးတိ ဏအ် ဒး ဆဵုဂဗ ယဲ ဏအ် လၟိုန် ရ။ 

* '''ဒေသ မဒး လတိုက် ဂၠိုင်:''' ဍုင် ပ္ဍဲကဵု တိုက် အာဖရိက (Africa) ကေုာံ အာရှ လပါ် သၠုင်ကျာ (South Asia) တအ် ဒှ် ဒေသ မနွံကဵု လၟိဟ် မၞိဟ် ယဲ ဆီ အောန် သၠုင် အိုတ် ရ။ ဟိုတ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ဒိုက်ဂတ်၊ စၞ ဟွံပေင်ဖုံ ကေုာံ ယဲ ခြာ (Malaria) တအ် ရ။
* '''ဖဵုသက်ရောက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်:''' ယဲ ဆီ အောန် ပကဵု ညံင် ဇြဟတ် ကမၠောန် မၞိဟ် (Productivity) ဂွံ ယှောတ် စှ်ေ၊ ညံင် ကောန်ၚာ် တအ် ဉာဏ် ဂွံ ဍိုန်လျ တုဲ ပကဵု ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် ရ။&lt;ref name=&quot;kassebaum&quot;&gt;{{cite journal |last=Kassebaum |first=N. J. |author2=Jasrasaria, R. |title=A systematic analysis of global anemia burden from 1990 to 2010 |journal=Blood |volume=123 |issue=4 |pages=615-624 |year=2014}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ယဲ ဆီ အောန် ကေုာံ မၞိဟ်ဗြဴ မနွံကဵု ဂဝ်ဂၞဴ (Anemia in Pregnancy) ==
မၞိဟ်ဗြဴ မနွံကဵု ဂဝ်ဂၞဴ (Pregnant women) တအ် ဝွံ နွံ အန္တရာယ် သွက်ဂွံ ကတဵုဒှ် ယဲ ဆီ အောန် သၠုင် ဗွဲမလောန် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် နွံ ဂဝ်ဂၞဴ၊ လၟိဟ် ဍာ် ဆီ ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ဇၞော် တိုန် တုဲ ပကဵု ညံင် ဓါတ် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ဂွံ ဇြာဲ အာ (Dilutional anemia) ရ။ ပါဲနူ ဂှ် လေဝ် ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲ ဂဝ် တအ် ဇြောတ် ကေတ် ဓါတ်ပသဲ နူ မိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

* '''အန္တရာယ် လတူ ကောန်ၚာ်:''' ယဝ်ရ မိ ဆီ အောန် သ္ကာတ်မြဟ် မ္ဂး၊ ကောန်ၚာ် မာန် ကတဵုဒှ် ပြဟ် နူ အခိင် (Premature birth) ဟွံသေင်မ္ဂး လျိုင် အောန် (Low birth weight) ရ။
* '''ပရေင်လွဳလွတ်:''' အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံ WHO အာတ်မိက် လဝ် ညံင် မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ဂဝ်ဂၞဴ သီုဖအိုတ် သ္ဒး စ ဂဥုဲ ဓါတ်ပသဲ (Iron) ကေုာံ ဖဝ်လစ် အက်သေတ် (Folic acid) လၟိုန် တ္ၚဲ စဵုကဵု သၠး ဂဝ် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
ယဲ ဆီ အောန် ဝွံ ၜိုန်ရ ဒှ် ယဲ မလွဳ ကေတ် လောဲသွာ ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဆက် ဒှ် ဒၟံင် ပြသၞာ သွက် မၞိဟ် ပြကောဋိ မဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ပရေင်ပညာ ပရူ စၞစ ကေုာံ ပရေင်ကလိဂွံ ဂဥုဲ သဇိုင် ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ ဖြေစှ် ပြသၞာ ဏအ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ သုတေသန ပရူ ယဲ ဆီ အောန် ဝွံ ဆက် အာရီုစွံ လတူ ပရေင်လွဳ နကဵု ဗဳဇ (Gene therapy) အထူးသဖြင့် သွက် ဂကူ ယဲ မကၠုင် နူ အာဲကၟာတ် မပ္တံကဵု Sickle cell anemia ကေုာံ Thalassemia တအ် ရ။ နဲကဲ တၟိ တအ် ဏအ် ဝွံ နွံ အလားအလာ သွက်ဂွံ လွဳ ညံင် ဂွံ ဗၠး လၟိုန် (Cure) သွက် မၞိဟ် ယဲ တအ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် မဟွံသ္ၚောဲ ဏအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဆီ]] (Blood)
* [[သေဝ် ဆီ ဗကေတ်]] (Red blood cell)
* [[ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန်]] (Hemoglobin)
* [[ဓါတ်ပသဲ]] (Iron)

{{Navbox
| name = Blood disorders
| title = ယဲ ဆီ ကေုာံ အကာဲအရာ ပရေင်ထတ်ယုက် မဆေင်စပ် (Blood disorders and conditions)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ယဲ ဆီ အောန်ဂမၠိုင် (Anemias)
| list1 =
* [[ယဲ ဆီ အောန်]] (Anemia)
* [[ယဲ ဆီ အောန် ဟိုတ်နူ ဓါတ်ပသဲ အောန်]] (Iron-deficiency anemia)
* [[ယဲ ဆီ အောန် ဟဳမဝ်လာဲတစ်]] (Hemolytic anemia)
* [[ယဲ ဆီ အောန် အေပလာသတစ်]] (Aplastic anemia)
| group2 = ယဲ ဆီ မကၠုင် နူ အာဲကၟာတ်
| list2 =
* [[သာလာသဳမဳယျာ]] (Thalassemia)
* [[ယဲ အာဲကၟာတ် သဳကေလ် သေဝ်]] (Sickle cell disease)
* [[ယဲ ဟဳမဝ်ဖဳလဳယျာ]] (Hemophilia)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[သေဝ် ဆီ ဗကေတ်]] (Red blood cell)
* [[သေဝ် ဆီ ဗု]] (White blood cell)
* [[ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန်]] (Hemoglobin)
* [[ပရေင်သွတ် ဆီ]] (Blood transfusion)
}}

[[Category:ယဲဂမၠိုင်]]
[[Category:ဆီ]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]</text>
      <sha1>ey6q7u849l0d972cuxyqyo41zez2kyx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11945</id>
    <revision>
      <id>57546</id>
      <timestamp>2026-10-04T09:16:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Hemoglobin'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Haemoglobin'', သင်္ကေတ ''Hb'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Hgb'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဓါတ် ပရဝ်တေန် (Protein) မနွံကဵု ဓါတ် ပသဲ (Iron-containing metalloprotein) မနွံ ပ္ဍဲကဵု က...&quot;</comment>
      <origin>57546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24581" sha1="mmr8wsqye84vmuhrdztivf94t6h8bqi" xml:space="preserve">'''ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Hemoglobin'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Haemoglobin'', သင်္ကေတ ''Hb'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Hgb'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဓါတ် ပရဝ်တေန် (Protein) မနွံကဵု ဓါတ် ပသဲ (Iron-containing metalloprotein) မနွံ ပ္ဍဲကဵု ကလာပ်ရုပ် ဆီ ဗကေတ် (Red blood cells) သတ္တဝါ ဇုတ်ဇၞံင် (Vertebrates) သီုဖအိုတ် ကေုာံ သတ္တဝါ ဟွံမဲ ကု ဇုတ်ဇၞံင် လ္ၚဵု တအ် ရ။ တာလျိုင် အဓိက ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ဂှ် ဒှ် သွက်ဂွံ ယိုက်ဂၠေင် ပလံင် ဗစိုပ် ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် (Oxygen) နူကဵု ကသိုဟ် (Lungs) ဟွံသေင်မ္ဂး ခၟာဲ ၚုဲ (Gills) ဇရေင် ကလာပ်ရုပ် တိသျှူ (Tissues) အလုံ ခန္ဓာကိုယ် ရ။ ပ္ဍဲ တိသျှူ တအ် ဂှ် ဍေဟ် ဗလး ထောအ် အံက်သဳဂျေန် တုဲ၊ သွက်ဂွံ လွဳလွတ် စွမ်းအင် ခန္ဓာကိုယ် ရ။&lt;ref name=&quot;perutz&quot;&gt;{{cite journal |last=Perutz |first=M. F. |title=Structure of haemoglobin |journal=Nature |volume=185 |issue=4711 |pages=416-422 |year=1960}}&lt;/ref&gt;

ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် လဒက်ပတန် မသၠုင် (Tetrameric structure) မပါလုပ် နကဵု လွှာ ပရဝ်တေန် ပန် ကေုာံ မဝ်လဳကျူ ဟဳမ် (Heme group) ပန် ရ။ မဝ်လဳကျူ ဟဳမ် ဏအ် ဒှ် ဒၞာဲ မဆက်စပ် ကု အံက်သဳဂျေန် တုဲ ကဵု အသာ် ဗကေတ် ကု ဆီ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် ဓါတုဗေဒ၊ လၟေင် ကမၠောန်၊ မျိုးရိုးဗီဇ ကေုာံ ယဲ ဆက်စပ်ဂမၠိုင် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:1GZX_Haemoglobin.png|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် ဓါတုဗေဒ 3D သွက် မဝ်လဳကျူ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန်။ လွှာ အာလ်ဖာ (Alpha) ကေုာံ ဗဳတာ (Beta) တအ် ညးထ္ၜး လဝ် နကဵု အသာ် နာနာ သာ်၊ တုဲ မဝ်လဳကျူ ဟဳမ် (Heme) မနွံ ဓါတ် ပသဲ ဂှ် နွံ အပ္ဍဲ ဍေဟ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန်&quot; (Hemoglobin) ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် လာတ္တေန် &quot;haima&quot; (ဆီ) ကေုာံ &quot;globus&quot; (ခလောအ် ဟွံသေင်မ္ဂး မခ္ဍမ်) တုဲ ဍေဟ် ဒှ် ခလောအ် ပရဝ်တေန် မနွံ ပ္ဍဲ ဆီ ရ။ ပ္ဍဲ သတ္တဝါ မနွံ ဇုတ်ဇၞံင် မ္ဂး၊ ဓါတ် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ဏအ် ပကဵု ညံင် ဆီ ဂွံ နွံ အသာ် ဗကေတ် (Red color) ကာလ ဍေဟ် ဆက်စပ် ကု အံက်သဳဂျေန် တုဲ၊ ကာလ ဍေဟ် ဗလး ထောအ် အံက်သဳဂျေန် မ္ဂး ဆီ ဂှ် ဒှ် အသာ် ဗကေတ် တေဝ်တေဝ် (Dark red / venous blood) ရ။

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဇဳဝဓါတုဗေဒ (Biochemistry) မ္ဂး၊ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ဂှ် ဒှ် &quot;မေတ္တလဝ်-ပရဝ်တေန်&quot; (Metalloprotein) မနွံ ပၟိက် ဇၞော် အိုတ် သွက် သတ္တဝါ မသုင်စောဲ အံက်သဳဂျေန် (Aerobic organisms) ရ။ ဍေဟ် မာန် ယိုက်ဂၠေင် အံက်သဳဂျေန် ၜိုတ် ၉၇% ပ္ဍဲ ဆီ၊ တုဲ ၃% မသှ်ေ ဂှ် လေင် အာ ပ္ဍဲ ပလာတ်သမာ (Blood plasma) ဓမ္မတာ ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
ပရေင်လ္ၚတ် ပရူ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ဝွံ နွံ ဝင် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် နူကဵု ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ရ။
* '''သၞာံ ၁၈၄၀:''' တၠပညာ ဓါတုဗေဒ ဂျာမနဳ ဖရဳဒရစ် လုဒဝစ် ဟူနီဖဲလ် (Friedrich Ludwig Hünefeld) ဂၠာဲ ဆဵု ပရဝ်တေန် ဆီ ပထမအိုတ် နကဵု ဗီုပြင် ခရစ်သတယ် (Crystal)။
* '''သၞာံ ၁၈၅၁:''' အဝ်တဝ် ဖွန် ဖွန်ကေ (Otto fun Funke) ချူ ဓမံက် ထ္ၜး နဲကဲ သွက်ဂွံ ကၠောန် ပတိတ် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ခရစ်သတယ် လောဲလောဲ သွာသွာ ရ။
* '''သၞာံ ၁၉၅၉ - ၁၉၆၀:''' တၠပညာ ရူပဗေဒ ဇဳဝ '''မက်စ် ပေရုတ်ဇ်''' (Max Perutz) ဖန်ဗဒှ် ညာတ် လဒက်ပတန် 3D အလုံစုံ သွက် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် နကဵု နဲကဲ လျး X-ray crystallography ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ကမၠောန် ဏအ်၊ ညး ကေုာံ ဂျောန် ကေန်ဒရူး (John Kendrew) ကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဘဴ ဓါတုဗေဒ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၂ ရ။&lt;ref name=&quot;hardison&quot;&gt;{{cite journal |last=Hardison |first=R. |title=A brief history of hemoglobins: plant, animal, solid, and liquid |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=93 |issue=12 |pages=5675-5679 |year=1996}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ လဒက်ပတန် ဓါတုဗေဒ (Structure and Chemistry) ==
ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ပ္ဍဲ မၞိဟ် ဇၞော် (Hemoglobin A ဟွံသေင်မ္ဂး HbA) ဝွံ နွံကဵု လဒက်ပတန် Tetramer မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ ဍောတ်ဍောတ် (Subunits) ပန် ဂကူ ရ -

* '''လွှာ ပဝ်လဳပေပ်တာက် (Polypeptide chains):''' နွံ လွှာ '''အာလ်ဖာ (α-chains)''' ၜါ ကေုာံ လွှာ '''ဗဳတာ (β-chains)''' ၜါ ရ။
* '''မဝ်လဳကျူ ဟဳမ် (Heme groups):''' လွှာ ပဝ်လဳပေပ်တာက် ဇၟာပ်ဇၟာပ် လွှာ ဂှ် ရပ် လဝ် မဝ်လဳကျူ ဟဳမ် မွဲ မွဲ ရ။ ဟဳမ် ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကွင်း ပဝ်ဖဳရေန် (Porphyrin ring) ကေုာံ မ အက်တမ် ပသဲ (Iron ion / Fe&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt;) မနွံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍေဟ် ရ။

အက်တမ် ပသဲ (Fe&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt;) ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မဆက်စပ် ကု မဝ်လဳကျူ အံက်သဳဂျေန် (O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် မွဲ နွံ ဟဳမ် ပန် မ္ဂး၊ မဝ်လဳကျူ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် မွဲ မာန် ယိုက်ဂၠေင် အံက်သဳဂျေန် ၄ မဝ်လဳကျူ (O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) မာန် ရ။

== ၄။ လၟေင် ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်ပလံင် အံက်သဳဂျေန် (Function and Oxygen Transport) ==
လၟေင် ကမၠောန် အဓိက သွက် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပလံင် ဗစိုပ် အံက်သဳဂျေန် ကေုာံ ဓါတ် ကာဗောန် ဒါင်အံက်သာက် (Carbon dioxide) ရ။

# '''ပ္ဍဲ ကသိုဟ် (In the Lungs):''' ပ္ဍဲ ကသိုဟ် မနွံကဵု ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် သၠုင် ဂှ်၊ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ဆက်စပ် ကု အံက်သဳဂျေန် ဗွဲမမောဝ် (High affinity) တုဲ ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် ဍေဟ် စိုပ် အာ အကာဲအရာ Relaxed (R) state ရ။ ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ &quot;အံက်သဳဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန်&quot; (Oxyhemoglobin) ရ။
# '''ပ္ဍဲ တိသျှူ (In the Tissues):''' ကာလ စိုပ် တိသျှူ မနွံ အံက်သဳဂျေန် အောန်၊ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ဗလး ထောအ် အံက်သဳဂျေန် တုဲ ပြံင်လှာဲ စိုပ် Tense (T) state ရ။ 
# '''သတ္တိ ဗဝ် (Bohr Effect):''' ပ္ဍဲ တိသျှူ မနွံ ဓါတ် ကာဗောန် ဒါင်အံက်သာက် (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ဂၠိုင် ကေုာံ ဓါတ် အက်သေတ် (pH ဍိုန်) ဂှ်၊ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ဗလး အံက်သဳဂျေန် လောဲသွာ တိုန် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ယန္တရား သဘာဝ ညံင် ဂွံ ကဵု အံက်သဳဂျေန် ဇရေင် ဒၞာဲ မနွံ ပၟိက် ဂၠိုင် အိုတ် (ဥပမာ - ကြွက်သား မချဳဓရာင် ဒၟံင်) ရ။&lt;ref name=&quot;bunn&quot;&gt;{{cite book |last=Bunn |first=H. F. |author2=Forget, B. G. |title=Hemoglobin: Molecular, Genetic and Clinical Aspects |publisher=W. B. Saunders |year=1986 |pages=35-50}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဗီုပြင် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ မျိုးရိုးဗီဇ (Biology and Genetics) ==
ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ပ္ဍဲ ကောန်မၞိဟ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် နူကဵု ဂျေန် (Genes) မနွံ လတူ ခရဝ်မဝ်သုမ် (Chromosomes) တၞဟ်ခြာ ရ -

* '''ခရဝ်မဝ်သုမ် ၁၆ (Chromosome 16):''' ဒှ် ဒၞာဲ မဖန်ဗဒှ် လွှာ အာလ်ဖာ (HBA1 ကေုာံ HBA2 genes) ရ။
* '''ခရဝ်မဝ်သုမ် ၁၁ (Chromosome 11):''' ဒှ် ဒၞာဲ မဖန်ဗဒှ် လွှာ ဗဳတာ (HBB gene) ကေုာံ လွှာ ဂါမာ (Gamma)၊ လွှာ ဒေလ်တာ (Delta) ရ။

ပ္ဍဲ အခိင် ကောန်ၚာ် နွံ ပ္ဍဲ ဗုင် မိ (Fetus) မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် စကာ '''ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ကောန်ၚာ်''' (Fetal hemoglobin - HbF) မနွံကဵု လွှာ 2α ကေုာံ 2γ ရ။ HbF ဏအ် နွံ အစောံသတ္တိ တံင် ကေတ် အံက်သဳဂျေန် ထတ် နူ HbA (ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် မိ) တုဲ ဍေဟ် မာန် ဇြောတ် ကေတ် အံက်သဳဂျေန် နူ ဆီ မိ ခိုဟ်ခိုဟ် ရ။ ၜိုတ် ၆ ဂိတု ကြဴနူ သၠး ဂၠံဂဝ် တုဲ၊ HbF ဂှ် ပြံင်လှာဲ ဒှ် အာ HbA ဓမ္မတာ ရ။

== ၆။ ယဲ ကေုာံ ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် ဓမ္မတာ (Diseases and Abnormalities) ==
ယဝ်ရ ဂျေန် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် နွံ ပြသၞာ (Mutations) မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ယဲ ဆီ (Hemoglobinopathies) ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ရ -

# '''ယဲ ဆီ ကလာပ်ရုပ် တ္ၚေတ် (Sickle-cell disease / HbS):''' ဟိုတ်နူ ဂျေန် HBB မှာရာ တုဲ အမဳနဝ် အက်သေတ် (Amino acid) မွဲ မပြံင်လှာဲ အာ ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ကလာပ်ရုပ် ဆီ ဗကေတ် ဂွံ ဒှ် အာ ဗီုပြင် တ္ၚေတ် ၜိုတ် (Sickle shape) ကာလ အံက်သဳဂျေန် အောန် ရ။ ဍေဟ် မလေပ် ကၟာတ် လဒဵု သၞောတ် ဆီ တုဲ ဖန်ဗဒှ် လေင် အာ အသက် ရ။
# '''ယဲ တာလာသဳမဳယျာ (Thalassemia):''' ဒှ် ယဲ မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ဖန်ပတိတ် လွှာ အာလ်ဖာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဗဳတာ မအောန် စှ်ေ အာ လောန် ရ (Alpha-thalassemia or Beta-thalassemia)။ မၞိဟ် ယဲ တအ် ဒး ဒုင် ယဲ ဆီ အောန် (Anemia) ကေုာံ ဒး သၠာဲ ဆီ လၟိုန် ရ။
# '''ယဲ ဆီ အောန် ဟိုတ်နူ ပသဲ ဍိုန်လျ (Iron-deficiency anemia):''' ဟိုတ်နူ ဓါတ် ပသဲ (Iron) ဟွံရုံဂပ် ပ္ဍဲ စၞစ တုဲ၊ ခန္ဓာကိုယ် ကၠောန် ပတိတ် ဟဳမ် ဟွံမာန် တုဲ ဆီ အောန် အာ ရ။&lt;ref name=&quot;weatherall&quot;&gt;{{cite book |last=Weatherall |first=D. J. |author2=Clegg, J. B. |title=The Thalassaemia Syndromes |edition=4th |publisher=Blackwell Science |year=2001 |pages=105-115}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ပ္ဍဲ သတ္တဝါ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Hemoglobin in Other Animals) ==
ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပ္ဍဲ ကောန်မၞိဟ် သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ သတ္တဝါ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -
* '''သတ္တဝါ ဇုတ်ဇၞံင် (Vertebrates):''' ပြေင်၊ ဂၠဴ၊ ကၠဵု၊ က ကေုာံ ဂစေံ သီုဖအိုတ် နွံ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ပ္ဍဲ ကလာပ်ရုပ် ဆီ ဗကေတ်။
* '''သတ္တဝါ ဟွံမဲ ကု ဇုတ်ဇၞံင် (Invertebrates):''' စၟစၟောန် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု စၟတိ (Earthworms) တအ် လေဝ် နွံ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ကီု၊ ဆဂး ဍေဟ်တအ် ဟွံမဲ ပ္ဍဲ ကလာပ်ရုပ် ဆီ ဗကေတ်၊ ဍေဟ် လေင် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍာ် ဆီ (Hemolymph) တိုက်ရိုက် ရ။
* '''မက်အဝ်ဂလဝ်ဗေန် (Myoglobin):''' ဒှ် ပရဝ်တေန် မတုပ် ကု ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ဆဂး ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ကြွက်သား (Muscle tissues) သၟး သွက်ဂွံ ဂိုင် သိက် အံက်သဳဂျေန် ရ။
* '''လက်ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် (Leghemoglobin):''' ၜိုန်ရ ဒှ် တၞံ (Plants) ကီုလေဝ်၊ တၞံ ၜဲ (Legumes) တအ် နွံ လက်ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် သွက်ဂွံ ထိင် အံက်သဳဂျေန် ပ္ဍဲ ရိုဟ် ဍေဟ် ကာလ မကၠောန် ပရေင်စုပ် နာဲထရဝ်ဂျေန် (Nitrogen fixation) ရ။

== ၈။ ပရေင်စၟတ် ကဆံင် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ပ္ဍဲ ဆီ (Blood Hemoglobin Measurement) ==
ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ၊ ပရေင်စၟတ် ကဆံင် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ နူကဵု ပရေင်စၟတ် ဆီ အလုံစုံ (Complete Blood Count - CBC) ရ။ ဍေဟ် စၟတ် သ္ၚေဝ် ၜတ်ကၞာတ် ဂလိုင် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ပ္ဍဲ ဆီ (g/dL - ဂရမ် ဇၟာပ် ဒေစဳလဳတာ) ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ကဆံင် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ဓမ္မတာ (Normal Hemoglobin Levels)
|-
! ဂကူ မၞိဟ် (Demographic)
! ကဆံင် ဓမ္မတာ (Normal Range) 
! အကာဲအရာ သဝ် နူ ဓမ္မတာ
|-
| '''မၞိဟ် တြုဟ် (ဇၞော်)'''
| ၁၃.၈ - ၁၇.၂ g/dL
| ယဲ ဆီ အောန် (Anemia)
|-
| '''မၞိဟ် ဗြဴ (ဇၞော်)'''
| ၁၂.၁ - ၁၅.၁ g/dL
| ယဲ ဆီ အောန် (Anemia)
|-
| '''မၞိဟ် ဗြဴ မတန် ဂဝ်ဂြိုဟ်'''
| ၁၁.၀ - ၁၄.၀ g/dL
| ဆီ အောန် ဟိုတ်နူ ဂဝ်ဂြိုဟ် (Gestational anemia)
|-
| '''ကောန်ၚာ် တၟိ သၠး'''
| ၁၄.၀ - ၂၄.၀ g/dL
| ကဆံင် သၠုင် ဟိုတ်နူ HbF ဂၠိုင်
|}

ယဝ်ရ ကဆံင် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် သၠုင် နူ ဓမ္မတာ လောန် မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် ဒှ် ဟိုတ်နူ ယဲ ပဝ်လဳသာဲသဳမဳယျာ (Polycythemia) မပကဵု ညံင် ဆီ တေဝ် ဂၠိုင် တုဲ မာန် ကတဵုဒှ် ပြသၞာ ဆီ ဇြ (Blood clots) ရ။

== ၉။ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် A1c ကေုာံ ယဲ ကောန်မဆီဍာတ် (Hemoglobin A1c and Diabetes) ==
'''ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် A1c''' (HbA1c သေင်မ္ဂး Glycated hemoglobin) ဝွံ ဒှ် ဂကူ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် မဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဓါတ် သဂြာ (Glucose) ပ္ဍဲ ဆီ ရ။

* ကာလ ဓါတ် သဂြာ ပ္ဍဲ ဆီ သၠုင် မ္ဂး၊ သဂြာ တအ် ဆက်စပ် ကု ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ဂၠိုင် တိုန် ရ (Glycation process)။
* ဟိုတ်နူကဵု ကလာပ်ရုပ် ဆီ ဗကေတ် နွံ အာယုက် ၜိုတ် ၁၂၀ တ္ၚဲ (၃ - ၄ ဂိတု)၊ ပရေင်စၟတ် ကဆံင် HbA1c မာန် ထ္ၜး ညာတ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် သဂြာ လဒေါဝ် ပ္ဍဲ ပွိုင် ၃ ဂိတု လက္ကရဴ အိုတ် ရ။
* '''ကဆံင် HbA1c:''' မၞိဟ် ဓမ္မတာ မ္ဂး နွံ သဝ် နူ ၅.၇% ရ။ ယဝ်ရ ကဆံင် HbA1c သၠုင် နူ ၆.၅% မ္ဂး၊ အစာဂဥုဲ တအ် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ မၞိဟ် ဂှ် နွံ ယဲ ကောန်မဆီဍာတ် (Diabetes Mellitus) ရ။ HbA1c ဏအ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ စၟတ်မင် ကေုာံ လွဳ ယဲ ဆီ ဍာတ် ရ။&lt;ref name=&quot;who_hba1c&quot;&gt;{{cite book |author=World Health Organization |title=Use of Glycated Haemoglobin (HbA1c) in the Diagnosis of Diabetes Mellitus |publisher=WHO Press |year=2011 |pages=10-25}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ဝွံ ဒှ် ပရဝ်တေန် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် လမျီု ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သတ္တဝါ တအ် သွက်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ လဒက်ပတန် အံသဝ် ဍေဟ် မာန် ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် သွက်ဂွံ တံင် ကေတ် ကေုာံ ဗလး အံက်သဳဂျေန် အတိုင် ပၟိက် ခန္ဓာကိုယ် ဂှ် ဒှ် အရာ မသဘာဝ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ခိုဟ် အိုတ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ သုတေသန လတူ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ဝွံ ဆက် အာရီုစွံ ဒၟံင် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် '''ဆီ ကၠောန်ပတိတ်''' (Artificial blood substitutes - HBOCs) ร။ ဟိုတ်နူကဵု ပြသၞာ ဆီ ဟွံရုံဂပ် ကေုာံ ပရေင်ကၠောအ် ယဲ ပ္ဍဲ အခိင် ကဵု ဆီ ဂှ်ရ၊ တၠပညာ တအ် မိက်ဂွံ ဖန်ပတိတ် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် မာန် ယိုက်ဂၠေင် အံက်သဳဂျေန် မ္ၚး ကလာပ်ရုပ် ဆီ ညံင် ဂွံ စကာ လောဲသွာ ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ ကေုာံ မုက် ပၞာန် ร။ သုတေသန မျိုးရိုးဗီဇ (Gene editing) ဥပမာ CRISPR-Cas9 လေဝ် စကာ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ ဆီ တ္ၚေတ် ကေုာံ တာလာသဳမဳယျာ နကဵု ပရေင်ပလေဝ် ဂျေန် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် တိုက်ရိုက် ရောင်။&lt;ref name=&quot;winslow&quot;&gt;{{cite book |last=Winslow |first=R. M. |title=Blood Substitutes |publisher=Elsevier Academic Press |year=2006 |pages=180-195}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဆီ]] (Blood)
* [[ကလာပ်ရုပ် ဆီ ဗကေတ်]] (Red blood cell)
* [[ပသဲ]] (Iron)
* [[ယဲ ဆီ အောန်]] (Anemia)
* [[ယဲ ကောန်မဆီဍာတ်]] (Diabetes)

{{Navbox
| name = Hematology
| title = ဆီ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ ဆီ (Blood and Hematology)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လဒက်ပတန် ဆီ
| list1 =
* [[ကလာပ်ရုပ် ဆီ ဗကေတ်]] (Red blood cell)
* [[ကလာပ်ရုပ် ဆီ ဗု]] (White blood cell)
* [[ပလိတ်လေတ်]] (Platelet)
* [[ပလာတ်သမာ]] (Blood plasma)
| group2 = ပရဝ်တေန် အဓိက
| list2 =
* [[ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန်]] (Hemoglobin)
* [[မက်အဝ်ဂလဝ်ဗေန်]] (Myoglobin)
* [[အာလ်ဗျူမေန်]] (Albumin)
| group3 = ယဲ ဆက်စပ်
| list3 =
* [[ယဲ ဆီ အောန်]] (Anemia)
* [[ယဲ တာလာသဳမဳယျာ]] (Thalassemia)
* [[ယဲ ဆီ ကလာပ်ရုပ် တ္ၚေတ်]] (Sickle-cell disease)
* [[ယဲ လူကဳမဳယျာ]] (Leukemia)
| group4 = ပရေင်စၟတ်သ္ၚေဝ်
| list4 =
* [[ပရေင်စၟတ် ဆီ အလုံစုံ]] (Complete Blood Count / CBC)
* [[ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် A1c]] (HbA1c)
}}

[[Category:ပရဝ်တေန်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ဇဳဝဓါတုဗေဒ]]
[[Category:ဆီ]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]</text>
      <sha1>mmr8wsqye84vmuhrdztivf94t6h8bqi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယဲ ကောန်မဆီဍာတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11946</id>
    <revision>
      <id>57547</id>
      <timestamp>2026-10-04T09:20:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ယဲ ကောန်မဆီဍာတ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ယဲ ဓါတ်သဂြာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Diabetes mellitus'', ဗွဲမဂၠိုင် ကော်စ ''Diabetes'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ယဲ မဆေင်စပ် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် (Metabolic disorder) နာနာ သာ် မ...&quot;</comment>
      <origin>57547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26155" sha1="lvax316n88ipje0fpyrsfs8i1mc2kdb" xml:space="preserve">'''ယဲ ကောန်မဆီဍာတ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ယဲ ဓါတ်သဂြာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Diabetes mellitus'', ဗွဲမဂၠိုင် ကော်စ ''Diabetes'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ယဲ မဆေင်စပ် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် (Metabolic disorder) နာနာ သာ် မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ဓါတ် သဂြာ (Glucose) ပ္ဍဲ ဆီ သၠုင် အာ နူ အကာဲအရာ ဓမ္မတာ လၟိုန် အခိင် ဗွဲမလအ် ရ။ ဓါတ် သဂြာ မသၠုင် ဏအ် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ပန်ကရိယ (Pancreas) ဟွံမာန် ပတိတ် ဓါတ် '''အေန်သူလိန်''' (Insulin) ဍိုက်က်ပေင်င် ဟွံသေင်မ္ဂး ကလာပ်ရုပ် (Cells) ခန္ဓာကိုယ် တအ် ဟွံမာန် ဒုင်စသိုင် ကေုာံ စကာ ဓါတ် အေန်သူလိန် ဂှ် ဗွဲမဍာံပြ ရ။&lt;ref name=&quot;who_diabetes&quot;&gt;{{cite web |title=Diabetes |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes |publisher=World Health Organization (WHO) |date=5 April 2023 |access-date=10 August 2026}}&lt;/ref&gt;

ယဝ်ရ ဟွံလွဳလွတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံထိင်ဒဝ် လဝ် ဍာံဍာံပြပြ မ္ဂး၊ ယဲ ကောန်မဆီဍာတ် ဝွံ မာန် ကတဵုဗဒှ် ပြသၞာ ယဲ လက္ကရဴ (Complications) ဗွဲမဇၞော် မပ္တံကဵု ယဲ ဂြိုဟ်၊ ယဲ ကောန်ကၟအ် လီု၊ မတ် ကၠက်၊ ကေုာံ သရ လတူ ဇိုင် ဟွံဗၠး တုဲ ဒး ကုတ် ထောအ် ဇိုင် မာန် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ယဲ ဏအ် ဒှ် ပြသၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ ဇၞော် အိုတ် မွဲ တုဲ မၞိဟ် ပြကောဋိ ကိုတ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒး ဆဵုဂဗ ဒၟံင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ယဲ ကောန်မဆီဍာတ် နကဵု လညာတ် ဆေင်စပ် ကု ဇဳဝဗေဒ၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ၊ ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Main symptoms of diabetes.png|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လက်သဏ် အဓိက ဂမၠိုင် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ မၞိဟ် မဒှ် ယဲ ကောန်မဆီဍာတ် (Diabetes)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ယဲ ကောန်မဆီဍာတ်&quot; ဝွံ ပ္ဍဲ အရေဝ် အင်္ဂလိက် ညးကော်စ &quot;Diabetes mellitus&quot; ရ။ မလိက် &quot;Diabetes&quot; ဂှ် ကၠုင် နူ အရေဝ် ဂရိတ် (Greek) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;တတ်ကၠောမ် အာ&quot; (Siphon/pass through) မတွံ ပရူ ဍာ် မတိတ် အာ နူ ခန္ဓာကိုယ် ဗွဲမဂၠိုင် (ထီု ဂၠိုင်) တုဲ၊ မလိက် &quot;Mellitus&quot; ဂှ် ကၠုင် နူ အရေဝ် လာတ္တေန် (Latin) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဍာတ် ညံင် ဍာ်သာဲ&quot; ဟိုတ်နူ ဓါတ် သဂြာ ပါ လုပ် ပ္ဍဲ ထီု ရ။

ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဓမ္မတာ၊ ကာလ ပိုယ် စ စၞ မ္ဂး ခန္ဓာကိုယ် ပိုယ် ပြံင်လှာဲ စၞ တအ် ဂှ် ညံင် ဂွံ ဒှ် ဓါတ် သဂြာ (Glucose) သွက်ဂွံ စကာ နဒဒှ် ဒြဟတ် (Energy) ရ။ သွက် ကလာပ်ရုပ် ဂွံ ဇြောတ် ကေတ် ဓါတ် သဂြာ ဏအ် မ္ဂး ဍေဟ် နွံပၟိက် &quot;ကသုတ်&quot; မွဲ မကော်စ ဓါတ် အေန်သူလိန် (Insulin) ရ။ အေန်သူလိန် ဝွံ ဒှ် ဟဝ်မုန်း (Hormone) မပတိတ် နူကဵု ပန်ကရိယ (Pancreas) ရ။ ပ္ဍဲ မၞိဟ် မဒှ် ယဲ ကောန်မဆီဍာတ် ဂှ် သၞောတ် ဏအ် လီုလာ် အာ တုဲ ဓါတ် သဂြာ တအ် ပြံက် ကောံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဆီ ရ။

== ၂။ လက်သဏ် ကေုာံ အကာဲအရာ (Signs and Symptoms) ==
လက်သဏ် အဓိက မကတဵုဒှ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် သွက် ယဲ ကောန်မဆီဍာတ် ဂှ် ညးကော်စ လက္ခဏာ &quot;Poly&quot; ပိ သာ် (The 3 Ps) ရ -
# '''ထီု ဂၠိုင် (Polyuria):''' ဒး အာ ထီု (ဏမ်) မွဲဝါ တုဲ မွဲဝါ၊ အခိင် ဗတံ လေဝ် ဒး ကတဵု ထီု ဂၠိုင်။ ဏအ်ဂှ် ဟိုတ်နူ ကောန်ကၟအ် ဒး ကၠောန် ကမၠောန် သ္ကာတ်မြဟ် သွက်ဂွံ တွိုတ် ပတိတ် ဓါတ် သဂြာ မလောန် က္ဍင် နူ ဆီ။
# '''တဟင် ဍာ် လောန် (Polydipsia):''' ဟိုတ်နူ ထီု တိတ် အာ ဂၠိုင် တုဲ ခန္ဓာကိုယ် ဒး ဆောမ်လေင် ဍာ် (Dehydration) မပကဵု ညံင် ဂွံ တဟင် ဍာ် လၟိုန်။
# '''ဗျဵု စၞ လောန် (Polyphagia):''' ၜိုန်ရ ဓါတ် သဂြာ ပ္ဍဲ ဆီ ဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ကလာပ်ရုပ် တအ် ဟွံမာန် စကာ ဍေဟ် ဟိုတ်နူ အေန်သူလိန် ဟွံမဲ တုဲ ကလာပ်ရုပ် တအ် ကဵု သင်္ကေတ ညံင် ဂွံ ဗျဵု စၞ လၟိုန် ရ။

လက်သဏ် တၞဟ် တအ် မပ္တံကဵု:
* ဇြဟတ် အိုတ်၊ ဍောင်ၜိုတ် လောဲသွာ။
* လျိုင် ဇကု စှ်ေ အာ သီု ဟွံမဲ ကု ဟိုတ်။
* မတ် ညာတ် ကၠက်ကၠက် ဓီုဓီု (Blurred vision)။
* သရ ကတဵုဒှ် မ္ဂး ဗၠး ဝါတ်၊ ကေုာံ စမၠောအ် ယဲ (Infections) ကတဵုဒှ် လောဲသွာ။&lt;ref name=&quot;ada_symptoms&quot;&gt;{{cite web |title=Symptoms of Diabetes |url=https://diabetes.org/diabetes/symptoms |publisher=American Diabetes Association |year=2024 |access-date=10 August 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဂကူ ယဲကောန်မဆီဍာတ် အဓိကဂမၠိုင် (Types of Diabetes) ==
ယဲ ကောန်မဆီဍာတ် ဝွံ ညးတအ် ပါ်လဝ် ဂကူ အဓိက ၃ သာ် အတိုင် ဟိုတ် မကတဵုဒှ် ဍေဟ် ရ -

* '''ယဲ ကောန်မဆီဍာတ် ဂကူ ၁ (Type 1 Diabetes):''' ဏအ်ဂှ် ဒှ် ယဲ သၞောတ် ဒစးဒုင် ခန္ဓာကိုယ် လီုလာ် (Autoimmune disease) ရ။ ဒပ် စဵုဒၞာ ခန္ဓာကိုယ် ဂှ် လုပ် ဗတိုက် ပလီု ထောအ် ကလာပ်ရုပ် ဗဳတာ (Beta cells) ပ္ဍဲ ပန်ကရိယ မဒှ် ဒၞာဲ မပတိတ် အေန်သူလိန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ခန္ဓာကိုယ် ပတိတ် အေန်သူလိန် လုံးဝ ဟွံမာန် ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ဍေဟ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ကောန်ၚာ် ကေုာံ သၟတ် တအ် ရ (ၜိုတ် ၅-၁၀% နူ ယဲ သီုဖအိုတ်)။
* '''ယဲ ကောန်မဆီဍာတ် ဂကူ ၂ (Type 2 Diabetes):''' ဏအ်ဂှ် ဒှ် ယဲ မကတဵုဒှ် ဂၠိုင် အိုတ် (ၜိုတ် ၉၀-၉၅%) ရ။ ဍေဟ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ခန္ဓာကိုယ် ဂှ် ဒစးဒုင် လတူ အေန်သူလိန် (Insulin resistance) တုဲ လက္ကရဴ ဂှ် ပန်ကရိယ လေဝ် ပတိတ် အေန်သူလိန် ဟွံလုံကုံ ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ မၞိဟ် အာယုက် ဇၞော် ကေုာံ မၞိဟ် မနွံ လျိုင် ဇကု သၠုင် လောန် (Obesity) ရ။
* '''ယဲ ကောန်မဆီဍာတ် အခိင် တန်ဂဝ် (Gestational Diabetes):''' ဍေဟ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ အခိင် ညးဗြဴ တန်ဂဝ် (Pregnancy) ဟိုတ်နူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဟဝ်မုန်း ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ယဲ ဏအ် ကၠေအ် အာ မာန် ကြဴနူ သၠး ဂၠံဂဝ် တုဲ ကီုလေဝ်၊ ညးဗြဴ တအ် ဏအ် နွံ အန္တရာယ် မာန် ကတဵုဒှ် ယဲ ဂကူ ၂ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။

== ၄။ ဟိုတ် ကေုာံ အန္တရာယ် မမာန်ကတဵုဒှ် (Causes and Risk Factors) ==
ဟိုတ် မကတဵုဗဒှ် ယဲ ဏအ် ဝွံ တၞဟ်ခြာ အာ အတိုင် ဂကူ ဍေဟ် ရ -

* '''သွက် ဂကူ ၁:''' ဟိုတ် ဍာံပြ ဂှ် တၠပညာ ဂဥုဲ တအ် ဟွံတီ ကၠးကၠး ဏီ၊ ဆဂး ဍေဟ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အာဲကၟာဲ ဇဳဗဳဇ (Genetics) ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် နူ ပွဳပွူ (Environmental factors) မပ္တံကဵု ဓါတ် ဗိုင်းရပ်စ် လ္ၚဵု တအ် ရ။ ဍေဟ် ဟွံဆက်စပ် ကု စၞစ ဟွံသေင်မ္ဂး လျိုင် ဇကု ဇၞော် ပုဟ်။
* '''သွက် ဂကူ ၂:''' ဍေဟ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အခိုက်အလိုက် ပရေင်မံင်စံင် (Lifestyle factors) ကေုာံ အာဲကၟာဲ ဇဳဗဳဇ။ အန္တရာယ် အဓိက ဂမၠိုင် ဂှ် -
  * နွံ လျိုင် ဇကု ဇၞော် လောန် (Obesity) - အထူးသဖြင့် ကၠေင် ပ္ဍဲ ဗုင်။
  * ပရေင်ချဳဓရာင် ခန္ဓာကိုယ် အောန် (Physical inactivity)။
  * မၞိဟ် ပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန် (မိမ ဟွံသေင်မ္ဂး ကောဒေအ်) နွံ ယဲ ဏအ်။
  * အာယုက် ဇၞော် တိုန် (အာယုက် ၄၅ သၞာံ လတူ)။&lt;ref name=&quot;idf_atlas&quot;&gt;{{cite book |last=International Diabetes Federation |title=IDF Diabetes Atlas |edition=10th |publisher=International Diabetes Federation |year=2021 |pages=35-42}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရူပကလာပ်ရုပ် (Pathophysiology) ==
သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် ယဲ ဏအ် မ္ဂး သ္ဒး တီ ပရူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရူပကလာပ်ရုပ် ဍေဟ် ရ။ 

* '''ဓါတ် သဂြာ ကေုာံ အေန်သူလိန်:''' ကာလ သဂြာ (Glucose) လုပ် စိုပ် ဆီ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပတိုန် စိုတ် ပန်ကရိယ ညံင် ဂွံ ပတိတ် အေန်သူလိန် ရ။ အေန်သူလိန် ဝွံ တုပ် ညံင် &quot;ကသုတ်&quot; မာန် ပံက် ကဵု ပါင်တြင် ကလာပ်ရုပ် ညံင် သဂြာ ဂွံ လုပ် အာ အပ္ဍဲ တုဲ ပြံင်လှာဲ နဒဒှ် ဒြဟတ် ရ။
* '''ပ္ဍဲ ဂကူ ၂ (Insulin Resistance):''' ကလာပ်ရုပ် ပ္ဍဲ ကြွက်သား (Muscle)၊ ကၠေင် (Fat) ကေုာံ အသတ် (Liver) တအ် ဟွံဒုင် သၟိင် လတူ အေန်သူလိန် ဂှ် ရ။ ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ &quot;ပရေင်ဒစးဒုင် အေန်သူလိန်&quot; ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သဂြာ လုပ် ကလာပ်ရုပ် ဟွံဂွံ တုဲ ပကောံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဆီ ရ။ ပန်ကရိယ ဂှ် ဒး ကၠောန် ကမၠောန် သ္ကာတ်မြဟ် သွက်ဂွံ ပတိတ် အေန်သူလိန် ဂၠိုင် တိုန် ဆဂး အခိင် လအ် ကၠုင် မ္ဂး ကလာပ်ရုပ် ဗဳတာ တအ် ဍောင်ၜိုတ် တုဲ လီုလာ် အာ မာန် ရ။

== ၆။ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ရှာ်ၜတ် (Diagnosis and Tests) ==
ယဲ ကောန်မဆီဍာတ် ဝွံ ညးတအ် မာန် စၟတ်သမ္တီ နကဵု ပရေင်ရှာ်ၜတ် ဆီ (Blood tests) နာနာ သာ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ကဆံင် ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ယဲ ကောန်မဆီဍာတ်
|-
! ဂကူ ပရေင်ရှာ်ၜတ် (Test)
! ဓမ္မတာ (Normal)
! ဒဒှ် ကိုပ်ကၠာ ယဲ (Prediabetes)
! ယဲ ကောန်မဆီဍာတ် (Diabetes)
|-
| '''HbA1c''' (ရှာ်ၜတ် ဓါတ် သဂြာ ပွိုင် ၃ ဂိတု)
| သၟဝ် ၅.၇ %
| ၅.၇ % - ၆.၄ %
| '''၆.၅ % ဟွံသေင်မ္ဂး လတူ ဂှ်'''
|-
| '''Fasting Blood Sugar (FBS)''' (ရှာ်ၜတ် ဆီ ကြဴနူ ဟွံစ စၞ ၈ နာဍဳ)
| သၟဝ် ၁၀၀ mg/dL
| ၁၀၀ - ၁၂၅ mg/dL
| '''၁၂၆ mg/dL ဟွံသေင်မ္ဂး လတူ ဂှ်'''
|-
| '''OGTT (2-hour)''' (ရှာ်ၜတ် ကြဴနူ သုင် ဍာ် ဍာတ် ၇၅ ဂရမ်)
| သၟဝ် ၁၄၀ mg/dL
| ၁၄၀ - ၁၉၉ mg/dL
| '''၂၀၀ mg/dL ဟွံသေင်မ္ဂး လတူ ဂှ်'''
|}

ယဝ်ရ ကလိဂွံ ကဆံင် သၠုင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ရှာ်ၜတ် ဏအ် မ္ဂး၊ အစာဂဥုဲ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် အာတ်မိက် ညံင် ဂွံ ကလေင် ၜတ် မွဲ ဝါ ပၠန် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဍာံပြ ရ။&lt;ref name=&quot;ada_diagnosis&quot;&gt;{{cite journal |last=American Diabetes Association |title=Classification and Diagnosis of Diabetes: Standards of Medical Care in Diabetes—2022 |journal=Diabetes Care |volume=45 |issue=Supplement 1 |pages=S17-S38 |year=2022}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်စဵုဒၞာ (Prevention) ==
ယဲ ဂကူ ၁ ဝွံ စဵုဒၞာ ဟွံမာန် ဏီ ပုဟ်။ ဆဂး၊ ယဲ ဂကူ ၜါ (Type 2) ဝွံ မာန် စဵုဒၞာ ဟွံသေင်မ္ဂး ယှောတ် လဆုဲ ဖျေဟ် အခိင် ကတဵုဒှ် မာန် ဗွဲမဇၞော် နကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ အခိုက်အလိုက် ပရေင်မံင်စံင် ရ -

* '''ပရေင်ထိင် လျိုင် ဇကု:''' ယှောတ် ဖအောန် လျိုင် ဇကု ၅% ၇% နူ လျိုင် သီုဖအိုတ် မ္ဂး မာန် ဖအောန် အန္တရာယ် ကတဵုဒှ် ယဲ ဗွဲမလောန် ရ။
* '''စၞစ မနွံ ကု ဍာ်ဒကေဝ်:''' စ စၞ မနွံကဵု ဓါတ် ဖာဲဗာ (Fiber) မပ္တံကဵု သၞေဝ်၊ သတ်ဆု၊ ကေုာံ သြောအ် (Whole grains)။ ဝေင်ပါဲ စၞ မနွံကဵု ဓါတ် သဂြာ ဂၠိုင် ကေုာံ ဍာ် ဍာတ်ဍာတ် (Sugary drinks)။
* '''ပရေင်ချဳဓရာင်:''' ဝေင် ဇြဟတ် (Exercise) ဥပမာ ကွာ် တရဴ ပြဟ်ပြဟ်၊ ဂြိပ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍိုက် ကွဳလိုန်ဓါတ် အောန် အိုတ် ၁၅၀ မိနေတ် ပ္ဍဲ မွဲ သတ္တာဟ။

== ၈။ ပရေင်လွဳလွတ် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် (Management and Treatment) ==
တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် ပရေင်လွဳလွတ် ယဲ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဓါတ် သဂြာ ပ္ဍဲ ဆီ ညံင် ဂွံ နွံ ပ္ဍဲ ကဆံင် ဓမ္မတာ ရ။

* '''သွက် ဂကူ ၁:''' မၞိဟ် ယဲ တအ် ဏအ် သ္ဒး စကာ (ထပက်) ဓါတ် အေန်သူလိန် လၟိုန် တ္ၚဲ စဵုကဵု လအ် အာယုက် ရ။ ဟိုတ်နူ ခန္ဓာကိုယ် ဟွံမာန် ပတိတ် အေန်သူလိန် လုံးဝ။
* '''သွက် ဂကူ ၂:''' 
  * ပရေင်ပြံင်လှာဲ စၞစ ကေုာံ ဝေင် ဇြဟတ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်လွဳလွတ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။
  * ယဝ်ရ ဟွံရုံဂပ် မ္ဂး၊ အစာဂဥုဲ ကဵု ဂဥုဲ မပ္တံကဵု '''မေတ်ဖဝ်မိန်''' (Metformin) မဒှ် ဂဥုဲ မဖအောန် ပရေင်ပတိတ် သဂြာ နူ အသတ် ကေုာံ ပခိုဟ် ပတိုန် ပရေင်ဒုင်သၟိင် အေန်သူလိန် ရ။
  * ယဝ်ရ ဂဥုဲ မစ (Oral medications) ဟွံမာန် ထိင် မ္ဂး၊ ညးတအ် လေဝ် သ္ဒး စကာ အေန်သူလိန် ထပက် ကီု ရ။
* '''ပရေင်စၟတ်မင် (Monitoring):''' ညးယဲ တအ် သ္ဒး ရှာ်ၜတ် ဓါတ် သဂြာ ဇကု နကဵု စက် ၜတ် ဆီ (Glucometer) လၟိုန် ရ။

== ၉။ ပြသၞာ မဆက်စပ် ကေုာံ ယဲ လက္ကရဴ (Complications) ==
ယဝ်ရ ဓါတ် သဂြာ သၠုင် လၟိုန် ပွိုင် သၞာံ ဗွဲမလအ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် ပလီုပလာ် ကတိုင် ဆီ (Blood vessels) ကေုာံ ကတိုင် အာရီု (Nerves) အလုံ ခန္ဓာကိုယ် ရ -

* '''ပြသၞာ ကတိုင် ဆီ ဇၞော် (Macrovascular):''' ကတဵုဗဒှ် ယဲ ဂြိုဟ် (Cardiovascular disease)၊ ယဲ ဆီ ဍိုပ် လေင် (Stroke)၊ ကေုာံ ပရေင်ဆီ ဇွောဝ် ဟွံခိုဟ် ပ္ဍဲ ဇိုင်။
* '''ပြသၞာ ကတိုင် ဆီ ဍောတ် (Microvascular):''' 
  * '''ယဲ မတ် (Diabetic Retinopathy):''' ပလီုပလာ် ကတိုင် ဆီ ပ္ဍဲ မတ် တုဲ မာန် ကဵု ဖဵု ညံင် ညာတ် ကၠက် ကေုာံ မတ် ကၠက် (Blindness) လုံးဝ မာန်။
  * '''ယဲ ကောန်ကၟအ် (Diabetic Nephropathy):''' ပလီုပလာ် သၞောတ် တွိုတ် ပ္ဍဲ ကောန်ကၟအ် တုဲ ကောန်ကၟအ် လီုလာ် (Kidney failure) သ္ဒး စကာ စက် တွိုတ် ဆီ (Dialysis) မာန်။
  * '''ယဲ ကတိုင် အာရီု (Diabetic Neuropathy):''' လီုလာ် ကတိုင် အာရီု ပ္ဍဲ ဇိုင် တုဲ ဟွံဒုင် စသိုင် ဓါတ် ဂမ္တဴ ဟွံသေင်မ္ဂး အသံက်။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် သရ ဂွံ ကတဵုဒှ် လောဲ တုဲ ယဝ်ရ သရ ဟွံဗၠး မ္ဂး သ္ဒး ကုတ် ထောအ် ဇိုင် (Amputation) မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;ukpds&quot;&gt;{{cite journal |last=Stratton |first=I. M. |author2=Adler, A. I. |author3=Neil, H. A. |title=Association of glycaemia with macrovascular and microvascular complications of type 2 diabetes (UKPDS 35) |journal=BMJ |volume=321 |issue=7258 |pages=405-412 |year=2000}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ပရေင်လ္ၚတ် ယဲကပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Epidemiology and Future Research) ==
ယဲ ကောန်မဆီဍာတ် ဝွံ ဒှ် ကပ်ယဲ မကတဵုဒှ် အလုံ ဂၠးတိ (Global pandemic) မွဲ ရ။ 
* '''စရင် အင်း (Statistics):''' အတိုင် စရင် သၞာံ ၂၀၂၁ မ္ဂး၊ မၞိဟ် အာယုက် အကြာ ၂၀-၇၉ သၞာံ ၜိုတ် ၅၃၇ ပြကောဋိ (၁၀.၅% နူ လၟိဟ် မၞိဟ် သီုဖအိုတ်) နွံ ကု ယဲ ဏအ် ရ။ လၟိဟ် ဏအ် ဝွံ ဆက် ဇၞော် တိုန် ဒၟံင် လၟိုန် တုဲ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ မာန် စိုပ် အာ ၇၈၃ ပြကောဋိ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၄၅ ရောင်။
* '''ဖဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်:''' ယဲ ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ကျ ဆောမ်လေင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ဗွဲမဇၞော် ဟိုတ်နူကဵု ၚုဟ်မး လွဳလွတ် ကေုာံ ပရေင်လီုလာ် ဒြဟတ် ကမၠောန် ရ။
* '''သုတေသန တၟိ:''' တၠပညာ ဂဥုဲ တအ် ဆက် လ္ၚတ် ဒၟံင် နဲကဲ လွဳလွတ် တၟိ တၟိ မပ္တံကဵု ပရေင်ဖန်ဇန် ဇဳဗဳဇ (Gene therapy)၊ ပရေင်စုတ် ပန်ကရိယ သေက် (Artificial pancreas) ကေုာံ ပရေင်လွဳ နကဵု ကလာပ်ရုပ် သဇိုင် (Stem cell therapy) ညံင် ဂွံ ဗၠး ယဲ ဏအ် အလုံစုံ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပန်ကရိယ]] (Pancreas)
* [[အေန်သူလိန်]] (Insulin)
* [[ဓါတ် သဂြာ]] (Glucose)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်]] (Metabolism)

{{Navbox
| name = Diabetes
| title = ယဲ ကောန်မဆီဍာတ် ကေုာံ သၞောတ် ဟဝ်မုန်း (Diabetes and Endocrine System)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဂကူ ယဲဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ယဲ ကောန်မဆီဍာတ် ဂကူ ၁]] (Type 1)
* [[ယဲ ကောန်မဆီဍာတ် ဂကူ ၂]] (Type 2)
* [[ယဲ ကောန်မဆီဍာတ် အခိင် တန်ဂဝ်]] (Gestational)
* [[ဒဒှ် ကိုပ်ကၠာ ယဲ]] (Prediabetes)
| group2 = လက်သဏ် ကေုာံ ပြသၞာ
| list2 =
* [[ထီု ဂၠိုင်]] (Polyuria)
* [[တဟင် ဍာ်]] (Polydipsia)
* [[ယဲ မတ် ကောန်မဆီဍာတ်]] (Diabetic retinopathy)
* [[သရ ဇိုင် ကောန်မဆီဍာတ်]] (Diabetic foot)
| group3 = ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ လွဳလွတ်
| list3 =
* [[အေန်သူလိန်]] (Insulin)
* [[ပန်ကရိယ]] (Pancreas)
* [[မေတ်ဖဝ်မိန်]] (Metformin)
* [[စက် ၜတ် ဓါတ် သဂြာ]] (Glucose meter)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[တ္ၚဲ ယဲကောန်မဆီဍာတ် ဂၠးတိ]] (World Diabetes Day)
* [[လျိုင် ဇကု သၠုင် လောန်]] (Obesity)
* [[ဟဝ်မုန်း]] (Hormone)
}}

[[Category:ယဲ မဆေင်စပ် ကု သၞောတ် ဟဝ်မုန်း]]
[[Category:ယဲ မကတဵုဒှ် လၟိုန်]]
[[Category:ယဲ ကောန်မဆီဍာတ်]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန်]]</text>
      <sha1>lvax316n88ipje0fpyrsfs8i1mc2kdb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11947</id>
    <revision>
      <id>57548</id>
      <timestamp>2026-10-04T09:24:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဓါတ်ပြုခြင်း''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Chemical reaction'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မပြံင်လှာဲ ထောအ် အကာဲအရာ ဓါတုဗေဒ နူကဵု ကပေါတ် မွဲ ဟွံသ...&quot;</comment>
      <origin>57548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23533" sha1="eby3z5tu1dksu1hw9set7a5lj0slec3" xml:space="preserve">'''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဓါတ်ပြုခြင်း''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Chemical reaction'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မပြံင်လှာဲ ထောအ် အကာဲအရာ ဓါတုဗေဒ နူကဵု ကပေါတ် မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်ကဵု ဂကူ ညံင် ဂွံ ဒှ် အာ ကပေါတ် တၟိ မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်ကဵု ဂကူ ရ။ ပ္ဍဲ လၟေင် ကမၠောန် ဏအ်၊ ကပေါတ် မစတင် တအ် ဂှ် ညးကော်စ '''ဓါတ်တမ်''' (Reactants) တုဲ၊ ကပေါတ် မကတဵုဒှ် ကၠုင် တၟိ တအ် ဂှ် ညးကော်စ '''ဓါတ်ကတဵု''' (Products) ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဝွံ ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပိုတ်ထကး ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် တၟိ အကြာ အီလက်ထရွန် (Electrons) ပ္ဍဲ အက်တမ် (Atoms) တအ် ရ။ ဍေဟ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရူပဗေဒ (Physical change - ဥပမာ ဍာ် ကတဵုဒှ် ကလောအ် ဍာ်) မဟွံပြံင်လှာဲ လဒက်ပတန် ဓါတုဗေဒ အပ္ဍဲ ရ။&lt;ref name=&quot;atkins&quot;&gt;{{cite book |last=Atkins |first=P. |author2=de Paula, J. |title=Physical Chemistry |edition=8th |publisher=W. H. Freeman |year=2006 |pages=91-95}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် လမျီု ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ကေုာံ လေဟာပြင် အလုံစုံ ရ။ နူကဵု ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ တၞံ (Photosynthesis)၊ ပရေင်တူ ပၟတ် (Combustion)၊ စဵုကဵု စိုပ် ကမၠောန် ဖန်ပတိတ် ဂဥုဲ ကေုာံ ပလာတ်သတစ် တအ် ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် သီုဖအိုတ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူ နာနာ၊ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ စက်ယန္တရား ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:ThermiteReaction.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် သာမိုက် (Thermite reaction) မပတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဗွဲမသၠုင် ကေုာံ လျး မတၟး အကြာ ပသဲ အံက်သာက် ကေုာံ အာလူမဳနဳယောမ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ မပြံင်လှာဲ လဒက်ပတန် မဝ်လဳကျူ (Molecular structure) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဒြပ်ပေါင်း တၟိ (New compounds) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ဏအ်၊ လၟိဟ် ကေုာံ ဂကူ အက်တမ် (Atoms) တအ် ဟွံကၠေအ် အာ၊ ဍေဟ်တအ် ဆ ကလေင် ဖန်ဇန် လဒက်ပတန် (Rearrangement) တၟိ သၟး ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အတိုင် နိယာမ မမင်မဲ လျိုင် (Law of conservation of mass) ရ။

ဥပမာ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen - H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ကေုာံ အံက်သဳဂျေန် (Oxygen - O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) သွက်ဂွံ ဒှ် ဍာ် (Water - H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O) ရ။ 
ညီမျှခြင်း (Equation): 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O 
ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ် ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် ကဵု အံက်သဳဂျေန် ဂှ် ဒှ် ဓါတ်တမ် တုဲ၊ ဍာ် ဂှ် ဒှ် ဓါတ်ကတဵု ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
လညာတ် ပရူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ 
* '''ခေတ် အာလ်ကေမဳ (Alchemy):''' ပ္ဍဲ ခေတ် လဒေါဝ် ဥရောပ ကေုာံ အာရပ်၊ တၠပညာ အာလ်ကေမဳ တအ် ဂစာန် ပြံင်လှာဲ ပသဲ ဓမ္မတာ ညံင် ဂွံ ဒှ် ထဝ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ဍာ်ဂဥုဲ အာယုက်ဂၠိင် ရ။ ၜိုန်ရ ညးတအ် ဟွံအံင်ဇၞး ကီုလေဝ်၊ ညးတအ် ဂၠာဲဆဵု ညာတ် နဲကဲ ဖန်ပတိတ် အက်သေတ် (Acids) ကေုာံ ဓါတ် တၞဟ် တအ် ရ။
* '''ခေတ် ဓါတုဗေဒ တၟိ:''' ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ တၠပညာ ပြင်သေတ် '''အာန်တွာန် လာဗွိုင်သဳယေ''' (Antoine Lavoisier) ညးမဂွံ ဒုင် စၟတ်သမ္တီ &quot;မအံက် ဓါတုဗေဒ ခေတ်တၟိ&quot; ဖန်ဗဒှ် လညာတ် နိယာမ မမင်မဲ လျိုင် ရ။ ညး ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်တူ ပၟတ် (Combustion) ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ ကု ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် တုဲ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဇေတ်တ် စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။&lt;ref name=&quot;brock&quot;&gt;{{cite book |last=Brock |first=W. H. |title=The Chemical Tree: A History of Chemistry |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=1993 |pages=105-112}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ ကေုာံ လက္ခဏာ သဇိုင် (Characteristics and Basic Features) ==
ကာလ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် မွဲ ကတဵုဒှ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ထ္ၜး ကဵု သင်္ကေတ ဟွံသေင်မ္ဂး လက္ခဏာ နာနာ သာ် ရ -

# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ အသာ် (Change in Color):''' ကပေါတ် မွဲ ပြံင်လှာဲ အသာ် ယဝ်ရ ဒြပ်ပေါင်း တၟိ ကတဵုဒှ်။ (ဥပမာ - ပသဲ ဒှ် ခြေး အသာ် ဗကေတ်)။
# '''ပရေင်ပတိတ် ဓါတ်ဂျာတ် (Evolution of a Gas):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ လ္ၚဵု ပတိတ် ကဵု ယက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပူဖောင်း ဂျာတ်။ (ဥပမာ - စုတ် သိုင် (Zinc) ပ္ဍဲ အက်သေတ် မ္ဂး ဂျာတ် ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် တိတ် ကၠုင်)။
# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Change in Temperature):''' ကတ္ၚံက် တိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး လၜိုဟ် စှ်ေ။
# '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ကပေါတ် ခိုင် (Formation of a Precipitate):''' ကာလ နှဴ ဍာ် ဓါတုဗေဒ ၜါ သာ် မ္ဂး၊ ကပေါတ် ခိုင် (Precipitate) ကတဵုဒှ် တုဲ စှ်ေ တန် ပ္ဍဲ သၟဝ်။
# '''ပရေင်ပတိတ် လျး (Emission of Light):''' ဥပမာ ပရေင်တူ ပၟတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ခတိုဟ်။

== ၄။ ဂကူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်ဂမၠိုင် (Types of Chemical Reactions) ==
တၠပညာ ဓါတုဗေဒ တအ် ပါ်လဝ် ဂကူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် အဓိက ၅ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ
! ညီမျှခြင်း သဇိုင်
! ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ
|-
| '''ပရေင်ပံင်ကောံ''' (Synthesis / Combination)
| A + B → AB
| ကပေါတ် သဇိုင် ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင် ပံင်ကောံ တုဲ ဒှ် အာ ဒြပ်ပေါင်း မွဲဓဝ်။
| 2Na + Cl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → 2NaCl (ၜဵု)
|-
| '''ပရေင်ပါ်ထကး''' (Decomposition)
| AB → A + B
| ဒြပ်ပေါင်း မွဲဓဝ် ထကး ပါ် အာ နဒဒှ် ကပေါတ် သဇိုင် ဍောတ်ဍောတ် ဂမၠိုင်။ (ဗွဲမဂၠိုင် ဒး စကာ ဓါတ်ဂမ္တဴ)
| CaCO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; → CaO + CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; (တၟအ်ထောန် ဒှ် ထောန်)
|-
| '''ပရေင်ဖလှာဲ မွဲ ကဆံင်''' (Single Displacement)
| A + BC → AC + B
| ဒြပ်စင် မွဲ ကလေင် ဍိုက် ဒၞာဲ ဒြပ်စင် မွဲ သ္အာင် ပ္ဍဲကဵု ဒြပ်ပေါင်း မွဲ။
| Zn + 2HCl → ZnCl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|-
| '''ပရေင်ဖလှာဲ ၜါ ကဆံင်''' (Double Displacement)
| AB + CD → AD + CB
| ဒြပ်ပေါင်း ၜါ သာ် ဖလှာဲ ထောအ် ကဏ္ဍ အဳယောန် (Ions) ရေင်သကအ်။
| AgNO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + NaCl → AgCl + NaNO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|-
| '''ပရေင်တူ ပၟတ်''' (Combustion)
| C&lt;sub&gt;x&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;y&lt;/sub&gt; + O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
| ဟာဲဒရဝ်ကာဗောန် (Hydrocarbon) တူ ပၟတ် ကု အံက်သဳဂျေန် တုဲ ပတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ၊ ကာဗောန် ဒါင်အံက်သာက် ကေုာံ ဍာ်။
| CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + 2O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
|}
&lt;ref name=&quot;zumdahl&quot;&gt;{{cite book |last=Zumdahl |first=S. S. |author2=Zumdahl, S. A. |title=Chemistry |edition=9th |publisher=Cengage Learning |year=2013 |pages=102-115}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ နိယာမ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ် (Thermodynamics and Kinetics) ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဝွံ မလေပ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဓါတ် စွမ်းအင် (Energy) အလုံ ကာလ ရ။ နကဵု လညာတ် သာမဝ်ဒုင်နာမေတ် မ္ဂး ပါ်လဝ် ၜါ သာ် -

* '''ပရေင်ပတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Exothermic Reactions):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ မပတိတ် စွမ်းအင် (ဗွဲမဂၠိုင် နဒဒှ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဟွံသေင်မ္ဂး လျး) သွက် ပွဳပွူ။ ဓါတ်တမ် တအ် နွံ စွမ်းအင် သၠုင် နူ ဓါတ်ကတဵု ရ။ (ဥပမာ - ပၟတ် တူ၊ ပရေင်ခတိုဟ်)။
* '''ပရေင်ဒုင်ကေတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Endothermic Reactions):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ မဒး ဇြိုတ် ကေတ် စွမ်းအင် နူကဵု ပွဳပွူ ကၠာ ဍေဟ် ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ်။ ဓါတ်ကတဵု တအ် နွံ စွမ်းအင် သၠုင် နူ ဓါတ်တမ် ရ။ (ဥပမာ - ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ တၞံ၊ ဍာ်ကလောအ် လေင်)။

'''စွမ်းအင် ချဳဓရာင် (Activation Energy):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ သီုဖအိုတ် ၜိုန်ရ ဒှ် Exothermic ကီုလေဝ်၊ သ္ဒး နွံကဵု စွမ်းအင် အောန် အိုတ် မွဲ သွက်ဂွံ စတင် ဍေဟ် ရ။ ဥပမာ သွက် ပၟတ် ဂွံ တူ မ္ဂး၊ ဒး စုတ် ပၟတ်ခြိုင် (စွမ်းအင် ချဳဓရာင်) ကၠာ ရ။

== ၆။ လၟေင် ကမၠောန် ကေုာံ ဓါတ်ကတဵု (Mechanism and Catalysis) ==
* '''လၟေင် ကမၠောန် ဓါတ် (Reaction Mechanism):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဟွံကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ မွဲ ကဆံင် ဓဝ် ပုဟ်။ ဍေဟ် ဖြတ် အာ ကဆံင် ဍောတ်ဍောတ် ဗွဲမဂၠိုင် ကၠာ ဟွံဂွံ စိုပ် ဓါတ်ကတဵု လက္ကရဴ အိုတ် ရ။ ကဆံင် တအ် ဏအ် ညးကော်စ (Elementary steps) ရ။
* '''ဓါတ်ကတဵု (Catalysts):''' ဒှ် ကပေါတ် မပကဵု ညံင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဂွံ ကတဵုဒှ် ပြဟ် တိုန် နကဵု ပရေင်ဖအောန် ထောအ် စွမ်းအင် ချဳဓရာင် (Activation energy) ရ။ အရာ မတၟေင် ဂှ် ဓါတ်ကတဵု ဝွံ ဟွံဒး ဒုင် ပလီုပလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠေအ် အာ ပ္ဍဲ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ် ပုဟ်။ ပ္ဍဲ ဇဳဝဗေဒ၊ ဓါတ်ကတဵု တအ် ဂှ် ညးကော်စ '''အေန်ဇြာင်''' (Enzymes) ရ။&lt;ref name=&quot;laidler&quot;&gt;{{cite book |last=Laidler |first=K. J. |title=Chemical Kinetics |edition=3rd |publisher=HarperCollins |year=1987 |pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ညီမျှခြင်း ဓါတုဗေဒ ကေုာံ တွက်လၟိဟ် (Chemical Equations and Stoichiometry) ==
သွက်ဂွံ ချူ ဓမံက် ထ္ၜး ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် မ္ဂး၊ တၠပညာ တအ် စကာ '''ညီမျှခြင်း ဓါတုဗေဒ''' (Chemical equations) ရ။
* လပါ် ဇွိ ဂှ် ဒှ် ဓါတ်တမ် (Reactants) ကေုာံ လပါ် သတုံ ဂှ် ဒှ် ဓါတ်ကတဵု (Products) တုဲ ညးတအ် ဆက် လဝ် နကဵု တ္ၚ (→) ရ။
* '''ပရေင်ဖျေဟ် ညီမျှ (Balancing Equations):''' ဟိုတ်နူကဵု အက်တမ် တအ် ဟွံကၠေအ် အာ ဂှ်ရ၊ လၟိဟ် အက်တမ် သွက် ဒြပ်စင် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဂကူ ပ္ဍဲ လပါ် ဇွိ ကဵု လပါ် သတုံ သ္ဒး တုပ် ဒၟံင် ရ။ လၟေင် ဏအ် ညးကော်စ Stoichiometry (တွက်လၟိဟ် ဓါတု) ရ။

ဥပမာ: CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O (ဟွံညီ) 
ဒး ပလေဝ် ဒှ်: CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + 2O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O (ညီ အာ ယျ)

== ၈။ လွပ် ပ္ဍဲ စက်ယန္တရား ကေုာံ နည်းပညာ (Applications in Industry and Technology) ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ကမၠောန် စက်ယန္တရား ခေတ်တၟိ သီုဖအိုတ် ရ -
* '''ကမၠောန် ဓါတ်ဝါ (Fertilizers):''' နဲကဲ Haber-Bosch process ဂှ် စကာ ပရေင်ပံင်ကောံ နာဲထရဝ်ဂျေန် ကဵု ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် သွက်ဂွံ ပတိတ် အာမဝ်နဳယျာ (Ammonia) မဒှ် သဇိုင် ဓါတ်ဝါ စၞ တၞံ မလွဳလွတ် လမျီု ကောန်မၞိဟ် ဘဳလဳယာန် ဂမၠိုင် ရ။
* '''ပရေင်ပတိတ် သတ္တု (Smelting):''' ကမၠောန် မစကာ ကာဗောန် (Carbon) သွက်ဂွံ တံင် ပတိတ် အံက်သဳဂျေန် နူကဵု တၟအ် ပသဲ (Iron ore) ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ ပသဲ ဇေတ်တ် သွက် ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ။
* '''ပဝ်လဳမာ (Polymers):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ Polymerization ဖန်ဗဒှ် ပလာတ်သတစ် (Plastics)၊ ကဝ် (Rubber) ကေုာံ ယာတ် (Synthetic fibers) တအ် ရ။

== ၉။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ပ္ဍဲ ဇဳဝဗေဒ (Chemical Reactions in Biology) ==
ဇဳဝဗေဒ သတ္တဝါ ကေုာံ တၞံ သီုဖအိုတ် ဝွံ ဂျိုင်တန်တဴ ဒၟံင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် (Biochemical reactions) ရ။
* '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ တၞံ (Photosynthesis):''' တၞံ တအ် ဇြိုတ် ကေတ် ကာဗောန် ဒါင်အံက်သာက် ကဵု ဍာ် တုဲ၊ နကဵု စွမ်းအင် လျးတ္ၚဲ ဂှ် ညးတအ် ပြံင်လှာဲ ဍေဟ် ညံင် ဂွံ ဒှ် သဂြာ (Glucose) ကေုာံ အံက်သဳဂျေန် ရ။
* '''ပရေင်ယီု (Cellular Respiration):''' သတ္တဝါ တအ် စကာ အံက်သဳဂျေန် သွက်ဂွံ စံင် သဂြာ တုဲ ကလိဂွံ စွမ်းအင် (ATP) သွက်ဂွံ ချဳဓရာင် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ မဒစး လပါ် ကု ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ တၞံ ရ။&lt;ref name=&quot;nelson&quot;&gt;{{cite book |last=Nelson |first=D. L. |author2=Cox, M. M. |title=Lehninger Principles of Biochemistry |edition=6th |publisher=W. H. Freeman |year=2013 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဝွံ ဒှ် အရာ မကတဵုဒှ် ဒၟံင် ဇၟာပ် စက္က ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ကေုာံ အပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ပိုယ် ရ။ တၠပညာ ဓါတုဗေဒ တအ် ဂၠာဲဆဵု လဝ် လၟေင် ကမၠောန် တအ် ဏအ် တုဲ မာန် ဖန်ဗဒှ် ဂဥုဲ လွဳ ယဲ၊ ကပေါတ် သြိုင်ခၞံ၊ ကေုာံ စွမ်းအင် မပြံင်လှာဲ လဝ် ဂၠးတိ ဏအ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ သုတေသန ပရူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဝွံ အာရီုစွံ လတူ '''ဓါတုဗေဒ သၚေက်''' (Green Chemistry) မာန် ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ မဟွံပတိတ် ဓါတ် ကၠိခ္ဍက် ကေုာံ မစကာ စွမ်းအင် အောန် အိုတ် ရ။ သုတေသန တၟိ တအ် မပ္တံကဵု ပရေင်စံင် ဍာ် ညံင် ဂွံ ဒှ် ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် (Water splitting) သွက် စွမ်းအင် သန့်ရှင်း ကေုာံ ဓါတ်ကတဵု ဉာဏ်စက် (AI-designed catalysts) တအ် ဝွံ သ္ဒး ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် သွက် အနာဂတ် ရောင်။&lt;ref name=&quot;anastas&quot;&gt;{{cite book |last=Anastas |first=P. T. |author2=Warner, J. C. |title=Green Chemistry: Theory and Practice |publisher=Oxford University Press |year=1998 |pages=11-20}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဓါတုဗေဒ]] (Chemistry)
* [[အက်တမ်]] (Atom)
* [[သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]] (Thermodynamics)
* [[ဇယား ဒြပ်စင်]] (Periodic Table)

{{Navbox
| name = Chemistry
| title = ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် (Chemistry and Chemical Reactions)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လဒက်ပတန် အဓိက
| list1 =
* [[အက်တမ်]] (Atom)
* [[မဝ်လဳကျူ]] (Molecule)
* [[အဳယောန်]] (Ion)
* [[ဒြပ်စင်]] (Element)
* [[ဒြပ်ပေါင်း]] (Compound)
| group2 = ဂကူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ
| list2 =
* [[ပရေင်ပံင်ကောံ]] (Synthesis reaction)
* [[ပရေင်ပါ်ထကး]] (Decomposition reaction)
* [[ပရေင်ဖလှာဲ]] (Displacement reaction)
* [[ပရေင်တူ ပၟတ်]] (Combustion)
| group3 = ကဏ္ဍ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်
| list3 =
* [[ပရေင်ပတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ]] (Exothermic)
* [[ပရေင်ဒုင်ကေတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ]] (Endothermic)
* [[စွမ်းအင် ချဳဓရာင်]] (Activation energy)
* [[ဓါတ်ကတဵု]] (Catalyst)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ညီမျှခြင်း ဓါတုဗေဒ]] (Chemical equation)
* [[ဓါတုဗေဒ သၚေက်]] (Green chemistry)
* [[အေန်ဇြာင်]] (Enzyme)
}}

[[Category:ဓါတုဗေဒ]]
[[Category:ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]]
[[Category:ရူပဗေဒ]]</text>
      <sha1>eby3z5tu1dksu1hw9set7a5lj0slec3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57549</id>
      <parentid>57548</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T09:24:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23577" sha1="h5l82a6nuzsma4kwom7x6bds9gdyvgk" xml:space="preserve">'''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဓါတ်ပြုခြင်း''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Chemical reaction'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မပြံင်လှာဲ ထောအ် အကာဲအရာ ဓါတုဗေဒ နူကဵု ကပေါတ် မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်ကဵု ဂကူ ညံင် ဂွံ ဒှ် အာ ကပေါတ် တၟိ မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်ကဵု ဂကူ ရ။ ပ္ဍဲ လၟေင် ကမၠောန် ဏအ်၊ ကပေါတ် မစတင် တအ် ဂှ် ညးကော်စ '''ဓါတ်တမ်''' (Reactants) တုဲ၊ ကပေါတ် မကတဵုဒှ် ကၠုင် တၟိ တအ် ဂှ် ညးကော်စ '''ဓါတ်ကတဵု''' (Products) ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဝွံ ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပိုတ်ထကး ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် တၟိ အကြာ အီလက်ထရွန် (Electrons) ပ္ဍဲ အက်တမ် (Atoms) တအ် ရ။ ဍေဟ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရူပဗေဒ (Physical change - ဥပမာ ဍာ် ကတဵုဒှ် ကလောအ် ဍာ်) မဟွံပြံင်လှာဲ လဒက်ပတန် ဓါတုဗေဒ အပ္ဍဲ ရ။&lt;ref name=&quot;atkins&quot;&gt;{{cite book |last=Atkins |first=P. |author2=de Paula, J. |title=Physical Chemistry |edition=8th |publisher=W. H. Freeman |year=2006 |pages=91-95}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် လမျီု ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ကေုာံ လေဟာပြင် အလုံစုံ ရ။ နူကဵု ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ တၞံ (Photosynthesis)၊ ပရေင်တူ ပၟတ် (Combustion)၊ စဵုကဵု စိုပ် ကမၠောန် ဖန်ပတိတ် ဂဥုဲ ကေုာံ ပလာတ်သတစ် တအ် ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် သီုဖအိုတ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူ နာနာ၊ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ စက်ယန္တရား ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:ThermiteReaction.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် သာမိုက် (Thermite reaction) မပတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဗွဲမသၠုင် ကေုာံ လျး မတၟး အကြာ ပသဲ အံက်သာက် ကေုာံ အာလူမဳနဳယောမ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ မပြံင်လှာဲ လဒက်ပတန် မဝ်လဳကျူ (Molecular structure) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဒြပ်ပေါင်း တၟိ (New compounds) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ဏအ်၊ လၟိဟ် ကေုာံ ဂကူ အက်တမ် (Atoms) တအ် ဟွံကၠေအ် အာ၊ ဍေဟ်တအ် ဆ ကလေင် ဖန်ဇန် လဒက်ပတန် (Rearrangement) တၟိ သၟး ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အတိုင် နိယာမ မမင်မဲ လျိုင် (Law of conservation of mass) ရ။

ဥပမာ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen - H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ကေုာံ အံက်သဳဂျေန် (Oxygen - O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) သွက်ဂွံ ဒှ် ဍာ် (Water - H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O) ရ။ 
ညီမျှခြင်း (Equation): 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O 
ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ် ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် ကဵု အံက်သဳဂျေန် ဂှ် ဒှ် ဓါတ်တမ် တုဲ၊ ဍာ် ဂှ် ဒှ် ဓါတ်ကတဵု ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
လညာတ် ပရူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ 
* '''ခေတ် အာလ်ကေမဳ (Alchemy):''' ပ္ဍဲ ခေတ် လဒေါဝ် ဥရောပ ကေုာံ အာရပ်၊ တၠပညာ အာလ်ကေမဳ တအ် ဂစာန် ပြံင်လှာဲ ပသဲ ဓမ္မတာ ညံင် ဂွံ ဒှ် ထဝ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ဍာ်ဂဥုဲ အာယုက်ဂၠိင် ရ။ ၜိုန်ရ ညးတအ် ဟွံအံင်ဇၞး ကီုလေဝ်၊ ညးတအ် ဂၠာဲဆဵု ညာတ် နဲကဲ ဖန်ပတိတ် အက်သေတ် (Acids) ကေုာံ ဓါတ် တၞဟ် တအ် ရ။
* '''ခေတ် ဓါတုဗေဒ တၟိ:''' ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ တၠပညာ ပြင်သေတ် '''အာန်တွာန် လာဗွိုင်သဳယေ''' (Antoine Lavoisier) ညးမဂွံ ဒုင် စၟတ်သမ္တီ &quot;မအံက် ဓါတုဗေဒ ခေတ်တၟိ&quot; ဖန်ဗဒှ် လညာတ် နိယာမ မမင်မဲ လျိုင် ရ။ ညး ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်တူ ပၟတ် (Combustion) ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ ကု ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် တုဲ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဇေတ်တ် စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။&lt;ref name=&quot;brock&quot;&gt;{{cite book |last=Brock |first=W. H. |title=The Chemical Tree: A History of Chemistry |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=1993 |pages=105-112}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ ကေုာံ လက္ခဏာ သဇိုင် (Characteristics and Basic Features) ==
ကာလ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် မွဲ ကတဵုဒှ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ထ္ၜး ကဵု သင်္ကေတ ဟွံသေင်မ္ဂး လက္ခဏာ နာနာ သာ် ရ -

# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ အသာ် (Change in Color):''' ကပေါတ် မွဲ ပြံင်လှာဲ အသာ် ယဝ်ရ ဒြပ်ပေါင်း တၟိ ကတဵုဒှ်။ (ဥပမာ - ပသဲ ဒှ် ခြေး အသာ် ဗကေတ်)။
# '''ပရေင်ပတိတ် ဓါတ်ဂျာတ် (Evolution of a Gas):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ လ္ၚဵု ပတိတ် ကဵု ယက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပူဖောင်း ဂျာတ်။ (ဥပမာ - စုတ် သိုင် (Zinc) ပ္ဍဲ အက်သေတ် မ္ဂး ဂျာတ် ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် တိတ် ကၠုင်)။
# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Change in Temperature):''' ကတ္ၚံက် တိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး လၜိုဟ် စှ်ေ။
# '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ကပေါတ် ခိုင် (Formation of a Precipitate):''' ကာလ နှဴ ဍာ် ဓါတုဗေဒ ၜါ သာ် မ္ဂး၊ ကပေါတ် ခိုင် (Precipitate) ကတဵုဒှ် တုဲ စှ်ေ တန် ပ္ဍဲ သၟဝ်။
# '''ပရေင်ပတိတ် လျး (Emission of Light):''' ဥပမာ ပရေင်တူ ပၟတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ခတိုဟ်။

== ၄။ ဂကူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်ဂမၠိုင် (Types of Chemical Reactions) ==
တၠပညာ ဓါတုဗေဒ တအ် ပါ်လဝ် ဂကူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် အဓိက ၅ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ
! ညီမျှခြင်း သဇိုင်
! ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ
|-
| '''ပရေင်ပံင်ကောံ''' (Synthesis / Combination)
| A + B → AB
| ကပေါတ် သဇိုင် ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင် ပံင်ကောံ တုဲ ဒှ် အာ ဒြပ်ပေါင်း မွဲဓဝ်။
| 2Na + Cl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → 2NaCl (ၜဵု)
|-
| '''ပရေင်ပါ်ထကး''' (Decomposition)
| AB → A + B
| ဒြပ်ပေါင်း မွဲဓဝ် ထကး ပါ် အာ နဒဒှ် ကပေါတ် သဇိုင် ဍောတ်ဍောတ် ဂမၠိုင်။ (ဗွဲမဂၠိုင် ဒး စကာ ဓါတ်ဂမ္တဴ)
| CaCO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; → CaO + CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; (တၟအ်ထောန် ဒှ် ထောန်)
|-
| '''ပရေင်ဖလှာဲ မွဲ ကဆံင်''' (Single Displacement)
| A + BC → AC + B
| ဒြပ်စင် မွဲ ကလေင် ဍိုက် ဒၞာဲ ဒြပ်စင် မွဲ သ္အာင် ပ္ဍဲကဵု ဒြပ်ပေါင်း မွဲ။
| Zn + 2HCl → ZnCl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|-
| '''ပရေင်ဖလှာဲ ၜါ ကဆံင်''' (Double Displacement)
| AB + CD → AD + CB
| ဒြပ်ပေါင်း ၜါ သာ် ဖလှာဲ ထောအ် ကဏ္ဍ အဳယောန် (Ions) ရေင်သကအ်။
| AgNO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + NaCl → AgCl + NaNO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|-
| '''ပရေင်တူ ပၟတ်''' (Combustion)
| C&lt;sub&gt;x&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;y&lt;/sub&gt; + O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
| ဟာဲဒရဝ်ကာဗောန် (Hydrocarbon) တူ ပၟတ် ကု အံက်သဳဂျေန် တုဲ ပတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ၊ ကာဗောန် ဒါင်အံက်သာက် ကေုာံ ဍာ်။
| CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + 2O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
|}
&lt;ref name=&quot;zumdahl&quot;&gt;{{cite book |last=Zumdahl |first=S. S. |author2=Zumdahl, S. A. |title=Chemistry |edition=9th |publisher=Cengage Learning |year=2013 |pages=102-115}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ နိယာမ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ် (Thermodynamics and Kinetics) ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဝွံ မလေပ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဓါတ် စွမ်းအင် (Energy) အလုံ ကာလ ရ။ နကဵု လညာတ် သာမဝ်ဒုင်နာမေတ် မ္ဂး ပါ်လဝ် ၜါ သာ် -

* '''ပရေင်ပတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Exothermic Reactions):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ မပတိတ် စွမ်းအင် (ဗွဲမဂၠိုင် နဒဒှ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဟွံသေင်မ္ဂး လျး) သွက် ပွဳပွူ။ ဓါတ်တမ် တအ် နွံ စွမ်းအင် သၠုင် နူ ဓါတ်ကတဵု ရ။ (ဥပမာ - ပၟတ် တူ၊ ပရေင်ခတိုဟ်)။
* '''ပရေင်ဒုင်ကေတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Endothermic Reactions):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ မဒး ဇြိုတ် ကေတ် စွမ်းအင် နူကဵု ပွဳပွူ ကၠာ ဍေဟ် ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ်။ ဓါတ်ကတဵု တအ် နွံ စွမ်းအင် သၠုင် နူ ဓါတ်တမ် ရ။ (ဥပမာ - ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ တၞံ၊ ဍာ်ကလောအ် လေင်)။

'''စွမ်းအင် ချဳဓရာင် (Activation Energy):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ သီုဖအိုတ် ၜိုန်ရ ဒှ် Exothermic ကီုလေဝ်၊ သ္ဒး နွံကဵု စွမ်းအင် အောန် အိုတ် မွဲ သွက်ဂွံ စတင် ဍေဟ် ရ။ ဥပမာ သွက် ပၟတ် ဂွံ တူ မ္ဂး၊ ဒး စုတ် ပၟတ်ခြိုင် (စွမ်းအင် ချဳဓရာင်) ကၠာ ရ။

== ၆။ လၟေင် ကမၠောန် ကေုာံ ဓါတ်ကတဵု (Mechanism and Catalysis) ==
* '''လၟေင် ကမၠောန် ဓါတ် (Reaction Mechanism):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဟွံကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ မွဲ ကဆံင် ဓဝ် ပုဟ်။ ဍေဟ် ဖြတ် အာ ကဆံင် ဍောတ်ဍောတ် ဗွဲမဂၠိုင် ကၠာ ဟွံဂွံ စိုပ် ဓါတ်ကတဵု လက္ကရဴ အိုတ် ရ။ ကဆံင် တအ် ဏအ် ညးကော်စ (Elementary steps) ရ။
* '''ဓါတ်ကတဵု (Catalysts):''' ဒှ် ကပေါတ် မပကဵု ညံင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဂွံ ကတဵုဒှ် ပြဟ် တိုန် နကဵု ပရေင်ဖအောန် ထောအ် စွမ်းအင် ချဳဓရာင် (Activation energy) ရ။ အရာ မတၟေင် ဂှ် ဓါတ်ကတဵု ဝွံ ဟွံဒး ဒုင် ပလီုပလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠေအ် အာ ပ္ဍဲ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ် ပုဟ်။ ပ္ဍဲ ဇဳဝဗေဒ၊ ဓါတ်ကတဵု တအ် ဂှ် ညးကော်စ '''အေန်ဇြာင်''' (Enzymes) ရ။&lt;ref name=&quot;laidler&quot;&gt;{{cite book |last=Laidler |first=K. J. |title=Chemical Kinetics |edition=3rd |publisher=HarperCollins |year=1987 |pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ညီမျှခြင်း ဓါတုဗေဒ ကေုာံ တွက်လၟိဟ် (Chemical Equations and Stoichiometry) ==
သွက်ဂွံ ချူ ဓမံက် ထ္ၜး ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် မ္ဂး၊ တၠပညာ တအ် စကာ '''ညီမျှခြင်း ဓါတုဗေဒ''' (Chemical equations) ရ။
* လပါ် ဇွိ ဂှ် ဒှ် ဓါတ်တမ် (Reactants) ကေုာံ လပါ် သတုံ ဂှ် ဒှ် ဓါတ်ကတဵု (Products) တုဲ ညးတအ် ဆက် လဝ် နကဵု တ္ၚ (→) ရ။
* '''ပရေင်ဖျေဟ် ညီမျှ (Balancing Equations):''' ဟိုတ်နူကဵု အက်တမ် တအ် ဟွံကၠေအ် အာ ဂှ်ရ၊ လၟိဟ် အက်တမ် သွက် ဒြပ်စင် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဂကူ ပ္ဍဲ လပါ် ဇွိ ကဵု လပါ် သတုံ သ္ဒး တုပ် ဒၟံင် ရ။ လၟေင် ဏအ် ညးကော်စ Stoichiometry (တွက်လၟိဟ် ဓါတု) ရ။

ဥပမာ: CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O (ဟွံညီ) 
ဒး ပလေဝ် ဒှ်: CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + 2O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O (ညီ အာ ယျ)

== ၈။ လွပ် ပ္ဍဲ စက်ယန္တရား ကေုာံ နည်းပညာ (Applications in Industry and Technology) ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ကမၠောန် စက်ယန္တရား ခေတ်တၟိ သီုဖအိုတ် ရ -
* '''ကမၠောန် ဓါတ်ဝါ (Fertilizers):''' နဲကဲ Haber-Bosch process ဂှ် စကာ ပရေင်ပံင်ကောံ နာဲထရဝ်ဂျေန် ကဵု ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် သွက်ဂွံ ပတိတ် အာမဝ်နဳယျာ (Ammonia) မဒှ် သဇိုင် ဓါတ်ဝါ စၞ တၞံ မလွဳလွတ် လမျီု ကောန်မၞိဟ် ဘဳလဳယာန် ဂမၠိုင် ရ။
* '''ပရေင်ပတိတ် သတ္တု (Smelting):''' ကမၠောန် မစကာ ကာဗောန် (Carbon) သွက်ဂွံ တံင် ပတိတ် အံက်သဳဂျေန် နူကဵု တၟအ် ပသဲ (Iron ore) ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ ပသဲ ဇေတ်တ် သွက် ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ။
* '''ပဝ်လဳမာ (Polymers):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ Polymerization ဖန်ဗဒှ် ပလာတ်သတစ် (Plastics)၊ ကဝ် (Rubber) ကေုာံ ယာတ် (Synthetic fibers) တအ် ရ။

== ၉။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ပ္ဍဲ ဇဳဝဗေဒ (Chemical Reactions in Biology) ==
ဇဳဝဗေဒ သတ္တဝါ ကေုာံ တၞံ သီုဖအိုတ် ဝွံ ဂျိုင်တန်တဴ ဒၟံင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် (Biochemical reactions) ရ။
* '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ တၞံ (Photosynthesis):''' တၞံ တအ် ဇြိုတ် ကေတ် ကာဗောန် ဒါင်အံက်သာက် ကဵု ဍာ် တုဲ၊ နကဵု စွမ်းအင် လျးတ္ၚဲ ဂှ် ညးတအ် ပြံင်လှာဲ ဍေဟ် ညံင် ဂွံ ဒှ် သဂြာ (Glucose) ကေုာံ အံက်သဳဂျေန် ရ။
* '''ပရေင်ယီု (Cellular Respiration):''' သတ္တဝါ တအ် စကာ အံက်သဳဂျေန် သွက်ဂွံ စံင် သဂြာ တုဲ ကလိဂွံ စွမ်းအင် (ATP) သွက်ဂွံ ချဳဓရာင် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ မဒစး လပါ် ကု ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ တၞံ ရ။&lt;ref name=&quot;nelson&quot;&gt;{{cite book |last=Nelson |first=D. L. |author2=Cox, M. M. |title=Lehninger Principles of Biochemistry |edition=6th |publisher=W. H. Freeman |year=2013 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဝွံ ဒှ် အရာ မကတဵုဒှ် ဒၟံင် ဇၟာပ် စက္က ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ကေုာံ အပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ပိုယ် ရ။ တၠပညာ ဓါတုဗေဒ တအ် ဂၠာဲဆဵု လဝ် လၟေင် ကမၠောန် တအ် ဏအ် တုဲ မာန် ဖန်ဗဒှ် ဂဥုဲ လွဳ ယဲ၊ ကပေါတ် သြိုင်ခၞံ၊ ကေုာံ စွမ်းအင် မပြံင်လှာဲ လဝ် ဂၠးတိ ဏအ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ သုတေသန ပရူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဝွံ အာရီုစွံ လတူ '''ဓါတုဗေဒ သၚေက်''' (Green Chemistry) မာန် ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ မဟွံပတိတ် ဓါတ် ကၠိခ္ဍက် ကေုာံ မစကာ စွမ်းအင် အောန် အိုတ် ရ။ သုတေသန တၟိ တအ် မပ္တံကဵု ပရေင်စံင် ဍာ် ညံင် ဂွံ ဒှ် ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် (Water splitting) သွက် စွမ်းအင် သန့်ရှင်း ကေုာံ ဓါတ်ကတဵု ဉာဏ်စက် (AI-designed catalysts) တအ် ဝွံ သ္ဒး ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် သွက် အနာဂတ် ရောင်။&lt;ref name=&quot;anastas&quot;&gt;{{cite book |last=Anastas |first=P. T. |author2=Warner, J. C. |title=Green Chemistry: Theory and Practice |publisher=Oxford University Press |year=1998 |pages=11-20}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဓါတုဗေဒ]] (Chemistry)
* [[အက်တမ်]] (Atom)
* [[သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]] (Thermodynamics)
* [[ဇယား ဒြပ်စင်|သ္ၚိအင် ဒြပ်စင်]] (Periodic Table)

{{Navbox
| name = Chemistry
| title = ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် (Chemistry and Chemical Reactions)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လဒက်ပတန် အဓိက
| list1 =
* [[အက်တမ်]] (Atom)
* [[မဝ်လဳကျူ]] (Molecule)
* [[အဳယောန်]] (Ion)
* [[ဒြပ်စင်]] (Element)
* [[ဒြပ်ပေါင်း]] (Compound)
| group2 = ဂကူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ
| list2 =
* [[ပရေင်ပံင်ကောံ]] (Synthesis reaction)
* [[ပရေင်ပါ်ထကး]] (Decomposition reaction)
* [[ပရေင်ဖလှာဲ]] (Displacement reaction)
* [[ပရေင်တူ ပၟတ်]] (Combustion)
| group3 = ကဏ္ဍ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်
| list3 =
* [[ပရေင်ပတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ]] (Exothermic)
* [[ပရေင်ဒုင်ကေတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ]] (Endothermic)
* [[စွမ်းအင် ချဳဓရာင်]] (Activation energy)
* [[ဓါတ်ကတဵု]] (Catalyst)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ညီမျှခြင်း ဓါတုဗေဒ]] (Chemical equation)
* [[ဓါတုဗေဒ သၚေက်]] (Green chemistry)
* [[အေန်ဇြာင်]] (Enzyme)
}}

[[Category:ဓါတုဗေဒ]]
[[Category:ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]]
[[Category:ရူပဗေဒ]]</text>
      <sha1>h5l82a6nuzsma4kwom7x6bds9gdyvgk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57550</id>
      <parentid>57549</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T09:25:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23623" sha1="1ujgcqixb7fzqbg5hmwebzrofiv352z" xml:space="preserve">'''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဓါတ်ပြုခြင်း''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Chemical reaction'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မပြံင်လှာဲ ထောအ် အကာဲအရာ ဓါတုဗေဒ နူကဵု ကပေါတ် မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်ကဵု ဂကူ ညံင် ဂွံ ဒှ် အာ ကပေါတ် တၟိ မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်ကဵု ဂကူ ရ။ ပ္ဍဲ လၟေင် ကမၠောန် ဏအ်၊ ကပေါတ် မစတင် တအ် ဂှ် ညးကော်စ '''ဓါတ်တမ်''' (Reactants) တုဲ၊ ကပေါတ် မကတဵုဒှ် ကၠုင် တၟိ တအ် ဂှ် ညးကော်စ '''ဓါတ်ကတဵု''' (Products) ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဝွံ ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပိုတ်ထကး ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် တၟိ အကြာ အီလက်ထရွန် (Electrons) ပ္ဍဲ အက်တမ် (Atoms) တအ် ရ။ ဍေဟ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရူပဗေဒ (Physical change - ဥပမာ ဍာ် ကတဵုဒှ် ကလောအ် ဍာ်) မဟွံပြံင်လှာဲ လဒက်ပတန် ဓါတုဗေဒ အပ္ဍဲ ရ။&lt;ref name=&quot;atkins&quot;&gt;{{cite book |last=Atkins |first=P. |author2=de Paula, J. |title=Physical Chemistry |edition=8th |publisher=W. H. Freeman |year=2006 |pages=91-95}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် လမျီု ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ကေုာံ လေဟာပြင် အလုံစုံ ရ။ နူကဵု ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ တၞံ (Photosynthesis)၊ ပရေင်တူ ပၟတ် (Combustion)၊ စဵုကဵု စိုပ် ကမၠောန် ဖန်ပတိတ် ဂဥုဲ ကေုာံ ပလာတ်သတစ် တအ် ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် သီုဖအိုတ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူ နာနာ၊ တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ စက်ယန္တရား ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:ThermiteReaction.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် သာမိုက် (Thermite reaction) မပတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဗွဲမသၠုင် ကေုာံ လျး မတၟး အကြာ ပသဲ အံက်သာက် ကေုာံ အာလူမဳနဳယောမ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ မပြံင်လှာဲ လဒက်ပတန် မဝ်လဳကျူ (Molecular structure) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဒြပ်ပေါင်း တၟိ (New compounds) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ဏအ်၊ လၟိဟ် ကေုာံ ဂကူ အက်တမ် (Atoms) တအ် ဟွံကၠေအ် အာ၊ ဍေဟ်တအ် ဆ ကလေင် ဖန်ဇန် လဒက်ပတန် (Rearrangement) တၟိ သၟး ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အတိုင် နိယာမ မမင်မဲ လျိုင် (Law of conservation of mass) ရ။

ဥပမာ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen - H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ကေုာံ အံက်သဳဂျေန် (Oxygen - O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) သွက်ဂွံ ဒှ် ဍာ် (Water - H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O) ရ။ 
ညီမျှခြင်း (Equation): 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O 
ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ် ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် ကဵု အံက်သဳဂျေန် ဂှ် ဒှ် ဓါတ်တမ် တုဲ၊ ဍာ် ဂှ် ဒှ် ဓါတ်ကတဵု ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
လညာတ် ပရူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ 
* '''ခေတ် အာလ်ကေမဳ (Alchemy):''' ပ္ဍဲ ခေတ် လဒေါဝ် ဥရောပ ကေုာံ အာရပ်၊ တၠပညာ အာလ်ကေမဳ တအ် ဂစာန် ပြံင်လှာဲ ပသဲ ဓမ္မတာ ညံင် ဂွံ ဒှ် ထဝ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ဍာ်ဂဥုဲ အာယုက်ဂၠိင် ရ။ ၜိုန်ရ ညးတအ် ဟွံအံင်ဇၞး ကီုလေဝ်၊ ညးတအ် ဂၠာဲဆဵု ညာတ် နဲကဲ ဖန်ပတိတ် အက်သေတ် (Acids) ကေုာံ ဓါတ် တၞဟ် တအ် ရ။
* '''ခေတ် ဓါတုဗေဒ တၟိ:''' ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ တၠပညာ ပြင်သေတ် '''အာန်တွာန် လာဗွိုင်သဳယေ''' (Antoine Lavoisier) ညးမဂွံ ဒုင် စၟတ်သမ္တီ &quot;မအံက် ဓါတုဗေဒ ခေတ်တၟိ&quot; ဖန်ဗဒှ် လညာတ် နိယာမ မမင်မဲ လျိုင် ရ။ ညး ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်တူ ပၟတ် (Combustion) ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ ကု ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် တုဲ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဇေတ်တ် စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။&lt;ref name=&quot;brock&quot;&gt;{{cite book |last=Brock |first=W. H. |title=The Chemical Tree: A History of Chemistry |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=1993 |pages=105-112}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ ကေုာံ လက္ခဏာ သဇိုင် (Characteristics and Basic Features) ==
ကာလ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် မွဲ ကတဵုဒှ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ထ္ၜး ကဵု သင်္ကေတ ဟွံသေင်မ္ဂး လက္ခဏာ နာနာ သာ် ရ -

# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ အသာ် (Change in Color):''' ကပေါတ် မွဲ ပြံင်လှာဲ အသာ် ယဝ်ရ ဒြပ်ပေါင်း တၟိ ကတဵုဒှ်။ (ဥပမာ - ပသဲ ဒှ် ခြေး အသာ် ဗကေတ်)။
# '''ပရေင်ပတိတ် ဓါတ်ဂျာတ် (Evolution of a Gas):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ လ္ၚဵု ပတိတ် ကဵု ယက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပူဖောင်း ဂျာတ်။ (ဥပမာ - စုတ် သိုင် (Zinc) ပ္ဍဲ အက်သေတ် မ္ဂး ဂျာတ် ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် တိတ် ကၠုင်)။
# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Change in Temperature):''' ကတ္ၚံက် တိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး လၜိုဟ် စှ်ေ။
# '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ကပေါတ် ခိုင် (Formation of a Precipitate):''' ကာလ နှဴ ဍာ် ဓါတုဗေဒ ၜါ သာ် မ္ဂး၊ ကပေါတ် ခိုင် (Precipitate) ကတဵုဒှ် တုဲ စှ်ေ တန် ပ္ဍဲ သၟဝ်။
# '''ပရေင်ပတိတ် လျး (Emission of Light):''' ဥပမာ ပရေင်တူ ပၟတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ခတိုဟ်။

== ၄။ ဂကူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်ဂမၠိုင် (Types of Chemical Reactions) ==
တၠပညာ ဓါတုဗေဒ တအ် ပါ်လဝ် ဂကူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် အဓိက ၅ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ
! ညီမျှခြင်း သဇိုင်
! ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ
|-
| '''ပရေင်ပံင်ကောံ''' (Synthesis / Combination)
| A + B → AB
| ကပေါတ် သဇိုင် ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင် ပံင်ကောံ တုဲ ဒှ် အာ ဒြပ်ပေါင်း မွဲဓဝ်။
| 2Na + Cl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → 2NaCl (ၜဵု)
|-
| '''ပရေင်ပါ်ထကး''' (Decomposition)
| AB → A + B
| ဒြပ်ပေါင်း မွဲဓဝ် ထကး ပါ် အာ နဒဒှ် ကပေါတ် သဇိုင် ဍောတ်ဍောတ် ဂမၠိုင်။ (ဗွဲမဂၠိုင် ဒး စကာ ဓါတ်ဂမ္တဴ)
| CaCO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; → CaO + CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; (တၟအ်ထောန် ဒှ် ထောန်)
|-
| '''ပရေင်ဖလှာဲ မွဲ ကဆံင်''' (Single Displacement)
| A + BC → AC + B
| ဒြပ်စင် မွဲ ကလေင် ဍိုက် ဒၞာဲ ဒြပ်စင် မွဲ သ္အာင် ပ္ဍဲကဵု ဒြပ်ပေါင်း မွဲ။
| Zn + 2HCl → ZnCl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|-
| '''ပရေင်ဖလှာဲ ၜါ ကဆံင်''' (Double Displacement)
| AB + CD → AD + CB
| ဒြပ်ပေါင်း ၜါ သာ် ဖလှာဲ ထောအ် ကဏ္ဍ အဳယောန် (Ions) ရေင်သကအ်။
| AgNO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + NaCl → AgCl + NaNO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|-
| '''ပရေင်တူ ပၟတ်''' (Combustion)
| C&lt;sub&gt;x&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;y&lt;/sub&gt; + O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
| ဟာဲဒရဝ်ကာဗောန် (Hydrocarbon) တူ ပၟတ် ကု အံက်သဳဂျေန် တုဲ ပတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ၊ ကာဗောန် ဒါင်အံက်သာက် ကေုာံ ဍာ်။
| CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + 2O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
|}
&lt;ref name=&quot;zumdahl&quot;&gt;{{cite book |last=Zumdahl |first=S. S. |author2=Zumdahl, S. A. |title=Chemistry |edition=9th |publisher=Cengage Learning |year=2013 |pages=102-115}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ နိယာမ တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် (Thermodynamics and Kinetics) ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဝွံ မလေပ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဓါတ် စွမ်းအင် (Energy) အလုံ ကာလ ရ။ နကဵု လညာတ် တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် မ္ဂး ပါ်လဝ် ၜါ သာ် -

* '''ပရေင်ပတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Exothermic Reactions):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ မပတိတ် စွမ်းအင် (ဗွဲမဂၠိုင် နဒဒှ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဟွံသေင်မ္ဂး လျး) သွက် ပွဳပွူ။ ဓါတ်တမ် တအ် နွံ စွမ်းအင် သၠုင် နူ ဓါတ်ကတဵု ရ။ (ဥပမာ - ပၟတ် တူ၊ ပရေင်ခတိုဟ်)။
* '''ပရေင်ဒုင်ကေတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Endothermic Reactions):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ မဒး ဇြိုတ် ကေတ် စွမ်းအင် နူကဵု ပွဳပွူ ကၠာ ဍေဟ် ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ်။ ဓါတ်ကတဵု တအ် နွံ စွမ်းအင် သၠုင် နူ ဓါတ်တမ် ရ။ (ဥပမာ - ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ တၞံ၊ ဍာ်ကလောအ် လေင်)။

'''စွမ်းအင် ချဳဓရာင် (Activation Energy):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ သီုဖအိုတ် ၜိုန်ရ ဒှ် Exothermic ကီုလေဝ်၊ သ္ဒး နွံကဵု စွမ်းအင် အောန် အိုတ် မွဲ သွက်ဂွံ စတင် ဍေဟ် ရ။ ဥပမာ သွက် ပၟတ် ဂွံ တူ မ္ဂး၊ ဒး စုတ် ပၟတ်ခြိုင် (စွမ်းအင် ချဳဓရာင်) ကၠာ ရ။

== ၆။ လၟေင် ကမၠောန် ကေုာံ ဓါတ်ကတဵု (Mechanism and Catalysis) ==
* '''လၟေင် ကမၠောန် ဓါတ် (Reaction Mechanism):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဟွံကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ မွဲ ကဆံင် ဓဝ် ပုဟ်။ ဍေဟ် ဖြတ် အာ ကဆံင် ဍောတ်ဍောတ် ဗွဲမဂၠိုင် ကၠာ ဟွံဂွံ စိုပ် ဓါတ်ကတဵု လက္ကရဴ အိုတ် ရ။ ကဆံင် တအ် ဏအ် ညးကော်စ (Elementary steps) ရ။
* '''ဓါတ်ကတဵု (Catalysts):''' ဒှ် ကပေါတ် မပကဵု ညံင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဂွံ ကတဵုဒှ် ပြဟ် တိုန် နကဵု ပရေင်ဖအောန် ထောအ် စွမ်းအင် ချဳဓရာင် (Activation energy) ရ။ အရာ မတၟေင် ဂှ် ဓါတ်ကတဵု ဝွံ ဟွံဒး ဒုင် ပလီုပလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠေအ် အာ ပ္ဍဲ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ် ပုဟ်။ ပ္ဍဲ ဇဳဝဗေဒ၊ ဓါတ်ကတဵု တအ် ဂှ် ညးကော်စ '''အေန်ဇြာင်''' (Enzymes) ရ။&lt;ref name=&quot;laidler&quot;&gt;{{cite book |last=Laidler |first=K. J. |title=Chemical Kinetics |edition=3rd |publisher=HarperCollins |year=1987 |pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ညီမျှခြင်း ဓါတုဗေဒ ကေုာံ တွက်လၟိဟ် (Chemical Equations and Stoichiometry) ==
သွက်ဂွံ ချူ ဓမံက် ထ္ၜး ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် မ္ဂး၊ တၠပညာ တအ် စကာ '''ညီမျှခြင်း ဓါတုဗေဒ''' (Chemical equations) ရ။
* လပါ် ဇွိ ဂှ် ဒှ် ဓါတ်တမ် (Reactants) ကေုာံ လပါ် သတုံ ဂှ် ဒှ် ဓါတ်ကတဵု (Products) တုဲ ညးတအ် ဆက် လဝ် နကဵု တ္ၚ (→) ရ။
* '''ပရေင်ဖျေဟ် ညီမျှ (Balancing Equations):''' ဟိုတ်နူကဵု အက်တမ် တအ် ဟွံကၠေအ် အာ ဂှ်ရ၊ လၟိဟ် အက်တမ် သွက် ဒြပ်စင် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဂကူ ပ္ဍဲ လပါ် ဇွိ ကဵု လပါ် သတုံ သ္ဒး တုပ် ဒၟံင် ရ။ လၟေင် ဏအ် ညးကော်စ Stoichiometry (တွက်လၟိဟ် ဓါတု) ရ။

ဥပမာ: CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O (ဟွံညီ) 
ဒး ပလေဝ် ဒှ်: CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + 2O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O (ညီ အာ ယျ)

== ၈။ လွပ် ပ္ဍဲ စက်ယန္တရား ကေုာံ နည်းပညာ (Applications in Industry and Technology) ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ကမၠောန် စက်ယန္တရား ခေတ်တၟိ သီုဖအိုတ် ရ -
* '''ကမၠောန် ဓါတ်ဝါ (Fertilizers):''' နဲကဲ Haber-Bosch process ဂှ် စကာ ပရေင်ပံင်ကောံ နာဲထရဝ်ဂျေန် ကဵု ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် သွက်ဂွံ ပတိတ် အာမဝ်နဳယျာ (Ammonia) မဒှ် သဇိုင် ဓါတ်ဝါ စၞ တၞံ မလွဳလွတ် လမျီု ကောန်မၞိဟ် ဘဳလဳယာန် ဂမၠိုင် ရ။
* '''ပရေင်ပတိတ် သတ္တု (Smelting):''' ကမၠောန် မစကာ ကာဗောန် (Carbon) သွက်ဂွံ တံင် ပတိတ် အံက်သဳဂျေန် နူကဵု တၟအ် ပသဲ (Iron ore) ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ ပသဲ ဇေတ်တ် သွက် ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ။
* '''ပဝ်လဳမာ (Polymers):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ Polymerization ဖန်ဗဒှ် ပလာတ်သတစ် (Plastics)၊ ကဝ် (Rubber) ကေုာံ ယာတ် (Synthetic fibers) တအ် ရ။

== ၉။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ပ္ဍဲ ဇဳဝဗေဒ (Chemical Reactions in Biology) ==
ဇဳဝဗေဒ သတ္တဝါ ကေုာံ တၞံ သီုဖအိုတ် ဝွံ ဂျိုင်တန်တဴ ဒၟံင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် (Biochemical reactions) ရ။
* '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ တၞံ (Photosynthesis):''' တၞံ တအ် ဇြိုတ် ကေတ် ကာဗောန် ဒါင်အံက်သာက် ကဵု ဍာ် တုဲ၊ နကဵု စွမ်းအင် လျးတ္ၚဲ ဂှ် ညးတအ် ပြံင်လှာဲ ဍေဟ် ညံင် ဂွံ ဒှ် သဂြာ (Glucose) ကေုာံ အံက်သဳဂျေန် ရ။
* '''ပရေင်ယီု (Cellular Respiration):''' သတ္တဝါ တအ် စကာ အံက်သဳဂျေန် သွက်ဂွံ စံင် သဂြာ တုဲ ကလိဂွံ စွမ်းအင် (ATP) သွက်ဂွံ ချဳဓရာင် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ မဒစး လပါ် ကု ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ တၞံ ရ။&lt;ref name=&quot;nelson&quot;&gt;{{cite book |last=Nelson |first=D. L. |author2=Cox, M. M. |title=Lehninger Principles of Biochemistry |edition=6th |publisher=W. H. Freeman |year=2013 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဝွံ ဒှ် အရာ မကတဵုဒှ် ဒၟံင် ဇၟာပ် စက္က ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ကေုာံ အပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ပိုယ် ရ။ တၠပညာ ဓါတုဗေဒ တအ် ဂၠာဲဆဵု လဝ် လၟေင် ကမၠောန် တအ် ဏအ် တုဲ မာန် ဖန်ဗဒှ် ဂဥုဲ လွဳ ယဲ၊ ကပေါတ် သြိုင်ခၞံ၊ ကေုာံ စွမ်းအင် မပြံင်လှာဲ လဝ် ဂၠးတိ ဏအ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ သုတေသန ပရူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဝွံ အာရီုစွံ လတူ '''ဓါတုဗေဒ သၚေက်''' (Green Chemistry) မာန် ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ မဟွံပတိတ် ဓါတ် ကၠိခ္ဍက် ကေုာံ မစကာ စွမ်းအင် အောန် အိုတ် ရ။ သုတေသန တၟိ တအ် မပ္တံကဵု ပရေင်စံင် ဍာ် ညံင် ဂွံ ဒှ် ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် (Water splitting) သွက် စွမ်းအင် သန့်ရှင်း ကေုာံ ဓါတ်ကတဵု ဉာဏ်စက် (AI-designed catalysts) တအ် ဝွံ သ္ဒး ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် သွက် အနာဂတ် ရောင်။&lt;ref name=&quot;anastas&quot;&gt;{{cite book |last=Anastas |first=P. T. |author2=Warner, J. C. |title=Green Chemistry: Theory and Practice |publisher=Oxford University Press |year=1998 |pages=11-20}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဓါတုဗေဒ]] (Chemistry)
* [[အက်တမ်]] (Atom)
* [[သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်|တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]] (Thermodynamics)
* [[ဇယား ဒြပ်စင်|သ္ၚိအင် ဒြပ်စင်]] (Periodic Table)

{{Navbox
| name = Chemistry
| title = ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် (Chemistry and Chemical Reactions)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လဒက်ပတန် အဓိက
| list1 =
* [[အက်တမ်]] (Atom)
* [[မဝ်လဳကျူ]] (Molecule)
* [[အဳယောန်]] (Ion)
* [[ဒြပ်စင်]] (Element)
* [[ဒြပ်ပေါင်း]] (Compound)
| group2 = ဂကူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ
| list2 =
* [[ပရေင်ပံင်ကောံ]] (Synthesis reaction)
* [[ပရေင်ပါ်ထကး]] (Decomposition reaction)
* [[ပရေင်ဖလှာဲ]] (Displacement reaction)
* [[ပရေင်တူ ပၟတ်]] (Combustion)
| group3 = ကဏ္ဍ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်
| list3 =
* [[ပရေင်ပတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ]] (Exothermic)
* [[ပရေင်ဒုင်ကေတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ]] (Endothermic)
* [[စွမ်းအင် ချဳဓရာင်]] (Activation energy)
* [[ဓါတ်ကတဵု]] (Catalyst)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ညီမျှခြင်း ဓါတုဗေဒ]] (Chemical equation)
* [[ဓါတုဗေဒ သၚေက်]] (Green chemistry)
* [[အေန်ဇြာင်]] (Enzyme)
}}

[[Category:ဓါတုဗေဒ]]
[[Category:ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]]
[[Category:ရူပဗေဒ]]</text>
      <sha1>1ujgcqixb7fzqbg5hmwebzrofiv352z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57551</id>
      <parentid>57550</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T09:26:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် */</comment>
      <origin>57551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23623" sha1="7mkateujsevqcmo8bhfk979xzdqzo7w" xml:space="preserve">'''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဓါတ်ပြုခြင်း''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Chemical reaction'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မပြံင်လှာဲ ထောအ် အကာဲအရာ ဓါတုဗေဒ နူကဵု ကပေါတ် မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်ကဵု ဂကူ ညံင် ဂွံ ဒှ် အာ ကပေါတ် တၟိ မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်ကဵု ဂကူ ရ။ ပ္ဍဲ လၟေင် ကမၠောန် ဏအ်၊ ကပေါတ် မစတင် တအ် ဂှ် ညးကော်စ '''ဓါတ်တမ်''' (Reactants) တုဲ၊ ကပေါတ် မကတဵုဒှ် ကၠုင် တၟိ တအ် ဂှ် ညးကော်စ '''ဓါတ်ကတဵု''' (Products) ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဝွံ ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပိုတ်ထကး ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် တၟိ အကြာ အီလက်ထရွန် (Electrons) ပ္ဍဲ အက်တမ် (Atoms) တအ် ရ။ ဍေဟ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရူပဗေဒ (Physical change - ဥပမာ ဍာ် ကတဵုဒှ် ကလောအ် ဍာ်) မဟွံပြံင်လှာဲ လဒက်ပတန် ဓါတုဗေဒ အပ္ဍဲ ရ။&lt;ref name=&quot;atkins&quot;&gt;{{cite book |last=Atkins |first=P. |author2=de Paula, J. |title=Physical Chemistry |edition=8th |publisher=W. H. Freeman |year=2006 |pages=91-95}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် လမျီု ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ကေုာံ လေဟာပြင် အလုံစုံ ရ။ နူကဵု ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ တၞံ (Photosynthesis)၊ ပရေင်တူ ပၟတ် (Combustion)၊ စဵုကဵု စိုပ် ကမၠောန် ဖန်ပတိတ် ဂဥုဲ ကေုာံ ပလာတ်သတစ် တအ် ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် သီုဖအိုတ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူ နာနာ၊ တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ စက်ယန္တရား ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:ThermiteReaction.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် သာမိုက် (Thermite reaction) မပတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဗွဲမသၠုင် ကေုာံ လျး မတၟး အကြာ ပသဲ အံက်သာက် ကေုာံ အာလူမဳနဳယောမ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ မပြံင်လှာဲ လဒက်ပတန် မဝ်လဳကျူ (Molecular structure) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဒြပ်ပေါင်း တၟိ (New compounds) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ဏအ်၊ လၟိဟ် ကေုာံ ဂကူ အက်တမ် (Atoms) တအ် ဟွံကၠေအ် အာ၊ ဍေဟ်တအ် ဆ ကလေင် ဖန်ဇန် လဒက်ပတန် (Rearrangement) တၟိ သၟး ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အတိုင် နိယာမ မမင်မဲ လျိုင် (Law of conservation of mass) ရ။

ဥပမာ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen - H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ကေုာံ အံက်သဳဂျေန် (Oxygen - O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) သွက်ဂွံ ဒှ် ဍာ် (Water - H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O) ရ။ 
ညီမျှခြင်း (Equation): 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O 
ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ် ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် ကဵု အံက်သဳဂျေန် ဂှ် ဒှ် ဓါတ်တမ် တုဲ၊ ဍာ် ဂှ် ဒှ် ဓါတ်ကတဵု ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
လညာတ် ပရူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ 
* '''ခေတ် အာလ်ကေမဳ (Alchemy):''' ပ္ဍဲ ခေတ် လဒေါဝ် ဥရောပ ကေုာံ အာရပ်၊ တၠပညာ အာလ်ကေမဳ တအ် ဂစာန် ပြံင်လှာဲ ပသဲ ဓမ္မတာ ညံင် ဂွံ ဒှ် ထဝ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ဍာ်ဂဥုဲ အာယုက်ဂၠိင် ရ။ ၜိုန်ရ ညးတအ် ဟွံအံင်ဇၞး ကီုလေဝ်၊ ညးတအ် ဂၠာဲဆဵု ညာတ် နဲကဲ ဖန်ပတိတ် အက်သေတ် (Acids) ကေုာံ ဓါတ် တၞဟ် တအ် ရ။
* '''ခေတ် ဓါတုဗေဒ တၟိ:''' ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ တၠပညာ ပြင်သေတ် '''အာန်တွာန် လာဗွိုင်သဳယေ''' (Antoine Lavoisier) ညးမဂွံ ဒုင် စၟတ်သမ္တီ &quot;မအံက် ဓါတုဗေဒ ခေတ်တၟိ&quot; ဖန်ဗဒှ် လညာတ် နိယာမ မမင်မဲ လျိုင် ရ။ ညး ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်တူ ပၟတ် (Combustion) ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ ကု ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် တုဲ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဇေတ်တ် စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။&lt;ref name=&quot;brock&quot;&gt;{{cite book |last=Brock |first=W. H. |title=The Chemical Tree: A History of Chemistry |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=1993 |pages=105-112}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ ကေုာံ လက္ခဏာ သဇိုင် (Characteristics and Basic Features) ==
ကာလ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် မွဲ ကတဵုဒှ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ထ္ၜး ကဵု သင်္ကေတ ဟွံသေင်မ္ဂး လက္ခဏာ နာနာ သာ် ရ -

# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ အသာ် (Change in Color):''' ကပေါတ် မွဲ ပြံင်လှာဲ အသာ် ယဝ်ရ ဒြပ်ပေါင်း တၟိ ကတဵုဒှ်။ (ဥပမာ - ပသဲ ဒှ် ခြေး အသာ် ဗကေတ်)။
# '''ပရေင်ပတိတ် ဓါတ်ဂျာတ် (Evolution of a Gas):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ လ္ၚဵု ပတိတ် ကဵု ယက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပူဖောင်း ဂျာတ်။ (ဥပမာ - စုတ် သိုင် (Zinc) ပ္ဍဲ အက်သေတ် မ္ဂး ဂျာတ် ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် တိတ် ကၠုင်)။
# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Change in Temperature):''' ကတ္ၚံက် တိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး လၜိုဟ် စှ်ေ။
# '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ကပေါတ် ခိုင် (Formation of a Precipitate):''' ကာလ နှဴ ဍာ် ဓါတုဗေဒ ၜါ သာ် မ္ဂး၊ ကပေါတ် ခိုင် (Precipitate) ကတဵုဒှ် တုဲ စှ်ေ တန် ပ္ဍဲ သၟဝ်။
# '''ပရေင်ပတိတ် လျး (Emission of Light):''' ဥပမာ ပရေင်တူ ပၟတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ခတိုဟ်။

== ၄။ ဂကူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်ဂမၠိုင် (Types of Chemical Reactions) ==
တၠပညာ ဓါတုဗေဒ တအ် ပါ်လဝ် ဂကူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် အဓိက ၅ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ
! ညီမျှခြင်း သဇိုင်
! ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ
|-
| '''ပရေင်ပံင်ကောံ''' (Synthesis / Combination)
| A + B → AB
| ကပေါတ် သဇိုင် ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင် ပံင်ကောံ တုဲ ဒှ် အာ ဒြပ်ပေါင်း မွဲဓဝ်။
| 2Na + Cl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → 2NaCl (ၜဵု)
|-
| '''ပရေင်ပါ်ထကး''' (Decomposition)
| AB → A + B
| ဒြပ်ပေါင်း မွဲဓဝ် ထကး ပါ် အာ နဒဒှ် ကပေါတ် သဇိုင် ဍောတ်ဍောတ် ဂမၠိုင်။ (ဗွဲမဂၠိုင် ဒး စကာ ဓါတ်ဂမ္တဴ)
| CaCO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; → CaO + CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; (တၟအ်ထောန် ဒှ် ထောန်)
|-
| '''ပရေင်ဖလှာဲ မွဲ ကဆံင်''' (Single Displacement)
| A + BC → AC + B
| ဒြပ်စင် မွဲ ကလေင် ဍိုက် ဒၞာဲ ဒြပ်စင် မွဲ သ္အာင် ပ္ဍဲကဵု ဒြပ်ပေါင်း မွဲ။
| Zn + 2HCl → ZnCl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|-
| '''ပရေင်ဖလှာဲ ၜါ ကဆံင်''' (Double Displacement)
| AB + CD → AD + CB
| ဒြပ်ပေါင်း ၜါ သာ် ဖလှာဲ ထောအ် ကဏ္ဍ အဳယောန် (Ions) ရေင်သကအ်။
| AgNO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + NaCl → AgCl + NaNO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|-
| '''ပရေင်တူ ပၟတ်''' (Combustion)
| C&lt;sub&gt;x&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;y&lt;/sub&gt; + O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
| ဟာဲဒရဝ်ကာဗောန် (Hydrocarbon) တူ ပၟတ် ကု အံက်သဳဂျေန် တုဲ ပတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ၊ ကာဗောန် ဒါင်အံက်သာက် ကေုာံ ဍာ်။
| CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + 2O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
|}
&lt;ref name=&quot;zumdahl&quot;&gt;{{cite book |last=Zumdahl |first=S. S. |author2=Zumdahl, S. A. |title=Chemistry |edition=9th |publisher=Cengage Learning |year=2013 |pages=102-115}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ နိယာမ တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် (Thermodynamics and Kinetics) ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဝွံ မလေပ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဓါတ် စွမ်းအင် (Energy) အလုံ ကာလ ရ။ နကဵု လညာတ် တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် မ္ဂး ပါ်လဝ် ၜါ သာ် -

* '''ပရေင်ပတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Exothermic Reactions):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ မပတိတ် စွမ်းအင် (ဗွဲမဂၠိုင် နဒဒှ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဟွံသေင်မ္ဂး လျး) သွက် ပွဳပွူ။ ဓါတ်တမ် တအ် နွံ စွမ်းအင် သၠုင် နူ ဓါတ်ကတဵု ရ။ (ဥပမာ - ပၟတ် တူ၊ ပရေင်ခတိုဟ်)။
* '''ပရေင်ဒုင်ကေတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Endothermic Reactions):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ မဒး ဇြိုတ် ကေတ် စွမ်းအင် နူကဵု ပွဳပွူ ကၠာ ဍေဟ် ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ်။ ဓါတ်ကတဵု တအ် နွံ စွမ်းအင် သၠုင် နူ ဓါတ်တမ် ရ။ (ဥပမာ - ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ တၞံ၊ ဍာ်ကလောအ် လေင်)။

'''စွမ်းအင် ချဳဓရာင် (Activation Energy):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ သီုဖအိုတ် ၜိုန်ရ ဒှ် Exothermic ကီုလေဝ်၊ သ္ဒး နွံကဵု စွမ်းအင် အောန် အိုတ် မွဲ သွက်ဂွံ စတင် ဍေဟ် ရ။ ဥပမာ သွက် ပၟတ် ဂွံ တူ မ္ဂး၊ ဒး စုတ် ပၟတ်ခြိုင် (စွမ်းအင် ချဳဓရာင်) ကၠာ ရ။

== ၆။ လၟေင် ကမၠောန် ကေုာံ ဓါတ်ကတဵု (Mechanism and Catalysis) ==
* '''လၟေင် ကမၠောန် ဓါတ် (Reaction Mechanism):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဟွံကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ မွဲ ကဆံင် ဓဝ် ပုဟ်။ ဍေဟ် ဖြတ် အာ ကဆံင် ဍောတ်ဍောတ် ဗွဲမဂၠိုင် ကၠာ ဟွံဂွံ စိုပ် ဓါတ်ကတဵု လက္ကရဴ အိုတ် ရ။ ကဆံင် တအ် ဏအ် ညးကော်စ (Elementary steps) ရ။
* '''ဓါတ်ကတဵု (Catalysts):''' ဒှ် ကပေါတ် မပကဵု ညံင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဂွံ ကတဵုဒှ် ပြဟ် တိုန် နကဵု ပရေင်ဖအောန် ထောအ် စွမ်းအင် ချဳဓရာင် (Activation energy) ရ။ အရာ မတၟေင် ဂှ် ဓါတ်ကတဵု ဝွံ ဟွံဒး ဒုင် ပလီုပလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠေအ် အာ ပ္ဍဲ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ် ပုဟ်။ ပ္ဍဲ ဇဳဝဗေဒ၊ ဓါတ်ကတဵု တအ် ဂှ် ညးကော်စ '''အေန်ဇြာင်''' (Enzymes) ရ။&lt;ref name=&quot;laidler&quot;&gt;{{cite book |last=Laidler |first=K. J. |title=Chemical Kinetics |edition=3rd |publisher=HarperCollins |year=1987 |pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ညီမျှခြင်း ဓါတုဗေဒ ကေုာံ တွက်လၟိဟ် (Chemical Equations and Stoichiometry) ==
သွက်ဂွံ ချူ ဓမံက် ထ္ၜး ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် မ္ဂး၊ တၠပညာ တအ် စကာ '''ညီမျှခြင်း ဓါတုဗေဒ''' (Chemical equations) ရ။
* လပါ် ဇွိ ဂှ် ဒှ် ဓါတ်တမ် (Reactants) ကေုာံ လပါ် သတုံ ဂှ် ဒှ် ဓါတ်ကတဵု (Products) တုဲ ညးတအ် ဆက် လဝ် နကဵု တ္ၚ (→) ရ။
* '''ပရေင်ဖျေဟ် ညီမျှ (Balancing Equations):''' ဟိုတ်နူကဵု အက်တမ် တအ် ဟွံကၠေအ် အာ ဂှ်ရ၊ လၟိဟ် အက်တမ် သွက် ဒြပ်စင် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဂကူ ပ္ဍဲ လပါ် ဇွိ ကဵု လပါ် သတုံ သ္ဒး တုပ် ဒၟံင် ရ။ လၟေင် ဏအ် ညးကော်စ Stoichiometry (တွက်လၟိဟ် ဓါတု) ရ။

ဥပမာ: CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O (ဟွံညီ) 
ဒး ပလေဝ် ဒှ်: CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + 2O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O (ညီ အာ ယျ)

== ၈။ လွပ် ပ္ဍဲ စက်ယန္တရား ကေုာံ နည်းပညာ (Applications in Industry and Technology) ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ကမၠောန် စက်ယန္တရား ခေတ်တၟိ သီုဖအိုတ် ရ -
* '''ကမၠောန် ဓါတ်ဝါ (Fertilizers):''' နဲကဲ Haber-Bosch process ဂှ် စကာ ပရေင်ပံင်ကောံ နာဲထရဝ်ဂျေန် ကဵု ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် သွက်ဂွံ ပတိတ် အာမဝ်နဳယျာ (Ammonia) မဒှ် သဇိုင် ဓါတ်ဝါ စၞ တၞံ မလွဳလွတ် လမျီု ကောန်မၞိဟ် ဘဳလဳယာန် ဂမၠိုင် ရ။
* '''ပရေင်ပတိတ် သတ္တု (Smelting):''' ကမၠောန် မစကာ ကာဗောန် (Carbon) သွက်ဂွံ တံင် ပတိတ် အံက်သဳဂျေန် နူကဵု တၟအ် ပသဲ (Iron ore) ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ ပသဲ ဇေတ်တ် သွက် ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ။
* '''ပဝ်လဳမာ (Polymers):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ Polymerization ဖန်ဗဒှ် ပလာတ်သတစ် (Plastics)၊ ကဝ် (Rubber) ကေုာံ ယာတ် (Synthetic fibers) တအ် ရ။

== ၉။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ပ္ဍဲ ဇဳဝဗေဒ (Chemical Reactions in Biology) ==
ဇဳဝဗေဒ သတ္တဝါ ကေုာံ တၞံ သီုဖအိုတ် ဝွံ ဂျိုင်တန်တဴ ဒၟံင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် (Biochemical reactions) ရ။
* '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ တၞံ (Photosynthesis):''' တၞံ တအ် ဇြိုတ် ကေတ် ကာဗောန် ဒါင်အံက်သာက် ကဵု ဍာ် တုဲ၊ နကဵု စွမ်းအင် လျးတ္ၚဲ ဂှ် ညးတအ် ပြံင်လှာဲ ဍေဟ် ညံင် ဂွံ ဒှ် သဂြာ (Glucose) ကေုာံ အံက်သဳဂျေန် ရ။
* '''ပရေင်ယီု (Cellular Respiration):''' သတ္တဝါ တအ် စကာ အံက်သဳဂျေန် သွက်ဂွံ စံင် သဂြာ တုဲ ကလိဂွံ စွမ်းအင် (ATP) သွက်ဂွံ ချဳဓရာင် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ မဒစး လပါ် ကု ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ တၞံ ရ။&lt;ref name=&quot;nelson&quot;&gt;{{cite book |last=Nelson |first=D. L. |author2=Cox, M. M. |title=Lehninger Principles of Biochemistry |edition=6th |publisher=W. H. Freeman |year=2013 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဝွံ ဒှ် အရာ မကတဵုဒှ် ဒၟံင် ဇၟာပ် စက္က ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ကေုာံ အပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ပိုယ် ရ။ တၠပညာ ဓါတုဗေဒ တအ် ဂၠာဲဆဵု လဝ် လၟေင် ကမၠောန် တအ် ဏအ် တုဲ မာန် ဖန်ဗဒှ် ဂဥုဲ လွဳ ယဲ၊ ကပေါတ် သြိုင်ခၞံ၊ ကေုာံ စွမ်းအင် မပြံင်လှာဲ လဝ် ဂၠးတိ ဏအ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ သုတေသန ပရူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဝွံ အာရီုစွံ လတူ '''ဓါတုဗေဒ သၚေက်''' (Green Chemistry) မာန် ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ မဟွံပတိတ် ဓါတ် ကၠိခ္ဍက် ကေုာံ မစကာ စွမ်းအင် အောန် အိုတ် ရ။ သုတေသန တၟိ တအ် မပ္တံကဵု ပရေင်စံင် ဍာ် ညံင် ဂွံ ဒှ် ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် (Water splitting) သွက် စွမ်းအင် သန့်ရှင်း ကေုာံ ဓါတ်ကတဵု ဉာဏ်စက် (AI-designed catalysts) တအ် ဝွံ သ္ဒး ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် သွက် အနာဂတ် ရောင်။&lt;ref name=&quot;anastas&quot;&gt;{{cite book |last=Anastas |first=P. T. |author2=Warner, J. C. |title=Green Chemistry: Theory and Practice |publisher=Oxford University Press |year=1998 |pages=11-20}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဓါတုဗေဒ]] (Chemistry)
* [[အက်တမ်]] (Atom)
* [[တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်|တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]] (Thermodynamics)
* [[ဇယား ဒြပ်စင်|သ္ၚိအင် ဒြပ်စင်]] (Periodic Table)

{{Navbox
| name = Chemistry
| title = ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် (Chemistry and Chemical Reactions)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လဒက်ပတန် အဓိက
| list1 =
* [[အက်တမ်]] (Atom)
* [[မဝ်လဳကျူ]] (Molecule)
* [[အဳယောန်]] (Ion)
* [[ဒြပ်စင်]] (Element)
* [[ဒြပ်ပေါင်း]] (Compound)
| group2 = ဂကူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ
| list2 =
* [[ပရေင်ပံင်ကောံ]] (Synthesis reaction)
* [[ပရေင်ပါ်ထကး]] (Decomposition reaction)
* [[ပရေင်ဖလှာဲ]] (Displacement reaction)
* [[ပရေင်တူ ပၟတ်]] (Combustion)
| group3 = ကဏ္ဍ တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်
| list3 =
* [[ပရေင်ပတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ]] (Exothermic)
* [[ပရေင်ဒုင်ကေတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ]] (Endothermic)
* [[စွမ်းအင် ချဳဓရာင်]] (Activation energy)
* [[ဓါတ်ကတဵု]] (Catalyst)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ညီမျှခြင်း ဓါတုဗေဒ]] (Chemical equation)
* [[ဓါတုဗေဒ သၚေက်]] (Green chemistry)
* [[အေန်ဇြာင်]] (Enzyme)
}}

[[Category:ဓါတုဗေဒ]]
[[Category:ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]]
[[Category:ရူပဗေဒ]]</text>
      <sha1>7mkateujsevqcmo8bhfk979xzdqzo7w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11948</id>
    <revision>
      <id>57552</id>
      <timestamp>2026-10-04T09:31:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Thermodynamics'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ ဘာသာ ရူပဗေဒ (Physics) မလ္ၚတ် ပရူ သဘာဝ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Heat)၊ ကမၠောန် (Work)၊ ဓါတ်ဂမ္တ...&quot;</comment>
      <origin>57552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22786" sha1="2xa49edxc2m2x8uat5kw7vhv7mszv2w" xml:space="preserve">'''တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Thermodynamics'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ ဘာသာ ရူပဗေဒ (Physics) မလ္ၚတ် ပရူ သဘာဝ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Heat)၊ ကမၠောန် (Work)၊ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Temperature)၊ ကေုာံ ဒြဟတ် (Energy) ရ။ ဍေဟ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုလဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ ဒြဟတ် တအ် ပြံင်လှာဲ အာ ရေင်သကအ်၊ ကေုာံ ဗီုလဵု ဍေဟ်တအ် ကဵု ဖဵု လတူ အကာဲအရာ ရူပဗေဒ (Physical properties) ကပေါတ် သဘာဝ တအ် ရ။ သၞောဝ် သဇိုင် ပန် သာ် သွက် တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် ဂှ် ထိင်ဒဝ် လဝ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ် ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု သဘာဝ စကြဝဠာ ရ။&lt;ref name=&quot;cengel&quot;&gt;{{cite book |last=Cengel |first=Y. A. |author2=Boles, M. A. |title=Thermodynamics: An Engineering Approach |edition=8th |publisher=McGraw-Hill Education |year=2014 |pages=2-10}}&lt;/ref&gt;

ဘာသာရပ် ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ (Engineering)၊ ဓါတုဗေဒ (Chemistry)၊ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ (Biology) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် စက်ယန္တရား (Engines)၊ လျးပၟတ် (Power plants)၊ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် သၞောတ် လမျီု တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သၞောဝ် ပန် သာ်၊ လဒက်ပတန် သၞောတ်၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Carnot heat engine 2.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သၞောတ် စက် ဓါတ်ဂမ္တဴ ကာနောတ် (Carnot heat engine) မဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်လ္ၚတ် တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ယၟု &quot;တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်&quot; ဝွံ ကၠုင် နူကဵု မလိက် ဂရိတ် ၜါ မ - &quot;therme&quot; (ဓါတ်ဂမ္တဴ) ကေုာံ &quot;dynamis&quot; (ဒြဟတ် ဟွံသေင်မ္ဂး အစောံ) ရ။ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဍာံပြ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် ပညာ မလ္ၚတ် ဗီုလဵု ဒြဟတ် မပြံင်လှာဲ ဌာန် ဒတန် ကေုာံ ဗီုပြင် နူကဵု မွဲ ဇရေင် မွဲ ရ။

ပ္ဍဲကဵု တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်၊ ပိုယ် လ္ၚတ် ကပေါတ် နကဵု လညာတ် မက်ခရဝ်သကုပ် (Macroscopic) မဂွံအဓိပ္ပါယ် လ္ၚတ် ကပေါတ် နဒဒှ် ဂကောံ ဇၞော် မဟွံဒး အာရီုစွံ လတူ အက်တမ် (Atoms) ဟွံသေင်မ္ဂး မဝ်လဳကျူ (Molecules) ဍောတ်ဍောတ် တအ် ရ။ ဍေဟ် အာရီုစွံ လတူ တင်ဂၞင် မမာန် ၜတ်ကၞာတ် ကေတ် မပ္တံကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ (Temperature)၊ ဒြဟတ် ဍဵု (Pressure)၊ ကေုာံ ဇမၞော် တိဍာ် (Volume) ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ခေတ် ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရား (Industrial Revolution) သွက်ဂွံ သၠုင် ပတိုန် ဍာ်ဒကေဝ် စက် ဍာ်ဂမ္တဴ (Steam engines) ရ။

* '''၁၇ ဗွဝ်ကၠံ:''' ရဝ်ဘတ် ဗွိုင်း (Robert Boyle) ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် ဗွိုင်း မလ္ၚတ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ဒြဟတ် ဍဵု ကေုာံ ဇမၞော် ဂျာတ် (Gas)။
* '''၁၈ ဗွဝ်ကၠံ:''' ဂျိမ်းစ် ဝတ် (James Watt) ပြင်ဆင် စက် ဍာ်ဂမ္တဴ သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် တအ် မာန်။
* '''၁၉ ဗွဝ်ကၠံ (၁၈၂၄):''' တၠပညာ ပြင်သေတ် '''[[နဳကဝ်လာ လဳယဝ်နာ သာဒဳ ကာနောတ်]]''' (Nicolas Léonard Sadi Carnot) ပတိတ် လိက် &quot;Reflections on the Motive Power of Fire&quot; တုဲ ညး ဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် &quot;မအံက် သွက် တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်&quot; ရ။ ညး ဓမံက် ထ္ၜး ပရူ သၞောတ် စက် ဓါတ်ဂမ္တဴ မနွံ ဍာ်ဒကေဝ် သၠုင် အိုတ် မကော်စ &quot;Carnot cycle&quot; ရ။&lt;ref name=&quot;fermi&quot;&gt;{{cite book |last=Fermi |first=E. |title=Thermodynamics |publisher=Courier Corporation |year=1956 |pages=1-15}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သၞောတ် တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် (Thermodynamic Systems) ==
သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ် မ္ဂး၊ တၠပညာ တအ် ပါ်ခြာ လဝ် စကြဝဠာ ဏအ် နဒဒှ် &quot;သၞောတ်&quot; (System) ကေုာံ &quot;ပွဳပွူ&quot; (Surroundings) ရ။ 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ သၞောတ် တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် ၃ သာ်
|-
! ဂကူ သၞောတ် (System Type)
! ပရေင်တိတ်လုပ် ဒြပ် (Mass Transfer)
! ပရေင်တိတ်လုပ် ဒြဟတ် (Energy Transfer)
! ဥပမာ
|-
| '''သၞောတ် ပံက်''' (Open System)
| လုပ်/တိတ် မာန်
| လုပ်/တိတ် မာန်
| ပုင် မဍုန် ဒၟံင် လတူ ပၟတ် (ဍာ်ဂမ္တဴ တိတ် တုဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ ပြံင်လှာဲ)။
|-
| '''သၞောတ် ကၟာတ်''' (Closed System)
| ဟွံမာန် (ဒြပ် တန်တဴ)
| လုပ်/တိတ် မာန်
| ဗလုံ မပူ လဝ် (ဂျာတ် ဟွံတိတ်၊ ဆဂး ဂမ္တဴ ဟွံသေင်မ္ဂး ၜိုဟ် စှ်ေ မာန်)။
|-
| '''သၞောတ် ပါ်ခြာ''' (Isolated System)
| ဟွံမာန်
| ဟွံမာန်
| ဓါတ်ဗူး မစုတ် လဝ် ဍာ်ဂမ္တဴ (Thermos flask) မဟွံကဵု ဒြဟတ် တိတ် အာ။
|}

== ၄။ သၞောဝ် ပန် သာ် သွက် တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် (The Four Laws of Thermodynamics) ==
သၞောဝ် ပန် သာ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ဘာသာရပ် ဏအ် ရ။ ဍေဟ်တအ် ဓမံက် ထ္ၜး ဗီုလဵု ဒြဟတ် ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ ချဳဓရာင် ပ္ဍဲ သဘာဝ ရ။

# '''သၞောဝ် သုည (Zeroth Law of Thermodynamics):''' ယဝ်ရ သၞောတ် က (A) ကဵု သၞောတ် ခ (B) ဂှ် နွံ ဓါတ်ဂမ္တဴ တုပ် (Thermal equilibrium) တုဲ သၞောတ် ခ (B) ကဵု သၞောတ် ဂ (C) လေဝ် နွံ ဓါတ်ဂမ္တဴ တုပ် မ္ဂး၊ သၞောတ် က (A) ကဵု သၞောတ် ဂ (C) ဂှ် လေဝ် သ္ဒး နွံ ဓါတ်ဂမ္တဴ တုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ် ရောင်။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် တာမဝ်မဳတာ (Thermometer) ရ။
# '''သၞောဝ် ပထမ (First Law of Thermodynamics):''' ဒှ် သၞောဝ် မင်မဲ ဒြဟတ် (Conservation of Energy) ရ။ ဒြဟတ် ဂှ် ဖန်ဗဒှ် တၟိ ဟွံမာန်၊ ကေုာံ ပလီုပလာ် ထောအ် ဟွံမာန်။ ဍေဟ် ဆ ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် နူ မွဲ ဇရေင် မွဲ သၟး ရ။ &lt;br&gt; ( $ \Delta U = Q - W $ ) ($U$ = ဒြဟတ် အပ္ဍဲ၊ $Q$ = ဓါတ်ဂမ္တဴ မလုပ်၊ $W$ = ကမၠောန် မကၠောန်)
# '''သၞောဝ် ဒုတိယ (Second Law of Thermodynamics):''' အေန်ထရဝ်ပဳ (Entropy - ပရေင်ဟွံမဲ သၞောတ်/Disorder) သွက် သၞောတ် ပါ်ခြာ မွဲ ဂှ် မလေပ် ဇၞော် တိုန် လၟိုန် အခိင် ကာလ ရ။ ဓါတ်ဂမ္တဴ ဂှ် ဇွောဝ် နူကဵု ဒၞာဲ ဂမ္တဴ အာ ဇရေင် ဒၞာဲ ၜိုဟ် လၟိုန်၊ တုဲ ကလေင် ပြန် အာ တိုက်ရိုက် ဟွံမာန်။
# '''သၞောဝ် တတိယ (Third Law of Thermodynamics):''' ကာလ ဓါတ်ဂမ္တဴ စှ်ေ အာ ဇရေင် သုည အလုံစုံ (Absolute zero, $0$ Kelvin ဟွံသေင်မ္ဂး $-273.15$ °C) မ္ဂး၊ အေန်ထရဝ်ပဳ သွက် ခရစ်သတယ် မသၟးစင် အလုံစုံ ဂှ် လေဝ် ဒှ် အာ သုည ကီု ရ။&lt;ref name=&quot;moran&quot;&gt;{{cite book |last=Moran |first=M. J. |author2=Shapiro, H. N. |title=Fundamentals of Engineering Thermodynamics |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2006 |pages=112-140}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ အကာဲအရာ တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် ကေုာံ ပြံင်လှာဲ (Thermodynamic States and Processes) ==
အကာဲအရာ သၞောတ် မွဲ ဂှ် ဖျေဟ် လဝ် နကဵု တင်ဂၞင် မပ္တံကဵု ဒြဟတ် ဍဵု ($P$)၊ ဇမၞော် တိဍာ် ($V$)၊ ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ ($T$) ရ။ ကာလ အကာဲအရာ ဏအ် ပြံင်လှာဲ အာ မ္ဂး၊ ညးကော်စ &quot;ပရေင်ပြံင်လှာဲ တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်&quot; (Thermodynamic process) ရ။

* '''Isobaric process (ဒြဟတ် ဍဵု တန်တဴ):''' ဒြဟတ် ဍဵု ($P$) ဟွံပြံင်လှာဲ။
* '''Isochoric process (ဇမၞော် တိဍာ် တန်တဴ):''' ဇမၞော် တိဍာ် ($V$) ဟွံပြံင်လှာဲ၊ တုဲ ကမၠောန် ($W$) ဒှ် သုည ရ။
* '''Isothermal process (ဓါတ်ဂမ္တဴ တန်တဴ):''' ဓါတ်ဂမ္တဴ ($T$) ဟွံပြံင်လှာဲ။ ဒြဟတ် အပ္ဍဲ ($U$) ဟွံပြံင်လှာဲ။
* '''Adiabatic process (ဟွံမဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ တိတ်လုပ်):''' ဓါတ်ဂမ္တဴ ဟွံတိတ် ဟွံလုပ် နူ သၞောတ် ($Q = 0$)။ ဥပမာ - ကာလ တက် ပၟတ် စက် ကွဳစက် ဂျာတ် ဂှ် ဍဵု ယာ ပြဟ်ပြဟ် ရ။

== ၆။ ဒြဟတ်၊ ကမၠောန် ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Energy, Work, and Heat) ==
ပ္ဍဲ တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်၊ ဓါတ်ဂမ္တဴ ကဵု ကမၠောန် ဝွံ ဒှ် ဗီုပြင် မပလံင် ဒြဟတ် လတူ ပယျဵု သၞောတ် (Boundary) မွဲ ရ။ 

* '''ဓါတ်ဂမ္တဴ (Heat - $Q$):''' ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ် မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ တၞဟ်ခြာ ဓါတ်ဂမ္တဴ အကြာ သၞောတ် ကေုာံ ပွဳပွူ ရ။ ဍေဟ် ဇွောဝ် နူ ဂမ္တဴ အာ ၜိုဟ် လၟိုန်။
* '''ကမၠောန် (Work - $W$):''' ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ် မဟွံဆေင်စပ် ကု ဓါတ်ဂမ္တဴ (ဥပမာ ပရေင်ချဳဓရာင် စက် พิစတွန် Piston)။ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဂျာတ်၊ ကမၠောန် ဝွံ ဂၠာဲ ကေတ် နကဵု လၟိဟ် $W = \int P \, dV$ ရ။
* '''ဒြဟတ် အပ္ဍဲ (Internal Energy - $U$):''' ဒှ် ဒြဟတ် သီုဖအိုတ် (ဒြဟတ် ချဳ Kinetic ကေုာံ ဒြဟတ် ဒတန် Potential) မနွံ ပ္ဍဲ မဝ်လဳကျူ ကပေါတ် မွဲ ရ။

== ၇။ အေန်ထရဝ်ပဳ (Entropy) ==
'''[[အေန်ထရဝ်ပဳ]]''' ဝွံ ဒှ် လညာတ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ရူဒေါ့ဖ် ကလောသဳယတ် (Rudolf Clausius) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၅ ရ။ 

အေန်ထရဝ်ပဳ ($S$) ဝွံ ဒှ် ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် &quot;ပရေင်ဟွံမဲ သၞောတ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;လၟိဟ် အကာဲအရာ မာ်ခရဝ်သကုပ်&quot; ပ္ဍဲ သၞောတ် မွဲ ရ။ သၞောဝ် ဒုတိယ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ အေန်ထရဝ်ပဳ စကြဝဠာ ဏအ် ဇၞော် တိုန် ဒၟံင် လၟိုန် ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် အခိင် (Time) ဂွံ နွံ ဆ လပါ် အာ ဂတ မွဲ ဓဝ် (Arrow of time) ရ။ ဥပမာ - ဒ္ၚောဝ် မထကး အာ တုဲ ကလေင် စပ် ဇီု တုပ် ညံင် တြေံ ဟွံမာန် ပုဟ် ဟိုတ်နူ အေန်ထရဝ်ပဳ ဇၞော် အာ ယျ။&lt;ref name=&quot;callen&quot;&gt;{{cite book |last=Callen |first=H. B. |title=Thermodynamics and an Introduction to Thermostatistics |edition=2nd |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=1985 |pages=25-45}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ (Applications in Engineering) ==
တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် ဝွံ ဒှ် &quot;ဇုတ်&quot; အဓိက သွက် ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ ရူပဗေဒ ကေုာံ စက်ယန္တရား (Mechanical engineering) ရ။

* '''စက် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Heat Engines):''' ကွဳစက်၊ ရထား ကေုာံ စက် က္ၜင်ကျာ တအ် စကာ ဓါတ်ဂမ္တဴ နူ ပရေင်စံင် ကၠေင် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ကမၠောန် ရ။
* '''စက် ဓါတ်ၜိုဟ် ကေုာံ အဲကောန် (Refrigerators and Air Conditioners):''' ဍေဟ်တအ် ဝွံ ဒှ် စက် ဓါတ်ဂမ္တဴ လပါ် ပြန် (Reverse heat engines) ရ။ ညးတအ် စကာ ကမၠောန် (ဓါတ်လလဳ) သွက်ဂွံ တံင် ပတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ နူ ဒၞာဲ ၜိုဟ် တုဲ ပတိတ် ဏာ မ္ၚး ရ။
* '''စက် လျးပၟတ် (Power Plants):''' ရုင်စက် လျးပၟတ် (Coal, Nuclear, Natural gas) သီုဖအိုတ် စကာ တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် သွက်ဂွံ ဍုန် ဍာ် ညံင် ဂွံ ဒှ် ဍာ်ဂမ္တဴ တုဲ ဗဂေတ် တာဗိုင် (Turbines) သွက်ဂွံ ပတိတ် ဓါတ်လလဳ ရ။

== ၉။ လွပ် ပ္ဍဲ ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ (Applications in Chemistry and Biology) ==
တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် ဟွံသေင် ဆ ပရူ စက် သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် သီု ဆေင်စပ် ကု သတ္တဝါ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ ကီု ရ။

* '''တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် ဓါတုဗေဒ (Chemical Thermodynamics):''' လ္ၚတ် ဗီုလဵု ဓါတ် ပြံင်လှာဲ (Chemical reactions) တအ် ပတိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇြိုတ် ကေတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ရ။ လညာတ် မပ္တံကဵု Gibbs free energy ဂှ် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ဓါတ် မွဲမွဲ မာန် ကတဵုဒှ် သဘာဝ ဟွံသေင်မ္ဂး နွံပၟိက် ဒြဟတ် မ္ၚး ရ။
* '''ဇဳဝဗေဒ (Biological Systems):''' သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် ဝွံ ဒှ် သၞောတ် ပံက် (Open systems) ရ။ ဇဳဝဗေဒ လ္ၚတ် ဗီုလဵု သတ္တဝါ တအ် စ စၞ (ဒြဟတ် ဓါတုဗေဒ) တုဲ ပြံင်လှာဲ နဒဒှ် ကမၠောန် ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ သွက်ဂွံ မင်မဲ လမျီု (Metabolism) အတိုင် သၞောဝ် ပထမ ကေုာံ ဒုတိယ ရ။&lt;ref name=&quot;kondepudi&quot;&gt;{{cite book |last=Kondepudi |first=D. |author2=Prigogine, I. |title=Modern Thermodynamics: From Heat Engines to Dissipative Structures |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2014 |pages=310-330}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် ဝွံ ဒှ် ဘာသာရပ် မခိုင်ကၠိုက် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ၊ တုဲ အာလ်ဗတ် အာင်သတာင် (Albert Einstein) ကေင် ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ သၞောဝ် တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် သဘာဝ မွဲဓဝ် မဟွံမဲ တ္ၚဲ ဂွံ ဒးဒုင် ပလီုပလာ် အာ ရောင်။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ သုတေသန ဝွံ ဆက် အာရီုစွံ ဒၟံင် လတူ -
* '''တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် ကွမ်တမ် (Quantum Thermodynamics):''' ပရေင်လ္ၚတ် ဗီုလဵု ဒြဟတ် ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ ချဳဓရာင် ပ္ဍဲ အဆံင် အက်တမ် မဒှ် သဇိုင် သွက် ကွန်ပျူတာ ကွမ်တမ် (Quantum computers)။
* '''သၞောတ် ဟွံညိင်ဝတ် (Non-equilibrium Thermodynamics):''' ပရေင်လ္ၚတ် သၞောတ် မဟွံမဲ ကု ဓါတ်ဂမ္တဴ တုပ်သၟဟ် ဥပမာ သၞောတ် လမျီု၊ လပှ် ဂျာတ်၊ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု ဂၠးတိ။ တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် ဝွံ ဆက်တုဲ ဒှ် လွဟ် အဓိက သွက် ကောန်မၞိဟ် ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် သဘာဝ စကြဝဠာ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)
* [[ဒြဟတ်]] (Energy)
* [[အေန်ထရဝ်ပဳ]] (Entropy)
* [[စက် ဍာ်ဂမ္တဴ]] (Steam engine)

{{Navbox
| name = Thermodynamics
| title = တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် (Thermodynamics)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောဝ်ဂမၠိုင်
| list1 =
* [[သၞောဝ် သုည သွက် တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]] (Zeroth law)
* [[သၞောဝ် ပထမ သွက် တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]] (First law)
* [[သၞောဝ် ဒုတိယ သွက် တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]] (Second law)
* [[သၞောဝ် တတိယ သွက် တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]] (Third law)
| group2 = လညာတ် အဓိက
| list2 =
* [[ဓါတ်ဂမ္တဴ]] (Heat)
* [[ကမၠောန်]] (Work)
* [[အေန်ထရဝ်ပဳ]] (Entropy)
* [[ဒြဟတ် အပ္ဍဲ]] (Internal energy)
| group3 = သၞောတ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ
| list3 =
* [[သၞောတ် ပံက်]] (Open system)
* [[သၞောတ် ကၟာတ်]] (Closed system)
* [[Isobaric process]]
* [[Isothermal process]]
| group4 = တၠပညာ အဓိက
| list4 =
* [[နဳကဝ်လာ လဳယဝ်နာ သာဒဳ ကာနောတ်]] (Sadi Carnot)
* [[ရဝ်ဘတ် ဗွိုင်း]] (Robert Boyle)
* [[ဂျိမ်းစ် ဝတ်]] (James Watt)
}}

[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]]
[[Category:ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ စက်ယန္တရား]]
[[Category:ဒြဟတ်]]</text>
      <sha1>2xa49edxc2m2x8uat5kw7vhv7mszv2w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အေန်ထရဝ်ပဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11949</id>
    <revision>
      <id>57553</id>
      <timestamp>2026-10-04T09:36:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''အေန်ထရဝ်ပဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Entropy'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဓါတ် ရူပဗေဒ (Physical property) ကေုာံ သင်္ကေတ သိပ္ပံ မွဲ မဗၟံက်ထ္ၜး ကဵု လၟိဟ် ပရေင်ထုဲနှဴ (Disorder)၊ ပရေင်ဟွံချိုတ်ပၠိုတ် (Uncertainty)...&quot;</comment>
      <origin>57553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25476" sha1="0x6fpr36b2zhxzhmmeunh3qb8kakdzs" xml:space="preserve">'''အေန်ထရဝ်ပဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Entropy'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဓါတ် ရူပဗေဒ (Physical property) ကေုာံ သင်္ကေတ သိပ္ပံ မွဲ မဗၟံက်ထ္ၜး ကဵု လၟိဟ် ပရေင်ထုဲနှဴ (Disorder)၊ ပရေင်ဟွံချိုတ်ပၠိုတ် (Uncertainty) ဟွံသေင်မ္ဂး အကာဲအရာ မဟွံမဲ ကု လဒက်ပတန် (Randomness) ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် မွဲမွဲ ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ '''[[သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]]''' (Thermodynamics) မ္ဂး၊ အေန်ထရဝ်ပဳ ဝွံ ဒှ် တင်ဂၞင် သဇိုင် အဓိက မွဲ မဆေင်စပ် ကု '''သၞောဝ် ဒုတိယ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်''' (Second Law of Thermodynamics) မဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ - ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် မကၟာတ်လဒဵု (Isolated system) မွဲ၊ အေန်ထရဝ်ပဳ ဂှ် ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် တိုန် လၟိုန် အခိင် ဟွံသေင်မ္ဂး တန်တဴ တုပ်ဒၟံင် (Never decreases) ရ။&lt;ref name=&quot;clausius&quot;&gt;{{cite book |last=Clausius |first=R. |title=The Mechanical Theory of Heat |publisher=John van Voorst |year=1867 |pages=356-360}}&lt;/ref&gt;

လညာတ် အေန်ထရဝ်ပဳ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ သၟး၊ ဍေဟ် ပြးဇး ပါလုပ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဘာသာ မက္ကနိစ် စာရင်းအင်း (Statistical mechanics)၊ သဳအိုရဳ တင်ဂၞင် (Information theory)၊ ဇဳဝဗေဒ (Biology)၊ ကေုာံ လညာတ် ပရူ စက္ကဝါ (Cosmology) တအ် ကီု ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အေန်ထရဝ်ပဳ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဓါတုဗေဒ၊ သင်္ချာ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ သဘာဝ ပွဳပွူ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Zentralfriedhof Vienna - Boltzmann.JPG|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဂူ တၠပညာ ရူပဗေဒ လူဒဝစ် ဘလ်မန် (Ludwig Boltzmann) ပ္ဍဲ ဍုင်ဗဳယင်နာ၊ မနွံကဵု ရုပ် ဖော်မျူလာ အေန်ထရဝ်ပဳ &lt;math&gt;S = k \log W&lt;/math&gt; လတူ တၟအ် တိုင်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;အေန်ထရဝ်ပဳ&quot; (Entropy) ဝွံ တၠပညာ ရူပဗေဒ ဍုင်ဂျာမနဳ '''[[ရူဒေါ့ဖ် ကလောသဳယပ်]]''' (Rudolf Clausius) စကာ လဝ် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၅ ရ။ ညး ကေတ် နင် နူ မလိက် ဂရိတ် (Greek) &quot;τροπία&quot; (tropía) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်ပြံင်လှာဲ&quot; (Transformation) ရ။

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ အေန်ထရဝ်ပဳ ဂှ် ဒှ် ဓါတ် မၜတ်ကၞာတ် &quot;စွမ်းအင် မဟွံမာန် ကၠောန် ကမၠောန်&quot; (Energy unavailable to do work) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ကၠောန်ဗဒှ် စွမ်းအင် (ဥပမာ - စက် ကွဳစက် မစံင် ကၠေင်) မ္ဂး၊ စွမ်းအင် သီုဖအိုတ် ဂှ် ပြံင်လှာဲ အာ ကမၠောန် ဟွံမာန် ပုဟ်။ စွမ်းအင် လ္ၚဵု ဒး လေင် အာ နဒဒှ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Heat) မပြးဇး အာ ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ ပရေင်ပြးဇး ကေုာံ ပရေင်ထုဲနှဴ ဏအ် ဂှ် ညးကော်စ အေန်ထရဝ်ပဳ ရ။ အေန်ထရဝ်ပဳ ဇၞော် မ္ဂး ပရေင်ထုဲနှဴ ဇၞော် တုဲ၊ စွမ်းအင် မသှ်ေ သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် အောန် စှ်ေ ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Origin) ==
ပရေင်ဂၠာဲဆဵု အေန်ထရဝ်ပဳ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် စက် အမၠံက် ဍာ် (Steam engine) ပ္ဍဲ အခိင် ပၠန်ဂတး ကွတ်စက် (Industrial Revolution) ရ။

* '''သာဒဳ ကာနောတ် (Sadi Carnot):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၂၄၊ တၠပညာ ပြင်သေတ် ဏအ် လ္ၚတ် ညာတ် ဒဒှ်ရ စက် ဓါတ်ဂမ္တဴ သီုဖအိုတ် ဂှ် နွံ ကဆံင် အစောံ (Efficiency limit) မဟွံမာန် ဍိုက်ပေင် ၁၀၀% ရ။
* '''ရူဒေါ့ဖ် ကလောသဳယပ် (Rudolf Clausius):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၅၀၊ ညး ဖန်ဗဒှ် လညာတ် သၞောဝ် ပထမ (စွမ်းအင် ဟွံမာန် ပလီု) ကေုာံ သၞောဝ် ဒုတိယ (ဓါတ်ဂမ္တဴ ပြံင် အာ နူ ကပေါတ် ကတဴ ဇရေင် ကပေါတ် ၜိုဟ် သၟး) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၅ ညး ကဵု ယၟု ဓါတ် ဏအ် &quot;Entropy&quot; ရ။
* '''လူဒဝစ် ဘလ်မန် (Ludwig Boltzmann):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၇၇၊ တၠပညာ ဩသထြဳယျာ (Austria) ဏအ် ဆက်စပ် ထောအ် အေန်ထရဝ်ပဳ ကု လညာတ် သၞောတ် စရင်အင် မက်ကဲနစ် (Statistical mechanics)။ ညး ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ အေန်ထရဝ်ပဳ ဂှ် ဒှ် လၟိဟ် ဗီုပြင် မောလ်လဳကျူး (Molecules) တအ် မာန် ပြံင်လှာဲ ကတဵုဒှ် မာန် (Microstates) ရ။&lt;ref name=&quot;boltzmann&quot;&gt;{{cite book |last=Boltzmann |first=L. |title=Lectures on Gas Theory |publisher=University of California Press |year=1964 |orig-year=1896 |pages=45-56}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အေန်ထရဝ်ပဳ ပ္ဍဲ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ် (Thermodynamic Entropy) ==
ပ္ဍဲ လညာတ် သာမဝ်ဒုင်နာမေတ် ဓမ္မတာ (Classical thermodynamics) မ္ဂး၊ အေန်ထရဝ်ပဳ (S) ဂှ် ဒှ် ဓါတ် မၜတ်ကၞာတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Q) ကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ အပူချိန် (T) ရ။

ဖော်မျူလာ ဍေဟ် ဂှ် - 
&lt;math&gt; dS = \frac{\delta Q_{rev}}{T} &lt;/math&gt;
(အဓိပ္ပါယ် - ပရေင်ပြံင်လှာဲ အေန်ထရဝ်ပဳ dS ဂှ် တုပ် ကု ဓါတ်ဂမ္တဴ မပြံင်လှာဲ ဍောတ်ဍောတ် dQ ဖြတ် ကု အပူချိန် ကယ်ဗိန် T)။

'''သၞောဝ် ဒုတိယ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်:'''
သၞောဝ် ဏအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲ သၞောတ် မကၟာတ်လဒဵု (ဥပမာ - စက္ကဝါ ပိုယ်)၊ အေန်ထရဝ်ပဳ ဍေဟ် ဒး ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် တိုန် လၟိုန် ရ (&lt;math&gt;\Delta S \geq 0&lt;/math&gt;)။ ဥပမာ - ယဝ်ရ ပိုယ် စုတ် ဍာ်ကလခဲ လတူ ခုင် မ္ဂး၊ ဍာ်ကလခဲ ဂှ် လေင် အာ တုဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ ပ္ဍဲ ခန် ဂှ် တုပ်သၟဟ် အာ ရ။ ဍာ် မလေင် အာ ဂှ် ဟွံမာန် ကလေင် ဒှ် ဍာ်ကလခဲ အလဵုအလဵု ဍေဟ် ပုဟ်။ ပရေင်ဏအ် ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ပရေင်ထုဲနှဴ (Entropy) ကတဵုဒှ် ဇၞော် တိုန် ယျ။

== ၄။ မက္ကနိစ် စာရင်းအင်း ကေုာံ ဖော်မျူလာ ဘလ်မန် (Statistical Mechanics) ==
လညာတ် ကလောသဳယပ် ဂှ် ဆေင် ကု အကာဲအရာ မဇၞော် (Macroscopic) ရ။ ဆဂး လူဒဝစ် ဘလ်မန် (Ludwig Boltzmann) ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အေန်ထရဝ်ပဳ လပါ် အကာဲအရာ မဍောတ်သွတ် (Microscopic) မပ္တံကဵု အက်တမ် (Atoms) ကေုာံ မောလ်လဳကျူး ရ။

ဘလ်မန် ဖန်ဗဒှ် ဖော်မျူလာ မပြာကတ် အိုတ် မွဲ (မချူ လဝ် လတူ တၟအ် တိုင် ဂူ ညး) ဂှ် -
&lt;math&gt; S = k_B \ln \Omega &lt;/math&gt;
* $S$ = အေန်ထရဝ်ပဳ
* $k_B$ = ကိန်းသေ ဘလ်မန် (Boltzmann constant: $1.38 \times 10^{-23} J/K$)
* $\Omega$ (အိုမဳဂါ) = လၟိဟ် Microstates (အကာဲအရာ မဍောတ်သွတ် မမာန် ကတဵုဒှ် သွက် Macrostate မွဲ)

ဥပမာ - ဓါတ် ဂျာတ် မနွံ ပ္ဍဲ ပလင် မွဲ။ မောလ်လဳကျူး တအ် နွံ အခေါင် ပြးဇး ကတဵုဒှ် ဗီုပြင် နာနာ သာ် ရ။ ဗီုပြင် ပြးဇး မဂၠိုင် (High $\Omega$) ဂှ် နွံ အေန်ထရဝ်ပဳ ဇၞော် ရ။

== ၅။ အေန်ထရဝ်ပဳ ပ္ဍဲ သဳအိုရဳ တင်ဂၞင် (Information Entropy) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ ဂှ်၊ တၠပညာ သင်္ချာ ကေုာံ ကွန်ပျူတာ အမေရိကာန် '''[[ကလောက် ရှာန်နောန်]]''' (Claude Shannon) စကာ လညာတ် အေန်ထရဝ်ပဳ ပ္ဍဲကဵု သဳအိုရဳ တင်ဂၞင် (Information Theory) ရ။

ရှာန်နောန် အေန်ထရဝ်ပဳ (Shannon Entropy) ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် &quot;ပရေင်ဟွံချိုတ်ပၠိုတ်&quot; (Uncertainty) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;လၟိဟ် တင်ဂၞင်&quot; (Amount of information) ပ္ဍဲ ပရေင်ပလံင် ဆက်သွယ်ရေး မွဲ ရ။ 
ဖော်မျူလာ ဍေဟ် ဂှ် -
&lt;math&gt; H = - \sum p_i \log_2 p_i &lt;/math&gt;
(အဓိပ္ပါယ် - အေန်ထရဝ်ပဳ H ဂှ် ဒှ် ပေါင်းလဒ် ရာခိုင်နှုန်း မကတဵုဒှ် မာန် ($p_i$) ဖြတ် ကု လော်ဂရစ်သမ် ဍေဟ်)။
ယဝ်ရ တင်ဂၞင် မွဲ ဟွံချိုတ်ပၠိုတ် ဂၠိုင် (ဥပမာ - ကွိုင် မထောတ် မာန် တိတ် က္ဍိုပ် လေဝ် ဒှ်၊ ဗတ လေဝ် ဒှ်) မ္ဂး အေန်ထရဝ်ပဳ သၠုင် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် နည်းပညာ ဇစ် (ZIP compression) ကေုာံ အင်တာနက် လၟုဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;shannon&quot;&gt;{{cite journal |last=Shannon |first=C. E. |title=A Mathematical Theory of Communication |journal=Bell System Technical Journal |volume=27 |issue=3 |pages=379-423 |year=1948}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ အေန်ထရဝ်ပဳ ကေုာံ တ္ၚ အခိင် (Entropy and the Arrow of Time) ==
ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ၊ သၞောဝ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ဓမ္မတာ နယူတန် (Newton's laws) ဟွံသေင်မ္ဂး ကွမ်တမ် (Quantum mechanics) တအ် ဂှ် ဟွံပါ်ခြာ အခိင် အတိတ် (Past) ကေုာံ အနာဂတ် (Future) ပုဟ် - ဍေဟ်တအ် ကလေင် ပတိတ် မာန် (Time-reversible) ရ။

ဆဂး၊ သၞောဝ် ဒုတိယ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ် ဝွံ ဒှ် သၞောဝ် မွဲဓဝ် မဟီု ဒဒှ်ရ အခိင် ဝွံ အာ ဒၟံင် လပါ် ဂတ မွဲ လပါ် ဓဝ် (Asymmetrical) ရ။ ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ '''&quot;တ္ၚ အခိင်&quot;''' (Arrow of time) ရ။ ဟိုတ်နူ အေန်ထရဝ်ပဳ သ္ဒး ဇၞော် တိုန် လၟိုန် ဂှ်ရ၊ ပိုယ် ဆဵု ညာတ် ခၟာဲစာင် ထကး အာ၊ ဆဂး ပိုယ် ဟွံဆဵု ခၟာဲစာင် ထကး ကလေင် ဒှ် ခၟာဲစာင် ခိုဟ်ဟ် ပုဟ်။ ပရေင်ထုဲနှဴ မဇၞော် တိုန် ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဓမ္မတာ အခိင် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ပိုယ် ရ။

== ၇။ အေန်ထရဝ်ပဳ ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ကေုာံ ကတိုင် လမ္စံက် (Cosmology and Black Holes) ==
အေန်ထရဝ်ပဳ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ပရေင်လ္ၚတ် စက္ကဝါ (Cosmology) ကေုာံ ကတိုင် လမ္စံက် (Black holes) ရ။

* '''အေန်ထရဝ်ပဳ စက္ကဝါ (Entropy of the Universe):''' စက္ကဝါ ပိုယ် စတင် ကၠုင် နူ မဟာ ပေါက်ကွဲမှု (Big Bang) မနွံ အေန်ထရဝ်ပဳ အောန် ဗွဲမလောန် ရ။ လၟုဟ် စက္ကဝါ ပြးဇး ဇၞော် တိုန် တုဲ အေန်ထရဝ်ပဳ လေဝ် ဇၞော် တိုန် ဓဝါဲ ဂှ် ရ။ တၠပညာ တအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ မွဲ တ္ၚဲ မ္ဂး စက္ကဝါ ဏအ် သ္ဒး စိုပ် ကဆံင် အေန်ထရဝ်ပဳ သၠုင် အိုတ် (Maximum entropy) တုဲ စွမ်းအင် သီုဖအိုတ် လီု အာ ရ။ ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ &quot;ပရေင်သၠိုတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ စက္ကဝါ&quot; (Heat death of the universe) ရ။
* '''ကတိုင် လမ္စံက် (Black Hole Entropy):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၀ ဂမၠိုင်၊ တၠပညာ '''[[သတဳဗေန် ဟောကေန်]]''' (Stephen Hawking) ကေုာံ ဂျာကပ် ဗေကိန်သတာင် (Jacob Bekenstein) တအ် ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဒဒှ်ရ ကတိုင် လမ္စံက် တအ် လေဝ် နွံ အေန်ထရဝ်ပဳ ကီု ရ။ အေန်ထရဝ်ပဳ ဍေဟ် တုပ် ကု ဇမၞော် မျက်နှာပြင် (Surface area of event horizon) ဍေဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;hawking&quot;&gt;{{cite journal |last=Hawking |first=S. W. |title=Particle Creation by Black Holes |journal=Communications in Mathematical Physics |volume=43 |issue=3 |pages=199-220 |year=1975}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ အေန်ထရဝ်ပဳ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ (Entropy and Biology) ==
မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် သၟာန် မလေပ် ရ - &quot;ယဝ်ရ အေန်ထရဝ်ပဳ (ပရေင်ထုဲနှဴ) သ္ဒး ဇၞော် တိုန် လၟိုန် မ္ဂး၊ ဗီုလဵု လမျီု (Life) မနွံကဵု လဒက်ပတန် မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ညိင်ဝတ် ဏအ် ဂွံ ကတဵုဒှ် လဝ် ရော؟&quot;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၄၊ တၠပညာ ရူပဗေဒ '''[[အားဗေန် ရှရဝ်ဒိန်ဂျာ]]''' (Erwin Schrödinger) ချူ လိက် &quot;What is Life?&quot; မသောင် ကလး ပြသၞာ ဏအ် ရ။ ညး ဟီု ဒဒှ်ရ သတ္တဝါ မနွံ လမျီု တအ် ဂှ် ဒှ် &quot;သၞောတ် မပံက်&quot; (Open systems) ရ။ သတ္တဝါ တအ် မင်မဲ လဒက်ပတန် ဇကု ညံင် ဟွံဂွံ ထုဲနှဴ နကဵု ပရေင်စသုင် စၞ (စွမ်းအင် နူ တ္ၚဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ်) တုဲ ပတိတ် ထောအ် အေန်ထရဝ်ပဳ လပါ်မ္ၚး နဒဒှ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ အိက် ရ။ 
ရှရဝ်ဒိန်ဂျာ ကော်စ ပရေင်ဏအ် &quot;အေန်ထရဝ်ပဳ အနုတ်&quot; (Negative entropy / Negentropy) ရ။ လမျီု မွဲ ဂျိုင် တန်တဴ မာန် ဂှ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဖအောန် အေန်ထရဝ်ပဳ ဇကု တုဲ ဖန် ညံင် အေန်ထရဝ်ပဳ ပွဳပွူ မ္ၚး ဂွံ ဇၞော် တိုန် အစား ရ။

== ၉။ လွပ် ကေုာံ ပရေင်စကာ နည်းပညာ (Applications and Technology) ==
လညာတ် အေန်ထရဝ်ပဳ ဝွံ မာန် စကာ ပ္ဍဲ နည်းပညာ တၟိ နာနာ သာ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး လွပ် အေန်ထရဝ်ပဳ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ နာနာ
|-
! ကဏ္ဍ (Field)
! ပရေင်စကာ ကေုာံ လွပ် (Application)
|-
| '''စက် ဓါတ်ဂမ္တဴ''' (Heat Engines)
| အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် စကာ သၞောဝ် အေန်ထရဝ်ပဳ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် စက် ကွဳစက်၊ လျးလလဳ ကေုာံ စက် ဍာ်ကလခဲ မနွံ ကဆံင် အစောံ (Efficiency) သၠုင် အိုတ် ကေုာံ သိုတ် စွမ်းအင် အောန် အိုတ်။
|-
| '''နည်းပညာ ကွန်ပျူတာ''' (Data Compression)
| လညာတ် ရှာန်နောန် အေန်ထရဝ်ပဳ ပကဵု ညံင် ပိုယ် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် &quot;ဖျောဝ် တင်ဂၞင်&quot; (Compression algorithms - ဥပမာ .zip, .mp3, .jpg) သွက်ဂွံ ဂိုင်သိပ် တင်ဂၞင် ပ္ဍဲ နေရာ အောန်အောန် ရ။
|-
| '''ပရေင်လ္ၚတ် စကာရဳ''' (Cryptography)
| ပ္ဍဲ သၞောတ် လျှို့ဝှက် (Encryption)၊ အေန်ထရဝ်ပဳ သၠုင် မ္ဂး တင်ဂၞင် ဂှ် ထုဲနှဴ ဗွဲမလောန် တုဲ ဟက်ကာ (Hackers) တအ် ဗှ် တင်ဂၞင် ဝါတ်ဂါတ် ရ။
|-
| '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ်''' (Econophysics)
| သုတေသန ပရေင်ပိုန်ဒြပ် စကာ အေန်ထရဝ်ပဳ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေင်ဟွံညိင်ဝတ် (Volatility) ပ္ဍဲ ဖျာ ရှယ်ယာ (Stock market) ကေုာံ ပရေင်ပြးဇး သြန်ဘဏ္ဍာ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။
|}
&lt;ref name=&quot;schroeder&quot;&gt;{{cite book |last=Schroeder |first=D. V. |title=An Introduction to Thermal Physics |publisher=Addison-Wesley |year=1999 |pages=50-80}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
အေန်ထရဝ်ပဳ ဝွံ ဒှ် လညာတ် မဇြိုဟ်နက် ကေုာံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဓမ္မတာ သဘာဝ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ပိုယ် ရ။ နူကဵု ကမၠောန် စက် ဓါတ်ဂမ္တဴ စဵုကဵု စိုပ် ကွန်ပျူတာ ကေုာံ တမ်မူလ လမျီု၊ အေန်ထရဝ်ပဳ ပကဵု ညံင် ပိုယ် ဂွံ ကၠိုဟ် စိုတ် တ္ၚ အခိင် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ စက္ကဝါ ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ သုတေသန အေန်ထရဝ်ပဳ ဆက် အာရီုစွံ လတူ -
* '''ကွမ်တမ် အေန်ထရဝ်ပဳ (Quantum Entropy):''' သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အေန်ထရဝ်ပဳ ပ္ဍဲ ကဆံင် အက်တမ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် (Entanglement) သွက် ကွမ်တမ် ကွန်ပျူတာ (Quantum computing)။
* '''ပြသၞာ တင်ဂၞင် ကတိုင် လမ္စံက် (Black Hole Information Paradox):''' သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်ရ တင်ဂၞင် (Information) မလုပ် အာ ပ္ဍဲ ကတိုင် လမ္စံက် ဂှ် လီုလာ် အာ ရ ဟာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် ဟာ ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ရူပဗေဒ ဇၞော် အိုတ် မွဲ လၟုဟ် ရ။ 

အေန်ထရဝ်ပဳ ဂှ် ဟွံသေင် ဆ &quot;ပရေင်ထုဲနှဴ&quot; သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် သင်္ကေတ သဘာဝ မကဵု ကၠိုဟ် စိုတ် ဒဒှ်ရ အရာ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ဏအ် မာန် ပြံင်လှာဲ အာ တုဲ ဟွံမာန် ကလေင် စိုပ် အကာဲအရာ တြေံ အလုံစုံ ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]] (Thermodynamics)
* [[မက္ကနိစ် စာရင်းအင်း]] (Statistical mechanics)
* [[သဳအိုရဳ တင်ဂၞင်]] (Information theory)
* [[တ္ၚ အခိင်]] (Arrow of time)
* [[စက္ကဝါ]] (Universe)

{{Navbox
| name = Thermodynamics
| title = လညာတ် အဓိက ပ္ဍဲ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ် (Core Concepts in Thermodynamics)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောဝ်ဂမၠိုင် (Laws)
| list1 =
* [[သၞောဝ် သုည သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]] (Zeroth law)
* [[သၞောဝ် ပထမ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]] (First law)
* [[သၞောဝ် ဒုတိယ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]] (Second law)
* [[သၞောဝ် တတိယ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]] (Third law)
| group2 = ဓါတ်ဂမၠိုင် (Properties)
| list2 =
* [[အပူချိန်]] (Temperature)
* [[ဓါတ်ဂမ္တဴ]] (Heat)
* [[စွမ်းအင်]] (Energy)
* [[အေန်ထရဝ်ပဳ]] (Entropy)
* [[အေန်တာလပဳ]] (Enthalpy)
| group3 = မၞိဟ် အဓိက
| list3 =
* [[သာဒဳ ကာနောတ်]] (Sadi Carnot)
* [[ရူဒေါ့ဖ် ကလောသဳယပ်]] (Rudolf Clausius)
* [[လူဒဝစ် ဘလ်မန်]] (Ludwig Boltzmann)
* [[ဝဳလဳယာမ် တောမ်ဆောန် (လေတ် ကယ်ဗိန်)]] (Lord Kelvin)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်
| list4 =
* [[မက္ကနိစ် စာရင်းအင်း]] (Statistical mechanics)
* [[သဳအိုရဳ တင်ဂၞင်]] (Information theory)
* [[ကတိုင် လမ္စံက်]] (Black hole thermodynamics)
}}

[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]]
[[Category:သဳအိုရဳ တင်ဂၞင်]]
[[Category:အေန်ထရဝ်ပဳ]]</text>
      <sha1>0x6fpr36b2zhxzhmmeunh3qb8kakdzs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သတဳဗေန် ဟောကေန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11950</id>
    <revision>
      <id>57554</id>
      <timestamp>2026-10-04T09:55:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သတဳဗေန် ဝဳလဳယာမ် ဟောကေန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Stephen William Hawking''; ၈ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၄၂ – ၁၄ မာတ် ၂၀၁၈) ဝွံ ဒှ် တၠပညာ ရူပဗေဒ သဳအိုရဳ (Theoretical physicist)၊ တၠပညာ စကြဝဠာ (Cosmologist)၊ ကေုာံ အစာချူလိက်...&quot;</comment>
      <origin>57554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23062" sha1="smgvh50vbheuja437vmdh4nm96s7k5u" xml:space="preserve">'''သတဳဗေန် ဝဳလဳယာမ် ဟောကေန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Stephen William Hawking''; ၈ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၄၂ – ၁၄ မာတ် ၂၀၁၈) ဝွံ ဒှ် တၠပညာ ရူပဗေဒ သဳအိုရဳ (Theoretical physicist)၊ တၠပညာ စကြဝဠာ (Cosmologist)၊ ကေုာံ အစာချူလိက် ဍုင်အင်္ဂလာန် မွဲ ရ။ ညးဝွံ ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် နဒဒှ် ပါမောက္ခ သင်္ချာ လူကာသဳယျာန် (Lucasian Professor of Mathematics) ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ကိန်းဗရစ် (University of Cambridge) နူကဵု သၞာံ ၁၉၇၉ စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၀၉ ရ။ ဟောကေန် ဝွံ ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူကဵု ကမၠောန် သုတေသန ညး ပ္ဍဲ ကိစ္စ စကြဝဠာ၊ '''[[ကတိုင် လမ္စံက်]]''' (Black holes)၊ ကေုာံ ပရေင်ပံင်ကောံ နှိုင်းရသဳအိုရဳ နူ အာင်သတာင် (Einstein's General Relativity) ကု ကွမ်တမ် မက်ကဲနစ် (Quantum mechanics) ရ။&lt;ref name=&quot;ferguson&quot;&gt;{{cite book |last=Ferguson |first=K. |title=Stephen Hawking: His Life and Work |publisher=Transworld |year=2011 |pages=35-42}}&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ ညး ဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီ ယဲ အာရုံ ဇုတ် (ALS / Motor Neurone Disease) ကာလ အာယုက် ၂၁ သၞာံ တုဲ အာစာဂဥုဲ တအ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ မာန် ဂျိုင် ဆ ၜါ သၞာံ သၟး ကီုလေဝ်၊ ညး ဆက် ဂျိုင် တန်တဴ လဝ် ပွိုင် ၅၀ သၞာံ ပြင်င် ရ။ အခိင် ညး ဟီု အရေဝ် ဟွံမာန် တေအ်၊ ညး စကာ စက် ပတိတ် ရမ္သာင် (Speech-generating device) သွက်ဂွံ ဆက်စပ် ကု မၞိဟ် တၞဟ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဘဝ သတဳဗေန် ဟောကေန်၊ အာဲကၟာဲ ကွတ်ပညာ၊ ကေုာံ သြဇာ ညး လတူ ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Stephen_Hawking.StarChild.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် သတဳဗေန် ဟောကေန် ညးမဒှ် တၠပညာ ရူပဗေဒ မပြာကတ် အလုံ ဂၠးတိ (ရုပ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၀ လက္ကရဴ)]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Overview) ==
သတဳဗေန် ဟောကေန် ဝွံ ဒှ် ညးမကလိဂွံ ပရေင်အံင်ဇၞး မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၀ ကေုာံ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ပ္ဍဲ အရာ မလ္ၚတ် ပရူ လဒက်ပတန် စကြဝဠာ ရ။ လညာတ် သဳအိုရဳ ညး မပ္တံကဵု ဒဒှ်ရ ကတိုင် လမ္စံက် ဂှ် ဍေဟ် ပတိတ် ဓါတ်ယှာ် (Hawking radiation) မာန် ဂှ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် သၞောတ် ရူပဗေဒ အလုံ ဂၠးတိ ရ။

ညးဝွံ ဟွံသေင် ဆ တၠပညာ သိပ္ပံ သၟး ပုဟ်၊ ဆဂး ညး သီု ဒှ် &quot;သၟာစန်ဒက် သိပ္ပံ&quot; (Science communicator) မွဲ ညံင် ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ ဂွံ ကၠိုဟ်ခိုဟ် ပရူ စကြဝဠာ ဇြိုဟ်ဇြိုဟ်နက်နက် တအ် မာန် ရ။ ပြကိုဟ် ညး မနွံ ယၟု &quot;ဝင် အခိင် ဗွဲခမၞန်&quot; (A Brief History of Time) ဂှ် သွံ ဂွံ ပြကောဋိ ကၞပ် ပြင်င် တုဲ ဍေဟ် ဒှ် လိက် မပြာကတ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ လောက သိပ္ပံ ရ။ ဘဝ ညး ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ &quot;ပရေင်အံင်ဇၞး က္ဍဟ် ကောန်မၞိဟ် လတူ အခက်အခုဲ ခန္ဓာကိုယ်&quot; ရ။

== ၂။ ဝင် ဍောတ်တ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ (Early Life and Education) ==
သတဳဗေန် ဟောကေန် ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင်အံက်သဖဝ် (Oxford)၊ အင်္ဂလာန် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၈ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၄၂ ရ။ တ္ၚဲဏအ် ဝွံ ဒှ် တ္ၚဲ တၠပညာ နက္ခတ် ဂလဳလဳယဝ် (Galileo) စုတိ ပေင် ၃၀၀ သၞာံ ကွက်က် ရ။ မိမ ညး၊ ဖရက် ဟောကေန် (Frank Hawking) ကေုာံ အဳသဝ်ဗေလ် ဟောကေန် (Isobel Hawking) တအ် ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မတန်တဴ ပ္ဍဲ အဆံင် တၠပညာ ကေုာံ သုတေသန ရ။

* '''ပရေင်ပညာ ဘာအလုံစုံ (Schooling):''' ညး တိုန် ဘာ ပ္ဍဲ St Albans School။ ပ္ဍဲ အခိင် ဍောတ်တ် ဂှ် ညး ဒှ် ကွးဘာ သာမည မွဲ ၜိုန်ရ သကအ်ရဲ တအ် ကော် ညး &quot;အာင်သတာင်&quot; (Einstein) ကီုလေဝ်။
* '''တက္ကသိုလ် အံက်သဖဝ် (Oxford University):''' ပ္ဍဲ အာယုက် ၁၇ သၞာံ ညး လုပ် တိုန် ဘာ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် အံက်သဖဝ် (University College, Oxford)။ ညး မိက်ဂွံ လ္ၚတ် သင်္ချာ ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ တက္ကသိုလ် ဟွံမဲ သင်္ချာ ဂှ်ရ ညး လ္ၚတ် ရူပဗေဒ (Physics) တုဲ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ B.A. ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၂ ရ။
* '''တက္ကသိုလ် ကိန်းဗရစ် (Cambridge University):''' လက္ကရဴ ဂှ် ညး ဆက် လ္ၚတ် သွက် တဆိပ်ကြာ ပါရဂူ (Ph.D.) ပ္ဍဲ Trinity Hall, Cambridge နကဵု ဘာသာ စကြဝဠာဗေဒ (Cosmology) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် ရ ယဲ ညး စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။&lt;ref name=&quot;larsen&quot;&gt;{{cite book |last=Larsen |first=K. |title=Stephen Hawking: A Biography |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2005 |pages=12-20}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ယဲ ALS ကေုာံ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် (ALS Disease and Struggle) ==
အခိင် ဟောကေန် ကလိဂွံ အာယုက် ၂၁ သၞာံ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၃ ဂှ်၊ ညး စ ဆဵုဂဗ အခက်အခုဲ အခိင် မကွာ် ကေုာံ ဒတုံ လာ် မဂၠိုင်ကဵု ဝါ ရ။ အာစာဂဥုဲ တအ် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ညး နွံ ယဲ '''Amyotrophic Lateral Sclerosis''' (ALS) ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲ မဝ်တာ နျူရွန် (Motor neurone disease) မဒှ် ယဲ မပလီု အာရုံ ဇုတ် ညံင် ဟွံဂွံ ချဳဓရာင် မာန် ရ။

* '''သ္ဂုတ်သွာတ် ဂဥုဲ:''' အာစာဂဥုဲ တအ် ဟီု ဒဒှ်ရ ညး မာန် ဂျိုင် ၜိုတ် ၂ သၞာံ သၟး ရ။ ပရေင်ဏအ် ကဵု ဓရ်စံင်တူ ကု ညး ဗွဲမလောန်။
* '''ပရေင်တဝ်စၞေဟ်:''' ဟိုတ်နူ ယဲ ဏအ် ဍေဟ် ကတဵုဒှ် သိုက်သိုက် သၟး တုဲ ညး ဆက် ဂျိုင် မာန် ကၠုင် ရ။ ပရေင်ဆဵုဂဗ ကု '''ဂျိန်း ဝိလ်''' (Jane Wilde) - လက္ကရဴ ဒှ် သမ္ဘာ ညး - ဂှ် ကဵု ဒြဟတ် စိုတ် သွက် ညး ဂွံ ဆက် လ္ၚတ် ပညာ ရ။
* '''စက် ပတိတ် ရမ္သာင် (Communication device):''' သၞာံ ၁၉၈၅ ဂှ် ညး ဒးဒုင် ခါဲ ကအ် (Tracheotomy) တုဲ အရေဝ် ဟီု ဟွံမာန် အလုံစုံ ရ။ လက္ကရဴ ညး စကာ စက် ကွန်ပျူတာ မဆက် လဝ် ကု ကသုန် ညး သွက်ဂွံ ရုဲ လိက် တုဲ ပတိတ် ရမ္သာင် (Voice synthesizer) ရ။ ရမ္သာင် စက် (American accent) ဂှ် ဒှ် အာ သင်္ကေတ အဓိက သွက် ညး ရ။

== ၄။ ကမၠောန် သုတေသန ရူပဗေဒ ကေုာံ စကြဝဠာ (Physics and Cosmology Research) ==
ကမၠောန် အဓိက အိုတ် သွက် ဟောကေန် ဂှ် ဒှ် ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ သၞောတ် စကြဝဠာ ရ။
* '''သဳအိုရဳ သေန်ဂူလာရဳတဳ (Penrose-Hawking Singularity Theorems):''' မွဲစွံ ကု ရဝ်ဂျာ ပေန်ရဝ်သ် (Roger Penrose)၊ ဟောကေန် သက်သဳ ထ္ၜး ဒဒှ်ရ အတိုင် နှိုင်းရသဳအိုရဳ (General Relativity) မ္ဂး၊ စကြဝဠာ ပိုယ် ဏအ် သ္ဒး စတင် ကၠုင် နူကဵု တင် ကိစ္စ မွဲ (Singularity) ပ္ဍဲကဵု Big Bang ရ။ 
* '''သၞောဝ် ကတိုင် လမ္စံက် (Laws of Black Hole Mechanics):''' ဟောကေန် ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် ဒဒှ်ရ ဇမၞော် ဧရိယာ မျက်နှာပြင် ကတိုင် လမ္စံက် ဝွံ ဍေဟ် ဟွံမာန် အောန် စှ်ေ ပုဟ် (Second Law of Black Hole Dynamics) မတုပ် ညံင် သၞောဝ် သာမဝ်ဒုင်နာမေတ် ရ။&lt;ref name=&quot;penrose&quot;&gt;{{cite journal |last=Penrose |first=R. |author2=Hawking, S. W. |title=The Singularities of Gravitational Collapse and Cosmology |journal=Proceedings of the Royal Society A |volume=314 |issue=1519 |pages=529-548 |year=1970}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဓါတ်ယှာ် ဟောကေန် (Hawking Radiation) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၄၊ ဟောကေန် ဖန်ဗဒှ် လညာတ် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် သိပ္ပံ ညး မကော်စ &quot;ဓါတ်ယှာ် ဟောကေန်&quot; (Hawking Radiation) ရ။ 

ကိုပ်ကၠာ တေအ်၊ တၠပညာ တအ် ပတှ်ေ လဝ် ဒဒှ်ရ မု ကပေါတ် ဟွံသေင်မ္ဂး လျး မွဲ လေဝ် ဟွံမာန် တိတ် ဗၠး နူကဵု ကတိုင် လမ္စံက် ပုဟ်။ ဆဂး ဟောကေန် စကာ လညာတ် ကွမ်တမ် မက်ကဲနစ် (Quantum mechanics) တုဲ သက်သဳ ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ကတိုင် လမ္စံက် ဝွံ ဍေဟ် ပတိတ် ဒၟံင် ဓါတ်ယှာ် (Radiation) ညိည သိုက်သိုက် ရ။ ဟိုတ်နူ ဂှ်၊ ကတိုင် လမ္စံက် ဏအ် ဍေဟ် မာန် &quot;ယှောတ်&quot; ကေုာံ လက္ကရဴ အိုတ် မ္ဂး ဍေဟ် မာန် &quot;ကၠေအ် ကွယ်&quot; အာ (Evaporate) ရ။ ပရေင်ဏအ် ဝွံ ဒှ် ကမၠောန် ပထမအိုတ် မပံင်ကောံ ရူပဗေဒ ဇၞော် (Relativity) ကဵု ရူပဗေဒ ဍောတ် (Quantum) ရ။&lt;ref name=&quot;radiation&quot;&gt;{{cite journal |last=Hawking |first=S. W. |title=Black hole explosions? |journal=Nature |volume=248 |issue=5443 |pages=30-31 |year=1974}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပြကိုဟ် &quot;ဝင် အခိင် ဗွဲခမၞန်&quot; (A Brief History of Time) ==
သတဳဗေန် ဟောကေန် ဝွံ မိက်ဂွံ ညံင် ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ ဂွံ ကၠိုဟ် လညာတ် စကြဝဠာ ဇြိုဟ်နက် တအ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညး ချူ လိက် ပြကိုဟ် မွဲ မနွံ ယၟု &quot;ဝင် အခိင် ဗွဲခမၞန်&quot; (A Brief History of Time) မပတိတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၈ ရ။

* '''လဒက်ပတန် လိက်:''' လိက် ဏအ် ရှင်းလင်း ထ္ၜး ပရူ Big Bang၊ ကတိုင် လမ္စံက်၊ လျး၊ ကေုာံ သဳအိုရဳ အလုံစုံ (Theory of Everything) သီု ဟွံဒး စကာ ရုပ်သေဌာန် သင်္ချာ (Equations) ဂၠိုင်င် (ပါဲ နူ E=mc²) ရ။
* '''ပရေင်အံင်ဇၞး:''' လိက် ဏအ် သွံ ဂွံ ပြကောဋိ ကၞပ် ပြင်င် ကေုာံ တန်တဴ လတူ စရင် လိက် သွံ ခိုဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ လန်ဒါန် ဆန်းဒေး တိုင်းမ်း (Sunday Times bestseller list) ပွိုင် ၂၃၇ သတ္တာဟ မဒှ် စံချိန် တၟိ မွဲ ရ။&lt;ref name=&quot;bht&quot;&gt;{{cite book |last=Hawking |first=S. W. |title=A Brief History of Time |publisher=Bantam Books |year=1988 |pages=1-10}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ တာလျိုင် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ကိန်းဗရစ် (Lucasian Professor at Cambridge) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၉ ဂှ်၊ ဟောကေန် ဂွံ ဒုင် ခါန်ကၞက် နဒဒှ် '''ပါမောက္ခ သင်္ချာ လူကာသဳယျာန်''' (Lucasian Professor of Mathematics) ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ကိန်းဗရစ် ရ။ 

* တာလျိုင် ဏအ် ဝွံ ဒှ် တာလျိုင် မပြာကတ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ သိပ္ပံ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ် မၞိဟ် မယိုက်ဂၠေင် လဝ် ဌာန် ဏအ် ဂှ် ဒှ် အာစာဇၞော် '''[[အာက်သဲ နယူတန်]]''' (Isaac Newton) ကေုာံ ပဝ် ဒဳရက် (Paul Dirac) တအ် ရ။
* ဟောကေန် ယိုက်ဂၠေင် လဝ် ဌာန် ဏအ် ပွိုင် ၃၀ သၞာံ စဵုကဵု ညး ဒေါအ် ဇူ (Retire) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၉။ ကြဴနူ ဂှ် ညး ဆက် လုပ် ကမၠောန် နဒဒှ် ညးသုတေသန ဂုဏ်ထူး ပ္ဍဲ ဌာန သုတေသန ရူပဗေဒ စကြဝဠာ ရ။

== ၈။ လညာတ် ဒဿန ကေုာံ ဂၠးတိ (Philosophy and Global Views) ==
ဟောကေန် ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဟီုတွံ ပရူ ဒဿန ကေုာံ အန္တရာယ် မာန် ကတဵုဒှ် လတူ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ -

* '''ဘုရား ကေုာံ ဘာသာ (Religion and Atheism):''' ညး လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ညး ဒှ် မၞိဟ် ဟွံပတှ်ေ ကျာ် (Atheist) ရ။ ပ္ဍဲ လိက် &quot;The Grand Design&quot; ညး ဟီု ဒဒှ်ရ စကြဝဠာ ဏအ် မာန် ကတဵုဒှ် ကၠုင် နကဵု သၞောဝ် ရူပဗေဒ သၟး တုဲ ဟွံနွံ ပၟိက် ကျာ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဍေဟ် ပုဟ်။
* '''ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence - AI):''' ညး ဟီု ကဵု သတိ ဒဒှ်ရ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဉာဏ်စက် (AI) မအလုံစုံ ဝွံ မာန် ဖန်ဗဒှ် သဘာဝ ပလီုပလာ် ကောန်မၞိဟ် (End of human race) ယဝ်ရ ပိုယ် ဟွံထိင်ဒဝ် ဍေဟ် ခိုဟ်ဟ် ရ။
* '''အာကာသ ကေုာံ ကောန်ဂြိုဟ် တၞဟ် (Space and Aliens):''' ညး ယုံကြည် ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် တအ် သ္ဒး ပြံင် အာ မံင် လတူ ဂြိုဟ် တၞဟ် ယဝ်ရ မိက်ဂွံ ဆက် ဂျိုင် အာ ရ။ ညး သီု ဟီု ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဟွံထေက် ကု အာ ကော် ဟီု ကု သတ္တဝါ ဂြိုဟ် တၞဟ် (Aliens) ဟိုတ်နူ ညးတအ် မာန် ကၠုင် ဗတိုက် ပိုယ် ရ။

== ၉။ လအိတ် ဘဝ ကေုာံ ပရေင်စုတိ (Later Life and Death) ==
ၜိုန်ရ ခန္ဓာကိုယ် ညး လီုလာ် အာ အလုံစုံ ကီုလေဝ်၊ ဟောကေန် ဆက် ကၠောန် သုတေသန ကေုာံ တွဟ် တြး လိက် စဵုကဵု လအိတ် ဘဝ ညး ရ။ ညး သီု ဂွံ တိုန် က္ၜင်ကျာ မဟွံမဲ ဓါတ် ဓရောတ် (Zero-gravity flight) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၇ ရ။

ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ '''၁၄ မာတ် ၂၀၁၈''' (မဒှ် တ္ၚဲ Pi Day ကေုာံ တ္ၚဲ အာင်သတာင် ကတဵုဒှ် မၞိဟ်) ဂှ်၊ သတဳဗေန် ဟောကေန် စုတိ အာ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ညး ပ္ဍဲ ဍုင်ကိန်းဗရစ်၊ အာယုက် ၇၆ သၞာံ ရ။ 
ပရေင်ဖျေဟ် ကမ္မဌာန် ညး ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဘာကျာ် ဇၞော် ဝက်သ်မေန်သတာ (Westminster Abbey) ပ္ဍဲ လန်ဒါန် တုဲ၊ ပတေင် ဇုတ် ညး ဂှ် တိုပ် လဝ် ဗဒဲါ ဂိုဟ် အာက်သဲ နယူတန် ကေုာံ ឆားလ် ဒါဝင် (Charles Darwin) ရ။&lt;ref name=&quot;obit&quot;&gt;{{cite news |last=Overbye |first=D. |title=Stephen Hawking Dies at 76; His Mind Roamed the Cosmos |work=The New York Times |date=March 14, 2018 |url=https://www.nytimes.com/2018/03/14/obituaries/stephen-hawking-dead.html}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အာဲကၟာဲ ဝင် (Conclusion and Legacy) ==
သတဳဗေန် ဟောကေန် ဝွံ စွံ လဝ် အာဲကၟာဲ မဇၞော် အိုတ် သွက် ဂၠးတိ သိပ္ပံ ကေုာံ ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ရ။ 
နကဵု သိပ္ပံ၊ ညး ပံက် လဝ် ဂၠံင် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် စကြဝဠာ နကဵု လညာတ် တၟိ (Hawking Radiation) ကေုာံ ရှင်းလင်း ထ္ၜး ပရူ ကတိုင် လမ္စံက် ညံင် ဂွံ ဒှ် အရာ မကၠိုဟ် လောဲ ရ။ 
နကဵု ပရေင်မၞိဟ်၊ ညး ဒှ် သင်္ကေတ သွက် ပရေင်မင်မဲ ဒြဟတ် စိုတ် (Resilience) ရ။ ညး သက်သဳ ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ယဲ ဇၞော် (Disability) ဝွံ ဟွံမာန် ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ချပ် ကေုာံ ဉာဏ် ကောန်မၞိဟ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ညာတ် စကြဝဠာ ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ကတိုင် လမ္စံက်]] (Black hole)
* [[အာက်သဲ နယူတန်]] (Isaac Newton)
* [[အာလ်ဗတ် အာင်သတာင်]] (Albert Einstein)
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)
* [[စကြဝဠာဗေဒ]] (Cosmology)

{{Navbox
| name = Physicists
| title = တၠပညာ ရူပဗေဒ အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဝင် (Major Physicists in History)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ခေတ် ကၠာ
| list1 =
* [[ဂလဳလဳယဝ် ဂလဳလဳ]] (Galileo Galilei)
* [[အာက်သဲ နယူတန်]] (Isaac Newton)
* [[မာ်ကဲ ဖာရာဒေ]] (Michael Faraday)
* [[ဂျိမ်း မက်သဝဲ]] (James Clerk Maxwell)
| group2 = ခေတ် တၟိ
| list2 =
* [[အာလ်ဗတ် အာင်သတာင်]] (Albert Einstein)
* [[နဳလ် ဘဝ်]] (Niels Bohr)
* [[မေက်သ် ပလာန်]] (Max Planck)
* [[ရစ်ချတ် ဖိုင်းမန်း]] (Richard Feynman)
* [[သတဳဗေန် ဟောကေန်]] (Stephen Hawking)
| group3 = သဳအိုရဳ ဆက်စပ်
| list3 =
* [[နှိုင်းရသဳအိုရဳ]] (Theory of Relativity)
* [[ကွမ်တမ် မက်ကဲနစ်]] (Quantum Mechanics)
* [[ဓါတ်ယှာ် ဟောကေန်]] (Hawking Radiation)
* [[သဳအိုရဳ အလုံစုံ]] (Theory of Everything)
}}

[[Category:တၠပညာ ရူပဗေဒဂမၠိုင်]]
[[Category:မၞိဟ် မစုတိ ပ္ဍဲ ၂၀၁၈]]
[[Category:အစာချူလိက် အင်္ဂလာန်ဂမၠိုင်]]
[[Category:စကြဝဠာဗေဒ]]
[[Category:ကတိုင် လမ္စံက်]]</text>
      <sha1>smgvh50vbheuja437vmdh4nm96s7k5u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကတိုင် လမ္စံက်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11951</id>
    <revision>
      <id>57555</id>
      <timestamp>2026-10-04T09:58:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ကတိုင် လမ္စံက်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Black hole'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ တန်တဴ မွဲ ပ္ဍဲကဵု လေဟာပြင်-အခိင် (Spacetime) မနွံကဵု ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravity) မဇၞော်လောန်၊ စဵုကဵု မပကဵု ညံင် အရာ မွဲ...&quot;</comment>
      <origin>57555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27349" sha1="gatt9vfoh7je82folkfwcub6pxk3kkt" xml:space="preserve">'''ကတိုင် လမ္စံက်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Black hole'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ တန်တဴ မွဲ ပ္ဍဲကဵု လေဟာပြင်-အခိင် (Spacetime) မနွံကဵု ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravity) မဇၞော်လောန်၊ စဵုကဵု မပကဵု ညံင် အရာ မွဲမွဲ သီုကဵု ဓါတ် လျး (Light) ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ် လလဳသံလိုက် တအ် ဟွံမာန် တိတ် ဗၠး နူကဵု ပွဳပွူ ဍေဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;wald&quot;&gt;{{cite book |last=Wald |first=R. M. |title=General Relativity |publisher=University of Chicago Press |year=1984 |pages=299-300}}&lt;/ref&gt; အတိုင် သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ သာမည (General theory of relativity) နူကဵု အာလ်ဗတ် အာင်သတာင် (Albert Einstein) မ္ဂး၊ ဒြပ်ဝတ္ထု မနွံကဵု ဓမြီု လျိုင် မဇၞော် အလောန် ဂှ် ဍေဟ် မာန် ကလေဝ် စှ်ေ (Collapse) တုဲ ပကဵု ညံင် လေဟာပြင်-အခိင် ဂွံ ကဝိုင် အာ တုဲ ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် ကတိုင် လမ္စံက် မာန် ရ။ ပယျဵု အာရီု မဒှ် ဒၞာဲ ဟွံမာန် ကလေင် ဂတး (Point of no return) ဂှ် ညးကော်စ &quot;ပယျဵု အကာဲအရာ&quot; (Event horizon) ရ။

ကတိုင် လမ္စံက် ဝွံ ၜိုန်ရ ညးကော်စ &quot;လမ္စံက်&quot; ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု အသာ် တုဲ ဍေဟ် အိုဟ် ကေတ် ဓါတ် လျး သီုဖအိုတ် မဒတုံ လုပ် ပ္ဍဲ ပယျဵု ဍေဟ် ရ (တုပ် ညံင် Black body ပ္ဍဲ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်)။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပိုယ် တအ် သ္ၚေဝ်ညာတ် ကေတ် ဍေဟ် တိုက်ရိုက် ဟွံမာန် ပုဟ်။ ဆဂး၊ ပိုယ် မာန် ဂၠာဲဆဵု ကေတ် ဍေဟ် နူကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ဍေဟ် ကု ဒြပ်ဝတ္ထု တၞဟ် တအ်၊ ဥပမာ - သၞံင် တအ် မဂေတ် ဓဝိုင် ဒၟံင် ဗဟဵု မွဲ မဟွံညာတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ် ဓရောတ် မတိတ် ကၠုင် နူ အခိင် ကတိုင် လမ္စံက် မအိုဟ် စ ကတိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး သၞံင် တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ကတိုင် လမ္စံက် နကဵု လညာတ် နက္ခတ္တဗေဒ၊ ရူပဗေဒ ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Black_hole_-_Messier_87_crop_max_res.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ကတိုင် လမ္စံက် ဇၞော် အလောန် ပ္ဍဲ ဗဟဵု ဂလက်သဳ မက်သဳယာ ၈၇ (Messier 87) မတက် ကေတ် လဝ် နကဵု တယ်လဳသကုပ် EHT ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဗီုရုပ် ကတိုင် လမ္စံက် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် ရ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ကတိုင် လမ္စံက်&quot; (Black hole) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တင် ဓမြီု ဒြပ် (Mass) မဇၞော်လောန် မတန်တဴ ပ္ဍဲ သြန် လေဟာပြင် (Space) ဍောတ်ဍောတ် မွဲ ရ။ ဟိုတ်နူ လျိုင် ဍေဟ် ဇၞော် သၠုင် လောန် တုဲ၊ ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravitational pull) ဍေဟ် လေဝ် ကြံင်မ္ၚိုဟ် ဗွဲမလောန် ရ။ 

နကဵု သဳအိုရဳ ရူပဗေဒ၊ အရာ မွဲမွဲ မနွံ လျိုင် (Mass) ဂှ် မာန် ဖန်ဗဒှ် ညံင် ဒြဟတ် ဓရောတ် ဂွံ ကတဵုဒှ် ရ။ ယဝ်ရ ပိုယ် ဍဵု ပကောံ တိ (Earth) ဏအ် ညံင် ဂွံ ဒှ် အာ ဇမၞော် တၟာ မခ္ဍဲ သမတ် (Marble) မွဲ မ္ဂး၊ တိ ဏအ် လေဝ် ဒှ် အာ ကတိုင် လမ္စံက် မွဲ မာန် ရ။ ဒၞာဲ ပယျဵု မကၟာတ်လဒဵု လဝ် ဟွံကဵု လျး တိတ် ဂှ် ညးကော်စ ပယျဵု အကာဲအရာ (Event horizon) တုဲ၊ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဗဟဵု ဍေဟ် ဂှ် ညးကော်စ သေန်ဂူလာရဳတဳ (Singularity) - ဒၞာဲ ဓမြီု လျိုင် မအိုတ် ဟွံမဲ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
လညာတ် ပရူ အရာ မနွံ ဒြဟတ် ဓရောတ် မဇၞော်လောန် စဵုကဵု လျး တိတ် ဟွံမာန် ဂှ် စတင် ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ရ။

* '''ခေတ် ကၠာအိုတ်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၃၊ တၠပညာ အင်္ဂလာန် ဂျောန် မိုက်ချယ် (John Michell) ချူ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ သၞံင် မွဲ ဇၞော် လောန် မ္ဂး လျး ဍေဟ် သ္ဒး ဒတုံ စှ်ေ အာ ကလေင် တုဲ ပိုယ် ညာတ် ဍေဟ် ဟွံမာန် (Dark stars)။ တၠပညာ ပြင်သေတ် ယာန်-သဳမောန် လာပလာတ် (Pierre-Simon Laplace) လေဝ် ပတိုန် ထ္ၜး လညာတ် ဏအ် တုပ်ပ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၆ ရ။
* '''သဳအိုရဳ အာင်သတာင် ကေုာံ ရေဒီယပ် သွာတ်ချာင်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၅၊ အာလ်ဗတ် အာင်သတာင် (Albert Einstein) ပတိတ် သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ သာမည (General Relativity)။ မွဲ သၞာံ လက္ကရဴ ဂှ် (၁၉၁၆)၊ တၠပညာ ကာရ် သွာတ်ချာင် (Karl Schwarzschild) တွက် ညာတ် သွဟ် သင်္ချာ ပထမအိုတ် သွက် သဳအိုရဳ အာင်သတာင် မထ္ၜး ကဵု လက္ခဏာ ကတိုင် လမ္စံက် (Schwarzschild radius) ရ။&lt;ref name=&quot;schwarzschild&quot;&gt;{{cite journal |last=Schwarzschild |first=K. |title=On the Gravitational Field of a Mass Point according to Einstein's Theory |journal=Abhandlungen der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften |year=1916 |pages=189-196}}&lt;/ref&gt;
* '''ခေတ် လၟုဟ်:''' ဝေါဟာရ &quot;Black hole&quot; ဂှ် စကာ ပြာကတ် ကၠုင် နူကဵု တၠပညာ ရူပဗေဒ ဂျောန် ဝဳလာ (John Archibald Wheeler) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၇ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၁ ဂှ် ဂၠာဲဆဵု ညာတ် သက်သဳ ဍာံပြ ပထမအိုတ် နူကဵု ဓါတ် X-ray မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ကလာပ် သၞံင် ဆစ်ဂနပ် အက်က် (Cygnus X-1) ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ အင်္ဂလက္ခဏာဂမၠိုင် (Structure and Properties) ==
ကတိုင် လမ္စံက် မွဲ ၜိုန်ရ နွံကဵု ဒြဟတ် ဓရောတ် မဇၞော် ကီုလေဝ်၊ လဒက်ပတန် ဍေဟ် နွံ ဆ ၃ သာ် ဓဝ် ရ - လျိုင် (Mass)၊ ဓါတ် ဓရောတ် လျး (Spin / Angular momentum)၊ ကေုာံ လျိုင် ဓါတ်လလဳ (Electric charge) ရ။ ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ &quot;No-hair theorem&quot; ရ။

လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ ကတိုင် လမ္စံက် ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ဂမၠိုင် -
# '''သေန်ဂူလာရဳတဳ (Singularity):''' ဒၞာဲ ဗဟဵု အိုတ် ပ္ဍဲ ကတိုင် လမ္စံက်။ ဍေဟ် ဒှ် တင် ဍောတ် သၟတ် မွဲ မနွံကဵု ဓမြီု လျိုင် မသၠုင် အိုတ် ကေုာံ ဇမၞော် (Volume) ဍေဟ် သုည ရ။ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ်၊ သၞောဝ် ရူပဗေဒ သီုဖအိုတ် လီုလာ် အာ ရ။
# '''ပယျဵု အကာဲအရာ (Event Horizon):''' ဒှ် ပယျဵု အာရီုမ္ၚး။ ယဝ်ရ အရာ မွဲမွဲ (သီုကဵု လျး) တတ် ဖြတ် အာ ပယျဵု ဏအ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဟွံမာန် ကလေင် တိတ် ဗၠး နူ ဒြဟတ် ဓရောတ် ရ။
# '''အာဂဝ်သဖဳယျာ (Ergosphere):''' သွက် ကတိုင် လမ္စံက် မဂေတ် ဓဝိုင် ဒၟံင် (Rotating black holes) မ္ဂး၊ မ္ၚး ပယျဵု အကာဲအရာ ဂှ် နွံ ဒၞာဲ မွဲ မကော်စ အာဂဝ်သဖဳယျာ ရ။ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ်၊ လေဟာပြင်-အခိင် ဍေဟ် ဒးဒုင် တံင် ဓဝိုင် အာ မွဲစွံ ကု ကတိုင် လမ္စံက် ရ (Frame-dragging)။&lt;ref name=&quot;hawking&quot;&gt;{{cite book |last=Hawking |first=S. W. |author2=Ellis, G. F. R. |title=The Large Scale Structure of Space-Time |publisher=Cambridge University Press |year=1973 |pages=150-160}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ဗီုပြင် မကတဵုဒှ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Formation and Evolution) ==
ကတိုင် လမ္စံက် တအ် မလေပ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်လီုလာ် (Collapse) သၞံင် မဇၞော်လောန် ပ္ဍဲ အခိင် လက္ကရဴ အိုတ် အာယုက် သၞံင် ဂှ် ရ။

* '''ပရေင်လီုလာ် သၞံင် (Stellar Collapse):''' ကာလ သၞံင် မွဲ မနွံ လျိုင် ဇၞော် နူ တ္ၚဲ (Sun) ၜိုတ် ၂၀ ဆ ပြင်င် ဂှ် အိုတ် အာ ဓါတ် ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen fuel) ပ္ဍဲ ဗဟဵု ဍေဟ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဟွံမာန် ဆက် ဒစးဒုင် ဒြဟတ် ဓရောတ် ဇကု ဇကု မာန် ယျ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ဗဟဵု ဍေဟ် ကလေဝ် စှ်ေ ဗွဲမပြဟ် တုဲ သြင်မ္ၚး ဍေဟ် ခတိုဟ် တိတ် နကဵု ဒြဟတ် မဇၞော်လောန် (Supernova) ရ။ ဗဟဵု မသှ်ေ ဂှ် ဒှ် အာ ကတိုင် လမ္စံက် ရ။
* '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Evolution):''' ကြဴနူ မကတဵုဒှ် တုဲ၊ ကတိုင် လမ္စံက် မာန် ဆက် ဇၞော် တိုန် လျိုင် နူကဵု ပရေင်အိုဟ် ကေတ် (Accretion) ဓါတ် ဂေတ် (Gas)၊ ထၞေက် (Dust)၊ ကေုာံ သၞံင် မနွံ ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ဍေဟ် ရ။ လဆောဝ် ကတိုင် လမ္စံက် ၜါ လေဝ် ပံင်ကောံ ရေင်သကအ် (Black hole merger) တုဲ ဒှ် အာ ကတိုင် လမ္စံက် မဇၞော် လောန် ရ။

== ၅။ ဂကူ ကတိုင် လမ္စံက် ဂမၠိုင် (Types of Black Holes) ==
နက္ခတ္တဗေဒ ပညာရှင် တအ် ပါ်လဝ် ကတိုင် လမ္စံက် နကဵု လျိုင် (Mass) ဍေဟ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ကတိုင် လမ္စံက် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ (Type)
! လျိုင် (Mass compared to Sun)
! တမ်မူလ ကေုာံ ဒၞာဲ (Origin and Location)
|-
| '''ကတိုင် လမ္စံက် သၞံင် ဓမ္မတာ''' (Stellar-mass black hole)
| ၃ ဆ စဵုကဵု ၁၀၀ ဆ
| ကတဵုဒှ် နူ သၞံင် မခတိုဟ် (Supernova)။ မလေပ် ဆဵု ပ္ဍဲ အလုံ ဂလက်သဳ။
|-
| '''ကတိုင် လမ္စံက် လဒေါဝ်''' (Intermediate-mass black hole - IMBH)
| ၁၀၀ ဆ စဵုကဵု ၁၀၀,၀၀၀ ဆ
| ကတဵုဒှ် နူ ပရေင်ပံင်ကောံ သၞံင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကတိုင် လမ္စံက် ဍောတ်တ်။ ဂၠာဲဆဵု ညာတ် အောန်။
|-
| '''ကတိုင် လမ္စံက် ဇၞော် အလောန်''' (Supermassive black hole - SMBH)
| ၁၀၀,၀၀၀ ဆ စဵုကဵု ဗဳလဳယောန် ဆ
| တန်တဴ ပ္ဍဲ ဗဟဵု ဂလက်သဳ ဇၞော်ဇၞော် သီုဖအိုတ် (ဥပမာ - Sagittarius A* ပ္ဍဲ Milky Way)။ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူ အခိင် လေဟာပြင် စ ကတဵုဒှ်။
|-
| '''ကတိုင် လမ္စံက် ဍောတ် သၟတ်''' (Micro black hole)
| ဍောတ် နူ ၁ ဆ (စဵုကဵု အဆံင် အက်တမ်)
| ဒှ် ဆ လညာတ် သဳအိုရဳ (Hypothetical)။ မာန် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ အခိင် မဟာဗင် (Big Bang) တေအ်။
|}

== ၆။ ပရေင်ဆဵုဂဗ နကဵု သက်သဳ (Observational Evidence) ==
ဟိုတ်နူ ကတိုင် လမ္စံက် ဟွံပတိတ် လျး တုဲ၊ တၠပညာ တအ် သ္ဒး စကာ နဲကဲ သ္ၚေဝ်ညာတ် မ္ၚး (Indirect observation) ရ -

* '''ဒစ် အကရဳရှေန် (Accretion disk):''' ကာလ ဓါတ် ဂျာတ် ကေုာံ သၞံင် တအ် ဒးဒုင် တံင် လုပ် ပ္ဍဲ ကတိုင် လမ္စံက်၊ ဍေဟ်တအ် ဂေတ် ဓဝိုင် တုဲ ကတဵုဒှ် ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင် ဗွဲမလောန် ရ။ ဏအ်ဂှ် ပတိတ် ဓါတ် X-ray မပိုယ် မာန် ဆဵု ကေတ် နကဵု တယ်လဳသကုပ် ရ။
* '''ဒြဟတ် လပှ် ဓရောတ် (Gravitational waves):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ်၊ ရုင် သုတေသန လဳဂဝ် (LIGO) ဂၠာဲဆဵု ညာတ် လပှ် ဓရောတ် ပထမအိုတ် မကတဵုဒှ် နူကဵု ကတိုင် လမ္စံက် ၜါ ပံင်ကောံ ရေင်သကအ် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သက်သဳ ဇၞော် အိုတ် သွက် သဳအိုရဳ အာင်သတာင် ရ။&lt;ref name=&quot;ligo&quot;&gt;{{cite journal |last=Abbott |first=B. P. |author-link=LIGO Scientific Collaboration |title=Observation of Gravitational Waves from a Binary Black Hole Merger |journal=Physical Review Letters |volume=116 |issue=6 |pages=061102 |year=2016}}&lt;/ref&gt;
* '''ဗီုရုပ် တယ်လဳသကုပ် (EHT):''' ပ္ဍဲ ဧဗရဳ ၂၀၁၉၊ ဂကောံ Event Horizon Telescope (EHT) ပတိတ် ထ္ၜး ဗီုရုပ် ကတိုင် လမ္စံက် ပထမအိုတ် (M87*) ရ။ ဗီုရုပ် ဏအ် ထ္ၜး ကဵု အရိပ် လမ္စံက် မဒးဒုင် ပွဳ လဝ် နကဵု လျး ဓါတ်ဂမ္တဴ (Photon ring) ရ။

== ၇။ သဳအိုရဳ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ် ကေုာံ ဟောဝ်ကေန် ရေဒဳယေယှေန် (Thermodynamics and Hawking Radiation) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၄၊ တၠပညာ ရူပဗေဒ ပြာကတ် သတဳဗေန် ဟောဝ်ကေန် (Stephen Hawking) ပတိုန် ထ္ၜး လညာတ် ဒဒှ်ရ ကတိုင် လမ္စံက် ဝွံ ဟွံသေင် &quot;လမ္စံက်&quot; အလုံစုံ ပုဟ်။ နကဵု သၞောဝ် ကွမ်တမ် (Quantum mechanics)၊ ပ္ဍဲ ပယျဵု အကာဲအရာ ဂှ်၊ မာန် ပတိတ် ဓါတ် ရေဒဳယေယှေန် ညိည မကော်စ '''ဟောဝ်ကေန် ရေဒဳယေယှေန်''' (Hawking radiation) ရ။

* '''ပရေင်လဟေင် အာ (Evaporation):''' ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ပတိတ် ဓါတ် ရေဒဳယေယှေန် ဏအ်၊ ကတိုင် လမ္စံက် ဝွံ ကျ ဆောမ်လေင် လျိုင် (Mass) ဍေဟ် လၟေင် လၟေင် အခိင် ရ။ 
* သွက် ကတိုင် လမ္စံက် ဇၞော် မ္ဂး လၟေင် ဏအ် ကတဵုဒှ် လဇုဲ ဗွဲမလောန် (ဂၠိုင် နူ အာယုက် လေဟာပြင် ဏအ် ဏီ)။ ဆဂး သွက် ကတိုင် လမ္စံက် ဍောတ်တ် မ္ဂး ဍေဟ် မာန် ခတိုဟ် တုဲ လီုလာ် (Evaporate) အာ ပြဟ်ပြဟ် မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;hawking74&quot;&gt;{{cite journal |last=Hawking |first=S. W. |title=Black hole explosions? |journal=Nature |volume=248 |issue=5443 |pages=30-31 |year=1974}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပြသၞာ တင်ဂၞင် မကၠေအ်အာ (The Information Paradox) ==
သဳအိုရဳ ဟောဝ်ကေန် ရေဒဳယေယှေန် ဏအ် ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် ပြသၞာ ဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ မကော်စ &quot;Black hole information paradox&quot; ရ။

* အတိုင် သၞောဝ် ကွမ်တမ် မ္ဂး၊ တင်ဂၞင် (Information) ပရူ အရာ မွဲမွဲ ဂှ် လီုလာ် ကၠေအ် အာ ဟွံမာန် ပုဟ်။
* ဆဂး ယဝ်ရ အရာ မွဲမွဲ ဒတုံ လုပ် အာ ပ္ဍဲ ကတိုင် လမ္စံက်၊ တုဲ ကတိုင် လမ္စံက် ဂှ် လဟေင် လီု အာ (Evaporate) နကဵု ဟောဝ်ကေန် ရေဒဳယေယှေန် (မဟွံမဲ ကု တင်ဂၞင် မူလ) မ္ဂး၊ တင်ဂၞင် အရာ ဂှ် ကၠေအ် အာ အလုံစုံ ယျ ဟွံသေင်ဟာ?
ပြသၞာ ဏအ် ဒှ် အရာ မတၠပညာ ရူပဗေဒ တအ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ပသောင် ဟွံမာန် ဏီ တုဲ ဒှ် တင် အဓိက သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ (Relativity) ကေုာံ ကွမ်တမ် (Quantum gravity) ရ။

== ၉။ ကတိုင် လမ္စံက် ကေုာံ လညာတ် ခေတ်တၟိ ပ္ဍဲ နက္ခတ္တဗေဒ (Black Holes in Modern Astronomy) ==
ပ္ဍဲ နက္ခတ္တဗေဒ ခေတ်တၟိ၊ ကတိုင် လမ္စံက် ဝွံ ဒှ် အရာ အဓိက သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် ခလင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဂလက်သဳ (Galaxies) ရ။

* '''ဂလက်သဳ ကေုာံ ကတိုင် လမ္စံက် ဇၞော် (SMBH):''' တၠပညာ တအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲ ဗဟဵု ဂလက်သဳ သီုဖအိုတ် (သီုကဵု ဂလက်သဳ ပိုယ် Milky Way) ဂှ် နွံ ကတိုင် လမ္စံက် ဇၞော် အလောန် (SMBH) မွဲ ရ။ လျိုင် ကတိုင် လမ္စံက် ဏအ် ကဵု ဇမၞော် ဂလက်သဳ ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဗွဲမတၟေင် ရ။
* '''ကွာဇာ (Quasars):''' ကာလ ကတိုင် လမ္စံက် ဇၞော် ဏအ် အိုဟ် ကေတ် ဓါတ် ဂျာတ် ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပတိတ် လျး ကေုာံ ဓါတ် ရေဒဳယဝ် မတၟး အလောန် ညးကော်စ ကွာဇာ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မတၟး အိုတ် ပ္ဍဲ လေဟာပြင် အလုံစုံ ရ။&lt;ref name=&quot;kormendy&quot;&gt;{{cite journal |last=Kormendy |first=J. |author2=Ho, L. C. |title=Coevolution (Or Not) of Supermassive Black Holes and Host Galaxies |journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |volume=51 |pages=511-653 |year=2013}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
ကတိုင် လမ္စံက် ဝွံ ဒှ် အရာ မအမ်သဝ် ကေုာံ မနွံကဵု ဓမြီု ဒြဟတ် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ သဘာဝ စကြဝဠာ ရ။ ဍေဟ် တအ် ထ္ၜး ကဵု ဓရ် သဘာဝ မဆေင်ကဵု ဒြဟတ် ဓရောတ် ကေုာံ လေဟာပြင်-အခိင် အတိုင် လညာတ် အာင်သတာင် ဍာံပြ ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ သုတေသန ပရူ ကတိုင် လမ္စံက် ဝွံ ဆက် ဇၞော်မောဝ် အာ နကဵု ပရေင်စကာ နည်းပညာ တၟိ တၟိ ရ -
* '''LISA (Laser Interferometer Space Antenna):''' ဒှ် တယ်လဳသကုပ် ပ္ဍဲ အကာသ (Space) မရန်တၟအ် လဝ် သွက်ဂွံ ထပ် ဗက် ဂၠာဲ လပှ် ဓရောတ် (Gravitational waves) နူကဵု ကတိုင် လမ္စံက် ဇၞော်ဇၞော် ဂမၠိုင် ရ။
* '''EHT (Event Horizon Telescope):''' သက် ဆက် တက် ဗီုရုပ် ကတိုင် လမ္စံက် တၞဟ် တအ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် လဒက်ပတန် ဓါတ် မေဂ္ဂနက် (Magnetic fields) ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ပယျဵု အကာဲအရာ ရ။
ကတိုင် လမ္စံက် တအ် ဝွံ ဆက် ဒှ် ကသပ် ဓမ္မတာ (Laboratory) အဓိက သွက် တၠပညာ ရူပဗေဒ တအ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သဳအိုရဳ မပံင်ကောံ ရူပဗေဒ ကွမ်တမ် ကေုာံ ရေလဳတဳဗဳတဳ (Theory of Everything) ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[လေဟာပြင်-အခိင်]] (Spacetime)
* [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ သာမည]] (General Relativity)
* [[ဂလက်သဳ]] (Galaxy)
* [[အာလ်ဗတ် အာင်သတာင်]] (Albert Einstein)

{{Navbox
| name = Black holes
| title = ကတိုင် လမ္စံက် ကေုာံ နက္ခတ္တဗေဒ (Black Holes and Astronomy)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဂကူ ကတိုင် လမ္စံက်ဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ကတိုင် လမ္စံက် သၞံင် ဓမ္မတာ]] (Stellar black hole)
* [[ကတိုင် လမ္စံက် လဒေါဝ်]] (Intermediate black hole)
* [[ကတိုင် လမ္စံက် ဇၞော် အလောန်]] (Supermassive black hole)
* [[ကတိုင် လမ္စံက် ဍောတ် သၟတ်]] (Micro black hole)
| group2 = လဒက်ပတန် ကေုာံ အင်္ဂလက္ခဏာ
| list2 =
* [[ပယျဵု အကာဲအရာ]] (Event horizon)
* [[သေန်ဂူလာရဳတဳ]] (Gravitational singularity)
* [[အာဂဝ်သဖဳယျာ]] (Ergosphere)
* [[ဒစ် အကရဳရှေန်]] (Accretion disk)
| group3 = သဳအိုရဳ ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗ
| list3 =
* [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ သာမည]] (General relativity)
* [[ဟောဝ်ကေန် ရေဒဳယေယှေန်]] (Hawking radiation)
* [[လပှ် ဓရောတ်]] (Gravitational wave)
* [[ပြသၞာ တင်ဂၞင် ကတိုင် လမ္စံက်]] (Black hole information paradox)
| group4 = တၠပညာ အဓိကဂမၠိုင်
| list4 =
* [[အာလ်ဗတ် အာင်သတာင်]] (Albert Einstein)
* [[ကာရ် သွာတ်ချာင်]] (Karl Schwarzschild)
* [[သတဳဗေန် ဟောဝ်ကေန်]] (Stephen Hawking)
* [[ရဝ်ဂျာ ပေန်ရဝ်စ်]] (Roger Penrose)
}}

[[Category:ကတိုင် လမ္စံက်]]
[[Category:နက္ခတ္တဗေဒ]]
[[Category:ရူပဗေဒ မဆေင်ကဵု အာကာသ]]
[[Category:သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ သာမည]]</text>
      <sha1>gatt9vfoh7je82folkfwcub6pxk3kkt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ သာမည</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11952</id>
    <revision>
      <id>57556</id>
      <timestamp>2026-10-04T10:05:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ သာမည''' (အၚ်္ဂလိက်: ''General Theory of Relativity'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''General Relativity'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သဳအိုရဳ ရူပဗေဒ (Physics) မဆေင်ကဵု ဒြဟတ်ဓရောတ် (Gravity) မဂွံ ဒုင် ပတိတ် လလောင်တြ...&quot;</comment>
      <origin>57556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24875" sha1="0vwba1z4631v83mlxqtgb97cb6q0swm" xml:space="preserve">'''သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ သာမည''' (အၚ်္ဂလိက်: ''General Theory of Relativity'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''General Relativity'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သဳအိုရဳ ရူပဗေဒ (Physics) မဆေင်ကဵု ဒြဟတ်ဓရောတ် (Gravity) မဂွံ ဒုင် ပတိတ် လလောင်တြး လဝ် နကဵု တၠပညာ ရူပဗေဒ ပြာကတ် '''[[အာလ်ဘတ် အာင်သတာင်]]''' (Albert Einstein) ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၁၅ ရ။ သဳအိုရဳ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက အိုတ် သွက် သုတေသန ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိ တုဲ၊ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် လညာတ် တြေံ ဥပဒေသ ဓရောတ် နူကဵု '''[[အာက်သဲ နယူတန်]]''' (Isaac Newton) မဖျေဟ် လဝ် ပ္ဍဲ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ဍာံဍာံပြပြ ရ။&lt;ref name=&quot;einstein1916&quot;&gt;{{cite journal |last=Einstein |first=A. |title=The Foundation of the General Theory of Relativity |journal=Annalen der Physik |volume=49 |issue=7 |pages=769-822 |year=1916}}&lt;/ref&gt;

အတိုင် လညာတ် နယူတန် မ္ဂး၊ ဓရောတ် (Gravity) ဝွံ ဒှ် &quot;ဒြဟတ်&quot; (Force) မွဲ မတံင်ဓရောတ် နေင် ရေင်သကအ် အကြာ ဝတ္ထု ၜါ။ ဆဂး အတိုင် လညာတ် သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ သာမည မ္ဂး၊ ဓရောတ် ဝွံ ဟွံသေင် ဒြဟတ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် '''ပရေင်ကဝိုင် သပေတ်-အခိင်''' (Curvature of Spacetime) မကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ဒြပ်ထု (Mass) ကေုာံ စွမ်းအင် (Energy) မနွံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဂှ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သဳအိုရဳ ဏအ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဘဴဓရ် သဇိုင်၊ ပရေင်စမ်ၜတ် သက်သေ၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ နက္ခတ္တဗေဒ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Spacetime lattice analogy.svg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် ဥပမာ ထ္ၜး ပရေင်ကဝိုင် သပေတ်-အခိင် (Spacetime curvature)။ ဒြပ်ထု ဇၞော် (ဥပမာ ဂၠးတိ) ပကဵု ညံင် သပေတ်-အခိင် ဂွံ ကဝိုင် စှ်ေ တုဲ၊ ဝတ္ထု ဍောတ်ဍောတ် တအ် ဒး ချဳဓရာင် အတိုင် ပရေင်ကဝိုင် ဂှ် ရ (မပိုယ် ကော်စ ဓရောတ်)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ရေလဳတဳဗဳတဳ သာမည&quot; (General Relativity - GR) ဝွံ ဒှ် သဳအိုရဳ ဂျဳဩမေတြဳ (Geometric theory) မဆေင်ကဵု ဒြဟတ်ဓရောတ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၅ ဂှ် အာင်သတာင် ပတိတ် လဝ် '''[[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင်]]''' (Special Relativity) မဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ အခိင် ကေုာံ နေရာ (Space and Time) ဝွံ ဟွံသေင် အရာ မတန်တဴ သၟးသၟး (Absolute) ပုဟ်၊ ဍေဟ်တအ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် နဒဒှ် &quot;သပေတ်-အခိင်&quot; (Spacetime) ရ။

ဆဂး သဳအိုရဳ တၟေင် (Special) ဂှ် ဟွံပါလုပ် ပရေင် ဒြဟတ်ဓရောတ် သွက် ဝတ္ထု မချဳဓရာင် နကဵု အသိင် (Acceleration) ပုဟ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အာင်သတာင် ကေတ် အခိင် ၁၀ သၞာံ ပြင်င် သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ ဓရောတ် ကဵု သပေတ်-အခိင် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ သာမည ဏအ် ရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ခိုဟ် အိုတ် ဂှ် တၠပညာ ဂျောန် ဝဳလာ (John Wheeler) ဟီု လဝ်: *&quot;ဒြပ်ထု (Matter) ဟီု ကဵု သပေတ်-အခိင် ဗီုလဵု ဂွံ ကဝိုင်၊ တုဲ သပေတ်-အခိင် ဟီု ကဵု ဒြပ်ထု ဗီုလဵု ဂွံ ချဳဓရာင်&quot;* ရ။&lt;ref name=&quot;wheeler&quot;&gt;{{cite book |last=Wheeler |first=J. A. |title=A Journey into Gravity and Spacetime |publisher=Scientific American Library |year=1990 |pages=10-15}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် ဇၞော်မောဝ် သဳအိုရဳ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ပေါဲတဝ်စၞေဟ် လညာတ် ဉာဏ် (Intellectual struggle) မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ရူပဗေဒ ရ။
* '''သၞာံ ၁၉၀၇:''' အာင်သတာင် စ ဂွံ ညာတ် လညာတ် '''သဘဴဓရ် တုပ်သၟဟ်''' (Equivalence Principle)။ ညး ဟီု ဏအ်ဂှ် ဒှ် &quot;လညာတ် မကဵု တသိုက် အိုတ် ပ္ဍဲ ဘဝ ညး&quot; ရ။
* '''သၞာံ ၁၉၁၂:''' ညး စ ကၠိုဟ် ကၠုင် ဒဒှ်ရ သွက်ဂွံ ပသောင် ဓရောတ် မ္ဂး၊ သ္ဒး စကာ သင်္ချာ ဂျဳဩမေတြဳ မဟွံသေင် ယူကလစ် (Non-Euclidean geometry) ရ။ ညး အာတ် အရီုအဗင် နူ သကအ်ရဲ ညး ဂျာတ်သေန် (Marcel Grossmann) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သင်္ချာ တေန်သာ (Tensor calculus)။
* '''သၞာံ ၁၉၁၅:''' ကြဴနူ မပြိုင်ပ္ကာန် ကဵု တၠပညာ သင်္ချာ ဇၞော် ဒေဗိတ် ဟေလ်ဗတ် (David Hilbert) တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၉၁၅ ဂှ် အာင်သတာင် ပတိုန် ထ္ၜး ညီမျှခြင်း မဍာံပြ (Einstein Field Equations) ပ္ဍဲကဵု အကယ်ဒမဳ ဂျာမနဳ (Prussian Academy of Sciences) ရ။

== ၃။ သဘဴဓရ် တုပ်သၟဟ် (The Equivalence Principle) ==
သဘဴဓရ် တုပ်သၟဟ် (Equivalence principle) ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် မဖန်ဗဒှ် သဳအိုရဳ ဏအ် ရ။ အာင်သတာင် စကာ နဲကဲ စမ်ၜတ် လညာတ် (Thought experiment) မကော်စ &quot;Elevator&quot; ရ။

ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ နွံ ပ္ဍဲ ဖံင် (Elevator) မကၟာတ် လဝ် ကၠးကၠး မွဲ တုဲ၊ ဖံင် ဂှ် -
# တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ဂၠးတိ (နွံ ဓရောတ် 9.8 m/s²)။
# နွံ ပ္ဍဲ အကာသ တုဲ တိုန် အာ လတူ နကဵု အသိင် (Acceleration) 9.8 m/s² လၟိုန်။

မၞိဟ် မနွံ အပ္ဍဲ ဂှ် ဖျေဟ် လစှ်ေ ကပေါတ် မ္ဂး၊ အကာဲအရာ ၜါ သာ် ဏအ် ဂှ် တုပ်သၟဟ် ညးသကအ် ရ။ ညး ညာတ် ပါ်ခြာ ဟွံမာန် ပုဟ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အာင်သတာင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ '''ဒြဟတ်ဓရောတ်''' (Gravity) ကဵု '''ပရေင်ချဳဓရာင် နကဵု အသိင်''' (Acceleration) ဂှ် ဒှ် အရာ မွဲ ဓဝ် တုပ်တုပ် ရ။

== ၄။ ပရေင်ကဝိုင် သပေတ်-အခိင် (Spacetime Curvature and Geometry) ==
အတိုင် ယူကလစ် (Euclid) မ္ဂး၊ နေရာ ဝွံ ဒှ် အရာ မတပ် ညဳ (Flat) ရ (ဥပမာ လတူ စက္ခော)။ ဆဂး ပ္ဍဲ သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ သာမည၊ သပေတ်-အခိင် (မနွံ ၄ ဌာန် - Space ၃ ဌာန် ကဵု Time ၁ ဌာန်) ဂှ် မာန် ကဝိုင် (Curve) အာ လေဝ် မာန် ရ။

* ကာလ ဟွံမဲ ကု ဒြပ်ထု (Mass)၊ သပေတ်-အခိင် ဂှ် တပ် ညဳ ဒၟံင် ရ။
* ကာလ နွံ ဒြပ်ထု ဇၞော် (ဥပမာ တ္ၚဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠးတိ)၊ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် သပေတ်-အခိင် ပွဳပွူ ဂှ် ဂွံ ကဝိုင် စှ်ေ အာ (တုပ် ညံင် ပိုယ် စွံ ပသဲ ဇြိုင်ဇြိုင် လတူ ယာတ် ရာဘာ မွဲ)။
* ကာလ ဝတ္ထု တၞဟ် (ဥပမာ ဂိတု) မချဳဓရာင် ကၠောမ် အာ ဒၞာဲ ဂှ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒး ချဳဓရာင် အတိုင် ဂၠံင် ကဝိုင် ဂှ် ရ (မကော်စ Geodesic)။ ပရေင်ချဳဓရာင် ကဝိုင်ဝိုင် ဏအ် ဂှ် ပိုယ် ညာတ် ကေတ် နဒဒှ် &quot;ဒြဟတ်ဓရောတ်&quot; ရ။

== ၅။ ညီမျှခြင်း နယ်ပယ် အာင်သတာင်ဂမၠိုင် (Einstein Field Equations) ==
သဳအိုရဳ ဏအ်ဝွံ ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဍာံဍာံပြပြ မ္ဂး၊ သ္ဒး စကာ ညီမျှခြင်း သင်္ချာ မကော်စ '''Einstein Field Equations (EFE)''' ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ညီမျှခြင်း တေန်သာ (Tensor equation) မနွံကဵု ဗီုပြင် အဓိက -

&lt;center&gt;&lt;math&gt;G_{\mu\nu} + \Lambda g_{\mu\nu} = \frac{8\pi G}{c^4} T_{\mu\nu}&lt;/math&gt;&lt;/center&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယား သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သင်္ကေတ ပ္ဍဲ ညီမျှခြင်း အာင်သတာင်
|-
! သင်္ကေတ
! အဓိပ္ပါယ်
|-
| &lt;math&gt;G_{\mu\nu}&lt;/math&gt; || အာင်သတာင် တေန်သာ (Einstein tensor) - ထ္ၜး ပရေင်ကဝိုင် ဂျဳဩမေတြဳ သပေတ်-အခိင်။
|-
| &lt;math&gt;\Lambda&lt;/math&gt; || ကိန်းသေ စကြဝဠာ (Cosmological constant) - ထ္ၜး စွမ်းအင် မလ္ၚု (Dark energy)။
|-
| &lt;math&gt;g_{\mu\nu}&lt;/math&gt; || မက်ထရစ် တေန်သာ (Metric tensor) - သၞောတ် တင်ဂၞင် သပေတ်-အခိင်။
|-
| &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; || ကိန်းသေ ဓရောတ် နယူတန် (Newton's gravitational constant)။
|-
| &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; || အသိင် လျး (Speed of light)။
|-
| &lt;math&gt;T_{\mu\nu}&lt;/math&gt; || တေန်သာ စွမ်းအင်-အသိင် (Stress-energy tensor) - ထ္ၜး ဒြပ်ထု ကေုာံ စွမ်းအင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဂှ်။
|}

ညီမျှခြင်း ဏအ် ထ္ၜး လဝ် ကြပ်ကြပ် ဒဒှ်ရ လပါ် ဇွိ (Geometry/Curvature) ကဵု လပါ် သတုံ (Matter/Energy) ဂှ် ဆက်စပ် တုပ်သၟဟ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ရ။

== ၆။ သက်သေ ရူပဗေဒ ကေုာံ ပရေင်စမ်ၜတ်ဂမၠိုင် (Physical Evidence and Experiments) ==
သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ သာမည ဝွံ ဒးဒုင် စမ်ၜတ် သက်သေ (Experimental tests) ဗွဲမဂၠိုင် မာန် အံင်ဇၞး ကၠုင် လဝ် ရ -

# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂၠံင်တရဴ လျး (Deflection of Light):''' အာင်သတာင် ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ လျး နူ သၞံင် တအ် ဖြတ် အာ ပွဳပွူ တ္ၚဲ မ္ဂး (ဟိုတ်နူ သပေတ်-အခိင် ကဝိုင်) လျး ဒး ကဝိုင် အာ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၉ ဂှ် အာသာ အက်ဒေန်တန် (Arthur Eddington) စမ်ၜတ် ညာတ် ကေတ် ပ္ဍဲ အခိင် တ္ၚဲ ဒးဒုင် စ (Solar eclipse) တုဲ သဳအိုရဳ ဏအ် ပြာကတ် အာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။
# '''ပရေင်ချဳဓရာင် ဂြိုဟ် ဗုဒ္ဓဟူ (Precession of Mercury):''' ဂြိုဟ် ဗုဒ္ဓဟူ ဝွံ ချဳဓရာင် ပွဳပွူ တ္ၚဲ နကဵု ဗီုပြင် မဟွံကိတ်ညဳ ကု သၞောတ် နယူတန် ရ (ကြပ် ကု တ္ၚဲ လောန်)။ သဳအိုရဳ အာင်သတာင် ဖြေစှ် ကဵု ပြသၞာ ဏအ် မာန် ကွက်တိ ရ။
# '''ပရေင်ယှောတ် အခိင် ဓရောတ် (Gravitational Time Dilation):''' ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မနွံ ဓရောတ် သၠုင် (ဥပမာ လတူ ဂၠးတိ) ဂှ် အခိင် ကွာ် အာ သိုက် နူကဵု ဒၞာဲ ဓရောတ် အောန် (ဥပမာ ပ္ဍဲ အကာသ) ရ။ စက် GPS လတူ ဂြိုဟ်တု (Satellites) တအ် သ္ဒး ထိင် ပလေဝ် လဝ် အခိင် အတိုင် သဳအိုရဳ ဏအ် ရ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး GPS ဂှ် ဗၠေတ် အာ မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;will&quot;&gt;{{cite journal |last=Will |first=C. M. |title=The Confrontation between General Relativity and Experiment |journal=Living Reviews in Relativity |volume=17 |issue=1 |pages=4 |year=2014}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ကသိုင် လမ္စံက် ကေုာံ ပရေင်ထကး စကြဝဠာ (Black Holes and Singularities) ==
သွဟ် မွဲ နူကဵု ညီမျှခြင်း အာင်သတာင် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကတဵုဒှ် '''[[ကသိုင် လမ္စံက်]]''' (Black Holes) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၆ ဂှ် ကားလ် ရွှာ့တ်ချိုင်းလ် (Karl Schwarzschild) ဖျေဟ် သွဟ် မထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ဒြပ်ထု မွဲ ဍဵု ကောံ လုပ် အာ အပ္ဍဲ ဗွိုက် မဍောတ် လောန် မ္ဂး၊ ပရေင်ကဝိုင် သပေတ်-အခိင် ဏအ် ဇၞော် လောန် အာ စဵုကဵု လျး (Light) ညိကီု တိတ် ဗၠး ဟွံမာန် ရ။

* '''ပယျဵု အကာဲအရာ (Event Horizon):''' ဒှ် ပယျဵု ပွဳပွူ ကသိုင် လမ္စံက်။ ယဝ်ရ တတ် ဖြတ် အာ ပယျဵု ဏအ် မ္ဂး မုလေဝ် ကလေင် တိတ် ဟွံမာန် ယျ။
* '''သိင်ဂူလာရဳတဳ (Singularity):''' ဒှ် တင် လဒေါဝ် ကသိုင် လမ္စံက် မနွံ ဒြပ်ထု သၠုင် အိုတ် ကေုာံ ပမာဏ (Volume) သုည ရ။ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ် ဥပဒေသ ရူပဗေဒ သီုဖအိုတ် လီုလာ် အာ ရ။&lt;ref name=&quot;hawking&quot;&gt;{{cite book |last=Hawking |first=S. |title=A Brief History of Time |publisher=Bantam Books |year=1988 |pages=81-99}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ လပှ် ဓရောတ် (Gravitational Waves) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၆ ဂှ် အာင်သတာင် ဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ကာလ ဒြပ်ထု ဇၞော်ဇၞော် တအ် (ဥပမာ ကသိုင် လမ္စံက် ၜါ) ပံင်ကောံ ရေင်သကအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ချဳဓရာင် ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ် မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် မာန် ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် '''လပှ် ဓရောတ်''' (Gravitational waves) မပြးတိတ် အာ ပ္ဍဲ သပေတ်-အခိင် တုပ် ညံင် လပှ် ဍာ် ရ။ 

လပှ် ဏအ် ဝွံ ဍိုန်လျ ဗွဲမလောန် တုဲ သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ဂွံ ဂှ် ဝါတ် ဗွဲမလောန် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၄ သေပ်တေမ်ဗာ ၂၀၁၅ ဂှ်၊ ဂကောံ သုတေသန LIGO စမ်ၜတ် ညာတ် ကေတ် လပှ် ဓရောတ် ပထမအိုတ် နူကဵု ကသိုင် လမ္စံက် ၜါ မပံင်ကောံ ရေင်သကအ် နူကဵု ဇမ္ၚောဲ ၁.၃ ဗဳလဳယောန် သၞာံ လျး ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သက်သေ မခိုင်ကၠိုက် အိုတ် သွက် သဳအိုရဳ ဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;ligo&quot;&gt;{{cite journal |last=Abbott |first=B. P. |author2=et al. |title=Observation of Gravitational Waves from a Binary Black Hole Merger |journal=Physical Review Letters |volume=116 |issue=6 |pages=061102 |year=2016}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ ပရေင်ပြးဇၞော် စကြဝဠာ (Cosmology and the Expanding Universe) ==
ရေလဳတဳဗဳတဳ သာမည ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် နက္ခတ္တဗေဒ ခေတ်တၟိ (Modern Cosmology) ရ။ ကာလ အာင်သတာင် စကာ ညီမျှခြင်း ညး လတူ စကြဝဠာ အလုံစုံ၊ ညး ညာတ် ဒဒှ်ရ စကြဝဠာ ဝွံ သ္ဒး ကျုံ့ လုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပြး ဇၞော် အာ (Expanding) လၟိုန် ရ။ 

ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် မၞိဟ် တအ် ပတှ်ေ လဝ် စကြဝဠာ တန်တဴ ညိင် (Static) တုဲ ညး ထပ် စုတ် '''ကိန်းသေ စကြဝဠာ''' (Cosmological constant, $\Lambda$) သွက်ဂွံ ထိင် လဝ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၉ ဂှ် အက်ဒွင် ဟပ်ဘယ် (Edwin Hubble) စမ်ၜတ် ညာတ် ဒဒှ်ရ စကြဝဠာ ပြး ဇၞော် ဒၟံင် ဍာံဍာံ တုဲ၊ အာင်သတာင် ဟီု ဒဒှ်ရ ပရေင်ထပ်စုတ် ကိန်းသေ ဂှ် ဒှ် &quot;အရာ မှာရာ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဘဝ ညး&quot; ရ။ လက္ကရဴ ဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၈၊ တၠပညာ တအ် ညာတ် ဒဒှ်ရ စကြဝဠာ ပြး ဇၞော် မံင် နကဵု အသိင် မသၠုင် တိုန် (Accelerating expansion) တုဲ ကိန်းသေ စကြဝဠာ $\Lambda$ ဏအ် ကလေင် ကိစ္စဇၞော် ကၠုင် ပၠန် နဒဒှ် '''စွမ်းအင် မလ္ၚု''' (Dark Energy) ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ သာမည ဝွံ ဒှ် ပရေင်အံင်ဇၞး ဉာဏ် ကောန်မၞိဟ် မသၠုင် အိုတ် မွဲ တုဲ ဍေဟ် ပသောင် ကဵု သၞောတ် စကြဝဠာ မဇၞော် (Macroscopic world) ဗွဲမဍာံပြ ရ။

ဆဂး ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ တ္ၚဲဏအ် ဂှ်၊ သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ ဏအ် (မဆေင်ကဵု အရာ ဇၞော်ဇၞော်) ကဵု '''သဳအိုရဳ ကွမ်တမ်''' (Quantum Mechanics - မဆေင်ကဵု အရာ ဍောတ်ဍောတ် ဗီု အက်တမ်) ဂှ် ပံင်ကောံ ရေင်သကအ် ဟွံဂွံ ဏီ ရ။ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဥပမာ သၟဝ် ကသိုင် လမ္စံက် ဟွံသေင်မ္ဂး အခိင် ဘစ်ဘန်း (Big Bang) တေအ် မ္ဂး၊ သဳအိုရဳ ၜါ ဏအ် ပြိုင်ပ္ကာန် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သုတေသန အနာဂတ် (ဥပမာ String theory ဟွံသေင်မ္ဂး Loop quantum gravity) တအ် ဝွံ အာရီုစွံ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သဳအိုရဳ တၟိ မကော်စ '''ဒြဟတ်ဓရောတ် ကွမ်တမ်''' (Quantum Gravity) ညံင် ဂွံ ပံင်ကောံ သဳအိုရဳ ဇၞော် ၜါ ဏအ် မာန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အာလ်ဘတ် အာင်သတာင်]] (Albert Einstein)
* [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင်]] (Special Relativity)
* [[ဒြဟတ်ဓရောတ်]] (Gravity)
* [[ကသိုင် လမ္စံက်]] (Black hole)
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)

{{Navbox
| name = Relativity
| title = ရေလဳတဳဗဳတဳ ကေုာံ ဒြဟတ်ဓရောတ် (Relativity and Gravitation)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဳအိုရဳ အဓိကဂမၠိုင်
| list1 =
* [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင်]] (Special Relativity)
* [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ သာမည]] (General Relativity)
* [[သၞောဝ် ဓရောတ် နယူတန်]] (Newton's law of universal gravitation)
| group2 = သဘဴဓရ် ကေုာံ ညီမျှခြင်း
| list2 =
* [[သဘဴဓရ် တုပ်သၟဟ်]] (Equivalence principle)
* [[ညီမျှခြင်း နယ်ပယ် အာင်သတာင်ဂမၠိုင်]] (Einstein field equations)
* [[သပေတ်-အခိင်]] (Spacetime)
* [[ပရေင်ကဝိုင်]] (Curvature)
| group3 = ကတဵုဒှ် သဘာဝဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ကသိုင် လမ္စံက်]] (Black hole)
* [[လပှ် ဓရောတ်]] (Gravitational wave)
* [[ပရေင်ယှောတ် အခိင် ဓရောတ်]] (Gravitational time dilation)
* [[မှန်ဘီလူး ဓရောတ်]] (Gravitational lens)
| group4 = မၞိဟ် အဓိကဂမၠိုင်
| list4 =
* [[အာလ်ဘတ် အာင်သတာင်]] (Albert Einstein)
* [[အာက်သဲ နယူတန်]] (Isaac Newton)
* [[ကားလ် ရွှာ့တ်ချိုင်းလ်]] (Karl Schwarzschild)
* [[အက်ဒွင် ဟပ်ဘယ်]] (Edwin Hubble)
}}

[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ]]
[[Category:အာလ်ဘတ် အာင်သတာင်]]
[[Category:နက္ခတ္တဗေဒ]]</text>
      <sha1>0vwba1z4631v83mlxqtgb97cb6q0swm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11953</id>
    <revision>
      <id>57557</id>
      <timestamp>2026-10-04T10:10:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Special theory of relativity'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Special relativity'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သဳအိုရဳ ရူပဗေဒ မပသောင် ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အကာဲအရာ ဂၠးတိ (Space) ကေုာံ...&quot;</comment>
      <origin>57557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26706" sha1="71da84xsncjygqhwwlphlxe304njl3n" xml:space="preserve">'''သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Special theory of relativity'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Special relativity'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သဳအိုရဳ ရူပဗေဒ မပသောင် ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အကာဲအရာ ဂၠးတိ (Space) ကေုာံ အခိင် (Time) ရ။ သဳအိုရဳ ဏအ်ဝွံ တၠပညာ ရူပဗေဒ ပြာကတ် ဂၠးတိ '''[[အဲလ်ဗတ် အာင်သတာင်]]''' (Albert Einstein) ချူ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၅ ပ္ဍဲ လိက်ပရေင် ညး မနွံ ယၟု &quot;ပရူ အဳလက်ထရဝ်ဒုင်နာမေတ် သွက် ကပေါတ် မချဳဓရာင်ဂမၠိုင်&quot; (On the Electrodynamics of Moving Bodies) ရ။&lt;ref name=&quot;einstein1905&quot;&gt;{{cite journal |last=Einstein |first=A. |title=Zur Elektrodynamik bewegter Körper |journal=Annalen der Physik |volume=322 |issue=10 |pages=891-921 |year=1905}}&lt;/ref&gt;

ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် သဳအိုရဳ ဏအ်၊ တၠပညာ တအ် ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ အခိင် ကေုာံ ဒၞာဲ ဝွံ တန်တဴ ညိင်ဝတ် ဒၟံင် (Absolute space and time) အတိုင် လညာတ် နယူတန် (Isaac Newton) ရ။ ဆဂး သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင် ဝွံ ပလီု ထောအ် လညာတ် တြေံ ဂှ် တုဲ ထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ အခိင် ကဵု ဒၞာဲ ဝွံ ပြံင်လှာဲ မာန် ဒၟံင် အတိုင် ပရေင်ချဳဓရာင် ညးမင်ရံင် (Observer) ရ။ သဳအိုရဳ ဏအ် ဒုင်သဇိုင် လတူ တင်သဇိုင် ၜါ သာ် - ပထမ ဂှ် သၞောဝ် ရူပဗေဒ သီုဖအိုတ် တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဇၟာပ် သၞောတ် မချဳဓရာင် နကဵု လဟိုင် ညိင်ဝတ် (Inertial frames of reference)၊ တုဲ ဒုတိယ ဂှ် '''လဟိုင် လျး''' (Speed of light) ပ္ဍဲ လဟာင် (Vacuum) ဝွံ နွံ ၚုဟ်မး လၟိုန် ($c$) သွက် ဇၟာပ် ညးမင်ရံင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Albert Einstein Head.jpg|thumb|right|300px|အဲလ်ဗတ် အာင်သတာင် (Albert Einstein) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၇။ ညး ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မဖန်ဗဒှ် သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင် ကေုာံ အလုံ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ရေလဳတဳဗဳတဳ&quot; (Relativity) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ဆက်စပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒဒှ်ရ အရာ မွဲကဵုမွဲ ဟွံတန်တဴ ညိင်ဝတ် (Relative) ရ။ ဝေါဟာရ &quot;တၟေင်&quot; (Special) ဏအ် မစကာ လဝ် ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု သဳအိုရဳ ဏအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဆ အကာဲအရာ အထူး မွဲ ဓဝ် - မဒှ် အကာဲအရာ မဟွံမဲ ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ လဟိုင် (No acceleration) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ချဳဓရာင် နကဵု လဟိုင် မညိင်ဝတ် (Constant velocity) သၟး ရ။ 

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၅ ဂှ် အာင်သတာင် ဆက် ဖန်ဗဒှ် '''[[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ အလုံ]]''' (General relativity) မထပ် စုတ် လညာတ် ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravity) ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ လဟိုင် (Acceleration) ရ။ ဆဂး သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင် ဏအ် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလောန် ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် တၠပညာ တအ် ဂွံ ကၠိုဟ် အာ ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် (Energy) ကဵု လျိုင် (Mass) ဝွံ ဒှ် အရာ မွဲ ဓဝ် (E=mc²) တုဲ လဟိုင် အိုတ် ကၞောတ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ဏအ် ဂှ် ဒှ် လဟိုင် လျး ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၁၉၀၅ တေအ်၊ သၞောဝ် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် လဝ် ရူပဗေဒ ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် မက်ကဲနစ် နယူတန် (Newtonian mechanics) ကေုာံ သၞောဝ် အဳလက်ထရဝ်မာဂနဲတစ် မက်သဝေဝ် (Maxwell's equations of electromagnetism) ရ။ ဆဂး သၞောဝ် ၜါ ဏအ် နွံ ပရေင်ဟွံကိတ်ညဳ ဇၞော် မွဲ ရ။ သၞောဝ် မက်သဝေဝ် ဟီု လဝ် လဟိုင် လျး ဂှ် ဒှ် လၟိုန်၊ ဆဂး သၞောတ် နယူတန် ဟီု လဝ် လဟိုင် သီုဖအိုတ် ဒး ပံင်ကောံ (Relative) အတိုင် ညးမင်ရံင် ရ။

* '''ပရေင်စမ်ၜတ် မာက်ကယ်သေန်-မဝ်လဳ (Michelson-Morley experiment):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၇၊ ညးတအ် စမ်ၜတ် လဟိုင် လျး ပ္ဍဲ ဓါတ် 'အဳသာ' (Aether - ဒၞာဲ လဟာင် ဂၠးတိ)။ သွဟ် ဂှ် ထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ လဟိုင် လျး ဝွံ ဟွံပြံင်လှာဲ ၜိုန်ရ ဂၠးတိ ချဳဓရာင် ဒၟံင် ကီုလေဝ် ရ။ 
* '''ဟေန်ဒရစ် လဝ်ရိန့် (Hendrik Lorentz):''' ညး ဖန်ဗဒှ် ညီမျှခြင်း သင်္ချာ မကော်စ &quot;ပရေင်ပြံင်လှာဲ လဝ်ရိန့်&quot; (Lorentz transformations) သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ လဟိုင် လျး ဏအ်၊ ဆဂး ညး ဟွံမာန် ပသောင် ကဵု လညာတ် ရူပဗေဒ ဍာံပြ။
* ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၅၊ အဲလ်ဗတ် အာင်သတာင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ ဓါတ် 'အဳသာ' ဟွံမဲ တုဲ၊ လဟိုင် လျး ဂှ် ဒှ် လၟိုန် ဇေတ်တ် သွက် ဇၟာပ် ညးမင်ရံင် ရောင်။ လညာတ် ဏအ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဝင် ရူပဗေဒ အလုံ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;taylor&quot;&gt;{{cite book |last=Taylor |first=E. F. |author2=Wheeler, J. A. |title=Spacetime Physics |publisher=W. H. Freeman |year=1992 |pages=15-28}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ တင်သဇိုင် အဓိက ၜါ သာ် (The Two Postulates) ==
သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် လတူ တင်သဇိုင် (Postulates) အဓိက ၜါ သာ် ရ -

# '''တင်သဇိုင် ရေလဳတဳဗဳတဳ (Principle of Relativity):''' သၞောဝ် ရူပဗေဒ သီုဖအိုတ် ဝွံ တုပ်သၟဟ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဇၟာပ် သၞောတ် ညးမင်ရံင် မချဳဓရာင် နကဵု လဟိုင် မညိင်ဝတ် (Inertial reference frames) ရ။ ဥပမာ - ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ နွံ ပ္ဍဲ ကွဳပၟတ် မချဳဓရာင် နကဵု လဟိုင် ညိင်ဝတ် သီု ဟွံမဲ ကု မတ်ဗြဲ၊ ညး ဟွံမာန် တီ ဒဒှ်ရ ကွဳပၟတ် ဂှ် ချဳဓရာင် ဒၟံင် ဟွံသေင်မ္ဂး တန်တဴ ညိင်ဝတ် ဒၟံင် ရ။
# '''တင်သဇိုင် လဟိုင် လျး လၟိုန် (Constancy of the Speed of Light):''' လဟိုင် လျး ပ္ဍဲ လဟာင် (Vacuum) ဝွံ နွံ ၚုဟ်မး လၟိုန် ($c \approx 3 \times 10^8$ မဳတာ/စက္က) သွက် ဇၟာပ် ညးမင်ရံင်၊ ၜိုန်ရ တမ်ရိုဟ် လျး ဂှ် ချဳဓရာင် ဒၟံင် ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမင်ရံင် ဂှ် ချဳဓရာင် ဒၟံင် ကီုလေဝ် ရ။ 

တင်သဇိုင် ၜါ ဏအ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု လညာတ် သာမည (Common sense) ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမလောန်၊ ဆဂး ဍေဟ် ဒှ် တင်ဂၞင် ဍာံပြ မဒးဒုင် စမ်ၜတ် လဝ် နကဵု သုတေသန ရ။

== ၄။ ဇမၠိင် အခိင် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အခိင် (Time Dilation) ==
ဟိုတ်နူကဵု လဟိုင် လျး ဂှ် ဒှ် လၟိုန် ဂှ်ရ၊ အခိင် (Time) ဝွံ ဟွံတန်တဴ ညိင်ဝတ် ပုဟ်။ အခိင် ဝွံ ပြံင်လှာဲ အာ အတိုင် လဟိုင် မချဳဓရာင် ရ။ ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ '''ဇမၠိင် အခိင်''' (Time dilation) ရ။

ယဝ်ရ ကပေါတ် မွဲ ချဳဓရာင် ပြဟ် က္ဍင် (ကြပ် ကဵု လဟိုင် လျး)၊ အခိင် ပ္ဍဲ ကပေါတ် ဂှ် ဇကဲ ကၠုင် ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ကွာ် သြိုတ် စှ်ေ&quot; ရ (Time runs slower for moving objects)။ 
* '''ညီမျှခြင်း (Equation):''' $\Delta t' = \frac{\Delta t}{\sqrt{1 - \frac{v^2}{c^2}}}$ 
* '''ပရေင်စမ်ၜတ် ကောန်ကၟာ ၜါ (Twin Paradox):''' ယဝ်ရ ကောန်ကၟာ ၜါ တၠ နွံ တုဲ၊ မွဲ တၠ တိုန် အာ အကာသ နကဵု က္ၜင် အကာသ မနွံ လဟိုင် ကြပ် ကဵု လဟိုင် လျး။ ကာလ ညး ကလေင် စိုပ် ဂၠးတိ မ္ဂး၊ ညး မနွံ လတူ က္ၜင် ဂှ် အာယုက် သၟတ် နူကဵု ကောန်ကၟာ ညး မမင် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဖဵုသက်ရောက် နူ Time dilation ရ။&lt;ref name=&quot;resnick&quot;&gt;{{cite book |last=Resnick |first=R. |title=Introduction to Special Relativity |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=1968 |pages=55-68}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေင်ဂၠေအ်စှ်ေ ဇမၠိင် (Length Contraction) ==
တုပ် ညံင် အခိင် ကီု၊ ဇမၠိင် ကေုာံ ဒၞာဲ (Space) လေဝ် ပြံင်လှာဲ အာ အတိုင် လဟိုင် ညးမင်ရံင် ကီု ရ။ ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ '''ပရေင်ဂၠေအ်စှ်ေ ဇမၠိင်''' (Length contraction) ဟွံသေင်မ္ဂး Lorentz contraction ရ။

ယဝ်ရ ကပေါတ် မွဲ ချဳဓရာင် ပြဟ် က္ဍင်، ဇမၠိင် ဍေဟ် ပ္ဍဲကဵု လပါ် ဒိုဟ် မချဳဓရာင် ဂှ် &quot;ဂၠေအ် စှ်ေ&quot; (Contracts) ကၠုင် ပ္ဍဲ မတ် ညးမင်ရံင် မတန်တဴ ညိင်ဝတ် ရ။
* '''ညီမျှခြင်း (Equation):''' $L' = L \sqrt{1 - \frac{v^2}{c^2}}$ 
* ဥပမာ - ယဝ်ရ က္ၜင် အကာသ မွဲ နွံ ဇမၠိင် ၁၀၀ မဳတာ တုဲ ဍေဟ် ပဝ် အာ နကဵု လဟိုင် ၈၀% ၏ လဟိုင် လျး ($0.8c$) မ္ဂး၊ ညးမင်ရံင် နူ ဂၠးတိ ဂွံ ဆဵု ကေတ် ဇမၠိင် ဍေဟ် ဆ ၆၀ မဳတာ သၟး ရ။ ဆဂး မၞိဟ် မနွံ အပ္ဍဲ က္ၜင် ဂှ် တှ်ေ ဍေဟ် ဆက် နွံ ၁၀၀ မဳတာ အတိုင် တြေံ ရ။

[[File:Time_dilation.svg|thumb|left|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဒဒှ်ရ လျး မဒး ကွာ် အာ ဂၠံင် မဂၠိင် လတူ ကွဳစက် မချဳဓရာင် ပကဵု ညံင် အခိင် (Time) ဂွံ ကွာ် သြိုတ် စှ်ေ (Time dilation) ပ္ဍဲ လညာတ် ညးမင်ရံင် လတူ တိ။]]

== ၆။ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဒြဟတ် ကေုာံ လျိုင် ($E = mc^2$) (Mass-Energy Equivalence) ==
လညာတ် မပြာကတ် အိုတ် နူကဵု သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ ဝွံ ဒှ် ပရေင်တုပ်သၟဟ် အကြာ လျိုင် (Mass) ကေုာံ ဒြဟတ် (Energy) ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ်، တၠပညာ တအ် ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ လျိုင် ကဵု ဒြဟတ် ဂှ် ဒှ် အရာ ၜါ သာ် မတၞဟ်ခြာ ရ။ 

အာင်သတာင် ထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ ဍေဟ်တအ် ၜါ ဝွံ ဒှ် အရာ မွဲ ဓဝ် (Two sides of the same coin) ရ။ လျိုင် ညိည မာန် ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် ဒြဟတ် ဇၞော် ဗွဲမလောန် မာန် ရ။ 
* '''ညီမျှခြင်း (Equation):''' $E = mc^2$ 
  * $E$ = ဒြဟတ် (Energy)
  * $m$ = လျိုင် (Mass)
  * $c$ = လဟိုင် လျး (Speed of light)
ဟိုတ်နူကဵု $c^2$ ဂှ် ဒှ် လၟိဟ် ဂၞန် ဇၞော် ဗွဲမလောန် (ၜိုတ် $9 \times 10^{16}$) ဂှ်ရ၊ ကပေါတ် လျိုင် ဆ ၁ ဂရမ် (Gram) မွဲ ဓဝ် လေဝ် နွံကဵု ဒြဟတ် မတုပ် ကု ဗုံး အနုမြူ (Atomic bomb) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် နည်းပညာ ဓါတ် နျူကလဳယျာ (Nuclear energy) ရ။&lt;ref name=&quot;rindler&quot;&gt;{{cite book |last=Rindler |first=W. |title=Introduction to Special Relativity |publisher=Oxford University Press |year=1991 |pages=35-50}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ လဝ်ရိန့် (Lorentz Transformations) ==
ပ္ဍဲ မက်ကဲနစ် နယူတန် ဂှ် ညးတအ် စကာ &quot;ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂါလဳလဳယဝ်&quot; (Galilean transformations) သွက်ဂွံ တွက် လဟိုင်။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု လဟိုင် မကြပ် ကဵု လဟိုင် လျး မ္ဂး ညီမျှခြင်း တအ် ဏအ် သုင်စောဲ ဟွံဂွံ ရ။

အာင်သတာင် စကာ '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ လဝ်ရိန့်''' (Lorentz Transformations) မဒှ် ညီမျှခြင်း သင်္ချာ မဆက်စပ် ကဵု အခိင် (Time) ကေုာံ ဒၞာဲ (Space/Coordinates) သွက် ညးမင်ရံင် ၜါ တၠ မချဳဓရာင် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ရ။ 
ညီမျှခြင်း ဏအ် ပကဵု ညံင် ဂၞန် $c$ (လဟိုင် လျး) ဂွံ တန်တဴ ညိင်ဝတ် လၟိုန် အတိုင် တင်သဇိုင် ဒုတိယ ရ။ ယဝ်ရ လဟိုင် မချဳဓရာင် ($v$) ဂှ် သဝ် ဗွဲမလောန် ($v \ll c$) မ္ဂး၊ ညီမျှခြင်း လဝ်ရိန့် ဏအ် ကလေင် ဒှ် အာ ညီမျှခြင်း ဂါလဳလဳယဝ် ဓမ္မတာ (နယူတန်) ပၠန် ရ။

== ၈။ ဂၠးတိ-အခိင် မင်ကောတ်သကဳ (Minkowski Spacetime) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၈ ဂှ်၊ တၠပညာ သင်္ချာ ဟာမေန် မင်ကောတ်သကဳ (Hermann Minkowski) မဒှ် အစာ ဘာ အာင်သတာင် တြေံ ဂှ် ပံင်ကောံ ထောအ် လညာတ် ဍာ်ဒကေဝ် ၄-ဒိုဟ် (4-Dimensional) ရ။

ညး ဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ဒၞာဲ ၃ ဒိုဟ် (3D space: x, y, z) ကေုာံ အခိင် (Time: t) ဏအ် ဟွံမာန် တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် တုဲ ဍေဟ်တအ် ပံင်ကောံ ဒၟံင် နဒဒှ် '''ဂၠးတိ-အခိင် ၄-ဒိုဟ်''' (4D Spacetime) ရ။ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ်၊ ဇၟာပ် အရာ မကတဵုဒှ် (Event) မွဲ နွံကဵု ဒၞာဲ ကေုာံ အခိင် ဍေဟ် (x, y, z, t) ရ။ 
ယဝ်ရ ကပေါတ် မွဲ ချဳဓရာင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ (Space) ပြဟ် က္ဍင်၊ ဍေဟ် ချဳဓရာင် ပ္ဍဲ အခိင် (Time) သြိုတ် စှ်ေ က္ဍင် ရ။ ဏအ်ဂှ် ပသောင် ကဵု လညာတ် Time dilation ဗွဲမကၠးသ္ဇုင် ရ။&lt;ref name=&quot;minkowski&quot;&gt;{{cite book |last=Minkowski |first=H. |title=Space and Time |publisher=Physikalische Zeitschrift |year=1908 |pages=104-111}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယား ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ ရူပဗေဒ နယူတန် ကေုာံ ရေလဳတဳဗဳတဳ
|-
! လက္ခဏာ
! မက်ကဲနစ် နယူတန် (Newtonian)
! သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ (Relativity)
|-
| '''အခိင် (Time)''' || တန်တဴ ညိင်ဝတ်၊ တုပ် သီုဖအိုတ် || ပြံင်လှာဲ အတိုင် ညးမင်ရံင်
|-
| '''ဇမၠိင် (Length)''' || တန်တဴ ညိင်ဝတ်၊ တုပ် သီုဖအိုတ် || ဂၠေအ်စှ်ေ အတိုင် လဟိုင် ညးမင်ရံင်
|-
| '''လဟိုင် လျး (Speed of light)''' || ဟွံမဲ ပယျဵု လဟိုင် || ဒှ် လၟိုန်၊ ဒှ် ပယျဵု အိုတ် ကၞောတ် ($c$)
|-
| '''လျိုင် ကဵု ဒြဟတ်''' || တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် || ဒှ် အရာ မွဲ ဓဝ် ($E=mc^2$)
|}

== ၉။ သက်သဳ စမ်ၜတ် ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် (Experimental Evidence and Effects) ==
သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လညာတ် လတူ စက္ခော သၟး၊ ဍေဟ် ဒးဒုင် စမ်ၜတ် ကေုာံ ထံက်ဂလာန် လဝ် နကဵု သုတေသန ဍာံပြ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

* '''ပျိုကွဲ မူးယောန် (Muon decay):''' မူးယောန် ဂှ် ဒှ် အက်တမ် ဍောတ်တ် မတိတ် ကၠုင် နူကဵု ဓါတ် ရောင်ခြည် လတူ အကာသ (Cosmic rays) ရ။ ဍေဟ် နွံ အာယုက် ဆ 2.2 မာ်ခရဝ် စက္က သၟး တုဲ ဒး လီု အာ ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ဍေဟ် စှ်ေ ကၠုင် နကဵု လဟိုင် ကြပ် ကဵု လဟိုင် လျး တုဲ، အခိင် ပ္ဍဲ ဍေဟ် ဇကဲ ကၠုင် (Time dilation) တုဲ ဍေဟ် မာန် စိုပ် မျက်နှာပြင် တိ ရ။
* '''စက် ပရေင်ချဳဓရာင် အက်တမ် (Particle Accelerators):''' ပ္ဍဲ ဌာန သုတေသန မပ္တံကဵု CERN၊ ညးတအ် ပန် အက်တမ် ညံင် ဂွံ ချဳဓရာင် နကဵု လဟိုင် ကြပ် $c$ ရ။ ညးတအ် ဒး စကာ ညီမျှခြင်း ရေလဳတဳဗဳတဳ လၟိုန် သွက်ဂွံ တွက် ဒြဟတ် မနွံ ပၟိက် ရ။
* '''စနစ် ဂျဳပဳအက်စ် (GPS Systems):''' လေزر စက် ဂျဳပဳအက်စ် မနွံ ပ္ဍဲ ဂြိုဟ်တု (Satellites) တအ် ချဳဓရာင် ပြဟ် ဒၟံင် လတူ အကာသ တုဲ အခိင် ညးတအ် သြိုတ် နူ အခိင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ယဝ်ရ ဟွံစကာ ညီမျှခြင်း ရေလဳတဳဗဳတဳ မ္ဂး، ဂျဳပဳအက်စ် တအ် ဗၠေတ် အာ ပွိုင် ကဳလဝ်မဳတာ ဇၟာပ် တ္ၚဲ ရောင်။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ရေလဳတဳဗဳတဳ အလုံ (Conclusion and General Relativity) ==
သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဗီုပြင် ကောန်မၞိဟ် တအ် မကၠိုဟ် လတူ စက္ကဝါ ဏအ် အလုံစုံ ရ။ ဍေဟ် ထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ အခိင် ကေုာံ ဒၞာဲ ဝွံ ဟွံမဲ ကု တန်တဴ ညိင်ဝတ် (Absolute) တုဲ၊ လဟိုင် လျး ဝွံ ဒှ် သၞောတ် ပယျဵု အိုတ် ကၞောတ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ဏအ် ရ။

ၜိုန်ရ သဳအိုရဳ ဏအ် အံင်ဇၞး ဗွဲမလောန် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် နွံကဵု ပယျဵု အောန် - ဍေဟ် ဟွံမာန် ပသောင် ကဵု အကာဲအရာ မနွံ ကု '''ဒြဟတ် ဓရောတ်''' (Gravity) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပြံင်လှာဲ လဟိုင် (Acceleration) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၅ ဂှ် အာင်သတာင် ဆက် ဖန်ဗဒှ် လညာတ် တၟိ မကော်စ '''သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ အလုံ''' (General relativity) မပသောင် ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် ဓရောတ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကဝိုင် (Curvature) နူကဵု ဂၠးတိ-အခိင် ၄-ဒိုဟ် ဏအ် ရောင်။ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင် ဏအ် မ္ဂး، လညာတ် ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိ (Modern Physics) ကေုာံ ကွတ် နည်းပညာ တ္ၚဲဏအ် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟွံမာန် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ အလုံ]] (General theory of relativity)
* [[အဲလ်ဗတ် အာင်သတာင်]] (Albert Einstein)
* [[လဟိုင် လျး]] (Speed of light)
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)

{{Navbox
| name = Physics
| title = ရူပဗေဒ ကေုာံ လညာတ် အဲလ်ဗတ် အာင်သတာင် (Physics and Albert Einstein's Concepts)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဳအိုရဳ အဓိကဂမၠိုင်
| list1 =
* [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင်]] (Special Relativity)
* [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ အလုံ]] (General Relativity)
* [[မာတ်သ-အေန်နာဂျဳ တုပ်သၟဟ်]] (Mass-energy equivalence / E=mc²)
| group2 = လညာတ် သဇိုင်ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[လဟိုင် လျး]] (Speed of light)
* [[အခိင် ဇကဲ]] (Time dilation)
* [[ပရေင်ဂၠေအ်စှ်ေ ဇမၠိင်]] (Length contraction)
* [[ဂၠးတိ-အခိင်]] (Spacetime)
| group3 = မၞိဟ် အဓိကဂမၠိုင်
| list3 =
* [[အဲလ်ဗတ် အာင်သတာင်]] (Albert Einstein)
* [[အာက်ဆက် နယူတန်]] (Isaac Newton)
* [[ဟာမေန် မင်ကောတ်သကဳ]] (Hermann Minkowski)
* [[ဟေန်ဒရစ် လဝ်ရိန့်]] (Hendrik Lorentz)
}}

[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ]]
[[Category:အဲလ်ဗတ် အာင်သတာင်]]</text>
      <sha1>71da84xsncjygqhwwlphlxe304njl3n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ အလုံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11954</id>
    <revision>
      <id>57558</id>
      <timestamp>2026-10-04T10:14:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ အလုံ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''General Theory of Relativity'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''General Relativity'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သဳအိုရဳ မဆေင်ကဵု ရူပဗေဒ ကေုာံ ပထဝဳရူပဗေဒ (Geometric theory of gravitation) မဖန်ဗဒှ် လဝ် န...&quot;</comment>
      <origin>57558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25336" sha1="lvd4a1qq2gq89yijx5ijd3scd0zjdsb" xml:space="preserve">'''သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ အလုံ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''General Theory of Relativity'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''General Relativity'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သဳအိုရဳ မဆေင်ကဵု ရူပဗေဒ ကေုာံ ပထဝဳရူပဗေဒ (Geometric theory of gravitation) မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု တၠပညာ ရူပဗေဒ ဇၞော် '''[[အဲလ်ဗတ် အာက်သတာင်]]''' (Albert Einstein) တုဲ ပတိတ် လလောင်တြး လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၅ ရ။ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိ (Modern physics) ဏအ်၊ သဳအိုရဳ ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ ပသောင်ထ္ၜး ကဵု သဘာဝ '''[[ဒြဟတ် ဓရောတ်]]''' (Gravity) ရ။ သဳအိုရဳ ဏအ်ဝွံ ကလေင် ပံင်ကောံ လဝ် လညာတ် နူကဵု '''[[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင်]]''' (Special Relativity) ကေုာံ သၞောဝ် ဒြဟတ် ဓရောတ် နယူတန် (Newton's law of universal gravitation) တုဲ၊ ထ္ၜး ကဵု လညာတ် တၟိ ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် ဓရောတ် ဂှ် ဟွံသေင် ဒြဟတ် ဓမ္မတာ မွဲ၊ ဆဂး ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်ကဝိုင် (Curvature) မကတဵုဒှ် လတူ '''[[လေဟာပြင်-အခိင်]]''' (Spacetime) ရ။&lt;ref name=&quot;einstein1915&quot;&gt;{{cite journal |last=Einstein |first=A. |title=Die Feldgleichungen der Gravitation |journal=Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |year=1915 |pages=844–847}}&lt;/ref&gt;

အတိုင် လညာတ် အာက်သတာင် မ္ဂး၊ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒြပ်ဝတ္ထု (Mass) ကေုာံ စွမ်းအင် (Energy) တအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် လေဟာပြင်-အခိင် (Spacetime) ဂွံ ကဝိုင် လစံက် စှ်ေ အာ ရ။ ပရေင်ကဝိုင် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် မပကဵု ညံင် ဂြိုဟ် တအ် ဂွံ ဂေတ် ဒၟံင် တ္ၚဲ ကေုာံ အရာဝတ္ထု တအ် ဂွံ ဒတုံ စှ်ေ လတူ တိ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ အလုံ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် သဇိုင် သဳအိုရဳ၊ ညီမျှခြင်း အာက်သတာင်၊ သက်သေ သဘာဝ၊ ကေုာံ ပရေင်သက်ရောက် လတူ ပညာ လေဟာပြင် ဂၠးတိ (Cosmology) ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Spacetime lattice analogy.svg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ကဝိုင် လေဟာပြင်-အခိင် (Spacetime curvature) မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ဒြပ်ဝတ္ထု ဇၞော် (ဥပမာ- တ္ၚဲ ဟွံသေင်မ္ဂး တိ)။ ပရေင်ကဝိုင် ဏအ် ဂှ် ပိုယ် ကော်စ ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravity) ရ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် သဳအိုရဳ ဏအ်၊ ဂၠးတိ ဏအ် စကာ ကၠုင် သၞောဝ် ဒြဟတ် ဓရောတ် နယူတန် (Isaac Newton) ပွိုင် ၜါ ဗွဝ်ကၠံ ပြင်င် ရ။ အတိုင် လညာတ် နယူတန် မ္ဂး၊ ဒြဟတ် ဓရောတ် ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် မတံင်ဓရောတ် ရေင်သကအ် အကြာ အရာဝတ္ထု ၜါ နကဵု မွဲ ခဏ ဓဝ် ၜိုန်ရ သ္ၚောဲ ဒၟံင် ရေင်သကအ် ကီုလေဝ် (Action at a distance) ရ။

ဆဂး အာက်သတာင် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ လညာတ် ဏအ် ဒစးဒုင် ဒၟံင် ကု &quot;သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင်&quot; (Special Relativity - 1905) မဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ အရာ မွဲမွဲ လျး ဟွံသေင်မ္ဂး တင်ဂၞင် မွဲမွဲ ဂှ် အာ ပြဟ် နူကဵု အသိင် လျး (Speed of light) ဟွံမာန် ပုဟ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အာက်သတာင် ဂၠာဲ နဲကဲ တၟိ သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ ဒြဟတ် ဓရောတ် ရ။ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ရေလဳတဳဗဳတဳ အလုံ၊ &quot;ဒြဟတ် ဓရောတ် ဂှ် ဒှ် လက္ခဏာ ပထဝဳရူပ (Geometric property) သွက် လေဟာပြင်-အခိင်၊ တုဲ အရာဝတ္ထု ကေုာံ စွမ်းအင် တအ် ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် မပကဵု ညံင် ပထဝဳရူပ ဂှ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ ရ&quot;။ 

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သဳအိုရဳ ဏအ် ဝွံ ကေတ် အခိင် ပွိုင် ၁၀ သၞာံ နူကဵု သၞာံ ၁၉၀၅ စဵုကဵု ၁၉၁၅ ရ။ 
* '''၁၉၀၇:''' အာက်သတာင် စ အာရီုစွံ လတူ &quot;မူလ တုပ်သၟဟ်&quot; (Equivalence Principle) မဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် မဒတုံ စှ်ေ ဒၟံင် လွတ်လပ် (Free fall) ဂှ် ဟွံဒုင်စသိုင် ဒြဟတ် ဓရောတ် ဇကု ရ။ ညး ကော်စ လညာတ် ဏအ် &quot;လညာတ် မသာယိုက် အိုတ် ပ္ဍဲ ဘဝ အဲ&quot; (The happiest thought of my life) ရ။
* '''၁၉၁၂:''' အာက်သတာင် စ လုပ် လ္ၚတ် ပညာ သင်္ချာ ပထဝဳ (Differential geometry) ကု ရဲ ညး မာသေလ် ဂရဝ်သမာန် (Marcel Grossmann) သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ညီမျှခြင်း သင်္ချာ မကိတ်ညဳ ကု သဳအိုရဳ ညး ရ။
* '''နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၉၁၅:''' အာက်သတာင် ပတိုန် ထ္ၜး စရင် ညီမျှခြင်း မကော်စ &quot;ညီမျှခြင်း အာက်သတာင်&quot; (Einstein Field Equations) ပ္ဍဲ အကယ်ဒမဳ သိပ္ပံ ဍုင်ပရပ်ရှား (Prussian Academy of Sciences) မာန် အံင်ဇၞး အာ တုဲ သဳအိုရဳ ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရပ်စပ် ဂွံ ဍာံပြ ရ။&lt;ref name=&quot;pais&quot;&gt;{{cite book |last=Pais |first=A. |title=Subtle is the Lord: The Science and the Life of Albert Einstein |publisher=Oxford University Press |year=1982 |pages=239-253}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သဇိုင် သဳအိုရဳ: မူလ တုပ်သၟဟ် (Foundations: Equivalence Principle) ==
ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ရေလဳတဳဗဳတဳ အလုံ ဂှ် ဒှ် &quot;မူလ တုပ်သၟဟ်&quot; (Equivalence Principle) ရ။ 
မူလ ဏအ် ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ဒုင်စသိုင် အကြာ အကာဲအရာ ၜါ သာ် ဏအ် ဝွံ တုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ်၊ ပါ်ခြာ ဟွံမာန် ရ -
# မၞိဟ် မနွံ ပ္ဍဲ ဓာတ်လှေကား (Elevator) မတန်တဴ ဒၟံင် လတူ တိ (မဒးဒုင် တံင်ဓရောတ် နကဵု ဒြဟတ် ဓရောတ် တိ 1g)။
# မၞိဟ် မနွံ ပ္ဍဲ က္ၜင်အာကာသ မပံက် လဝ် စက် တုဲ ဇၞော်မောဝ် တိုန် အသိင် (Accelerating) နကဵု ဒြဟတ် 9.8 m/s² ပ္ဍဲ လေဟာပြင် အာကာသ မဟွံမဲ ကု ဒြဟတ် ဓရောတ်။

ဟိုတ်နူကဵု အကာဲအရာ ၜါ ဏအ် တုပ်သၟဟ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဂှ်ရ၊ အာက်သတာင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် ဓရောတ် ဂှ် ဟွံသေင် &quot;ဒြဟတ်&quot; (Force) အစစ်အမှန် မွဲ ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ဆ ပရေင်ပြံင်လှာဲ လေဟာပြင် (Spacetime geometry) ဟိုတ်နူ လှုပ်ရှားမှု မနွံကဵု အသိင် (Acceleration) သၟး ရ။

== ၄။ ပထဝဳရူပ လေဟာပြင်-အခိင် ကေုာံ ပရေင်ကဝိုင် (Geometry of Spacetime and Curvature) ==
ပ္ဍဲ ရေလဳတဳဗဳတဳ၊ အခိင် (Time) ကေုာံ လေဟာပြင် (Space) ဂှ် ပါ်ခြာ လဝ် ဟွံဂွံ၊ ဍေဟ်တအ် ပံင်ကောံ ဒၟံင် နဒဒှ် တိဍာ် မနွံ ၄ ဇမၠိင် (4-dimensional Spacetime) ရ။ 

တၠပညာ ရူပဗေဒ ဂျောန် အာခဳဗလ် ဝဳလာ (John Archibald Wheeler) သ္ၚောပ် လဝ် သဳအိုရဳ ဏအ် နကဵု မလိက် မပြာကတ် မွဲ ဝါကျ ဂှ် -
&gt; &quot;ဒြပ်ဝတ္ထု တအ် ဟီု ကဵု လေဟာပြင်-အခိင် ဗီုလဵု ဂွံ ကဝိုင်၊ &lt;br&gt; လေဟာပြင်-အခိင် တအ် ဟီု ကဵု ဒြပ်ဝတ္ထု ဗီုလဵု ဂွံ လှုပ်ရှား&quot; (''Matter tells spacetime how to curve, spacetime tells matter how to move'').

အရာဝတ္ထု မဟွံမဲ ကု ဒြဟတ် တၞဟ် မပ္တုဲ လတူ ဍေဟ် မ္ဂး (ဥပမာ ပရောဂျက်တိုင်) ဍေဟ် လှုပ်ရှား အာ အတိုင် ဂၠံင် တပ် အိုတ် (Shortest path) ပ္ဍဲကဵု လေဟာပြင်-အခိင် ရ။ ဂၠံင် တပ် အိုတ် ဏအ် ဂှ် ညးကော်စ &quot;ဂျဳအဝ်ဒေသိက်&quot; (Geodesics) ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ လေဟာပြင်-အခိင် ဂှ် ကဝိုင် ဒၟံင် ဂှ်ရ၊ ဂျဳအဝ်ဒေသိက် ဏအ် ဂှ် ရုပ်ထ္ၜး ကၠုင် နဒဒှ် ဂၠံင် ကဝိုင် (ဥပမာ ဂၠံင် ဂြိုဟ် ဂေတ် တ္ၚဲ) သွက် မတ် ပိုယ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။

== ၅။ ညီမျှခြင်း အာက်သတာင် (Einstein Field Equations) ==
သဇိုင် သင်္ချာ သွက် သဳအိုရဳ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ညီမျှခြင်း အာက်သတာင် (Einstein Field Equations - EFE) မနွံ ဗီုပြင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ညီမျှခြင်း အာက်သတာင် (Einstein Field Equations)
|-
! ညီမျှခြင်း (Equation)
! ပွံက် သင်္ကေတ (Symbols)
|-
| &lt;math&gt;G_{\mu\nu} + \Lambda g_{\mu\nu} = \frac{8\pi G}{c^4} T_{\mu\nu}&lt;/math&gt;
| 
* &lt;math&gt;G_{\mu\nu}&lt;/math&gt; = တေန်သာ အာက်သတာင် (ပရေင်ကဝိုင် လေဟာပြင်-အခိင်)
* &lt;math&gt;\Lambda&lt;/math&gt; = ကိန်းသေ လေဟာပြင် ဂၠးတိ (Cosmological constant)
* &lt;math&gt;g_{\mu\nu}&lt;/math&gt; = မက်ထရစ် တေန်သာ (Metric tensor)
* &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; = ကိန်းသေ နယူတန် (Newton's constant)
* &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; = အသိင် လျး (Speed of light)
* &lt;math&gt;T_{\mu\nu}&lt;/math&gt; = တေန်သာ စွမ်းအင်-အသိင် (Energy-momentum tensor - ဒြပ်ဝတ္ထု ကေုာံ စွမ်းအင်)
|}

ညီမျှခြင်း ဏအ် ဒှ် ညီမျှခြင်း သင်္ချာ အဆင့်မြင့် (Non-linear partial differential equations) မသောင်ပြသၞာ ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန် ရ။ လပါ် ဇွိ ဂှ် ထ္ၜး ပရေင်ကဝိုင် (Geometry) တုဲ လပါ် ပုင် ဂှ် ထ္ၜး ဒြပ်ဝတ္ထု (Matter/Energy) ရ။

== ၆။ သက်သေ သဘာဝ ကေုာံ ပရေင်စမ်ၜတ် (Experimental Tests and Evidence) ==
သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ အလုံ ဝွံ ဒးဒုင် စမ်ၜတ် လဝ် နကဵု သက်သေ သဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင်၊ တုဲ သီုဖအိုတ် ဂှ် ကိတ်ညဳ ကု တင်ဂၞင် အာက်သတာင် အလုံစုံ ရ။

# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂၠံင် ဂြိုဟ် ဗုဒ္ဓဟူ (Perihelion precession of Mercury):''' ဂြိုဟ် ဗုဒ္ဓဟူ (Mercury) ဂေတ် တ္ၚဲ ဂှ် နွံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အောန်ညိ မဟွံကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ် နယူတန်။ အာက်သတာင် စကာ သဳအိုရဳ ညး တုဲ တွက် ညာတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ် ဍာံဍာံပြပြ ရ။
# '''ပရေင်ကဝိုင် လျး (Deflection of light by the Sun):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၉ ဂှ် တၠပညာ အာသာ အေဒ်ဒိန်တန် (Arthur Eddington) စမ်ၜတ် ပ္ဍဲ အခိင် တ္ၚဲ ဒးဒုင် စ (Solar eclipse) တုဲ ဂၠာဲ ဆဵု ဒဒှ်ရ လျး သၞံင် တအ် ဂှ် ကဝိုင် အာ အခိင် မတတ် ၜက် တ္ၚဲ အတိုင် လညာတ် အာက်သတာင် ရ။
# '''ရေတ်ရှစ် ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravitational redshift):''' လျး မတိတ် ကၠုင် နူကဵု ဒၞာဲ မနွံ ဒြဟတ် ဓရောတ် သၠုင် ဂှ်၊ ဒြဟတ် လျး ဍိုန် အာ တုဲ ပြံင်လှာဲ အာ လပါ် အသာ် ဗကေတ် ရ။&lt;ref name=&quot;will&quot;&gt;{{cite journal |last=Will |first=C. M. |title=The Confrontation between General Relativity and Experiment |journal=Living Reviews in Relativity |volume=17 |issue=1 |pages=4 |year=2014}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ကသိုပ် လမ္စံက် ကေုာံ လတူ အခိင် (Black Holes and Time Dilation) ==
သွဟ် မပြာကတ် အိုတ် မွဲ နူကဵု ညီမျှခြင်း အာက်သတာင် ဂှ် ဒှ် သွဟ် သွာတ်ချာင် (Schwarzschild solution) မဖန်ဗဒှ် ကဵု လညာတ် '''[[ကသိုပ် လမ္စံက်]]''' (Black Holes) ရ။

ကသိုပ် လမ္စံက် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မနွံ ပရေင်ကဝိုင် လေဟာပြင်-အခိင် ဇြိုဟ်နက် လောန်၊ တုဲ အရာဝတ္ထု သီုကဵု လျး (Light) ဟွံမာန် တိတ် ဗၠး နူကဵု ဒၞာဲ ဂှ် ရ။ ပယျဵု အာရီု မကၟာတ်လဒဵု လဝ် ဂှ် ညးကော်စ (Event horizon) ရ။ 
ပါ်နူ ဂှ်၊ ဒြဟတ် ဓရောတ် ဝွံ နွံ သြဇာ လတူ အခိင် ကီု ရ။ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မနွံ ဒြဟတ် ဓရောတ် ထတ် (ဥပမာ- ဗဒါဲ ကသိုပ် လမ္စံက် ဟွံသေင်မ္ဂး လတူ တိ) ဂှ်၊ အခိင် ကွာ် အာ သိုက်သိုက် (Slower) နူကဵု ဒၞာဲ မဟွံမဲ ကု ဒြဟတ် ဓရောတ် ရ။ ပရေင်ဏအ် ညးကော်စ &quot;Gravitational time dilation&quot; တုဲ ဍေဟ် ဒှ် အရာ အဓိက မဒး တွက် ပၠုပ် ပ္ဍဲ သၞောတ် GPS ခေတ်လၟုဟ် ညံင် ဂွံ တိကျ ရ။

== ၈။ လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravitational Waves) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၆၊ အာက်သတာင် ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ အရာဝတ္ထု ဇၞော်ဇၞော် (ဥပမာ- ကသိုပ် လမ္စံက် ၜါ တိုက် ရေင်သကအ်) ချဳဓရာင် မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် ဖန်ဗဒှ် လပှ် (Ripples) ပ္ဍဲ လေဟာပြင်-အခိင် တုဲ ပြးဇး တိတ် အာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ လပှ် ဏအ် ဂှ် ကော်စ '''[[လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ်]]''' (Gravitational waves) ရ။

လညာတ် ဏအ် ဝွံ ဒးဒုင် အခိင် ပွိုင် ၁၀၀ သၞာံ ကၠာ ဟွံဂွံ ဂၠာဲ ဆဵု ဍာံဍာံပြပြ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ်၊ စက် စမ်ၜတ် လာဲဂဝ် (LIGO) ပ္ဍဲ ဍုင်အမေရိကာန် ဖမ်း ဆဵု လပှ် ဏအ် မကတဵုဒှ် နူကဵု ကသိုပ် လမ္စံက် ၜါ ပံင်ကောံ ရေင်သကအ် (Black hole merger) မာန် အံင်ဇၞး အာ ရ။ တၠပညာ မကၠောန် ကမၠောန် ဏအ် ဂွံ ဒုင် လာပ် နဝ်ဘဴ (Nobel Prize) ရူပဗေဒ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၇ ရ။&lt;ref name=&quot;ligo&quot;&gt;{{cite journal |last=Abbott |first=B. P. |author-link=LIGO Scientific Collaboration |title=Observation of Gravitational Waves from a Binary Black Hole Merger |journal=Physical Review Letters |volume=116 |issue=6 |pages=061102 |year=2016}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လေဟာပြင် ဂၠးတိ (Cosmology and the Universe) ==
သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ အလုံ ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် ပညာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လေဟာပြင် ဂၠးတိ (Modern Cosmology) ရ။
* '''ဂၠးတိ မပြးဇး အာ (Expanding Universe):''' အာက်သတာင် စကာ ညီမျှခြင်း ညး သွက်ဂွံ တွက် ဂၠးတိ။ တၠပညာ အက်ဒဝင် ဟာဘယ် (Edwin Hubble) သက်သေ ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ဏအ် ပြးဇး (Expanding) ဒၟံင် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် လညာတ် ဘစ်ဘန်း (Big Bang theory) ရ။
* '''စွမ်းအင် လမ္စံက် (Dark Energy):''' သွက်ဂွံ ထိင် ညီမျှခြင်း ညံင် ဂွံ တန်တဴ ညိင်ဝတ်၊ အာက်သတာင် စုတ် လဝ် &quot;ကိန်းသေ လေဟာပြင် ဂၠးတိ&quot; (Cosmological constant)။ လက္ကရဴ ဂှ် ညး ဟီု ဏအ် ဒှ် အမှား ဇၞော် အိုတ် ညး။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၈ ဂှ် တၠပညာ တအ် ဆဵု ညာတ် ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ဏအ် ပြးဇး လောန် အာ နကဵု အသိင် မသၠုင် (Accelerating expansion) ဟိုတ်နူ &quot;စွမ်းအင် လမ္စံက်&quot; (Dark energy) တုဲ ကိန်းသေ အာက်သတာင် ဏအ် ကလေင် ဒှ် အရာ ဍာံပြ မွဲ ပၠန် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ အလုံ ဝွံ ဒှ် ပရေင်အံင်ဇၞး သင်္ချာ ကေုာံ ရူပဗေဒ ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် ရ။ ဍေဟ် ပသောင် ကဵု သဘာဝ ဒြဟတ် ဓရောတ် နူကဵု ဂၠံင် ဂြိုဟ် စဵုကဵု စိုပ် ကသိုပ် လမ္စံက် ကေုာံ အစ ဂၠးတိ မာန် အလုံစုံ ရ။

ဆဂး သဳအိုရဳ ဏအ် နွံ တင်ဝါတ်ဂါတ် မွဲ ဇၞော် အိုတ် ဂှ် - ဍေဟ် ဟွံကိတ်ညဳ ကု '''[[သဳအိုရဳ ကွမ်တမ်]]''' (Quantum Mechanics) မဒှ် သဳအိုရဳ မဆေင်ကဵု ဒြပ်စင် အဏုမြူ (Subatomic particles) ရ။ ပရေင်ပံင်ကောံ သဳအိုရဳ ၜါ ဏအ် ညံင် ဂွံ ဒှ် &quot;သဳအိုရဳ ဒြဟတ် ဓရောတ် ကွမ်တမ်&quot; (Quantum Gravity - ဥပမာ သဳအိုရဳ ဇုက် String theory ဟွံသေင်မ္ဂး Loop quantum gravity) ဂှ် ဒှ် ပရေင်သုတေသန ဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် တၠပညာ ရူပဗေဒ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ် ရောင်။&lt;ref name=&quot;hawking&quot;&gt;{{cite book |last=Hawking |first=S. W. |author2=Ellis, G. F. R. |title=The Large Scale Structure of Space-Time |publisher=Cambridge University Press |year=1973 |pages=1-10}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အဲလ်ဗတ် အာက်သတာင်]] (Albert Einstein)
* [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင်]] (Special Relativity)
* [[ဒြဟတ် ဓရောတ်]] (Gravity)
* [[ကသိုပ် လမ္စံက်]] (Black Hole)
* [[လေဟာပြင်-အခိင်]] (Spacetime)

{{Navbox
| name = Relativity
| title = သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ ကေုာံ ရူပဗေဒ အာက်သတာင် (Relativity and Einsteinian Physics)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဳအိုရဳ အဓိကဂမၠိုင်
| list1 =
* [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင်]] (Special relativity)
* [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ အလုံ]] (General relativity)
| group2 = သဘောတရား ကေုာံ ပထဝဳ
| list2 =
* [[မူလ တုပ်သၟဟ်]] (Equivalence principle)
* [[လေဟာပြင်-အခိင်]] (Spacetime)
* [[ညီမျှခြင်း အာက်သတာင်]] (Einstein field equations)
* [[ကိန်းသေ လေဟာပြင် ဂၠးတိ]] (Cosmological constant)
| group3 = ကတဵုဒှ် သဘာဝ (Phenomena)
| list3 =
* [[ကသိုပ် လမ္စံက်]] (Black hole)
* [[လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ်]] (Gravitational wave)
* [[ဒြဟတ် ဓရောတ်]] (Gravity)
* [[အခိင် ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ် ဓရောတ်]] (Gravitational time dilation)
| group4 = မၞိဟ် အဓိကဂမၠိုင်
| list4 =
* [[အဲလ်ဗတ် အာက်သတာင်]] (Albert Einstein)
* [[အာသာ အေဒ်ဒိန်တန်]] (Arthur Eddington)
* [[အက်ဒဝင် ဟာဘယ်]] (Edwin Hubble)
}}

[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ အလုံ]]
[[Category:အာက်သတာင်]]
[[Category:နက္ခတ္တဗေဒ]]</text>
      <sha1>lvd4a1qq2gq89yijx5ijd3scd0zjdsb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11955</id>
    <revision>
      <id>57559</id>
      <timestamp>2026-10-04T10:18:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Gravitational wave'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ချဳဓရာင် လပှ် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု ဇာဝိုင် အာကာသ-အခိင် (Fabric of spacetime) မပြးဇ...&quot;</comment>
      <origin>57559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25174" sha1="fd1vwes40rei1qy10qprylqg6cchuyp" xml:space="preserve">'''လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Gravitational wave'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ချဳဓရာင် လပှ် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု ဇာဝိုင် အာကာသ-အခိင် (Fabric of spacetime) မပြးဇး တိတ် ကၠုင် နူကဵု တမ်ရိုဟ် မနွံကဵု ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravity) ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ် ရ။ လပှ် ဏအ်ဝွံ ကွာ် တရဴ လတူ အာကာသ နကဵု လၟဟ် လျး (Speed of light) တုဲ ပြးဇး တိတ် အာ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် လပှ် ဍာ် မကတဵုဒှ် ကာလ ပိုယ် ကၠဟ် စုတ် တၟအ် ပ္ဍဲ ကၟာ ဍာ် ရ။&lt;ref name=&quot;einstein&quot;&gt;{{cite journal |last=Einstein |first=A. |title=Näherungsweise Integration der Feldgleichungen der Gravitation |journal=Sitzungsberichte der Königlich Preußischen Akademie der Wissenschaften Berlin |year=1916 |pages=688–696}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ဟီုထ္ၜး ပရူ လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် ဝွံ ကတဵုဒှ် လဝ် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၆ နူကဵု တၠပညာ ရူပဗေဒ '''[[အာလ်ဗတ် အာင်သတာင်]]''' (Albert Einstein) ဒုင်သဇိုင် လတူ '''[[သဳအိုရဳ သာမည ရေလဳတဳဗဳတဳ]]''' (General Theory of Relativity) ညး ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူကဵု လပှ် ဏအ် ဍိုန်လျ ဗွဲမလောန် တုဲ၊ သွက်ဂွံ စၟတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ညာတ် ဍေဟ် တိုက်ရိုက် မ္ဂး ဒး ကေတ် အခိင် ပွိုင် မွဲ ဗွဝ်ကၠံ ပြင်င် ရ။ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၄ သေပ်တေမ်ဗာ ၂၀၁၅ ဂှ်၊ ဂကောံ သုတေသန '''[[လာင်ဂဝ်]]''' (LIGO) ကလိဂွံ အံင်ဇၞး ပ္ဍဲ ပရေင်စၟတ်ညာတ် လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် ပထမအိုတ် အလုံ ဝင် ကောန်မၞိဟ်၊ မဒှ် လပှ် မကၠုင် နူကဵု ပရေင်ဗတိုက် ပံင်ကောံ အကြာ '''[[ထိုင် လမ္စံက်]]''' (Black holes) ၜါ ရ။&lt;ref name=&quot;abbott2016&quot;&gt;{{cite journal |last=Abbott |first=B. P. |author-link=LIGO Scientific Collaboration |title=Observation of Gravitational Waves from a Binary Black Hole Merger |journal=Physical Review Letters |volume=116 |issue=6 |pages=061102 |year=2016 |doi=10.1103/PhysRevLett.116.061102}}&lt;/ref&gt;

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဳအိုရဳ၊ ဟိုတ် မကတဵုဗဒှ်၊ နဲကဲ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု၊ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ခေတ် တၟိ ပ္ဍဲ နက္ခတ္တဗေဒ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:LIGO measurement of gravitational waves.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်စၟတ်ညာတ် လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် ပထမအိုတ် (GW150914) နူကဵု စက် လာင်ဂဝ် (LIGO) ပ္ဍဲ တွဵုရး ဝါရှင်တန် ကေုာံ လူဝဳဇြဳယျာနာ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ်&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် မပြးဇး တိတ် ကၠုင် နူကဵု အရာဝတ္ထု မနွံကဵု လျိုင် ဇၞော်ဇၞော် မချဳဓရာင် နကဵု လၟဟ် မပြံင်လှာဲ (Acceleration) ရ။ 

နကဵု သဳအိုရဳ ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ အာကာသ ကေုာံ အခိင် (Space and Time) ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ဒၞာဲ သၟးသၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ်တအ် ဒှ် ဇာဝိုင် ပန်-ဒိုဟ် (Four-dimensional fabric) မကော်စ &quot;အာကာသ-အခိင်&quot; (Spacetime) ရ။ ကာလ အရာဝတ္ထု ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု သၞံင် တအ် ချဳဓရာင် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ညံင် ဇာဝိုင် ဏအ် ဂွံ ကလိုက်ကမဵု တုဲ ပြးဇး တိတ် အာ နဒဒှ် လပှ် ရ။ လပှ် ဏအ် ကာလ တတ် ကၠောမ် အာ အရာ မွဲမွဲ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် အရာ ဂှ် ဂွံ ဇမၠိင် တိတ် ကေုာံ ဂၠိ စှ်ေ ညိည ပ္ဍဲကဵု လပါ် မဒစး ဒိုဟ် ရေင်သကအ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဟီုထ္ၜး (History and Prediction) ==
လညာတ် ပရူ လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် ဝွံ နွံ ဝင် ဗွဲမဂၠိင်သ္ၚောဲ ရ -

* '''သၞာံ ၁၉၀၅:''' တၠပညာ ပြင်သေတ် အင်နရဳ ပွန်ကာရဳ (Henri Poincaré) ဟီုထ္ၜး လဝ် ပထမအိုတ် ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် ဓရောတ် သ္ဒး ကွာ် တရဴ လတူ အာကာသ တုပ် ညံင် လပှ် လျး ကီု ရ။
* '''သၞာံ ၁၉၁၆:''' '''[[အာလ်ဗတ် အာင်သတာင်]]''' ပတိတ် သဳအိုရဳ သာမည ရေလဳတဳဗဳတဳ မချူ ဓမံက် ထ္ၜး ပရူ ဇာဝိုင် အာကာသ-အခိင်။ ပ္ဍဲ သၞာံ ဂှ် ညး တွက် ထ္ၜး လဝ် နကဵု သင်္ချာ ဒဒှ်ရ လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် နွံ ဍာံ ရ။ ဆဂး ညး ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ လပှ် ဏအ် ဍိုန်လျ လောန် တုဲ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဆလအ် လေဝ် စၟတ် ညာတ် ဟွံမာန် ရောင်။
* '''သၞာံ ၁၉၇၄:''' ရပ်သေလ် ဟာလ် (Russell Hulse) ကေုာံ ဂျဝ်သေပ် တေလာ (Joseph Taylor) ဂၠာဲ ဆဵု သၞံင် ပါလ်သာ ၜါ မဂေတ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် (Hulse-Taylor binary pulsar PSR B1913+16) ရ။ ညးတအ် ဆဵု ဒဒှ်ရ အခိင် မဂေတ် ဝွံ ဂၠိ စှ်ေ ဒၟံင် လၟိုန် အတိုင် သင်္ချာ အာင်သတာင် မဟီု လဝ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ပတိတ် ဒၟံင် စွမ်းအင် နဒဒှ် လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် ရ။ ပရေင် ဏအ် ဒှ် သက်သဳ သွယ်ဝိုက် (Indirect proof) ပထမအိုတ် တုဲ ညး ၜါ ကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဘဴ (Nobel Prize) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၃ ရ။&lt;ref name=&quot;hulse&quot;&gt;{{cite journal |last=Hulse |first=R. A. |author2=Taylor, J. H. |title=Discovery of a pulsar in a binary system |journal=The Astrophysical Journal |volume=195 |pages=L51–L53 |year=1975 |doi=10.1086/181708}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သဳအိုရဳ ဒြဟတ် ဓရောတ် အာင်သတာင် (Einstein's Theory of General Relativity) ==
အတိုင် လညာတ် နယူတန် (Isaac Newton) မ္ဂး၊ ဒြဟတ် ဓရောတ် ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် မတံင်ဓရောတ် အကြာ အရာဝတ္ထု ၜါ။ ဆဂး အာင်သတာင် ပြံင်လှာဲ ထောအ် လညာတ် ဏအ် ဍာံဍာံပြပြ ရ။

နကဵု သဳအိုရဳ အာင်သတာင် မ္ဂး၊ အရာဝတ္ထု မနွံကဵု လျိုင် (Mass) ဇၞော်ဇၞော် တအ် ပကဵု ညံင် အာကာသ-အခိင် ဂွံ ဒယိုင် စှ်ေ (Curvature) ရ။ တုဲ အရာဝတ္ထု တၞဟ် တအ် ဒး ချဳဓရာင် အတိုင် ပရေင်ဒယိုင် ဂှ် ရ။ ကာလ အရာဝတ္ထု လျိုင် ဇၞော်ဇၞော် (ဥပမာ ထိုင် လမ္စံက် ၜါ) ဂေတ် ရေင်သကအ် ပြဟ်ပြဟ် မ္ဂး၊ ပရေင်ဒယိုင် ဏအ် ပြံင်လှာဲ ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ် တုဲ ပြးဇး တိတ် အာ နဒဒှ် လပှ် ရ။ လပှ် ဏအ် နွံ ဒြဟတ် ဍိုန်လျ ဗွဲမလောန် ကာလ စိုပ် ဍုင်တိ ပိုယ် (ဒြဟတ် ပြံင်လှာဲ အောန် နူ တၟာ အက်တမ် မွဲ ပၠန်) ရ။

== ၄။ ဟိုတ် မကတဵုဗဒှ် လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် (Sources of Gravitational Waves) ==
လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် ဇၞော်ဇၞော် မာန် ကတဵုဒှ် နူကဵု ဟိုတ် နက္ခတ္တဗေဒ အဓိက ၄ သာ် ရ -

# '''ပရေင်ပံင်ကောံ ထိုင် လမ္စံက် (Binary Black Hole Mergers):''' ထိုင် လမ္စံက် ၜါ မဂေတ် ရေင်သကအ် တုဲ လက္ကရဴ အိုတ် ပံင်ကောံ အာ မွဲ ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် မကဵု စွမ်းအင် ဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ဒှ် အရာ လာင်ဂဝ် (LIGO) မစၟတ် ညာတ် ဂၠိုင် အိုတ် ရ။
# '''ပရေင်ပံင်ကောံ သၞံင် နျူထရွန် (Binary Neutron Star Mergers):''' သၞံင် နျူထရွန် (Neutron stars) ၜါ ဗတိုက် ရေင်သကအ်။ ပရေင် ဏအ် ပတိတ် သီု လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် ကေုာံ လျး ဂမ္တဴ (Gamma-ray bursts) မာန် ရ။
# '''ပရေင်ခတိုဟ် သူပါနဝ်ဗာ (Supernovae):''' သၞံင် ဇၞော်ဇၞော် ကာလ အာယုက် အိုတ် တုဲ ခတိုဟ် ပလီု ဇကု မ္ဂး ဖန်ဗဒှ် လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် မာန် ရ။
# '''လပှ် တမ်မူလ စက္ကဝါ (Primordial Gravitational Waves):''' ဒှ် လပှ် မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ အခိင် စက္ကဝါ စ ကတဵုဒှ် (Big Bang) မလောန် ကၠုင် သၞာံ ၁၃.၈ ဗဳလဳယောန် တေအ် ရ။

[[File:Artist's concept of collision of two neutron stars.jpg|thumb|left|300px|ဗီုရုပ် ပါန်ခဳ ထ္ၜး ပရေင်ဗတိုက် ပံင်ကောံ အကြာ သၞံင် နျူထရွန် (Neutron stars) ၜါ မဖန်ဗဒှ် သီု လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် ကေုာံ လျး လလဳ သ္ကာတ်မြဟ်။]]

== ၅။ နဲကဲ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ကေုာံ စက်စၟတ် (Detection Methods and Detectors) ==
သွက်ဂွံ စၟတ် ညာတ် လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် မ္ဂး၊ တၠပညာ တအ် ဒး သြိုင်ခၞံ စက် မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် အနုစိတ် (Extremely sensitive) မကော်စ '''အေန်တာဖဳရဝ်မဳတာ လေဇြာ''' (Laser Interferometer) ရ။

စက် ဏအ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လေဟာင် ပသဲ တပ်တပ် ၜါ (Arms) မနွံ ဗီုပြင် အက္ခရ် &quot;L&quot; ရ။ ညးတအ် ပန် စုတ် လျး လေဇြာ (Laser) လပါ် ပန် ကေုာံ ကဵု ဍေဟ် ကလေင် နူ ဒ္ၚောဝ် ရ။ ယဝ်ရ ဟွံမဲ လပှ် မ္ဂး လျး ၜါ ဏအ် ကလေင် ဇီု ရေင်သကအ် တုဲ လျး ပၠိုတ် အာ ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် တတ် ကၠောမ် အာ မ္ဂး၊ လေဟာင် မွဲ လပါ် ဂၠိင် တိတ် တုဲ မွဲ လပါ် ဂၠိ စှ်ေ အာ ညိည (ၜိုတ် ၁/၁၀,၀၀၀ ဇမၞော် ပရဝ်တွန် Proton) ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ် ပကဵု ညံင် လျး ဂွံ ပြံင်လှာဲ တုဲ စက် တအ် စၟတ် ညာတ် ကေတ် မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;thorne&quot;&gt;{{cite book |last=Thorne |first=K. S. |title=Gravitational radiation |publisher=Cambridge University Press |year=1995 |pages=375-400}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး စက်စၟတ် လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ယၟု စက် (Detector)
! ဍုင် ကေုာံ ဒၞာဲ
! ဇမၠိင် လေဟာင် (Arm Length)
! အကာဲအရာ လၟုဟ်
|-
| '''LIGO''' (လာင်ဂဝ်)
| အမေရိကာန် (Hanford &amp; Livingston)
| ၄ ကဳလဝ်မဳတာ
| ချဳဓရာင် ဒၟံင်
|-
| '''Virgo''' (ဗာဂဝ်)
| အဳတလဳ (Pisa)
| ၃ ကဳလဝ်မဳတာ
| ချဳဓရာင် ဒၟံင်
|-
| '''KAGRA''' (ကာဂရာ)
| ဂျပေန် (Kamioka)
| ၃ ကဳလဝ်မဳတာ
| ချဳဓရာင် ဒၟံင် (သၟဝ် တိ)
|-
| '''LISA''' (လဳသာ)
| ဂကောံ အာကာသ ဥရောပ (ESA)
| ၂.၅ ပြကောဋိ ကဳလဝ်မဳတာ
| အနာဂတ် (အာကာသ)
|}

== ၆။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ပထမအိုတ် GW150914 (First Direct Detection - GW150914) ==
ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၄ သေပ်တေမ်ဗာ ၂၀၁၅ ဂှ်၊ စက် လာင်ဂဝ် (LIGO) ၜါ ဒၞာဲ (Hanford ကေုာံ Livingston) စၟတ် ညာတ် လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် ပထမအိုတ် ရ။ လပှ် ဏအ် ကလိဂွံ ယၟု '''GW150914''' (Gravitational Wave 2015-09-14) ရ။

* '''ဟိုတ်:''' လပှ် ဏအ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ဗတိုက် ထိုင် လမ္စံက် ၜါ မနွံ လျိုင် ၃၆ ဆ ကေုာံ ၂၉ ဆ လျိုင် တ္ၚဲ (Solar masses) ရ။
* '''စွမ်းအင်:''' ပ္ဍဲ အခိင် လက္ကရဴ အိုတ် သက္ကန့် ဂှ်၊ ဍေဟ် ပတိတ် စွမ်းအင် ဇၞော် နူ လျး သၞံင် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ဏအ် ပံင်ကောံ ၅၀ ဆ ပြင်င် ရ (ဆဂး နကဵု လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် သၟး)။
* '''လာပ် နဝ်ဘဴ:''' ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဏအ် လလောင်တြး ပ္ဍဲ ဂိတု ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၁၆ တုဲ၊ တၠပညာ အဓိက ပိ တၠ (Rainer Weiss, Barry Barish, ကေုာံ Kip Thorne) ကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဘဴ ရူပဗေဒ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၇ ရ။

== ၇။ အင်္ဂလက္ခဏာ လပှ်ဂမၠိုင် (Properties of the Waves) ==
လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် နွံကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိက တုပ် ညံင် လပှ် တၞဟ် တအ် ကီု ရ -

* '''ဒြဟတ် လပှ် (Amplitude / Strain):''' ဍေဟ် ထ္ၜး ပရူ ဇမၞော် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲ အာကာသ-အခိင်။ ဒြဟတ် ဍေဟ် ဍောတ် ဗွဲမလောန် (Strain ၜိုတ် $10^{-21}$ သၟး ရ)။
* '''ကြိမ်နှုန်း (Frequency):''' လပှ် နူ ထိုင် လမ္စံက် မ္ဂး နွံ ကြိမ်နှုန်း အကြာ သက်ကန့် ညိည စဵုကဵု လ္ၚီ Hertz (Hz) တုဲ တၠပညာ တအ် မာန် ပြံင်လှာဲ ဍေဟ် ညံင် ဂွံ ဒှ် ရမ္သာင် (Sound) တုဲ ကလင် ကေတ် မာန် ရ (ကော်စ &quot;Chirp&quot;)။
* '''လၟဟ် (Speed):''' အတိုင် သဳအိုရဳ အာင်သတာင်၊ လပှ် ဏအ် ကွာ် တရဴ နကဵု လၟဟ် လျး (Speed of light, $c$) တုပ်တုပ် ရ။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု GW170817 ဒုင်သက်သဳ ဒဒှ်ရ တင် ဏအ် ဍာံပြ ရ။

== ၈။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု နက္ခတ္တဗေဒ တၟိ (Multi-messenger Astronomy) ==
ပရေင်စၟတ်ညာတ် လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် ဝွံ လံက် ပံက် ကဵု မုက်ပါင် တၟိ သွက် နက္ခတ္တဗေဒ ရ။ ကၠာ တေအ် ပိုယ် လ္ၚတ် စက္ကဝါ နကဵု လျး (Electromagnetic waves) သၟး ရ။ လၟုဟ် ပိုယ် မာန် &quot;ကလင်&quot; စက္ကဝါ နကဵု လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် ရ။

ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၇ အဝ်ဂေတ် ၂၀၁၇ ဂှ်၊ ပရေင် ဏအ် ကတဵုဒှ် ဍာံပြ ကာလ လာင်ဂဝ် စၟတ် ညာတ် လပှ် '''GW170817''' မကၠုင် နူ ပရေင်ဗတိုက် သၞံင် နျူထရွန် ၜါ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် တုပ်တုပ် ဂှ် စက် လျး ဂမ္တဴ ဖာမဳ (Fermi Gamma-ray Space Telescope) လေဝ် စၟတ် ညာတ် လျး မတိတ် ကၠုင် နူ ဒၞာဲ ဂှ် ကီု ရ။ ဏအ်ဂှ် ကတဵုဗဒှ် ခေတ် &quot;Multi-messenger astronomy&quot; တုဲ သက်သဳ ပရူ ဗီုလဵု ဓါတ် ထဝ် ကေုာံ ပလာတဳနမ် (Platinum) ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;abbott2017&quot;&gt;{{cite journal |last=Abbott |first=B. P. |author-link=LIGO Scientific Collaboration |title=GW170817: Observation of Gravitational Waves from a Binary Neutron Star Inspiral |journal=Physical Review Letters |volume=119 |issue=16 |pages=161101 |year=2017 |doi=10.1103/PhysRevLett.119.161101}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်သုတေသန အနာဂတ် ကေုာံ စက် အာကာသ (Future Research and Space Detectors) ==
ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ဂၠးတိ ဏအ် နွံ အစဳအဇန် သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ စက် လာင်ဂဝ် မဇၞော် ကေုာံ ခိုဟ် နူ လၟုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

* '''LISA (လဳသာ):''' ဂကောံ အာကာသ ဥရောပ (ESA) ဖန်ဇန် သွက်ဂွံ ပလံင် စက် လဳသာ (Laser Interferometer Space Antenna) စိုပ် အာကာသ ပ္ဍဲ သၞာံ ၜိုတ် ၂၀၃၅ ရ။ ဍေဟ် သ္ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဂြိုဟ်တုဲ ပိ မ မနွံ ဇမၠိင် အကြာ ရေင်သကအ် ၂.၅ ပြကောဋိ ကဳလဝ်မဳတာ ရ။ ဍေဟ် မာန် စၟတ် ညာတ် ထိုင် လမ္စံက် မဇၞော် အိုတ် (Supermassive black holes) မာန် ရ။
* '''Cosmic Explorer &amp; Einstein Telescope:''' ဒှ် စက် အေန်တာဖဳရဝ်မဳတာ လတူ တိ မျိုးဆက် တၟိ မနွံ ဇမၠိင် ၄၀ ကဳလဝ်မဳတာ သွက်ဂွံ စၟတ် ညာတ် ထိုင် လမ္စံက် ပ္ဍဲ အခိင် စက္ကဝါ စ ကတဵုဒှ် တေအ် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ သိပ္ပံ (Conclusion and Impact on Science) ==
ပရေင်ဂၠာဲဆဵု လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် ဝွံ ဒှ် အံင်ဇၞး ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ရူပဗေဒ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ် ရ။ ဍေဟ် သီု ဒုင်သက်သဳ ဒဒှ်ရ သဳအိုရဳ သာမည ရေလဳတဳဗဳတဳ အာင်သတာင် ဂှ် ဍာံပြ အလုံစုံ ၜိုန်ရ လောန် ကၠုင် မွဲ ဗွဝ်ကၠံ ကီုလေဝ် ရ။

လောန် နူ ဂှ် ပၠန်၊ လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် ဝွံ ကဵု လဝ် ကိရိယာ တၟိ သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရာ မဟွံမာန် ညာတ် နကဵု လျး ဥပမာ - ထိုင် လမ္စံက် ကေုာံ အခိင် ပထမအိုတ် စက္ကဝါ ကတဵုဒှ် တေအ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဒှ် &quot;ကတောဝ်&quot; တၟိ သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် သွက်ဂွံ ကလင် ရမ္သာင် ပရေင်ချဳဓရာင် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ အလုံစုံ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သဳအိုရဳ သာမည ရေလဳတဳဗဳတဳ]] (General relativity)
* [[ထိုင် လမ္စံက်]] (Black hole)
* [[အာလ်ဗတ် အာင်သတာင်]] (Albert Einstein)
* [[နက္ခတ္တဗေဒ]] (Astronomy)

{{Navbox
| name = Relativity and Physics
| title = ရူပဗေဒ ကေုာံ သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ (Physics and Theory of Relativity)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဳအိုရဳ အဓိက
| list1 =
* [[သဳအိုရဳ တၟေင် ရေလဳတဳဗဳတဳ]] (Special relativity)
* [[သဳအိုရဳ သာမည ရေလဳတဳဗဳတဳ]] (General relativity)
* [[ဒြဟတ် ဓရောတ်]] (Gravity)
* [[အာကာသ-အခိင်]] (Spacetime)
| group2 = လပှ် ကေုာံ စက်စၟတ်
| list2 =
* [[လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ်]] (Gravitational wave)
* [[လာင်ဂဝ်]] (LIGO)
* [[ဗာဂဝ်]] (Virgo interferometer)
* [[လဳသာ (စက်)|လဳသာ]] (LISA)
| group3 = အရာဝတ္ထု စက္ကဝါ
| list3 =
* [[ထိုင် လမ္စံက်]] (Black hole)
* [[သၞံင် နျူထရွန်]] (Neutron star)
* [[သၞံင် ပါလ်သာ]] (Pulsar)
* [[သူပါနဝ်ဗာ]] (Supernova)
| group4 = တၠပညာ အဓိက
| list4 =
* [[အာလ်ဗတ် အာင်သတာင်]] (Albert Einstein)
* [[အာက်ဇြက် နယူတန်]] (Isaac Newton)
* [[ကိပ် သွန်း]] (Kip Thorne)
}}

[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:နက္ခတ္တဗေဒ]]
[[Category:သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ]]
[[Category:လပှ်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>fd1vwes40rei1qy10qprylqg6cchuyp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57560</id>
      <parentid>57559</parentid>
      <timestamp>2026-10-04T10:21:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25189" sha1="k9qzanx1c8cf7fpjiydgdizn0jfv53a" xml:space="preserve">'''လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Gravitational wave'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ချဳဓရာင် လပှ် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု ဇာဝိုင် အာကာသ-အခိင် (Fabric of spacetime) မပြးဇး တိတ် ကၠုင် နူကဵု တမ်ရိုဟ် မနွံကဵု ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravity) ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ် ရ။ လပှ် ဏအ်ဝွံ ကွာ် တရဴ လတူ အာကာသ နကဵု လၟဟ် လျး (Speed of light) တုဲ ပြးဇး တိတ် အာ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် လပှ် ဍာ် မကတဵုဒှ် ကာလ ပိုယ် ကၠဟ် စုတ် တၟအ် ပ္ဍဲ ကၟာ ဍာ် ရ။&lt;ref name=&quot;einstein&quot;&gt;{{cite journal |last=Einstein |first=A. |title=Näherungsweise Integration der Feldgleichungen der Gravitation |journal=Sitzungsberichte der Königlich Preußischen Akademie der Wissenschaften Berlin |year=1916 |pages=688–696}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ဟီုထ္ၜး ပရူ လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် ဝွံ ကတဵုဒှ် လဝ် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၆ နူကဵု တၠပညာ ရူပဗေဒ '''[[အာလ်ဗတ် အာင်သတာင်]]''' (Albert Einstein) ဒုင်သဇိုင် လတူ '''[[သဳအိုရဳ သာမည ရေလဳတဳဗဳတဳ]]''' (General Theory of Relativity) ညး ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူကဵု လပှ် ဏအ် ဍိုန်လျ ဗွဲမလောန် တုဲ၊ သွက်ဂွံ စၟတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ညာတ် ဍေဟ် တိုက်ရိုက် မ္ဂး ဒး ကေတ် အခိင် ပွိုင် မွဲ ဗွဝ်ကၠံ ပြင်င် ရ။ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၄ သေပ်တေမ်ဗာ ၂၀၁၅ ဂှ်၊ ဂကောံ သုတေသန '''[[လာင်ဂဝ်]]''' (LIGO) ကလိဂွံ အံင်ဇၞး ပ္ဍဲ ပရေင်စၟတ်ညာတ် လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် ပထမအိုတ် အလုံ ဝင် ကောန်မၞိဟ်၊ မဒှ် လပှ် မကၠုင် နူကဵု ပရေင်ဗတိုက် ပံင်ကောံ အကြာ '''[[ထိုင် လမ္စံက်]]''' (Black holes) ၜါ ရ။&lt;ref name=&quot;abbott2016&quot;&gt;{{cite journal |last=Abbott |first=B. P. |author-link=LIGO Scientific Collaboration |title=Observation of Gravitational Waves from a Binary Black Hole Merger |journal=Physical Review Letters |volume=116 |issue=6 |pages=061102 |year=2016 |doi=10.1103/PhysRevLett.116.061102}}&lt;/ref&gt;

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဳအိုရဳ၊ ဟိုတ် မကတဵုဗဒှ်၊ နဲကဲ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု၊ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ခေတ် တၟိ ပ္ဍဲ နက္ခတ္တဗေဒ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:LIGO measurement of gravitational waves.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်စၟတ်ညာတ် လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် ပထမအိုတ် (GW150914) နူကဵု စက် လာင်ဂဝ် (LIGO) ပ္ဍဲ တွဵုရး ဝါရှင်တန် ကေုာံ လူဝဳဇြဳယျာနာ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ်&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် မပြးဇး တိတ် ကၠုင် နူကဵု အရာဝတ္ထု မနွံကဵု လျိုင် ဇၞော်ဇၞော် မချဳဓရာင် နကဵု လၟဟ် မပြံင်လှာဲ (Acceleration) ရ။ 

နကဵု သဳအိုရဳ ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ အာကာသ ကေုာံ အခိင် (Space and Time) ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ဒၞာဲ သၟးသၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ်တအ် ဒှ် ဇာဝိုင် ပန်-ဒိုဟ် (Four-dimensional fabric) မကော်စ &quot;အာကာသ-အခိင်&quot; (Spacetime) ရ။ ကာလ အရာဝတ္ထု ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု သၞံင် တအ် ချဳဓရာင် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ညံင် ဇာဝိုင် ဏအ် ဂွံ ကလိုက်ကမဵု တုဲ ပြးဇး တိတ် အာ နဒဒှ် လပှ် ရ။ လပှ် ဏအ် ကာလ တတ် ကၠောမ် အာ အရာ မွဲမွဲ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် အရာ ဂှ် ဂွံ ဇမၠိင် တိတ် ကေုာံ ဂၠိ စှ်ေ ညိည ပ္ဍဲကဵု လပါ် မဒစး ဒိုဟ် ရေင်သကအ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဟီုထ္ၜး (History and Prediction) ==
လညာတ် ပရူ လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် ဝွံ နွံ ဝင် ဗွဲမဂၠိင်သ္ၚောဲ ရ -

* '''သၞာံ ၁၉၀၅:''' တၠပညာ ပြင်သေတ် အင်နရဳ ပွန်ကာရဳ (Henri Poincaré) ဟီုထ္ၜး လဝ် ပထမအိုတ် ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် ဓရောတ် သ္ဒး ကွာ် တရဴ လတူ အာကာသ တုပ် ညံင် လပှ် လျး ကီု ရ။
* '''သၞာံ ၁၉၁၆:''' '''[[အာလ်ဗတ် အာင်သတာင်]]''' ပတိတ် သဳအိုရဳ သာမည ရေလဳတဳဗဳတဳ မချူ ဓမံက် ထ္ၜး ပရူ ဇာဝိုင် အာကာသ-အခိင်။ ပ္ဍဲ သၞာံ ဂှ် ညး တွက် ထ္ၜး လဝ် နကဵု သင်္ချာ ဒဒှ်ရ လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် နွံ ဍာံ ရ။ ဆဂး ညး ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ လပှ် ဏအ် ဍိုန်လျ လောန် တုဲ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဆလအ် လေဝ် စၟတ် ညာတ် ဟွံမာန် ရောင်။
* '''သၞာံ ၁၉၇၄:''' ရပ်သေလ် ဟာလ် (Russell Hulse) ကေုာံ ဂျဝ်သေပ် တေလာ (Joseph Taylor) ဂၠာဲ ဆဵု သၞံင် ပါလ်သာ ၜါ မဂေတ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် (Hulse-Taylor binary pulsar PSR B1913+16) ရ။ ညးတအ် ဆဵု ဒဒှ်ရ အခိင် မဂေတ် ဝွံ ဂၠိ စှ်ေ ဒၟံင် လၟိုန် အတိုင် သင်္ချာ အာင်သတာင် မဟီု လဝ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ပတိတ် ဒၟံင် စွမ်းအင် နဒဒှ် လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် ရ။ ပရေင် ဏအ် ဒှ် သက်သဳ သွယ်ဝိုက် (Indirect proof) ပထမအိုတ် တုဲ ညး ၜါ ကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဘဴ (Nobel Prize) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၃ ရ။&lt;ref name=&quot;hulse&quot;&gt;{{cite journal |last=Hulse |first=R. A. |author2=Taylor, J. H. |title=Discovery of a pulsar in a binary system |journal=The Astrophysical Journal |volume=195 |pages=L51–L53 |year=1975 |doi=10.1086/181708}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သဳအိုရဳ ဒြဟတ် ဓရောတ် အာင်သတာင် (Einstein's Theory of General Relativity) ==
အတိုင် လညာတ် နယူတန် (Isaac Newton) မ္ဂး၊ ဒြဟတ် ဓရောတ် ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် မတံင်ဓရောတ် အကြာ အရာဝတ္ထု ၜါ။ ဆဂး အာင်သတာင် ပြံင်လှာဲ ထောအ် လညာတ် ဏအ် ဍာံဍာံပြပြ ရ။

နကဵု သဳအိုရဳ အာင်သတာင် မ္ဂး၊ အရာဝတ္ထု မနွံကဵု လျိုင် (Mass) ဇၞော်ဇၞော် တအ် ပကဵု ညံင် အာကာသ-အခိင် ဂွံ ဒယိုင် စှ်ေ (Curvature) ရ။ တုဲ အရာဝတ္ထု တၞဟ် တအ် ဒး ချဳဓရာင် အတိုင် ပရေင်ဒယိုင် ဂှ် ရ။ ကာလ အရာဝတ္ထု လျိုင် ဇၞော်ဇၞော် (ဥပမာ ထိုင် လမ္စံက် ၜါ) ဂေတ် ရေင်သကအ် ပြဟ်ပြဟ် မ္ဂး၊ ပရေင်ဒယိုင် ဏအ် ပြံင်လှာဲ ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ် တုဲ ပြးဇး တိတ် အာ နဒဒှ် လပှ် ရ။ လပှ် ဏအ် နွံ ဒြဟတ် ဍိုန်လျ ဗွဲမလောန် ကာလ စိုပ် ဍုင်တိ ပိုယ် (ဒြဟတ် ပြံင်လှာဲ အောန် နူ တၟာ အက်တမ် မွဲ ပၠန်) ရ။

== ၄။ ဟိုတ် မကတဵုဗဒှ် လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် (Sources of Gravitational Waves) ==
လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် ဇၞော်ဇၞော် မာန် ကတဵုဒှ် နူကဵု ဟိုတ် နက္ခတ္တဗေဒ အဓိက ၄ သာ် ရ -

# '''ပရေင်ပံင်ကောံ ထိုင် လမ္စံက် (Binary Black Hole Mergers):''' ထိုင် လမ္စံက် ၜါ မဂေတ် ရေင်သကအ် တုဲ လက္ကရဴ အိုတ် ပံင်ကောံ အာ မွဲ ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် မကဵု စွမ်းအင် ဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ဒှ် အရာ လာင်ဂဝ် (LIGO) မစၟတ် ညာတ် ဂၠိုင် အိုတ် ရ။
# '''ပရေင်ပံင်ကောံ သၞံင် နျူထရောန် (Binary Neutron Star Mergers):''' သၞံင် နျူထရောန် (Neutron stars) ၜါ ဗတိုက် ရေင်သကအ်။ ပရေင် ဏအ် ပတိတ် သီု လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် ကေုာံ လျး ဂမ္တဴ (Gamma-ray bursts) မာန် ရ။
# '''ပရေင်ခတိုဟ် သူပါနဝ်ဗာ (Supernovae):''' သၞံင် ဇၞော်ဇၞော် ကာလ အာယုက် အိုတ် တုဲ ခတိုဟ် ပလီု ဇကု မ္ဂး ဖန်ဗဒှ် လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် မာန် ရ။
# '''လပှ် တမ်မူလ စက္ကဝါ (Primordial Gravitational Waves):''' ဒှ် လပှ် မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ အခိင် စက္ကဝါ စ ကတဵုဒှ် (Big Bang) မလောန် ကၠုင် သၞာံ ၁၃.၈ ဗဳလဳယောန် တေအ် ရ။

[[File:Artist's concept of collision of two neutron stars.jpg|thumb|left|300px|ဗီုရုပ် ပါန်ခဳ ထ္ၜး ပရေင်ဗတိုက် ပံင်ကောံ အကြာ သၞံင် နျူထရောန် (Neutron stars) ၜါ မဖန်ဗဒှ် သီု လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် ကေုာံ လျး လလဳ သ္ကာတ်မြဟ်။]]

== ၅။ နဲကဲ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ကေုာံ စက်စၟတ် (Detection Methods and Detectors) ==
သွက်ဂွံ စၟတ် ညာတ် လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် မ္ဂး၊ တၠပညာ တအ် ဒး သြိုင်ခၞံ စက် မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် အနုစိတ် (Extremely sensitive) မကော်စ '''အေန်တာဖဳရဝ်မဳတာ လေဇြာ''' (Laser Interferometer) ရ။

စက် ဏအ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လေဟာင် ပသဲ တပ်တပ် ၜါ (Arms) မနွံ ဗီုပြင် အက္ခရ် &quot;L&quot; ရ။ ညးတအ် ပန် စုတ် လျး လေဇြာ (Laser) လပါ် ပန် ကေုာံ ကဵု ဍေဟ် ကလေင် နူ ဒ္ၚောဝ် ရ။ ယဝ်ရ ဟွံမဲ လပှ် မ္ဂး လျး ၜါ ဏအ် ကလေင် ဇီု ရေင်သကအ် တုဲ လျး ပၠိုတ် အာ ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် တတ် ကၠောမ် အာ မ္ဂး၊ လေဟာင် မွဲ လပါ် ဂၠိင် တိတ် တုဲ မွဲ လပါ် ဂၠိ စှ်ေ အာ ညိည (ၜိုတ် ၁/၁၀,၀၀၀ ဇမၞော် ပရဝ်တွန် Proton) ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ် ပကဵု ညံင် လျး ဂွံ ပြံင်လှာဲ တုဲ စက် တအ် စၟတ် ညာတ် ကေတ် မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;thorne&quot;&gt;{{cite book |last=Thorne |first=K. S. |title=Gravitational radiation |publisher=Cambridge University Press |year=1995 |pages=375-400}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး စက်စၟတ် လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ယၟု စက် (Detector)
! ဍုင် ကေုာံ ဒၞာဲ
! ဇမၠိင် လေဟာင် (Arm Length)
! အကာဲအရာ လၟုဟ်
|-
| '''LIGO''' (လာင်ဂဝ်)
| အမေရိကာန် (Hanford &amp; Livingston)
| ၄ ကဳလဝ်မဳတာ
| ချဳဓရာင် ဒၟံင်
|-
| '''Virgo''' (ဗာဂဝ်)
| အဳတလဳ (Pisa)
| ၃ ကဳလဝ်မဳတာ
| ချဳဓရာင် ဒၟံင်
|-
| '''KAGRA''' (ကာဂရာ)
| ဂျပေန် (Kamioka)
| ၃ ကဳလဝ်မဳတာ
| ချဳဓရာင် ဒၟံင် (သၟဝ် တိ)
|-
| '''LISA''' (လဳသာ)
| ဂကောံ အာကာသ ဥရောပ (ESA)
| ၂.၅ ပြကောဋိ ကဳလဝ်မဳတာ
| အနာဂတ် (အာကာသ)
|}

== ၆။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ပထမအိုတ် GW150914 (First Direct Detection - GW150914) ==
ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၄ သေပ်တေမ်ဗာ ၂၀၁၅ ဂှ်၊ စက် လာင်ဂဝ် (LIGO) ၜါ ဒၞာဲ (Hanford ကေုာံ Livingston) စၟတ် ညာတ် လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် ပထမအိုတ် ရ။ လပှ် ဏအ် ကလိဂွံ ယၟု '''GW150914''' (Gravitational Wave 2015-09-14) ရ။

* '''ဟိုတ်:''' လပှ် ဏအ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ဗတိုက် ထိုင် လမ္စံက် ၜါ မနွံ လျိုင် ၃၆ ဆ ကေုာံ ၂၉ ဆ လျိုင် တ္ၚဲ (Solar masses) ရ။
* '''စွမ်းအင်:''' ပ္ဍဲ အခိင် လက္ကရဴ အိုတ် သက္ကန့် ဂှ်၊ ဍေဟ် ပတိတ် စွမ်းအင် ဇၞော် နူ လျး သၞံင် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ဏအ် ပံင်ကောံ ၅၀ ဆ ပြင်င် ရ (ဆဂး နကဵု လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် သၟး)။
* '''လာပ် နဝ်ဘဴ:''' ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဏအ် လလောင်တြး ပ္ဍဲ ဂိတု ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၁၆ တုဲ၊ တၠပညာ အဓိက ပိ တၠ (Rainer Weiss, Barry Barish, ကေုာံ Kip Thorne) ကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဘဴ ရူပဗေဒ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၇ ရ။

== ၇။ အင်္ဂလက္ခဏာ လပှ်ဂမၠိုင် (Properties of the Waves) ==
လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် နွံကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိက တုပ် ညံင် လပှ် တၞဟ် တအ် ကီု ရ -

* '''ဒြဟတ် လပှ် (Amplitude / Strain):''' ဍေဟ် ထ္ၜး ပရူ ဇမၞော် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲ အာကာသ-အခိင်။ ဒြဟတ် ဍေဟ် ဍောတ် ဗွဲမလောန် (Strain ၜိုတ် $10^{-21}$ သၟး ရ)။
* '''ကြိမ်နှုန်း (Frequency):''' လပှ် နူ ထိုင် လမ္စံက် မ္ဂး နွံ ကြိမ်နှုန်း အကြာ သက်ကန့် ညိည စဵုကဵု လ္ၚီ Hertz (Hz) တုဲ တၠပညာ တအ် မာန် ပြံင်လှာဲ ဍေဟ် ညံင် ဂွံ ဒှ် ရမ္သာင် (Sound) တုဲ ကလင် ကေတ် မာန် ရ (ကော်စ &quot;Chirp&quot;)။
* '''လၟဟ် (Speed):''' အတိုင် သဳအိုရဳ အာင်သတာင်၊ လပှ် ဏအ် ကွာ် တရဴ နကဵု လၟဟ် လျး (Speed of light, $c$) တုပ်တုပ် ရ။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု GW170817 ဒုင်သက်သဳ ဒဒှ်ရ တင် ဏအ် ဍာံပြ ရ။

== ၈။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု နက္ခတ္တဗေဒ တၟိ (Multi-messenger Astronomy) ==
ပရေင်စၟတ်ညာတ် လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် ဝွံ လံက် ပံက် ကဵု မုက်ပါင် တၟိ သွက် နက္ခတ္တဗေဒ ရ။ ကၠာ တေအ် ပိုယ် လ္ၚတ် စက္ကဝါ နကဵု လျး (Electromagnetic waves) သၟး ရ။ လၟုဟ် ပိုယ် မာန် &quot;ကလင်&quot; စက္ကဝါ နကဵု လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် ရ။

ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၇ အဝ်ဂေတ် ၂၀၁၇ ဂှ်၊ ပရေင် ဏအ် ကတဵုဒှ် ဍာံပြ ကာလ လာင်ဂဝ် စၟတ် ညာတ် လပှ် '''GW170817''' မကၠုင် နူ ပရေင်ဗတိုက် သၞံင် နျူထရောန် ၜါ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် တုပ်တုပ် ဂှ် စက် လျး ဂမ္တဴ ဖာမဳ (Fermi Gamma-ray Space Telescope) လေဝ် စၟတ် ညာတ် လျး မတိတ် ကၠုင် နူ ဒၞာဲ ဂှ် ကီု ရ။ ဏအ်ဂှ် ကတဵုဗဒှ် ခေတ် &quot;Multi-messenger astronomy&quot; တုဲ သက်သဳ ပရူ ဗီုလဵု ဓါတ် ထဝ် ကေုာံ ပလာတဳနမ် (Platinum) ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;abbott2017&quot;&gt;{{cite journal |last=Abbott |first=B. P. |author-link=LIGO Scientific Collaboration |title=GW170817: Observation of Gravitational Waves from a Binary Neutron Star Inspiral |journal=Physical Review Letters |volume=119 |issue=16 |pages=161101 |year=2017 |doi=10.1103/PhysRevLett.119.161101}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်သုတေသန အနာဂတ် ကေုာံ စက် အာကာသ (Future Research and Space Detectors) ==
ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ဂၠးတိ ဏအ် နွံ အစဳအဇန် သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ စက် လာင်ဂဝ် မဇၞော် ကေုာံ ခိုဟ် နူ လၟုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

* '''LISA (လဳသာ):''' ဂကောံ အာကာသ ဥရောပ (ESA) ဖန်ဇန် သွက်ဂွံ ပလံင် စက် လဳသာ (Laser Interferometer Space Antenna) စိုပ် အာကာသ ပ္ဍဲ သၞာံ ၜိုတ် ၂၀၃၅ ရ။ ဍေဟ် သ္ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဂြိုဟ်တုဲ ပိ မ မနွံ ဇမၠိင် အကြာ ရေင်သကအ် ၂.၅ ပြကောဋိ ကဳလဝ်မဳတာ ရ။ ဍေဟ် မာန် စၟတ် ညာတ် ထိုင် လမ္စံက် မဇၞော် အိုတ် (Supermassive black holes) မာန် ရ။
* '''Cosmic Explorer &amp; Einstein Telescope:''' ဒှ် စက် အေန်တာဖဳရဝ်မဳတာ လတူ တိ မျိုးဆက် တၟိ မနွံ ဇမၠိင် ၄၀ ကဳလဝ်မဳတာ သွက်ဂွံ စၟတ် ညာတ် ထိုင် လမ္စံက် ပ္ဍဲ အခိင် စက္ကဝါ စ ကတဵုဒှ် တေအ် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ သိပ္ပံ (Conclusion and Impact on Science) ==
ပရေင်ဂၠာဲဆဵု လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် ဝွံ ဒှ် အံင်ဇၞး ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ရူပဗေဒ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ် ရ။ ဍေဟ် သီု ဒုင်သက်သဳ ဒဒှ်ရ သဳအိုရဳ သာမည ရေလဳတဳဗဳတဳ အာင်သတာင် ဂှ် ဍာံပြ အလုံစုံ ၜိုန်ရ လောန် ကၠုင် မွဲ ဗွဝ်ကၠံ ကီုလေဝ် ရ။

လောန် နူ ဂှ် ပၠန်၊ လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် ဝွံ ကဵု လဝ် ကိရိယာ တၟိ သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရာ မဟွံမာန် ညာတ် နကဵု လျး ဥပမာ - ထိုင် လမ္စံက် ကေုာံ အခိင် ပထမအိုတ် စက္ကဝါ ကတဵုဒှ် တေအ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဒှ် &quot;ကတောဝ်&quot; တၟိ သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် သွက်ဂွံ ကလင် ရမ္သာင် ပရေင်ချဳဓရာင် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ အလုံစုံ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သဳအိုရဳ သာမည ရေလဳတဳဗဳတဳ]] (General relativity)
* [[ထိုင် လမ္စံက်]] (Black hole)
* [[အာလ်ဗတ် အာင်သတာင်]] (Albert Einstein)
* [[နက္ခတ္တဗေဒ]] (Astronomy)

{{Navbox
| name = Relativity and Physics
| title = ရူပဗေဒ ကေုာံ သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ (Physics and Theory of Relativity)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဳအိုရဳ အဓိက
| list1 =
* [[သဳအိုရဳ တၟေင် ရေလဳတဳဗဳတဳ]] (Special relativity)
* [[သဳအိုရဳ သာမည ရေလဳတဳဗဳတဳ]] (General relativity)
* [[ဒြဟတ် ဓရောတ်]] (Gravity)
* [[အာကာသ-အခိင်]] (Spacetime)
| group2 = လပှ် ကေုာံ စက်စၟတ်
| list2 =
* [[လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ်]] (Gravitational wave)
* [[လာင်ဂဝ်]] (LIGO)
* [[ဗာဂဝ်]] (Virgo interferometer)
* [[လဳသာ (စက်)|လဳသာ]] (LISA)
| group3 = အရာဝတ္ထု စက္ကဝါ
| list3 =
* [[ထိုင် လမ္စံက်]] (Black hole)
* [[သၞံင် နျူထရောန်]] (Neutron star)
* [[သၞံင် ပါလ်သာ]] (Pulsar)
* [[သူပါနဝ်ဗာ]] (Supernova)
| group4 = တၠပညာ အဓိက
| list4 =
* [[အာလ်ဗတ် အာင်သတာင်]] (Albert Einstein)
* [[အာက်ဇြက် နယူတန်]] (Isaac Newton)
* [[ကိပ် သွန်း]] (Kip Thorne)
}}

[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:နက္ခတ္တဗေဒ]]
[[Category:သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ]]
[[Category:လပှ်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>k9qzanx1c8cf7fpjiydgdizn0jfv53a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞံင် နျူထရောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11956</id>
    <revision>
      <id>57561</id>
      <timestamp>2026-10-04T10:23:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သၞံင် နျူထရောန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Neutron star'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကောန်တၟအ် (Core) မသှ်ေ တန်တဴ ကြဴနူ သၞံင် ဇၞော်ဇၞော် (Massive stars - မနွံ လျိုင် ၜိုတ် ၈ စဵုကဵု ၃၀ ဆ လျိုင် တ္ၚဲ ပိုယ်) တ...&quot;</comment>
      <origin>57561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26177" sha1="nurdezgqoczm63ooob2i9sgqo05b8ff" xml:space="preserve">'''သၞံင် နျူထရောန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Neutron star'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကောန်တၟအ် (Core) မသှ်ေ တန်တဴ ကြဴနူ သၞံင် ဇၞော်ဇၞော် (Massive stars - မနွံ လျိုင် ၜိုတ် ၈ စဵုကဵု ၃၀ ဆ လျိုင် တ္ၚဲ ပိုယ်) တအ် ခတိုဟ် သရိုဟ်လီု နကဵု ဗီုပြင် '''[[သူပါနဝ်ဗာ]]''' (Supernova) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ဓမ္မက္ဍတ် (Density) သၠုင် အိုတ် ကေုာံ မနွံ ဇမၞော် ဍောတ် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ (Universe) ဏအ်၊ ပါဲနူကဵု '''[[ကတိုင် လမ္စံက်]]''' (Black hole) တအ် ရ။ လျိုင် ဍေဟ် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၁.၄ ဆ စဵုကဵု ၂.၁ ဆ လျိုင် တ္ၚဲ (Solar mass)၊ ဆဂး ဇမၞော် ဗွိုက် (Radius) ဍေဟ် ဂှ် နွံ ဆ ၜိုတ် ၁၀ ကဳလဝ်မဳတာ သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;shapiro&quot;&gt;{{cite book |last=Shapiro |first=S. L. |author2=Teukolsky, S. A. |title=Black Holes, White Dwarfs, and Neutron Stars: The Physics of Compact Objects |publisher=Wiley-VCH |year=1983 |pages=241-255}}&lt;/ref&gt;

သၞံင် ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဓါတ် '''[[နျူထရောန်]]''' (Neutron) ဗွဲမဂၠိုင်၊ မဒှ် အရာ မဟွံမဲ ကု ဓါတ်လလဳ (Neutral charge) ရ။ ဟိုတ်နူ ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravity) မဇၞော်လောန်၊ ဓါတ် ပရဝ်တောန် (Proton) ကေုာံ အဳလက်ထရွန် (Electron) တအ် ပံင်ကောံ အာ ရေင်သကအ် တုဲ ပြံင်လှာဲ ဒှ် အာ နျူထရောန် သီုဖအိုတ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၞံင် နျူထရောန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်ကတဵုဒှ်၊ လဒက်ပတန်၊ အင်္ဂလက္ခဏာ၊ ကေုာံ ပရေင်စကာ သုတေသန ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Neutron star cross section.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ သၞံင် နျူထရောန်၊ မထ္ၜး လဝ် လွှာ မ္ၚး (Crust)၊ လွှာ လဒေါဝ် ကေုာံ ကောန်တၟအ် (Core) အပ္ဍဲ အိုတ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;သၞံင် နျူထရောန်&quot; ဝွံ ဒှ် &quot;သၞံင် မချိုတ် အာ&quot; (Dead star) မွဲ ဂကူ ရ။ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု ပရေင်စံင် ပၟတ် ဓါတ် နျူကလဳယာ (Nuclear fusion) ဗီုကဵု တ္ၚဲ ပိုယ် ရ။ ဍေဟ် တန်တဴ လဝ် နကဵု ဒြဟတ် မဒစးဒုင် (Quantum degeneracy pressure) နူကဵု နျူထရောန် တအ် သွက် ဟွံဂွံ ကဵု ဒြဟတ် ဓရောတ် ဍဵု ပလီု ထောအ် ဍေဟ် ရ။

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ရူပဗေဒ၊ သၞံင် နျူထရောန် ဝွံ ဒှ် အရာ မနွံ လျိုင် အကြာ ကန့်သတ် ချိန်ဒရာသေကာ (Chandrasekhar limit - ၜိုတ် ၁.၄ ဆ လျိုင် တ္ၚဲ) ကေုာံ ကန့်သတ် တဝ်မေန်-အဝ်ပေန်ဟာင်မာ-ဗဝ်ကတ် (Tolman–Oppenheimer–Volkoff limit - ၜိုတ် ၂.၁၄ ဆ လျိုင် တ္ၚဲ) ရ။ ယဝ်ရ လျိုင် ဍေဟ် သၠုင် နူ ဏအ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် သ္ဒး ဒတုံ စှ်ေ တုဲ ဒှ် အာ ကတိုင် လမ္စံက် (Black hole) ဟွံသေင်မ္ဂး သၞံင် ကွာတ် (Quark star) ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
ပရေင်ဂၠာဲဆဵု သၞံင် နျူထရောန် ဝွံ ဒှ် ဇမၞး ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် နက္ခတ္တဗေဒ ရ။

* '''ပရေင်တၟော် ဆိင် (Theoretical Prediction):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၄ (ဆ မွဲ သၞာံ ကြဴနူ မဂၠာဲ ဆဵု ဓါတ် နျူထရောန်)၊ တၠပညာ နက္ခတ္တဗေဒ '''ဝေါလ်တာ ဗာဒဳ''' (Walter Baade) ကေုာံ '''ဖရစ်ဇ် ဇွစ်ကဳ''' (Fritz Zwicky) တအ် ဆိင်ဆ ကေတ် ဒဒှ်ရ ကြဴနူ ပေါဲခတိုဟ် သူပါနဝ်ဗာ မ္ဂး သၞံင် မနွံ ဓါတ် နျူထရောန် သၟးသၟး မာန် သှ်ေ တန်တဴ ရောင်။&lt;ref name=&quot;baade&quot;&gt;{{cite journal |last=Baade |first=W. |author2=Zwicky, F. |title=On Super-novae |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=20 |issue=5 |pages=254-259 |year=1934}}&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဍာံပြ (First Discovery):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၇ ဂှ်၊ တၠပညာ နက္ခတ္တဗေဒ ဍုင်အင်္ဂလာန် '''ဂျဝ်သလိန် ဘဲလ် ဘာနယ်''' (Jocelyn Bell Burnell) ကေုာံ '''အန်တဝ်နဳ ဟူးဝစ်''' (Antony Hewish) တအ် ဆဵုကေတ် လှိုင်း ရေဒဳယဝ် (Radio pulses) မတိတ် ကၠုင် နကဵု လၟေင် အခိင် တိကျ မွဲ (၁.၃၃ စက္ကန့် မွဲ ဝါ) နူကဵု လေဟာပြင် ရ။ ပရေင်ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ '''[[ပါလ်သာ]]''' (Pulsar) တုဲ လက္ကရဴ ဂှ် ညးတအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ညာတ် ဒဒှ်ရ ပါလ်သာ တအ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် သၞံင် နျူထရောန် မဂေတ် ဒၟံင် ပြဟ်ပြဟ် ရ။

== ၃။ ပရေင်ကတဵုဒှ် ကေုာံ ပရေင်သရိုဟ်လီု (Formation and Supernova) ==
သၞံင် နျူထရောန် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်အိုတ် အာ လမျီု သၞံင် ဇၞော် မွဲ ရ။

# '''အိုတ် စွမ်းအင်:''' သၞံင် မနွံ လျိုင် ၈ စဵုကဵု ၃၀ ဆ တ္ၚဲ (Solar masses) တအ် စံင် ဓါတ် ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် ကဵု ဟဳလဳယောမ် စဵုကဵု အိုတ်၊ တုဲ ဆက် စံင် ဓါတ် တၞဟ် စဵုကဵု ဒှ် အာ ဓါတ် ပသဲ (Iron) ပ္ဍဲ ကောန်တၟအ် ဍေဟ် ရ။ ပသဲ ဝွံ ဟွံမာန် ကတဵုဗဒှ် စွမ်းအင် နူ ပရေင်စံင် (Fusion) ပုဟ်။
# '''ပရေင်ဒတုံ စှ်ေ (Core Collapse):''' ဟိုတ်နူ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ် စွမ်းအင် မထပက် ပတိတ် မ္ၚး တုဲ၊ ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravity) သၞံင် ဂှ် ဍဵု ပလီု ဖျေဟ် ကောန်တၟအ် ပသဲ ဂှ် ရ။
# '''ပရေင်ပံင်ကောံ နျူထရောန် (Electron Capture):''' ပ္ဍဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ ပရေင်ဍဵု (Pressure) မသၠုင် ဗွဲမလောန်၊ ဓါတ် အဳလက်ထရွန် (Electrons) တအ် ဒးဒုင် ဍဵု လုပ် အာ ပ္ဍဲ ဓါတ် ပရဝ်တောန် (Protons) တုဲ ပြံင်လှာဲ ဒှ် အာ နျူထရောန် (Neutrons) ကေုာံ နျူထရဳနဝ် (Neutrinos) ရ။ 
# '''သူပါနဝ်ဗာ (Supernova):''' ကောန်တၟအ် ဂှ် ဒှ် အာ နျူထရောန် ခိုင်ခိုင် တုဲ၊ လွှာ သၞံင် မ္ၚး တအ် ဒတုံ စှ်ေ တုဲ ဇီု ကောန်တၟအ် ဂှ် တုဲ ခတိုဟ် တိတ် အာ လပါ် မ္ၚး နကဵု ဒြဟတ် မဇၞော်လောန် ရ။ အရာ မသှ်ေ တန်တဴ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဂှ် ဒှ် သၞံင် နျူထရောန် ရ။

== ၄။ လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ (Internal Structure and Composition) ==
သၞံင် နျူထရောန် ဝွံ ၜိုန်ရ နွံ ဇမၞော် ဍောတ် ကီုလေဝ်၊ လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ ဍေဟ် ဝွံ နွံ ကဆံင် အလွှာ နာနာ သာ် ရ -

* '''បរិយាកាស (Atmosphere):''' လွှာ ဍောတ် အိုတ် ပ္ဍဲ လတူ (ၜိုတ် စင်တဳမဳတာ သၟး ဇတီု)။ ဍေဟ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ပလာတ်သမာ (Plasma) ကာဗောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟဳလဳယောမ် ရ။
* '''လွှာ မ္ၚး (Crust):''' နွံ ဇတီု ၜိုတ် ၁-၂ ကဳလဝ်မဳတာ။ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မကြံင်မ္ၚိုဟ် ဗွဲမလောန်၊ မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဓါတ် ပသဲ (Iron nuclei) ကေုာံ အဳလက်ထရွန် မချဳဓရာင် ဒၟံင် (Electron gas) ရ။ လွှာ ဏအ် ဝွံ ကြံင်မ္ၚိုဟ် နူကဵု ပသဲ လတူ တိ ဏအ် ၁၀ ပြကောဋိ ဆ ရ။
* '''ကောန်တၟအ် မ္ၚး (Outer Core):''' ဒှ် ဒၞာဲ မနွံ နျူထရောန် ၉၀% ကေုာံ ပရဝ်တောန်/အဳလက်ထရွန် ၁၀% ရ。 ဍေဟ် နွံ အကာဲအရာ မကော်စ '''အရည် ဟွံမဲ ပွတ်တိုက်''' (Superfluid) ကေုာံ မာန် လလုဲ ဓါတ်လလဳ အလုံစုံ (Superconductor) ရ။
* '''ကောန်တၟအ် အပ္ဍဲ (Inner Core):''' ဒၞာဲ ဏအ် ဝွံ ဍာ်ဒကေဝ် ဓမ္မက္ဍတ် သၠုင် လောန် တုဲ တၠပညာ တအ် ဟွံတီ ဍာံဍာံ မူအရာ မနွံ အပ္ဍဲ ဏအ် ရ။ လ္ၚဵု ဟီု ဍေဟ် ဒှ် အာ ခတှ်ေ ကွာတ် (Quark-gluon plasma) ဟွံသေင်မ္ဂး ဟာဲပါရွန် (Hyperons) ရ။&lt;ref name=&quot;lattimer&quot;&gt;{{cite journal |last=Lattimer |first=J. M. |author2=Prakash, M. |title=Neutron Star Observations: Prognosis for Equation of State Constraints |journal=Physics Reports |volume=442 |issue=1-6 |pages=109-165 |year=2007}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ အင်္ဂလက္ခဏာ ရူပဗေဒ ကေုာံ လျိုင် (Physical Properties and Mass) ==
အင်္ဂလက္ခဏာ ရူပဗေဒ သၞံင် နျူထရောန် ဝွံ ဒှ် အရာ မအံ့သြ ခိုဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယား အင်္ဂလက္ခဏာ သၞံင် နျူထရောန် (Properties of a Neutron Star)
|-
! လက္ခဏာ (Property)
! ၚုဟ်မး သၞံင် နျူထရောန် (Value)
! ပရေင်တုပ် ကု တ္ၚဲ / တိ (Comparison)
|-
| '''လျိုင် (Mass)''' || $1.4 M_{\odot}$ စဵုကဵု $2.1 M_{\odot}$ || ဇၞော် နူ တ္ၚဲ ပိုယ် မွဲ ကဝက် ဆ။
|-
| '''ဗွိုက် (Radius)''' || ၜိုတ် ၁၀ - ၁၂ ကဳလဝ်မဳတာ || ဍောတ် နူ တ္ၚဲ ၇၀,၀၀၀ ဆ။ (တုပ် ကု ဇမၞော် ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် မွဲ)။
|-
| '''ဍာ်ဒကေဝ် ဓမ္မက္ဍတ် (Density)''' || $3.7 \times 10^{17} \text{ kg/m}^3$ || ယဝ်ရ ၜိုတ် စုတ် ပ္ဍဲ ဇွန်း လက်ဖက်ရည် မွဲ မ္ဂး၊ ဍေဟ် နွံ လျိုင် ၜိုတ် တန် မွဲ ဘဳလဳယာန် (Billion tons)။
|-
| '''ဒြဟတ် ဓရောတ် (Surface Gravity)''' || $2 \times 10^{11} \text{ m/s}^2$ || သၠုင် နူ တိ ၂ ဘဳလဳယာန် ဆ။ မၞိဟ် မွဲ ယဝ်ရ စိုပ် အာ လတူ ဍေဟ် မ္ဂး သ္ဒး ဒုင် ဍဵု စဵုကဵု ဒှ် အာ အက်တမ်။
|-
| '''ဓါတ်ဂမ္တဴ (Surface Temperature)''' || ၜိုတ် ၁,၀၀၀,၀၀၀ ခေလ်ဗိန် (Kelvin) || ကတဴ နူ မုက် တ္ၚဲ ပိုယ် ၜိုတ် ၁,၀၀၀ ဆ။
|}

== ၆။ ပရေင်ဂေတ် ကေုာံ ပါလ်သာဂမၠိုင် (Rotation and Pulsars) ==
ဟိုတ်နူ သၞံင် ဇၞော် မွဲ ဂှ် ဒတုံ စှ်ေ အာ ဇမၞော် ဍောတ်ဍောတ် (Conservation of angular momentum - တုပ် ညံင် သၟာလှ်ေ ဍာ်ကလခ် မပကောံ တဲ တုဲ ဂေတ် ပြဟ် တိုန်)၊ သၞံင် နျူထရောန် တအ် ဂေတ် ဒၟံင် ပြဟ် ဗွဲမလောန် ရ။ သၞံင် လ္ၚဵု မာန် ဂေတ် ၜိုတ် ၇၀၀ ဝါ ပ္ဍဲ မွဲ စက္ကန့် (Millisecond pulsars) ရ။

'''[[ပါလ်သာ]]''' (Pulsars) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞံင် နျူထရောန် မဂေတ် ဒၟံင် ပြဟ်ပြဟ် တုဲ မပတိတ် ဓါတ် ရောင်ခြည် (Radiation beams) နူကဵု ဝိုင် သံလိုက် (Magnetic poles) ဍေဟ် ရ။ ယဝ်ရ လျး ဏအ် ဇီု ကၠုင် လပါ် တိ ပိုယ် မ္ဂး၊ ပိုယ် ဆဵုကေတ် ညံင်ရဴ မတ် ပၟတ် (Lighthouse) မဂေတ် ဒၟံင် - လျး ပၠံတ် ကၠုင် တုဲ ကလေင် ကၠေအ် အာ လၟိုန် အခိင် တိကျ (Precise pulses) ရ။&lt;ref name=&quot;bell&quot;&gt;{{cite journal |last=Hewish |first=A. |author2=Bell, S. J. |title=Observation of a Rapidly Pulsating Radio Source |journal=Nature |volume=217 |issue=5130 |pages=709-713 |year=1968}}&lt;/ref&gt;

[[File:Crab Nebula.jpg|thumb|left|300px|ပရံင် ကဏန်း (Crab Nebula) မဒှ် မရမက် (Remnant) သူပါနဝ်ဗာ မခတိုဟ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၀၅၄။ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍေဟ် ဂှ် နွံ ပါလ်သာ မွဲ မဂေတ် ဒၟံင် ၃၀ ဝါ ပ္ဍဲ မွဲ စက္ကန့်။]]

== ၇။ သၞောတ် ဓါတ်သံလိုက် ကေုာံ မဂ္ဂနဳတာဂမၠိုင် (Magnetic Fields and Magnetars) ==
သၞံင် နျူထရောန် ဝွံ နွံကဵု ပွဳပွူ ဓါတ်သံလိုက် (Magnetic field) မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ လေဟာပြင် ရ။ ပွဳပွူ သံလိုက် ဍေဟ် သၠုင် နူကဵု ဓါတ်သံလိုက် လတူ တိ အကြာ ၁၀၀ မဳလဳယာန် စဵုကဵု ၁ ကွာဒရဳလဳယာန် ဆ ရ။

ဂကူ သၞံင် နျူထရောန် မနွံ ဓါတ်သံလိုက် ဇၞော် အိုတ် ဂှ် ညးကော်စ '''[[မဂ္ဂနဳတာ]]''' (Magnetars) ရ။ ဓါတ်သံလိုက် ဍေဟ် နွံ အကြာ $10^8$ ကဵု $10^{11}$ တေတ်သလာ (Tesla) ရ။ ဓါတ်သံလိုက် မဇၞော် လောန် ဏအ် ဝွံ မာန် ဍဵု ပလီု လွှာ မ္ၚး (Crust) သၞံင် တုဲ ကတဵုဗဒှ် '''ပရေင်ချဳ တိ သၞံင်''' (Starquakes) မာန် ရ။ ပရေင်ချဳ ဏအ် ပတိတ် စွမ်းအင် ဂမ္မာ-ရေး (Gamma-ray bursts) မဇၞော် ဗွဲမလောန် - ယဝ်ရ မဂ္ဂနဳတာ မွဲ ခတိုဟ် ပ္ဍဲ ဇမ္ၚောဲ ၁၀ သၞာံ လျး (Light-years) နူ တိ မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် ပလီု ထောအ် သၞောတ် လေဟာပြင် တိ (Atmosphere) သီုဖအိုတ် ရ။

== ၈။ သၞောတ် ၜါပြကာ ကေုာံ ပရေင်တိုက်စိုတ် (Binary Systems and Kilonova) ==
သၞံင် နျူထရောန် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် နွံ ပ္ဍဲ သၞောတ် သၞံင် ၜါပြကာ (Binary systems) မဂေတ် ဓဝိုင် ရေင်သကအ် ရ။ အခိင်ကာလ သၞံင် နျူထရောန် ၜါ ဂေတ် ဓဝိုင် ရေင်သကအ် မ္ဂး ဍေဟ်တအ် ပတိတ် စွမ်းအင် နကဵု လှိုင်း ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravitational waves) တုဲ ဍေဟ်တအ် ကြပ် ကၠုင် ရေင်သကအ် သိုက်သိုက် ရ။

* '''ပရေင်တိုက်စိုတ် (Neutron Star Merger):''' ပ္ဍဲ လက္ကရဴ အိုတ်၊ သၞံင် ၜါ ဏအ် တိုက်စိုတ် အာ ရေင်သကအ် နကဵု ပေါဲခတိုဟ် မကော်စ '''ကဳလဝ်နဝ်ဗာ''' (Kilonova) ရ။
* '''ဂၠိုင်း ဒြဟတ် ဓရောတ် (LIGO Discovery):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၇၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ LIGO ကေုာံ Virgo တအ် ဆဵုကေတ် လှိုင်း ဒြဟတ် ဓရောတ် နူကဵု သၞံင် နျူထရောန် ၜါ တိုက်စိုတ် ရေင်သကအ် (Event GW170817) ပထမအိုတ် ရ။
* '''ပရေင်ကတဵုဒှ် ထဝ်:''' ပေါဲခတိုဟ် ကဳလဝ်နဝ်ဗာ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မဖန်ဗဒှ် ဒြပ်စင် မလျိုင် ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ လေဟာပြင် မပ္တံကဵု ထဝ် (Gold)၊ ပလာတ်တဳနမ် (Platinum) ကေုာံ ယူရေနဳယောမ် (Uranium) ရောင် တၠပညာ တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ရ။&lt;ref name=&quot;ligo&quot;&gt;{{cite journal |last=Abbott |first=B. P. |author2=et al. |title=GW170817: Observation of Gravitational Waves from a Binary Neutron Star Inspiral |journal=Physical Review Letters |volume=119 |issue=16 |pages=161101 |year=2017}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ သဳအိုရဳ ကေုာံ ညီမျှခြင်း အခြေအနေ (Equation of State and Theoretical Models) ==
သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခိုဟ် ပရူ လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ သၞံင် နျူထရောန်၊ တၠပညာ ရူပဗေဒ တအ် ဒး စကာ သဳအိုရဳ မကော်စ '''ညီမျှခြင်း အခြေအနေ''' (Equation of State - EoS) ရ။ EoS ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ပရေင်ဍဵု (Pressure) ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် ဓမ္မက္ဍတ် (Density) ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ သၞံင် ရ။

* '''သၞောဝ် ပါလဳ (Pauli Exclusion Principle):''' နျူထရောန် တအ် ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဖာမဳယောန် (Fermions) တုဲ အတိုင် သၞောဝ် ခွမ်တမ် ပါလဳ မ္ဂး ဍေဟ်တအ် ဟွံမာန် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကေုာံ အကာဲအရာ တုပ် သၟဟ် မွဲ စွံ (Quantum state) ရ။ ဏအ်ဂှ် ကတဵုဗဒှ် ဒြဟတ် မဒစးဒုင် (Neutron degeneracy pressure) မစဵုဒၞာ ဟွံဂွံ ကဵု သၞံင် ဒတုံ စှ်ေ အာ ဒှ် ကတိုင် လမ္စံက် ရ။
* '''ကန့်သတ် TOV (Tolman-Oppenheimer-Volkoff limit):''' ယဝ်ရ သၞံင် မွဲ နွံ လျိုင် သၠုင် နူ ၂.၁၄ ဆ တ္ၚဲ မ္ဂး၊ ဒြဟတ် မဒစးဒုင် နူ နျူထရောန် ဂှ် လီု အာ တုဲ သၞံင် ဂှ် သ္ဒး ဒတုံ စှ်ေ အာ ဒှ် အာ ကတိုင် လမ္စံက် ဍာံဍာံပြပြ ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ကန့်သတ် အဆုံးစွန် သွက် သၞံင် နျူထရောန် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
သၞံင် နျူထရောန် ဝွံ ဒှ် &quot;ဓာတ်ခွဲခန်း လေဟာပြင်&quot; (Cosmic laboratory) မဇၞော် အိုတ် သွက် တၠပညာ ရူပဗေဒ တအ် ဂွံ လ္ၚတ် အကာဲအရာ ဓါတ် (Matter) ပ္ဍဲ ကဆံင် မသၠုင် အိုတ် ကေုာံ မသ္ကာတ်မြဟ် အိုတ် ရ။ 

ပ္ဍဲ အနာဂတ်፣ အကာဲအရာ သၞံင် နျူထရောန် ဂှ် ဍေဟ် သ္ဒး ၜိုဟ် စှ်ေ အာ သိုက်သိုက် (Cooling over billions of years) တုဲ လက္ကရဴ အိုတ် ဒှ် အာ ဆ &quot;သၞံင် အသာ် လမ္စံက်&quot; မချိုတ် လီု (Cold, dead remnant) မွဲ ပ္ဍဲ လေဟာပြင် ရ။ သုတေသန ခေတ်တၟိ မပ္တံကဵု ဌာန စၟတ်သမ္တီ လှိုင်း ဒြဟတ် ဓရောတ် (LIGO) ကေုာံ တေလဳသကုပ် နာနာ သာ် (ဥပမာ NICER လတူ ISS) ဝွံ ဆက် ဂၠာဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒၟံင် ဗွိုက် ကေုာံ လျိုင် ဍာံပြ သွက်ဂွံ ဖြေစှ် ပုစ္ဆာ ဓါတုဗေဒ အပ္ဍဲ သၞံင် ဏအ် ရောင်။ သၞံင် နျူထရောန် ဏအ် ဝွံ ဆက် ဒှ် အရာ မအံ့သြ ကေုာံ မနွံကဵု ပရေင်စိုတ်လုပ်စ ခိုဟ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ပိုယ် ဏအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ကတိုင် လမ္စံက်]] (Black hole)
* [[သူပါနဝ်ဗာ]] (Supernova)
* [[ပါလ်သာ]] (Pulsar)
* [[နျူထရောန်]] (Neutron)

{{Navbox
| name = Star Types
| title = ဂကူ သၞံင် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞံင်ဂမၠိုင် (Star Types and Stellar Evolution)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞံင် ဓမ္မတာ
| list1 =
* [[သၞံင် ကွာတ်]] (Dwarf star)
* [[သၞံင် ဇၞော်]] (Giant star)
* [[သၞံင် ဇၞော် လောန်]] (Supergiant)
* [[တ္ၚဲ]] (Sun)
| group2 = ပရေင်အိုတ် လမျီု သၞံင် (Stellar Remnants)
| list2 =
* [[သၞံင် ကွာတ် ဗု]] (White dwarf)
* [[သၞံင် နျူထရောန်]] (Neutron star)
* [[ကတိုင် လမ္စံက်]] (Black hole)
* [[ပါလ်သာ]] (Pulsar)
* [[မဂ္ဂနဳတာ]] (Magnetar)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[သူပါနဝ်ဗာ]] (Supernova)
* [[လှိုင်း ဒြဟတ် ဓရောတ်]] (Gravitational wave)
* [[ဒြဟတ် ဓရောတ်]] (Gravity)
}}

[[Category:နက္ခတ္တဗေဒ]]
[[Category:သၞံင်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ရူပဗေဒ လေဟာပြင်]]
[[Category:သၞံင် နျူထရောန်]]</text>
      <sha1>nurdezgqoczm63ooob2i9sgqo05b8ff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နျူထရောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11957</id>
    <revision>
      <id>57562</id>
      <timestamp>2026-10-04T10:27:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''နျူထရောန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Neutron'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် မသဗ္ဗအက်တမ် (Subatomic particle) မွဲ မနွံကဵု သင်္ကေတ &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; ဟွံသေင်မ္ဂး &lt;math&gt;n^0&lt;/math&gt; ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်စင် မဟွံမဲ ကု ဓါတ်လလဳ (Neutral charge) ကေု...&quot;</comment>
      <origin>57562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21412" sha1="rb4glk7ohu2mhagq6iy2hc2fd86gvae" xml:space="preserve">'''နျူထရောန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Neutron'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် မသဗ္ဗအက်တမ် (Subatomic particle) မွဲ မနွံကဵု သင်္ကေတ &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; ဟွံသေင်မ္ဂး &lt;math&gt;n^0&lt;/math&gt; ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်စင် မဟွံမဲ ကု ဓါတ်လလဳ (Neutral charge) ကေုာံ နွံ လျိုင် (Mass) ဇြိုင် နူကဵု ပရဝ်တောန် (Proton) ညိည သၟး ရ။ ပရဝ်တောန် ကေုာံ နျူထရောန် တအ် ပံင်ကောံ တုဲ ဒက်ပတန် လဝ် လဒေါဝ် နျူကလဳယပ် (Nucleus) အက်တမ် (Atom) သီုဖအိုတ် ရ (ပါဲနူကဵု ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် ဓမ္မတာ မွဲ)။ ဟိုတ်နူကဵု ပရဝ်တောန် ကဵု နျူထရောန် တအ် နွံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် နျူကလဳယပ် ဂှ်ရ၊ ညးတအ် ၜါ ဝွံ ဒးဒုင် ကော်စ ယၟု မွဲစွံ နဒဒှ် '''နျူကလဳယောန်''' (Nucleons) ရ။&lt;ref name=&quot;griffiths&quot;&gt;{{cite book |last=Griffiths |first=D. |title=Introduction to Elementary Particles |edition=2nd |publisher=Wiley-VCH |year=2008 |pages=15-22}}&lt;/ref&gt;

အင်္ဂလက္ခဏာ သဘာဝ နျူထရောန် ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သတ္တိ ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ရူပဗေဒ ပ္ဍဲ လေဟာပြင် ရ။ လၟိဟ် ပရဝ်တောန် ပ္ဍဲ အက်တမ် မွဲ ဂှ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ အက်တမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်စင် (Element) မု ရော၊ တုဲ လၟိဟ် နျူထရောန် ဂှ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် '''[[အာဲသဝ်တုပ်]]''' (Isotope) မု ရော ဂှ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ နျူထရောန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ အင်္ဂလက္ခဏာ၊ လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ နည်းပညာ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Quark_structure_neutron.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ နျူထရောန် မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကွာတ် လတူ (Up quark - u) မွဲ ကေုာံ ကွာတ် သၟဝ် (Down quark - d) ၜါ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
နျူထရောန် ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ မသဗ္ဗအက်တမ် မကော်စ ဟက်ဒရွန် (Hadrons) ကေုာံ ဘာရဳယောန် (Baryons) ရ။ နကဵု ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ရူပဗေဒ၊ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် နျူထရောန် ဂှ် ဒှ် မဒြပ်စင် သဇိုင် သွက်ဂွံ ထိင် ဒြဟတ် ဒစးဒုင် (Repulsion) အကြာ ပရဝ်တောန် တအ် ပ္ဍဲ နျူကလဳယပ် ရ။

ယဝ်ရ နျူထရောန် ဟွံမဲ မ္ဂး၊ ဓါတ်လလဳ အဖိုဟ် (Positive charge) နူ ပရဝ်တောန် တအ် မလေပ် ဍဵု ပတိတ် ရေင်သကအ် တုဲ နျူကလဳယပ် တအ် ထကး လီုလာ် အာ အိုတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ နျူထရောန် ဝွံ ဒှ် &quot;ကဝ်&quot; မပံင်ကောံ လဝ် စက္ကဝါ (Universe) ညံင် ဂွံ တန်တဴ မာန် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ညာတ် နျူထရောန် ဝွံ ဒှ် ပရေင်အံင်ဇၞး အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ရူပဗေဒ နျူကလဳယျာ ရ။

* '''လညာတ် သမ္မတ (Hypothesis):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၀၊ တၠပညာ အာနက် ရာသာဖောတ် (Ernest Rutherford) ပတိုန် ထ္ၜး လညာတ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲ နျူကလဳယပ် ဂှ် သ္ဒး နွံ &quot;မဟွံမဲ ဓါတ်လလဳ&quot; မွဲ မာန် သွက်ဂွံ သောင်ကလး လျိုင် အက်တမ် မသၠုင် နူကဵု လၟိဟ် ပရဝ်တောန် ရ။
* '''ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (Discovery):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၂၊ တၠပညာ ရူပဗေဒ အင်္ဂလာန် '''[[ဂျိမ်း ချဒ်ဝစ်]]''' (James Chadwick) စမ်းသပ် ဗတိုက် ဓါတ် အာလ်ဖာ (Alpha particles) လတူ ဒြပ်စင် ဘေရဳလဳယောမ် (Beryllium) တုဲ ညး ဂၠာဲ ဆဵု ညာတ် &quot;မ&quot; တၟိ မဟွံမဲ ကု ဓါတ်လလဳ တုဲ နွံ လျိုင် တုပ် ကု ပရဝ်တောန် ရ။ ညး ကဵု ယၟု ဍေဟ် &quot;နျူထရောန်&quot; ရ။
* ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဏအ်၊ ချဒ်ဝစ် ကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဘဴ (Nobel Prize in Physics) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၅ ရ။&lt;ref name=&quot;chadwick&quot;&gt;{{cite journal |last=Chadwick |first=J. |title=Possible Existence of a Neutron |journal=Nature |volume=129 |issue=3252 |pages=312 |year=1932}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ ရူပဗေဒ (Physical Properties) ==
နျူထရောန် ဝွံ နွံကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ တၟေင် ဂမၠိုင် မတၞဟ်ခြာ နူကဵု မသဗ္ဗအက်တမ် တၞဟ် တအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယား အင်္ဂလက္ခဏာ နျူထရောန် ၜတ်ကၞာတ် ကု ပရဝ်တောန် ကေုာံ အဳလက်ထရွန်
|-
! လက္ခဏာ
! နျူထရောန် (Neutron)
! ပရဝ်တောန် (Proton)
! အဳလက်ထရွန် (Electron)
|-
| '''သင်္ကေတ''' || &lt;math&gt;n^0&lt;/math&gt; || &lt;math&gt;p^+&lt;/math&gt; || &lt;math&gt;e^-&lt;/math&gt;
|-
| '''ဓါတ်လလဳ (Charge)''' || ၀ (Neutral) || +၁ e || -၁ e
|-
| '''လျိုင် (Mass in kg)''' || &lt;math&gt;1.6749 \times 10^{-27}&lt;/math&gt; || &lt;math&gt;1.6726 \times 10^{-27}&lt;/math&gt; || &lt;math&gt;9.109 \times 10^{-31}&lt;/math&gt;
|-
| '''လျိုင် (Mass in MeV/c²)''' || ၉၃၉.၅၆၅ || ၉၃၈.၂၇၂ || ၀.၅၁၁
|-
| '''သပိန် (Spin)''' || ၁/၂ (Fermion) || ၁/၂ (Fermion) || ၁/၂ (Fermion)
|}

နျူထရောန် ဝွံ ဇြိုင် နူကဵု ပရဝ်တောန် ၜိုတ် ၀.၁% သၟး ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် နွံ သပိန် (Spin) ၁/၂ ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဖာမဳယောန် (Fermions) တုဲ ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် သၞောဝ် ပေါလဳ (Pauli exclusion principle) ရ။

== ၄။ လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ (Internal Structure and Quarks) ==
အခိင် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ညးတအ် ထေင် လဝ် ဒဒှ်ရ နျူထရောန် ဂှ် ဒှ် &quot;မသဇိုင်&quot; (Fundamental particle) မဟွံမာန် ပါ် ထကး ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၀ လက္ကရဴ ဂှ် တၠပညာ တအ် ဂၠာဲ ဆဵု ဒဒှ်ရ နျူထရောန် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု မဍောတ် နူ ဍေဟ် မကော်စ '''[[ကွာတ်]]''' (Quarks) ရ။

နျူထရောန် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကွာတ် ပိ မ -
* '''ကွာတ် လတူ (Up quark - u)''' မွဲ မ - နွံ ဓါတ်လလဳ +၂/၃
* '''ကွာတ် သၟဝ် (Down quark - d)''' ၜါ မ - ဇၟာပ် မွဲ နွံ ဓါတ်လလဳ -၁/၃

ယဝ်ရ ပံင် ထောအ် ဓါတ်လလဳ သီုဖအိုတ် မ္ဂး: &lt;math&gt;(+2/3) + (-1/3) + (-1/3) = 0&lt;/math&gt; ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် မပကဵု ညံင် နျူထရောန် ဂွံ ဒှ် ဒြပ် မဟွံမဲ ဓါတ်လလဳ (Neutral) ရ။ ကွာတ် တအ် ဏအ် ဂှ် ပံင်ကောံ လဝ် နကဵု ဒြဟတ် မကော်စ ဂလူအောန် (Gluons) နကဵု [[ဒြဟတ် ထတ်မြဟ်]] (Strong interaction) ရ။&lt;ref name=&quot;pdg&quot;&gt;{{cite journal |last=Zyla |first=P. A. |author2=et al. |title=Review of Particle Physics |journal=Progress of Theoretical and Experimental Physics |volume=2020 |issue=8 |pages=083C01 |year=2020}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေင်လီုလာ် ကေုာံ အာယုက် (Decay and Lifetime) ==
ယဝ်ရ နျူထရောန် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ နျူကလဳယပ် မ္ဂး ဍေဟ် တန်တဴ ညိင်ဝတ် (Stable) ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ နျူထရောန် ဝွံ နွံ မ္ၚး နျူကလဳယပ် (Free neutron) မ္ဂး ဍေဟ် ဟွံညိင်ဝတ် တုဲ မလေပ် လီုလာ် အာ နကဵု လၟေင် ကမၠောန် မကော်စ '''ပရေင်လီုလာ် ဗဳတာ''' (Beta decay) ရ။

ပ္ဍဲ ပရေင်လီုလာ် ဗဳတာ ဏအ်၊ နျူထရောန် (&lt;math&gt;n&lt;/math&gt;) ပြံင်လှာဲ အာ ဒှ် ပရဝ်တောန် (&lt;math&gt;p&lt;/math&gt;)၊ အဳလက်ထရွန် (&lt;math&gt;e^-&lt;/math&gt;)၊ ကေုာံ အဳလက်ထရွန် အာန်တဳနျူထရဳနဝ် (&lt;math&gt;\bar{\nu}_e&lt;/math&gt;) ရ -
&lt;math&gt;n \rightarrow p + e^- + \bar{\nu}_e&lt;/math&gt;

အာယုက် သဇိုင် (Mean lifetime) သွက် နျူထရောန် သၠးပွး ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၈၇၉.၄ စက္က (ၜိုတ် ၁၄ မိနေတ် ကဵု ၃၉ စက္က) ရ။ ပရေင်လီုလာ် ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု [[ဒြဟတ် ဍိုန်လျ]] (Weak interaction) ရ။

== ၆။ ပရေင်ဆက်စပ် ပ္ဍဲ နျူကလဳယပ် ကေုာံ အာဲသဝ်တုပ် (Role in the Nucleus and Isotopes) ==
နျူထရောန် ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ မင်မဲ ညိင်ဝတ် နျူကလဳယပ် ရ။ ပรဝ်တောန် တအ် နွံ ဓါတ်လလဳ အဖိုဟ် တုပ် တုဲ လေပ် ဍဵု ပတိတ် ရေင်သကအ် (Electromagnetic repulsion) ရ။ ဆဂး ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ ထတ်မြဟ် (Strong nuclear force) အကြာ နျူထရောန် ကဵု ပရဝ်တောန် တအ် ဂှ် ထတ် နူကဵု ဒြဟတ် ဍဵု ပတိတ် ဂှ် တုဲ ပကဵု ညံင် နျူကလဳယပ် ဂွံ ခိုင်ကၠိုက် ရ။

ဒြပ်စင် မွဲ နွံ လၟိဟ် ပရဝ်တောန် တုပ် ကီုလေဝ်၊ လၟိဟ် နျူထရောန် တၞဟ်ခြာ အာ မာန် ရ။ အကာဲအရာ ဏအ် ညးကော်စ '''အာဲသဝ်တုပ်''' (Isotopes) ရ။ 
* ဥပမာ - ကာဗောန်-၁၂ (Carbon-12) နွံ ၆ ပရဝ်တောန် ကဵု ၆ နျူထရောန် တုဲ ညိင်ဝတ် ရ။ ဆဂး ကာဗောန်-၁၄ (Carbon-14) နွံ ၆ ပရဝ်တောန် ကဵု ၈ နျူထရောန် တုဲ ဒှ် ဓါတ် ဇိုင်ကသဳ (Radioactive) ရ။ ဏအ်ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ နဲကဲ စၟတ်သမ္တီ အာယုက် ကာဗောန် (Radiocarbon dating) ရ။&lt;ref name=&quot;krane&quot;&gt;{{cite book |last=Krane |first=K. S. |title=Introductory Nuclear Physics |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=1987 |pages=65-72}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Detection Methods) ==
ဟိုတ်နူကဵု နျူထရောန် ဟွံမဲ ကု ဓါတ်လလဳ ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဟွံမာန် ပတိတ် ဓါတ် အာင်ယောန် (Ionization) တိုက်ရိုက် လတူ ကပေါတ် ဓမ္မတာ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (Detection) နျူထရောန် ဝွံ ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန် ရ။

သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဍေဟ်၊ တၠပညာ တအ် ဒး စကာ နဲကဲ &quot;ပရေင်တေက် စုတ်&quot; (Nuclear reactions) ရ။ ကာလ နျူထရောန် တေက် စုတ် ကု နျူကလဳယပ် ဒြပ်စင် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ဟဳလဳယောမ်-၃ (Helium-3) ဟွံသေင်မ္ဂး ဘဝ်ရွန်-၁၀ (Boron-10) မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပတိတ် ဓါတ် အာလ်ဖာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ် ဂါမ္မာ မာန် ရ။ ဓါတ် မတိတ် ကၠုင် တအ် ဏအ် ဂှ် စက် စၟတ်သမ္တီ (Detectors) တအ် ရပ် ကေတ် မာန် ရ။

== ၈။ လွပ် ပ္ဍဲ နည်းပညာ ကေုာံ စက်ယန္တရား (Applications in Technology) ==
နျူထရောန် ဝွံ နွံ လွပ် ဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ခေတ် နည်းပညာ တ္ၚဲဏအ် -

* '''စက် ရေအက်တာ နျူကလဳယျာ (Nuclear Reactors):''' နျူထရောန် ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ထကး နျူကလဳယျာ (Nuclear fission) ရ။ ကာလ နျူထရောန် တေက် စုတ် ယူရေနဳယောမ်-၂၃၅ (U-235)၊ ဍေဟ် ထကး အာ တုဲ ပတိတ် စွမ်းအင် ဇၞော် ကေုာံ နျူထရောန် တၟိ ဂမၠိုင် (Chain reaction) သွက်ဂွံ ကၠောန် ပတိတ် ဓါတ်လလဳ ရ။
* '''ပရေင်လ္ၚတ် ကပေါတ် (Neutron Scattering):''' ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဟွံမဲ ဓါတ်လလဳ၊ နျူထရောန် မာန် ဖြတ် လုပ် အာ ပ္ဍဲ ကပေါတ် မဇြိုဟ်နက် တုဲ တၠပညာ တအ် စကာ ဍေဟ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပတန် အက်တမ် ပ္ဍဲ မေတ္တလ် ကေုာံ ပဝ်လဳမာ တအ် ရ။
* '''ပရေင်လွဳလွတ် ဂဥုဲ (Medical Therapy):''' ဓါတ် နျူထရောန် မပြဟ် (Fast neutron therapy) ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ယဲ ကေန်သာ (Cancer) မကြံင်မ္ၚိုဟ် လ္ၚဵု တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;byrne&quot;&gt;{{cite book |last=Byrne |first=J. |title=Neutrons, Nuclei and Matter: An Exploration of the Physics of Slow Neutrons |publisher=IOP Publishing |year=2011 |pages=210-225}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ နျူထရောန် ပ္ဍဲ သဘာဝ ကေုာံ အာကာသ (Neutrons in Nature and Astrophysics) ==
ပ္ဍဲ အာကာသ ကေုာံ သဘာဝ၊ နျူထရောန် ဝွံ ချဳဓရာင် ဒၟံင် လၟိုန် ရ -

* '''သၞံင် နျူထရောန် (Neutron Stars):''' ကာလ သၞံင် ဇၞော်ဇၞော် တအ် အာယုက် အိုတ် တုဲ ခတိုဟ် အာ (Supernova) မ္ဂး၊ လဒေါဝ် ဍေဟ် ဂှ် ဒးဒုင် ဍဵု စုတ် ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ် တုဲ ပရဝ်တောန် ကဵု အဳလက်ထရွန် တအ် ပံင်ကောံ ဒှ် အာ နျူထရောန် သီုဖအိုတ် ရ။ သၞံင် ဏအ်ဝွံ ဇြိုင် ဗွဲမလောန် - တိ ဇမၞော် မွဲ ဇွန်း သၟး မ္ဂး လျိုင် နွံ ပြကောဋိ တန် မာန် ရ။
* '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ဒြပ်စင် (Nucleosynthesis):''' ပ္ဍဲ အခိင် ကတဵုဒှ် စက္ကဝါ (Big Bang) ကေုာံ ပ္ဍဲ သၞံင် တအ်၊ နျူထရောန် ဝွံ ပံင်ကောံ ကု ပရဝ်တောန် တုဲ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဒြပ်စင် မဇြိုင် တအ် မပ္တံကဵု ထဝ် ကေုာံ ပသဲ ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
နျူထရောန် ဝွံ ဒှ် မသဗ္ဗအက်တမ် အဓိက မွဲ မဖန်ဗဒှ် လဝ် လဒက်ပတန် စက္ကဝါ ပိုယ် မာန် ရ။ ပရေင်လ္ၚတ် ဍေဟ် ဝွံ ပံက် လဝ် တရဴ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် စွမ်းအင် နျူကလဳယျာ ကေုာံ ပညာ ဂဥုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ သုတေသန ပရူ နျူထရောန် ဝွံ ဆက် အာရီုစွံ ဒၟံင် လတူ &quot;ပရေင်စၟတ်ၜတ် ဒဳပဝ် လလဳ&quot; (Neutron Electric Dipole Moment) သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်ရ နျူထရောန် နွံ ဓါတ်လလဳ အပ္ဍဲ မတၞဟ်ခြာ ညိည ဟွံသေင်မ္ဂး ရ။ လဒေါဝ် သုတေသန ဏအ် မာန် ပသောင် ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ ဒဒှ်ရ မုဟိုတ် စက္ကဝါ ဏအ် နွံ ဆ ဒြပ် (Matter) တုဲ အာန်တဳ-ဒြပ် (Antimatter) ကၠေအ် အာ ဂှ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပရဝ်တောန်]] (Proton)
* [[အဳလက်ထရွန်]] (Electron)
* [[အက်တမ်]] (Atom)
* [[နျူကလဳယပ်]] (Atomic nucleus)
* [[သၞံင် နျူထရောန်]] (Neutron star)

{{Navbox
| name = Subatomic particles
| title = မသဗ္ဗအက်တမ် (Subatomic Particles)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = မသဇိုင် (Elementary particles)
| list1 =
* [[ကွာတ်]] (Quarks)
* [[အဳလက်ထရွန်]] (Electron)
* [[မျူအောန်]] (Muon)
* [[နျူထရဳနဝ်]] (Neutrino)
* [[ဖဝ်တောန်]] (Photon)
* [[ဂလူအောန်]] (Gluon)
| group2 = ဖာမဳယောန် မပံင်ကောံ (Composite fermions)
| list2 =
* [[ပရဝ်တောန်]] (Proton)
* [[နျူထရောန်]] (Neutron)
* [[ဘာရဳယောန်]] (Baryon)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ် (Related physics)
| list3 =
* [[အက်တမ်]] (Atom)
* [[နျူကလဳယပ်]] (Nucleus)
* [[အာဲသဝ်တုပ်]] (Isotope)
* [[ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ ထတ်မြဟ်]] (Strong interaction)
* [[ပရေင်လီုလာ် ဗဳတာ]] (Beta decay)
}}

[[Category:မသဗ္ဗအက်တမ်]]
[[Category:ရူပဗေဒ နျူကလဳယျာ]]
[[Category:ဖာမဳယောန်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဒြပ်စင် အက်တမ်]]</text>
      <sha1>rb4glk7ohu2mhagq6iy2hc2fd86gvae</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်လီုလာ် ဗဳတာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11958</id>
    <revision>
      <id>57563</id>
      <timestamp>2026-10-04T10:29:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပရေင်လီုလာ် ဗဳတာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Beta decay'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ ရူပဗေဒ နျူကလဳယျာ (Nuclear physics) ဒှ် သဘဴဓဝ် ပရေင်လီုလာ် ဓါတ်ရောင်ခြည် (Radioactive decay) မွဲ ဂကူ မကတဵုဒှ် အပ္ဍဲ နျ...&quot;</comment>
      <origin>57563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21986" sha1="ppoh113llh7mwmk1xjjea5ux71rdrnu" xml:space="preserve">'''ပရေင်လီုလာ် ဗဳတာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Beta decay'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ ရူပဗေဒ နျူကလဳယျာ (Nuclear physics) ဒှ် သဘဴဓဝ် ပရေင်လီုလာ် ဓါတ်ရောင်ခြည် (Radioactive decay) မွဲ ဂကူ မကတဵုဒှ် အပ္ဍဲ နျူကလဳယပ် (Nucleus) အက်တောမ် မွဲ မပတိတ် ဏာ ဍုန် ဗဳတာ (Beta particle) မပ္တံကဵု အဳလက်ထရွန် (Electron) ဟွံသေင်မ္ဂး ပဝ်ဇြဳထရွန် (Positron) တုဲ ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် နျူကလဳယပ် ဒြပ်စင် တၟိ မွဲ ရ။

ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ်၊ လၟိဟ် ဒြပ်ထု ဟွံသေင်မ္ဂး လၟိဟ် နျူကလဳယောန် (Mass number, $A$) နျူကလဳယပ် ဂှ် သှ်ေ တန်တဴ တုပ် သၟဟ် ဒၟံင် (Isobaric process) ကီုလေဝ်၊ လၟိဟ် အက်တောမ် (Atomic number, $Z$) ဂှ် ပြံင်လှာဲ အာ မွဲ ကဆံင် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ဒြပ်စင် မွဲ ကလေင် ဒှ် အာ ဒြပ်စင် တၟိ မွဲ ဂကူ မကော်စ ပရေင်ပြံင်လှာဲ နျူကလဳယျာ (Nuclear transmutation) ရ။ ပရေင်လီုလာ် ဗဳတာ ဝွံ ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ဒြဟတ် မဍိုန်လျ (Weak interaction) ပ္ဍဲကဵု သဘာဝ ရ။

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်လီုလာ် ဗဳတာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူ ပရေင်လီုလာ်၊ ယန္တရား သဳအိုရဳ၊ သၞောဝ် ပရေင်မင်မဲ၊ ကေုာံ လွပ် နည်းပညာ တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Beta-minus_Decay.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လၟေင် ပရေင်လီုလာ် ဗဳတာ မာင်နတ် (β⁻ decay) မပတိတ် အဳလက်ထရွန် ကေုာံ အာန်တဳနျူထရဳနဝ် နူကဵု နျူကလဳယပ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ပရေင်လီုလာ် ဗဳတာ&quot; ဝွံ ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် အဓိက မွဲ သွက် နျူကလဳယပ် မဟွံညိင်ဝတ် (Unstable nuclei) တအ် ညံင် ဂွံ စိုပ် အကာဲအရာ မညိင်ဝတ် (Stability) ရ။ နျူကလဳယပ် မနွံကဵု လၟိဟ် နျူထရွန် (Neutrons) ဂၠိုင် လောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရဝ်တွန် (Protons) ဂၠိုင် လောန် တအ် ဂှ် ဒးဒုင် လီုလာ် နကဵု နဲကဲ ဏအ် ရ။

ပရေင်လီုလာ် ဏအ် ပါ်လဝ် နကဵု ဂကူ အဓိက ၜါ သာ် - '''ဗဳတာ မာင်နတ်''' (β⁻) မပတိတ် အဳလက်ထရွန် ကေုာံ '''ဗဳတာ ပလာတ်''' (β⁺) မပတိတ် ပဝ်ဇြဳထရွန် ရ။ ပါဲနူ ဂှ်၊ ပရေင်ရပ်ဇြဟတ် အဳလက်ထရွန် (Electron capture) လေဝ် ဒှ် သဘဴဓဝ် မတုပ် ကု ပရေင်လီုလာ် ဗဳတာ မွဲ ကီု ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဇၟာပ် ပရေင်လီုလာ် ဗဳတာ ဂှ်၊ ဍုန် နျူထရဳနဝ် (Neutrino) ဟွံသေင်မ္ဂး အာန်တဳနျူထရဳနဝ် (Antineutrino) လေဝ် မလေပ် တိတ် ကၠုင် မွဲစွံ လၟိုန် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵုညာတ် (History and Discovery) ==
ပရေင်လီုလာ် ဓါတ်ရောင်ခြည် ဝွံ စတင် ဂၠာဲဆဵု လဝ် နကဵု ဟန်ရဳ ဗေက္ကရယ် (Henri Becquerel) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၆ ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် အားနက်တ် ရာသာဖိုဒ် (Ernest Rutherford) ပါ်ခြာ လဝ် ဓါတ်ရောင်ခြည် တအ် နကဵု ၃ ဂကူ (အာလ်ဖာ၊ ဗဳတာ၊ ဂါမ္မာ) အတိုင် အစောံသတ္တိ မာန် ထိုးဖောက် ဍေဟ်တအ် ရ။ 

ဆဂး ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် သွက် ပရေင်လီုလာ် ဗဳတာ ဂှ်၊ စွမ်းအင် အဳလက်ထရွန် မတိတ် ကၠုင် တအ် ဂှ် ဟွံမဲ ကု စွမ်းအင် မတန်တဴ မွဲဓဝ်၊ ဍေဟ်တအ် တိတ် ကၠုင် နကဵု စွမ်းအင် မဆက်စပ် ဒၟံင် (Continuous spectrum) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ တၠပညာ တအ် ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ သၞောဝ် ပရေင်မင်မဲ စွမ်းအင် (Conservation of energy) လီု အာ ယျ ရ။ 

သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ ဏအ်၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၀ ဂှ် ဝေါဖ်ဂန် ပေါလဳ (Wolfgang Pauli) ပတိုန် ထ္ၜး လညာတ် ဍုန် တၟိ မွဲ မဟွံမဲ ကု ဓါတ်လလဳ ကေုာံ နွံ ဒြပ်ထု အောန် ဗွဲမလောန် မွဲ မပလံင် ဏာ စွမ်းအင် မသှ်ေ တအ် ဂှ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၃-၁၉၃၄၊ အန်ရဳကဝ် ဖာမဳ (Enrico Fermi) ကဵု ယၟု ဍုန် ဏအ် &quot;နျူထရဳနဝ်&quot; (Neutrino) ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် သဳအိုရဳ ပရေင်လီုလာ် ဗဳတာ (Fermi's theory of beta decay) အံင်ဇၞး အာ ရ။

== ၃။ ပရေင်လီုလာ် ဗဳတာ မာင်နတ် (Beta Minus Decay) ==
ပရေင်လီုလာ် ဗဳတာ မာင်နတ် (β⁻ decay) ဝွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု နျူကလဳယပ် မနွံကဵု နျူထရွန် ဂၠိုင် လောန် (Neutron-rich nuclei) ရ။ 
ပ္ဍဲကဵု လၟေင် ဏအ်၊ နျူထရွန် မွဲ ($n$) ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် ပရဝ်တွန် ($p$) တုဲ ပတိတ် ဏာ အဳလက်ထရွန် ($e^-$) ကေုာံ အဳလက်ထရွန် အာန်တဳနျူထရဳနဝ် ($\bar{\nu}_e$) မွဲ ရ။
$$^A_Z\text{X} \rightarrow ^A_{Z+1}\text{Y} + e^- + \bar{\nu}_e$$

နကဵု ကဆံင် သဇိုင် ကွာတ် (Quark level) မ္ဂး၊ ဒေါန် ကွာတ် (Down quark) မနွံကဵု ဓါတ် $-1/3 e$ ပ္ဍဲကဵု နျူထရွန် ဂှ် ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် အပ် ကွာတ် (Up quark) မနွံ ဓါတ် $+2/3 e$ ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပတိတ် ဍုန် $W^-$ ဘဝ်ဇြောန် (W boson) မာယျာ မွဲ တုဲ၊ ဍုန် $W^-$ ဂှ် ကလေင် လီုလာ် အာ နဒဒှ် အဳလက်ထရွန် ကဵု အာန်တဳနျူထရဳနဝ် ပၠန် ရ။ 
ဥပမာ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ကာဗောန်-၁၄ မပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် နာဲထရဝ်ဂျေန်-၁၄ ရ -
$$^{14}_{6}\text{C} \rightarrow ^{14}_{7}\text{N} + e^- + \bar{\nu}_e$$

== ၄။ ပရေင်လီုလာ် ဗဳတာ ပလာတ် (Beta Plus Decay) ==
ပရေင်လီုလာ် ဗဳတာ ပလာတ် (β⁺ decay) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပတိတ် ပဝ်ဇြဳထရွန် (Positron emission) ဝွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု နျူကလဳယပ် မနွံကဵု ပရဝ်တွန် ဂၠိုင် လောန် (Proton-rich nuclei) ရ။
ပ္ဍဲကဵု လၟေင် ဏအ်၊ ပရဝ်တွန် မွဲ ($p$) ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် နျူထရွန် ($n$) တုဲ ပတိတ် ဏာ ပဝ်ဇြဳထရွန် ($e^+$) ကေုာံ အဳလက်ထရွန် နျူထရဳနဝ် ($\nu_e$) မွဲ ရ။
$$^A_Z\text{X} \rightarrow ^A_{Z-1}\text{Y} + e^+ + \nu_e$$

နကဵု ကဆံင် ကွာတ် (Quark level) မ္ဂး၊ အပ် ကွာတ် (Up quark) မွဲ ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် ဒေါန် ကွာတ် (Down quark) နကဵု ပရေင်ပတိတ် ဍုန် $W^+$ ဘဝ်ဇြောန် ရ။ သတိ သ္ဒး စွံ မွဲ ဂှ် ပရဝ်တွန် လွပ် (Isolated proton) မွဲ ဟွံမာန် ကတဵုဒှ် ပရေင်လီုလာ် ဏအ် ပုဟ်၊ ဟိုတ်နူ နျူထရွန် နွံ ဒြပ်ထု ဇြိုင် နူ ပရဝ်တွန် တုဲ သ္ဒး နွံပၟိက် စွမ်းအင် နူကဵု ဒြဟတ် ပံင်ကောံ (Binding energy) တွဵု ရ။

== ၅။ ပရေင်ရပ်ဇြဟတ် အဳလက်ထရွန် (Electron Capture) ==
ပရေင်ရပ်ဇြဟတ် အဳလက်ထရွန် (Electron capture) ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ကု ဗဳတာ ပလာတ် ရ။ ယဝ်ရ စွမ်းအင် မဟွံရုံဂပ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ပဝ်ဇြဳထရွန် မ္ဂး၊ နျူကလဳယပ် ဂှ် မလေပ် ရပ် ကေတ် အဳလက်ထရွန် နူကဵု လွှာ သၟဝ် အိုတ် ပ္ဍဲ အက်တောမ် (ဥပမာ K-shell) တုဲ ပရဝ်တွန် မွဲ ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် နျူထရွန် ရ။
$$^A_Z\text{X} + e^- \rightarrow ^A_{Z-1}\text{Y} + \nu_e$$
ပ္ဍဲကဵု လၟေင် ဏအ် အဳလက်ထရွန် နျူထရဳနဝ် မွဲ တိတ် ကၠုင် ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် အဳလက်ထရွန် နူ လွှာ သၠုင် တအ် စှ်ေ ဖြည့် ဒၞာဲ မဟွံမဲ ဂှ် တုဲ ပတိတ် ဏာ ဓါတ်ရောင်ခြည် အက်စ် (X-rays) ဟွံသေင်မ္ဂး အဳလက်ထရွန် အဝ်ဂျာ (Auger electrons) ရ။

== ၆။ သၞောဝ် ပရေင်မင်မဲဂမၠိုင် (Conservation Laws) ==
ပရေင်လီုလာ် ဗဳတာ ဝွံ ဒ္ဂေတ် ဗက် သၞောဝ် ပရေင်မင်မဲ (Conservation laws) အဓိက သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ -

# '''ပရေင်မင်မဲ စွမ်းအင် (Energy):''' စွမ်းအင် သီုဖအိုတ် မနွံ ကိုပ်ကၠာ ကဵု လက္ကရဴ ဒး တုပ် ရ။ စွမ်းအင် မတိတ် ကၠုင် ($Q$-value) ဂှ် ဒှ် စွမ်းအင် ချဳဓရာင် (Kinetic energy) သွက် ဍုန် ဗဳတာ ကေုာံ နျူထရဳနဝ် ရ။
# '''ပရေင်မင်မဲ အဟိန် (Momentum):''' ဒြဟတ် အဟိန် (Momentum) မတိတ် အာ နူ နျူကလဳယပ် ကေုာံ ဍုန် မတိတ် တအ် ပံင်ကောံ မ္ဂး ဒး သုည ရ။
# '''ပရေင်မင်မဲ လၟိဟ် လေပ်တောန် (Lepton Number):''' အဳလက်ထရွန် ($L = +1$) ကေုာံ အာန်တဳနျူထရဳနဝ် ($L = -1$) ပံင်ကောံ မ္ဂး ဒှ် သုည၊ မတုပ် ကု ကဆံင် ကိုပ်ကၠာ ရ။ နျူထရဳနဝ် ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ထိင် သၞောဝ် ဏအ် ရ။

== ၇။ သဳအိုရဳ ဖာမဳ ကေုာံ ဒြဟတ်ဍိုန်လျ (Fermi's Theory and Weak Interaction) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၃ ဖာမဳ ဖန်ဗဒှ် သဳအိုရဳ မကော်စ &quot;Fermi's interaction&quot; မဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ နျူထရွန်၊ ပရဝ်တွန်၊ အဳလက်ထရွန် ကေုာံ နျူထရဳနဝ် ၄ သာ် ဏအ် ဍေဟ် ဆက်စပ် ရေင်သကအ် တိုက်ရိုက် (Contact coupling) ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မွဲဓဝ် ရ။

ဆဂး ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် သာမန် ခေတ်တၟိ (Standard Model) မ္ဂး၊ လညာတ် ဏအ် ဒးဒုင် ပလေဝ်ပလေတ် နကဵု လညာတ် '''ဒြဟတ်ဍိုန်လျ''' (Weak interaction) ရ။ ဒြဟတ်ဍိုန်လျ ဏအ်ဝွံ ကၠောန် ကမၠောန် နကဵု ဍုန် မပလံင် ဒြဟတ် ဇြိုင် (Massive vector bosons) မပ္တံကဵု $W^+$ ကေုာံ $W^-$ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒြဟတ် သဘာဝ မွဲဓဝ် မမာန် ပြံင်လှာဲ &quot;အသာ်&quot; (Flavour) သွက် ကွာတ် တအ် ကေုာံ ဒှ် ဒြဟတ် မွဲဓဝ် မပလီုပလာ် သၞောဝ် ပရေင်တုပ်သၟဟ် ပယ်ရဳတဳ (Parity violation) ရ။

== ၈။ စွမ်းအင် ကေုာံ ဇယား ကူရဳ (Energy Spectrum and Kurie Plot) ==
အင်္ဂလက္ခဏာ မတၟေင် အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်လီုလာ် ဗဳတာ ဂှ် စွမ်းအင် ဍုန် ဗဳတာ မတိတ် ကၠုင် ဍေဟ် တန်တဴ နူ သုည စဵုကဵု စွမ်းအင် အများဆုံး ($Q$-value) (Continuous spectrum) ရ။ ဏအ်ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူ ပရေင်လီုလာ် အာလ်ဖာ မနွံ စွမ်းအင် မွဲဓဝ် (Discrete spectrum) ရ။

စွမ်းအင် မသှ်ေ တအ် ဂှ် ဍုန် နျူထရဳနဝ် ဏာ ဏာ အာ သီုဖအိုတ် ရ။ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စွမ်းအင် ဏအ် အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် စကာ &quot;ဇယား ကူရဳ&quot; (Kurie plot) ဟွံသေင်မ္ဂး ဇယား ဖာမဳ-ကူရဳ မဖန်ဗဒှ် လဝ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် စွမ်းအင် အများဆုံး (Endpoint energy) ကေုာံ ဒြပ်ထု နျူထရဳနဝ် ဗွဲမကၠးသ္ဇုင် ရ။

== ၉။ ကမၠောန်လွပ် ပ္ဍဲ နည်းပညာ ကေုာံ ဂဥုဲ (Applications in Technology and Medicine) ==
ပရေင်လီုလာ် ဗဳတာ ဝွံ နွံ ကမၠောန်လွပ် အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဘဝ ခေတ်တၟိ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ကမၠောန်လွပ် အဓိက သွက် ပရေင်လီုလာ် ဗဳတာ
|-
! ကဏ္ဍ
! ကမၠောန်လွပ် ကေုာံ ဥပမာ
|-
| '''သုတေသန ဝင် ကေုာံ အာယုက်''' || ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် အာယုက် ကာဗောန်-၁၄ (Radiocarbon dating) ဂှ် စကာ လၟေင် ပရေင်လီုလာ် β⁻ သွက်ဂွံ တီ အာယုက် ဇုတ် ကေုာံ တၞံ မလီုလာ် တအ်။
|-
| '''ပရေင်ဂဥုဲ (Medical Imaging)''' || စက် PET scan ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ ဂှ် စကာ ဒြပ်စင် မပတိတ် β⁺ ဥပမာ ဖလူရိန်-၁၈ (F-18) သွက်ဂွံ ညာတ် ရုပ် အပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ကေုာံ ကလာပ်ရုပ် ကေန်သာ။
|-
| '''စွမ်းအင် (Energy)''' || ဓါတ် ဘေတာဗဟ်တိတ် (Betavoltaics) မပတိတ် ဓါတ်လလဳ ဍိုန်ဍိုန် နူကဵု ဒြပ်စင် သထရဳတဳယောမ် (Tritium) ဂှ် စကာ ပ္ဍဲကဵု ဘက်ထရဳ အာယုက် ဂၠိင် သွက် ကွဳစက် အကာသ ကေုာံ စက် နှလုံး (Pacemakers)။
|}

== ၁၀။ အန္တရာယ် ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ (Health Hazards and Radiation Safety) ==
ဍုန် ဗဳတာ ဝွံ နွံ အစောံ မာန် ထိုးဖောက် လောန် နူ ဍုန် အာလ်ဖာ ဆဂး အောန် နူ ဓါတ်ရောင်ခြည် ဂါမ္မာ ရ။ ဍုန် ဗဳတာ မာန် လုပ် ဇြိုဟ် ပ္ဍဲကဵု စၞာံ ကောန်မၞိဟ် စဵုကဵု ၜိုတ် မဳလဳမဳတာ ကေုာံ မာန် ကဵု ဘဲ အန္တရာယ် ကု မတ် ကေုာံ သဲလ် တအ် မာန် ရ (Beta burns)။

သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဘဲ ဏအ်၊ ညးတအ် ဟွံစကာ ပသဲ ဇြိုင် (ဥပမာ ခဲ) ပုဟ်။ ဟိုတ်နူကဵု ယဝ်ရ ဍုန် ဗဳတာ ဒး ပသဲ ဇြိုင် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပတိတ် ဓါတ်ရောင်ခြည် အက်စ် အန္တရာယ် မကော်စ &quot;ဗရမ်စထရာလန်&quot; (Bremsstrahlung / Braking radiation) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သွက် ပရေင်စဵုဒၞာ ဗဳတာ ညးတအ် စကာ ပလာတ်သတစ် (Plastic)၊ ဒ္ၚောဝ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အာလူမဳနဳယောမ် တအ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;
 Beta decay - Wikipedia (https://en.wikipedia.org/wiki/Beta_decay)
 Beta decay mechanisms and examples - Wikipedia (https://en.wikipedia.org/wiki/Beta_decay)
 Fermi's interaction - Wikipedia (https://en.wikipedia.org/wiki/Fermi%27s_interaction)
 Weak interaction - Wikipedia (https://en.wikipedia.org/wiki/Weak_interaction)
 Q-value and decay energetically allowed - Wikipedia (https://en.wikipedia.org/wiki/Beta_decay)
 Fermi theory of beta decay - Wikipedia (https://en.wikipedia.org/wiki/Fermi%27s_interaction)

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[နျူထရဳနဝ်]] (Neutrino)
* [[ဒြဟတ်ဍိုန်လျ]] (Weak interaction)
* [[ပရေင်လီုလာ် အာလ်ဖာ]] (Alpha decay)
* [[ပရေင်လီုလာ် ဂါမ္မာ]] (Gamma decay)
* [[ရူပဗေဒ နျူကလဳယျာ]] (Nuclear physics)

{{Navbox
| name = Nuclear Physics
| title = ဘာသာ ရူပဗေဒ နျူကလဳယျာ (Nuclear Physics)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ပရေင်လီုလာ် ဓါတ်ရောင်ခြည် (Decays)
| list1 =
* [[ပရေင်လီုလာ် အာလ်ဖာ]] (Alpha decay)
* [[ပရေင်လီုလာ် ဗဳတာ]] (Beta decay)
* [[ပရေင်လီုလာ် ဂါမ္မာ]] (Gamma decay)
* [[ပရေင်ရပ်ဇြဟတ် အဳလက်ထရွန်]] (Electron capture)
| group2 = ဍုန် ကေုာံ ဓါတ်ဂမၠိုင် (Particles)
| list2 =
* [[ပရဝ်တွန်]] (Proton)
* [[နျူထရွန်]] (Neutron)
* [[အဳလက်ထရွန်]] (Electron)
* [[ပဝ်ဇြဳထရွန်]] (Positron)
* [[နျူထရဳနဝ်]] (Neutrino)
| group3 = ဒြဟတ် သဘာဝ (Fundamental Forces)
| list3 =
* [[ဒြဟတ်ဍိုန်လျ]] (Weak interaction)
* [[ဒြဟတ်ကြံင်မ္ၚိုဟ်]] (Strong interaction)
* [[ဒြဟတ် ဓါတ်လလဳ သံလိုက်]] (Electromagnetism)
}}

[[Category:ရူပဗေဒ နျူကလဳယျာ]]
[[Category:ပရေင်လီုလာ် ဓါတ်ရောင်ခြည်]]
[[Category:ရူပဗေဒ ဍုန်]]</text>
      <sha1>ppoh113llh7mwmk1xjjea5ux71rdrnu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၄. အံက်တဝ်ဗါ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>11959</id>
    <revision>
      <id>57564</id>
      <timestamp>2026-10-04T10:31:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;**၄ အံက်တဝ်ဗါ**:  * ၁၅၈၂ – သၟိင်သင်ပုပ် ဂရဳဂဝ်ရဳ ၁၃ (Pope Gregory XIII) ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် စကာ **ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန်** (Gregorian calendar) တုဲ ပ္ဍဲဍုင်အဳတလဳ၊ သပိန် ကေုာံ ပဝ်တူဂြဳတအ်ဂှ်...&quot;</comment>
      <origin>57564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2317" sha1="84pa3dvajys1m178orql3nq26dsphyd" xml:space="preserve">**၄ အံက်တဝ်ဗါ**:

* ၁၅၈၂ – သၟိင်သင်ပုပ် ဂရဳဂဝ်ရဳ ၁၃ (Pope Gregory XIII) ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် စကာ **ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂဝ်ရဳယာန်** (Gregorian calendar) တုဲ ပ္ဍဲဍုင်အဳတလဳ၊ သပိန် ကေုာံ ပဝ်တူဂြဳတအ်ဂှ် ကြဴနူ အံက်တဝ်ဗါ ၄ တုဲ တ္ၚဲယးဂတဂှ် ဒှ်အာ အံက်တဝ်ဗါ ၁၅ ရ။
* ၁၈၈၃ – ကွဳပၟတ် **အဝ်ရဳယေန် အိတ်သပရက်** (Orient Express) မဒှ်ကွဳပၟတ် မအာတရဴဇမ္ၚောဲ အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် စတိတ်တရဴ နူဍုင်ပါရဳ (Paris) သွက်ဂွံအာ ဍုင်အဳသတာန်ဗူ (Istanbul) ရ။
* ၁၉၅၇ – သဵုဗဳယေတ် (ကၟိန်ဍုင်ရုရှာ) ပလံင်ပတိုန် ကောန်ကၟအ်ဂြိုဟ် (Artificial satellite) မကၠောန်လဝ် နကဵုမၞိဟ် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် မၞုံယၟု **သပွတ်နစ် ၁** (Sputnik 1) စိုပ်အာကာသ သီုအံင်ဇၞးရ။
* ၁၉၉၂ – ဂကောံဒက်ပ္တန် ပရေင်ၜိုဟ်လလံ (Peace Agreement) အကြာ အလဵုအသဳဍုင်မဝ်ဇမ်ဗိတ် ကေုာံ ဂကောံပုန်ကတဵု RENAMO တအ် ထပက်စၟတ်တဲ ပ္ဍဲဍုင်ရောမ်တုဲ ပရေင်ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် မဝ်ဇမ်ဗိတ် မကတဵုဒှ်လဝ် ပွိုင် (၁၅) သၞာံဂှ် အုပ်နိဂီုအာရ။
* ၂၀၀၆ – မုက်ဝက်မပတိတ် ပရိုင်ပၞုက် ကေုာံ တင်ဂၞင်ဓလုက်ဂမၠိုင် မၞုံယၟု **ဝဳကဳလဳက်** (WikiLeaks) ဂှ် ဂျူလဳယေန် အာသာန် (Julian Assange) စတင်ပံက်လဝ်ရ။</text>
      <sha1>84pa3dvajys1m178orql3nq26dsphyd</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>