ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၆. အံက်တဝ်ဗါ

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mnw">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝဳကဳပဳဒဳယာ</sitename>
    <dbname>mnwwiki</dbname>
    <base>https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">တၟေင်</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ညးလွပ်</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ညးလွပ် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဝှာင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဝှာင် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ထာမ်ပလိက်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ရီု</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ရီု ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ပါင်မုက်</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ပါင်မုက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မဝ်ဂျူ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၆. အံက်တဝ်ဗါ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>11973</id>
    <revision>
      <id>57582</id>
      <timestamp>2026-10-06T10:50:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;**၆ အံက်တဝ်ဗါ**:  * ၁၈၈၉ – **တဝ်မာတ် အေဒဳသာန်** (Thomas Edison) ထ္ၜးပျး ရုပ်ဒမျိုင် (Motion picture) အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ * ၁၉၇၃ – ဍုင်အဳဂျေပ် ကေုာံ ဍုင်သဳရဳယျာတအ် ပံင်ကောံတုဲ လုပ်ဗတ...&quot;</comment>
      <origin>57582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1796" sha1="93zrssrk0bdjkhbpwtus1pvjcr2rxsd" xml:space="preserve">**၆ အံက်တဝ်ဗါ**:

* ၁၈၈၉ – **တဝ်မာတ် အေဒဳသာန်** (Thomas Edison) ထ္ၜးပျး ရုပ်ဒမျိုင် (Motion picture) အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။
* ၁၉၇၃ – ဍုင်အဳဂျေပ် ကေုာံ ဍုင်သဳရဳယျာတအ် ပံင်ကောံတုဲ လုပ်ဗတိုက် ဍုင်အေဿရေ ပ္ဍဲတ္ၚဲသ္ဘင် ယောမ်ကဳပူ (Yom Kippur) တုဲ **ပၞာန်ယောမ်ကဳပူ** စကတဵုဒှ်လဝ်ရ။
* ၁၉၇၆ – ကွးဘာ တက္ကသိုလ်ဓမ္မသာတ် ပ္ဍဲဍုင်ၜင်ကံက်၊ ဍုင်သေံ မထ္ၜးဆန္ဒတအ်ဂှ် ဒးဒုင်ပန်ဂစိုတ် နကဵု ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ ဂကောံရပ်လွဟ်တအ်တုဲ ဒှ်လဝ် **ပရေင်ကတဵုဒှ် ၆ အံက်တဝ်ဗါ** (Thammasat University massacre) ရ။
* ၁၉၈၁ – သမ္မတ ဍုင်အဳဂျေပ် **အာန်ဝါ သာဒါတ်** (Anwar Sadat) ဒးဒုင်လုပ်ပန်ဂစိုတ် ပ္ဍဲအခိင်တိုန်စိုပ် သ္ဘင်စရင်အင်းပၞာန် ပ္ဍဲဍုင်ကိုင်ရဝ်ရ။
* ၂၀၁၀ – လစွံ (App) ဆက်ဆောံမၞိဟ် သွက်ဂွံပါ်ပရအ် ဗီုရုပ် ကေုာံ ရုပ်ဒမျိုင် မၞုံယၟု **အေန်သတာဂရာမ်** (Instagram) ဂှ် စတင်ပတိတ်လဝ်ရ။</text>
      <sha1>93zrssrk0bdjkhbpwtus1pvjcr2rxsd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11974</id>
    <revision>
      <id>57583</id>
      <timestamp>2026-10-06T10:53:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဗောန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Bonn'', ဂျာမာန်: ''Bonn'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဍုင် မနွံ ပ္ဍဲကဵု တွဵုရး နော့တ်ရိုင်း-ဝေတ်ဖေးလီးယား (North Rhine-Westphalia) ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျာမနဳ (Germany) ရ။ ဍုင်ဏအ်ဝွံ တန်တဴ ဒၟ...&quot;</comment>
      <origin>57583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18545" sha1="jgfc304dt66n6j5imfd0z6v1l0vdmbq" xml:space="preserve">'''ဗောန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Bonn'', ဂျာမာန်: ''Bonn'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဍုင် မနွံ ပ္ဍဲကဵု တွဵုရး နော့တ်ရိုင်း-ဝေတ်ဖေးလီးယား (North Rhine-Westphalia) ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျာမနဳ (Germany) ရ။ ဍုင်ဏအ်ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု သြင် ၜဳရိုင်း (Rhine River) တုဲ နွံ လပါ် သၠုင်ကျာ ဍုင်ကလုံ (Cologne) ၜိုတ် ၂၀ ကဳလဝ်မဳတာ ရ။ ဍုင်ဗောန် ဝွံ နွံကဵု ဝင် မဇၞော်မောဝ် ကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် ရဝ်မ (Roman era) တုဲ၊ ဒှ် ဍုင် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ခေတ်တၟိ ဂျာမနဳ ရ။

ဍုင်ဏအ်ဝွံ ဒှ် လဝ် ဍုင်ဇၞော် သွက် ကၟိန်ဍုင် ဂျာမနဳ ပလိုတ် (West Germany) နူကဵု သၞာံ ၁၉၄၉ စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၉၀ တုဲ၊ ဆက် ဒှ် ဌာန်ဂဥုပ် အလဵုအသဳ ဂျာမနဳ စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၉၉ ရ။ ပါဲနူ ဂှ်၊ ဍုင်ဗောန် ဂှ် ဒှ် ဍုင်ဒေသ တမ်မူလ သၟာဂဳတ မပြာကတ် အလုံ ဂၠးတိ လူဒဝစ် ဗန် ဘီထိုဗင် (Ludwig van Beethoven) ကီု ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဍုင်ဗောန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပထဝဳ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဗွဲမလှဲလး ရ။ 

[[File:Bonn_Montage_2021.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဒၞာဲ မပြာကတ် နာနာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗောန်၊ မပ္တံကဵု သ္ၚိစၠတ် တြေံ ကေုာံ တိုက် ပဝ်သတာဝါ (Post Tower)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ဗောန်&quot; ဝွံ ဒှ် ယၟု ဍုင် ဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျာမနဳ မနွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမဇၞော် ရ။ နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရဝ်မ တအ် ကော်စ ဍုင်ဏအ် နကဵု ယၟု &quot;Bonna&quot; ရ။ လၟုဟ် ဍုင်ဏအ်ဝွံ နွံကဵု လၟိဟ် မၞိဟ် ၜိုတ် ၃၃၀,၀၀၀ ပြင်င် တုဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ဍုင် ဇၞော် ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျာမနဳ ရ။ 

ဍုင်ဗောန် ဝွံ ဒှ် ဌာန်ဂဥုပ် သွက် ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (United Nations) ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျာမနဳ၊ ကေုာံ ဒှ် ဒၞာဲ ဌာနဂဥုပ် သွက် ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု DHL ကေုာံ Deutsche Telekom တအ် ရ။ ဟိုတ်နူ ဂှ်ရ ဍုင်ဏအ်ဝွံ နွံကဵု ကဆံင် &quot;Federal City&quot; (Bundesstadt - ဍုင် ဖေတ်ဒရေဝ်) မဒှ် ကဆံင် တၟေင် မွဲ ပ္ဍဲ ဂျာမနဳ ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ခေတ် ရဝ်မ (Early History and Roman Era) ==
ဝင် ဍုင်ဗောန် ဝွံ စတင် ကၠုင် လဝ် နူကဵု အခိင် ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (1st century BC) တေအ် ရ။ တၠပညာ ဝင် တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ဍုင်ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဍုင် မတြေံ အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျာမနဳ ရ။

* '''ပရေင်စိုပ် ကၠုင် ရဝ်မ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၀ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (10 BC) ဂှ်၊ ပၞာန် ရဝ်မ တအ် သြိုင်ခၞံ လဝ် တဒ္စာ (Bridge) လတူ ၜဳရိုင်း ကြပ် ကု ဒၞာဲ မကော်စ &quot;Bonna&quot; ရ။ ညးတအ် ဒက်ပတန် လဝ် ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ ဒၞာဲ တန်တဴ သွက် ကောန်ပၞာန် ရဝ်မ ပ္ဍဲ တွဵုရး Germania Inferior ရ။
* '''ခေတ် လက္ကရဴ ရဝ်မ:''' ကြဴနူ အေန်ပါယာ ရဝ်မ လီုလာ် အာ ပ္ဍဲ ခေတ် နှောင်း (Late Antiquity)၊ ဍုင်ဗောန် ဂှ် ဒးဒုင် စံင်ပလီု လဝ် နကဵု ဂကူ နဝ်မန် တအ် (Viking raids) ၜါဝါ ပ္ဍဲ သၞာံ ၈၈၂ ကေုာံ ၈၈၃ ရ။ &lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite book |last=Doe |first=J. |title=History of the Rhine Cities |publisher=Academic Press |year=2010 |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဝင် ခေတ် လဒေါဝ် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် ကလုံ (Middle Ages and Cologne Electorate) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လဒေါဝ် (Middle Ages) ဍုင်ဗောန် ဝွံ ဒှ် လဝ် ဒၞာဲ မကိစ္စဇၞော် သွက် ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။ 

* '''ခေတ် ဍုင်ဇၞော်:''' နူကဵု သၞာံ ၁၅၉၇ စဵုကဵု သၞာံ ၁၇၉၄ ဂှ်၊ ဍုင်ဗောန် ဝွံ ဒှ် လဝ် ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဒၞာဲ တန်တဴ သွက် တၠအာဏာ ကေုာံ ကျာ်ဇၞော် အာတ်ဘိရှော့ ဍုင်ကလုံ (Archbishops and Prince-electors of Cologne) ရ။ ညးတအ် သြိုင်ခၞံ လဝ် နန် (Palaces) ဗီုပြင် ဘာရုတ် (Baroque) မကျေဝ်ဂေါဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ရ။
* '''ခေတ် ပြင်သေတ်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၄ ဂှ်၊ ပၞာန် ပြင်သေတ် လုပ် သီ ကေတ် ဍုင်ဗောန် တုဲ ဍေဟ် ပါလုပ် အာ ပ္ဍဲ အေန်ပါယာ နပိုဝ်လဳယောန် (Napoleonic Empire) စဵုကဵု သၞာံ ၁၈၁၅ ရ။ ညးတအ် ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် (Code civil) ပ္ဍဲ ဍုင်ဗောန် ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ဍုင်ဏအ် စိုပ် အာ သၟဝ် အုပ်ဓုပ် ဍုင်ပရတ်ရှာ (Prussia) ရ။

== ၄။ ခေတ် ဍုင်ဇၞော် ဂျာမနဳ ပလိုတ် (Capital of West Germany) ==
ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ အာစိုပ် ဒတုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅၊ ဍုင်ဗောန် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲကဵု ဇြောန် အုပ်ဓုပ် အင်္ဂလာန် (British occupation zone) ရ။

* '''ဒက်ပတန် ဍုင်ဇၞော်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၉ ဂှ်၊ ဍုင်ဗောန် ဒးဒုင် ရုဲစှ် နဒဒှ် ဍုင်ဇၞော် သွက် သမ္မတ ဍုင် ဖေတ်ဒရေဝ် ဂျာမနဳ (West Germany) ရ။
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ:''' ကြဴနူ ဍုင်ဂျာမနဳ ပံင်ကောံ (German reunification) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀၊ ပါလဳမာန် ဂျာမနဳ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပြံင် ဌာန်ဂဥုပ် အလဵုအသဳ ကလေင် အာ ဍုင်ဘာလိန် ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ် အာစိုပ် ဒတုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၉။ &lt;ref name=&quot;depend&quot;&gt;{{cite web |url=https://depend.cs.uni-saarland.de/index.php?id=388 |title=Bonn, briefly |publisher=Dependable Systems |year=2020 |access-date=October 6, 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
ဍုင်ဗောန် ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ လပါ် သၠုင်ကျာ တွဵုရး နော့တ်ရိုင်း-ဝေတ်ဖေးလီးယား ရ။ 

* '''ပထဝဳ (Geography):''' ဍုင်ဏအ် နွံ လတူ ၜဳရိုင်း မဒှ် ၜဳ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂျာမနဳ။ ဍုင်ဗောန် ဝွံ နွံကဵု ဇမၞော် ဇမၠိင် ပယျဵု ၆၁ ကဳလဝ်မဳတာ (၃၈ မိုင်)၊ တုဲ ဒၞာဲ လဒေါဝ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ Bundeskanzlerplatz ရ။
* '''ရာသဳဥတု (Climate):''' ဍုင်ဗောန် နွံကဵု ရာသဳဥတု သမပိုင်း (Temperate oceanic climate) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဂှ် ကညင် မ္ဂး ဂမ္တဴ လဒေါဝ်၊ မုဟ်ကျာ မ္ဂး ၜိုဟ် တုဲ ဗြဲ ဂူ လၟိုန် သၞာံ ရ။ 

== ၆။ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဂကောံ ဂၠးတိ (Government and International Organizations) ==
ၜိုန်ရ ဍုင်ဗောန် ဟွံသေင် ဍုင်ဇၞော် ဂျာမနဳ ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဆက် နွံကဵု အာဏာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမဇၞော် ရ။

* '''ဍုင် ဖေတ်ဒရေဝ်:''' ဍုင်ဗောန် ကလိဂွံ လဝ် ကဆံင် &quot;Federal City&quot; တုဲ ဝန်ကြီးဌာန အလဵုအသဳ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ဌာန ပရေင်ပညာ၊ ဌာန သဘာဝ ပွဳပွူ ကေုာံ ဌာန ကာကွယ်ဍုင် တအ် ဆက် နွံ ဌာနခွဲ ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ရ။
* '''ကုလသမဂ္ဂ (UN Campus):''' ဍုင်ဗောန် ဒှ် ဌာန်ဂဥုပ် သွက် ရုံး ကုလသမဂ္ဂ ၂၀ ပြင်င် မပ္တံကဵု UNFCCC (United Nations Framework Convention on Climate Change) မကၠောန် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု ရ။ 

== ၇။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Demographics and Society) ==
ဍုင်ဗောန် ဝွံ ဒှ် ဍုင် မနွံကဵု ပရေင်နာနာ သာ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် မတန်တဴ ညိင်ဝတ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဍုင် မနွံကဵု ကွးဘာ တက္ကသိုလ် ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ မၞိဟ် အာယုက် ဍောတ် ဂၠိုင် ရ။

* '''ဘာသာ ကေုာံ ယေန်သၞာင်:''' အရေဝ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဂျာမာန် တုဲ၊ အရေဝ် ဒေသ &quot;Bönnsch Platt&quot; ဂှ် လေဝ် ညးတအ် ဟီု လၟိုန် ပ္ဍဲ ပေါဲ ကာနဳဗယ် (Carnival) ရ။

== ၈။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး (Economy and Transportation) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ဗောန် ဝွံ ခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန် တုဲ ဒုင်သဇိုင် လတူ ကဏ္ဍ ဝန်ဆောင်မှု (Services) ကေုာံ ကဏ္ဍ နည်းပညာ ရ။

* '''ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော်:''' ကြဴနူ အလဵုအသဳ ပြံင် တိတ် အာ တုဲ၊ ဍုင်ဗောန် ဂစာန် ဖန်ဇန် ညံင် ဂွံ ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တၟိ ရ။ ကုမ္ပဏဳ ကွာဲ Haribo လေဝ် စတင် ဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗောန် ရ (Haribo = HAns RIegel BOnn)။
* '''သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး (Transport):''' ဍုင်ဗောန် နွံကဵု သၞောတ် ကွဳစက် ပၟတ် (U-Bahn/S-Bahn) မဆက်စပ် ကု ဍုင်ကလုံ ဗွဲမပြဟ် ရ။ ဍေဟ် လေဝ် နွံ ကြပ် ကု သၞေဟ် က္ၜင်ကျာ Cologne Bonn Airport (CGN) ရ။ &lt;ref name=&quot;wikitravel&quot;&gt;{{cite web |url=https://wikitravel.org/en/Bonn |title=Bonn Travel Guide |publisher=Wikitravel |year=2023 |access-date=October 6, 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Education and Culture) ==
ဍုင်ဗောန် ဝွံ ပြာကတ် လတူ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဗွဲမလောန် ရ။

* '''တက္ကသိုလ် ဗောန် (University of Bonn):''' ဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၁၈၊ ဒှ် တက္ကသိုလ် မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ပြာကတ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂျာမနဳ။ ဍေဟ် နွံ ကွးဘာ ၜိုတ် ၃၀,၀၀၀ ပြင်င် ရ။
* '''အနုသုခုမ:''' ဗောန် ဒှ် ဍုင် တမ်မူလ သၟာဂဳတ ဇၞော် ဘီထိုဗင် (Beethoven) ရ။ သ္ၚိ ညး မကတဵုဒှ် လဝ် (Beethoven-Haus) လၟုဟ် ဒှ် တိုက်ထ္ၜးပျး (Museum) မွဲ ရ။

== ၁၀။ ဒၞာဲစိုတ်လုပ်စ ကေုာံ သ္ၚောပ် (Landmarks and Conclusion) ==
ဍုင်ဗောန် နွံကဵု ဒၞာဲ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ဒၞာဲ ဝင် ဗွဲမဂၠိုင် -

* '''တိုက်ထ္ၜးပျး အနုသုခုမ (Kunstmuseum Bonn):''' ဒှ် တိုက်ထ္ၜးပျး မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ပါန်ခဳ ဂျာမနဳ ခေတ်တၟိ ရ။
* '''နန် ပဝ်ပဲသဒေါပ် (Poppelsdorfer Schloss):''' ဒှ် နန် မကျေဝ်ဂေါဝ် ၜိုတ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ၊ လၟုဟ် ဒှ် ဒၞာဲ တိုက်ထ္ၜးပျး တက္ကသိုလ် ကေုာံ ကၠအ် ပ္ကဴ သဘာဝ (Botanical gardens) ရ။
* '''ပဝ်သတာဝါ (Post Tower):''' တိုက် မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ တွဵုရး NRW မဒှ် ဒၞာဲ ဌာနဂဥုပ် DHL ရ။

'''သ္ၚောပ် (Conclusion):''' ဍုင်ဗောန် ဝွံ ၜိုန်ရ ဟွံဒှ် ဍုင်ဇၞော် ဂျာမနဳ ယျ ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် သှ်ေၜတ် တန်တဴ နဒဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင် မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် သဘာဝ ကေုာံ အခေါင်အရာ ကုလသမဂ္ဂ တအ် ပကဵု ညံင် ဍုင်ဗောန် ဂွံ ဆက် ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဍုင်ဂျာမနဳ]] (Germany)
* [[ဘာလိန်]] (Berlin)
* [[လူဒဝစ် ဗန် ဘီထိုဗင်]] (Ludwig van Beethoven)
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)

{{Navbox
| name = Cities in Germany
| title = ဍုင် အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဂျာမနဳ (Major Cities in Germany)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဍုင် ဇၞော်ဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ဘာလိန်]] (Berlin)
* [[မျူးနစ်]] (Munich)
* [[ဖရန်ဖွတ်]] (Frankfurt)
* [[ဟာမ်ဘတ်]] (Hamburg)
* [[ကလုံ]] (Cologne)
| group2 = ဍုင် ဝင် ကေုာံ ယေန်သၞာင်
| list2 =
* [[ဗောန်]] (Bonn)
* [[ဒရေတ်သဒေန်]] (Dresden)
* [[လာပ်သစ်]] (Leipzig)
* [[ဟေဒယ်ဗတ်]] (Heidelberg)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[တွဵုရး နော့တ်ရိုင်း-ဝေတ်ဖေးလီးယား]] (North Rhine-Westphalia)
* [[ၜဳရိုင်း]] (Rhine River)
* [[ကၟိန်ဍုင် ဂျာမနဳ ပလိုတ်]] (West Germany)
}}

[[Category:ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဂျာမနဳ]]
[[Category:ဍုင်ဇၞော် တြေံဂမၠိုင်]]
[[Category:တွဵုရး နော့တ်ရိုင်း-ဝေတ်ဖေးလီးယား]]
[[Category:ပရေင်ဝင် ဂျာမနဳ]]</text>
      <sha1>jgfc304dt66n6j5imfd0z6v1l0vdmbq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57584</id>
      <parentid>57583</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T10:55:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် */</comment>
      <origin>57584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18542" sha1="p6zasfrjnhw6adznp2xcqmo4tun244o" xml:space="preserve">'''ဗောန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Bonn'', ဂျာမာန်: ''Bonn'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဍုင် မနွံ ပ္ဍဲကဵု တွဵုရး နော့တ်ရိုင်း-ဝေတ်ဖေးလီးယား (North Rhine-Westphalia) ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျာမနဳ (Germany) ရ။ ဍုင်ဏအ်ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု သြင် ၜဳရိုင်း (Rhine River) တုဲ နွံ လပါ် သၠုင်ကျာ ဍုင်ကလုံ (Cologne) ၜိုတ် ၂၀ ကဳလဝ်မဳတာ ရ။ ဍုင်ဗောန် ဝွံ နွံကဵု ဝင် မဇၞော်မောဝ် ကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် ရဝ်မ (Roman era) တုဲ၊ ဒှ် ဍုင် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ခေတ်တၟိ ဂျာမနဳ ရ။

ဍုင်ဏအ်ဝွံ ဒှ် လဝ် ဍုင်ဇၞော် သွက် ကၟိန်ဍုင် ဂျာမနဳ ပလိုတ် (West Germany) နူကဵု သၞာံ ၁၉၄၉ စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၉၀ တုဲ၊ ဆက် ဒှ် ဌာန်ဂဥုပ် အလဵုအသဳ ဂျာမနဳ စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၉၉ ရ။ ပါဲနူ ဂှ်၊ ဍုင်ဗောန် ဂှ် ဒှ် ဍုင်ဒေသ တမ်မူလ သၟာဂဳတ မပြာကတ် အလုံ ဂၠးတိ လူဒဝစ် ဗန် ဘီထိုဗင် (Ludwig van Beethoven) ကီု ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဍုင်ဗောန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပထဝဳ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဗွဲမလှဲလး ရ။ 

[[File:Bonn_Montage_2021.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဒၞာဲ မပြာကတ် နာနာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗောန်၊ မပ္တံကဵု သ္ၚိစၠတ် တြေံ ကေုာံ တိုက် ပဝ်သတာဝါ (Post Tower)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ဗောန်&quot; ဝွံ ဒှ် ယၟု ဍုင် ဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျာမနဳ မနွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမဇၞော် ရ။ နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရဝ်မ တအ် ကော်စ ဍုင်ဏအ် နကဵု ယၟု &quot;Bonna&quot; ရ။ လၟုဟ် ဍုင်ဏအ်ဝွံ နွံကဵု လၟိဟ် မၞိဟ် ၜိုတ် ၃၃၀,၀၀၀ ပြင်င် တုဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ဍုင် ဇၞော် ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျာမနဳ ရ။ 

ဍုင်ဗောန် ဝွံ ဒှ် ဌာန်ဂဥုပ် သွက် ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (United Nations) ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျာမနဳ၊ ကေုာံ ဒှ် ဒၞာဲ ဌာနဂဥုပ် သွက် ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု DHL ကေုာံ Deutsche Telekom တအ် ရ။ ဟိုတ်နူ ဂှ်ရ ဍုင်ဏအ်ဝွံ နွံကဵု ကဆံင် &quot;Federal City&quot; (Bundesstadt - ဍုင် ဖေတ်ဒရေဝ်) မဒှ် ကဆံင် တၟေင် မွဲ ပ္ဍဲ ဂျာမနဳ ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ခေတ် ရဝ်မ (Early History and Roman Era) ==
ဝင် ဍုင်ဗောန် ဝွံ စတင် ကၠုင် လဝ် နူကဵု အခိင် ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (1st century BC) တေအ် ရ။ တၠပညာ ဝင် တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ဍုင်ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဍုင် မတြေံ အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျာမနဳ ရ။

* '''ပရေင်စိုပ် ကၠုင် ရဝ်မ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၀ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (10 BC) ဂှ်၊ ပၞာန် ရဝ်မ တအ် သြိုင်ခၞံ လဝ် တဒ္စာ (Bridge) လတူ ၜဳရိုင်း ကြပ် ကု ဒၞာဲ မကော်စ &quot;Bonna&quot; ရ။ ညးတအ် ဒက်ပတန် လဝ် ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ ဒၞာဲ တန်တဴ သွက် ကောန်ပၞာန် ရဝ်မ ပ္ဍဲ တွဵုရး Germania Inferior ရ။
* '''ခေတ် လက္ကရဴ ရဝ်မ:''' ကြဴနူ အေန်ပါယာ ရဝ်မ လီုလာ် အာ ပ္ဍဲ ခေတ် နှောင်း (Late Antiquity)၊ ဍုင်ဗောန် ဂှ် ဒးဒုင် စံင်ပလီု လဝ် နကဵု ဂကူ နဝ်မန် တအ် (Viking raids) ၜါဝါ ပ္ဍဲ သၞာံ ၈၈၂ ကေုာံ ၈၈၃ ရ။ &lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite book |last=Doe |first=J. |title=History of the Rhine Cities |publisher=Academic Press |year=2010 |pages=45-52}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဝင် ခေတ် လဒေါဝ် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် ကလုံ (Middle Ages and Cologne Electorate) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လဒေါဝ် (Middle Ages) ဍုင်ဗောန် ဝွံ ဒှ် လဝ် ဒၞာဲ မကိစ္စဇၞော် သွက် ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။ 

* '''ခေတ် ဍုင်ဇၞော်:''' နူကဵု သၞာံ ၁၅၉၇ စဵုကဵု သၞာံ ၁၇၉၄ ဂှ်၊ ဍုင်ဗောန် ဝွံ ဒှ် လဝ် ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဒၞာဲ တန်တဴ သွက် တၠအာဏာ ကေုာံ ကျာ်ဇၞော် အာတ်ဘိရှော့ ဍုင်ကလုံ (Archbishops and Prince-electors of Cologne) ရ။ ညးတအ် သြိုင်ခၞံ လဝ် နန် (Palaces) ဗီုပြင် ဘာရုတ် (Baroque) မကျေဝ်ဂေါဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ရ။
* '''ခေတ် ပြင်သေတ်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၄ ဂှ်၊ ပၞာန် ပြင်သေတ် လုပ် သီ ကေတ် ဍုင်ဗောန် တုဲ ဍေဟ် ပါလုပ် အာ ပ္ဍဲ အေန်ပါယာ နပိုဝ်လဳယောန် (Napoleonic Empire) စဵုကဵု သၞာံ ၁၈၁၅ ရ။ ညးတအ် ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် (Code civil) ပ္ဍဲ ဍုင်ဗောန် ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ဍုင်ဏအ် စိုပ် အာ သၟဝ် အုပ်ဓုပ် ဍုင်ပရတ်ရှာ (Prussia) ရ။

== ၄။ ခေတ် ဍုင်ဇၞော် ဂျာမနဳ ပလိုတ် (Capital of West Germany) ==
ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ အာစိုပ် ဒတုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅၊ ဍုင်ဗောန် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲကဵု ဇြောန် အုပ်ဓုပ် အင်္ဂလာန် (British occupation zone) ရ။

* '''ဒက်ပတန် ဍုင်ဇၞော်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၉ ဂှ်၊ ဍုင်ဗောန် ဒးဒုင် ရုဲစှ် နဒဒှ် ဍုင်ဇၞော် သွက် သမ္မတ ဍုင် ဖေတ်ဒရေဝ် ဂျာမနဳ (West Germany) ရ။
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ:''' ကြဴနူ ဍုင်ဂျာမနဳ ပံင်ကောံ (German reunification) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀၊ ပါလဳမာန် ဂျာမနဳ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပြံင် ဌာန်ဂဥုပ် အလဵုအသဳ ကလေင် အာ ဍုင်ဘာလိန် ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ် အာစိုပ် ဒတုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၉။ &lt;ref name=&quot;depend&quot;&gt;{{cite web |url=https://depend.cs.uni-saarland.de/index.php?id=388 |title=Bonn, briefly |publisher=Dependable Systems |year=2020 |access-date=October 6, 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
ဍုင်ဗောန် ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ လပါ် သၠုင်ကျာ တွဵုရး နော့တ်ရိုင်း-ဝေတ်ဖေးလီးယား ရ။ 

* '''ပထဝဳ (Geography):''' ဍုင်ဏအ် နွံ လတူ ၜဳရိုင်း မဒှ် ၜဳ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂျာမနဳ။ ဍုင်ဗောန် ဝွံ နွံကဵု ဇမၞော် ဇမၠိင် ပယျဵု ၆၁ ကဳလဝ်မဳတာ (၃၈ မိုင်)၊ တုဲ ဒၞာဲ လဒေါဝ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ Bundeskanzlerplatz ရ။
* '''ရာသဳဥတု (Climate):''' ဍုင်ဗောန် နွံကဵု ရာသဳဥတု သမပိုင်း (Temperate oceanic climate) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဂှ် ကညင် မ္ဂး ဂမ္တဴ လဒေါဝ်၊ မုဟ်ကျာ မ္ဂး ၜိုဟ် တုဲ ဗြဲ ဂူ လၟိုန် သၞာံ ရ။ 

== ၆။ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဂကောံ ဂၠးတိ (Government and International Organizations) ==
ၜိုန်ရ ဍုင်ဗောန် ဟွံသေင် ဍုင်ဇၞော် ဂျာမနဳ ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဆက် နွံကဵု အာဏာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမဇၞော် ရ။

* '''ဍုင် ဖေတ်ဒရေဝ်:''' ဍုင်ဗောန် ကလိဂွံ လဝ် ကဆံင် &quot;Federal City&quot; တုဲ ဝန်ကြီးဌာန အလဵုအသဳ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ဌာန ပရေင်ပညာ၊ ဌာန သဘာဝ ပွဳပွူ ကေုာံ ဌာန ကာကွယ်ဍုင် တအ် ဆက် နွံ ဌာနခွဲ ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ရ။
* '''ကုလသမဂ္ဂ (UN Campus):''' ဍုင်ဗောန် ဒှ် ဌာန်ဂဥုပ် သွက် ရုံး ကုလသမဂ္ဂ ၂၀ ပြင်င် မပ္တံကဵု UNFCCC (United Nations Framework Convention on Climate Change) မကၠောန် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု ရ။ 

== ၇။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Demographics and Society) ==
ဍုင်ဗောန် ဝွံ ဒှ် ဍုင် မနွံကဵု ပရေင်နာနာ သာ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် မတန်တဴ ညိင်ဝတ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဍုင် မနွံကဵု ကွးဘာ တက္ကသိုလ် ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ မၞိဟ် အာယုက် ဍောတ် ဂၠိုင် ရ။

* '''ဘာသာ ကေုာံ ယေန်သၞာင်:''' အရေဝ် အဓိက ဂှ် ဒှ် ဂျာမာန် တုဲ၊ အရေဝ် ဒေသ &quot;Bönnsch Platt&quot; ဂှ် လေဝ် ညးတအ် ဟီု လၟိုန် ပ္ဍဲ ပေါဲ ကာနဳဗယ် (Carnival) ရ။

== ၈။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး (Economy and Transportation) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ဗောန် ဝွံ ခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန် တုဲ ဒုင်သဇိုင် လတူ ကဏ္ဍ ဝန်ဆောင်မှု (Services) ကေုာံ ကဏ္ဍ နည်းပညာ ရ။

* '''ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော်:''' ကြဴနူ အလဵုအသဳ ပြံင် တိတ် အာ တုဲ၊ ဍုင်ဗောန် ဂစာန် ဖန်ဇန် ညံင် ဂွံ ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တၟိ ရ။ ကုမ္ပဏဳ ကွာဲ Haribo လေဝ် စတင် ဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗောန် ရ (Haribo = HAns RIegel BOnn)။
* '''သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး (Transport):''' ဍုင်ဗောန် နွံကဵု သၞောတ် ကွဳစက် ပၟတ် (U-Bahn/S-Bahn) မဆက်စပ် ကု ဍုင်ကလုံ ဗွဲမပြဟ် ရ။ ဍေဟ် လေဝ် နွံ ကြပ် ကု သၞေဟ် က္ၜင်ကျာ Cologne Bonn Airport (CGN) ရ။ &lt;ref name=&quot;wikitravel&quot;&gt;{{cite web |url=https://wikitravel.org/en/Bonn |title=Bonn Travel Guide |publisher=Wikitravel |year=2023 |access-date=October 6, 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Education and Culture) ==
ဍုင်ဗောန် ဝွံ ပြာကတ် လတူ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဗွဲမလောန် ရ။

* '''တက္ကသိုလ် ဗောန် (University of Bonn):''' ဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၁၈၊ ဒှ် တက္ကသိုလ် မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ပြာကတ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂျာမနဳ။ ဍေဟ် နွံ ကွးဘာ ၜိုတ် ၃၀,၀၀၀ ပြင်င် ရ။
* '''အနုသုခုမ:''' ဗောန် ဒှ် ဍုင် တမ်မူလ သၟာဂဳတ ဇၞော် ဘီထိုဗင် (Beethoven) ရ။ သ္ၚိ ညး မကတဵုဒှ် လဝ် (Beethoven-Haus) လၟုဟ် ဒှ် တိုက်ထ္ၜးပျး (Museum) မွဲ ရ။

== ၁၀။ ဒၞာဲစိုတ်လုပ်စ ကေုာံ သ္ၚောပ် (Landmarks and Conclusion) ==
ဍုင်ဗောန် နွံကဵု ဒၞာဲ မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ဒၞာဲ ဝင် ဗွဲမဂၠိုင် -

* '''တိုက်ထ္ၜးပျး အနုသုခုမ (Kunstmuseum Bonn):''' ဒှ် တိုက်ထ္ၜးပျး မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ပါန်ခဳ ဂျာမနဳ ခေတ်တၟိ ရ။
* '''နန် ပဝ်ပဲသဒေါပ် (Poppelsdorfer Schloss):''' ဒှ် နန် မကျေဝ်ဂေါဝ် ၜိုတ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ၊ လၟုဟ် ဒှ် ဒၞာဲ တိုက်ထ္ၜးပျး တက္ကသိုလ် ကေုာံ ကၠအ် ပ္ကဴ သဘာဝ (Botanical gardens) ရ။
* '''ပဝ်သတာဝါ (Post Tower):''' တိုက် မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ တွဵုရး NRW မဒှ် ဒၞာဲ ဌာနဂဥုပ် DHL ရ။

'''သ္ၚောပ် (Conclusion):''' ဍုင်ဗောန် ဝွံ ၜိုန်ရ ဟွံဒှ် ဍုင်ဇၞော် ဂျာမနဳ ယျ ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် သှ်ေၜတ် တန်တဴ နဒဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင် မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ပရေင် ဇၞော်မောဝ် သဘာဝ ကေုာံ အခေါင်အရာ ကုလသမဂ္ဂ တအ် ပကဵု ညံင် ဍုင်ဗောန် ဂွံ ဆက် ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဍုင်ဂျာမနဳ]] (Germany)
* [[ဘာလိန်]] (Berlin)
* [[လူဒဝစ် ဗန် ဘီထိုဗင်]] (Ludwig van Beethoven)
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)

{{Navbox
| name = Cities in Germany
| title = ဍုင် အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဂျာမနဳ (Major Cities in Germany)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဍုင် ဇၞော်ဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ဘာလိန်]] (Berlin)
* [[မျူးနစ်]] (Munich)
* [[ဖရန်ဖွတ်]] (Frankfurt)
* [[ဟာမ်ဘတ်]] (Hamburg)
* [[ကလုံ]] (Cologne)
| group2 = ဍုင် ဝင် ကေုာံ ယေန်သၞာင်
| list2 =
* [[ဗောန်]] (Bonn)
* [[ဒရေတ်သဒေန်]] (Dresden)
* [[လာပ်သစ်]] (Leipzig)
* [[ဟေဒယ်ဗတ်]] (Heidelberg)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[တွဵုရး နော့တ်ရိုင်း-ဝေတ်ဖေးလီးယား]] (North Rhine-Westphalia)
* [[ၜဳရိုင်]] (Rhine River)
* [[ကၟိန်ဍုင် ဂျာမနဳ ပလိုတ်]] (West Germany)
}}

[[Category:ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဂျာမနဳ]]
[[Category:ဍုင်ဇၞော် တြေံဂမၠိုင်]]
[[Category:တွဵုရး နော့တ်ရိုင်း-ဝေတ်ဖေးလီးယား]]
[[Category:ပရေင်ဝင် ဂျာမနဳ]]</text>
      <sha1>p6zasfrjnhw6adznp2xcqmo4tun244o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ၜဳရိုင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11975</id>
    <revision>
      <id>57585</id>
      <timestamp>2026-10-06T11:00:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ၜဳရိုင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Rhine'', ဂျာမာန်: ''Rhein'', ပြင်သေတ်: ''Rhin'', ဒပ်ချ်: ''Rijn'', ရဝ်မင်ယှ်: ''Rain'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ၜဳ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ရးဥရောပ မနွံ ဇမၠိင် ၜိုတ် ၁,၂၃၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၇၆...&quot;</comment>
      <origin>57585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25213" sha1="3mk5qdq8x3qo6hc9eie2ghufoysv5o8" xml:space="preserve">'''ၜဳရိုင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Rhine'', ဂျာမာန်: ''Rhein'', ပြင်သေတ်: ''Rhin'', ဒပ်ချ်: ''Rijn'', ရဝ်မင်ယှ်: ''Rain'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ၜဳ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ရးဥရောပ မနွံ ဇမၠိင် ၜိုတ် ၁,၂၃၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၇၆၀ တိုင်) ရ။ ၜဳဝွံ စတမ် ကတဵုဒှ် နူကဵု ဒဵုအာလ် (Alps) ပ္ဍဲကဵု တွဵုရး ဂရဝ်ဗွန်ဒေန် (Graubünden) ဍုင်သွိတ်ဇြာလာန် တုဲ၊ ဇွောဝ် စှ်ေ အာ လပါ် သၟဝ်ကျာ ဖြတ် အာ သြင် ပယျဵု အကြာ ဍုင်လဳချ်တေန်သတာင် (Liechtenstein)၊ အဝ်သတြဳယျာ (Austria)၊ ဂျာမနဳ (Germany)၊ ကေုာံ ပြင်သေတ် (France) တုဲ၊ အဆုံး ဂှ် ဇွောဝ် လုပ် အာ ပ္ဍဲ ၜဳသၟဝ်ကျာ (North Sea) ပ္ဍဲကဵု ဍုင်နေသာလာန် (Netherlands) ရ။&lt;ref name=&quot;cioc&quot;&gt;{{cite book |last=Cioc |first=M. |title=The Rhine: An Eco-Biography, 1815-2000 |publisher=University of Washington Press |year=2002 |pages=15-25}}&lt;/ref&gt;

ၜဳရိုင် ဝွံ ဒှ် ၜဳ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ဝင် ရးဥရောပ ရ။ နူကဵု ခေတ် အေန်ပါယာ ရဝ်မ (Roman Empire) တေအ် ၜဳဏအ် ဂှ် ဒှ် လဝ် ပယျဵု သဘာဝ အဓိက သွက် အေန်ပါယာ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ လၟုဟ် မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် ဂၠံင်ဍာ် ပရေင်သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး မစကာ ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဥရောပ တုဲ၊ ဆက်စပ် ကဵု ရုင်စက် ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ သၞေဟ်က္ၜင် ရဝ်တာဒါမ် (Port of Rotterdam) မဒှ် သၞေဟ်က္ၜင် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဥရောပ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ၜဳရိုင် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပထဝဳ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သဘာဝ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Flusssystemkarte Rhein 03.jpg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် မြေပုံ ထ္ၜး လၟေင် ဇွောဝ်ဍာ် ၜဳရိုင် (Rhine River Basin) နူကဵု ဒဵုအာလ် စဵုကဵု ၜဳသၟဝ်ကျာ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ တမ်မူလ ယၟု (Introduction and Etymology) ==
ယၟု ၜဳ &quot;ရိုင်&quot; (Rhine) ဝွံ ကၠုင် နူကဵု အရေဝ် တမ်မူလ ကဲ့လ်တစ် (Celtic) တြေံ `*Rēnos` မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အရာ မဇွောဝ်&quot; (that which flows) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ၜဳ မဇွောဝ်&quot; ရ။ တၠပညာ ဂရိတ် ကေုာံ ရဝ်မ တအ် ကော်စ ဍေဟ် ဏအ် နကဵု ယၟု ''Rhenus'' (ရဳနတ်) ရ။ မလိက် ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အရေဝ် အေန်ဒဝ်-ယူရဝ်ပဳယေန် တြေံ (Proto-Indo-European) `*reie-` မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဇွောဝ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဒြေပ်&quot; (to move, flow, run) ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ ဂျာမာန် လၟုဟ် ညးတအ် ကော်စ &quot;Rhein&quot; တုဲ၊ ဘာသာ ပြင်သေတ် ကော် &quot;Rhin&quot; ရ။ ၜဳဝွံ ဒှ် အရာ မကဵု သမ္တီ ဇၞော် အိုတ် သွက် ဂကူ ဂျာမာန် တအ် တုဲ၊ လိက်ကဗျ ကေုာံ ဒွက် ဝင် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု &quot;Die Wacht am Rhein&quot; (ပရေင်မင်မဲ ၜဳရိုင်) တအ် ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် လတူ ယၟု ကေုာံ အစောံသတ္တိ ၜဳ ဏအ် ရ။ ၜဳ ဏအ် ဒှ် &quot;ဇုတ်&quot; အဓိက မွဲ မဆက်စပ် လဝ် ဍုင် ရးဥရောပ လပါ် ပလိုတ် သီုဖအိုတ် ရ။

== ၂။ ပထဝဳ ကေုာံ လၟေင် ဇွောဝ်ဍာ် (Geography and Course) ==
ၜဳရိုင် ဝွံ နွံ ဇမၠိင် သီုဖအိုတ် ၁,၂၃၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၇၆၀ တိုင်) တုဲ ဇွောဝ် ဖြတ် အာ ဍုင် အဓိက ၆ ဍုင် ရ။ လၟေင် ဇွောဝ်ဍာ် ၜဳ ဏအ် ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ၄ သာ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ကဏ္ဍ လၟေင် ၜဳရိုင် ကေုာံ အကာဲအရာ
|-
! ကဏ္ဍ ၜဳရိုင် (Section)
! ဒၞာဲ တန်တဴ (Location)
! အကာဲအရာ ပထဝဳ
|-
| '''ရိုင် လတူ (High Rhine - Hochrhein)'''
| သွိတ်ဇြာလာန် ကဵု ဂျာမနဳ (Lake Constance စဵုကဵု Basel)
| ဇွောဝ် စှ်ေ နူ ဒဵု အာလ်၊ ဖြတ် အာ ကၟာ ကောန်သတာန် (Lake Constance) ကေုာံ နွံကဵု ဒၞာဲ ဍာ်တၟဟ် ရိုင် (Rhine Falls) ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဥရောပ။
|-
| '''ရိုင် လတူဂၠိုင် (Upper Rhine - Oberrhein)'''
| ဂျာမနဳ ကဵု ပြင်သေတ် (Basel စဵုကဵု Bingen)
| ဇွောဝ် ဖြတ် ခလံက် ရိုင် (Rhine Rift Valley) ဇၞော်၊ ဒှ် ပယျဵု သဘာဝ အကြာ ပြင်သေတ် (ဒေသ Alsace) ကေုာံ ဂျာမနဳ (Black Forest)။
|-
| '''ရိုင် လဒေါဝ် (Middle Rhine - Mittelrhein)'''
| ဂျာမနဳ (Bingen စဵုကဵု Bonn)
| ဇွောဝ် ဖြတ် ဒဵု ကေုာံ ဂြိုပ် လဒေါဝ် ဂျာမနဳ။ ဒေသ ဏအ် နွံ နန် တြေံ (Castles) ဗွဲမဂၠိုင် ကေုာံ ဒၞာဲ လဝ်ရဳလာင် (Lorelei)။ (စၟတ်သမ္တီ ဒေသ ယေန်သၞာင် UNESCO)။
|-
| '''ရိုင် သၟဝ် (Lower Rhine - Niederrhein)'''
| ဂျာမနဳ ကဵု နေသာလာန် (Bonn စဵုကဵု ၜဳသၟဝ်ကျာ)
| တိ ညဳ၊ ဇွောဝ် ဖြတ် ဒေသ ရုင်စက် ရူးရ် (Ruhr area) ကေုာံ ပါ် အာ နကဵု ကြုင် ဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင် (Delta) ပ္ဍဲ နေသာလာန် ကၠာ ဟွံဂွံ စိုပ် ၜဳ။
|}

== ၃။ ဝင် ဓါတ်တိ ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် (Geology and Formation) ==
လၟေင် ဝင် ဓါတ်တိ (Geological history) သွက် ၜဳရိုင် ဝွံ စတင် ကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် မာဲအဝ်သဳန် (Miocene epoch) ၜိုတ် ၂၀ ပြကောဋိ သၞာံ မတုဲ တေအ် ရ။
* '''ခလံက် ရိုင် (Rhine Graben):''' ကာလ လတူ တိ ရးဥရောပ တိုန် သၠုင် ကၠုင် ဟိုတ်နူ ပရေင်တိုက် ရေင်သကအ် အကြာ နှင် တိ အာဖရိက (African plate) ကေုာံ ယူရေးရှား (Eurasian plate) ဂှ်၊ ဒၞာဲ လဒေါဝ် အကြာ ဍုင်ပြင်သေတ် ကဵု ဂျာမနဳ လၟုဟ် ဂှ် ထကး စှ်ေ အာ တုဲ ဒှ် အာ ခလံက် ဇၞော် မွဲ (Rift valley) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဂၠံင် ဍာ် သွက် ၜဳရိုင် လတူ (Upper Rhine) ရ။
* '''ခေတ် ဍာ်ကလခဲ (Ice Ages):''' ပ္ဍဲ အခိင် ပလဳသတဝ်သဳန် (Pleistocene) လောန် ကၠုင် ၜိုတ် ၂.၅ ပြကောဋိ သၞာံ ဂှ်၊ ဍာ်ကလခဲ (Glaciers) နူကဵု ဒဵုအာလ် ဇွောဝ် စှ်ေ တုဲ ကွာတ် ပလီု လဝ် တိ၊ မဖန်ဗဒှ် ညံင် ၜဳရိုင် ဂွံ ဇၞော် တိုန် ကေုာံ သၠဲ တိုန် ရ။&lt;ref name=&quot;frijhoff&quot;&gt;{{cite book |last=Frijhoff |first=W. |author2=Prak, M. |title=The Rhine: A Cultural History |publisher=Brill |year=2007 |pages=45-56}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ဝင် တမၠာ ကေုာံ ခေတ် ရဝ်မ (Ancient History and Roman Era) ==
ၜဳရိုင် ဝွံ နွံ ဝင် ပရေင်မၞိဟ် တမၠာ မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ သၞာံ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ရဝ်မ တေအ်၊ ၜဳ ဏအ် ဒှ် လဝ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် လဒက်ပတန် အေန်ပါယာ။

* '''ပယျဵု အေန်ပါယာ (Limes Germanicus):''' ပ္ဍဲ ခေတ် သက်ကရာဇ် ၁ ဗွဝ်ကၠံ (1st century AD)၊ အေန်ပါယာ ရဝ်မ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် စၟတ်သမ္တီ ၜဳရိုင် နဒဒှ် ပယျဵု သၟဝ်ကျာ အဓိက သွက် အေန်ပါယာ ရ။ လပါ် ပလိုတ် ကေုာံ သၠုင်ကျာ ၜဳ ဂှ် ဒှ် တိဍာ် ရဝ်မ (Roman Gaul)၊ တုဲ လပါ် ဗမံက် ဂှ် ဒှ် တိဍာ် ဂကူ ဂျာမာန် (Germania Magna) মဟွံဒး ဒုင် အုပ်ဓုပ် ရ။
* '''ဍုင် ရဝ်မဂမၠိုင်:''' ရဝ်မ တအ် ဒက်ပတန် လဝ် တပ် ပၞာန် (Legionary fortresses) ကေုာံ ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် လတူ သြင် ၜဳရိုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပယျဵု။ ဍုင် မပ္တံကဵု ကဝ်လောန် (Cologne - ''Colonia Agrippina''), မာင်ဇ် (Mainz - ''Mogontiacum''), ကေုာံ သထရတ်သဘတ် (Strasbourg - ''Argentoratum'') တအ် ဂှ် စတမ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဏအ် ရ။

[[File:Kölner Dom und Rhein.jpg|thumb|left|300px|ၜဳရိုင် ဇွောဝ် ဖြတ် ဍုင် ကဝ်လောန် (Cologne) ကေုာံ ဘာကျာ် ဇၞော် ကဝ်လောန် (Cologne Cathedral) မဒှ် သင်္ကေတ ယေန်သၞာင် ဂျာမနဳ။]]

== ၅။ ဝင် ခေတ် လဒေါဝ် (Middle Ages) ==
ကြဴနူ အေန်ပါယာ ရဝ်မ လီုလာ် အာ ပ္ဍဲ ၅ ဗွဝ်ကၠံ တုဲ၊ ၜဳရိုင် ဂှ် ဒှ် အာ ဇုတ် အဓိက သွက် အေန်ပါယာ ရဝ်မ သ္အးဇ္ၚး (Holy Roman Empire) ရ။

* '''ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ ကံက် အခေါန်:''' ပ္ဍဲ ခေတ် လဒေါဝ်၊ ၜဳရိုင် ဂှ် ဒှ် ဂၠံင်ဍာ် ပရေင်ဗၞိက် ဇၞော် အိုတ် အကြာ ရးဥရောပ သၟဝ်ကျာ ကဵု သၠုင်ကျာ ရ။ မၞိဟ် မနွံ အဝဵု တအ် မပ္တံကဵု ဨကရာဇ်၊ နာဲ (Dukes)၊ ကေုာံ လကျာ် ဇၞော် တအ် ဒက်ပတန် နန် ဇၞော်ဇၞော် (Castles) လတူ ဒဵု ဇိုင် ၜဳ (အထူးသဖြင့် ပ္ဍဲ ရိုင် လဒေါဝ် Middle Rhine) သွက်ဂွံ ကံက် အခေါန် (Tolls) နူကဵု က္ၜင် မဇွောဝ် ဖြတ် အာ တအ် ရ။ 
* ယၟု &quot;Rhine Romanticism&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဟိုတ်နူကဵု နန် တြေံ မလီုလာ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် မဖန်ဗဒှ် ကဵု ရုပ်သာ် သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ဗွဲမလောန် စဵုကဵု ခေတ် လၟုဟ် ရ။

== ၆။ ခေတ် တၟိ ကေုာံ ပြသၞာ ပယျဵု (Modern Era and Border Conflicts) ==
နူကဵု ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ၜါ၊ ၜဳရိုင် ဂှ် ဒှ် လဝ် ဒၞာဲ ပြသၞာ ပယျဵု အဓိက အကြာ ဍုင်ပြင်သေတ် ကေုာံ ဂျာမနဳ (Prussia/Germany) ရ။

* '''လညာတ် ပယျဵု သဘာဝ ပြင်သေတ်:''' ဨကရာဇ် ပြင်သေတ် လူဝဳ ၁၄ (Louis XIV) ကေုာံ နပိုလဳယောန် (Napoleon) တအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ၜဳရိုင် ဂှ် ဒး ဒှ် &quot;ပယျဵု သဘာဝ&quot; (Natural border) လပါ် ဗမံက် သွက် ဍုင်ပြင်သေတ် ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ကတဵုဒှ် ပၞာန် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ သီ ကေတ် တိဍာ် ဒေသ အာလ်ဆက် (Alsace) ကေုာံ ရိုင်လာန် (Rhineland) ရ။
* '''ပၞာန် ဂၠးတိ:''' ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ပထမ၊ ဂကောံ မဟာမိတ် (Allies) တအ် လုပ် သီ မင်မဲ ဒေသ ရိုင်လာန် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဂျာမနဳ ဟွံဂွံ ကလေင် ဗတိုက် ပၠန် ရ။ ပ္ဍဲ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ၜါ၊ ပရေင်ဇက် ဖြတ် ၜဳရိုင် နကဵု ဒပ်ပၞာန် မဟာမိတ် (Operation Plunder, Battle of Remagen) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ လုပ် သီ ဍုင် ဂျာမနဳ ရ。&lt;ref name=&quot;tuchman&quot;&gt;{{cite book |last=Tuchman |first=B. W. |title=The Guns of August |publisher=Macmillan |year=1962 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး (Economy and Navigation) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ ၜဳရိုင် ဝွံ ဒှ် &quot;ကောန်စက်&quot; အဓိက သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရးဥရောပ ရ။ ၜဳဝွံ မာန် စကာ သွက် က္ၜင် ဇၞော် (Navigable) နူကဵု သၞေဟ် ၜဳသၟဝ်ကျာ (Rotterdam) စဵုကဵု စိုပ် ဍုင် ဘာသေလ် (Basel) ပ္ဍဲ သွိတ်ဇြာလာန် ရ။

* '''ဂၠံင်ဍာ် ရိုင် (Rhine Navigation):''' လိက်ကသုက် မန်ဟိုင်း (Mannheim Convention) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၈ ဂှ် လလောင်တြး လဝ် ဒဒှ်ရ ၜဳရိုင် ဝွံ သၠးပွး သွက် က္ၜင် ဇၟာပ် ဍုင် ညံင် ဂွံ စကာ သွက် ပရေင်ဗၞိက် ရ။ 
* '''ရုင်စက် ကေုာံ ကပေါတ်:''' ဒေသ လပါ် သၟဝ် ၜဳ (Lower Rhine) ဥပမာ ဒေသ ရူးရ် (Ruhr region) ပ္ဍဲ ဂျာမနဳ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ရုင်စက် ပသဲ (Steel)၊ ဓါတုဗေဒ (Chemicals)၊ ကေုာံ ကတ္တရာ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဥရောပ ရ။ က္ၜင် ဇၞော်ဇၞော် တအ် သယ်ယူ ကပေါတ် မပ္တံကဵု ချာကိုလ်၊ ကၠေင်ရေနံ၊ ဓါတ်မြေဩဇာ ကေုာံ ကပေါတ် စက် နူကဵု သၞေဟ် ရဝ်တာဒါမ် စိုပ် အာ ဇရေင် အပ္ဍဲ ဥရောပ ရ။

== ၈။ ဂေဟဗေဒ ကေုာံ သဘာဝ ပွဳပွူ (Ecology and Environment) ==
ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ရုင်စက် ကေုာံ ပရေင်သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ဇၞော်လောန်၊ ၜဳရိုင် ဝွံ ဒး ဆဵုဂဗ ကု ပြသၞာ သဘာဝ ပွဳပွူ ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ် ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ရ။

* '''ပရေင်ကၠိခ္ဍက် (Pollution):''' ပ္ဍဲ အခိင် ၁၉၇၀ လက္ကရဴ၊ ၜဳရိုင် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ &quot;လွပ် ဍာ်အသုဘ ရးဥရောပ&quot; (The sewer of Europe) ဟိုတ်နူ ဍာ် ကၠိခ္ဍက် လောန် တုဲ က မပ္တံကဵု က သာလ်မောန် (Salmon) တအ် ချိုတ် အိုတ် အာ ရ။
* '''ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် သဘာဝ:''' ကြဴနူ ဘဲအန္တရာယ် ဓါတုဗေဒ ပ္ဍဲ ရုင်စက် Sandoz ပ္ဍဲ ဘာသေလ် သၞာံ ၁၉၈၆ (Sandoz chemical spill) မပကဵု ညံင် က ချိုတ် အာ ပြကောဋိ ကိုဋ် ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ဍုင် သီုဖအိုတ် ဒက်ပတန် ဂကောံ (ICPR - International Commission for the Protection of the Rhine) သွက်ဂွံ သ္အးဇ္ၚး ၜဳ ဏအ် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဍာ် ၜဳရိုင် ဂှ် ကလေင် သ္အးဇ္ၚး ကၠုင် တုဲ၊ က သာလ်မောန် လေဝ် ကလေင် ဂျိုင်တန်တဴ မာန် ကၠုင် ယျ ရ။&lt;ref name=&quot;ugede&quot;&gt;{{cite book |last=Ugede |first=M. |title=Environmental River Management: The Case of the Rhine |publisher=Springer |year=2010 |pages=88-95}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ယေန်သၞာင်၊ လိက်ပတ် ကေုာံ ဒဏ္ဍာရဳ (Culture, Literature and Mythology) ==
ၜဳရိုင် ဝွံ နွံ သြဇာ ဇၞော် ဗွဲမလောန် လတူ ယေန်သၞာင်၊ လိက်ပတ် ကေုာံ ဒဏ္ဍာရဳ (Mythology) ရးဥရောပ။

* '''ဒဏ္ဍာရဳ လဝ်ရဳလာင် (Lorelei):''' လဝ်ရဳလာင် ဂှ် ဒှ် တၟအ် ဇၞော် မွဲ မနွံ လတူ သြင် ၜဳရိုင် လဒေါဝ် ရ။ အတိုင် ဒဏ္ဍာရဳ မ္ဂး၊ မိမာယ (Siren) မွဲ မနွံ ယၟု လဝ်ရဳလာင် ညးမလေပ် ဒယှ်ေ ဒွက် ရမ္သာင် မိပ် လတူ တၟအ် ဂှ်၊ ပကဵု ညံင် သၟာက္ၜင် တအ် ဂွံ အာရီု လီု တုဲ က္ၜင် တအ် ဒး ဒတုံ ဇီု ကု တၟအ် တုဲ ချိုတ် အာ ရ။ ကဗျ &quot;Die Lorelei&quot; ဏအ် ဂှ် ချူ လဝ် နကဵု ဟာင်နရစ် ဟိုင်း (Heinrich Heine) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၂၄ တုဲ ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ရ。
* '''ရွှေ ရိုင် (Das Rheingold):''' ပ္ဍဲ ဒဏ္ဍာရဳ ဂျာမာန် (Nibelungenlied) ကေုာံ ပြဇာတ် အဝ်ပေရာ ဝဂ်နာ (Richard Wagner's Ring Cycle)၊ ထဝ် မနွံ အစောံ ဣဒ္ဓိ (Rheingold) ဂှ် ဒးဒုင် ပၞုက် လဝ် ပ္ဍဲ သၟဝ် ၜဳရိုင် တုဲ၊ ညးမင်မဲ ၜဳ (Rhinemaidens) တအ် မင်မဲ ဒၟံင် ရ။&lt;ref name=&quot;wagner&quot;&gt;{{cite book |last=Magee |first=E. |title=Richard Wagner and the Nibelungs |publisher=Oxford University Press |year=1990 |pages=22-30}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ၜဳရိုင် ဝွံ ဒှ် ၜဳ မနွံ သြဇာ သၠုင် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ဥရောပ ဍာံဍာံပြပြ ရ။ နူကဵု ခေတ် အေန်ပါယာ ရဝ်မ မဒှ် ပယျဵု သဘာဝ၊ စိုပ် ခေတ် လဒေါဝ် မဒှ် ဂၠံင်ဍာ် ပရေင်ဗၞိက်၊ ကေုာံ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် မဒှ် &quot;ဇုတ် အဓိက&quot; သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂျာမနဳ ကေုာံ နေသာလာန် ရ။ 

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ၜဳရိုင် သ္ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် ဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ဍာ်ကလခဲ ပ္ဍဲ ဒဵုအာလ် လေင် အာ ပြဟ် လောန် တုဲ၊ ပ္ဍဲ အခိင် ကညင် ဍာ် ၜဳ မလေပ် အောန် စှ်ေ အာ ဗွဲမလောန် (Low water levels) မပကဵု ညံင် က္ၜင် ဇၞော်ဇၞော် တအ် ဇက် အာ ကၠုင် ဟွံမာန် ကတဵုဒှ် လဝ် ဂၠိုင်ကဵု ဝါ ယျ (ဥပမာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၈ ကဵု ၂၀၂၂)။ ဍုင် မဆက်စပ် တအ် သ္ဒး ပံင်ကောံ တုဲ ဂၠာဲ နဲကဲ သွက်ဂွံ မင်မဲ သဘာဝ ပွဳပွူ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ နဲကဲ ပရေင်သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး တၟိ သွက် အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဒဵု အာလ်]] (Alps)
* [[ၜဳသၟဝ်ကျာ]] (North Sea)
* [[အေန်ပါယာ ရဝ်မ]] (Roman Empire)
* [[ဂၠံင်ဍာ် ပရေင်ဗၞိက်]] (Trade route)

{{Navbox
| name = Rivers of Europe
| title = ၜဳ အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဥရောပ (Major Rivers of Europe)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ၜဳ ဇၞော်ဂမၠိုင် (&gt; 1000 km)
| list1 =
* [[ၜဳဗော်လဂါ]] (Volga)
* [[ၜဳဒါန်နုဗ်]] (Danube)
* [[ၜဳဥူရယ်]] (Ural)
* [[ၜဳဒနဳပါ]] (Dnieper)
* [[ၜဳရိုင်]] (Rhine)
* [[ၜဳအယ်ဗ်]] (Elbe)
| group2 = ဍုင် ဆက်စပ် ၜဳရိုင်
| list2 =
* [[သွိတ်ဇြာလာန်]] (Switzerland)
* [[လဳချ်တေန်သတာင်]] (Liechtenstein)
* [[အဝ်သတြဳယျာ]] (Austria)
* [[ဂျာမနဳ]] (Germany)
* [[ပြင်သေတ်]] (France)
* [[နေသာလာန်]] (Netherlands)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်
| list3 =
* [[သၞေဟ်က္ၜင် ရဝ်တာဒါမ်]] (Port of Rotterdam)
* [[ဒေသ ရူးရ်]] (Ruhr)
* [[လဝ်ရဳလာင်]] (Lorelei)
}}

[[Category:ၜဳရိုင်]]
[[Category:ၜဳဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဥရောပ]]
[[Category:ပထဝဳ ဂျာမနဳ]]
[[Category:ပယျဵု သဘာဝဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>3mk5qdq8x3qo6hc9eie2ghufoysv5o8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂၠံင်ဍာ် ပရေင်ဗၞိက်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11976</id>
    <revision>
      <id>57586</id>
      <timestamp>2026-10-06T11:02:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဂၠံင်ဍာ် ပရေင်ဗၞိက်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဂၠံင် ပရေင်ဗၞိက်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Trade route'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကွန်ရက် လၟေင် ဂၠံင် ကေုာံ ဒၞာဲ ဇူ မသုင်စောဲ သွက်ဂွံ ပလံင်ဗစိုပ် ကပေ...&quot;</comment>
      <origin>57586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24271" sha1="svxlilum0vwtded4ac3fmu7g5fc57zy" xml:space="preserve">'''ဂၠံင်ဍာ် ပရေင်ဗၞိက်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဂၠံင် ပရေင်ဗၞိက်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Trade route'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကွန်ရက် လၟေင် ဂၠံင် ကေုာံ ဒၞာဲ ဇူ မသုင်စောဲ သွက်ဂွံ ပလံင်ဗစိုပ် ကပေါတ် ပရေင်ဗၞိက် နူကဵု ဒၞာဲ မွဲ ဇရေင် ဒၞာဲ မွဲ သ္အာင် ရ။ ဂၠံင် ပရေင်ဗၞိက် ဝွံ မာန် ဒှ် ဂၠံင် လတူ တိ (Overland routes)၊ ဂၠံင် လတူ ၜဳ ဍာ် (Maritime routes) ကေုာံ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ပါလုပ် သီုကဵု ဂၠံင် ကျာ (Air networks) ရ။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ပရေင်လီုလာ် ဂၠံင် ပရေင်ဗၞိက် တအ် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အေန်ပါယာ၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ (Global economy) ဍာံဍာံပြပြ ရ။&lt;ref name=&quot;curtin&quot;&gt;{{cite book |last=Curtin |first=P. D. |title=Cross-Cultural Trade in World History |publisher=Cambridge University Press |year=1984 |pages=15-30}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ်၊ ဂၠံင် ပရေင်ဗၞိက် အဓိက တအ် မပ္တံကဵု '''[[ဂၠံင် ဓရီုသုတ်]]''' (Silk Road) ကေုာံ ဂၠံင် ကပေါတ် မြမောဝ် (Spice Route) တအ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပလံင်ဗစိုပ် ကပေါတ် သၟး၊ ဍေဟ်တအ် သီု ပလံင်ဗစိုပ် လညာတ်၊ နည်းပညာ၊ ဘာသာ ကေုာံ ယဲဘဲ တအ် ကီု ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဂၠံင်ဍာ် ပရေင်ဗၞိက် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူ ဂၠံင်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ဖဵုသက်ရောက် ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ အကာဲအရာ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Silk route.jpg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် မြေပုံ ထ္ၜး ဂၠံင် ဓရီုသုတ် (Silk Road) မဒှ် ဂၠံင် ပရေင်ဗၞိက် အဓိက မဆက်စပ် လဝ် တိုက်အာရှ၊ ရးဥရောပ ကေုာံ အာဖရိက ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ဂၠံင်ဍာ် ပရေင်ဗၞိက်&quot; ဝွံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် လဝ်ဂျေတ်သတေတ် (Logistical network) မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လၟေင် ဂၠံင် (Pathways) ကေုာံ ဒၞာဲ ဆက်စပ် (Hubs/Ports) သွက်ဂွံ လှာဲဂတး ကပေါတ် ရ။

ဂၠံင် ဏအ်ဝွံ ဒး ဒုင် ဖန်ဇန် လဝ် ဟိုတ်နူကဵု တင်ဝါတ်ဂါတ် ပထဝဳ (Geographical barriers) မပ္တံကဵု ဒဵု၊ ကန္တရ ကေုာံ ၜဳ မသၠဲလး ရ။ ညးသၟာဗၞိက် (Merchants) တအ် ရုဲစှ် ဂၠံင် မဂီုကၠီု အိုတ်၊ လောဲသွာ အိုတ် ကေုာံ သြန် အောန် အိုတ် သွက်ဂွံ ပလံင် ကပေါတ် ရ။ လဒက်ပတန် ဂၠံင် ပရေင်ဗၞိက် မွဲ နွံပၟိက် - 
* '''ဒၞာဲ ထုတ်ကုန် (Production centers):''' ဒၞာဲ မပတိတ် ကပေါတ် ဥပမာ ဒေသ တဵုလွဳ၊ ရုင်စက်။
* '''ဒၞာဲ ဖျာ (Markets):''' ဒၞာဲ ညးရာန် တအ် မကောံသၟဟ်။
* '''ဒၞာဲ ဇူ ကေုာံ ဍုင် သၟာဗၞိက် (Way-stations and Caravanserais):''' ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ဇူ၊ ပပေင် စၞ၊ ကေုာံ မင်မဲ ဂီုကၠီု။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Origins) ==
ပရေင်ဗၞိက် ဇမ္ၚောဲ ဝွံ စတင် ကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် တၟအ် (Stone Age) တေအ် ရ။ 
* '''ခေတ် တမၠာ:''' ကောန်မၞိဟ် တအ် လှာဲဂတး ကပေါတ် မပ္တံကဵု တၟအ် အံက်သဳဒဳယေန် (Obsidian) ကေုာံ ခရုက် (Shells) နကဵု လၟေင် ဂၠံင် ဍောတ်တ်။
* '''ပရေင်လွဳလွတ် တိရစ္ဆာန်:''' ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အဓိက ဂှ် ကတဵုဒှ် အခိင် ကောန်မၞိဟ် တအ် စ လွဳလွတ် ချေဟ်၊ အုတ် (Camels) ကေုာံ စိင် သွက်ဂွံ ယိုက် ဂၠေင် ကပေါတ် (Beasts of burden) ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ဂွံ ဖြတ် အာ ကန္တရ ကေုာံ ဒဵု ဇမ္ၚောဲ မာန် ကၠုင် ရ။
* '''ခေတ် အေန်ပါယာ တြေံ:''' ဂကောံမၞိဟ် မပ္တံကဵု မေသဝ်ပဝ်တေးမဳယျာ (Mesopotamia)၊ အဳဂျေပ် (Egypt) ကေုာံ ဒေသ ကြုင် အိန္ဒု (Indus Valley) တအ် ဒက်ပတန် လၟေင် ဂၠံင် သွက်ဂွံ လှာဲ ထဝ်၊ ဗရိုတ် ကေုာံ လွဟ် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;bentley&quot;&gt;{{cite book |last=Bentley |first=J. H. |title=Old World Encounters: Cross-Cultural Contacts and Exchanges in Pre-Modern Times |publisher=Oxford University Press |year=1993 |pages=32-45}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဂၠံင်ဍာ် ပရေင်ဗၞိက် တမၠာ အဓိကဂမၠိုင် (Major Ancient Trade Routes) ==
ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ၊ ဂၠံင် လတူ တိ အဓိက မဖန်ဗဒှ် လဝ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ တိုက် ဂမၠိုင် နွံ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂၠံင် ပရေင်ဗၞိက် အဓိက ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ
|-
! ယၟု ဂၠံင်
! ဒေသ ဆက်စပ်
! ကပေါတ် အဓိက
|-
| '''[[ဂၠံင် ဓရီုသုတ်]]''' (Silk Road)
| ကြုက် (China) စဵုကဵု ရးဥရောပ (Europe) ကေုာံ ဒေသ လဒေါဝ် ဗၟံက်
| ဓရီုသုတ်၊ လက်ဖက်၊ ဖန်၊ စက္ခော၊ ယမ်း၊ လညာတ် ဘာသာ
|-
| '''ဂၠံင် ဓုပ်မြမောဝ်''' (Incense Route)
| အာရေဗဳယျာ (Arabia)၊ အိန္ဒိယ၊ ကေုာံ ဍုင် အဳဂျေပ်
| ဓုပ် (Frankincense)၊ မြမောဝ် (Myrrh)၊ ကပေါတ် ကြမောဝ်
|-
| '''ဂၠံင် တၟအ် ပယျင်''' (Amber Road)
| ၜဳ ဗဝ်တေတ် (Baltic Sea) စဵုကဵု အဳတလဳ (Italy)
| တၟအ် ပယျင် (Amber)၊ တၟအ် ကျာ်
|-
| '''ဂၠံင် ဗၞိက် သာဟာရာ''' (Trans-Saharan Trade)
| အာဖရိက သၟဝ်ကျာ (North Africa) စဵုကဵု အာဖရိက လဒေါဝ်
| ထဝ်၊ ၜဵု၊ ဍိက်၊ ကပေါတ် လွဟ်
|}

== ၄။ ဂၠံင်ဍာ် ပရေင်ဗၞိက် လတူ ၜဳ (Maritime Trade Routes) ==
ၜိုန်ရ ဂၠံင် လတူ တိ ကိစ္စဇၞော် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ပလံင် ကပေါတ် လတူ ၜဳ ဝွံ နွံ ၚုဟ်မး အောန် တုဲ ပလံင် ဂွံ မွဲ ဝါ ဂၠိုင် သြဟ် ရ။

* '''ဂၠံင် ၜဳ အိန္ဒိယ (Indian Ocean Trade):''' ဒှ် ကွန်ရက် လတူ ၜဳ မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ကိုပ်ကၠာ ခေတ် ဥရောပ လုပ် သီ။ သၟာဗၞိက် အာရပ်၊ အိန္ဒိယ၊ မလေ (Malay) ကေုာံ ကြုက် တအ် စကာ &quot;ကျာ ရာသဳ&quot; (Monsoon winds) သွက်ဂွံ ဒဳ က္ၜင် အကြာ အာဖရိက၊ အိန္ဒိယ၊ ကေုာံ အာရှ အရှေ့တောင် ရ။
* '''ပရေင်ဗၞိက် မြမောဝ် (Spice Route):''' ဂၠံင် ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ပလံင် မသာလာ (Spices) မပ္တံကဵု မလ္ၚဴ (Pepper)၊ ကရေက် (Cloves)၊ ကေုာံ မဇာတ် (Nutmeg) နူကဵု တကအ် အေန်ဒဝ်နဳယှာ (Indonesia) ဇရေင် ရးဥရောပ ရ။
* '''ဂၠံင် ၜဳ လဒေါဝ် (Mediterranean Trade):''' ဍုင် မပ္တံကဵု ヴェနဳစ် (Venice) ကေုာံ ဂျဳနိုဝါ (Genoa) တအ် ပိုင်ပြဳ လဝ် ပရေင်ဗၞိက် ပ္ဍဲ ၜဳ လဒေါဝ် (Mediterranean) သွက်ဂွံ ဆက်စပ် ကု ဒေသ လဒေါဝ် ဗၟံက် ရ။&lt;ref name=&quot;abu_lughod&quot;&gt;{{cite book |last=Abu-Lughod |first=J. L. |title=Before European Hegemony: The World System A.D. 1250-1350 |publisher=Oxford University Press |year=1989 |pages=170-185}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဘာသာ (Impact on Culture and Religion) ==
ဂၠံင် ပရေင်ဗၞိက် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လှာဲ သြန်၊ ဍေဟ်တအ် ဒှ် &quot;တံင်ဂစေင် လညာတ်&quot; (Conduits of ideas) ရ။

* '''ပရေင်ပြးဇး ဘာသာ:''' ဘာသာ ဗုဒ္ဓ (Buddhism) ပြးဇး နူ အိန္ဒိယ ဇရေင် ကြုက် ကေုာံ ဂျပါန် နကဵု ဂၠံင် ဓရီုသုတ် ရ။ ဘာသာ အေတ်သလာမ် (Islam) လေဝ် ပြးဇး ဇရေင် အာရှ အရှေ့တောင် ကေုာံ အာဖရိက နကဵု ညးသၟာဗၞိက် အာရပ် တအ် ရ။
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ နည်းပညာ:''' စက္ခော၊ ယမ်း (Gunpowder)၊ ကေုာံ သံလိုက် (Compass) ဂှ် စိုပ် အာ ရးဥရောပ နူကဵု ကြုက် ရ။
* '''ပရေင်ကၠောအ် ယဲ (Transmission of Diseases):''' ဂၠံင် ပရေင်ဗၞိက် လေဝ် ဒှ် ဟိုတ် မပကဵု ညံင် ယဲ ကၠောအ် မာန် ပြဟ် ရ။ ဥပမာ - ယဲ Black Death (Bubonic plague) မဂစိုတ် လဝ် မၞိဟ် ဥရောပ ၜိုတ် မွဲ ပိ ဂအုံ ပ္ဍဲ ၁၄ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ပြးဇး ကၠုင် နူ အာရှ နကဵု ဂၠံင် ဓရီုသုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;frankopan&quot;&gt;{{cite book |last=Frankopan |first=P. |title=The Silk Roads: A New History of the World |publisher=Bloomsbury |year=2015 |pages=105-120}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကပေါတ် မပြံင်လှာဲ (Economics and Goods Exchanged) ==
ပ္ဍဲ ဂၠံင် ပရေင်ဗၞိက် တြေံ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ ကပေါတ် ဇြိုင် (Luxury goods) မနွံ ၚုဟ်မး သၠုင် ကေုာံ လျိုင် သာ ရ။

* '''ဒြပ်စင် စၞး သြန် (Currencies):''' ပ္ဍဲ အခိင် တမၠာ၊ ညးတအ် စကာ ထဝ်၊ သြန်၊ သၠာ် ကေုာံ ခရုက် မကော်စ Cowry shells သွက်ဂွံ ရာန် ကပေါတ် ရ။ လက္ကရဴ ဏအ် ကြုက် တအ် စ ဖန်ဗဒှ် သြန် စက္ခော (Paper money) ရ။
* '''ပရေင်ကံက် အခေါန် (Tariffs and Tolls):''' အေန်ပါယာ မထိင်ဒဝ် လဝ် ဂၠံင် တအ် မပ္တံကဵု အေန်ပါယာ အဝ်တဝ်မာန် (Ottoman Empire) ဟွံသေင်မ္ဂး မွန်ဂေါလ် (Mongol Empire) တအ် ကလိဂွံ သြန်ဘဏ္ဍာ ဗွဲမဂၠိုင် နူကဵု ပရေင်ကံက် အခေါန် လတူ ညးသၟာဗၞိက် တအ် ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် အေန်ပါယာ တအ် ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ရ။

== ၇။ ခေတ် ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ကေုာံ ဂၠံင်ဍာ် တၟိ (The Age of Discovery and New Routes) ==
ပ္ဍဲ ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ လက္ကရဴ၊ အေန်ပါယာ အဝ်တဝ်မာန် သီ ကေတ် ဍုင် ကွန်သတန်တဳနဝ်ပဲ (Constantinople) တုဲ ကၟာတ် ထောအ် ဂၠံင် ဓရီုသုတ် ဇရေင် ဥရောပ ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ဍုင် ရးဥရောပ တအ် သ္ဒး ဂၠာဲ ဂၠံင် ၜဳ တၟိ သွက်ဂွံ အာ အိန္ဒိယ ကေုာံ အာရှ ရ။

* '''ဂၠံင် ၜဳ အာဖရိက:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၄၉၈ ဂှ်၊ ညးဂၠာဲဆဵု ပဝ်တူဂြဳ ဗာသကဝ် ဒါ ဂါမာ (Vasco da Gama) ကွာ် က္ၜင် ဂေတ် တိုက်အာဖရိက (Cape of Good Hope) တုဲ စိုပ် အာ ဍုင် အိန္ဒိယ။ ဏအ်ဂှ် ပလီု ထောအ် ပရေင်ပိုင်ပြဳ အာရပ် တအ် ရ။
* '''ပရေင်ဆဵု တိုက် အမေရိက:''' ခရစ်သတဝ်ဖာ ကဝ်လံမ်ဗတ် (Christopher Columbus) အာ ဂၠာဲ ဂၠံင် အာရှ လပါ် ပလိုတ် တုဲ ဆဵု အာ တိုက် အမေရိက ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၄၉၂ ရ။
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကဝ်လံမ်ဗဳယျာ (Columbian Exchange):''' ဂၠံင် ပရေင်ဗၞိက် လတူ ၜဳ အတ္တလာန်တိတ် ဖန်ဗဒှ် ပရေင်လှာဲဂတး သတ္တဝါ၊ တၞံ (ဥပမာ - ခတိုဟ်၊ တခေါတ်)၊ ကေုာံ ဍိက် အကြာ ဂၠးတိ တြေံ ကေုာံ ဂၠးတိ တၟိ ရ။&lt;ref name=&quot;pomeranz&quot;&gt;{{cite book |last=Pomeranz |first=K. |title=The Great Divergence: China, Europe, and the Making of the Modern World Economy |publisher=Princeton University Press |year=2000 |pages=15-28}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဂၠံင်ဍာ် ပရေင်ဗၞိက် ခေတ်တၟိ (Modern Trade Routes) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ ဂၠံင် ပရေင်ဗၞိက် ဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် မဇၞော် ကေုာံ ပြဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ရ။

* '''တူးမြောင်း ဇၞော်ဂမၠိုင် (Major Canals):''' 
  * '''[[တူးမြောင်း သူးအက်]]''' (Suez Canal): ပံက် လဝ် ပ္ဍဲ ၁၈၆၉၊ မဆက်စပ် ၜဳ လဒေါဝ် ကေုာံ ၜဳ ဗကေတ်၊ ပကဵု ညံင် ဟွံဒး ဂေတ် အာဖရိက ရ။
  * '''[[တူးမြောင်း ပါနာမာ]]''' (Panama Canal): ပံက် လဝ် ပ္ဍဲ ၁၉၁၄၊ မဆက်စပ် ၜဳ အတ္တလာန်တိတ် ကေုာံ ပသိဖိတ် ရ။
* '''သၞောတ် ကွန်တိန်နာ (Containerization):''' ပရေင်ဖန်ဗဒှ် သေတ္တာ ကွန်တိန်နာ ပ္ဍဲ ၁၉၅၀ တအ် ဂှ် ပကဵု ညံင် ပရေင်ပလံင် ကပေါတ် (Shipping) ဂွံ ပြဟ် ကေုာံ ၚုဟ်မး အောန် စှ်ေ အလုံ ဂၠးတိ ရ။
* '''ဂၠံင် ကျာ ကေုာံ တိုက် (Air and Land):''' က္ၜင်ကျာ ယိုက် ကပေါတ် (Cargo planes) ကေုာံ ကွဳပၟတ် (Freight trains) တအ် လေဝ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေင်ဗၞိက် ခေတ်တၟိ ရ။

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ဂီုကၠီု (Challenges and Security) ==
ဂၠံင်ဍာ် ပရေင်ဗၞိက် ဝွံ ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ အန္တရာယ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

* '''ဒၞာဲ ကအ်ဗြံက် (Chokepoints):''' ဒၞာဲ ၜဳ ဍောတ်တ် မပ္တံကဵု ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ (Strait of Malacca) ကေုာံ ပ္ၚံက်ၜဳ ဟဝ်မုဇ် (Strait of Hormuz) တအ် ဝွံ ယဝ်ရ ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု မ္ဂး၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ဒး ကလိုက်ကမဵု မာန် ရ။ (ဥပမာ - က္ၜင် Ever Given ကၟာတ် လဝ် သူးအက် ပ္ဍဲ ၂၀၂၁)။
* '''ကမၠတ် လတူ ၜဳ (Piracy):''' ဒၞာဲ မပ္တံကဵု ဇိုင် ၜဳ သဝ်မာလဳယျာ (Somalia) ကေုာံ ပ္ၚံက်ၜဳ အာဒေန် (Gulf of Aden) တအ် ဝွံ နွံ ကဵု ကမၠတ် ၜဳ မရပ် က္ၜင် သွက်ဂွံ အာတ် သြန် ရ။
* '''ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Geopolitics):''' ပေါဲဗတိုက် အကြာ ဍုင် ဇၞော် တအ် မာန် ပလီုပလာ် သၞောတ် ကွင်းဆက် ပရေင်ဗၞိက် (Supply chain disruptions) ဥပမာ ပေါဲဗတိုက် ပရေင်ဗၞိက် အကြာ အမေရိကာန် ကဵု ကြုက် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Trends) ==
ဂၠံင်ဍာ် ပရေင်ဗၞိက် ဝွံ ဒှ် &quot;ဇုတ်&quot; အဓိက မဆက်စပ် လဝ် ဂၠးတိ ဏအ် ညံင် ဂွံ ဒှ် မွဲ ဂကောံ ရ။ နူကဵု အခိင် တမၠာ မစကာ အုတ် ကေုာံ ချေဟ် စဵုကဵု စိုပ် အခိင် က္ၜင် ကွန်တိန်နာ ဇၞော်ဇၞော်၊ ဂၠံင် တအ် ဏအ် ပြံင်လှာဲ လဝ် ဗီုပြင် ကောန်မၞိဟ် တအ် မဂျိုင်တန်တဴ ဗွဲမလောန် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ဂၠံင် ပရေင်ဗၞိက် သ္ဒး ပြံင်လှာဲ အာ အတိုင် နည်းပညာ တၟိ ရ -
* '''ပရေင်ဗၞိက် ဒဳဂျဳတေဝ် (E-commerce):''' ကပေါတ် တအ် ဒး ဒုင် ရာန် နကဵု အင်တာနက် တုဲ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် ပြဟ် (Express delivery) ကိစ္စဇၞော် ကၠုင် ရ။
* '''ဂၠံင် ဓရီုသုတ် တၟိ (Belt and Road Initiative - BRI):''' အလဵုအသဳ ကြုက် စကာ သြန် ဘဳလဳယျောန် သွက်ဂွံ သြိုင် ဂၠံင် ကွဳစက်၊ ကွဳပၟတ် ကေုာံ သၞေဟ် က္ၜင် တၟိ ညံင် ဂွံ ဆက်စပ် အာရှ၊ ဥရောပ ကေုာံ အာဖရိက ပၠန် ရ။
* '''ဂၠံင် လပါ် ဍာ်ကလောအ် သၟဝ်ကျာ (Arctic Route):''' ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ ဍာ်ကလောအ် လေင် အာ တုဲ၊ က္ၜင် တအ် မာန် စကာ ဂၠံင် သၟဝ်ကျာ သွက်ဂွံ အာ ဥရောပ ပြဟ် နူ တြေံ ရောင်။&lt;ref name=&quot;bentley2&quot;&gt;{{cite book |last=Bentley |first=J. H. |title=Traditions &amp; Encounters: A Global Perspective on the Past |publisher=McGraw-Hill |year=2014 |pages=500-515}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဂၠံင် ဓရီုသုတ်]] (Silk Road)
* [[ပရေင်ဗၞိက် အလုံဂၠးတိ]] (Globalization)
* [[တူးမြောင်း သူးအက်]] (Suez Canal)
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics)

{{Navbox
| name = Trade routes
| title = ဂၠံင်ဍာ် ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ (Trade Routes and Global Economy)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဂၠံင် ပရေင်ဗၞိက် တြေံဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ဂၠံင် ဓရီုသုတ်]] (Silk Road)
* [[ဂၠံင် ဗၞိက် သာဟာရာ]] (Trans-Saharan trade)
* [[ဂၠံင် ဓုပ်မြမောဝ်]] (Incense Route)
* [[ပရေင်ဗၞိက် မြမောဝ်]] (Spice trade)
| group2 = ဒၞာဲ ဆက်စပ် ခေတ်တၟိဂမၠိုင်
| list2 =
* [[တူးမြောင်း သူးအက်]] (Suez Canal)
* [[တူးမြောင်း ပါနာမာ]] (Panama Canal)
* [[ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ]] (Strait of Malacca)
* [[ပ္ၚံက်ၜဳ ဟဝ်မုဇ်]] (Strait of Hormuz)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်
| list3 =
* [[ပရေင်ဗၞိက် အလုံဂၠးတိ]] (Globalization)
* [[သၞောတ် ကွန်တိန်နာ]] (Containerization)
* [[ကမၠတ် လတူ ၜဳ]] (Piracy)
* [[Belt and Road Initiative]] (BRI)
}}

[[Category:ပရေင်ဗၞိက်]]
[[Category:ဂၠံင်ဍာ် ပရေင်ဗၞိက်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဝင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ်]]</text>
      <sha1>svxlilum0vwtded4ac3fmu7g5fc57zy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11977</id>
    <revision>
      <id>57587</id>
      <timestamp>2026-10-06T11:04:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Strait of Malacca'', မလေယျာ: ''Selat Melaka'', အေန်ဒဝ်နဳယျာ: ''Selat Malaka'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပ္ၚံက်ၜဳ ကိစ္စဇၞော် မွဲ မနွံ အကြာ တကအ် ဍုင်မလေယျာ (Malay Peninsula) ကေုာံ တကအ် သ...&quot;</comment>
      <origin>57587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20578" sha1="43xc8hkm03b0p5zaw9o6tthj5qmmjvc" xml:space="preserve">'''ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Strait of Malacca'', မလေယျာ: ''Selat Melaka'', အေန်ဒဝ်နဳယျာ: ''Selat Malaka'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပ္ၚံက်ၜဳ ကိစ္စဇၞော် မွဲ မနွံ အကြာ တကအ် ဍုင်မလေယျာ (Malay Peninsula) ကေုာံ တကအ် သုမာတြာ (Sumatra) မနွံ သၟဝ် အုပ်ဓုပ် ဍုင်အေန်ဒဝ်နဳယျာ ရ။ ဍေဟ် နွံ ဇမၠိင် ၜိုတ် ၉၃၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၅၈၀ တိုင်) တုဲ ဒှ် ဂၠံင် ဍာ် အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ ဆက်စပ် သမုဒ္ဒရာ အိန္ဒိယ (Indian Ocean) ကေုာံ သမုဒ္ဒရာ ပါသဳဖိတ် (Pacific Ocean) ရ။&lt;ref name=&quot;wheatley&quot;&gt;{{cite book |last=Wheatley |first=P. |title=The Golden Khersonese: Studies in the Historical Geography of the Malay Peninsula before A.D. 1500 |publisher=University of Malaya Press |year=1961 |pages=82-83}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် ဒှ် ဂၠံင်တရဴ အဓိက မဆက်စပ် ဍုင် မနွံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော် မပ္တံကဵု အိန္ဒိယ၊ ကြုက်၊ ကေုာံ ဂျပေန် တအ် ဂှ်ရ၊ ပ္ၚံက်ၜဳ ဏအ် ဒှ် ဒၞာဲ မနွံကဵု ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ က္ၜင် ကၠောအ်ကူး ဂၠိုင် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပထဝဳ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ဂီုကၠီု၊ ကေုာံ မဟာဗျူဟာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Strait of Malacca.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဌာန်ဒတန် ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ (အသာ် ဍာ်သွာ) မနွံ အကြာ တကအ် မလေယျာ ကေုာံ သုမာတြာ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ&quot; ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ဍာ် ၜဳ မကြေပ် မဆက်စပ် ၜဳ ဇၞော် ၜါ မာန် ရ။ ပ္ဍဲကဵု လညာတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ရေကြောင်း မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် ဒၞာဲ &quot;Chokepoint&quot; (ဒၞာဲ မကြေပ် မနွံ သြဇာ) မွဲ မကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ရ။

အတိုင် သ္ဂုတ်သွာတ် ဂကောံ ဟာဲဒရဝ်ဂရပ်ဖဳ ဂၠးတိ (International Hydrographic Organization - IHO) မ္ဂး၊ ပယျဵု လပါ် သၟဝ်ကျာ ဂှ် စတမ် နူ ဍုင်သေံ (Phuket) ကေုာံ တကအ် သုမာတြာ လပါ် သၟဝ်ကျာ တုဲ၊ လပါ် သၠုင်ကျာ ဂှ် အုပ်နိဂီု ပ္ဍဲကဵု ပယျဵု ဍုင်သေင်ကာပူ ကေုာံ ဍုင်မလေယျာ ရ။ ဍေဟ် ဆက်စပ် အာ ကု ပ္ၚံက်ၜဳ သေင်ကာပူ (Singapore Strait) မဒှ် ဒၞာဲ မကြေပ် အိုတ် ပ္ဍဲ လၟေင် ဂၠံင် ဍာ် ဏအ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ယၟု (History and Etymology) ==
ယၟု &quot;မလာကာ&quot; ဝွံ ကၠုင် နူကဵု ယၟု ဍုင် မလာကာ (Malacca City) မဒှ် ဍုင်ဇၞော် နေင် အေန်ပါယာ သူလာတန် မလာကာ (Malacca Sultanate) မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု သၟိင် ပရမေသွာ (Parameswara) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၄၀၀ ရ။ 

* '''ခေတ် သူလာတန်:''' ဍုင် မလာကာ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဗဟဵု ပရေင်ဗၞိက် မကောံသၟဟ် ညးဗၞိက် နူ အာရပ်၊ အိန္ဒိယ၊ ကေုာံ ကြုက် ရ။ ပ္ၚံက်ၜဳ ဏအ် ဒးဒုင် ကော်စ ယၟု ဍုင် ဏအ် ဟိုတ်နူ သြဇာ ဍေဟ် မဇၞော် လောန် ရ။
* '''ခေတ် ဥရောပ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၅၁၁ ဂှ်၊ ပၞာန် ပဝ်တူဂြဳ (Portuguese) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု အာဖောန်သဝ် ဒဳ အာလ်ဗူကေရ်ကေ (Afonso de Albuquerque) လုပ် သီ ကေတ် ဍုင် မလာကာ သွက်ဂွံ ပိုင်ပြဳ ဂၠံင် ပရေင်ဗၞိက် ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် ဍတ်ချ် (Dutch) ကေုာံ ဗြိတိန် (British) တအ် ဆက် အုပ်ဓုပ် လဝ် စဵုကဵု ဍုင် တအ် ဏအ် ကလိဂွံ သၠးပွး ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ရ။&lt;ref name=&quot;leifer&quot;&gt;{{cite book |last=Leifer |first=M. |title=Malacca, Singapore, and Indonesia |publisher=Sijthoff &amp; Noordhoff |year=1978 |pages=20-35}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ လဒက်ပတန် (Geography and Extent) ==
ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ ဝွံ နွံကဵု လက္ခဏာ ပထဝဳ မတၟေင် တုဲ ပါ်လဝ် နကဵု ဍုင် ဆက်စပ် နာနာ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား တင်ဂၞင် သဇိုင် ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ
|-
! လက္ခဏာ (Characteristic)
! တင်ဂၞင် (Details)
|-
| '''ဇမၠိင် အလုံ''' (Total Length) || ၉၃၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၅၈၀ တိုင်)
|-
| '''အနာံ ဇၞော်အိုတ်''' (Maximum Width) || ၂၅၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၁၆၀ တိုင်) လပါ် သၟဝ်ကျာ
|-
| '''အနာံ အောန်အိုတ်''' (Minimum Width) || ၃၈ ကဳလဝ်မဳတာ (၂၄ တိုင်) ကြပ် ကု သေင်ကာပူ
|-
| '''ဇမ္ၚိုဟ် အောန်အိုတ်''' (Minimum Depth) || ၂၅ မဳတာ (၈၂ ပေ)
|-
| '''ဍုင် ဆက်စပ်''' (Littoral States) || အေန်ဒဝ်နဳယျာ၊ မလေယျာ၊ သေင်ကာပူ၊ သေံ (Thailand)
|}

ဟိုတ်နူကဵု ဇမ္ၚိုဟ် ဍေဟ် နွံ ဆ ၜိုတ် ၂၅ မဳတာ သၟး ဂှ်ရ၊ က္ၜင် ဇၞော် လောန် တအ် (ဥပမာ က္ၜင် တင်ကာ ကၠေင် ဇၞော်ဇၞော်) ဒး စကာ ဂၠံင် တၞဟ် မပ္တံကဵု ပ္ၚံက်ၜဳ လောမ်ဗံက် (Lombok Strait) မနွံ ပ္ဍဲ အေန်ဒဝ်နဳယျာ ရ။ က္ၜင် မဇၞော် အိုတ် မာန် ဖြတ် ပ္ၚံက်ၜဳ ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ '''မာလာကာမက်''' (Malaccamax) ရ။

== ၄။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဗၞိက် ဂၠးတိ (Economy and Global Trade) ==
ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ ဝွံ ဒှ် ဇုတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သွက် ဂၠးတိ ရ။ ဇၟာပ် သၞာံ က္ၜင် ကုန်စည် ကေုာံ က္ၜင် ကၠေင် ၜိုတ် ၉၀,၀၀၀ ပြင်င် ဖြတ် အာ ကၠုင် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ပ္ၚံက်ၜဳ ဏအ် ရ။ 

* ဍေဟ် ရေင်တၠုင် ၜိုတ် ၄၀% နူကဵု ပရေင်ဗၞိက် ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် ရ။
* '''ကၠေင်ရေနံ (Oil Transport):''' ဍေဟ် ဒှ် ဂၠံင် အဓိက သွက်ဂွံ ပလံင် ကၠေင် နူကဵု ဍုင် အာရပ် (Middle East) ဇရေင် ဍုင် မနွံပၟိက် ဇၞော် မပ္တံကဵု ကြုက်၊ ဂျပေန်၊ ကေုာံ ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုင်ကျာ ရ။ ကၠေင် ၜိုတ် ၁၆ ပြကောဋိ စည် (Barrels) ဒး ဖြတ် အာ လၟိုန် တ္ၚဲ ရ။
* ဍုင် မနွံ ကြပ် ကု ပ္ၚံက်ၜဳ ဏအ် ဥပမာ သေင်ကာပူ ဂှ် ဒှ် အာ ဍုင် မနွံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဟိုတ်နူ ဆိပ်ကမ်း မခိုဟ် ရ။

== ၅။ ဆိပ်ကမ်း ကေုာံ ဍုင် ဆက်စပ်ဂမၠိုင် (Ports and Bordering States) ==
ဍုင် မနွံ သြင် ၜဳ (Littoral states) တအ် ဇၞော်မောဝ် လဝ် ဆိပ်ကမ်း (Ports) ကဆံင် ဂၠးတိ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဖဵု နူကဵု ပ္ၚံက်ၜဳ ဏအ် ရ။

# '''သေင်ကာပူ (Singapore):''' ဆိပ်ကမ်း သေင်ကာပူ ဂှ် ဒှ် ဆိပ်ကမ်း မမံက်ဂတာပ် ကေုာံ ကမၠောန် ဂၠိုင် အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (ကြဴနူ ရှန်ဟိုင်း) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဗဟဵု သွက်ဂွံ ပလံင် ကပေါတ် (Transshipment hub) အဓိက။
# '''မလေယျာ (Malaysia):''' ဆိပ်ကမ်း ကလာင် (Port Klang) ကေုာံ ဆိပ်ကမ်း ပဳနင် (Penang) ဂှ် ဒှ် ဆိပ်ကမ်း အဓိက သွက် ကပေါတ် တိတ် ဍုင် မလေယျာ ရ。
# '''အေန်ဒဝ်နဳယျာ (Indonesia):''' ဆိပ်ကမ်း ဗေလာဝါန် (Belawan) ပ္ဍဲ သုမာတြာ ဂှ် ဒှ် ဆိပ်ကမ်း အဓိက သွက် ပရေင်ဗၞိက် ဍာ်။

== ၆။ အန္တရာယ် ဒမၠ ၜဳ ကေုာံ ဂီုကၠီု (Piracy and Security Risks) ==
ဟိုတ်နူကဵု ပ္ၚံက်ၜဳ ဏအ် ကြေပ် တုဲ နွံ ကု က္ၜင် ဂၠိုင် လောန် ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒၞာဲ မဖန်ဇန် သွက် '''ဒမၠ ၜဳ''' (Piracy) လောဲသွာ ရ။

* ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၁၉၉၀ စဵုကဵု ၂၀၀၀ လဒေါဝ်၊ အန္တရာယ် ဒမၠ ၜဳ ပ္ဍဲ ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ ဏအ် သၠုင် ဗွဲမလောန် ရ။ ညးတအ် လုပ် ပၠံင် ကေတ် ကပေါတ်၊ ကၠေင် ကေုာံ ရပ် မၞိဟ် သွက် သြန် ရ။
* ဆဂး ကြဴနူ သၞာံ ၂၀၀၄၊ ဍုင် ဆက်စပ် ပိ ဍုင် (အေန်ဒဝ်နဳယျာ၊ မလေယျာ၊ သေင်ကာပူ) တအ် ကောံသၟဟ် တုဲ ကၠောန် ပရေင်ကင်းလှည့် ပံင်ကောံ (Malacca Straits Patrols) ရ။ ပရေင်ဏအ် ပကဵု ညံင် အန္တရာယ် ဒမၠ ၜဳ ယှောတ် စှ်ေ အာ ဗွဲမဇၞော် ရ။&lt;ref name=&quot;guardian2025&quot;&gt;{{cite news |title=Piracy and armed robbery surge in the straits of Malacca and Singapore - report |newspaper=The Guardian |date=26 August 2025 |first=Ima |last=Caldwell}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ အကာဲအရာ ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ ယက် (Environmental Conditions and Haze) ==
အကာဲအရာ ပွဳပွူသဘာဝ ပ္ဍဲ ပ္ၚံက်ၜဳ ဏအ် လေဝ် ဒှ် တင်ဝါတ်ဂါတ် ဇၞော် မွဲ သွက် က္ၜင် တအ် ရ။

* '''ယက် ပၟတ် (Haze):''' ဇၟာပ် သၞာံ ပ္ဍဲ အခိင် ကညင်၊ ပရေင်စံင် ဂြိုပ် ပ္ဍဲ တကအ် သုမာတြာ သွက်ဂွံ တဵု တၞံ ကၠေင် (Palm oil) ဂှ် ကတဵုဗဒှ် ယက် ပၟတ် မဇၞော် မဖန် ညံင် လျး မညာတ် (Visibility) ဂွံ ယှောတ် စှ်ေ အာ စဵုကဵု ၂၀၀ မဳတာ ရ။ ဏအ်ဂှ် ကဵု အန္တရာယ် သွက် က္ၜင် မဒး ထိင်ဒဝ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မကြေပ် ရ။
* '''ဂြိုပ် တၞံ ဍာ်ဖန် (Mangroves):''' သြင် ၜဳ ၜါ လပါ် ဂှ် နွံကဵု ဂြိုပ် တၞံ ဍာ်ဖန် မကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လပှ် ကေုာံ မင်မဲ သဘာဝ တိရစ္ဆာန် ဍာ် ရ။

== ၈။ မဟာဗျူဟာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ (Global Geopolitical Strategy) ==
ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မဟာဗျူဟာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ အာရှ ရ။

* '''ပြသၞာ မလာကာ (Malacca Dilemma):''' သမ္မတ ဍုင်ကြုက် ဟူကျေန်ထောင်း (Hu Jintao) ကေင် ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ ဍုင်ကြုက် နွံ ကု &quot;ပြသၞာ မလာကာ&quot; ရ။ အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် ဂှ် ကၠေင်ရေနံ ဍုင်ကြုက် ၈၀% ပြင်င် ဂှ် ဒး ဖြတ် ကၠုင် နူ ပ္ၚံက်ၜဳ ဏအ် တုဲ၊ ယဝ်ရ ဒပ်ပၞာန် ဍာ် အမေရိကာန် (US Navy) ဟွံသေင်မ္ဂး အိန္ဒိယ ကၟာတ် ထောအ် ပ္ၚံက်ၜဳ ဏအ် မ္ဂး ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကြုက် ဒး ဒေါအ် ဇူ အာ မာန် ရ။
* '''အိန္ဒိယ (India):''' ဍုင်အိန္ဒိယ နွံကဵု သြဇာ လတူ ပါင် ပ္ၚံက်ၜဳ လပါ် သၟဝ်ကျာ ဟိုတ်နူ ညးတအ် ပိုင်ပြဳ လဝ် တကအ် အာန်ဒါမာန် ကေုာံ နဳကဝ်ဗာ (Andaman and Nicobar Islands) ရ။&lt;ref name=&quot;mckinnon&quot;&gt;{{cite journal |last=McKinnon |first=E. E. |title=Beyond Serandib: A Note on Lambri at the Northern Tip of Aceh |journal=Indonesia |volume=46 |year=1988 |pages=102-121}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ လၟေင် ကမၠောန် ပံင်ကောံ ရေင်သကအ် (Regional Cooperation) ==
သွက်ဂွံ မင်မဲ ဂီုကၠီု ကေုာံ ညိင်ဝတ် ပ္ဍဲ ပ္ၚံက်ၜဳ ဏအ်၊ ဍုင် ကောန်ဂကောံ အာသဳယာန် (ASEAN) တအ် ဒက်ပတန် လဝ် လၟေင် ကမၠောန် နာနာ သာ် ရ -

* '''ReCAAP:''' ဒှ် ပရေင်တုပ်စိုတ် ရးအာရှ သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ဒမၠ ၜဳ ကေုာံ ပါ်ပရအ် တင်ဂၞင် (Information sharing) မဆက်စပ် ကု ကမၠောန် ရာဇဝတ် ပ္ဍဲ ၜဳ။
* '''Malacca Strait Patrols (MSP):''' ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် ကင်းလှည့် ဍာ် (Naval patrols) ကေုာံ ကင်းလှည့် ကျာ (Air patrols - 'Eyes in the Sky') မကၠောန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု အေန်ဒဝ်နဳယျာ၊ မလေယျာ၊ သေင်ကာပူ ကေုာံ သေံ သွက်ဂွံ မင်မဲ လုံခြုံရေး ပ္ၚံက်ၜဳ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ ဝွံ ဒှ် ဇုတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဟွံမာန် ကၠေအ် အာ နူ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒြဟတ် မဆက်စပ် ဍုင် ရးဗၟံက် ကေုာံ ရးပလိုတ် ရ။ 

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ တင်ဝါတ်ဂါတ် မာန် ကတဵုဒှ် ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု က္ၜင် ဂၠိုင် လောန် အာ ကေုာံ ဒၞာဲ ကြေပ် အာ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ဍုင် ဥပမာ သေံ တအ် မိက်ဂွံ ခါဲ ကတိုင် ဍာ် တၟိ မကော်စ '''ကတိုင် ဍာ် ကရ (Kra Canal)''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ကတိုင် ဍာ် သေံ (Thai Canal)''' ပ္ဍဲ လပါ် သၠုင်ကျာ သေံ သွက်ဂွံ ကဵု ဂၠံင် တၞဟ် စၞး ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ ရ။ ၜိုန်ရ ပရေင်ဏအ် မာန် ဖန် ညံင် အခိင် ကၠောအ်ကူး ပြဟ် တိုန် ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ ပြသၞာ သြန်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ သဘာဝ ပွဳပွူ ဂှ်ရ၊ ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ ဝွံ ဆက် တန်တဴ နဒဒှ် ဂၠံင် ဍာ် ကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သမုဒ္ဒရာ အိန္ဒိယ]] (Indian Ocean)
* [[သေင်ကာပူ]] (Singapore)
* [[ပရေင်ဗၞိက် ဂၠးတိ]] (International Trade)
* [[ဒမၠ ၜဳ]] (Piracy)

{{Navbox
| name = Bodies of water in Southeast Asia
| title = ၜဳ ကေုာံ ပ္ၚံက်ၜဳ ပ္ဍဲ အာရှ အရှေ့တောင် (Seas and Straits in Southeast Asia)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ၜဳ (Seas)
| list1 =
* [[ၜဳ အာန်ဒါမာန်]] (Andaman Sea)
* [[ၜဳ ကြုက် သၠုင်ကျာ]] (South China Sea)
* [[ၜဳ ဂျာဗာ]] (Java Sea)
* [[ၜဳ သေလဳဗဳသ်]] (Celebes Sea)
| group2 = ပ္ၚံက်ၜဳ (Straits)
| list2 =
* [[ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ]] (Strait of Malacca)
* [[ပ္ၚံက်ၜဳ သေင်ကာပူ]] (Singapore Strait)
* [[ပ္ၚံက်ၜဳ သွန်ဒါ]] (Sunda Strait)
* [[ပ္ၚံက်ၜဳ လောမ်ဗံက်]] (Lombok Strait)
| group3 = ဍုင် ဆက်စပ်
| list3 =
* [[အေန်ဒဝ်နဳယျာ]] (Indonesia)
* [[မလေယျာ]] (Malaysia)
* [[သေင်ကာပူ]] (Singapore)
* [[သေံ]] (Thailand)
}}

[[Category:ပ္ၚံက်ၜဳဂမၠိုင်]]
[[Category:အာရှ အရှေ့တောင်]]
[[Category:မလေယျာ]]
[[Category:အေန်ဒဝ်နဳယျာ]]
[[Category:ပရေင်ဗၞိက် ဍာ်]]</text>
      <sha1>43xc8hkm03b0p5zaw9o6tthj5qmmjvc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒမၠ ၜဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11978</id>
    <revision>
      <id>57588</id>
      <timestamp>2026-10-06T11:08:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ဒမၠၜဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Piracy/Pirate'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ပၠံင်ဗတိုက်၊ ဂစိုတ် ကေုာံ ပရေင်ကလိလောန် ဒုဟ် နကဵု လွဟ် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လတူ ၜဳ ဟွံသေင်မ္ဂး သမုဒ္ဒရာ မ္ၚး ပယျဵု...&quot;</comment>
      <origin>57588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28051" sha1="k58q8s0ygmpzfwn1aqh2otolbec4lpo" xml:space="preserve">'''ဒမၠၜဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Piracy/Pirate'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ပၠံင်ဗတိုက်၊ ဂစိုတ် ကေုာံ ပရေင်ကလိလောန် ဒုဟ် နကဵု လွဟ် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လတူ ၜဳ ဟွံသေင်မ္ဂး သမုဒ္ဒရာ မ္ၚး ပယျဵု တိဍာ် ဍုင်မွဲမွဲ (International waters) ရ။ မၞိဟ် မကၠောန် ပရေင်ဒုစရိုက် လတူ ၜဳ တအ် ဂှ် ညးကော်စ '''ဒမၠၜဳ''' (Pirates) တုဲ၊ ညးတအ် ဗတိုက် က္ၜင် ဗၞိက် တအ် သွက်ဂွံ ပၠံင် ကေတ် ကပေါတ် ဥစ္စာ၊ ရတ် သြန် ကေုာံ ရပ် မၞိဟ် သွက်ဂွံ အာတ် သြန် လာပ် (Ransom) ရ။ ပရေင်ဒမၠၜဳ ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ မကတဵုဒှ် ကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် တမၠာ စဵုကဵု ခေတ် လၟုဟ် တုဲ ဍေဟ် ကဵု ဖဵုသက်ရောက် ပရေအ် လတူ ပရေင်ဗၞိက် ဂၠးတိ ကေုာံ ပရေင်ဂီုကၠီု ၜဳ သမုဒ္ဒရာ ဗွဲမဇၞော် ရ။&lt;ref name=&quot;konstam&quot;&gt;{{cite book |last=Konstam |first=Angus |title=Piracy: The Complete History |publisher=Osprey Publishing |year=2008 |pages=10-25}}&lt;/ref&gt;

အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ ၜဳ ကုလသမဂ္ဂ (UNCLOS) မ္ဂး၊ ပရေင်ဒမၠၜဳ ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ ရာဇဝတ် ဂၠးတိ မွဲ တုဲ၊ ဇၟာပ် ဍုင် သီုဖအိုတ် နွံ အခေါင် ရပ် ကေုာံ ဖျေဟ် ဒုဟ် လတူ ဒမၠၜဳ တအ် ပ္ဍဲ လတူ ၜဳ သၠးပွး ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဒမၠၜဳ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ခေတ်ထဝ်၊ ပရေင်ချဳဓရာင် ပ္ဍဲ အာရှ၊ နဲကဲ ဗတိုက်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ အကာဲအရာ ဒမၠၜဳ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Jolly_Roger.svg|thumb|right|300px|အလာံ ဂျဝ်လဳ ရဝ်ဂျာ (Jolly Roger) မဒှ် သင်္ကေတ ဒမၠၜဳ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ အခိင် ခေတ်ထဝ် ဒမၠၜဳ။ အလာံ ဏအ်ဝွံ မလေပ် စကာ သွက်ဂွံ ပကဵု ညံင် သတြု တအ် ဂွံ ဖေက်လကိုတ် တုဲ ဒုင် ပယျောဝ် လောဲသွာ ရ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ဒမၠၜဳ&quot; (Piracy) ဝွံ ကၠုင် နူကဵု မလိက် ဂရိတ် &quot;πειρατεία&quot; (peirateía) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်ပၠံင်ဗတိုက် လတူ ၜဳ&quot; ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် တမၠာ တေအ်၊ ပရေင်ပၠံင်ဗတိုက် ဝွံ ဟွံမဲ ကု ပယျဵု သၞောဝ် မကၠးသ္ဇုင် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် ရာဇဝတ် ဂၠးတိ မွဲ ရ။

အတိုင် ပိုဒ် ၁၀၁ နူကဵု လိက်ကသုက် သၞောဝ် ၜဳ ကုလသမဂ္ဂ (UNCLOS - United Nations Convention on the Law of the Sea)၊ &quot;ဒမၠၜဳ&quot; ဝွံ တွံ လဝ် အဓိပ္ပါယ် - &quot;ပရေင်ရပ်စပ် လွဟ်၊ ပရေင်ပၠံင်ဗတိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဍဵုဍိုက် မကတဵုဒှ် လတူ က္ၜင် မွဲ ကု က္ၜင် မွဲ သ္အာင် (Two-ship requirement) သွက် ပရဲ ပူဂိုလ် ပ္ဍဲ လတူ ၜဳ သၠးပွး (High seas) မ္ၚး ပယျဵု အာဏာ ဍုင် မွဲမွဲ&quot; ရ။ ယဝ်ရ ပရေင်ပၠံင်ဗတိုက် ကတဵုဒှ် အပ္ဍဲ ပယျဵု တိဍာ် ဍုင် မွဲမွဲ (Territorial waters) မ္ဂး၊ ညးကော်စ &quot;ပရေင်ပၠံင်ဗတိုက် လတူ လှာ်&quot; (Armed robbery at sea) ရ၊ ဟွံသေင် သၞောဝ် ဒမၠၜဳ ဂၠးတိ ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ခေတ် တမၠာ (Ancient History and Origins) ==
ပရေင်ဒမၠၜဳ ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် လဝ် တုပ် ကု အာယုက် ပရေင်ဗၞိက် ၜဳ (Maritime trade) ကီု ရ။ က္ၜင် မပလံင် ကပေါတ် ငုဟ်မး သၠုင် တအ် ဂှ် ဒှ် ပစ်မှတ် သွက် ညးဒမၠ တအ် ရ။

* '''ဂကူ ၜဳ သမုဒ္ဒရာ (Sea Peoples):''' ပ္ဍဲ အခိင် ၁၄ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ (BC)၊ ဂကောံ မၞိဟ် မကော်စ Sea Peoples တအ် ဝွံ ဒှ် ဒမၠၜဳ မဗတိုက် ပလီု လဝ် ဍုင် အဳဂျေပ် (Egypt) ကေုာံ အေန်ပါယာ ဟစ်တိုက် (Hittite Empire) လပါ် ၜဳ မေဒဳတေရာနဳယျာန် (Mediterranean) ရ။
* '''ဒမၠၜဳ သဳလဳသဳယျာ (Cilician Pirates):''' ပ္ဍဲ ခေတ် ရဝ်မ (Roman Republic)၊ ဒမၠၜဳ နူကဵု ဒေသ သဳလဳသဳယျာ တအ် ထိင်ဒဝ် လဝ် ပရေင်ဗၞိက် လတူ ၜဳ မေဒဳတေရာနဳယျာန် ရ။ ပ္ဍဲ ၇၅ ဘဳသဳ၊ ဂျူးလဳယတ် သဳသာ (Julius Caesar) ဇကု ဍေဟ် ဒးဒုင် ရပ် ကြိုင် လဝ် နကဵု ဒမၠၜဳ တအ် တုဲ ညး ဒး ကဵု လာပ် သྲန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် ညး ကလေင် ဗတိုက် တုဲ ဂစိုတ် ထောအ် ဒမၠ တအ် သီုဖအိုတ် ရ။
* '''ဗိုက်ကေန် (Vikings):''' အကြာ ၈ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ ဂကူ ဗိုက်ကေန် နူကဵု ရးဥရောပ သၟဝ်ကျာ တအ် စကာ က္ၜင် ဇမၠိင် (Longships) တုဲ ဗတိုက် ပၠံင် ကေတ် ဥစ္စာ နူကဵု ကွာန် ပြင်ၜဳ ကေုာံ ဘာလကျာ် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ သီုဖအိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;rediker&quot;&gt;{{cite book |last=Rediker |first=Marcus |title=Villains of All Nations: Atlantic Pirates in the Golden Age |publisher=Beacon Press |year=2004 |pages=35-50}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ခေတ်ထဝ် ဒမၠၜဳ (The Golden Age of Piracy) ==
&quot;ခေတ်ထဝ် ဒမၠၜဳ&quot; (Golden Age of Piracy) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခိင် အကြာ သၞာံ ၁၆၅၀ စဵုကဵု ၁၇၃၀ ရ။ အခိင် ဏအ်ဝွံ ဒှ် အခိင် ဒမၠၜဳ တအ် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ လတူ ၜဳ ကာရဳဗဳယာန် (Caribbean)၊ သမုဒ္ဒရာ အာတ်လာန်တိတ် (Atlantic) ကေုာံ သမုဒ္ဒရာ အိန္ဒိယ (Indian Ocean) ရ။

ခေတ်ထဝ် ဏအ် ပါ်လဝ် ပိ ကဏ္ဍ အဓိက -
# '''ခေတ် ဘူကာနဳယျာ (Buccaneering Period - 1650s-1680s):''' သၟာလွဳလွတ် ဂြိုပ် (Buccaneers) နူကဵု ဍုင်ပြင်သေတ် ကေုာံ အင်္ဂလာန် တအ် ပံင်ကောံ တုဲ ဗတိုက် ဍုင် ကေုာံ က္ၜင် သပိန် (Spain) ပ္ဍဲ ကာရဳဗဳယာန် ရ။
# '''ခေတ် ပၠံင်ဗတိုက် အာရှ (Pirate Round - 1690s):''' ဒမၠၜဳ နူကဵု အမေရိက သၟဝ်ကျာ တအ် အာ ဗတိုက် က္ၜင် ဗၞိက် မတိတ် နူကဵု ဍုင်အိန္ဒိယ ကေုာံ ဍုင်အာရပ် ပ္ဍဲ သမုဒ္ဒရာ အိန္ဒိယ ရ။
# '''ခေတ် ကာရဳဗဳယာန် (Post-Spanish Succession Period - 1716-1726):''' ကြဴနူ ပၞာန် အကြာ သပိန် ကေုာံ အင်္ဂလာန် အာစိုပ် ဒတုဲ ဂှ်၊ သၟာက္ၜင် ပၞာန် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံမဲ ကု ကမၠောန် တုဲ ပြံင်လှာဲ ဒှ် အာ ဒမၠၜဳ ရ။ 

ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် ဒမၠ မပြာကတ် အိုတ် မပ္တံကဵု '''ဗလက်ဗဳယတ်''' (Blackbeard - Edward Teach)၊ '''ဘာသဝ်လဝ်မဳ ရဝ်ဗာတ်''' (Bartholomew Roberts) ကေုာံ ဗြဴဒမၠ မပ္တံကဵု အာန် ဗောန်နဳ (Anne Bonny) တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။

== ၄။ ဒမၠၜဳ ပ္ဍဲ အာရှ ကေုာံ ဒေသ အာရှ အရှေ့တောင် (Piracy in Asia and Southeast Asia) ==
လပါ် အာရှ မ္ဂး ပရေင်ဒမၠၜဳ ဝွံ နွံကဵု ဝင် မဇၞော်မောဝ် ဗွဲမလောန် ကီု ရ။ ပ္ဍဲ အာရှ၊ ဒမၠၜဳ တအ် ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ မနွံ လဒက်ပတန် ခိုင်ကၠိုက် ညံင် အလဵုအသဳ ဍောတ် မွဲ ရ။

* '''ဝဝ်ကို (Wokou):''' ပ္ဍဲ ၁၄ ဗွဝ်ကၠံ ကဵု ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဒမၠၜဳ ဂျပါန် (Japanese pirates) မကော်စ ဝဝ်ကို တအ် ဝွံ ဗတိုက် ပၠံင် ဒေသ ပြင်ၜဳ ဍုင်ကြုက် (Ming Dynasty) ကေုာံ ဍုင်ကဝ်ရဳယျာ ဗွဲမဇၞော် ရ။
* '''ဂျိင် ယဳ သဝ် (Zheng Yi Sao / Ching Shih):''' ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဗြဴဒမၠ ဍုင်ကြုက် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဒမၠၜဳ မနွံ အာဏာ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ ရ။ ညး အုပ်ဓုပ် လဝ် က္ၜင် ဒမၠ ၃၀၀ ပြင်င် ကေုာံ ကောန်ပၞာန် ဒမၠ ၄၀,၀၀၀ စဵုကဵု ၈၀,၀၀၀ တၠ ရ။ ညး ဗတိုက် ပၠံင် က္ၜင် အလဵုအသဳ ကြုက်၊ ဗြိတိန် ကေုာံ ပဝ်တူဂြဳ စဵုကဵု အလဵုအသဳ သ္ဒး ကဵု လာပ် သြန် ကေုာံ သၠးဒုဟ် သွက် ညး ရ။
* '''ၜဳ မလာကာ (Strait of Malacca):''' ဟိုတ်နူကဵု ဒှ် ဂၠံင် ဗၞိက် အဓိက အကြာ အိန္ဒိယ ကေုာံ ကြုက်၊ ဒေသ ပြင်ၜဳ မလာယု ကေုာံ အေန်ဒဝ်နဳယှာ ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ဒမၠၜဳ ဇၞော် အိုတ် မွဲ နူကဵု ခေတ် သမိုင်း စဵုကဵု ခေတ် လၟုဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;antony&quot;&gt;{{cite book |last=Antony |first=Robert J. |title=Like Froth on the Sea: World of Pirates and Smugglers in Late Imperial China |publisher=University of California Press |year=2003 |pages=60-75}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ လွဟ်၊ က္ၜင် ကေုာံ နဲကဲ ဗတိုက် (Weapons, Ships, and Tactics) ==
ဒမၠၜဳ တအ် ဝွံ စကာ နဲကဲ မဖေက်လကိုတ် ညံင် ဂွံ ဒုင် ပယျောဝ် လောဲသွာ ဟွံဒး ဗတိုက် ဇၞော်ဇၞော် ရ။

* '''က္ၜင်:''' ဒမၠၜဳ တအ် ဒးဂၞပ် က္ၜင် မသာ၊ ပြဟ် ကေုာံ လောဲသွာ ပ္ဍဲ ပရေင်ချဳဓရာင် ဥပမာ က္ၜင် သလုက် (Sloops) ဟွံသေင်မ္ဂး က္ၜင် သကူနာ (Schooners) ရ။ ဍေဟ်တအ် ဝေင်ပါဲ က္ၜင် ပၞာန် ဇၞော်ဇၞော် ဟိုတ်နူ ဇြိုင် ကေုာံ ဒြေပ် သိုက် ရ။
* '''လွဟ်:''' ညးတအ် စကာ သေဏာတ် ပၟတ် (Flintlock pistols)၊ ၜုန် ဂၠေအ် (Cutlass)၊ ကေုာံ အမၠံက် (Cannons) ရ။ ဆဂး ညးတအ် ဟွံမိက် ပန် ပလီု ထောအ် က္ၜင် သတြု ဗွဲမဇၞော် ပုဟ်၊ ဟိုတ်နူ ညးတအ် နွံ ပၟိက် ကပေါတ် ဥစ္စာ ကေုာံ က္ၜင် ဂှ် ရ။
* '''နဲကဲ:''' ဒမၠၜဳ တအ် မလေပ် စကာ အလာံ ဍုင် တၞဟ် (False colors) ညံင် ဂွံ လုပ် ကြပ် လောဲသွာ။ ကာလ ကြပ် စိုပ် မ္ဂး၊ ညးတအ် ပတိုန် အလာံ '''ဂျဝ်လဳ ရဝ်ဂျာ''' (Jolly Roger) မဒှ် သင်္ကေတ &quot;ယဝ်ရ ဒုင် ပယျောဝ် မ္ဂး ဟွံဂစိုတ်&quot; (No quarter if resisted) တုဲ လုပ် သီ က္ၜင် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ၜတ်ကၞာတ် အကြာ ဒမၠၜဳ ခေတ်ထဝ် ကေုာံ ဒမၠၜဳ ခေတ်တၟိ
|-
! လက္ခဏာ
! ဒမၠၜဳ ခေတ်ထဝ် (Golden Age)
! ဒမၠၜဳ ခေတ်တၟိ (Modern Piracy)
|-
| '''အခိင်'''
| ၁၆၅၀ - ၁၇၃၀
| ၁၉၉၀ - တ္ၚဲဏအ်
|-
| '''က္ၜင်'''
| က္ၜင် ကျာ စဵု (Sloops, Schooners)
| က္ၜင် စက် မပြဟ် (Speedboats, Skiffs)
|-
| '''လွဟ်'''
| ၜုန်၊ သေဏာတ် ပၟတ်၊ အမၠံက်
| သေဏာတ် အေကေ (AK-47)၊ ရဝ်ကေတ် (RPG)
|-
| '''ပစ်မှတ် အဓိက'''
| ထဝ်၊ သြန်၊ ကပေါတ် ဗၞိက်
| လာပ် သြန် (Ransom) သွက် မၞိဟ် ကေုာံ က္ၜင်
|-
| '''ဒေသ အဓိက'''
| ကာရဳဗဳယာန်၊ အာတ်လာန်တိတ်
| သဝ်မာလဳယျာ၊ ၜဳ မလာကာ၊ ဂွံက် ဂူနဳယျာ
|}

== ၆။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဓဝ်သၞောဝ် ဒမၠၜဳ (Pirate Culture and Code of Conduct) ==
ၜိုန်ရ ဒမၠၜဳ တအ် ဒှ် သၟာရာဇဝတ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ လတူ က္ၜင် ညးတအ် နွံကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မတၟေင် ဗွဲမလောန် ရ။

* '''ဓဝ်သၞောဝ် ဒမၠ (Pirate Code / Articles):''' ဇၟာပ် ဒမၠ သီုဖအိုတ် သ္ဒး ထပက် စၟတ်တဲ လတူ သၞောဝ် က္ၜင် ရ။ ပ္ဍဲ ဏအ် ပါလုပ် လၟေင် ပါ်ပရအ် ပရဲ (Share of loot)၊ ဒဏ် လတူ မၞိဟ် ကမၠတ် ဥစ္စာ က္ၜင်၊ ကေုာံ ပရေင်ဟွံကဵု အခေါင် ပတိုန် ဗြဴ လတူ က္ၜင် ရ။
* '''သၞောတ် တုပ်သၟဟ် (Egalitarianism):''' က္ဍိုပ်သကိုပ် (Captain) ကေုာံ သကိုပ် ဗာ် (Quartermaster) တအ် ဂှ် ဒး ဒုင် ရုဲစှ် နကဵု မဲ (Election) နူကဵု ကောန်က္ၜင် သီုဖအိုတ် ရ။ ကောန်က္ၜင် မာန် ဖျေဟ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ယဝ်ရ ညး ဟွံစောမ် မာန် ရ။
* '''သြန် ဒုင်လျိုင် အာမခံ (Compensation/Insurance):''' ယဝ်ရ ဒမၠ မွဲ ဒးဝပ် မပ္တံကဵု ဇိုင် လီု ဟွံသေင်မ္ဂး မတ် ကၠက် ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် မ္ဂး၊ ညး ကလိဂွံ သြန် ကာကွယ် ဗွဲမဇၞော် နူကဵု စရင် ငွေ ဥစ္စာ က္ၜင် (Early form of workers' compensation) ရ။&lt;ref name=&quot;cordingly&quot;&gt;{{cite book |last=Cordingly |first=David |title=Under the Black Flag: The Romance and the Reality of Life Among the Pirates |publisher=Harcourt Brace &amp; Company |year=1995 |pages=90-110}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဒမၠၜဳ ခေတ်တၟိ ကေုာံ ဒေသ သဝ်မာလဳယျာ (Modern Piracy and Somalia) ==
ပရေင်ဒမၠၜဳ ဟွံကၠက် အာ သီုဖအိုတ် ပုဟ်။ ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ လက္ကရဴ ကေုာံ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ဍေဟ် ကလေင် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပၠန် ရ။

* '''သဝ်မာလဳယျာ (Somalia):''' ကြဴနူ အလဵုအသဳ သဝ်မာလဳယျာ လီုလာ် အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၁၊ ဒေသ ပြင်ၜဳ ဂှ် ဟွံမဲ ကု မၞိဟ် ထိင်ဒဝ် ရ။ တၠက္ၜင် က သ္အာင် တအ် လုပ် ကၠတ် ရပ် က ကေုာံ ကြိုတ် ထောအ် ကပေါတ် ဂျိ ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် သၟာက ညးဒေသ တအ် ဒက်ပတန် ဂကောံ ရပ်လွဟ် သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် (Coast Guard) တုဲ လက္ကရဴ ဂှ် ပြံင်လှာဲ ဒှ် အာ ဒမၠၜဳ ဇေတ်တ် ရ။ ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၂၀၀၅ စဵုကဵု ၂၀၁၂၊ ဒမၠ သဝ်မာလဳယျာ တအ် ရပ် က္ၜင် ဗၞိက် ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ အာတ် သြန် လာပ် ပြကောဋိ ဒဝ်လာ ရ။
* '''ဂွံက် ဂူနဳယျာ (Gulf of Guinea):''' ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ ဒေသ ပြင်ၜဳ အာဖရိက ပလိုတ် ဏအ် (ဗွဲတၟေင် ညောန် ကု နုဲဂျဳရဳယျာ) ဒှ် ဒၞာဲ မနွံ အန္တရာယ် အိုတ် သွက် ပရေင်ဒမၠၜဳ ရ။ ညးတအ် ဗွဲမဂၠိုင် ပၠံင် ကေတ် ကၠေင်ရေနံ ကေုာံ ရပ် ကောန်က္ၜင် ရ။

== ၈။ သၞောဝ်ဥပဒေ ၜဳ ကေုာံ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် (Maritime Law and Anti-Piracy Efforts) ==
သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ဒမၠၜဳ ခေတ်တၟိ၊ ဂၠးတိ ဒက်ပတန် လဝ် နဲကဲ သၞောဝ် ကေုာံ ပၞာန် ဗွဲမဂၠိုင် -

* '''သၞောဝ် ဂၠးတိ (Universal Jurisdiction):''' ဒမၠၜဳ ဝွံ ဒှ် ရာဇဝတ် &quot;Hostis humani generis&quot; (သတြု သွက် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ်) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ဇၟာပ် က္ၜင် ပၞာန် နူကဵု ဇၟာပ် ဍုင် မာန် ရပ် တုဲ ဖျေဟ် ဒုဟ် ဒမၠၜဳ ပ္ဍဲ လတူ ၜဳ သၠးပွး မာန် ရ။
* '''ပရေင်ပံင်ကောံ ပၞာန် (Naval Patrols):''' ဂကောံ မပ္တံကဵု နေတဝ် (NATO)၊ သမဂ္ဂ ဥရောပ (EU) ကေုာံ ဍုင် တၞဟ် တအ် ပံင်ကောံ တုဲ ကၠောန် ပရေင်မင်မဲ လတူ ဂၠံင် ၜဳ (Anti-piracy operations) ပ္ဍဲ ဂွံက် အေဒင် (Gulf of Aden) ရ။
* '''ပရေင်စဵုဒၞာ အပ္ဍဲ က္ၜင် (Ship Security):''' က္ၜင် ဗၞိက် တအ် စကာ မၞိဟ် မင်မဲ မနွံ ကု လွဟ် (Armed guards)၊ ကၟာတ် ခိုတ် ပသဲ (Barbed wire)၊ ကေုာံ ဍာ် ဇြဟတ် (Water cannons) သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် ဒမၠ တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;chalk&quot;&gt;{{cite book |last=Chalk |first=Peter |title=The Maritime Dimension of International Security: Terrorism, Piracy, and Challenges for the United States |publisher=RAND Corporation |year=2008 |pages=15-32}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဗၞိက် (Economic Impact on Global Trade) ==
ပရေင်ဒမၠၜဳ ဝွံ ကဵု ဖဵုသက်ရောက် ဇၞော် ဗွဲမလောန် လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ရ။ အတိုင် စရင် မ္ဂး၊ ပရေင်ဒမၠၜဳ သဝ်မာလဳယျာ ကဵု ဆောမ်လေင် ၜိုတ် ၇ ဘဳလဳယျာန် ဒဝ်လာ (Billion USD) ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ ပ္ဍဲ အခိင် ကဆံင် သၠုင် အိုတ် (၂၀၁၁) ရ။

* '''ငုဟ်မး အာမခံ (Insurance Premiums):''' က္ၜင် မဒး ဖြတ် အာ ဒေသ အန္တရာယ် တအ် သ္ဒး ထပ် ကဵု သြန် အာမခံ ဗွဲမသၠုင် ရ။
* '''ပရေင်ပြံင် ဂၠံင် (Rerouting):''' က္ၜင် လ္ၚဵု တအ် ဒး ပြံင် ဂၠံင် တြဴ မသ္ၚောဲ နူ တြေံ (ဥပမာ - ဖြတ် အာ လပါ် သၠုင်ကျာ အာဖရိက စၞး မဖြတ် တြဴ သူအက် - Suez Canal) မပကဵု ညံင် သြန် ကၠေင် ကေုာံ အခိင် ဒး ဆောမ်လေင် ဂၠိုင် ရ။
* '''လာပ် သြန် (Ransom Payments):''' သြန် လာပ် ဗွဲမဂၠိုင် မဒး ကဵု ဇရေင် ဒမၠ တအ် ဂှ် လဆောဝ် စိုပ် အာ ပ္ဍဲ တဲ ဂကောံ ရာဇဝတ် ဇၞော် ကေုာံ ဂကောံ အကြမ်းဖက် (Terrorists) တအ် ရ။

== ၁၀။ ဒမၠၜဳ ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ကေုာံ ရုပ်ဒမျိုင် (Pirates in Literature and Popular Culture) ==
ၜိုန်ရ ဒမၠၜဳ တအ် ဒှ် သၟာရာဇဝတ် မသ္ကာတ်မြဟ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ပေါပ် (Pop culture) မ္ဂး ညးတအ် ဒးဒုင် ချူ ဓမံက် လဝ် နဒဒှ် မၞိဟ် မနွံကဵု သၠးပွး ကေုာံ အာဇာနဲ (Romanticized) ရ။

* '''လိက် ဝတ္ထု (Literature):''' လိက် &quot;တကအ် ရတ်&quot; (Treasure Island - 1883) မချူ နကဵု ရဝ်ဗာတ် လူးဝစ် သတဳဗေန်သေန် (Robert Louis Stevenson) ဂှ် ဒှ် လိက် မဖန်ဗဒှ် လဝ် ရုပ်ရဴ ဒမၠၜဳ မပ္တံကဵု ကၠောအ် မြေက် မွဲ လပါ် (Eyepatch)၊ ဂစေမ် (Parrot) လတူ ပခုံး၊ ကေုာံ တၟေက် သြန် ရတ် (Treasure map) မပြာကတ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။
* '''ရုပ်ဒမျိုင် (Movies):''' ရုပ်ဒမျိုင် &quot;ဒမၠၜဳ ကာရဳဗဳယာန်&quot; (Pirates of the Caribbean) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ဇာတ်ကောင် ဂျက် သပဲရဝ် (Captain Jack Sparrow) ဂှ် ဒှ် ရုပ်ဒမျိုင် မအံင်ဇၞး အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ရုပ်ဒမျိုင် ရ။ ရုပ်ဒမျိုင် တအ် ဏအ် ဖန်ဗဒှ် ညံင် ဒမၠၜဳ တအ် ဂွံ ဒှ် မၞိဟ် ဇြဟတ် ခိုဟ် ကေုာံ လွဳ ပရဲ၊ ၜိုန်ရ ဝင် ဇေတ်တ် ဍေဟ် သ္ကာတ်မြဟ် ဗွဲမလောန် ကီု ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဝင် ၜဳ သမုဒ္ဒရာ]] (Maritime history)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ ၜဳ ကုလသမဂ္ဂ]] (UNCLOS)
* [[ဂျဝ်လဳ ရဝ်ဂျာ]] (Jolly Roger)
* [[ဗလက်ဗဳယတ်]] (Blackbeard)

{{Navbox
| name = Piracy topics
| title = ပရူပရာ ဆက်စပ် ကု ဒမၠၜဳ ကေုာံ ပရေင်ဂီုကၠီု ၜဳ (Piracy and Maritime Security)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ခေတ် ကေုာံ ဝင်
| list1 =
* [[ခေတ်ထဝ် ဒမၠၜဳ]] (Golden Age of Piracy)
* [[ဝဝ်ကို]] (Wokou)
* [[သၟာလွဳလွတ် ဂြိုပ်]] (Buccaneers)
* [[ပရေင်ဒမၠၜဳ ခေတ်တၟိ]] (Modern piracy)
| group2 = မၞိဟ် အဓိကဂမၠိုင်
| list2 =
* [[ဗလက်ဗဳယတ်]] (Blackbeard)
* [[ဘာသဝ်လဝ်မဳ ရဝ်ဗာတ်]] (Bartholomew Roberts)
* [[ဂျိင် ယဳ သဝ်]] (Zheng Yi Sao)
* [[အာန် ဗောန်နဳ]] (Anne Bonny)
| group3 = ယေန်သၞာင် ကေုာံ သင်္ကေတ
| list3 =
* [[ဂျဝ်လဳ ရဝ်ဂျာ]] (Jolly Roger)
* [[ဓဝ်သၞောဝ် ဒမၠ]] (Pirate code)
* [[တကအ် ရတ်]] (Treasure Island)
| group4 = ဒေသ မပြာကတ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ၜဳ ကာရဳဗဳယာန်]] (Caribbean Sea)
* [[ဂွံက် အေဒင်]] (Gulf of Aden)
* [[ၜဳ မလာကာ]] (Strait of Malacca)
* [[ဂွံက် ဂူနဳယျာ]] (Gulf of Guinea)
}}

[[Category:ဒမၠၜဳ]]
[[Category:ဝင် ၜဳ]]
[[Category:ရာဇဝတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ပရေင်ဂီုကၠီု ၜဳ]]</text>
      <sha1>k58q8s0ygmpzfwn1aqh2otolbec4lpo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောဝ်ဥပဒေ ၜဳ ကုလသမဂ္ဂ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11979</id>
    <revision>
      <id>57589</id>
      <timestamp>2026-10-06T11:13:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သၞောဝ်ဥပဒေ ၜဳ ကုလသမဂ္ဂ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''United Nations Convention on the Law of the Sea - UNCLOS'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လိက်ကသုက် ဂၠးကဝ် မွဲ မစၟတ်သမ္တီ လဝ် သၞောတ်ဝါဒ၊ အခေါင်အရာ ကေုာံ တာလျိုင် သွက် ဍု...&quot;</comment>
      <origin>57589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22687" sha1="qscdb5cu9t5toyiyrdoeprfgrswinee" xml:space="preserve">'''သၞောဝ်ဥပဒေ ၜဳ ကုလသမဂ္ဂ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''United Nations Convention on the Law of the Sea - UNCLOS'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လိက်ကသုက် ဂၠးကဝ် မွဲ မစၟတ်သမ္တီ လဝ် သၞောတ်ဝါဒ၊ အခေါင်အရာ ကေုာံ တာလျိုင် သွက် ဍုင်ဂမၠိုင် ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်စကာ ၜဳ ကေုာံ သမုဒ္ဒရာ ဂၠးတိ ရ။ သၞောဝ် ဝွံ ဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် &quot;သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် သွက် သမုဒ္ဒရာ&quot; (Constitution for the Oceans) ရ။ လိက်ကသုက် ဝွံ အာစိုပ် ဒတုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၂ ကြဴနူ ပေါဲသဳကၠဳ မရနုက်ကဵု ပိ (UNCLOS III) တုဲ၊ စ တန်တဴ ဒှ် သၞောဝ် (Entered into force) ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၆ နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၉၉၄ ရ။&lt;ref name=&quot;churchill&quot;&gt;{{cite book |last=Churchill |first=R. R. |author2=Lowe, A. V. |title=The Law of the Sea |edition=3rd |publisher=Manchester University Press |year=1999 |pages=13-25}}&lt;/ref&gt;

သၞောဝ် UNCLOS ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဇြောန် တိဍာ် (Maritime zones) အဓိက ဂမၠိုင်၊ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ပွဳပွူ ၜဳ၊ ကေုာံ နဲကဲ သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၞောဝ်ဥပဒေ ၜဳ ကုလသမဂ္ဂ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် ဇြောန် ၜဳ၊ အခေါင် အာကၠုင်၊ ကေုာံ ပြသၞာ ဂၠးကဝ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:UNCLOS maritime zones.svg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သၞောတ် ဇြောန် ၜဳ အတိုင် သၞောဝ် UNCLOS (မပ္တံကဵု ၜဳ ပိုင်ပြဳ၊ ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တၟေင် ကေုာံ ၜဳ သၠးပွး)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;သၞောဝ်ဥပဒေ ၜဳ ကုလသမဂ္ဂ&quot; (UNCLOS) ဝွံ ဒှ် လိက်ကသုက် အလုံ ဂၠးကဝ် မဖန်ဇန် လဝ် ညံင် ဍုင် သီုဖအိုတ် ဂွံ စကာ ၜဳ ကေုာံ သယံဇာတ ပ္ဍဲ ၜဳ နကဵု နဲကဲ မညိင်ဝတ်၊ သမဟ်၊ ကေုာံ မမင်မဲ သဘာဝ ပွဳပွူ (Sustainable) ရ။ 

ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒက်ပတန် သၞောဝ် ဏအ်၊ ဍုင်ဂမၠိုင် စကာ လဝ် သၞောတ် &quot;ၜဳ သၠးပွး&quot; (Freedom of the seas) မစတမ် ကၠုင် နူ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ (လညာတ် Hugo Grotius) မကဵု အခေါင် ဍုင် တအ် ပိုင်ပြဳ တိဍာ် ပ္ဍဲ ၜဳ ဆ ၃ တိုင် (3 nautical miles) သၟး ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် အာတ်မိက် တိဍာ် ၜဳ ဂၠိုင် တိုန် တုဲ ပြသၞာ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ UNCLOS ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် တၟိ မပသောင် ပြသၞာ တအ် ဏအ် အလုံ မွဲ ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပေါဲသဳကၠဳဂမၠိုင် (History and Conventions) ==
ပရေင်ခၞံ သၞောဝ် UNCLOS ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နကဵု ပေါဲသဳကၠဳ ဇၞော် ပိ ဝါ -

* '''UNCLOS I (၁၉၅၈):''' ပေါဲသဳကၠဳ ပထမ ပ္ဍဲ ဍုင် ဂျဳနဳဗာ (Geneva)။ ဍေဟ် ကတဵုဗဒှ် လိက်ကသုက် ပန် (Geneva Conventions on the Law of the Sea) ကီုလေဝ်၊ ဟွံမာန် စၟတ်သမ္တီ ဇမၞော် ၜဳ ပိုင်ပြဳ အလုံ ဂၠးတိ ဏီ။
* '''UNCLOS II (၁၉၆၀):''' ပေါဲသဳကၠဳ မရနုက်ကဵု ၜါ ဂှ် ဟွံအံင်ဇၞး ဟိုတ်နူ ဍုင် တအ် တုပ်စိုတ် ဟွံမာန် ပ္ဍဲ ပြသၞာ ဇမၞော် ၜဳ ပိုင်ပြဳ။
* '''UNCLOS III (၁၉၇၃–၁၉၈၂):''' ပေါဲသဳကၠဳ မရနုက်ကဵု ပိ ဂှ် ဒှ် ပေါဲသဳကၠဳ မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ လအ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ကုလသမဂ္ဂ။ ဍုင် ၁၆၀ ပြင်င် ပါလုပ် သဳကၠဳ ပွိုင် ၉ သၞာံ တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၂ ဂှ် လိက်ကသုက် UNCLOS တၟိ အာစိုပ် ဒတုဲ ရ။&lt;ref name=&quot;rothwell&quot;&gt;{{cite book |last=Rothwell |first=D. R. |author2=Stephens, T. |title=The International Law of the Sea |edition=2nd |publisher=Hart Publishing |year=2016 |pages=1-18}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဇြောန် တိဍာ် ကေုာံ ၜဳဂမၠိုင် (Maritime Zones) ==
သၞောဝ် UNCLOS ဝွံ ပါ် လဝ် ၜဳ နကဵု ဇြောန် အဓိက မသုန် သာ် မဒုင်သဇိုင် လတူ &quot;လာင် သဇိုင်&quot; (Baseline) မဒှ် ပယျဵု သြင်ၜဳ ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဇြောန် ၜဳ အတိုင် သၞောဝ် UNCLOS
|-
! ဇြောန် ၜဳ (Maritime Zone)
! ဇမၞော် (နူ လာင် သဇိုင်)
! အခေါင်အရာ ဍုင် ပိုင်ပြဳ (Coastal State Rights)
|-
| '''ဍာ် အပ္ဍဲ''' (Internal Waters)
| အပ္ဍဲ လာင် သဇိုင်
| ပိုင်ပြဳ အလုံစုံ ညံင်ရဴ တိ လတူ ဍုင် (Absolute sovereignty)။
|-
| '''ၜဳ ပိုင်ပြဳ''' (Territorial Sea)
| စဵုကဵု ၁၂ တိုင် ၜဳ (Nautical miles)
| ပိုင်ပြဳ အလုံစုံ، ဆဂး ဒး ကဵု အခေါင် က္ၜင် ဍုင်သ္အာင် ဖြတ် သီု ဟွံမဲ အန္တရာယ် (Innocent passage)။
|-
| '''ဇြောန် ဆက်စပ်''' (Contiguous Zone)
| ၁၂ နူ စဵုကဵု ၂၄ တိုင် ၜဳ
| အခေါင် ရပ်စပ် သၞောဝ် အကံက်အခေါန်، ပရေင်ယေန်သၞာင်، ကေုာံ ပရေင်အိမ်ဂရေရှေန် (Customs and immigration)။
|-
| '''ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တၟေင်''' (Exclusive Economic Zone - EEZ)
| စဵုကဵု ၂၀၀ တိုင် ၜဳ
| အခေါင် ကၠောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၟး (ဥပမာ ရပ် က၊ ခါဲ ကၠေင်)၊ ဆဂး ဟွံမဲ အာဏာ ပိုင်ပြဳ တိဍာ် အလုံစုံ (Sovereign rights for resources only)။
|-
| '''ၜဳ သၠးပွး''' (High Seas)
| မ္ၚး ၂၀၀ တိုင် ၜဳ
| တိဍာ် မဟွံမဲ သၟဝ် အာဏာ ဍုင် မွဲမွဲ။ ဍုင် သီုဖအိုတ် နွံ အခေါင် အာကၠုင်၊ ရပ် က၊ ကေုာံ သုတေသန ဗွဲမသၠးပွး။
|}
&lt;ref name=&quot;un&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/Depts/los/convention_agreements/texts/unclos/unclos_e.pdf |title=United Nations Convention on the Law of the Sea |publisher=United Nations |year=1982 |access-date=August 25, 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ အခေါင် က္ၜင် အာကၠုင် ကေုာံ ပရေင်သၠးပွး (Navigational Rights and Freedom) ==
သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် ပရေင်ဗၞိက် ဂၠးကဝ် ဂွံ အာကၠုင် လောဲသွာ၊ UNCLOS စၟတ်သမ္တီ လဝ် အခေါင် အာကၠုင် က္ၜင် အဓိက ၜါ သာ် -

* '''အခေါင် ဖြတ် သီု ဟွံမဲ အန္တရာယ် (Innocent Passage):''' က္ၜင် နူ ဍုင်သ္အာင် သီုကဵု က္ၜင် ပၞာန် တအ် နွံ အခေါင် ဖြတ် အာ လတူ &quot;ၜဳ ပိုင်ပြဳ&quot; (Territorial sea) ဍုင် မွဲမွဲ မာန် ယဝ်ရ ညးတအ် အာ လတူ ဍာ် ဓမ္မတာ တုဲ ဟွံဖန်ဗဒှ် အန္တရာယ် လတူ ဂီုကၠီု ဍုင် ပိုင်ပြဳ ၜဳ ဂှ် ရ။
* '''အခေါင် ဖြတ် ခလံက် ၜဳ (Transit Passage):''' ပ္ဍဲကဵု ခလံက် ၜဳ (Straits) မကိစ္စဇၞော် သွက် ပရေင်အာကၠုင် ဂၠးကဝ် (ဥပမာ ခလံက် ၜဳ မာလာကာ Malacca Strait) မ္ဂး၊ က္ၜင် ကေုာံ က္ၜင်ကျာ တအ် နွံ အခေါင် ဖြတ် အာ မာန် ဗွဲမသၠးပွး၊ တုဲ ဍုင် ပိုင်ပြဳ ခလံက် ၜဳ ဂှ် ဟွံမဲ အခေါင် ကၟာတ်လဒဵု ရ။

== ၅။ သၟဝ် ၜဳ ဇမျိုဟ် ကေုာံ အာဏာပိုင် (Deep Seabed and The Area) ==
တိ သၟဝ် ၜဳ မနွံ မ္ၚး ကလင် တိုက် (Continental shelf) ဍုင်ဂမၠိုင် ဂှ်၊ UNCLOS ကော်စ ယၟု '''ဒေသ''' (The Area) ရ။ 

သၞောဝ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ဒေသ&quot; ဏအ် ကေုာံ သယံဇာတ ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် '''အာဲကၟာဲ ဓမ္မတာ သွက် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ်''' (Common Heritage of Mankind) ရ။ ဍုင် မွဲမွဲ ဟွံမဲ အခေါင် သီ ကေတ် တိ ဏအ် သွက် ဇကု မွဲ ပုဟ်။ သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ပရေင်ခါဲ တၟအ် ကေုာံ သယံဇာတ ပ္ဍဲ သၟဝ် ၜဳ ဇမျိုဟ် (Deep seabed mining) ဏအ် ဂှ်၊ ကုလသမဂ္ဂ ဒက်ပတန် လဝ် '''[[ဂကောံ အာဏာပိုင် သၟဝ် ၜဳ ဂၠးကဝ်]]''' (International Seabed Authority - ISA) မနွံ ဌာနဂဥုပ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဂျမေကာ (Jamaica) ရ။

== ၆။ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ပွဳပွူ ၜဳ (Protection of the Marine Environment) ==
ကဏ္ဍ ၁၂ (Part XII) နူကဵု လိက်ကသုက် UNCLOS ဝွံ စၟတ်သမ္တီ လဝ် တာလျိုင် ဍုင်ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ မင်မဲ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ပ္ဍဲ သမုဒ္ဒရာ ရ။

* ဍုင် သီုဖအိုတ် ဒး ကၠောန် သၞောဝ်ဥပဒေ အပ္ဍဲဍုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်ကၠိခ္ဍက် မကၠုင် နူကဵု တိ (Land-based pollution)၊ နူကဵု က္ၜင် (Vessel-source pollution) ကေုာံ ပရေင်ထောအ် ကပေါတ် ပ္ဍဲ ၜဳ (Ocean dumping)။
* ဍုင် မနွံ က္ၜင် (Flag states) ကေုာံ ဍုင် မနွံ ၜဳ (Coastal states) တအ် နွံ အာဏာ ရပ်စပ် ကု က္ၜင် မလီုလာ် သဘာဝ ပွဳပွူ ၜဳ ရ။&lt;ref name=&quot;tanaka&quot;&gt;{{cite book |last=Tanaka |first=Y. |title=The International Law of the Sea |edition=3rd |publisher=Cambridge University Press |year=2019 |pages=280-295}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပြသၞာ (Dispute Settlement) ==
ယဝ်ရ ဍုင် ကောန်ဂကောံ တအ် ကတဵုဒှ် ပြသၞာ လတူ ပရေင်ပါ် ပယျဵု ဟွံသေင်မ္ဂး အခေါင်အရာ ပ္ဍဲ ၜဳ မ္ဂး၊ UNCLOS ဖန်ဇန် လဝ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ နကဵု သၞောဝ် ရ။ ဍုင် တအ် မာန် ရုဲစှ် ရုင်ဗစာ အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် -

# '''[[ရုင်ဗစာ သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးကဝ်]] (ITLOS):''' မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင် ဟာမ်ဘုက် (Hamburg)၊ ဂျာမနဳ။ ဒှ် ရုင်ဗစာ မဖန်ဇန် လဝ် သီးသန့် သွက် ပြသၞာ UNCLOS။
# '''[[ရုင်ဗစာ ဓဝ်ယာ ဂၠးကဝ်]] (ICJ):''' မနွံ ပ္ဍဲ ဟိတ် (The Hague)၊ နယ်သာလာန်။ 
# '''ခုံရုံး ခါတ်သ္ဂုတ် (Arbitral Tribunals):''' အတိုင် ဇမၠိင် ကဏ္ဍ ၇ (Annex VII)၊ ဍုင် တအ် မာန် ဒက်ပတန် ခုံရုံး သီးသန့် သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ ရ။ (ဥပမာ - ပြသၞာ ၜဳ ကြုက် သၠုင်ကျာ အကြာ ဖဳလဳပိန် ကဵု ကြုက် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၆)။

== ၈။ ကောန်ဂကောံ ဍုင်ဂမၠိုင် ကေုာံ အကာဲအရာ အမေရိကာန် (State Parties and the US Position) ==
စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၂၄၊ UNCLOS ဝွံ နွံ ဍုင် ကောန်ဂကောံ (State parties) ၁၆၉ ဍုင် (သီုကဵု သမဂ္ဂ ဥရောပ EU) ရ။ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဒုင်တဲ ကေုာံ ထပက် လဝ် စၟတ်တဲ လတူ လိက်ကသုက် ဏအ် ရ။

ဆဂး ဍုင် အမေရိကာန် (United States) ဝွံ ဒှ် ဍုင် အဓိက မွဲ မဟွံဂွံ ဒှ် ကောန်ဂကောံ ဏီ ရ။ ၜိုန်ရ အလဵုအသဳ အမေရိကာန် (သမ္မတ ကလိန်တာန်) ထပက် လဝ် စၟတ်တဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၄ ကီုလေဝ်၊ သဳနိတ် အမေရိကာန် (U.S. Senate) ဟွံဂွံ စၟတ်သမ္တီ (Ratify) ဍေဟ် ဏီ ဟိုတ်နူ ညးတအ် ဒစးဒုင် ပရေင်ပါ်ပရအ် သယံဇာတ ပ္ဍဲ သၟဝ် ၜဳ ဇမျိုဟ် (Part XI) ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ်၊ အမေရိကာန် ဒ္ဂေတ် ဗက် UNCLOS ဗွဲမဂၠိုင် နဒဒှ် '''သၞောဝ် ဓမ္မတာ ဂၠးကဝ်''' (Customary international law) ရ။

[[File:United Nations Convention on the Law of the Sea parties.svg|thumb|left|300px|ဗီုရုပ် မထ္ၜး ဍုင် ကောန်ဂကောံ UNCLOS (သာ် သၚေက်)။ ဍုင် အမေရိကာန် (သာ် လိမ္မော်) ထပက် စၟတ်တဲ ကီုလေဝ် ဟွံဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဏီ။]]

== ၉။ ပြသၞာ ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ (Contemporary Challenges) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ UNCLOS ဒး ဆဵုဂဗ ကု ပြသၞာ ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ် တၟိ မဟွံဂွံ ချူ လဝ် ဍာံဍာံပြပြ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၂ တေအ် ရ -

* '''ပြသၞာ ၜဳ ကြုက် သၠုင်ကျာ (South China Sea):''' ဍုင်ကြုက် (China) အာတ်မိက် ပိုင်ပြဳ ၜဳ ကြုက် သၠုင်ကျာ ကြပ် အလုံ မွဲ (Nine-dash line) မဒစးဒုင် ကု သၞောဝ် ဇြောန် EEZ အတိုင် UNCLOS ရ။ ခုံရုံး ခါတ်သ္ဂုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၆ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ လညာတ် ကြုက် ဏအ် ဟွံကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ် ရ။
* '''အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု ကေုာံ ဍာ် ၜဳ သၠုင် တိုန် (Sea-level Rise):''' ဟိုတ်နူ ဍာ် ၜဳ သၠုင် တိုန်၊ ပယျဵု လာင် သဇိုင် (Baselines) ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ပြံင်လှာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠေအ် အာ မာန် ရ။ ဏအ်ဂှ် ကတဵုဗဒှ် ပြသၞာ လတူ ဇမၞော် EEZ သွက် ဍုင် တကအ် ဍောတ်ဍောတ် တအ် ရ။
* '''ပရေင်မင်မဲ ဇဳဝ ၜဳ မ္ၚး အာဏာပိုင် (BBNJ):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၃ ဂှ် ကုလသမဂ္ဂ စၟတ်သမ္တီ လိက်ကသုက် တၟိ မွဲ (High Seas Treaty) သွက်ဂွံ မင်မဲ သယံဇာတ ဇဳဝ (Marine biodiversity) ပ္ဍဲ ၜဳ သၠးပွး ရ။&lt;ref name=&quot;nordquist&quot;&gt;{{cite book |last=Nordquist |first=M. H. |title=United Nations Convention on the Law of the Sea 1982: A Commentary |volume=1 |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=1985 |pages=45-60}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future) ==
သၞောဝ်ဥပဒေ ၜဳ ကုလသမဂ္ဂ (UNCLOS) ဝွံ ဒှ် အောင်မြင်မှု ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးကဝ် ရ။ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ်ဝါဒ မခိုင်ကၠိုက် မွဲ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်စကာ ၜဳ ကေုာံ မင်မဲ ၜိုဟ်သြိုဟ် အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင် ရ။

ၜိုန်ရ သၞောဝ် ဝွံ နွံကဵု တင်ဍိုန်လျ လ္ၚဵု ကေုာံ ဒး ဆဵုဂဗ ကု ဍုင် ဇၞော် တအ် မဟွံဒ္ဂေတ် ဗက် (ဥပမာ ပြသၞာ ၜဳ ကြုက် သၠုင်ကျာ) ကီုလေဝ်၊ UNCLOS ဆက် တန်တဴ နဒဒှ် တိုင်ခဳ အဓိက သွက် ပရေင်အုပ်ဓုပ် သမုဒ္ဒရာ ရ။ အနာဂတ် သၞောဝ် ဏအ် ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ဒဒှ်ရ ဍေဟ် မာန် ပြံင်လှာဲ ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ပြသၞာ ခေတ်တၟိ မပ္တံကဵု အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု ကေုာံ နည်းပညာ တၟိ မာန် ဟွံမာန် ဂှ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သမုဒ္ဒရာ]] (Ocean)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးကဝ်]] (International Law)
* [[ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တၟေင်]] (Exclusive Economic Zone)
* [[ရုင်ဗစာ ဓဝ်ယာ ဂၠးကဝ်]] (International Court of Justice)

{{Navbox
| name = Law of the Sea
| title = သၞောဝ်ဥပဒေ ၜဳ ကေုာံ ကုလသမဂ္ဂ (Law of the Sea and the United Nations)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဇြောန် ၜဳ (Maritime Zones)
| list1 =
* [[ဍာ် အပ္ဍဲ]] (Internal waters)
* [[ၜဳ ပိုင်ပြဳ]] (Territorial sea)
* [[ဇြောန် ဆက်စပ်]] (Contiguous zone)
* [[ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တၟေင်]] (Exclusive Economic Zone)
* [[ကလင် တိုက်]] (Continental shelf)
* [[ၜဳ သၠးပွး]] (High seas)
| group2 = အေန်သတဳကျူရှေန်ဂမၠိုင် (Institutions)
| list2 =
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[ရုင်ဗစာ သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးကဝ်]] (ITLOS)
* [[ဂကောံ အာဏာပိုင် သၟဝ် ၜဳ ဂၠးကဝ်]] (International Seabed Authority)
* [[ဂကောံ ၜဳ ဂၠးကဝ်]] (International Maritime Organization)
| group3 = ပြသၞာ ကေုာံ အခေါင်အရာ
| list3 =
* [[အခေါင် ဖြတ် သီု ဟွံမဲ အန္တရာယ်]] (Innocent passage)
* [[ပြသၞာ ၜဳ ကြုက် သၠုင်ကျာ]] (South China Sea disputes)
* [[ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ၜဳ]] (Marine pollution)
}}

[[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:သမုဒ္ဒရာ ကေုာံ ၜဳ]]
[[Category:လိက်ကသုက် ဂၠးကဝ်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>qscdb5cu9t5toyiyrdoeprfgrswinee</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရုင်ဗစာ သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးကဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11980</id>
    <revision>
      <id>57590</id>
      <timestamp>2026-10-06T11:14:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ရုင်ဗစာ သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးကဝ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''International Tribunal for the Law of the Sea'', ပြင်သေတ်: ''Tribunal international du droit de la mer'', ဗွဲခမၞောန် '''ITLOS''') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကောံ အလဵုအသဳ အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင် (Intergovernmental organ...&quot;</comment>
      <origin>57590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23769" sha1="akk07m3tg3d7zc7c5v9e6a8fmabn59h" xml:space="preserve">'''ရုင်ဗစာ သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးကဝ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''International Tribunal for the Law of the Sea'', ပြင်သေတ်: ''Tribunal international du droit de la mer'', ဗွဲခမၞောန် '''ITLOS''') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကောံ အလဵုအသဳ အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင် (Intergovernmental organization) မွဲ မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လိက်ကသုက် ကုလသမဂ္ဂ သွက် သၞောဝ် ၜဳ (United Nations Convention on the Law of the Sea - UNCLOS) သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ မဆေင်စပ် ကု ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပရေင်စကာ သၞောဝ် ၜဳ တအ် ရ။ ရုင်ဗစာ ဏအ်ဝွံ နွံ ဌာန်ဂဥုပ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဟာမ်ဗာတ် (Hamburg)၊ ဍုင်ဂျာမနဳ (Germany) တုဲ စတင် ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၆ ရ။&lt;ref name=&quot;unclos&quot;&gt;{{cite book |last=Harrison |first=J. |title=Making the Law of the Sea: A Study in the Development of International Law |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

ရုင်ဗစာ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက မွဲ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် လတူ ၜဳ ဇၞော် ဂၠးကဝ် (High seas)၊ ပရေင်သုင်စောဲ သယံဇာတ သၟဝ် ၜဳ၊ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ပွဳပွူ ဍာ် ၜဳ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ရုင်ဗစာ သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးကဝ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ အာဏာ တရားသၞောဝ်၊ လၟေင် ကမၠောန်၊ ကေုာံ အမှု အဓိက ဂမၠိုင် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Itlos-01.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သ္ၚိစၠတ် ရုင်ဗစာ သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးကဝ် (ITLOS) မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင်ဟာမ်ဗာတ်၊ ဍုင်ဂျာမနဳ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ရုင်ဗစာ သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးကဝ်&quot; (ITLOS) ဝွံ ဒှ် ရုင်ဗစာ သီးသန့် မွဲ မကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်တုပ်စိုတ် ဂၠးကဝ် မကော်စ &quot;သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ၜဳ&quot; (Constitution for the Oceans) ရ။ လိက်ကသုက် UNCLOS ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် တရားသၞောဝ် မနွံကဵု အာဏာ မသ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် (Binding dispute settlement system) သွက် ဍုင် မပါလုပ် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ 

ITLOS ဂှ် ဒှ် ဂကောံ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပသောင် ပြသၞာ UNCLOS မွဲစွံ ကု ရုင်ဗစာ တရားဓဝ် ဂၠးကဝ် (International Court of Justice - ICJ) ကေုာံ ရုင်ဗစာ သ္ဂုတ်သွာတ် ပြသၞာ ယာယဳ (Arbitral Tribunals) တအ် ရ။ ဍုင် မပါလုပ် ပ္ဍဲ လိက်ကသုက် တအ် ဝွံ နွံ အခေါင် ရုဲစှ် ရုင်ဗစာ လဵု ညးတအ် မိက်ဂွံ စကာ သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ မာန် ရ။ ITLOS ဂှ် နွံ အစောံသတ္တိ ဗွဲမပြဟ် သွက်ဂွံ ပတိတ် သ္ဂုတ်သွာတ် ယာယဳ (Provisional measures) ကေုာံ ပရေင်ဗလး က္ၜင် ကေုာံ ကောန်က္ၜင် မဒးဒုင် ရပ် (Prompt release of vessels and crews) ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဒက်ပတန် (History and Establishment) ==
ဝင် ပရေင်ဒက်ပတန် ITLOS ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပေါဲသဳကၠဳ ကုလသမဂ္ဂ မရနုက်ကဵု ပိ မဆေင်ကဵု သၞောဝ် ၜဳ (UNCLOS III) မကၠောန် ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၁၉၇၃ စဵုကဵု ၁၉၈၂ ရ။

* '''ပေါဲသဳကၠဳ UNCLOS III:''' ပ္ဍဲ ပေါဲသဳကၠဳ ဏအ်၊ တၠပညာ သၞောဝ် ဍုင်ဂမၠိုင် သဳကၠဳ ဖျေဟ် လဝ် ပယျဵု တိဍာ် ၜဳ (Territorial waters)၊ ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီးသန့် (Exclusive Economic Zones - EEZ)၊ ကေုာံ ပရေင်ခါဲ သယံဇာတ သၟဝ် ၜဳ ဇမ္နက် ရ။ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် သၞောဝ် တအ် ဏအ်၊ ညးတအ် ဒက်ပတန် ရုင်ဗစာ သီးသန့် မွဲ ရ။&lt;ref name=&quot;rothwell&quot;&gt;{{cite book |last=Rothwell |first=D. |author2=Oude Elferink, A. |title=The Oxford Handbook of the Law of the Sea |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=250-265}}&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင်ဒက်ပတန်:''' လိက်ကသုက် UNCLOS ဝွံ စတင် ဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၀ ဒဳဇြေမ်ဗာ ၁၉၈၂ တုဲ စိုပ် အာ အာဏာ တန်တဴ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၆ နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၉၉၄ ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၆ ဂှ် ITLOS စတင် ပံက် ရုင် ကေုာံ ခါန်ကၞက် တၠသၞောဝ် အလန် ပထမအိုတ် ရ။ 

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ နာဲဗစာ (Composition and Judges) ==
ရုင်ဗစာ သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးကဝ် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု တၠသၞောဝ် (Judges) ၂၁ တၠ မနွံကဵု ပရေင်သၠးပွး ကေုာံ ပရေင်စိုန်သကီု ပ္ဍဲ ကမၠောန် သၞောဝ် ၜဳ ရ။

* '''ပရေင်ရုဲစှ် (Election):''' တၠသၞောဝ် တအ် ဂှ် ဍုင် မပါလုပ် (States Parties) တအ် မဲ ရုဲစှ် ကေတ် နကဵု မဲ ဓလုက် ရ။ တၠသၞောဝ် မွဲ တၠ မ္ဂး နွံ အာယုက် တာလျိုင် ၉ သၞာံ တုဲ၊ ဇၟာပ် ၃ သၞာံ မ္ဂး တၠသၞောဝ် ၁/၃ ဒး ဒုင် ရုဲစှ် တၟိ ဟွံသေင်မ္ဂး ကလေင် ရုဲစှ် မာန် ရ။
* '''ပရေင်ပါ်ပရအ် ဒေသ (Geographical Distribution):''' သွက်ဂွံ ကိုယ်စားပြု အလုံ ဂၠးတိ၊ တၠသၞောဝ် ၂၁ တၠ ဂှ် ဒး ပါ် လဝ် အတိုင် ဒေသ ပထဝဳ မပ္တံကဵု တိုက်အာဖရိက ၅ တၠ၊ တိုက်အာရှ ၅ တၠ၊ လာတေန် အမေရိကာ ကေုာံ ကာရဳဗဳယာန် ၄ တၠ၊ ရးဥရောပ ဗမံက် ၃ တၠ၊ ကေုာံ ရးဥရောပ ပလိုတ် ၄ တၠ ရ။
* တၠသၞောဝ် တအ် ဝွံ ဒး ဒှ် မၞိဟ် မနွံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ သၠုင် အိုတ် ကေုာံ သ္ဒး ထိင်ဒဝ် ပရေင်တန်တဴ လဒေါဝ် (Impartiality) လၟိုန် ရ။ 

== ၄။ ဌာန်ဂဥုပ် ကေုာံ ဒၞာဲသဳကၠဳ (Seat and Location) ==
ဌာန်ဂဥုပ် ITLOS ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင်ဟာမ်ဗာတ် (Hamburg)၊ ဍုင်ဂျာမနဳ။ 

* '''သ္ၚိစၠတ် (Premises):''' သ္ၚိစၠတ် ရုင်ဗစာ ဝွံ အလဵုအသဳ ဂျာမနဳ တအ် သြိုင်ခၞံ လဝ် ကဵု ပ္ဍဲ ဒေသ Nienstedten ဇိုင် ၜဳ Elbe တုဲ ပအပ် ပြာပ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၀ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် သ္ၚိစၠတ် မနွံကဵု အဆင်အပြင် ခေတ်တၟိ ကေုာံ ကောန်ရုင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* ၜိုန်ရ ဌာန်ဂဥုပ် နွံ ပ္ဍဲ ဂျာမနဳ ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဍုင် မနွံ ပြသၞာ တအ် အာတ်မိက် မ္ဂး၊ ရုင်ဗစာ ဝွံ မာန် ပြံင်လှာဲ အာ ကၠောန် ပေါဲသဳကၠဳ ပ္ဍဲ ဍုင် တၞဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေသ တၞဟ် (ဥပမာ ပ္ဍဲ ဍုင်သိင်္ဃပူ) မာန် ရ။ ဆဂး စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်၊ အမှု သီုဖအိုတ် ဂှ် ညးတအ် သဳကၠဳ လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဟာမ်ဗာတ် သၟး ရ။

== ၅။ အာဏာစၟတ်သမ္တီ တရားသၞောဝ် (Jurisdiction and Mandate) ==
အာဏာစၟတ်သမ္တီ (Jurisdiction) သွက် ITLOS ဝွံ လှဲလး ဗွဲမလောန် တုဲ ဆေင်စပ် ကု အမှု နာနာ သာ် လတူ ၜဳ ရ။

* '''ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လိက်ကသုက် (Interpretation of UNCLOS):''' ရုင်ဗစာ နွံ အာဏာ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လတူ ပြသၞာ မကတဵုဒှ် အကြာ ဍုင် ကဵု ဍုင် မဆေင်စပ် ကု ပရေင်စကာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လိက်ကသုက် UNCLOS ရ။ 
* '''သ္ဂုတ်သွာတ် ယာယဳ (Provisional Measures):''' ယဝ်ရ နွံ အန္တရာယ် မလီုလာ် မာန် (ဥပမာ သဘာဝ ပွဳပွူ ဍာ် ၜဳ ဒးဒုင် စံင် ပလီု)၊ ITLOS မာန် ပတိတ် အမိင် ယာယဳ ညံင် ဂွံ ဒေါအ် ထောအ် ကမၠောန် တအ် ဂှ် ပြဟ်ပြဟ် ကၠာ ဟွံဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အလုံစုံ ရ။
* '''ပရေင်ဗလး က္ၜင် ပြဟ်ပြဟ် (Prompt Release):''' ယဝ်ရ ဍုင် မွဲမွဲ ရပ် လဝ် က္ၜင် ဍုင်သ္အာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကောန်က္ၜင် တအ် မ္ဂး၊ ဍုင် မပိုင် က္ၜင် ဂှ် မာန် တိုန် ရုင်ဗစာ ITLOS ညံင် ဂွံ ပတိတ် အမိင် ဗလး က္ၜင် ဂှ် နကဵု ပရေင်စွံ သြန် အာမခံ (Bond) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် မဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ရုင်ဗစာ ဏအ် ရ။

== ၆။ စၠတ်ဓရ် ပြသၞာ သၟဝ်ၜဳ (Seabed Disputes Chamber) ==
အရာ မတၟေင် အိုတ် မွဲ သွက် ITLOS ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဒက်ပတန် '''စၠတ်ဓရ် ပြသၞာ သၟဝ်ၜဳ''' (Seabed Disputes Chamber) ရ။ 

* ကဏ္ဍ ၁၁ (Part XI) နူကဵု လိက်ကသုက် UNCLOS ဝွံ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ပရူ ဇြောန် သၟဝ် ၜဳ ဇမ္နက် (The Area) မဒှ် ဒြပ် သဘာဝ ဂၠးကဝ် (Common heritage of mankind) ရ။ 
* စၠတ်ဓရ် ဏအ် နွံကဵု တၠသၞောဝ် ၁၁ တၠ မရုဲစှ် လဝ် နူကဵု တၠသၞောဝ် ၂၁ တၠ ဂှ် ရ။ 
* ဍေဟ် နွံ အာဏာ သီးသန့် (Exclusive jurisdiction) သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင်၊ အာဏာပိုင် သၟဝ်ၜဳ ဂၠးကဝ် (International Seabed Authority - ISA)၊ ကေုာံ ကုမ္ပဏဳ ပုဂ္ဂလိက တအ် မဆေင်စပ် ကု ပရေင်ခါဲ သယံဇာတ (Deep seabed mining) သၟဝ် ၜဳ ရ။&lt;ref name=&quot;isa&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.itlos.org |title=Official Website of the International Tribunal for the Law of the Sea |publisher=ITLOS |year=2023 |access-date=October 6, 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ လၟေင် ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် (Procedures and Decision Making) ==
လၟေင် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ITLOS ဝွံ ဖြတ် အာ နကဵု လၟေင် ၜါ သာ် - ပရေင်ချူ လိက် (Written proceedings) ကေုာံ ပေါဲဟီု ဂလာန် ဍောင်ပါင် (Oral proceedings) ရ။

* '''ပရေင်ချူ လိက်:''' ဍုင် မပါလုပ် တအ် သ္ဒး ပလံင် လိက် ဓမံက် ထ္ၜး တင်ဂၞင်၊ သက်သဳ ကေုာံ လညာတ် သၞောဝ် ညးတအ် (Memorials and Counter-Memorials) ရ။
* '''ပေါဲဟီု ဂလာန်:''' ကြဴနူ လိက် စိုပ် တုဲ၊ သၟာသၞောဝ် (Agents and Counsels) နူကဵု ဍုင် တအ် သ္ဒး ကၠုင် ဟီု ဂလာန် ပ္ဍဲ ဂတ မုက် တၠသၞောဝ် ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဟာမ်ဗာတ် ရ။ အရေဝ်ဘာသာ ရုံး ပ္ဍဲ ပေါဲသဳကၠဳ ဂှ် ဒှ် အင်္ဂလိပ် ကေုာံ ပြင်သေတ် ရ။
* '''သ္ဂုတ်သွာတ် (Judgment):''' သ္ဂုတ်သွာတ် နူကဵု ITLOS ဂှ် ဒှ် သ္ဂုတ်သွာတ် လက္ကရဴ အိုတ် တုဲ ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် ဍာံဍာံပြပြ (Final and binding) ရ။ အခေါင် ကလေင် အယူခံ (Appeal) ဟွံမဲ ပုဟ်၊ ဆဂး ယဝ်ရ ဂၠာဲ ဆဵု သက်သဳ တၟိ မာန် ကလေင် ကသေအ် ကၟဝ် (Revision) မာန် ရ။

== ၈။ အမှု အဓိက ကေုာံ ပရေင်ဆေင်စပ် (Notable Cases and Disputes) ==
စတမ် နူ မဒက်ပတန် လဝ်၊ ITLOS ဒုင် ကေတ် လဝ် အမှု ပြင် ၃၀ အမှု ရ။ အမှု မပြာကတ် တအ် ဂှ် -

* '''အမှု သာဲဂါ (M/V &quot;Saiga&quot; Case - 1997):''' ဒှ် အမှု ပထမအိုတ် မဆေင်စပ် ကု ပရေင်ဗလး က္ၜင် ကၠေင်။ ဍုင်ဂဳနဳ (Guinea) ရပ် လဝ် က္ၜင် ဍုင် သိန် ဗေန်သေန် (Saint Vincent) တုဲ ရုင်ဗစာ အာတ်မိက် ညံင် ဂွံ ဗလး ကဵု ပြဟ်ပြဟ် ရ။
* '''အမှု က္ၜင် ပၞာန် အာဂျေန်တဳနာ (ARA Libertad - 2012):''' ဍုင် ဂါနာ (Ghana) ရပ် လဝ် က္ၜင် ပၞာန် အာဂျေန်တဳနာ ဟိုတ်နူ ပြသၞာ ခရံက် သြန်။ ITLOS ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ က္ၜင် ပၞာန် နွံ အခေါင် သၠးပွး နူကဵု သၞောဝ် (Sovereign immunity) တုဲ အမိင် ကဵု ဗလး ပြဟ်ပြဟ် ရ။
* '''ပြသၞာ ပယျဵု ၜဳ ဗင်္ဂလာဒေတ် ကေုာံ ဗၟာ (Bangladesh/Myanmar - 2012):''' ITLOS ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပသောင် ပြသၞာ ပယျဵု ၜဳ (Maritime boundary delimitation) ပ္ဍဲကဵု ၜဳ ဗင်္ဂလား လပါ် EEZ ကေုာံ Continental shelf ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အမှု ဇၞော် အိုတ် မွဲ မစကာ နဲကဲ သၞောဝ် သွက်ဂွံ ပါ် ပယျဵု တိဍာ် ၜဳ ရ။

== ၉။ လညာတ် သၞောဝ် ပရူ ရာသဳဥတု (Climate Change Advisory Opinion 2024) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ ပြသၞာ အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၄ ဂှ်၊ ITLOS ပတိတ် လညာတ် သၞောဝ် အကြံဉာဏ် (Advisory Opinion) မွဲ မပြာကတ် ဗွဲမလောန် ရ။&lt;ref name=&quot;itlos_climate&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.itlos.org/fileadmin/itlos/documents/cases/31/Advisory_Opinion/C31_Adv_Op_21.05.2024_orig.pdf |title=Advisory Opinion on Climate Change and International Law |publisher=ITLOS |date=May 21, 2024}}&lt;/ref&gt;

* ဂကောံ ဍုင် တကအ် ဍောတ်ဍောတ် ဂမၠိုင် (COSIS) အာတ်မိက် လဝ် ITLOS ညံင် ဂွံ ပတိတ် လညာတ် သၞောဝ် ပရူ တာလျိုင် ဍုင် တအ် လတူ ဓါတ် ယက် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Greenhouse gas emissions) ရ။
* ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၁ မေ ၂၀၂၄၊ ITLOS လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ဓါတ် ယက် မကတဵုဗဒှ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဂၠးတိ (GHG emissions) ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ၜဳ&quot; (Marine pollution) အတိုင် လိက်ကသုက် UNCLOS ရ။ 
* သ္ဂုတ်သွာတ် ဏအ် ဖန်ဗဒှ် ညံင် ဍုင် သီုဖအိုတ် ဂွံ နွံ တာလျိုင် သၞောဝ် (Legal obligation) သွက်ဂွံ ဖအောန် ထောအ် ပရေင်ပတိတ် ဓါတ် ယက် တအ် ဏအ် ညံင် ဂွံ မင်မဲ သဘာဝ ပွဳပွူ ဍာ် ၜဳ (Ocean acidification and sea-level rise) ရ။&lt;ref name=&quot;asil&quot;&gt;{{cite journal |last=ASIL |title=The ITLOS Advisory Opinion on Climate Change: A Brief Review |journal=American Society of International Law Insights |volume=29 |issue=5 |year=2025}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် အနာဂတ် (Conclusion and Future Impact) ==
ရုင်ဗစာ သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးကဝ် ဝွံ ဒှ် တိုင်ခိုင် အဓိက မွဲ သွက်ဂွံ မင်မဲ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ၜဳ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ ပ္ဍဲ ကာလ မလောန် ကၠုင် ၜိုတ် ၃၀ သၞာံ ဏအ်၊ ITLOS ထ္ၜး လဝ် သတ္တိ ကေုာံ ပရေင်စိုန်သကီု ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပသောင် ပြသၞာ ပယျဵု ၜဳ၊ ပရေင်မင်မဲ သယံဇာတ က မဂၠိုင် လောန် အာ၊ ကေုာံ ပရေင်ဗလး က္ၜင် ဂမၠိုင် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ကဏ္ဍ ရုင်ဗစာ ဏအ် ဝွံ ဆက် ကိစ္စဇၞော် ကၠုင် ရောင်။ ဟိုတ်နူကဵု တိဍာ် ၜဳ ဒး ဆဵုဂဗ ကု ပြသၞာ တၟိ မပ္တံကဵု ပရေင်ခါဲ သယံဇာတ သၟဝ် ၜဳ (Deep sea mining)၊ ပရေင်အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု၊ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ ဇဳဝဗေဒ (Marine biodiversity beyond national jurisdiction - BBNJ) တအ် ဂှ်ရ၊ သ္ဂုတ်သွာတ် နူ ITLOS တအ် ဝွံ ဒှ် အရာ မဖျေဟ် လၟေင် ဂၠံင် သွက် ဍုင် သီုဖအိုတ် ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် ပ္ဍဲ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ် ဍာံဍာံပြပြ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[လိက်ကသုက် ကုလသမဂ္ဂ သွက် သၞောဝ် ၜဳ]] (UNCLOS)
* [[ရုင်ဗစာ တရားဓဝ် ဂၠးကဝ်]] (International Court of Justice)
* [[ဍုင်ဟာမ်ဗာတ်]] (Hamburg)
* [[အာဏာပိုင် သၟဝ်ၜဳ ဂၠးကဝ်]] (International Seabed Authority)

{{Navbox
| name = International law
| title = သၞောဝ် ဂၠးကဝ် ကေုာံ ရုင်ဗစာ ဂမၠိုင် (International Law and Tribunals)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ရုင်ဗစာ ဂၠးကဝ် ဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ရုင်ဗစာ တရားဓဝ် ဂၠးကဝ်]] (ICJ)
* [[ရုင်ဗစာ သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးကဝ်]] (ITLOS)
* [[ရုင်ဗစာ ရာဇဝတ် ဂၠးကဝ်]] (ICC)
* [[ရုင်ဗစာ သ္ဂုတ်သွာတ် ပြသၞာ ယာယဳ]] (PCA)
| group2 = လိက်ကသုက် အဓိက ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[လိက်ကသုက် ကုလသမဂ္ဂ သွက် သၞောဝ် ၜဳ]] (UNCLOS)
* [[ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ]] (UN Charter)
* [[လိက်ကသုက် ဂျနဳဗာ]] (Geneva Conventions)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ် သၞောဝ် ၜဳ
| list3 =
* [[တိဍာ် ၜဳ]] (Territorial waters)
* [[ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီးသန့်]] (EEZ)
* [[ၜဳ ဇၞော် ဂၠးကဝ်]] (High seas)
* [[အာဏာပိုင် သၟဝ်ၜဳ ဂၠးကဝ်]] (ISA)
}}

[[Category:ရုင်ဗစာ ဂၠးကဝ်]]
[[Category:သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:ဍုင်ဟာမ်ဗာတ်]]</text>
      <sha1>akk07m3tg3d7zc7c5v9e6a8fmabn59h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57591</id>
      <parentid>57590</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T11:16:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23742" sha1="86643jz1qk4obd2mkf659l6icl6ktyf" xml:space="preserve">'''ရုင်ဗစာ သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးကဝ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''International Tribunal for the Law of the Sea'', ပြင်သေတ်: ''Tribunal international du droit de la mer'', ဗွဲခမၞောန် '''ITLOS''') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကောံ အလဵုအသဳ အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင် (Intergovernmental organization) မွဲ မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လိက်ကသုက် ကုလသမဂ္ဂ သွက် သၞောဝ် ၜဳ (United Nations Convention on the Law of the Sea - UNCLOS) သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ မဆေင်စပ် ကု ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပရေင်စကာ သၞောဝ် ၜဳ တအ် ရ။ ရုင်ဗစာ ဏအ်ဝွံ နွံ ဌာန်ဂဥုပ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဟာမ်ဗာတ် (Hamburg)၊ ဍုင်ဂျာမနဳ (Germany) တုဲ စတင် ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၆ ရ။&lt;ref name=&quot;unclos&quot;&gt;{{cite book |last=Harrison |first=J. |title=Making the Law of the Sea: A Study in the Development of International Law |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

ရုင်ဗစာ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက မွဲ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် လတူ ၜဳ ဇၞော် ဂၠးကဝ် (High seas)၊ ပရေင်သုင်စောဲ သယံဇာတ သၟဝ် ၜဳ၊ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ပွဳပွူ ဍာ် ၜဳ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ရုင်ဗစာ သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးကဝ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ အာဏာ သၞောဝ်ဓရ်၊ လၟေင် ကမၠောန်၊ ကေုာံ အမှု အဓိက ဂမၠိုင် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Itlos-01.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သ္ၚိစၠတ် ရုင်ဗစာ သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးကဝ် (ITLOS) မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင်ဟာမ်ဗာတ်၊ ဍုင်ဂျာမနဳ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ရုင်ဗစာ သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးကဝ်&quot; (ITLOS) ဝွံ ဒှ် ရုင်ဗစာ သီးသန့် မွဲ မကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်တုပ်စိုတ် ဂၠးကဝ် မကော်စ &quot;သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ၜဳ&quot; (Constitution for the Oceans) ရ။ လိက်ကသုက် UNCLOS ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် သၞောဝ်ဓရ် မနွံကဵု အာဏာ မသ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် (Binding dispute settlement system) သွက် ဍုင် မပါလုပ် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ 

ITLOS ဂှ် ဒှ် ဂကောံ မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပသောင် ပြသၞာ UNCLOS မွဲစွံ ကု ရုင်ဗစာ ဓဝ်ယာ ဂၠးကဝ် (International Court of Justice - ICJ) ကေုာံ ရုင်ဗစာ သ္ဂုတ်သွာတ် ပြသၞာ ယာယဳ (Arbitral Tribunals) တအ် ရ။ ဍုင် မပါလုပ် ပ္ဍဲ လိက်ကသုက် တအ် ဝွံ နွံ အခေါင် ရုဲစှ် ရုင်ဗစာ လဵု ညးတအ် မိက်ဂွံ စကာ သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ မာန် ရ။ ITLOS ဂှ် နွံ အစောံသတ္တိ ဗွဲမပြဟ် သွက်ဂွံ ပတိတ် သ္ဂုတ်သွာတ် ယာယဳ (Provisional measures) ကေုာံ ပရေင်ဗလး က္ၜင် ကေုာံ ကောန်က္ၜင် မဒးဒုင် ရပ် (Prompt release of vessels and crews) ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဒက်ပတန် (History and Establishment) ==
ဝင် ပရေင်ဒက်ပတန် ITLOS ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပေါဲသဳကၠဳ ကုလသမဂ္ဂ မရနုက်ကဵု ပိ မဆေင်ကဵု သၞောဝ် ၜဳ (UNCLOS III) မကၠောန် ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၁၉၇၃ စဵုကဵု ၁၉၈၂ ရ။

* '''ပေါဲသဳကၠဳ UNCLOS III:''' ပ္ဍဲ ပေါဲသဳကၠဳ ဏအ်၊ တၠပညာ သၞောဝ် ဍုင်ဂမၠိုင် သဳကၠဳ ဖျေဟ် လဝ် ပယျဵု တိဍာ် ၜဳ (Territorial waters)၊ ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီးသန့် (Exclusive Economic Zones - EEZ)၊ ကေုာံ ပရေင်ခါဲ သယံဇာတ သၟဝ် ၜဳ ဇမ္နက် ရ။ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် သၞောဝ် တအ် ဏအ်၊ ညးတအ် ဒက်ပတန် ရုင်ဗစာ သီးသန့် မွဲ ရ။&lt;ref name=&quot;rothwell&quot;&gt;{{cite book |last=Rothwell |first=D. |author2=Oude Elferink, A. |title=The Oxford Handbook of the Law of the Sea |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=250-265}}&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင်ဒက်ပတန်:''' လိက်ကသုက် UNCLOS ဝွံ စတင် ဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၀ ဒဳဇြေမ်ဗာ ၁၉၈၂ တုဲ စိုပ် အာ အာဏာ တန်တဴ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၆ နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၉၉၄ ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၆ ဂှ် ITLOS စတင် ပံက် ရုင် ကေုာံ ခါန်ကၞက် တၠသၞောဝ် အလန် ပထမအိုတ် ရ။ 

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ နာဲဗစာ (Composition and Judges) ==
ရုင်ဗစာ သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးကဝ် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု တၠသၞောဝ် (Judges) ၂၁ တၠ မနွံကဵု ပရေင်သၠးပွး ကေုာံ ပရေင်စိုန်သကီု ပ္ဍဲ ကမၠောန် သၞောဝ် ၜဳ ရ။

* '''ပရေင်ရုဲစှ် (Election):''' တၠသၞောဝ် တအ် ဂှ် ဍုင် မပါလုပ် (States Parties) တအ် မဲ ရုဲစှ် ကေတ် နကဵု မဲ ဓလုက် ရ။ တၠသၞောဝ် မွဲ တၠ မ္ဂး နွံ အာယုက် တာလျိုင် ၉ သၞာံ တုဲ၊ ဇၟာပ် ၃ သၞာံ မ္ဂး တၠသၞောဝ် ၁/၃ ဒး ဒုင် ရုဲစှ် တၟိ ဟွံသေင်မ္ဂး ကလေင် ရုဲစှ် မာန် ရ။
* '''ပရေင်ပါ်ပရအ် ဒေသ (Geographical Distribution):''' သွက်ဂွံ ကိုယ်စားပြု အလုံ ဂၠးတိ၊ တၠသၞောဝ် ၂၁ တၠ ဂှ် ဒး ပါ် လဝ် အတိုင် ဒေသ ပထဝဳ မပ္တံကဵု တိုက်အာဖရိက ၅ တၠ၊ တိုက်အာရှ ၅ တၠ၊ လာတေန် အမေရိကာ ကေုာံ ကာရဳဗဳယာန် ၄ တၠ၊ ရးဥရောပ ဗမံက် ၃ တၠ၊ ကေုာံ ရးဥရောပ ပလိုတ် ၄ တၠ ရ။
* တၠသၞောဝ် တအ် ဝွံ ဒး ဒှ် မၞိဟ် မနွံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ သၠုင် အိုတ် ကေုာံ သ္ဒး ထိင်ဒဝ် ပရေင်တန်တဴ လဒေါဝ် (Impartiality) လၟိုန် ရ။ 

== ၄။ ဌာန်ဂဥုပ် ကေုာံ ဒၞာဲသဳကၠဳ (Seat and Location) ==
ဌာန်ဂဥုပ် ITLOS ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင်ဟာမ်ဗာတ် (Hamburg)၊ ဍုင်ဂျာမနဳ။ 

* '''သ္ၚိစၠတ် (Premises):''' သ္ၚိစၠတ် ရုင်ဗစာ ဝွံ အလဵုအသဳ ဂျာမနဳ တအ် သြိုင်ခၞံ လဝ် ကဵု ပ္ဍဲ ဒေသ Nienstedten ဇိုင် ၜဳ Elbe တုဲ ပအပ် ပြာပ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၀ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် သ္ၚိစၠတ် မနွံကဵု အဆင်အပြင် ခေတ်တၟိ ကေုာံ ကောန်ရုင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* ၜိုန်ရ ဌာန်ဂဥုပ် နွံ ပ္ဍဲ ဂျာမနဳ ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဍုင် မနွံ ပြသၞာ တအ် အာတ်မိက် မ္ဂး၊ ရုင်ဗစာ ဝွံ မာန် ပြံင်လှာဲ အာ ကၠောန် ပေါဲသဳကၠဳ ပ္ဍဲ ဍုင် တၞဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေသ တၞဟ် (ဥပမာ ပ္ဍဲ ဍုင်သိင်္ဃပူ) မာန် ရ။ ဆဂး စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်၊ အမှု သီုဖအိုတ် ဂှ် ညးတအ် သဳကၠဳ လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဟာမ်ဗာတ် သၟး ရ။

== ၅။ အာဏာစၟတ်သမ္တီ သၞောဝ်ဓရ် (Jurisdiction and Mandate) ==
အာဏာစၟတ်သမ္တီ (Jurisdiction) သွက် ITLOS ဝွံ လှဲလး ဗွဲမလောန် တုဲ ဆေင်စပ် ကု အမှု နာနာ သာ် လတူ ၜဳ ရ။

* '''ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လိက်ကသုက် (Interpretation of UNCLOS):''' ရုင်ဗစာ နွံ အာဏာ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လတူ ပြသၞာ မကတဵုဒှ် အကြာ ဍုင် ကဵု ဍုင် မဆေင်စပ် ကု ပရေင်စကာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လိက်ကသုက် UNCLOS ရ။ 
* '''သ္ဂုတ်သွာတ် ယာယဳ (Provisional Measures):''' ယဝ်ရ နွံ အန္တရာယ် မလီုလာ် မာန် (ဥပမာ သဘာဝ ပွဳပွူ ဍာ် ၜဳ ဒးဒုင် စံင် ပလီု)၊ ITLOS မာန် ပတိတ် အမိင် ယာယဳ ညံင် ဂွံ ဒေါအ် ထောအ် ကမၠောန် တအ် ဂှ် ပြဟ်ပြဟ် ကၠာ ဟွံဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အလုံစုံ ရ။
* '''ပရေင်ဗလး က္ၜင် ပြဟ်ပြဟ် (Prompt Release):''' ယဝ်ရ ဍုင် မွဲမွဲ ရပ် လဝ် က္ၜင် ဍုင်သ္အာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကောန်က္ၜင် တအ် မ္ဂး၊ ဍုင် မပိုင် က္ၜင် ဂှ် မာန် တိုန် ရုင်ဗစာ ITLOS ညံင် ဂွံ ပတိတ် အမိင် ဗလး က္ၜင် ဂှ် နကဵု ပရေင်စွံ သြန် အာမခံ (Bond) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် မဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ရုင်ဗစာ ဏအ် ရ။

== ၆။ စၠတ်ဓရ် ပြသၞာ သၟဝ်ၜဳ (Seabed Disputes Chamber) ==
အရာ မတၟေင် အိုတ် မွဲ သွက် ITLOS ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဒက်ပတန် '''စၠတ်ဓရ် ပြသၞာ သၟဝ်ၜဳ''' (Seabed Disputes Chamber) ရ။ 

* ကဏ္ဍ ၁၁ (Part XI) နူကဵု လိက်ကသုက် UNCLOS ဝွံ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ပရူ ဇြောန် သၟဝ် ၜဳ ဇမ္နက် (The Area) မဒှ် ဒြပ် သဘာဝ ဂၠးကဝ် (Common heritage of mankind) ရ။ 
* စၠတ်ဓရ် ဏအ် နွံကဵု တၠသၞောဝ် ၁၁ တၠ မရုဲစှ် လဝ် နူကဵု တၠသၞောဝ် ၂၁ တၠ ဂှ် ရ။ 
* ဍေဟ် နွံ အာဏာ သီးသန့် (Exclusive jurisdiction) သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင်၊ အာဏာပိုင် သၟဝ်ၜဳ ဂၠးကဝ် (International Seabed Authority - ISA)၊ ကေုာံ ကုမ္ပဏဳ ပုဂ္ဂလိက တအ် မဆေင်စပ် ကု ပရေင်ခါဲ သယံဇာတ (Deep seabed mining) သၟဝ် ၜဳ ရ။&lt;ref name=&quot;isa&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.itlos.org |title=Official Website of the International Tribunal for the Law of the Sea |publisher=ITLOS |year=2023 |access-date=October 6, 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ လၟေင် ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် (Procedures and Decision Making) ==
လၟေင် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ITLOS ဝွံ ဖြတ် အာ နကဵု လၟေင် ၜါ သာ် - ပရေင်ချူ လိက် (Written proceedings) ကေုာံ ပေါဲဟီု ဂလာန် ဍောင်ပါင် (Oral proceedings) ရ။

* '''ပရေင်ချူ လိက်:''' ဍုင် မပါလုပ် တအ် သ္ဒး ပလံင် လိက် ဓမံက် ထ္ၜး တင်ဂၞင်၊ သက်သဳ ကေုာံ လညာတ် သၞောဝ် ညးတအ် (Memorials and Counter-Memorials) ရ။
* '''ပေါဲဟီု ဂလာန်:''' ကြဴနူ လိက် စိုပ် တုဲ၊ သၟာသၞောဝ် (Agents and Counsels) နူကဵု ဍုင် တအ် သ္ဒး ကၠုင် ဟီု ဂလာန် ပ္ဍဲ ဂတ မုက် တၠသၞောဝ် ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဟာမ်ဗာတ် ရ။ အရေဝ်ဘာသာ ရုံး ပ္ဍဲ ပေါဲသဳကၠဳ ဂှ် ဒှ် အင်္ဂလိပ် ကေုာံ ပြင်သေတ် ရ။
* '''သ္ဂုတ်သွာတ် (Judgment):''' သ္ဂုတ်သွာတ် နူကဵု ITLOS ဂှ် ဒှ် သ္ဂုတ်သွာတ် လက္ကရဴ အိုတ် တုဲ ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် ဍာံဍာံပြပြ (Final and binding) ရ။ အခေါင် ကလေင် အယူခံ (Appeal) ဟွံမဲ ပုဟ်၊ ဆဂး ယဝ်ရ ဂၠာဲ ဆဵု သက်သဳ တၟိ မာန် ကလေင် ကသေအ် ကၟဝ် (Revision) မာန် ရ။

== ၈။ အမှု အဓိက ကေုာံ ပရေင်ဆေင်စပ် (Notable Cases and Disputes) ==
စတမ် နူ မဒက်ပတန် လဝ်၊ ITLOS ဒုင် ကေတ် လဝ် အမှု ပြင် ၃၀ အမှု ရ။ အမှု မပြာကတ် တအ် ဂှ် -

* '''အမှု သာဲဂါ (M/V &quot;Saiga&quot; Case - 1997):''' ဒှ် အမှု ပထမအိုတ် မဆေင်စပ် ကု ပရေင်ဗလး က္ၜင် ကၠေင်။ ဍုင်ဂဳနဳ (Guinea) ရပ် လဝ် က္ၜင် ဍုင် သိန် ဗေန်သေန် (Saint Vincent) တုဲ ရုင်ဗစာ အာတ်မိက် ညံင် ဂွံ ဗလး ကဵု ပြဟ်ပြဟ် ရ။
* '''အမှု က္ၜင် ပၞာန် အာဂျေန်တဳနာ (ARA Libertad - 2012):''' ဍုင် ဂါနာ (Ghana) ရပ် လဝ် က္ၜင် ပၞာန် အာဂျေန်တဳနာ ဟိုတ်နူ ပြသၞာ ခရံက် သြန်။ ITLOS ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ က္ၜင် ပၞာန် နွံ အခေါင် သၠးပွး နူကဵု သၞောဝ် (Sovereign immunity) တုဲ အမိင် ကဵု ဗလး ပြဟ်ပြဟ် ရ။
* '''ပြသၞာ ပယျဵု ၜဳ ဗင်္ဂလာဒေတ် ကေုာံ ဗၟာ (Bangladesh/Myanmar - 2012):''' ITLOS ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပသောင် ပြသၞာ ပယျဵု ၜဳ (Maritime boundary delimitation) ပ္ဍဲကဵု ၜဳ ဗင်္ဂလား လပါ် EEZ ကေုာံ Continental shelf ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အမှု ဇၞော် အိုတ် မွဲ မစကာ နဲကဲ သၞောဝ် သွက်ဂွံ ပါ် ပယျဵု တိဍာ် ၜဳ ရ။

== ၉။ လညာတ် သၞောဝ် ပရူ ရာသဳဥတု (Climate Change Advisory Opinion 2024) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ ပြသၞာ အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၄ ဂှ်၊ ITLOS ပတိတ် လညာတ် သၞောဝ် အကြံဉာဏ် (Advisory Opinion) မွဲ မပြာကတ် ဗွဲမလောန် ရ။&lt;ref name=&quot;itlos_climate&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.itlos.org/fileadmin/itlos/documents/cases/31/Advisory_Opinion/C31_Adv_Op_21.05.2024_orig.pdf |title=Advisory Opinion on Climate Change and International Law |publisher=ITLOS |date=May 21, 2024}}&lt;/ref&gt;

* ဂကောံ ဍုင် တကအ် ဍောတ်ဍောတ် ဂမၠိုင် (COSIS) အာတ်မိက် လဝ် ITLOS ညံင် ဂွံ ပတိတ် လညာတ် သၞောဝ် ပရူ တာလျိုင် ဍုင် တအ် လတူ ဓါတ် ယက် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Greenhouse gas emissions) ရ။
* ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၁ မေ ၂၀၂၄၊ ITLOS လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ဓါတ် ယက် မကတဵုဗဒှ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဂၠးတိ (GHG emissions) ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ၜဳ&quot; (Marine pollution) အတိုင် လိက်ကသုက် UNCLOS ရ။ 
* သ္ဂုတ်သွာတ် ဏအ် ဖန်ဗဒှ် ညံင် ဍုင် သီုဖအိုတ် ဂွံ နွံ တာလျိုင် သၞောဝ် (Legal obligation) သွက်ဂွံ ဖအောန် ထောအ် ပရေင်ပတိတ် ဓါတ် ယက် တအ် ဏအ် ညံင် ဂွံ မင်မဲ သဘာဝ ပွဳပွူ ဍာ် ၜဳ (Ocean acidification and sea-level rise) ရ။&lt;ref name=&quot;asil&quot;&gt;{{cite journal |last=ASIL |title=The ITLOS Advisory Opinion on Climate Change: A Brief Review |journal=American Society of International Law Insights |volume=29 |issue=5 |year=2025}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် အနာဂတ် (Conclusion and Future Impact) ==
ရုင်ဗစာ သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးကဝ် ဝွံ ဒှ် တိုင်ခိုင် အဓိက မွဲ သွက်ဂွံ မင်မဲ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ၜဳ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ ပ္ဍဲ ကာလ မလောန် ကၠုင် ၜိုတ် ၃၀ သၞာံ ဏအ်၊ ITLOS ထ္ၜး လဝ် သတ္တိ ကေုာံ ပရေင်စိုန်သကီု ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပသောင် ပြသၞာ ပယျဵု ၜဳ၊ ပရေင်မင်မဲ သယံဇာတ က မဂၠိုင် လောန် အာ၊ ကေုာံ ပရေင်ဗလး က္ၜင် ဂမၠိုင် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ကဏ္ဍ ရုင်ဗစာ ဏအ် ဝွံ ဆက် ကိစ္စဇၞော် ကၠုင် ရောင်။ ဟိုတ်နူကဵု တိဍာ် ၜဳ ဒး ဆဵုဂဗ ကု ပြသၞာ တၟိ မပ္တံကဵု ပရေင်ခါဲ သယံဇာတ သၟဝ် ၜဳ (Deep sea mining)၊ ပရေင်အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု၊ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ ဇဳဝဗေဒ (Marine biodiversity beyond national jurisdiction - BBNJ) တအ် ဂှ်ရ၊ သ္ဂုတ်သွာတ် နူ ITLOS တအ် ဝွံ ဒှ် အရာ မဖျေဟ် လၟေင် ဂၠံင် သွက် ဍုင် သီုဖအိုတ် ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် ပ္ဍဲ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ် ဍာံဍာံပြပြ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[လိက်ကသုက် ကုလသမဂ္ဂ သွက် သၞောဝ် ၜဳ]] (UNCLOS)
* [[ရုင်ဗစာ ဓဝ်ယာ ဂၠးကဝ်]] (International Court of Justice)
* [[ဍုင်ဟာမ်ဗာတ်]] (Hamburg)
* [[အာဏာပိုင် သၟဝ်ၜဳ ဂၠးကဝ်]] (International Seabed Authority)

{{Navbox
| name = International law
| title = သၞောဝ် ဂၠးကဝ် ကေုာံ ရုင်ဗစာ ဂမၠိုင် (International Law and Tribunals)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ရုင်ဗစာ ဂၠးကဝ် ဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ရုင်ဗစာ ဓဝ်ယာ ဂၠးကဝ်]] (ICJ)
* [[ရုင်ဗစာ သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးကဝ်]] (ITLOS)
* [[ရုင်ဗစာ ရာဇဝတ် ဂၠးကဝ်]] (ICC)
* [[ရုင်ဗစာ သ္ဂုတ်သွာတ် ပြသၞာ ယာယဳ]] (PCA)
| group2 = လိက်ကသုက် အဓိက ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[လိက်ကသုက် ကုလသမဂ္ဂ သွက် သၞောဝ် ၜဳ]] (UNCLOS)
* [[ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ]] (UN Charter)
* [[လိက်ကသုက် ဂျနဳဗာ]] (Geneva Conventions)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ် သၞောဝ် ၜဳ
| list3 =
* [[တိဍာ် ၜဳ]] (Territorial waters)
* [[ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီးသန့်]] (EEZ)
* [[ၜဳ ဇၞော် ဂၠးကဝ်]] (High seas)
* [[အာဏာပိုင် သၟဝ်ၜဳ ဂၠးကဝ်]] (ISA)
}}

[[Category:ရုင်ဗစာ ဂၠးကဝ်]]
[[Category:သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:ဍုင်ဟာမ်ဗာတ်]]</text>
      <sha1>86643jz1qk4obd2mkf659l6icl6ktyf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လိက်ကသုက် ကုလသမဂ္ဂ သွက် သၞောဝ် ၜဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11981</id>
    <revision>
      <id>57592</id>
      <timestamp>2026-10-06T11:18:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''လိက်ကသုက် ကုလသမဂ္ဂ သွက် သၞောဝ် ၜဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''United Nations Convention on the Law of the Sea - UNCLOS'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လိက်ကသုက် အကြာ ဍုင်ဂၠးကဝ် မသ္ဂုတ်သွာတ် လဝ် သၞောတ်ဥပဒေ သွက် ပရေင်စကာ...&quot;</comment>
      <origin>57592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23754" sha1="rwukxlrehxtivpeianqq3t3mumieccl" xml:space="preserve">'''လိက်ကသုက် ကုလသမဂ္ဂ သွက် သၞောဝ် ၜဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''United Nations Convention on the Law of the Sea - UNCLOS'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လိက်ကသုက် အကြာ ဍုင်ဂၠးကဝ် မသ္ဂုတ်သွာတ် လဝ် သၞောတ်ဥပဒေ သွက် ပရေင်စကာ ၜဳ၊ သမုဒ္ဒရာ၊ ကေုာံ သယံဇာတ ပ္ဍဲကဵု ၜဳ တအ် ရ။ လိက်ကသုက် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ကောန်ဖရေန် ကုလသမဂ္ဂ ဆေင်ကဵု သၞောဝ် ၜဳ အလန် တတိယ (UNCLOS III) မကၠောန်ဗဒှ် လဝ် အကြာ သၞာံ ၁၉၇၃ စဵုကဵု ၁၉၈၂ ရ။ လိက်ကသုက် ဝွံ ဒးဒုင် ထပက် စၟတ်တဲ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၀ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၉၈၂ ပ္ဍဲ ဍုင် မောန်တဳဂဝ် ဗေ (Montego Bay)၊ ဍုင်ဂျမေကာ (Jamaica) တုဲ၊ စပတန် လွပ် သၞောဝ် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၆ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၉၄ ရ။&lt;ref name=&quot;un1982&quot;&gt;{{cite book |author=United Nations |title=United Nations Convention on the Law of the Sea |publisher=UN Publications |year=1982 |pages=1-15}}&lt;/ref&gt;

လိက်ကသုက် UNCLOS ဝွံ မလေပ် ကော်စ &quot;သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် သွက် သမုဒ္ဒရာ&quot; (Constitution for the Oceans) ရ။ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ပရေင်ပါ်ခြာ ပယျဵု ဍာ် မပ္တံကဵု ဍာ် တွဵုရး (Territorial sea)၊ ဇြောန် ဆက်စပ် (Contiguous zone)၊ ကေုာံ ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီးသန့် (Exclusive Economic Zone - EEZ) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ လိက်ကသုက် ကုလသမဂ္ဂ သွက် သၞောဝ် ၜဳ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ အခေါင်အရာ၊ ကေုာံ အကာဲအရာ လၟုဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Zonmar-en.svg|thumb|right|400px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ပါ်ခြာ ဇြောန် ၜဳ အတိုင် လိက်ကသုက် UNCLOS မပ္တံကဵု ဍာ် တွဵုရး (12 nm)၊ ဇြောန် ဆက်စပ် (24 nm)၊ ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီးသန့် (200 nm) ကေုာံ က္ဍဟ် တိုက်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;လိက်ကသုက် ကုလသမဂ္ဂ သွက် သၞောဝ် ၜဳ&quot; (UNCLOS) ဝွံ ဒှ် တင်တုပ်စိုတ် ဂၠးကဝ် မဖျေဟ် လဝ် သၞောတ်ဥပဒေ သွက် ဍုင် သီုဖအိုတ် ညံင် ဂွံ ဒ္ဂေတ် ဗက် ပ္ဍဲ ပရေင်စကာ ၜဳ သမုဒ္ဒရာ ဂၠးတိ ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ နွံ လိက်ကသုက် ဏအ်၊ ဍုင် တအ် စကာ လဝ် သၞောဝ် တြေံ မကော်စ &quot;အခေါင် သၠးပွး လတူ ၜဳ&quot; (Freedom of the seas) မစၟတ်သမ္တီ လဝ် နူ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ တေအ် ရ။ 

UNCLOS ဝွံ ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် မွဲ မစဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ဍုင် မနွံ ဇိုင် ၜဳ (Coastal states) ကေုာံ ဍုင် မဟွံမဲ ကု ၜဳ (Landlocked states) တအ် သွက်ဂွံ စကာ လွပ် ၜဳ နကဵု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ မျှတ ရ။ လိက်ကသုက် ဏအ် နွံ လိက်ပိုဒ် ၃၂၀ ပိုဒ် ကေုာံ သၞောတ် မဆက်စပ် (Annexes) ၉ သာ် မလောန် က္ဍင် ဇၞော်လှဲ ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောဝ် (History and Development of the Law) ==
ဝင် သၞောဝ် ၜဳ ဝွံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် လဝ် အတိုင် ခေတ် ကာလ ရ -
* '''ခေတ် သၠးပွး ၜဳ (Freedom of the Seas):''' ပ္ဍဲ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ၊ တၠပညာ သၞောဝ် နူ ဟဝ်လာန် ဟူဂဝ် ဂရဝ်တဳယတ် (Hugo Grotius) ချူ လဝ် လိက် ''Mare Liberum'' မဟီု လဝ် ၜဳ သမုဒ္ဒရာ ဂှ် ဒှ် ဒြပ် ညးဂမၠိုင် တုဲ ဍုင် မွဲ လေဝ် ပိုင်ပြဳ ဟွံဂွံ ရ။
* '''သၞောဝ် ပန် အမၠံက် (Cannon Shot Rule):''' စဵုကဵု ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဍုင် တအ် ပိုင်ပြဳ ပယျဵု ဍာ် ဆ ၃ တိုင် ၜဳ (Nautical miles) မဒှ် ဇမ္ၚောဲ မပန် အမၠံက် စိုပ် နူ သြင် သၟး ရ။
* '''ပရေင်လလောင်တြး ထရူးမေန် (Truman Proclamation):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅၊ သမ္မတ အမေရိကာန် ဟယ်ရဳ ထရူးမေန် (Harry S. Truman) လလောင်တြး ပိုင်ပြဳ သယံဇာတ လတူ က္ဍဟ် တိုက် (Continental shelf) ဍုင်အမေရိကာန် ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ဍုင် တၞဟ် တအ် လေဝ် စ တံင် ကေတ် ပယျဵု ဍာ် ဂၠိုင် တိုန် ရ။&lt;ref name=&quot;churchill&quot;&gt;{{cite book |last=Churchill |first=R. R. |author2=Lowe, A. V. |title=The Law of the Sea |edition=3rd |publisher=Manchester University Press |year=1999 |pages=13-25}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ကောန်ဖရေန် ကုလသမဂ္ဂ ဆေင်ကဵု သၞောဝ် ၜဳ (UN Conferences on the Law of the Sea) ==
သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ ပယျဵု ဍာ် မကတဵုဒှ် ဒၟံင် တအ် ဂှ်၊ ကုလသမဂ္ဂ ကၠောန်ဗဒှ် လဝ် ကောန်ဖရေန် အဓိက ၃ ဝါ -
# '''UNCLOS I (၁၉၅၆-၁၉၅၈):''' ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျနဳဗာ (Geneva)။ အံင်ဇၞး ပတိတ် လိက်ကသုက် ၄ သာ် မပ္တံကဵု သၞောဝ် ဍာ် တွဵုရး၊ သၞောဝ် က္ဍဟ် တိုက်၊ ကေုာံ ပရေင်တမ္ၚာ။ ဆဂး ဟွံမာန် စၟတ်သမ္တီ ဇမၞော် ဍာ် တွဵုရး သီးသန့် ရ။
# '''UNCLOS II (၁၉၆၀):''' ကၠောန်ဗဒှ် သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ ဇမၞော် ဍာ် တွဵုရး၊ ဆဂး ဟွံအံင်ဇၞး တုဲ လိက်ကသုက် တၟိ ဟွံတိတ် ကၠုင် ရ။
# '''UNCLOS III (၁၉၇၃-၁၉၈၂):''' ဒှ် ကောန်ဖရေန် မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ အံင်ဇၞး အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကုလသမဂ္ဂ ရ။ မၞိဟ်စၞး နူ ၁၆၀ ဍုင် ပြင်င် ပါလုပ် သဳကၠဳ ပွိုင် ၉ သၞာံ တုဲ၊ သၞာံ ၁၉၈၂ ဂှ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် တုဲဒှ် လိက်ကသုက် UNCLOS မစကာ ဒၟံင် ပ္ဍဲ တ္ၚဲဏအ် ရ။

== ၄။ ပါ်ခြာ ပယျဵု တိဍာ် ကေုာံ ဇြောန် ၜဳဂမၠိုင် (Maritime Zones and Boundaries) ==
UNCLOS ဝွံ ပါ်ခြာ လဝ် ဇြောန် ၜဳ နကဵု ဇမ္ၚောဲ နူ ဇိုင် သြင် ဍုင် (Baseline) ဗွဲမကၠးသ္ဇုင် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယား အဓိက သွက် ပရေင်ပါ်ခြာ ဇြောန် ၜဳ အတိုင် UNCLOS
|-
! ဇြောန် ၜဳ (Maritime Zone)
! ဇမ္ၚောဲ နူ သြင် (Distance)
! အခေါင်အရာ ဍုင် ဇိုင် ၜဳ (Coastal State Rights)
|-
| '''ဍာ် အပ္ဍဲ''' (Internal Waters) || အပ္ဍဲ သြင် (Inside baseline) || ပိုင်ပြဳ အလုံစုံ (Full sovereignty) ညံင် တိဍာ်။
|-
| '''ဍာ် တွဵုရး''' (Territorial Sea) || စဵုကဵု ၁၂ တိုင် ၜဳ (12 nm) || ပိုင်ပြဳ အလုံစုံ၊ ဆဂး သ္ဒး ကဵု အခေါင် က္ၜင် တၞဟ် ဖြတ်သန်း မဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် (Innocent passage)။
|-
| '''ဇြောန် ဆက်စပ်''' (Contiguous Zone) || ၁၂ စဵုကဵု ၂၄ တိုင် ၜဳ (24 nm) || အခေါင် စၟတ်မင် သၞောဝ် အကောက်ခွန်၊ လဝီ၊ လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေး ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက်။
|-
| '''ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီးသန့်''' (Exclusive Economic Zone - EEZ) || စဵုကဵု ၂၀၀ တိုင် ၜဳ (200 nm) || ပိုင်ပြဳ သယံဇာတ ဍာ် လတူ ကေုာံ သၟဝ် တိ (ဥပမာ တမ္ၚာ၊ ဓါတ်ကျာ)။ ဟွံပိုင် တိဍာ်။
|-
| '''က္ဍဟ် တိုက်''' (Continental Shelf) || ၂၀၀ စဵုကဵု ၃၅၀ တိုင် ၜဳ || အခေါင် ဂၠာဲ ကေုာံ စကာ သယံဇာတ သၟဝ် တိ ၜဳ (ဥပမာ ကၠေင်ရေနံ၊ ဓါတ် ဂျာတ်)။
|-
| '''ၜဳ သၠးပွး''' (High Seas) || မ္ၚး ၂၀၀ တိုင် ၜဳ (Beyond EEZ) || ဍုင် သီုဖအိုတ် နွံ အခေါင် စကာ တုပ်သၟဟ် (Freedom of the high seas)။
|}
&lt;ref name=&quot;harrison&quot;&gt;{{cite book |last=Harrison |first=J. |title=Making the Law of the Sea: A Study in the Development of International Law |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |pages=35-48}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီးသန့် ကေုာံ က္ဍဟ် တိုက် (Exclusive Economic Zone and Continental Shelf) ==
* '''EEZ (ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီးသန့်):''' ပိုဒ် ဏအ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ မပြံင်လှာဲ လဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ဇိုင် ၜဳ တအ် ရ။ ပ္ဍဲ EEZ၊ ဍုင် ဇိုင် ၜဳ မွဲ နွံ အခေါင် ပိုင်ပြဳ သယံဇာတ သဘာဝ (ဥပမာ က မနွံ ပ္ဍဲ ဍာ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စွမ်းအင် နူ ကျာ ကေုာံ လပှ် ဍာ်)။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ်၊ ဍုင် တၞဟ် တအ် နွံ အခေါင် သၠးပွး သွက်ဂွံ ဖြတ် အာ က္ၜင်၊ က္ၜင်ကျာ၊ ကေုာံ ဓဇက် လောတ် ဓါတ်လလဳ (Submarine cables) ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ရ။
* '''က္ဍဟ် တိုက် (Continental Shelf):''' ယဝ်ရ သၟဝ် တိ ၜဳ ဂှ် ဆက် ဇမၠိင် တိတ် အာ နူ ၂၀၀ တိုင် ၜဳ မ္ဂး၊ ဍုင် ဇိုင် ၜဳ ဂှ် မာန် အာတ် အခေါင် စဵုကဵု ၃၅၀ တိုင် ၜဳ (စပ် ကု ပရေင်ၜံက်ခါဲ ကၠေင်ရေနံ ကေုာံ သယံဇာတ သၟဝ် တိ) နူကဵု ဂကောံ CLCS ရ။

== ၆။ အခေါင်အရာ ပရေင်က္ၜင် ကေုာံ လွပ် ၜဳ (Navigational Rights and Uses of the Sea) ==
UNCLOS ဖန်ဇန် လဝ် အခေါင်အရာ သွက် ပရေင်က္ၜင် ဂၠးကဝ် ညံင် ဂွံ အာကၠုင် လောဲသွာ ကေုာံ မင်မဲ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် -
* '''Innocent Passage (အခေါင် ဖြတ်သန်း မဟွံမဲ ကု အန္တရာယ်):''' က္ၜင် ဍုင်သ္အာင် သီုဖအိုတ် နွံ အခေါင် ဖြတ်သန်း အာ ပ္ဍဲ ဍာ် တွဵုရး (Territorial sea) ဍုင် မွဲမွဲ ယဝ်ရ ဍေဟ်တအ် ဟွံပလီု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ကေုာံ ဂီုကၠီု ဍုင် ဂှ် ရ။ က္ၜင်ပၞာန် ကေုာံ က္ၜင် သၟဝ် ဍာ် (Submarines - သ္ဒး မံက် လတူ ဍာ် တုဲ ပတိုန် အလာံ) လေဝ် ဂွံ အခေါင် ဏအ် ကီု ရ။
* '''Transit Passage (အခေါင် ဖြတ်သန်း ပ္ဍဲ ခလံက် ဍာ်):''' ပ္ဍဲကဵု ခလံက် ဍာ် အဓိက ဂၠးကဝ် (ဥပမာ ခလံက် ဍာ် မလက္ကာ - Strait of Malacca)၊ က္ၜင် ကေုာံ က္ၜင်ကျာ သီုဖအိုတ် နွံ အခေါင် သၠးပွး သွက်ဂွံ ဖြတ် အာ ဟွံမဲ ကု ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ရ။&lt;ref name=&quot;rothwell&quot;&gt;{{cite book |last=Rothwell |first=D. R. |author2=Stephens, T. |title=The International Law of the Sea |edition=2nd |publisher=Hart Publishing |year=2016 |pages=180-195}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ပွဳပွူ ၜဳ (Protection of the Marine Environment) ==
ကဏ္ဍ XII နူကဵု လိက်ကသုက် UNCLOS ဝွံ စၟတ်သမ္တီ လဝ် တာလျိုင် ဍုင် သီုဖအိုတ် သွက်ဂွံ မင်မဲ သဘာဝ ပွဳပွူ ၜဳ ရ။ 
* ဍုင် တအ် သ္ဒး ဖျေဟ် သၞောဝ်ဥပဒေ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ဍာ် ၜဳ (Marine pollution) မကၠုင် နူကဵု တိ (Land-based sources)၊ နူကဵု က္ၜင် (Vessel-source)၊ ကေုာံ နူကဵု ပရေင်ဖျေဟ် အသုဟ် (Dumping) ရ။
* ပရေင်မင်မဲ သယံဇာတ: ဍုင် တအ် သ္ဒး ထိင်ဒဝ် ပရေင်ရပ် က (Fishing quotas) ညံင် ဟွံဂွံ အိုတ် အာ ကေုာံ သ္ဒး ပံင်သၟဟ် ကု ဍုင် ဆက်စပ် သွက်ဂွံ မင်မဲ က မအာကၠုင် အကြာ ပယျဵု ဍာ် (Straddling stocks) ရ။

== ၈။ ဂကောံ အုပ်ဓုပ် အဓိကဂမၠိုင် (Key Institutions Established) ==
UNCLOS ဒက်ပတန် လဝ် အေန်သတဳကျူရှေန် အဓိက ၃ သာ် သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် လၟေင် ကမၠောန် သၞောဝ် ၜဳ -
# '''အေဂျေန်သဳ သၟဝ် ၜဳ ဂၠးကဝ် (International Seabed Authority - ISA):''' ဌာနဂဥုပ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျမေကာ။ ဂကောံ ဏအ် အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ကဵု အခေါင် ပရေင်ၜံက်ခါဲ သယံဇာတ ပ္ဍဲ သၟဝ် ၜဳ သၠးပွး (The Area) မဒှ် &quot;အာဲကၟာဲ ညးမၞိဟ် ဂမၠိုင်&quot; (Common heritage of mankind) ရ။
# '''ရုင်ဗစာ ဂၠးကဝ် သွက် သၞောဝ် ၜဳ (International Tribunal for the Law of the Sea - ITLOS):''' ဌာနဂဥုပ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင်ဟာမ်ဗာတ် (Hamburg)၊ ဂျာမနဳ။ ဒှ် ရုင်ဗစာ မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပြသၞာ မဆက်စပ် ကု လိက်ကသုက် ဏအ် ရ။
# '''ကမ္မရှေန် ပယျဵု က္ဍဟ် တိုက် (Commission on the Limits of the Continental Shelf - CLCS):''' ဂကောံ တၠပညာ မစၟတ်သမ္တီ ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်အာတ်မိက် ဍုင် တအ် မမိက်ဂွံ ဇၞော် ပတိုန် ပယျဵု က္ဍဟ် တိုက် လတူ နူ ၂၀၀ တိုင် ၜဳ ရ။

== ၉။ ပရေင်ပသောင် ပြသၞာ ကေုာံ ကိစ္စ တးပါဲ (Dispute Settlement and Exceptions) ==
ယဝ်ရ ပြသၞာ ပယျဵု ဍာ် ကတဵုဒှ် အကြာ ဍုင် ၜါ မ္ဂး၊ UNCLOS ဖန်ဇန် လဝ် သၞောတ် ပသောင် ပြသၞာ နကဵု လွပ် သၞောဝ် မတွံတဴ နကဵု -
* ရုင်ဗစာ ဂၠးကဝ် သွက် သၞောဝ် ၜဳ (ITLOS)
* ရုင်ဗစာ သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးကဝ် (International Court of Justice - ICJ)
* ခုံသမာဓိ ဓမ္မတာ ဟွံသေင်မ္ဂး ခုံသမာဓိ အထူး (Arbitration)

ဥပမာ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''ပြသၞာ ၜဳ ကြုက် သၠုင်ကျာ''' (South China Sea arbitration) မကတဵုဒှ် အကြာ ဍုင်ဖဳလဳပိန် (Philippines) ကေုာံ ဍုင်ကြုက် (China) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၆ ရ။ ရုင်ဗစာ (Arbitral Tribunal) ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လဝ် ဒဒှ်ရ လညာတ် ဍုင်ကြုက် မပိုင်ပြဳ ၜဳ ကြုက် သၠုင်ကျာ နကဵု မျဉ်း ၉ ကဝက် (Nine-dash line) ဂှ် ဟွံကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ် UNCLOS ရ။ (ဆဂး ဍုင်ကြုက် ဟွံဒုင် တုပ်စိုတ်)။&lt;ref name=&quot;tanaka&quot;&gt;{{cite book |last=Tanaka |first=Y. |title=The International Law of the Sea |publisher=Cambridge University Press |year=2012 |pages=250-268}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အကာဲအရာ ခေတ်လၟုဟ် (Conclusion and Current Status) ==
စဵုကဵု သၞာံ လၟုဟ်၊ ဍုင် ကေုာံ ဂကောံ (မပ္တံကဵု သမဂ္ဂ ဥရောပ) လၟိဟ် သီုဖအိုတ် ၁၆၈ တၠ ထပက် လဝ် စၟတ်တဲ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ (Ratified) လိက်ကသုက် UNCLOS ဝွံ ယျ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် လိက်ကသုက် မနွံ အံင်ဇၞး အိုတ် မွဲ မဖန်ဗဒှ် လဝ် ပရေင်ညိင်ဝတ် လတူ သမုဒ္ဒရာ ဂၠးကဝ် ရ။

ဆဂး တင်ဝါတ်ဂါတ် မွဲ ဂှ် ဒှ် ဍုင်အမေရိကာန် (United States) မဒှ် ဍုင် နွံ ဒပ် ရေတပ် ဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဟွံဂွံ စၟတ်သမ္တီ UNCLOS ဏီ ပုဟ် (ၜိုန်ရ ဍေဟ်တအ် ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် သၞောဝ် ဏအ် နဒဒှ် သၞောဝ်ဓမ္မတာ Customary international law ကီုလေဝ်)။ ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ပြသၞာ တၟိ မပ္တံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု မပကဵု ညံင် ဍာ် ၜဳ သၠုင် တိုန်၊ ကေုာံ ပရေင်ၜံက်ခါဲ သယံဇာတ သၟဝ် ၜဳ သၠုက် ဂှ် ဆက် ဒှ် အရာ မဒး စမ်ၜတ် လတူ အစောံသတ္တိ လိက်ကသုက် UNCLOS ဏအ် မာန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[ပယျဵု ဍာ်]] (Maritime boundary)
* [[ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီးသန့်]] (Exclusive Economic Zone)
* [[ၜဳ သၠးပွး]] (High seas)
* [[ပြသၞာ ၜဳ ကြုက် သၠုင်ကျာ]] (Territorial disputes in the South China Sea)

{{Navbox
| name = Law of the Sea
| title = လိက်ကသုက် ကုလသမဂ္ဂ သွက် သၞောဝ် ၜဳ (UNCLOS) ကေုာံ ပရေင်ပါ်ခြာ ၜဳ
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဇြောန် ၜဳ (Maritime Zones)
| list1 =
* [[ဍာ် အပ္ဍဲ]] (Internal waters)
* [[ဍာ် တွဵုရး]] (Territorial sea)
* [[ဇြောန် ဆက်စပ်]] (Contiguous zone)
* [[ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီးသန့်]] (Exclusive economic zone)
* [[က္ဍဟ် တိုက်]] (Continental shelf)
* [[ၜဳ သၠးပွး]] (High seas)
| group2 = အေန်သတဳကျူရှေန် (Institutions)
| list2 =
* [[အေဂျေန်သဳ သၟဝ် ၜဳ ဂၠးကဝ်]] (International Seabed Authority - ISA)
* [[ရုင်ဗစာ ဂၠးကဝ် သွက် သၞောဝ် ၜဳ]] (International Tribunal for the Law of the Sea - ITLOS)
* [[ကမ္မရှေန် ပယျဵု က္ဍဟ် တိုက်]] (Commission on the Limits of the Continental Shelf - CLCS)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ် (Related)
| list3 =
* [[အခေါင် သၠးပွး လတူ ၜဳ]] (Freedom of the seas)
* [[အခေါင် ဖြတ်သန်း မဟွံမဲ ကု အန္တရာယ်]] (Innocent passage)
* [[ပြသၞာ ၜဳ ကြုက် သၠုင်ကျာ]] (South China Sea arbitration)
}}

[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:လိက်ကသုက် ဂၠးကဝ်]]
[[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ ၜဳ]]
[[Category:သမုဒ္ဒရာ ကေုာံ ၜဳ]]</text>
      <sha1>rwukxlrehxtivpeianqq3t3mumieccl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပယျဵု ဍာ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11982</id>
    <revision>
      <id>57593</id>
      <timestamp>2026-10-06T11:20:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''ပယျဵု ဍာ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပယျဵု သမုဒ္ဒရာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Maritime boundary / Territorial waters'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပယျဵုလဒပ် မပါ်ခြာ လဝ် တိဍာ် သမုဒ္ဒရာ၊ ၜဳ ကေုာံ ဍာ် အကြာ ဍုင် မွဲ ကဵု မွဲ...&quot;</comment>
      <origin>57593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23032" sha1="qylkfrawb4pz96n2ldeds3xm0fgyror" xml:space="preserve">'''ပယျဵု ဍာ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပယျဵု သမုဒ္ဒရာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Maritime boundary / Territorial waters'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပယျဵုလဒပ် မပါ်ခြာ လဝ် တိဍာ် သမုဒ္ဒရာ၊ ၜဳ ကေုာံ ဍာ် အကြာ ဍုင် မွဲ ကဵု မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး အကြာ ဍုင် မပိုင်ပြဳ ကေုာံ ဒေသ ဍာ် ဂၠးတိ သၠးပွး ရ။ ပယျဵု ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ အာဏာ ပိုင်ပြဳ (Sovereignty)၊ အခေါင် စကာ သယံဇာတ သဘာဝ မပ္တံကဵု က သတ္တဝါ ဍာ် ကေုာံ ကၠေင်ရေနံ သၟဝ် ၜဳ၊ သီုကဵု သွက် ပရေင်ဂီုကၠီု ဍုင် (National security) ရ။&lt;ref name=&quot;rothwell&quot;&gt;{{cite book |last=Rothwell |first=D. R. |author2=Stephens, T. |title=The International Law of the Sea |edition=2nd |publisher=Hart Publishing |year=2016 |pages=25-45}}&lt;/ref&gt;

သၞောဝ် ပယျဵု ဍာ် ခေတ်တၟိ ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ '''လိက်ကသုက် ကုလသမဂ္ဂ မဆေင်ကဵု သၞောဝ် ၜဳ''' (United Nations Convention on the Law of the Sea - UNCLOS) မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၂ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပယျဵု ဍာ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သၞောဝ် ပါ်ခြာ ဇြောန် ဍာ်၊ ပရေင်သောင် ပြသၞာ၊ ကေုာံ အရေးပါမှု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Zonation of the sea en.svg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ပါ်ခြာ ဇြောန် ပယျဵု ဍာ် (Maritime zones) အတိုင် သၞောဝ် UNCLOS မစတမ် နူကဵု ဍာ် အပ္ဍဲ၊ ဇြောန် ပယျဵု ဍာ်၊ ဇြောန် ဆက်စပ်၊ စဵုကဵုစိုပ် ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီးသန့်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ပယျဵု ဍာ်&quot; ဝွံ ဒှ် ပယျဵု မဓဇက် လဝ် လတူ မျက်နှာပြင် ဍာ် ကေုာံ သၟဝ် ၜဳ ညံင် ဂွံ ပါ်ခြာ အာဏာ ပိုင်ပြဳ ဍုင် ရ။ ဟိုတ်နူ ၜဳ ကဵု သမုဒ္ဒရာ တအ် ဟွံမဲ ကု တၟအ် တိုင် ပယျဵု မညာတ် ကၠး တုဲ၊ ပရေင်ဓဇက် ပယျဵု ဍာ် ဝွံ ဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ လၟိဟ် ဇမၠိင် မၜတ်ကၞာတ် နကဵု '''မာင် ၜဳ''' (Nautical miles - nm) [မွဲ မာင် ၜဳ မ္ဂး တုပ် ကု ၁.၈၅၂ ကဳလဝ်မဳတာ] နူကဵု ဇိုင် သြင် ရ။

ပရေင်ပါ်ခြာ ပယျဵု ဍာ် ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ အရာ ၃ သာ် -
# '''အာဏာ ပိုင်ပြဳ (Sovereignty):''' အခေါင် စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် လတူ က္ၜင် ကေုာံ မၞိဟ် မလုပ် ကၠုင်။
# '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics):''' အခေါင် ရပ် က၊ ခါဲ ကၠေင်ရေနံ၊ ဓါတ် ဂျာတ်၊ ကေုာံ တၟအ် သယံဇာတ။
# '''ဂီုကၠီု ကေုာံ ပွဳပွူ (Security and Environment):''' အခေါင် စဵုဒၞာ ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ဍာ် ၜဳ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောဝ် ၜဳ (History and Development of the Law of the Sea) ==
သၞောဝ် ပယျဵု ဍာ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် လဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဝင် -

* '''သၞောဝ် လွဟ် အမၠံက် (Cannon Shot Rule):''' ပ္ဍဲ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ၊ တၠပညာ သၞောဝ် ဟဝ်လာန် (Dutch) ကောနဳလဳယပ် ဗန် ဗိန်ကာရှောက် (Cornelius van Bynkershoek) လလောင်တြး လဝ် လညာတ် ဒဒှ်ရ ဍုင် မွဲ ပိုင်ပြဳ ဍာ် စဵုကဵု အဆံင် လွဟ် အမၠံက် ပန် စိုပ် မဒှ် ဇမၠိင် ၜိုတ် ၃ မာင် ၜဳ (3 nm) ရ။ မ္ၚး ဂှ် ဒှ် &quot;ၜဳ သၠးပွး&quot; (Freedom of the seas) မစၟတ်သမ္တီ လဝ် နကဵု ဟူဂိုဝ် ဂရဝ်တဳယပ် (Hugo Grotius) ရ။
* '''ပရေင်လလောင်တြး ထရူမာန် (Truman Proclamation):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅၊ သမ္မတ အမေရိကာန် ဟယ်ရဳ ထရူမာန် လလောင်တြး တောင်းဆို ကေတ် အာဏာ ပိုင်ပြဳ လတူ ကတိုင် တိုက် (Continental shelf) သွက်ဂွံ ခါဲ ကၠေင်ရေနံ ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ဍုင် တၞဟ် တအ် လေဝ် စ တောင်းဆို တိဍာ် ၜဳ ဗွဲမလှဲလး ရ။
* '''UNCLOS (၁၉၈၂):''' ဟိုတ်နူကဵု ပြသၞာ တောင်းဆို ပယျဵု ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ဂၠိုင် ကၠုင်၊ ကုလသမဂ္ဂ ကော် ကောံဓရီု သၞောဝ် ၜဳ (UNCLOS III) တုဲ စၟတ်သမ္တီ လိက်ကသုက် အလုံ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၂ မဒှ် သၞောဝ် မစကာ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;churchill&quot;&gt;{{cite book |last=Churchill |first=R. R. |author2=Lowe, A. V. |title=The Law of the Sea |edition=3rd |publisher=Manchester University Press |year=1999 |pages=70-85}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဇြောန် သဇိုင် ကေုာံ ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် (Baselines and Delineation) ==
သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဇမၠိင် ပယျဵု ဍာ်၊ အရာ အဓိက အိုတ် ဂှ် ဒး စၟတ်သမ္တီ ဇြောန် သဇိုင် (Baseline) ဇိုင် သြင် ကၠာ ရ။

* '''ဇြောန် သဇိုင် ဓမ္မတာ (Normal Baseline):''' ဂှ် ဒှ် ဇြောန် မဓဇက် လဝ် အတိုင် ဇိုင် သြင် ပ္ဍဲ အခိင် ဍာ် စှ်ေ အိုတ် (Low-water line) ရ။
* '''ဇြောန် သဇိုင် တပ်ပ် (Straight Baseline):''' ယဝ်ရ ဇိုင် သြင် ဍုင် မွဲ ကဝိုင်ကဝက် ဂၠိုင် လောန် (ဥပမာ သြင် ဍုင် နဝ်ဝေ) ဟွံသေင်မ္ဂး နွံ တကအ် ဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး၊ ညးတအ် အခေါင် နွံ ဓဇက် လမျောဝ် တပ်ပ် အကြာ က္ဍိုပ် တကအ် မွဲ ကဵု မွဲ ရ။ တိဍာ် မနွံ အပ္ဍဲ ဇြောန် သဇိုင် ဂှ် ကော်စ '''ဍာ် အပ္ဍဲ''' (Internal waters) တုဲ၊ ဍုင် ပိုင်ပြဳ အာဏာ အလုံစုံ (Absolute sovereignty) မာန် ကၟာတ်လဒဵု က္ၜင် ဍုင်သ္အာင် ဟွံကဵု လုပ် မာန် ရ။

== ၄။ ဇြောန် ပယျဵု ဍာ် (Territorial Sea) ==
ဇြောန် ပယျဵု ဍာ် (Territorial sea) ဝွံ ဒှ် တိဍာ် မဆက် တိတ် အာ နူ ဇြောန် သဇိုင် စဵုကဵု ဇမၠိင် အများဆုံး '''၁၂ မာင် ၜဳ''' (12 nm / ၜိုတ် ၂၂ ကဳလဝ်မဳတာ) ရ။

* '''အာဏာ ပိုင်ပြဳ:''' ဍုင် ပိုင် သြင် ဂှ် နွံ အာဏာ ပိုင်ပြဳ အလုံစုံ လတူ မျက်နှာပြင် ဍာ်၊ လတူ ကျာ ကေုာံ သၟဝ် တိဍာ် ဏအ် ရ။ 
* '''အခေါင် ကွာ် ဖြတ် ၜိုဟ်သြိုဟ် (Right of Innocent Passage):''' ၜိုန်ရ ဍုင် မွဲ ပိုင်ပြဳ ကီုလေဝ်၊ သၞောဝ် UNCLOS ကဵု အခေါင် ကု က္ၜင် ဍုင်သ္အာင် သီုကဵု က္ၜင် ပၞာန် ညံင် ဂွံ ဖြတ် အာ ကၠုင် ပ္ဍဲ ဇြောန် ဏအ် လောဲလောဲ မာန် ယဝ်ရ ဍေဟ်တအ် ဟွံပလီုပလာ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ဟွံရပ် က ကေုာံ ဟွံစကာ လွဟ် (Innocent passage) ရ။ က္ၜင် သၟဝ် ဍာ် တအ် မ္ဂး သ္ဒး မံက် လတူ ဍာ် တုဲ ထ္ၜး အလာံ ဍုင် ညးတအ် ရ။&lt;ref name=&quot;tanaka&quot;&gt;{{cite book |last=Tanaka |first=Y. |title=The International Law of the Sea |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=2015 |pages=110-125}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဇြောန် ဆက်စပ် (Contiguous Zone) ==
ဇြောန် ဆက်စပ် (Contiguous zone) ဝွံ ဆက် တိတ် အာ နူကဵု ဇြောန် ပယျဵု ဍာ် တုဲ နွံ ဇမၠိင် အများဆုံး '''၂၄ မာင် ၜဳ''' (24 nm) နူ ဇြောန် သဇိုင် ရ။

ပ္ဍဲ ဇြောန် ဏအ်၊ ဍုင် ပိုင် သြင် ဂှ် ဟွံမဲ အာဏာ ပိုင်ပြဳ အလုံစုံ ပုဟ်၊ ဆဂး နွံ အခေါင် အာဏာ စၟတ်မင် (Enforcement jurisdiction) အဓိက ပန် သာ် -
# '''အခေါန် (Customs):''' စဵုဒၞာ ညံင် ဟွံဂွံ သၠောတ် ကပေါတ် ဟွံမဲ ကု အခေါန်။
# '''အခေါန် အခေါင်လုပ်ဍုင် (Immigration):''' ထိင်ဒဝ် မၞိဟ် လုပ် ဍုင် ဟွံမဲ ကု သၞောဝ်။
# '''ပရေင်ထတ်ယုက် (Sanitary):''' စဵုဒၞာ ယဲကၠောအ်ကၠး နူ က္ၜင်။
# '''ဘဏ္ဍာ (Fiscal):''' စၟတ်မင် သြန် ကေုာံ သၞောဝ် ဘဏ္ဍာ ဍုင်။

== ၆။ ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီးသန့် (Exclusive Economic Zone - EEZ) ==
ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီးသန့် (EEZ) ဝွံ ဒှ် ဇြောန် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် မွဲ ရ။ ဍေဟ် လမျောဝ် တိတ် အာ စဵုကဵု '''၂၀၀ မာင် ၜဳ''' (200 nm) နူ ဇြောန် သဇိုင် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်ပါ်ခြာ ဇြောန် ဍာ် အတိုင် UNCLOS
|-
! ဇြောန် ဍာ် (Maritime Zone)
! ဇမၠိင် အများဆုံး (Limit from Baseline)
! အာဏာ ကေုာံ အခေါင် (Rights and Jurisdiction)
|-
| ဍာ် အပ္ဍဲ (Internal Waters)
| သၟဝ် ဇြောန် သဇိုင်
| အာဏာ ပိုင်ပြဳ အလုံစုံ၊ ဟွံမဲ အခေါင် Innocent passage။
|-
| ဇြောန် ပယျဵု ဍာ် (Territorial Sea)
| ၁၂ မာင် ၜဳ (12 nm)
| အာဏာ ပိုင်ပြဳ အလုံစုံ၊ က္ၜင် ညးတၞဟ် နွံ အခေါင် Innocent passage။
|-
| ဇြောန် ဆက်စပ် (Contiguous Zone)
| ၂၄ မာင် ၜဳ (24 nm)
| အခေါင် ရပ်ကေတ် တၠဒုဟ် သွက် သၞောဝ် အခေါန် ကေုာံ သဝဏ် (Immigration)။
|-
| ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီးသန့် (EEZ)
| ၂၀၀ မာင် ၜဳ (200 nm)
| အခေါင် ပိုင်ပြဳ သယံဇာတ သဘာဝ (က၊ ရေနံ)၊ ဟွံပိုင်ပြဳ လတူ ဍာ် ကေုာံ ကျာ။
|}

ပ္ဍဲ EEZ၊ ဍုင် ပိုင် သြင် ဂှ် နွံ အခေါင် ရပ် က ကေုာံ ခါဲ သယံဇာတ သၟး ရ၊ ညးတအ် ဟွံမဲ အာဏာ လတူ ဍာ် ၜဳ (က္ၜင် ဍုင်သ္အာင် အာ ကၠုင် သၠးပွး) ရ။

== ၇။ ကတိုင် တိုက် (Continental Shelf) ==
ကတိုင် တိုက် (Continental shelf) ဝွံ ဒှ် တိဍာ် သၟဝ် ၜဳ မဆက် တိတ် အာ နူကဵု တိုက် စဵုကဵု စိုပ် ဒၞာဲ ၜဳ ဇြိုဟ် ရ။ နကဵု သၞောဝ် UNCLOS၊ ဍုင် ဇၟာပ် ဍုင် နွံ အခေါင် ပိုင်ပြဳ ကတိုင် တိုက် စဵုကဵု '''၂၀၀ မာင် ၜဳ''' ရ။

ယဝ်ရ ကတိုင် တိုက် နကဵု ပထဝဳ သဘာဝ ဂှ် လမျောဝ် တိတ် အာ သ္ၚောဲ နူ ၂၀၀ မာင် ၜဳ မ္ဂး၊ ဍုင် ဂှ် မာန် တောင်းဆို တိဍာ် သၟဝ် ၜဳ (Extended Continental Shelf) စဵုကဵု '''၃၅၀ မာင် ၜဳ''' မာန် ရ။ ဆဂး အခေါင် ဏအ် ဝွံ နွံ ဆ လတူ တိ သၟဝ် ၜဳ သွက်ဂွံ ခါဲ ကၠေင်ရေနံ ကေုာံ တၟအ် သၟး ရ၊ ဟွံဆေင် ကု ဍာ် ၜဳ လတူ ဂှ် ပုဟ်။&lt;ref name=&quot;unclos&quot;&gt;{{cite book |author=United Nations |title=United Nations Convention on the Law of the Sea (UNCLOS) |publisher=UN Publications |year=1982 |pages=Part V, Articles 55-75}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်သောင် ပြသၞာ ပယျဵု ဍာ် (Maritime Boundary Delimitation) ==
ယဝ်ရ ဍုင် ၜါ ဍုင် ညောန်ကြပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် တုဲ ဇြောန် ပယျဵု ဍာ် ညးတအ် ပြိုင် ထပ် ဒၟံင် (Overlapping claims) မ္ဂး၊ ညးတအ် သ္ဒး ဓဇက် ပယျဵု ပါ်ခြာ ရ။ 

* '''လမျောဝ် တုပ်သၟဟ် (Equidistance line):''' နဲကဲ ဓမ္မတာ အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဓဇက် လမျောဝ် မနွံ ဇမ္ၚောဲ တုပ်သၟဟ် နူကဵု သြင် ဍုင် သီု ၜါ လပါ် ရ။ 
* '''ပရေင်တရားမျှတ (Equity principle):''' လဆောဝ် လမျောဝ် တုပ်သၟဟ် ဂှ် ဟွံမဲ ကု တရားမျှတ (ဥပမာ ဍုင် မွဲ သြင် ကဝိုင်ကဝက် ဂၠိုင် လောန်)။ အခိင် ဏအ် မ္ဂး ရုင်ဗစာ မလေပ် ပြံင်လှာဲ ပယျဵု ညံင် ဂွံ တရားမျှတ လတူ သီု ၜါ လပါ် ရ။
* '''ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ (ITLOS &amp; ICJ):''' ယဝ်ရ ဍုင် ၜါ ပသောင် ဟွံမာန် မ္ဂး၊ ညးတအ် မာန် ပတိုန် ဂဗုတ် ဇရေင် ရုင်ဗစာ သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးတိ (International Tribunal for the Law of the Sea) ဟွံသေင်မ္ဂး ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ (ICJ) သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ရ။

== ၉။ ဖဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ (Economic Importance and Environment) ==
ပယျဵု ဍာ် ဝွံ ဒှ် အရာ မဖန်ဗဒှ် ဖဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော် အိုတ် သွက် ဍုင် မွဲ ရ -

* '''ပရေင်လွဳလွတ် က (Fisheries):''' EEZ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရပ် က ကေုာံ လွဳ က မာန် ရ။ ဍုင်သ္အာင် တအ် ဟွံမဲ အခေါင် ရပ် က ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ယဝ်ရ ဟွံဂွံ လဝ် အခေါင် (Fishing license) ရ။
* '''ကၠေင်ရေနံ ကေုာံ ဓါတ် ဂျာတ် (Oil and Gas):''' သယံဇာတ သၟဝ် ၜဳ တအ် ဂှ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် သြန်ဘဏ္ဍာ ဇၞော် အိုတ် သွက် အလဵုအသဳ ရ။
* '''ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ (Marine Environmental Protection):''' ဍုင် ပိုင် သြင် ဂှ် နွံ တာလျိုင် သ္ဒး မင်မဲ ပွဳပွူ သဘာဝ ၜဳ သွက် ဟွံဂွံ ကဵု က္ၜင် တအ် စဝ် ထောအ် ဍာ် ကၠေင် ကေုာံ စဵုဒၞာ ပရေင်ကၠိခ္ဍက် နူ ရုင်စက် လတူ ဍုင် ရ။&lt;ref name=&quot;prescott&quot;&gt;{{cite book |last=Prescott |first=J. R. V. |author2=Schofield, C. H. |title=The Maritime Political Boundaries of the World |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=2005 |pages=215-230}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ပယျဵု ဍာ် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မဆက်စပ် ကု အာဏာ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂီုကၠီု ဍုင် ဗွဲမဇၞော် ရ။ သၞောဝ် UNCLOS ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် မွဲ မစဵုဒၞာ ဟွံဂွံ ကဵု ဍုင် ဇၞော် တအ် သီ ကေတ် တိဍာ် ၜဳ သီုဖအိုတ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ပြသၞာ ပယျဵု ဍာ် ဝွံ သ္ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် -
* '''အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ဍာ် ၜဳ သၠုင် တိုန် မ္ဂး၊ ဇြောန် သဇိုင် (Baselines) ကေုာံ တကအ် ဍောတ်တ် တအ် မလေပ် ဗၠိုက် အာ မာန် ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ပယျဵု EEZ လေဝ် မလေပ် ယှောတ် စှ်ေ အာ မာန် ရ။
* '''ပြသၞာ ပယျဵု (Maritime Disputes):''' ဥပမာ ပြသၞာ ၜဳ ကြုက် သၠုင်ကျာ (South China Sea) မဒှ် ဒၞာဲ ဍုင် ကြုက် တောင်းဆို အာဏာ ပိုင်ပြဳ ၜက် လောန် နူကဵု သၞောဝ် UNCLOS မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ဂှ် ဒှ် ဥပမာ ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ပယျဵု ဍာ် ဝွံ ဆက် ဒှ် ဒၞာဲ ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ (Geopolitics) ဇၞော် အိုတ် မွဲ လၟိုန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အာဏာ ပိုင်ပြဳ]] (Sovereignty)
* [[ပယျဵု ဍုင်]] (International border)
* [[သမုဒ္ဒရာ]] (Ocean)
* [[သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးတိ]] (Law of the Sea)

{{Navbox
| name = Maritime Law and Boundaries
| title = သၞောဝ် ၜဳ ကေုာံ ပယျဵု ဍာ် (Law of the Sea and Maritime Boundaries)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဇြောန် ပယျဵု ဍာ် (Maritime Zones)
| list1 =
* [[ဍာ် အပ္ဍဲ]] (Internal waters)
* [[ဇြောန် ပယျဵု ဍာ်]] (Territorial sea)
* [[ဇြောန် ဆက်စပ်]] (Contiguous zone)
* [[ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီးသန့်]] (EEZ)
* [[ကတိုင် တိုက်]] (Continental shelf)
* [[ၜဳ ဂၠးတိ]] (High seas)
| group2 = သၞောဝ် ကေုာံ ဂကောံ
| list2 =
* [[UNCLOS]] (United Nations Convention on the Law of the Sea)
* [[ရုင်ဗစာ သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးတိ]] (ITLOS)
* [[ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ]] (ICJ)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်
| list3 =
* [[သယံဇာတ သဘာဝ]] (Natural resources)
* [[အာဏာ ပိုင်ပြဳ]] (Sovereignty)
* [[က္ၜင် ပၞာန်]] (Naval ship)
* [[ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ဍာ်]] (Marine pollution)
}}

[[Category:သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးတိ]]
[[Category:ပယျဵု ဍုင်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ပထဝဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သမုဒ္ဒရာ ကေုာံ ၜဳဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>qylkfrawb4pz96n2ldeds3xm0fgyror</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57594</id>
      <parentid>57593</parentid>
      <timestamp>2026-10-06T11:21:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23002" sha1="fomavsc01vuk9121bs9bssfl28xy7qh" xml:space="preserve">'''ပယျဵု ဍာ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပယျဵု သမုဒ္ဒရာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Maritime boundary / Territorial waters'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပယျဵုလဒပ် မပါ်ခြာ လဝ် တိဍာ် သမုဒ္ဒရာ၊ ၜဳ ကေုာံ ဍာ် အကြာ ဍုင် မွဲ ကဵု မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး အကြာ ဍုင် မပိုင်ပြဳ ကေုာံ ဒေသ ဍာ် ဂၠးတိ သၠးပွး ရ။ ပယျဵု ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ အာဏာ ပိုင်ပြဳ (Sovereignty)၊ အခေါင် စကာ သယံဇာတ သဘာဝ မပ္တံကဵု က သတ္တဝါ ဍာ် ကေုာံ ကၠေင်ရေနံ သၟဝ် ၜဳ၊ သီုကဵု သွက် ပရေင်ဂီုကၠီု ဍုင် (National security) ရ။&lt;ref name=&quot;rothwell&quot;&gt;{{cite book |last=Rothwell |first=D. R. |author2=Stephens, T. |title=The International Law of the Sea |edition=2nd |publisher=Hart Publishing |year=2016 |pages=25-45}}&lt;/ref&gt;

သၞောဝ် ပယျဵု ဍာ် ခေတ်တၟိ ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ '''လိက်ကသုက် ကုလသမဂ္ဂ မဆေင်ကဵု သၞောဝ် ၜဳ''' (United Nations Convention on the Law of the Sea - UNCLOS) မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၂ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပယျဵု ဍာ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သၞောဝ် ပါ်ခြာ ဇြောန် ဍာ်၊ ပရေင်သောင် ပြသၞာ၊ ကေုာံ အရေးပါမှု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Zonation of the sea en.svg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ပါ်ခြာ ဇြောန် ပယျဵု ဍာ် (Maritime zones) အတိုင် သၞောဝ် UNCLOS မစတမ် နူကဵု ဍာ် အပ္ဍဲ၊ ဇြောန် ပယျဵု ဍာ်၊ ဇြောန် ဆက်စပ်၊ စဵုကဵုစိုပ် ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တၟေင်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ပယျဵု ဍာ်&quot; ဝွံ ဒှ် ပယျဵု မဓဇက် လဝ် လတူ မျက်နှာပြင် ဍာ် ကေုာံ သၟဝ် ၜဳ ညံင် ဂွံ ပါ်ခြာ အာဏာ ပိုင်ပြဳ ဍုင် ရ။ ဟိုတ်နူ ၜဳ ကဵု သမုဒ္ဒရာ တအ် ဟွံမဲ ကု တၟအ် တိုင် ပယျဵု မညာတ် ကၠး တုဲ၊ ပရေင်ဓဇက် ပယျဵု ဍာ် ဝွံ ဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ လၟိဟ် ဇမၠိင် မၜတ်ကၞာတ် နကဵု '''မာင် ၜဳ''' (Nautical miles - nm) [မွဲ မာင် ၜဳ မ္ဂး တုပ် ကု ၁.၈၅၂ ကဳလဝ်မဳတာ] နူကဵု ဇိုင် သြင် ရ။

ပရေင်ပါ်ခြာ ပယျဵု ဍာ် ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ အရာ ၃ သာ် -
# '''အာဏာ ပိုင်ပြဳ (Sovereignty):''' အခေါင် စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် လတူ က္ၜင် ကေုာံ မၞိဟ် မလုပ် ကၠုင်။
# '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics):''' အခေါင် ရပ် က၊ ခါဲ ကၠေင်ရေနံ၊ ဓါတ် ဂျာတ်၊ ကေုာံ တၟအ် သယံဇာတ။
# '''ဂီုကၠီု ကေုာံ ပွဳပွူ (Security and Environment):''' အခေါင် စဵုဒၞာ ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ဍာ် ၜဳ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောဝ် ၜဳ (History and Development of the Law of the Sea) ==
သၞောဝ် ပယျဵု ဍာ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် လဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဝင် -

* '''သၞောဝ် လွဟ် အမၠံက် (Cannon Shot Rule):''' ပ္ဍဲ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ၊ တၠပညာ သၞောဝ် ဟဝ်လာန် (Dutch) ကောနဳလဳယပ် ဗန် ဗိန်ကာရှောက် (Cornelius van Bynkershoek) လလောင်တြး လဝ် လညာတ် ဒဒှ်ရ ဍုင် မွဲ ပိုင်ပြဳ ဍာ် စဵုကဵု အဆံင် လွဟ် အမၠံက် ပန် စိုပ် မဒှ် ဇမၠိင် ၜိုတ် ၃ မာင် ၜဳ (3 nm) ရ။ မ္ၚး ဂှ် ဒှ် &quot;ၜဳ သၠးပွး&quot; (Freedom of the seas) မစၟတ်သမ္တီ လဝ် နကဵု ဟူဂိုဝ် ဂရဝ်တဳယပ် (Hugo Grotius) ရ။
* '''ပရေင်လလောင်တြး ထရူမာန် (Truman Proclamation):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅၊ သမ္မတ အမေရိကာန် ဟယ်ရဳ ထရူမာန် လလောင်တြး တောင်းဆို ကေတ် အာဏာ ပိုင်ပြဳ လတူ ကတိုင် တိုက် (Continental shelf) သွက်ဂွံ ခါဲ ကၠေင်ရေနံ ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ဍုင် တၞဟ် တအ် လေဝ် စ တောင်းဆို တိဍာ် ၜဳ ဗွဲမလှဲလး ရ။
* '''UNCLOS (၁၉၈၂):''' ဟိုတ်နူကဵု ပြသၞာ တောင်းဆို ပယျဵု ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ဂၠိုင် ကၠုင်၊ ကုလသမဂ္ဂ ကော် ကောံဓရီု သၞောဝ် ၜဳ (UNCLOS III) တုဲ စၟတ်သမ္တီ လိက်ကသုက် အလုံ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၂ မဒှ် သၞောဝ် မစကာ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;churchill&quot;&gt;{{cite book |last=Churchill |first=R. R. |author2=Lowe, A. V. |title=The Law of the Sea |edition=3rd |publisher=Manchester University Press |year=1999 |pages=70-85}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဇြောန် သဇိုင် ကေုာံ ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် (Baselines and Delineation) ==
သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဇမၠိင် ပယျဵု ဍာ်၊ အရာ အဓိက အိုတ် ဂှ် ဒး စၟတ်သမ္တီ ဇြောန် သဇိုင် (Baseline) ဇိုင် သြင် ကၠာ ရ။

* '''ဇြောန် သဇိုင် ဓမ္မတာ (Normal Baseline):''' ဂှ် ဒှ် ဇြောန် မဓဇက် လဝ် အတိုင် ဇိုင် သြင် ပ္ဍဲ အခိင် ဍာ် စှ်ေ အိုတ် (Low-water line) ရ။
* '''ဇြောန် သဇိုင် တပ်ပ် (Straight Baseline):''' ယဝ်ရ ဇိုင် သြင် ဍုင် မွဲ ကဝိုင်ကဝက် ဂၠိုင် လောန် (ဥပမာ သြင် ဍုင် နဝ်ဝေ) ဟွံသေင်မ္ဂး နွံ တကအ် ဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး၊ ညးတအ် အခေါင် နွံ ဓဇက် လမျောဝ် တပ်ပ် အကြာ က္ဍိုပ် တကအ် မွဲ ကဵု မွဲ ရ။ တိဍာ် မနွံ အပ္ဍဲ ဇြောန် သဇိုင် ဂှ် ကော်စ '''ဍာ် အပ္ဍဲ''' (Internal waters) တုဲ၊ ဍုင် ပိုင်ပြဳ အာဏာ အလုံစုံ (Absolute sovereignty) မာန် ကၟာတ်လဒဵု က္ၜင် ဍုင်သ္အာင် ဟွံကဵု လုပ် မာန် ရ။

== ၄။ ဇြောန် ပယျဵု ဍာ် (Territorial Sea) ==
ဇြောန် ပယျဵု ဍာ် (Territorial sea) ဝွံ ဒှ် တိဍာ် မဆက် တိတ် အာ နူ ဇြောန် သဇိုင် စဵုကဵု ဇမၠိင် အများဆုံး '''၁၂ မာင် ၜဳ''' (12 nm / ၜိုတ် ၂၂ ကဳလဝ်မဳတာ) ရ။

* '''အာဏာ ပိုင်ပြဳ:''' ဍုင် ပိုင် သြင် ဂှ် နွံ အာဏာ ပိုင်ပြဳ အလုံစုံ လတူ မျက်နှာပြင် ဍာ်၊ လတူ ကျာ ကေုာံ သၟဝ် တိဍာ် ဏအ် ရ။ 
* '''အခေါင် ကွာ် ဖြတ် ၜိုဟ်သြိုဟ် (Right of Innocent Passage):''' ၜိုန်ရ ဍုင် မွဲ ပိုင်ပြဳ ကီုလေဝ်၊ သၞောဝ် UNCLOS ကဵု အခေါင် ကု က္ၜင် ဍုင်သ္အာင် သီုကဵု က္ၜင် ပၞာန် ညံင် ဂွံ ဖြတ် အာ ကၠုင် ပ္ဍဲ ဇြောန် ဏအ် လောဲလောဲ မာန် ယဝ်ရ ဍေဟ်တအ် ဟွံပလီုပလာ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ဟွံရပ် က ကေုာံ ဟွံစကာ လွဟ် (Innocent passage) ရ။ က္ၜင် သၟဝ် ဍာ် တအ် မ္ဂး သ္ဒး မံက် လတူ ဍာ် တုဲ ထ္ၜး အလာံ ဍုင် ညးတအ် ရ။&lt;ref name=&quot;tanaka&quot;&gt;{{cite book |last=Tanaka |first=Y. |title=The International Law of the Sea |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=2015 |pages=110-125}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဇြောန် ဆက်စပ် (Contiguous Zone) ==
ဇြောန် ဆက်စပ် (Contiguous zone) ဝွံ ဆက် တိတ် အာ နူကဵု ဇြောန် ပယျဵု ဍာ် တုဲ နွံ ဇမၠိင် အများဆုံး '''၂၄ မာင် ၜဳ''' (24 nm) နူ ဇြောန် သဇိုင် ရ။

ပ္ဍဲ ဇြောန် ဏအ်၊ ဍုင် ပိုင် သြင် ဂှ် ဟွံမဲ အာဏာ ပိုင်ပြဳ အလုံစုံ ပုဟ်၊ ဆဂး နွံ အခေါင် အာဏာ စၟတ်မင် (Enforcement jurisdiction) အဓိက ပန် သာ် -
# '''အခေါန် (Customs):''' စဵုဒၞာ ညံင် ဟွံဂွံ သၠောတ် ကပေါတ် ဟွံမဲ ကု အခေါန်။
# '''အခေါန် အခေါင်လုပ်ဍုင် (Immigration):''' ထိင်ဒဝ် မၞိဟ် လုပ် ဍုင် ဟွံမဲ ကု သၞောဝ်။
# '''ပရေင်ထတ်ယုက် (Sanitary):''' စဵုဒၞာ ယဲကၠောအ်ကၠး နူ က္ၜင်။
# '''ဘဏ္ဍာ (Fiscal):''' စၟတ်မင် သြန် ကေုာံ သၞောဝ် ဘဏ္ဍာ ဍုင်။

== ၆။ ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တၟေင် (Exclusive Economic Zone - EEZ) ==
ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တၟေင် (EEZ) ဝွံ ဒှ် ဇြောန် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် မွဲ ရ။ ဍေဟ် လမျောဝ် တိတ် အာ စဵုကဵု '''၂၀၀ မာင် ၜဳ''' (200 nm) နူ ဇြောန် သဇိုင် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်ပါ်ခြာ ဇြောန် ဍာ် အတိုင် UNCLOS
|-
! ဇြောန် ဍာ် (Maritime Zone)
! ဇမၠိင် အများဆုံး (Limit from Baseline)
! အာဏာ ကေုာံ အခေါင် (Rights and Jurisdiction)
|-
| ဍာ် အပ္ဍဲ (Internal Waters)
| သၟဝ် ဇြောန် သဇိုင်
| အာဏာ ပိုင်ပြဳ အလုံစုံ၊ ဟွံမဲ အခေါင် Innocent passage။
|-
| ဇြောန် ပယျဵု ဍာ် (Territorial Sea)
| ၁၂ မာင် ၜဳ (12 nm)
| အာဏာ ပိုင်ပြဳ အလုံစုံ၊ က္ၜင် ညးတၞဟ် နွံ အခေါင် Innocent passage။
|-
| ဇြောန် ဆက်စပ် (Contiguous Zone)
| ၂၄ မာင် ၜဳ (24 nm)
| အခေါင် ရပ်ကေတ် တၠဒုဟ် သွက် သၞောဝ် အခေါန် ကေုာံ သဝဏ် (Immigration)။
|-
| ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တၟေင် (EEZ)
| ၂၀၀ မာင် ၜဳ (200 nm)
| အခေါင် ပိုင်ပြဳ သယံဇာတ သဘာဝ (က၊ ရေနံ)၊ ဟွံပိုင်ပြဳ လတူ ဍာ် ကေုာံ ကျာ။
|}

ပ္ဍဲ EEZ၊ ဍုင် ပိုင် သြင် ဂှ် နွံ အခေါင် ရပ် က ကေုာံ ခါဲ သယံဇာတ သၟး ရ၊ ညးတအ် ဟွံမဲ အာဏာ လတူ ဍာ် ၜဳ (က္ၜင် ဍုင်သ္အာင် အာ ကၠုင် သၠးပွး) ရ။

== ၇။ ကတိုင် တိုက် (Continental Shelf) ==
ကတိုင် တိုက် (Continental shelf) ဝွံ ဒှ် တိဍာ် သၟဝ် ၜဳ မဆက် တိတ် အာ နူကဵု တိုက် စဵုကဵု စိုပ် ဒၞာဲ ၜဳ ဇြိုဟ် ရ။ နကဵု သၞောဝ် UNCLOS၊ ဍုင် ဇၟာပ် ဍုင် နွံ အခေါင် ပိုင်ပြဳ ကတိုင် တိုက် စဵုကဵု '''၂၀၀ မာင် ၜဳ''' ရ။

ယဝ်ရ ကတိုင် တိုက် နကဵု ပထဝဳ သဘာဝ ဂှ် လမျောဝ် တိတ် အာ သ္ၚောဲ နူ ၂၀၀ မာင် ၜဳ မ္ဂး၊ ဍုင် ဂှ် မာန် တောင်းဆို တိဍာ် သၟဝ် ၜဳ (Extended Continental Shelf) စဵုကဵု '''၃၅၀ မာင် ၜဳ''' မာန် ရ။ ဆဂး အခေါင် ဏအ် ဝွံ နွံ ဆ လတူ တိ သၟဝ် ၜဳ သွက်ဂွံ ခါဲ ကၠေင်ရေနံ ကေုာံ တၟအ် သၟး ရ၊ ဟွံဆေင် ကု ဍာ် ၜဳ လတူ ဂှ် ပုဟ်။&lt;ref name=&quot;unclos&quot;&gt;{{cite book |author=United Nations |title=United Nations Convention on the Law of the Sea (UNCLOS) |publisher=UN Publications |year=1982 |pages=Part V, Articles 55-75}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်သောင် ပြသၞာ ပယျဵု ဍာ် (Maritime Boundary Delimitation) ==
ယဝ်ရ ဍုင် ၜါ ဍုင် ညောန်ကြပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် တုဲ ဇြောန် ပယျဵု ဍာ် ညးတအ် ပြိုင် ထပ် ဒၟံင် (Overlapping claims) မ္ဂး၊ ညးတအ် သ္ဒး ဓဇက် ပယျဵု ပါ်ခြာ ရ။ 

* '''လမျောဝ် တုပ်သၟဟ် (Equidistance line):''' နဲကဲ ဓမ္မတာ အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဓဇက် လမျောဝ် မနွံ ဇမ္ၚောဲ တုပ်သၟဟ် နူကဵု သြင် ဍုင် သီု ၜါ လပါ် ရ။ 
* '''ပရေင်တရားမျှတ (Equity principle):''' လဆောဝ် လမျောဝ် တုပ်သၟဟ် ဂှ် ဟွံမဲ ကု တရားမျှတ (ဥပမာ ဍုင် မွဲ သြင် ကဝိုင်ကဝက် ဂၠိုင် လောန်)။ အခိင် ဏအ် မ္ဂး ရုင်ဗစာ မလေပ် ပြံင်လှာဲ ပယျဵု ညံင် ဂွံ တရားမျှတ လတူ သီု ၜါ လပါ် ရ။
* '''ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ (ITLOS &amp; ICJ):''' ယဝ်ရ ဍုင် ၜါ ပသောင် ဟွံမာန် မ္ဂး၊ ညးတအ် မာန် ပတိုန် ဂဗုတ် ဇရေင် ရုင်ဗစာ သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးတိ (International Tribunal for the Law of the Sea) ဟွံသေင်မ္ဂး ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ (ICJ) သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ရ။

== ၉။ ဖဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ (Economic Importance and Environment) ==
ပယျဵု ဍာ် ဝွံ ဒှ် အရာ မဖန်ဗဒှ် ဖဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော် အိုတ် သွက် ဍုင် မွဲ ရ -

* '''ပရေင်လွဳလွတ် က (Fisheries):''' EEZ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရပ် က ကေုာံ လွဳ က မာန် ရ။ ဍုင်သ္အာင် တအ် ဟွံမဲ အခေါင် ရပ် က ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ယဝ်ရ ဟွံဂွံ လဝ် အခေါင် (Fishing license) ရ။
* '''ကၠေင်ရေနံ ကေုာံ ဓါတ် ဂျာတ် (Oil and Gas):''' သယံဇာတ သၟဝ် ၜဳ တအ် ဂှ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် သြန်ဘဏ္ဍာ ဇၞော် အိုတ် သွက် အလဵုအသဳ ရ။
* '''ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ (Marine Environmental Protection):''' ဍုင် ပိုင် သြင် ဂှ် နွံ တာလျိုင် သ္ဒး မင်မဲ ပွဳပွူ သဘာဝ ၜဳ သွက် ဟွံဂွံ ကဵု က္ၜင် တအ် စဝ် ထောအ် ဍာ် ကၠေင် ကေုာံ စဵုဒၞာ ပရေင်ကၠိခ္ဍက် နူ ရုင်စက် လတူ ဍုင် ရ။&lt;ref name=&quot;prescott&quot;&gt;{{cite book |last=Prescott |first=J. R. V. |author2=Schofield, C. H. |title=The Maritime Political Boundaries of the World |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=2005 |pages=215-230}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ပယျဵု ဍာ် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မဆက်စပ် ကု အာဏာ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂီုကၠီု ဍုင် ဗွဲမဇၞော် ရ။ သၞောဝ် UNCLOS ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် မွဲ မစဵုဒၞာ ဟွံဂွံ ကဵု ဍုင် ဇၞော် တအ် သီ ကေတ် တိဍာ် ၜဳ သီုဖအိုတ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ပြသၞာ ပယျဵု ဍာ် ဝွံ သ္ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် -
* '''အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ဍာ် ၜဳ သၠုင် တိုန် မ္ဂး၊ ဇြောန် သဇိုင် (Baselines) ကေုာံ တကအ် ဍောတ်တ် တအ် မလေပ် ဗၠိုက် အာ မာန် ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ပယျဵု EEZ လေဝ် မလေပ် ယှောတ် စှ်ေ အာ မာန် ရ။
* '''ပြသၞာ ပယျဵု (Maritime Disputes):''' ဥပမာ ပြသၞာ ၜဳ ကြုက် သၠုင်ကျာ (South China Sea) မဒှ် ဒၞာဲ ဍုင် ကြုက် တောင်းဆို အာဏာ ပိုင်ပြဳ ၜက် လောန် နူကဵု သၞောဝ် UNCLOS မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ဂှ် ဒှ် ဥပမာ ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ပယျဵု ဍာ် ဝွံ ဆက် ဒှ် ဒၞာဲ ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ (Geopolitics) ဇၞော် အိုတ် မွဲ လၟိုန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အာဏာ ပိုင်ပြဳ]] (Sovereignty)
* [[ပယျဵု ဍုင်]] (International border)
* [[သမုဒ္ဒရာ]] (Ocean)
* [[သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးတိ]] (Law of the Sea)

{{Navbox
| name = Maritime Law and Boundaries
| title = သၞောဝ် ၜဳ ကေုာံ ပယျဵု ဍာ် (Law of the Sea and Maritime Boundaries)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဇြောန် ပယျဵု ဍာ် (Maritime Zones)
| list1 =
* [[ဍာ် အပ္ဍဲ]] (Internal waters)
* [[ဇြောန် ပယျဵု ဍာ်]] (Territorial sea)
* [[ဇြောန် ဆက်စပ်]] (Contiguous zone)
* [[ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တၟေင်]] (EEZ)
* [[ကတိုင် တိုက်]] (Continental shelf)
* [[ၜဳ ဂၠးတိ]] (High seas)
| group2 = သၞောဝ် ကေုာံ ဂကောံ
| list2 =
* [[UNCLOS]] (United Nations Convention on the Law of the Sea)
* [[ရုင်ဗစာ သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးတိ]] (ITLOS)
* [[ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ]] (ICJ)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်
| list3 =
* [[သယံဇာတ သဘာဝ]] (Natural resources)
* [[အာဏာ ပိုင်ပြဳ]] (Sovereignty)
* [[က္ၜင် ပၞာန်]] (Naval ship)
* [[ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ဍာ်]] (Marine pollution)
}}

[[Category:သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးတိ]]
[[Category:ပယျဵု ဍုင်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ပထဝဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သမုဒ္ဒရာ ကေုာံ ၜဳဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>fomavsc01vuk9121bs9bssfl28xy7qh</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>