ဝဳကဳပဳဒဳယာ mnwwiki https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter မဳဒဳယာ တၟေင် ဓရီုကျာ ညးလွပ် ညးလွပ် ဓရီုကျာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ ဝှာင် ဝှာင် ဓရီုကျာ မဳဒဳယာဝဳကဳ မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ ထာမ်ပလိက် ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ ရီု ရီု ဓရီုကျာ ကဏ္ဍ ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ ပါင်မုက် ပါင်မုက် ဓရီုကျာ TimedText TimedText talk မဝ်ဂျူ မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ Event Event talk 0 3648 57642 54932 2026-10-08T01:07:04Z InternetArchiveBot 1698 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 57642 wikitext text/x-wiki {{current|date=February 2021}} {{Infobox civil conflict | title = 2021 Myanmar protests | partof = the [[Internal conflict in Myanmar|internal conflict and political crisis in Myanmar]] | image = {{Photomontage | photo1a = 2021 Myanmar Protest in Hleden.jpg | photo2a = Wigging to myanmar military.jpg | photo2b = Three-finger salute.jpg | photo3a = Human chain in myanmar 2021.jpg | photo3b = Myanmar military is worse.jpg | position = centre | size = 280 | color = #F5F5F5 | border = 0 | color_border = white | spacing = 3 | foot_montage = }} | caption = ''Clockwise from top:'' {{hlist | <!-- 1 -->Thousands of protesters participate in an anti-military rally in [[Yangon]]. | <!-- 2b -->Protesters posing with the three-finger salute. | <!-- 3b -->Protesters in a vehicle with anti-military slogans | <!-- 3a -->A group of protesters forming a human chain in Yangon's Kamayut Township | <!-- 2a -->A group of protesters denouncing Min Aung Hlaing, and waving the NLD flag }} | date = ၂ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ – ဆက်ဒှ်ဒၟံင် | place = ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ | coordinates = | causes = [[ပၞာန်သီအဝဵု ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁]] | status = ဆက်ဒှ်ဒၟံင် | goals = * ကလေင်သီကေတ် အဝဵုဍုင် နူကဵုဒပ်ပၞာန်။ * ဗလးကဵု [[ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ]] ဝန်မျေအ် ကေုာံ သၟာပရေင်ဍုင်တၞဟ် * ပစၟတ်သမ္တီကဵု သွဟ်မာဲ ၂၀၂၀။ * ကလေင်ဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳညးဍုင်ကွာန် | result = * ညးထၜးဆန္ဒတအ် ဒးဒုင်ပဒေါအ် နကဵုဒြဟတ် * ထပတ်အေန်တာနေတ် | methods = ထၜးဆန္ဒ၊ မဟွံစှ်ေကမၠောန်၊ ညးဍုင်ကွာန် ဟွံကလင်အမိင် | side1 = Anti-government protestors | side2 = {{flagicon image|Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg}} [[State Administration Council|Government of Myanmar]]<br />{{flagicon image|Flag of the Myanmar Armed Forces.svg}} [[Tatmadaw]] | leadfigures1 = No centralized leadership | leadfigures2 = {{plainlist| * {{flagicon image|Variant of the State seal of Myanmar (2011-2025).svg}} [[Min Aung Hlaing]] * {{flagicon image|Flag of the Myanmar Armed Forces.svg}} [[Soe Win (general)|Soe Win]] * {{flagicon image|Flag of the Myanmar Armed Forces.svg}} [[Myint Swe (born 1951)|Myint Swe]] * {{flagicon image|Flag of the Myanmar Armed Forces.svg}} [[Mya Tun Oo]] }} | arrests = 452+ | injuries = 61+ | fatalities = 1 }} '''ထၜးဆန္ဒဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁''' ('''2021 Myanmar protests''') ဂှ် ဒှ်ညးဍုင်ကွာန် ကောန်ဍုင်ဗၟာ မထ္ၜးဆန္ဒ ဒစဵုဒစး [[ပၞာန်သီအဝဵု ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁]] နကဵု ဂဥုပ်ဗိုလ်ပၞာန်ဗၟာ မင်းအောင်လှိုင် ပ္ဍဲကဵု ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁ သၞာံ ၂၀၂၁။<ref>{{cite web|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2021-02-03/anti-coup-protest-on-streets-of-myanmars-second-city|title=Anti-Coup Protest on Streets of Myanmar's Second City|agency=US News|date=February 3, 2021}}</ref> ၜိုတ် ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၁၊ ၂၀၂၁ ဂှ် အဆက်အစပ်ဝွံတုဲ မၞိဟ်ၜိုတ် ၂၂၀ တၠ ဒးဒုင်ရပ်။<ref name=":1">{{cite web|date=2021-02-07|title=Daily Briefing in Relation to the Military Coup|url=https://aappb.org/?p=13080|access-date=2021-02-08|website=aappb.org {{!}} Assistance Association for Political Prisoners|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210214112038/https://aappb.org/?p=13080|archivedate=2021-02-14|accessdate=2021-02-12}}</ref> ထၜးဆန္ဒဂှ် စကၠောန်ဗဒှ် နကဵု နဲကဲၜိုဟ်သြိုဟ် သက္ကုပကီုပရာပ်<ref>{{Cite web|date=2021-02-03|title=Myanmar adopts nonviolent approach to resist army coup|url=https://arab.news/w5msa|access-date=2021-02-07|website=Arab News|language=en}}</ref> မပ္တံကဵု နဲကဲ ညးဍုင်ကွာန် ဟွံကလင်အမိင် (civil disobedience)၊ ဟွံစှ်ေကမၠောန် (labour strikes)၊ ဟွံဆက်ဆောမ် ကုဒပ်ပၞာန် (a military boycott campaign၊ ကာမ်ပိန်ဇုက်ဖေဝ်ဗကေတ် (a red ribbon campaign)၊ တိတ်ထ္ၜးဆန္ဒ၊ ပစၞးသမ္တီ ကုအမာတ်မဇၞးမာဲတအ် ဒှ်တမ်ရ။ [[File:Free Daw Aung San Su Kyi.jpg|thumb|ညးထ္ၜးဆန္ဒ ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင် မရပ်လဝ် "Free Daw Aung San Suu Kyi (ဗလးကဵု ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ" ပ္ဍဲ ၈ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁။]] အသာ်ဗကေတ်ဂှ် ဒှ်အရာမပစၞး ကုဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ (NLD) မဒှ်ဗော်ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳတုဲ မၞိဟ်ထၜးဆန္ဒတအ် စကာယာတ်ဗကေတ်ဗွဲဂမၠိုင်ရ။<ref>{{cite web|last=CNN|first=Carly Walsh and Akanksha Sharma|title=Protests break out in Myanmar in defiance of military coup|url=https://www.cnn.com/2021/02/06/asia/protests-myanmar-military-coup-intl-hnk/index.html|access-date=2021-02-07|website=cnn.com}}</ref> တုဲပၠန် ဒွက်ဗၟာ (ကမ္ဘာမကျေဘူး) မဒှ်ဒွက် မစကာလဝ် ပ္ဍဲအခိင်ထၜးဆန္ဒ ၁၉၈၈ တေအ်ဂှ် နဒဒှ် ဒွက်ချဳဓရာင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲကဵုထၜးဆန္ဒဏီဂှ် စကာလဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။<ref>{{Cite web|date=2021-02-06|title=Myanmar restaurant in Bangkok promotes anti-coup activity|url=https://apnews.com/article/aung-san-suu-kyi-myanmar-coronavirus-pandemic-bangkok-thailand-a3759daec75ab8d6104c7e86becc07c2|access-date=2021-02-08|website=AP NEWS}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-02-04|title=Resistance to coup grows despite Myanmar's block of Facebook|url=https://apnews.com/article/myanmar-blocks-facebook-08ce7dd971655e839d6a81e7391d9e4f|access-date=2021-02-08|website=AP NEWS}}</ref><ref name=":23">{{cite web|date=2018-08-09|title=Songwriter Who Provided "Theme Song" to 8888 Uprising Finally Honored|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/songwriter-provided-theme-song-8888-uprising-finally-honored.html|access-date=2021-02-04|magazine=The Irrawaddy}}</ref> ပတိုန်လပုဟ်တဲလဒေါဝ်ပိဂှ်လေဝ် နဒဒှ်သင်္ကေတ ထၜးဆန္ဒဂှ် စကာကၠုင်ရ။<ref>{{cite web|author1=|first=|author2=|date=Feb 5, 2021|title=Myanmar blocks Facebook as resistance grows to military coup|url=https://www.abc.net.au/news/2021-02-05/myanmar-blocks-facebook-as-resistance-grows-to-military-coup/13124148|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=5 February 2021|website=|publisher=ABC News (Australia)}}</ref> ထၜးဆန္ဒဂှ် ဗွဲကိုပ်ကၠာ စကတဵုဒှ် သွက်ဂွံဗလးကဵု ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ကေုာံ သမ္မတ ဦးဝေန်မျေအ် ကေုာံ ညံင်ဂွံပဒတန် သွဟ်မာဲ အတိုင်ကမ္မရှေန်မာဲ မလလောင်တြးလဝ်ကီုလေဝ် ဗွဲကြဴ နကဵုကွးဘာတက္ကသိုလ်တအ်ဂှ် ဗၟံက်ကၠုင်ရုပ်ရဴ ဗတိုက်သရိုဟ် တၠအဝဵုပၞာန်တုဲ ညံင်ဍုင် ဂွံဒှ် ဍုင်ဒဳမဝ်ကရေသဳဇေတ်တ်ရ။ နကဵုကောန်ဍုင်အရင် မပ္တံကဵု မန်၊ ကရေင်၊ ပအိုအ်တအ်ဂှ် ချဳဓရာင်ကၠုင် သွက်ဂွံဗတိုက်သရိုဟ် တၠအဝဵုသီုဖအိုတ်၊ ပလီုသဇိုင်သၞောဝ် ၂၀၀၈၊ ညံင်ဂွံဒက်ပ္တန် သၞောတ်ဖေဝ်ဒရေဝ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ မြဴသာ်ဝွံ အရာတၞဟ်ခြာ အကြာ ဂကောံမအာဂတပၠတရဴ ထၜးဆန္ဒတအ် နွံကၠုင်ရ။ == ဒဒှ်အတိက် == {{main|ပၞာန်သီအဝဵု ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁}} ပၞာန်ထိင်ထောအ်အဝဵုဍုင် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင်ဂယး ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၁ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁၊ နကဵု ဒပ်ပၞာန်တအ် သီကေတ်အဝဵု နူကဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ညးမကလိဂွံဇမၞးမာဲ ပ္ဍဲသဘင်မာဲ ၂၀၂၀ တုဲ ဒက်ပ္တန် ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်။ နကဵု ပၞာန် လလောင်တြး အကာဲအရာကာတၟေင် ပွိုင်မွဲသၞာံတုဲ အဝဵုဍုင်သီုဖအိုတ်ဂှ် ပအပ်ကဵု သကိုပ် ကဍိုက်ကဍိုပ်ပရေင်စဵုဒၞာ(ဒပ်ပၞာန်) မင်းအောင်လှိုင်း။ လလောင်တြး အကာဲအရာကာတၟေင်ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲတ္ၚဲ ကိုပ်ကၠာ မဟွံဂွံစပံက်စၠတ်ထဝ်ကၟိန်ဍုင်ရ။<ref>{{cite web|last=|first=|date=1 February 2021|title=Myanmar military seizes power, detains elected leader Aung San Suu Kyi|url=https://news.trust.org/item/20210201014444-5u7cm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201053645/https://news.trust.org/item/20210201014444-5u7cm|archive-date=1 February 2021|access-date=1 February 2021|website=Thomson Reuters Foundation News|agency=Reuters|accessdate=12 February 2021|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201053645/https://news.trust.org/item/20210201014444-5u7cm}}</ref><ref>{{cite web|last=|first=|date=1 February 2021|editor=|title=Myanmar gov't declares 1-year state of emergency: President's Office|url=http://www.xinhuanet.com/english/2021-02/01/c_139712581.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201102057/http://www.xinhuanet.com/english/2021-02/01/c_139712581.htm|archive-date=1 February 2021|access-date=1 February 2021|website=|agency=Xinhua News Agency|accessdate=12 February 2021|archivedate=1 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201102057/http://www.xinhuanet.com/english/2021-02/01/c_139712581.htm}}</ref><ref>{{cite web|title=Myanmar Leader Aung San Suu Kyi, Others Detained by Military|url=https://www.voanews.com/east-asia-pacific/myanmar-leader-aung-san-suu-kyi-others-detained-military|date=1 February 2021|website=voanews.com|publisher=VOA (Voice of America)|access-date=1 February 2021|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131316/https://www.voanews.com/east-asia-pacific/myanmar-leader-aung-san-suu-kyi-others-detained-military|url-status=live}}</ref>သမ္မတဍုင်ဗၟာ ဦးဝင်မြင့် ကေုာံ ညးမကဵုကသပ်ဍုင် ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ဒးဒုင်ကြိုင်၊ ကရောမ်ဂှ် ဝန်ဇၞော် ကေုာံ မၞိဟ်အဓိကတၞဟ်တအ်လေဝ် ဒးဒုင် ရပ်တၟာဂလိုင်ကီုရ။<ref name=":0">{{cite news|last=Beech|first=Hannah|date=31 January 2021|title=Myanmar's Leader, Daw Aung San Suu Kyi, Is Detained Amid Coup|newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2021/01/31/world/asia/myanmar-coup-suu-kyi.html|access-date=31 January 2021|issn=0362-4331|archive-date=31 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210131235036/https://www.nytimes.com/2021/01/31/world/asia/myanmar-coup-suu-kyi.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last1=Mahtani|first1=Shibani|author2=Kyaw Ye Lynn |title=Myanmar military seizes power in coup after detaining Aung San Suu Kyi|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/myanmar-aung-sun-suu-kyi-arrest/2021/01/31/c780ce6a-6419-11eb-886d-5264d4ceb46d_story.html|date=1 February 2021|access-date=1 February 2021|newspaper=The Washington Post|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201182106/https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/myanmar-aung-sun-suu-kyi-arrest/2021/01/31/c780ce6a-6419-11eb-886d-5264d4ceb46d_story.html|url-status=live}}</ref> == လဒက်ပ္တန် ညးဍုင်ကွာန် ဒစဵုဒစး == === Civil disobedience movement and labour strikes === [[File:Protest against military coup (9 Feb 2021, Hpa-An, Kayin State, Myanmar) (3).jpg|thumb|မၞိဟ်မဗိုက်လတက်လဝ် ကယိုင်အစာဘာ ထ္ၜးဆန္ဒ ပ္ဍဲဍုင်ဖာအင် ပ္ဍဲ ၉ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁။]] ပ္ဍဲ ၂ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁၊ သၟာကမၠောန်ထတ်ယုက် ကေုာံ ညးဂလိုင်သၟိင်တၠ အလုံမွဲဍုင် သီုကဵု ပ္ဍဲနေပျဳတဝ် ချဳဓရာင်မဟွံကလင်အမိင် (a national civil disobedience movement) (အာဏာဖီဆန်ရေးလှုပ်ရှားမှု)၊ ဟိုတ်နူကဵု ပၞာန်သီအဝဵုဍုင်။<ref>{{cite web|date=2 February 2021|title=Nay Pyi Taw, Mandalay healthcare staff to join "Civil Disobedience Campaign"|url=https://www.mmtimes.com/news/nay-pyi-taw-mandalay-healthcare-staff-join-civil-disobedience-campaign.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131330/https://www.mmtimes.com/news/nay-pyi-taw-mandalay-healthcare-staff-join-civil-disobedience-campaign.html|archive-date=3 February 2021|access-date=2 February 2021|newspaper=The Myanmar Times|accessdate=12 February 2021|archivedate=3 February 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203131330/https://www.mmtimes.com/news/nay-pyi-taw-mandalay-healthcare-staff-join-civil-disobedience-campaign.html}}</ref><ref>{{cite web|date=2 February 2021|title=Myanmar Medics Prepare Civil Disobedience Against Military Rule|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-medics-prepare-civil-disobedience-military-rule.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131324/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-medics-prepare-civil-disobedience-military-rule.html|archive-date=3 February 2021|access-date=2 February 2021 |magazine=The Irrawaddy}}</ref> ကာမ်ပိန် ဝှုက်ၜောက် နကဵုယၟု "Civil Disobedience Movement" ဂှ် မၞိဟ်ပါလုပ် 230,000 ပြင်င် အပ္ဍဲပွိုင် ပိ-ပန်တ္ၚဲဂှ်။<ref name=":11">{{cite web |date=2021-02-03|title=Teachers, students join anti-coup campaign as hospital staff stop work|url=https://www.frontiermyanmar.net/en/teachers-students-join-anti-coup-campaign-as-hospital-staff-stop-work/ |access-date=2021-02-03|website=Frontier Myanmar}}</ref><ref name=":8">{{cite web|last=|first=|date=2021-02-02|title=After coup, medical workers spearhead civil disobedience campaign|url=https://www.frontiermyanmar.net/en/after-coup-medical-workers-spearhead-civil-disobedience-campaign/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131438/https://www.frontiermyanmar.net/en/after-coup-medical-workers-spearhead-civil-disobedience-campaign/|archive-date=3 February 2021|access-date=2021-02-02|website=Frontier Myanmar}}</ref><ref name=":29">{{Cite web|date=2021-02-09|title=EXPLAINER: How are the Myanmar protests being organized?|url=https://apnews.com/article/technology-aung-san-suu-kyi-myanmar-yangon-asia-pacific-026ad5eb9ad6920f0d0d5446e17e27c2|access-date=2021-02-10|website=AP NEWS}}</ref>မေန်ကဝ်နာင် (မင်းကိုနိုင်) က္ဍိုပ်သကိုပ်ကွးဘာ ၈၈၈၈ ဆဝ်ဗ္ၚုဟ် ညးဍုင်ကွာန် "ဟွံစၟတ်သမ္တီ၊ ဟွံပါလုပ် (no recognition, no participation)" သွက်ဂွံ ဒစဵုဒစး အလဵုအသဳပၞာန်ရ။<ref>{{cite web|title=Veteran activist calls for civil disobedience in wake of coup|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/veteran-activist-calls-for-civil-disobedience-in-wake-of-coup|access-date=2021-02-04|agency=Myanmar NOW}}</ref> သၟာကမၠောန်ထတ်ယုက် နူကဵု ရုင်ဂဥုဲအလဵုအသဳ ၜိုတ်မွဲဒါဇြေန် မလလောင်တြးဟွံစှ်ေကမၠောန်ဂှ် စကတဵုဒှ် နူကဵု ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၃၊ ၂၀၂၁။<ref name=":8"/><ref>{{cite web|author1=Matthew Tostevin|author2=Grant McCool|author3=Stephen Coates|date=3 February 2021|title=Myanmar doctors stop work to protest coup as UN considers response|url=https://www.afr.com/world/asia/myanmar-doctors-stop-work-to-protest-coup-as-un-considers-response-20210203-p56z7z|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131358/https://www.afr.com/world/asia/myanmar-doctors-stop-work-to-protest-coup-as-un-considers-response-20210203-p56z7z|archive-date=3 February 2021|access-date=3 February 2021|publisher=Financial Review}}</ref> စနူ ၃ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ သၟာကမၠောန်ထတ်ယုက် နူကဵု ရုင်ဂဥုဲ ကေုာံ ဌာနထတ်ယုက် ၜိုတ် ၁၁၀<ref name=":12">{{cite web|date=2021-02-03|title=Myanmar's Medics Launch Civil Disobedience Campaign Against Coup|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmars-medics-launch-civil-disobedience-campaign-coup.html |access-date=2021-02-04|magazine=The Irrawaddy}}</ref> ပါလုပ် ပ္ဍဲပရေင်ချဳဓရာင်ဂှ်။<ref name=":11"/> ပ္ဍဲမၞိဟ် ၁၃ ဂှ် မၞိဟ်တြဴတၠဂှ် နူကဵု ကမ္မတဳဇၞော်မောဝ်ဍုင် မာန္တလေ (မန္တလေ စည်းပင်) သီုကဵု ဒုမြုဝန် ရဲမွန် (vice-mayor Ye Mon) ပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူကမၠောန်၊ နကဵုမထ္ၜး ဒစဵုဒစး ပၞာန်သီအဝဵုဍုင်။<ref>{{cite web|date=2021-02-03|title=Mandalay vice mayor, MCDC members resign|url=https://www.mmtimes.com/news/mandalay-vice-mayor-mcdc-members-resign.html|access-date=2021-02-03|newspaper=The Myanmar Times|accessdate=2021-02-12|archivedate=2021-02-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210208020329/https://www.mmtimes.com/news/mandalay-vice-mayor-mcdc-members-resign.html}}</ref> သၟာကမၠောန်ဟွံစှ်ေကမၠောန်တအ်ဂှ် ဒးဒုင် ဓရတ် ဘပဠ ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။<ref>{{Cite web|date=2021-02-05|title=Government medics receive threats for civil disobedience campaign|url=https://www.frontiermyanmar.net/en/government-medics-receive-threats-for-civil-disobedience-campaign/|access-date=2021-02-07|website=Frontier Myanmar|language=en-US}}</ref> စနူ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၉ ဂှ် ကမၠောန်ထပက် ဝက်သိန် ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ဂှ် ဒးဒေါအ်ဇူထောအ်၊ ရုင်ဂဥုဲ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ ဗွဲဂမၠိုင် ဒးကၟာတ်လဝ်ရ။<ref>{{cite news |title=Health Care Feels The Pinch as Myanmar Medical Workers Join Civil Disobedience Movement |url=https://www.rfa.org/english/news/myanmar/health-care-02092021173347.html |access-date=10 February 2021 |work=Radio Free Asia |date=9 February 2021 |language=en}}</ref> သၟာကမၠောန်ဟွံစှ်ေကမၠောန် ဗွဲမပြဟ် ကၠောအ်ကၞာန်အာ ဌာနတၞဟ်တအ်ရ။ ဂကောံအစာဘာထပှ်ဂကောံ သီုကဵု ဂကောံအစာဘာဍုင်ဗၟာ မနွံကဵု ဒြဟတ်မွဲကိုဋ်ဂှ် ပံင်တောဲ မဟွံစှ်ေကမၠောန်ဂှ်ကီုရ။<ref name=":11"/> ကောန်ကမၠောန် နူကဵု ဌာနဝန်ဇၞော်ကာဍုင်သအာင် မဒှ်ဌာန သၟဝ်ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳဂှ်လေဝ် ပံင်တောဲ မဟွံစှ်ေကမၠောန်ကီုရ။<ref name=":12"/> ပ္ဍဲ ၄ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ ပ္ဍဲနေပျဳတဝ် သၟာကမၠောန် နူဌာနဝန်ဇၞော်တဵုလွဳ ကေုာံ ဇွောအ်မ (Ministry of Agriculture, Livestock and Irrigation) တိတ်ထ္ၜးဆန္ဒ။<ref>{{cite web|title=စစ်အစိုးရကို နေပြည်တော်က နိုင်ငံ့ဝန်ထမ်းတွေ ကန့်ကွက်ဆန္ဒပြ|url=https://www.rfa.org/burmese/news/nld-government-staff-against-military-coup-02042021030530.html|access-date=2021-02-04|publisher=Radio Free Asia|language=my}}</ref> ပ္ဍဲ ၅ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ သၟာကမၠောန်မာင်ဗရိုတ် နူကဵုဒဵုကျဳသိန်တံင် (Kyisintaung copper mines) ပံင်တောဲ ကာမ်ပိန် မဟွံစှ်ေကမၠောန်။<ref name="Irrawaddy_6Feb_copper_miners"/> သၟာကမၠောန်တအ် ညးတအ် ဆက်ဒစဵုဒစး မဟွံစှ်ေကမၠောန် စဵုကဵု "က္ဍိုပ်သကိုပ် မရုဲစှ် ကလေင်ကလိဂွံ အဝဵုဍုင်ပၠန်"။<ref name="Irrawaddy_6Feb_copper_miners"/> ပ္ဍဲ ၅ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ ပရေင်ချဳဒရာင် ညးဍုင်ကွာန်ဒစဵုဒစး ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵုဌာနပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ ဂဥုဲ၊ ပညာ "ရုင်ဂဥုဲအလဵုအသဳ ၉၁၊ တက္ကသိုလ် ကေုာံ ကဝ်လိက် ၁၈၊ ကေုာံ ဌာနရုင်အလဵုအသဳ ၁၂ ဌာန နူကဵု ၇၉ ပွိုင်ဍုင်"။<ref name="Irrawaddy_5Feb_strike"/> နန်းနွေ၊ နူကဵု ဌာနစိတ္တဗေဒ တက္ကသိုလ်လ္ဂုင် ဟီု၊ "ပိုယ်မဒှ်မၞိဟ် မဗတောန်ကွးဘာတအ် သွက်ဂွံသၟာန် ကၠိုဟ် ပရူဓဝ်ဍာံဂှ် နကဵုနဲလဵုလေဝ် ပိုယ်ဂွံဒုင်တဲ အရာမသက္ကုဓဝ်ဍာံ ဟွံမာန်"။<ref name="Irrawaddy_6Feb_protests"/><ref>{{cite web|date=2021-02-05|title=Civilian Disobedience Campaign' takes flight in Myanmar|url=https://www.mmtimes.com/news/civilian-disobedience-campaign-takes-flight-myanmar.html|access-date=2021-02-05|newspaper=The Myanmar Times|accessdate=2021-02-12|archivedate=2021-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210205055420/https://www.mmtimes.com/news/civilian-disobedience-campaign-takes-flight-myanmar.html}}</ref> ပ္ဍဲ ၈ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ဂှ် လိက်ပရိုင်ဍုင် ကြေးမှုန်း ကဵု မြန်မာ့အလင်း ချူညံင်ညးဍုင်ကွာန် ဂွံဒေါအ်ထောအ် နူကဵုပွမဒစဵုဒစး အလဵုအသဳပၞာန်။<ref name=":20">{{Cite web|date=2021-02-08|title=Media group worries over press freedom in Myanmar under military rule|url=https://www.mmtimes.com/news/media-group-worries-over-press-freedom-myanmar-under-military-rule.html|access-date=2021-02-08|website=The Myanmar Times|accessdate=2021-02-12|archivedate=2021-02-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210208122455/https://www.mmtimes.com/news/media-group-worries-over-press-freedom-myanmar-under-military-rule.html}}</ref> ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၈ ဂှ် ဘာဏ်ကမ္ဘောဇ ဒးကၟာတ်ထောအ် ရုင်မွဲလစုတ် ဟိုတ်နူကဵု ကောန်ကမၠောန် ပါလုပ်ပ္ဍဲကဵု ကာမ်ပိန်မဟွံကလင်အမိင်။<ref name=":21">{{Cite web|date=2021-02-08|title=KBZ Bank temporarily shuts down all branches|url=https://www.mmtimes.com/news/kbz-bank-temporarily-shuts-down-all-branches.html|access-date=2021-02-08|website=The Myanmar Times|accessdate=2021-02-12|archivedate=2021-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210223011614/https://www.mmtimes.com/news/kbz-bank-temporarily-shuts-down-all-branches.html}}</ref> ဗီုဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာဏ်တၞဟ်တအ်လေဝ် ဒးဆဵုဂဗ ညိညကီုရ။<ref name=":21" /> ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၉ ဂှ် ကောန်ကမၠောန် နူကဵု ဘာဏ်ဗဟဵုဍုင်ဗၟာ ပံင်တောဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ချဳဓရာင်ဂှ်။<ref>{{Cite web|date=2021-02-10|title=Central Bank of Myanmar Staff Join Anti-Coup Protests|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/central-bank-myanmar-staff-join-anti-coup-protests.html|access-date=2021-02-10|website=The Irrawaddy|language=en-US}}</ref> ၉ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ဂှ် နူကဵု ဌာနဝန်ဇၞော်ထတ်ယုက် ချူတြး ပ္ဍဲပရိုင် မြန်မာ့အလင်း ညံင်ကောန်ကမၠောန်ထတ်ယုက်တအ် ဂွံကလေင်စှ်ေကမၠောန်။<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2021-02-09|title=Request To Health Workers|url=https://www.gnlm.com.mm/request-to-health-workers/|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-02-10|website=Global New Light Of Myanmar|language=en-US}}</ref> ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၀ ဂှ် နူကဵု သမဂ္ဂသၟာကမၠောန်တအ် ဒစဵုဒစး လတူတၠကမၠောန် မဓရတ် ကောန်ကမၠောန် ကုညးမပါလုပ် ပ္ဍဲကာမ်ပိန်တအ်ရ။<ref>{{Cite web|date=2021-02-10|title=Trade union in Myanmar to prosecute those taking legal action against CDM participants|url=https://www.mmtimes.com/news/trade-union-myanmar-prosecute-those-taking-legal-action-against-cdm-participants.html|access-date=2021-02-10|website=The Myanmar Times|accessdate=2021-02-12|archivedate=2021-02-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210219034003/https://www.mmtimes.com/news/trade-union-myanmar-prosecute-those-taking-legal-action-against-cdm-participants.html}}</ref> === ကာမ်ပိန် ဗဂပ်ဗဗေင် အရာမဆက်စပ် ကုဒပ်ပၞာန် <br>Military boycott campaign === [[File:MYANMAR BEER AT THE NEW DOREEN RESTAURANT YANGON MYANMAR JAN 2013 (8492498537).jpg|thumb|Myanmar Beer ဒးဒုင်ဗဂပ်ဗဗေင် ဟိုတ်နူကဵု ကမ္မဏဳ မပ္တိတ်ဗဳယာဏအ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဒပ်ပၞာန်။]] ပ္ဍဲ ၃ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန်မွဲ ဆဝ်ဗ္ၚုဟ် "ဒေါအ်ထောအ် နူမရာန်ကပေါတ်တၠအဝဵု (Stop Buying Junta Business)" မဒှ်ကာမ်ပိန် ကပေါတ်မဆက်စပ် ကုပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဒပ်ပၞာန်သီုဖအိုတ် လ္ပရာန် လ္ပကဵုဒြဟတ်ရ။<ref name=":13">{{cite web|date=2021-02-03|title=Myanmar calls for boycott of Tatmadaw linked products and services|url=https://www.mmtimes.com/news/myanmar-calls-boycott-tatmadaw-linked-products-and-services.html|access-date=2021-02-03|newspaper=The Myanmar Times|accessdate=2021-02-12|archivedate=2021-02-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210221154215/https://www.mmtimes.com/news/myanmar-calls-boycott-tatmadaw-linked-products-and-services.html}}</ref> ကပေါတ် မပိုင်ပြဳ နကဵုဒပ်ပၞာန် ကေုာံ မဆက်စပ် ကုဒပ်ပၞာန်ဂှ် ကမ္မဏဳဖုန် Mytel၊ ကမ္မဏဳဗဳယ Myanmar Beer၊ Mandalay Beer ကေုာံ Dagon Beer တုဲပၠန် ဆေင်ဍာ်လက်ဖက် ကေုာံ ကဝ်ဖဳ ဗွဲမဂၠိုင်၊ 7th Sense Creation မဒှ်ဆေင် မပံင်တောဲ ကုကောန်ဝုတ် ဂဥုပ်ဗိုလ်ပၞာန် မင်းအောင်လှိုင်၊<ref name=":22">{{cite web|title=Military Chief's Family Members Spend Big on Blockbuster Movies, Beauty Pageants|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/military-chiefs-family-members-spend-big-on-blockbuster-movies-beauty-pageants|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201215082136/https://www.myanmar-now.org/en/news/military-chiefs-family-members-spend-big-on-blockbuster-movies-beauty-pageants|archive-date=15 December 2020|access-date=11 January 2021|agency=Myanmar NOW}}</ref> ကေုာံ ကွဳစက်ဂဒေါအ် (bus lines)ဂမၠိုင်လေဝ် နွံကီုရ။<ref name=":13" /> စပ်ကဵု ကာမ်ပိန်ဏအ်တုဲ အေန်ဂျေန်နဳယာ ၇၁ တၠ မကၠောန်ဒၟံင် သွက် Mytel ပ္ဍဲရးသဂိုင်ဂှ် တိတ်ထောအ် နူကမၠောန် နဒဒှ် ဒစဵုဒစး။<ref name=":11" /> ဖျာလ္ၚဵု ကၠဟ်ပ္တိတ်ထောအ် Myanmar Beer နူကဵု ဖျာ။<ref>{{Cite web|date=2021-02-08|title=MYANMAR PROTESTS LIVE: Tens of thousands gathering in Yangon, demonstrations in other major cities|url=https://www.frontiermyanmar.net/en/myanmar-protests-live-tens-of-thousands-gathering-in-yangon-demonstrations-in-other-major-cities/|access-date=2021-02-08|website=Frontier Myanmar|language=en-US}}</ref> ပ္ဍဲ ၅ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ဂှ် ကမ္မတဳကိရိန် (Kirin Company) ဒေါအ်ထောအ် နူကဵု ပွမပံင်တောဲ ကု Myanma Economic Holdings Limited (MEHL)မဒှ် ကမ္မဏဳပၞာန်မပိုင်ပြဳ။<ref name=":192">{{Cite web|last=|first=|date=|title=Japan's Kirin ends Myanmar beer tie-up with army-owned partner after coup|url=https://news.trust.org/item/20210205070108-ktqjw/|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-02-08|website=Thomson Reuters Foundation|accessdate=2021-02-12|archivedate=2021-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210205091809/http://news.trust.org/item/20210205070108-ktqjw/}}</ref> ပရေင်ပံင်ကောံ joint venture, Myanmar Brewery, ဂှ် ပ္တိတ်ဒၟံင် ဗဳယာမဂၠိုင်ကဵု သွာင် သီုကဵု Myanmar Beer တုဲ နကဵုပရေင်ပံင်ကောံဏအ်ဂှ် ကလိဂွံလဝ် ဗွဝ်ဖျာ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ ၈၀%။<ref name=":192" /> Kirin's stake ဂှ် နွံကဵု တမ်ရိုဟ်င္ၚုဟ်မ US$1.7 ဗဳလဳယာန်။<ref name=":192" /> ပ္ဍဲ ၈ ဖေဖဝ်ဝါရဳ Lim Kaling, ညးမပါလုပ် ပ္ဍဲအရာမဒက်ပ္တန် Razer Inc. လလောင်တြး ညးပ္တိတ်ထောအ် ပရေင်ဓလိုက်တမ်ရိုဟ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပံင်ကောံ joint venture မဒှ် ကမ္မဏဳၜံက်ဂကူသင်္ဂပူရ် မပိုင်ပြဳလဝ် သတံက် ၄၉% ပ္ဍဲကဵု Virginia Tobacco မဒှ် ဒၞာဲရုင်မပ္တိတ်ၜံက် နကဵုပိုင်ပြဳလဝ် နူကဵု MEHL။<ref name=":26">{{Cite web|last=hermesauto|date=2021-02-09|title=Razer co-founder and director Lim Kaling pulls out of Myanmar joint venture|url=https://www.straitstimes.com/business/companies-markets/razer-co-founder-and-director-lim-kaling-pulls-out-of-myanmar-joint|access-date=2021-02-09|website=The Straits Times|language=en}}</ref> === ပရေင်ချဳဓရာင် တက်စေဝ်<br>Pot-banging movement === စတမ်နူ ပၞာန်သီအဝဵုဂှ်ရ မၞိဟ်ပ္ဍဲဒေသ မပ္တံကဵု ဍုင်လ္ဂုင် ကၠောန်ဗဒှ်ပရေင်ချဳဓရာင် တက်စေဝ် ဇၟာပ်ပ်သဝ်တ္ၚဲ ဒစာံနာဍဳ မထ္ၜးသင်္ကေတ ထဍေင်ပ္တိတ်ဟွံခိုဟ် ဟွံသြန်။<ref>{{cite web|date=2021-02-04|title=Myanmar coup: army blocks Facebook access as civil disobedience grows|url=http://www.theguardian.com/global-development/2021/feb/04/myanmar-coup-army-blocks-facebook-access-as-civil-disobedience-grows|access-date=2021-02-04|newspaper=The Guardian}}</ref><ref>{{cite web|date=2 February 2021|title=Anti-coup protests ring out in Myanmar's main city|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics/anti-coup-protests-ring-out-in-myanmars-main-city-idUSKBN2A139S|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131442/https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics/anti-coup-protests-ring-out-in-myanmars-main-city-idUSKBN2A139S|archive-date=3 February 2021|access-date=3 February 2021|agency=Reuters}}</ref><ref>{{cite web|title=Myanmar coup latest: UN Security Council stops short of issuing statement|url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Coup/Myanmar-coup-latest-UN-Security-Council-stops-short-of-issuing-statement|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203015938/https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Coup/Myanmar-coup-latest-UN-Security-Council-stops-short-of-issuing-statement|archive-date=3 February 2021|access-date=2021-02-02|publisher=Nikkei Asia|accessdate=2021-02-12|archivedate=2021-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210203015938/https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Coup/Myanmar-coup-latest-UN-Security-Council-stops-short-of-issuing-statement}}</ref> ပ္ဍဲဖေဖဝ်ဝါရဳ ၅ ဂှ် မၞိဟ် ၃၀ တၠဒးဒုင်စောဲဒုဟ် ကုဗၠာဲသၟိင် နကဵုပိုဒ်ဇၞော် ၄၇ ဟိုတ်နူမညာန်တက်စေဝ်။<ref>{{cite web|title=30 arrested in Mandalay for pot-banging movement in protest against military coup|url=https://elevenmyanmar.com/news/30-arrested-in-mandalay-for-pot-banging-movement-in-protest-against-military-coup|access-date=2021-02-06|newspaper=Eleven Media Group Co., Ltd}}</ref> === ထၜးဆန္ဒ တိတ်မ္ၚး<br>Public protests === [[File:Protest against military coup (9 Feb 2021, Hpa-An, Kayin State, Myanmar) (1).jpg|thumb|People from [[Hpa-an]] protesting against military coup (9 February 2021)]] ပ္ဍဲ ၂ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ ဂှ် ပ္ဍဲလ္ဂုင် မၞိဟ်ညိည တိတ်ထ္ၜးဆန္ဒ ၜိုတ် ၁၅ မိနေတ် ပ္ဍဲအခိင်ဒေသ ၂၀း၀၀ အာတ်မိက် ညံင်ဂွံကလေင်ပအပ်ကဵုအဝဵု ကေုာံ ဗလးကဵု ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ။<ref>{{cite web|title=စစ်အာဏာသိမ်းမှုကို အနုနည်းအာဏာဖီဆန်မှု တချို့ရှိလာခြင်း|url=https://burmese.voanews.com/a/myanmar-civil-disobedience-movement-/5762587.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131338/https://burmese.voanews.com/a/myanmar-civil-disobedience-movement-/5762587.html|archive-date=3 February 2021|access-date=2021-02-02|website=ဗွီအိုအေ|language=my}}</ref> ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၄ ဂှ် မၞိဟ် ၃၀ တၠ ထ္ၜးဆန္ဒ ဂတမုက်ဘာတက္ကသိုလ်ဂဥုဲမာန္တလေ ပ္ဍဲဍုင်မာန္တလေ၊ ပ္ဍဲဂှ် မၞိဟ် ၄ တၠ ဒးဒုင်ရပ်။<ref>{{cite web|date=2021-02-04|title=Mandalay citizens protest against Tatmadaw rule|url=https://www.mmtimes.com/news/mandalay-citizens-protest-against-tatmadaw-rule.html|access-date=2021-02-04|newspaper=The Myanmar Times|accessdate=2021-02-12|archivedate=2021-02-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210204113803/https://www.mmtimes.com/news/mandalay-citizens-protest-against-tatmadaw-rule.html}}</ref><ref>{{cite web|title=Four arrested in Mandalay after street protest against military coup|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/four-arrested-in-mandalay-after-street-protest-against-military-coup |access-date=2021-02-04|agency=Myanmar NOW}}</ref> [[File:2021 Civil Disobedience at Hledan.jpg|thumb|A protester waves the red NLD flag at Yangon's Hledan Junction.]] ပ္ဍဲ ၆ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ ထၜးဆန္ဒ နကဵုမၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် အပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ။<ref>{{cite web|last=CNN|first=Carly Walsh and Akanksha Sharma|title=Protests break out in Myanmar in defiance of military coup |url=https://www.cnn.com/2021/02/06/asia/protests-myanmar-military-coup-intl-hnk/index.html|access-date=2021-02-07|publisher=CNN}}</ref> ထၜးဆန္ဒဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဗွဲမဂၠိုင် မသက္ကုက္ဍိုက်သကိုပ်တုဲ ဗီုညးကဵုညး တိတ်ကၠုင်ဂၠံင်။<ref name=":29" /> ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ် ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင် မၞိဟ်ၜိုတ် 20,000 တိတ်ထ္ၜးဆန္ဒ မဒစဵုဒစး ပၞာန်သီအဝဵု၊ အာတ်မိက် ညံင်ဂွံဗလးကဵု ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ကရေဲ "တၠအဝဵုပၞာန် ကဵုကျညိ၊ ကဵုကျညိ၊ ဒဳမဝ်ကရေသဳ သ္ဒးဇၞးရောင် သ္ဒးဇၞးရောင် နကဵု ဘာသာဗၟာ။ လစဝ် (ညးဒဳကွဳစက်)တအ် ပတ်ဟန် နဒဒှ် မထံက်ဂလာန်။ ကာလညးတအ် စိုပ် ဂၠံင်ပန်သွာင် (ဂၠံင်အင်စိင်-လှည်းတန်) ဂှ် ဗၠာဲသၟိင်တအ် ကၟာတ်ဟွံကဵု ဆက်အာဂတ။<ref name="AJE_6Feb_protestors_standoff"/> ပ္ဍဲဂှ် သၟာကမၠောန် နူကဵု ဂကောံသၟာကမၠောန် ၁၄ ဂကောံပံင်တောဲပါလုပ်။ ဗီုရုပ်တအ်ဂှ် ဗလးထ္ၜးဒၟံင် ပ္ဍဲဝှုက်ၜေါက်တုဲ မၞိဟ်စိုတ်လုပ်စဂၠိုင်၊ ဆဂး အခိင်ၜိုတ် ၁၄း၀၀ ဂှ် မၞိဟ်အောန်စှ်ေအာ။ ကွဳစက်ပါက်ဍာ် ဗၠာဲသၟိင်ဂှ် စဵုဒၞာစွံလဝ် ပ္ဍဲသူလေ။<ref name="Irrawaddy_6Feb_protests"/> သဝ်တ္ၚဲညိဂှ် ပ္ဍဲမာန္တလေ၊ ပျေန်မနာတအ်လေဝ် စထ္ၜးကၠုင်ဆန္ဒဇၞော်ဇၞော်ကီု။ ပ္ဍဲမာန္တလေဂှ် စတိတ် ပ္ဍဲအခိင် ၁၃း၀၀၊ ထၜးဆန္ဒ ဆက်ကၠောန်အာ နကဵု ကွဳလိုင်ဓါတ် စဵုကဵု ၁၆း၀၀။ ၜိုတ် ၁၈း၀၀ ဂှ် ဗၠာဲသၟိင်တအ် ထိင် ထၜးဆန္ဒမာန်အာ။<ref name="Irrawaddy_6Feb_protests" /> [[File:2021 Kyaukse anti-military protesting.webm |thumb|upright=| Many people protesting against the military coup on the main road in [[Kyaukse]].]] ပ္ဍဲ ၇ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ဂှ် ထၜးဆန္ဒဂှ် ပြးကၞာန်အာ အပ္ဍဲဍုင် ပ္ဍဲကဵုဍုင်ရးဗွဲမဂၠိုင်။ မၞိဟ်ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ပ္ဍဲလ္ဂုင် မၞိဟ်ဒှ်အာၜိုတ် 150,000 ဇက်တိုန် အဝိုင်လှည်းတန် ကေုာံ ကျာ်စုလောဟ် ပ္ဍဲလဒေါဝ်ဍုင်လ္ဂုင်။<ref name=":10">{{Cite web|last=|first=|date=2021-02-07|title=စစ်အာဏာသိမ်းဆန့်ကျင်မှု ရန်ကုန်မြို့ခံသိန်းနဲ့ချီ စုဝေး|url=https://burmese.voanews.com/a/military-coup-myanmar-protest/5768496.html|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-02-07|website=ဗွီအိုအေ|language=my}}</ref><ref name=":9">{{Cite web|title=Anti-coup mass protests take place in cities across Myanmar|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/anti-coup-mass-protests-take-place-in-cities-across-myanmar|access-date=2021-02-07|website=Myanmar NOW|language=en}}</ref> မၞိဟ်ထ္ၜးဆန္ဒတအ် အာတ်မိက် ညံင်ဂွံဗလးကဵု ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ကေုာံ ဦးဝေန်မျေအ်၊ ကရေဲဒၟံင် "ပၟိက်ပိုယ် (ဒို့အရေး) ကေုာံ တၠအဝဵုပၞာန် ကဵုကျညိ။<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=စစ်အာဏာသိမ်းဆန့်ကျင်မှု ဒုတိယနေ့လူထုဆန္ဒပြပွဲများ|url=https://burmese.voanews.com/a/myanmar-military-coup-protest/5768491.html|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-02-07|website=ဗွီအိုအေ|language=my}}</ref> ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ် ဍုင်သကုတ်လတူမ္ဂး နေပျဳဒဝ်၊ မာန္တလေ၊ ဗုကာံ၊ ဖာက၊ လာရှဝ်၊ မကွေ၊ ပျေဥူလွန်၊ တံင်ကျဳ၊ ဍုင်ဗၟာသကုတ်သၟဝ်မ္ဂး မတ်မလီု၊ ထဝါဲ၊ ဖာသီ၊ မြံင်မြ၊ ဗြဝတဳ။<ref name=":9" /><ref>{{Cite web|date=2021-02-07|title=Tens of Thousands Take to Streets in Myanmar to Protest Military Regime|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/tens-thousands-take-streets-myanmar-protest-military-regime.html|access-date=2021-02-07|website=The Irrawaddy|language=en-US}}</ref><ref name=":10" /> [[File:Protesters riding Motorcycles in Mandalay after 2021 Myanmar coup.jpg|thumb|Protesters riding motorcycles on [[78th Road]] near [[Mandalay Central Railway Station]]]] ပ္ဍဲ ၈ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ဂှ် ညးထ္ၜးဆန္ဒတအ် ဆက်ကၠောန်ဒၟံင်ရ။ ပ္ဍဲကဵုဍုင်ဇၞော် နေပဳတဝ်ဂှ် ဗၠာဲသၟိင်တအ် ဒးစကာပါက်ဍာ် သွက်ဂွံပရးမၞိဟ်။<ref>{{Cite web|title=Myanmar police fire water cannon in Naypyidaw, warn protesters to disperse or face force|url=https://www.channelnewsasia.com/news/asia/myanmar-protest-police-water-cannon-naypyidaw-14137604|access-date=2021-02-08|website=CNA|language=en|accessdate=2021-02-12|archivedate=2021-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210614235228/https://www.channelnewsasia.com/news/asia/myanmar-protest-police-water-cannon-naypyidaw-14137604}}</ref> တဳဝဳဍုင်ဗၟာ MRTV လလောင်တြး ကမၠောန်ဒစဵုဒစး သၟိင်တၠအဝဵုတအ်ဂှ် ဒှ်ကမၠောန်မ္ၚးသၞောဝ်။<ref>{{Cite web|title=Martial law declared in parts of Myanmar as rallies heap pressure on coup leaders|url=https://www.channelnewsasia.com/news/asia/martial-law-parts-myanmar-protests-military-coup-mandalay-14140170|access-date=2021-02-08|website=CNA|language=en|accessdate=2021-02-12|archivedate=2021-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210614235256/https://www.channelnewsasia.com/news/asia/martial-law-parts-myanmar-protests-military-coup-mandalay-14140170}}</ref> ကုညးမကၠောန် ကမၠောန်မဗၠေတ်သၞောဝ်တအ်ဂှ် ရန်ဂီုကၠီုဍုင် သၞောဝ်တန်ကြန်ဍုင်တုဲ သရပ်စပ်အာ အတိုင်သၞောဝ်ရောင်ဂှ် နူကဵုတဳဝဳဂှ် လလောင်တြးလဝ်ရ။<ref>{{Cite news|date=2021-02-08|title=Myanmar state TV says public does not accept wrongdoers, warns of legal action|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics-statetv-idUSKBN2A80RY|url-status=live|access-date=2021-02-08}}</ref><ref>{{Cite web|last=|first=|date=2021-02-09|title=ပြည်သူသို့ မေတ္တာရပ်ခံချက်|url=https://www.facebook.com/mrtvwebmediaportal/posts/3858998297479301|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=|website=MRTV|language=my}}</ref> သဝ်တ္ၚဲဂှ် နကဵုဍုင် ပ္တိတ်သၞောဝ်ပၞာန် (martial law) တုဲ ဟွံကဵုအခေါင်အာကၠုင် ပ္ဍဲအခိင်ဗတံ။ ပ္ဍဲ ၉ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ညးထ္ၜးဆန္ဒတုဲ ဟွံဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ်ပၞာန် ဆက်တိတ် ထ္ၜးဆန္ဒ ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင်ရ။<ref>{{Cite web|date=2021-02-08|title=Myanmar junta imposes curfew, meeting bans as protests swell|url=https://apnews.com/article/myanmar-anti-coup-protest-fd4252fbd800caa5d457de9dd65293b7|access-date=2021-02-09|website=AP NEWS}}</ref> ကြဴနူ မဂွံထ္ၜးဆန္ဒအခိင်ၜိုတ်ဒးရးတုဲ နကဵု ဗၠာဲသၟိင်တအ် ဗှ်ထ္ၜးကဵု သၞောတ်ရာဇဝတ် ပိုဒ်ဇၞော် ၁၄၄ ဒဒှ်ရ အခေါင်ပကောံမၞိဟ်ဂၠိုင်နူ မသုန်ဟွံဂွံ၊ ကဵုပရးမၞိဟ်ဂှ် ဟွံပရး၊ တုဲပၠန် ကၠဟ် ဗၠာဲသၟိင် နကဵုမတၟအ်၊ ဍိုတ်၊ ပေါဟ်ဗၠာဲသၟိင် နကဵုမဂဝ်လဳ၊ မတၟအ်တုဲ နကဵုဗၠာဲသၟိင်တအ် ပရးမၞိဟ် နကဵုမပန်ကဵု မကမ်ရဝ်ဗါ၊ စကာ ပါက်ဍာ်။<ref name=":27">{{Cite web|date=2021-02-09|title=Myanmar junta cracks down on crowds defying protest ban|url=https://apnews.com/article/myanmar-junta-cracks-down-protests-62f96ec2e545d4bcbf86392c070d9a44|access-date=2021-02-09|website=AP NEWS}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-02-10|title=နေပြည်တော်ကောင်စီနယ်မြေ၊ ဇမ္ဗူသီရိမြို့နယ်၊ သပြေကုန်းအဝိုင်းအနီး၌ ဆူပူဆန္ဒပြသူများအား ထိန်းသိမ်းရာမှ မြန်မာနိုင်ငံရဲတပ်ဖွဲ့အချို့နှင့် ဆန္ဒပြသူ ဒဏ်ရာရရှိမှုဖြစ်စဉ်အား သတင်းထုတ်ပြန်ခြင်း|url=https://www.facebook.com/TatmadawInformationTeam/posts/247219330355036|access-date=2021-02-13|website=တပ်မတော်သတင်းမှန် ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့}}</ref>မၞိဟ်မဒးဝပ် ဒးဘဲဗွဲမဂၠိုင် ရုင်ကုလသမဂ္ဂ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ ပ္တိတ်လိက်လလောင်တြး အာတ်မိက် ပွမလၞိန်ဗပိန် ညးထ္ၜးဆန္ဒဗီုဗီုဏအ် ဟွံဒုင်တဲရ။<ref name=":27" /> ရုင်ဗၠာဲသၟိင် ပ္ဍဲကဵုဍုင်ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု နေပျဳတဝ် ကေုာံ မကွေတအ်ဂှ် ဒးဒုင်ကၠဟ်ပလီု နကဵု ညးထ္ၜးဆန္ဒတအ်။<ref>{{Cite web|title=Handful of police officers join Myanmar's uprising against military regime|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/handful-of-police-officers-join-myanmars-uprising-against-military-regime|access-date=2021-02-09|website=Myanmar NOW|language=en}}</ref> ပ္ဍဲ ၉ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ဗၠာဲသၟိင် ခွန်အောင်ကိုကို နူကဵု ရုင်ဗၠာဲသၟိင် နေပျဳတဝ် တိတ်နူလျိုင်တုဲ လုပ်ပံင်ကဵု ညးထ္ၜးဆန္ဒတအ်၊ ညးဂှ် ဒှ်ဗၠာဲသၟိင် အဃောမယိုက်ဂၠေင်တာလျိုင် တိတ်ပံင်တောဲ ကုညးထ္ၜးဆန္ဒ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။<ref name=":30">{{Cite web|title=Across Myanmar, police set their fears aside to show solidarity with fellow citizens|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/across-myanmar-police-set-their-fears-aside-to-show-solidarity-with-fellow-citizens|access-date=2021-02-11|website=Myanmar NOW|language=en}}</ref> ပ္ဍဲဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၀ ဂကောံဗၠာဲသၟိင် မွဲဂကောံ နူကဵုတွဵုရးဍုင်ကရေင် လလောင်တြး ဟွံထံက်ဂလာန် ပၞာန်သီအဝဵု။<ref>{{Cite web|date=2021-02-11|title=In rural Myanmar, residents protect police who reject coup|url=https://apnews.com/article/world-news-race-and-ethnicity-myanmar-63165d7894a4ab97a20ab24be592626d|access-date=2021-02-11|website=AP NEWS}}</ref> ပ္ဍဲဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၁၊ ၂၀၂၁ ဂှ် ကောန်မန်၊ ကရေင်၊ ပအိုအ်တအ် ပံင်ကောံတုဲ ထ္ၜးဆန္ဒ ပ္ဍဲလတူဍုင်မတ်မလီု နကဵုတင်ရန်တၟအ် "တၠအဝဵုလဵုဟွံဟီု ဒစဵုဒစးဖအိုတ် (အာဏာရှင်ဟူသမျှ တော်လှန်ကျ)"။ ရမ္သာင်ကရေဲ အဓိကဂှ် ပန်တင် " အာဏာရှင်စနစ် တိုက်ဖျက်ရေး ဒို့အရေး၊ ၂၀၀၈ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ဖျက်သိမ်းရေး ဒို့အရေး၊ ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီ ပြည်ထောင်စု ပေါ်ပေါက်ရေး ဒို့အရေး၊ မတရား ဖမ်းဆီးထိန်းသိမ်းခံရသူများ လွှတ်ပေးရေး ဒို့အရေး" ပ္ဍဲဂှ် သၟတ်မန်မွဲ ဟီုကဵု အစာပရိုင်ဌာန်ဗၠးၜးမန် "ပိုယ်ဂှ် တၠအဝဵုပၞာန်လေဝ် ဟွံမဲပၟိက်၊ တၠအဝဵုဒဳမဝ်ကရေသဳလေဝ် ဟွံမဲပၟိက်၊ တၠအဝဵု ဂကူလဵုလေဝ် ဟွံမဲပၟိက်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပိုယ်ထ္ၜးဆန္ဒ နကဵုက္ဍိုပ် တၠအဝဵုလဵုဟွံဟီု ပိုယ်ဒစဵုဒစးဖအိုတ်"။ ညံင်ရဴ ပ္ဍဲဍုင်မတ်မလီုကီု ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင်လေဝ် ကောန်ဍုင်အရင် မပ္တံကဵု ဂကူကရေင်၊ ဂကူကချေင်၊ ဂကူချေင်၊ ဂကူမန်၊ ဂကူသေံ၊ ဂကူယခေင်၊ ဂကူဗမာ၊ ဂကူလဳသူ၊ ဂကူဝ၊ ဂကူပအိုအ်၊ ဂကူပလံင်၊ ဂကူဒိုင်နက်၊ ဂကူမြို့၊ ဂကူအင်းသား၊ ဂကူမရမာကြီး၊ ဂကူသက်၊ ဂကူဟိန္ဒူ၊ တမေလ်တအ် ပံင်ကောံတုဲ ထ္ၜးဆန္ဒ မအာတ်မိက် သၞောတ်ဖေက်ဒရေဝ်ကီုရ။ <ref>{{Cite web|date=2021-02-11|title=အာဏာရှင်ဟူသမျှ တော်လှန်သော တိုင်းရင်းသားလူငယ်များ မော်လမြိုင်မြို့တွင် ဆန္ဒထုတ်ဖော်|url=http://burmese.monnews.org/2021/02/11/အာဏာရှင်ဟူသမျှ-တော်လှန်/?fbclid=IwAR1n1fhkJwglY1NY5w3S_0odA0a-SlHItYdffvu9Boq0QMZpsoa26vSkvNw|access-date=2021-02-13|website=Mon News Agency}}</ref> ပ္ဍဲ ၁၂ ဖေဖဝ်ဝါရဳ မဒှ် တ္ၚဲကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဂှ် ဗၠာဲသၟိင်တအ် အာတ်မိက် ကဵုပရးမၞိဟ်တုဲ ဟိုတ်နူ ဟွံပရးတုဲ ဗၠာဲသၟိင် လုပ်ထကးမၞိဟ်အတေင်၊ ပန်ဘပဠဂၠံင်လတူ၊ မၞိဟ်ဒစိတ်တၠ ဒးဒုင်ရပ် ပ္ဍဲမတ်မလီု။<ref>{{Cite web|date=2021-02-12|title=Myanmar protests: shots heard in southeast city as police disperse crowd|url=https://www.scmp.com/news/asia/southeast-asia/article/3121563/myanmar-military-pardons-23000-prisoners-protests-rage|access-date=2021-02-12|website=South China Morning Post|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last=Limited|first=Bangkok Post Public Company|title=Protesters defy Myanmar junta, shots fired in Mawlamyine|work=Bangkok Post|url=https://www.bangkokpost.com/world/2067231/protesters-defy-myanmar-junta-shots-fired-in-mawlamyine|access-date=2021-02-12}}</ref> ကြဴနူ မရပ်ကြိုင်လဝ် ပွိုင် ၈ နာဍဳတုဲ ကလေင်ဗလးကဵု သီုညးဖအိုတ်ပၠန်။<ref>{{Cite news|last=News|first=7Day|title=မော်လမြိုင်တွင်ဆန္ဒပြရာမှ ကျောင်းသားအချို့အပါအဝင် ကိုးဦးအား ဖမ်းဆီးပြီးနောက် ပြန်လွှတ်ပေ|work=7Day News|url=https://7day.news/detail?id=303590|access-date=2021-02-13|website=7Day News|language=Burmese}}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ပ္ဍဲဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၄ ဗၠာဲသၟိင်မွဲ အဃောမကေတ်ဒၟံင် တာလျိုင်ဂီုကၠီု ပ္ဍဲကဵု အရာပ်သ္ၚိနှင်းဆီ၊ ပွိုင်ဍုင်အောင်မြေသာစံ၊ ရးမာန္တလေဂှ် ပ္ဍဲဂၠံင်ကမ်းနားလမ်းဂှ် ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဗိုင်ရပ်တုဲ ကော်ပၠုပ် ပ္ဍဲဇြပ်သဘင်ဓရ်မွဲရ။ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ၜုင်တက် စဵုကဵုဗၠာဲသၟိင်ဂှ် စိပ်အာရ။ နကဵု ဒဏ်သရ မဒးဒုင်ၜုင်တက် ကုညးဍုင်ကွာန်ဂှ် ဗၠာဲသၟိင်ဂှ် ဒးချိုတ်အာ ပ္ဍဲရုင်ဂဥုဲပၞာန် ပ္ဍဲဍုင်ပြင်ဦးလွင် ပ္ဍဲဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၆ ဂှ်ရ။<ref>{{Cite news|last=News|first=DSinfo|title=မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ အောင်မြေသာစံမြို့နယ်အတွင်း ဆူပူအကြမ်းဖက်သမားများ၏ ဝိုင်းဝန်းရိုက်နှက်မှုခံခဲ့ရသည့် ရဲတပ်ဖွဲ့ဝင် ၁ ဦး ရရှိဒဏ်ရာများဖြင့် သေဆုံး|work=DS info|url=https://www.facebook.com/TatmadawInformationTeam/posts/251891339887835|access-date=2021-02-17|website=www.dsinfo.org|language=Burmese}}</ref> === မစၟတ်သမ္တီ သွဟ်မာဲ === မၞိဟ်စၞးမဂွံဇမၞးလဝ်မာဲ နူကဵု သဘင်မာဲ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၂၀ ဂှ် နကဵု အလဵုအသဳပၞာန် ဟွံပဒတန် လုပ်သၞောဝ်ဏီရ။ ပ္ဍဲဖေဖဝ်ဝါရဳ ၄၊ ၂၀၂၁ ဂှ် မၞိဟ်စၞး နူကဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ၜိုတ် ၇၀ တၠ ကၠောန်သဘင်ဒုင်သစာ ပ္ဍဲနေပျဳတဝ်၊ တုဲ လလောင်တြး ဇကုဂှ် ဒှ်မၞိဟ်စၞး ညးဍုင်ကွာန် မရုဲစှ်လဝ် နဒဒှ် မၞိဟ်မဂွံအခေါင်ပတန်သၞောဝ် ပွိုင်အာယုက် မသုန်သၞာံရ။<ref>{{cite web|date=2021-02-04|title=NLD lawmakers in Nay Pyi Taw defy military, take oath of office |url=https://www.frontiermyanmar.net/en/nld-lawmakers-in-nay-pyi-taw-defy-military-take-oath-of-office/|access-date=2021-02-06|publisher=Frontier Myanmar}}</ref> တ္ၚဲယးဂှ် မၞိဟ်စၞး ၃၀၀ တၠ ပဒတန် ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ကမ္မတဳမပစၞးစၠတ်ထဝ်ကၟိန်ဍုင်။<ref name=":16">{{Cite web|date=2021-02-08|title=Amid Coup, Myanmar's NLD Lawmakers Form Committee to Serve as Legitimate Parliament|url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/amid-coup-myanmars-nld-lawmakers-form-committee-serve-legitimate-parliament.html|access-date=2021-02-08|website=The Irrawaddy|language=en-US}}</ref><ref>{{cite web|date=2021-02-05|title=Myanmar politicians defy coup, say they are true government|url=https://apnews.com/article/myanmar-coup-politicians-a576dcd73070070877e8d567ec5e8a5c|access-date=2021-02-06|agency=AP NEWS}}</ref> နကဵု ကမ္မတဳဂှ် ကၠောန်သဘင်ကောံဓရီုကိုပ်ကၠာအိုတ် နကဵု [[Zoom (software)|Zoom]]။<ref>{{Cite news|date=2021-02-08|title=After a decade of change in Myanmar, fear of the past drives anti-coup protests|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics-past-idUSKBN2A70HI|url-status=live|access-date=2021-02-08}}</ref> ပ္ဍဲ ၆ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင် သီုကဵု ဗော်ကောန်ဂကူသေံ (Shan Nationalities League for Democracy SNLD)၊ ဗော် (Democratic Party for a New Society)၊ ဗော်ကောန်ဂကူကရေင် (Karen National Party) ကေုာံ ဗော်ကောန်ဂကူချေင်အရှဝ် (Asho Chin National Party) လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ဒပ်ပၞာန် အာတ်မိက် ညံင်ဗော်ညးတအ် ဂွံပလံင်မၞိဟ်စၞး ပ္ဍဲကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်ဂှ် ညးတအ် ဟွံဒုင်တဲ။<ref name=":5">{{cite web|title=SNLD, DPNS reject offer to participate in new government|url=https://elevenmyanmar.com/news/snld-dpns-reject-offer-to-participate-in-new-government|access-date=2021-02-06 |newspaper=Eleven Media Group Co., Ltd}}</ref> နကဵုဗော်ဇၞော်မောဝ်ကရေင်ဍာဲ (Karenni National Progressive Party) လလောင်တြး ဒစဵုဒစး ပၞာန်သီအဝဵု အာတ်မိက် ဂွံပသောင်ပြသၞာဍုင် နကဵုနဲမဆဵုဂဗတက်ကျာ။<ref>{{Cite web|date=2021-02-08|title=Karenni National Progressive Party urges NLD and Tatmadaw to negotiate|url=https://www.mmtimes.com/news/karenni-national-progressive-party-urges-nld-and-tatmadaw-negotiate.html|access-date=2021-02-08|website=The Myanmar Times|accessdate=2021-02-12|archivedate=2021-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210819063030/https://www.mmtimes.com/news/karenni-national-progressive-party-urges-nld-and-tatmadaw-negotiate.html}}</ref> ပ္ဍဲ ၇ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ကမ္မတဳပါလဳမာန်ဂှ် လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ပၞာန်သီအဝဵုဂှ် ဒှ်အရာမကလိလောန်ဒုဟ် တုဲပၠန် ကပိနေတ်ဝန်ဇၞော် မင်းအောင်လှိုင် မဒက်လဝ်ဂှ် ဒှ်အရာ မဟွံလုပ်ကဵုသၞောဝ်။<ref name=":16" /> နကဵု ကမ္မတဳဂှ်ဟီု ပၞာန်ကလိလောန်ဒုဟ် အတိုင်သၞောဝ်ပိုဒ် ၆တုဲ ဟီု ညံင်အဝဵုဍုင်ဂှ် ကလေင်ပအပ်ကဵု အလဵုအသဳညးဍုင်ကွာန်။<ref name=":16" /> နကဵုကမ္မတဳဂှ် ကဵုကသပ် ကုကုလသမဂ္ဂ ကေုာံ ဍုင်နာနာ ကိစ္စဍုင်ဗၟာ အရာအိုတ်သီုဂှ် ဒးဆက်ကဵုညးတအ်။<ref name=":16" /> ==ဗီုအလဵုအသဳပၞာန် မရပ်စပ်ဂမၠိုင်== === ထပိုတ်အေန်တာနေတ် === ပ္ဍဲ ၄ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ ကမၠောန်တေဝ်လဳဖုန် (telecom operators) ကေုာံ ကမၠောန်အေန်တာန်တအ် ဒးဒုင်ကဵုအမိင် သွက်ဂွံ ကၟာတ်ထောအ် [[ဝှုက်ဗောက်]] စဵုကဵု ၇ ဖ ေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁။<ref name=":15">{{cite news|date=2021-02-03|title=Myanmar internet providers block Facebook services after government order|agency=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics-facebook-idUSKBN2A32ZE|url-status=live|access-date=2021-02-04}}</ref> Myanma Posts and Telecommunications (MPT) မဒှ်ကမ္မဏဳ ဍုင်မပိုင်ပြဳဂှ် ကၟာတ်ထောအ် ဟွံကဵု ပလံင်လိက် [[ဝှုက်ဗောက်|Facebook Messenger]]၊ အေန်သတာဂြာမ် (Instagram) ကေုာံ WhatsApp တုဲ နကဵု ကမ္မဏဳ Telenor Myanmar ဂှ် ကၟာတ် ဆ ဝှုက်ဗောက်ဟေင်။<ref>{{cite web|date=2021-02-03|title=Directive to block social media service|url=https://www.telenor.com/directive-to-block-social-media-service/|access-date=2021-02-04|publisher=Telenor Group|accessdate=2021-02-12|archivedate=2021-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211205103134/https://www.telenor.com/directive-to-block-social-media-service/}}</ref><ref name=":15"/> ဝှုက်ဗောက်ဂှ် စကာ နဒဒှ် ပရေင်အဆက်စမၠောအ် ပရးဝါဒ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ချဳဓရာင် civil disobedience campaign's labour strikes ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင်ဗဂပ်ဗဗေင်ဂမၠိုင်ရ။<ref name=":15"/> ကောန်ဍုင်ဗၟာ ၜိုတ်ကဝက်ဂှ် စကာဒၟံင် ဝှုက်ဗောက်။<ref name=":15"/> ဟိုတ်နူ ဝှုက်ဗောက် မဒးဒုင်ကၟာတ်တုဲ ညးဍုင်ကွာန်တအ် စကာကၠုင် Twitter.<ref name=":7">{{cite news|last=Potkin|first=Fanny|date=2021-02-05|title=After Facebook ban, thousands in Myanmar take to Twitter to plead #RespectOurVotes|agency=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics-twitter-idUSKBN2A5189|access-date=2021-02-06}}</ref> တ္ၚဲယးဂှ် နကဵုအလဵု သီုဆက်ကၟာတ်ထောအ် Twitter ကီုရ။<ref>{{cite web|title=Myanmar's new military government is now blocking Twitter and Instagram|url=https://social.techcrunch.com/2021/02/05/myanmar-military-government-is-now-blocking-twitter/|access-date=2021-02-06|publisher=TechCrunch}}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|date=2021-02-05|title=Directive to block social media services Twitter and Instagram in Myanmar|url=https://www.telenor.com/directive-to-block-social-media-services-twitter-and-instagram-in-myanmar/|access-date=2021-02-06|publisher=Telenor Group|accessdate=2021-02-12|archivedate=2021-12-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211205103134/https://www.telenor.com/directive-to-block-social-media-services-twitter-and-instagram-in-myanmar/}}</ref> ပ္ဍဲအခိင်ဂယး ၆ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ အလဵုအသဳကၟာတ်ထောအ် အေန်တာနေတ် အလုံမွဲဍုင်။<ref>{{cite web|date=2021-02-06|title=Myanmar junta blocks internet access as coup protests expand|url=https://apnews.com/article/united-nations-myanmar-media-social-media-yangon-e7765d3459d386219ee1dca8ad1e089c|access-date=2021-02-06|agency=AP NEWS}}</ref> ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ်ကီု နကဵု ဝှုက်ဗောက် အာတ်မိက်အလဵုအသဳ ညံင်ဟွံဂွံကၟာတ်ထောအ် သဵုရှေဝ်မဳဒဳယာကီုရ။<ref>{{cite news|date=2021-02-06|title=Facebook urges unblocking of Myanmar social media|agency=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics-facebook-idUSKBN2A60DE|access-date=2021-02-07}}</ref> အဆက်စမၠောအ် အေန်တာနေတ်ဂှ် တ္ၚဲယးဂှ် ကလေင်ပံက်ကဵုပၠန်ကီုလေဝ် ဒတန်သဵုရှေဝ်မဳဒဳယာသီုဖအိုတ်ဂှ် ဆက်ကၟာတ်လဝ်ဖိုဟ်ရ။<ref>{{Cite web|title=Internet access partially restored in Myanmar as protests grow against military coup|url=https://www.channelnewsasia.com/news/asia/internet-access-partially-restored-in-myanmar-as-protests-grow-14131802|access-date=2021-02-07|website=CNA|language=en|accessdate=2021-02-12|archivedate=2021-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210614233403/https://www.channelnewsasia.com/news/asia/internet-access-partially-restored-in-myanmar-as-protests-grow-14131802}}</ref> ပ္ဍဲ ၁၄ ဖေဖဝ်ဝါရဳ၊ တေဝ်လဳနဝ် (Telenor) လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဟွံဆက်ကလိဂွံအခေါင် သွက်ဂွံဗလးကဵု အေန်တာနေတ်။<ref>{{Cite web|title=Directives from authorities in Myanmar - February 2021|url=https://www.telenor.com/sustainability/responsible-business/human-rights/mitigate/human-rights-in-myanmar/directives-from-authorities-in-myanmar-february-2021/|access-date=2021-02-15|website=Telenor Group|language=en|archive-date=15 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210215082607/https://www.telenor.com/sustainability/responsible-business/human-rights/mitigate/human-rights-in-myanmar/directives-from-authorities-in-myanmar-february-2021/|url-status=live|accessdate=2021-02-17|archivedate=2021-02-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210215082607/https://www.telenor.com/sustainability/responsible-business/human-rights/mitigate/human-rights-in-myanmar/directives-from-authorities-in-myanmar-february-2021/}}</ref> စတမ်နူ ၁၅ ဖေဖဝ်ဝါရဳ သၟိင်ပၞာန် ကလေင်ကၟာတ် အေန်တာနေတ် အလုံမွဲဍုင်ပၠန်၊ ကၠိုဟ်တ္ၚဲဟွံသေင် နူအခိင် ဗတမ် ၁ နာဍဳကလေင် စဵုကဵု ဂယး ၉ နာဍဳ။<ref>{{Cite news|last=Beech|first=Hannah|date=2021-02-14|title=Military Imposes Full Grip on Myanmar in Overnight Crackdown|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2021/02/14/world/asia/myanmar-military-crackdown.html|access-date=2021-02-15|issn=0362-4331|archive-date=15 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210215152313/https://www.nytimes.com/2021/02/14/world/asia/myanmar-military-crackdown.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-01-31|title=Internet disrupted in Myanmar amid apparent military uprising|url=https://netblocks.org/reports/internet-disrupted-in-myanmar-amid-apparent-military-uprising-JBZrmlB6|access-date=2021-02-15|website=NetBlocks|language=en-US|archive-date=1 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201002842/https://netblocks.org/reports/internet-disrupted-in-myanmar-amid-apparent-military-uprising-JBZrmlB6|url-status=live}}</ref> === မပ္တိတ် သၞောဝ်ဂီုကၠီုသာဲဗါ (cybersecurity law) === ပ္ဍဲ ၉ ဖေဖဝ်ဝါရဳဂှ် နကဵု သၟိင်ပၞာန် ဓဇက်ပ္တိတ် သၞောဝ်ဂီုကၠီုသာဲဗါ (မူအပြောမ်) သီုဖအိုတ် နွံ ၃၆ မုက် မဆေင်စပ် ကုကမၠောန်တေဝ်လဳဖုန် ကေုာံ အေန်တာနေတ်ဂမၠိုင်ရ။<ref name=":31">{{Cite news|title=Myanmar junta cyber bill would violate rights, critics say|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/myanmar-politics-internet-int-idUSKBN2AA2AU|access-date=2021-02-11}}</ref> သၞောဝ်ဂှ် ပကဵု ညံင်အလဵုအသဳ ကလိဂွံအခေါင် သွက်ဂွံကၟာတ်လဒဵု၊ ပိုင်ခြာ ပ္ဍဲအရာမစကာ အေန်တာနေတ်ရ။<ref name=":31" /> နကဵု ဂကောံ ၁၅၀ ဂကောံပံင်ကောံတုဲ ပ္တိတ်လိက်လလောင်တြး ဒဒှ်ရ သၞောဝ်ဂှ် ပကဵု ညံင်ဂွံကၟာတ်လဒဵု အခေါင်သဇိုင်ကောန်မၞိဟ် မဆေင်ကဵု အခေါင်ဟီုဂးဗွဲမဗၠးၜးရ။<ref name=":31" /> === မပ္တိတ် သၞောဝ်ပၞာန် (martial law) === ပ္ဍဲ ၈ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ဂှ် သၟိင်ပၞာန် ပ္တိတ်အမိင် သၞောဝ်ပၞာန်<ref name=":19">{{Cite web|date=2021-02-08|title=Myanmar junta promises multiparty election, family of detained Australian call for his release|url=https://www.abc.net.au/news/2021-02-09/martial-law-declared-in-seven-myanmar-townships/13133906|access-date=2021-02-08|website=www.abc.net.au|language=en-AU}}</ref> နကဵုသၞောဝ်ပၞာန်မ္ဂး အခိင်ဗတံ နူသဝ်တ္ၚဲ ၈ နာဍဳ နူဂယး ၄ နာဍဳ အခေါင်တိတ်မ္ၚး ဟွံမဲ၊ တုဲပၠန် မၞိဟ်ဂၠိုင်နူ ၅ တၠ<ref name=":24">{{Cite web|date=2021-02-08|title=UPDATED Curfews imposed in townships across Myanmar amid widespread protests|url=https://www.mmtimes.com/news/updated-curfews-imposed-townships-across-myanmar-amid-widespread-protests.html|access-date=2021-02-08|website=The Myanmar Times|accessdate=2021-02-12|archivedate=2021-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210819064035/https://www.mmtimes.com/news/updated-curfews-imposed-townships-across-myanmar-amid-widespread-protests.html}}</ref> ကောံရေင်သကအ် ပ္ဍဲမ္ၚး ဒၞာဲမဆေင်ကဵု မၞိဟ်ဂမၠိုင် ကေုာံ ထ္ၜးဆန္ဒ ဟွံဂွံရ။<ref name=":19" /> သၞောဝ်ပၞာန်ဂှ် ဆေင်စပ်ကဵု ဆေင်စပ် ကုပွိုင်ဍုင် ၇ ပ္ဍဲမာန္တလေ ကေုာံ မွဲပွိုင်ဍုင် ပ္ဍဲရးဨရာဝတဳ။<ref name=":19" /> နူဂှ် သမၠဲပတိုန် ပွိုင်ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင်၊ ယှိုယ်ဗဝ်၊ မုံရွာ၊ စကိုင်၊ ကလေ ပ္ဍဲရးစကိုင်၊ ဍုင်ဗဂေါ၊ ဖာသံင် ပ္ဍဲတွဵုရးကရေဲဍာဲ၊ မဒှ်ဒၞာဲ မၞိဟ်မထ္ၜးဆန္ဒဂၠိုင်တအ်ရ။<ref name=":24" /> နူဂှ်ပၠန် သၞောဝ်ပၞာန်ဂှ် ပြးကၠောအ်အာ သီုဖအိုတ် ၉၀ ပွိုင်ဍုင်။<ref>{{Cite web|date=2021-02-09|title=90 townships in 30 cities across Myanmar under curfew order|url=https://www.mmtimes.com/news/90-townships-30-cities-across-myanmar-under-curfew-order.html|access-date=2021-02-09|website=The Myanmar Times|accessdate=2021-02-12|archivedate=2021-08-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210820035143/https://www.mmtimes.com/news/90-townships-30-cities-across-myanmar-under-curfew-order.html}}</ref> === ပရးမၞိဟ် နကဵုဒြဟတ် === ပ္ဍဲ ၈ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ဂှ် ဗၠာဲသၟိင်တအ် စစကာ မကံရဝ်ဗါ၊ ပန်ကဵု အမၠံက်ဍာ်၊ ကၠဟ်ကဵု ဂေသ်ရမတ်တုဲ ပရးမၞိဟ်ရ။<ref>{{Cite news|date=2021-02-09|title=Myanmar coup: Police fire rubber bullets as protesters defy ban|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-55991210|access-date=2021-02-09}}</ref> ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၉ ပ္ဍဲနေပျဳတဝ် မၞိဟ်ထ္ၜးဆန္ဒ ၜါတၠ ဒးဒုင်ပန် နကဵုလွဟ်တုဲ ဒးတိုန်ရုင်ဂဥုဲ။<ref>{{Cite web|title=Two people in critical condition after police shoot peaceful protesters with live bullets in Naypyitaw - doctor|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/two-people-in-critical-condition-after-police-shoot-peaceful-protesters-with-live-bullets-in|access-date=2021-02-09|website=Myanmar NOW|language=en}}</ref> သၟတ်ဗြဴအာယုက် ၁၉ သၞာံ မြသွဲ့သွဲ့ခိုင်<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2021-02-10|title=မမြသွဲ့သွဲ့ခိုင် ပစ်ခတ်ခံရမှုအပေါ် UN အထူးကိုယ်စားလှယ် မေးခွန်းထုတ်|url=https://burma.irrawaddy.com/news/2021/02/10/237873.html|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-02-10|website=ဧရာဝတီ|language=my}}</ref> ဒးပ္ဍဲက္ဍဟ်တုဲ က္ဍဟ်ချိုတ် (brain dead)<ref>{{Cite web|date=2021-02-10|title=Election 2020 {{!}} Family of Police Crackdown’s Victim Urges Rooting Out Dictatorship|url=https://www.irrawaddy.com/elections/family-police-crackdowns-victim-urges-rooting-dictatorship.html|access-date=2021-02-10|website=The Irrawaddy|language=en-US}}</ref> သၟတ်ဗြဴဂှ် ဒးဒုင်ပန် နကဵုမကမ်ဗကေဝ်<ref>{{Cite news|date=2021-02-10|title=‘It was her spirit’: Myanmar teen shot by police was determined to protest coup|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/myanmar-politics-victim-int-idUSKBN2AA1J8|url-status=live|access-date=2021-02-11}}</ref> နကဵု ဗၠာဲသၟိင်။<ref name="guardian/woman shot in head">{{cite news|date=9 February 2021|title=Myanmar protests: woman shot in head as police response escalates|language=en|work=the Guardian|url=https://www.theguardian.com/global-development/2021/feb/09/myanmar-protesters-curfew-junta-demonstrators-army|access-date=10 February 2021}}</ref><ref>{{Cite web|title=Girl shot by police in Naypyitaw crackdown put on life support: doctor|url=https://www.myanmar-now.org/en/news/girl-shot-by-police-in-naypyitaw-crackdown-put-on-life-support-doctor|access-date=2021-02-10|website=Myanmar NOW|language=en}}</ref> ဟိုတ်နူဏအ်တုဲ နကဵု ကုလသမဂ္ဂ ပ္တိတ်လိက်လလောင်တြး ဒစဵုဒစး လတူအလဵုအသဳ မဖန်ဏာလဝ်ဂှ်ရ။<ref>{{Cite web|date=2021-02-09|title=Nay Pyi Taw protesters shot, UN voices concern|url=https://www.mmtimes.com/news/nay-pyi-taw-protesters-shot-un-voices-concern.html|access-date=2021-02-09|website=The Myanmar Times|accessdate=2021-02-12|archivedate=2021-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210819070447/https://www.mmtimes.com/news/nay-pyi-taw-protesters-shot-un-voices-concern.html}}</ref> ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင် ကောန်ပၞာန်တအ် ဒးမံင်လက်ကြဴ ဗၠာဲသၟိင်တုဲ ကေတ်ဂီုကၠီုရ။<ref>{{Cite web|title=Myanmar police fire rubber bullets as hundreds of thousands march|url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Coup/Myanmar-police-fire-rubber-bullets-as-hundreds-of-thousands-march|access-date=2021-02-09|website=Nikkei Asia|language=en-GB|accessdate=2021-02-12|archivedate=2021-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210614234110/https://asia.nikkei.com/Spotlight/Myanmar-Coup/Myanmar-police-fire-rubber-bullets-as-hundreds-of-thousands-march}}</ref> ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၂ ပ္ဍဲ ([[တ္ၚဲကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံ]]) ဂှ် ပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီု နကဵုဗၠာဲသၟိင် ဒးပန်နကဵုသေနာတ် ဂၠံင်လတူ သွက်ဂွံပရးမၞိဟ်ရ။<ref name="autogenerated1">{{Cite news|last=Limited|first=Bangkok Post Public Company|title=Protesters defy Myanmar junta, shots fired in Mawlamyine|work=Bangkok Post|url=https://www.bangkokpost.com/world/2067231/protesters-defy-myanmar-junta-shots-fired-in-mawlamyine|access-date=2021-02-12}}</ref>ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၄ ပ္ဍဲမြစ်ကြီးနား မၞိဟ်တအ် ကောံဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ရုင်ဗလးဒြဟတ်လလဳဂှ် နကဵု ဗၠာဲသၟိင် ကေုာံ ပၞာန်ဂီုကၠီု ဒးပန် နကဵုသေနာတ် ဂၠံင်လတူ၊ ကၠဟ်ကဵု ဂေသ်ရမတ်တုဲ ပရးမၞိဟ်ရ။ တုဲပၠန် အစာပရိုင် ၅ တၠလေဝ် ဒးဒုင်ရပ်ကီုရ။<ref>{{cite web |title=မြစ်ကြီးနားမြို့ မန်ခိန်ရပ်ကွက်ရှိ ဘူးဂါးမလိလျှပ်စစ်ဓာတ်အားခွဲရုံတွင် တပ်မတော်သားများ ဝင်ရောက် နေရာယူမှုအပေါ် ကန့်ကွက်ဆန္ဒပြရာမှ လူစုလူဝေးဖြစ်ပြီး လုံခြုံရေးတပ်ဖွဲ့ဝင်များက ဖြိုခွင်းခဲ့ |url=https://news-eleven.com/article/204689 |website=Eleven Media Group Co., Ltd |access-date=၁၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ |language=my}}</ref> ဆဂး သၟာပရိုင် မဒးဒုင်ရပ်တအ်ဂှ် တ္ၚဲယးဂှ် ဗလးကဵု သီုညးဖအိုတ်ပၠန်ရ။ နကဵုလပါ် ဗၠာဲသၟိင် ကေုာံ ဒပ်ဂီုကၠီုတအ်မ္ဂး အတိုင်သၞောတ်ဗၠာဲသၟိင် မရပ်စပ် အဓိကိုရ်ဂမၠိုင် ဥပဒေပိုဒ်ၝောအ် ၁၄၄၊ ဗွဲကိုပ်ကၠာ နကဵု စက်သမၠဲရမ္သာင် ဟီုဂးကဵုသတိ ညံင်ဂွံပရးကဵုမၞိဟ်၊ ယဝ်ရ ဟွံပရးကဵု အတိုင်မအာတ်မိက်ဟေင် ညးတအ် လုပ်ပသောင် နကဵုဒြဟတ်၊ မၞိဟ်မထေက်ကဵု ဒးရပ်ဂှ် ရပ်ကော်ဏာ ရုင်ဗၠာဲသၟိင်ရ။<ref>{{cite web |title=ရာဇဝတ်ကျင့်ထုံး ဥပဒေပုဒ်မ-၁၄၄ ကိုထုတ်ပြန်ထားသည့် နယ်မြေများအတွင်း၌ ဥပဒေမဲ့ဆူပူဆန္ဒပြသူများအား ဖမ်းဆီး၊ လိုအပ်သလိုဆက်လက်ဆောင်ရွက်သွားမည်ဖြစ်|url=https://www.facebook.com/TatmadawInformationTeam/posts/251180766625559 |website=တပ်မတော်သတင်းမှန် ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့ Facebook |access-date=၁၅ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ |language=my}}</ref> ===ပတိတ်ဝရာန်=== ကုညးမဆဝ်ဗ္ၚုဟ်ဒၟံင် ညံင်ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု CDM ဗွဲတၟေင် သၟာအနုသုခုမတအ် နကဵု အလဵုအသဳ ပ္တိတ်လိက် ဒဒှ်ရ ညးတအ် ပံက်လဝ် အမှု နကဵု ရာဇာသတ်ဇၞော် ပိုဒ်ဇၞော် ၅၀၅-က မဒှ်ဒုဟ်။ မၞိဟ်မဒးဒုင်ပတိတ်ဝရာန် ပ္ဍဲတ္ၚဲ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၇ ဂှ် ပြေတီဦး၊ ကိုပေါက်၊ လူမင်း၊ ဝိုင်း၊ ဏကြီ ကေုာံ အနဂ္ဂ။<ref>{{cite web |title=သတင်းပေးနိုင်ရန် ထုတ်ပြန်ကြေညာချက်|url=https://www.facebook.com/TatmadawInformationTeam/posts/252625986481037 |website=တပ်မတော်သတင်းမှန် ပြန်ကြားရေးအဖွဲ့ Facebook |access-date=၁၇ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၀၂၁ |language=my}}</ref> ပါဲနူဂှ်တုဲ နူကဵု ဗၠာဲသၟိင်တအ် ဆက်ဏာ ဖုန် ကုသၟာအနုသုခုမတအ်တုဲ ဟီု"ထ္ၜးဆန္ဒ ဗလးကဵု ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ၊ နွံပၟိက် ဒဳမဝ်ကရေသဳဂှ် နကဵုသၟိင်တၠတအ် ညးတအ် ဟွံဟီု၊ အခေါင်နွံပေင်င်။ ဆဂး ဆဝ်ဗ္ၚုဟ် CDM ဂှ် နကဵုသၟိင်တၠတအ် ညးတအ် နကဵုနဲလဵုလေဝ် ဟွံကဵုအခေါင်တုဲ ယဝ်ရဆက်ကၠောန်အာဒၟံင်ဏီမ္ဂး ညးတအ် ရပ်ရောင်" မြဴသာ်ဝွံ သၟာအနုသုခုမ John Lwin ကလေင်လဴဗ္စ ပ္ဍဲကဵုမုက်ဝှုက်ဗောက်ဇကု နကဵုရမ္သာင်တုဲ ဒဒှ်ရ စပ်ကဵု ကိစ္စထ္ၜးဆန္ဒ ကေုာံ ဆဝ်ဗ္ၚုဟ် CDM ညးမချူပတိုန်လဝ် ပ္ဍဲမုက်လိက်ညး သီုဖအိုတ်ဂှ် ညးတအ် ပလီုဇိုတ်ထောအ် ဖအိုတ်ရ။<ref>{{cite web |title=John Lwin ရဲ့ အသံဖိုင္🌀📌 CDM ေအာင္ျမင္လို့ တဖက္က အေသတင္းေနတယ္ထင္ပါတယ္။ John Lwin က တဖက္အမိန႔္နာခံေနတာကိုပဲ ရယ္ခ်င္တာ။|url=<iframe src="https://www.facebook.com/plugins/video.php?height=476&href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2F100055328162923%2Fvideos%2F213546840499587%2F&show_text=false&width=476" width="476" height="476" style="border:none;overflow:hidden" scrolling="no" frameborder="0" allowfullscreen="true" allow="autoplay; clipboard-write; encrypted-media; picture-in-picture; web-share" allowFullScreen="true"></iframe>|website=Jjohanna Dee Dee's Facebook |access-date=17 Feb. 2021 |language=my}}</ref> ==Gallary== <gallery> File:MM Protests 2021.jpg|Thousand of protesters participate in an anti-military rally in Yangon's Hleden Junction. File:Myanmar military is worse.jpg|Protesters in a vehicle with anti-military slogans File:Human chain in myanmar 2021.jpg|A group of protesters forming a human chain in Yangon's Kamayut Township File:Wigging to myanmar military.jpg|A group of protesters denouncing the Min Aung Hlaing, and waving the NLD flag File:Demo myanmar 2021.jpg|Demonstrators on 8 February 2021 in Yangon. File:Free Our Leaders.jpg|Demonstrators on 8 February 2021 in Yangon. File:Respect Our Votes.jpg|Demonstrators carrying placards with several hashtag slogans. File:We want our leader free Daw Aung San Su Kyi.jpg|Demonstrators carrying placards with several hashtag slogans. File:2021 Civil Disobedience at Hledan Center.jpg|Protest at Hledan Center in 2021 File:Civil Disobedience under Hleden Bridge.jpg|Protest under the Hledan Overpass Bridge File:Civil Disobedience under Hleden Bridge 2021.jpg|Protest under the Hledan Bridge in 2021 File:Three-finger salute.jpg|Protesters posing with the three-finger salute File:2021 Civil Disobedience at Hledan.jpg|Protest at Hledan Junction in Yangon. File:A protester's poster in Moulmein, Burma.jpg|A protester's poster in Moulmein, Burma File:Mon people protester in Australia.jpg|Mon people protest in Australia File:Mon people in Bago join protest calling formation of Federal Democratic Union.jpg|Mon people in Bago join protest calling formation of Federal Democratic Union File:Mon people in Bago join protest calling formation of Federal Democratic Union1.jpg|Mon people in Bago join protest calling formation of Federal Democratic Union File:Mon people in Bago join protest calling formation of Federal Democratic Union 2.jpg|Mon people in Bago join protest calling formation of Federal Democratic Union File:Mon people in Bago join protest calling formation of Federal Democratic Union 4.jpg|Mon people in Bago join protest calling formation of Federal Democratic Union File:Mon people in Bago join protest calling formation of Federal Democratic Union 3.jpg|Mon people in Bago join protest calling formation of Federal Democratic Union </gallery> == See also == * [[ပၞာန်သီအဝဵု ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁]] == References == {{Reflist|refs= <ref name="Irrawaddy_6Feb_copper_miners">{{cite news|last1=Htwe|first1=Zaw Zaw|title=Myanmar Copper Miners Join Anti-Coup Strike|date=2021-02-06|newspaper=[[The Irrawaddy]] |url=https://www.irrawaddy.com/news/myanmar-copper-miners-join-anti-coup-strike.html|access-date=2021-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206215542/https://www.irrawaddy.com/news/myanmar-copper-miners-join-anti-coup-strike.html|archive-date=2021-02-06|url-status=live}}</ref> <ref name="Irrawaddy_5Feb_strike">{{cite news|last1=Htwe|first1=Zaw Zaw|title=Thousands Join Peaceful Protests Against Myanmar Military|date=2021-02-05|newspaper=[[The Irrawaddy]] |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/thousands-join-peaceful-protests-myanmar-military.html|access-date=2021-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206220039/https://www.irrawaddy.com/news/burma/thousands-join-peaceful-protests-myanmar-military.html|archive-date=2021-02-06|url-status=live}}</ref> <ref name="Irrawaddy_6Feb_protests">{{cite news|title=Thousands Take to Streets of Myanmar to Protest Military Takeover|date=2021-02-06|newspaper=[[The Irrawaddy]]|url=https://www.irrawaddy.com/news/thousands-take-to-streets-of-myanmar-to-protest-military-takeover.html|access-date=2021-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210206215523/https://www.irrawaddy.com/news/thousands-take-to-streets-of-myanmar-to-protest-military-takeover.html|archive-date=2021-02-06|url-status=live}}</ref> <ref name="AJE_6Feb_protestors_standoff">{{cite news|title=Thousands of Myanmar protesters in standoff with police in Yangon|date=2021-02-06|newspaper=[[Al Jazeera English]] |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/2/6/thousands-of-myanmar-protesters-face-off-with-police-in-yangon|access-date=2021-02-06|archive-url=https://archive.today/khV2n|archive-date=2021-02-06|url-status=live }}</ref> }} == External links == *{{Facebook|id=civildisobediencemovement2021|name=Civil Disobedience Movement}} [[Category:2021 protests]] 898af6n84yqviqo0gzj4qeayrt12p72 0 12006 57656 57641 2026-10-08T07:30:49Z Aue Nai 24 /* ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် */ 57656 wikitext text/x-wiki '''သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Digital evidence'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Electronic evidence'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တင်ဂၞင် ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်စၟတ်သမ္တီ မဂိုင်သိပ် လဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပလံင်ဗစိုပ် လဝ် နကဵု ဗီုပြင် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital form) မမာန် စကာ နဒဒှ် သက်သဳ ခိုင်ကၠိုက် ပ္ဍဲကဵု ရုင်ဗစာ (Court of law) သွက်ဂွံ ထံက်ဂလာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒစးဒုင် လတူ အမှု မွဲမွဲ ရ။ သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ ပါလုပ် သီုကဵု တင်ဂၞင် မကလိဂွံ နူကဵု ကွန်ပျူတာ (Computers)၊ ဖုန် စမတ်ဖုန် (Smartphones)၊ ဟာတ်ဒရိုက် (Hard drives)၊ လိက်အဳမေလ် (Emails)၊ ကေုာံ သၞောတ် ကွန်ရက် သက်သဳ (Network logs) တအ် ရ။<ref name="casey">{{cite book |last=Casey |first=Eoghan |title=Digital Evidence and Computer Crime: Forensic Science, Computers, and the Internet |publisher=Academic Press |year=2011 |pages=15-28}}</ref> ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ် မစကာ နည်းပညာ သၠုင် ကၠုင် ဝွံ၊ သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်စၟတ်စောဲ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် (Criminal investigations) ကေုာံ အမှု တၠဒြပ် (Civil litigations) ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ဒြပ်စင် ဒဳဂျဳတေဝ် တအ် ဝွံ မာန် ပြံင်လှာဲ လောဲ (Volatile) ကေုာံ မာန် လီုလာ် လောဲသွာ ဂှ်ရ၊ ပရေင်ပံင်ကောံ ကေုာံ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သက်သဳ တအ် ဏအ် သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် စံင်ၜတ် ကွတ်စၟတ်စောဲ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital forensics) ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူ၊ လၟေင် ကမၠောန် ကွတ်စၟတ်စောဲ၊ အခေါင် သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ် ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Digital_forensics_lab.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဌာန သုတေသန ကွတ်စၟတ်စောဲ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital forensics lab) မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒၟံင် သက်သဳ ကွန်ပျူတာ။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Evidence) ဂှ် ဒှ် တင်ဂၞင် အီလက်ထရဝ်နစ် (Electronic data) သီုဖအိုတ် မာန် ကဵု တင်ဂၞင် ဆေင်စပ် ကု ဒုဟ်ရာဇာဝတ် ဟွံသေင်မ္ဂး အမှု ရုင်ဗစာ ရ။ အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ မ္ဂး၊ သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ သ္ဒး နွံကဵု လက္ခဏာ သဇိုင် အဓိက သာ်ဏအ် ရ - * '''ပရေင်ဍာံပြ (Authenticity):''' သက်သဳ ဂှ် သ္ဒး ဍာံပြ တုဲ ဟွံဒး ဒုင် ပလေဝ်ပလေတ် လဝ် (Tampered)။ * '''ပရေင်ဖေက်လွိင် (Reliability):''' နဲကဲ မပံင်ကောံ ကေုာံ မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သက်သဳ ဂှ် သ္ဒး ဒှ် နဲကဲ မစၟတ်သမ္တီ လဝ် နကဵု ဂကောံ သိပ္ပံ (Scientifically valid)။ * '''ပရေင်ပေင်စုံ (Completeness):''' သက်သဳ ဂှ် သ္ဒး ထ္ၜး ပရူပရာ အလုံ မွဲ တုဲ ဟွံသ္ဒး ထ္ၜး ဆ ကဝက် ကမၠင် ရ။ သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု သက်သဳ ရူပဗေဒ (Physical evidence) ဗီုကဵု ဆီ၊ တောဝ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဇုတ် တအ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်စင် မဟွံမာန် ရပ် ကေတ် နကဵု တဲ (Intangible) တုဲ ဒး စကာ ကိရိယာ ဆေင်စပ် (Specialized tools) သွက်ဂွံ ဗှ် လ္ၚတ် ကေတ် ရ။ == ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) == ဝင် သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု အခိင် ကွန်ပျူတာ စ ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၀ တအ် တေအ် ရ။ * '''ခေတ် စတမ် (၁၉၇၀-၁၉၈၀):''' ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ်၊ ပြသၞာ ရာဇာဝတ် ဆေင်ကဵု ကွန်ပျူတာ မပ္တံကဵု ပရေင်လီဠာန် ဘဏ် (Bank fraud) စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ。 ညးစၟတ်စောဲ (Investigators) တအ် စကာ နဲကဲ ဓမ္မတာ မပ္တံကဵု ပရေင်ပတိတ် လိက် (Printing out logs) သွက်ဂွံ စကာ နဒဒှ် သက်သဳ ရ။ * '''ခေတ် လဒေါဝ် (၁၉၉၀ တအ်):''' ကွန်ပျူတာ ပူဂိုလ် (Personal computers) ကေုာံ အေန်တာနဲ (Internet) ပြးဇး ကၠုင် တုဲ၊ သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် ဂှ် ဂၠိုင် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။ ဌာန ညးမင်မဲ သၞောဝ် (Law enforcement) ဗီုကဵု FBI စ ဒက်ပတန် ဌာန ကွတ်စၟတ်စောဲ ဒဳဂျဳတေဝ် (Computer Analysis Response Team - CART) ရ။ * '''ခေတ် တၟိ (၂၀၀၀ စဵုကဵု လၟုဟ်):''' ကိရိယာ စမတ်ဖုန် (Smartphones)၊ သၞောတ် ကလောက် (Cloud computing) ကေုာံ ဂကောံ မဳဒဳယာ ညးဍုင်ကွာန် (Social media) တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ၊ သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် ဒှ် အာ အရာ အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဇၟာပ် အမှု ရာဇာဝတ် ရ။<ref name="nelson">{{cite book |last=Nelson |first=Bill |author2=Phillips, Amelia |author3=Steuart, Christopher |title=Guide to Computer Forensics and Investigations |edition=5th |publisher=Cengage Learning |year=2014 |pages=2-10}}</ref> == ၃။ ဂကူ သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ်ဂမၠိုင် (Types of Digital Evidence) == သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ နွံ ဗီုပြင် နာနာ သာ် အတိုင် ကိရိယာ မစကာ လဝ် ရ - {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် အဓိကဂမၠိုင် |- ! ဂကူ သက်သဳ (Type) ! ပွံက် ကေုာံ လက္ခဏာ (Description) ! လွပ် ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ (Court Use) |- | '''တင်ဂၞင် ကွန်ပျူတာ''' (Computer Data) | ဟာတ်ဒရိုက် (Hard drives)၊ ဝှာင် (Files)၊ လိက် (Documents)၊ လိက်စၟတ်သမ္တီ လပါ် ပ္ဍဲ (System logs) | ထ္ၜး သက်သဳ ပရေင်လီဠာန် (Fraud)၊ ပရေင်ပလီုပလာ် (Sabotage) |- | '''တင်ဂၞင် ဆက်စပ် သၞောတ် ကွန်ရက်''' (Network Traffic) | အဳမေလ် (Emails)၊ ရာဇဝင် ဝပ်သာက် (Web history)၊ IP address logs | စၟတ်စောဲ ညးလဵု မဆက်သွယ် လဝ်၊ လိက် မပလံင် |- | '''တင်ဂၞင် ဖုန် ကေုာံ ကိရိယာ''' (Mobile Data) | SMS, Call logs, တင်ဂၞင် တန်တဴ ဒၞာဲ (GPS location)၊ တင်ဂၞင် ကလာပ်ရုပ် (Photos/Videos) | ထ္ၜး ဒၞာဲ မၞိဟ် မနွံ ပ္ဍဲ အခိင် ကတဵုဒှ် အမှု၊ ပရေင်ဆက်သွယ် |- | '''တင်ဂၞင် အဳလက်ထရဝ်နစ် စက်ယန္တရား''' (Embedded Systems) | GPS ပ္ဍဲ ကွဳစက်၊ Smart home devices, CCTV | ထ္ၜး ဝင် ဂၠံင် တရဴ၊ ဗီုရုပ် မကတဵုဒှ် ဘဲအန္တရာယ် |- | '''တင်ဂၞင် ကလောက်''' (Cloud Data) | ဂူဂယ် ဒရိုက် (Google Drive)၊ iCloud, ဂကောံ မဳဒဳယာ သဵုယှေဝ် (Social Media posts) | သက်သဳ မဂိုင်သိပ် လဝ် မ္ၚး ဍုင်၊ ပရေင်စောဲဒုဟ် မ္ၚး ပယျဵု |} == ၄။ လၟေင် ကမၠောန် ကွတ်စၟတ်စောဲ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Forensics Process) == သွက်ဂွံ သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် ဂွံ နွံ ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ ဒုင်ကေတ် မာန် ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ မ္ဂး၊ ညးစၟတ်စောဲ တအ် သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် လၟေင် ကမၠောန် သိပ္ပံ (Forensic lifecycle) ၅ ကဆံင် ရ - # '''ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (Identification):''' စၟတ်သမ္တီ ဒၞာဲ မနွံ သက်သဳ မပ္တံကဵု ကွန်ပျူတာ၊ ဖုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကွန်ရက်။ # '''ပရေင်မင်မဲ (Preservation):''' ကာကွယ် ဟွံကဵု သက်သဳ ပြံင်လှာဲ။ ညးတအ် မလေပ် ကၠောန် '''ဗီုကော်ပဳ မတုပ် ဇေတ်တ်''' (Bit-by-bit forensic image) နူကဵု ကိရိယာ မူလ ရ။ ကိရိယာ မူလ ဂှ် သ္ဒး ဂိုင်သိပ် လဝ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မဂီုကၠီု ရ။ # '''ပရေင်ပံင်ကောံ ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Collection and Analysis):''' ညးတၠပညာ တအ် စကာ ကိရိယာ ဆော့ဖ်ဝဲ (Software tools) မပ္တံကဵု EnCase ဟွံသေင်မ္ဂး FTK သွက်ဂွံ ဂၠာဲ တင်ဂၞင် မဇိုတ် လဝ် (Deleted files)၊ တင်ဂၞင် မပလုင် လဝ် (Hidden files) ကေုာံ ဝှာင် ဆေင်စပ်။ # '''ပရေင်ပတိုန်ထ္ၜး (Reporting/Presentation):''' ချူ လိက်ဒုင်စဳရေင် မထ္ၜး ကဵု လၟေင် ကမၠောန် ကေုာံ တင်ဂၠာဲဆဵု တအ် ညံင် တၠသၞောဝ် (Judge) ကေုာံ ညးစၟတ်သမ္တီ (Jury) တအ် ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် လောဲသွာ ရ။<ref name="carrier">{{cite book |last=Carrier |first=Brian |title=File System Forensic Analysis |publisher=Addison-Wesley Professional |year=2005 |pages=45-60}}</ref> == ၅။ လၟေင် မင်မဲ သက်သဳ (Chain of Custody) == '''လၟေင် မင်မဲ သက်သဳ''' (Chain of Custody) ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် လိက်စၟတ်သမ္တီ (Chronological documentation) မထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ သက်သဳ ဂှ် ညးလဵု ရပ်စပ် လဝ်၊ အခိင်လဵု، ဒၞာဲလဵု ကေုာံ မု ဟိုတ် ရ။ * ယဝ်ရ လၟေင် မင်မဲ သက်သဳ ဏအ် ပိုတ် အာ ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်စၟတ်သမ္တီ ဟွံစုံ မ္ဂး၊ သက်သဳ ဂှ် စၟတ်သမ္တီ ညံင်ရဴ ဒးဒုင် ပလေဝ်ပလေတ် (Contaminated) တုဲ ရုင်ဗစာ မာန် တးပါဲ ထောအ် ဍေဟ် (Inadmissible) ရ။ * သွက် သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် မ္ဂး၊ ညးတအ် လေပ် စကာ '''လၟိဟ် ဟက်ရှ်''' (Hash values - ဥပမာ MD5 ဟွံသေင်မ္ဂး SHA-1) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ညံင် တင်ဂၞင် မူလ ဟွံပြံင်လှာဲ။ ယဝ်ရ တင်ဂၞင် ပြံင်လှာဲ အာ ဆ မွဲ ဘိုက် (Byte) ဍောတ် မ္ဂး၊ လၟိဟ် ဟက်ရှ် ဏအ် လေဝ် ပြံင်လှာဲ အာ အလုံ မွဲ ရ။ == ၆။ အခေါင် ဒုင်ကေတ် ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ (Admissibility in Court) == သွက်ဂွံ စကာ သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ မ္ဂး၊ သက်သဳ ဂှ် သ္ဒး ဖြတ် အာ သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Rules of Evidence) ဗွဲမဂၠိုင် - * '''ပရေင်ဆက်စပ် (Relevance):''' သက်သဳ ဂှ် သ္ဒး ဆက်စပ် ကု အမှု မစၟတ်စောဲ ဒၟံင် ရ။ * '''ပရေင်ဟွံဒှ် သက်သဳ မဟီုပၠန် (Hearsay Exceptions):''' တင်ဂၞင် မချူ လဝ် နကဵု မၞိဟ် (ဥပမာ လိက် အဳမေလ်) ဂှ် ဗွဲဓမ္မတာ ဒှ် သက်သဳ မဟီုပၠန် (Hearsay) တုဲ တးပါဲ မာန်။ ဆဂး ယဝ်ရ ဍေဟ် ဒှ် စရင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဓမ္မတာ (Business records exception) မ္ဂး ဒုင်ကေတ် မာန် ရ။ * '''ပရေင်သက်သဳ မူလ (Best Evidence Rule):''' ရုင်ဗစာ အာတ်မိက် ဝှာင် မူလ ဟွံသေင်မ္ဂး ဗီုကော်ပဳ မတုပ် ဇေတ်တ် (Exact duplicate) ရ။ [[File:Hash_function_illustration.svg|thumb|left|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လၟေင် ကမၠောန် ပရေင်စကာ Hash function သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ပရေင်ဍာံပြ သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ်။]] == ၇။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ အခက်အခုဲဂမၠိုင် (Challenges and Difficulties) == ညးစၟတ်စောဲ သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် တအ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် ခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် - # '''ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု လျို့ဝှက် (Encryption):''' သၞောတ် မကၟာတ်လဒဵု ဝှာင် နကဵု ပါတ်သဝေါတ် (Passwords) ကေုာံ ကွတ် အေန်ခရစ်ပ်ရှေန် (Encryption) ဥပမာ BitLocker ဟွံသေင်မ္ဂး ဖုန် iPhone တအ် ဂှ် ပကဵု ညံင် ညးစၟတ်စောဲ တအ် ဟွံမာန် ဗှ် ကေတ် တင်ဂၞင် ရ။ # '''ပရေင်တးပါဲ ကွတ်စၟတ်စောဲ (Anti-Forensics):''' ဒုဟ်ရာဇာဝတ် မစကာ နဲကဲ သွက်ဂွံ ပလီု ဟွံသေင်မ္ဂး ပလုင် ထောအ် သက်သဳ (ဥပမာ စကာ ဝပ်ဆိုက် ဇိုတ် ဝှာင် - Wiping software)။ # '''ဇမၞော် တင်ဂၞင် ဇၞော်လောန် (Volume of Data):''' ပ္ဍဲ ခေတ် Big Data ဏအ်၊ ဟာတ်ဒရိုက် မွဲ နွံ တင်ဂၞင် တာရာဗိုက် (Terabytes) ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ၊ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂှ် ဒး စကာ အခိင် ဗွဲမလောန် ရ။ # '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ လောဲ (Volatility):''' တင်ဂၞင် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု RAM (Random Access Memory) ဂှ် ယဝ်ရ ပၟတ် ကွန်ပျူတာ ပိုတ် အာ မ္ဂး တင်ဂၞင် လီုလာ် အာ သီုဖအိုတ် ရ။<ref name="vacca">{{cite book |last=Vacca |first=John R. |title=Computer Forensics: Computer Crime Scene Investigation |edition=2nd |publisher=Charles River Media |year=2010 |pages=150-165}}</ref> == ၈။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်စၟတ်စောဲ ရာဇာဝတ် (Applications in Criminal Investigations) == သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ လၟုဟ် ဒှ် အရာ မသ္ဒး ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဇၟာပ် အမှု ရာဇာဝတ် အဓိက တအ် ရ - * '''ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ (Cybercrime):''' အမှု မပ္တံကဵု ဟက်ကေန် (Hacking)၊ ဗလး ဗိုင်းရပ်သ် (Malware)၊ ကေုာံ ပရေင်လီဠာန် အေန်တာနဲ တအ် ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် ၁၀၀% ရ။ * '''အမှု ဓမ္မတာဂမၠိုင်:''' ပ္ဍဲ အမှု ဂစိုတ် မၞိဟ် (Homicide) ဟွံသေင်မ္ဂး အမှု ကမၠတ်၊ ရာဇဝင် မဂၠာဲ လဝ် ပ္ဍဲ ဂူဂယ် (Google searches)၊ တင်ဂၞင် GPS နူ ဖုန်၊ ကေုာံ ဗီုရုပ် နူ CCTV တအ် ဂှ် ဒှ် သက်သဳ အဓိက မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် မာန် ရ။ * '''ပရေင်စဵုဒၞာ ဘဲပၞာန် (Terrorism):''' ဂကောံ ပကီုပရာပ် တအ် မလေပ် စကာ အေန်တာနဲ သွက်ဂွံ ဆက်သွယ် ကေုာံ စန်ဒက် တုဲ၊ သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် ဂှ် ဒှ် သက်သဳ အဓိက သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညးတအ် ရ။ == ၉။ သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ ကေုာံ စံင်ၜတ် (International Laws and Standards) == ဟိုတ်နူကဵု သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ မလေပ် ပလံင် ၜက် အာ ပယျဵု ဍုင် လောဲသွာ တုဲ၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ ကေုာံ စံင်ၜတ် တအ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် ရ။ * '''လိက်ကသုက် ဘူဒါပက် (Budapest Convention on Cybercrime):''' ဒှ် လိက်ကသုက် ဂၠးတိ ပထမအိုတ် မဆေင်ကဵု ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ (Cybercrime) ကေုာံ သက်သဳ အဳလက်ထရဝ်နစ် ရ။ ဍေဟ် ပံက် လဝ် သၞောတ် သွက် ဍုင် တအ် ဂွံ ပံင်တဲ စၟတ်စောဲ ရေင်သကအ် ရ။ * '''စံင်ၜတ် ISO (ISO/IEC 27037):''' ဒှ် လိက်စံင်ၜတ် ဂၠးတိ မချူ ဓမံက် လဝ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု၊ ပံင်ကောံ ကေုာံ မင်မဲ သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် ညံင် ဂွံ နွံ ဍာ်ဒကေဝ် တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။<ref name="daniel">{{cite book |last=Daniel |first=L. |author2=Daniel, L. |title=Digital Forensics for Legal Professionals |publisher=Syngress |year=2012 |pages=210-225}}</ref> == ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် (Conclusion and Future of Digital Evidence) == သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်စောဲ ရာဇာဝတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ လိက်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ တင်ဂၞင် မပလံင် နကဵု အဳလက်ထရဝ်နစ် တအ် ဝွံ ဒှ် သက်သဳ မဟီု ဍာံ အိုတ် (Silent witnesses) ပ္ဍဲကဵု ရုင်ဗစာ လၟုဟ် ရ။ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ဝွံ၊ ကိရိယာ တၟိ တၟိ မပ္တံကဵု အေန်တာနဲ အရာနာနာ (Internet of Things - IoT) ဥပမာ သ္ၚိ စမတ် (Smart homes)၊ ကွဳစက် မစကာ အလဵုအလဵု (Autonomous vehicles) ကေုာံ နည်းပညာ ပရေင်ချပ်ဉာဏ် ဇကုအလဵု (Artificial Intelligence - AI) တအ် ဝွံ သ္ဂောအ် ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် မဂၠိုင် တိုန် တုဲ သီုကဵု ထပ် ကဵု တင်ဝါတ်ဂါတ် တၟိ တၟိ သွက် ညးစၟတ်စောဲ တအ် ရောင်။ ယဝ်ရ သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ကွတ်စၟတ်စောဲ ဒဳဂျဳတေဝ် တအ် ဟွံမာန် ဇၞော်မောဝ် ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု နည်းပညာ တၟိ တအ် ဏအ် မ္ဂး၊ ပရေင်စၟတ်စောဲ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် ဝွံ သ္ဒး ဆဵုဂဗ ကု အခက်အခုဲ ဇၞော် ဗွဲမလောန် ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[ကွတ်စၟတ်စောဲ ကွန်ပျူတာ]] (Computer forensics) * [[ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ]] (Cybercrime) * [[ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ကာပၞုက်]] (Encryption) * [[သၞောဝ်ဥပဒေ ဒုဟ်ရာဇာဝတ်]] (Criminal law) * [[ဟာတ်ဒရိုက်]] (Hard disk drive) {{Navbox | name = Forensics | title = ကွတ်စၟတ်စောဲ သိပ္ပံ ကေုာံ သက်သဳ (Forensic Science and Evidence) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် | list1 = * [[ကွတ်စၟတ်စောဲ ကွန်ပျူတာ]] (Computer forensics) * [[ကွတ်စၟတ်စောဲ စမတ်ဖုန်]] (Mobile device forensics) * [[ကွတ်စၟတ်စောဲ ကွန်ရက်]] (Network forensics) * [[ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ]] (Cybercrime) | group2 = သက်သဳ ရူပဗေဒ | list2 = * [[စၟတ်တဲ]] (Fingerprint) * [[ကွတ်စၟတ်စောဲ ဇုတ်]] (Forensic anthropology) * [[ကွတ်စၟတ်စောဲ ဓါတုဗေဒ]] (Forensic chemistry) * [[DNA စၟတ်သမ္တီ]] (DNA profiling) | group3 = သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ | list3 = * [[လၟေင် မင်မဲ သက်သဳ]] (Chain of custody) * [[အခေါင် ဒုင်ကေတ် ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ]] (Admissibility) * [[သက်သဳ မဟီုပၠန်]] (Hearsay) * [[စံင်ၜတ် ဒုဟ်ရာဇာဝတ်]] (Criminal investigation) }} [[Category:သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ်]] [[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ]] [[Category:ကွတ်စၟတ်စောဲ ဒဳဂျဳတေဝ်]] [[Category:နည်းပညာ သတင်းအချက်အလက်]] m5uzs2nq9epw4dbti0xyp8ubo00a9qx 0 12007 57643 2026-10-08T02:32:18Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Cybercrime'', ဟွံသေင်မ္ဂး ''Computer crime'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒုဟ်ရာဇာဝတ် မဆက်စပ် ကု ကွန်ပျူတာ (Computer) ကေုာံ ကွန်ရက် (Network) မကတဵုဒှ် လတူ လဒက်ပတန် အေန်..." 57643 wikitext text/x-wiki '''ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Cybercrime'', ဟွံသေင်မ္ဂး ''Computer crime'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒုဟ်ရာဇာဝတ် မဆက်စပ် ကု ကွန်ပျူတာ (Computer) ကေုာံ ကွန်ရက် (Network) မကတဵုဒှ် လတူ လဒက်ပတန် အေန်တာနဲ (Internet) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ရာဇာဝတ် ဏအ်၊ ကွန်ပျူတာ ဝွံ မာန် ဒှ် အရာ မဒးဒုင် ဗတိုက် (Target) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒှ် ကိရိယာ (Tool) သွက်ဂွံ ကၠောန် ဒုဟ်ရာဇာဝတ် တၞဟ် တအ် ရ။ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ ဝွံ ပါလုပ် သီုကဵု ပရေင်ကၠတ် တင်ဂၞင် ပူဂိုလ် (Identity theft)၊ ပရေင်လှေံလှန် သြန်၊ ပရေင်ဍဵုဍိုက် လတူ အေန်တာနဲ၊ ကေုာံ ပရေင်တြး ယဲ ကွန်ပျူတာ (Malware) တအ် ရ။<ref name="wall">{{cite book |last=Wall |first=D. S. |title=Cybercrime: The Transformation of Crime in the Information Age |publisher=Polity Press |year=2007 |pages=10-25}}</ref> ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နည်းပညာ ကေုာံ ပရေင်စကာ အေန်တာနဲ မဂၠိုင် တိုန် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ်၊ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ ဝွံ ဒှ် ကၠုင် ပြသၞာ ဂီုကၠီု ဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် ပူဂိုလ်၊ ကုမ္ပဏဳ ကေုာံ အလဵုအသဳ တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူ ဒုဟ်ရာဇာဝတ်၊ ဖဵုသက်ရောက်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကေုာံ နဲကဲ စဵုဒၞာ ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Hacker-1.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သင်္ကေတ သၟာ ဟာတ်ကာ (Hacker) မစကာ ကွန်ပျူတာ သွက်ဂွံ လုပ် ကၠတ် တင်ဂၞင် ဟွံသေင်မ္ဂး ပလီုပလာ် သၞောတ် ပရေင်ဂီုကၠီု။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ ဟီုမ္ဂးဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ၜါ သာ် ရ - # '''ဒုဟ်ရာဇာဝတ် မဗတိုက် လတူ ကွန်ပျူတာ (Crimes targeting networks or devices):''' မပ္တံကဵု ပရေင်လုပ် သီ သၞောတ် (Hacking)၊ ပရေင်တြး မာလ်ဝေရ် (Malware) ကေုာံ ဝါင်ရက်သ် (Viruses)၊ ကေုာံ ပရေင်ဗတိုက် ညံင် သၞောတ် ဂွံ လီုလာ် (Denial-of-Service - DoS attacks)။ # '''ဒုဟ်ရာဇာဝတ် မစကာ ကွန်ပျူတာ နဒဒှ် ကိရိယာ (Crimes using devices to commit other offenses):''' မပ္တံကဵု ပရေင်လှေံလှန် (Fraud)၊ ပရေင်ကၠတ် ယၟု (Identity theft)၊ ပရေင်ဍဵုဍိုက် (Cyberstalking)၊ ကေုာံ ပရေင်သွံရာန် ကပေါတ် မဟွံကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ် ပ္ဍဲ [[ဒါတ်ဝေပ်]] (Dark Web) ရ။ ကဏ္ဍ ၜါ ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ညံင် ပြသၞာ ဂီုကၠီု ဂၠးတိ ဂွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု ပယျဵု ဍုင် (Border-less crime) ရ။ == ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) == ဝင် ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု အခိင် ကွန်ပျူတာ ကေုာံ သၞောတ် ကွန်ရက် စ ကတဵုဒှ် တေအ် ရ။ * '''သၞာံ ၁၉၇၀ ဂမၠိုင်:''' ဒုဟ်ရာဇာဝတ် ပထမအိုတ် ဝွံ ဒှ် "Phone phreaking" မဒှ် ပရေင်ဟက်ကာ လတူ သၞောတ် ဇြဟတ် ရမ္သာင် ဖုန် (Telephone networks) သွက်ဂွံ တွိုန် ဖုန် မဟွံဒး ကဵု သြန် ရ။ * '''သၞာံ ၁၉၈၈:''' [[မဝ်ရေတ်သ် ဝေါမ်]] (Morris Worm) ဂှ် ဒှ် ဝါင်ရက်သ် ကွန်ပျူတာ ဇၞော် အိုတ် မတြး ကၠောအ် လတူ အေန်တာနဲ တုဲ ပလီုပလာ် ကွန်ပျူတာ ၜိုတ် ၆,၀၀၀ မဒှ် လၟိဟ် ၁၀% နူ ကွန်ပျူတာ မဆက် လဝ် အေန်တာနဲ အခိင် ဂှ် ရ။ * '''သၞာံ ၂၀၀၀ ကေုာံ လက္ကရဴ:''' ကြဴနူ အေန်တာနဲ ပြာကတ် ကၠုင် တုဲ၊ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် လပါ် ပရေင်လှေံလှန် သြန် (Financial fraud)၊ ပရေင်ဗတိုက် ဘဏ်၊ ကေုာံ ရမ်သမ်ဝေရ် (Ransomware) မကၟာတ် ဒေတာ တုဲ အာတ် သြန် ရ။<ref name="brenner">{{cite book |last=Brenner |first=S. W. |title=Cybercrime: Criminal Threats from Cyberspace |publisher=Praeger |year=2010 |pages=45-56}}</ref> == ၃။ ဂကူ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါဂမၠိုင် (Types of Cybercrime) == ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ ဝွံ နွံ ဗွဲမဂၠိုင်၊ တုဲ ဂကူ မပြာကတ် အိုတ် တအ် ဂှ် မပ္တံကဵု - {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ အဓိကဂမၠိုင် |- ! ဂကူ (Type) ! ပွံက် ကေုာံ လက္ခဏာ (Description) ! ဥပမာ (Example) |- | '''[[မာလ်ဝေရ်]]''' (Malware) | ဆော့ဖ်ဝဲလ် (Software) မချူ လဝ် သွက်ဂွံ လုပ် ကၠတ် တင်ဂၞင် ဟွံသေင်မ္ဂး ပလီု သၞောတ်။ | Virus, Trojan, Spyware. |- | '''[[ဖေတ်ရှေန်]]''' (Phishing) | ပရေင်ပလံင် လိက် (Email/SMS) လှေံလှန် ညံင် ဂွံ ထေင် ဂကောံ ဍာံ တုဲ ကၠတ် မလိက်ဓလုက် (Passwords)။ | အဳမေဝ် မဟီု ဘဏ် ကၟာတ် တုဲ ဒး တဵု ဒၞာဲ ဏအ်။ |- | '''[[ရမ်သမ်ဝေရ်]]''' (Ransomware) | ဝါင်ရက်သ် မကၟာတ် လဒဵု ေဖာင် (Files) ကွန်ပျူတာ တုဲ အာတ် သြန် (ခရေပ်တဝ်) သွက်ဂွံ ကလေင် ပံက်။ | WannaCry (၂၀၁၇) မဗတိုက် ရုင်ဂဥုဲဂမၠိုင်။ |- | '''[[ဒဳအဝ်အက်သ်]]''' (DDoS) | ပရေင်ပလံင် လၟိဟ် ကလုတ် (Traffic) ဂၠိုင်လောန် ဇရေင် ဝေပ်သာက် မွဲ ညံင် ဂွံ ဒတုံ စှ်ေ အာ။ | ဝေပ်သာက် ဘဏ် လီုလာ် ဟိုတ်နူ မၞိဟ် လုပ် ဂၠိုင်။ |- | '''ကၠတ် ယၟု''' (Identity Theft) | ပရေင်ကၠတ် ကေတ် တင်ဂၞင် ပူဂိုလ် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်လှေံလှန် သြန်ဘဏ္ဍာ။ | စကာ မုက်လိက် ခရေဒေတ်ကာတ် (Credit card) ညးတၞဟ်။ |} == ၄။ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ ဟိုတ် မကတဵုဒှ် (Motivations and Causes) == သၟာ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ (Cybercriminals) တအ် နွံ တင်ရန်တၟအ် နာနာ သာ် ရ - # '''ဖဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Financial Gain):''' ဒှ် ဟိုတ် အဓိက အိုတ်။ ညးတအ် ကၠတ် တင်ဂၞင် ဘဏ်၊ အာတ် သြန် နကဵု ရမ်သမ်ဝေရ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သွံ တင်ဂၞင် ပူဂိုလ် ပ္ဍဲ ဒါတ်ဝေပ် (Dark Web) ရ။ # '''ဟက်တဳဗိဇြေမ် (Hacktivism):''' ပရေင်ဗတိုက် လတူ အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ကုမ္ပဏဳ သွက် တင်ရန်တၟအ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပွဳပွူ (ဥပမာ ဂကောံ [[အနောန်နဳမတ်သ်]] - Anonymous)။ # '''ပရေင်စုံထံက် သာ်ဗါ (Cyber Espionage):''' ပရေင်ဗတိုက် မဒုင်သဇိုင် နူကဵု ဍုင် မွဲမွဲ (State-sponsored) သွက်ဂွံ ကၠတ် တင်ဂၞင် ပၞာန်၊ နည်းပညာ၊ ကေုာံ လိက်ဓလုက် ဍုင် တၞဟ် ရ။<ref name="clough">{{cite book |last=Clough |first=J. |title=Principles of Cybercrime |publisher=Cambridge University Press |year=2015 |pages=85-110}}</ref> [[File:Phishing_attack_concept.png|thumb|left|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်လှေံလှန် ဖေတ်ရှေန် (Phishing) မစကာ အဳမေဝ် မတုပ် ညံင် ကုမ္ပဏဳ ဇေတ်တ် သွက်ဂွံ ကၠတ် တင်ဂၞင် ပူဂိုလ်။]] == ၅။ ပရေင်လီုလာ် ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Impact and Damages) == ဖဵုသက်ရောက် ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ဝွံ ဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ အတိုင် စရင် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ဂၠးတိ ဒး ကျ ဆောမ်လေင် သြန် ဒဝ်လာ ပြကောဋိ ကိုဋ် (Trillions of dollars) ဇၟာပ် သၞာံ ရ။ * '''ပရေင်ဆောမ်လေင် တိုက်ရိုက်:''' သြန် မဒး ဒုင် ကၠတ်၊ သြန် မဒး ကဵု လတူ ရမ်သမ်ဝေရ်၊ ကေုာံ တင်ဂၞင် မလီုလာ်။ * '''ပရေင်ဆောမ်လေင် ယဝ်ရ သၞောတ် ဒေါအ် (Downtime Costs):''' ကာလ ကုမ္ပဏဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ရုင်စက် တအ် ဒး ဒုင် ဗတိုက် တုဲ သၞောတ် ဒေါအ် အာ မ္ဂး၊ ကမၠောန် သီုဖအိုတ် ဒး ရပ်ဇူ တုဲ ကျ အာ သြန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ * '''ပရေင်စဵုဒၞာ (Cybersecurity Costs):''' အလဵုအသဳ ကေုာံ ကုမ္ပဏဳ တအ် ဒး စကာ သြန် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ သၞောတ် စဵုဒၞာ ကေုာံ ခါန်ကၞက် တၠပညာ ဂီုကၠီု သာ်ဗါ ရ။ == ၆။ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ လတူ ပူဂိုလ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Impact on Individuals and Society) == ပါဲနူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တုဲ၊ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ ဝွံ ပလီုပလာ် ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပူဂိုလ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဇၞော် ရ - * '''ပရေင်ဍဵုဍိုက် လတူ အေန်တာနဲ (Cyberbullying and Harassment):''' မၞိဟ် တအ်၊ ဗွဲတၟေင် သၟတ် တအ်၊ ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက်၊ စောဲ ဒုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ထ္ၜး ရုပ် ညံင် ဂွံ ဂွ ပ္ဍဲ လတူ ဝှုက်ဗောက် (Social media) မာန် ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် စိုတ် ဍိုန်လျ ကေုာံ အန္တရာယ် လတူ လမျီု ကတဵုဒှ် မာန် ရ။ * '''ပရေင်လီုလာ် လုံခြုံရေး ပူဂိုလ် (Loss of Privacy):''' တင်ဂၞင် ပူဂိုလ် မပ္တံကဵု ဗီုရုပ်၊ ပရိုင် ထတ်ယုက်၊ ကေုာံ လိက် တအ် ဒးဒုင် ကၠတ် တုဲ တြး ပ္ဍဲ အေန်တာနဲ၊ မပလီုပလာ် ဂုဏ်သိက္ခာ ရ။ * '''ပရေင်ဟွံပတှ်ေ လတူ ဒဳဂျဳတယ် (Distrust in Digital Systems):''' ယဝ်ရ ပရေင်ဗတိုက် ဂၠိုင် တိုန် မ္ဂး၊ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဟွံဂံင် စကာ သၞောတ် ဒဳဂျဳတယ် သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အလဵုအသဳ ရ။ == ၇။ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ ရးနိဂီု (Legal Framework and National Security) == သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ၊ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဖျေဟ် လဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ သီးသန့် ရ။ * '''လိက်ကသုက် ဗူဒါပေတ် (Budapest Convention on Cybercrime):''' ဒှ် လိက်ကသုက် ဂၠးတိ ပထမအိုတ် မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ကံင်သဳ ဥရောပ (Council of Europe) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၁ သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ သၞောဝ် ဒုဟ်ရာဇာဝတ် လတူ ကွန်ပျူတာ အကြာ ဍုင် တၞဟ်ဟ် ရ။ * '''သၞောဝ် အပ္ဍဲဍုင်:''' ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် နွံ CFAA (Computer Fraud and Abuse Act)၊ တုဲ ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် နွံ သၞောဝ် ဂီုကၠီု အေန်တာနဲ ကေုာံ သၞောဝ် မင်မဲ တင်ဂၞင် (Data Protection laws ဥပမာ GDPR) ရ။ * '''ပြသၞာ သၞောဝ် (Legal Challenges):''' ဟိုတ်နူ သၟာ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် တအ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင် မွဲ တုဲ ဗတိုက် အာ ဍုင် မွဲ သ္အာင် (Cross-border operations) ဂှ်ရ၊ ညံင် ဂွံ ရပ် ညးတအ် ဂှ် ဒှ် အရာ ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ သၞောဝ် ရ။<ref name="holt">{{cite book |last=Holt |first=T. J. |author2=Bossler, A. M. |author3=Seigfried-Spellar, K. C. |title=Cybercrime and Digital Forensics: An Introduction |publisher=Routledge |year=2015 |pages=200-220}}</ref> == ၈။ လဒက်ပတန် ဂၠးတိ ကေုာံ ပရေင်ပံင်တဲ (International Cooperation and Interpol) == ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ပယျဵု ဍုင် တုဲ၊ သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ဍေဟ် သ္ဒး နွံ ပရေင်ပံင်တဲ နူကဵု ဂၠးတိ ရ။ * '''အေန်တာပဝ် (INTERPOL):''' ဒက်ပတန် လဝ် ဌာန "Global Complex for Innovation" ပ္ဍဲ ဍုင် သိင်္ဃပူ (Singapore) သွက်ဂွံ ဗိုင် ထံက်ပင် ပရေင်သုတေသန ကေုာံ ပရေင်ရပ် သၟာ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ လတူ ဂၠးတိ ရ။ * '''ယူရဝ်ပဝ် (Europol):''' နွံကဵု ဌာန EC3 (European Cybercrime Centre) သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ဂကောံ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် မဇၞော် တအ် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ ရ။ * ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဒုဟ် (Attribution Problem)''' ရ - ဒဒှ်ရ ဂွံ ပဒတန် ညာတ် ညးလဵု မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင်လဵု မွဲ မကၠောန် လဝ် ပရေင်ဗတိုက် ဏအ် ဂှ် ဒှ် အရာ ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန် နကဵု နည်းပညာ ရ။ == ၉။ နဲကဲ စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ လုံခြုံရေး (Prevention and Cybersecurity Measures) == သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ နူ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ၊ ညးစကာ ကေုာံ ဂကောံ တအ် သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် နဲကဲ လုံခြုံရေး (Cyber hygiene) ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ - * '''ပရေင်စၟတ်သမ္တီ မဲ ၜါ အဆံင် (Two-Factor Authentication - 2FA):''' စကာ မလိက်ဓလုက် သၟး ဟွံရုံဂပ်၊ သ္ဒး စကာ ကိုဒ် (Code) မပလံင် နူ ဖုန် ဟွံသေင်မ္ဂး အေပ် (App) မွဲ ဝါ ပၠန်။ * '''သၞောတ် ဗိုင်စဵုဒၞာ (Firewalls and Antivirus):''' စကာ ဆော့ဖ်ဝဲလ် အန်တဳ-ဝါင်ရက်သ် ကေုာံ ၾာဲယျာဝေါလ် သွက်ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်လုပ် သီ နူကဵု မ္ၚး။ * '''ပရေင်အာပ်ဒိတ် သၞောတ် (Software Updates):''' ဇၟာပ် ဆော့ဖ်ဝဲလ် တအ် နွံ ဒၞာဲ ဟွံခိုင်ကၠိုက် (Vulnerabilities) တုဲ၊ ကုမ္ပဏဳ တအ် ပလံင် ပရေင်ပလေဝ် (Patches) လၟိုန်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ သ္ဒး ကၠောန် Update လၟိုန် ရ။ * '''ပရေင်ပညာ (Education and Awareness):''' ညးစကာ တအ် သ္ဒး လ္ၚတ် ဝေင်ပါဲ နူကဵု ပရေင်ကဵု တင်ဂၞင် ပူဂိုလ် ပ္ဍဲ လိက် အဳမေဝ် မဟွံတီ တမ်မူလ တအ် ရ။ == ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ (Conclusion and Future Trends) == ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဒဳဂျဳတယ် ဏအ် ရ။ ပရေင်ဗတိုက် တအ် ဂှ် ဍိုတ်ပညာ ဇၞော် တိုန် ကေုာံ ပြာကတ် တိုန် ဇၟာပ် တ္ၚဲ ရ။ ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ပြသၞာ သာ်ဗါ ဝွံ ဂၠိုင် တိုန် မာန် ဟိုတ်နူ - * '''ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence - AI):''' သၟာ ရာဇာဝတ် တအ် မာန် စကာ AI သွက်ဂွံ ကၠောန် ဗီုရုပ် မပတောအ် (Deepfakes)၊ ကေုာံ ချူ လိက် ဖေတ်ရှေန် (Phishing) မတုပ် ညံင် မၞိဟ် ဇေတ်တ် ရ။ * '''အေန်တာနဲ ကပေါတ် (Internet of Things - IoT):''' ကပေါတ် ပ္ဍဲ သ္ၚိ မပ္တံကဵု တဳဗဳ၊ ကမ္မရာ (Cameras) တအ် မဆက် လဝ် အေန်တာနဲ ဂှ် နွံ လုံခြုံရေး ဍိုန်လျ တုဲ ဒးဒုင် ဟက် လောဲသွာ ရ။ * '''ကွန်ပျူတာ ကွမ်တမ် (Quantum Computing):''' ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ကွန်ပျူတာ မနွံ ဇြဟတ် ထတ် သၠုင် ဏအ် မာန် ပလီု ထောအ် သၞောတ် ပရေင်ဓလုက် (Encryption) တြေံ တအ် မာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ စဵုဒၞာ သၞောတ် ကွန်ပျူတာ (Cybersecurity) ဝွံ သ္ဒး ဆက် ဇၞော်မောဝ် အာ ညံင် ဂွံ တုပ် ကု အပြံင်အလှာဲ နည်းပညာ တအ် လၟိုန် ရောင်။<ref name="kshetri">{{cite book |last=Kshetri |first=N. |title=The Global Cybercrime Industry: Economic, Institutional and Strategic Perspectives |publisher=Springer |year=2010 |pages=150-165}}</ref> == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[ဟာတ်ကာ]] (Hacker) * [[မာလ်ဝေရ်]] (Malware) * [[ပရေင်ဂီုကၠီု ကွန်ပျူတာ]] (Computer Security) * [[အေန်တာနဲ]] (Internet) {{Navbox | name = Cybersecurity | title = ပရေင်ဂီုကၠီု ကွန်ပျူတာ ကေုာံ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ (Cybersecurity and Cybercrime) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = ဂကူ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် (Types) | list1 = * [[မာလ်ဝေရ်]] (Malware) * [[ဖေတ်ရှေန်]] (Phishing) * [[ရမ်သမ်ဝေရ်]] (Ransomware) * [[ဒဳအဝ်အက်သ်]] (DDoS) * [[ပရေင်လှေံလှန် လတူ အေန်တာနဲ]] (Internet Fraud) | group2 = နဲကဲ စဵုဒၞာ (Defense) | list2 = * [[အန်တဳ-ဝါင်ရက်သ်]] (Antivirus) * [[ၾာဲယျာဝေါလ်]] (Firewall) * [[ဝဳပဳအေန်]] (VPN) * [[သၞောတ် ပရေင်ဓလုက်]] (Encryption) | group3 = ဂကောံ ကေုာံ သၞောဝ် (Organizations & Law) | list3 = * [[အေန်တာပဝ်]] (INTERPOL) * [[ယူရဝ်ပဝ်]] (Europol) * [[လိက်ကသုက် ဗူဒါပေတ်]] (Budapest Convention) | group4 = အရာ ဆက်စပ် (Related) | list4 = * [[ဒါတ်ဝေပ်]] (Dark Web) * [[ဟာတ်ကာ]] (Hacker) * [[အနောန်နဳမတ်သ်]] (Anonymous) * [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence) }} [[Category:ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ]] [[Category:ပရေင်ဂီုကၠီု ကွန်ပျူတာ]] [[Category:အေန်တာနဲ]] [[Category:ဒုဟ်ရာဇာဝတ်ဂမၠိုင်]] ms6fx5dehjnk44b052r67dmdy6y30ej 0 12008 57644 2026-10-08T02:48:39Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''ကွတ်စၟတ်စောဲ ကွန်ပျူတာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Computer programming'') ဟွံသေင်မ္ဂး ကော်စ ဗွဲခမၞောန် '''စၟတ်စောဲ ကုတ်''' (Coding) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မဖန်ဗဒှ်၊ ချူ၊ စမ်ၜတ် ကေုာံ ပ..." 57644 wikitext text/x-wiki '''ကွတ်စၟတ်စောဲ ကွန်ပျူတာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Computer programming'') ဟွံသေင်မ္ဂး ကော်စ ဗွဲခမၞောန် '''စၟတ်စောဲ ကုတ်''' (Coding) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မဖန်ဗဒှ်၊ ချူ၊ စမ်ၜတ် ကေုာံ ပလေဝ်ပလေတ် စေဝ်ပၞောန် (Instructions) သွက် ကွန်ပျူတာ ညံင် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် မွဲမွဲ ဗွဲမဍာံပြ ရ။ စေဝ်ပၞောန် တအ် ဏအ် ဝွံ ဒး ချူ လဝ် နကဵု '''[[အရေဝ်ဘာသာ စၟတ်စောဲ ကွန်ပျူတာ]]''' (Programming language) မကိတ်ညဳ ကု စက် မာန် ကၠိုဟ်ခၠင် ကေတ် ရ။ ကွတ်စၟတ်စောဲ ဝွံ ဒှ် လဒက်ပတန် အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် '''[[သပ်ဝဴ]]''' (Software)၊ အပ်ပလဳကေရှေန် (Applications) ကေုာံ သၞောတ် စက်နာနာ သာ် ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဇမၞော်မောဝ် နည်းပညာ တ္ၚဲဏအ် ရ။<ref name="knuth">{{cite book |last=Knuth |first=D. E. |title=The Art of Computer Programming, Vol. 1: Fundamental Algorithms |publisher=Addison-Wesley |year=1997 |pages=1-10}}</ref> ညးမချူ လိက်ကုတ် (Source code) တအ် ဂှ် ညးကော်စ '''သၟာစၟတ်စောဲ ပရဝ်ဂရာမ်''' (Programmer) ဟွံသေင်မ္ဂး သၟာဇၞော်မောဝ် သပ်ဝဴ (Software developer) ရ။ ကမၠောန် စၟတ်စောဲ ကွန်ပျူတာ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ချူ လိက်ကုတ် မွဲဓဝ်၊ ဍေဟ် သီု ပါလုပ် သီုကဵု ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပြသၞာ၊ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် '''[[အယ်လဂဝ်ရဳသမ်]]''' (Algorithm)၊ ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် လဒက်ပတန် တင်ဂၞင် (Data structures) မစှ်ေ ကု သၞောတ်ဝ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ကွတ်စၟတ်စောဲ ကွန်ပျူတာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လၟေင် ကမၠောန်၊ အရေဝ်ဘာသာ၊ သၞောတ် ပါ်ခြာ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:C Hello World Program.png|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လိက်ကုတ် "Hello, World!" မချူ လဝ် နကဵု အရေဝ်ဘာသာ C မဒှ် ပရဝ်ဂရာမ် သဇိုင် အိုတ် သွက် ညးမစ လ္ၚတ် ကွတ်စၟတ်စောဲ တအ်။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == "ကွတ်စၟတ်စောဲ ကွန်ပျူတာ" ဝွံ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် အေန်ဂျေန်နဳယာ မ္ဂး ဒှ် ပရေင်ကၠာဲ စၠောအ် လညာတ် ဖြေစှ် ပြသၞာ (Problem-solving logic) ညံင် ဂွံ ဒှ် အာ လိက် စေဝ်ပၞောန် (Code) မစက် ကွန်ပျူတာ တအ် ညာတ် ကၠိုဟ် ကေုာံ ကၠောန် ဗက် မာန် ရ။ ကွန်ပျူတာ မွဲ မာန် ကၠောန် ကမၠောန် ဆ အတိုင် မၞိဟ် စၞောန် ပၠတရဴ လဝ် ဍေဟ် သၟး ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ သၟာစၟတ်စောဲ ဝွံ ဒှ် ညးမဟီု အရေဝ် ကု ကွန်ပျူတာ နကဵု သၞောတ် သဒ္ဒါ (Syntax) ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Semantics) မချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ ပရေင်စၟတ်စောဲ ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ပရေင်ချူ လိက် ဓမ္မတာ ရ။ လိက် ဓမ္မတာ ဂှ် ချူ သွက် မၞိဟ် ဂွံ ဗှ်၊ ဆဂး လိက်ကုတ် (Source code) ဂှ် သ္ဒး ချူ လဝ် ညံင် သီု မၞိဟ် (ညးမချူ ကေုာံ ညးမကလေင် လ္ၚတ်) သီု စက် (ကွန်ပျူတာ) ဂွံ ကၠိုဟ် မာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ကွတ်စၟတ်စောဲ ဝွံ ဒှ် ပရေင်နှဴရဴ အကြာ ကွတ် ပါန်ခဳ (Art) ကေုာံ သိပ္ပံ (Science) မွဲ ရ။ == ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) == ဝင် ကွတ်စၟတ်စောဲ ကွန်ပျူတာ ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဖန်ဗဒှ် ကွန်ပျူတာ ဓါတ်လလဳ (Electronic computers) တေအ် ရ။ * '''ခေတ် သမိုင်း တြေံ (19th Century):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၄၀ လက္ကရဴ ဂှ်၊ '''[[အေဒါ လဝ်ဗလေ့စ်]]''' (Ada Lovelace) ညးမဒှ် တၠပညာ သင်္ချာ ဍုင်အင်္ဂလာန် ဝွံ ချူ လဝ် အယ်လဂဝ်ရဳသမ် သွက် စက် Analytical Engine မဖန်ဗဒှ် နကဵု ချာလ် ဘာဘိတ် (Charles Babbage) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညး ဂှ် ဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် သၟာစၟတ်စောဲ ပရဝ်ဂရာမ် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ * '''ခေတ် စက် ကေုာံ စၟတ်စောဲ သဇိုင် (1940s-1950s):''' ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ၊ တၠပညာ တအ် မပ္တံကဵု '''[[အလန် တျူရင်]]''' (Alan Turing) ဖန်ဗဒှ် ကွန်ပျူတာ ဇၞော်ဇၞော် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ဒး စၟတ်စောဲ နကဵု အရေဝ်ဘာသာ စက် (Machine language - 0 ကဵု 1) မဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန် ရ။ * '''ခေတ် အရေဝ်ဘာသာ ကဆံင် သၠုင် (1950s-1970s):''' သွက်ဂွံ လောဲသွာ တိုန်၊ တၠပညာ တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် အရေဝ်ဘာသာ ကဆံင် သၠုင် (High-level languages) မပ္တံကဵု Fortran, COBOL, ကေုာံ C မဒှ် သဇိုင် သွက် အရေဝ်ဘာသာ ခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။<ref name="sebesta">{{cite book |last=Sebesta |first=R. W. |title=Concepts of Programming Languages |edition=10th |publisher=Pearson |year=2012 |pages=23-45}}</ref> == ၃။ လၟေင် ကမၠောန် စၟတ်စောဲ (The Programming Process) == ကမၠောန် စၟတ်စောဲ ကွန်ပျူတာ မခိုဟ် မွဲ ဂှ် ဟွံသေင် ဆ ဂဇအ် လတူ ခုင် တုဲ ပတက် ကဳဗုတ် ချူ လိက် ဓဝ် ရ။ ဍေဟ် သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် လၟေင် ကမၠောန် ဇၞော်မောဝ် သပ်ဝဴ (Software Development Life Cycle - SDLC) ရ - # '''ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အခေါင်အရာ (Requirement Analysis):''' မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်ရ ညးစကာ (User) တအ် နွံပၟိက် မု ရော၊ ပြသၞာ မု မဒး ဖြေစှ် ရော ဂှ် ရ။ # '''ပရေင်ဖန်ဇန် ဗီုပြင် (System Design):''' ဖန်ဇန် လဒက်ပတန် အယ်လဂဝ်ရဳသမ် (Algorithm)၊ လဒက်ပတန် တင်ဂၞင် (Data Architecture) ကေုာံ ဗီုပြင် မုက် သၞောတ် (User Interface) သွက် ပရဝ်ဂရာမ် ရ။ # '''ပရေင်ချူ ကုတ် (Implementation/Coding):''' ဏအ်ဂှ် ဒှ် အခိင် ဇေတ်တ် မကၠာဲ စၠောအ် လညာတ် ဇမၞော် ဂှ် ညံင် ဂွံ ဒှ် အာ လိက်ကုတ် နကဵု အရေဝ်ဘာသာ စၟတ်စောဲ မရုဲစှ် လဝ် ရ။ # '''ပရေင်စမ်ၜတ် (Testing):''' စမ်ၜတ် ပရဝ်ဂရာမ် ဂှ် ညံင် ဟွံဂွံ နွံ ကု အရာ မဗၠေတ်ယောင်ယျာ (Bugs) ကေုာံ ညံင် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ဍာံပြ အတိုင် မရန်တၟအ် လဝ် ရ။ # '''ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ မင်မဲ (Deployment and Maintenance):''' ပတိတ် ကဵု ညးစကာ တအ် စကာ တုဲ၊ ဆက် ပလေဝ်ပလေတ် ပြသၞာ တၟိ ကေုာံ ထပ် သၠုင် ပတိုန် ဍာ်ဒကေဝ် ဍေဟ် လၟိုန် ရ။ == ၄။ အရေဝ်ဘာသာ စၟတ်စောဲဂမၠိုင် (Programming Languages) == အရေဝ်ဘာသာ စၟတ်စောဲ ဝွံ နွံ ပြင် ၇၀၀ ဂကူ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ်၊ ဆဂး အရေဝ် မစကာ ဂၠိုင် အိုတ် ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၂၀ သၟး ရ။ အရေဝ်ဘာသာ တအ် ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကဆံင် (Levels) အဓိက ၜါ သာ် - * '''အရေဝ်ဘာသာ ကဆံင် သၟဝ် (Low-level Languages):''' ဒှ် အရေဝ် မကြပ် ညောန် ကု စက် အိုတ် ရ။ ဥပမာ - အရေဝ်ဘာသာ စက် (Machine Code - 11010010) ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ အာသေမ်ဗလဳ (Assembly Language) မစကာ လိက် အောန်အောန် သွက်ဂွံ ထိင် ဟာတ်ဝဴ တိုက်ရိုက် ရ။ ဍေဟ် ကၠောန် ကမၠောန် ပြဟ် ဗွဲမလောန် ဆဂး မၞိဟ် ကၠိုဟ် ဝါတ် ရ။ * '''အရေဝ်ဘာသာ ကဆံင် သၠုင် (High-level Languages):''' ဒှ် အရေဝ် မကြပ် ညောန် ကု အရေဝ် မၞိဟ် (ဗွဲမဂၠိုင် အၚ်္ဂလိက်) တုဲ သၟာစၟတ်စောဲ တအ် ချူ လောဲ၊ ဗှ် လောဲ ရ။ ဥပမာ - Python, Java, C++, JavaScript, ကေုာံ Ruby တအ် ရ။ လိက်ကုတ် နူ အရေဝ် တအ် ဏအ် ဂှ် သ္ဒး စကာ ကိရိယာ ကၠာဲ ဘာသာ (Compiler ဟွံသေင်မ္ဂး Interpreter) သွက်ဂွံ ကၠာဲ ကဵု စက် ကၠိုဟ် ရ။ == ၅။ သၞောတ် ပါ်ခြာ အရေဝ်ဘာသာ (Programming Paradigms) == အရေဝ်ဘာသာ စၟတ်စောဲ တအ် ဝွံ နွံကဵု သၞောတ် လညာတ် (Paradigms) မတၞဟ်ခြာ သွက်ဂွံ ဖြေစှ် ပြသၞာ ရ - {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး သၞောတ် ပါ်ခြာ အရေဝ်ဘာသာ စၟတ်စောဲ အဓိကဂမၠိုင် |- ! သၞောတ် (Paradigm) ! ပွံက် ကေုာံ လက္ခဏာ (Description) ! အရေဝ်ဘာသာ ဥပမာ (Examples) |- | '''စၞောန် ပၠတရဴ''' (Imperative) | ညးချူ ကုတ် ဟီု သ္ဂး တိုက်ရိုက် ကု စက် ဒဒှ်ရ "ဗီုလဵု" ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် (How to do it) အတိုင် လၟေင်င်။ | C, Pascal, Assembly |- | '''ဒုင်သဇိုင် ဝတ္ထု''' (Object-Oriented / OOP) | လဒက်ပတန် လိက်ကုတ် နဒဒှ် "ဝတ္ထု" (Objects) မနွံကဵု တင်ဂၞင် (Data) ကေုာံ ကမၠောန် (Methods) မပံင်ကောံ လဝ် ရ။ ဍေဟ် ကဵု ဖဵု ခိုဟ် သွက် ပရဝ်ဂျေတ် ဇၞော်ဇၞော် ရ။ | Java, C++, C#, Python |- | '''လလောင်တြး''' (Declarative) | ညးချူ ကုတ် ဟီု သ္ဂး ဒဒှ်ရ "မု" ဍေဟ် မိက်ဂွံ ဂွံ ဖဵု (What to do) သၟး တုဲ၊ စက် ဖန် ကေတ် နဲကဲ အလဵုအလဵု ရ။ | SQL, HTML (Markup) |- | '''ကမၠောန် လုပ်စ (Functional)''' | လဒက်ပတန် လိက်ကုတ် နကဵု သၞောတ် သင်္ချာ ဖြန်ရှေန် (Mathematical functions) သၟး တုဲ ဝေင်ပါဲ ပရေင်ပြံင်လှာဲ တင်ဂၞင် လဒေါဝ် ရ။ | Haskell, Lisp, Scala |} == ၆။ အယ်လဂဝ်ရဳသမ် ကေုာံ လဒက်ပတန် တင်ဂၞင် (Algorithms and Data Structures) == အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ကွတ်စၟတ်စောဲ ဂှ် ဒှ် လညာတ် လပါ် အယ်လဂဝ်ရဳသမ် ကေုာံ လဒက်ပတန် တင်ဂၞင် (Algorithms and Data Structures) ရ။ သၟာစၟတ်စောဲ မခိုဟ် မွဲ သ္ဒး တီ ညံင် ဂွံ ရုဲစှ် အရာ ၜါ ဏအ် ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ပြသၞာ ရ။ * '''လဒက်ပတန် တင်ဂၞင် (Data Structures):''' ဒှ် နဲကဲ သွက်ဂွံ စွံ ပကောံ တင်ဂၞင် ပ္ဍဲ ကွန်ပျူတာ ညံင် ဂွံ လောဲသွာ ပ္ဍဲ ပရေင်စကာ ကေုာံ ထိင်ဒဝ်။ ဥပမာ - ကရိုင် (Arrays)၊ စရင် ဆက်စပ် (Linked Lists)၊ သတက် (Stacks)၊ ကျူ (Queues) ကေုာံ တၞံ (Trees/Graphs)။ * '''အယ်လဂဝ်ရဳသမ် (Algorithms):''' ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် အဆင့်ဆင့် သွက်ဂွံ ဖြေစှ် ပြသၞာ ရ။ အယ်လဂဝ်ရဳသမ် မခိုဟ် ဂှ် သ္ဒး ကၠောန် ကမၠောန် ဍာံပြ တုဲ သီုကဵု သ္ဒး သုင်စောဲ အခိင် (Time complexity - Big O notation) ကေုာံ ဒၞာဲ (Space complexity) မအောန် အိုတ် ရ။ ဥပမာ - အယ်လဂဝ်ရဳသမ် ဂၠာဲ (Searching) ကေုာံ ဖျေဟ် လၟေင် (Sorting)။<ref name="cormen">{{cite book |last=Cormen |first=T. H. |author2=Leiserson, C. E. |author3=Rivest, R. L. |author4=Stein, C. |title=Introduction to Algorithms |edition=3rd |publisher=MIT Press |year=2009 |pages=15-30}}</ref> == ၇။ နဲကဲ စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ပလေဝ်ပလေတ် ပြသၞာ (Debugging and Testing) == ပ္ဍဲ အခိင် မချူ လိက်ကုတ်၊ ပရေင်ဗၠေတ်ယောင်ယျာ ဟွံသေင်မ္ဂး "ပါတ်" (Bugs) တအ် ဝွံ ဒှ် အရာ မကတဵုဒှ် လၟိုန် ရ။ ကမၠောန် ဂၠာဲ သ္ၚေဝ် ကေုာံ ပလေဝ် ထောအ် ပါတ် တအ် ဏအ် ဂှ် ကော်စ '''ပရေင်ဒဳဗက်''' (Debugging) ရ။ * '''ဂကူ ပါတ် (Types of Bugs):''' * '''ပါတ် သဒ္ဒါ (Syntax Errors):''' ပရေင်ဗၠေတ် ပ္ဍဲ ဓဝ် ချူ လိက် (ဥပမာ - ဝိုတ် ထောအ် စၟတ် ကော်မာ ;) တုဲ ကိရိယာ ကၠာဲ (Compiler) ဟွံမာန် ကၠာဲ လိက်ကုတ် ရ။ * '''ပါတ် အခိင် ကၠောန် (Runtime Errors):''' ပရဝ်ဂရာမ် ကၠောန် ကမၠောန် ခိုဟ် ဒၟံင် ဆဂး စိုပ် ဒၞာဲ လ္ၚဵု မ္ဂး လီု အာ (Crash) (ဥပမာ - စုတ် ဂၞန် ပါ် ကု 0)။ * '''ပါတ် ယုတ္တိ (Logical Errors):''' ပရဝ်ဂရာမ် အံင်ဇၞး ဒၟံင်၊ ဆဂး ဖဵု မတိတ် ကၠုင် ဂှ် ဟွံဍာံပြ အတိုင် မရန်တၟအ် လဝ်။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပါတ် မဂၠာဲ ဝါတ် အိုတ် ရ။ * သွက်ဂွံ ဝေင်ပါဲ ပြသၞာ ဏအ်၊ ညးတအ် စကာ နဲကဲ စမ်ၜတ် (Testing) မပ္တံကဵု စမ်ၜတ် ယူနစ် (Unit testing) - မစမ်ၜတ် ကုတ် ဍောတ်တ် ဇၟာပ် ကဏ္ဍ၊ ကေုာံ စမ်ၜတ် ပံင်ကောံ (Integration testing) ရ။ == ၈။ ကပေါတ် ကိရိယာ ကေုာံ သဘာဝ ပွဳပွူ မစၟတ်စောဲ (Development Tools and IDEs) == သၟာစၟတ်စောဲ ခေတ်လၟုဟ် တအ် ဝွံ ဟွံစကာ လိက် ဓမ္မတာ (Notepad) သွက်ဂွံ ချူ ကုတ် ရ။ ညးတအ် စကာ ကိရိယာ မဇၞော်မောဝ် လဝ် ဗွဲမလှဲလး မပ္တံကဵု - * '''သဘာဝ ပွဳပွူ ပံင်ကောံ သွက် သၟာစၟတ်စောဲ (IDE - Integrated Development Environment):''' ဥပမာ Visual Studio Code, IntelliJ IDEA, ဟွံသေင်မ္ဂး Eclipse ရ။ IDE တအ် ဏအ် ဝွံ နွံကဵု ပရေင်ထ္ၜး အသာ် လိက်ကုတ် (Syntax highlighting)၊ ပရေင်ထပ် ပေင် ကုတ် အလိုတ် (Auto-completion) ကေုာံ ကိရိယာ ဒဳဗက် မပံင်ကောံ လဝ် တုဲတုဲ ရ။ * '''သၞောတ် ထိင်ဒဝ် ဗားရှင်း (Version Control Systems):''' ဥပမာ '''[[ဂေတ်]]''' (Git) ကေုာံ ဂေတ်ဟပ် (GitHub) ရ။ ဍေဟ် တအ် ရီု ညံင် သၟာစၟတ်စောဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် မွဲစွံ ပ္ဍဲ ပရဝ်ဂျေတ် မွဲ မာန်၊ တုဲ မင်မဲ လဝ် ဝင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ လိက်ကုတ် သီုဖအိုတ် ရ။<ref name="brooks">{{cite book |last=Brooks |first=F. P. |title=The Mythical Man-Month: Essays on Software Engineering |edition=Anniversary |publisher=Addison-Wesley |year=1995 |pages=45-55}}</ref> == ၉။ လွပ် အဓိက ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် (Major Applications and Modern Relevance) == ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital age) တ္ၚဲဏအ်၊ ကွတ်စၟတ်စောဲ ကွန်ပျူတာ ဝွံ နွံ ပရေင်ဆက်စပ် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒၞာဲ ရ - * '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဝေပ်သာ် (Web Development):''' ချူ လိက်ကုတ် သွက် မုက် ဝေပ်သာ် ကေုာံ အပ်ပလဳကေရှေန် လတူ အေန်တာနဲ တအ် နကဵု HTML, CSS, JavaScript ကေုာံ စက် လပါ် လက္ကရဴ (Backend) ဗီုကဵု PHP ဟွံသေင်မ္ဂး Node.js ရ။ * '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မဝ်ဘိုင်း (Mobile App Development):''' ဖန်ဗဒှ် သပ်ဝဴ သွက် ဖုန် စမတ် (Smartphones) နကဵု Swift (သွက် iOS) ကေုာံ Kotlin/Java (သွက် Android)။ * '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဂိမ်း (Game Development):''' ဖန်ဗဒှ် ဝဳဒဳယဝ် ဂိမ်း မစကာ ရုပ် 3D နကဵု C++ ကေုာံ C# ပ္ဍဲကဵု ကိရိယာ ဗီုကဵု Unity ကေုာံ Unreal Engine။ * '''ပညာ ဉာဏ် ပန်ဗဒှ် (Artificial Intelligence) ကေုာံ လ္ၚတ် စက် (Machine Learning):''' စကာ လိက်ကုတ် (ဗွဲမဂၠိုင် Python) သွက်ဂွံ ဗ္တောန် ကွန်ပျူတာ ညံင် ဂွံ တီ ကၠိုဟ် အလဵုအလဵု၊ ဥပမာ ကမၠောန် စကာ ChatGPT ကေုာံ စက် ကား မစသိုင် တိုက်ရိုက် တအ် ရ။ == ၁၀။ သ္ၚောပ်၊ ပြသၞာ မဆဵုဂဗ ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion, Challenges, and Future Trends) == ကွတ်စၟတ်စောဲ ကွန်ပျူတာ ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက မပတန် လဒက်ပတန် ဂၠးတိ ခေတ်တၟိ ရ။ သၟာစၟတ်စောဲ တအ် ဝွံ နွံ တာလျိုင် ဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် မနွံကဵု ဂီုကၠီု (Security) ကေုာံ အစောံသတ္တိ (Efficiency) မသၠုင် ရ။ ၜိုန်ရ နည်းပညာ တအ် ပြံင်လှာဲ ပြဟ် ဒၟံင် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ကွတ်စၟတ်စောဲ ဝွံ အာရီုစွံ လတူ - * '''ဉာဏ် ပန်ဗဒှ် ကေုာံ ပရေင်စၟတ်စောဲ အလဵုအလဵု (AI-assisted Coding):''' ကိရိယာ ဗီုကဵု GitHub Copilot တအ် မာန် ရီု ချူ ကုတ် အလိုတ် ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် သၟာစၟတ်စောဲ တအ် ဂွံ အာရီုစွံ လတူ လညာတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Architecture) ဂၠိုင် နူကဵု ပရေင်ချူ လိက်ကုတ် ဓမ္မတာ ရ။ * '''ကွန်ပျူတာ ကွမ်တမ် (Quantum Computing):''' ဒှ် နည်းပညာ သၞောတ် တၟိ မစကာ သတ္တိ ရူပဗေဒ ကွမ်တမ် မနွံပၟိက် အရေဝ်ဘာသာ စၟတ်စောဲ တၟိ ကေုာံ အယ်လဂဝ်ရဳသမ် သီးသန့် သွက်ဂွံ ဖြေစှ် ပြသၞာ မဝါတ်ဂါတ် လောန် တအ် ရောင်။<ref name="sommerville">{{cite book |last=Sommerville |first=I. |title=Software Engineering |edition=10th |publisher=Pearson |year=2015 |pages=20-35}}</ref> == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[အယ်လဂဝ်ရဳသမ်]] (Algorithm) * [[သပ်ဝဴ]] (Software) * [[အရေဝ်ဘာသာ စၟတ်စောဲ ကွန်ပျူတာ]] (Programming Language) * [[ဉာဏ် ပန်ဗဒှ်]] (Artificial Intelligence) {{Navbox | name = Computer Science | title = သိပ္ပံ ကွန်ပျူတာ ကေုာံ ကွတ်စၟတ်စောဲ (Computer Science and Programming) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = သဇိုင်ဂမၠိုင် | list1 = * [[ကွတ်စၟတ်စောဲ ကွန်ပျူတာ]] (Computer Programming) * [[အယ်လဂဝ်ရဳသမ်]] (Algorithms) * [[လဒက်ပတန် တင်ဂၞင်]] (Data Structures) * [[သပ်ဝဴ]] (Software) | group2 = အရေဝ်ဘာသာဂမၠိုင် | list2 = * [[C (အရေဝ်ဘာသာ စၟတ်စောဲ)|C]] * [[C++]] * [[Java]] * [[Python (အရေဝ်ဘာသာ စၟတ်စောဲ)|Python]] * [[JavaScript]] | group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ် | list3 = * [[ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဝေပ်သာ်]] (Web Development) * [[ဉာဏ် ပန်ဗဒှ်]] (Artificial Intelligence) * [[လ္ၚတ် စက်]] (Machine Learning) * [[ဂီုကၠီု သိုက်ဗာ]] (Cybersecurity) }} [[Category:သိပ္ပံ ကွန်ပျူတာ]] [[Category:ကွတ်စၟတ်စောဲ ကွန်ပျူတာ]] [[Category:သပ်ဝဴ]] [[Category:နည်းပညာ ခေတ်တၟိ]] cbxxwnur9zb5x5vg8rh0n956vnvzn8e 0 12009 57645 2026-10-08T03:01:21Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''သၞောဝ်ဥပဒေ ဒုဟ်ရာဇာဝတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Criminal Law'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဌာန်ကဏ္ဍ သၞောဝ်ဥပဒေ မဆက်စပ် ကု ဒုဟ်ရာဇာဝတ် မကလိလောန် လတူ ဂီုကၠီု၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်ၜိုဟ်သြိ..." 57645 wikitext text/x-wiki '''သၞောဝ်ဥပဒေ ဒုဟ်ရာဇာဝတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Criminal Law'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဌာန်ကဏ္ဍ သၞောဝ်ဥပဒေ မဆက်စပ် ကု ဒုဟ်ရာဇာဝတ် မကလိလောန် လတူ ဂီုကၠီု၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဒြပ်ရတ် ညးဍုင်ကွာန် ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအသဳ ရ။ သၞောဝ်ဝွံ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် လဵု မဒှ် ဒုဟ် ကေုာံ ဇမၞော် ပြစ်ဒဏ် (Punishment) လဵု သ္ဒး ဖျေဟ် လတူ ညးမကလိလောန် ဒုဟ် တအ် ရ။ ဍေဟ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု [[သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန်]] (Civil law) မဒှ် သၞောဝ် မပသောင် ပြသၞာ အကြာ ပူဂိုလ် ကဵု ပူဂိုလ် ရ။<ref name="fletcher">{{cite book |last=Fletcher |first=G. P. |title=Basic Concepts of Criminal Law |publisher=Oxford University Press |year=1998 |pages=3-15}}</ref> သၞောဝ်ဥပဒေ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် ဝွံ ၜိုန်ရ တၞဟ်ခြာ အာ အတိုင် ဍုင် ညး ကဵု ညး ကီုလေဝ်၊ သဇိုင် လဒက်ပတန် ဍေဟ် တအ် ဂှ် တုပ်သၟဟ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၞောဝ်ဥပဒေ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ အင်္ဂလက္ခဏာ ဒုဟ်၊ လၟေင် ကမၠောန်၊ ကေုာံ ပရေင်တၞဟ်ခြာ ဍေဟ် ကု သၞောဝ် တၞဟ် တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Statue of Justice - Old Bailey.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ရုပ်တၟအ် နတ်ဗြဴ တရားမျှတ (Lady Justice) မရပ် လဝ် ၜါတ် ကေုာံ သၞာ်၊ မဒှ် သင်္ကေတ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ရုင်ဗစာ။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == "သၞောဝ်ဥပဒေ ဒုဟ်ရာဇာဝတ်" ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အစဳအဇန် သၞောဝ် မဖျေဟ် လဝ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန် နူကဵု ပရေင်ပလီုပလာ် ကေုာံ အန္တရာယ် နာနာ သာ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞောဝ် ဏအ်၊ ကမၠောန် မကလိလောန် ဒုဟ် ဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် ဒုဟ် မကလိလောန် လတူ "ဍုင်" ဟွံသေင်မ္ဂး "အလဵုအသဳ" (Crime against the State) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ ပေါဲရုင်ဗစာ ရာဇာဝတ်၊ ညးစောဲဒုဟ် ဂှ် ဟွံသေင် ညးမဒးဒုင်ဘဲ (Victim) တိုက်ရိုက်၊ ဆဂး ဒှ် တၠသၞောဝ် အလဵုအသဳ (Prosecutor) မစၞး ကဵု ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ရ။ သၞောဝ် ဏအ်ဝွံ ဖျေဟ် လဝ် လဒက်ပတန် ဒုဟ် ကေုာံ ဒဏ် ဗွဲမကၠးသ္ဇုင် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ဂွံ ညိင်ဝတ် ရ။ == ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) == သၞောဝ်ဥပဒေ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ * '''ခေတ် သူမာ (Sumer):''' သၞောဝ် အူ-နာမ်မူး (Code of Ur-Nammu) ပ္ဍဲ ဘီစီ ၂၁၀၀-၂၀၅၀ ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် ချူ လဝ် စပ်ကဵု ဒုဟ်ရာဇာဝတ် တြေံ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ * '''ခေတ် ဗာဗဳလောန် (Babylon):''' သၞောဝ် ཧာမ်မူရာဗဳ (Code of Hammurabi) မချူ လဝ် ပ္ဍဲ ဘီစီ ၁၇၅၄ ဂှ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန် နကဵု လညာတ် "မတ် မွဲ မ္ဂး မတ် မွဲ" (An eye for an eye) မဒှ် သၞောတ် တုပ်သၟဟ် ကု ဒုဟ် မကလိလောန် ရ။ * '''ခေတ် ရဝ်မ (Roman Law):''' သၞောတ် သၞောဝ် ရဝ်မ ဝွံ ပါ်ခြာ လဝ် အကြာ ဒုဟ် ပူဂိုလ် (Delicta privata) ကေုာံ ဒုဟ် ညးဍုင်ကွာန် (Crimina publica) မဒှ် ရိုဟ်ကၞက် သွက် သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ရးဥရောပ ခေတ်တၟိ ရ။ * '''ခေတ် အင်္ဂလာန် (English Common Law):''' ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဗွဝ်ကၠံ၊ သၞောဝ် အင်္ဂလာန် စ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် ရုင်ဗစာ မနွံ ဂျူရဳ (Jury system) ကေုာံ တင်သဇိုင် "Mens Rea" (စိုတ် မနွံ ဒုဟ်) ရ။<ref name="hall">{{cite book |last=Hall |first=J. |title=General Principles of Criminal Law |publisher=Bobbs-Merrill |year=1960 |pages=70-85}}</ref> == ၃။ တင်ရန်တၟအ် ၅ သာ် မဖျေဟ် ဒုဟ် (Five Objectives of Punishment) == ပရေင်ဖျေဟ် ပြစ်ဒဏ် လတူ ညးမကလိလောန် ဒုဟ် ဝွံ နွံကဵု တင်ရန်တၟအ် အဓိက မသုန် သာ် - # '''ပရေင်တုဲစ (Retribution):''' ညးမကလိလောန် ဒုဟ် သ္ဒး ဒုင် ဒဏ် ညံင် ဂွံ တုပ်သၟဟ် ကု ဒုဟ် ညးတအ် မကၠောန် လဝ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် လညာတ် မဒုင်သဇိုင် လတူ တရားမျှတ။ # '''ပရေင်ဖေက်လကိုတ် (Deterrence):''' ဖျေဟ် ဒုဟ် သွက်ဂွံ ဖေက်လကိုတ် ညံင် ပူဂိုလ် ဂှ် (Specific deterrence) ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် တၞဟ် တအ် (General deterrence) ဟွံဂွံ ဂံင် ကၠောန် ဒုဟ် ဗီုဏအ် ပၠန် ရ။ # '''ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု (Incapacitation):''' ခြာ လဝ် ညးမကလိလောန် ဒုဟ် နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် (ဥပမာ - ကြိုင် ထံင်) သွက်ဂွံ ကာကွယ် ညးဍုင်ကွာန် နူကဵု အန္တရာယ်။ # '''ပရေင်လွဳလွတ် ပလေဝ်စိုတ် (Rehabilitation):''' ဖန်ဇန် ပရေင်ပညာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်လွဳ ယဲ ပ္ဍဲ ထံင် သွက်ဂွံ ပလေဝ် ညးမကလိလောန် ဒုဟ် ညံင် ဂွံ ဒှ် မၞိဟ် ခိုဟ် ကာလ တိတ် နူ ထံင်။ # '''ပရေင်ကလေင်ပလေဝ် (Restoration):''' ညးမကလိလောန် ဒုဟ် သ္ဒး ကလေင် ပလေဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး လျော် ဇြဟတ် ကု ညးမဒးဒုင်ဘဲ (Victim-offender mediation)။ == ၄။ အင်္ဂလက္ခဏာ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် (Elements of a Crime) == သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ မၞိဟ် မွဲ ကလိလောန် ဒုဟ် ရာဇာဝတ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် သ္ဒး ဍိုက်ပေင် ကု အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိက ၜါ သာ် မကော်စ Actus Reus ကေုာံ Mens Rea ရ။ {| class="wikitable" |+ ဇယား အင်္ဂလက္ခဏာ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် အဓိက |- ! လက္ခဏာ (Element) ! အဓိပ္ပါယ် ပ္ဍဲ သၞောဝ် (Legal Definition) ! ဥပမာ (Example) |- | '''Actus Reus''' (ကမၠောန် မဒှ် ဒုဟ်) | ကမၠောန် ရူပ (Physical act) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဟွံကၠောန် (Omission) မဒစးဒုင် ကု သၞောဝ်။ | ရပ် လွဟ် တုဲ ပန် ဂစိုတ် မၞိဟ် မွဲ။ (ကမၠောန် မကတဵုဒှ် ဍာံ) |- | '''Mens Rea''' (စိုတ် မနွံ ဒုဟ်) | အကာဲအရာ စိုတ် (Mental state) မနွံ ပၟိက် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဒုဟ်။ (เจตนา) | သီု တီ ဒၟံင် ဒဒှ်ရ ပန် မ္ဂး မၞိဟ် ချိုတ် မာန် ဂှ်၊ ဆက် ပန်။ (စိုတ် သ္ဇိုင် ရန်တၟအ်) |} ပါဲနူ ဏအ် တုဲ၊ သ္ဒး နွံ ကု '''Concurrence''' (ကမၠောန် ကဵု စိုတ် ကတဵုဒှ် မွဲစွံ) ကေုာံ '''Causation''' (ကမၠောန် ညးဂှ် ဒှ် ဟိုတ် တိုက်ရိုက် မပကဵု ညံင် အန္တရာယ် ဂွံ ကတဵုဒှ်) ရ။<ref name="ormerod">{{cite book |last=Ormerod |first=D. |title=Smith and Hogan's Criminal Law |edition=13th |publisher=Oxford University Press |year=2011 |pages=25-45}}</ref> == ၅။ ပရေင်ပါ်ခြာ ဂကူ ဒုဟ်ရာဇာဝတ်ဂမၠိုင် (Classification of Crimes) == သၞောဝ်ဥပဒေ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် ဝွံ ပါ်ခြာ လဝ် ဒုဟ် အတိုင် လျိုင် ဇြိုင်-သာ ဍေဟ် ရ - * '''ဒုဟ် ဇၞော် (Felonies):''' ဒှ် ဒုဟ် မဇြိုင်သ္ဇုင် ဗွဲမလောန် မပ္တံကဵု ဒုဟ် ဂစိုတ် မၞိဟ် (Murder)၊ ဒုဟ် ပလီု ကောန်ၚာ် (Rape)၊ ကေုာံ ဒုဟ် ကမၠတ် ပလီုသ္ၚိ (Burglary) ရ။ ဒဏ် သွက် ဒုဟ် ဇၞော် ဂှ် နွံ နူ ထံင် ၁ သၞာံ စဵုကဵု ထံင် မွဲ အာယုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒဏ် ဂစိုတ် ရ။ * '''ဒုဟ် သၟတ် (Misdemeanors):''' ဒှ် ဒုဟ် မသာ နူ ဒုဟ် ဇၞော် မပ္တံကဵု လွပ် ၜုင်တက် ဍောတ်တ် (Simple assault)၊ ဒြေပ် ကွဳစက် လောန် ဗၞတ် (Reckless driving) ကေုာံ ကမၠတ် ကပေါတ် ဍောတ်တ် ရ။ ဒဏ် သွက် ဒုဟ် ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး ဒှ် သြန် ဒဏ် ဟွံသေင်မ္ဂး ထံင် သၟဝ် ၁ သၞာံ ရ။ ယဝ်ရ ပါ် နကဵု သဘာဝ ဒုဟ် မ္ဂး - # '''ဒုဟ် လတူ ပူဂိုလ် (Crimes against the person):''' ဥပမာ - ဂစိုတ်၊ ၜုင်တက်၊ ရပ် ကေတ် ဓရေတ်။ # '''ဒုဟ် လတူ ဒြပ်ရတ် (Crimes against property):''' ဥပမာ - ကမၠတ်၊ စံင် သ္ၚိ (Arson)၊ လှေံလှန် (Fraud)။ # '''ဒုဟ် လတူ ညိင်ဝတ် ဍုင် (Crimes against public order):''' ဥပမာ - ပရေင်ကလိုက်ကမဵု (Riot)၊ ထ္ၜးဆန္ဒ ဟွံမဲ အခေါင်။ == ၆။ ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ အခေါင် သၠးဒုဟ် (Criminal Defenses) == ပ္ဍဲ ပေါဲရုင်ဗစာ၊ ညးဒးဒုင်စောဲဒုဟ် နွံ အခေါင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်စဵုဒၞာ (Defenses) ညံင် ဂွံ သၠး ဒုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖအောန် ပြစ်ဒဏ် ရ - * '''စဵုဒၞာ ဇကု (Self-defense):''' ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ ဒး စကာ ဇြဟတ် သွက်ဂွံ ကာကွယ် ဇကု နူကဵု အန္တရာယ် မစိုပ် ဇရေင် လမျီု မ္ဂး၊ ညး ဟွံမဲ ကု ဒုဟ် ရ။ ဆဂး ဇြဟတ် မစကာ ဂှ် သ္ဒး ညဳသၟဟ် (Proportional) ကု အန္တရာယ် ဂှ် ရ။ * '''စိုတ် ဟွံခိုဟ် (Insanity):''' ယဝ်ရ ညးမကလိလောန် ဒုဟ် ဂှ် နွံ ယဲ စိုတ် ဇၞော် မပကဵု ညံင် ညး ဟွံတီ ဒဒှ်ရ ကမၠောန် ညးဂှ် ဗၠေတ် ဒၟံင် သၞောဝ် မ္ဂး (M'Naghten rules)၊ ညး မာန် သၠး ဒုဟ် ရ။ * '''ဒးဒုင် ဘပဠ (Duress):''' ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ ကလိလောန် ဒုဟ် ဟိုတ်နူ မၞိဟ် တၞဟ် ဘပဠ ပ္ဍဲ လမျီု (ဥပမာ - စုတ် သေနာတ် ပ္ဍဲ က္ဍိုပ် တုဲ ကဵု ကၠတ် ဘဏ်) မ္ဂး၊ ညး မာန် ကလိဂွံ အခေါင် သၠးဒုဟ် ရ။<ref name="ashworth">{{cite book |last=Ashworth |first=A. |title=Principles of Criminal Law |edition=6th |publisher=Oxford University Press |year=2009 |pages=200-215}}</ref> == ၇။ လၟေင် ကမၠောန် သၞောဝ် ရာဇာဝတ် (Criminal Procedure) == လၟေင် ကမၠောန် ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် ဝွံ နွံကဵု အဆံင် အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် - # '''ပရေင်စၟတ်သ္ၚေဝ် (Investigation):''' ဗၠာဲတွဳ တအ် စၟတ်သ္ၚေဝ် ပြသၞာ၊ ကံက် ကေတ် သက်သဳ ကေုာံ ဂၠာဲ ညးမဒး သံသယ။ # '''ပရေင်ရပ် ကေုာံ စောဲဒုဟ် (Arrest and Charge):''' ယဝ်ရ နွံ သက်သဳ ခိုင်ကၠိုက် (Probable cause) မ္ဂး၊ ဗၠာဲတွဳ ရပ် မၞိဟ် ဂှ် တုဲ တၠသၞောဝ် အလဵုအသဳ စောဲ ဒုဟ် ရ။ # '''ပေါဲရုင်ဗစာ (Trial):''' ညးဒးဒုင်စောဲဒုဟ် တအ် သ္ဒး ဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် "မၞိဟ် ဟွံမဲ ကု ဒုဟ် စဵုကဵု ထံက်ထ္ၜး သက်သဳ မာန်" (Presumption of innocence) ရ။ တၠသၞောဝ် အလဵုအသဳ သ္ဒး ထ္ၜး သက်သဳ "မသ္ၚောဲ နူ ပရေင်သံသယ" (Beyond a reasonable doubt) ညံင် ဂွံ အံင်ဇၞး။ # '''ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကေုာံ ဒဏ် (Verdict and Sentencing):''' တၠသၞောဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂျူရဳ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် ဂှ် နွံ ဒုဟ် ဟွံမဲ။ ယဝ်ရ နွံ ဒုဟ် မ္ဂး၊ တၠသၞောဝ် ဖျေဟ် ပြစ်ဒဏ် အတိုင် သၞောဝ် ရ။ # '''ပတိုန် အယူခံ (Appeal):''' ညးမဒးဒုင် ဖျေဟ် ဒုဟ် မာန် ပတိုန် လိက် အယူခံ ဇရေင် ရုင်ဗစာ မသၠုင် နူ ဂှ် ယဝ်ရ ညး ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဂှ် ဗၠေတ် ဒၟံင် ရ။ == ၈။ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ကေုာံ သၞောဝ် ညးဍုင်ကွာန် (Criminal Law vs Civil Law) == သၞောဝ်ဥပဒေ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် ကေုာံ သၞောဝ် ညးဍုင်ကွာန် ဂှ် နွံ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် - {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် |- ! လက္ခဏာ ! သၞောဝ်ဥပဒေ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် (Criminal Law) ! သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် (Civil Law) |- | '''ပူဂိုလ် မစောဲဒုဟ်''' | တၠသၞောဝ် အလဵုအသဳ (State / Prosecutor) | ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကုမ္ပဏဳ မဒးဒုင်ဘဲ (Plaintiff) |- | '''တင်ရန်တၟအ်''' | ဖျေဟ် ဒဏ် လတူ ညးမကလိလောန် ဒုဟ် ညံင် ဂွံ ညိင်ဝတ်။ | ပသောင် ပြသၞာ ကေုာံ လျော် သြန် ကု ညးမဒးဒုင်ဘဲ။ |- | '''ဗၞတ် သက်သဳ (Burden of Proof)''' | သ္ၚောဲ နူ ပရေင်သံသယ (Beyond reasonable doubt - ၉၉%) | လျိုင် သက်သဳ မဂၠိုင် အိုတ် (Preponderance of evidence - ၅၁%) |- | '''ကၞောတ် ပြစ်ဒဏ်''' | ထံင်၊ သြန် ဒဏ် အလဵုအသဳ၊ ဂစိုတ်။ | လျော် သြန် (Damages) ဟွံသေင်မ္ဂး အမိင် ရုင်ဗစာ (Injunction)။ |} == ၉။ သၞောဝ်ဥပဒေ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် ဂၠးတိ (International Criminal Law) == ပါဲနူ သၞောဝ် အပ္ဍဲ ဍုင် တုဲ၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် ဂၠးတိ (International Criminal Law) ဝွံ ဆက်စပ် ကု ဒုဟ် မဇၞော် အိုတ် မကလိလောန် လတူ ဂကောံ မၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ဒုဟ် တအ် ဏအ် ဒးဒုင် စၟတ်သ္ၚေဝ် ပ္ဍဲ '''ရုင်ဗစာ ရာဇာဝတ် ဂၠးတိ''' ([[International Criminal Court]] - ICC) မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင် တဟိတ် (The Hague) ရ။ ဒုဟ် ဂၠးတိ အဓိက ဂမၠိုင် ဂှ် ပါလုပ် - * '''ဒုဟ် မဂစိုတ် ပလီု ဂကူ (Genocide):''' ပရေင်ရန်တၟအ် ညံင် ဂွံ ပလီုပလာ် ထောအ် ဂကူ၊ ဘာသာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ် မွဲ သီုဖအိုတ်။ * '''ဒုဟ် လတူ ကောန်မၞိဟ် (Crimes Against Humanity):''' ကမၠောန် မကၠောန် လတူ ညးဍုင်ကွာန် ဗွဲမလှဲလး ဥပမာ - ဂစိုတ် ညးဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ဍိက် ကေုာံ ပရေင်ဍဵုဍိုက်။ * '''ဒုဟ် ပၞာန် (War Crimes):''' ပရေင်ဟွံဒ္ဂေတ် ဗက် သၞောဝ် ပၞာန် ဂျဳနဳဗာ (Geneva Conventions) ဥပမာ - ၜုင်တက် ညးမဒးဒုင် ရပ်၊ ပန် ဂစိုတ် ရုင်ဂဥုဲ တအ် ရ။<ref name="cassese">{{cite book |last=Cassese |first=A. |title=International Criminal Law |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2008 |pages=105-120}}</ref> == ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ ပြသၞာ ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ (Conclusion and Modern Challenges) == သၞောဝ်ဥပဒေ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင်ညိင်ဝတ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ်၊ သၞောဝ် ဏအ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် - * '''ဒုဟ် ဆာဲဗာ (Cybercrime):''' ဟိုတ်နူ နည်းပညာ ဇၞော်မောဝ် တိုန်၊ ဒုဟ် ကမၠတ် သြန် လတူ အေန်တာနက်၊ ဒုဟ် ပလီု ဒေတာ (Hacking) ကေုာံ ဒုဟ် ဂၠာဲ သြန် နကဵု ဆာဲဗာ တအ် ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် ကၠုင် ရ။ သၞောဝ် တြေံ တအ် ဝါတ်ဂါတ် သွက်ဂွံ ရပ်စပ် ပြသၞာ တအ် ဏအ် ဟိုတ်နူ ဒုဟ် ဏအ် ဟွံမဲ ပယျဵု ဍုင် ရ။ * '''ဒုဟ် ကဝ်လာ ဗု (White-collar crime):''' ဒုဟ် မကလိလောန် နကဵု မၞိဟ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအသဳ မပ္တံကဵု လှေံလှန် သြန် (Fraud)၊ စ သြန် ဍုင် (Corruption) တအ် ဏအ် ဂှ် စၟတ်သ္ၚေဝ် ဝါတ် တုဲ ကဵု ဖဵု ပရေအ် လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ဗွဲမဇၞော် ရ。 အနာဂတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် ဝွံ သ္ဒး ပြံင်လှာဲ ကိတ်ညဳ ကု ခေတ် နည်းပညာ တုဲ သ္ဒး အာရီုစွံ လတူ ပရေင်လွဳလွတ် ပလေဝ်စိုတ် (Rehabilitation) ညံင် ဂွံ ဂၠိုင် နူ ပရေင်ကြိုင် ထံင် သၟး ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[သၞောဝ်ဥပဒေ]] (Law) * [[သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန်]] (Civil law) * [[ရုင်ဗစာ ရာဇာဝတ် ဂၠးတိ]] (International Criminal Court) * [[ဒုဟ်ရာဇာဝတ်]] (Crime) {{Navbox | name = Law | title = ကဏ္ဍ သၞောဝ်ဥပဒေဂမၠိုင် (Branches of Law) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = သၞောဝ် အဓိက (Core Subjects) | list1 = * [[သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင်ဍုင်]] (Constitutional Law) * [[သၞောဝ်ဥပဒေ ဒုဟ်ရာဇာဝတ်]] (Criminal Law) * [[သၞောဝ်ဥပဒေ ပဋိညာဉ်]] (Contract Law) * [[သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန်]] (Civil Law / Tort Law) * [[သၞောဝ်ဥပဒေ ဒြပ်ရတ်]] (Property Law) | group2 = သၞောဝ် ဆက်စပ် (Applied Law) | list2 = * [[သၞောဝ်ဥပဒေ ကမၠောန်]] (Labor Law) * [[သၞောဝ်ဥပဒေ သ္ၚိကၟိန်]] (Family Law) * [[သၞောဝ်ဥပဒေ ကုမ္ပဏဳ]] (Corporate Law) * [[သၞောဝ်ဥပဒေ အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human Rights Law) | group3 = သၞောဝ် ဂၠးတိ (International) | list3 = * [[သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ ညးဍုင်ကွာန်]] (Public International Law) * [[သၞောဝ်ဥပဒေ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် ဂၠးတိ]] (International Criminal Law) }} [[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ]] [[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ ဒုဟ်ရာဇာဝတ်]] [[Category:ပြသၞာ ညးဍုင်ကွာန်]] [[Category:ရုင်ဗစာ]] 7823pb66oh92z2uk9tjaxd7tfp2lg1v 0 12010 57646 2026-10-08T03:04:03Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''သၞောဝ်ဥပဒေ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Law'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် စေဝ်ကၞေင် ကေုာံ မူဝါဒဂမၠိုင် မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု အေန်သတဳကျူရှေန် မပ္တံကဵု အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ..." 57646 wikitext text/x-wiki '''သၞောဝ်ဥပဒေ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Law'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် စေဝ်ကၞေင် ကေုာံ မူဝါဒဂမၠိုင် မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု အေန်သတဳကျူရှေန် မပ္တံကဵု အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ဖန်ဇန် ပရေင်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဏအ် ဝွံ နွံကဵု လညာတ် ဒဿနဗေဒ မလှဲလး တုဲ၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ဂှ် ဒှ် အရာ မဆေင်စပ် ကု ပရေင်သိပ္ပံ ကေုာံ ပါန်ကွတ် မွဲ ကီု ရ။ သၞောဝ်ဥပဒေ ဝွံ နွံကဵု ကဏ္ဍ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု အာဏာ ပတန်သၞောဝ် (Legislature) မပတိတ် သၞောဝ်၊ ကဏ္ဍ အုပ်ဓုပ် (Executive) မဖန်ဇန် ညံင် သၞောဝ် ဂွံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန်၊ ကေုာံ ရုင်ဗစာ (Judiciary) မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တုဲ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အတိုင် သၞောဝ် ရ။<ref name="hart">{{cite book |last=Hart |first=H. L. A. |title=The Concept of Law |publisher=Oxford University Press |year=1961 |pages=15-24}}</ref> ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မ္ဂး၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ဂှ် ဒှ် အရာ မကဵု အခေါင်အရာ၊ ပရေင်သၠးပွး၊ ကေုာံ တာလျိုင် ဇၟာပ် ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၞောဝ်ဥပဒေ နကဵု လညာတ် ဝင် တမ်မူလ၊ သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ အဓိကဂမၠိုင်၊ ကဏ္ဍ မပါ်လဝ် ဂမၠိုင်၊ အေန်သတဳကျူရှေန် ဆေင်စပ်၊ ကေုာံ လညာတ် ဒဿနဗေဒ သၞောဝ်ဥပဒေ ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Statue of Justice courthouse.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် လေဒဳ ဂျပ်သတစ် (Lady Justice) မဒှ် သင်္ကေတ သၞောဝ်ဓဝ်၊ မရပ် လဝ် ဇုက်ချိန် (scales) ကေုာံ သၞာ် (sword)၊ သီု ကၟာတ် လဝ် မတ် (blindfold) မထ္ၜး ဒဒှ်ရ သၞောဝ်ဥပဒေ ဝွံ နွံ ကု တရားမျှတမှု ရ။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == သၞောဝ်ဥပဒေ ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင်ညိင်ဝတ် ပရေင်မၞိဟ် (Social order) ရ။ ဍေဟ် ပသောင် ပြသၞာ အကြာ ပူဂိုလ် ကဵု ပူဂိုလ်၊ အကြာ ပူဂိုလ် ကဵု အလဵုအသဳ၊ ကေုာံ အကြာ ဍုင် ကဵု ဍုင် ရ။ * '''လညာတ် ပရေင်မၞိဟ် (Sociological perspective):''' သၞောဝ်ဥပဒေ ဂှ် ဒှ် ကိရိယာ မထိင်ဒဝ် စိုတ်စရိုတ် မၞိဟ် တုဲ ပကဵု ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ဂွံ ဆက် တန်တဴ အာ မာန် ရ။ ဟွံမဲ ကု သၞောဝ် မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ် သ္ဒး စိုပ် အာ အကာဲအရာ ကလိုက်ကမဵု (Anarchy) ရ။ * '''လညာတ် အလဵုအသဳ (Governmental perspective):''' သၞောဝ်ဥပဒေ ဂှ် ဒှ် အရာ မကဵု အာဏာ ကု အလဵုအသဳ သွက်ဂွံ ကံက် အခေါန်၊ ရပ် ကြိုင် ညးမကလိလောန် ဒုဟ်၊ ကေုာံ ဖန်ဇန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ခေတ်တၟိ၊ သၞောဝ် ဝွံ သ္ဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ '''တၠသၞောဝ်ဥပဒေ''' (Rule of Law) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဂှ် ဇၟာပ် မၞိဟ်၊ သီုကဵု ညးမနွံ အဝဵု တအ်၊ သ္ဒး မံင် သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ တုပ်သၟဟ် ရ။ == ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ သၞောဝ်ဥပဒေ (History and Origins of Law) == ဝင် သၞောဝ်ဥပဒေ ဝွံ ဆက်စပ် ညောန်ကြပ် ကု ဝင် ဂကောံမၞိဟ် ခေတ် သမိုင်း တအ် ရ။ * '''ခေတ် ဘေဘဳလောန် (Babylon):''' ပ္ဍဲ ၜိုတ် ၁၇၆၀ BC တေအ်၊ သၟိင် ဟာမ်မူရာဗဳ (Hammurabi) ဓမံက် ပတိတ် '''[[သၞောဝ် ဟာမ်မူရာဗဳ]]''' (Code of Hammurabi) မဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ မချူ လဝ် နကဵု လိက် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ ရ။ သၞောဝ် ဏအ် ဒုင်သဇိုင် လတူ လညာတ် "မတ် ဒး မ္ဂး မတ်၊ ၚေက် ဒး မ္ဂး ၚေက်" (Eye for an eye) ရ။ * '''ခေတ် ရဝ်မ (Roman Law):''' သၞောဝ် ရဝ်မ ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် သၞောတ် သၞောဝ် ဥရောပ ခေတ်တၟိ ရ။ ပ္ဍဲ ၆ ဗွဝ်ကၠံ၊ သၟိင် အေန်ပါယာ ဂျာသတဳနဳယာန် (Justinian I) ပံင်ကောံ တုဲ ပတိတ် လိက် ''Corpus Juris Civilis'' မဒှ် တမ်မူလ သၞောတ် စဳဗဳလ် (Civil law) လၟုဟ် ရ။ * '''ခေတ် လဒေါဝ် အင်္ဂလာန်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၂၁၅၊ သၟိင် အင်္ဂလာန် ထပက် စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် '''[[မာဂနာ ကာတာ]]''' (Magna Carta) မစၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ သၟိင် လေဝ် သ္ဒး မံင် သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကီု တုဲ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အစ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပါလဳမာန် ရ။<ref name="kelly">{{cite book |last=Kelly |first=J. M. |title=A Short History of Western Legal Theory |publisher=Oxford University Press |year=1992 |pages=45-56}}</ref> == ၃။ သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Major Legal Systems of the World) == ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ်၊ ဍုင် တၞဟ်ဟ် တအ် စကာ သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ရ။ သၞောတ် အဓိက ၃ သာ် ဂှ် - {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ အဓိက ၃ သာ် |- ! သၞောတ် သၞောဝ် (Legal System) ! တမ်မူလ ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ! ဍုင် မစကာ ဂၠိုင် |- | '''သၞောတ် စဳဗဳလ်''' (Civil Law) | ဒုင်သဇိုင် လတူ သၞောဝ် ရဝ်မ တုဲ၊ သၞောဝ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ချူ ဓမံက် လဝ် နကဵု လိက် ကောဒ် (Codified rules) အတိုင် ကဏ္ဍ ဍေဟ် ကဵု ဍေဟ် ရ။ | ရးဥရောပ၊ လာတ္တေန် အမေရိက၊ ဂျပေန်၊ ကေုာံ ဍုင် မဒး ဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု ပြင်သေတ် တအ်။ |- | '''သၞောတ် ကောမောန်''' (Common Law) | ကၠုင် နူ အင်္ဂလာန်၊ မဒုင်သဇိုင် လတူ သ္ဂုတ်သွာတ် တၠသၞောဝ် ပ္ဍဲ အတိတ် (Precedent) ဟွံသေင်မ္ဂး Case law ရ။ တၠသၞောဝ် နွံ အာဏာ ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် မာန်။ | အင်္ဂလာန်၊ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်၊ အဝ်သတြေလျာ၊ အိန္ဒိယ၊ ကေုာံ ဍုင် မဒး ဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု ဗြိတိန် တအ်။ |- | '''သၞောတ် ဘာသာ''' (Religious Law) | သၞောဝ် မဒုင်သဇိုင် လတူ ကျာ် ကေုာံ လိက် ဘာသာ။ ဥပမာ သၞောဝ် အေတ်သလာမ် (Sharia law) ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောဝ် ဂျူ (Halakha)။ | သော်ဒဳ အာရေဗျာ၊ အဳရန်၊ ကေုာံ ဍုင် အေတ်သလာမ် လ္ၚဵု တအ်။ |} [[File:LegalSystemsOfTheWorldMap.png|thumb|left|400px|ဗီုရုပ် ဂၠးတိ ထ္ၜး လဝ် ဒေသ မစကာ သၞောတ် စဳဗဳလ် (အသာ် ပ္ၚာ်)၊ သၞောတ် ကောမောန် (အသာ် မိတ်)၊ ကေုာံ သၞောတ် ဘာသာ (အသာ် ဍာ်မိတ်)။]] == ၄။ ကဏ္ဍ သၞောဝ်ဥပဒေဂမၠိုင် (Branches of Law) == သၞောဝ်ဥပဒေ ဝွံ နွံကဵု လဒက်ပတန် မလှဲလး တုဲ ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက ၜါ သာ် - '''သၞောဝ် ညးဍုင်ကွာန်''' (Public Law) ကေုာံ '''သၞောဝ် ပူဂိုလ်''' (Private/Civil Law) ရ။<ref name="david">{{cite book |last=David |first=R. |author2=Brierley, J. E. C. |title=Major Legal Systems in the World Today |publisher=Stevens & Sons |year=1985 |pages=20-35}}</ref> # '''သၞောဝ် ညးဍုင်ကွာန် (Public Law):''' ဆေင်စပ် ကု ပရေင်ဆက်ဆံ အကြာ အလဵုအသဳ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် ရ။ #* '''သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitutional Law):''' စၟတ်သမ္တီ လဒက်ပတန် အလဵုအသဳ ကေုာံ အခေါင်အရာ ကောန်ဍုင်ကွာန်။ #* '''သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် (Administrative Law):''' ထိင်ဒဝ် ကမၠောန် ဌာန အလဵုအသဳ တအ် ညံင် ဟွံဂွံ လောန် အာဏာ။ #* '''သၞောဝ် ရာဇာဝတ် (Criminal Law):''' စၟတ်သမ္တီ ဒုဟ် ကေုာံ ဒဏ် သွက် ညးမကလိလောန် ဒုဟ် မပ္တံကဵု ပရေင်ဂစိုတ်၊ ပရေင်ကၠတ် ရ။ # '''သၞောဝ် ပူဂိုလ် (Private Law):''' ဆေင်စပ် ကု ပရေင်ဆက်ဆံ အကြာ ပူဂိုလ် ကဵု ပူဂိုလ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကုမ္ပဏဳ တအ် ရ။ #* '''သၞောဝ် လိက်ကသုက် (Contract Law):''' ပသောင် ပြသၞာ အကြာ ညးမထပက် လဝ် လိက်ကသုက် တအ်။ #* '''သၞောဝ် ပရေင်လီုလာ် (Tort Law):''' သွက်ဂွံ အာတ် လျော် ၚုဟ်မး ယဝ်ရ ပူဂိုလ် မွဲ ဖန် ညံင် ညးတၞဟ် ဂွံ ဒး လီုလာ် (ဥပမာ ထိခိုက် ဒဏ်ရာ ပ္ဍဲ ကွဳစက်)။ #* '''သၞောဝ် ပိုင်ပြဳ (Property Law):''' ဆေင်စပ် ကု အခေါင် ပိုင်ပြဳ တိဍာ်၊ သ္ၚိ ကေုာံ ဒြပ်ရတ် တၞဟ်ဟ်။ == ၅။ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ အေန်သတဳကျူရှေန်ဂမၠိုင် (Law and Institutions) == သွက် သၞောဝ်ဥပဒေ ဂွံ စိုပ် တရဴ ဂှ်၊ သ္ဒး နွံကဵု အေန်သတဳကျူရှေန် မခိုင်ကၠိုက် ရ။ ဍုင် ဒဳမဝ်ကရေသဳ တအ် စကာ သၞောတ် '''ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ''' (Separation of Powers) ရ။ * '''အာဏာ ပတန်သၞောဝ် (Legislature):''' မပ္တံကဵု [[ပါလဳမာန်]] (Parliament) ဟွံသေင်မ္ဂး [[ကောန်ဂရေတ်]] (Congress) တအ် နွံ တာလျိုင် သဳကၠဳ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ် တၟိ ရ။ ညးစၞး တအ် ဒး ဒုင် ရုဲစှ် နူ ညးဍုင်ကွာန် ရ။ * '''ကဏ္ဍ အုပ်ဓုပ် (Executive):''' မပ္တံကဵု သမ္မတ၊ ဝန်ဇၞော်၊ ကေုာံ ဗၠာဲတွဳ (Police) တအ် နွံ တာလျိုင် ညံင် သၞောဝ် ဂွံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန် အတိုင် သၞောဝ် မဖျေဟ် လဝ် ရ။ * '''ရုင်ဗစာ (Judiciary):''' ရုင်ဗစာ တအ် နွံ တာလျိုင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပြသၞာ တုဲ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ရ။ တၠသၞောဝ် (Judges) တအ် သ္ဒး တန်တဴ သၠးပွး နူကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Judicial independence) ညံင် ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု တရားမျှတမှု ရ။ == ၆။ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကေုာံ အခေါင်အရာဂမၠိုင် (Constitutional Law and Rights) == သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitution) ဝွံ ဒှ် သၞောဝ် မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မွဲ ရ။ သၞောဝ် တၞဟ်ဟ် သီုဖအိုတ် သ္ဒး ကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဏအ် လၟိုန် ရ။ * '''လဒက်ပတန် ဍုင်:''' သၞောဝ်သဇိုင် ဓမံက် ထ္ၜး လဒက်ပတန် ဍုင် မပ္တံကဵု သၞောတ် ဖေတ်ဒရေဝ် (Federalism) ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် တွဵုရး မွဲ (Unitary state)၊ ကေုာံ အာဏာ အလဵုအသဳ တအ် ရ။ * '''အခေါင်အရာ အခြေခံ (Fundamental Rights):''' သၞောဝ်သဇိုင် ဂၠိုင်ကဵု ဍုင် နွံကဵု စရင် အခေါင်အရာ (Bill of Rights) မစဵုဒၞာ အခေါင် ညးဍုင်ကွာန် မပ္တံကဵု - အခေါင် ဟီုဂး သၠးပွး (Freedom of speech)၊ အခေါင် လျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာ (Freedom of religion)၊ ကေုာံ အခေါင် မာန် ဒုင် ရုင်ဗစာ နကဵု သၞောဝ်ဓဝ် (Right to a fair trial) ရ။ * '''အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ:''' ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ၊ ကုလသမဂ္ဂ ပတိတ် '''[[လလောင်တြး အခေါင်အရာ မၞိဟ် အလုံဂၠးတိ]]''' (UDHR) မဒှ် သဇိုင် သွက် သၞောဝ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ ရ။ == ၇။ သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ကေုာံ သၞောတ် သၞောဝ်ဓဝ် (Criminal Law and Justice System) == သၞောဝ် ရာဇာဝတ် (Criminal Law) ဝွံ ဆေင်စပ် ကု အကာဲအရာ မလီုလာ် လတူ ဂီုကၠီု ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ သၞောတ် ဖျေဟ် ဒဏ် ရ။ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒုဟ် ရာဇာဝတ် မွဲ မ္ဂး၊ သ္ဒး နွံ လက္ခဏာ ၜါ သာ် - # '''Actus reus:''' ပရေင်ကမၠောန် မကလိလောန် ဒုဟ် (Guilty act) ဥပမာ ဂစိုတ် မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠတ် ဒြပ်။ # '''Mens rea:''' ပရေင်စိုတ် မနွံကဵု ဒုဟ် (Guilty mind) ဥပမာ တီ ဒၟံင် ဒဒှ်ရ ကမၠောန် ဏအ် ဗၠေတ် ဒၟံင် သၞောဝ် ကီုလေဝ် တမင်တ ကၠောန် ရ။ သၞောတ် ဖျေဟ် ဒဏ် (Punishment) ဝွံ နွံ ရည်ရွယ်ချက် နာနာ သာ် မပ္တံကဵု - '''ပရေင်ဖေက်လကိုတ်''' (Deterrence - ညံင် ညးတၞဟ် ဟွံဂွံ ကၠောန် ဗၠေတ်)၊ '''ပရေင်ဆာမ်ဒဏ်''' (Retribution - ဒး ဒုင် ဒဏ် အတိုင် ဒုဟ် မကၠောန် လဝ်)၊ ကေုာံ '''ပရေင်ကလေင်ပလေဝ်''' (Rehabilitation - ဖန် ညံင် တၠဒုဟ် ဂွံ ကလေင် ဒှ် မၞိဟ် ခိုဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်) ရ။<ref name="glenn">{{cite book |last=Glenn |first=H. P. |title=Legal Traditions of the World |publisher=Oxford University Press |year=2000 |pages=120-135}}</ref> == ၈။ သၞောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဗၞိက် (Economic and Commercial Law) == ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ကမ္ဘာပြာပ် (Globalization) ဏအ်၊ သၞောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ * '''သၞောဝ် ကုမ္ပဏဳ (Company Law):''' ထိင်ဒဝ် ပရေင်ဒက်ပတန် ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် ကုမ္ပဏဳ တအ် ညံင် ဂွံ ဒ္ဂေတ် ဗက် သၞောဝ်၊ ကေုာံ မင်မဲ အခေါင်အရာ ညးမသြိုင်သြန် (Shareholders) တအ် ရ။ * '''အခေါင် ပိုင်ပြဳ ပညာ (Intellectual Property - IP):''' သၞောဝ် မစဵုဒၞာ အခေါင် ညးမဖန်ဗဒှ် တၟိ မပ္တံကဵု ပရေင်ချူ လိက်၊ ပါန်ကွတ် (Copyright)၊ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စက် (Patent)၊ ကေုာံ သင်္ကေတ ဗၞိက် (Trademark) တအ် ရ။ * '''သၞောဝ် စဵုဒၞာ သၟာစကာ (Consumer Protection):''' သၞောဝ် မမင်မဲ သၟာစကာ တအ် ညံင် ဟွံဂွံ ဒး ဒုင် လှေက်လှန် နူကဵု ကုမ္ပဏဳ မသွံ ကပေါတ် မဟွံမဲ ကု ဍာ်ဒကေဝ် တအ် ရ။ == ၉။ ဒဿနဗေဒ သၞောဝ်ဥပဒေ (Jurisprudence / Philosophy of Law) == ဒဿနဗေဒ သၞောဝ်ဥပဒေ (Jurisprudence) ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ် တမ်မူလ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ဆက်စပ် ဍေဟ် ကု ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Morality) ရ။ လညာတ် အဓိက နွံ ၜါ သာ် - # '''သၞောဝ် သဘာဝ (Natural Law):''' လညာတ် ဏအ် (မစတမ် နူ တၠပညာ အရစ်သတဝ်တယ် Aristotle ကေုာံ အကွိုင်နတ် Thomas Aquinas) ဟီု ဒဒှ်ရ သၞောဝ်ဥပဒေ ဍာံ ဂှ် သ္ဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ တရားမျှတမှု သဘာဝ ရ။ ယဝ်ရ သၞောဝ် မွဲ ဟွံမဲ ကု တရားမျှတမှု မ္ဂး၊ သၞောဝ် ဂှ် ဟွံဒှ် သၞောဝ် ဍာံ ရ (Lex iniusta non est lex)။ # '''ဝါဒ တိကျ သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal Positivism):''' လညာတ် ဏအ် (မစတမ် နူ ဂျောန် အဝ်သတေန် John Austin ကေုာံ အိတ်အယ်အေ ဟာတ် H.L.A. Hart) ဟီု ဒဒှ်ရ သၞောဝ်ဥပဒေ ကဵု ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ဂှ် ပါ်ခြာ လဝ် ရ။ သၞောဝ် ဂှ် ဒှ် ဆ စေဝ်ကၞေင် မဖျေဟ် လဝ် နကဵု အလဵုအသဳ မနွံ အဝဵု သၟး ရ။ ၜိုန်ရ သၞောဝ် ဂှ် ပရေအ် ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဖျေဟ် လဝ် နကဵု လၟေင်ကမၠောန် မဍာံပြ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် သၞောဝ် ဥပဒေ ရ။<ref name="bix">{{cite book |last=Bix |first=B. |title=Jurisprudence: Theory and Context |publisher=Carolina Academic Press |year=2004 |pages=30-45}}</ref> == ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Conclusion and Future of Law) == သၞောဝ်ဥပဒေ ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် မခိုင်ကၠိုက် အိုတ် သွက် ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ ရ။ သၞောဝ်ဥပဒေ မခိုဟ် ကေုာံ သၞောတ် ရုင်ဗစာ မသၠးပွး တအ် ဂှ် ဒှ် အရာ မပကဵု ညံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန် ဂွံ တန်တဴ ရ။ ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ သ္ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ * '''ကွတ်ပညာ တၟိ:''' ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်ပညာ မပ္တံကဵု ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence - AI)၊ အေန်တာနဲ ကေုာံ ဒေတာ နည်းပညာ တအ် ပကဵု ညံင် ဒး ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် ဆိုက်ဘာ (Cyberlaw) ကေုာံ သၞောဝ် မင်မဲ တင်ဂၞင် ပူဂိုလ် (Data privacy laws) ဗွဲမမောဝ် ရ။ * '''သၞောဝ် သဘာဝ ပွဳပွူ (Environmental Law):''' ဟိုတ်နူ ပြသၞာ အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change)၊ ဂၠးတိ သ္ဒး ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် ဂၠးတိ မကြံင်မ္ၚိုဟ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ကျာ ကေုာံ မင်မဲ သဘာဝ ပွဳပွူ သွက် အနာဂတ် ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] (Constitution) * [[သၞောဝ်ဓဝ်]] (Justice) * [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy) * [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human Rights) * [[ရုင်ဗစာ]] (Court) {{Navbox | name = Law | title = သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်သၞောဝ်ဓဝ် (Law and Justice) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = ကဏ္ဍ သၞောဝ်ဥပဒေ | list1 = * [[သၞောဝ် ညးဍုင်ကွာန်]] (Public Law) * [[သၞောဝ် ပူဂိုလ်]] (Private Law) * [[သၞောဝ် ရာဇာဝတ်]] (Criminal Law) * [[သၞောဝ် လိက်ကသုက်]] (Contract Law) * [[သၞောဝ် ပိုင်ပြဳ]] (Property Law) * [[သၞောဝ် ဂၠးတိ]] (International Law) | group2 = သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ | list2 = * [[သၞောတ် စဳဗဳလ်]] (Civil Law System) * [[သၞောတ် ကောမောန်]] (Common Law System) * [[သၞောတ် ဘာသာ]] (Religious Law) | group3 = အေန်သတဳကျူရှေန် ဆေင်စပ် | list3 = * [[ရုင်ဗစာ]] (Court) * [[တၠသၞောဝ်]] (Judge) * [[ပါလဳမာန်]] (Parliament) * [[ဗၠာဲတွဳ]] (Police) | group4 = လညာတ် ဒဿနဗေဒ | list4 = * [[သၞောဝ် သဘာဝ]] (Natural Law) * [[ဝါဒ တိကျ သၞောဝ်ဥပဒေ]] (Legal Positivism) * [[တၠသၞောဝ်ဥပဒေ]] (Rule of Law) }} [[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ]] [[Category:ဒဿနဗေဒ]] [[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] [[Category:ဂကောံမၞိဟ်]] 2ds4wyp3neacbd0ztk1idq75o2eqa27 0 12011 57647 2026-10-08T03:06:56Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Civil law'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Civilian law'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal system) အဓိက မွဲ မတမ်မူလ ကၠုင် နူကဵု ရးဥရောပ တုဲ၊ လၟုဟ် ဒှ် သၞေ..." 57647 wikitext text/x-wiki '''သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Civil law'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Civilian law'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal system) အဓိက မွဲ မတမ်မူလ ကၠုင် နူကဵု ရးဥရောပ တုဲ၊ လၟုဟ် ဒှ် သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ မစကာ ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ သၞောတ် ဏအ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ သၞောဝ်ဥပဒေ ဍုင်ရဝ်မ (Roman law) အထူးသဖြင့် လတူ ပြကိုဟ် ဇၞော် ''ကဝ်ပပ် ဂျူရေတ် သဳဗဳလစ်'' (Corpus Juris Civilis) မချူ ပကောံ လဝ် နကဵု အေန်ပါယာ ဂျတ်သတဳနဳယာန် (Justinian I) ပ္ဍဲ ၆ ဗွဝ်ကၠံ ရ။<ref name="merryman">{{cite book |last=Merryman |first=J. H. |author2=Pérez-Perdomo, R. |title=The Civil Law Tradition: An Introduction to the Legal Systems of Europe and Latin America |edition=3rd |publisher=Stanford University Press |year=2007 |pages=6-14}}</ref> အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိက အိုတ် သွက် သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ချူ ပကောံ သၞောဝ် သီုဖအိုတ် စုတ် လဝ် ပ္ဍဲကဵု '''ပြကိုဟ် သၞောဝ်ဥပဒေ''' (Civil codes) နကဵု လၟေင်လၟေတ် မချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ သၞောတ် ဏအ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု သၞောတ် '''[[သၞောဝ်ဓမ္မတာ]]''' (Common law) မစကာ ပ္ဍဲ ဍုင်အင်္ဂလာန် ကေုာံ ဍုင်အမေရိကာန် ဗွဲမလောန် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ အင်္ဂလက္ခဏာ တၞဟ်ခြာ၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Corpus Juris Civilis Romani.jpg|thumb|right|300px|ပြကိုဟ် ''ကဝ်ပပ် ဂျူရေတ် သဳဗဳလစ်'' (Corpus Juris Civilis) မဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == အရေဝ် မဟီု "သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန်" ဝွံ နွံ အဓိပ္ပါယ် ၜါ သာ် - # '''သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal System):''' ဒှ် သၞောတ် အုပ်ဓုပ် သၞောဝ် အလုံ မွဲ ဍုင် (ဥပမာ - ဍုင်ပြင်သေတ် ကေုာံ ဍုင်ဂျာမနဳ စကာ သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန်)။ # '''ကဏ္ဍ သၞောဝ်ဥပဒေ (Branch of Law):''' ပ္ဍဲ ဍုင်မွဲမွဲ၊ သၞောဝ် မဆေင် ကု အခေါင်အရာ ပူဂိုလ် ကေုာံ ပူဂိုလ် (ဥပမာ - ကိစ္စ သ္ၚိကၟိန်၊ ဒြပ်ရတ်၊ လိက်ကသုက်) ဂှ် ပါ်ခြာ နူကဵု သၞောဝ် ရာဇာဝတ် (Criminal law) ရ။ ပ္ဍဲ လိက်ပရေင် ဏအ်၊ ပိုယ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အာ လညာတ် ပထမ မဒှ် "သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ" မတမ်မူလ ကၠုင် နူ ရဝ်မ ရ။ သၞောတ် ဏအ်ဝွံ အာရီုစွံ လတူ လိက် သၞောဝ် မချူ လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ ပတန်သၞောဝ် (Legislature) ဇၞော် အိုတ် တုဲ၊ တၠသၞောဝ် (Judges) တအ် နွံ တာလျိုင် ဆ သွက်ဂွံ စကာ ဍေဟ် လတူ အကာဲအရာ ဍာံ (Facts) သၟး ရ။<ref name="glenn">{{cite book |last=Glenn |first=H. P. |title=Legal Traditions of the World: Sustainable Diversity in Law |edition=5th |publisher=Oxford University Press |year=2014 |pages=132-140}}</ref> == ၂။ ဝင် တမ်မူလ ရဝ်မ (History and Roman Origins) == ဝင် သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဝင် အေန်ပါယာ ရဝ်မ ရ။ * '''ခေတ် ရဝ်မ (Roman Era):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၅၂၉-၅၃၄ AD၊ ဨကရာဇ် ဂျတ်သတဳနဳယာန် မရနုက်ကဵု မွဲ (Justinian I) ဖျေဟ် အသံ ကဵု တၠပညာ သၞောဝ် တအ် ချူ ပကောံ သၞောဝ် ရဝ်မ တြေံ သီုဖအိုတ် သွက်ဂွံ ဒှ် မွဲ ပြကိုဟ် ဇၞော် မနွံ ယၟု ''Corpus Juris Civilis'' ရ။ ပြကိုဟ် ဏအ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် မခိုင်ကၠိုက် အိုတ် သွက် သၞောဝ်ဥပဒေ ရးဥရောပ ရ။ * '''ခေတ် ဥရောပ လဒေါဝ် (Middle Ages):''' ကြဴနူ အေန်ပါယာ ရဝ်မ လီုလာ် အာ၊ ပြကိုဟ် ဏအ် လေဝ် ကၠေအ် အာ မွဲ လစင်။ ဆဂး ပ္ဍဲ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ၊ တၠပညာ တအ် ကလေင် ဂၠာဲ ဆဵု ပြကိုဟ် ဏအ် တုဲ စ ဗ္တောန် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ဗဝ်လဝ်ညာ (University of Bologna) ဍုင်အဳတလဳ ရ။ * '''ပရေင်တြး အာ (Reception):''' ကွးဘာ နူ အလုံ ရးဥရောပ ကၠုင် ကတ်လ္ၚတ် သၞောဝ် ရဝ်မ တုဲ၊ ကာလ ညးတအ် ကလေင် စိုပ် ဍုင် ညးတအ် ဂှ် ညးတအ် စကာ သၞောဝ် ရဝ်မ ဏအ် သွက်ဂွံ ပလေဝ်ပလေတ် သၞောဝ် ဒေသ ညးတအ် ရ (Reception of Roman Law)။ == ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ဂကူ သၞောဝ်ဥပဒေ (Structure and Types of Civil Law) == သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လၟေင်လၟေတ် မယုတ္တိ (Logical system) ရ။ ဍေဟ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက ၜါ သာ် - # '''သၞောဝ်ဥပဒေ အပြောမ် (Substantive Law):''' ဒှ် သၞောဝ် မပွံက် ထ္ၜး အခေါင်အရာ ကေုာံ တာလျိုင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် (ဥပမာ - သၞောဝ် ဒြပ်ရတ်၊ သၞောဝ် လိက်ကသုက်)။ # '''သၞောဝ်ဥပဒေ လၟေင်ကမၠောန် (Procedural Law):''' ဒှ် သၞောဝ် မထ္ၜး လၟေင် ကမၠောန် ဗီုလဵု ဂွံ လုပ် ရုင်ဗစာ၊ ဗီုလဵု ဂွံ တင် တင်ဂၞင် သက်သဳ (Rules of procedure)။ လတူ နူ ဏအ်၊ သၞောတ် ဏအ်ဝွံ အာရီုစွံ လတူ '''ကဆံင် သၞောဝ်''' (Hierarchy of norms) ဗွဲမဇၞော် - သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitution) ဒှ် သၠုင် အိုတ်၊ သၟဝ် ဍေဟ် ပြကိုဟ် သၞောဝ် (Codes/Statutes)၊ ကေုာံ သၟဝ် အိုတ် ဂှ် စေဝ်ပၞောန် ဌာန (Regulations) ရ။ == ၄။ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၞောဝ်ဓမ္မတာ (Differences from Common Law) == ပရေင်တၞဟ်ခြာ အဓိက အကြာ သၞောတ် ၜါ ဏအ် ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ ရ။ {| class="wikitable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၞောဝ်ဓမ္မတာ |- ! လက္ခဏာ ! သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် (Civil Law) ! သၞောဝ်ဓမ္မတာ (Common Law) |- | '''တမ်မူလ''' | သၞောဝ် ရဝ်မ ကေုာံ ပြကိုဟ် ဇၞော် | သၞောဝ် ဒေသ အင်္ဂလာန် |- | '''သဇိုင် အဓိက''' | ပြကိုဟ် သၞောဝ် မချူလဝ် (Codes/Statutes) | သ္ဂုတ်သွာတ် တၠသၞောဝ် တြေံ (Precedents / Case Law) |- | '''တာလျိုင် တၠသၞောဝ်''' | ပရေင်စၟတ်သမ္တီ အကာဲအရာ (Inquisitorial) - တၠသၞောဝ် ပါလုပ် ဂၠာဲ သက်သဳ | ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် (Adversarial) - တၠသၞောဝ် ဒှ် မၞိဟ် မင်ဗဵု လဒေါဝ် |- | '''သၞောတ် မဲ (Jury)''' | အောန် ဗွဲမလောန် (စကာ တၠသၞောဝ် အေန်သတဳကျူတ်) | စကာ ဂၠိုင် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒုဟ် |- | '''သ္ဂုတ်သွာတ် တြေံ (Stare Decisis)''' | ဟွံဒး ဒဂေတ် ဗက် အတိုင် သ္ဂုတ်သွာတ် တြေံ တွဵု | သ္ဒး ဒဂေတ် ဗက် သ္ဂုတ်သွာတ် ရုင်ဗစာ မသၠုင် |} <ref name="zweigert">{{cite book |last=Zweigert |first=K. |author2=Kötz, H. |title=An Introduction to Comparative Law |edition=3rd |publisher=Oxford University Press |year=1998 |pages=63-75}}</ref> == ၅။ ပြကိုဟ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဇၞော်ဂမၠိုင် (Major Civil Codes) == ပရေင်ချူ ပကောံ ပြကိုဟ် သၞောဝ် (Codification) ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် အဓိက ပ္ဍဲ ၁၈ ကေုာံ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ ပြကိုဟ် မပြာကတ် အိုတ် ၜါ ဂှ် - # '''ပြကိုဟ် သၞောဝ် ပြင်သေတ် (Code Civil / Napoleonic Code - 1804):''' နပိုလဳယန် (Napoleon) ဖျေဟ် အသံ ကဵု ချူ လဝ် ပြကိုဟ် ဏအ်။ ဍေဟ် ချူ လဝ် နကဵု အရေဝ် မကၠးသ္ဇုင်၊ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ကၠိုဟ် လောဲ။ ပြကိုဟ် ဏအ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ဍုင် မပ္တံကဵု ဗယ်ဂျဳယောမ်၊ သပေန်၊ အဳတလဳ ကေုာံ ဍုင် အမေရိက သၠုင်ကျာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ # '''ပြကိုဟ် သၞောဝ် ဂျာမနဳ (Bürgerliches Gesetzbuch - BGB - 1900):''' ပြကိုဟ် ဂျာမနဳ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လညာတ် ဒဿန ကေုာံ ရူပဗေဒ မဇြိုဟ်နက်၊ နွံကဵု တင်စၟတ် သ္ဍိုက်မၠိုက် ဗွဲမလောန် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ဍုင် မပ္တံကဵု ဂျပါန်၊ တောင်ကိုရီးယား၊ ကေုာံ ထာဲ ရ။<ref name="watson">{{cite book |last=Watson |first=A. |title=The Making of the Civil Law |publisher=Harvard University Press |year=1981 |pages=102-115}}</ref> == ၆။ လၟေင် ကမၠောန် ရုင်ဗစာ (Court Procedures in Civil Law) == လၟေင် ကမၠောန် ပ္ဍဲ သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဟွံတုပ် ကု ရုပ်ဒမျိုင် ရုင်ဗစာ ပ္ဍဲ ဟဝ်လဳဝုတ် (Hollywood) ပုဟ် ရ။ * '''သၞောတ် အေန်ကွဳသဳတဝ်ရဳယယ် (Inquisitorial System):''' တၠသၞောဝ် (Judge) ဒှ် မၞိဟ် မနွံ တာလျိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဍာံ (Truth)။ ညး မာန် ကော် သက်သဳ၊ ကဵု အသံ သွက်ဂွံ စၟတ် သက်သဳ၊ ကေုာံ ဖန်ဇန် လၟေင် ရုင်ဗစာ ရ။ သၟာသၞောဝ် (Lawyers) တအ် နွံ တာလျိုင် ဆ ရီုဗင် တၠသၞောဝ် သၟး ရ။ * '''ပရေင်ချူ လိက် (Written Submissions):''' ပေါဲဗစာ ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ လိက် သက်သဳ ကေုာံ လိက် မချူ ပတိုန် လဝ် သၟး ရ။ ပရေင်ဟီု အရေဝ် ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ (Oral arguments) ဂှ် နွံ အောန် ဗွဲမလောန်။ == ၇။ ကဏ္ဍ အဓိက ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် (Key Branches of Civil Law) == ပြကိုဟ် သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင် ပါ်လဝ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ - * '''သၞောဝ် ပူဂိုလ် ကေုာံ သ္ၚိကၟိန် (Law of Persons and Family):''' ပရူ ကတဵုဒှ် မၞိဟ်၊ ပရေင်ထပ်တဲ၊ ပရေင်လီုလာ် ထပ်တဲ၊ ကေုာံ အခေါင် လွဳလွတ် ကောန်။ * '''သၞောဝ် ဒြပ်ရတ် (Property Law):''' အခေါင် ပိုင်ပြဳ တိဍာ်၊ သ္ၚိ၊ ကေုာံ ဒြပ် မချဳဓရာင်။ * '''သၞောဝ် လိက်ကသုက် ကေုာံ တာလျိုင် (Law of Obligations/Contracts):''' သၞောဝ် မဆေင် ကု တင်တုပ်စိုတ် အကြာ ပူဂိုလ် ၜါ၊ ပရေင်ကၠောန် ဗၠေတ် (Delict/Tort) မဒး လေဲ ဒြပ် မလီုလာ်။ * '''သၞောဝ် အမွေ (Succession Law):''' ပရေင်ပါ် ပရအ် ဒြပ်ရတ် ကာလ မၞိဟ် မွဲ စုတိ အာ။ == ၈။ သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ အာရှ ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ (Civil Law in Asia and Myanmar) == ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ တေအ်၊ ဍုင် ပ္ဍဲ အာရှ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ဂျပါန် ကေုာံ ထာဲ တအ် သွက်ဂွံ ဗၠး နူကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ် တိုက်ရိုက် နူ ရးဥရောပ ဂှ်၊ ညးတအ် ကူး ကေတ် ပြကိုဟ် သၞောဝ် ဂျာမနဳ (BGB) ကေုာံ ပြင်သေတ် တုဲ ဒက်ပတန် သၞောတ် သၞောဝ် ညးတအ် ရ။ သွက် '''ဍုင်ဗၟာ (Myanmar)''' ဂှ်၊ ဟိုတ်နူ မဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု အင်္ဂလိက် တုဲ ဍုင်ဗၟာ စကာ သၞောတ် '''သၞောဝ်ဓမ္မတာ''' (Common law) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ကိစ္စ သ္ၚိကၟိန်၊ ဒြပ်ရတ်၊ ကေုာံ အမွေ ဂှ်၊ ဍုင်ဗၟာ စကာ "သၞောဝ် ဓမ္မသာတ်" (Customary law / Buddhist law) မဒှ် ပရေင်နှဴရဴ အကြာ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သၞောဝ် ရ။ ဍုင်ဗၟာ ဒှ် ဍုင် မစကာ သၞောတ် နှဴရဴ (Mixed legal system) မွဲ ကီု ရ။<ref name="tetley">{{cite journal |last=Tetley |first=W. |title=Mixed Jurisdictions: Common Law vs. Civil Law (Codified and Uncodified) |journal=Uniform Law Review |volume=4 |issue=3 |year=1999 |pages=591-619}}</ref> == ၉။ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ (Modern Challenges and Changes) == ပ္ဍဲ ခေတ် ဂၠးတိ (Globalization) လၟုဟ်၊ သၞောတ် ၜါ ဏအ် စ နှဴရဴ ကၠုင် ရေင်သကအ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ * '''ပရေင်နှဴရဴ (Convergence):''' ဍုင် မစကာ သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် တအ် စ ပတှ်ေ ကၠုင် လတူ သ္ဂုတ်သွာတ် တြေံ (Precedents) ဂၠိုင် တိုန် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်တုပ်သၟဟ်။ တုဲပၠန် ဍုင် မစကာ သၞောဝ်ဓမ္မတာ တအ် လေဝ် စ ချူ ပကောံ သၞောဝ် (Statutes) ဂၠိုင် တိုန် ရ။ * '''သၞောဝ် ဥရောပ (EU Law):''' သမဂ္ဂ ဥရောပ (EU) မာန် ပံင်ကောံ သၞောတ် ၜါ ဏအ် ညံင် ဂွံ ဒှ် မွဲ သၞောတ် မစကာ မာန် အလုံ ဥရောပ။ * '''ပရေင်ဗၞိက် ဂၠးတိ (International Trade):''' ပ္ဍဲ ပရေင်ဗၞိက် ဂၠးတိ၊ လိက်ကသုက် ဗွဲမဂၠိုင် စကာ သၞောတ် Common Law ကီုလေဝ်၊ သၞောဝ် သမာသမဂ္ဂ (UNIDROIT) တအ် ပံင်ကောံ လဝ် လညာတ် နူ Civil Law ကီု ရ။ == ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) == သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မနွံကဵု ဝင် မဇၞော် သၠဲ ကေုာံ လဒက်ပတန် မချိုတ်ပၠိုတ် မွဲ ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် မာန် ဖတ် ကၠိုဟ် သၞောဝ် နူကဵု ပြကိုဟ် မွဲ အုပ် နကဵု လောဲသွာ တုဲ၊ ပရေင်ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဂှ် တန်တဴ လတူ လိက် သၞောဝ် မချူ လဝ် ဟေင် ရ။ ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ၜိုန်ရ သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၞောဝ်ဓမ္မတာ တအ် ဆက် နှဴရဴ အာ ရေင်သကအ် ကီုလေဝ်၊ ရိုဟ်ကၞက် လညာတ် မဒုင်သဇိုင် လတူ ရဝ်မ ဏအ် ဂှ် ဆက် တန်တဴ အာ နဒဒှ် သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[သၞောဝ်ဓမ္မတာ]] (Common law) * [[သၞောဝ်ဥပဒေ ရဝ်မ]] (Roman law) * [[သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] (Constitution) * [[အေန်ပါယာ ရဝ်မ]] (Roman Empire) {{Navbox | name = Legal Systems | title = သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ (Legal Systems of the World) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = သၞောတ် အဓိကဂမၠိုင် | list1 = * [[သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန်]] (Civil law) * [[သၞောဝ်ဓမ္မတာ]] (Common law) * [[သၞောဝ် ဘာသာ]] (Religious law) * [[သၞောဝ် ဓမ္မသာတ်]] (Customary law) | group2 = ပြကိုဟ် သၞောဝ်ဥပဒေ | list2 = * [[ပြကိုဟ် ကဝ်ပပ် ဂျူရေတ် သဳဗဳလစ်]] (Corpus Juris Civilis) * [[ပြကိုဟ် သၞောဝ် ပြင်သေတ်]] (Napoleonic Code) * [[ပြကိုဟ် သၞောဝ် ဂျာမနဳ]] (Bürgerliches Gesetzbuch - BGB) | group3 = ကဏ္ဍ သၞောဝ် | list3 = * [[သၞောဝ် ရာဇာဝတ်]] (Criminal law) * [[သၞောဝ် လိက်ကသုက်]] (Contract law) * [[သၞောဝ် ဒြပ်ရတ်]] (Property law) }} [[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ]] [[Category:သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ]] [[Category:ဝင် သၞောဝ်ဥပဒေ]] fawux4ub4n28sg0o0v8de0d05541vbw 0 12012 57648 2026-10-08T03:09:03Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင်ဍုင်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ကောန်သတဳကျူရှေန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Constitution'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် မူဝါဒ သဇိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောဝ် မဖျေဟ်လဝ် ကိုပ်ကၠာ သွက..." 57648 wikitext text/x-wiki '''သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင်ဍုင်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ကောန်သတဳကျူရှေန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Constitution'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် မူဝါဒ သဇိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောဝ် မဖျေဟ်လဝ် ကိုပ်ကၠာ သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ လဒက်ပတန် အလဵုအသဳ၊ ဂကောံ မဟာဇန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင် မွဲမွဲ ရ။ သၞောဝ် ဏအ်ဝွံ ဍေဟ် ဖျေဟ် ကဵု ပယျဵု အာဏာ အလဵုအသဳ တုဲ စဵုဒၞာ ကဵု အခေါင်အရာ သဇိုင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင်ဍုင် ဝွံ ဒှ် သၞောဝ် မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် (Supreme law of the land) တုဲ၊ သၞောဝ်ဥပဒေ တၞဟ် သီုဖအိုတ် သ္ဒး ကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ် ဏအ် ရ။<ref name="wheare">{{cite book |last=Wheare |first=K. C. |title=Modern Constitutions |publisher=Oxford University Press |year=1966 |pages=1-15}}</ref> သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင်ဍုင် ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး ပါ်လဝ် နကဵု လိက် မချူ ပကောံ လဝ် မွဲ အုပ်ဓဝ် (Codified constitution) ဥပမာ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (Constitution of the United States) ဟွံသေင်မ္ဂး အိန္ဒိယ၊ ကေုာံ သၞောဝ် မဟွံချူ ပကောံ လဝ် နကဵု လိက် မွဲ အုပ် (Uncodified constitution) ဥပမာ သၞောတ် အင်္ဂလာန် (United Kingdom) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင်ဍုင် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ၊ ဂကူ သၞောဝ်ဂမၠိုင် ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Constitution of the United States, page 1.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး မုက်လိက် ပထမ နူကဵု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (၁၇၈၇)၊ မဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် မချူလဝ် နကဵု လိက် မနွံ အာယုက် ဂၠိင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == ဝေါဟာရ "Constitution" ဝွံ ကၠုင် နူကဵု မလိက် လာတ္တေန် "constitutio" မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ပရေင်ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ်" ဟွံသေင်မ္ဂး "ပရေင်ဒက်ပတန်" ရ။ ပ္ဍဲကဵု ရဝ်မ တြေံ (Roman law)၊ ဝေါဟာရ ဏအ် ဂှ် စကာ သွက် သၞောဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး အသံ မပတိတ် နူကဵု သၟိင် အေန်ပါယာ ရ။ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ခေတ်တၟိ (Modern political science) မ္ဂး၊ သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင်ဍုင် ဝွံ ဒှ် လိက်ကသုက် အကြာ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ ရ။ ဍေဟ် သှ် ကဵု ပြသၞာ အဓိက ပိ သာ် - # '''ညးလဵု နွံ အာဏာ?''' (Who has the power?) - ဍေဟ် စၟတ်သမ္တီ ဒၞာဲ တမ်မူလ အာဏာ အုပ်ဓုပ် ဍုင်။ # '''အာဏာ ဂှ် ဗီုလဵု စကာ?''' (How is power exercised?) - ဍေဟ် ဖျေဟ် လဒက်ပတန် သၞောတ် အလဵုအသဳ (ဥပမာ - ပါလဳမာန်၊ သမ္မတ)။ # '''ပယျဵု အာဏာ နွံ စဵုကဵု ဒၞာဲ လဵု?''' (What are the limits?) - ဍေဟ် စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ သဇိုင် ညးဍုင်ကွာန် နူကဵု ပရေင်စကာ အဝဵု မလောန် က္ဍင် ရ။ == ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Evolution) == ဝင် မဖျေဟ် သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင်ဍုင် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် လဝ် နူကဵု အခိင် ဂကောံမၞိဟ် စ ကောံသၟဟ် တေအ် ရ။ * '''ခေတ် သမိုင်း တြေံ (Ancient Times):''' ပ္ဍဲ ဍုင် ဘာဘဳလုံ (Babylon)၊ သၞောဝ် ဟာမ်မူရာဗဳ (Code of Hammurabi - 1754 BC) ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် မချူ လဝ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မဖျေဟ် လဝ် စေဝ်ပၞောန် သွက် ဂကောံမၞိဟ် ရ။ ပ္ဍဲ ဂရိတ် (Greece) တြေံ၊ တၠပညာ အာရဳသတဝ်တယ် (Aristotle) လ္ၚတ် လဝ် သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳ ၁၅၈ ဍုင် တုဲ ပါ်ခြာ လဝ် ဂကူ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ပ္ဍဲကဵု လိက် ညး မနွံ ယၟု ''Politics'' ရ။ * '''ခေတ် လဒေါဝ် (Middle Ages):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၂၁၅၊ ဍုင်အင်္ဂလာန် ပတိတ် လိက်ကသုက် ဇၞော် '''မာဂ်နာ ကာတာ''' (Magna Carta) မဒှ် လိက် မဖျေဟ် ပယျဵု အာဏာ သၟိင် ဨကရာဇ် ကေုာံ စဵုဒၞာ အခေါင် ညးဍုင်ကွာန် ပထမအိုတ် ရ။ * '''ခေတ် တၟိ (Modern Era):''' ပရေင်ချူ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် မနွံကဵု လိက် မွဲ အုပ် ဂှ် စတင် ကၠုင် ကြဴနူ ပေါဲပၠန်ဂတး အမေရိကာန် ကေုာံ ပြင်သေတ် ရ။ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (၁၇၈၇) ဝွံ ဒှ် သၞောဝ် မချူလဝ် နကဵု လိက် မနွံ အာယုက် ဂၠိင် အိုတ် မဆက် စကာ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။<ref name="finer">{{cite book |last=Finer |first=S. E. |title=The History of Government from the Earliest Times |publisher=Oxford University Press |year=1997 |pages=45-60}}</ref> == ၃။ မူဝါဒ သဇိုင် အဓိကဂမၠိုင် (Key Fundamental Principles) == သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင်ဍုင် ခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး ဒက်ပတန် လဝ် လတူ မူဝါဒ အဓိက (Core Principles) ၅ သာ် - {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး မူဝါဒ သဇိုင် ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင်ဍုင် |- ! မူဝါဒ (Principle) ! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Definition) ! ဖဵု (Purpose) |- | '''အာဏာပိုင် ညးဍုင်ကွာန်''' (Popular Sovereignty) | အာဏာ သီုဖအိုတ် ဝွံ တမ်မူလ ကၠုင် နူ ညးဍုင်ကွာန် ရ။ အလဵုအသဳ အုပ်ဓုပ် ဂွံ ဂှ် ဟိုတ်နူ ညးဍုင်ကွာန် ကဵု အခေါင်။ | စဵုဒၞာ သၞောတ် တၠအာဏာ ကေုာံ ဖန် ညံင် ဂွံ ဒှ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ။ |- | '''သၞောတ် အလဵုအသဳ မနွံ ပယျဵု''' (Limited Government) | အလဵုအသဳ ဝွံ မာန် ကၠောန် ဆ အရာ မကဵု လဝ် အခေါင် ပ္ဍဲ သၞောဝ် သၟး ရ။ | ကာကွယ် အခေါင် ညးဍုင်ကွာန် နူကဵု ပရေင်ဍဵုဍိုက်။ |- | '''ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ''' (Separation of Powers) | အာဏာ အလဵုအသဳ ဂှ် ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ ၃ သာ် (ပတန်သၞောဝ်၊ အုပ်ဓုပ်၊ သၞောဝ်ဓဝ်)။ | ဝေင်ပါဲ ညံင် အာဏာ ဟွံဂွံ ကောံ ပ္ဍဲ မၞိဟ် မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ မွဲ။ |- | '''သၞောတ် ထိင်ဒဝ် ကေုာံ အုပ်ဓုပ်''' (Checks and Balances) | ကဏ္ဍ မွဲမွဲ မာန် ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ကန့်ကွက် ကဏ္ဍ တၞဟ် တအ် မာန်။ | ဖန် ညံင် ကဏ္ဍ ပိ သာ် ဂွံ ညိင်ဝတ် တုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ်။ |- | '''တရားဥပဒေ စိုးမိုးရေး''' (Rule of Law) | မၞိဟ် သီုဖအိုတ်၊ သီုကဵု သမ္မတ ဟွံသေင်မ္ဂး သၟိင်၊ သ္ဒး မံင် သၟဝ် သၞောဝ် တုပ်တုပ်။ | ဖန် ညံင် ဂွံ နွံ တရားမျှတ ကေုာံ ဟွံမဲ ကု ပရေင်ရွေးချယ် မျက်နှာ။ |} == ၄။ ဂကူ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်ဂမၠိုင် (Types of Constitutions) == တၠပညာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် တအ် ပါ်ခြာ လဝ် ဂကူ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် နကဵု လက္ခဏာ နာနာ သာ် ရ - * '''သၞောဝ် မချူလဝ် (Codified) ကေုာံ မဟွံချူလဝ် (Uncodified):''' ** ''Codified Constitution:'' ဒှ် သၞောဝ် မချူ ပကောံ လဝ် နကဵု လိက် မွဲ အုပ် ဓဝ် ရ (ဥပမာ - အမေရိကာန်၊ ဂျာမနဳ၊ အိန္ဒိယ)။ သၞောဝ် ဏအ် နွံ အာဏာ သၠုင် နူ သၞောဝ် ဓမ္မတာ ရ။ ** ''Uncodified Constitution:'' ဒှ် သၞောဝ် မဟွံမဲ လိက် မွဲ အုပ် ဓဝ်၊ ဆဂး ဍေဟ် တန်တဴ လတူ သၞောဝ် ပါလဳမာန် ဂမၠိုင်၊ လိက်ကသုက် ဝင်၊ ကေုာံ ဓလေ့ထုံးစံ (Conventions) ရ (ဥပမာ - အင်္ဂလာန်၊ နျူးဇြဳလာန်၊ အေဿရေ)။ * '''သၞောဝ် မကြံင်မ္ၚိုဟ် (Rigid) ကေုာံ မယံင်ဇြ (Flexible):''' ** ''Rigid Constitution:'' ဒှ် သၞောဝ် မဝါတ်ဂါတ် သွက်ဂွံ ပလေဝ်ပလေတ် ရ။ သ္ဒး နွံပၟိက် မဲ အထူး (ဥပမာ - ၂/၃ ဟွံသေင်မ္ဂး ၃/၄ နူ ပါလဳမာန် ကေုာံ တွဵုရး)။ ** ''Flexible Constitution:'' ဒှ် သၞောဝ် မမာန် ပလေဝ်ပလေတ် နကဵု လၟေင် ကမၠောန် စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ် ဓမ္မတာ (မဲ ၅၀% ပြင်) ရ။<ref name="barendt">{{cite book |last=Barendt |first=E. |title=An Introduction to Constitutional Law |publisher=Oxford University Press |year=1998 |pages=23-40}}</ref> == ၅။ ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ (Separation of Powers) == သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင်ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး ဒုင်သဇိုင် လတူ လညာတ် တၠပညာ ပြင်သေတ် '''မောန်တက်သကယူ''' (Montesquieu) မဖျေဟ် လဝ် ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ (Separation of Powers) ညံင် ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်တၠအာဏာ ရ။ ဍေဟ် ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ ပိ သာ် - # '''အာဏာ ပတန်သၞောဝ် (Legislature):''' (ဥပမာ - ပါလဳမာန်၊ ကောန်ဂရေတ်)။ တာလျိုင် အဓိက ဂှ် ဒှ် ပရေင်ချူ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ်၊ ဖျေဟ် စရင်သြန် ဍုင်၊ ကေုာံ စၟတ်မင် ကမၠောန် အုပ်ဓုပ် ရ။ # '''အာဏာ အုပ်ဓုပ် (Executive):''' (ဥပမာ - သမ္မတ၊ ဝန်ဇၞော်၊ ကေုာံ ဌာန အလဵုအသဳ)။ တာလျိုင် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဖော်ထုတ် ကေုာံ ရေင်တၠုင် ညံင် သၞောဝ် ဂွံ ဒှ် ကမၠောန်၊ ကေုာံ အုပ်ဓုပ် ဍုင် ရ။ # '''အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ် (Judiciary):''' (ဥပမာ - ရုင်ဗစာ ဇၞော်၊ တၠသၞောဝ်)။ တာလျိုင် ဂှ် ဒှ် ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ်၊ ပသောင် ပြသၞာ၊ ကေုာံ စၟတ်မင် ညံင် သၞောဝ် ဟွံဂွံ ဗၠေတ် ကု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ရ။ == ၆။ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ကေုာံ အခေါင်သၠးပွး (Human Rights and Civil Liberties) == ကဏ္ဍ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင်ဍုင် ခေတ်တၟိ ဂှ် ဒှ် ပရေင်စၟတ်သမ္တီ အခေါင်အရာ သဇိုင် (Fundamental Rights) သွက် ညးဍုင်ကွာန် ရ။ လိက် ကဏ္ဍ ဏအ် ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ကော်စ '''စရင် အခေါင်အရာ''' (Bill of Rights) ရ။ * '''အခေါင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ နိုင်ငံရေး (Civil and Political Rights):''' ပါလုပ် သီုကဵု အခေါင် မဟီုဂး သၠးပွး (Freedom of speech)၊ အခေါင် လျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာ (Freedom of religion)၊ အခေါင် ပံင်ကောံ ကေုာံ ထ္ၜးဆန္ဒ၊ ကေုာံ အခေါင် မဂွံ ဒုင် စၟတ် စောဲ နကဵု တရားမျှတ (Right to a fair trial) ရ။ * '''အခေါင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Economic and Social Rights):''' ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် တၟိ တအ် (ဥပမာ - သၞောဝ် အာဖရိကသၠုင်ကျာ ၁၉၉၆) မ္ဂး၊ ညးတအ် ထပ် စုတ် လဝ် အခေါင် မပ္တံကဵု အခေါင် ဂွံ ဘာ၊ အခေါင် လွဳ ယဲ၊ ကေုာံ အခေါင် ဂွံ ဍာ် သန့်ရှင်း ရ။ [[File:Constitution of India.jpg|thumb|left|300px|သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဍုင်အိန္ဒိယ၊ မဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် မချူလဝ် နကဵု လိက် မနွံ ဇမၠိင် ကေုာံ အချက်အလက် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။]] == ၇။ ရုင်ဗစာ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကေုာံ ပရေင်စၟတ်မင် သၞောဝ် (Constitutional Courts and Judicial Review) == သွက်ဂွံ မင်မဲ ညံင် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဂွံ ဆက် နွံ အာဏာ သၠုင် အိုတ် ဂှ်၊ သၞောတ် '''ပရေင်စၟတ်မင် သၞောဝ်''' (Judicial Review) ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ * '''Judicial Review:''' ဒှ် အာဏာ ရုင်ဗစာ သွက်ဂွံ စၟတ်မင် ဥပဒေ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဖန်ဇန် နူ အလဵုအသဳ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဟွံကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ရ။ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဟွံကိတ်ညဳ မ္ဂး၊ ရုင်ဗစာ မာန် ပလီု ထောအ် သၞောဝ် ဂှ် ရ (ဥပမာ ပြာကတ် - အမှု Marbury v. Madison ပ္ဍဲ အမေရိကာန် သၞာံ ၁၈၀၃)။ * '''ရုင်ဗစာ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitutional Court):''' ပ္ဍဲ ဍုင် ရးဥရောပ ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ - ဂျာမနဳ၊ အဳတလဳ)၊ ညးတအ် ဒက်ပတန် လဝ် ရုင်ဗစာ အထူး မွဲ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပြသၞာ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် သၟး ရ။<ref name="dorsen">{{cite book |last=Dorsen |first=N. |author2=Rosenfeld, M. |author3=Sajo, A. |author4=Baer, S. |title=Comparative Constitutionalism: Cases and Materials |publisher=West Group |year=2003 |pages=105-120}}</ref> == ၈။ လၟေင် ကမၠောန် မချူဓမံက် ကေုာံ ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် (Drafting and Amending) == * '''ပရေင်ချူဓမံက် (Drafting):''' သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် တၟိ မွဲ ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ချူ ပ္ဍဲ အခိင် ဍုင် ကလိဂွံ သၠးပွး၊ ကြဴနူ ပေါဲပၠန်ဂတး၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကြဴနူ ပေါဲဗတိုက် အပ္ဍဲဍုင် ရ။ ပရေင်ချူ ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ကၠောန် နကဵု '''စၠတ်ဓရ် ပတန် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်''' (Constituent Assembly) မဒှ် မၞိဟ်စၞး ညးဍုင်ကွာန် ရုဲစှ် လဝ် ရ။ လဆောဝ် မ္ဂး သ္ဒး ကေတ် မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် (Referendum) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ရ။ * '''ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် (Amendment):''' ဟိုတ်နူ ဂကောံမၞိဟ် ပြံင်လှာဲ တိုန် လၟိုန် ဂှ်ရ၊ သၞောဝ် လေဝ် သ္ဒး မာန် ပလေဝ်ပလေတ် ကီု ရ။ ဆဂး ညံင် အလဵုအသဳ ဟွံဂွံ ပလေဝ် လောဲလောဲ သွက် အကျိုး ညးတအ် ဂှ်၊ လၟေင် ကမၠောန် ပလေဝ်ပလေတ် ဂှ် ဖန် လဝ် ညံင် ဂွံ ဝါတ် နူ သၞောဝ် ဓမ္မတာ ရ (ဥပမာ - ဒး ဂွံ မဲ ၂/၃ နူ ပါလဳမာန်)။ == ၉။ ပြသၞာ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitutional Crisis) == '''ပြသၞာ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်''' (Constitutional Crisis) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ မကတဵုဒှ် ကာလ အေန်သတဳကျူရှေန် အလဵုအသဳ တအ် (ဥပမာ - သမ္မတ ကေုာံ ပါလဳမာန်) ပြိုင်ပ္ကာန် ရေင်သကအ် တုဲ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဂှ် သှ် ကဵု ပြသၞာ ဂှ် ဟွံမာန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် ဇၞော် တအ် ဟွံဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် သၞောဝ် ရ။ ဥပမာ ပြသၞာ တအ် ဂှ် - * အခိင် ကဏ္ဍ အုပ်ဓုပ် (သမ္မတ) ဟွံဒုင် ကေတ် အသံ နူ ရုင်ဗစာ ဇၞော်။ * အခိင် ပၞာန် သီ အဝဵု (Coup d'état) မဒှ် ပရေင်ပလီုပလာ် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် နကဵု အာဏာ လွဟ်။ ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဏအ် သၞောဝ် တြေံ ဂှ် လီု အာ တုဲ သ္ဒး ကလေင် ချူ တၟိ ကာလ ပၞာန် အုပ်ဓုပ် လိက် ရ။ == ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) == သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင်ဍုင် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် လဝိင် အဓိက သွက် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင် မွဲ မနွံကဵု တရားမျှတ ကေုာံ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် လိက် မစဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန် နူကဵု တၠအာဏာ တုဲ ဖန် ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ဂွံ တန်တဴ နကဵု သၞောတ် တရားဥပဒေ စိုးမိုးရေး (Rule of Law) ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် အနာဂတ် ဏအ်၊ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် တအ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် တၟိ တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု အခေါင်အရာ ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital rights)၊ ပရေင်စဵုဒၞာ သဘာဝ ပွဳပွူ ကေုာံ အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု၊ ကေုာံ ပြသၞာ ဒဳမဝ်ကရေသဳ မဍိုန်လျ ကၠုင် ရ။ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် မခိုဟ် မွဲ ဂှ် သ္ဒး နွံ ဓဝ် ကြံင်မ္ၚိုဟ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ မူဝါဒ သဇိုင်၊ ဆဂး သီု သ္ဒး နွံ ဓဝ် ယံင်ဇြ သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ကိတ်ညဳ ကု ခေတ် မပြံင်လှာဲ ဒၟံင် လၟိုန် ဏအ် ရောင်။<ref name="grimm">{{cite book |last=Grimm |first=D. |title=Constitutionalism: Past, Present, and Future |publisher=Oxford University Press |year=2016 |pages=315-330}}</ref> == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[အာဏာ ပတန်သၞောဝ်]] (Legislature) * [[ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ]] (Separation of powers) * [[တရားဥပဒေ စိုးမိုးရေး]] (Rule of law) * [[သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန်]] (United States Constitution) * [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy) {{Navbox | name = Constitutional Law | title = သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင်ဍုင် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Constitutional Law and Politics) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = မူဝါဒ သဇိုင်ဂမၠိုင် | list1 = * [[တရားဥပဒေ စိုးမိုးရေး]] (Rule of law) * [[ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ]] (Separation of powers) * [[အာဏာပိုင် ညးဍုင်ကွာန်]] (Popular sovereignty) * [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights) | group2 = ကဏ္ဍ အာဏာ ပိ သာ် | list2 = * [[အာဏာ ပတန်သၞောဝ်]] (Legislature / Parliament) * [[အာဏာ အုပ်ဓုပ်]] (Executive / Government) * [[အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်]] (Judiciary / Supreme Court) | group3 = လက္ခဏာ သၞောဝ်ဂမၠိုင် | list3 = * [[သၞောဝ် မချူလဝ်]] (Codified constitution) * [[သၞောတ် စၠတ်ဓရ် ၜါ]] (Bicameralism) * [[ပရေင်စၟတ်မင် သၞောဝ်]] (Judicial review) * [[ဖေတ်ဒရေဝ်]] (Federalism) | group4 = အရာ ဆက်စပ် | list4 = * [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy) * [[မာဂ်နာ ကာတာ]] (Magna Carta) * [[စၠတ်ဓရ် ပတန် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] (Constituent assembly) * [[ပရေင်ကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန်]] (Referendum) }} [[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင်ဍုင်]] [[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ]] [[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] [[Category:အလဵုအသဳ]] 58n5likutgocchn7b07v4t86ihhtzgr 0 12013 57649 2026-10-08T03:15:20Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Constitution of the United States'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ အဓိက ကေုာံ မသၠုင် အိုတ် (Supreme Law) ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ရ။ သၞ..." 57649 wikitext text/x-wiki '''သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Constitution of the United States'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ အဓိက ကေုာံ မသၠုင် အိုတ် (Supreme Law) ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ရ။ သၞောဝ်ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် မဒက်ပတန် လဝ် သၞောတ် အလဵုအသဳ ဖေတ်ဒရေဝ် (Federal government) ကေုာံ မပါ်ခြာ လဝ် အာဏာ အကြာ ကဏ္ဍ အုပ်ဓုပ် (Executive)၊ ကဏ္ဍ ပတန်သၞောဝ် (Legislative) ကေုာံ ကဏ္ဍ ရုင်ဗစာ (Judicial) ရ။ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဏအ် ဝွံ ချူဓဇက် လဝ် ပ္ဍဲ ပေါဲသဳကၠဳ ပရေင်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitutional Convention) ပ္ဍဲ ဍုင်ဖဳလာဒဲဖဳယျာ (Philadelphia) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၇ တုဲ ဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် မချူလဝ် နကဵု လိက် မတြေံ အိုတ် ကေုာံ မဆက် စကာ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။<ref name="maier">{{cite book |last=Maier |first=P. |title=Ratification: The People Debate the Constitution, 1787–1788 |publisher=Simon & Schuster |year=2010 |pages=35-50}}</ref> သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဝွံ နွံကဵု နိဒါန် (Preamble)၊ ပိုဒ်ဇၞော် အဓိက ၇ ပိုဒ် (Articles) ကေုာံ လိက်ပလေဝ် ၂၇ ပိုဒ် (Amendments) ရ။ လိက်ပလေဝ် ၁၀ ပိုဒ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဂှ် ညးကော်စ '''သၞောဝ် အခေါင်အရာဂမၠိုင်''' (Bill of Rights) မဒှ် လိက် မစဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ကေုာံ ပရေင်သၠးပွး ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ အာဏာ၊ အခေါင်အရာ၊ ကေုာံ သြဇာ လတူ ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Constitution of the United States, page 1.jpg|thumb|right|300px|မုက်လိက် ပထမ အိုတ် နူကဵု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ဇေတ်တ် မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၇။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လိက်ကသုက် အဓိက မဖျေဟ် လဝ် သဇိုင် သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဍုင် မွဲ ရ။ သွက် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် မ္ဂး၊ သၞောဝ်ဏအ် ဝွံ ဒှ် "သၞောဝ် မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ တိဍာ် ဏအ်" (Supreme Law of the Land) အတိုင် မချူ လဝ် ပ္ဍဲ ပိုဒ်ဇၞော် ၆ ရ။ သၞောဝ်ဏအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် '''ဖေတ်ဒရေဝ်လစ်ဇြေမ်''' (Federalism) - မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဂှ် ပရေင်ပါ်ခြာ အဝဵု အကြာ အလဵုအသဳ ဗဟဵု (Federal government) ကေုာံ အလဵုအသဳ တွဵုရး (State governments) ရ။ သၞောဝ်ဝွံ ဒှ် လိက် မဟွံဂၠိင် လောန် (နွံ ၜိုတ် ၄,၅၀၀ မလိက် ပ္ဍဲ တမ်မူလ ဍေဟ်) ဆဂး နွံကဵု လညာတ် မလှဲလး တုဲ မာန် ကဵု အဓိပ္ပါယ် တၟိ အတိုင် ခေတ်ကာလ မပြံင်လှာဲ ရ။ == ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ချူဓဇက် (History and Drafting) == ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ချူဓဇက် သၞောဝ်ဏအ်၊ ဍုင်အမေရိကာန် ဝွံ ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု '''လိက်ကသုက် ဒက်ပတန် ကၟိန်ဍုင်''' (Articles of Confederation) မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၁ ရ။ ဆဂး သၞောတ် တြေံ ဂှ် အလဵုအသဳ ဗဟဵု ဍိုန်လျ လောန်၊ ဟွံမဲ ကု အာဏာ ကံက် အခေါန် ကေုာံ ဟွံမဲ ဒပ်ပၞာန် ဍုင် ရ။ * '''ပေါဲသဳကၠဳ ပရေင်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitutional Convention):''' ပ္ဍဲ ဂိတု မေ သၞာံ ၁၇၈၇၊ ညးစၞး ၅၅ တၠ နူကဵု တွဵုရး ၁၂ (စိုတ် သေတ် တွဵုရး ရုတ်အာင်လာန်) ကောံသၟဟ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဖဳလာဒဲဖဳယျာ သွက်ဂွံ ပလေဝ် လိက်ကသုက် တြေံ။ ဆဂး ညးတအ် သ္ဂုတ်သွာတ် ချူ သၞောဝ် တၟိ သီုဖအိုတ် ရ။ * '''ပရေင်တုပ်စိုတ် ဇၞော် (The Great Compromise):''' ပြသၞာ အဓိက ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပိုင်ပြဳ အာဏာ အကြာ တွဵုရး ဇၞော် ကေုာံ တွဵုရး ဍောတ် တအ် ရ။ လက္ကရဴ အိုတ် ညးတအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် စၠတ်ဓရ် ၜါ - စၠတ်ဓရ် ညးစၞး (အတိုင် လၟိဟ် မၞိဟ်) ကေုာံ သဳနိတ် (တွဵုရး မွဲ မ္ဂး ၜါ တၠ)။ * မၞိဟ် အဓိက မပါလုပ် ချူဓဇက် ဂှ် ဒှ် '''[[ဂျေမ်း မက်ဒဳသောန်]]''' (James Madison - မဒှ် မအံက် သၞောဝ်)၊ '''[[အာလေက်ဇြာန်ဒါ ဟာမ်မေလ်တောန်]]''' (Alexander Hamilton)၊ ကေုာံ '''[[ဂျော့ချ် ဝါရှင်တန်]]''' (George Washington - မဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ ပေါဲသဳကၠဳ) ရ။<ref name="beeman">{{cite book |last=Beeman |first=R. |title=Plain, Honest Men: The Making of the American Constitution |publisher=Random House |year=2009 |pages=112-130}}</ref> == ၃။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက ကေုာံ နိဒါန် သၞောဝ် (Preamble and Purpose) == နိဒါန် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Preamble) ဝွံ စတင် နကဵု မလိက် မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် '''"We the People"''' (ပိုဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ်) ရ။ ဏအ်ဂှ် ထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ အာဏာ ဍုင် ဝွံ ကၠုင် နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် (Popular sovereignty) တုဲ ဟွံသေင် နူ ဨကရာဇ် ရ။ နိဒါန် ဏအ် ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် တင်ရန်တၟအ် အဓိက ၆ သာ် သွက် အလဵုအသဳ တၟိ - # သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ကၟိန်ဍုင် မခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ ညဳသၟဟ် ဂၠိုင် တိုန် (To form a more perfect Union) # သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ဗဗွဲဓဝ် (Establish Justice) # သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင်ညိင်ဝတ် အပ္ဍဲဍုင် (Insure domestic Tranquility) # သွက်ဂွံ ပတန် ပရေင်စဵုဒၞာ သွက် အလုံ ဍုင် (Provide for the common defence) # သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ဖဵုခိုဟ် ညးဍုင်ကွာန် (Promote the general Welfare) # သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင်သၠးပွး သွက် ပိုဲ ကေုာံ တၞောဝ် အနာဂတ် (Secure the Blessings of Liberty) == ၄။ ပိုဒ်ဇၞော် ၁၊ ၂၊ ၃: ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ (Articles I, II, III: Separation of Powers) == သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဝွံ ပါ်ခြာ လဝ် အာဏာ ဍုင် နကဵု ဌာန ဇၞော် ၃ သာ် သွက် ဟွံဂွံ ကဵု မၞိဟ် မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ မွဲ ဂွံ အာဏာ သီုဖအိုတ် ရ။ {| class="wikitable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး လဒက်ပတန် ကဏ္ဍ အလဵုအသဳ အဓိက ပိ သာ် |- ! ပိုဒ်ဇၞော် ! ကဏ္ဍ အလဵုအသဳ (Branch) ! ဂကောံ (Institution) ! တာလျိုင် အဓိက (Main Function) |- | '''ပိုဒ်ဇၞော် ၁''' (Article I) || ကဏ္ဍ ပတန်သၞောဝ် (Legislative) || [[ကောန်ဂရေတ် အမေရိကာန်|ကောန်ဂရေတ်]] (Congress - သဳနိတ် & ညးစၞး) || ချူ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကံက် အခေါန်၊ လလောင်တြး ပၞာန်။ |- | '''ပိုဒ်ဇၞော် ၂''' (Article II) || ကဏ္ဍ အုပ်ဓုပ် (Executive) || [[သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်|သမ္မတ]] ကေုာံ ဝန်ဇၞော်ဂမၠိုင် || ရေင်တၠုင် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် အတိုင် သၞောဝ်၊ ဒှ် ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပၞာန် ဇၞော် အိုတ်။ |- | '''ပိုဒ်ဇၞော် ၃''' (Article III) || ကဏ္ဍ ရုင်ဗစာ (Judicial) || [[ရုင်ဗစာ ဇၞော် အမေရိကာန်|ရုင်ဗစာ ဇၞော်]] (Supreme Court) ကေုာံ ရုင်ဗစာ သၟဝ် || သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ်၊ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပြသၞာ အကြာ တွဵုရး၊ စၟတ်မင် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်။ |} == ၅။ ပိုဒ်ဇၞော် သၟေဟ်: အခေါင် တွဵုရး ကေုာံ လဒက်ပတန် (Articles IV-VII) == ပိုဒ်ဇၞော် မသှ်ေ ဒၟံင် ၄ ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ မဆက်စပ် ကု တွဵုရး ကေုာံ သၞောတ် လဒက်ပတန် ဍုင် ရ။ * '''ပိုဒ်ဇၞော် ၄ (Article IV - State Relations):''' ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ တွဵုရး တအ် သ္ဒး ရှ်ေသှ်ေ သၞောဝ် ကေုာံ သ္ဂုတ်သွာတ် ရုင်ဗစာ နူ တွဵုရး တၞဟ် ရ (Full Faith and Credit Clause)။ ဍေဟ် သီု ဖျေဟ် လဝ် လၟေင် ကမၠောန် သွက်ဂွံ ဒုင် ကေတ် တွဵုရး တၟိ။ * '''ပိုဒ်ဇၞော် ၅ (Article V - Amendment Process):''' ဖျေဟ် လဝ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ပလေဝ် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်။ လိက်ပလေဝ် တၟိ မွဲ သ္ဒး ကလိဂွံ မဲ ထံက်ဂလာန် ၂/၃ နူ ကောန်ဂရေတ် ၜါ လပါ် တုဲ သ္ဒး ဒုင် တုပ်စိုတ် (Ratify) နူ တွဵုရး ၃/၄ (လၟုဟ် ၃၈ တွဵုရး) ရ။ * '''ပိုဒ်ဇၞော် ၆ (Article VI - Supremacy Clause):''' လလောင်တြး လဝ် ဒဒှ်ရ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကေုာံ သၞောဝ် ဖေတ်ဒရေဝ် တအ် ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် မသၠုင် အိုတ် ရ။ ယဝ်ရ သၞောဝ် တွဵုရး ကဵု သၞောဝ် ဗဟဵု ဇီုကပိုက် ရေင်သကအ် မ္ဂး၊ သၞောဝ် ဗဟဵု ဂှ် ဟေင် သ္ဒး အံင်ဇၞး ရ။ * '''ပိုဒ်ဇၞော် ၇ (Article VII - Ratification):''' သၞောဝ် ဏအ် ဂွံ စ အာစိုပ် ဒတုဲ မ္ဂး၊ သ္ဒး ကလိဂွံ ပရေင်တုပ်စိုတ် နူကဵု ၉ တွဵုရး (နူကဵု ၁၃ တွဵုရး တမ်မူလ) ရ။<ref name="farrand">{{cite book |last=Farrand |first=M. |title=The Framing of the Constitution of the United States |publisher=Yale University Press |year=1913 |pages=150-175}}</ref> == ၆။ သၞောဝ် အခေါင်အရာဂမၠိုင် (The Bill of Rights - Amendments 1-10) == ပ္ဍဲ အခိင် မစၟတ်သမ္တီ သၞောဝ် ဂှ်၊ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် (Anti-Federalists) ဒစးဒုင် ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် လိက် မစဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၁ ဂှ်၊ ညးတအ် ပတိတ် လိက်ပလေဝ် ၁၀ ပိုဒ် မကော်စ '''သၞောဝ် အခေါင်အရာဂမၠိုင်''' (Bill of Rights) ရ။ * '''လိက်ပလေဝ် ၁ (1st Amendment):''' အခေါင် သၠးပွး ဟီုတွဟ်၊ သၠးပွး ဘာသာ၊ သၠးပွး ပရိုင် (Press)၊ ကေုာံ အခေါင် ကောံသၟဟ် မဟွံမဲ ကု လွဟ်။ * '''လိက်ပလေဝ် ၂ (2nd Amendment):''' အခေါင် သွက် ညးဍုင်ကွာန် ဂွံ ရပ် လွဟ် (Right to bear arms)။ * '''လိက်ပလေဝ် ၄ (4th Amendment):''' အခေါင် စဵုဒၞာ နူကဵု ပရေင်လုပ် နှိုက် ဂၠာဲ ကေုာံ ရပ် ကြိုင် မဟွံမဲ ကု ဟိုတ် မခိုင်ကၠိုက်။ * '''လိက်ပလေဝ် ၅ ကဵု ၆ (5th & 6th Amendments):''' အခေါင် သွက် မၞိဟ် မဒးဒုင် စောဲ ဒုဟ် (Due process)၊ အခေါင် ဟွံဟီု ထ္ၜး ဒုဟ် ဇကု၊ ကေုာံ အခေါင် ကလိဂွံ ရုင်ဗစာ မနွံကဵု ဂျူရဳ (Jury) နကဵု ပရေင်ပြဟ်ပြေဟ် ရ။ == ၇။ ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် သၞောဝ် လက္ကရဴဂမၠိုင် (Subsequent Amendments) == ကြဴနူ သၞောဝ် အခေါင်အရာ ဂှ် တုဲ၊ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဂှ် ဒးဒုင် ပလေဝ် လဝ် ဆ ၁၇ ဝါ သၟး ရ။ လိက်ပလေဝ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် တအ် ဂှ် - * '''လိက်ပလေဝ် လပါ် ပေါဲဗတိုက် အပ္ဍဲဍုင် (Reconstruction Amendments - 13, 14, 15):''' * ၁၃ - ပလီုပလာ် ထောအ် သၞောတ် ဍိက် (Abolition of slavery)။ * ၁၄ - ညးမကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် သီုဖအိုတ် ဒှ် ကောန်ဍုင် (Citizenship) ကေုာံ ကလိဂွံ အခေါင် တုပ်သၟဟ် သၟဝ် သၞောဝ် (Equal protection)။ * ၁၅ - ကဵု အခေါင် စုတ် မဲ ကု ကောန်ဍုင် သီုဖအိုတ် (ဟွံပါ် အသာ်စၞာံ)။ * '''လိက်ပလေဝ် ၁၉ (19th Amendment - 1920):''' ကဵု အခေါင် စုတ် မဲ ကု မၞိဟ် ဗြဴ သီုဖအိုတ် ရ။ * '''လိက်ပလေဝ် ၂၂ (22nd Amendment - 1951):''' ကၟာတ်လဒဵု အာယုက် သမ္မတ ညံင် ဂွံ ဒှ် ဆ ၜါ ဝါ (၈ သၞာံ) သၟး ရ။<ref name="kyvig">{{cite book |last=Kyvig |first=D. E. |title=Explicit and Authentic Acts: Amending the U.S. Constitution, 1776-1995 |publisher=University Press of Kansas |year=1996 |pages=200-215}}</ref> == ၈။ သၞောတ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Checks and Balances) == အရာ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဏအ် ဂှ် ဒှ် သၞောတ် '''Checks and Balances''' မဖန် လဝ် ညံင် ကဏ္ဍ ပိ သာ် ဂွံ ထိင်ဒဝ် ရေင်သကအ် ရ။ * '''သမ္မတ (Executive) လတူ ကောန်ဂရေတ် (Legislative):''' သမ္မတ မာန် တးပါဲ (Veto) သၞောဝ် မဖျေဟ် လဝ် နူ ကောန်ဂရေတ်။ * '''ကောန်ဂရေတ် လတူ သမ္မတ:''' ကောန်ဂရေတ် မာန် ကလေင် ပလီု ဝဳတဝ် (Override veto) ယဝ်ရ ဂွံ မဲ ၂/၃။ ဍေဟ် သီု မာန် ပတိုန် ဒုဟ် (Impeach) တုဲ ပတိတ် ထောအ် သမ္မတ နူ တာလျိုင် မာန် ရ။ * '''ရုင်ဗစာ (Judiciary) လတူ သမ္မတ ကေုာံ ကောန်ဂရေတ်:''' ရုင်ဗစာ ဇၞော် နွံ အာဏာ စၟတ်မင် သၞောဝ် (Judicial Review)။ ညးတအ် မာန် ပလီု ထောအ် သၞောဝ် ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဇန် သမ္မတ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဟွံကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ရ။ == ၉။ သြဇာ လတူ ဍုင်တၞဟ် ကေုာံ သၞောဝ် ဂၠးတိ (Global Influence and Legacy) == သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန် ဝွံ ဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် မချူ လဝ် မသက်ဟဳ တန်တဴ လအ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် လဝ် မဝ်ဒယ် (Model) သွက် ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် မအာ လပါ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပ္ဍဲကဵု ၁၉ ကေုာံ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ရးလာတ္တေန် အမေရိကာ (Latin America)၊ ဥရောပ (Europe) ကေုာံ အာရှ (Asia - ဥပမာ ဖဳလဳပိန်) တအ် စာဲ ကေတ် လညာတ် သၞောတ် သမ္မတ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ နူကဵု သၞောဝ် ဏအ် ရ။ လိက် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ (UDHR) မပတိတ် လဝ် နကဵု ကုလသမဂ္ဂ ဂှ် လေဝ် ကေတ် လဝ် သဇိုင် နူကဵု သၞောဝ် အခေါင်အရာ (Bill of Rights) ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီု ရ။<ref name="amar">{{cite book |last=Amar |first=A. R. |title=America's Constitution: A Biography |publisher=Random House |year=2005 |pages=450-465}}</ref> == ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) == သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ဝွံ ဒှ် သၞောဝ် မဂျိုင် တန်တဴ (Living document) မွဲ ရ။ ဟိုတ်နူကဵု လညာတ် ဍေဟ် လှဲလး တုဲ၊ ရုင်ဗစာ ဇၞော် တအ် မာန် ကဵု အဓိပ္ပါယ် တၟိ အတိုင် အကာဲအရာ ပရေင်မၞိဟ် မပြံင်လှာဲ ကၠုင် ရ။ ၜိုန်ရ သၞောဝ် ဏအ် အံင်ဇၞး ဗွဲမလောန် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ညးလ္ၚဵု တအ် ပါ်ပါဲ ဒဒှ်ရ သၞောတ် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ဂကောံ မဲ သမ္မတ (Electoral College) ကေုာံ သၞောတ် သဳနိတ် မကဵု အာဏာ တုပ်သၟဟ် ကု တွဵုရး ဍောတ် တအ် ဂှ် ဟွံကိတ်ညဳ ကု လညာတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ညးလၟိဟ်ဂၠိုင် (Majoritarian democracy) တုဲ ယျ ရ။ ဆဂး၊ ပရေင်ဝါတ်ဂါတ် သွက်ဂွံ ပလေဝ် သၞောဝ် (Article V) ဂှ် ပကဵု ညံင် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဏအ် ဂွံ ဆက် တန်တဴ အာ နဒဒှ် ရိုဟ်ကၞက် ပရေင်ဍုင်ကွာန် အမေရိကာန် ပ္ဍဲ အနာဂတ် လအ်လ မာန် ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[အာဏာ ပတန်သၞောဝ်]] (Legislature) * [[သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (President of the United States) * [[ကောန်ဂရေတ် အမေရိကာန်]] (United States Congress) * [[ရုင်ဗစာ ဇၞော် အမေရိကာန်]] (Supreme Court of the United States) {{Navbox | name = US Constitution | title = သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (Constitution of the United States) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = ပိုဒ်ဇၞော်ဂမၠိုင် (Articles) | list1 = * [[နိဒါန် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန်|နိဒါန် (Preamble)]] * [[ပိုဒ်ဇၞော် ၁ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန်|ပိုဒ်ဇၞော် ၁ (ကောန်ဂရေတ်)]] * [[ပိုဒ်ဇၞော် ၂ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန်|ပိုဒ်ဇၞော် ၂ (သမ္မတ)]] * [[ပိုဒ်ဇၞော် ၃ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန်|ပိုဒ်ဇၞော် ၃ (ရုင်ဗစာ)]] * [[ပိုဒ်ဇၞော် ၄ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန်|ပိုဒ်ဇၞော် ၄ (တွဵုရး)]] * [[ပိုဒ်ဇၞော် ၅ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန်|ပိုဒ်ဇၞော် ၅ (ပရေင်ပလေဝ်)]] * [[ပိုဒ်ဇၞော် ၆ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန်|ပိုဒ်ဇၞော် ၆ (အာဏာ မသၠုင်အိုတ်)]] * [[ပိုဒ်ဇၞော် ၇ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန်|ပိုဒ်ဇၞော် ၇ (စၟတ်သမ္တီ)]] | group2 = သၞောဝ် အခေါင်အရာ (Bill of Rights) | list2 = * လိက်ပလေဝ် ၁ * လိက်ပလေဝ် ၂ * လိက်ပလေဝ် ၃ * လိက်ပလေဝ် ၄ * လိက်ပလေဝ် ၅ * လိက်ပလေဝ် ၆ * လိက်ပလေဝ် ၇ * လိက်ပလေဝ် ၈ * လိက်ပလေဝ် ၉ * လိက်ပလေဝ် ၁၀ | group3 = မၞိဟ် အဓိက ကေုာံ ဝင် | list3 = * [[ဂျေမ်း မက်ဒဳသောန်]] (James Madison) * [[အာလေက်ဇြာန်ဒါ ဟာမ်မေလ်တောန်]] (Alexander Hamilton) * [[ဂျော့ချ် ဝါရှင်တန်]] (George Washington) * [[ပေါဲသဳကၠဳ ပရေင်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] (Constitutional Convention) }} [[Category:သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] [[Category:ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] [[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန် အမေရိကာန်]] [[Category:ဝင် အမေရိကာန်]] [[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ]] l6gcy0nn5z3nu70h2biwksw0hixdsle 57650 57649 2026-10-08T03:15:49Z Aue Nai 24 57650 wikitext text/x-wiki '''သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Constitution of the United States'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ အဓိက ကေုာံ မသၠုင် အိုတ် (Supreme Law) ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ရ။ သၞောဝ်ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် မဒက်ပတန် လဝ် သၞောတ် အလဵုအသဳ ဖေတ်ဒရေဝ် (Federal government) ကေုာံ မပါ်ခြာ လဝ် အာဏာ အကြာ ကဏ္ဍ အုပ်ဓုပ် (Executive)၊ ကဏ္ဍ ပတန်သၞောဝ် (Legislative) ကေုာံ ကဏ္ဍ ရုင်ဗစာ (Judicial) ရ။ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဏအ် ဝွံ ချူဓဇက် လဝ် ပ္ဍဲ ပေါဲသဳကၠဳ ပရေင်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitutional Convention) ပ္ဍဲ ဍုင်ဖဳလာဒဲဖဳယျာ (Philadelphia) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၇ တုဲ ဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် မချူလဝ် နကဵု လိက် မတြေံ အိုတ် ကေုာံ မဆက် စကာ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။<ref name="maier">{{cite book |last=Maier |first=P. |title=Ratification: The People Debate the Constitution, 1787–1788 |publisher=Simon & Schuster |year=2010 |pages=35-50}}</ref> သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဝွံ နွံကဵု နိဒါန် (Preamble)၊ ပိုဒ်ဇၞော် အဓိက ၇ ပိုဒ် (Articles) ကေုာံ လိက်ပလေဝ် ၂၇ ပိုဒ် (Amendments) ရ။ လိက်ပလေဝ် ၁၀ ပိုဒ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဂှ် ညးကော်စ '''သၞောဝ် အခေါင်အရာဂမၠိုင်''' (Bill of Rights) မဒှ် လိက် မစဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ကေုာံ ပရေင်သၠးပွး ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ အာဏာ၊ အခေါင်အရာ၊ ကေုာံ သြဇာ လတူ ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Constitution of the United States, page 1.jpg|thumb|right|300px|မုက်လိက် ပထမ အိုတ် နူကဵု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ဇေတ်တ် မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၇။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လိက်ကသုက် အဓိက မဖျေဟ် လဝ် သဇိုင် သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဍုင် မွဲ ရ။ သွက် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် မ္ဂး၊ သၞောဝ်ဏအ် ဝွံ ဒှ် "သၞောဝ် မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ တိဍာ် ဏအ်" (Supreme Law of the Land) အတိုင် မချူ လဝ် ပ္ဍဲ ပိုဒ်ဇၞော် ၆ ရ။ သၞောဝ်ဏအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် '''ဖေတ်ဒရေဝ်လေစ်ဇြေမ်''' (Federalism) - မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဂှ် ပရေင်ပါ်ခြာ အဝဵု အကြာ အလဵုအသဳ ဗဟဵု (Federal government) ကေုာံ အလဵုအသဳ တွဵုရး (State governments) ရ။ သၞောဝ်ဝွံ ဒှ် လိက် မဟွံဂၠိင် လောန် (နွံ ၜိုတ် ၄,၅၀၀ မလိက် ပ္ဍဲ တမ်မူလ ဍေဟ်) ဆဂး နွံကဵု လညာတ် မလှဲလး တုဲ မာန် ကဵု အဓိပ္ပါယ် တၟိ အတိုင် ခေတ်ကာလ မပြံင်လှာဲ ရ။ == ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ချူဓဇက် (History and Drafting) == ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ချူဓဇက် သၞောဝ်ဏအ်၊ ဍုင်အမေရိကာန် ဝွံ ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု '''လိက်ကသုက် ဒက်ပတန် ကၟိန်ဍုင်''' (Articles of Confederation) မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၁ ရ။ ဆဂး သၞောတ် တြေံ ဂှ် အလဵုအသဳ ဗဟဵု ဍိုန်လျ လောန်၊ ဟွံမဲ ကု အာဏာ ကံက် အခေါန် ကေုာံ ဟွံမဲ ဒပ်ပၞာန် ဍုင် ရ။ * '''ပေါဲသဳကၠဳ ပရေင်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitutional Convention):''' ပ္ဍဲ ဂိတု မေ သၞာံ ၁၇၈၇၊ ညးစၞး ၅၅ တၠ နူကဵု တွဵုရး ၁၂ (စိုတ် သေတ် တွဵုရး ရုတ်အာင်လာန်) ကောံသၟဟ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဖဳလာဒဲဖဳယျာ သွက်ဂွံ ပလေဝ် လိက်ကသုက် တြေံ။ ဆဂး ညးတအ် သ္ဂုတ်သွာတ် ချူ သၞောဝ် တၟိ သီုဖအိုတ် ရ။ * '''ပရေင်တုပ်စိုတ် ဇၞော် (The Great Compromise):''' ပြသၞာ အဓိက ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပိုင်ပြဳ အာဏာ အကြာ တွဵုရး ဇၞော် ကေုာံ တွဵုရး ဍောတ် တအ် ရ။ လက္ကရဴ အိုတ် ညးတအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် စၠတ်ဓရ် ၜါ - စၠတ်ဓရ် ညးစၞး (အတိုင် လၟိဟ် မၞိဟ်) ကေုာံ သဳနိတ် (တွဵုရး မွဲ မ္ဂး ၜါ တၠ)။ * မၞိဟ် အဓိက မပါလုပ် ချူဓဇက် ဂှ် ဒှ် '''[[ဂျေမ်း မက်ဒဳသောန်]]''' (James Madison - မဒှ် မအံက် သၞောဝ်)၊ '''[[အာလေက်ဇြာန်ဒါ ဟာမ်မေလ်တောန်]]''' (Alexander Hamilton)၊ ကေုာံ '''[[ဂျော့ချ် ဝါရှင်တန်]]''' (George Washington - မဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ ပေါဲသဳကၠဳ) ရ။<ref name="beeman">{{cite book |last=Beeman |first=R. |title=Plain, Honest Men: The Making of the American Constitution |publisher=Random House |year=2009 |pages=112-130}}</ref> == ၃။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက ကေုာံ နိဒါန် သၞောဝ် (Preamble and Purpose) == နိဒါန် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Preamble) ဝွံ စတင် နကဵု မလိက် မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် '''"We the People"''' (ပိုဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ်) ရ။ ဏအ်ဂှ် ထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ အာဏာ ဍုင် ဝွံ ကၠုင် နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် (Popular sovereignty) တုဲ ဟွံသေင် နူ ဨကရာဇ် ရ။ နိဒါန် ဏအ် ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် တင်ရန်တၟအ် အဓိက ၆ သာ် သွက် အလဵုအသဳ တၟိ - # သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ကၟိန်ဍုင် မခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ ညဳသၟဟ် ဂၠိုင် တိုန် (To form a more perfect Union) # သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ဗဗွဲဓဝ် (Establish Justice) # သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင်ညိင်ဝတ် အပ္ဍဲဍုင် (Insure domestic Tranquility) # သွက်ဂွံ ပတန် ပရေင်စဵုဒၞာ သွက် အလုံ ဍုင် (Provide for the common defence) # သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ဖဵုခိုဟ် ညးဍုင်ကွာန် (Promote the general Welfare) # သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင်သၠးပွး သွက် ပိုဲ ကေုာံ တၞောဝ် အနာဂတ် (Secure the Blessings of Liberty) == ၄။ ပိုဒ်ဇၞော် ၁၊ ၂၊ ၃: ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ (Articles I, II, III: Separation of Powers) == သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဝွံ ပါ်ခြာ လဝ် အာဏာ ဍုင် နကဵု ဌာန ဇၞော် ၃ သာ် သွက် ဟွံဂွံ ကဵု မၞိဟ် မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ မွဲ ဂွံ အာဏာ သီုဖအိုတ် ရ။ {| class="wikitable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး လဒက်ပတန် ကဏ္ဍ အလဵုအသဳ အဓိက ပိ သာ် |- ! ပိုဒ်ဇၞော် ! ကဏ္ဍ အလဵုအသဳ (Branch) ! ဂကောံ (Institution) ! တာလျိုင် အဓိက (Main Function) |- | '''ပိုဒ်ဇၞော် ၁''' (Article I) || ကဏ္ဍ ပတန်သၞောဝ် (Legislative) || [[ကောန်ဂရေတ် အမေရိကာန်|ကောန်ဂရေတ်]] (Congress - သဳနိတ် & ညးစၞး) || ချူ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကံက် အခေါန်၊ လလောင်တြး ပၞာန်။ |- | '''ပိုဒ်ဇၞော် ၂''' (Article II) || ကဏ္ဍ အုပ်ဓုပ် (Executive) || [[သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်|သမ္မတ]] ကေုာံ ဝန်ဇၞော်ဂမၠိုင် || ရေင်တၠုင် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် အတိုင် သၞောဝ်၊ ဒှ် ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပၞာန် ဇၞော် အိုတ်။ |- | '''ပိုဒ်ဇၞော် ၃''' (Article III) || ကဏ္ဍ ရုင်ဗစာ (Judicial) || [[ရုင်ဗစာ ဇၞော် အမေရိကာန်|ရုင်ဗစာ ဇၞော်]] (Supreme Court) ကေုာံ ရုင်ဗစာ သၟဝ် || သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ်၊ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပြသၞာ အကြာ တွဵုရး၊ စၟတ်မင် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်။ |} == ၅။ ပိုဒ်ဇၞော် သၟေဟ်: အခေါင် တွဵုရး ကေုာံ လဒက်ပတန် (Articles IV-VII) == ပိုဒ်ဇၞော် မသှ်ေ ဒၟံင် ၄ ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ မဆက်စပ် ကု တွဵုရး ကေုာံ သၞောတ် လဒက်ပတန် ဍုင် ရ။ * '''ပိုဒ်ဇၞော် ၄ (Article IV - State Relations):''' ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ တွဵုရး တအ် သ္ဒး ရှ်ေသှ်ေ သၞောဝ် ကေုာံ သ္ဂုတ်သွာတ် ရုင်ဗစာ နူ တွဵုရး တၞဟ် ရ (Full Faith and Credit Clause)။ ဍေဟ် သီု ဖျေဟ် လဝ် လၟေင် ကမၠောန် သွက်ဂွံ ဒုင် ကေတ် တွဵုရး တၟိ။ * '''ပိုဒ်ဇၞော် ၅ (Article V - Amendment Process):''' ဖျေဟ် လဝ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ပလေဝ် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်။ လိက်ပလေဝ် တၟိ မွဲ သ္ဒး ကလိဂွံ မဲ ထံက်ဂလာန် ၂/၃ နူ ကောန်ဂရေတ် ၜါ လပါ် တုဲ သ္ဒး ဒုင် တုပ်စိုတ် (Ratify) နူ တွဵုရး ၃/၄ (လၟုဟ် ၃၈ တွဵုရး) ရ။ * '''ပိုဒ်ဇၞော် ၆ (Article VI - Supremacy Clause):''' လလောင်တြး လဝ် ဒဒှ်ရ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကေုာံ သၞောဝ် ဖေတ်ဒရေဝ် တအ် ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် မသၠုင် အိုတ် ရ။ ယဝ်ရ သၞောဝ် တွဵုရး ကဵု သၞောဝ် ဗဟဵု ဇီုကပိုက် ရေင်သကအ် မ္ဂး၊ သၞောဝ် ဗဟဵု ဂှ် ဟေင် သ္ဒး အံင်ဇၞး ရ။ * '''ပိုဒ်ဇၞော် ၇ (Article VII - Ratification):''' သၞောဝ် ဏအ် ဂွံ စ အာစိုပ် ဒတုဲ မ္ဂး၊ သ္ဒး ကလိဂွံ ပရေင်တုပ်စိုတ် နူကဵု ၉ တွဵုရး (နူကဵု ၁၃ တွဵုရး တမ်မူလ) ရ။<ref name="farrand">{{cite book |last=Farrand |first=M. |title=The Framing of the Constitution of the United States |publisher=Yale University Press |year=1913 |pages=150-175}}</ref> == ၆။ သၞောဝ် အခေါင်အရာဂမၠိုင် (The Bill of Rights - Amendments 1-10) == ပ္ဍဲ အခိင် မစၟတ်သမ္တီ သၞောဝ် ဂှ်၊ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် (Anti-Federalists) ဒစးဒုင် ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် လိက် မစဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၁ ဂှ်၊ ညးတအ် ပတိတ် လိက်ပလေဝ် ၁၀ ပိုဒ် မကော်စ '''သၞောဝ် အခေါင်အရာဂမၠိုင်''' (Bill of Rights) ရ။ * '''လိက်ပလေဝ် ၁ (1st Amendment):''' အခေါင် သၠးပွး ဟီုတွဟ်၊ သၠးပွး ဘာသာ၊ သၠးပွး ပရိုင် (Press)၊ ကေုာံ အခေါင် ကောံသၟဟ် မဟွံမဲ ကု လွဟ်။ * '''လိက်ပလေဝ် ၂ (2nd Amendment):''' အခေါင် သွက် ညးဍုင်ကွာန် ဂွံ ရပ် လွဟ် (Right to bear arms)။ * '''လိက်ပလေဝ် ၄ (4th Amendment):''' အခေါင် စဵုဒၞာ နူကဵု ပရေင်လုပ် နှိုက် ဂၠာဲ ကေုာံ ရပ် ကြိုင် မဟွံမဲ ကု ဟိုတ် မခိုင်ကၠိုက်။ * '''လိက်ပလေဝ် ၅ ကဵု ၆ (5th & 6th Amendments):''' အခေါင် သွက် မၞိဟ် မဒးဒုင် စောဲ ဒုဟ် (Due process)၊ အခေါင် ဟွံဟီု ထ္ၜး ဒုဟ် ဇကု၊ ကေုာံ အခေါင် ကလိဂွံ ရုင်ဗစာ မနွံကဵု ဂျူရဳ (Jury) နကဵု ပရေင်ပြဟ်ပြေဟ် ရ။ == ၇။ ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် သၞောဝ် လက္ကရဴဂမၠိုင် (Subsequent Amendments) == ကြဴနူ သၞောဝ် အခေါင်အရာ ဂှ် တုဲ၊ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဂှ် ဒးဒုင် ပလေဝ် လဝ် ဆ ၁၇ ဝါ သၟး ရ။ လိက်ပလေဝ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် တအ် ဂှ် - * '''လိက်ပလေဝ် လပါ် ပေါဲဗတိုက် အပ္ဍဲဍုင် (Reconstruction Amendments - 13, 14, 15):''' * ၁၃ - ပလီုပလာ် ထောအ် သၞောတ် ဍိက် (Abolition of slavery)။ * ၁၄ - ညးမကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် သီုဖအိုတ် ဒှ် ကောန်ဍုင် (Citizenship) ကေုာံ ကလိဂွံ အခေါင် တုပ်သၟဟ် သၟဝ် သၞောဝ် (Equal protection)။ * ၁၅ - ကဵု အခေါင် စုတ် မဲ ကု ကောန်ဍုင် သီုဖအိုတ် (ဟွံပါ် အသာ်စၞာံ)။ * '''လိက်ပလေဝ် ၁၉ (19th Amendment - 1920):''' ကဵု အခေါင် စုတ် မဲ ကု မၞိဟ် ဗြဴ သီုဖအိုတ် ရ။ * '''လိက်ပလေဝ် ၂၂ (22nd Amendment - 1951):''' ကၟာတ်လဒဵု အာယုက် သမ္မတ ညံင် ဂွံ ဒှ် ဆ ၜါ ဝါ (၈ သၞာံ) သၟး ရ။<ref name="kyvig">{{cite book |last=Kyvig |first=D. E. |title=Explicit and Authentic Acts: Amending the U.S. Constitution, 1776-1995 |publisher=University Press of Kansas |year=1996 |pages=200-215}}</ref> == ၈။ သၞောတ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Checks and Balances) == အရာ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဏအ် ဂှ် ဒှ် သၞောတ် '''Checks and Balances''' မဖန် လဝ် ညံင် ကဏ္ဍ ပိ သာ် ဂွံ ထိင်ဒဝ် ရေင်သကအ် ရ။ * '''သမ္မတ (Executive) လတူ ကောန်ဂရေတ် (Legislative):''' သမ္မတ မာန် တးပါဲ (Veto) သၞောဝ် မဖျေဟ် လဝ် နူ ကောန်ဂရေတ်။ * '''ကောန်ဂရေတ် လတူ သမ္မတ:''' ကောန်ဂရေတ် မာန် ကလေင် ပလီု ဝဳတဝ် (Override veto) ယဝ်ရ ဂွံ မဲ ၂/၃။ ဍေဟ် သီု မာန် ပတိုန် ဒုဟ် (Impeach) တုဲ ပတိတ် ထောအ် သမ္မတ နူ တာလျိုင် မာန် ရ။ * '''ရုင်ဗစာ (Judiciary) လတူ သမ္မတ ကေုာံ ကောန်ဂရေတ်:''' ရုင်ဗစာ ဇၞော် နွံ အာဏာ စၟတ်မင် သၞောဝ် (Judicial Review)။ ညးတအ် မာန် ပလီု ထောအ် သၞောဝ် ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဇန် သမ္မတ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဟွံကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ရ။ == ၉။ သြဇာ လတူ ဍုင်တၞဟ် ကေုာံ သၞောဝ် ဂၠးတိ (Global Influence and Legacy) == သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန် ဝွံ ဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် မချူ လဝ် မသက်ဟဳ တန်တဴ လအ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် လဝ် မဝ်ဒယ် (Model) သွက် ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် မအာ လပါ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပ္ဍဲကဵု ၁၉ ကေုာံ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ရးလာတ္တေန် အမေရိကာ (Latin America)၊ ဥရောပ (Europe) ကေုာံ အာရှ (Asia - ဥပမာ ဖဳလဳပိန်) တအ် စာဲ ကေတ် လညာတ် သၞောတ် သမ္မတ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ နူကဵု သၞောဝ် ဏအ် ရ။ လိက် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ (UDHR) မပတိတ် လဝ် နကဵု ကုလသမဂ္ဂ ဂှ် လေဝ် ကေတ် လဝ် သဇိုင် နူကဵု သၞောဝ် အခေါင်အရာ (Bill of Rights) ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီု ရ။<ref name="amar">{{cite book |last=Amar |first=A. R. |title=America's Constitution: A Biography |publisher=Random House |year=2005 |pages=450-465}}</ref> == ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) == သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ဝွံ ဒှ် သၞောဝ် မဂျိုင် တန်တဴ (Living document) မွဲ ရ။ ဟိုတ်နူကဵု လညာတ် ဍေဟ် လှဲလး တုဲ၊ ရုင်ဗစာ ဇၞော် တအ် မာန် ကဵု အဓိပ္ပါယ် တၟိ အတိုင် အကာဲအရာ ပရေင်မၞိဟ် မပြံင်လှာဲ ကၠုင် ရ။ ၜိုန်ရ သၞောဝ် ဏအ် အံင်ဇၞး ဗွဲမလောန် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ညးလ္ၚဵု တအ် ပါ်ပါဲ ဒဒှ်ရ သၞောတ် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ဂကောံ မဲ သမ္မတ (Electoral College) ကေုာံ သၞောတ် သဳနိတ် မကဵု အာဏာ တုပ်သၟဟ် ကု တွဵုရး ဍောတ် တအ် ဂှ် ဟွံကိတ်ညဳ ကု လညာတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ညးလၟိဟ်ဂၠိုင် (Majoritarian democracy) တုဲ ယျ ရ။ ဆဂး၊ ပရေင်ဝါတ်ဂါတ် သွက်ဂွံ ပလေဝ် သၞောဝ် (Article V) ဂှ် ပကဵု ညံင် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဏအ် ဂွံ ဆက် တန်တဴ အာ နဒဒှ် ရိုဟ်ကၞက် ပရေင်ဍုင်ကွာန် အမေရိကာန် ပ္ဍဲ အနာဂတ် လအ်လ မာန် ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[အာဏာ ပတန်သၞောဝ်]] (Legislature) * [[သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (President of the United States) * [[ကောန်ဂရေတ် အမေရိကာန်]] (United States Congress) * [[ရုင်ဗစာ ဇၞော် အမေရိကာန်]] (Supreme Court of the United States) {{Navbox | name = US Constitution | title = သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (Constitution of the United States) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = ပိုဒ်ဇၞော်ဂမၠိုင် (Articles) | list1 = * [[နိဒါန် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန်|နိဒါန် (Preamble)]] * [[ပိုဒ်ဇၞော် ၁ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန်|ပိုဒ်ဇၞော် ၁ (ကောန်ဂရေတ်)]] * [[ပိုဒ်ဇၞော် ၂ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန်|ပိုဒ်ဇၞော် ၂ (သမ္မတ)]] * [[ပိုဒ်ဇၞော် ၃ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန်|ပိုဒ်ဇၞော် ၃ (ရုင်ဗစာ)]] * [[ပိုဒ်ဇၞော် ၄ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန်|ပိုဒ်ဇၞော် ၄ (တွဵုရး)]] * [[ပိုဒ်ဇၞော် ၅ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန်|ပိုဒ်ဇၞော် ၅ (ပရေင်ပလေဝ်)]] * [[ပိုဒ်ဇၞော် ၆ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန်|ပိုဒ်ဇၞော် ၆ (အာဏာ မသၠုင်အိုတ်)]] * [[ပိုဒ်ဇၞော် ၇ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန်|ပိုဒ်ဇၞော် ၇ (စၟတ်သမ္တီ)]] | group2 = သၞောဝ် အခေါင်အရာ (Bill of Rights) | list2 = * လိက်ပလေဝ် ၁ * လိက်ပလေဝ် ၂ * လိက်ပလေဝ် ၃ * လိက်ပလေဝ် ၄ * လိက်ပလေဝ် ၅ * လိက်ပလေဝ် ၆ * လိက်ပလေဝ် ၇ * လိက်ပလေဝ် ၈ * လိက်ပလေဝ် ၉ * လိက်ပလေဝ် ၁၀ | group3 = မၞိဟ် အဓိက ကေုာံ ဝင် | list3 = * [[ဂျေမ်း မက်ဒဳသောန်]] (James Madison) * [[အာလေက်ဇြာန်ဒါ ဟာမ်မေလ်တောန်]] (Alexander Hamilton) * [[ဂျော့ချ် ဝါရှင်တန်]] (George Washington) * [[ပေါဲသဳကၠဳ ပရေင်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] (Constitutional Convention) }} [[Category:သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] [[Category:ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] [[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန် အမေရိကာန်]] [[Category:ဝင် အမေရိကာန်]] [[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ]] c5qekhcgts7rlmmi6mvsw4d6dy5bqyr 0 12014 57651 2026-10-08T04:52:48Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''ပရေင်ကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Referendum'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Plebiscite'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မွဲ မကဵု အခေါင် ကု ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် မန..." 57651 wikitext text/x-wiki '''ပရေင်ကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Referendum'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Plebiscite'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မွဲ မကဵု အခေါင် ကု ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် မနွံ အခေါင် ကဵု မဲ တအ် ညံင် ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် တိုက်ရိုက် လတူ ပြသၞာ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောဝ်ဥပဒေ မွဲမွဲ ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မရုဲစှ် မၞိဟ်စၞး (Representative democracy) မ္ဂး ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရုဲစှ် အမတ် တုဲ အမတ် တအ် ဖျေဟ် သၞောဝ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ပရေင်ကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် ဏအ် မ္ဂး ညးဍုင်ကွာန် တအ် အလဵုဇကု ညးတအ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် (ယွံ/ဟွံသေင်) သွက် အရာ မကိစ္စဇၞော် မပ္တံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပါ်တိတ် ဍုင် ရ။<ref name="qvortrup">{{cite book |last=Qvortrup |first=M. |title=A Comparative Study of Referendums: Government by the People |publisher=Manchester University Press |year=2005 |pages=15-30}}</ref> သၞောတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိက သွက် '''[[ဒဳမဝ်ကရေသဳ တိုက်ရိုက်]]''' (Direct democracy) ရ။ ဍုင်လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ဍုင်သွိတ်ဇြာလာန် (Switzerland) တအ်ဂှ် စကာ သၞောတ် ဏအ် လၟိုန် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဍုင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူဂမၠိုင်၊ လၟေင် ကမၠောန်၊ ဖဵုခိုဟ် ဖဵုပရေအ်၊ ကေုာံ ဥပမာ ဝင် မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:UK EU referendum ballot paper.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လိက်စၟတ် မဲ (Ballot paper) ပ္ဍဲ ပေါဲကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် ဗြိတိန် သွက်ဂွံ တိတ် နူ သမဂ္ဂ ဥရောပ (Brexit) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၆။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == မလိက် အင်္ဂလိက် "Referendum" ဝွံ ကၠုင် နူကဵု မလိက် လာတ္တေန် "referre" မဂွံအဓိပ္ပါယ် "အရာ မသ္ဒး ကလေင် ပလံင် ပတိုန်" ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ခေတ်တၟိ၊ ဍေဟ် ဒှ် ပေါဲရုဲစှ် မွဲ မဟွံသေင် ကု ပရေင်ရုဲစှ် မၞိဟ် (ဟွံရုဲစှ် အမတ် ဟွံသေင်မ္ဂး သမ္မတ) ဆဂး ဒှ် ပရေင်ရုဲစှ် လညာတ် လတူ လိက်ကသုက် (Proposal) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောဝ် (Law amendment) ရ။ မွဲသာ်ပၠန် မလိက် "Plebiscite" (ပလဳဗဳသိုက်) မ္ဂး ဂှ် မလေပ် စကာ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် မဆေင် ကု အဝဵုအာဏာ ပိုင်ပြဳ တိဍာ် (Sovereignty) ဥပမာ ပရေင်သၠးပွး နူ ဍုင် မွဲမွဲ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မလိက် သီု ၜါ ဏအ် စကာ ပြံင်လှာဲ ရေင်သကအ် ဒၟံင် ရ။ လက္ခဏာ အဓိက သွက် ပေါဲကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် ဂှ် သ္ဒး ဒှ် တိုက်ရိုက်၊ သ္ဒး ကဵု သီုဖအိုတ် (Universal suffrage) ကေုာံ သ္ဒး ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု လၟိဟ် မဲ မဂၠိုင် (Majority vote) ရ။ == ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) == ဝင် ပရေင်ကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု တမ်မူလ ဒဳမဝ်ကရေသဳ - * '''ခေတ် ရဝ်မ တမၠာ (Ancient Rome):''' ပ္ဍဲ ဍုင် ရဝ်မ တမၠာ ဂှ် ညးတအ် နွံ ကဵု သၞောတ် "Plebiscita" (သ္ဂုတ်သွာတ် နူ ညးဍုင်ကွာန်) သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သၞောဝ် မဆေင် ကု ညးဍုင်ကွာန် သာမည တအ် ရ။ * '''ဍုင်သွိတ်ဇြာလာန် (Switzerland):''' ပရေင်စကာ သၞောတ် ဏအ် မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ တွဵုရး (Cantons) ဍုင်သွိတ်ဇြာလာန် စတမ် နူ ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ တေအ် ရ။ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ကောံသၟဟ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် (Landsgemeinde) တုဲ ယိုက် တဲ ကဵု မဲ ရ။ * '''ခေတ် ပၠန်ဂတး ပြင်သေတ် (French Revolution):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၃ ဂှ် အလဵုအသဳ ပၠန်ဂတး ပြင်သေတ် ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် တၟိ တုဲ ကဵု ညးဍုင်ကွာန် တအ် အခေါင် စၟတ်သမ္တီ နကဵု ပရေင်ကဵု မဲ ဆန္ဒ ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပေါဲကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် မကၠောန် ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ကဆံင် အလုံ ဍုင် ပထမအိုတ် ရ။<ref name="butler">{{cite book |last=Butler |first=D. |author2=Ranney, A. |title=Referendums Around the World: The Growing Use of Direct Democracy |publisher=AEI Press |year=1994 |pages=1-12}}</ref> == ၃။ ဂကူ ပရေင်ကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန်ဂမၠိုင် (Types of Referendums) == ပရေင်ကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ဂကူ အဓိက နာနာ သာ် အတိုင် အခေါင်အရာ သၞောဝ် ကေုာံ ဟိုတ် - {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ပရေင်ကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် အဓိကဂမၠိုင် |- ! ဂကူ (Type) ! ပွံက် ကေုာံ လက္ခဏာ (Definition and Characteristics) ! ဥပမာ (Example) |- | '''မသ္ဒး ကၠောန် သ္ဒးဒ္ဂေတ်ဗက်''' (Mandatory/Binding) | ယဝ်ရ မိက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် မ္ဂး၊ အတိုင် သၞောဝ် သ္ဒး ကၠောန် ပေါဲကဵု မဲ ဏအ် တွဵု ရ။ သွဟ် မဲ ဂှ် အလဵုအသဳ သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် မွဲကၠံ တၟေင်။ | ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဍုင်အဝ်သတေလျာ၊ အာဲယျာလာန်။ |- | '''မနွံ အခေါင် ရုဲစှ်''' (Optional/Facultative) | ညးဍုင်ကွာန် တအ် ကံက် စရင် ယၟု (Petition) စိုပ် လၟိဟ် မ္ဂး၊ မာန် အာတ်မိက် ညံင် ဂွံ ကၠောန် ပေါဲကဵု မဲ သွက်ဂွံ ပလီု သၞောဝ် မဖျေဟ် လဝ် နူ စၠတ်ဓရ်။ | သၞောတ် ပ္ဍဲ ဍုင်သွိတ်ဇြာလာန် (နွံပၟိက် စရင် ယၟု ၅၀,၀၀၀)။ |- | '''မအာတ်မိက် ကသပ်''' (Advisory/Consultative) | အလဵုအသဳ ကၠောန် ပေါဲကဵု မဲ သွက်ဂွံ တီ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် သၟး ရ။ သွဟ် ဂှ် ၜိုန်ရ တိတ် ကၠုင် ကီုလေဝ် အလဵုအသဳ ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် တွဵု ဟွံသေင် ပုဟ်။ | ပေါဲကဵု မဲ သွက်ဂွံ တိတ် နူ သမဂ္ဂ ဥရောပ ဍုင်ဗြိတိန် (Brexit 2016)။ |- | '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် နူ ညးဍုင်ကွာန်''' (Citizens' Initiative) | ညးဍုင်ကွာန် တအ် အလဵုဇကု ညးတအ် ချူ လိက်ကသုက် သၞောဝ် တၟိ တုဲ ကံက် စရင် ယၟု သွက်ဂွံ ပတိုန် လတူ ပေါဲကဵု မဲ တိုက်ရိုက် ရ။ | တွဵုရး ကာလဳဖဝ်နဳယျာ (California Propositions)။ |} == ၄။ ဟိုတ် မဒးကၠောန် ကေုာံ အခေါင်အရာ သၞောဝ် (Reasons and Legal Framework) == ပေါဲကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဟွံကၠောန် လတူ ပြသၞာ သာမည တအ် ပုဟ်။ ဍေဟ် ကၠောန် လတူ ပြသၞာ မဇၞော် ကေုာံ မကဵု ဖဵုသက်ရောက် လတူ အနာဂတ် ဍုင် ရ - # '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitutional Amendment):''' ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး၊ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် မသၠုင် အိုတ် တုဲ စၠတ်ဓရ် မွဲဓဝ် ပြံင်လှာဲ ဟွံဂွံ ရ။ သ္ဒး ကလိဂွံ ပရေင်တုပ်စိုတ် နူ ညးဍုင်ကွာန် တိုက်ရိုက် ရ။ # '''ပရေင်အဝဵုအာဏာ ကေုာံ သၠးပွး (Sovereignty and Independence):''' ယဝ်ရ ဒေသ မွဲ မိက်ဂွံ ပါ် တိတ် နူ ဍုင် မိ (Secession) ဟွံသေင်မ္ဂး မိက်ဂွံ လုပ် ပံင်ကောံ ကု ဂကောံ ဍုင် (ဥပမာ EU) မ္ဂး၊ သ္ဒး ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု ဆန္ဒ မဲ ညးဍုင်ကွာန် ရ။ # '''ပရေင်ပသောင် ပြသၞာ (Deadlock Resolution):''' ယဝ်ရ အလဵုအသဳ ကေုာံ စၠတ်ဓရ် နွံ ပြသၞာ မဟွံမာန် ပသောင် ရေင်သကအ် မ္ဂး၊ ညးတအ် ပလံင် ပတိုန် ဇရေင် ညးဍုင်ကွာန် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လက္ကရဴ အိုတ် ရ။<ref name="leduc">{{cite book |last=LeDuc |first=L. |title=The Politics of Direct Democracy: Referendums in Global Perspective |publisher=Broadview Press |year=2003 |pages=45-60}}</ref> == ၅။ လၟေင် ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်စဳဇန် (Process and Organization) == လၟေင် ကမၠောန် မကၠောန် ဗဒှ် ပေါဲကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ တုပ် ညံင် ပေါဲရုဲစှ် ဓမ္မတာ ကီု ဆဂး နွံ တင် တၞဟ်ခြာ ညိည - * '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ကေုာံ ကံက် စရင် (Initiation):''' ပေါဲကဵု မဲ ဏအ် စတင် နူကဵု အသံ စၠတ်ဓရ် (Government-initiated) ဟွံသေင်မ္ဂး နူကဵု ပရေင်ကံက် စရင် ယၟု ညးဍုင်ကွာန် (Citizen-initiated)။ * '''ပရေင်ချူ ပြသၞာ (Drafting the Question):''' ဏအ်ဂှ် ကိစ္စဇၞော် အိုတ် ရ။ ဂလာန်သၟာန် မစုတ် ပ္ဍဲ လိက်စၟတ် မဲ (Ballot question) ဂှ် သ္ဒး ကၠးသ္ဇုင်၊ ဟွံနွံ လပါ် မွဲမွဲ (Neutral) တုဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ် သ္ဒး ကၠိုဟ် လောဲသွာ (ဥပမာ - ယွံ/ဟွံသေင်)။ * '''ပရေင်စန်ဒက် (Campaigning):''' ဂကောံ မထံက်ဂလာန် (Yes campaign) ကေုာံ ဂကောံ မဒစးဒုင် (No campaign) တအ် စန်ဒက် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ မဲ။ * '''တ္ၚဲ ကဵု မဲ ကေုာံ ရိုဟ် မဲ (Voting and Counting):''' ကမ္မရှေန် ပေါဲရုဲစှ် (Election Commission) တအ် စဳဇန် တ္ၚဲ ကဵု မဲ ကေုာံ လလောင်တြး သွဟ် လက္ကရဴ အိုတ် ရ။ == ၆။ ဖဵုခိုဟ် ကေုာံ လညာတ် ထံက်ဂလာန် (Advantages and Supporting Arguments) == တၠပညာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် တအ် ထံက်ဂလာန် ပေါဲကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် နကဵု ဟိုတ် ဂမၠိုင် - * '''ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဇေတ်တ် (True Democracy):''' ဍေဟ် ဒှ် အခေါင် မကဵု ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် တိုက်ရိုက်၊ ဟွံဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ အမတ် မလဆောဝ် ဟွံမင်မဲ ဖဵု ညးဍုင်ကွာန်။ * '''ပရေင်ပတှ်ေ ခိုင်ကၠိုက် (Legitimacy):''' သၞောဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပြံင်လှာဲ မကလိဂွံ လဝ် အထံက်အပင် နူ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် တိုက်ရိုက် ဂှ် နွံ ပရေင်ခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ မၞိဟ် ဒုင် ကေတ် ဂၠိုင် နူကဵု အလဵုအသဳ သၟး မဖျေဟ်။ * '''ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ပါလုပ် (Civic Engagement):''' ပေါဲကဵု မဲ တအ် ပကဵု ညံင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ လ္ၚတ် ပရူ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တုဲ ကတဵုဗဒှ် ညးဍုင်ကွာန် မနွံကဵု လညာတ် လိက်ပတ် (Informed citizenry) ရ။<ref name="altman">{{cite book |last=Altman |first=D. |title=Direct Democracy Worldwide |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |pages=85-92}}</ref> == ၇။ ဖဵုပရေအ် ကေုာံ လညာတ် ဒစးဒုင် (Disadvantages and Criticisms) == ၜိုန်ဂှ် ကီုလေဝ်၊ သၞောတ် ဏအ် နွံ ဖဵုပရေအ် ကေုာံ တင် ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမဂၠိုင် - * '''ပရေင်ကၠိုဟ်ခိုဟ် အောန် (Oversimplification):''' ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် မလှဲလး ကေုာံ ဝါတ်ဂါတ် တအ် ဂှ် ဒး ဒုင် ဖ္ဍောတ် ဖအောန် ထောအ် သွက်ဂွံ ကဵု သွဟ် ဆ "ယွံ" ဟွံသေင်မ္ဂး "ဟွံသေင်" သၟး တုဲ၊ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဟွံမာန် ကၠိုဟ် အလုံ မွဲ လဒက်ပတန်။ * '''သြဇာ ညးဂၠိုင် ဍဵုဍိုက် ညးအောန် (Tyranny of the Majority):''' ယဝ်ရ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လတူ အခေါင်အရာ ဂကောံ မၞိဟ် အောန် (Minority rights) မ္ဂး၊ ညးမဲ ဂၠိုင် တအ် မာန် ဍဵုဍိုက် ပလီု အခေါင်အရာ ညးအောန် တအ် မာန် ရ။ * '''သတင်း ဠာန် ကေုာံ ဝါဒ (Misinformation):''' ပ္ဍဲ ပေါဲစန်ဒက်၊ ဂကောံ မနွံ သြန် ဂၠိုင် တအ် မလေပ် စကာ ဝါဒ ဟွံဍာံ ကေုာံ ပရေင်ဖေက်လကိုတ် ညံင် ညးဍုင်ကွာန် ဂွံ ကဵု မဲ သွက် ညးတအ် (Populisim) ရ။ == ၈။ ဥပမာ ဝင် မပြာကတ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Famous Historical Examples Worldwide) == ဝင် ဂၠးတိ နွံကဵု ဥပမာ ပေါဲကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် မကိစ္စဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် - # '''ဗြိတိန် ကေုာံ သမဂ္ဂ ဥရောပ (Brexit 2016):''' ညးဍုင်ကွာန် ဗြိတိန် ၅၁.၉% ကဵု မဲ သွက်ဂွံ တိတ် နူကဵု သမဂ္ဂ ဥရောပ (EU)။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သွဟ် မကဵု ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ # '''ပရေင်သၠးပွး သကော့တလာန် (Scottish Independence 2014):''' ညးဍုင်ကွာန် သကော့တလာန် တအ် ၅၅% ကဵု မဲ "ဟွံသေင်" သွက်ဂွံ ပါ် တိတ် နူ ဗြိတိန် တုဲ ဍေဟ်တအ် ဆက် တန်တဴ သၟဝ် ကၟိန်ဍုင် ဗြိတိန် (UK) ရ။ # '''ပရေင်သၠးပွး တဳမော-လက်သတေ (East Timor 1999):''' ကၠောန် ဗဒှ် သၟဝ် ကုလသမဂ္ဂ (UN) တုဲ ညးဍုင်ကွာန် တဳမော-လက်သတေ ၇၈.၅% ကဵု မဲ သွက်ဂွံ သၠးပွး နူကဵု ဍုင်အေန်ဒဝ်နဳရှာ။ လက္ကရဴ ဂှ် ဍုင် တဳမော-လက်သတေ ဂွံ ဒှ် ဍုင် တၟိ ရ။ [[File:Scotland independence referendum voting.jpg|thumb|left|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ညးဍုင်ကွာန် မကွာ် လုပ် ဇရေင် ရုင် မဲ ပ္ဍဲ ပေါဲကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် သွက် ပရေင်သၠးပွး သကော့တလာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၄။]] == ၉။ ပရေင်ကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ဍုင်ဆေင်စပ်ဂမၠိုင် (Referendums in Specific Countries) == ဍုင် နာနာ စကာ သၞောတ် ဏအ် ဗီုပြင် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ရ - * '''ဍုင်သွိတ်ဇြာလာန် (Switzerland):''' ဍုင် ဏအ် ဒှ် "သၟိင်" ဒဳမဝ်ကရေသဳ တိုက်ရိုက် ရ။ ဇၟာပ် သၞာံ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဒး ကဵု မဲ ဆန္ဒ လတူ ပြသၞာ နာနာ ၜိုတ် ၃-၄ ဝါ (ပ္ဍဲ ကဆံင် ဖေတ်ဒရေဝ်၊ တွဵုရး၊ ကေုာံ ပွိုင်ဍုင်)။ သၞောတ် ဏအ် ပကဵု ညံင် ညးဍုင်ကွာန် နွံ အာဏာ ခိုင်ကၠိုက် လတူ အလဵုအသဳ ရ။ * '''ဍုင်ဗၟာ (Myanmar 2008):''' ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ၊ အလဵုအသဳ ပၞာန် (နအဖ) ကၠောန် ဗဒှ် လဝ် ပေါဲကဵု မဲ ဆန္ဒ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ '''[[သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဍုင်ဗၟာ (၂၀၀၈)]]''' ပ္ဍဲ အခိင် ကပ်ဘဲ ကျာမုန် နာဂစ် (Cyclone Nargis) ရ။ အလဵုအသဳ လလောင်တြး ဒဒှ်ရ မၞိဟ် ၉၂.၄% ထံက်ဂလာန် ကီုလေဝ်၊ ဂၠးတိ ကေုာံ ဂကောံ ဒဳမဝ်ကရေသဳ တအ် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပေါဲကဵု မဲ မဟွံမဲ ကု ဗၠးၜး ကေုာံ ဓဝ်ယာ (Sham referendum) မွဲ ရ။<ref name="mcb">{{cite book |last=Macdonald |first=A. |title=Democracy and Elections in Myanmar |publisher=Routledge |year=2013 |pages=105-120}}</ref> == ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) == ပရေင်ကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဒှ် ကိရိယာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် မနွံ အာဏာ ဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် သွက်ဂွံ လလောင် ထ္ၜး ရမ္သာင် ဇကု တိုက်ရိုက် ပ္ဍဲ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ရ။ ၜိုန်ရ သၞောတ် ဏအ် မာန် ကဵု ဖဵုခိုဟ် မပ္တံကဵု ပရေင်ပတှ်ေ ခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဇေတ်တ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် လေဝ် နွံ အန္တရာယ် မာန် ကတဵုဗဒှ် ပရေင်ပါ်ခြာ၊ လညာတ် မဒုင်သဇိုင် လတူ ဒေါသ၊ ကေုာံ သြဇာ ဝါဒ မလီုလာ် မာန် ရ။ ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ကောန်ဂၠးတိ တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ပံင်နှဴ အကြာ ဒဳမဝ်ကရေသဳ မရုဲစှ် မၞိဟ်စၞး (Representative) မနွံကဵု သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အခိင် လအ်လ ကေုာံ ပရေင်ကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် (Direct) သွက် အရာ အဓိက ဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဒှ် သၞောတ် မခိုဟ် အိုတ် သွက်ဂွံ မင်မဲ အနာဂတ် ဍုင် ကေုာံ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy) * [[ပေါဲရုဲစှ်]] (Election) * [[သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] (Constitution) * [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ တိုက်ရိုက်]] (Direct Democracy) {{Navbox | name = Elections and Democracy | title = ပေါဲရုဲစှ် ကေုာံ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳဂမၠိုင် (Elections and Democratic Systems) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ | list1 = * [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ တိုက်ရိုက်]] (Direct democracy) * [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ မရုဲစှ် မၞိဟ်စၞး]] (Representative democracy) * [[ပါလဳမာန်]] (Parliament) | group2 = ဂကူ ပေါဲရုဲစှ် | list2 = * [[ပေါဲရုဲစှ် အလုံဍုင်]] (General election) * [[ပေါဲရုဲစှ် မွဲဒကုတ်]] (By-election) * [[ပရေင်ကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန်]] (Referendum) * [[ပေါဲရုဲစှ် ဒေသ]] (Local election) | group3 = ကိရိယာ ကေုာံ လၟေင် ကမၠောန် | list3 = * [[လိက်စၟတ် မဲ]] (Ballot paper) * [[ကမ္မရှေန် ပေါဲရုဲစှ်]] (Election commission) * [[သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] (Constitution) * [[မဲ ညးဂၠိုင်]] (Majority rule) }} [[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] [[Category:ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] [[Category:ပေါဲရုဲစှ်]] [[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ]] mg4zhmk1z395046vatjyhuxl5vjkdwm 0 12015 57652 2026-10-08T05:01:40Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''ပေါဲရုဲစှ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Election'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု သၞောတ်ဝ် မကဵု အခေါင် ကု ညးဍုင်ကွာန် တအ် သွက်ဂွံ ရုဲစှ် ကေတ် မၞိဟ်စၞး ညံင် ဂွံ ရ..." 57652 wikitext text/x-wiki '''ပေါဲရုဲစှ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Election'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု သၞောတ်ဝ် မကဵု အခေါင် ကု ညးဍုင်ကွာန် တအ် သွက်ဂွံ ရုဲစှ် ကေတ် မၞိဟ်စၞး ညံင် ဂွံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန် ပ္ဍဲကဵု ဌာန အလဵုအသဳ ကေုာံ ဒၞာဲ အာဏာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ ပေါဲရုဲစှ် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မနွံ ကု ညးစၞး (Representative democracy) မကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ ရ။<ref name="katz">{{cite book |last=Katz |first=Richard S. |title=Democracy and Elections |publisher=Oxford University Press |year=1997 |pages=12-15}}</ref> ပေါဲရုဲစှ် တအ် ဂှ် စကာ လဝ် သွက်ဂွံ ရုဲစှ် လပါ် အာဏာ ပတန်သၞောဝ် (Legislature)၊ လဆောဝ် လပါ် အုပ်ဓုပ် (Executive - ဥပမာ သမ္မတ) ကေုာံ လပါ် ရုင်ဗစာ (Judiciary) တအ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ပါဲနူ ပရေင်ဍုင်ကွာန် တုဲ၊ ပေါဲရုဲစှ် ဂှ် သီု စကာ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဂကောံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ဂကောံ သၟာကမၠောန်၊ ကေုာံ ဂကောံ စေတနာ နာနာ သာ် ကီု ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပေါဲရုဲစှ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သၞောတ်ဂမၠိုင်၊ ပရေင်ပါလုပ် ညးဍုင်ကွာန်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဍုင် ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Ballot box 2.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ထောအ် မဲ ပ္ဍဲကဵု ပေါဲရုဲစှ် ဍုင် ပြင်သေတ်၊ မဒှ် သင်္ကေတ အဓိက သွက် ပေါဲရုဲစှ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == "ပေါဲရုဲစှ်" ဂှ် ကၠုင် နူ မလိက် လာတ္တေန် ''eligere'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် "သွက်ဂွံ ရုဲစှ် ပတိတ်" ရ။ နကဵု လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပေါဲရုဲစှ် ဝွံ ဒှ် နဲကဲ သဇိုင် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ အဝဵု အလဵုအသဳ နကဵု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် တၠအာဏာ (Dictatorship) ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် ဨကရာဇ် ပိုင်ပြဳ အာဏာ တအ် ဂှ်၊ ပေါဲရုဲစှ် ဍာံပြ ဟွံမဲ တုဲ လဆောဝ် ကၠောန် ပေါဲရုဲစှ် ရုပ်ထ္ၜး (Sham elections) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ နူ ဍုင်သ္အာင် သၟး ရ။ ပေါဲရုဲစှ် မနွံ ကု ဗဗွဲဓဝ် ကေုာံ သၠးပွး (Free and fair elections) ဂှ် သ္ဒး နွံ ကု အခေါင် မာဲ လှဲလး၊ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် သၠးပွး၊ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်မင် နူ ဂကောံ မဟွံမဲ ကု လပါ် ရ။ == ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) == ဝင် ပေါဲရုဲစှ် ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဍုင်ဂရေတ် (Greece) ကေုာံ ရဝ်မ (Rome) တမၠာ တေအ် ရ။ * '''ခေတ် ဂရေတ် ကေုာံ ရဝ်မ:''' ပ္ဍဲ ဍုင် အေသင် (Athens) ဂှ် ညးတအ် စကာ သၞောတ် ရုဲစှ် နကဵု ပရေင်မာဲ တိုက်ရိုက် သွက် ကိစ္စ လ္ၚဵု ကီုလေဝ်၊ သွက်ဂွံ ရုဲစှ် ညးတာလျိုင် ဍုင် ဂှ် ညးတအ် လေပ် စကာ နဲကဲ စုတ် မဲ ဖျေဟ် နှောတ် (Sortition) ညံင် ဂွံ ဝေင်ပါဲ သြဇာ မၞိဟ် ပိုန်ဒြပ် ဇၞော် ရ။ ရဝ်မ တအ် စကာ ပေါဲရုဲစှ် သွက်ဂွံ ရုဲ ကံင်သေလ် (Consuls) ကေုာံ မၞိဟ်တာလျိုင် ဂမၠိုင် ရ။ * '''ခေတ် လဒေါဝ် (Middle Ages):''' ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ်၊ ပေါဲရုဲစှ် ဂှ် စကာ ဆ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ သာသနာ မပ္တံကဵု ပရေင်ရုဲစှ် သင်ပုပ် (Pope) ဟွံသေင်မ္ဂး ဨကရာဇ် ရဝ်မ ဟဝ်လဳ (Holy Roman Emperor) သၟး ရ။ * '''ခေတ် တၟိ (Modern Era):''' ပေါဲရုဲစှ် မနွံ ကု မၞိဟ်စၞး (Representative elections) အတိုင် မဆဵု ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ ကေုာံ အမေရိက သၟဝ်ကျာ ပ္ဍဲ ၁၇ ကေုာံ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ လညာတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ လစ်ဘရယ် (Liberal democracy) ဇၞော်မောဝ် တိုန် တုဲ ပေါဲရုဲစှ် လေဝ် ဇၞော်လှဲ ကၠုင် ရ။<ref name="przeworski">{{cite book |last=Przeworski |first=Adam |title=Democracy and the Limits of Self-Government |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |pages=45-56}}</ref> == ၃။ သၞောတ် ပေါဲရုဲစှ်ဂမၠိုင် (Electoral Systems) == သၞောတ် ပေါဲရုဲစှ် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောဝ် မပြံင်လှာဲ လၟိဟ် မဲ (Votes) ညံင် ဂွံ ဒှ် အာ လၟိဟ် ဒၞာဲ (Seats) ပ္ဍဲ စၠတ်ဓရ် ရ။ သၞောတ် အဓိက နွံ ၃ သာ် - {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး သၞောတ် ပေါဲရုဲစှ် အဓိကဂမၠိုင် |- ! သၞောတ် ပေါဲရုဲစှ် ! ပွံက် အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ လက္ခဏာ ! ဍုင် မစကာ အဓိက |- | '''မဲ ဂၠိုင်အိုတ် ဇၞး''' <br> (First-Past-The-Post / Plurality) | မၞိဟ်စၞး မကလိဂွံ မဲ ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ခရိုင် ဂှ် ကလိဂွံ ဇမၞး။ ဟွံဒး နွံပၟိက် မဲ ၅၀% ပြင်။ ကဵု ဖဵု သွက် ဗော် ဇၞော် ၜါ။ | ဍုင်အင်္ဂလာန်၊ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်၊ ဍုင်အိန္ဒိယ၊ ဍုင်ဗၟာ |- | '''သၞောတ် စၞး အချိုးကျ''' <br> (Proportional Representation - PR) | ဗော် တအ် ကလိဂွံ ဒၞာဲ စၠတ်ဓရ် အတိုင် တၟာ အချိုး (Percentage) မဲ မကလိဂွံ နူ ညးဍုင်ကွာန်။ ကဵု အခေါင် ဗော် ဍောတ်ဍောတ် ပါလုပ် မာန်။ | ဍုင်နဝ်ဝေ၊ ဍုင်ဂျာမနဳ၊ ဍုင်အေဿရေ၊ ဍုင်သပေန် |- | '''သၞောတ် နှဴရဴ''' <br> (Mixed Systems) | စကာ သီု သၞောတ် မဲ ဂၠိုင်အိုတ် ဇၞး သွက် ခရိုင် ကေုာံ သၞောတ် အချိုးကျ သွက် စရင် ဗော် ညံင် ဂွံ ညိင်သၟဟ် ရေင်သကအ်။ | ဍုင်နျူဇြဳလာန်၊ ဍုင်ဂျပေန်၊ ဍုင်ဂျာမနဳ (MMP) |} <ref name="lijphart">{{cite book |last=Lijphart |first=Arend |title=Electoral Systems and Party Systems |publisher=Oxford University Press |year=1994 |pages=20-35}}</ref> == ၄။ အခေါင်မာဲ ကေုာံ ပရေင်ပါလုပ် (Suffrage and Voter Participation) == အခေါင် မဲ (Suffrage ဟွံသေင်မ္ဂး Franchise) ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲစှ် ရ။ * '''အခေါင်မာဲ လှဲလး (Universal Suffrage):''' လၟုဟ် ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ကဵု အခေါင် မဲ ကု ကောန်ဍုင် သီုဖအိုတ် မစိုပ် အာယုက် (ဗွဲမဂၠိုင် ၁၈ သၞာံ)။ ဆဂး ဝင် အခေါင် မဲ ဝွံ ဒး တဝ်စၞေဟ် ကၠုင် လဝ် ဗွဲမလောန် ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ် အခေါင် မဲ ဂှ် ကဵု လဝ် ဆ ညးတြုဟ် မနွံ ကု ပိုန်ဒြပ် သၟး ရ။ * '''အခေါင်မာဲ သွက် မၞိဟ်ဗြဴ (Women's Suffrage):''' ဍုင် နျူဇြဳလာန် (New Zealand) ဂှ် ဒှ် ဍုင် ပထမအိုတ် မကဵု အခေါင် မဲ ကု မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၃ ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် တန်တေအ် သၞာံ ဗွဲမဂၠိုင် ဍုင် တၞဟ် တအ် မကဵု အခေါင် ဏအ် ရ။ * '''ပရေင်ထောအ် မဲ သၞောဝ် (Compulsory Voting):''' ဍုင် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု အဝ်သတြေလျာ (Australia) ကေုာံ ဗယ်ဂျဳယောမ် (Belgium) တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် သ္ဒး ထောအ် မဲ နကဵု သၞောဝ် ရ။ ယဝ် ဟွံထောအ် မ္ဂး ဒး ဒုင် ဒဏ် ငွေ ရ။ == ၅။ လၟေင် ကမၠောန် ပေါဲရုဲစှ် (The Electoral Process) == လၟေင် ကမၠောန် ပေါဲရုဲစှ် မွဲ သ္ဒး ဖြတ် အာ အဆံင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ - # '''လလောင်တြး ပေါဲရုဲစှ် (Calling the Election):''' အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ကမ္မရှင် ပေါဲရုဲစှ် လလောင်တြး စၟတ်တ္ၚဲ ပေါဲရုဲစှ်။ # '''စၟတ်သမ္တီ စရင် မဲ (Voter Registration):''' ညးဍုင်ကွာန် တအ် သ္ဒး စုတ် ယၟု ပ္ဍဲ စရင် ညးမနွံ အခေါင် မဲ။ # '''ပရေင်စန်ဒက် (Campaigning):''' ဗော် ကေုာံ မၞိဟ်စၞး တအ် ဟီုတွဟ် စန်ဒက် သွက် ဂွံ ကလိဂွံ မဲ။ # '''တ္ၚဲ ပေါဲရုဲစှ် (Polling Day):''' ညးဍုင်ကွာန် တအ် အာ ရုင် မဲ (Polling station) တုဲ စုတ် မဲ နကဵု လိက် ဟွံသေင်မ္ဂး စက် (Electronic voting)။ # '''ရိုဟ် မဲ ကေုာံ လလောင်တြး (Counting and Declaration):''' မဲ သီုဖအိုတ် ဂှ် ကလေင် ရိုဟ် တုဲ လလောင်တြး သွဟ် မအံင်ဇၞး။ == ၆။ ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်စန်ဒက် (Political Parties and Campaigns) == ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political parties) တအ် ဝွံ ဒှ် ကိရိယာ အဓိက မချဳဓရာင် ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲစှ် ရ။ * '''ပရေင်ရုဲစှ် အပ္ဍဲဗော် (Primary Elections):''' ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု ဥပမာ အမေရိကာန်၊ ဗော် တအ် သ္ဒး ကၠောန် ပေါဲရုဲစှ် အပ္ဍဲ သွက်ဂွံ ရုဲ မၞိဟ်စၞး (Candidate) မသ္ဒး ပြိုင် ပ္ဍဲ ပေါဲ ဇၞော် ရ။ * '''ကြေညာစာတမ်း (Manifesto):''' ဗော် တအ် ပတိတ် ကြေညာစာတမ်း မဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ပရေင်ကတိ ကေုာံ မူဝါဒ ယဝ်ရ ညးတအ် ကလိဂွံ အဝဵု မ္ဂး မု ဂွံ ကၠောန် ရောင်။ * '''ပရေင်စန်ဒက် မဲ (Canvassing):''' မၞိဟ်စၞး တအ် အာ ဆဵု ညးဍုင်ကွာန်၊ ဟီု တွဟ် လတူ စင်၊ ကေုာံ စကာ မဳဒဳယာ နာနာ (တဳဗဳ၊ အေန်တာနဲ) သွက်ဂွံ လှေအ်လှန် ကေတ် မဲ။<ref name="norris">{{cite book |last=Norris |first=Pippa |title=A Virtuous Circle: Political Communications in Postindustrial Societies |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |pages=120-135}}</ref> == ၇။ သြန်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ပေါဲရုဲစှ် (Campaign Finance) == ပေါဲရုဲစှ် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဝွံ ဒး စကာ သြန် ဗွဲမဂၠိုင် လောန် ရ။ ပရေင်ဏအ် ကတဵုဗဒှ် ပြသၞာ သြဇာ သြန် လတူ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။ * '''သြန် နူ အလဵုအသဳ (Public Funding):''' ပ္ဍဲ ရးဥရောပ ဗွဲမဂၠိုင်၊ အလဵုအသဳ ကဵု သြန် ထံက်ပင် ကု ဗော် တအ် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲစှ် ညံင် ဂွံ တုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ် ကေုာံ ဝေင်ပါဲ သြဇာ ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် ရ။ * '''သြန် သီးသန့် (Private Funding):''' ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်၊ ဗော် တအ် ဒး ဒုင် ဒါန် နူကဵု ပူဂိုလ် ကေုာံ ကုမ္ပဏဳ (PACs) သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲစှ်။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ညးပိုန်ဒြပ် ဇၞော် တအ် နွံ သြဇာ လတူ သၞောဝ် မဖျေဟ် လက္ကရဴ ရ။ == ၈။ ပရေင်ကၠတ်စ မဲ ကေုာံ ပရေင်ဟွံမဲကဵု ဗဗွဲဓဝ် (Electoral Fraud and Malpractice) == ပေါဲရုဲစှ် ဝွံ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ပရေင်စၟတ်မင် ဍာံပြ မ္ဂး၊ မာန် ကတဵုဒှ် ပရေင်ကၠတ်စ မဲ (Electoral fraud) ဗွဲမလောန် ရ။ * '''ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု မဲ (Voter Suppression):''' ပရေင်ဖန်ဇန် သၞောဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး အကာဲအရာ ညံင် ဂကောံမၞိဟ် လ္ၚဵု ဟွံဂွံ ထောအ် မဲ လောဲလောဲ။ * '''ပရေင်စုတ် မဲ လောန် (Ballot Stuffing):''' ပရေင်စုတ် လိက် မဲ အတု ပ္ဍဲ ဟိုင် မဲ သွက်ဂွံ သၠုင် ပတိုန် လၟိဟ် မဲ သွက် မၞိဟ်စၞး မွဲမွဲ။ * '''ပရေင်ဂိရု (Intimidation):''' စကာ လွဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ဖေက်ဂၟံက် ညးဍုင်ကွာန် ညံင် ဂွံ ထောအ် မဲ ကု ဗော် ဇကု။ သွက်ဂွံ ဝေင်ပါဲ အရာ ဏအ်၊ ဂကောံ ဍုင်သ္အာင် မပ္တံကဵု ကုလသမဂ္ဂ ကေုာံ EU တအ် မလေပ် ပလံင် ညးစၟတ်မင် ပေါဲရုဲစှ် (Election Observers) ရ။ == ၉။ ပေါဲရုဲစှ် ပ္ဍဲ လဒက်ပတန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Elections in Democratic Frameworks) == ပေါဲရုဲစှ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ရုဲစှ် မၞိဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မကဵု သြဇာ အုပ်ဓုပ် (Legitimacy) ကု အလဵုအသဳ ရ။ * '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ အဝဵု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peaceful Transition of Power):''' ဏအ်ဂှ် ဒှ် လက္ခဏာ အဓိက အိုတ် သွက် ဍုင် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မဇၞော်မောဝ် ရ။ မၞိဟ် မကျ အာ တအ် ဒုင် ကေတ် သွဟ် တုဲ သၠး ကဵု အဝဵု ကု မၞိဟ် မအံင်ဇၞး နကဵု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ * '''ပရေင်စၟတ်မင် ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် (Accountability):''' ပေါဲရုဲစှ် ဝွံ ပကဵု ညံင် အလဵုအသဳ တအ် သ္ဒး ဖေက် ညးဍုင်ကွာန်၊ ယဝ်ရ ညးတအ် ကၠောန် ကမၠောန် ဟွံခိုဟ် မ္ဂး ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲစှ် အလန် ဂတ ညးတအ် ဒး ဒုင် ဖျေဟ် ထောအ် နူ အဝဵု မာန် ရ။<ref name="powell">{{cite book |last=Powell |first=G. Bingham |title=Elections as Instruments of Democracy: Majoritarian and Proportional Visions |publisher=Yale University Press |year=2000 |pages=85-98}}</ref> == ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် ပေါဲရုဲစှ် (Conclusion and Future of Elections) == ပေါဲရုဲစှ် ဝွံ ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် နဒဒှ် တိုင်ခဳ အဓိက သွက် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင် ခေတ်တၟိ ရ။ ၜိုန်ရ သၞောတ် ပေါဲရုဲစှ် တအ် ဟွံဍိုက်ပေင် သီုဖအိုတ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဒှ် နဲကဲ မခိုဟ် အိုတ် သွက်ဂွံ ဝေင်ပါဲ ပေါဲဗတိုက် ဆီ ပါ် တုဲ ပြံင်လှာဲ အဝဵု ရ။ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ဏအ်၊ နည်းပညာ တၟိ တအ် မပ္တံကဵု ပရေင်ထောအ် မဲ လတူ အေန်တာနဲ (Internet voting) ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် ဘလံက်ချေန် (Blockchain) တအ် လေပ် စိုပ် ကၠုင် မာန် ရ။ ဆဂး ပြသၞာ သွက်ဂွံ မင်မဲ လုံခြုံရေး ကေုာံ ဝေင်ပါဲ သြဇာ ဉာဏ်တု (AI) ကေုာံ ပရေင်ပရိုင် ဗၠေတ် (Disinformation) မလေပ် ပလီုပလာ် လညာတ် ညးဍုင်ကွာန် ဂှ် ဒှ် အရာ မဒး ဆဵုဂဗ ဇၞော် အိုတ် သွက် ကမ္မရှင် ပေါဲရုဲစှ် ပ္ဍဲ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ် ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy) * [[သၞောတ် စၠတ်ဓရ်]] (Parliamentary system) * [[ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Political party) * [[အခေါင်မာဲ]] (Suffrage) {{Navbox | name = Politics and Elections | title = ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ လၟေင် ပေါဲရုဲစှ် (Politics and Elections) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = သၞောတ် ပေါဲရုဲစှ် | list1 = * [[မဲ ဂၠိုင်အိုတ် ဇၞး]] (First-Past-The-Post) * [[သၞောတ် စၞး အချိုးကျ]] (Proportional Representation) * [[မဲ နဲကဲ လၟေင်]] (Ranked Voting) * [[သၞောတ် နှဴရဴ]] (Mixed Electoral Systems) | group2 = အခေါင် ကေုာံ ပရေင်ပါလုပ် | list2 = * [[အခေါင်မာဲ]] (Suffrage) * [[အခေါင်မာဲ သွက် မၞိဟ်ဗြဴ]] (Women's suffrage) * [[စရင် မဲ]] (Voter registration) * [[ပရေင်ထောအ် မဲ သၞောဝ်]] (Compulsory voting) | group3 = ကမၠောန် ပေါဲရုဲစှ် | list3 = * [[ကမ္မရှင် ပေါဲရုဲစှ်]] (Election commission) * [[ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Political party) * [[မၞိဟ်စၞး]] (Candidate) * [[ပရေင်ကၠတ်စ မဲ]] (Electoral fraud) | group4 = ဒဳမဝ်ကရေသဳ | list4 = * [[အာဏာ ပတန်သၞောဝ်]] (Legislature) * [[အာဏာ အုပ်ဓုပ်]] (Executive) * [[အာဏာ ရုင်ဗစာ]] (Judiciary) }} [[Category:ပေါဲရုဲစှ်ဂမၠိုင်]] [[Category:ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] [[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] [[Category:သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] hj7akjxkgzzwmyd04kqmj6wnq1wfx6s 0 12016 57653 2026-10-08T05:04:11Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''အခေါင်မာဲ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Suffrage'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Franchise'', မြန်မာ: မဲပေးခွင့်) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခေါင်အရာ သွက်ဂွံ ကဵု မဲ (Right to vote) ပ္ဍဲကဵု ပေါဲရုဲစှ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဟွံသေင..." 57653 wikitext text/x-wiki '''အခေါင်မာဲ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Suffrage'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Franchise'', မြန်မာ: မဲပေးခွင့်) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခေါင်အရာ သွက်ဂွံ ကဵု မဲ (Right to vote) ပ္ဍဲကဵု ပေါဲရုဲစှ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံ ရုဲစှ် မၞိဟ်စၞး အလဵုအသဳ ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democracy) မ္ဂး၊ အခေါင်မာဲ ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက မွဲ သွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။ အရေဝ် မစကာ ဂၠိုင် သွက် "အခေါင်မာဲ" ပ္ဍဲ ဘာသာ အင်္ဂလိက် ဝွံ ဒှ် "Suffrage" တုဲ ဍေဟ် ကၠုင် နူကဵု မလိက် လာတ္တေန် "suffragium" မဂွံအဓိပ္ပါယ် မဲ ဟွံသေင်မ္ဂး အခေါင် ကဵု မဲ ရ။<ref name="keyssar">{{cite book |last=Keyssar |first=A. |title=The Right to Vote: The Contested History of Democracy in the United States |publisher=Basic Books |year=2000 |pages=15-25}}</ref> ဝင် အခေါင်မာဲ ဝွံ ဒှ် ဝင် ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တရားမျှတ ကေုာံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် အကြာ ဂကောံမၞိဟ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ တေအ်၊ အခေါင်မာဲ ဝွံ ဂွံ လဝ် ဆ မၞိဟ်တြုဟ် မနွံကဵု ဒြပ်ရတ် ဟွံသေင်မ္ဂး တၠတိ တအ် သၟး ရ။ လက္ကရဴ ဏအ်၊ နကဵု ပရေင်ချဳဓရာင် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ အခေါင်မာဲ ဝွံ ပြးဇး အာ ဇရေင် ညးမဒိုက်ဂတ်၊ မၞိဟ်ဗြဴ၊ ကေုာံ ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် တအ် စဵုကဵု မကလိဂွံ အခေါင်မာဲ ဂၠးတိ (Universal suffrage) ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အခေါင်မာဲ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူ အခေါင်မာဲ၊ ပရေင်တဝ်စၞေဟ်၊ ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Election_MG_3455.JPG|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ကဵု မဲ သွက် ပေါဲရုဲစှ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မစကာ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ။ ညးဍုင်ကွာန် တအ် စကာ အခေါင်မာဲ ညးတအ် သွက်ဂွံ ရုဲစှ် အလဵုအသဳ။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == အခေါင်မာဲ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခေါင် မကဵု လဝ် သွက် ကောန်ဍုင် (Citizen) မွဲ ညံင် ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် နကဵု ပရေင်ရုဲစှ် ညးစၞး (Representatives) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ကဵု မဲ သွက် ပရေင်ဖျေဟ် သၞောဝ် (Referendum) ရ။ * '''အခေါင်မာဲ လပါ် ပတိုန် (Active Suffrage):''' ဒှ် အခေါင် သွက်ဂွံ ကဵု မဲ ဇရေင် မၞိဟ်စၞး အလဵုအသဳ ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အခေါင် အဓိက သွက် ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ရ။ * '''အခေါင်မာဲ လပါ် ဒုင် (Passive Suffrage):''' ဒှ် အခေါင် သွက်ဂွံ ဒုင် ရုဲစှ် နဒဒှ် မၞိဟ်စၞး (Right to stand for election)။ ဏအ်ဂှ် မလေပ် နွံကဵု တင်ကၟာတ်လဒဵု မဂၠိုင် နူ အခေါင် လပါ် ပတိုန် ရ (ဥပမာ - အာယုက် ဒး ဇၞော် ဂၠိုင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒး ဒှ် ကောန်ဍုင် ဇေတ်တ်)။ အခေါင်မာဲ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ အခေါင်အရာ သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် သီု တာလျိုင် ညးဍုင်ကွာန် (Civic duty) မွဲ သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် အနာဂတ် ဍုင် ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု သြသတြေလျာ (Australia) ကေုာံ ဘယ်လ်ဂျဳယောမ် (Belgium) တအ် မ္ဂး၊ ပရေင်ကဵု မဲ ဝွံ ဒှ် အရာ မဒး ကၠောန် ဟွံကၠောန် ဟွံဂွံ (Compulsory voting) ရ။ == ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ပရေင်ကဵု မဲ (History and Origins of Voting) == ဝင် အခေါင်မာဲ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ ရ။ * '''ဂရိတ် ကေုာံ ရဝ်မ တမၠာ (Ancient Greece and Rome):''' ပ္ဍဲ ဍုင် អាថေန် (Athens) ခေတ် ၆ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ၊ ညးတအ် စကာ လဝ် သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ တိုက်ရိုက် (Direct democracy)။ ဆဂး အခေါင်မာဲ ဝွံ ကလိဂွံ ဆ မၞိဟ်တြုဟ် မဒှ် ကောန်ဍုင် (Citizens) တအ် သၟး ရ။ ဍိက် (Slaves)၊ ညးဗြဴ ကေုာံ မၞိဟ် ဍုင်သ္အာင် တအ် ဟွံကလိဂွံ အခေါင်မာဲ ရ။ * '''ခေတ် လဒေါဝ် ကေုာံ အင်္ဂလာန် (Middle Ages and England):''' ပ္ဍဲ ရးဥရောပ၊ အခေါင်မာဲ ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်ပိုင်ပြဳ တိဍာ် (Property ownership) ရ။ ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန်၊ ကၠာ သၞာံ ၁၈၃၂ တေအ်၊ ဆ မၞိဟ် မနွံ တိဍာ် ကေုာံ ဒြပ်ရတ် ဇၞော် သၟး ဂွံ အခေါင် ရုဲစှ် မၞိဟ်စၞး ပါလဳမာန် ရ။ * '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲ ၁၈ ကေုာံ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ:''' ကြဴနူ ပေါဲပၠန်ဂတး အမေရိကာန် (American Revolution) ကေုာံ ပေါဲပၠန်ဂတး ပြင်သေတ် (French Revolution)၊ လညာတ် "အခေါင်အရာ မၞိဟ် သီုဖအိုတ်" (Rights of Man) ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် လိက်လလောင်တြး တအ် ဏအ် ဆက် ကၟာတ်လဒဵု လဝ် အခေါင် ညးဗြဴ ကေုာံ ညးမဒိုက်ဂတ် တအ် ဖိုဟ် ရ။<ref name="marshall">{{cite book |last=Marshall |first=T. H. |title=Citizenship and Social Class |publisher=Cambridge University Press |year=1950 |pages=45-56}}</ref> == ၃။ အခေါင်မာဲ ဂၠးတိ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Universal Suffrage) == '''အခေါင်မာဲ ဂၠးတိ''' (Universal suffrage) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် မကဵု အခေါင်မာဲ ကု ညးဍုင်ကွာန် အာယုက် မပေင် သီုဖအိုတ်၊ မဟွံပါ်ခြာ လတူ ဓန (Wealth)၊ လိင် (Gender)၊ ဂကူ (Race)၊ ဘာသာ (Religion)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကဆံင် ပရေင်မၞိဟ် ရ။ * '''ပရေင်တဝ်စၞေဟ် သွက် အခေါင် သၟာကမၠောန်:''' ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ သၟာကမၠောန် တအ် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ (ဥပမာ ဂကောံ Chartist ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန်) အာတ်မိက် ညံင် ဂွံ ပလီု ထောအ် တင်ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ပိုင်ပြဳ ဒြပ်ရတ် ရ။ အစဳအဇန် ဏအ် အံင်ဇၞး ကၠုင် ဗွဲလၟေင်င် တုဲ မၞိဟ်တြုဟ် သီုဖအိုတ် ကလိဂွံ အခေါင်မာဲ (Universal male suffrage) ရ။ * '''ပရေင်လီုလာ် ပါ်ခြာ ဂကူ:''' ပ္ဍဲ အမေရိကာန်၊ ၜိုန်ရ စၟတ်သမ္တီ လဝ် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် မရနုက်ကဵု ၁၅ (15th Amendment) သွက်ဂွံ ကဵု အခေါင် ကု မၞိဟ် လမ္စံက် ကီုလေဝ်၊ လပါ် သၠုင်ကျာ စကာ သၞောတ် ကံက် အခေါန် မဲ (Poll taxes) ကေုာံ စၟတ် စမ် လိက် (Literacy tests) သွက်ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု ညးတအ် ရ။ စဵုကဵု စိုပ် သၞာံ ၁၉၆၅ နကဵု သၞောဝ် အခေါင်မာဲ (Voting Rights Act) ဟေင် ပရေင်ပါ်ခြာ ဏအ် အိုတ် အာ ရ။ {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး သၞာံ မစၟတ်သမ္တီ အခေါင်မာဲ ဂၠးတိ (Universal Suffrage) ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော်ဂမၠိုင် |- ! ဍုင် ! သၞာံ စၟတ်သမ္တီ (အခေါင် မၞိဟ်တြုဟ် ကေုာံ မၞိဟ်ဗြဴ တုပ်သၟဟ်) ! တင်စၟတ် |- | [[နျူဇြဳလာန်]] (New Zealand) | ၁၈၉၃ | ဒှ် ဍုင် ပထမအိုတ် မကဵု အခေါင်မာဲ ကု ညးဗြဴ သီုဖအိုတ်။ |- | [[ဖိန်လာန်]] (Finland) | ၁၉၀၆ | ဒှ် ဍုင် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ မကဵု အခေါင်မာဲ ကေုာံ အခေါင် လုပ် ရုဲစှ်။ |- | [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (United States) | ၁၉၂၀ (သွက် ညးဗြဴ) / ၁၉၆၅ (သွက် ဂကူ သီုဖအိုတ်) | စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ် ၁၉th Amendment သွက် ညးဗြဴ။ |- | [[ဍုင်အိန္ဒိယ]] (India) | ၁၉၅၀ | ကဵု အခေါင်မာဲ ဂၠးတိ တိုက်ရိုက် ကြဴနူ ကလိဂွံ သၠးပွး။ |- | [[အာဖရိကသၠုင်ကျာ]] (South Africa) | ၁၉၉၄ | အခေါင်မာဲ ဂၠးတိ အလုံ ဍုင် ကြဴနူ အိုတ် သၞောတ် အပါတိုက် (Apartheid)။ |} == ၄။ ပရေင်ချဳဓရာင် အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ (Women's Suffrage Movement) == '''အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ''' (Women's suffrage) ဝွံ ဒှ် လၟေင် ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင် ခေတ်တၟိ ရ။ ကၠာ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ တေအ်၊ ညးဗြဴ တအ် ဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် မၞိဟ် မဟွံမဲ ကု အဝဵု သွက်ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။ * '''ဂကောံ တဝ်စၞေဟ်ဂမၠိုင် (Suffragettes):''' ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန် ကေုာံ အမေရိကာန်၊ ညးဗြဴ တအ် ဒက်ပတန် ဂကောံ မပ္တံကဵု WSPU (Women's Social and Political Union) တုဲ ထ္ၜး ဆန္ဒ၊ ဟွံစ စၞ (Hunger strikes)၊ ကေုာံ ဒုင် ဖျေဟ် ထံင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ရ။ * မၞိဟ် အဓိက မပ္တံကဵု အဳမလဳ ပေန်ခတ် (Emmeline Pankhurst)၊ သူဇြာန် ဘဳ အာန်တဝ်နဳ (Susan B. Anthony) တအ် ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် သွက် ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ဏအ် ရ။ * '''ပရေင်အံင်ဇၞး:''' ဍုင် နျူဇြဳလာန် ဒှ် ဍုင် ပထမအိုတ် မကဵု အခေါင်မာဲ ကု ညးဗြဴ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၃။ ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ပထမ (WWI) ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ရုရှာ၊ ဂျာမနဳ၊ ကေုာံ အင်္ဂလာန် တအ် စၟတ်သမ္တီ အခေါင်မာဲ သွက် ညးဗြဴ ရ။<ref name="sneider">{{cite book |last=Sneider |first=A. L. |title=Suffragists in an Imperial Age |publisher=Oxford University Press |year=2008 |pages=70-85}}</ref> [[File:Woman_suffrage_headquarters_in_Cleveland.jpg|thumb|left|300px|ရုင် ဌာနဂဥုပ် ဂကောံ အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ ဍုင် ကလဳဗလာန် (Cleveland)၊ အမေရိကာန် (၁၉၁၂)။ ညးဗြဴ တအ် တဝ်စၞေဟ် ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင်မာဲ။]] == ၅။ လဒက်ပတန် အခေါင်မာဲ ကေုာံ သၞောတ်ရုဲစှ် (Structure of Suffrage and Electoral Systems) == အခေါင်မာဲ ဝွံ ဒး ဒုင် ရပ်စပ် လဝ် နကဵု '''သၞောတ် ပရေင်ရုဲစှ်''' (Electoral systems) တၞဟ်ဟ် သာ် ရ။ သၞောတ် တအ် ဏအ် ဖန်ဇန် ဒဒှ်ရ ဗီုလဵု မဲ တအ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် မၞိဟ်စၞး ပ္ဍဲ ပါလဳမာန် ရ။ # '''သၞောတ် မဲ ဂၠိုင် အံင်ဇၞး (First-Past-The-Post / Plurality):''' ညးမကလိဂွံ မဲ ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ခရိုင် မွဲ ဂှ် အံင်ဇၞး ရ။ (ဥပမာ - အမေရိကာန်၊ အင်္ဂလာန်၊ ဍုင်ဗၟာ)။ သၞောတ် ဏအ် ပကဵု ညံင် ဗော် ဇၞော် ၜါ သၟး ဂွံ အဝဵု မာန် ရ။ # '''သၞောတ် မၞိဟ်စၞး အတိုင် အချိုးအစား (Proportional Representation - PR):''' လၟိဟ် မၞိဟ်စၞး မကလိဂွံ ဂှ် တုပ် လတူ အချိုး လၟိဟ် မဲ အလုံ ဍုင် ရ။ (ဥပမာ - ဂျာမနဳ၊ နျူဇြဳလာန်)။ သၞောတ် ဏအ် ပကဵု ညံင် ဗော် ဍောတ်တ် တအ် ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပါလဳမာန် မာန် ရ။ # '''ပရေင်ကဵု မဲ မဒး ကၠောန် (Compulsory Voting):''' ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု ၜိုတ် ၂၂ ဍုင် မပ္တံကဵု သြသတြေလျာ တအ်၊ ယဝ်ရ ဟွံအာ ကဵု မဲ မ္ဂး ဒး ဒုင် ဒဏ် သြန် ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် လၟိဟ် မၞိဟ် တိတ် ကဵု မဲ (Voter turnout) ဂွံ သၠုင် လၟိုန် ရ။<ref name="nohlen">{{cite book |last=Nohlen |first=D. |author2=Stöver, P. |title=Elections in Europe: A Data Handbook |publisher=Nomos |year=2010 |pages=112-125}}</ref> == ၆။ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အခေါင်မာဲ (Disfranchisement and Voting Restrictions) == ၜိုန်ရ ဒှ် ဍုင် မစကာ အခေါင်မာဲ ဂၠးတိ ကီုလေဝ်၊ အလဵုအသဳ တအ် ဖျေဟ် လဝ် သၞောဝ် ကၟာတ်လဒဵု (Disfranchisement) ကု ဂကောံ မၞိဟ် လ္ၚဵု ဖိုဟ် ရ - * '''ပရေင်ကောန်ဍုင် (Citizenship):''' ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ကဵု အခေါင် ဆ ကောန်ဍုင် ဇေတ်တ် သၟး ရ။ မၞိဟ် ဍုင်သ္အာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကောန်ဍုင် မလုပ် ဍုင် တၟိ တအ် ဟွံကလိဂွံ အခေါင်။ * '''အာယုက် (Age):''' မၞိဟ် မဟွံပေင် အာယုက် သၞောဝ် (ဗွဲမဂၠိုင် ၁၈ သၞာံ) ဂှ် ဟွံဂွံ အခေါင်။ * '''မၞိဟ် ကလိလောန် ဒုဟ် (Felony Disenfranchisement):''' ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု ဥပမာ အမေရိကာန်၊ မၞိဟ် မဒး ဒုင် ထံင် ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် ကလိလောန် ဒုဟ် ဇၞော်ဇၞော် တအ် သ္ဒး ဒုင် ပလီု ထောအ် အခေါင်မာဲ အလုံ မွဲ ဘဝ ရ။ လညာတ် ဏအ် ဒး ဒုင် ပါ်ပါဲ ဗွဲမဇၞော် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဖန် ညံင် မၞိဟ် ဂကူ လ္ၚဵု (ဥပမာ မၞိဟ် လမ္စံက်) ဂွံ ကျ အခေါင်မာဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ * '''ဒတန် လၟိုန် (Residency):''' ဒး တန်တဴ ပ္ဍဲ ခရိုင် မဲ ဂှ် ပွိုင် အခိင် ကာလ မွဲ သၟး ဂွံ ကဵု မဲ မာန်။ == ၇။ အခေါင်မာဲ ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Suffrage and Human Rights) == ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ အခေါင်မာဲ ဝွံ ဒး ဒုင် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် '''အခေါင်အရာ မၞိဟ် သဇိုင်''' (Fundamental Human Right) မွဲ နူကဵု ဂၠးတိ ရ။ * '''လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ (UDHR):''' ပ္ဍဲကဵု ပိုဒ် ၂၁ (Article 21) ဂှ် ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ "မၞိဟ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တၠ နွံ အခေါင် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု အလဵုအသဳ ဍုင် ဇကု... ပရေင်ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် ဂှ် သ္ဒး ဒှ် သဇိုင် အာဏာ သွက် အလဵုအသဳ ရ။" တုဲ ပရေင်ဏအ် သ္ဒး ကၠောန် ဗက် နကဵု ပေါဲရုဲစှ် မနွံကဵု အခေါင်မာဲ ဂၠးတိ ရ။ * '''လိက်ကသုက် အခေါင်အရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (ICCPR):''' ပိုဒ် ၂၅ ဂှ် လေဝ် ထပ် ကဵု အာမခံ ဒဒှ်ရ ကောန်ဍုင် သီုဖအိုတ် နွံ အခေါင် ရုဲစှ် ကေုာံ ဒုင် ရုဲစှ် သီု ဟွံမဲ ပရေင်ပါ်ခြာ ရ။<ref name="ramirez">{{cite journal |last=Ramirez |first=F. O. |author2=Soysal, Y. |author3=Shanahan, S. |title=The Changing Logic of Political Citizenship |journal=American Sociological Review |year=1997 |volume=62 |issue=5 |pages=735-745}}</ref> == ၈။ ပရေင်ချဳဓရာင် သွက် အခေါင်မာဲ ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ (Modern Suffrage Movements) == ၜိုန်ရ အခေါင်မာဲ ဂၠးတိ အံင်ဇၞး လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ချဳဓရာင် သွက်ဂွံ လှဲလး ပတိတ် အခေါင်မာဲ ဆက် ကတဵုဒှ် ဒၟံင် ဖိုဟ် ရ - * '''အခေါင်မာဲ သွက် မၞိဟ် ဍုင်သ္အာင် (Non-citizen voting):''' ပ္ဍဲ ဍုင် ရးဥရောပ လ္ၚဵု ကေုာံ ဍုင် နျူဇြဳလာန်၊ မၞိဟ် ဍုင်သ္အာင် မတန်တဴ လၟိုန် (Permanent residents) တအ် နွံ အခေါင် ကဵု မဲ ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲစှ် ဒေသ (Local elections) သွက်ဂွံ ရုဲစှ် အလဵုအသဳ ဍုင်ကွာန်။ * '''အခေါင်မာဲ သွက် မၞိဟ် ယူကလေတ် (Expatriate voting):''' ကောန်ဍုင် မတန်တဴ မ္ၚး ဍုင် (ဥပမာ သၟာကမၠောန် ရာမည) တအ် သ္ဒး ဂွံ အခေါင် ကဵု မဲ နူကဵု ကလုတ် ရုင် (Embassies) ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု လိက် ပလံင် (Postal voting) ရ။ * '''အခေါင်မာဲ သွက် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ထံင်:''' ဂကောံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် တအ် တဝ်စၞေဟ် ညံင် မၞိဟ် မနွံ ပ္ဍဲ ထံင် ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင်မာဲ ညံင်ရဴ ကောန်ဍုင် ဓမ္မတာ ကီု၊ ဟိုတ်နူ ညးတအ် လေဝ် သ္ဒး ဒုင် အုပ်ဓုပ် နကဵု သၞောဝ် အလဵုအသဳ ကီု ရ။ == ၉။ အခေါင်မာဲ အယုက်သၟတ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (Youth Suffrage and Voting Age) == ပြသၞာ အာယုက် မကဵု မဲ (Voting age) ဝွံ လေဝ် ဒှ် တင်သဳကၠဳ ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ရ။ * '''နူ ၂၁ စိုပ် ၁၈ သၞာံ:''' ပ္ဍဲ အခိင် ကၠာ တေအ်၊ အာယုက် မကဵု မဲ ဂှ် ဒှ် ၂၁ သၞာံ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန် ဗဳယေတ်နာမ် (Vietnam War)၊ သၟတ် အမေရိကာန် တအ် ထ္ၜး ဆန္ဒ "အာယုက် ပေင် သွက်ဂွံ ဒး ဒုင် ပန် (၁၈)၊ ဆဂး အာယုက် ဟွံပေင် သွက်ဂွံ ကဵု မဲ (Old enough to fight, old enough to vote)" ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် အမေရိကာန် ဒး ပြံင်လှာဲ သၞောဝ် (26th Amendment) ဖျေဟ် အာယုက် မဲ စိုပ် ၁၈ သၞာံ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၁ ရ။ * '''ပရေင်ချဳဓရာင် ၁၆ သၞာံ (Vote at 16):''' ပ္ဍဲ တ္ၚဲဏအ်၊ ဍုင် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ဩစတြီးယား (Austria)၊ သကော့တလန် (Scotland)၊ ကေုာံ ဗြာဇြဳ (Brazil) တအ် ယှောတ် ဖျေဟ် လဝ် အာယုက် မဲ စဵုကဵု စိုပ် ၁၆ သၞာံ ရ။ လညာတ် ဏအ်ဂှ် မိက်ဂွံ ညံင် သၟတ် တအ် ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် မပ္တံကဵု ပြသၞာ ရာသဳဥတု ကေုာံ ပရေင်ပညာ မဆက်စပ် ကု အနာဂတ် ညးတအ် ရ။ == ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် အခေါင်မာဲ (Conclusion and Future Perspectives) == အခေါင်မာဲ ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ လဒက်ပတန် သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မခိုင်ကၠိုက် ရ။ နူကဵု ခေတ် မကဵု အခေါင် ဆ တၠတိ သၟး ဂှ်၊ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ဂွံ ဒှ် လာပ် အခေါင်မာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ရ။ ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ အခေါင်မာဲ ဝွံ သ္ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် တၟိ မပ္တံကဵု လုံခြုံရေး ပရေင်ကဵု မဲ နကဵု ကွန်ပျူတာ (Electronic voting)၊ ပရေင်ဖအောန် ထောအ် သြဇာ သြန် ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲစှ်၊ ကေုာံ ပရေင်ကဵု ပညာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Civic education) ညံင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ စကာ အခေါင် ညးတအ် နကဵု ညာဏ် ပညာ ရောင်။ မွဲလပါ် ဂှ် လေဝ်၊ ဍုင် မအုပ်ဓုပ် နကဵု တၠအာဏာ (Authoritarian regimes) တအ် သ္ဒး ဒုင် ဒစးဒုင် နူကဵု ပရေင်အာတ်မိက် အခေါင်မာဲ မဗၠးၜး (Free and fair elections) နူ ညးဍုင်ကွာန် လၟိုန် ရောင်။ သ္ၚောပ် မ္ဂး၊ အခေါင်မာဲ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လိက် ပ္ဍဲ သၞောဝ် သၟး၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ပရေင်မၞိဟ် ရ။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy) * [[ပေါဲရုဲစှ်]] (Election) * [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human Rights) * [[အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ]] (Women's Suffrage) * [[သၞောတ် ပရေင်ရုဲစှ်]] (Electoral System) {{Navbox | name = Politics and Elections | title = သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပေါဲရုဲစှ် (Political Systems and Elections) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = လညာတ် သဇိုင် | list1 = * [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy) * [[အခေါင်မာဲ]] (Suffrage) * [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human Rights) * [[သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] (Constitution) | group2 = ပေါဲရုဲစှ် ကေုာံ သၞောတ် | list2 = * [[ပေါဲရုဲစှ်]] (Election) * [[သၞောတ် မဲ ဂၠိုင် အံင်ဇၞး]] (First-past-the-post) * [[သၞောတ် မၞိဟ်စၞး အတိုင် အချိုးအစား]] (Proportional representation) * [[ပရေင်ကဵု မဲ မဒး ကၠောန်]] (Compulsory voting) | group3 = ဝင် ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် | list3 = * [[အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ]] (Women's suffrage) * [[အခေါင်မာဲ ဂၠးတိ]] (Universal suffrage) * [[ပေါဲပၠန်ဂတး]] (Revolution) }} [[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] [[Category:ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] [[Category:ပေါဲရုဲစှ်]] [[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] [[Category:အခေါင်မာဲ]] lvnlvh8uy2digpwjxx2gwb13b9ffqib 0 12017 57654 2026-10-08T05:06:39Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Women's suffrage'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Woman suffrage'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခေါင် သွက် မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဂွံ ပါလုပ် ကဵု မဲ ပ္ဍဲကဵု ပေါဲရုဲစှ် (Elections) ပရေင်ဍုင်ကွာ..." 57654 wikitext text/x-wiki '''အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Women's suffrage'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Woman suffrage'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခေါင် သွက် မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဂွံ ပါလုပ် ကဵု မဲ ပ္ဍဲကဵု ပေါဲရုဲစှ် (Elections) ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။ ပရေင်ချဳဓရာင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင်မာဲ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် အခေါင်အရာ မၞိဟ် မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ လပါ် ခေတ်တၟိ ရ။ ကိုပ်ကၠာ နူ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင်၊ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဟွံမဲ ကု အခေါင် ကဵု မဲ ကေုာံ အခေါင် ဒုင် ရုဲစှ် နဒဒှ် မၞိဟ်စၞး ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။ ပရေင်ချဳဓရာင် အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ (Women's suffrage movement) ဝွံ စတင် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ တုဲ ဆက် ကတဵုဒှ် ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ် ပ္ဍဲ အစ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ရ။<ref name="dubois">{{cite book |last=DuBois |first=E. C. |title=Woman Suffrage and Women's Rights |publisher=New York University Press |year=1998 |pages=15-22}}</ref> ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၃ ဂှ် ဍုင် [[နယူဇြဳလာန်]] (New Zealand) ဒှ် ဍုင် မအုပ်ဓုပ် ကေတ်မွဲဓဝ် (Self-governing country) ပထမအိုတ် မကဵု အခေါင်မာဲ ကု မၞိဟ်ဗြဴ သီုဖအိုတ် ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် ဍုင် [[အဝ်သတေလျာ]] (Australia) လေဝ် ကဵု အခေါင်မာဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၂ ရ။ ပ္ဍဲ ရးဥရောပ၊ ဍုင် [[ဖေန်လာန်]] (Finland) ဒှ် ဍုင် ပထမအိုတ် မကဵု သီု အခေါင်မာဲ ကေုာံ အခေါင် ဒုင် ရုဲစှ် သွက် ပါလဳမာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၆ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ နဲကဲ ပေါဲဗတိုက်၊ အကာဲအရာ ပ္ဍဲ တိုက် နာနာ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်မၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Map_of_Women's_Suffrage_by_Country.svg|thumb|right|400px|ဗီုတိ ထ္ၜး သၞာံ မကဵု အခေါင်မာဲ ကု မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ ဍုင် နာနာ အလုံ ဂၠးတိ။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == အခေါင်မာဲ ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲ သၞောတ် [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]]၊ ဍေဟ် ဒှ် အခေါင်အရာ သဇိုင် အိုတ် သွက် ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ ရုဲစှ် အလဵုအသဳ ရ။ "အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ" (Women's suffrage) ဂှ် ဒှ် ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ညံင် မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် တုပ်သၟဟ် ကု မၞိဟ်တြုဟ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် "ကဏ္ဍ မ္ၚး" (Public sphere) မဆေင် ကု မၞိဟ်တြုဟ် သၟး တုဲ၊ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဂှ် ဒး တန်တဴ ပ္ဍဲ "ကဏ္ဍ အပ္ဍဲ သ္ၚိ" (Private sphere) မပ္တံကဵု လွဳလွတ် ကောန်ၚာ် ကေုာံ ကမၠောန် သ္ၚိ သၟး ရ။ လညာတ် ဏအ် ကၟာတ်လဒဵု လဝ် ညံင် မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဟွံဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သၞောဝ်ဥပဒေ မကဵု ဖဵု လတူ ဘဝ ညးတအ် ရ။ ပရေင်ချဳဓရာင် ဏအ်ဝွံ မိက်ဂွံ ပလီု ထောအ် သၞောတ် ဟွံတုပ်သၟဟ် ဏအ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မပါလုပ် သီု ၜါ လပါ် (Inclusive politics) ရ။ == ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် ကိုပ်ကၠာ (Early History and Movements) == လညာတ် မမိက်ဂွံ ကဵု အခေါင် တုပ်သၟဟ် ကု မၞိဟ်ဗြဴ ဝွံ စတင် မံက်ဂတဝ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ခေတ် [[ပရေင်ယေန်သၞာင် တၟးတၟန်]] (Age of Enlightenment) ကေုာံ ကြဴနူ ပေါဲပၠန်ဂတး ပြင်သေတ် (French Revolution) ရ။ * ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၂၊ တၠပညာ အင်္ဂလာန် '''[[မေရဳ ဝေါလ်သတောန်ခရပ်]]''' (Mary Wollstonecraft) ချူ ပတိတ် လိက် "A Vindication of the Rights of Woman" မဒှ် လိက် မဟီု တွဟ် ညံင် မၞိဟ်ဗြဴ ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ပရေင်ပညာ ကေုာံ အခေါင် တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။ * ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၄၈ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ဍုင် အမေရိကာန်၊ ညးတအ် ကၠောန် ပေါဲကောံသန္နိပါတ် '''သဳနဳကာ ဖဝ်''' (Seneca Falls Convention) မဒှ် ပေါဲကောံသန္နိပါတ် ပရေင်အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ ပထမအိုတ် ရ။ ပ္ဍဲ ပေါဲ ဏအ်၊ ညးတအ် ပတိတ် လိက်လလောင်တြး မအာတ်မိက် ညံင် ဂွံ ကဵု အခေါင်မာဲ ကု မၞိဟ်ဗြဴ ရ။<ref name="flexner">{{cite book |last=Flexner |first=E. |title=Century of Struggle: The Woman's Rights Movement in the United States |publisher=Harvard University Press |year=1996 |pages=71-85}}</ref> == ၃။ ပရေင်ချဳဓရာင် ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ ခေတ် သာဖရက်ဂျေတ် (19th Century and Suffragette Era) == ကာလ စိုပ် လက္ကရဴ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ အစ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ၊ ပရေင်ချဳဓရာင် ဏအ် ပါ် အာ ၜါ ဂၠံင် - * '''သာဖရက်ဂျေတ် (Suffragists):''' ညးတအ် ဝွံ စကာ နဲကဲ မၜိုဟ်သြိုဟ် မပ္တံကဵု ချူ လိက်၊ အာတ်မိက် အလဵုအသဳ၊ ကေုာံ ပတိုန် လိက် စၟတ်တဲ (Petitions) ရ။ ဂကောံ နူ အမေရိကာန် (NAWSA) ကေုာံ ဂကောံ မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု မဳလဳသေန် ဖဝ်သေတ် (Millicent Fawcett) ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန် တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂၠံင် ဏအ် ရ။ * '''သာဖရက်ဂျေတ် အစောန် (Suffragettes):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၃ ဂှ် '''[[အေမ္မလဳန် ပါန်ခါတ်]]''' (Emmeline Pankhurst) ဒက်ပတန် ဂကောံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် မၞိဟ်ဗြဴ (WSPU) ပ္ဍဲ ဍုင်အင်္ဂလာန် ရ။ ညးတအ် စကာ ကြက်အရေဝ် "Deeds, not words" (ကမၠောန်၊ ဟွံသေင် အရေဝ်) တုဲ စကာ နဲကဲ သ္ကာတ်မြဟ် မပ္တံကဵု ထပှ်ေ မန်သ္ၚိ ဇၞော်ဇၞော်၊ ကၠေင် ဇကု ကု ဇုက် ပသဲ ပ္ဍဲ ခြိုင် သ္ၚိစၠတ်၊ ကေုာံ တဝ်စၞေဟ် ဟွံစ စၞ (Hunger strikes) ကာလ ဒးဒုင် ရပ် ကြိုင် ရ။<ref name="holton">{{cite book |last=Holton |first=S. S. |title=Feminism and Democracy: Women's Suffrage and Reform Politics in Britain |publisher=Cambridge University Press |year=1986 |pages=45-56}}</ref> == ၄။ အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ ရးဥရောပ (Women's Suffrage in Europe) == ရးဥရောပ (Europe) ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မနွံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ မတၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် - * '''ဍုင် နဝ်ဒေတ် (Nordic Countries):''' ဒေသ ဏအ် ကလိဂွံ ပြဟ် အိုတ် ရ။ ဖေန်လာန် (၁၉၀၆)၊ နဝ်ဝေ (၁၉၁၃) ကေုာံ ဒေန်မက် (၁၉၁၅) တအ် ကဵု အခေါင်မာဲ ကိုပ်ကၠာ တၞဟ် ရ။ * '''အင်္ဂလာန် (United Kingdom):''' ကြဴနူ ပေါဲဗတိုက် ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ် ကေုာံ ဟိုတ်နူ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် လုပ် ရေင်တၠုင် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ပထမ (WWI) တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၈ အလဵုအသဳ ကဵု အခေါင်မာဲ ကု မၞိဟ်ဗြဴ အာယုက် ၃၀ ပြင်။ စိုပ် သၞာံ ၁၉၂၈ မှ ညးတအ် ကဵု အခေါင် တုပ် ကု မၞိဟ်တြုဟ် (အာယုက် ၂၁) ရ။ * '''ဍုင် ဥရောပ တၞဟ်ဂမၠိုင်:''' ဂျာမနဳ ကေုာံ ရုရှာ တအ် ကလိဂွံ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၈-၁၉၁၉ ရ။ ဆဂး ဍုင် ပြင်သေတ် ဂှ် ကလိဂွံ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၄၊ ကေုာံ သွိတ်ဇြာလာန် (Switzerland) ဂှ် ဒး မင် စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၇၁ မှ ကလိဂွံ အခေါင် ဏအ် ရ။ == ၅။ အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ တိုက် အမေရိက (Women's Suffrage in the Americas) == * '''ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (United States):''' ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ဝွံ ဂၠိင်သ္ၚောဲ ဗွဲမလောန် ရ။ ညးမက္ဍိုက်က္ဍိုပ် မပ္တံကဵု '''[[သူဇြာန် ဘဳ အာန်ထဝ်နဳ]]''' (Susan B. Anthony) ကေုာံ '''အလဳဇြဗေတ် ကေဒဳ သတာန်တောန်''' (Elizabeth Cady Stanton) တအ် ပတိတ် ဇြဟတ် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၀ ဂှ် "ပရေင်ပလေဝ် သၞောဝ် မရနုက်ကဵု ၁၉" (19th Amendment) အံင်ဇၞး အာ တုဲ မၞိဟ်ဗြဴ အမေရိကာန် သီုဖအိုတ် ကလိဂွံ အခေါင်မာဲ ရ။ * '''ကနေဒါ ကေုာံ လာတေန် အမေရိက:''' ကနေဒါ ကဵု အခေါင်မာဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၈ ရ။ ပ္ဍဲ တိုက် လာတေန် အမေရိက၊ ဍုင် ཨေကွေဒေါ (Ecuador) ဒှ် ပထမ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၉ တုဲ၊ ဗြာဇြဳ (Brazil) ကေုာံ ဥရုဂွေး (Uruguay) တအ် ဗက် ကၠုင် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၂ ရ။<ref name="daley">{{cite book |last=Daley |first=C. |author2=Nolan, M. |title=Suffrage and Beyond: International Feminist Perspectives |publisher=New York University Press |year=1994 |pages=102-118}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး သၞာံ မကဵု အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ ဍုင် အဓိကဂမၠိုင် |- ! ဍုင် (Country) ! သၞာံ မကလိဂွံ (Year) ! တင်စၟတ် (Notes) |- | နယူဇြဳလာန် || ၁၈၉၃ || ဒှ် ဍုင် ပထမအိုတ် အလုံ ဂၠးတိ။ |- | အဝ်သတေလျာ || ၁၉၀၂ || ဟွံပါလုပ် ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် အဗဝ်ရဳဂျေန် စဵုကဵု ၁၉၆၂။ |- | ဖေန်လာန် || ၁၉၀၆ || ဒှ် ဍုင် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ မကဵု အခေါင် ဒုင် ရုဲစှ် သီု ဖအိုတ်။ |- | ရုရှာ || ၁۹၁၇ || ကြဴနူ ပေါဲပၠန်ဂတး ရုရှာ။ |- | အင်္ဂလာန် (UK) || ၁၉၁၈ / ၁၉၂၈ || ၁၉၁၈ ဂှ် သွက် အာယုက် ၃၀ ပြင်၊ ၁၉၂၈ ဂှ် တုပ်သၟဟ် သီုဖအိုတ်။ |- | အမေရိကာန် || ၁၉၂၀ || နကဵု သၞောဝ် ပလေဝ် ၁၉ (19th Amendment)။ |- | အိန္ဒိယ || ၁၉၅၀ || နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဍုင်သၠးပွး တၟိ။ |- | သွိတ်ဇြာလာန် || ၁၉၇၁ || ကလိဂွံ လက္ကရဴ အိုတ် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ ပလိုတ်။ |- | သէုဒဳ အရေဗဳယျာ || ၂၀၁၅ || ဒှ် ဍုင် လက္ကရဴ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မကဵု အခေါင်။ |} == ၆။ အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ အာရှ ကေုာံ အာဖရိက (Women's Suffrage in Asia and Africa) == * '''အာရှ (Asia):''' ပ္ဍဲ တိုက်အာရှ၊ ပရေင်ချဳဓရာင် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်တဝ်စၞေဟ် သၠးပွး နူ ကဝ်လဝ်နဳ ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင် [[အိန္ဒိယ]] (India)၊ ဂကောံ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် သၠးပွး မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ဂန္ဓဳ (Gandhi) တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၀ ကလိဂွံ အခေါင်မာဲ တုပ်သၟဟ် ရ။ ဍုင် ဂျပေန် (Japan) ကလိဂွံ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ ရ။ * '''အာဖရိက (Africa):''' ပ္ဍဲ အာဖရိက၊ အခေါင်မာဲ ဂှ် ဆက်စပ် ကု လညာတ် ဖျေဟ် ကဝ်လဝ်နဳ (Decolonization) ရ။ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ဂါနာ၊ နိုင်ဂျီးရီးယား တအ် ကလိဂွံ အခေါင်မာဲ သီု မၞိဟ်တြုဟ် ကေုာံ မၞိဟ်ဗြဴ မွဲစွံ ပ္ဍဲ အခိင် ကလိဂွံ သၠးပွး ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၁၉၅၀ ကဵု ၁၉၆၀ တအ် ရ။ ပ္ဍဲ အာဖရိက သၠုင်ကျာ (South Africa) မၞိဟ်ဗြဴ သာ်ဗု ကလိဂွံ ပ္ဍဲ ၁၉၃၀၊ ဆဂး မၞိဟ်ဗြဴ လမ္စံက် တအ် ဒး မင် စဵုကဵု ပရေင်ပါ်ခြာ အသာ်စၞာံ (Apartheid) လီုလာ် အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၄ ရ။ == ၇။ နဲကဲ ပေါဲဗတိုက် ကေုာံ မဟာဗျူဟာဂမၠိုင် (Campaign Methods and Strategies) == မၞိဟ်ဗြဴ တအ် စကာ လဝ် နဲကဲ ပေါဲဗတိုက် နာနာ သာ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ဏအ် - # '''ပရေင်လလောင်တြး ကေုာံ လိက်ပတ် (Propaganda and Literature):''' ပတိတ် လိက်ကၞပ်၊ ဂျာနယ် တုဲ ဟီု တွဟ် ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ကၠိုဟ်ခိုဟ် လတူ အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ။ # '''ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ဇၞော်ဇၞော် (Mass Parades):''' ကၠောန် ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဂၠံင် ဍုင် ဥပမာ ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ပ္ဍဲ ဝါရှင်တန် ဒဳသဳ သၞာံ ၁၉၁၃ မနွံ မၞိဟ် ပါလုပ် လ္ၚီ ပြင်င် ရ။ # '''ပရေင်တဝ်စၞေဟ် သၞောဝ် (Civil Disobedience):''' မၞိဟ်ဗြဴ တအ် သ္ၚေဝ် ဟွံသၠာဲ အခေါန် (Tax resistance) ဟိုတ်နူ ညးတအ် ဟွံမဲ ကု မၞိဟ်စၞး (No taxation without representation) ရ။ # '''ပရေင်သ္ကာတ်မြဟ် (Militancy):''' WSPU ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန် စကာ နဲကဲ ထပှ်ေ မန်သ္ၚိ၊ စံင် သ္ၚိ၊ ကေုာံ ကၠေင် ဇကု ကု ပသဲ ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ စိုတ်စောဲ နူကဵု ပရိုင် တအ် ရ။ == ၈။ ဂကောံ ဍုင်သ္အာင် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ဂၠးတိ (International Organizations and Global Context) == ပရေင်ချဳဓရာင် အခေါင်မာဲ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပ္ဍဲ ဍုင် မွဲဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်ဆက်စပ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ * ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၄ ဂှ် ဒက်ပတန် '''မဟာမိတ် မၞိဟ်ဗြဴ ဂၠးတိ''' (International Alliance of Women - IAW) ပ္ဍဲ ဍုင် ဗာလင် (Berlin) သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် မဟာမိတ် အကြာ ဂကောံ မၞိဟ်ဗြဴ နူ ဍုင် နာနာ ရ။ * လက္ကရဴ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ၊ ကုလသမဂ္ဂ (UN) ပတိတ် လိက် '''လလောင်တြး အခေါင်အရာ မၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ''' (Universal Declaration of Human Rights) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ဇၟာပ် မၞိဟ် သီုဖအိုတ် နွံ အခေါင် ပါလုပ် ပ္ဍဲ အလဵုအသဳ ဍုင် ဇကု မတုပ်သၟဟ် (Article 21) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် စံချိန်စံညွှန်း ဂၠးတိ မသ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် ရ။<ref name="hannam">{{cite book |last=Hannam |first=J. |author2=Hunt, K. |title=Socialist Women: Britain, 1880s to 1920s |publisher=Routledge |year=2002 |pages=90-105}}</ref> == ၉။ ဖဵုသက်ရောက် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပရေင်မၞိဟ် (Impact and Social Changes) == ပရေင်ကလိဂွံ အခေါင်မာဲ ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ - * '''ပရေင်ဍုင်ကွာန်:''' မၞိဟ်ဗြဴ တအ် စ ပါလုပ် ပ္ဍဲ သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဒှ် အမာတ် ပါလဳမာန်၊ တုဲ ဂွံ ဒှ် ဝန်ဇၞော် တအ် ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် သၞောဝ်ဥပဒေ တအ် ဂွံ အာရီုစွံ လတူ ပြသၞာ မၞိဟ်ဗြဴ ကေုာံ ကောန်ၚာ် ဂၠိုင် တိုန် ရ။ * '''ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်:''' ကြဴနူ ကလိဂွံ အခေါင်မာဲ တုဲ၊ သၞောဝ် မဆေင် ကု အခေါင် ပိုင်ပြဳ ဒြပ်ရတ်၊ အခေါင် တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကေုာံ အခေါင် ပါ် ဒြပ် သမ္ဘာ ကဵု တၠသ္ၚိ တအ် လေဝ် ခိုဟ် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။ * '''လညာတ် ဂကောံမၞိဟ်:''' ပလီု ထောအ် လညာတ် တြေံ မဟီု တွဟ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဟွံနွံ ကု ဉာဏ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။ == ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် (Conclusion and Women's Rights Today) == ပရေင်တဝ်စၞေဟ် သွက် အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ ဝွံ ဒှ် ပေါဲအံင်ဇၞး မဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် လညာတ် တုပ်သၟဟ် ပရေင်မၞိဟ် (Gender equality) ရ။ တ္ၚဲဏအ်၊ ဍုင် ၉၉% ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ကဵု လဝ် အခေါင်မာဲ ကု မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ရ။ ဍုင် လက္ကရဴ အိုတ် မကဵု အခေါင် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် သဲုဒဳ အရေဗဳယျာ (Saudi Arabia) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ရ။ ၜိုန်ရ နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ကလိဂွံ လဝ် အခေါင် တုပ်သၟဟ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဆက် ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် မပ္တံကဵု ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ င္ၚုဟ် ကမၠောန် (Gender pay gap)၊ ပရေင်ဍဵုဍိုက် အကြမ်းဖက် (Violence against women)၊ ကေုာံ ပရေင်ပါလုပ် ပ္ဍဲ ကဆံင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် မသၠုင် (Underrepresentation in leadership) တအ် ဏီ ဖိုဟ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ဝင် အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ ဝွံ သှ်ေ တန်တဴ နဒဒှ် တင်ခ္ဍံက် မတွဟ် ကဵု ဇြဟတ် ညံင် ဂွံ ဆက် တဝ်စၞေဟ် သွက် အခေါင်အရာ မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ]] (Women's rights) * [[ဖေမဳနေဇြေမ်]] (Feminism) * [[အေမ္မလဳန် ပါန်ခါတ်]] (Emmeline Pankhurst) * [[သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy) {{Navbox | name = Women's rights | title = ပရေင်ချဳဓရာင် ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ (Women's Rights and Movements) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = လညာတ် ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် | list1 = * [[အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ]] (Women's suffrage) * [[ဖေမဳနေဇြေမ်]] (Feminism) * [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ]] (Women's rights) * [[အခေါင် ပရေင်ပညာ မၞိဟ်ဗြဴ]] (Women's right to education) | group2 = မၞိဟ် အဓိကဂမၠိုင် | list2 = * [[မေရဳ ဝေါလ်သတောန်ခရပ်]] (Mary Wollstonecraft) * [[အေမ္မလဳန် ပါန်ခါတ်]] (Emmeline Pankhurst) * [[သူဇြာန် ဘဳ အာန်ထဝ်နဳ]] (Susan B. Anthony) * [[မာလဳလဳ မောန်ထဝ်ဂဝ်မေရဳ]] (Lucretia Mott) | group3 = ဂကောံ ကေုာံ ပေါဲကောံသန္နိပါတ် | list3 = * [[ပေါဲကောံသန္နိပါတ် သဳနဳကာ ဖဝ်]] (Seneca Falls Convention) * [[မဟာမိတ် မၞိဟ်ဗြဴ ဂၠးတိ]] (International Alliance of Women) * [[ဂကောံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် မၞိဟ်ဗြဴ]] (WSPU) }} [[Category:အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ]] [[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ]] [[Category:ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] [[Category:ဖေမဳနေဇြေမ်]] [[Category:ပရေင်ချဳဓရာင် အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] 3ngx20kyuykp76f42pcq5dc7b6e0cr7 0 12018 57655 2026-10-08T07:29:54Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''ဖေမဳနေဇြေမ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Feminism'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် လပါ် ပရေင်မၞိဟ် (Social movements)၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political movements)၊ ကေုာံ လညာတ် သဳအိုရဳဂမၠိုင် မရန်တၟအ် လဝ် သွက်..." 57655 wikitext text/x-wiki '''ဖေမဳနေဇြေမ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Feminism'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် လပါ် ပရေင်မၞိဟ် (Social movements)၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political movements)၊ ကေုာံ လညာတ် သဳအိုရဳဂမၠိုင် မရန်တၟအ် လဝ် သွက်ဂွံ ပွံက်ထ္ၜး၊ ဒက်ပတန်၊ ကေုာံ ကလိဂွံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် အကြာ လိင် (တြုဟ် ကဵု ဗြဴ) ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ပူဂိုလ်၊ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ရ။<ref name="hooks">{{cite book |last=hooks |first=bell |title=Feminism is for Everybody: Passionate Politics |publisher=Pluto Press |year=2000 |pages=1-5}}</ref> ဖေမဳနေဇြေမ် ဝွံ ဒစးဒုင် သၞောတ် ပိုင်ပြဳ မၞိဟ်တြုဟ် (Patriarchy) မဒှ် သၞောတ် မကဵု လဝ် အခေါင်အရာ၊ အာဏာ ကေုာံ သြဇာ ကု မၞိဟ်တြုဟ် လတူ မၞိဟ်ဗြဴ တုဲ၊ ဂစာန် ရေင်တၠုင် ညံင် မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင်အရာ တုပ်သၟဟ် ကု မၞိဟ်တြုဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။ ပရေင်ချဳဓရာင် ဖေမဳနေဇြေမ် ဝွံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မပကဵု ညံင် ဂွံ ကတဵုဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပရေင်မၞိဟ် ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် မပ္တံကဵု အခေါင် ကဵု မဲ သွက် မၞိဟ်ဗြဴ (Women's suffrage)၊ အခေါင် ပိုင်ပြဳ ဒြပ်ရတ်၊ အခေါင် ကလိဂွံ ပရေင်ပညာ၊ အခေါင် ကလိဂွံ သြန်တာလျိုင် တုပ်သၟဟ် (Equal pay)၊ ကေုာံ အခေါင် ပိုင်ပြဳ ခန္ဓာကိုယ် ဇကု (Bodily autonomy) တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဖေမဳနေဇြေမ် နကဵု လညာတ် ဝင် ပရေင်ချဳဓရာင် လပှ် မပန် အဆံင်၊ လညာတ် သဳအိုရဳ၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် ဍေဟ် လတူ ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Woman-power emblem.svg|thumb|right|300px|သင်္ကေတ လက္ကရဴ ပရေင်ချဳဓရာင် မၞိဟ်ဗြဴ (Women's liberation movement) မဒှ် တဲ ကၟာတ် မနွံ အပ္ဍဲ သင်္ကေတ လိင် ဗြဴ ♀ (Venus symbol)။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == အရေဝ်ဝေါဟာရ "ဖေမဳနေဇြေမ်" (Feminism) ဝွံ ကၠုင် နူကဵု အရေဝ် ပြင်သေတ် ''féminisme'' မစကာ လဝ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ၜိုတ် သၞာံ ၁၈၃၇ နကဵု တၠပညာ သဵုယှေဝ်လေတ် ပြင်သေတ် ឆားလ် ဖူရီယေ (Charles Fourier) ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ဖေမဳနေဇြေမ် ဂှ် ဟွံသေင် ဆ အရာ မဆေင် ကု မၞိဟ်ဗြဴ သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် လညာတ် မယိုက်ဂၠေင် ညံင် လိင် သီုဖအိုတ် (တြုဟ်၊ ဗြဴ၊ ကေုာံ လိင် တၞဟ်တအ်) ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင်အရာ ကေုာံ ဂုဏ်သိက္ခာ တုပ်သၟဟ် ရ။ ရန်တၟအ် အဓိက သွက် ဖေမဳနေဇြေမ် ဂှ် - * '''ပရေင်ဍုင်ကွာန်:''' အခေါင် ကဵု မဲ၊ အခေါင် လုပ် ပြိုင် ပေါဲရုဲစှ်၊ ကေုာံ အခေါင် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင်။ * '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ်:''' အခေါင် လုပ် ကမၠောန် တုပ်သၟဟ်၊ အခေါင် ကလိဂွံ သြန်တာလျိုင် တုပ် ကု မၞိဟ်တြုဟ် မကၠောန် ကမၠောန် တုပ်၊ ကေုာံ အခေါင် ပိုင်ပြဳ ဒြပ်ရတ်။ * '''ပရေင်ခန္ဓာ ကေုာံ လိင်:''' အခေါင် စဵုဒၞာ နူ ပရေင်ပျဲပျာံ လပါ် ကာမ (Sexual harassment)၊ အခေါင် ရုဲစှ် ပရေင်သန္ဓေ (Reproductive rights)၊ ကေုာံ အခေါင် ဝေင်ပါဲ ပရေင်စှ်ေဒၞာဲ မဟွံမဲ ကု ဆန္ဒ (Forced marriage)။ == ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ လပှ် ပထမ (History and First-Wave Feminism) == ပရေင်ချဳဓရာင် ဖေမဳနေဇြေမ် ဝွံ ညးတအ် ပါ် လဝ် နကဵု "လပှ်" (Waves) ၄ အဆံင် သွက်ဂွံ ထောံထ္ၜး ကာလ အခိင် ကေုာံ ရန်တၟအ် မတၞဟ်ခြာ ရ။ '''လပှ် ပထမ''' (First-wave feminism) ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ လဒေါဝ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဍုင် ရးဥရောပ ပလိုတ် ကေုာံ ဍုင် အမေရိကာန် ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် လပှ် ပထမ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကလိဂွံ '''အခေါင် ကဵု မဲ''' (Women's suffrage) ကေုာံ အခေါင် ပိုင်ပြဳ ဒြပ်ရတ် သွက် မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ရ။ * ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၂ ဂှ် မေရဳ ဝေါလ်သတုန်းကရဖ် (Mary Wollstonecraft) ချူ လိက် '''[[ပရေင်တဝ်စၞေဟ် သွက် အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ]]''' (A Vindication of the Rights of Woman) မဒှ် လိက် ထ္ၜး လညာတ် ဖေမဳနေဇြေမ် အဓိက ပထမအိုတ် ရ။ * ပ္ဍဲ ဍုင် အင်္ဂလာန် ကေုာံ အမေရိကာန်၊ ဂကောံ သာဖရက်ဂျေတ် (Suffragettes) တအ် ထ္ၜး ဆန္ဒ ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ် တုဲ ကလိဂွံ အခေါင် ကဵု မဲ ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၁၉၁၈ ကဵု ၁၉၂၀ ရ။<ref name="freedman">{{cite book |last=Freedman |first=Estelle B. |title=No Turning Back: The History of Feminism and the Future of Women |publisher=Ballantine Books |year=2002 |pages=45-60}}</ref> == ၃။ လပှ် ဒုတိယ (Second-Wave Feminism) == '''လပှ် ဒုတိယ''' (Second-wave feminism) စတင် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၀ တအ် တုဲ ဆက် အာ စဵုကဵု ၁၉၈၀ တအ် ရ။ လပှ် ဏအ် လှဲလး တိုန် နူကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် တုဲ လုပ် စိုပ် အာ ပ္ဍဲ ပရေင်ဘဝ ပူဂိုလ် မပ္တံကဵု တာလျိုင် ပ္ဍဲ သ္ၚိ၊ ပရေင်လိင် (Sexuality)၊ ကေုာံ အခေါင်အရာ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကမၠောန် ရ။ * စကားပုံ အဓိက သွက် လပှ် ဏအ် ဂှ် "'''အရာ ပူဂိုလ် ဂှ် ဒှ် အရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ'''" (The personal is political) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ ပြသၞာ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သ္ၚိဌာန် ကေုာံ ဘဝ ပူဂိုလ် ဂှ် ဒှ် ဖဵု နူကဵု သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မဍဵုဍိုက် လဝ် မၞိဟ်ဗြဴ ရ။ * သၞာံ ၁၉၄၉ ဂှ် သဳမောန် ဒဳ ဗဝ်ဗွာ (Simone de Beauvoir) ချူ လိက် '''[[လိင် ဒုတိယ]]''' (The Second Sex) မပသောင် ထ္ၜး ဒဒှ်ရ "မၞိဟ်ဗြဴ ဂှ် ဒးဒုင် ဖန်ဗဒှ် လဝ် နူ သၞောတ် ပရေင်မၞိဟ်၊ ဟွံသေင် နူ သဘာဝ" ရ။ * ပ္ဍဲ အမေရိကာန်၊ ဗဲတဳ ဖရဳဒါန် (Betty Friedan) တအ် ဒက်ပတန် ဂကောံ မၞိဟ်ဗြဴ ကၟိန်ဍုင် (NOW) သွက်ဂွံ ဂစာန် အခေါင် ကမၠောန် တုပ်သၟဟ် ကေုာံ အခေါင် သၠုဟ် ကောန် (Abortion rights) ရ။ == ၄။ လပှ် တတိယ (Third-Wave Feminism) == '''လပှ် တတိယ''' (Third-wave feminism) စတင် ကၠုင် ပ္ဍဲ ၜိုတ် သၞာံ ၁၉၉၀ တအ် အကြာ ကောန်ၚာ် ညးမပါလုပ် ပ္ဍဲ လပှ် ဒုတိယ တအ် ရ။ လပှ် ဏအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ ညာတ် ဒဒှ်ရ လပှ် ဒုတိယ ဂှ် နွံ အာရီု ဆ လတူ မၞိဟ်ဗြဴ အသာ် ဗု၊ ဂကောံ မၞိဟ် လဒေါဝ်၊ ကေုာံ ဍုင် ရးပလိုတ် တအ် သၟး ရ။ * '''ပရေင်ဆက်စပ် အလုံ (Intersectionality):''' လညာတ် ဏအ် (မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ကိမ်ဗာလဳ ကရေန်ရှော Kimberlé Crenshaw) ထ္ၜး ဒဒှ်ရ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ပုဟ်။ ဍေဟ် တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ပရေင်နှဴရဴ အကြာ အသာ် စၞာံ (Race)၊ ကဆံင် ဘဝ (Class)၊ လိင် (Gender) ကေုာံ ဍုင် (Nationality) တအ် ရ။ * လပှ် တတိယ ဝွံ ထံက်ဂလာန် လတူ အခေါင်အရာ မၞိဟ် မနွံ လိင် မတၞဟ်ခြာ (LGBTQ+ rights) ကေုာံ ဟွံစၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် သ္ဒး ဒှ် ဆ "ညးဒးဒုင် ဍဵုဍိုက်" (Victims) သၟး ပုဟ်၊ ညးတအ် နွံ အစောံသတ္တိ မာန် ဖန်ဇန် ဘဝ ဇကု (Empowerment) ရ။<ref name="crenshaw">{{cite journal |last=Crenshaw |first=K. |title=Mapping the Margins: Intersectionality, Identity Politics, and Violence against Women of Color |journal=Stanford Law Review |year=1991 |volume=43 |issue=6 |pages=1241-1299}}</ref> == ၅။ လပှ် စတုတ္ထ ကေုာံ ခေတ် တၟိ (Fourth-Wave Feminism and Modern Era) == '''လပှ် စတုတ္ထ''' (Fourth-wave feminism) စတင် ကၠုင် ပ္ဍဲ ၜိုတ် သၞာံ ၂၀၁၂ တုဲ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ သၞောတ် အေန်တာနက် ကေုာံ မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် (Social media) ရ။ * ရန်တၟအ် အဓိက လပှ် ဏအ် ဂှ် သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် ပရေင်ပျဲပျာံ လပါ် ကာမ (Sexual harassment)၊ ပရေင်စကာ အဝဵု ဂံက်ဂံက် (Rape culture) ကေုာံ ပရေင်ဟီု ပျုတ်ပဒေက် မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ လပှ် ကျာ ရ။ * '''ပရေင်ချဳဓရာင် #MeToo:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၇ ဂှ်၊ ပရေင်ချဳဓရာင် #MeToo (အဲလေဝ် ကီု) ကတဵုဒှ် အလုံ ဂၠးတိ သွက်ဂွံ ဖ္ဍိုက်ဗပေင် သတ္တိ ကု မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ညံင် ဂွံ ဟီု တိတ် ပရူ ညးတအ် ဒးဒုင် ပျဲပျာံ လပါ် ကာမ နူကဵု မၞိဟ်တြုဟ် မနွံ အာဏာ တအ် ရ။ * ဖေမဳနေဇြေမ် ခေတ် ဏအ် ဝွံ နွံ ပရေင်ချဳဓရာင် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital activism) ဇၞော် ဗွဲမလောန် တုဲ သီု အာရီုစွံ လတူ အခေါင် သၟာကမၠောန် လိင် (Sex workers) ကေုာံ အခေါင် တြာန်ဂျေန်ဒါ (Transgender rights) ကီု ရ။ == ၆။ လညာတ် သဳအိုရဳ ကေုာံ ဂကူ ဖေမဳနေဇြေမ် (Ideologies and Subtypes) == ဖေမဳနေဇြေမ် ဝွံ ဒှ် ဟွံသေင် လညာတ် မွဲ ဓဝ်။ ဍေဟ် ပါ် လဝ် နကဵု ဂကူ လညာတ် သဳအိုရဳ နာနာ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ - {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ဖေမဳနေဇြေမ် အဓိကဂမၠိုင် |- ! ဂကူ ဖေမဳနေဇြေမ် ! တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ လညာတ် အဓိက ! နဲကဲ သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ |- | '''ဖေမဳနေဇြေမ် လဳဗရယ် (Liberal Feminism)''' | ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် လိင် ဂှ် ကၠုင် နူ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ယေန်သၞာင် တြေံ။ | ပလေဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal reform) ညံင် ဂွံ တုပ်သၟဟ်၊ ပံက် အခေါင် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ကမၠောန် သွက် မၞိဟ်ဗြဴ အပ္ဍဲ သၞောတ် မနွံ လၟုဟ်။ |- | '''ဖေမဳနေဇြေမ် ရာဒဳကယ် (Radical Feminism)''' | ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ သၞောတ် "မၞိဟ်တြုဟ် ဓလီု" (Patriarchy) ဂှ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် ပြသၞာ သီုဖအိုတ် ရ။ သၞောတ် ဏအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဇၟာပ် ကဏ္ဍ ဘဝ။ | သ္ဒး ပလီုပလာ် ထောအ် သၞောတ် ပိုင်ပြဳ မၞိဟ်တြုဟ် အလုံ မွဲ တုဲ ဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ် တၟိ မဟွံမဲ ကု ပရေင်အုပ်ဓုပ် နကဵု လိင်။ |- | '''ဖေမဳနေဇြေမ် မာတ်သဇြေမ် (Marxist/Socialist Feminism)''' | ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ပရေင်ဍဵုဍိုက် မၞိဟ်ဗြဴ ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေပဳတယ်လစ် (Capitalism)။ | သ္ဒး ပလီု သၞောတ် ကေပဳတယ်လစ် တုဲ၊ သ္ဒး ကဵု င္ၚုဟ်မး လတူ ကမၠောန် မၞိဟ်ဗြဴ မကၠောန် ပ္ဍဲ သ္ၚိ (Unpaid domestic labor)။ |- | '''ဖေမဳနေဇြေမ် ပရေင်ဆက်စပ် (Intersectional Feminism)''' | ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ပရေင်ဍဵုဍိုက် ဂှ် ဟွံတန်တဴ လတူ လိင် မွဲ ဓဝ်။ ဍေဟ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အသာ်၊ ဘာသာ၊ ကဆံင် ဘဝ။ | သ္ဒး တဝ်စၞေဟ် ကု ဝါဒ အသာ် စၞာံ (Racism) ကေုာံ ဝါဒ ကဆံင် ဘဝ (Classism) မွဲစွံ ကု ဝါဒ လိင် (Sexism)။ |} == ၇။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Impact on Society and Culture) == ပရေင်ချဳဓရာင် ဖေမဳနေဇြေမ် ဝွံ ကဵု လဝ် ဖဵုသက်ရောက် ဇၞော်ဇၞော် လတူ ဂကောံမၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ - * '''ပရေင်အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန်:''' ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင်၊ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ကလိဂွံ အခေါင် သြိုင် သ္ၚိဌာန်၊ အခေါင် ပိုင်ပြဳ ဒြပ်ရတ် ကေုာံ အခေါင် ကွာဲ သမ္ဘာ ကဵု တၠသ္ၚိ (Divorce rights) နကဵု တရားမျှတ ရ။ * '''ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကမၠောန်:''' စၞး မဒး ကၠောန် ဆ ကမၠောန် ပ္ဍဲ သ္ၚိ၊ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် လၟုဟ် လုပ် ကၠောန် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ အေန်ဂျေန်နဳယာ၊ ဂဥုဲ၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ကေုာံ ပၞာန် မာန် ကၠုင် ရ။ သၞောဝ်ဥပဒေ ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ပါ်ခြာ အခေါင် သြန် (Equal Pay Act) လေဝ် စၟတ်သမ္တီ ကၠုင် ရ။ * '''ပရေင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ အရေဝ်:''' အရေဝ်ဝေါဟာရ မစကာ လဝ် အစောဲ အလာ် လိင် တအ် (Sexist language) ဂှ် ဒးဒုင် ပြံင်လှာဲ ကၠုင် ညံင် ဂွံ ဒှ် လဒေါဝ် (Gender-neutral language) ရ (ဥပမာ - မၞိဟ်စၟတ်မင် ပၟတ် Fireman ဂှ် ပြံင် နဒဒှ် Firefighter)။<ref name="lorber">{{cite book |last=Lorber |first=Judith |title=Gender Inequality: Feminist Theories and Politics |edition=5th |publisher=Oxford University Press |year=2012 |pages=15-30}}</ref> == ၈။ ဖေမဳနေဇြေမ် ပ္ဍဲ အာရှ ကေုာံ ဂၠးတိ (Feminism in Asia and Global Context) == ဖေမဳနေဇြေမ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လညာတ် ရးပလိုတ် မွဲ ဓဝ် ပုဟ်။ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ရးအာရှ ကေုာံ အာဖရိက တအ် လေဝ် နွံကဵု ပရေင်ချဳဓရာင် ဖေမဳနေဇြေမ် မကိတ်ညဳ ကု ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပြသၞာ ညးတအ် အပိုင် ရ။ * '''ဖေမဳနေဇြေမ် ကြဴ-ကဝ်လဝ်နဳ (Postcolonial Feminism):''' ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဖေမဳနေဇြေမ် ရးပလိုတ် ဂှ် လဆောဝ် မ္ဂး ဟွံကိတ်ညဳ ကု ဘဝ မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ ဍုင် မဇၞော်မောဝ် တအ် ရ။ လညာတ် ဏအ် တဝ်စၞေဟ် ကု သြဇာ ယေန်သၞာင် ရးပလိုတ် ကေုာံ ပရေင်ဍဵုဍိုက် နူ သၞောတ် တြေံ ဍုင် ညးတအ် မွဲစွံ ရ။ * ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဒေသ အာရှ အရှေ့တောင်၊ ဂကောံ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် မပ္တံကဵု '''[[ဂကောံ မၞိဟ်ဗြဴ မန်]]''' (Mon Women's Organization) တအ် ဝွံ ရေင်တၠုင် ဒၟံင် ညံင် ကောန်ၚာ် ဗြဴ တအ် ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ပညာ၊ ဒစးဒုင် ပရေင်ပျဲပျာံ အပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် (Sexual violence in conflict) ကေုာံ ညံင် မၞိဟ်ဗြဴ ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ == ၉။ ပရေင်ပါ်ပဲါ ကေုာံ ပရေင်ဒစးဒုင် (Criticisms and Opposition) == ပရေင်ချဳဓရာင် ဖေမဳနေဇြေမ် ဝွံ ဒးဒုင် ဆဵုဂဗ ကု ပရေင်ပါ်ပဲါ ကေုာံ ပရေင်ဒစးဒုင် (Anti-feminism) နာနာ သာ် ရ - * '''ပရေင်ဒစးဒုင် နူ လပါ် တြေံ (Conservative Opposition):''' လညာတ် ဘာသာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် တြေံ လ္ၚဵု တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဖေမဳနေဇြေမ် ဝွံ ပလီုပလာ် ထောအ် လဒက်ပတန် သ္ၚိဌာန် (Family structure) ကေုာံ တာလျိုင် သဘာဝ မၞိဟ်တြုဟ် ကဵု ဗြဴ ရ။ * '''ပရေင်ချဳဓရာင် အခေါင်အရာ မၞိဟ်တြုဟ် (Men's Rights Movement):''' ဂကောံ လ္ၚဵု တအ် ဟီု ဒဒှ်ရ ဖေမဳနေဇြေမ် လၟုဟ် ဂှ် အာ လောန် အာ တုဲ၊ ပကဵု ညံင် မၞိဟ်တြုဟ် တအ် ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် စၞး ဂှ် (ဥပမာ - ပြသၞာ မၞိဟ်တြုဟ် ကျ မဲ ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ အခိင် ပါ် ကောန်) ရ။ * '''ပရေင်ပါ်ပဲါ အပ္ဍဲ ဂကောံ (Internal Critiques):''' တၠပညာ ဖေမဳနေဇြေမ် အသာ် လမ္စံက် တအ် ပါ်ပဲါ လဝ် ဖေမဳနေဇြေမ် ရးပလိုတ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဂၠာဲ ဖဵု သွက် ဆ မၞိဟ်ဗြဴ အသာ် ဗု မနွံ သြန် တအ် သၟး ရ။<ref name="faludi">{{cite book |last=Faludi |first=Susan |title=Backlash: The Undeclared War Against American Women |publisher=Crown Publishing |year=1991 |pages=75-90}}</ref> == ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) == ဖေမဳနေဇြေမ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မွဲ ဓဝ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဂကောံမၞိဟ် ညံင် ဂွံ နွံ ကု ပရေင်တရားမျှတ ကေုာံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ရ။ နူကဵု ဂစာန် အခေါင် ကဵု မဲ ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် လၟုဟ်၊ ဖေမဳနေဇြေမ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် ရုပ်ရဴ နာနာ သာ် သွက်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု အကာဲအရာ ခေတ် ရ။ ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ဖေမဳနေဇြေမ် သ္ဒး ဆက် ရပ်စပ် ကု ပြသၞာ မပ္တံကဵု ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် သြန်တာလျိုင် မဆက် နွံ ဒၟံင်၊ ပြသၞာ ပရေင်ပျဲပျာံ လပါ် ကာမ အပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကမၠောန်၊ ကေုာံ သ္ဒး ဖန်ဇန် ညံင် အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ ဍုင် မဇၞော်မောဝ် အောန် တအ် ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ဍာံပြ ရောင်။ ဖေမဳနေဇြေမ် အနာဂတ် ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ဒဒှ်ရ ဍေဟ် မာန် ပံင်ကောံ ရမ္သာင် မၞိဟ် နူကဵု ကဆံင် ဘဝ ကေုာံ ဂကူ နာနာ ညံင် ဂွံ ဒှ် ဒြဟတ် မွဲ မာန် ဟွံမာန် ဂှ် ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ]] (Women's rights) * [[သၞောတ် မၞိဟ်တြုဟ် ဓလီု]] (Patriarchy) * [[ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင်]] (Gender equality) * [[မာတ်သဇြေမ်]] (Marxism) {{Navbox | name = Feminism Topics | title = ပရူပရာ ဆက်စပ် ကု ဖေမဳနေဇြေမ် (Feminism Topics) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = လညာတ် သဳအိုရဳဂမၠိုင် | list1 = * [[ဖေမဳနေဇြေမ် လဳဗရယ်]] (Liberal feminism) * [[ဖေမဳနေဇြေမ် ရာဒဳကယ်]] (Radical feminism) * [[ဖေမဳနေဇြေမ် မာတ်သဇြေမ်]] (Marxist feminism) * [[ဖေမဳနေဇြေမ် ပရေင်ဆက်စပ်]] (Intersectional feminism) | group2 = လပှ် ဝင် ပရေင်ချဳဓရာင် | list2 = * [[ဖေမဳနေဇြေမ် လပှ် ပထမ]] (First-wave) * [[ဖေမဳနေဇြေမ် လပှ် ဒုတိယ]] (Second-wave) * [[ဖေမဳနေဇြေမ် လပှ် တတိယ]] (Third-wave) * [[ဖေမဳနေဇြေမ် လပှ် စတုတ္ထ]] (Fourth-wave) | group3 = ပြသၞာ ကေုာံ အခေါင်အရာ | list3 = * [[အခေါင် ကဵု မဲ မၞိဟ်ဗြဴ]] (Women's suffrage) * [[အခေါင် ရုဲစှ် ပရေင်သန္ဓေ]] (Reproductive rights) * [[ပရေင်တုပ်သၟဟ် သြန်တာလျိုင်]] (Equal pay) * [[ပရေင်ပျဲပျာံ လပါ် ကာမ]] (Sexual harassment) | group4 = မၞိဟ် အဓိကဂမၠိုင် | list4 = * [[မေရဳ ဝေါလ်သတုန်းကရဖ်]] (Mary Wollstonecraft) * [[သဳမောန် ဒဳ ဗဝ်ဗွာ]] (Simone de Beauvoir) * [[ဗဲတဳ ဖရဳဒါန်]] (Betty Friedan) * [[ကိမ်ဗာလဳ ကရေန်ရှော]] (Kimberlé Crenshaw) }} [[Category:ဖေမဳနေဇြေမ်]] [[Category:သဳအိုရဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] [[Category:ပရေင်ချဳဓရာင် ပရေင်မၞိဟ်]] [[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] pw3lt0ercvl7c9g9pvbcajm2m70pqla 0 12019 57657 2026-10-08T07:40:55Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Gender equality''), မကော်စ နကဵု ယၟု သၞောဝ် '''ပရေင်တုပ်သၟဟ် အခေါင်အရာ လိင်''' (Sexual equality) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ မဖန်ဇန် ညံင် လိင် သီုဖအိုတ် ဂ..." 57657 wikitext text/x-wiki '''ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Gender equality''), မကော်စ နကဵု ယၟု သၞောဝ် '''ပရေင်တုပ်သၟဟ် အခေါင်အရာ လိင်''' (Sexual equality) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ မဖန်ဇန် ညံင် လိင် သီုဖအိုတ် ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင်အရာ၊ တာလျိုင်၊ ကေုာံ အခေါင်အရာ မတုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဟွံသေင် ဆ ပရေင်တုပ်သၟဟ် အကြာ မၞိဟ်တြုဟ် ကေုာံ မၞိဟ်ဗြဴ သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် သီု ပံင်ကောံ လဝ် အခေါင်အရာ သွက် မၞိဟ် လိင်တၞဟ် (LGBTQ+) တအ် ညံင် ဟွံဂွံ ဒးဒုင် ပါ်ခြာ ကေုာံ ဍဵုဍိုက် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်လိင် ညးတအ် ရ။ ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင် ဝွံ ဒှ် အခေါင်အရာ သဇိုင် မၞိဟ် (Fundamental human right) မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ် သီု ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဂၠးတိ မနွံကဵု ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ လၟိုန် (Sustainable development) ရ။<ref name="unfpa">{{cite web |url=https://www.unfpa.org/gender-equality |title=Gender equality |publisher=United Nations Population Fund (UNFPA) |year=2020 |access-date=October 8, 2026}}</ref> ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ၜိုန်ရ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပတန် လဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ပါ်ခြာ အခေါင်အရာ လိင် (Gender discrimination) မပ္တံကဵု ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် သြန်ဂိတု ကမၠောန် (Gender pay gap)၊ ပရေင်ပကီုပရာပ် လတူ မၞိဟ်ဗြဴ ကေုာံ အခေါင်အရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် မအောန် ဒၟံင် တအ် ဂှ် ဆက် ကတဵုဒှ် ဒၟံင် ဖိုဟ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်ပညာ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ အခေါင်အရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ အကာဲအရာ ဂၠးတိ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Gender Equality.svg|thumb|right|300px|သင်္ကေတ ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင် (Gender equality) မဒှ် သင်္ကေတ မစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်တုပ်သၟဟ် အကြာ မၞိဟ်တြုဟ် ကေုာံ မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ်။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == "ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင်" ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ မကဵု အခေါင် ကု မၞိဟ် ဇၟာပ် တၠ၊ ဟွံရုဲ လိင် (Gender)၊ ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ဇၞော်မောဝ်၊ တာလျိုင် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ အခေါင်အရာ မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် တုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ် ရ။ ဍေဟ် ဟွံဂွံ အဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်တြုဟ် ကေုာံ မၞိဟ်ဗြဴ ဒး တုပ် အာ ဇၟာပ် အရာ ပုဟ်၊ ဆဂး ဍေဟ် ဂွံ အဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ အခေါင်အရာ ကေုာံ အခေါင် ကလိဂွံ (Opportunities) တအ် ဂှ် ဟွံဒး တန်တဴ ဒၟံင် လတူ လိင် မကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ * '''ပရေင်တုပ်သၟဟ် အခေါင်အရာ (Equality of opportunity):''' ဇၟာပ် လိင် သ္ဒး နွံ အခေါင် အာ ဘာ တုပ်သၟဟ်၊ အခေါင် ကၠောန် ကမၠောန် တုပ်သၟဟ် ကေုာံ အခေါင် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် တုပ်သၟဟ်။ * '''ပရေင်ကဵု အဝဵု (Empowerment):''' သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဏအ် မ္ဂး၊ သ္ဒး သၠုင် ပတိုန် ဒြဟတ် ကေုာံ အဝဵု (Empowerment) သွက် မၞိဟ်ဗြဴ ကေုာံ ဂကောံ မဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် တအ် ညံင် ညးတအ် ဂွံ မာန် တန်တဴ နကဵု ဇကု ညးတအ် ရ။ ကုလသမဂ္ဂ (UN) စၟတ်သမ္တီ လဝ် ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင် ဏအ် နဒဒှ် တင်ရန်တၟအ် ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ လၟိုန် မရနုက်ကဵု ၅ (Sustainable Development Goal 5) သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်မၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ == ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် (History and Movements) == ဝင် ပရေင်ချဳဓရာင် သွက် ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင် ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု ဗွဝ်ကၠံ ဗွဲမဂၠိုင် တေအ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ်၊ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု သၞောတ် မအံက် ပိုင်ပြဳ (Patriarchy) မပကဵု ညံင် မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဂွံ ဒး တန်တဴ သၟဝ် ဩဇာ မၞိဟ်တြုဟ် လၟိုန် ရ။ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် သွက် အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် နကဵု လညာတ် '''[[ဝါဒဖေမဳနေတ်]]''' (Feminism) မပါ် လဝ် နကဵု အလန် (Waves) အဓိက နာနာ သာ် - # '''အလန် ပထမ (First-wave feminism):''' ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ နှောင်းပိုင်း ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ လဒေါဝ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ။ အာရီုစွံ အဓိက လတူ အခေါင် ကဵု မဲ သွက် မၞိဟ်ဗြဴ (Women's suffrage) ကေုာံ အခေါင် ပိုင်ပြဳ ဒြပ်ရတ်။ ဥပမာ ဍုင် နယူးဇြဳလာန် (New Zealand) ဒှ် ဍုင် ပထမအိုတ် မကဵု အခေါင် မဲ ကု မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၃ ရ။ # '''အလန် ဒုတိယ (Second-wave feminism):''' ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၀ စဵုကဵု ၁၉၈၀ တအ်။ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကမၠောန်၊ အခေါင်အရာ ပရေင်မေထုန်၊ ကေုာံ ပရေင်ဒစးဒုင် ပရေင်ပကီုပရာပ် လတူ မိမ (Domestic violence)။ # '''အလန် တတိယ ကေုာံ စတုတ္ထ (Third and Fourth-wave feminism):''' စတင် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀ တအ် စဵုကဵု လၟုဟ်။ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ဆက်စပ် လိင် ကု ဂကူ၊ ဘာသာ (Intersectionality) ကေုာံ ပရေင်စကာ ဝေပ်သာက် မဳဒဳယာ (Social media) သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် ပရေင်စောဲလာံ လိင် (ဥပမာ ပရေင်ချဳဓရာင် #MeToo)။<ref name="connell">{{cite book |last=Connell |first=R.W. |title=Gender and Power: Society, the Person and Sexual Politics |publisher=Stanford University Press |year=1987 |pages=45-60}}</ref> == ၃။ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ (Equality in Education) == ပရေင်ပညာ ဝွံ ဒှ် လွဟ် အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် ပသောင် ပြသၞာ ပရေင်ပါ်ခြာ လိင် ရ။ ၜိုန်ရ ဂၠးတိ ဏအ် ကလိဂွံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ကောန်ၚာ် ဗြဴ ၜိုတ် ၁၂၉ ပြကောဋိ ဂှ် ဟွံဂွံ အခေါင် အာ ဘာ (Out of school) ဏီ ရ။ * '''တင်ဝါတ်ဂါတ်ဂမၠိုင်:''' ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မဒိုက်ဂတ် တအ်၊ မိမ တအ် ရုဲစှ် သွက်ဂွံ ပလံင် ကောန်ၚာ် တြုဟ် အာ ဘာ ဂၠိုင် နူ ကောန်ၚာ် ဗြဴ၊ ဟိုတ်နူကဵု ပြသၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ထပ်တဲ အခိင် ဍောတ်ဍောတ် (Child marriage) ရ။ * '''ဖဵု ပရေင်ပညာ ကု မၞိဟ်ဗြဴ:''' တၠပညာ တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ကလိဂွံ ပရေင်ပညာ မ္ဂး၊ ညးတအ် မာန် ကၠောန် သြန် ဂၠိုင် တိုန်၊ အာယုက် မဂျိုင်တန်တဴ ကောန်ၚာ် သၠုင် တိုန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလုံ ဍုင် ဂှ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမမံက်ဂတှ် ရ။ ကုလသမဂ္ဂ ဂစာန် ဒၟံင် ညံင် ကောန်ၚာ် ဇၟာပ် တၠ ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ဗ္တောန် ပညာ သဇိုင် မတုပ်သၟဟ် ညံင် ဂွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် သွက် အနာဂတ် ရ။ == ၄။ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန် (Economic Equality and Workplace) == ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် လိင် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲ ကမၠောန် (Workplace) ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ လၟုဟ် ရ။ {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တင်ဂၞင် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အကြာ လိင် (အတိုင် စရင် WEF ၂၀၂၃) |- ! ပြသၞာ အဓိက ! သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ |- | '''ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် သြန်ဂိတု''' (Gender Pay Gap) | အလုံ ဂၠးတိ၊ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ကလိဂွံ သြန် ဆ ၇၇ ဖြာ (Cents) သၟး ယဝ်ရ မၞိဟ်တြုဟ် ကလိဂွံ ၁ ဒဝ်လာ သွက် ကမၠောန် မတုပ်သၟဟ်။ |- | '''ကမၠောန် ဟွံဂွံ သြန်''' (Unpaid Care Work) | မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဒး ကၠောန် ကမၠောန် သ္ၚိ ကေုာံ လွဳလွတ် ကောန်ၚာ် သက်ကု သြန် ဂၠိုင် နူ မၞိဟ်တြုဟ် ၃ ဆ စဵုကဵု ၄ ဆ ရ။ |- | '''ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ကဆံင်''' (Glass Ceiling) | ပ္ဍဲကဵု ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော်၊ လၟိဟ် မၞိဟ်ဗြဴ မနွံ ပ္ဍဲ ကဆံင် ဂဥုပ် (CEOs) ကေုာံ ကံင်သဳ အုပ်ဓုပ် ဂှ် နွံ အောန် ဗွဲမလောန်။ |} ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မၞိဟ်ဗြဴ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ဒှ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် သီု ဒှ် ဖဵု သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ရ။ စရင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တုပ် ကု မၞိဟ်တြုဟ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် ဇၞော် ပတိုန် ဂျဳဒဳပဳ (GDP) ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် ပြကောဋိ ဒဝ်လာ ရ။<ref name="wef">{{cite web |url=https://www.weforum.org/reports/global-gender-gap-report-2023 |title=Global Gender Gap Report 2023 |publisher=World Economic Forum |year=2023 |access-date=October 8, 2026}}</ref> == ၅။ အခေါင်အရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပါလုပ် (Political Rights and Participation) == ပရေင်ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political participation) ဂှ် ဒှ် အရာ အဓိက သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သၞောဝ် မညိင်သၟဟ် သွက် လိင် သီုဖအိုတ် ရ။ ၜိုန်ရ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဒှ် လၟိဟ် မၞိဟ် ကဝက် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု စၠတ်ဓရ် (Parliaments) လၟိဟ် မၞိဟ်ဗြဴ ဂှ် နွံ ဆ ၜိုတ် ၂၆% သၟး ပ္ဍဲ အလုံ ဂၠးတိ ရ (စရင် သၞာံ ၂၀၂၃)။ * '''စၠတ်ဓရ် ကေုာံ အလဵုအသဳ:''' ဍုင် ရဝမ်ဒါ (Rwanda) ကေုာံ ဍုင် နဝ်ဝေ (Norway) တအ် ဒှ် ဍုင် မနွံ လၟိဟ် ညးစၞး မၞိဟ်ဗြဴ သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ စၠတ်ဓရ် ရ။ * '''သၞောတ် ကွိုတာ (Quota systems):''' ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် လၟုဟ် စကာ သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ လၟိဟ် မၞိဟ်ဗြဴ မအောန် အိုတ် သ္ဒး ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲစှ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ ကမ္မတဳ အလဵုအသဳ သွက်ဂွံ သၠုင် ပတိုန် ပရေင်ပါလုပ် ရ။ မၞိဟ်ဗြဴ မဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် (Head of State) တအ် မလေပ် အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ဖန်ဇန် ပရေင်မၞိဟ်၊ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေင်ပညာ ဂၠိုင် နူ မၞိဟ်တြုဟ် တအ် ရ။ == ၆။ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ အခေါင်အရာ ပရေင်မေထုန် (Health and Reproductive Rights) == အခေါင်အရာ ပရေင်ထတ်ယုက် မေထုန် (Sexual and Reproductive Health and Rights - SRHR) ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင် ရ။ * '''အခေါင် ပိုင်ပြဳ ခန္ဓာကိုယ် (Bodily Autonomy):''' မၞိဟ်ဗြဴ တအ် သ္ဒး နွံ အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု ဇကု ညးတအ် ပရူ ဒဒှ်ရ ညးတအ် မိက်ဂွံ ဂွံ ကောန် ဟွံမိက်ဂွံ ဂွံ၊ ကေုာံ အခိင် လဵု မိက်ဂွံ ဂွံ ရ။ * '''စကာ ဂဥုဲ စဵုဒၞာ ကောန်ၚာ် (Contraception):''' ပရေင်ကလိဂွံ ဂဥုဲ စဵုဒၞာ မာန် ပကဵု ညံင် မၞိဟ်ဗြဴ တအ် မာန် ဖန်ဇန် အနာဂတ် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ကမၠောန် ညးတအ် မာန် ရ။ * '''ပရေင်စဵုဒၞာ သၠးဂၠံဂဝ် ကေုာံ ခြာ ကောန် (Maternal Health and Abortion):''' ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင်၊ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဒး စုတိ ဒၟံင် ဟိုတ်နူ ပရေင်သၠးဂၠံဂဝ် မဟွံမဲ ကု ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အခေါင် ခြာ ကောန် (Abortion rights) မဒှ် အရာ မကဵု ဖဵု လတူ လမျီု ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ညးတအ် ရ။<ref name="sen">{{cite book |last=Sen |first=Amartya |title=More Than 100 Million Women Are Missing |publisher=The New York Review of Books |year=1990 |pages=61-66}}</ref> == ၇။ ပရေင်ပကီုပရာပ် လတူ မၞိဟ်ဗြဴ ကေုာံ လိင် (Gender-based Violence) == ပရေင်ပကီုပရာပ် မဒုင်သဇိုင် လတူ လိင် (Gender-based violence - GBV) ဝွံ ဒှ် ပရေင်လီုလာ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ * '''ပရေင်ပကီုပရာပ် ပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန် (Domestic Violence):''' မၞိဟ်ဗြဴ ၃ ပ္ဍဲ ၁ တၠ လၟိုန် ဒးဒုင် ပရေင်ပကီုပရာပ် နကဵု ရူပ ဟွံသေင်မ္ဂး လိင် နူကဵု တြုဟ်တၠသ္ၚိ ဟွံသေင်မ္ဂး သကအ်ရဲ ညးတအ် ရ။ * '''ပရေင်စောဲလာံ လိင် (Sexual Harassment):''' ကတဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကမၠောန်၊ ဒၞာဲ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ လတူ လပှ်ကျာ (Cyberbullying) ဗွဲမဂၠိုင်။ * '''ဓလေ့ထုံးစံ မလီုလာ် (Harmful Practices):''' ပရေင်ထပ်တဲ အခိင် ဍောတ်ဍောတ် (Child marriage) ကေုာံ ပရေင်စုတ် ၚေက် အင်္ဂဇာတ် မၞိဟ်ဗြဴ (Female Genital Mutilation - FGM) ဝွံ ဆက် ကတဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ အာဖရိက ကေုာံ အာရှ လ္ၚဵု တအ် ဏီ ရ။ == ၈။ အခန်းကဏ္ဍ ဂၠးတိ ကေုာံ ပရေင်ပံင်ကောံ ကုလသမဂ္ဂ (Global Role and UN Involvement) == ကုလသမဂ္ဂ (UN) ဝွံ ဒှ် အေန်သတဳကျူရှေန် အဓိက မချဳဓရာင် သွက် ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင် လတူ ဂၠးတိ ရ။ > "ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ဒှ် အခေါင်အရာ သဇိုင် မၞိဟ် သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် သီု ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် မနွံပၟိက် အိုတ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဂၠးတိ မနွံကဵု ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ မတန်တဴ လၟိုန် ရ။" — ''ကုလသမဂ္ဂ'' * '''SDG 5:''' တင်ရန်တၟအ် ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ လၟိုန် မရနုက်ကဵု ၅ (Sustainable Development Goal 5) ဂှ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် သွက်ဂွံ "ကလိဂွံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင် ကေုာံ သၠုင် ပတိုန် အဝဵု သွက် မၞိဟ်ဗြဴ ကေုာံ ကောန်ၚာ် ဗြဴ သီုဖအိုတ်" ကၠာ ဟွံစိုပ် သၞာံ ၂၀၃၀ ရ။ * '''CEDAW:''' လိက်ကသုက် ကၟိန်ဍုင်ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် ပရေင်ပါ်ခြာ လတူ မၞိဟ်ဗြဴ သီုဖအိုတ် (Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination Against Women) မဒှ် "သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ အလုံ ဂၠးတိ" ရ။<ref name="unwomen">{{cite web |url=https://www.unwomen.org/en/news/in-focus/women-and-the-sdgs/sdg-5-gender-equality |title=SDG 5: Achieve gender equality and empower all women and girls |publisher=UN Women |year=2021 |access-date=October 8, 2026}}</ref> == ၉။ ပြသၞာ ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ကေုာံ အကာဲအရာ မဆက်စပ် (Modern Challenges and Intersectionality) == ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ်၊ လညာတ် သွက် ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် တုဲ ပံင်ကောံ လဝ် လညာတ် အကာဲအရာ မဆက်စပ် (Intersectionality) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဂွံ အဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ပါ်ခြာ ဏအ် ဒးဒုင် ဇၞော် တိုန် ယဝ်ရ လိင် ဏအ် ဆက်စပ် အာ ကု အသာ် စၞာံ၊ ဘာသာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကဆံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရ။ * '''LGBTQ+ Rights:''' ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင် လၟုဟ် ပါလုပ် သီုကဵု ပရေင်စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ညးမနွံ လိင်တၞဟ် (LGBTQ+ people) ညံင် ဟွံဂွံ ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် ပ္ဍဲ သၞောဝ် ကေုာံ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။ * '''ပရေင်ပါ်ခြာ နကဵု ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Gender Divide):''' ပ္ဍဲ ခေတ် အေန်တာနဲ၊ မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ ဍုင် မဇၞော်မောဝ် အောန် တအ် ကလိဂွံ အခေါင် စကာ အေန်တာနဲ ကေုာံ နည်းပညာ အောန် နူ မၞိဟ်တြုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မပကဵု ညံင် ညးတအ် ဂွံ ဒး သှ်ေ လက္ကရဴ ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဒဳဂျဳတေဝ် ရ။ == ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future) == ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင် ဝွံ ဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် အလုံ ဂၠးတိ မဟွံတုဲဒှ် ဏီ ရ။ ၜိုန်ရ ဂၠးတိ ဏအ် ကလိဂွံ ပရေင်အံင်ဇၞး ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု လပါ် ပရေင်ပညာ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် ဇေတ်တ် ဂှ် ဆက် နွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဓလေ့ထုံးစံ၊ လညာတ်၊ ကေုာံ ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဏီ ရ။ သွက် အနာဂတ်၊ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင် မဍာံပြ မ္ဂး၊ ဍေဟ် သ္ဒး နွံပၟိက် ပရေင်ပါလုပ် နူကဵု မၞိဟ် ဇၟာပ် တၠ - သီု မၞိဟ်တြုဟ်၊ မၞိဟ်ဗြဴ ကေုာံ အလဵုအသဳ တအ် ရ။ ဇၟာပ် ဂကောံမၞိဟ် သ္ဒး ကလေင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ် တြေံ (Gender stereotypes) တုဲ သ္ဒး ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် မွဲ မကဵု တန်ဖျာ လတူ အစောံစရာဲ ကေုာံ လမျီု ကောန်မၞိဟ် ဇၟာပ် တၠ သက်ကု ပရေင်ပါ်ခြာ လိင် ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights) * [[ဝါဒဖေမဳနေတ်]] (Feminism) * [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) * [[ပရေင်တုပ်သၟဟ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economic equality) {{Navbox | name = Human Rights | title = အခေါင်အရာ မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင် (Human Rights and Gender Equality) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = သဘဴဓဝ် အဓိကဂမၠိုင် | list1 = * [[ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင်]] (Gender equality) * [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ]] (Women's rights) * [[ဝါဒဖေမဳနေတ်]] (Feminism) * [[အခေါင်အရာ ကောန်ၚာ်]] (Children's rights) * [[အခေါင်အရာ LGBT]] (LGBT rights) | group2 = လိက်လလောင်တြး ကေုာံ ဂကောံ | list2 = * [[ကုလသမဂ္ဂ]] (UN) * [[SDG 5]] (Sustainable Development Goal 5) * [[CEDAW]] (Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination Against Women) * [[လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ မၞိဟ် အလုံဂၠးတိ]] (UDHR) | group3 = ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ခြာ | list3 = * [[ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် သြန်ဂိတု]] (Gender pay gap) * [[ပရေင်စောဲလာံ လိင်]] (Sexual harassment) * [[ပရေင်ပကီုပရာပ် အကြာ မိမ]] (Domestic violence) * [[ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ကဆံင်]] (Glass ceiling) }} [[Category:ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင်]] [[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] [[Category:ပရေင်မၞိဟ်]] [[Category:ဝါဒဖေမဳနေတ်]] 4wf3yuhq3ciaxqbpeuk7qo2gs6vixm8 0 12020 57658 2026-10-08T07:47:11Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goal 1'', ဗွဲခမၞန်: '''SDG 1''') ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဟွံမဲ ကု ပရေင်ဒိုက်ဂတ်''' (No Poverty) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ ပထမအိုတ် ပ္ဍဲကဵု..." 57658 wikitext text/x-wiki '''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goal 1'', ဗွဲခမၞန်: '''SDG 1''') ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဟွံမဲ ကု ပရေင်ဒိုက်ဂတ်''' (No Poverty) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ ပထမအိုတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၇ သာ် မလလောင်တြး လဝ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ရ။ တိုင်ပ္ကဴ အဓိက သွက် SDG 1 ဝွံ ဒှ် "ပလီုပလာ် ထောအ် ပရေင်ဒိုက်ဂတ် နကဵု ဗီုပြင် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဇၟာပ် ဒၞာဲ စိုပ် သၞာံ ၂၀၃၀" (End poverty in all its forms everywhere) ရ။<ref name="un2015">{{cite book |last=United Nations |title=Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development |publisher=UN General Assembly |year=2015 |pages=14-15}}</ref> ပရေင်ဒိုက်ဂတ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင် သြန်လုပ် အောန် သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် သီု ပံင်ကောံ လဝ် ပရေင်ဟွံမဲ ကု အခေါင်အရာ သဇိုင် မပ္တံကဵု စၞစ၊ ဍာ် သန့်ရှင်း၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ မၞိဟ် တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ တိုင်ပ္ကဴ လွာ၊ အကာဲအရာ ဂၠးတိ၊ ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Sustainable_Development_Goal_1.svg|thumb|right|300px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁ (SDG 1) မစၞောန်ထ္ၜး တိုင်ပ္ကဴ "ဟွံမဲ ကု ပရေင်ဒိုက်ဂတ်" (No Poverty)။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == "ပရေင်ဒိုက်ဂတ်" (Poverty) ဝွံ နွံကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ၜါ သာ် အဓိက ရ - # '''ပရေင်ဒိုက်ဂတ် မသ္ကာတ်မြဟ် (Extreme Poverty):''' အတိုင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဘဏ် ဂၠးတိ (World Bank) မ္ဂး၊ မၞိဟ် မဂျိုင်တန်တဴ လဝ် နကဵု သြန် အောန် နူ ၂.၁၅ ဒဝ်လာ (ကိုပ်ကၠာ တေအ် ၁.၉၀ ဒဝ်လာ) ပ္ဍဲ မွဲ တ္ၚဲ ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မနွံ ပ္ဍဲ ပရေင်ဒိုက်ဂတ် မသ္ကာတ်မြဟ် ရ။ # '''ပရေင်ဒိုက်ဂတ် နာနာ ဇိုင် (Multidimensional Poverty):''' ဏအ်ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ အခေါင်အရာ သဇိုင် မပ္တံကဵု ဘာသာ စၞစ၊ အခေါင် အာ ဘာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ရ။ မၞိဟ် မဟွံမဲ ကု ဒြပ်ရတ် တအ် ဏအ် လေဝ် ဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် မၞိဟ် ဒိုက်ဂတ် ကီု ရ။ တိုင်ပ္ကဴ SDG 1 ဝွံ မိက်ဂွံ ပလီုပလာ် ထောအ် ပရေင်ဒိုက်ဂတ် သီု ၜါ သာ် ဏအ် အလုံ မွဲ ဂၠးတိ ရ။ == ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်လဒက်ပတန် (History and Background) == ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဖျေဟ် တိုင်ပ္ကဴ SDGs ဂှ်၊ ကုလသမဂ္ဂ ဖန်ဇန် လဝ် '''[[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် လ္ၚီသၞာံ]]''' (Millennium Development Goals - MDGs) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၀ သွက်ဂွံ လရိုဟ် ပရေင်ဒိုက်ဂတ် စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၁၅ ရ။ MDGs အံင်ဇၞး ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေင်ဖအောန် ဖျေဟ် လၟိဟ် မၞိဟ် ဒိုက်ဂတ် မသ္ကာတ်မြဟ် နူကဵု ကဝက် (အဓိက ဟိုတ်နူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက် ကေုာံ ဍုင်အိန္ဒိယ) ရ။ ဆဂး ပရေင်ဒိုက်ဂတ် ဟွံအိုတ် အာ ဇေတ်တ် တုဲ၊ ကုလသမဂ္ဂ တအ် ဆက် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် တၟိ နကဵု "အစီအစဉ် ၂၀၃၀" (Agenda 2030) တုဲ ဒက်ပတန် တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၇ သာ် ပ္ဍဲ ဂိတု သေပ်တေမ်ဗာ ၂၀၁၅ រ။ ပ္ဍဲ ဂှ် SDG 1 ဝွံ ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ အဓိက အိုတ် မွဲ ရ။ == ၃။ တိုင်ပ္ကဴ အဓိကဂမၠိုင် (Targets and Indicators) == SDG 1 ဝွံ ပါ်လဝ် တိုင်ပ္ကဴ လွာ (Targets) ၅ သာ် ကေုာံ တိုင်ပ္ကဴ မကဵုဒြဟတ် (Means of Implementation) ၂ သာ် ရ - {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တိုင်ပ္ကဴ လွာ အဓိက သွက် SDG 1 |- ! တိုင်ပ္ကဴ လွာ (Target) ! ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် အဓိက |- | '''၁.၁''' || ပလီုပလာ် ပရေင်ဒိုက်ဂတ် မသ္ကာတ်မြဟ် သွက် မၞိဟ် သီုဖအိုတ် (Eradicate extreme poverty) မဂျိုင်တန်တဴ သၟဝ် လဒေါဝ် သြန် ၂.၁၅ ဒဝ်လာ မွဲ တ္ၚဲ။ |- | '''၁.၂''' || ဖအောန် ဖျေဟ် ကဝက် လၟိဟ် ညးမနွံ ပ္ဍဲ ပရေင်ဒိုက်ဂတ် နာနာ ဇိုင် အတိုင် သၞောတ် ဍုင် ညး ကဵု ညး။ |- | '''၁.၃''' || ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် ကေုာံ မူဝါဒ စဵုဒၞာ ပရေင်မၞိဟ် (Implement social protection systems) ညံင် ဂွံ ဓလီု ဂွံ မၞိဟ် သီုဖအိုတ်။ |- | '''၁.၄''' || ပကဵု ညံင် တြုဟ်၊ ဗြဴ ကေုာံ ညးဒိုက်ဂတ် တအ် ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် တုပ်သၟဟ် လတူ သယံဇာတ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တိဍာ်။ |- | '''၁.၅''' || သၠုင် ပတိုန် ပရေင်ဒုင်ခံင် (Build resilience) သွက် ညးဒိုက်ဂတ် တအ် ညံင် ဂွံ မာန် တဝ်စၞေဟ် ကု ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။ |} <ref name="sachs">{{cite book |last=Sachs |first=J. |title=Sustainable Development Report 2023 |publisher=Cambridge University Press |year=2023 |pages=45-52}}</ref> == ၄။ တိုင်ပ္ကဴ မကဵုဒြဟတ်ဂမၠိုင် (Means of Implementation: 1.a & 1.b) == သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး တိုင်ပ္ကဴ ၅ သာ် လတူ ဏအ်၊ ကုလသမဂ္ဂ စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဲကဲ ကဵု ဒြဟတ် ၜါ သာ် - * '''၁.က (Target 1.a):''' ပကောံပကေဝ် သြန်ဘဏ္ဍာ နူကဵု တမ်မူလ နာနာ (Mobilize resources) ညံင် ဂွံ ပံင်ကောံ ရေင်တၠုင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် မဒိုက်ဂတ် အိုတ် ဂမၠိုင် (LDCs)။ * '''၁.ခ (Target 1.b):''' ဖန်ဗဒှ် မူဝါဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မနွံကဵု လညာတ် ရီုဗင် ညးဒိုက်ဂတ် ကေုာံ ညးဗြဴ (Create pro-poor and gender-sensitive policy frameworks)။ == ၅။ အကာဲအရာ ဂၠးတိ ကေုာံ စရင်အင် (Global Trends and Statistics) == အတိုင် စရင်အင် နူကဵု ဘဏ် ဂၠးတိ (World Bank) ကေုာံ [[UNDP]] မ္ဂး၊ အကာဲအရာ ပရေင်ဒိုက်ဂတ် ဂၠးတိ ဝွံ ၜိုန်ရ နွံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကီုလေဝ် ပြသၞာ သှ်ေ ဒၟံင် ဏီ ရ - * ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၂၊ မၞိဟ် ၜိုတ် ၇၁၂ ပြကောဋိ (ၜိုတ် ၉% လၟိဟ် မၞိဟ် ဂၠးတိ) ဂှ် ဂျိုင်တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ပရေင်ဒိုက်ဂတ် မသ္ကာတ်မြဟ် ဏီ ရ။ * ပရေင်ဒိုက်ဂတ် ဝွံ ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာဖရိက သၟဝ် သာဟာရာ (Sub-Saharan Africa) ကေုာံ အာရှ လပါ် သၠုင်ကျာ (South Asia) ရ။ * ကောန်ၚာ် တအ် ဒးဒုင် ဖဵုသက်ရောက် ဂၠိုင် အိုတ် တုဲ၊ လၟိဟ် ညးဒိုက်ဂတ် ကဝက် ပြင်င် ဂှ် ဒှ် ကောန်ၚာ် မနွံ အာယုက် သၟဝ် ၁၈ သၞာံ ရ။<ref name="worldbank">{{cite book |last=World Bank |title=Poverty and Shared Prosperity 2022: Correcting Course |publisher=World Bank Group |year=2022 |pages=21-35}}</ref> == ၆။ ဖဵုသက်ရောက် နူကဵု ယဲကဝ်ဝေတ်-၁၉ (Impact of COVID-19) == ကပ်ယဲ ကဝ်ဝေတ်-၁၉ (COVID-19 pandemic) ဝွံ ဒှ် အရာ မပလီုပလာ် ထောအ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မကၠောန် လဝ် ပွိုင် ၜိုတ် စှ် သၞာံ ရ။ * ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀ - ၂၀၂၁ ဂှ်၊ မၞိဟ် တၟိ ၜိုတ် ၉၀ ပြကောဋိ ပြင်င် ဒး ဒတုံ စှ်ေ အာ ဇရေင် ပရေင်ဒိုက်ဂတ် မသ္ကာတ်မြဟ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် လီုလာ် ကေုာံ ကမၠောန် အိုတ် အာ။ * ပရေင်ဍဵုဍိုက် ဏအ် ဝွံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ညးမကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ သၞောတ် ဟွံသေင် ကု ရုံး (Informal sector) ကေုာံ ညးဗြဴ တအ် ဂၠိုင် အိုတ် ရ။ == ၇။ လွပ် ပရေင်စဵုဒၞာ မၞိဟ် (Social Protection Systems) == တိုင်ပ္ကဴ ၁.၃ ဝွံ အာရီုစွံ လတူ "ပရေင်စဵုဒၞာ မၞိဟ်" မဒှ် မူဝါဒ အလဵုအသဳ သွက်ဂွံ ရီုဗင် ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ အခိင် ညးတအ် ဒး ဆဵုဂဗ ပြသၞာ (ဥပမာ - ကမၠောန် အိုတ်၊ ယဲ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အာယုက် ဇၞော်)။ * '''ဗီုပြင် စဵုဒၞာ:''' ပရေင်ကဵု သြန် ရီုဗင် (Cash transfers)၊ ပရေင်ထတ်ယုက် သက်ကုၚုဟ်၊ ကေုာံ ပရေင်ရီုဗင် အခိင် ကောန်ၚာ် တအ် ပါလုပ် ရ။ * '''စိန်ခေါ်မှု:''' အတိုင် စရင် ILO (International Labour Organization) မ္ဂး၊ လၟိဟ် မၞိဟ် ၄၇% ပ္ဍဲ ဂၠးတိ သၟး ရ ကလိဂွံ ပရေင်စဵုဒၞာ မၞိဟ် မဍာံပြ။ မၞိဟ် ၄ ပြကောဋိ ပြင်င် ဂှ် ဟွံမဲ ကု ပရေင်စဵုဒၞာ ဏအ် ဏီ ရ။<ref name="ilo">{{cite book |last=ILO |title=World Social Protection Report 2020-22 |publisher=International Labour Organization |year=2021 |pages=105-112}}</ref> == ၈။ ပြသၞာ သဘာဝ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Disasters and Climate Change Impact) == ပရေင်ဒိုက်ဂတ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) ဝွံ ဆက်စပ် ညောန်ကြပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ရ။ ညးဒိုက်ဂတ် တအ် ဒးဒုင် ဖဵုသက်ရောက် ဂၠိုင် အိုတ် ဟိုတ်နူ - * '''ဒတန် လီုလာ်:''' ညးတအ် ဗွဲမဂၠိုင် မံင် ပ္ဍဲ ဒေသ မနွံ ဓရေဝ် ဘဲအန္တရာယ် သၠုင် (ဥပမာ ဇရေင် ၜဳ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒၞာဲ ဗြဲ ဇၞော်)။ * '''ပရေင်တဵုလွဳ လီုလာ်:''' မၞိဟ် ဒိုက်ဂတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရပ် လဝ် ကမၠောန် တဵုလွဳ ရ။ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ မ္ဂး သြောအ် ဟွံခိုဟ် တုဲ သြန်လုပ် ညးတအ် လီု အာ ရ။ * တိုင်ပ္ကဴ ၁.၅ မိက်ဂွံ သၠုင် ပတိုန် ပရေင်ဒုင်ခံင် (Resilience) ညးတအ် ညံင် ဂွံ မာန် လလံ ဖျေဟ် ပြသၞာ တအ် ဏအ် ရ။ == ၉။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ တၞဟ် (Intersection with other SDGs) == SDG 1 ဝွံ ဟွံမာန် အံင်ဇၞး နကဵု ဇကု မွဲ ဓဝ် ရ။ ဍေဟ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု တိုင်ပ္ကဴ တၞဟ် တအ် ညံင် ဇြေန် ရ - * '''[[SDG 2]] (ဟွံမဲ ကု ပရေင်ကၠောဝ်ဗျဵု):''' ပရေင်ဒိုက်ဂတ် ဖအောန် စှ်ေ မ္ဂး ပရေင်ကၠောဝ်ဗျဵု လေဝ် အောန် စှ်ေ ရ။ * '''[[SDG 3]] (ပရေင်ထတ်ယုက် ခိုဟ်):''' မၞိဟ် ဒိုက်ဂတ် တအ် အခေါင် ကလိဂွံ ပရေင်လွဳယဲ အောန် ရ။ * '''[[SDG 4]] (ပရေင်ပညာ မနွံ ကဆံင်):''' ပညာ ဒှ် ဂၠံင်တရဴ အဓိက သွက်ဂွံ တိတ် နူကဵု ဗလး ပရေင်ဒိုက်ဂတ် ရ။ * '''[[SDG 5]] (ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင်):''' ညးဗြဴ တအ် ဒးဒုင် ပရေင်ဒိုက်ဂတ် ဂၠိုင် နူ တြုဟ် ဟိုတ်နူ မူဝါဒ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဟွံတုပ်သၟဟ် ရ။<ref name="undp">{{cite book |last=UNDP |title=Global Multidimensional Poverty Index 2023 |publisher=United Nations Development Programme |year=2023 |pages=12-18}}</ref> == ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Outlook) == တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁ (SDG 1) ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဂၠးတိ မနွံကဵု တရားမျှတ ကေုာံ ညိင်ဝတ် ရ။ ၜိုန်ရ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ခိုဟ် ကတဵုဒှ် လဝ် ကိုပ်ကၠာ ယဲကဝ်ဝေတ်-၁၉ ကီုလေဝ်၊ အကာဲအရာ ခေတ်တၟိ မပ္တံကဵု ပေါဲဗတိုက် (Conflict)၊ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍိုန်လျ တအ် ပကဵု ညံင် တိုင်ပ္ကဴ "ဟွံမဲ ကု ပရေင်ဒိုက်ဂတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၃၀" ဂှ် ဒှ် အရာ မဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန် ရ။ သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး တိုင်ပ္ကဴ ဏအ်၊ အလဵုအသဳ၊ ဂကောံ ညးဍုင်ကွာန်၊ ကေုာံ ကုမ္ပဏဳ ဇၞော် တအ် သ္ဒး ပံင်ကောံ ရေင်တၠုင် တုဲ ဖန်ဇန် မူဝါဒ မရီုဗင် ညးဒိုက်ဂတ် ဍာံပြ သ္ဒး နွံ ရောင်။ ပရေင်ပကောံပကေဝ် သြန်ဘဏ္ဍာ (Financing for development) ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ မၞိဟ် (Social protection) ဂှ် ဒှ် ကောန်သော် အဓိက သွက် အနာဂတ် မဟွံမဲ ကု ပရေင်ဒိုက်ဂတ် ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (Sustainable Development Goals) * [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) * [[ပရေင်ဒိုက်ဂတ်]] (Poverty) * [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change) * [[ဘဏ် ဂၠးတိ]] (World Bank) {{Navbox | name = Sustainable Development Goals | title = [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (Sustainable Development Goals - SDGs) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = တိုင်ပ္ကဴ အဓိက | list1 = * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁|၁ (ဟွံမဲ ကု ပရေင်ဒိုက်ဂတ်)]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၜါ|၂ (ဟွံမဲ ကု ပရေင်ကၠောဝ်ဗျဵု)]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၃|၃ (ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေင်ဒုင်စသိုင် ခိုဟ်)]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၄|၄ (ပရေင်ပညာ မနွံ ကဆံင်)]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၅|၅ (ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင်)]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၆|၆ (ဍာ် သန့်ရှင်း ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ သန့်ရှင်း)]] | group2 = ဂကောံ မဆက်စပ် | list2 = * [[ကုလသမဂ္ဂ]] (UN) * [[ဘဏ် ဂၠးတိ]] (World Bank) * [[ယူအေန်ဒဳပဳ]] (UNDP) }} [[Category:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ]] [[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] [[Category:ပရေင်မၞိဟ်]] o82ipuqh2cmeo0qfftekvh12xj67bhc 0 12021 57659 2026-10-08T08:14:45Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၂''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goal 2 - SDG 2'') ဟွံသေင်မ္ဂး '''ကၠောဝ်ဗျဵု သုည''' (Zero Hunger) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မရနုက်ကဵု ၜါ ပ္ဍဲကဵု စရင် တိုင်ပ္ကဴ..." 57659 wikitext text/x-wiki '''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၂''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goal 2 - SDG 2'') ဟွံသေင်မ္ဂး '''ကၠောဝ်ဗျဵု သုည''' (Zero Hunger) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မရနုက်ကဵု ၜါ ပ္ဍဲကဵု စရင် တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၇ သာ် (17 Sustainable Development Goals) မစၟတ်သမ္တီ လဝ် နကဵု ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (United Nations) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ရ။ တိုင်ပ္ကဴ အဓိက သွက် SDG 2 ဂှ် ဒှ် "ဖအိုတ် ကၠောဝ်ဗျဵု၊ ကလိဂွံ ပရေင်စဵုဒၞာ စၞစ ကေုာံ ဓါတ်အာဟာရ မသၠုင်တိုန်၊ တုဲ ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ပရေင်တဵုလွဳ မတန်တဴ" ရ။<ref name="un_goal2">{{cite web |title=Goal 2: Zero Hunger |url=https://www.un.org/sustainabledevelopment/hunger/ |publisher=United Nations |access-date=2023-10-25}}</ref> ပရေင်ကၠောဝ်ဗျဵု ကေုာံ ဓါတ်အာဟာရ ဟွံပေင် (Malnutrition) ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် မွဲ မပကဵု ညံင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် တအ် သ္ဒး ဍိုန်လျ လက္ကရဴ ရ။ တိုင်ပ္ကဴ ဏအ်ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ဖန်ဇန် ညံင် ဇၟာပ် မၞိဟ် ဗွဲတၟေင် ကောန်ၚာ် ကေုာံ ညးမဒိုက်ဂတ် တအ် ဂွံ ကလိဂွံ စၞစ မနွံကဵု ဓါတ်အာဟာရ ရုံဂပ် လၟိုန် ကာလ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၂ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ တိုင်ပ္ကဴ ဍောတ်ဂမၠိုင်၊ ပရေင်စဵုဒၞာ စၞစ၊ ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ် မဆဵုဂဗ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Sustainable Development Goal 02ZeroHunger.svg|thumb|right|300px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၂ (SDG 2) မထ္ၜး လဝ် နကဵု အသာ် မိတ် ကေုာံ ပ္ၚာင် စၞ။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == "ကၠောဝ်ဗျဵု သုည" (Zero Hunger) ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ဖအိုတ် ပွမကၠောဝ်ဗျဵု မွဲဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် သီု ပံင်ကောံ လဝ် ပရေင်ဖန်ဇန် ညံင် သၞောတ် ပရေင်တဵုလွဳ (Food systems) အလုံ ဂၠးတိ ဂွံ တန်တဴ ကေုာံ မင်မဲ သဘာဝ ပွဳပွူ ရ။ အတိုင် ကုလသမဂ္ဂ မချူ လဝ်၊ SDG 2 နွံကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ညောန်ကြပ် ကု တိုင်ပ္ကဴ တၞဟ် တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဥပမာ - ယဝ်ရ ပရေင်ကၠောဝ်ဗျဵု အိုတ် အာ မ္ဂး၊ ပရေင်ဒိုက်ဂတ် (SDG 1) လေဝ် အောန် စှ်ေ၊ ပရေင်ထတ်ယုက် (SDG 3) လေဝ် ခိုဟ် တိုန်၊ ကေုာံ ပရေင်ပညာ (SDG 4) သွက် ကောန်ၚာ် တအ် လေဝ် ကလိဂွံ အံင်ဇၞး မာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ တိုင်ပ္ကဴ ၂ ဏအ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင် ကေုာံ မၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ == ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်လဒက်ပတန် (History and Background) == ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒက်ပတန် SDGs ဂှ်၊ ကုလသမဂ္ဂ စကာ လဝ် '''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် လ္ၚီသၞာံ''' (Millennium Development Goals - MDGs) ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၂၀၀၀ စဵုကဵု ၂၀၁၅ ရ။ ပ္ဍဲ MDG 1 ဂှ် အာရီုစွံ လဝ် သွက်ဂွံ ယှောတ် ဖအောန် လၟိဟ် မၞိဟ် မဒးဒုင် ကၠောဝ်ဗျဵု ကဝက် (Halve the proportion of hungry people) ရ။<ref name="mdg_report">{{cite web |title=The Millennium Development Goals Report 2015 |url=https://www.un.org/millenniumgoals/2015_MDG_Report/pdf/MDG%202015%20rev%20(July%201).pdf |publisher=United Nations |year=2015 |access-date=2023-10-25}}</ref> ၜိုန်ရ MDG 1 ကလိဂွံ အံင်ဇၞး ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ မၞိဟ် ပြကောဋိ ဗွဲမဂၠိုင် ဆက် ဒးဒုင် ဝါတ်ဂါတ် ကု စၞစ ဖိုဟ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၅ သေပ်တေမ်ဗာ ၂၀၁၅ ဂှ်၊ ဍုင်ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ ၁၉၃ ဍုင် ထပက် စၟတ်တဲ တုပ်စိုတ် ဒက်ပတန် '''အစဳအဇန် ၂၀၃၀''' (Agenda 2030) တုဲ စၟတ်သမ္တီ SDG 2 သွက်ဂွံ ဖအိုတ် ပရေင်ကၠောဝ်ဗျဵု လေဲလေဲ ညးညး အလုံ ဂၠးတိ အပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၃၀ ရ။ == ၃။ တိုင်ပ္ကဴ ဍောတ် ကေုာံ အညွှန်းကိန်းဂမၠိုင် (Targets and Indicators) == SDG 2 ဝွံ နွံကဵု တိုင်ပ္ကဴ ဍောတ် (Targets) သီုဖအိုတ် ၈ သာ် (၂.၁ စဵုကဵု ၂.၅ ကေုာံ ၂.က စဵုကဵု ၂.ဂ) တုဲ နွံ အညွှန်းကိန်း (Indicators) ၁၄ သာ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ရ။ {| class="wikitable" |+ ဇယား ထ္ၜး တိုင်ပ္ကဴ ဍောတ် အဓိက သွက် SDG 2 |- ! ဂၞန် ! တိုင်ပ္ကဴ ဍောတ် (Target) ! ပွံက် အဓိပ္ပါယ် (Description) |- | '''၂.၁''' | ဖအိုတ် ကၠောဝ်ဗျဵု | ဖန်ဇန် ညံင် ဇၟာပ် မၞိဟ် ဂွံ ကလိဂွံ စၞစ မနွံကဵု ဂီုကၠီု ကေုာံ အာဟာရ ပေင်င် လၟိုန် သၞာံ။ |- | '''၂.၂''' | ဖအိုတ် အာဟာရ ဟွံပေင် | ပလီုပလာ် ပရေင်အာဟာရ ဟွံပေင် သီုဖအိုတ်၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ကောန်ၚာ် သၟဝ် အာယုက် ၅ သၞာံ။ |- | '''၂.၃''' | သၠုင် ပတိုန် လၟိဟ် ပတိတ် စၞ | သၠုင် ပတိုန် လၟိဟ် ထုတ်လုပ် ကေုာံ သြန်လုပ် သွက် သၟာဗ္ၚ ကဆံင် ဍောတ် ၜါ ဆ။ |- | '''၂.၄''' | ပရေင်တဵုလွဳ မတန်တဴ | ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် တဵုလွဳ မမာန် ဒစးဒုင် အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု ကေုာံ မင်မဲ တိ။ |- | '''၂.၅''' | မင်မဲ မျိုးရိုးဗဳဇ | မင်မဲ ကေုာံ ထိင်သိမ်း ဗဳဇ (Genetic diversity) တၞံ ကေုာံ တိရစ္ဆာန် တဵုလွဳ တအ်။ |} == ၄။ အကာဲအရာ ပရေင်ကၠောဝ်ဗျဵု ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Global Hunger Situation) == ၜိုန်ရ နည်းပညာ တဵုလွဳ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ကၠောဝ်ဗျဵု အလုံ ဂၠးတိ ဝွံ ကလေင် ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် တိုန် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ လက္ကရဴ ဏအ် ရ။ အတိုင် စရင် နူ စားနပ်ရိက္ခာ ကေုာံ စိုက်ပျိုးရေး အဖွဲ့ (FAO) မ္ဂး၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် မၞိဟ် ၜိုတ် ၆၉၁ စဵုကဵု ၇၈၃ ပြကောဋိ ဒးဒုင် ဝါတ်ဂါတ် ကု စၞစ (Undernourishment) ရ။<ref name="fao_sofi">{{cite book |author=FAO, IFAD, UNICEF, WFP and WHO |title=The State of Food Security and Nutrition in the World 2023 |publisher=FAO |year=2023 |url=https://www.fao.org/documents/card/en/c/cc3017en}}</ref> ဒေသ မဒးဒုင် သက်ရောက် ဂၠိုင် အိုတ် ဂှ် ဒှ် တိုက်အာဖရိက (Africa) ကေုာံ အာရှ လပါ် သၠုင်ကျာ (South Asia) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်လ္ၚဵု တအ်၊ ပေါဲဗတိုက် (Conflict) ကေုာံ ဘဲသဘာဝ တအ် ပကဵု ညံင် သၞောတ် ပလံင် စၞစ လီုလာ် အာ တုဲ၊ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု ကပ် ကၠောဝ်ဗျဵု (Famine) ရ။ == ၅။ ပရေင်စဵုဒၞာ စၞစ ကေုာံ ဓါတ်အာဟာရ (Food Security and Nutrition) == ပရေင်စဵုဒၞာ စၞစ (Food Security) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ မၞိဟ် သီုဖအိုတ် နွံ အခေါင် ကလိဂွံ စၞစ မနွံကဵု ဂီုကၠီု ကေုာံ အာဟာရ သွက်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ နကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် မခိုဟ် ရ။ ပြသၞာ အဓိက လပါ် အာဟာရ ဂှ် - * '''သတန်တင် (Stunting):''' ကောန်ၚာ် တအ် ဇၞော် ဟွံပေင် အာယုက် (ပု သုင်) ဟိုတ်နူ ဟွံဂွံ အာဟာရ ရုံဂပ် နူ ဘဝ ဍောတ်ဍောတ်။ * '''ဝေ့စ်တင် (Wasting):''' ကောန်ၚာ် တအ် လျိုင် အောန် လောန် က္ဍင် (ဇြာဲ ကှ်) မဒှ် အကာဲအရာ အန္တရာယ် သွက် လမျီု။ * '''အဝလွန် (Obesity):''' ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော်မောဝ် တအ် လေဝ် ပြသၞာ စ စၞ မဟွံမဲ ကု အာဟာရ (Junk food) ပကဵု ညံင် မၞိဟ် တအ် ကြိုတ် လောန် က္ဍင် ကေုာံ ကတဵုဒှ် ယဲ။ == ၆။ ပရေင်တဵုလွဳ မတန်တဴ (Sustainable Agriculture) == သွက်ဂွံ ကလိဂွံ SDG 2 မ္ဂး၊ သၞောတ် ပရေင်တဵုလွဳ သ္ဒး ပြံင်လှာဲ အာ ဇရေင် ပရေင်တဵုလွဳ မတန်တဴ (Sustainable Agriculture) ရ။ ဏအ်ဂှ် ပံင်ကောံ လဝ် - * '''သၟာဗ္ၚ ကဆံင် ဍောတ် (Small-scale farmers):''' ညးတအ် ဒှ် မၞိဟ် ပတိတ် စၞစ အဓိက သွက် ဂၠးတိ ရ။ အလဵုအသဳ တအ် သ္ဒး ထံက်ပင် လိက်ချုပ် တိဍာ်၊ သြန် ရင်းနှီး ကေုာံ နည်းပညာ ကု ညးတအ် ရ။ * '''မင်မဲ သဘာဝ (Eco-friendly practices):''' ယှောတ် ဖအောန် ပရေင်စကာ ဂျိ တဵုလွဳ (Pesticides) ကေုာံ ဓါတ် မြေဩဇာ သွက်ဂွံ မင်မဲ ဍာ် ကေုာံ တိ။ * '''နည်းပညာ တၟိ:''' စကာ နည်းပညာ ခေတ်တၟိ မပ္တံကဵု Precision farming ကေုာံ မမင်မဲ ဍာ် ညံင် ဂွံ ပတိတ် စၞ ဂၠိုင် တိုန် တုဲ စကာ သယံဇာတ အောန် စှ်ေ ရ။<ref name="ourworld">{{cite web |last=Roser |first=Max |author2=Ritchie, Hannah |title=Hunger and Undernourishment |url=https://ourworldindata.org/hunger-and-undernourishment |publisher=Our World in Data |year=2019 |access-date=2023-10-25}}</ref> == ၇။ ဖဵုသက်ရောက် နူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Impact of Climate Change) == ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change) ဝွံ ဒှ် သတြု ဇၞော် အိုတ် သွက် SDG 2 ရ။ ဂမ္တဴ ဂၠးတိ သၠုင် တိုန်၊ ရာသဳဥတု ဖောက်ပြန် (Extreme weather)၊ ဗြဲ ဟွံဂူ အတိုင် အခိင် (Droughts) ကေုာံ ဍာ် ဒဳ (Floods) တအ် ပကဵု ညံင် သြောအ်၊ ကၠတ် ကေုာံ တၞံ တဵုလွဳ တအ် သ္ဒး လီုလာ် ရ။ သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် ပြသၞာ ဏအ်၊ တၠပညာ တအ် သ္ဒး ဂၠာဲ မျိုးစေ့ (Seeds) မာန် ဒစးဒုင် ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ ဍာ် ကှ် (Climate-resilient crops) ရ။ ပရေင်မင်မဲ မျိုးရိုးဗဳဇ မတၞဟ်ခြာ (Genetic diversity) ပ္ဍဲ ဘဏ် မျိုးစေ့ (Seed banks) လေဝ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ == ၈။ ဖဵုသက်ရောက် နူ ကပ်ယဲ ကိုဗစ်-၁၉ (Impact of COVID-19 Pandemic) == ကပ်ယဲ ကိုဗစ်-၁၉ (COVID-19) မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ပကဵု ညံင် လၟေင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သွက် SDG 2 သ္ဒး ကလေင် ဆုတ် က္စင် အာ လက္ကရဴ ဗွဲမဇၞော် ရ။ * သၞောတ် ပလံင် ကပေါတ် စၞစ (Supply chains) အလုံ ဂၠးတိ ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု။ * ပရေင်ပိုန်ဒြပ် စှ်ေ အာ တုဲ၊ မၞိဟ် ပြကောဋိ ဗွဲမဂၠိုင် အောန် အာ သြန်လုပ် ကေုာံ ဟွံမာန် ရာန် စၞစ မနွံ ၚုဟ် မက္ဍင် တိုန် ရ။ * အတိုင် စရင် ကုလသမဂ္ဂ မ္ဂး၊ ဟိုတ်နူ ကိုဗစ်-၁၉ တုဲ မၞိဟ် ၜိုတ် ၁၅၀ ပြကောဋိ ထပ် သ္ဒး ဒုင် ဝါတ်ဂါတ် ကု ပရေင်ကၠောဝ်ဗျဵု ရ။ == ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် သွက် အနာဂတ် (Challenges and Future Actions) == ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ တင်ဝါတ်ဂါတ် အဓိက မပလီုပလာ် ဒၟံင် SDG 2 ဂှ် ဒှ် '''ပေါဲဗတိုက် ကေုာံ ပရေင်ဟွံညိင်ဝတ်''' (Conflict and Instability) ရ။ ဥပမာ - ပေါဲဗတိုက် ရုရှာ-ယူကရေိန် (Russia-Ukraine War) ဂှ် ပကဵု ညံင် ၚုဟ် မက္ဍင် ဂျာတ် ဂျုံ (Wheat) ကေုာံ ဓါတ် မြေဩဇာ သၠုင် တိုန် အလုံ ဂၠးတိ တုဲ ပထုဲ နှဴ ကု ဍုင် မဒိုက်ဂတ် တအ် ရ။<ref name="wfp_report">{{cite web |title=Global Report on Food Crises 2023 |url=https://www.wfp.org/publications/global-report-food-crises-2023 |publisher=World Food Programme |year=2023 |access-date=2023-10-25}}</ref> သွက် အနာဂတ် မ္ဂး၊ ပရေင်ကမၠောန် မဒး ကၠောန် တအ် ဂှ် - # '''ပရေင်ထံက်ပင် သြန် (Investment):''' ဍုင် ဇၞော်မောဝ် တအ် သ္ဒး ထံက်ပင် သြန် သွက် လဒက်ပတန် အခြေခံ ပရေင်တဵုလွဳ ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော်မောဝ် ဍိုန်လျ တအ်။ # '''ပရေင်ဗၞိက် မျှတ (Fair Trade):''' ပလီုပလာ် ထောအ် ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ကေုာံ အခေါန် မဟွံမျှတ ပ္ဍဲ ဖျာ စၞစ ဂၠးတိ (Agricultural trade restrictions)။ # '''ပရေင်ပံင်တဲ (Partnerships):''' အလဵုအသဳ၊ ဂကောံ လပါ် ပုဂ္ဂလိက (Private sector)၊ ကေုာံ ဂကောံ ညးဍုင်ကွာန် တအ် သ္ဒး ပံင်ကောံ လုပ် ကမၠောန် မွဲစွံ (SDG 17) ရ။ == ၁၀။ သ္ၚောပ် (Conclusion) == တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၂ (ကၠောဝ်ဗျဵု သုည) ဝွံ ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မနွံကဵု တင်ဝါတ်ဂါတ် ဇၞော် အိုတ် မွဲ ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ၜိုဟ်သြိုဟ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲမွဲ ဆက် ဒးဒုင် ကၠောဝ်ဗျဵု ဒၟံင် ဏီ မ္ဂး၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဂၠးတိ ဝွံ ကလိဂွံ အံင်ဇၞး ဟွံမာန် ပုဟ်။ ၜိုန်ရ ပြသၞာ မပ္တံကဵု ပေါဲဗတိုက်၊ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ကပ်ယဲ တအ် ပလီုပလာ် ဒၟံင် လၟေင် ကမၠောန် ကီုလေဝ်၊ နကဵု ပရေင်ပံင်တဲ အလုံ ဂၠးတိ၊ ပရေင်စကာ နည်းပညာ တၟိ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ မတန်တဴ ဂှ်၊ ပိုယ် မာန် ဖန်ဗဒှ် ဂၠးတိ မွဲ မဟွံမဲ ကု မၞိဟ် မဒး ကၠောဝ်ဗျဵု (A hunger-free world) ပ္ဍဲ အနာဂတ် မာန် ရောင်။<ref name="un_agenda">{{cite web |title=Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development |url=https://sdgs.un.org/2030agenda |publisher=United Nations General Assembly |year=2015 |access-date=2023-10-25}}</ref> == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (Sustainable Development Goals) * [[ပရေင်စဵုဒၞာ စၞစ]] (Food security) * [[ပရေင်ကၠောဝ်ဗျဵု]] (Famine) * [[ပရေင်တဵုလွဳ]] (Agriculture) {{Navbox | name = Sustainable Development Goals | title = တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင် (Sustainable Development Goals - SDGs) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = တိုင်ပ္ကဴ ၁ - ၆ | list1 = * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁|၁. ဒိုက်ဂတ် သုည]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၂|၂. ကၠောဝ်ဗျဵု သုည]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၃|၃. ပရေင်ထတ်ယုက် ခိုဟ်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၄|၄. ပရေင်ပညာ ဍာ်ဒကေဝ်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၅|၅. ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဂျေန်ဒါ]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၆|၆. ဍာ် သန့်ရှင်း ကေုာံ ပရေင်အသန့်ရှင်း]] | group2 = တိုင်ပ္ကဴ ၇ - ၁၂ | list2 = * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၇|၇. စွမ်းအင် မသန့်ရှင်း ကေုာံ ၚုဟ်တန်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၈|၈. ကမၠောန် ခိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၉|၉. စက်မှု ကေုာံ အခြေခံ အဆောက်အအုံ]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၀|၁၀. ဖအောန် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၁|၁၁. ဍုင် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် မတန်တဴ]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၂|၁၂. သုင်စောဲ ကေုာံ ထုတ်လုပ် တာလျိုင်]] | group3 = တိုင်ပ္ကဴ ၁၃ - ၁၇ | list3 = * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၃|၁၃. ကမၠောန် သွက် ရာသဳဥတု]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၄|၁၄. ဘဝ သၟဝ် ဍာ်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၅|၁၅. ဘဝ လတူ တိ]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၆|၁၆. ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ရုင်ဗစာ ဓဝ်ယာ]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၇|၁၇. ပရေင်ပံင်တဲ သွက် တိုင်ပ္ကဴ]] }} [[Category:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ]] [[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်]] [[Category:ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ စၞစ]] 7cog5t42stp3mi0zepw5gufy8n4nt8h 0 12022 57660 2026-10-08T08:17:01Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၃''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goal 3'', ဗွဲခမၞန်: '''SDG 3''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''Global Goal 3''') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မဆေင်စပ် ကု "ပရေင်ထတ်ယုက် ခိုဟ် ကေုာံ ပရ..." 57660 wikitext text/x-wiki '''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၃''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goal 3'', ဗွဲခမၞန်: '''SDG 3''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''Global Goal 3''') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မဆေင်စပ် ကု "ပရေင်ထတ်ယုက် ခိုဟ် ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ ၜိုဟ်သြိုဟ်" (Good Health and Well-being) တုဲ ဍေဟ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု စရင် တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ (Sustainable Development Goals - SDGs) ၁၇ တင် မဖျေဟ် လဝ် နကဵု ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (United Nations) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ရ။ ပရေင်အစဳအဇန် ဏအ်ဝွံ နွံ က္ဍိုပ်လိက် တင်ရန်တၟအ် အဓိက ဒဒှ်ရ - "သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ညံင် ဇၟာပ် မၞိဟ်၊ ဇၟာပ် အာယုက် ဂွံ ကလိဂွံ ဘဝ မထတ်ယုက် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ပရေင်တန်တဴ ၜိုဟ်သြိုဟ် သွက် ညးသီုဖအိုတ်" ရ။<ref name="un2015">{{cite web |author=United Nations |title=Resolution adopted by the General Assembly on 25 September 2015: Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development |url=https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/70/1 |year=2015 |access-date=October 8, 2026}}</ref> တိုင်ပ္ကဴ SDG 3 ဝွံ နွံကဵု တိုင်ပ္ကဴ ဍောတ်တ် (Targets) သီုဖအိုတ် ၁၃ တင်၊ ကေုာံ စရင် တင်စၟတ် (Indicators) ၂၈ တင် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် လၟေင် ကမၠောန် ရ။ တိုင်ပ္ကဴ ဏအ်ဝွံ ဍေဟ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ဖအောန် ဖျေဟ် လၟိဟ် မၞိဟ်ချိုတ် အခိင် သၠးဂၠံဂဝ်၊ ပရေင်စဵုဒၞာ ယဲ မကၠောအ်ကူး (ဥပမာ - အေတ်အာဲဝဳ/အေဒ် (HIV/AIDS)၊ ဇကဲ၊ ယဲ တဳဗဳ)၊ ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် ယဲ ဟွံကၠောအ်ကူး (Non-communicable diseases) မပ္တံကဵု ယဲ ကေန်သာ ကေုာံ ယဲ ဆီဍာတ် တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၃ ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Sustainable_Development_Goal_3.png|thumb|right|300px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၃ (SDG 3) သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် ခိုဟ် ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ ၜိုဟ်သြိုဟ်။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၃ (SDG 3) ဝွံ ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ အဓိက မဒုင်သဇိုင် လတူ လညာတ် ဒဒှ်ရ "ပရေင်ထတ်ယုက်" (Health) ဂှ် ဒှ် အခေါင်အရာ သဇိုင် ကောန်မၞိဟ် မွဲ ရ။ SDG 3 ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ကိစ္စ ယဲဘဲ သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် သီု ပံင်ကောံ လဝ် "ပရေင်တန်တဴ ၜိုဟ်သြိုဟ်" (Well-being) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဂှ် မၞိဟ် တအ် သ္ဒး နွံကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် (Mental health) ကေုာံ ဘဝ မနွံကဵု တသိုက် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဂၠးတိ၊ SDG 3 ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇၞော် မွဲ နူကဵု တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် လ္ၚီသၞာံ (Millennium Development Goals - MDGs) ရ။ MDGs တေအ် ဂှ် ညးတအ် အာရီုစွံ ဆ လတူ ယဲ မကၠောအ်ကူး ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ကောန်ၚာ်/မိ သၟး ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု SDG 3 ဏအ် မ္ဂး၊ ညးတအ် ပၠုပ် စုတ် လဝ် ပြသၞာ တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ပြသၞာ ယဲ ဟွံကၠောအ်ကူး (NCDs)၊ ဘဲ အန္တရာယ် ဂၠံင် (Road traffic injuries)၊ ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ်၊ ကေုာံ သၞောတ် ပရေင်ထတ်ယုက် ညးအလုံ (Universal Health Coverage - UHC) ရ။ == ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Background and Adoption) == ပရေင်စၟတ်သမ္တီ SDG 3 ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ကြဴနူ တိုင်ပ္ကဴ MDGs (၂၀၀၀-၂၀၁၅) အာစိုပ် ဒတုဲ ရ။ ပ္ဍဲကဵု MDGs ဂှ်၊ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု တိုင်ပ္ကဴ ၃ သာ် (MDG 4 - ဖအောန် လၟိဟ် ကောန်ၚာ် ချိုတ်၊ MDG 5 - ပခိုဟ် ပတိုန် ပရေင်ထတ်ယုက် မိ၊ MDG 6 - ဗတိုက် ယဲ HIV/AIDS ကေုာံ ဇကဲ) ရ။ ၜိုန်ရ MDGs ကလိဂွံ ပရေင်အံင်ဇၞး ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် (Inequality) ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် အကြာ ဍုင် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ဍုင် မဒိုက်ဂတ် တအ် နွံ ဒၟံင် ဖိုဟ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂၅ သေပ်တေမ်ဗာ ၂၀၁၅ ဂှ်၊ ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ ၁၉၃ ဍုင် တုပ်စိုတ် စၟတ်သမ္တီ လိက်လလောင်တြး ၂၀၃၀ (Agenda 2030) တုဲ ပံင်ကောံ ထောအ် ကိစ္စ ပရေင်ထတ်ယုက် သီုဖအိုတ် သၟဝ် တိုင်ပ္ကဴ မွဲဓဝ် - မဒှ် SDG 3 ဏအ် ရ။<ref name="who2020">{{cite book |author=World Health Organization |title=World Health Statistics 2020: Monitoring health for the SDGs |publisher=WHO Press |year=2020 |pages=10-25}}</ref> == ၃။ တိုင်ပ္ကဴ အဓိကဂမၠိုင် ၃.၁ - ၃.၄ (Targets 3.1 - 3.4: Mortality & Diseases) == တိုင်ပ္ကဴ အဓိက အပိုင်း ပထမ ဂှ် အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ဖအောန် ဖျေဟ် လၟိဟ် မၞိဟ်ချိုတ် ကေုာံ ယဲဘဲ အဓိက - * '''တိုင်ပ္ကဴ ၃.၁ (Maternal Mortality):''' ဗစိုပ် သၞာံ ၂၀၃၀ မ္ဂး၊ ညံင် ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် လၟိဟ် မိ မချိုတ် အခိင် သၠးဂၠံဂဝ် (Maternal mortality ratio - MMR) သၟဝ် ၇၀ တၠ ပ္ဍဲ လၟိဟ် ကောန်ၚာ် ဂျိုင် ၁၀၀,၀၀၀ တၠ ရ။ * '''တိုင်ပ္ကဴ ၃.၂ (Neonatal & Child Mortality):''' ညံင် ဂွံ ပဒေါအ် ထောအ် ပရေင်ချိုတ် ကောန်ၚာ် သၟဝ် ၅ သၞာံ ကေုာံ ကောန်ၚာ် မသၠး တၟိတၟိ (Neonatal) မာန် စဵုဒၞာ လဝ် ဂွံ ရ။ * '''တိုင်ပ္ကဴ ၃.၃ (Communicable Diseases):''' ဗစိုပ် သၞာံ ၂၀၃၀ မ္ဂး၊ ညံင် ဂွံ ပလီုပလာ် ထောအ် ကပ်ယဲ (Epidemics) အေတ်အာဲဝဳ/အေဒ် (AIDS)၊ တဳဗဳ (Tuberculosis)၊ ယဲ ဇကဲ (Malaria)၊ ကေုာံ ယဲ ဟွံဂွံ အာရီုစွံဂမၠိုင် (Neglected tropical diseases) ကေုာံ ယဲ မကၠောအ်ကူး နူ ဍာ် ရ။ * '''တိုင်ပ္ကဴ ၃.၄ (Non-communicable Diseases & Mental Health):''' ညံင် ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ၁/၃ နူကဵု လၟိဟ် ချိုတ် ပြဟ် လောန် (Premature mortality) ဟိုတ်နူ ယဲ ဟွံကၠောအ်ကူး (ဥပမာ - ယဲ ဂြိုဟ်၊ ယဲ ကေန်သာ) တုဲ ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် ရ။ == ၄။ တိုင်ပ္ကဴ အဓိကဂမၠိုင် ၃.၅ - ၃.၉ (Targets 3.5 - 3.9: Substance, Roads, SRHR, UHC, Pollution) == အပိုင်း ဒုတိယ ဏအ် ဂှ် ဆေင်စပ် ကု ပွဳပွူ ကေုာံ အကာဲအရာ မဆက်စပ် ကု ပရေင်ထတ်ယုက် - * '''တိုင်ပ္ကဴ ၃.၅ (Substance Abuse):''' သၠုင် ပတိုန် ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် သွက် မၞိဟ် စောဲ ဂဥုဲ (Narcotic drug abuse) ကေုာံ စကာ အရက် ဟွံမဲ ကု ဗၞတ်ဗ္ၜတ် (Harmful use of alcohol) ရ။ * '''တိုင်ပ္ကဴ ၃.၆ (Road Traffic Accidents):''' ဗစိုပ် သၞာံ ၂၀၂၀ မ္ဂး၊ (လၟုဟ် ပဆုတ် လဝ် အချိန်) ညံင် ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ၅၀% နူကဵု လၟိဟ် မၞိဟ် ချိုတ် ကေုာံ ဝပ် ပ္ဍဲ ဘဲ အန္တရာယ် ဂၠံင် ကွဳစက် အလုံ ဂၠးတိ။ * '''တိုင်ပ္ကဴ ၃.၇ (Sexual and Reproductive Health):''' ဗစိုပ် သၞာံ ၂၀၃၀ မ္ဂး၊ ညံင် ဂွံ ဖန်ဇန် လဝ် အခေါင် ကလိဂွံ ပရေင်လွဳလွတ် ပရေင်ထတ်ယုက် မဆေင်ကဵု မသုန် ကေုာံ သၠးဂၠံဂဝ် (Family planning) သွက် ညးသီုဖအိုတ် ရ။ * '''တိုင်ပ္ကဴ ၃.၈ (Universal Health Coverage - UHC):''' ကလိဂွံ သၞောတ် ပရေင်ထတ်ယုက် ညးအလုံ၊ ညံင် မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဂွံ ကလိဂွံ ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် မနွံကဵု အဆံင် ခိုဟ်၊ သီု ဟွံဒး စကာ သြန် မဂၠိုင် လောန် မာန် ပကဵု ညံင် ဂွံ ဒိုက်ဂတ် ရ။ * '''တိုင်ပ္ကဴ ၃.၉ (Pollution & Environmental Health):''' ဖအောန် ဖျေဟ် လၟိဟ် မၞိဟ် ချိုတ် ကေုာံ ယဲ ဟိုတ်နူကဵု ဓါတ် ဂျာတ် (Hazardous chemicals)၊ ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ကျာ (Air pollution)၊ ဍာ်၊ ကေုာံ တိ ရ။ {| class="wikitable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ ယဲ ၜါ ဂကူ ပ္ဍဲ SDG 3 |- ! လက္ခဏာ ! ယဲ မကၠောအ်ကူး (Communicable - Target 3.3) ! ယဲ ဟွံကၠောအ်ကူး (Non-communicable - Target 3.4) |- | '''ဟိုတ်''' | စၟယဲ၊ ဗက်တဳရဳယျာ၊ ဗာဲရပ်စ် (ဥပမာ - HIV, Malaria) | ပွဳပွူ၊ အာယုက်၊ စၞစ၊ ပရေင်ချဳဓရာင် (ဥပမာ - Diabetes, Cancer) |- | '''နဲကဲ စဵုဒၞာ''' | ဂဥုဲ စဵုဒၞာ (Vaccines)၊ ပရေင်သန့်ရှင်း ဍာ် | အပြံင်အလှာဲ အခိုက်အလိုက် ဘဝ (Lifestyle changes) |- | '''ဖဵုသက်ရောက် ဍုင်''' | ဍုင် မဒိုက်ဂတ် (Low-income countries) ဒးဒုင် ဂၠိုင် | ဍုင် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ဍုင် လဒေါဝ် တအ် ဒးဒုင် ဂၠိုင် လၟုဟ် |} == ၅။ နဲကဲ ပရေင်ရေင်တၠုင် ၃.က - ၃.ဃ (Means of Implementation 3.a - 3.d) == သွက်ဂွံ အာစိုပ် တိုင်ပ္ကဴ တအ် ဏအ်၊ ကုလသမဂ္ဂ ဖျေဟ် လဝ် နဲကဲ ပရေင်ရေင်တၠုင် ၄ တင် - * '''၃.က (WHO FCTC):''' ပခိုင် ပတိုန် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ သၞောဝ် စဵုဒၞာ သၟုက် (Tobacco control) အတိုင် လိက်ကသုက် ကမ္ဘာ ရ။ * '''၃.ခ (R&D and Access to Medicines):''' ထံက်ပင် ပရေင်သုတေသန (R&D) သွက်ဂွံ ကၠောန် ဂဥုဲ တၟိ ကေုာံ ဂဥုဲ စဵုဒၞာ သွက် ယဲ မကတဵုဒှ် ဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော်မောဝ်။ ညံင် ဂွံ ဒ္ဂေတ် ဗက် လိက်ကသုက် TRIPS သွက် မၞိဟ် ဒိုက်ဂတ် ဂွံ ရာန် ဂဥုဲ မာန်။ * '''၃.ဂ (Health Financing & Workforce):''' ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် စရင်သြန် ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ သၠုင် ပတိုန် လၟိဟ် သၟာကမၠောန် ပရေင်ထတ်ယုက် (အစာဂဥုဲ၊ နာသ်) ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မဒိုက်ဂတ် တအ် ရ။ * '''၃.ဃ (Risk Reduction & Early Warning):''' သၠုင် ပတိုန် အစောံစွမ်း ဍုင် (Capacity building) သွက်ဂွံ လလောင်တြး ကေုာံ ရပ်စပ် ကု ဘဲ အန္တရာယ် ပရေင်ထတ်ယုက် ကမ္ဘာ (Global health risks) ပြဟ်ပြဟ် ရ။<ref name="sachs2021">{{cite book |last=Sachs |first=J. |title=Sustainable Development Report 2021 |publisher=Cambridge University Press |year=2021 |pages=30-42}}</ref> == ၆။ ပရေင်ဆဵုဂဗ ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ် ခေတ်တၟိ (Modern Challenges) == တိုင်ပ္ကဴ SDG 3 ဝွံ ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် ဇၞော် အိုတ် မွဲ ဂှ် ဒှ် ကပ်ယဲ ကိုဗစ်-၁၉ (COVID-19 pandemic) မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ရ။ * '''ဖဵုသက်ရောက် ကိုဗစ်-၁၉:''' ကပ်ယဲ ဏအ် ပကဵု ညံင် လၟိဟ် မၞိဟ် ချိုတ် အလုံ ဂၠးတိ သၠုင် တိုန် ကေုာံ အာယုက် မဂျိုင်တန်တဴ (Life expectancy) ယှောတ် စှ်ေ အာ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ * '''ပရေင်ဆုတ်ကလေင် ကမၠောန် တၞဟ်:''' ဟိုတ်နူ ရုင်ဂဥုဲ တအ် ဒး အာရီုစွံ ကု ကိုဗစ်-၁၉ တုဲ၊ ပရေင်ထောံ ဂဥုဲ စဵုဒၞာ သွက် ကောန်ၚာ် (Immunization programs) လဇုဲ အာ တုဲ၊ ယဲ တၞဟ် မပ္တံကဵု တဳဗဳ ကေုာံ ဇကဲ ကလေင် ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် တိုန် ရ။ * '''ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် (Inequality):''' ဍုင် မဇၞော်မောဝ် တအ် ကလိဂွံ ဂဥုဲ စဵုဒၞာ (Vaccine equity) ပြဟ် နူကဵု ဍုင် မဒိုက်ဂတ် တအ် ဗွဲမလောန် မထ္ၜး ကဵု ပြသၞာ ဇၞော် ပ္ဍဲ သၞောတ် ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ ရ။ [[File:Universal Health Coverage (UHC) awareness.jpg|thumb|left|300px|ပရေင်ကဵု သတိ သွက် သၞောတ် ပရေင်ထတ်ယုက် ညးအလုံ (UHC) မဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် SDG 3။ (ဗီုရုပ် ဥပမာ - Wiki Commons)]] == ၇။ သၞောတ် ပရေင်ထတ်ယုက် ညးအလုံ (Universal Health Coverage - UHC) == သၞောတ် ပရေင်ထတ်ယုက် ညးအလုံ (UHC) မဒှ် တိုင်ပ္ကဴ ၃.၈ ဂှ် ဒှ် "ရိုဟ်ကၞက်" (Lynchpin) သွက် SDG 3 သီုဖအိုတ် ရ။ UHC ဟီုမ္ဂးဂှ် - # ဇၟာပ် မၞိဟ် သ္ဒး ကလိဂွံ ပရေင်လွဳလွတ် ပရေင်ထတ်ယုက် (Access to services)။ # ပရေင်လွဳလွတ် ဂှ် သ္ဒး နွံကဵု အဆံင် ခိုဟ် (Quality of care)။ # ညးယဲ တအ် ဟွံဒး ဆဵုဂဗ ကု ပြသၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဟိုတ်နူ ဒး စကာ သြန် လွဳ ယဲ လောန် က္ဍင် (Financial protection)။ ကုလသမဂ္ဂ ကေုာံ ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO) တအ် ဖန်ဇန် ဒၟံင် ညံင် ဍုင် သီုဖအိုတ် ဂွံ ဒက်ပတန် သၞောတ် အာမခံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Health insurance systems) သွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရောင်။<ref name="un2022">{{cite book |author=United Nations |title=The Sustainable Development Goals Report 2022 |publisher=UN Publications |year=2022 |pages=15-20}}</ref> == ၈။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ တၞဟ် (Interlinkages with other SDGs) == SDG 3 ဝွံ ဟွံမာန် တန်တဴ နကဵု အတိုင် ဍေဟ် မွဲဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဆက်စပ် ညောန်ကြပ် ကု တိုင်ပ္ကဴ တၞဟ်ဂမၠိုင် ရ - * '''SDG 1 (ပရေင်အိုတ် ဒိုက်ဂတ်):''' ပရေင်ထတ်ယုက် ပရေအ် မ္ဂး မၞိဟ် တအ် ဒး စကာ သြန် လွဳ ယဲ တုဲ ဒိုက်ဂတ် အာ မာန်။ * '''SDG 2 (ပရေင်အိုတ် ကၞောတ်):''' စၞစ ခိုဟ် (Nutrition) ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် ကောန်ၚာ်။ * '''SDG 4 (ပရေင်ပညာ):''' မၞိဟ် မနွံကဵု ပညာ မလေပ် လွဳလွတ် ပရေင်ထတ်ယုက် ဇကု ခိုဟ် နူ မၞိဟ် ဟွံမဲ ပညာ ရ။ * '''SDG 5 (ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဇာတ်/လိင်):''' အခေါင် ပရေင်ထတ်ယုက် မဆေင်ကဵု မသုန် ကေုာံ သၠးဂၠံဂဝ် ဂှ် ဆက်စပ် ကု အခေါင် မၞိဟ်ဗြဴ။ * '''SDG 6 (ဍာ် ကေုာံ ပရေင်သန့်ရှင်း):''' ဍာ် မသန့်ရှင်း မာန် စဵုဒၞာ ယဲ မကၠောအ်ကူး နူ ဍာ် (Waterborne diseases) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ == ၉။ လၟေင် ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ စရင် (Monitoring and Indicators) == သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ပရေင်အံင်ဇၞး SDG 3 ဂှ်၊ ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO) ကေုာံ အလဵုအသဳ ဍုင် တအ် စကာ စရင် တင်စၟတ် (Indicators) ၂၈ တင် ရ။ * '''ပရေင်ကံက် စရင် (Data Collection):''' ဍုင် ဇၟာပ် ဍုင် သ္ဒး ပလံင် စရင် လၟိဟ် မၞိဟ် ချိုတ်၊ ဟိုတ် မချိုတ် (Cause of death) ကေုာံ လၟိဟ် ကတဵုဒှ် ယဲ (Incidence rates) ဇရေင် WHO လၟိုန် သၞာံ ရ။ * '''ပြသၞာ ဍာ်ဒကေဝ် စရင် (Data Quality):''' ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မဒိုက်ဂတ် ဗွဲမဂၠိုင်၊ သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ မၞိဟ် ဂျိုင်/ချိုတ် (Civil registration and vital statistics - CRVS) ဝွံ ဍိုန်လျ ဒၟံင် ဖိုဟ် တုဲ၊ စရင် မဂွံ ဂှ် ဟွံကၠးဖ္ဍး ဍာံပြ သီုဖအိုတ် ရ။<ref name="kieny">{{cite journal |last=Kieny |first=M. P. |title=Health-system resilience: reflections on the Ebola crisis in western Africa |journal=Bulletin of the World Health Organization |year=2017 |volume=92 |issue=12 |pages=850}}</ref> == ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) == တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၃ ဝွံ ဒှ် ပရေင်ဂစာန် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ပရေင်ထတ်ယုက် သွက် ညးအလုံ ဂၠးတိ ရ။ ၜိုန်ရ နွံ ပရေင်အံင်ဇၞး ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဖအောန် ဖျေဟ် လၟိဟ် ကောန်ၚာ် ချိုတ် ကေုာံ ယဲ မကၠောအ်ကူး ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ဆုတ်ကလေင် ဟိုတ်နူ ကိုဗစ်-၁၉ ကေုာံ ပြသၞာ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု တအ် ဂှ် ပကဵု ညံင် သ္ဒး ဒး ဂစာန် ကၠောန် ဂၠိုင် နူ တြေံ ရ။ အနာဂတ် သွက် ဂွံ အာစိုပ် တိုင်ပ္ကဴ ဏအ် ဗစိုပ် သၞာံ ၂၀၃၀ ဂှ် တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ပရေင်သြန်ဘဏ္ဍာ မရုံဂပ်၊ ပရေင်မဟာမိတ် အကြာ ဍုင် (Global solidarity)၊ ကေုာံ ပရေင်စကာ နည်းပညာ တၟိ မပ္တံကဵု ဂဥုဲ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital health) တအ် ရောင်။ အလဵုအသဳ သီုဖအိုတ် သ္ဒး စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂှ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် မတန်တဴ ဍာံဍာံပြပြ ရ။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (Sustainable Development Goals) * [[ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]] (World Health Organization) * [[သၞောတ် ပရေင်ထတ်ယုက် ညးအလုံ]] (Universal Health Coverage) * [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) {{Navbox | name = Sustainable Development Goals | title = တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင် (Sustainable Development Goals - SDGs) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = တိုင်ပ္ကဴ ၁-၆ | list1 = * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁|၁. အိုတ် ဒိုက်ဂတ်]] (No Poverty) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၂|၂. အိုတ် ကၞောတ်]] (Zero Hunger) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၃|၃. ပရေင်ထတ်ယုက် ခိုဟ်]] (Good Health) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၄|၄. ပရေင်ပညာ ခိုဟ်]] (Quality Education) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၅|၅. ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဇာတ်]] (Gender Equality) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၆|၆. ဍာ် သန့်ရှင်း]] (Clean Water) | group2 = တိုင်ပ္ကဴ ၇-၁၂ | list2 = * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၇|၇. စွမ်းအင် သန့်ရှင်း]] (Clean Energy) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၈|၈. ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ခိုဟ်]] (Economic Growth) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၉|၉. စက်မှု ကေုာံ နည်းပညာ]] (Industry & Innovation) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၀|၁၀. ဖအောန် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ်]] (Reduced Inequalities) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၁|၁၁. ဍုင် မတန်တဴ]] (Sustainable Cities) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၂|၁၂. ပရေင်စကာ မတန်တဴ]] (Responsible Consumption) | group3 = တိုင်ပ္ကဴ ၁၃-၁၇ | list3 = * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၃|၁၃. ကာကွယ် ရာသဳဥတု]] (Climate Action) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၄|၁၄. ပရေင်ဂျိုင်တန်တဴ သၟဝ် ဍာ်]] (Life Below Water) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၅|၁၅. ပရေင်ဂျိုင်တန်တဴ လတူ တိ]] (Life On Land) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၆|၁၆. ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ညိင်ဝတ်]] (Peace & Justice) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၇|၁၇. ပရေင်ပံင်ကောံ]] (Partnerships) }} [[Category:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] [[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ]] [[Category:ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဂၠးတိ]] 8i5kvxkiqqzzfoixvn92s1ilkf6psy5 0 12023 57661 2026-10-08T08:58:51Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၄''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goal 4'', ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု ယၟု ခမၞောန် '''SDG 4''') ဝွံ ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မရနုက်ကဵု ပန် ပ္ဍဲကဵု တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်..." 57661 wikitext text/x-wiki '''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၄''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goal 4'', ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု ယၟု ခမၞောန် '''SDG 4''') ဝွံ ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မရနုက်ကဵု ပန် ပ္ဍဲကဵု တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၇ သာ် (Sustainable Development Goals) မစၟတ်သမ္တီ လဝ် နကဵု ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (United Nations) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် တိုင်ပ္ကဴ ဏအ် ဂှ် ဒှ် "ဖန်ဇန် ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ပညာ ဍာ်ဒကေဝ် မတုပ်သၟဟ် ကေုာံ မပါလုပ် သီုဖအိုတ်၊ တုဲပၠန် ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် အခေါင်အရာ ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် အလုံ မွဲ အာယုက် သွက် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ်" ရ။<ref name="sdg4wiki">{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sustainable_Development_Goal_4 |title=Sustainable Development Goal 4 - Wikipedia |publisher=Wikipedia |access-date=October 8, 2026}}</ref> ပရေင်ပညာ ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ ပရေင်ဒိုက်ဂတ်၊ ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် ကေုာံ ပရေင်အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု ပ္ဍဲ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၄ (SDG 4) နကဵု လညာတ် ဝင်၊ တင်ရန်တၟအ်၊ ကဏ္ဍ ပရေင်ပညာ နာနာ၊ ဖဵုသက်ရောက် ဟိုတ်နူ ကပ်ယဲ၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ကု တိုင်ပ္ကဴ သအာင်ဂမၠိုင် ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Sustainable Development Goal 4 Quality Education.svg|thumb|right|300px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၄ (SDG 4) သွက် ပရေင်ပညာ ဍာ်ဒကေဝ်။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၄ (SDG 4) ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု လိက်ကသုက် အစဳအဇန် ၂၀၃၀ (Agenda 2030) မလလောင်တြး လဝ် နကဵု ဍုင်ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ ၁၉၃ ဍုင် ရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် "ပရေင်ပညာ ဍာ်ဒကေဝ်" (Quality Education) ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ် ဂှ် ဟွံသေင် ဆ ကောန်ၚာ် တအ် ဂွံ အာ ဘာ သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် သီု ဒး နွံ ကု အစာဘာ မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ်၊ ပွဳပွူ ဘာ မနွံကဵု ဂီုကၠီု၊ ကေုာံ ခန်လ္ၚတ် မကိတ်ညဳ ကု ဘဝ ဇေတ်တ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ကမၠောန် မခိုဟ် ရ။ SDG 4 ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ မၞိဟ် မသ္ၚောဲ အာ နူ ပရေင်ပညာ၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဍုင် မဒိုက်ဂတ်၊ ဒေသ မနွံကဵု ပေါဲဗတိုက် ကေုာံ ဒေသ မသ္ၚောဲ ခြာ တအ် ရ။ ဍေဟ် သီု အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် အလုံ မွဲ အာယုက် (Lifelong learning) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် ဇၞော်ဇၞော် တအ် လေဝ် သ္ဒး ကလိဂွံ အခေါင် တိုန် ဘာ ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်ပညာ နည်းပညာ တၟိတၟိ လၟိုန် ကာလ ရ။ == ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Background and Adoption) == ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ စၟတ်သမ္တီ SDG 4 ဂှ်၊ ဂၠးတိ ဏအ် စကာ လဝ် '''[[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် မဳလဳနဳယောမ်]]''' (Millennium Development Goals - MDGs) နူ သၞာံ ၂၀၀၀ စဵုကဵု ၂၀၁၅ ရ။ ပ္ဍဲ MDGs ဂှ်၊ တိုင်ပ္ကဴ မရနုက်ကဵု ၂ ဂှ် အာရီုစွံ လတူ "ညံင် ကောန်ၚာ် သီုဖအိုတ် ဂွံ တိုန် ဘာ သဇိုင်" (Universal Primary Education) သၟး ရ။ ၜိုန်ရ MDGs အံင်ဇၞး ဗွဲမဇၞော် သွက်ဂွံ ပၠုပ် ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲ ဘာ ကီုလေဝ်၊ ပြသၞာ "ဍာ်ဒကေဝ်" (Quality of learning) ဂှ် သှ်ေ ဒၟံင် ရ။ ကောန်ၚာ် ဗွဲမဂၠိုင် ၜိုန်ရ တိုန် ဘာ ကီုလေဝ်၊ စိုပ် တန် မရနုက်ကဵု ပန် လေဝ် ဗှ် လိက် ဟွံလေပ် တအ် နွံ ဒၟံင် ဏီ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅၊ ကုလသမဂ္ဂ ဖန်ဗဒှ် တိုင်ပ္ကဴ တၟိ (SDG 4) မလှဲလး နူ တြေံ တုဲ ပၠုပ် စုတ် သီု ပရေင်ပညာ ကိုပ်ကၠာဘာ (Pre-primary)၊ ပရေင်ပညာ ကဆံင်သၠုင် (Tertiary) ကေုာံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဂျေန်ဒါ (Gender equality) ရ။<ref name="sdgswiki">{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sustainable_Development_Goals |title=Sustainable Development Goals - Wikipedia |publisher=Wikipedia |access-date=October 8, 2026}}</ref> == ၃။ တိုင်ပ္ကဴ ကေုာံ အညွှန်းကိန်းဂမၠိုင် (Targets and Indicators) == SDG 4 ဝွံ နွံကဵု တင်ရန်တၟအ် (Targets) သီုဖအိုတ် ၁၀ သာ်၊ ကေုာံ အညွှန်းကိန်း (Indicators) ၁၁ သာ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ရ။ {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တင်ရန်တၟအ် အဓိက ပ္ဍဲ SDG 4 |- ! ဂၞန် ! ယၟု တင်ရန်တၟအ် (Target) ! ပွံက် အဓိပ္ပါယ် |- | ၄.၁ | ပရေင်ပညာ သဇိုင် ကေုာံ အလုံအမၠင် အခမဲ့ | ညံင် ကောန်ၚာ် တြုံ ညးဗြဴ သီုဖအိုတ် ဂွံ တိုန် ဘာ သဇိုင် ကေုာံ ဘာ အလဒေါဝ် နကဵု သၞောတ် အခမဲ့ ကေုာံ နွံ ဍာ်ဒကေဝ်။ |- | ၄.၂ | ပရေင်ပညာ ကောန်ၚာ် ကေုာံ ကိုပ်ကၠာဘာ | ညံင် ကောန်ၚာ် သီုဖအိုတ် ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်လွဳလွတ် ကိုပ်ကၠာဘာ (Early childhood care) မခိုဟ် ညံင် ဂွံ အာ ဘာ သဇိုင် မာန်။ |- | ၄.၃ | ပရေင်ပညာ သက်မွေးဝမ်းကျောင်း ကေုာံ တက္ကသိုလ် | ညံင် မၞိဟ် ဇၞော်ဇၞော် သီုဖအိုတ် ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် တိုန် ဘာ နည်းပညာ၊ ဘာ ကမၠောန် ကေုာံ တက္ကသိုလ် မနွံ ၚုဟ်မး အောန်။ |- | ၄.၄ | သၠုင် ပတိုန် လညာတ် သွက် ကမၠောန် | သၠုင် ပတိုန် လၟိဟ် သၟတ် ကေုာံ မၞိဟ် ဇၞော် မနွံ လညာတ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ခိုဟ် ကေုာံ သြိုင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။ |- | ၄.၅ | ပလီု ပရေင်ပါ်ခြာ ဂျေန်ဒါ ကေုာံ မၞိဟ် ဝါတ်ဂါတ် | ဖန်ဇန် ညံင် မၞိဟ် ညးဗြဴ၊ ကောန်ဍုင်အရင်၊ ကေုာံ မၞိဟ် ဒုင်စသိုင် ဝါတ်ဂါတ် တအ် ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ပညာ တုပ်သၟဟ်။ |- | ၄.၆ | လေပ် လိက် ကေုာံ လေပ် ဂၞန် | ညံင် သၟတ် သီုဖအိုတ် ကေုာံ မၞိဟ် ဇၞော် မဂၠိုင် ဂွံ လေပ် လိက် (Literacy) ကေုာံ လေပ် ဂၞန် (Numeracy)။ |- | ၄.၇ | ပရေင်ပညာ သွက် ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ | ဗ္တောန် ညံင် ကွးဘာ ဂွံ နွံ လညာတ် ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ၊ အခေါင်အရာ မၞိဟ်၊ ကေုာံ ကောန်ဍုင် ဂၠးတိ (Global citizenship)။ |} တင်ရန်တၟအ် မသှ်ေ ၃ သာ် (4.a, 4.b, 4.c) ဂှ် ဒှ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ဍိုက်ပေင် တိုင်ပ္ကဴ မပ္တံကဵု ပရေင်သြိုင် ဘာ မနွံ ဂီုကၠီု၊ သၠုင် ပတိုန် လၟိဟ် စကဝ်လာရှစ် (Scholarships)၊ ကေုာံ သၠုင် ပတိုန် လၟိဟ် အစာဘာ မနွံ ဍာ်ဒကေဝ် တအ် ရ။ == ၄။ ပရေင်ပညာ သဇိုင် ကေုာံ အလုံအမၠင် (Primary and Secondary Education) == တင်ရန်တၟအ် ၄.၁ (Target 4.1) ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ကဵု ပရေင်ပညာ အခမဲ့ သွက် ဘာ သဇိုင် (Primary education) ကေုာံ ဘာ အလဒေါဝ်/အထက် (Secondary education) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅၊ အလုံ ဂၠးတိ ဏအ် လၟိဟ် ကောန်ၚာ် အာယုက် သဇိုင် ၈၈% ပ္ဍဲ သၟဝ် သာဟာရာ အာဖရိက (Sub-Saharan Africa) ဂှ် ဟွံလေပ် လိက် ဗွဲမဍာံပြ ကေုာံ ၈၄% ဂှ် ဟွံလေပ် ဂၞန် သဇိုင် ရ။ SDG 4 မိက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ ဏအ် နကဵု ပရေင်ကဵု သြန် ထံက်ပင် ဇရေင် ဘာ အလဵုအသဳ၊ ကေုာံ ဖန်ဇန် ညံင် ကွးဘာ တအ် ဂွံ အံင်ဇၞး တန် သဇိုင် နကဵု ပရေင်လေပ် လိက် မာန် ဍာံဍာံ ရ။ == ၅။ ပရေင်ပညာ ကောန်ၚာ် ကေုာံ ကိုပ်ကၠာဘာသဇိုင် (Early Childhood and Pre-primary Education) == တင်ရန်တၟအ် ၄.၂ (Target 4.2) ဂှ် ဒှ် အရာ မတၟေင် မွဲ ပ္ဍဲ SDG 4 ဟိုတ်နူကဵု ပ္ဍဲ MDGs တြေံ ဂှ် ညးတအ် ဟွံစွံ အာရီု လတူ ပရေင်ပညာ ကိုပ်ကၠာဘာ (Pre-primary education) ရ။ လညာတ် သိပ္ပံ ထ္ၜး ဒဒှ်ရ က္ဍဟ် ကောန်ၚာ် တအ် ဇၞော်မောဝ် အိုတ် ပ္ဍဲ အာယုက် ၀ စဵုကဵု ၅ သၞာံ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၇၊ လၟိဟ် ကောန်ၚာ် မတိုန် ဘာ ကိုပ်ကၠာဘာ အလုံ ဂၠးတိ နွံ ၆၉% ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ဍုင် မဒိုက်ဂတ် တအ် ဂှ် လၟိဟ် ဏအ် စှ်ေ အာ စဵုကဵု ၇% ဏီ ရ။ သွက်ဂွံ ဍိုက်ပေင် တိုင်ပ္ကဴ ဏအ်၊ အလဵုအသဳ တအ် သ္ဒး သြိုင် ဘာ ကောန်ၚာ် တုဲ သ္ဒး ဖန်ဇန် ညံင် မိမ တအ် ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်လွဳလွတ် ကောန်ၚာ် ရ။ == ၆။ ပရေင်ပညာ ကဆံင်သၠုင် ကေုာံ ပရေင်မံက်တိုန် ကမၠောန် (Technical, Vocational and Tertiary Education) == တင်ရန်တၟအ် ၄.၃ ကေုာံ ၄.၄ ဂှ် အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ပညာ ကဆံင်သၠုင် မပ္တံကဵု တက္ကသိုလ် (University) ကေုာံ ဘာ သက်မွေးဝမ်းကျောင်း (TVET - Technical and Vocational Education and Training) ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ်၊ ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ ကမၠောန် မခိုဟ် (Decent work) မ္ဂး၊ ဆ ပရေင်ပညာ သဇိုင် သၟး ဟွံရုံဂံင် ပုဟ်။ သၟတ် တအ် သ္ဒး လေပ် ကွတ် နည်းပညာ (ICT skills)၊ ကွတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ကေုာံ ကွတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တအ် ရ။ SDG 4 မိက်ဂွံ ဖန် ညံင် ဘာ သက်မွေးဝမ်းကျောင်း တအ် ဂွံ နွံ ၚုဟ်မး အောန် တုဲ သၟတ် ညးဍုင်ကွာန် ဇၟာပ် ကဆံင် ဂွံ တိုန် မာန် ရ။ == ၇။ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ကေုာံ ပရေင်ပါလုပ် သီုဖအိုတ် (Equity, Inclusion, and Gender Equality) == တင်ရန်တၟအ် ၄.၅ ဂှ် ဒှ် နှလုံးသား သွက် SDG 4 ရ။ ဍေဟ် ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ "ညးမွဲလေဝ် ဟွံဂွံ သှ်ေ ကၠေအ် လက္ကရဴ" (Leave no one behind) ရ။ * '''ဂျေန်ဒါ (Gender):''' ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု တအ်၊ ကောန်ၚာ် ဗြဴ တအ် ဟွံဂွံ အခေါင် တိုန် ဘာ ဟိုတ်နူ ပြသၞာ ပရေင်မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဒိုက်ဂတ် ရ။ SDG 4 မိက်ဂွံ ပသောင် ပရေင်ပါ်ခြာ ဏအ်။ * '''မၞိဟ် ဝါတ်ဂါတ် (Vulnerable groups):''' ကောန်ၚာ် မနွံ ကု ဒုက္ခိတ (Disabilities)၊ ကောန်ဍုင်အရင် (Indigenous peoples)၊ ကေုာံ ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲ ဒေသ ပေါဲဗတိုက် တအ် သ္ဒး ကလိဂွံ အခေါင် အာ ဘာ တုပ် ကု ကောန်ၚာ် ဓမ္မတာ ကီု ရ။<ref name="globalcit">{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Global_citizenship_education |title=Global citizenship education - Wikipedia |publisher=Wikipedia |access-date=October 8, 2026}}</ref> == ၈။ ပရေင်လီုလာ် ဟိုတ်နူ ကပ်ယဲ ကဝ်ဗေဒ်-၁၉ (Impact of COVID-19 Pandemic) == ကပ်ယဲ ကဝ်ဗေဒ်-၁၉ (COVID-19 pandemic) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ပကဵု ညံင် ကဏ္ဍ ပရေင်ပညာ အလုံ ဂၠးတိ ဒး ထိခိုက် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ရ။ * ဘာ သီုဖအိုတ် ဒး ကၟာတ် ထောအ် တုဲ ကွးဘာ ပြကောဋိ မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ ဟွံဂွံ အာ ဘာ ရ။ * ပရေင်ဗ္တောန် အောန်လာင် (Online learning) ဝွံ ပကဵု ညံင် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် ဂွံ ဇၞော် တိုန်၊ ဟိုတ်နူကဵု ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲ ဍုင် မဒိုက်ဂတ် တအ် ဟွံမဲ ကု အေန်တာနဲ ကေုာံ ကွန်ပျူတာ ရ။ * ယူနေတ်စကဝ် (UNESCO) ဒက်ပတန် လဝ် ဂကောံ ပံင်ကောံ ပရေင်ပညာ ဂၠးတိ (Global Education Coalition) သွက်ဂွံ ရီုဗင် ကောန်ၚာ် တအ် ညံင် ဂွံ ဆက် ဗ္တောန် လိက် မာန် ပ္ဍဲ အခိင် ကပ်ယဲ ရ။ == ၉။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု တိုင်ပ္ကဴ သအာင်ဂမၠိုင် (Interlinkages with other SDGs) == SDG 4 ဝွံ ဟွံသေင် တန်တဴ ဒၟံင် သီးသန့် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု တိုင်ပ္ကဴ တၞဟ် တအ် ဗွဲမဇၞော် ရ - * '''SDG 1 (ပလီု ပရေင်ဒိုက်ဂတ်):''' ယဝ်ရ လေပ် လိက် ကေုာံ နွံ ကွတ် မ္ဂး၊ မၞိဟ် တအ် မာန် ဂၠာဲ သြန် ဂၠိုင် တုဲ တိတ် ဗၠး နူ ဘဝ ဒိုက်ဂတ် မာန် ရ။ * '''SDG 3 (ပရေင်ထတ်ယုက်):''' မိမ မလေပ် လိက် တအ် မလေပ် မင်မဲ ထတ်ယုက် ကောန်ၚာ် တအ် ခိုဟ် နူ မိမ ဟွံလေပ် လိက် ရ။<ref name="sdgleb">{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sustainable_Development_Goals_and_Lebanon |title=Sustainable Development Goals and Lebanon - Wikipedia |publisher=Wikipedia |access-date=October 8, 2026}}</ref> * '''SDG 5 (ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဂျေန်ဒါ):''' ပရေင်ပညာ ဒှ် လွဟ် အဓိက သွက်ဂွံ ကဵု အဝဵု (Empower) ဇရေင် ညးဗြဴ တအ် ရ။ * '''SDG 8 (ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန်):''' ပရေင်ပညာ ဍာ်ဒကေဝ် ပတိတ် ကဵု သၟာကမၠောန် မနွံ ကွတ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ဍုင် ရ။ == ၁၀။ ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Monitoring, Custodian Agencies, and Future Perspective) == သွက်ဂွံ စၟတ်မင် ကေုာံ တင် စရင် လတူ SDG 4 ဂှ်၊ ဂကောံ '''ယူနေတ်စကဝ်''' (UNESCO) ဗွဲတၟေင် ဌာန ယူနေတ်စကဝ် သွက် စရင်အင် (UIS - UNESCO Institute for Statistics) ဂှ် ဒှ် ဌာန အဓိက ရ။ ညးတအ် ပံက် လဝ် အစဳအဇန် E9 (E9 Initiative) မဒှ် ဂကောံ ဍုင် မနွံ မၞိဟ် ဂၠိုင် အိုတ် ၉ ဍုင် သွက်ဂွံ ဒြဟတ် ပတိတ် ပရေင်ပညာ ရ။<ref name="e9wiki">{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/E9_(countries) |title=E9 (countries) - Wikipedia |publisher=Wikipedia |access-date=October 8, 2026}}</ref> ၜိုန်ရ နွံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကီုလေဝ်၊ သွက်ဂွံ ဍိုက်ပေင် တိုင်ပ္ကဴ ၄ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၃၀ ဂှ် ဒှ် အရာ မဝါတ်ဂါတ် ဇၞော် မွဲ ဏီ ရ။ ပြသၞာ သြန်ဘဏ္ဍာ ဟွံရုံဂံင်၊ ပေါဲဗတိုက် ပ္ဍဲ ဍုင် မပ္တံကဵု အာဖဂါန်နဳသတာန် ကေုာံ သုဒါန်၊ ကေုာံ ဖဵု လက္ကရဴ နူ ကပ်ယဲ တအ် ဂှ် ဒှ် အရာ မဗဒေါအ် လဝ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဏအ် ရ။ သွက် အနာဂတ် မ္ဂး၊ အလဵုအသဳ၊ ဂကောံ ညးဍုင်ကွာန်၊ ကေုာံ ကုမ္ပဏဳ တအ် သ္ဒး ပံင်ကောံ တုဲ ပၠုပ် သြန် (Invest) ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ပရေင်ပညာ ဂၠိုင်ဂၠိုင် ဟေင် ရောင် ဂွံ ဍိုက်ပေင် SDG 4 ဏအ် မာန် ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ (SDGs)]] * [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) * [[ယူနေတ်စကဝ်]] (UNESCO) * [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human Rights) {{Navbox | name = Sustainable Development Goals | title = တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၇ သာ် (17 Sustainable Development Goals) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = တိုင်ပ္ကဴဂမၠိုင် (SDGs) | list1 = * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁|SDG 1: ပလီု ပရေင်ဒိုက်ဂတ်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၂|SDG 2: ပလီု ပရေင်ကၠောဝ်ဗျဵု]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၃|SDG 3: ပရေင်ထတ်ယုက်]] * '''[[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၄|SDG 4: ပရေင်ပညာ ဍာ်ဒကေဝ်]]''' * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၅|SDG 5: ဂျေန်ဒါ တုပ်သၟဟ်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၆|SDG 6: ဍာ် သန့်ရှင်း]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၇|SDG 7: ဓါတ်စွမ်းအင်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၈|SDG 8: ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၉|SDG 9: စက်မှု]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၀|SDG 10: ယှောတ် ပရေင်ပါ်ခြာ]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၁|SDG 11: ဍုင် တန်တဴ]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၂|SDG 12: စကာ မင်မဲ]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၃|SDG 13: ရာသဳဥတု]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၄|SDG 14: ဂီုကၠီု ၜဳ]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၅|SDG 15: ဂီုကၠီု တိ]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၆|SDG 16: ၜိုဟ်သြိုဟ်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၇|SDG 17: ပံင်ကောံ]] }} [[Category:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ]] [[Category:ပရေင်ပညာ]] [[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] jvbeqfbbuufo0du03vd1ldo8j3f1hl0 0 12024 57662 2026-10-08T09:02:34Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၅''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goal 5'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''SDG 5'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Global Goal 5'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မဆေင်ကဵု '''"ပရေင်တုပ်သၟဟ် ကဆံင် လိင် ကေ..." 57662 wikitext text/x-wiki '''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၅''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goal 5'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''SDG 5'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Global Goal 5'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မဆေင်ကဵု '''"ပရေင်တုပ်သၟဟ် ကဆံင် လိင် ကေုာံ ပရေင်သၠုင်ပတိုန် အစောံသတ္တိ မၞိဟ်ဗြဴ ကေုာံ သၟတ်ဗြဴ သီုဖအိုတ်"''' (Gender Equality) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မရနုက်ကဵု ၅ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ (Sustainable Development Goals - SDGs) ၁၇ တိုင် မဖျေဟ် လဝ် နကဵု ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (United Nations) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ အလုံ ဂၠးတိ ရ။<ref name="un2015">{{cite book |author=United Nations |title=Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development |publisher=United Nations General Assembly |year=2015 |url=https://sdgs.un.org/2030agenda}}</ref> တိုင်ပ္ကဴ SDG 5 ဝွံ နွံကဵု ရည်မှန်းချက် (Targets) ၉ သာ် ကေုာံ အလံင် အညွှန်းကိန်း (Indicators) ၁၄ သာ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ပရေင်အံင်ဇၞး။ တိုင်ပ္ကဴ အဓိက တအ်ဂှ် ပ္တံကဵု ပရေင်ဖအိုတ် ထောအ် ပရေင်ပါ်ခြာ (Discrimination)၊ ပရေင်ပကီုပရာပ် (Violence)၊ ကေုာံ အခိုက်အလိုက် မဟွံခိုဟ် မပ္တံကဵု ပရေင်ဒက်အိန်ထံင် အခိင် ကောန်ၚာ် (Child marriage) တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၅ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ တိုင်ပ္ကဴ အဓိက၊ အကာဲအရာ ဂၠးတိ၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ကု တိုင်ပ္ကဴ တၞဟ် တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Sustainable_Development_Goal_5.svg|thumb|right|300px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၅ (SDG 5) - ပရေင်တုပ်သၟဟ် ကဆံင် လိင်။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == ပရေင်တုပ်သၟဟ် ကဆံင် လိင် (Gender Equality) ဂှ် ဟွံသေင် ဆ အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human right) သဇိုင် မွဲဓဝ်၊ ဍေဟ် သီု ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဂၠးတိ မနွံကဵု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ တန်တဴ မာန် ရ။ SDG 5 ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်သၠုင်ပတိုန် အစောံသတ္တိ (Empowerment) သွက် မၞိဟ်ဗြဴ ကေုာံ သၟတ်ဗြဴ တအ် ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ရ။ စဵုကဵု မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒၞာဲ နကဵု အခေါင် မတုပ်သၟဟ် ဟွံမဲ မ္ဂး၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင် ကေုာံ ဂၠးတိ ဂှ် ဟွံမာန် ကလိဂွံ အောင်မြင်မှု ဍာံပြ ရ။ == ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်လဒက်ပတန် (History and Background) == ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် SDGs ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ်၊ ဂၠးတိ စကာ လဝ် '''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် သဟဿစုသၞာံ''' (Millennium Development Goals - MDGs) ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၂၀၀၀-၂၀၁၅ ရ။ ပ္ဍဲကဵု MDGs ဂှ် တိုင်ပ္ကဴ မရနုက်ကဵု ၃ (MDG 3) ဝွံ ဆေင်ကဵု ပရေင်တုပ်သၟဟ် မၞိဟ်ဗြဴ ကီု ရ။ ဆဂး MDG 3 ဝွံ အာရီုစွံ အဓိက လတူ ပရေင်ပညာ သၟး တုဲ ဟွံလှဲလး ပုဟ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ကာလ ညးတအ် ချူ ဓမံက် တိုင်ပ္ကဴ တၟိ (SDGs 2030 Agenda) ဂှ်၊ ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် SDG 5 ဏအ် ညံင် ဂွံ လှဲလး တုဲ ဓလီု လဝ် ပြသၞာ သီုဖအိုတ် မပ္တံကဵု ပရေင်ပကီုပရာပ် ကေုာံ အခေါင်အရာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရ။<ref name="unwomen2018">{{cite book |author=UN Women |title=Turning promises into action: Gender equality in the 2030 Agenda for Sustainable Development |publisher=UN Women |year=2018 |pages=10-25}}</ref> == ၃။ တိုင်ပ္ကဴ အဓိကဂမၠိုင် (The 9 Targets) == SDG 5 ဝွံ နွံကဵု ရည်မှန်းချက် (Targets) ၉ သာ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်တုပ်သၟဟ်။ {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တိုင်ပ္ကဴ အဓိက သွက် SDG 5 |- ! စၟတ် တိုင်ပ္ကဴ ! ပွံက် ကေုာံ ကမၠောန် အဓိက |- | '''၅.၁''' | '''ဖအိုတ် ထောအ် ပရေင်ပါ်ခြာ:''' ဖအိုတ် ထောအ် ပရေင်ပါ်ခြာ လတူ မၞိဟ်ဗြဴ ကေုာံ သၟတ်ဗြဴ ဇၟာပ် ဒၞာဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။ |- | '''၅.၂''' | '''ဖအိုတ် ထောအ် ပရေင်ပကီုပရာပ်:''' ဖအိုတ် ထောအ် ပရေင်ပကီုပရာပ် ဇၟာပ် ဂကူ လတူ မၞိဟ်ဗြဴ သီုကဵု ပရေင်ဗၞိက် မၞိဟ် (Trafficking) ကေုာံ ကမၠောန် ဍိက်။ |- | '''၅.၃''' | '''ဖအိုတ် ထောအ် အခိုက်အလိုက် မဟွံခိုဟ်:''' ဖအိုတ် ထောအ် ပရေင်ဒက်အိန်ထံင် အခိင် ကောန်ၚာ် (Child marriage) ကေုာံ ပရေင်ကုတ် ဒၞာဲ ဣတ္ထိလိင် (FGM)။ |- | '''၅.၄''' | '''သ္ၚေဝ်မၠာ် ကမၠောန် သ္ၚိ ဟွံဂွံ သြန်:''' သ္ၚေဝ်မၠာ် ကေုာံ ကဵု ၚုဟ်မး လတူ ကမၠောန် လွဳလွတ် ဟွံဂွံ သြန် (Unpaid care and domestic work) နကဵု သၞောတ် ပရေင်မင်မဲ မၞိဟ်။ |- | '''၅.၅''' | '''ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ်:''' ဖန်ဇန် ညံင် မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဂွံ ပါလုပ် အပြည့်အဝ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။ |- | '''၅.၆''' | '''အခေါင် ပရေင်ထတ်ယုက် လိင်:''' ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ လောဲသွာ ပရေင်ထတ်ယုက် ဆေင်ကဵု လိင် ကေုာံ မျိုးဆက်ပွား (Sexual and reproductive health)။ |- | '''၅.က''' (5.a) | '''အခေါင် သယံဇာတ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်:''' ကဵု အခေါင် တုပ်သၟဟ် သွက် မၞိဟ်ဗြဴ ညံင် ဂွံ ပိုင်ပြဳ တိဍာ် ကေုာံ ပရေင်ဘဏ္ဍာ။ |- | '''၅.ခ''' (5.b) | '''စကာ နည်းပညာ:''' စကာ နည်းပညာ သက်မက် (ICT) သွက်ဂွံ သၠုင်ပတိုန် အစောံသတ္တိ မၞိဟ်ဗြဴ။ |- | '''၅.ဂ''' (5.c) | '''မူဝါဒ ကေုာံ သၞောဝ်:''' စၟတ်သမ္တီ မူဝါဒ ကေုာံ သၞောဝ် မနွံကဵု ဇြဟတ် သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ပရေင်တုပ်သၟဟ် ကဆံင် လိင်။ |} == ၄။ အလံင် အညွှန်းကိန်းဂမၠိုင် (Indicators for Measurement) == သွက်ဂွံ တီ ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ဏအ် ဇၞော်မောဝ် အာ စိုပ် အဆံင် လဵု ဂှ်၊ ညးတအ် စကာ လဝ် အညွှန်းကိန်း (Indicators) ၁၄ သာ် ရ။ ဥပမာ - * လၟိဟ် မၞိဟ်ဗြဴ မဒးဒုင် ပကီုပရာပ် နူ သမ္ဘာ/တၠသ္ၚိ (Intimate partner violence)။ * လၟိဟ် ညးစၞး မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ ပါလဳမာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ ဒေသ။ * လၟိဟ် မၞိဟ်ဗြဴ မနွံ မဝ်ဗာင် ဖုင် (Mobile phone) သွက်ဂွံ တီ ပရေင်ပါလုပ် ပ္ဍဲ နည်းပညာ။ == ၅။ ပြသၞာ ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ် အဓိကဂမၠိုင် (Major Challenges and Issues) == ၜိုန်ရ နွံကဵု တိုင်ပ္ကဴ သွက် ဂၠးတိ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင် ဝွံ ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် ဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ - # '''ပရေင်ပကီုပရာပ်:''' အတိုင် စရင် နူ WHO မ္ဂး၊ မၞိဟ်ဗြဴ ၃ တၠ မ္ဂး ၁ တၠ (ၜိုတ် ၃၀%) ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ဒးဒုင် ပကီုပရာပ် နကဵု ခန္ဓာ ဟွံသေင်မ္ဂး လိင် ပ္ဍဲ အာယုက် ညးတအ် ရ။<ref name="who2021">{{cite book |author=World Health Organization |title=Violence against women prevalence estimates, 2018 |publisher=WHO |year=2021 |pages=2-10}}</ref> # '''အခိုက်အလိုက် မဟွံခိုဟ်:''' ၜိုန်ရ လၟိဟ် ကောန်ၚာ် ဗြဴ မဒးဒုင် ဒက်အိန်ထံင် အခိင် ဍောတ်တ် ယှောတ် စှ်ေ အာ ကီုလေဝ်၊ ဇၟာပ် သၞာံ ကောန်ၚာ် ဗြဴ ၁၂ ပြကောဋိ (မသၟဝ် အာယုက် ၁၈ သၞာံ) ဒး ဒက်အိန်ထံင် ဒၟံင် ဖိုဟ် ရ။<ref name="unicef2020">{{cite book |author=UNICEF |title=Child marriage around the world |publisher=UNICEF Data |year=2020}}</ref> # '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သြန်ဂိတု ဟွံတုပ်:''' ပ္ဍဲ ကမၠောန် မတုပ်၊ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ကလိဂွံ သြန်ဂိတု အောန် နူ မၞိဟ်တြိ ၜိုတ် ၁၆% - ၂၃% ရ (Gender pay gap)။ == ၆။ သက်ရောက်မှု ကိုဗစ်-၁၉ လတူ SDG 5 (Impact of COVID-19) == ကပ်ယဲ ကဝ်ရဝ်နာဗဳရုသ် (COVID-19 pandemic) ဝွံ ပကဵု ညံင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သွက် SDG 5 ဂွံ ဆုတ် ကလေင် အာ ဗွဲမလောန် ရ။ * '''ကပ်ယဲ လမၠုက် (Shadow Pandemic):''' အခိင် ကၟာတ် ဍုင် (Lockdown) ဂှ်၊ ပရေင်ပကီုပရာပ် အပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန် (Domestic violence) ဇၞော် တိုန် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ * '''ပရေင်ဆောမ်လေင် ကမၠောန်:''' မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ကၠောန် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ဟွံခိုင်ကၠိုက် (Informal economy) တုဲ ညးတအ် ကျ ဆောမ်လေင် ကမၠောန် ဂၠိုင် နူ မၞိဟ်တြိ တအ် ရ။ * '''ကမၠောန် သ္ၚိ ဇၞော် တိုန်:''' ဟိုတ်နူ ဘာ ကၟာတ် တုဲ၊ လျိုင် ကမၠောန် သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ကောန်ၚာ် ကေုာံ ညးယဲ ပ္ဍဲ သ္ၚိ ဂှ် ဒတုံ စှ်ေ လတူ ပၞး မၞိဟ်ဗြဴ တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ == ၇။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု တိုင်ပ္ကဴ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Intersections with Other SDGs) == SDG 5 ဝွံ ဆက်စပ် ညောန်ကြပ် ဒၟံင် ကု တိုင်ပ္ကဴ SDGs တၞဟ် သီုဖအိုတ် ရ။ * '''SDG 1 (ဖအိုတ် ပရေင်ဒိုက်ဂတ်):''' မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဒး ဆဵုဂဗ ပရေင်ဒိုက်ဂတ် ဂၠိုင် နူ မၞိဟ်တြိ ရ။ ယဝ်ရ သၠုင်ပတိုန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မၞိဟ်ဗြဴ မ္ဂး၊ ပရေင်ဒိုက်ဂတ် အလုံ သ္ၚိကၟိန် ယှောတ် စှ်ေ မာန် ရ။ * '''SDG 4 (ပရေင်ပညာ မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ်):''' ကောန်ၚာ် ဗြဴ တအ် ဂွံ အခေါင် အာ ဘာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် ဖအိုတ် ထောအ် ပရေင်ဒက်အိန်ထံင် ကောန်ၚာ် တုဲ သၠုင်ပတိုန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ရ။ * '''SDG 8 (ကမၠောန် ခိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်):''' ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ သြန်ဂိတု တုပ်သၟဟ် သွက် ကမၠောန် တုပ် ကေုာံ အခေါင် ကမၠောန် တုပ်သၟဟ်။ == ၈။ ပရေင်ကမၠောန် ကေုာံ ဌာန မပါလုပ်ဂမၠိုင် (Organizations and Actions) == သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ညံင် SDG 5 ဂွံ အံင်ဇၞး၊ ဌာန ဂၠးတိ ကေုာံ ဍုင် နာနာ တအ် ပါလုပ် ချဳဓရာင် ဒၟံင် ရ - * '''UN Women (ဂကောံ မၞိဟ်ဗြဴ ကုလသမဂ္ဂ):''' ဒှ် ဌာန အဓိက မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် လပါ် ပရေင်တုပ်သၟဟ် ကဆံင် လိင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။ ညးတအ် ပတိတ် စရင်၊ ကဵု အရီုအဗင် ပရေင်ဥပဒေ ကေုာံ ထံက်ပင် ဂကောံ မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ ဒေသ တအ် ရ။ * '''UNFPA (ရံပုံငွေ လူဦးရေ ကုလသမဂ္ဂ):''' ကၠောန် ကမၠောန် အဓိက သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် မျိုးဆက်ပွား၊ ဖအိုတ် ကမၠောန် FGM ကေုာံ ဒက်အိန်ထံင် ကောန်ၚာ်။ * '''ဂကောံ အလဵုအသဳ ဟွံသေင်ဂမၠိုင် (NGOs):''' ဂကောံ အရီုအဗင် မပ္တံကဵု Plan International, CARE တအ် ကၠောန် ကမၠောန် စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ သၟတ်ဗြဴ ပ္ဍဲ ဍုင် မဇၞော်မောဝ် ဒၟံင် တအ် ရ။ == ၉။ အကာဲအရာ လၟုဟ် ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ လတူ ဂၠးတိ (Current Global Progress) == အတိုင် စရင် နူ ကုလသမဂ္ဂ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၂ မ္ဂး၊ ဂၠးတိ ဏအ် ဇၞော်မောဝ် အာ လပါ် SDG 5 ဂှ် သ္ဇိုန် ဗွဲမလောန် ရ။ * ကုလသမဂ္ဂ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ဆက် အာ နကဵု လၟေင် အသိင် လၟုဟ် ဏအ် မ္ဂး၊ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ကဆံင် လိင် ဍာံပြ (Full gender equality) ဂှ် ဒး ကေတ် အခိင် ၜိုတ် ၃၀၀ သၞာံ ဏီ ရောင်။<ref name="un2022">{{cite book |author=United Nations |title=The Sustainable Development Goals Report 2022 |publisher=UN DESA |year=2022 |pages=32-35}}</ref> * ဍုင် ပ္ဍဲ ဒေသ ဥရောပ သၟဝ်ကျာ (Nordic countries) မပ္တံကဵု ဍုင်အာက်သလာန် (Iceland)၊ နဝ်ဝေ (Norway) ကေုာံ သွဳဒေန် (Sweden) တအ် ဂှ် ကလိဂွံ အဆံင် သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်တုပ်သၟဟ်။ ဆဂး ဍုင် ပ္ဍဲ ဒေသ အာဖရိက ကေုာံ လဒေါဝ် ဗမံက် လ္ၚဵု တအ် ဂှ် သှ်ေ ဒၟံင် လက္ကရဴ ဗွဲမလောန် ဏီ ရ။ == ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) == တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၅ (SDG 5) ဝွံ ဒှ် ပရေင်အာမခံချက် အဓိက သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် ပရေင်မၞိဟ် မနွံကဵု တရားမျှတ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ၜိုန်ရ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲ ၃၀ သၞာံ လက္ကရဴ ဏအ် နွံ ကၠုင် ကီုလေဝ်၊ ပြသၞာ တြေံ မပ္တံကဵု အခိုက်အလိုက် မဟွံခိုဟ် ကေုာံ ပြသၞာ တၟိ မပ္တံကဵု ပရေင်ပကီုပရာပ် လတူ အောန်လာင် (Cyberbullying) တအ် ဆက် ကတဵုဒှ် ဒၟံင် ဏီ ရ။ သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး တိုင်ပ္ကဴ ဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၃၀ ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ဍုင် အလုံ ဂၠးတိ၊ ကဏ္ဍ ပုဂ္ဂလိက ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် တအ် သ္ဒး ပံင်ကောံ တုဲ ပတိတ် ဇြဟတ် ရေင်တၠုင် နကဵု သြန်ဘဏ္ဍာ၊ မူဝါဒ ခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ လညာတ် စိုတ် (Mindset shift) ဗွဲမဇၞော် ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (Sustainable Development Goals) * [[ဂကောံ မၞိဟ်ဗြဴ ကုလသမဂ္ဂ]] (UN Women) * [[ပရေင်တုပ်သၟဟ် ကဆံင် လိင်]] (Gender Equality) * [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ]] (Women's rights) {{Navbox | name = Sustainable Development Goals | title = [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (Sustainable Development Goals - SDGs) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = တိုင်ပ္ကဴ ၁-၆ (Goals 1-6) | list1 = * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁|၁. ဖအိုတ် ပရေင်ဒိုက်ဂတ်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၂|၂. ဖအိုတ် ပရေင်ကၠောဝ်ဗျဵု]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၃|၃. ပရေင်ထတ်ယုက် ခိုဟ်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၄|၄. ပရေင်ပညာ မနွံ ဍာ်ဒကေဝ်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၅|၅. တုပ်သၟဟ် ကဆံင် လိင်]] (SDG 5) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၆|၆. ဍာ် သန့်ရှင်း ကေုာံ ပရေင်အနာမယ]] | group2 = တိုင်ပ္ကဴ ၇-၁၂ (Goals 7-12) | list2 = * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၇|၇. စွမ်းအင် သန့်ရှင်း]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၈|၈. ကမၠောန် ခိုဟ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ပိုန်ဒြပ်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၉|၉. စက်မှု ကေုာံ အခြေခံအဆောက်အအုံ]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၀|၁၀. ဖအောန် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇ্যুော်မောဝ် တန်တဴ ၁၁|၁၁. ဍုင် တန်တဴ မာန်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၂|၁၂. သုင်စောဲ ကေုာံ ဖန်ပတိတ် မနွံ တာလျိုင်]] | group3 = တိုင်ပ္ကဴ ၁၃-၁၇ (Goals 13-17) | list3 = * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၃|၁၃. ရာသဳဥတု]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၄|၁၄. ဘဝ သၟဝ် ဍာ်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၅|၁၅. ဘဝ လတူ တိ]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၆|၁၆. ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ တရားမျှတ]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၇|၁၇. ပံင်ကောံ ရေင်တၠုင်]] }} [[Category:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] [[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ]] [[Category:ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဂၠးတိ]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ]] bq51efb0ripihh6y6efp4nh1vzzsbgv 0 12025 57663 2026-10-08T09:07:18Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၆''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goal 6'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''SDG 6'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Global Goal 6'') ဝွံ ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မဆေင်စပ် ကု "ဍာ် သန့်ရှင်း ကေုာံ ပရေင်သန့်ရှင်..." 57663 wikitext text/x-wiki '''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၆''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goal 6'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''SDG 6'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Global Goal 6'') ဝွံ ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မဆေင်စပ် ကု "ဍာ် သန့်ရှင်း ကေုာံ ပရေင်သန့်ရှင်း" (Clean Water and Sanitation) မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု စရင် [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] ၁၇ သာ် မချူ ဓမံက် လဝ် နကဵု ဂကောံ [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် တိုင်ပ္ကဴ ဏအ် ဂှ် "သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ကဵု ပရေင်ဍာ် သန့်ရှင်း ကေုာံ သၞောတ် ပရေင်သန့်ရှင်း မတန်တဴ ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ မာန် သွက် မၞိဟ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တၠ" ရ။<ref name="un2015">{{cite web |url=https://sdgs.un.org/goals/goal6 |title=Goal 6: Ensure availability and sustainable management of water and sanitation for all |publisher=United Nations |year=2015 |access-date=October 8, 2026}}</ref> SDG 6 ဝွံ နွံကဵု တင်ရန်တၟအ် (Targets) သီုဖအိုတ် ၈ သာ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် အကာဲအရာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ပရေင်ကလိဂွံ ဍာ် သန့်ရှင်း ဂှ် ဒှ် အခေါင်အရာ သဇိုင် ကောန်မၞိဟ် မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ် ဆက်စပ် ညောန်ကြပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ပွဳပွူ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ SDG 6 နကဵု လညာတ် ဝင်၊ တင်ရန်တၟအ်၊ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အကာဲအရာ လၟုဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Sustainable_Development_Goal_6.png|thumb|right|300px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၆ (SDG 6) မဆေင်စပ် ကု ဍာ် သန့်ရှင်း ကေုာံ ပရေင်သန့်ရှင်း။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == SDG 6 ဝွံ ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မရနုက်ကဵု ၆ ပ္ဍဲကဵု လၟေင် အစဳအဇန် ၂၀၃၀ (2030 Agenda for Sustainable Development) ရ။ အဓိပ္ပါယ် အဓိက သွက် "ဍာ် သန့်ရှင်း ကေုာံ ပရေင်သန့်ရှင်း" ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ဆေင် ကု ဍာ် သုင် သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် သီု ပံင်သီ လဝ် သၞောတ် ဖျေဟ် ဍာ် ကၠိခ္ဍက် (Wastewater management)၊ ပရေင်ဟွံမဲ ကု ပရေင်အာ တရဴမ္ၚး ပ္ဍဲ ဒၞာဲ သၠး (Ending open defecation) ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ ဂြိုပ် ကေုာံ ကၟာ ဍာ် သဘာဝ တအ် ရ။ အတိုင် လညာတ် ကုလသမဂ္ဂ မ္ဂး၊ ဍာ် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် သွက် လမျီု ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သီုဖအိုတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ရ ဂကောံမၞိဟ် မွဲ ဟွံကလိဂွံ ဍာ် သန့်ရှင်း မ္ဂး၊ ပရေင်ပညာ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဂျေန်ဒါ တအ် လေဝ် မာန် ကလိဂွံ ဟွံမာန် ရ။ == ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်လဒက်ပတန် (Background and Foundation) == ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဖန်ဗဒှ် SDGs ဂှ်၊ ကုလသမဂ္ဂ နွံကဵု '''[[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် လ္ၚီသၞာံ]]''' (Millennium Development Goals - MDGs) မစကာ လဝ် အကြာ သၞာံ ၂၀၀၀ ကဵု ၂၀၁၅ ရ။ ပ္ဍဲ MDG 7 ဂှ် ပါလုပ် လဝ် တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ကဝက် လၟိဟ် မၞိဟ် မဟွံကလိဂွံ ဍာ် သုင် သန့်ရှင်း ကေုာံ သၞောတ် ပရေင်သန့်ရှင်း ရ။ ၜိုန်ရ MDG အံင်ဇၞး ဗွဲမဇၞော် ကီုလေဝ်၊ မၞိဟ် ပြကောဋိ ဗွဲမဂၠိုင် ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ အကာဲအရာ မဟွံမဲ ကု ဍာ် ခိုဟ်ဏီ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅၊ ကောံသၟဟ် ဇၞော် ကုလသမဂ္ဂ (UN General Assembly) ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒက်ပတန် SDG 6 နကဵု တင်ရန်တၟအ် မလှဲလး နူ ကိုပ်ကၠာ သွက်ဂွံ သောင် ပသောင် ပြသၞာ ဍာ် အလုံ ဇၟာပ် ကဏ္ဍ ရ။<ref name="unwater2021">{{cite report |author=UN-Water |title=Summary Progress Update 2021: SDG 6 — water and sanitation for all |publisher=United Nations |year=2021 |pages=10-15}}</ref> == ၃။ တင်ရန်တၟအ် သဇိုင် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜးဂမၠိုင် (Basic Targets and Indicators: 6.1 to 6.3) == SDG 6 နွံကဵု တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် လမျီု မၞိဟ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ - {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တင်ရန်တၟအ် သဇိုင် ၆.၁ စဵုကဵု ၆.၃ |- ! တင်ရန်တၟအ် (Target) ! အဓိပ္ပါယ် ! စၞောန်ထ္ၜး (Indicator) |- | '''၆.၁: ဍာ် သုင် သန့်ရှင်း''' (Safe Drinking Water) | စိုပ် သၞာံ ၂၀၃၀၊ ညံင် ဂွံ ဖန်ဇန် ကဵု ဍာ် သုင် မသန့်ရှင်း၊ မနွံ ၚုဟ်မး မထေက်တန် သွက် မၞိဟ် သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးတိ ဏအ်။ | ၆.၁.၁: လၟိဟ် မၞိဟ် မစကာ သၞောတ် ဍာ် သုင် မကောပ်ကာဲ လဝ် နကဵု ဂီုကၠီု။ |- | '''၆.၂: ပရေင်သန့်ရှင်း ကေုာံ အညတရ''' (Sanitation and Hygiene) | ဖန်ဇန် ညံင် မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဂွံ ကလိဂွံ သ္ၚိဍာ် ကေုာံ ဖအိုတ် ထောအ် ပရေင်အာ တရဴမ္ၚး ပ္ဍဲ ဒၞာဲ သၠး (Open defecation)။ ကဵု အာရီု လတူ ပၟိက် ဒေသ ညးဗြဴ ကေုာံ မၞိဟ် လိင်။ | ၆.၂.၁: လၟိဟ် မၞိဟ် မစကာ သၞောတ် ပရေင်သန့်ရှင်း မကောပ်ကာဲ လဝ် ဂီုကၠီု၊ ကေုာံ ဒၞာဲ ကြာတ် တဲ မနွံ ဍာ် ကဵု ဇဗၠု။ |- | '''၆.၃: ဍာ် ဇိုင် ခိုဟ် ကေုာံ ဍာ် ကၠိခ္ဍက်''' (Water Quality and Wastewater) | သၠုင် ပတိုန် ဍာ် ဇိုင် ခိုဟ် နကဵု နဲကဲ ဖအောန် ဖျေဟ် ဓါတ် ကၠိခ္ဍက် (Pollution)၊ ဒေါအ် ထောအ် ပရေင်ထောအ် စုတ် ဓါတု အန္တရာယ်၊ ကေုာံ သၠုင် ပတိုန် ပရေင်ကလေင် စကာ ဍာ် (Recycling)။ | ၆.၃.၁: လၟိဟ် ဍာ် ကၠိခ္ဍက် မကလေင် ပလေဝ် ပလေတ် (Treated)။ ၆.၃.၂: လၟိဟ် ဍာ် သဘာဝ မနွံ ဍာ် ဇိုင် ခိုဟ်။ |} == ၄။ တင်ရန်တၟအ် ပရေင်ကောပ်ကာဲ သဘာဝ (Resource Management Targets: 6.4 to 6.6) == ပါဲနူ သွက် မၞိဟ် တုဲ၊ SDG 6 သီု အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ကောပ်ကာဲ သယံဇာတ ဍာ် ညံင် ဂွံ တန်တဴ မာန် ရ - # '''တင်ရန်တၟအ် ၆.၄:''' သၠုင် ပတိုန် ပရေင်စကာ ဍာ် မနွံ ဖဵု (Water-use efficiency) ပ္ဍဲကဵု ဇၟာပ် ကဏ္ဍ တုဲ ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင်ကှ်စာတ် ဍာ် (Water scarcity) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန် နူကဵု ဘဲ ဟွံမဲ ဍာ်။ # '''တင်ရန်တၟအ် ၆.၅:''' စွံ သၞောတ် '''ပရေင်ကောပ်ကာဲ သယံဇာတ ဍာ် မပံင်ကောံ''' (Integrated Water Resources Management - IWRM) အလုံ ဇၟာပ် အဆံင်၊ သီုကဵု ပရေင်ပံင်တဲ အကြာ ပယျဵု ဍုင် (Transboundary cooperation)။ # '''တင်ရန်တၟအ် ၆.၆:''' စဵုဒၞာ ကေုာံ ကလေင် ဇၞော်မောဝ် သၞောတ် ဂေဟ သဘာဝ မဆက်စပ် ကု ဍာ် (Water-related ecosystems) မပ္တံကဵု ဒဵု၊ ဂြိုပ်၊ တိ မနွံ ဍာ် (Wetlands)၊ ၜဳ သမၠဲ ကေုာံ ကၟာ ဍာ် တအ် ရ။ == ၅။ တင်ရန်တၟအ် ထံက်ပင် ကေုာံ ပရေင်ပါလုပ် (Means of Implementation: 6.a and 6.b) == သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး တင်ရန်တၟအ် အဓိက တအ် ဏအ်၊ ကုလသမဂ္ဂ ဖျေဟ် လဝ် တင်ရန်တၟအ် ထံက်ပင် ၜါ သာ် - * '''၆.a (ပရေင်ထံက်ပင် အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင်):''' စိုပ် သၞာံ ၂၀၃၀၊ ညံင် ဂွံ သၠဲပတိတ် ပရေင်ပံင်တဲ ကေုာံ ထံက်ပင် ပညာ နူ ဂၠးတိ သွက် ဍုင် မဇၞော်မောဝ် ဒၟံင် (Developing countries) ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် မပ္တံကဵု ပရေင်ဖန် ဍာ် သန့်ရှင်း နူ ဍာ် ဖၞုင် (Desalination) ကေုာံ နည်းပညာ ကလေင် စကာ ဍာ် ရ။ * '''၆.b (ပရေင်ပါလုပ် ဒေသ):''' ထံက်ပင် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပါလုပ် နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဒေသ (Local communities) ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် ကောပ်ကာဲ ဍာ် သန့်ရှင်း ကေုာံ ပရေင်သန့်ရှင်း ร。<ref name="who2023">{{cite report |author=WHO/UNICEF |title=Progress on household drinking water, sanitation and hygiene 2000-2022 |publisher=World Health Organization |year=2023 |pages=20-35}}</ref> == ၆။ အကာဲအရာ လၟုဟ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Current Status and Progress) == အတိုင် စရင် နူကဵု ဂကောံ မင်မဲ ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO) ကေုာံ ယူနဳသေပ် (UNICEF) ပ္ဍဲ သၞာံ လက္ကရဴ အိုတ် မ္ဂး၊ ၜိုန်ရ နွံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကီုလေဝ် အကာဲအရာ ဏီ ဝါတ်ဂါတ် ဒၟံင် ဏီ ရ - * မၞိဟ် ၜိုတ် '''၂ ဗဳလဳယောန်''' လတူ ဂၠးတိ ဏအ် ဟွံကလိဂွံ ဍာ် သုင် မကောပ်ကာဲ လဝ် နကဵု ဂီုကၠီု ဏီ။ * မၞိဟ် ၜိုတ် '''၃.၆ ဗဳလဳယောန်''' ဟွံမဲ ကု သၞောတ် ပရေင်သန့်ရှင်း မကောပ်ကာဲ လဝ် ဍာံပြ (Safely managed sanitation)။ * မၞိဟ် ၜိုတ် ၄၉၄ မဳလဳယောန် ဏီ ဆက် ကၠောန် ဒၟံင် ပရေင်အာ တရဴမ္ၚး ပ္ဍဲ ဒၞာဲ သၠး (Open defecation)၊ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် အာဖရိက သၟဝ် သာဟာရာ ကေုာံ အာရှ လပါ် သၠုင်ကျာ ရ။ == ၇။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပြသၞာဂမၠိုင် (Challenges and Issues) == ပရေင်အံင်ဇၞး SDG 6 ဝွံ ဒး ဆဵုဂဗ ကု ပြသၞာ ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် - * '''အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ကတဵုဗဒှ် ဖဵု ပရေအ် လတူ လၟေင် ဍာ် (Water cycle)၊ မပကဵု ညံင် ကတဵုဒှ် ဘဲ ဍာ် ဒဳ (Floods) ကေုာံ ဘဲ ကှ်စာတ် (Droughts) ဂၠိုင် တိုန်။ * '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင် (Urbanization):''' မၞိဟ် ပြံင် ခြုဲ လုပ် ဍုင် ဇၞော် ပြဟ် လောန် တုဲ သၞောတ် ဍာ် ကေုာံ သ္ၚိဍာ် ဟွံရုံဂပ် မာန်။ * '''ပရေင်ကၠိခ္ဍက် (Pollution):''' ဍာ် ကၠိခ္ဍက် နူကဵု ကမၠောန် စက် ကေုာံ တဵုလွဳ မဟွံမဲ ကု ပရေင်ကလေင် ပလေဝ် (Untreated) တအ် ဇွောဝ် လုပ် ပ္ဍဲ ၜဳ ကေုာံ ကၟာ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ * '''သြန်ဘဏ္ဍာ ဟွံရုံဂပ်:''' သွက်ဂွံ စိုပ် တိုင်ပ္ကဴ ၂၀၃၀ ဂှ်၊ ဒး စကာ သြန် မဂၠိုင် နူကဵု လၟုဟ် ၄ ဆ ပြင်င် ဏီ ရ။<ref name="wwap2020">{{cite book |last=WWAP |title=The United Nations World Water Development Report 2020: Water and Climate Change |publisher=UNESCO |year=2020 |pages=45-50}}</ref> == ၈။ အဆက်အစပ် ကု တိုင်ပ္ကဴ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Interlinkages with other SDGs) == SDG 6 ဝွံ ဟွံမာန် တန်တဴ မွဲဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု SDGs တၞဟ် သီုဖအိုတ် ရ - * '''[[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၃]] (ထတ်ယုက်):''' ဍာ် သန့်ရှင်း ဖအောန် ဖျေဟ် ယဲ မကၠောအ် နူ ဍာ် (Waterborne diseases) ဗီု ယဲ ဂမ္တဴ ကေုာံ ယဲ ကၠင်ကၟဵု။ * '''[[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၅]] (တုပ်သၟဟ် ဂျေန်ဒါ):''' ပ္ဍဲ ဍုင် မဒိုက်ဂတ် တအ်၊ ညးဗြဴ ကေုာံ ကောန်ၚာ် ဗြဴ တအ် ဒး စကာ အခိင် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ အာ ယိုက် ဍာ် ရ။ ဍာ် ကြပ် မ္ဂး ညးတအ် ဂွံ အခိင် အာ ဘာ မာန် ရ။ * '''[[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၂]] (ဟွံမဲ အေင်ကၠင်):''' ပရေင်တဵုလွဳ သွက် စၞစ ဂှ် ဒး စကာ ဍာ် ၜိုတ် ၇၀% နူကဵု ဍာ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ * '''[[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၃]] (အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု):''' ပရေင်ကောပ်ကာဲ ဍာ် ခိုဟ် ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဘဲ ရာသဳဥတု ရ။ == ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Impacts on Society and Health) == ယဝ်ရ SDG 6 အံင်ဇၞး မ္ဂး၊ ဍေဟ် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ကဵု ဘဝ ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော် မာန် ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် ပရေင်ထတ်ယုက် မ္ဂး၊ ပရေင်ဟွံမဲ ဍာ် သန့်ရှင်း ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မပကဵု ညံင် ကောန်ၚာ် သၟဝ် အာယုက် ၅ သၞာံ တအ် ဒး စုတိ ဟိုတ်နူ ယဲ ကၠင်ကၟဵု (Diarrhoeal diseases) လၟေင် လၟေင် တ္ၚဲ ရ။ သၞောတ် ပရေင်သန့်ရှင်း မခိုဟ် (WASH) ပ္ဍဲ ဘာ ကေုာံ ရုင်ဂဥုဲ တအ် လေဝ် ပကဵု ညံင် ပရေင်ကၠောအ် ယဲ အောန် စှ်ေ ကေုာံ ညးဗြဴ တအ် ကလိဂွံ ဂီုကၠီု အခိင် နွံ ပိသုက (Menstrual hygiene) ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မ္ဂး၊ ဇၟာပ် ၁ ဒဝ်လာ မစကာ ပ္ဍဲကဵု ဍာ် ကေုာံ ပရေင်သန့်ရှင်း ဂှ်၊ မာန် ကလေင် ကလိဂွံ ဖဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ၄ ဒဝ်လာ မာန် ရောင် ဂကောံ WHO ထံက်ထ္ၜး လဝ် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု မၞိဟ် တအ် ယဲ အောန် စှ်ေ တုဲ ကၠောန် ကမၠောန် မာန် ဂၠိုင် တိုန် ရ။<ref name="worldbank2016">{{cite book |author=World Bank |title=High and Dry: Climate Change, Water, and the Economy |publisher=World Bank Group |year=2016 |pages=1-8}}</ref> == ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) == တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၆ (SDG 6) ဝွံ ဟွံသေင် ဆ တိုင်ပ္ကဴ မွဲ သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် သွက်ဂွံ ကတဵုဗဒှ် ဂၠးတိ မဟွံမဲ ကု ပရေင်ဒိုက်ဂတ်၊ မနွံ ကု တုပ်သၟဟ် ကေုာံ ထတ်ယုက် ရ။ ၜိုန်ရ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နွံ ကီုလေဝ်၊ အသိင် လၟုဟ် ဏအ် ဂှ် ဟွံပြဟ် ရုံဂပ် သွက်ဂွံ စိုပ် တိုင်ပ္ကဴ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၃၀ ဏီ ရ။ သွက် အနာဂတ်၊ ကုလသမဂ္ဂ ဖန်ဇန် လဝ် "ကမၠောန် ဇြဟတ် ဍာ် ဇၞော်မောဝ်" (SDG 6 Global Acceleration Framework) သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ ဒြဟတ် နူ အလဵုအသဳ၊ ကဏ္ဍ ပုဂ္ဂလိက (Private sector) ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် ညံင် ဂွံ လုပ် ရေင်တၠုင် မွဲစွံ ရ။ အနာဂတ် ဍာ် ဂှ် ဒှ် အနာဂတ် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (Sustainable Development Goals) * [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) * [[အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change) * [[ဍာ်]] (Water) * [[ပရေင်သန့်ရှင်း]] (Sanitation) {{Navbox | name = Sustainable Development Goals | title = [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] ၁၇ သာ် (17 Sustainable Development Goals - SDGs) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = တိုင်ပ္ကဴ ၁ - ၆ | list1 = * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁ |၁. ဟွံမဲ ပရေင်ဒိုက်ဂတ်]] (No Poverty) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၂ |၂. ဟွံမဲ အေင်ကၠင်]] (Zero Hunger) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၃ |၃. ပရေင်ထတ်ယုက်]] (Good Health) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၄ |၄. ပရေင်ပညာ]] (Quality Education) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၅ |၅. တုပ်သၟဟ် ဂျေန်ဒါ]] (Gender Equality) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၆ |၆. ဍာ် သန့်ရှင်း]] (Clean Water) | group2 = တိုင်ပ္ကဴ ၇ - ၁၂ | list2 = * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၇ |၇. စွမ်းအင် သန့်ရှင်း]] (Clean Energy) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၈ |၈. ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economic Growth) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၉ |၉. ရုင်စက် ကေုာံ အခြေခံအဆောက်အအုံ]] (Industry & Infrastructure) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၀ |၁၀. ဖအောန် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ်]] (Reduced Inequalities) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၁ |၁၁. ဍုင် မတန်တဴ]] (Sustainable Cities) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၂ |၁၂. ပရေင်စကာ မနွံ တာလျိုင်]] (Responsible Consumption) | group3 = တိုင်ပ္ကဴ ၁၃ - ၁၇ | list3 = * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၃ |၁၃. ပရေင် ရာသဳဥတု]] (Climate Action) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၄ |၁၄. လမျီု သၟဝ် ဍာ်]] (Life Below Water) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၅ |၁၅. လမျီု လတူ တိ]] (Life on Land) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၆ |၁၆. ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဓဝ်ယာ]] (Peace & Justice) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၇ |၁၇. ပရေင်ပံင်တဲ]] (Partnerships) }} [[Category:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ]] [[Category:ဍာ်]] [[Category:ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ပွဳပွူ]] [[Category:ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဂၠးတိ]] swasgpcpeyu6436jvkwdytfkgk0lnqo 0 12026 57664 2026-10-08T09:11:42Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၇''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goal 7'', ဗွဲခမၞောန် '''SDG 7''') ဝွံ ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မရနုက်ကဵု ထပှ် ပ္ဍဲကဵု အစဳအဇန် တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠို..." 57664 wikitext text/x-wiki '''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၇''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goal 7'', ဗွဲခမၞောန် '''SDG 7''') ဝွံ ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မရနုက်ကဵု ထပှ် ပ္ဍဲကဵု အစဳအဇန် [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (Sustainable Development Goals - SDGs) မသီုဖအိုတ် နွံ ၁၇ တိုင်ပ္ကဴ၊ မဖျေဟ်လဝ် သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် အဓိက သွက် SDG 7 ဂှ် ဒှ် '''"ပရေင်ကလိဂွံ ဒြဟတ်စွမ်းအင် မနွံကဵု င္ၚုဟ်မး မထေက်တန်၊ မမာန် ပတှ်ေဖျေဟ်စိုတ်၊ မတန်တဴ၊ ကေုာံ မဒှ် ခေတ်တၟိ သွက် မၞိဟ် သီုဖအိုတ်"''' (Ensure access to affordable, reliable, sustainable and modern energy for all) ရ။<ref name="un2015">{{cite web |author=United Nations |title=Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development |url=https://sdgs.un.org/2030agenda |publisher=United Nations |year=2015 |access-date=October 8, 2026}}</ref> ဒြဟတ်စွမ်းအင် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ရ။ သီုဟွံမဲ ကု ဓါတ်လလဳ (Electricity) ကေုာံ စၞောန် ပရေင်ဍာ်အးဇ္ၚး သွက်ဂွံ ဍုန်တိုပ် စၞ (Clean cooking) မ္ဂး၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တအ် ဟွံမာန် ဇၞော်မောဝ် အာ ကတိုင်ကၟဟ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၇ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် တိုင်ပ္ကဴ အဓိက၊ ပရေင်ကလိဂွံ ဒြဟတ်စွမ်းအင်၊ ကေုာံ အကာဲအရာ စိန်ခေါ်မှု မကတဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Sustainable_Development_Goal_07AffordableAndCleanEnergy.svg|thumb|right|300px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၇ (SDG 7) မဆေင်စပ် ကု ဒြဟတ်စွမ်းအင် မအးဇ္ၚး ကေုာံ မနွံကဵု င္ၚုဟ်မး ထေက်တန်။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == SDG 7 ဝွံ စွံ အာရီု အဓိက လတူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောတ် ဒြဟတ်စွမ်းအင် ဂၠးတိ (Global energy transition) ညံင် ဂွံ သၠး တိတ် နူကဵု ပရေင်စကာ ဒြပ်စင် ကၠေင်ရေနံ ကေုာံ ရုပ်ကြွင်းလောင်စာ (Fossil fuels) မပ္တံကဵု ချာကိုလ်၊ ကၠေင်၊ ကေုာံ ဓါတ်ကျာ သဘာဝ တအ် ရ။ ဍေဟ် မိက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ပရေင်စကာ '''ဒြဟတ်စွမ်းအင် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ''' (Renewable energy) ဥပမာ - ဒြဟတ် တ္ၚဲ (Solar energy)၊ ဒြဟတ် ကျာ (Wind energy) ကေုာံ ဒြဟတ် ဍာ် (Hydropower) တအ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဂၠးတိ လၟုဟ်၊ မၞိဟ် ပြကောဋိ ဗွဲမဂၠိုင် ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် သီု ဟွံမဲ ကု ဓါတ်လလဳ ကေုာံ ဒး စကာ ပၟတ် ဆု သွက်ဂွံ ဍုန်တိုပ် စၞ မာန် ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ကျာ အပ္ဍဲ သ္ၚိ (Indoor air pollution) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ SDG 7 ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်သဘာဝ ပွဳပွူ မွဲဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ဖအောန် ဖျေဟ် ဒဒှ် မဒိုက်ဂတ် (Poverty reduction) ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ == ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Background and Adoption) == ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ စိုပ် အခိင် တိုင်ပ္ကဴ SDGs ဂှ်၊ ကုလသမဂ္ဂ စကာ လဝ် [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် လ္ၚီသၞာံ]] (Millennium Development Goals - MDGs) နူ သၞာံ ၂၀၀၀ စဵုကဵု ၂၀၁၅ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု MDGs ဂှ်၊ တိုင်ပ္ကဴ မဆေင်စပ် ကု ဒြဟတ်စွမ်းအင် သီးသန့် ဟွံပါလုပ် လဝ် ပုဟ်။ ပရေင်ဏအ် ဒှ် အရာ မယုတ်မာ လဝ် မွဲ ဟိုတ်နူကဵု ဒြဟတ်စွမ်းအင် ဝွံ ဒှ် "ဆီ" သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် မွဲ ရ။ ကာလ ညးတအ် ချပ်သဳကၠဳ သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် အစဳအဇန် ၂၀၃၀ (2030 Agenda) ဂှ်၊ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ကေုာံ ဂကောံ ပရေင်သဘာဝ ပွဳပွူ တအ် အာတ်မိက် ကၠုင် ညံင် ဂွံ စုတ် တိုင်ပ္ကဴ ဒြဟတ်စွမ်းအင် မွဲ ရ။ တိုင်ပ္ကဴ ဏအ် လေဝ် ဆက်စပ် ညောန်ကြပ် လောန် ကု [[လိက်ကသုက် ပါရဳ]] (Paris Agreement) မဆေင်ကဵု ပရေင်အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု မထပက် စၟတ်တဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ် ကီု ရ။ ဒြဟတ်စွမ်းအင် ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက (ၜိုတ် ၇၃%) မပတိတ် ဓါတ် ယက် ဂျာတ် ဂမ္တဴ ဂၠးတိ (Greenhouse gas emissions) ရ။ == ၃။ တိုင်ပ္ကဴ အဓိကဂမၠိုင် ကေုာံ အညွှန်းကိန်းဂမၠိုင် (Targets and Indicators) == SDG 7 နွံကဵု တိုင်ပ္ကဴ လဒေါဝ် (Targets) မသုန် သာ် မသ္ဒး ကလိဂွံ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၃၀ ရ။ တိုင်ပ္ကဴ ၃ သာ် ဂှ် ဒှ် ဖဵုလဒက်ပတန် (Outcome targets) တုဲ သၟေဟ် ၂ သာ် ဂှ် ဒှ် နဲကဲ ကမၠောန် (Means of implementation) ရ။ {| class="wikitable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တိုင်ပ္ကဴ အဓိက ကေုာံ အညွှန်းကိန်း သွက် SDG 7 |- ! ဂၞန် ! တိုင်ပ္ကဴ (Target) ! အညွှန်းကိန်း (Indicators) |- | '''၇.၁''' || ပရေင်ကလိဂွံ ဒြဟတ်စွမ်းအင် သီုဖအိုတ် (Universal access to modern energy) || ၇.၁.၁: လၟိဟ် မၞိဟ် မကလိဂွံ ဓါတ်လလဳ<br>၇.၁.၂: လၟိဟ် မၞိဟ် မစကာ စၞောန် ဍုန်တိုပ် အးဇ္ၚး |- | '''၇.၂''' || ဇၞော်မောဝ် ဒြဟတ်စွမ်းအင် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ (Increase global percentage of renewable energy) || ၇.၂.၁: ကဆံင် ပရေင်ပါလုပ် ဒြဟတ် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ ပ္ဍဲ စရင် ဒြဟတ် သီုဖအိုတ် |- | '''၇.၃''' || သၠုင် ပတိုန် ပရေင်စကာ ဒြဟတ်စွမ်းအင် ကိတ်ညဳ (Double the improvement in energy efficiency) || ၇.၃.၁: လၟိဟ် ဒြဟတ် မစကာ သွက် မွဲ ယူနစ် GDP |- | '''၇.က''' || ဇၞော်မောဝ် သုတေသန ကေုာံ နည်းပညာ ဒြဟတ် အးဇ္ၚး (Promote access to research and technology) || ၇.က.၁: လၟိဟ် သြန်ထံက်ပင် ဂၠးတိ သွက် ဒြဟတ် အးဇ္ၚး ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော်မောဝ် |- | '''၇.ခ''' || ဇၞော်မောဝ် သြိုင်ခၞံ သၞောတ်အခြေခံ သွက် ဍုင် မဒိုက်ဂတ် (Expand infrastructure for developing countries) || ၇.ခ.၁: လၟိဟ် သြန် ဓလိုက်တရိုပ် သွက် ဒြဟတ်စွမ်းအင် ပ္ဍဲ ဍုင် LDCs |} <ref name="iea2023">{{cite book |author=IEA, IRENA, UNSD, World Bank, WHO |title=Tracking SDG 7: The Energy Progress Report 2023 |publisher=World Bank |year=2023 |url=https://trackingsdg7.esmap.org/ |access-date=October 8, 2026}}</ref> == ၄။ ပရေင်ကလိဂွံ ဒြဟတ်စွမ်းအင် သီုဖအိုတ် (Universal Access to Energy) == တိုင်ပ္ကဴ ၇.၁ ဝွံ အာရီုစွံ လတူ အရာ ၜါ သာ် - ဓါတ်လလဳ ကေုာံ နဲကဲ ဍုန်တိုပ် စၞ။ * '''ဓါတ်လလဳ (Electricity Access):''' အတိုင် စရင် သၞာံ ၂၀၂၂ မ္ဂး၊ လၟိဟ် မၞိဟ် မကလိဂွံ ဓါတ်လလဳ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဂှ် သၠုင် တိုန် စိုပ် ၜိုတ် ၉၁% ရ။ ဆဂး၊ မၞိဟ် ၜိုတ် ၆၇၅ ပြကောဋိ (ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဒေသ သၟဝ် သာဟာရာ အာဖရိက - Sub-Saharan Africa) ဂှ် ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဌာန် ဒမၠု သီု ဟွံမဲ ကု ဓါတ်လလဳ ဖိုဟ် ရ။ * '''နဲကဲ ဍုန်တိုပ် စၞ အးဇ္ၚး (Clean Cooking):''' ပရေင်ဏအ် ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် ရ။ မၞိဟ် ၜိုတ် ၂.၃ ဗဳလဳယောန် (Billion) ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ဆက် စကာ ဒၟံင် ပၟတ် ဆု၊ ချာကိုလ်၊ ကေုာံ အိက် ဂၠဴ သွက်ဂွံ ဍုန် စၞ ရ။ ယက် မတိတ် နူကဵု ပၟတ် တအ် ဏအ် ပကဵု ညံင် ကတဵုဒှ် ယဲ ခန္ဓာကိုယ် (Respiratory diseases) တုဲ မၞိဟ် ပြကောဋိ ဒး ချိုတ် အာ ဇၟာပ် သၞာံ။<ref name="who2021">{{cite web |author=World Health Organization |title=Household air pollution and health |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/household-air-pollution-and-health |year=2021 |access-date=October 8, 2026}}</ref> [[File:Solar_panels_at_a_solar_farm.jpg|thumb|left|300px|ပြိုင်ပ္ကာန် သြိုင်ခၞံ ဒြဟတ် တ္ၚဲ (Solar Farm) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဓါတ်လလဳ မဟွံမဲ ကု ပရေင်ကၠိခ္ဍက်။]] == ၅။ ဒြဟတ်စွမ်းအင် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ (Renewable Energy) == တိုင်ပ္ကဴ ၇.၂ ဝွံ အာတ်မိက် ညံင် ဂွံ သၠုင် ပတိုန် လၟိဟ် ဒြဟတ် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ (Renewables) ဥပမာ ဒြဟတ် တ္ၚဲ (Solar)၊ ဒြဟတ် ကျာ (Wind)၊ ဒြဟတ် ဍာ် (Hydro) ကေုာံ ဒြဟတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ တိ (Geothermal) ရ။ ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဏအ်၊ င္ၚုဟ်မး သွက်ဂွံ သြိုင် သၞောတ် ဒြဟတ် တ္ၚဲ ကေုာံ ဒြဟတ် ကျာ ဂှ် စှ်ေ အာ ဗွဲမဇၞော်ဇၞော် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဍေဟ်တအ် ဒှ် နဲကဲ ဖန်ဗဒှ် ဓါတ်လလဳ မတန် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ်၊ လၟိဟ် ဒြဟတ် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ ပ္ဍဲကဵု စရင် ဒြဟတ် သီုဖအိုတ် (Global total final energy consumption) ဂှ် နွံ ဆ ၜိုတ် ၁၉% သၟး ဖိုဟ် ရ။ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တိုင်ပ္ကဴ ရာသဳဥတု မ္ဂး၊ လၟိဟ် ဏအ် သ္ဒး သၠုင် တိုန် ၜိုတ် ၃၀-၄၀% ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၃၀ ရောင်။<ref name="irena2022">{{cite book |author=IRENA |title=World Energy Transitions Outlook 2022: 1.5°C Pathway |publisher=International Renewable Energy Agency |year=2022 |url=https://www.irena.org/publications/2022/Mar/World-Energy-Transitions-Outlook-2022 |access-date=October 8, 2026}}</ref> == ၆။ ပရေင်စကာ ဒြဟတ်စွမ်းအင် ကိတ်ညဳ (Energy Efficiency) == တိုင်ပ္ကဴ ၇.၃ ဝွံ ဆေင်စပ် ကု "ပရေင်စကာ ဒြဟတ် ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကေုာံ မေက်ဂၠောန်" (Energy efficiency) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ - ကၠောန် ကမၠောန် ညံင် ဂွံ တုပ် ဆဂး စကာ ဒြဟတ် အောန် စှ်ေ။ * '''လွပ် (Applications):''' ပရေင်ဏအ် ပါလုပ် သီုကဵု ပရေင်စကာ ပၟတ် မေဝ် LED (LED lighting) မစကာ ဓါတ်လလဳ အောန်၊ ပရေင်သြိုင် သ္ၚိ ညံင် ဂွံ စဵုဒၞာ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Building insulation) တုဲ ဟွံဒး စကာ Air conditioning ဂၠိုင်၊ ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စက် ကွဳစက် ဓါတ်လလဳ (Electric vehicles - EVs) ရ။ * '''ဖဵု (Benefits):''' Energy efficiency ဂှ် ဒှ် နဲကဲ မအောန် ကဵု င္ၚုဟ်မး အိုတ် သွက်ဂွံ ဖအောန် ပတိတ် ဓါတ် ကာဗောန် ဒါင်အံက်သာက် (CO2 emissions) ရ။ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တိုင်ပ္ကဴ ဏအ် မ္ဂး၊ ဍုင် တအ် သ္ဒး ဇၞော်မောဝ် ကဆံင် သၞောတ် ၜိုတ် ၂.၆% ဇၟာပ် သၞာံ၊ ဆဂး လၟုဟ် ဂွံ ဆ ၜိုတ် ၁.၉% သၟး ရ။ == ၇။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု တိုင်ပ္ကဴ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Interlinkages with other SDGs) == SDG 7 ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု တိုင်ပ္ကဴ SDGs တၞဟ်ဂမၠိုင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ - * '''[[SDG 1]] (ပရေင်ဖအောန် ဒဒှ် မဒိုက်ဂတ်):''' သီုဟွံမဲ ကု ဒြဟတ်စွမ်းအင် မ္ဂး၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ရုင်စက် ကေုာံ ကမၠောန် သွက်ဂွံ ဂယိုင် လမျီု ဟွံမာန် ကတဵုဒှ်။ * '''[[SDG 3]] (ပရေင်ထတ်ယုက်):''' နဲကဲ ဍုန်တိုပ် စၞ အးဇ္ၚး ဂှ် မာန် စဵုဒၞာ ယဲ ဂြိုဟ် ကေုာံ ယဲ တၞဟ် မကတဵုဒှ် နူ ယက် အပ္ဍဲ သ္ၚိ။ * '''[[SDG 5]] (ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဇာတ်):''' ပ္ဍဲ ဍုင် မဒိုက်ဂတ် တအ်၊ ညးဗြဴ ကေုာံ ကောန်ၚာ် ဗြဴ တအ် ဒး စကာ အခိင် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ အာ ဂၠာဲ အောဟ် တုဲ ဟွံကလိဂွံ အခိင် သွက်ဂွံ အာ ဘာ။ * '''[[SDG 13]] (ပရေင်ချဳဓရာင် ရာသဳဥတု):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ စကာ ဒြဟတ် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ ဂှ် ဒှ် နဲကဲ အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) ရ။ == ၈။ ပြသၞာ ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ်ဂမၠိုင် (Challenges and Barriers) == ၜိုန်ရ နွံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကီုလေဝ်၊ SDG 7 ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် - * '''ပရေင်တၞဟ်ခြာ ဒေသ (Regional Disparities):''' ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဒြဟတ် တ္ၚဲ ကေုာံ ကျာ ဗွဲမဂၠိုင် ကတဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍုင် ကြုက်၊ ရးဥရောပ၊ ကေုာံ ဍုင်အမေရိကာန် သၟး ရ။ ဍုင် မဒိုက်ဂတ် ပ္ဍဲ အာဖရိက တအ် ကလိဂွံ ပရေင်ဓလိုက်တရိုပ် အောန် ဗွဲမလောန်။ * '''သၞောတ်အခြေခံ (Infrastructure Deficit):''' ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံမဲ ကု သၞောတ် ဇြောတ် လလဳ (Power grids) မခိုင်ကၠိုက် သွက်ဂွံ ဒုင် ကေတ် ဒြဟတ် တ္ၚဲ ကေုာံ ကျာ မမာန် ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် လၟိုန် (Variable renewable energy) ရ။ * '''ဖဵုသက်ရောက် နူ COVID-19 ကေုာံ ပေါဲဗတိုက်:''' ကပ်ယဲ COVID-19 ကေုာံ ပေါဲဗတိုက် ပ္ဍဲ ယူကရေိန် ပကဵု ညံင် င္ၚုဟ် ကပေါတ် ဇၞော် တိုန် တုဲ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ပရဝ်ဂျေတ် ဒြဟတ် မအးဇ္ၚး တအ် ဒး လဇုဲလဇ အာ ရ။<ref name="ritchie2020">{{cite web |last=Ritchie |first=H. |author2=Roser, M. |title=Energy |url=https://ourworldindata.org/energy |publisher=Our World in Data |year=2020 |access-date=October 8, 2026}}</ref> == ၉။ ပရေင်ထံက်ပင် သြန်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ နည်းပညာ (Financing and Technology Transfer) == တိုင်ပ္ကဴ ၇.က ကေုာံ ၇.ခ ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ထံက်ပင် သြန် ကေုာံ နည်းပညာ နူကဵု ဍုင် ဇၞော်မောဝ် (Developed countries) ဇရေင် ဍုင် မဒိုက်ဂတ် (Developing countries) ရ။ * သွက်ဂွံ ကလိဂွံ SDG 7 ကေုာံ တိုင်ပ္ကဴ ရာသဳဥတု မ္ဂး၊ ဂၠးတိ ဏအ် သ္ဒး ဓလိုက်တရိုပ် သြန် ၜိုတ် ၄ တြဳလဳယောန် (Trillion) ဒဝ်လာ ဇၟာပ် သၞာံ စဵုကဵု ၂၀၃၀ ရ။ ဆဂး လၟုဟ် ကလိဂွံ ဆ ၜိုတ် ၁ တြဳလဳယောန် သၟး ရ။ * ဍုင် ဇၞော်မောဝ် တအ် သ္ဒး ထံက်ပင် နည်းပညာ တၟိ မပ္တံကဵု ဗက်ထရဳ သွက်ဂွံ စွံ ဓါတ်လလဳ (Battery storage)၊ ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် အသာ် သၚေက် (Green hydrogen)၊ ကေုာံ သၞောတ် လလဳ အးဇ္ၚး ညံင် ဂွံ စိုပ် ဇရေင် ဍုင် အာဖရိက ကေုာံ အာရှ လပါ် သၠုင်ကျာ သီု ဟွံမဲ ကု င္ၚုဟ်မး မသၠုင် လောန် က္ဍင် ရ။ == ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Outlook) == တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၇ ဝွံ ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် အနာဂတ် မၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ မဟွံမဲ ကု ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ရာသဳဥတု ရ။ ၜိုန်ရ ဂၠးတိ ဏအ် ကလိဂွံ လဝ် ပရေင်အံင်ဇၞး ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဖျေဟ် င္ၚုဟ် ဒြဟတ် တ္ၚဲ ကေုာံ ပရေင်တြး ဓါတ်လလဳ ကီုလေဝ်၊ အသိင် လၟုဟ် ဏအ် ဂှ် ဟွံရုံဂပ် သွက်ဂွံ စိုပ် တိုင်ပ္ကဴ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၃၀ ဖိုဟ် ရ။ သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး မ္ဂး၊ အလဵုအသဳ ဍုင် သီုဖအိုတ် သ္ဒး ဖြတ် လဒဵု ထောအ် ပရေင်ထံက်ပင် သြန် (Subsidies) လတူ ရုပ်ကြွင်းလောင်စာ ကၠေင်ရေနံ၊ တုဲ သ္ဒး ပြံင်လှာဲ စကာ သြန် တအ် ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဒြဟတ် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ ကေုာံ သၞောတ် ဍုန်တိုပ် စၞ မအးဇ္ၚး ရောင်။ အနာဂတ် မတန်တဴ ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ဏအ် မာန် ဖန်ဗဒှ် ဒြဟတ်စွမ်းအင် ညံင် ဂွံ သန့်ရှင်း ကေုာံ မာန် ပါ်ပရအ် ကဵု ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် မာန် ဟွံမာန် ဂှ် ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (Sustainable Development Goals) * [[ဒြဟတ်စွမ်းအင် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ]] (Renewable energy) * [[အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change) * [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) * [[ဒြဟတ် တ္ၚဲ]] (Solar power) {{Navbox | name = Sustainable Development Goals | title = [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (Sustainable Development Goals - SDGs) နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]] | listclass = hlist | state = autocollapse | list1 = * [[SDG 1|၁. ပရေင်ဖအောန် ဒဒှ် မဒိုက်ဂတ်]] (No Poverty) * [[SDG 2|၂. ကသဳကၠောဝ် ဟွံမဲ]] (Zero Hunger) * [[SDG 3|၃. ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ဒဒှ်မခိုဟ်]] (Good Health) * [[SDG 4|၄. ပရေင်ပညာ မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ်]] (Quality Education) * [[SDG 5|၅. ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဇာတ်]] (Gender Equality) * [[SDG 6|၆. ဍာ်အးဇ္ၚး ကေုာံ ပရေင်သန့်ရှင်း]] (Clean Water) * [[SDG 7|၇. ဒြဟတ်စွမ်းအင် မအးဇ္ၚး ကေုာံ ထေက်တန်]] (Clean Energy) * [[SDG 8|၈. ကမၠောန် ခိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ်]] (Economic Growth) * [[SDG 9|၉. ရုင်စက်၊ နည်းပညာ တၟိ ကေုာံ သၞောတ်အခြေခံ]] (Industry & Innovation) * [[SDG 10|၁၀. ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ်]] (Reduced Inequalities) * [[SDG 11|၁၁. ဍုင် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် မတန်တဴ]] (Sustainable Cities) * [[SDG 12|၁၂. ပရေင်စကာ ကေုာံ ပတိတ် မနွံကဵု တာလျိုင်]] (Responsible Consumption) * [[SDG 13|၁၃. ပရေင်ချဳဓရာင် ရာသဳဥတု]] (Climate Action) * [[SDG 14|၁၄. လမျီု သၟဝ် ဍာ်]] (Life Below Water) * [[SDG 15|၁၅. လမျီု လတူ တိ]] (Life On Land) * [[SDG 16|၁၆. ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ အေန်သတဳကျူရှေန် မခိုင်ကၠိုက်]] (Peace & Justice) * [[SDG 17|၁၇. ပရေင်ပံင်တဲ သွက် တိုင်ပ္ကဴဂမၠိုင်]] (Partnerships for the Goals) }} [[Category:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] [[Category:ဒြဟတ်စွမ်းအင် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ]] [[Category:ပရေင်သဘာဝ ပွဳပွူ]] [[Category:ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] 0xto0pebcwioal1a4deikp8qclkqubc 57665 57664 2026-10-08T09:14:03Z Aue Nai 24 57665 wikitext text/x-wiki '''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၇''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goal 7'', ဗွဲခမၞောန် '''SDG 7''') ဝွံ ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မရနုက်ကဵု ထပှ် ပ္ဍဲကဵု အစဳအဇန် [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (Sustainable Development Goals - SDGs) မသီုဖအိုတ် နွံ ၁၇ တိုင်ပ္ကဴ၊ မဖျေဟ်လဝ် သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် အဓိက သွက် SDG 7 ဂှ် ဒှ် '''"ပရေင်ကလိဂွံ ဒြဟတ်စွမ်းအင် မနွံကဵု င္ၚုဟ်မး မထေက်တန်၊ မမာန် ပတှ်ေဖျေဟ်စိုတ်၊ မတန်တဴ၊ ကေုာံ မဒှ် ခေတ်တၟိ သွက် မၞိဟ် သီုဖအိုတ်"''' (Ensure access to affordable, reliable, sustainable and modern energy for all) ရ။<ref name="un2015">{{cite web |author=United Nations |title=Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development |url=https://sdgs.un.org/2030agenda |publisher=United Nations |year=2015 |access-date=October 8, 2026}}</ref> ဒြဟတ်စွမ်းအင် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ရ။ သီုဟွံမဲ ကု ဓါတ်လလဳ (Electricity) ကေုာံ စၞောန် ပရေင်ဍာ်အးဇ္ၚး သွက်ဂွံ ဍုန်တိုပ် စၞ (Clean cooking) မ္ဂး၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တအ် ဟွံမာန် ဇၞော်မောဝ် အာ ကတိုင်ကၟဟ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၇ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် တိုင်ပ္ကဴ အဓိက၊ ပရေင်ကလိဂွံ ဒြဟတ်စွမ်းအင်၊ ကေုာံ အကာဲအရာ စိန်ခေါ်မှု မကတဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Sustainable_Development_Goal_07AffordableAndCleanEnergy.svg|thumb|right|300px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၇ (SDG 7) မဆေင်စပ် ကု ဒြဟတ်စွမ်းအင် မအးဇ္ၚး ကေုာံ မနွံကဵု င္ၚုဟ်မး ထေက်တန်။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == SDG 7 ဝွံ စွံ အာရီု အဓိက လတူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောတ် ဒြဟတ်စွမ်းအင် ဂၠးတိ (Global energy transition) ညံင် ဂွံ သၠး တိတ် နူကဵု ပရေင်စကာ ဒြပ်စင် ကၠေင်ရေနံ ကေုာံ ရုပ်ကြွင်းလောင်စာ (Fossil fuels) မပ္တံကဵု ချာကိုလ်၊ ကၠေင်၊ ကေုာံ ဓါတ်ကျာ သဘာဝ တအ် ရ။ ဍေဟ် မိက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ပရေင်စကာ '''ဒြဟတ်စွမ်းအင် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ''' (Renewable energy) ဥပမာ - ဒြဟတ် တ္ၚဲ (Solar energy)၊ ဒြဟတ် ကျာ (Wind energy) ကေုာံ ဒြဟတ် ဍာ် (Hydropower) တအ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဂၠးတိ လၟုဟ်၊ မၞိဟ် ပြကောဋိ ဗွဲမဂၠိုင် ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် သီု ဟွံမဲ ကု ဓါတ်လလဳ ကေုာံ ဒး စကာ ပၟတ် ဆု သွက်ဂွံ ဍုန်တိုပ် စၞ မာန် ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ကျာ အပ္ဍဲ သ္ၚိ (Indoor air pollution) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ SDG 7 ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်သဘာဝ ပွဳပွူ မွဲဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ဖအောန် ဖျေဟ် ဒဒှ် မဒိုက်ဂတ် (Poverty reduction) ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ == ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Background and Adoption) == ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ စိုပ် အခိင် တိုင်ပ္ကဴ SDGs ဂှ်၊ ကုလသမဂ္ဂ စကာ လဝ် [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် လ္ၚီသၞာံ]] (Millennium Development Goals - MDGs) နူ သၞာံ ၂၀၀၀ စဵုကဵု ၂၀၁၅ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု MDGs ဂှ်၊ တိုင်ပ္ကဴ မဆေင်စပ် ကု ဒြဟတ်စွမ်းအင် သီးသန့် ဟွံပါလုပ် လဝ် ပုဟ်။ ပရေင်ဏအ် ဒှ် အရာ မယုတ်မာ လဝ် မွဲ ဟိုတ်နူကဵု ဒြဟတ်စွမ်းအင် ဝွံ ဒှ် "ဆီ" သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် မွဲ ရ။ ကာလ ညးတအ် ချပ်သဳကၠဳ သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် အစဳအဇန် ၂၀၃၀ (2030 Agenda) ဂှ်၊ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ကေုာံ ဂကောံ ပရေင်သဘာဝ ပွဳပွူ တအ် အာတ်မိက် ကၠုင် ညံင် ဂွံ စုတ် တိုင်ပ္ကဴ ဒြဟတ်စွမ်းအင် မွဲ ရ။ တိုင်ပ္ကဴ ဏအ် လေဝ် ဆက်စပ် ညောန်ကြပ် လောန် ကု [[လိက်ကသုက် ပါရဳ]] (Paris Agreement) မဆေင်ကဵု ပရေင်အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု မထပက် စၟတ်တဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ် ကီု ရ။ ဒြဟတ်စွမ်းအင် ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက (ၜိုတ် ၇၃%) မပတိတ် ဓါတ် ယက် ဂျာတ် ဂမ္တဴ ဂၠးတိ (Greenhouse gas emissions) ရ။ == ၃။ တိုင်ပ္ကဴ အဓိကဂမၠိုင် ကေုာံ အညွှန်းကိန်းဂမၠိုင် (Targets and Indicators) == SDG 7 နွံကဵု တိုင်ပ္ကဴ လဒေါဝ် (Targets) မသုန် သာ် မသ္ဒး ကလိဂွံ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၃၀ ရ။ တိုင်ပ္ကဴ ၃ သာ် ဂှ် ဒှ် ဖဵုလဒက်ပတန် (Outcome targets) တုဲ သၟေဟ် ၂ သာ် ဂှ် ဒှ် နဲကဲ ကမၠောန် (Means of implementation) ရ။ {| class="wikitable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တိုင်ပ္ကဴ အဓိက ကေုာံ အညွှန်းကိန်း သွက် SDG 7 |- ! ဂၞန် ! တိုင်ပ္ကဴ (Target) ! အညွှန်းကိန်း (Indicators) |- | '''၇.၁''' || ပရေင်ကလိဂွံ ဒြဟတ်စွမ်းအင် သီုဖအိုတ် (Universal access to modern energy) || ၇.၁.၁: လၟိဟ် မၞိဟ် မကလိဂွံ ဓါတ်လလဳ<br>၇.၁.၂: လၟိဟ် မၞိဟ် မစကာ စၞောန် ဍုန်တိုပ် အးဇ္ၚး |- | '''၇.၂''' || ဇၞော်မောဝ် ဒြဟတ်စွမ်းအင် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ (Increase global percentage of renewable energy) || ၇.၂.၁: ကဆံင် ပရေင်ပါလုပ် ဒြဟတ် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ ပ္ဍဲ စရင် ဒြဟတ် သီုဖအိုတ် |- | '''၇.၃''' || သၠုင် ပတိုန် ပရေင်စကာ ဒြဟတ်စွမ်းအင် ကိတ်ညဳ (Double the improvement in energy efficiency) || ၇.၃.၁: လၟိဟ် ဒြဟတ် မစကာ သွက် မွဲ ယူနစ် GDP |- | '''၇.က''' || ဇၞော်မောဝ် သုတေသန ကေုာံ နဲပညာ ဒြဟတ် အးဇ္ၚး (Promote access to research and technology) || ၇.က.၁: လၟိဟ် သြန်ထံက်ပင် ဂၠးတိ သွက် ဒြဟတ် အးဇ္ၚး ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော်မောဝ် |- | '''၇.ခ''' || ဇၞော်မောဝ် သြိုင်ခၞံ သၞောတ်အခြေခံ သွက် ဍုင် မဒိုက်ဂတ် (Expand infrastructure for developing countries) || ၇.ခ.၁: လၟိဟ် သြန် ဓလိုက်တရိုပ် သွက် ဒြဟတ်စွမ်းအင် ပ္ဍဲ ဍုင် LDCs |} <ref name="iea2023">{{cite book |author=IEA, IRENA, UNSD, World Bank, WHO |title=Tracking SDG 7: The Energy Progress Report 2023 |publisher=World Bank |year=2023 |url=https://trackingsdg7.esmap.org/ |access-date=October 8, 2026}}</ref> == ၄။ ပရေင်ကလိဂွံ ဒြဟတ်စွမ်းအင် သီုဖအိုတ် (Universal Access to Energy) == တိုင်ပ္ကဴ ၇.၁ ဝွံ အာရီုစွံ လတူ အရာ ၜါ သာ် - ဓါတ်လလဳ ကေုာံ နဲကဲ ဍုန်တိုပ် စၞ။ * '''ဓါတ်လလဳ (Electricity Access):''' အတိုင် စရင် သၞာံ ၂၀၂၂ မ္ဂး၊ လၟိဟ် မၞိဟ် မကလိဂွံ ဓါတ်လလဳ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဂှ် သၠုင် တိုန် စိုပ် ၜိုတ် ၉၁% ရ။ ဆဂး၊ မၞိဟ် ၜိုတ် ၆၇၅ ပြကောဋိ (ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဒေသ သၟဝ် သာဟာရာ အာဖရိက - Sub-Saharan Africa) ဂှ် ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဌာန် ဒမၠု သီု ဟွံမဲ ကု ဓါတ်လလဳ ဖိုဟ် ရ။ * '''နဲကဲ ဍုန်တိုပ် စၞ အးဇ္ၚး (Clean Cooking):''' ပရေင်ဏအ် ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် ရ။ မၞိဟ် ၜိုတ် ၂.၃ ဗဳလဳယောန် (Billion) ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ဆက် စကာ ဒၟံင် ပၟတ် ဆု၊ ချာကိုလ်၊ ကေုာံ အိက် ဂၠဴ သွက်ဂွံ ဍုန် စၞ ရ။ ယက် မတိတ် နူကဵု ပၟတ် တအ် ဏအ် ပကဵု ညံင် ကတဵုဒှ် ယဲ ခန္ဓာကိုယ် (Respiratory diseases) တုဲ မၞိဟ် ပြကောဋိ ဒး ချိုတ် အာ ဇၟာပ် သၞာံ။<ref name="who2021">{{cite web |author=World Health Organization |title=Household air pollution and health |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/household-air-pollution-and-health |year=2021 |access-date=October 8, 2026}}</ref> [[File:Solar_panels_at_a_solar_farm.jpg|thumb|left|300px|ပြိုင်ပ္ကာန် သြိုင်ခၞံ ဒြဟတ် တ္ၚဲ (Solar Farm) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဓါတ်လလဳ မဟွံမဲ ကု ပရေင်ကၠိခ္ဍက်။]] == ၅။ ဒြဟတ်စွမ်းအင် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ (Renewable Energy) == တိုင်ပ္ကဴ ၇.၂ ဝွံ အာတ်မိက် ညံင် ဂွံ သၠုင် ပတိုန် လၟိဟ် ဒြဟတ် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ (Renewables) ဥပမာ ဒြဟတ် တ္ၚဲ (Solar)၊ ဒြဟတ် ကျာ (Wind)၊ ဒြဟတ် ဍာ် (Hydro) ကေုာံ ဒြဟတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ တိ (Geothermal) ရ။ ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဏအ်၊ င္ၚုဟ်မး သွက်ဂွံ သြိုင် သၞောတ် ဒြဟတ် တ္ၚဲ ကေုာံ ဒြဟတ် ကျာ ဂှ် စှ်ေ အာ ဗွဲမဇၞော်ဇၞော် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဍေဟ်တအ် ဒှ် နဲကဲ ဖန်ဗဒှ် ဓါတ်လလဳ မတန် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ်၊ လၟိဟ် ဒြဟတ် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ ပ္ဍဲကဵု စရင် ဒြဟတ် သီုဖအိုတ် (Global total final energy consumption) ဂှ် နွံ ဆ ၜိုတ် ၁၉% သၟး ဖိုဟ် ရ။ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တိုင်ပ္ကဴ ရာသဳဥတု မ္ဂး၊ လၟိဟ် ဏအ် သ္ဒး သၠုင် တိုန် ၜိုတ် ၃၀-၄၀% ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၃၀ ရောင်။<ref name="irena2022">{{cite book |author=IRENA |title=World Energy Transitions Outlook 2022: 1.5°C Pathway |publisher=International Renewable Energy Agency |year=2022 |url=https://www.irena.org/publications/2022/Mar/World-Energy-Transitions-Outlook-2022 |access-date=October 8, 2026}}</ref> == ၆။ ပရေင်စကာ ဒြဟတ်စွမ်းအင် ကိတ်ညဳ (Energy Efficiency) == တိုင်ပ္ကဴ ၇.၃ ဝွံ ဆေင်စပ် ကု "ပရေင်စကာ ဒြဟတ် ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကေုာံ မေက်ဂၠောန်" (Energy efficiency) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ - ကၠောန် ကမၠောန် ညံင် ဂွံ တုပ် ဆဂး စကာ ဒြဟတ် အောန် စှ်ေ။ * '''လွပ် (Applications):''' ပရေင်ဏအ် ပါလုပ် သီုကဵု ပရေင်စကာ ပၟတ် မေဝ် LED (LED lighting) မစကာ ဓါတ်လလဳ အောန်၊ ပရေင်သြိုင် သ္ၚိ ညံင် ဂွံ စဵုဒၞာ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Building insulation) တုဲ ဟွံဒး စကာ Air conditioning ဂၠိုင်၊ ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စက် ကွဳစက် ဓါတ်လလဳ (Electric vehicles - EVs) ရ။ * '''ဖဵု (Benefits):''' Energy efficiency ဂှ် ဒှ် နဲကဲ မအောန် ကဵု င္ၚုဟ်မး အိုတ် သွက်ဂွံ ဖအောန် ပတိတ် ဓါတ် ကာဗောန် ဒါင်အံက်သာက် (CO2 emissions) ရ။ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တိုင်ပ္ကဴ ဏအ် မ္ဂး၊ ဍုင် တအ် သ္ဒး ဇၞော်မောဝ် ကဆံင် သၞောတ် ၜိုတ် ၂.၆% ဇၟာပ် သၞာံ၊ ဆဂး လၟုဟ် ဂွံ ဆ ၜိုတ် ၁.၉% သၟး ရ။ == ၇။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု တိုင်ပ္ကဴ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Interlinkages with other SDGs) == SDG 7 ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု တိုင်ပ္ကဴ SDGs တၞဟ်ဂမၠိုင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ - * '''[[SDG 1]] (ပရေင်ဖအောန် ဒဒှ် မဒိုက်ဂတ်):''' သီုဟွံမဲ ကု ဒြဟတ်စွမ်းအင် မ္ဂး၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ရုင်စက် ကေုာံ ကမၠောန် သွက်ဂွံ ဂယိုင် လမျီု ဟွံမာန် ကတဵုဒှ်။ * '''[[SDG 3]] (ပရေင်ထတ်ယုက်):''' နဲကဲ ဍုန်တိုပ် စၞ အးဇ္ၚး ဂှ် မာန် စဵုဒၞာ ယဲ ဂြိုဟ် ကေုာံ ယဲ တၞဟ် မကတဵုဒှ် နူ ယက် အပ္ဍဲ သ္ၚိ။ * '''[[SDG 5]] (ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဇာတ်):''' ပ္ဍဲ ဍုင် မဒိုက်ဂတ် တအ်၊ ညးဗြဴ ကေုာံ ကောန်ၚာ် ဗြဴ တအ် ဒး စကာ အခိင် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ အာ ဂၠာဲ အောဟ် တုဲ ဟွံကလိဂွံ အခိင် သွက်ဂွံ အာ ဘာ။ * '''[[SDG 13]] (ပရေင်ချဳဓရာင် ရာသဳဥတု):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ စကာ ဒြဟတ် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ ဂှ် ဒှ် နဲကဲ အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) ရ။ == ၈။ ပြသၞာ ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ်ဂမၠိုင် (Challenges and Barriers) == ၜိုန်ရ နွံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကီုလေဝ်၊ SDG 7 ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် - * '''ပရေင်တၞဟ်ခြာ ဒေသ (Regional Disparities):''' ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဒြဟတ် တ္ၚဲ ကေုာံ ကျာ ဗွဲမဂၠိုင် ကတဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍုင် ကြုက်၊ ရးဥရောပ၊ ကေုာံ ဍုင်အမေရိကာန် သၟး ရ။ ဍုင် မဒိုက်ဂတ် ပ္ဍဲ အာဖရိက တအ် ကလိဂွံ ပရေင်ဓလိုက်တရိုပ် အောန် ဗွဲမလောန်။ * '''သၞောတ်အခြေခံ (Infrastructure Deficit):''' ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံမဲ ကု သၞောတ် ဇြောတ် လလဳ (Power grids) မခိုင်ကၠိုက် သွက်ဂွံ ဒုင် ကေတ် ဒြဟတ် တ္ၚဲ ကေုာံ ကျာ မမာန် ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် လၟိုန် (Variable renewable energy) ရ။ * '''ဖဵုသက်ရောက် နူ COVID-19 ကေုာံ ပေါဲဗတိုက်:''' ကပ်ယဲ COVID-19 ကေုာံ ပေါဲဗတိုက် ပ္ဍဲ ယူကရေိန် ပကဵု ညံင် င္ၚုဟ် ကပေါတ် ဇၞော် တိုန် တုဲ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ပရဝ်ဂျေတ် ဒြဟတ် မအးဇ္ၚး တအ် ဒး လဇုဲလဇ အာ ရ။<ref name="ritchie2020">{{cite web |last=Ritchie |first=H. |author2=Roser, M. |title=Energy |url=https://ourworldindata.org/energy |publisher=Our World in Data |year=2020 |access-date=October 8, 2026}}</ref> == ၉။ ပရေင်ထံက်ပင် သြန်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ နဲပညာ (Financing and Technology Transfer) == တိုင်ပ္ကဴ ၇.က ကေုာံ ၇.ခ ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ထံက်ပင် သြန် ကေုာံ နဲပညာ နူကဵု ဍုင် ဇၞော်မောဝ် (Developed countries) ဇရေင် ဍုင် မဒိုက်ဂတ် (Developing countries) ရ။ * သွက်ဂွံ ကလိဂွံ SDG 7 ကေုာံ တိုင်ပ္ကဴ ရာသဳဥတု မ္ဂး၊ ဂၠးတိ ဏအ် သ္ဒး ဓလိုက်တရိုပ် သြန် ၜိုတ် ၄ တြဳလဳယောန် (Trillion) ဒဝ်လာ ဇၟာပ် သၞာံ စဵုကဵု ၂၀၃၀ ရ။ ဆဂး လၟုဟ် ကလိဂွံ ဆ ၜိုတ် ၁ တြဳလဳယောန် သၟး ရ။ * ဍုင် ဇၞော်မောဝ် တအ် သ္ဒး ထံက်ပင် နဲပညာ တၟိ မပ္တံကဵု ဗက်ထရဳ သွက်ဂွံ စွံ ဓါတ်လလဳ (Battery storage)၊ ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် အသာ် သၚေက် (Green hydrogen)၊ ကေုာံ သၞောတ် လလဳ အးဇ္ၚး ညံင် ဂွံ စိုပ် ဇရေင် ဍုင် အာဖရိက ကေုာံ အာရှ လပါ် သၠုင်ကျာ သီု ဟွံမဲ ကု င္ၚုဟ်မး မသၠုင် လောန် က္ဍင် ရ။ == ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Outlook) == တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၇ ဝွံ ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် အနာဂတ် မၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ မဟွံမဲ ကု ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ရာသဳဥတု ရ။ ၜိုန်ရ ဂၠးတိ ဏအ် ကလိဂွံ လဝ် ပရေင်အံင်ဇၞး ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဖျေဟ် င္ၚုဟ် ဒြဟတ် တ္ၚဲ ကေုာံ ပရေင်တြး ဓါတ်လလဳ ကီုလေဝ်၊ အသိင် လၟုဟ် ဏအ် ဂှ် ဟွံရုံဂပ် သွက်ဂွံ စိုပ် တိုင်ပ္ကဴ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၃၀ ဖိုဟ် ရ။ သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး မ္ဂး၊ အလဵုအသဳ ဍုင် သီုဖအိုတ် သ္ဒး ဖြတ် လဒဵု ထောအ် ပရေင်ထံက်ပင် သြန် (Subsidies) လတူ ရုပ်ကြွင်းလောင်စာ ကၠေင်ရေနံ၊ တုဲ သ္ဒး ပြံင်လှာဲ စကာ သြန် တအ် ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဒြဟတ် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ ကေုာံ သၞောတ် ဍုန်တိုပ် စၞ မအးဇ္ၚး ရောင်။ အနာဂတ် မတန်တဴ ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ဏအ် မာန် ဖန်ဗဒှ် ဒြဟတ်စွမ်းအင် ညံင် ဂွံ သန့်ရှင်း ကေုာံ မာန် ပါ်ပရအ် ကဵု ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် မာန် ဟွံမာန် ဂှ် ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (Sustainable Development Goals) * [[ဒြဟတ်စွမ်းအင် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ]] (Renewable energy) * [[အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change) * [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) * [[ဒြဟတ် တ္ၚဲ]] (Solar power) {{Navbox | name = Sustainable Development Goals | title = [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (Sustainable Development Goals - SDGs) နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]] | listclass = hlist | state = autocollapse | list1 = * [[SDG 1|၁. ပရေင်ဖအောန် ဒဒှ် မဒိုက်ဂတ်]] (No Poverty) * [[SDG 2|၂. ကသဳကၠောဝ် ဟွံမဲ]] (Zero Hunger) * [[SDG 3|၃. ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ဒဒှ်မခိုဟ်]] (Good Health) * [[SDG 4|၄. ပရေင်ပညာ မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ်]] (Quality Education) * [[SDG 5|၅. ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဇာတ်]] (Gender Equality) * [[SDG 6|၆. ဍာ်အးဇ္ၚး ကေုာံ ပရေင်သန့်ရှင်း]] (Clean Water) * [[SDG 7|၇. ဒြဟတ်စွမ်းအင် မအးဇ္ၚး ကေုာံ ထေက်တန်]] (Clean Energy) * [[SDG 8|၈. ကမၠောန် ခိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ်]] (Economic Growth) * [[SDG 9|၉. ရုင်စက်၊ နည်းပညာ တၟိ ကေုာံ သၞောတ်အခြေခံ]] (Industry & Innovation) * [[SDG 10|၁၀. ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ်]] (Reduced Inequalities) * [[SDG 11|၁၁. ဍုင် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် မတန်တဴ]] (Sustainable Cities) * [[SDG 12|၁၂. ပရေင်စကာ ကေုာံ ပတိတ် မနွံကဵု တာလျိုင်]] (Responsible Consumption) * [[SDG 13|၁၃. ပရေင်ချဳဓရာင် ရာသဳဥတု]] (Climate Action) * [[SDG 14|၁၄. လမျီု သၟဝ် ဍာ်]] (Life Below Water) * [[SDG 15|၁၅. လမျီု လတူ တိ]] (Life On Land) * [[SDG 16|၁၆. ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ အေန်သတဳကျူရှေန် မခိုင်ကၠိုက်]] (Peace & Justice) * [[SDG 17|၁၇. ပရေင်ပံင်တဲ သွက် တိုင်ပ္ကဴဂမၠိုင်]] (Partnerships for the Goals) }} [[Category:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] [[Category:ဒြဟတ်စွမ်းအင် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ]] [[Category:ပရေင်သဘာဝ ပွဳပွူ]] [[Category:ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] av9q30c72cmc1tfygp7e6tkd5sccqr3 57666 57665 2026-10-08T09:14:15Z Aue Nai 24 57666 wikitext text/x-wiki '''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၇''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goal 7'', ဗွဲခမၞောန် '''SDG 7''') ဝွံ ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မရနုက်ကဵု ထပှ် ပ္ဍဲကဵု အစဳအဇန် [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (Sustainable Development Goals - SDGs) မသီုဖအိုတ် နွံ ၁၇ တိုင်ပ္ကဴ၊ မဖျေဟ်လဝ် သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် အဓိက သွက် SDG 7 ဂှ် ဒှ် '''"ပရေင်ကလိဂွံ ဒြဟတ်စွမ်းအင် မနွံကဵု င္ၚုဟ်မး မထေက်တန်၊ မမာန် ပတှ်ေဖျေဟ်စိုတ်၊ မတန်တဴ၊ ကေုာံ မဒှ် ခေတ်တၟိ သွက် မၞိဟ် သီုဖအိုတ်"''' (Ensure access to affordable, reliable, sustainable and modern energy for all) ရ။<ref name="un2015">{{cite web |author=United Nations |title=Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development |url=https://sdgs.un.org/2030agenda |publisher=United Nations |year=2015 |access-date=October 8, 2026}}</ref> ဒြဟတ်စွမ်းအင် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ရ။ သီုဟွံမဲ ကု ဓါတ်လလဳ (Electricity) ကေုာံ စၞောန် ပရေင်ဍာ်အးဇ္ၚး သွက်ဂွံ ဍုန်တိုပ် စၞ (Clean cooking) မ္ဂး၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တအ် ဟွံမာန် ဇၞော်မောဝ် အာ ကတိုင်ကၟဟ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၇ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် တိုင်ပ္ကဴ အဓိက၊ ပရေင်ကလိဂွံ ဒြဟတ်စွမ်းအင်၊ ကေုာံ အကာဲအရာ စိန်ခေါ်မှု မကတဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Sustainable_Development_Goal_07AffordableAndCleanEnergy.svg|thumb|right|300px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၇ (SDG 7) မဆေင်စပ် ကု ဒြဟတ်စွမ်းအင် မအးဇ္ၚး ကေုာံ မနွံကဵု င္ၚုဟ်မး ထေက်တန်။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == SDG 7 ဝွံ စွံ အာရီု အဓိက လတူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောတ် ဒြဟတ်စွမ်းအင် ဂၠးတိ (Global energy transition) ညံင် ဂွံ သၠး တိတ် နူကဵု ပရေင်စကာ ဒြပ်စင် ကၠေင်ရေနံ ကေုာံ ရုပ်ကြွင်းလောင်စာ (Fossil fuels) မပ္တံကဵု ချာကိုလ်၊ ကၠေင်၊ ကေုာံ ဓါတ်ကျာ သဘာဝ တအ် ရ။ ဍေဟ် မိက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ပရေင်စကာ '''ဒြဟတ်စွမ်းအင် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ''' (Renewable energy) ဥပမာ - ဒြဟတ် တ္ၚဲ (Solar energy)၊ ဒြဟတ် ကျာ (Wind energy) ကေုာံ ဒြဟတ် ဍာ် (Hydropower) တအ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဂၠးတိ လၟုဟ်၊ မၞိဟ် ပြကောဋိ ဗွဲမဂၠိုင် ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် သီု ဟွံမဲ ကု ဓါတ်လလဳ ကေုာံ ဒး စကာ ပၟတ် ဆု သွက်ဂွံ ဍုန်တိုပ် စၞ မာန် ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ကျာ အပ္ဍဲ သ္ၚိ (Indoor air pollution) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ SDG 7 ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်သဘာဝ ပွဳပွူ မွဲဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ဖအောန် ဖျေဟ် ဒဒှ် မဒိုက်ဂတ် (Poverty reduction) ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ == ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Background and Adoption) == ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ စိုပ် အခိင် တိုင်ပ္ကဴ SDGs ဂှ်၊ ကုလသမဂ္ဂ စကာ လဝ် [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် လ္ၚီသၞာံ]] (Millennium Development Goals - MDGs) နူ သၞာံ ၂၀၀၀ စဵုကဵု ၂၀၁၅ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု MDGs ဂှ်၊ တိုင်ပ္ကဴ မဆေင်စပ် ကု ဒြဟတ်စွမ်းအင် သီးသန့် ဟွံပါလုပ် လဝ် ပုဟ်။ ပရေင်ဏအ် ဒှ် အရာ မယုတ်မာ လဝ် မွဲ ဟိုတ်နူကဵု ဒြဟတ်စွမ်းအင် ဝွံ ဒှ် "ဆီ" သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် မွဲ ရ။ ကာလ ညးတအ် ချပ်သဳကၠဳ သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် အစဳအဇန် ၂၀၃၀ (2030 Agenda) ဂှ်၊ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ကေုာံ ဂကောံ ပရေင်သဘာဝ ပွဳပွူ တအ် အာတ်မိက် ကၠုင် ညံင် ဂွံ စုတ် တိုင်ပ္ကဴ ဒြဟတ်စွမ်းအင် မွဲ ရ။ တိုင်ပ္ကဴ ဏအ် လေဝ် ဆက်စပ် ညောန်ကြပ် လောန် ကု [[လိက်ကသုက် ပါရဳ]] (Paris Agreement) မဆေင်ကဵု ပရေင်အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု မထပက် စၟတ်တဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ် ကီု ရ။ ဒြဟတ်စွမ်းအင် ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက (ၜိုတ် ၇၃%) မပတိတ် ဓါတ် ယက် ဂျာတ် ဂမ္တဴ ဂၠးတိ (Greenhouse gas emissions) ရ။ == ၃။ တိုင်ပ္ကဴ အဓိကဂမၠိုင် ကေုာံ အညွှန်းကိန်းဂမၠိုင် (Targets and Indicators) == SDG 7 နွံကဵု တိုင်ပ္ကဴ လဒေါဝ် (Targets) မသုန် သာ် မသ္ဒး ကလိဂွံ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၃၀ ရ။ တိုင်ပ္ကဴ ၃ သာ် ဂှ် ဒှ် ဖဵုလဒက်ပတန် (Outcome targets) တုဲ သၟေဟ် ၂ သာ် ဂှ် ဒှ် နဲကဲ ကမၠောန် (Means of implementation) ရ။ {| class="wikitable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တိုင်ပ္ကဴ အဓိက ကေုာံ အညွှန်းကိန်း သွက် SDG 7 |- ! ဂၞန် ! တိုင်ပ္ကဴ (Target) ! အညွှန်းကိန်း (Indicators) |- | '''၇.၁''' || ပရေင်ကလိဂွံ ဒြဟတ်စွမ်းအင် သီုဖအိုတ် (Universal access to modern energy) || ၇.၁.၁: လၟိဟ် မၞိဟ် မကလိဂွံ ဓါတ်လလဳ<br>၇.၁.၂: လၟိဟ် မၞိဟ် မစကာ စၞောန် ဍုန်တိုပ် အးဇ္ၚး |- | '''၇.၂''' || ဇၞော်မောဝ် ဒြဟတ်စွမ်းအင် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ (Increase global percentage of renewable energy) || ၇.၂.၁: ကဆံင် ပရေင်ပါလုပ် ဒြဟတ် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ ပ္ဍဲ စရင် ဒြဟတ် သီုဖအိုတ် |- | '''၇.၃''' || သၠုင် ပတိုန် ပရေင်စကာ ဒြဟတ်စွမ်းအင် ကိတ်ညဳ (Double the improvement in energy efficiency) || ၇.၃.၁: လၟိဟ် ဒြဟတ် မစကာ သွက် မွဲ ယူနစ် GDP |- | '''၇.က''' || ဇၞော်မောဝ် သုတေသန ကေုာံ နဲပညာ ဒြဟတ် အးဇ္ၚး (Promote access to research and technology) || ၇.က.၁: လၟိဟ် သြန်ထံက်ပင် ဂၠးတိ သွက် ဒြဟတ် အးဇ္ၚး ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော်မောဝ် |- | '''၇.ခ''' || ဇၞော်မောဝ် သြိုင်ခၞံ သၞောတ်အခြေခံ သွက် ဍုင် မဒိုက်ဂတ် (Expand infrastructure for developing countries) || ၇.ခ.၁: လၟိဟ် သြန် ဓလိုက်တရိုပ် သွက် ဒြဟတ်စွမ်းအင် ပ္ဍဲ ဍုင် LDCs |} <ref name="iea2023">{{cite book |author=IEA, IRENA, UNSD, World Bank, WHO |title=Tracking SDG 7: The Energy Progress Report 2023 |publisher=World Bank |year=2023 |url=https://trackingsdg7.esmap.org/ |access-date=October 8, 2026}}</ref> == ၄။ ပရေင်ကလိဂွံ ဒြဟတ်စွမ်းအင် သီုဖအိုတ် (Universal Access to Energy) == တိုင်ပ္ကဴ ၇.၁ ဝွံ အာရီုစွံ လတူ အရာ ၜါ သာ် - ဓါတ်လလဳ ကေုာံ နဲကဲ ဍုန်တိုပ် စၞ။ * '''ဓါတ်လလဳ (Electricity Access):''' အတိုင် စရင် သၞာံ ၂၀၂၂ မ္ဂး၊ လၟိဟ် မၞိဟ် မကလိဂွံ ဓါတ်လလဳ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဂှ် သၠုင် တိုန် စိုပ် ၜိုတ် ၉၁% ရ။ ဆဂး၊ မၞိဟ် ၜိုတ် ၆၇၅ ပြကောဋိ (ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဒေသ သၟဝ် သာဟာရာ အာဖရိက - Sub-Saharan Africa) ဂှ် ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဌာန် ဒမၠု သီု ဟွံမဲ ကု ဓါတ်လလဳ ဖိုဟ် ရ။ * '''နဲကဲ ဍုန်တိုပ် စၞ အးဇ္ၚး (Clean Cooking):''' ပရေင်ဏအ် ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် ရ။ မၞိဟ် ၜိုတ် ၂.၃ ဗဳလဳယောန် (Billion) ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ဆက် စကာ ဒၟံင် ပၟတ် ဆု၊ ချာကိုလ်၊ ကေုာံ အိက် ဂၠဴ သွက်ဂွံ ဍုန် စၞ ရ။ ယက် မတိတ် နူကဵု ပၟတ် တအ် ဏအ် ပကဵု ညံင် ကတဵုဒှ် ယဲ ခန္ဓာကိုယ် (Respiratory diseases) တုဲ မၞိဟ် ပြကောဋိ ဒး ချိုတ် အာ ဇၟာပ် သၞာံ။<ref name="who2021">{{cite web |author=World Health Organization |title=Household air pollution and health |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/household-air-pollution-and-health |year=2021 |access-date=October 8, 2026}}</ref> [[File:Solar_panels_at_a_solar_farm.jpg|thumb|left|300px|ပြိုင်ပ္ကာန် သြိုင်ခၞံ ဒြဟတ် တ္ၚဲ (Solar Farm) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဓါတ်လလဳ မဟွံမဲ ကု ပရေင်ကၠိခ္ဍက်။]] == ၅။ ဒြဟတ်စွမ်းအင် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ (Renewable Energy) == တိုင်ပ္ကဴ ၇.၂ ဝွံ အာတ်မိက် ညံင် ဂွံ သၠုင် ပတိုန် လၟိဟ် ဒြဟတ် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ (Renewables) ဥပမာ ဒြဟတ် တ္ၚဲ (Solar)၊ ဒြဟတ် ကျာ (Wind)၊ ဒြဟတ် ဍာ် (Hydro) ကေုာံ ဒြဟတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ တိ (Geothermal) ရ။ ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဏအ်၊ င္ၚုဟ်မး သွက်ဂွံ သြိုင် သၞောတ် ဒြဟတ် တ္ၚဲ ကေုာံ ဒြဟတ် ကျာ ဂှ် စှ်ေ အာ ဗွဲမဇၞော်ဇၞော် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဍေဟ်တအ် ဒှ် နဲကဲ ဖန်ဗဒှ် ဓါတ်လလဳ မတန် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ်၊ လၟိဟ် ဒြဟတ် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ ပ္ဍဲကဵု စရင် ဒြဟတ် သီုဖအိုတ် (Global total final energy consumption) ဂှ် နွံ ဆ ၜိုတ် ၁၉% သၟး ဖိုဟ် ရ။ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တိုင်ပ္ကဴ ရာသဳဥတု မ္ဂး၊ လၟိဟ် ဏအ် သ္ဒး သၠုင် တိုန် ၜိုတ် ၃၀-၄၀% ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၃၀ ရောင်။<ref name="irena2022">{{cite book |author=IRENA |title=World Energy Transitions Outlook 2022: 1.5°C Pathway |publisher=International Renewable Energy Agency |year=2022 |url=https://www.irena.org/publications/2022/Mar/World-Energy-Transitions-Outlook-2022 |access-date=October 8, 2026}}</ref> == ၆။ ပရေင်စကာ ဒြဟတ်စွမ်းအင် ကိတ်ညဳ (Energy Efficiency) == တိုင်ပ္ကဴ ၇.၃ ဝွံ ဆေင်စပ် ကု "ပရေင်စကာ ဒြဟတ် ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကေုာံ မေက်ဂၠောန်" (Energy efficiency) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ - ကၠောန် ကမၠောန် ညံင် ဂွံ တုပ် ဆဂး စကာ ဒြဟတ် အောန် စှ်ေ။ * '''လွပ် (Applications):''' ပရေင်ဏအ် ပါလုပ် သီုကဵု ပရေင်စကာ ပၟတ် မေဝ် LED (LED lighting) မစကာ ဓါတ်လလဳ အောန်၊ ပရေင်သြိုင် သ္ၚိ ညံင် ဂွံ စဵုဒၞာ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Building insulation) တုဲ ဟွံဒး စကာ Air conditioning ဂၠိုင်၊ ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စက် ကွဳစက် ဓါတ်လလဳ (Electric vehicles - EVs) ရ။ * '''ဖဵု (Benefits):''' Energy efficiency ဂှ် ဒှ် နဲကဲ မအောန် ကဵု င္ၚုဟ်မး အိုတ် သွက်ဂွံ ဖအောန် ပတိတ် ဓါတ် ကာဗောန် ဒါင်အံက်သာက် (CO2 emissions) ရ။ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တိုင်ပ္ကဴ ဏအ် မ္ဂး၊ ဍုင် တအ် သ္ဒး ဇၞော်မောဝ် ကဆံင် သၞောတ် ၜိုတ် ၂.၆% ဇၟာပ် သၞာံ၊ ဆဂး လၟုဟ် ဂွံ ဆ ၜိုတ် ၁.၉% သၟး ရ။ == ၇။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု တိုင်ပ္ကဴ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Interlinkages with other SDGs) == SDG 7 ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု တိုင်ပ္ကဴ SDGs တၞဟ်ဂမၠိုင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ - * '''[[SDG 1]] (ပရေင်ဖအောန် ဒဒှ် မဒိုက်ဂတ်):''' သီုဟွံမဲ ကု ဒြဟတ်စွမ်းအင် မ္ဂး၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ရုင်စက် ကေုာံ ကမၠောန် သွက်ဂွံ ဂယိုင် လမျီု ဟွံမာန် ကတဵုဒှ်။ * '''[[SDG 3]] (ပရေင်ထတ်ယုက်):''' နဲကဲ ဍုန်တိုပ် စၞ အးဇ္ၚး ဂှ် မာန် စဵုဒၞာ ယဲ ဂြိုဟ် ကေုာံ ယဲ တၞဟ် မကတဵုဒှ် နူ ယက် အပ္ဍဲ သ္ၚိ။ * '''[[SDG 5]] (ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဇာတ်):''' ပ္ဍဲ ဍုင် မဒိုက်ဂတ် တအ်၊ ညးဗြဴ ကေုာံ ကောန်ၚာ် ဗြဴ တအ် ဒး စကာ အခိင် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ အာ ဂၠာဲ အောဟ် တုဲ ဟွံကလိဂွံ အခိင် သွက်ဂွံ အာ ဘာ။ * '''[[SDG 13]] (ပရေင်ချဳဓရာင် ရာသဳဥတု):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ စကာ ဒြဟတ် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ ဂှ် ဒှ် နဲကဲ အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) ရ။ == ၈။ ပြသၞာ ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ်ဂမၠိုင် (Challenges and Barriers) == ၜိုန်ရ နွံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကီုလေဝ်၊ SDG 7 ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် - * '''ပရေင်တၞဟ်ခြာ ဒေသ (Regional Disparities):''' ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဒြဟတ် တ္ၚဲ ကေုာံ ကျာ ဗွဲမဂၠိုင် ကတဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍုင် ကြုက်၊ ရးဥရောပ၊ ကေုာံ ဍုင်အမေရိကာန် သၟး ရ။ ဍုင် မဒိုက်ဂတ် ပ္ဍဲ အာဖရိက တအ် ကလိဂွံ ပရေင်ဓလိုက်တရိုပ် အောန် ဗွဲမလောန်။ * '''သၞောတ်အခြေခံ (Infrastructure Deficit):''' ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံမဲ ကု သၞောတ် ဇြောတ် လလဳ (Power grids) မခိုင်ကၠိုက် သွက်ဂွံ ဒုင် ကေတ် ဒြဟတ် တ္ၚဲ ကေုာံ ကျာ မမာန် ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် လၟိုန် (Variable renewable energy) ရ။ * '''ဖဵုသက်ရောက် နူ COVID-19 ကေုာံ ပေါဲဗတိုက်:''' ကပ်ယဲ COVID-19 ကေုာံ ပေါဲဗတိုက် ပ္ဍဲ ယူကရေိန် ပကဵု ညံင် င္ၚုဟ် ကပေါတ် ဇၞော် တိုန် တုဲ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ပရဝ်ဂျေတ် ဒြဟတ် မအးဇ္ၚး တအ် ဒး လဇုဲလဇ အာ ရ။<ref name="ritchie2020">{{cite web |last=Ritchie |first=H. |author2=Roser, M. |title=Energy |url=https://ourworldindata.org/energy |publisher=Our World in Data |year=2020 |access-date=October 8, 2026}}</ref> == ၉။ ပရေင်ထံက်ပင် သြန်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ နဲပညာ (Financing and Technology Transfer) == တိုင်ပ္ကဴ ၇.က ကေုာံ ၇.ခ ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ထံက်ပင် သြန် ကေုာံ နဲပညာ နူကဵု ဍုင် ဇၞော်မောဝ် (Developed countries) ဇရေင် ဍုင် မဒိုက်ဂတ် (Developing countries) ရ။ * သွက်ဂွံ ကလိဂွံ SDG 7 ကေုာံ တိုင်ပ္ကဴ ရာသဳဥတု မ္ဂး၊ ဂၠးတိ ဏအ် သ္ဒး ဓလိုက်တရိုပ် သြန် ၜိုတ် ၄ တြဳလဳယောန် (Trillion) ဒဝ်လာ ဇၟာပ် သၞာံ စဵုကဵု ၂၀၃၀ ရ။ ဆဂး လၟုဟ် ကလိဂွံ ဆ ၜိုတ် ၁ တြဳလဳယောန် သၟး ရ။ * ဍုင် ဇၞော်မောဝ် တအ် သ္ဒး ထံက်ပင် နဲပညာ တၟိ မပ္တံကဵု ဗက်ထရဳ သွက်ဂွံ စွံ ဓါတ်လလဳ (Battery storage)၊ ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် အသာ် သၚေက် (Green hydrogen)၊ ကေုာံ သၞောတ် လလဳ အးဇ္ၚး ညံင် ဂွံ စိုပ် ဇရေင် ဍုင် အာဖရိက ကေုာံ အာရှ လပါ် သၠုင်ကျာ သီု ဟွံမဲ ကု င္ၚုဟ်မး မသၠုင် လောန် က္ဍင် ရ။ == ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Outlook) == တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၇ ဝွံ ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် အနာဂတ် မၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ မဟွံမဲ ကု ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ရာသဳဥတု ရ။ ၜိုန်ရ ဂၠးတိ ဏအ် ကလိဂွံ လဝ် ပရေင်အံင်ဇၞး ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဖျေဟ် င္ၚုဟ် ဒြဟတ် တ္ၚဲ ကေုာံ ပရေင်တြး ဓါတ်လလဳ ကီုလေဝ်၊ အသိင် လၟုဟ် ဏအ် ဂှ် ဟွံရုံဂပ် သွက်ဂွံ စိုပ် တိုင်ပ္ကဴ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၃၀ ဖိုဟ် ရ။ သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး မ္ဂး၊ အလဵုအသဳ ဍုင် သီုဖအိုတ် သ္ဒး ဖြတ် လဒဵု ထောအ် ပရေင်ထံက်ပင် သြန် (Subsidies) လတူ ရုပ်ကြွင်းလောင်စာ ကၠေင်ရေနံ၊ တုဲ သ္ဒး ပြံင်လှာဲ စကာ သြန် တအ် ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဒြဟတ် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ ကေုာံ သၞောတ် ဍုန်တိုပ် စၞ မအးဇ္ၚး ရောင်။ အနာဂတ် မတန်တဴ ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ဏအ် မာန် ဖန်ဗဒှ် ဒြဟတ်စွမ်းအင် ညံင် ဂွံ သန့်ရှင်း ကေုာံ မာန် ပါ်ပရအ် ကဵု ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် မာန် ဟွံမာန် ဂှ် ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (Sustainable Development Goals) * [[ဒြဟတ်စွမ်းအင် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ]] (Renewable energy) * [[အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change) * [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) * [[ဒြဟတ် တ္ၚဲ]] (Solar power) {{Navbox | name = Sustainable Development Goals | title = [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (Sustainable Development Goals - SDGs) နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]] | listclass = hlist | state = autocollapse | list1 = * [[SDG 1|၁. ပရေင်ဖအောန် ဒဒှ် မဒိုက်ဂတ်]] (No Poverty) * [[SDG 2|၂. ကသဳကၠောဝ် ဟွံမဲ]] (Zero Hunger) * [[SDG 3|၃. ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ဒဒှ်မခိုဟ်]] (Good Health) * [[SDG 4|၄. ပရေင်ပညာ မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ်]] (Quality Education) * [[SDG 5|၅. ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဇာတ်]] (Gender Equality) * [[SDG 6|၆. ဍာ်အးဇ္ၚး ကေုာံ ပရေင်သန့်ရှင်း]] (Clean Water) * [[SDG 7|၇. ဒြဟတ်စွမ်းအင် မအးဇ္ၚး ကေုာံ ထေက်တန်]] (Clean Energy) * [[SDG 8|၈. ကမၠောန် ခိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ်]] (Economic Growth) * [[SDG 9|၉. ရုင်စက်၊ နဲပညာ တၟိ ကေုာံ သၞောတ်အခြေခံ]] (Industry & Innovation) * [[SDG 10|၁၀. ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ်]] (Reduced Inequalities) * [[SDG 11|၁၁. ဍုင် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် မတန်တဴ]] (Sustainable Cities) * [[SDG 12|၁၂. ပရေင်စကာ ကေုာံ ပတိတ် မနွံကဵု တာလျိုင်]] (Responsible Consumption) * [[SDG 13|၁၃. ပရေင်ချဳဓရာင် ရာသဳဥတု]] (Climate Action) * [[SDG 14|၁၄. လမျီု သၟဝ် ဍာ်]] (Life Below Water) * [[SDG 15|၁၅. လမျီု လတူ တိ]] (Life On Land) * [[SDG 16|၁၆. ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ အေန်သတဳကျူရှေန် မခိုင်ကၠိုက်]] (Peace & Justice) * [[SDG 17|၁၇. ပရေင်ပံင်တဲ သွက် တိုင်ပ္ကဴဂမၠိုင်]] (Partnerships for the Goals) }} [[Category:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] [[Category:ဒြဟတ်စွမ်းအင် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ]] [[Category:ပရေင်သဘာဝ ပွဳပွူ]] [[Category:ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] tta1wlwjj638rwy6qx1s5f86j2fhhld 57667 57666 2026-10-08T09:15:45Z Aue Nai 24 57667 wikitext text/x-wiki '''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၇''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goal 7'', ဗွဲခမၞောန် '''SDG 7''') ဝွံ ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မရနုက်ကဵု ထပှ် ပ္ဍဲကဵု အစဳအဇန် [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (Sustainable Development Goals - SDGs) မသီုဖအိုတ် နွံ ၁၇ တိုင်ပ္ကဴ၊ မဖျေဟ်လဝ် သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် အဓိက သွက် SDG 7 ဂှ် ဒှ် '''"ပရေင်ကလိဂွံ ဒြဟတ်စွမ်းအင် မနွံကဵု င္ၚုဟ်မး မထေက်တန်၊ မမာန် ပတှ်ေဖျေဟ်စိုတ်၊ မတန်တဴ၊ ကေုာံ မဒှ် ခေတ်တၟိ သွက် မၞိဟ် သီုဖအိုတ်"''' (Ensure access to affordable, reliable, sustainable and modern energy for all) ရ။<ref name="un2015">{{cite web |author=United Nations |title=Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development |url=https://sdgs.un.org/2030agenda |publisher=United Nations |year=2015 |access-date=October 8, 2026}}</ref> ဒြဟတ်စွမ်းအင် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ရ။ သီုဟွံမဲ ကု ဓါတ်လလဳ (Electricity) ကေုာံ စၞောန် ပရေင်ဍာ်အးဇ္ၚး သွက်ဂွံ ဍုန်တိုပ် စၞ (Clean cooking) မ္ဂး၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တအ် ဟွံမာန် ဇၞော်မောဝ် အာ ကတိုင်ကၟဟ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၇ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် တိုင်ပ္ကဴ အဓိက၊ ပရေင်ကလိဂွံ ဒြဟတ်စွမ်းအင်၊ ကေုာံ အကာဲအရာ စိန်ခေါ်မှု မကတဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Sustainable_Development_Goal_07AffordableAndCleanEnergy.svg|thumb|right|300px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၇ (SDG 7) မဆေင်စပ် ကု ဒြဟတ်စွမ်းအင် မအးဇ္ၚး ကေုာံ မနွံကဵု င္ၚုဟ်မး ထေက်တန်။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == SDG 7 ဝွံ စွံ အာရီု အဓိက လတူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောတ် ဒြဟတ်စွမ်းအင် ဂၠးတိ (Global energy transition) ညံင် ဂွံ သၠး တိတ် နူကဵု ပရေင်စကာ ဒြပ်စင် ကၠေင်ရေနံ ကေုာံ ရုပ်ကြွင်းလောင်စာ (Fossil fuels) မပ္တံကဵု ချာကိုလ်၊ ကၠေင်၊ ကေုာံ ဓါတ်ကျာ သဘာဝ တအ် ရ။ ဍေဟ် မိက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ပရေင်စကာ '''ဒြဟတ်စွမ်းအင် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ''' (Renewable energy) ဥပမာ - ဒြဟတ် တ္ၚဲ (Solar energy)၊ ဒြဟတ် ကျာ (Wind energy) ကေုာံ ဒြဟတ် ဍာ် (Hydropower) တအ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဂၠးတိ လၟုဟ်၊ မၞိဟ် ပြကောဋိ ဗွဲမဂၠိုင် ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် သီု ဟွံမဲ ကု ဓါတ်လလဳ ကေုာံ ဒး စကာ ပၟတ် ဆု သွက်ဂွံ ဍုန်တိုပ် စၞ မာန် ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ကျာ အပ္ဍဲ သ္ၚိ (Indoor air pollution) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ SDG 7 ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်သဘာဝ ပွဳပွူ မွဲဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ဖအောန် ဖျေဟ် ဒဒှ် မဒိုက်ဂတ် (Poverty reduction) ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ == ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Background and Adoption) == ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ စိုပ် အခိင် တိုင်ပ္ကဴ SDGs ဂှ်၊ ကုလသမဂ္ဂ စကာ လဝ် [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် လ္ၚီသၞာံ]] (Millennium Development Goals - MDGs) နူ သၞာံ ၂၀၀၀ စဵုကဵု ၂၀၁၅ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု MDGs ဂှ်၊ တိုင်ပ္ကဴ မဆေင်စပ် ကု ဒြဟတ်စွမ်းအင် သီးသန့် ဟွံပါလုပ် လဝ် ပုဟ်။ ပရေင်ဏအ် ဒှ် အရာ မယုတ်မာ လဝ် မွဲ ဟိုတ်နူကဵု ဒြဟတ်စွမ်းအင် ဝွံ ဒှ် "ဆီ" သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် မွဲ ရ။ ကာလ ညးတအ် ချပ်သဳကၠဳ သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် အစဳအဇန် ၂၀၃၀ (2030 Agenda) ဂှ်၊ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ကေုာံ ဂကောံ ပရေင်သဘာဝ ပွဳပွူ တအ် အာတ်မိက် ကၠုင် ညံင် ဂွံ စုတ် တိုင်ပ္ကဴ ဒြဟတ်စွမ်းအင် မွဲ ရ။ တိုင်ပ္ကဴ ဏအ် လေဝ် ဆက်စပ် ညောန်ကြပ် လောန် ကု [[လိက်ကသုက် ပါရဳ]] (Paris Agreement) မဆေင်ကဵု ပရေင်အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု မထပက် စၟတ်တဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ် ကီု ရ။ ဒြဟတ်စွမ်းအင် ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက (ၜိုတ် ၇၃%) မပတိတ် ဓါတ် ယက် ဂျာတ် ဂမ္တဴ ဂၠးတိ (Greenhouse gas emissions) ရ။ == ၃။ တိုင်ပ္ကဴ အဓိကဂမၠိုင် ကေုာံ အညွှန်းကိန်းဂမၠိုင် (Targets and Indicators) == SDG 7 နွံကဵု တိုင်ပ္ကဴ လဒေါဝ် (Targets) မသုန် သာ် မသ္ဒး ကလိဂွံ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၃၀ ရ။ တိုင်ပ္ကဴ ၃ သာ် ဂှ် ဒှ် ဖဵုလဒက်ပတန် (Outcome targets) တုဲ သၟေဟ် ၂ သာ် ဂှ် ဒှ် နဲကဲ ကမၠောန် (Means of implementation) ရ။ {| class="wikitable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တိုင်ပ္ကဴ အဓိက ကေုာံ အညွှန်းကိန်း သွက် SDG 7 |- ! ဂၞန် ! တိုင်ပ္ကဴ (Target) ! အညွှန်းကိန်း (Indicators) |- | '''၇.၁''' || ပရေင်ကလိဂွံ ဒြဟတ်စွမ်းအင် သီုဖအိုတ် (Universal access to modern energy) || ၇.၁.၁: လၟိဟ် မၞိဟ် မကလိဂွံ ဓါတ်လလဳ<br>၇.၁.၂: လၟိဟ် မၞိဟ် မစကာ စၞောန် ဍုန်တိုပ် အးဇ္ၚး |- | '''၇.၂''' || ဇၞော်မောဝ် ဒြဟတ်စွမ်းအင် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ (Increase global percentage of renewable energy) || ၇.၂.၁: ကဆံင် ပရေင်ပါလုပ် ဒြဟတ် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ ပ္ဍဲ စရင် ဒြဟတ် သီုဖအိုတ် |- | '''၇.၃''' || သၠုင် ပတိုန် ပရေင်စကာ ဒြဟတ်စွမ်းအင် ကိတ်ညဳ (Double the improvement in energy efficiency) || ၇.၃.၁: လၟိဟ် ဒြဟတ် မစကာ သွက် မွဲ ယူနစ် GDP |- | '''၇.က''' || ဇၞော်မောဝ် သုတေသန ကေုာံ နဲပညာ ဒြဟတ် အးဇ္ၚး (Promote access to research and technology) || ၇.က.၁: လၟိဟ် သြန်ထံက်ပင် ဂၠးတိ သွက် ဒြဟတ် အးဇ္ၚး ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော်မောဝ် |- | '''၇.ခ''' || ဇၞော်မောဝ် သြိုင်ခၞံ သၞောတ်အခြေခံ သွက် ဍုင် မဒိုက်ဂတ် (Expand infrastructure for developing countries) || ၇.ခ.၁: လၟိဟ် သြန် ဓလိုက်တရိုပ် သွက် ဒြဟတ်စွမ်းအင် ပ္ဍဲ ဍုင် LDCs |} <ref name="iea2023">{{cite book |author=IEA, IRENA, UNSD, World Bank, WHO |title=Tracking SDG 7: The Energy Progress Report 2023 |publisher=World Bank |year=2023 |url=https://trackingsdg7.esmap.org/ |access-date=October 8, 2026}}</ref> == ၄။ ပရေင်ကလိဂွံ ဒြဟတ်စွမ်းအင် သီုဖအိုတ် (Universal Access to Energy) == တိုင်ပ္ကဴ ၇.၁ ဝွံ အာရီုစွံ လတူ အရာ ၜါ သာ် - ဓါတ်လလဳ ကေုာံ နဲကဲ ဍုန်တိုပ် စၞ။ * '''ဓါတ်လလဳ (Electricity Access):''' အတိုင် စရင် သၞာံ ၂၀၂၂ မ္ဂး၊ လၟိဟ် မၞိဟ် မကလိဂွံ ဓါတ်လလဳ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဂှ် သၠုင် တိုန် စိုပ် ၜိုတ် ၉၁% ရ။ ဆဂး၊ မၞိဟ် ၜိုတ် ၆၇၅ ပြကောဋိ (ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဒေသ သၟဝ် သာဟာရာ အာဖရိက - Sub-Saharan Africa) ဂှ် ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဌာန် ဒမၠု သီု ဟွံမဲ ကု ဓါတ်လလဳ ဖိုဟ် ရ။ * '''နဲကဲ ဍုန်တိုပ် စၞ အးဇ္ၚး (Clean Cooking):''' ပရေင်ဏအ် ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် ရ။ မၞိဟ် ၜိုတ် ၂.၃ ဗဳလဳယောန် (Billion) ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ဆက် စကာ ဒၟံင် ပၟတ် ဆု၊ ချာကိုလ်၊ ကေုာံ အိက် ဂၠဴ သွက်ဂွံ ဍုန် စၞ ရ။ ယက် မတိတ် နူကဵု ပၟတ် တအ် ဏအ် ပကဵု ညံင် ကတဵုဒှ် ယဲ ခန္ဓာကိုယ် (Respiratory diseases) တုဲ မၞိဟ် ပြကောဋိ ဒး ချိုတ် အာ ဇၟာပ် သၞာံ။<ref name="who2021">{{cite web |author=World Health Organization |title=Household air pollution and health |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/household-air-pollution-and-health |year=2021 |access-date=October 8, 2026}}</ref> [[File:Solar_panels_at_a_solar_farm.jpg|thumb|left|300px|ပြိုင်ပ္ကာန် သြိုင်ခၞံ ဒြဟတ် တ္ၚဲ (Solar Farm) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဓါတ်လလဳ မဟွံမဲ ကု ပရေင်ကၠိခ္ဍက်။]] == ၅။ ဒြဟတ်စွမ်းအင် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ (Renewable Energy) == တိုင်ပ္ကဴ ၇.၂ ဝွံ အာတ်မိက် ညံင် ဂွံ သၠုင် ပတိုန် လၟိဟ် ဒြဟတ် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ (Renewables) ဥပမာ ဒြဟတ် တ္ၚဲ (Solar)၊ ဒြဟတ် ကျာ (Wind)၊ ဒြဟတ် ဍာ် (Hydro) ကေုာံ ဒြဟတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ တိ (Geothermal) ရ။ ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဏအ်၊ င္ၚုဟ်မး သွက်ဂွံ သြိုင် သၞောတ် ဒြဟတ် တ္ၚဲ ကေုာံ ဒြဟတ် ကျာ ဂှ် စှ်ေ အာ ဗွဲမဇၞော်ဇၞော် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဍေဟ်တအ် ဒှ် နဲကဲ ဖန်ဗဒှ် ဓါတ်လလဳ မတန် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ်၊ လၟိဟ် ဒြဟတ် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ ပ္ဍဲကဵု စရင် ဒြဟတ် သီုဖအိုတ် (Global total final energy consumption) ဂှ် နွံ ဆ ၜိုတ် ၁၉% သၟး ဖိုဟ် ရ။ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တိုင်ပ္ကဴ ရာသဳဥတု မ္ဂး၊ လၟိဟ် ဏအ် သ္ဒး သၠုင် တိုန် ၜိုတ် ၃၀-၄၀% ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၃၀ ရောင်။<ref name="irena2022">{{cite book |author=IRENA |title=World Energy Transitions Outlook 2022: 1.5°C Pathway |publisher=International Renewable Energy Agency |year=2022 |url=https://www.irena.org/publications/2022/Mar/World-Energy-Transitions-Outlook-2022 |access-date=October 8, 2026}}</ref> == ၆။ ပရေင်စကာ ဒြဟတ်စွမ်းအင် ကိတ်ညဳ (Energy Efficiency) == တိုင်ပ္ကဴ ၇.၃ ဝွံ ဆေင်စပ် ကု "ပရေင်စကာ ဒြဟတ် ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကေုာံ မေက်ဂၠောန်" (Energy efficiency) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ - ကၠောန် ကမၠောန် ညံင် ဂွံ တုပ် ဆဂး စကာ ဒြဟတ် အောန် စှ်ေ။ * '''လွပ် (Applications):''' ပရေင်ဏအ် ပါလုပ် သီုကဵု ပရေင်စကာ ပၟတ် မေဝ် LED (LED lighting) မစကာ ဓါတ်လလဳ အောန်၊ ပရေင်သြိုင် သ္ၚိ ညံင် ဂွံ စဵုဒၞာ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Building insulation) တုဲ ဟွံဒး စကာ Air conditioning ဂၠိုင်၊ ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စက် ကွဳစက် ဓါတ်လလဳ (Electric vehicles - EVs) ရ။ * '''ဖဵု (Benefits):''' Energy efficiency ဂှ် ဒှ် နဲကဲ မအောန် ကဵု င္ၚုဟ်မး အိုတ် သွက်ဂွံ ဖအောန် ပတိတ် ဓါတ် ကာဗောန် ဒါင်အံက်သာက် (CO2 emissions) ရ။ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တိုင်ပ္ကဴ ဏအ် မ္ဂး၊ ဍုင် တအ် သ္ဒး ဇၞော်မောဝ် ကဆံင် သၞောတ် ၜိုတ် ၂.၆% ဇၟာပ် သၞာံ၊ ဆဂး လၟုဟ် ဂွံ ဆ ၜိုတ် ၁.၉% သၟး ရ။ == ၇။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု တိုင်ပ္ကဴ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Interlinkages with other SDGs) == SDG 7 ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု တိုင်ပ္ကဴ SDGs တၞဟ်ဂမၠိုင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ - * '''[[SDG 1]] (ပရေင်ဖအောန် ဒဒှ် မဒိုက်ဂတ်):''' သီုဟွံမဲ ကု ဒြဟတ်စွမ်းအင် မ္ဂး၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ရုင်စက် ကေုာံ ကမၠောန် သွက်ဂွံ ဂယိုင် လမျီု ဟွံမာန် ကတဵုဒှ်။ * '''[[SDG 3]] (ပရေင်ထတ်ယုက်):''' နဲကဲ ဍုန်တိုပ် စၞ အးဇ္ၚး ဂှ် မာန် စဵုဒၞာ ယဲ ဂြိုဟ် ကေုာံ ယဲ တၞဟ် မကတဵုဒှ် နူ ယက် အပ္ဍဲ သ္ၚိ။ * '''[[SDG 5]] (ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဇာတ်):''' ပ္ဍဲ ဍုင် မဒိုက်ဂတ် တအ်၊ ညးဗြဴ ကေုာံ ကောန်ၚာ် ဗြဴ တအ် ဒး စကာ အခိင် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ အာ ဂၠာဲ အောဟ် တုဲ ဟွံကလိဂွံ အခိင် သွက်ဂွံ အာ ဘာ။ * '''[[SDG 13]] (ပရေင်ချဳဓရာင် ရာသဳဥတု):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ စကာ ဒြဟတ် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ ဂှ် ဒှ် နဲကဲ အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) ရ။ == ၈။ ပြသၞာ ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ်ဂမၠိုင် (Challenges and Barriers) == ၜိုန်ရ နွံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကီုလေဝ်၊ SDG 7 ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် - * '''ပရေင်တၞဟ်ခြာ ဒေသ (Regional Disparities):''' ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဒြဟတ် တ္ၚဲ ကေုာံ ကျာ ဗွဲမဂၠိုင် ကတဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍုင် ကြုက်၊ ရးဥရောပ၊ ကေုာံ ဍုင်အမေရိကာန် သၟး ရ။ ဍုင် မဒိုက်ဂတ် ပ္ဍဲ အာဖရိက တအ် ကလိဂွံ ပရေင်ဓလိုက်တရိုပ် အောန် ဗွဲမလောန်။ * '''သၞောတ်အခြေခံ (Infrastructure Deficit):''' ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံမဲ ကု သၞောတ် ဇြောတ် လလဳ (Power grids) မခိုင်ကၠိုက် သွက်ဂွံ ဒုင် ကေတ် ဒြဟတ် တ္ၚဲ ကေုာံ ကျာ မမာန် ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် လၟိုန် (Variable renewable energy) ရ။ * '''ဖဵုသက်ရောက် နူ COVID-19 ကေုာံ ပေါဲဗတိုက်:''' ကပ်ယဲ COVID-19 ကေုာံ ပေါဲဗတိုက် ပ္ဍဲ ယူကရေိန် ပကဵု ညံင် င္ၚုဟ် ကပေါတ် ဇၞော် တိုန် တုဲ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ပရဝ်ဂျေတ် ဒြဟတ် မအးဇ္ၚး တအ် ဒး လဇုဲလဇ အာ ရ။<ref name="ritchie2020">{{cite web |last=Ritchie |first=H. |author2=Roser, M. |title=Energy |url=https://ourworldindata.org/energy |publisher=Our World in Data |year=2020 |access-date=October 8, 2026}}</ref> == ၉။ ပရေင်ထံက်ပင် သြန်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ နဲပညာ (Financing and Technology Transfer) == တိုင်ပ္ကဴ ၇.က ကေုာံ ၇.ခ ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ထံက်ပင် သြန် ကေုာံ နဲပညာ နူကဵု ဍုင် ဇၞော်မောဝ် (Developed countries) ဇရေင် ဍုင် မဒိုက်ဂတ် (Developing countries) ရ။ * သွက်ဂွံ ကလိဂွံ SDG 7 ကေုာံ တိုင်ပ္ကဴ ရာသဳဥတု မ္ဂး၊ ဂၠးတိ ဏအ် သ္ဒး ဓလိုက်တရိုပ် သြန် ၜိုတ် ၄ တြဳလဳယောန် (Trillion) ဒဝ်လာ ဇၟာပ် သၞာံ စဵုကဵု ၂၀၃၀ ရ။ ဆဂး လၟုဟ် ကလိဂွံ ဆ ၜိုတ် ၁ တြဳလဳယောန် သၟး ရ။ * ဍုင် ဇၞော်မောဝ် တအ် သ္ဒး ထံက်ပင် နဲပညာ တၟိ မပ္တံကဵု ဗက်ထရဳ သွက်ဂွံ စွံ ဓါတ်လလဳ (Battery storage)၊ ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် အသာ် သၚေက် (Green hydrogen)၊ ကေုာံ သၞောတ် လလဳ အးဇ္ၚး ညံင် ဂွံ စိုပ် ဇရေင် ဍုင် အာဖရိက ကေုာံ အာရှ လပါ် သၠုင်ကျာ သီု ဟွံမဲ ကု င္ၚုဟ်မး မသၠုင် လောန် က္ဍင် ရ။ == ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Outlook) == တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၇ ဝွံ ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် အနာဂတ် မၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ မဟွံမဲ ကု ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ရာသဳဥတု ရ။ ၜိုန်ရ ဂၠးတိ ဏအ် ကလိဂွံ လဝ် ပရေင်အံင်ဇၞး ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဖျေဟ် င္ၚုဟ် ဒြဟတ် တ္ၚဲ ကေုာံ ပရေင်တြး ဓါတ်လလဳ ကီုလေဝ်၊ အသိင် လၟုဟ် ဏအ် ဂှ် ဟွံရုံဂပ် သွက်ဂွံ စိုပ် တိုင်ပ္ကဴ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၃၀ ဖိုဟ် ရ။ သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး မ္ဂး၊ အလဵုအသဳ ဍုင် သီုဖအိုတ် သ္ဒး ဖြတ် လဒဵု ထောအ် ပရေင်ထံက်ပင် သြန် (Subsidies) လတူ ရုပ်ကြွင်းလောင်စာ ကၠေင်ရေနံ၊ တုဲ သ္ဒး ပြံင်လှာဲ စကာ သြန် တအ် ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဒြဟတ် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ ကေုာံ သၞောတ် ဍုန်တိုပ် စၞ မအးဇ္ၚး ရောင်။ အနာဂတ် မတန်တဴ ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ဏအ် မာန် ဖန်ဗဒှ် ဒြဟတ်စွမ်းအင် ညံင် ဂွံ သ္အးဇ္ၚး ကေုာံ မာန် ပါ်ပရအ် ကဵု ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် မာန် ဟွံမာန် ဂှ် ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (Sustainable Development Goals) * [[ဒြဟတ်စွမ်းအင် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ]] (Renewable energy) * [[အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change) * [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) * [[ဒြဟတ် တ္ၚဲ]] (Solar power) {{Navbox | name = Sustainable Development Goals | title = [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (Sustainable Development Goals - SDGs) နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]] | listclass = hlist | state = autocollapse | list1 = * [[SDG 1|၁. ပရေင်ဖအောန် ဒဒှ် မဒိုက်ဂတ်]] (No Poverty) * [[SDG 2|၂. ကသဳကၠောဝ် ဟွံမဲ]] (Zero Hunger) * [[SDG 3|၃. ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ဒဒှ်မခိုဟ်]] (Good Health) * [[SDG 4|၄. ပရေင်ပညာ မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ်]] (Quality Education) * [[SDG 5|၅. ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဇာတ်]] (Gender Equality) * [[SDG 6|၆. ဍာ်အးဇ္ၚး ကေုာံ ပရေင်သ္အးဇ္ၚး]] (Clean Water) * [[SDG 7|၇. ဒြဟတ်စွမ်းအင် မအးဇ္ၚး ကေုာံ ထေက်တန်]] (Clean Energy) * [[SDG 8|၈. ကမၠောန် ခိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ်]] (Economic Growth) * [[SDG 9|၉. ရုင်စက်၊ နဲပညာ တၟိ ကေုာံ သၞောတ်အခြေခံ]] (Industry & Innovation) * [[SDG 10|၁၀. ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ်]] (Reduced Inequalities) * [[SDG 11|၁၁. ဍုင် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် မတန်တဴ]] (Sustainable Cities) * [[SDG 12|၁၂. ပရေင်စကာ ကေုာံ ပတိတ် မနွံကဵု တာလျိုင်]] (Responsible Consumption) * [[SDG 13|၁၃. ပရေင်ချဳဓရာင် ရာသဳဥတု]] (Climate Action) * [[SDG 14|၁၄. လမျီု သၟဝ် ဍာ်]] (Life Below Water) * [[SDG 15|၁၅. လမျီု လတူ တိ]] (Life On Land) * [[SDG 16|၁၆. ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ အေန်သတဳကျူရှေန် မခိုင်ကၠိုက်]] (Peace & Justice) * [[SDG 17|၁၇. ပရေင်ပံင်တဲ သွက် တိုင်ပ္ကဴဂမၠိုင်]] (Partnerships for the Goals) }} [[Category:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] [[Category:ဒြဟတ်စွမ်းအင် မကလေင်ဖန်ဗဒှ်ဂွံ]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ]] [[Category:ပရေင်သဘာဝ ပွဳပွူ]] [[Category:ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] dv2mz3gwepdwvbb1bg1tdvtym5alejr 0 12027 57668 2026-10-08T09:26:38Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၈''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goal 8'', ဟွံသေင်မ္ဂး '''SDG 8''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''Global Goal 8''') ဝွံ ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မရနုက်ကဵု ဒစာံ ပ္ဍဲကဵု စရင် တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်..." 57668 wikitext text/x-wiki '''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၈''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goal 8'', ဟွံသေင်မ္ဂး '''SDG 8''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''Global Goal 8''') ဝွံ ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မရနုက်ကဵု ဒစာံ ပ္ဍဲကဵု စရင် [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ]] (Sustainable Development Goals - SDGs) ၁၇ တင် မဖျေဟ် လဝ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ရ။ တိုင်ပ္ကဴ အဓိက သွက် SDG 8 ဂှ် ဒှ် "သွက်ဂွံ သၠုင် ပတိုန် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မတန်တဴ၊ မပါလုပ် သီုဖအိုတ် ကေုာံ မဆက်တန်တဴ မာန်၊ တုဲပၠန် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ကမၠောန် မပေင်တၟိုဟ်၊ မနွံကဵု အစောံသတ္တိ ကေုာံ ကမၠောန် မနွံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ သွက် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ်" ရ။<ref name="un_goal8">{{cite web |url=https://sdgs.un.org/goals/goal8 |title=Goal 8: Decent work and economic growth |publisher=United Nations |access-date=October 8, 2026}}</ref> SDG 8 ဝွံ ဆက်စပ် ညောန်ကြပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မခိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ကဵု အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် လၟုဟ်၊ ၜိုန်ရ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ကီုလေဝ်၊ မၞိဟ် ဒိုက်ဂတ် ကေုာံ မၞိဟ် ဟွံမဲ ကု ကမၠောန် တအ် နွံ ဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင် ဏီ ဖိုဟ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ SDG 8 နကဵု လညာတ် ဝင်၊ တိုင်ပ္ကဴ လပါ် သၟဝ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် နူကဵု ကပ်ယဲ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Sustainable_Development_Goal_8_logo.svg|thumb|right|300px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၈ (SDG 8) အသာ် ခဍောင် မစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန် မနွံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == "တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၈" (SDG 8) ဝွံ မအာရီုစွံ လတူ "ကမၠောန် မနွံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ" (Decent Work) ကေုာံ "ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်" (Economic Growth) ရ။ * '''ကမၠောန် မနွံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ:''' ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကမၠောန် မကဵု သြန်ဂိတု မထေက်တန်၊ နွံကဵု ဂီုကၠီု ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကမၠောန်၊ နွံကဵု ပရေင်စဵုဒၞာ မၞိဟ် (Social protection)၊ ကေုာံ နွံကဵု အခေါင် သဳကၠဳ ပရေင်အခေါင်အရာ ဇကု (Social dialogue) ရ။ * '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မတန်တဴ:''' ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဇၞော်မောဝ် တိုန် သီု ဟွံပလီုပလာ် သဘာဝ ပွဳပွူ ကေုာံ ဟွံကဵု ဒဒိုက် ကု မၞိဟ် လပါ် သၟဝ် တအ် ရ။ SDG 8 ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင်ဒိုက်ဂတ် (SDG 1) ကေုာံ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဇြေန်ဒါ (SDG 5) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မဒုင်သဇိုင် လတူ မူဝါဒ ဂကောံ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ ([[ILO]]) ရ။ == ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်လဒက်ပတန် (History and Background) == ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒက်ပတန် SDGs ဂှ်၊ ကုလသမဂ္ဂ နွံကဵု တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် မဳလဳနဳယာမ် (Millennium Development Goals - MDGs) မစကာ လဝ် အကြာ သၞာံ ၂၀၀၀ ကဵု ၂၀၁၅ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် MDGs ဂှ် တိုင်ပ္ကဴ အဓိက ဂှ် သွက်ဂွံ ဖအောန် ပရေင်ဒိုက်ဂတ် သၟး ရ၊ ဆဂး ဍေဟ် ဟွံအာရီုစွံ လတူ အခေါင်အရာ ကမၠောန် ကေုာံ ဂုဏ်သိက္ခာ သၟာကမၠောန် အတိုင် မထေက်ကြိုက် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ်၊ ကုလသမဂ္ဂ စၟတ်သမ္တီ '''[[အစဳအဇန် ၂၀၃၀ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ]]''' (2030 Agenda for Sustainable Development) ရ။ ပ္ဍဲ အစဳအဇန် ဏအ်၊ ဍုင် ၁၉၃ ဍုင် တုပ်စိုတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် မွဲဓဝ် ဟွံရုံဂပ်၊ ဍေဟ် သ္ဒး ဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မပါလုပ် သီုဖအိုတ် (Inclusive) ကေုာံ ဟွံကဵု လေင် လတူ သဘာဝ (Sustainable) ရောင်၊ တုဲ SDG 8 ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။<ref name="sachs">{{cite book |last=Sachs |first=J. |title=Sustainable Development Report 2021 |publisher=Cambridge University Press |year=2021 |pages=35-42}}</ref> == ၃။ တိုင်ပ္ကဴ အဓိက ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜးဂမၠိုင် (Targets and Indicators) == SDG 8 ဝွံ နွံကဵု တိုင်ပ္ကဴ လပါ် သၟဝ် (Targets) သီုဖအိုတ် ၁၂ တင် တုဲ စၞောန်ထ္ၜး နကဵု ဂၞန် စၟတ်သမ္တီ (Indicators) ၁၇ တင် ရ။ {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တိုင်ပ္ကဴ အဓိက ပ္ဍဲ SDG 8 |- ! ဂၞန် ! တိုင်ပ္ကဴ လပါ် သၟဝ် (Target) ! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ဇမၠေအ် |- | '''8.1''' || ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဆက်တန်တဴ || မင်မဲ ညံင် GDP ဂွံ ဇၞော် တိုန် လၟိုန် (တွဵုရး ဒိုက်ဂတ် မ္ဂး ၇% ဇၟာပ် သၞာံ)။ |- | '''8.2''' || ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ သၠုင် ပတိုန် ဍာ်ဒကေဝ် || သၠုင် ပတိုန် ပရေင်ပတိတ် ကပေါတ် နကဵု နဲကဲ တၟိ ကေုာံ နည်းပညာ သၠုင်။ |- | '''8.3''' || မူဝါဒ သွက် ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ကမၠောန် || ထံက်ပင် ကုမ္ပဏဳ ဍောတ်တ် ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် အလဵုဇကု (Entrepreneurship)။ |- | '''8.4''' || ပရေင်စကာ သယံဇာတ ညံင် ဂွံ မင်မဲ သဘာဝ || ဖအောန် ပရေင်လီုလာ် သဘာဝ ပ္ဍဲ အခိင် ပတိတ် ကပေါတ်။ |- | '''8.5''' || ကမၠောန် မပေင်တၟိုဟ် ကေုာံ မတုပ်သၟဟ် || ဖန်ဗဒှ် ကမၠောန် မနွံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ သွက် သီု တြုံ ကေုာံ ဗြဴ ကေုာံ ကဵု သြန်ဂိတု တုပ်သၟဟ်။ |- | '''8.6''' || ဖအောန် လၟိဟ် သၟတ် ဟွံမဲ ကမၠောန် || ဖအောန် လၟိဟ် သၟတ် မဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ၊ ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်ဗ္တောန် (NEET)။ |- | '''8.7''' || ပလီုပလာ် ဍိက် ခေတ်တၟိ ကေုာံ ကမၠောန် ကောန်ၚာ် || ဒေါအ် ဇူ ပရေင်စကာ ကမၠောန် အတင်း၊ ပရေင်သွံရာန် မၞိဟ် ကေုာံ ကမၠောန် ကောန်ၚာ် စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၂၅။ |- | '''8.8''' || စဵုဒၞာ အခေါင် သၟာကမၠောန် ကေုာံ ဂီုကၠီု || စဵုဒၞာ အခေါင် သၟာကမၠောန်၊ အထူးသဖြင့် သၟာကမၠောန် ပြံင်ဆာဲ (Migrant workers)။ |- | '''8.9''' || ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကမၠောန် တရဴ (Tourism) || ဖန်ဗဒှ် ပရေင်တရဴ မမင်မဲ ယေန်သၞာင် ဒေသ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ကမၠောန်။ |- | '''8.10''' || လွပ် သြန်ဘဏ္ဍာ အလုံ ဂၠးတိ || သၠုင် ပတိုန် အခေါင် စကာ ဘဏ် ကေုာံ ပရေင်အာမခံ သွက် ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ်။ |} == ၄။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ် (Economic Growth and Productivity) == တိုင်ပ္ကဴ 8.1 ကဵု 8.2 ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ရ။ * '''GDP Growth:''' ကုလသမဂ္ဂ အာတ်မိက် လဝ် ညံင် ဍုင် မဒိုက်ဂတ် အိုတ် (LDCs) တအ် ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် GDP မွဲ သၞာံ ၇% အောန်အိုတ် ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူကဵု ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ရာသဳဥတု၊ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံကလိဂွံ တိုင်ပ္ကဴ ဏအ် ဏီ ရ။ * '''Productivity and Innovation:''' ပရေင်ပတိတ် ကပေါတ် မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ဂှ် သ္ဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ နည်းပညာ ကေုာံ ဒြပ်ရတ် မၞိဟ် (Human capital) ရ။ ဍုင် မဇၞော်မောဝ် တအ် ဒး ထံက်ပင် ညံင် ဍုင် ဒိုက်ဂတ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ နူကဵု ပရေင်တဵုလွဳ ဓမ္မတာ ဇရေင် ပရေင်စက်ယန္တရား (Industrialization) မသၠုင် ရ။ == ၅။ ကမၠောန် မနွံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ ကေုာံ အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန် (Decent Work and Labor Rights) == တိုင်ပ္ကဴ 8.5 ကဵု 8.8 ဝွံ ဒှ် နှလုံးသား သွက် SDG 8 ရ။ "ကမၠောန် မနွံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ" ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ကလိဂွံ ကမၠောန် သၟး၊ ဍေဟ် သ္ဒး ဒှ် ကမၠောန် မကဵု ဂီုကၠီု ကေုာံ လမျီု ခိုဟ် ရ။ * '''ဂီုကၠီု ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကမၠောန်:''' ဇၟာပ် သၞာံ သၟာကမၠောန် ပြကောဋိ တၠ ဒး ဆဵုဂဗ အန္တရာယ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကမၠောန် ရ။ ပရေင်စဵုဒၞာ ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (OSH) ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော်။ * '''အခေါင် သၟာကမၠောန်:''' သၟာကမၠောန် တအ် သ္ဒး နွံ အခေါင် ဒက်ပတန် သမဂ္ဂ (Trade Unions)၊ အခေါင် သဳကၠဳ တုပ်စိုတ် ဓရီု (Collective bargaining)၊ ကေုာံ ဟွံဒး ဒုင် ပါ်ခြာ အသာ်စၞာံ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာ ရ။<ref name="ilo_dw">{{cite web |url=https://www.ilo.org/global/topics/dw4sd/lang--en/index.htm |title=Decent Work and the 2030 Agenda for Sustainable Development |publisher=International Labour Organization |access-date=October 8, 2026}}</ref> == ၆။ ပရေင်ပါလုပ် မၞိဟ်သၟတ် ကေုာံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဇြေန်ဒါ (Youth Employment and Gender Equality) == ပြသၞာ မၞိဟ် ဟွံမဲ ကမၠောန် (Unemployment) ဝွံ ပရေအ် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ မၞိဟ်သၟတ် ကေုာံ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ရ။ * '''သၟတ် ကေုာံ NEET:''' တိုင်ပ္ကဴ 8.6 အာရီုစွံ သွက်ဂွံ ဖအောန် လၟိဟ် သၟတ် မဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ၊ ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်ဗ္တောန် (Not in Education, Employment, or Training - NEET) ရ။ သၟတ် မဟွံမဲ ကမၠောန် ဂၠိုင် မ္ဂး မာန် ကတဵုဗဒှ် ပြသၞာ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် မာန် ရ။ * '''ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဇြေန်ဒါ (Gender Equality):''' တိုင်ပ္ကဴ 8.5 အာတ်မိက် ညံင် ဂွံ ကဵု သြန်ဂိတု တုပ်သၟဟ် သွက် ကမၠောန် မနွံ ၚုဟ်မး တုပ် (Equal pay for work of equal value) ရ။ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ၊ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဂွံ သြန်ဂိတု အောန် နူ မၞိဟ်တြုံ ပ္ဍဲ ကမၠောန် တုပ် တုဲ ဒး ကၠောန် ကမၠောန် သ္ၚိ မဟွံကလိဂွံ သြန် (Unpaid care work) ဂၠိုင် ရ။<ref name="rai">{{cite journal |last=Rai |first=S. M. |author2=Brown, B. D. |author3=Ruwanpura, K. N. |title=SDG 8: Decent work and economic growth – A gendered analysis |journal=World Development |year=2019 |volume=113 |pages=368-380}}</ref> == ၇။ ပရေင်လီုလာ် ဟိုတ်နူ ကပ်ယဲ ကဝ်ဗေဒ်-၁၉ (Impact of COVID-19 Pandemic) == ကပ်ယဲ '''[[ကဝ်ဗေဒ်-၁၉]]''' (COVID-19) ဝွံ ပကဵု ညံင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သွက် SDG 8 ဂွံ ကလေင် ထောအ် အာ လက္ကရဴ ဗွဲမလောန် ရ။ * ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ယှောတ် စှ်ေ အာ ၄.၃%၊ မဒှ် ပရေင်ယှောတ်စှ်ေ ဇၞော် အိုတ် နူကဵု ခေတ် ပေါဲပၞာန် ဂၠးတိ ဒုတိယ တေအ် ရ။ * ကမၠောန် အလုံ ဂၠးတိ လီုလာ် အာ ၜိုတ် ၂၅၅ ပြကောဋိ (ဖက်ဆောံ ကု အခိင် ကမၠောန်) တုဲ သၟာကမၠောန် မကၠောန် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ဟွံလုပ် သၞောဝ် (Informal economy) တအ် ဒး ဒုင် စ အိုတ် ရ။ * ကပ်ယဲ ဏအ် ထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ သၞောတ် ပရေင်စဵုဒၞာ မၞိဟ် (Social safety nets) ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဍိုန်လျ ဒၟံင် ဏီ ရ။<ref name="un_report_2022">{{cite web |url=https://unstats.un.org/sdgs/report/2022/ |title=The Sustainable Development Goals Report 2022 |publisher=United Nations |year=2022 |access-date=October 8, 2026}}</ref> == ၈။ ပြသၞာ ဍိက် ခေတ်တၟိ ကေုာံ ကမၠောန် ကောန်ၚာ် (Modern Slavery and Child Labor) == တိုင်ပ္ကဴ 8.7 ဝွံ ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မနွံကဵု အခိင် ကန့်သတ် ပြဟ် အိုတ် မွဲ ရ - ညးတအ် ရန်တၟအ် လဝ် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် ကမၠောန် ကောန်ၚာ် (Child labor) အလုံ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၅ ရ။ * '''ဍိက် ခေတ်တၟိ (Modern Slavery):''' မၞိဟ် ၜိုတ် ၄၀ ပြကောဋိ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဒး ဒုင် ကြိုင် ကၠောန် ကမၠောန် အတင်း (Forced labor) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒး ဒုင် သွံရာန် မၞိဟ် (Human trafficking) ဏီ ရ။ * '''ကမၠောန် ကောန်ၚာ်:''' ကောန်ၚာ် ၜိုတ် ၁၆၀ ပြကောဋိ (၁ ပ္ဍဲ ၁၀) ဒး ကၠောန် ဒၟံင် ကမၠောန်၊ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ တဵုလွဳ ကေုာံ မာင်။ ဟိုတ်နူ ပြသၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ လၟိဟ် ကောန်ၚာ် ဒး ကၠောန် ကမၠောန် ဂှ် ကလေင် ဇၞော် တိုန် ပၠန် ရ ပ္ဍဲ သၞာံ လက္ကရဴ ဏအ်။ == ၉။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု တိုင်ပ္ကဴ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Interlinkages with other SDGs) == SDG 8 ဝွံ ဟွံမာန် တန်တဴ သီု ဟွံဆက်စပ် ကု တိုင်ပ္ကဴ တၞဟ် တအ် ရ။ ဍေဟ် ဆက်စပ် ဒၟံင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် - * '''[[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁|SDG 1]] (ပရေင်ဟွံမဲ ကု ဒိုက်ဂတ်):''' ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ကမၠောန် ခိုဟ် ဂှ် ဒှ် နဲကဲ အဓိက သွက်ဂွံ ပလီု ပရေင်ဒိုက်ဂတ် ရ။ * '''[[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၄|SDG 4]] (ပရေင်ပညာ မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ်):''' သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ကမၠောန် ခိုဟ်၊ သၟတ် တအ် သ္ဒး ကလိဂွံ ပရေင်ပညာ ကေုာံ လေ့ကျင့် ခိုဟ် ရ။ * '''[[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၅|SDG 5]] (ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဇြေန်ဒါ):''' သ္ဒး ကဵု အခေါင် တုပ်သၟဟ် သွက် မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကမၠောန် ကေုာံ သြန်ဂိတု။ * '''[[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၃|SDG 13]] (ပရေင်ချဳဓရာင် ရာသဳဥတု):''' ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် ဂှ် သ္ဒး ဒှ် လပါ် သၚေက် (Green growth) သီု ဟွံပလီုပလာ် သဘာဝ ပွဳပွူ ရ။ == ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Outlook) == တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၈ (SDG 8) ဝွံ ဒှ် ဂၠံင်တရဴ အဓိက သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဂၠးတိ မနွံကဵု ပရေင်စိုတ်သၠောင် ကေုာံ ဂုဏ်သိက္ခာ မၞိဟ် ရ။ ၜိုန်ရ သၞာံ ၂၀၃၀ ဂှ် ညောန် ကၠုင် ကီုလေဝ်၊ ပြသၞာ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် အကြာ ဍုင်၊ ပရေင်လီုလာ် ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု၊ ကေုာံ ပြသၞာ ဍိက် ခေတ်တၟိ တအ် ဂှ် ဆက် နွံ ဒၟံင် ဏီ ရ။ သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး SDG 8 မ္ဂး၊ အလဵုအသဳ၊ ကုမ္ပဏဳ ပုဂ္ဂလိက၊ ကေုာံ ဂကောံ သၟာကမၠောန် တအ် သ္ဒး ပံင်ကောံ ကၠောန် ကမၠောန် ရေင်သကအ် ရောင်။ အနာဂတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ဝွံ သ္ဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ မၞိဟ် (People-centered) ကေုာံ သဘာဝ (Planet-friendly) ဟေင် မာန် ဖန်ဗဒှ် တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ ဍာံပြ မာန် ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ]] (Sustainable Development Goals) * [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) * [[ဂကောံ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ]] (International Labour Organization) * [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economy) * [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economic democracy) {{Navbox | name = Sustainable Development Goals | title = [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ]] (SDGs) ကုလသမဂ္ဂ | listclass = hlist | state = autocollapse | list1 = * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁|၁. ဟွံမဲ ကု ဒိုက်ဂတ်]] (No Poverty) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၂|၂. ဟွံမဲ ကု ကၞောတ်]] (Zero Hunger) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၃|၃. ထတ်ယုက် ကေုာံ တသိုက်]] (Good Health) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၄|၄. ပညာ မနွံ ဍာ်ဒကေဝ်]] (Quality Education) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၅|၅. တုပ်သၟဟ် ဇြေန်ဒါ]] (Gender Equality) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၆|၆. ဍာ် သန့်ရှင်း]] (Clean Water) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၇|၇. စွမ်းအင် သန့်ရှင်း]] (Clean Energy) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၈|၈. ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန်]] (Decent Work & Economic Growth) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၉|၉. စက်ယန္တရား ကေုာံ အခြေခံ]] (Industry & Infrastructure) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၀|၁၀. ဖအောန် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ်]] (Reduced Inequalities) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၁|၁၁. ဍုင် မတန်တဴ]] (Sustainable Cities) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၂|၁၂. စကာ ကေုာံ ပတိတ် မတန်တဴ]] (Responsible Consumption) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၃|၁၃. ချဳဓရာင် ရာသဳဥတု]] (Climate Action) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၄|၁၄. လမျီု သၟဝ် ဍာ်]] (Life Below Water) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၅|၁၅. လမျီု လတူ တိ]] (Life On Land) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၆|၁၆. ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ သၞောဝ်ဓဝ်]] (Peace & Justice) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၇|၁၇. ပံင်ကောံ သွက် တိုင်ပ္ကဴ]] (Partnerships for Goals) }} [[Category:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ]] [[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ]] [[Category:အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန်]] rskxul75vg1x1o6hjh81i2dkdro0tkv 57669 57668 2026-10-08T09:27:14Z Aue Nai 24 57669 wikitext text/x-wiki '''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၈''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goal 8'', ဟွံသေင်မ္ဂး '''SDG 8''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''Global Goal 8''') ဝွံ ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မရနုက်ကဵု ဒစာံ ပ္ဍဲကဵု စရင် [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ]] (Sustainable Development Goals - SDGs) ၁၇ တင် မဖျေဟ် လဝ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ရ။ တိုင်ပ္ကဴ အဓိက သွက် SDG 8 ဂှ် ဒှ် "သွက်ဂွံ သၠုင် ပတိုန် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မတန်တဴ၊ မပါလုပ် သီုဖအိုတ် ကေုာံ မဆက်တန်တဴ မာန်၊ တုဲပၠန် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ကမၠောန် မပေင်တၟိုဟ်၊ မနွံကဵု အစောံသတ္တိ ကေုာံ ကမၠောန် မနွံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ သွက် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ်" ရ။<ref name="un_goal8">{{cite web |url=https://sdgs.un.org/goals/goal8 |title=Goal 8: Decent work and economic growth |publisher=United Nations |access-date=October 8, 2026}}</ref> SDG 8 ဝွံ ဆက်စပ် ညောန်ကြပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မခိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ကဵု အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် လၟုဟ်၊ ၜိုန်ရ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ကီုလေဝ်၊ မၞိဟ် ဒိုက်ဂတ် ကေုာံ မၞိဟ် ဟွံမဲ ကု ကမၠောန် တအ် နွံ ဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင် ဏီ ဖိုဟ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ SDG 8 နကဵု လညာတ် ဝင်၊ တိုင်ပ္ကဴ လပါ် သၟဝ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် နူကဵု ကပ်ယဲ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Sustainable_Development_Goal_8_logo.svg|thumb|right|300px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၈ (SDG 8) အသာ် ခဍောင် မစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန် မနွံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == "တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၈" (SDG 8) ဝွံ မအာရီုစွံ လတူ "ကမၠောန် မနွံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ" (Decent Work) ကေုာံ "ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်" (Economic Growth) ရ။ * '''ကမၠောန် မနွံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ:''' ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကမၠောန် မကဵု သြန်ဂိတု မထေက်တန်၊ နွံကဵု ဂီုကၠီု ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကမၠောန်၊ နွံကဵု ပရေင်စဵုဒၞာ မၞိဟ် (Social protection)၊ ကေုာံ နွံကဵု အခေါင် သဳကၠဳ ပရေင်အခေါင်အရာ ဇကု (Social dialogue) ရ။ * '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မတန်တဴ:''' ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဇၞော်မောဝ် တိုန် သီု ဟွံပလီုပလာ် သဘာဝ ပွဳပွူ ကေုာံ ဟွံကဵု ဒဒိုက် ကု မၞိဟ် လပါ် သၟဝ် တအ် ရ။ SDG 8 ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင်ဒိုက်ဂတ် (SDG 1) ကေုာံ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဇြေန်ဒါ (SDG 5) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မဒုင်သဇိုင် လတူ မူဝါဒ ဂကောံ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ ([[ILO]]) ရ။ == ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်လဒက်ပတန် (History and Background) == ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒက်ပတန် SDGs ဂှ်၊ ကုလသမဂ္ဂ နွံကဵု တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် မဳလဳနဳယာမ် (Millennium Development Goals - MDGs) မစကာ လဝ် အကြာ သၞာံ ၂၀၀၀ ကဵု ၂၀၁၅ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် MDGs ဂှ် တိုင်ပ္ကဴ အဓိက ဂှ် သွက်ဂွံ ဖအောန် ပရေင်ဒိုက်ဂတ် သၟး ရ၊ ဆဂး ဍေဟ် ဟွံအာရီုစွံ လတူ အခေါင်အရာ ကမၠောန် ကေုာံ ဂုဏ်သိက္ခာ သၟာကမၠောန် အတိုင် မထေက်ကြိုက် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ်၊ ကုလသမဂ္ဂ စၟတ်သမ္တီ '''[[အစဳအဇန် ၂၀၃၀ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ]]''' (2030 Agenda for Sustainable Development) ရ။ ပ္ဍဲ အစဳအဇန် ဏအ်၊ ဍုင် ၁၉၃ ဍုင် တုပ်စိုတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် မွဲဓဝ် ဟွံရုံဂပ်၊ ဍေဟ် သ္ဒး ဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မပါလုပ် သီုဖအိုတ် (Inclusive) ကေုာံ ဟွံကဵု လေင် လတူ သဘာဝ (Sustainable) ရောင်၊ တုဲ SDG 8 ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။<ref name="sachs">{{cite book |last=Sachs |first=J. |title=Sustainable Development Report 2021 |publisher=Cambridge University Press |year=2021 |pages=35-42}}</ref> == ၃။ တိုင်ပ္ကဴ အဓိက ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜးဂမၠိုင် (Targets and Indicators) == SDG 8 ဝွံ နွံကဵု တိုင်ပ္ကဴ လပါ် သၟဝ် (Targets) သီုဖအိုတ် ၁၂ တင် တုဲ စၞောန်ထ္ၜး နကဵု ဂၞန် စၟတ်သမ္တီ (Indicators) ၁၇ တင် ရ။ {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တိုင်ပ္ကဴ အဓိက ပ္ဍဲ SDG 8 |- ! ဂၞန် ! တိုင်ပ္ကဴ လပါ် သၟဝ် (Target) ! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ဇမၠေအ် |- | '''8.1''' || ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဆက်တန်တဴ || မင်မဲ ညံင် GDP ဂွံ ဇၞော် တိုန် လၟိုန် (တွဵုရး ဒိုက်ဂတ် မ္ဂး ၇% ဇၟာပ် သၞာံ)။ |- | '''8.2''' || ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ သၠုင် ပတိုန် ဍာ်ဒကေဝ် || သၠုင် ပတိုန် ပရေင်ပတိတ် ကပေါတ် နကဵု နဲကဲ တၟိ ကေုာံ နည်းပညာ သၠုင်။ |- | '''8.3''' || မူဝါဒ သွက် ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ကမၠောန် || ထံက်ပင် ကုမ္ပဏဳ ဍောတ်တ် ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် အလဵုဇကု (Entrepreneurship)။ |- | '''8.4''' || ပရေင်စကာ သယံဇာတ ညံင် ဂွံ မင်မဲ သဘာဝ || ဖအောန် ပရေင်လီုလာ် သဘာဝ ပ္ဍဲ အခိင် ပတိတ် ကပေါတ်။ |- | '''8.5''' || ကမၠောန် မပေင်တၟိုဟ် ကေုာံ မတုပ်သၟဟ် || ဖန်ဗဒှ် ကမၠောန် မနွံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ သွက် သီု တြုံ ကေုာံ ဗြဴ ကေုာံ ကဵု သြန်ဂိတု တုပ်သၟဟ်။ |- | '''8.6''' || ဖအောန် လၟိဟ် သၟတ် ဟွံမဲ ကမၠောန် || ဖအောန် လၟိဟ် သၟတ် မဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ၊ ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်ဗ္တောန် (NEET)။ |- | '''8.7''' || ပလီုပလာ် ဍိက် ခေတ်တၟိ ကေုာံ ကမၠောန် ကောန်ၚာ် || ဒေါအ် ဇူ ပရေင်စကာ ကမၠောန် အတင်း၊ ပရေင်သွံရာန် မၞိဟ် ကေုာံ ကမၠောန် ကောန်ၚာ် စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၂၅။ |- | '''8.8''' || စဵုဒၞာ အခေါင် သၟာကမၠောန် ကေုာံ ဂီုကၠီု || စဵုဒၞာ အခေါင် သၟာကမၠောန်၊ အထူးသဖြင့် သၟာကမၠောန် ပြံင်ဆာဲ (Migrant workers)။ |- | '''8.9''' || ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကမၠောန် တရဴ (Tourism) || ဖန်ဗဒှ် ပရေင်တရဴ မမင်မဲ ယေန်သၞာင် ဒေသ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ကမၠောန်။ |- | '''8.10''' || လွပ် သြန်ဘဏ္ဍာ အလုံ ဂၠးတိ || သၠုင် ပတိုန် အခေါင် စကာ ဘဏ် ကေုာံ ပရေင်အာမခံ သွက် ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ်။ |} == ၄။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ် (Economic Growth and Productivity) == တိုင်ပ္ကဴ 8.1 ကဵု 8.2 ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ရ။ * '''GDP Growth:''' ကုလသမဂ္ဂ အာတ်မိက် လဝ် ညံင် ဍုင် မဒိုက်ဂတ် အိုတ် (LDCs) တအ် ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် GDP မွဲ သၞာံ ၇% အောန်အိုတ် ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူကဵု ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ရာသဳဥတု၊ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံကလိဂွံ တိုင်ပ္ကဴ ဏအ် ဏီ ရ။ * '''Productivity and Innovation:''' ပရေင်ပတိတ် ကပေါတ် မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ဂှ် သ္ဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ နည်းပညာ ကေုာံ ဒြပ်ရတ် မၞိဟ် (Human capital) ရ။ ဍုင် မဇၞော်မောဝ် တအ် ဒး ထံက်ပင် ညံင် ဍုင် ဒိုက်ဂတ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ နူကဵု ပရေင်တဵုလွဳ ဓမ္မတာ ဇရေင် ပရေင်စက်ယန္တရား (Industrialization) မသၠုင် ရ။ == ၅။ ကမၠောန် မနွံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ ကေုာံ အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန် (Decent Work and Labor Rights) == တိုင်ပ္ကဴ 8.5 ကဵု 8.8 ဝွံ ဒှ် နှလုံးသား သွက် SDG 8 ရ။ "ကမၠောန် မနွံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ" ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ကလိဂွံ ကမၠောန် သၟး၊ ဍေဟ် သ္ဒး ဒှ် ကမၠောန် မကဵု ဂီုကၠီု ကေုာံ လမျီု ခိုဟ် ရ။ * '''ဂီုကၠီု ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကမၠောန်:''' ဇၟာပ် သၞာံ သၟာကမၠောန် ပြကောဋိ တၠ ဒး ဆဵုဂဗ အန္တရာယ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကမၠောန် ရ။ ပရေင်စဵုဒၞာ ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (OSH) ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော်။ * '''အခေါင် သၟာကမၠောန်:''' သၟာကမၠောန် တအ် သ္ဒး နွံ အခေါင် ဒက်ပတန် သမဂ္ဂ (Trade Unions)၊ အခေါင် သဳကၠဳ တုပ်စိုတ် ဓရီု (Collective bargaining)၊ ကေုာံ ဟွံဒး ဒုင် ပါ်ခြာ အသာ်စၞာံ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာ ရ။<ref name="ilo_dw">{{cite web |url=https://www.ilo.org/global/topics/dw4sd/lang--en/index.htm |title=Decent Work and the 2030 Agenda for Sustainable Development |publisher=International Labour Organization |access-date=October 8, 2026}}</ref> == ၆။ ပရေင်ပါလုပ် မၞိဟ်သၟတ် ကေုာံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဇြေန်ဒါ (Youth Employment and Gender Equality) == ပြသၞာ မၞိဟ် ဟွံမဲ ကမၠောန် (Unemployment) ဝွံ ပရေအ် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ မၞိဟ်သၟတ် ကေုာံ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ရ။ * '''သၟတ် ကေုာံ NEET:''' တိုင်ပ္ကဴ 8.6 အာရီုစွံ သွက်ဂွံ ဖအောန် လၟိဟ် သၟတ် မဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ၊ ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်ဗ္တောန် (Not in Education, Employment, or Training - NEET) ရ။ သၟတ် မဟွံမဲ ကမၠောန် ဂၠိုင် မ္ဂး မာန် ကတဵုဗဒှ် ပြသၞာ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် မာန် ရ။ * '''ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဇြေန်ဒါ (Gender Equality):''' တိုင်ပ္ကဴ 8.5 အာတ်မိက် ညံင် ဂွံ ကဵု သြန်ဂိတု တုပ်သၟဟ် သွက် ကမၠောန် မနွံ ၚုဟ်မး တုပ် (Equal pay for work of equal value) ရ။ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ၊ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဂွံ သြန်ဂိတု အောန် နူ မၞိဟ်တြုံ ပ္ဍဲ ကမၠောန် တုပ် တုဲ ဒး ကၠောန် ကမၠောန် သ္ၚိ မဟွံကလိဂွံ သြန် (Unpaid care work) ဂၠိုင် ရ။<ref name="rai">{{cite journal |last=Rai |first=S. M. |author2=Brown, B. D. |author3=Ruwanpura, K. N. |title=SDG 8: Decent work and economic growth – A gendered analysis |journal=World Development |year=2019 |volume=113 |pages=368-380}}</ref> == ၇။ ပရေင်လီုလာ် ဟိုတ်နူ ကပ်ယဲ ကဝ်ဗေဒ်-၁၉ (Impact of COVID-19 Pandemic) == ကပ်ယဲ '''[[ကဝ်ဗေဒ်-၁၉]]''' (COVID-19) ဝွံ ပကဵု ညံင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သွက် SDG 8 ဂွံ ကလေင် ထောအ် အာ လက္ကရဴ ဗွဲမလောန် ရ။ * ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ယှောတ် စှ်ေ အာ ၄.၃%၊ မဒှ် ပရေင်ယှောတ်စှ်ေ ဇၞော် အိုတ် နူကဵု ခေတ် ပေါဲပၞာန် ဂၠးတိ ဒုတိယ တေအ် ရ။ * ကမၠောန် အလုံ ဂၠးတိ လီုလာ် အာ ၜိုတ် ၂၅၅ ပြကောဋိ (ဖက်ဆောံ ကု အခိင် ကမၠောန်) တုဲ သၟာကမၠောန် မကၠောန် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ဟွံလုပ် သၞောဝ် (Informal economy) တအ် ဒး ဒုင် စ အိုတ် ရ။ * ကပ်ယဲ ဏအ် ထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ သၞောတ် ပရေင်စဵုဒၞာ မၞိဟ် (Social safety nets) ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဍိုန်လျ ဒၟံင် ဏီ ရ။<ref name="un_report_2022">{{cite web |url=https://unstats.un.org/sdgs/report/2022/ |title=The Sustainable Development Goals Report 2022 |publisher=United Nations |year=2022 |access-date=October 8, 2026}}</ref> == ၈။ ပြသၞာ ဍိက် ခေတ်တၟိ ကေုာံ ကမၠောန် ကောန်ၚာ် (Modern Slavery and Child Labor) == တိုင်ပ္ကဴ 8.7 ဝွံ ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မနွံကဵု အခိင် ကန့်သတ် ပြဟ် အိုတ် မွဲ ရ - ညးတအ် ရန်တၟအ် လဝ် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် ကမၠောန် ကောန်ၚာ် (Child labor) အလုံ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၅ ရ။ * '''ဍိက် ခေတ်တၟိ (Modern Slavery):''' မၞိဟ် ၜိုတ် ၄၀ ပြကောဋိ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဒး ဒုင် ကြိုင် ကၠောန် ကမၠောန် အတင်း (Forced labor) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒး ဒုင် သွံရာန် မၞိဟ် (Human trafficking) ဏီ ရ။ * '''ကမၠောန် ကောန်ၚာ်:''' ကောန်ၚာ် ၜိုတ် ၁၆၀ ပြကောဋိ (၁ ပ္ဍဲ ၁၀) ဒး ကၠောန် ဒၟံင် ကမၠောန်၊ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ တဵုလွဳ ကေုာံ မာင်။ ဟိုတ်နူ ပြသၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ လၟိဟ် ကောန်ၚာ် ဒး ကၠောန် ကမၠောန် ဂှ် ကလေင် ဇၞော် တိုန် ပၠန် ရ ပ္ဍဲ သၞာံ လက္ကရဴ ဏအ်။ == ၉။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု တိုင်ပ္ကဴ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Interlinkages with other SDGs) == SDG 8 ဝွံ ဟွံမာန် တန်တဴ သီု ဟွံဆက်စပ် ကု တိုင်ပ္ကဴ တၞဟ် တအ် ရ။ ဍေဟ် ဆက်စပ် ဒၟံင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် - * '''[[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁|SDG 1]] (ပရေင်ဟွံမဲ ကု ဒိုက်ဂတ်):''' ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ကမၠောန် ခိုဟ် ဂှ် ဒှ် နဲကဲ အဓိက သွက်ဂွံ ပလီု ပရေင်ဒိုက်ဂတ် ရ။ * '''[[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၄|SDG 4]] (ပရေင်ပညာ မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ်):''' သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ကမၠောန် ခိုဟ်၊ သၟတ် တအ် သ္ဒး ကလိဂွံ ပရေင်ပညာ ကေုာံ လေ့ကျင့် ခိုဟ် ရ။ * '''[[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၅|SDG 5]] (ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဇြေန်ဒါ):''' သ္ဒး ကဵု အခေါင် တုပ်သၟဟ် သွက် မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကမၠောန် ကေုာံ သြန်ဂိတု။ * '''[[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၃|SDG 13]] (ပရေင်ချဳဓရာင် ရာသဳဥတု):''' ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် ဂှ် သ္ဒး ဒှ် လပါ် သၚေက် (Green growth) သီု ဟွံပလီုပလာ် သဘာဝ ပွဳပွူ ရ။ == ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Outlook) == တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၈ (SDG 8) ဝွံ ဒှ် ဂၠံင်တရဴ အဓိက သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဂၠးတိ မနွံကဵု ပရေင်စိုတ်သၠောင် ကေုာံ ဂုဏ်သိက္ခာ မၞိဟ် ရ။ ၜိုန်ရ သၞာံ ၂၀၃၀ ဂှ် ညောန် ကၠုင် ကီုလေဝ်၊ ပြသၞာ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် အကြာ ဍုင်၊ ပရေင်လီုလာ် ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု၊ ကေုာံ ပြသၞာ ဍိက် ခေတ်တၟိ တအ် ဂှ် ဆက် နွံ ဒၟံင် ဏီ ရ။ သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး SDG 8 မ္ဂး၊ အလဵုအသဳ၊ ကုမ္ပဏဳ ပုဂ္ဂလိက၊ ကေုာံ ဂကောံ သၟာကမၠောန် တအ် သ္ဒး ပံင်ကောံ ကၠောန် ကမၠောန် ရေင်သကအ် ရောင်။ အနာဂတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ဝွံ သ္ဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ မၞိဟ် (People-centered) ကေုာံ သဘာဝ (Planet-friendly) ဟေင် မာန် ဖန်ဗဒှ် တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ ဍာံပြ မာန် ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ]] (Sustainable Development Goals) * [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) * [[ဂကောံ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ]] (International Labour Organization) * [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economy) * [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economic democracy) {{Navbox | name = Sustainable Development Goals | title = [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ]] (SDGs) ကုလသမဂ္ဂ | listclass = hlist | state = autocollapse | list1 = * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁|၁. ဟွံမဲ ကု ဒိုက်ဂတ်]] (No Poverty) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၂|၂. ဟွံမဲ ကု ကၞောတ်]] (Zero Hunger) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၃|၃. ထတ်ယုက် ကေုာံ တသိုက်]] (Good Health) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၄|၄. ပညာ မနွံ ဍာ်ဒကေဝ်]] (Quality Education) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၅|၅. တုပ်သၟဟ် ဇြေန်ဒါ]] (Gender Equality) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၆|၆. ဍာ် သ္အးဇ္ၚး]] (Clean Water) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၇|၇. စွမ်းအင် သ္အးဇ္ၚး]] (Clean Energy) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၈|၈. ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန်]] (Decent Work & Economic Growth) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၉|၉. စက်ယန္တရား ကေုာံ အခြေခံ]] (Industry & Infrastructure) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၀|၁၀. ဖအောန် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ်]] (Reduced Inequalities) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၁|၁၁. ဍုင် မတန်တဴ]] (Sustainable Cities) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၂|၁၂. စကာ ကေုာံ ပတိတ် မတန်တဴ]] (Responsible Consumption) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၃|၁၃. ချဳဓရာင် ရာသဳဥတု]] (Climate Action) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၄|၁၄. လမျီု သၟဝ် ဍာ်]] (Life Below Water) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၅|၁၅. လမျီု လတူ တိ]] (Life On Land) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၆|၁၆. ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ သၞောဝ်ဓဝ်]] (Peace & Justice) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၇|၁၇. ပံင်ကောံ သွက် တိုင်ပ္ကဴ]] (Partnerships for Goals) }} [[Category:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ]] [[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ]] [[Category:အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန်]] 6ksfwhg575m9paogwshoffefwk39b8y 57670 57669 2026-10-08T09:27:41Z Aue Nai 24 57670 wikitext text/x-wiki '''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၈''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goal 8'', ဟွံသေင်မ္ဂး '''SDG 8''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''Global Goal 8''') ဝွံ ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မရနုက်ကဵု ဒစာံ ပ္ဍဲကဵု စရင် [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ]] (Sustainable Development Goals - SDGs) ၁၇ တင် မဖျေဟ် လဝ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ရ။ တိုင်ပ္ကဴ အဓိက သွက် SDG 8 ဂှ် ဒှ် "သွက်ဂွံ သၠုင် ပတိုန် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မတန်တဴ၊ မပါလုပ် သီုဖအိုတ် ကေုာံ မဆက်တန်တဴ မာန်၊ တုဲပၠန် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ကမၠောန် မပေင်တၟိုဟ်၊ မနွံကဵု အစောံသတ္တိ ကေုာံ ကမၠောန် မနွံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ သွက် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ်" ရ။<ref name="un_goal8">{{cite web |url=https://sdgs.un.org/goals/goal8 |title=Goal 8: Decent work and economic growth |publisher=United Nations |access-date=October 8, 2026}}</ref> SDG 8 ဝွံ ဆက်စပ် ညောန်ကြပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မခိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ကဵု အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် လၟုဟ်၊ ၜိုန်ရ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ကီုလေဝ်၊ မၞိဟ် ဒိုက်ဂတ် ကေုာံ မၞိဟ် ဟွံမဲ ကု ကမၠောန် တအ် နွံ ဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင် ဏီ ဖိုဟ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ SDG 8 နကဵု လညာတ် ဝင်၊ တိုင်ပ္ကဴ လပါ် သၟဝ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် နူကဵု ကပ်ယဲ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Sustainable_Development_Goal_8_logo.svg|thumb|right|300px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၈ (SDG 8) အသာ် ခဍောင် မစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန် မနွံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == "တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၈" (SDG 8) ဝွံ မအာရီုစွံ လတူ "ကမၠောန် မနွံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ" (Decent Work) ကေုာံ "ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်" (Economic Growth) ရ။ * '''ကမၠောန် မနွံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ:''' ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကမၠောန် မကဵု သြန်ဂိတု မထေက်တန်၊ နွံကဵု ဂီုကၠီု ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကမၠောန်၊ နွံကဵု ပရေင်စဵုဒၞာ မၞိဟ် (Social protection)၊ ကေုာံ နွံကဵု အခေါင် သဳကၠဳ ပရေင်အခေါင်အရာ ဇကု (Social dialogue) ရ။ * '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မတန်တဴ:''' ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဇၞော်မောဝ် တိုန် သီု ဟွံပလီုပလာ် သဘာဝ ပွဳပွူ ကေုာံ ဟွံကဵု ဒဒိုက် ကု မၞိဟ် လပါ် သၟဝ် တအ် ရ။ SDG 8 ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင်ဒိုက်ဂတ် (SDG 1) ကေုာံ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဇြေန်ဒါ (SDG 5) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မဒုင်သဇိုင် လတူ မူဝါဒ ဂကောံ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ ([[ILO]]) ရ။ == ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်လဒက်ပတန် (History and Background) == ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒက်ပတန် SDGs ဂှ်၊ ကုလသမဂ္ဂ နွံကဵု တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် မဳလဳနဳယာမ် (Millennium Development Goals - MDGs) မစကာ လဝ် အကြာ သၞာံ ၂၀၀၀ ကဵု ၂၀၁၅ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် MDGs ဂှ် တိုင်ပ္ကဴ အဓိက ဂှ် သွက်ဂွံ ဖအောန် ပရေင်ဒိုက်ဂတ် သၟး ရ၊ ဆဂး ဍေဟ် ဟွံအာရီုစွံ လတူ အခေါင်အရာ ကမၠောန် ကေုာံ ဂုဏ်သိက္ခာ သၟာကမၠောန် အတိုင် မထေက်ကြိုက် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ်၊ ကုလသမဂ္ဂ စၟတ်သမ္တီ '''[[အစဳအဇန် ၂၀၃၀ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ]]''' (2030 Agenda for Sustainable Development) ရ။ ပ္ဍဲ အစဳအဇန် ဏအ်၊ ဍုင် ၁၉၃ ဍုင် တုပ်စိုတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် မွဲဓဝ် ဟွံရုံဂပ်၊ ဍေဟ် သ္ဒး ဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မပါလုပ် သီုဖအိုတ် (Inclusive) ကေုာံ ဟွံကဵု လေင် လတူ သဘာဝ (Sustainable) ရောင်၊ တုဲ SDG 8 ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။<ref name="sachs">{{cite book |last=Sachs |first=J. |title=Sustainable Development Report 2021 |publisher=Cambridge University Press |year=2021 |pages=35-42}}</ref> == ၃။ တိုင်ပ္ကဴ အဓိက ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜးဂမၠိုင် (Targets and Indicators) == SDG 8 ဝွံ နွံကဵု တိုင်ပ္ကဴ လပါ် သၟဝ် (Targets) သီုဖအိုတ် ၁၂ တင် တုဲ စၞောန်ထ္ၜး နကဵု ဂၞန် စၟတ်သမ္တီ (Indicators) ၁၇ တင် ရ။ {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တိုင်ပ္ကဴ အဓိက ပ္ဍဲ SDG 8 |- ! ဂၞန် ! တိုင်ပ္ကဴ လပါ် သၟဝ် (Target) ! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ဇမၠေအ် |- | '''8.1''' || ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဆက်တန်တဴ || မင်မဲ ညံင် GDP ဂွံ ဇၞော် တိုန် လၟိုန် (တွဵုရး ဒိုက်ဂတ် မ္ဂး ၇% ဇၟာပ် သၞာံ)။ |- | '''8.2''' || ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ သၠုင် ပတိုန် ဍာ်ဒကေဝ် || သၠုင် ပတိုန် ပရေင်ပတိတ် ကပေါတ် နကဵု နဲကဲ တၟိ ကေုာံ နည်းပညာ သၠုင်။ |- | '''8.3''' || မူဝါဒ သွက် ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ကမၠောန် || ထံက်ပင် ကုမ္ပဏဳ ဍောတ်တ် ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် အလဵုဇကု (Entrepreneurship)။ |- | '''8.4''' || ပရေင်စကာ သယံဇာတ ညံင် ဂွံ မင်မဲ သဘာဝ || ဖအောန် ပရေင်လီုလာ် သဘာဝ ပ္ဍဲ အခိင် ပတိတ် ကပေါတ်။ |- | '''8.5''' || ကမၠောန် မပေင်တၟိုဟ် ကေုာံ မတုပ်သၟဟ် || ဖန်ဗဒှ် ကမၠောန် မနွံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ သွက် သီု တြုံ ကေုာံ ဗြဴ ကေုာံ ကဵု သြန်ဂိတု တုပ်သၟဟ်။ |- | '''8.6''' || ဖအောန် လၟိဟ် သၟတ် ဟွံမဲ ကမၠောန် || ဖအောန် လၟိဟ် သၟတ် မဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ၊ ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်ဗ္တောန် (NEET)။ |- | '''8.7''' || ပလီုပလာ် ဍိက် ခေတ်တၟိ ကေုာံ ကမၠောန် ကောန်ၚာ် || ဒေါအ် ဇူ ပရေင်စကာ ကမၠောန် အတင်း၊ ပရေင်သွံရာန် မၞိဟ် ကေုာံ ကမၠောန် ကောန်ၚာ် စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၂၅။ |- | '''8.8''' || စဵုဒၞာ အခေါင် သၟာကမၠောန် ကေုာံ ဂီုကၠီု || စဵုဒၞာ အခေါင် သၟာကမၠောန်၊ အထူးသဖြင့် သၟာကမၠောန် ပြံင်ဆာဲ (Migrant workers)။ |- | '''8.9''' || ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကမၠောန် တရဴ (Tourism) || ဖန်ဗဒှ် ပရေင်တရဴ မမင်မဲ ယေန်သၞာင် ဒေသ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ကမၠောန်။ |- | '''8.10''' || လွပ် သြန်ဘဏ္ဍာ အလုံ ဂၠးတိ || သၠုင် ပတိုန် အခေါင် စကာ ဘဏ် ကေုာံ ပရေင်အာမခံ သွက် ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ်။ |} == ၄။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ် (Economic Growth and Productivity) == တိုင်ပ္ကဴ 8.1 ကဵု 8.2 ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ရ။ * '''GDP Growth:''' ကုလသမဂ္ဂ အာတ်မိက် လဝ် ညံင် ဍုင် မဒိုက်ဂတ် အိုတ် (LDCs) တအ် ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် GDP မွဲ သၞာံ ၇% အောန်အိုတ် ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူကဵု ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ရာသဳဥတု၊ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံကလိဂွံ တိုင်ပ္ကဴ ဏအ် ဏီ ရ။ * '''Productivity and Innovation:''' ပရေင်ပတိတ် ကပေါတ် မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ဂှ် သ္ဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ နည်းပညာ ကေုာံ ဒြပ်ရတ် မၞိဟ် (Human capital) ရ။ ဍုင် မဇၞော်မောဝ် တအ် ဒး ထံက်ပင် ညံင် ဍုင် ဒိုက်ဂတ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ နူကဵု ပရေင်တဵုလွဳ ဓမ္မတာ ဇရေင် ပရေင်စက်ယန္တရား (Industrialization) မသၠုင် ရ။ == ၅။ ကမၠောန် မနွံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ ကေုာံ အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန် (Decent Work and Labor Rights) == တိုင်ပ္ကဴ 8.5 ကဵု 8.8 ဝွံ ဒှ် နှလုံးသား သွက် SDG 8 ရ။ "ကမၠောန် မနွံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ" ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ကလိဂွံ ကမၠောန် သၟး၊ ဍေဟ် သ္ဒး ဒှ် ကမၠောန် မကဵု ဂီုကၠီု ကေုာံ လမျီု ခိုဟ် ရ။ * '''ဂီုကၠီု ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကမၠောန်:''' ဇၟာပ် သၞာံ သၟာကမၠောန် ပြကောဋိ တၠ ဒး ဆဵုဂဗ အန္တရာယ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကမၠောန် ရ။ ပရေင်စဵုဒၞာ ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (OSH) ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော်။ * '''အခေါင် သၟာကမၠောန်:''' သၟာကမၠောန် တအ် သ္ဒး နွံ အခေါင် ဒက်ပတန် သမဂ္ဂ (Trade Unions)၊ အခေါင် သဳကၠဳ တုပ်စိုတ် ဓရီု (Collective bargaining)၊ ကေုာံ ဟွံဒး ဒုင် ပါ်ခြာ အသာ်စၞာံ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာ ရ။<ref name="ilo_dw">{{cite web |url=https://www.ilo.org/global/topics/dw4sd/lang--en/index.htm |title=Decent Work and the 2030 Agenda for Sustainable Development |publisher=International Labour Organization |access-date=October 8, 2026}}</ref> == ၆။ ပရေင်ပါလုပ် မၞိဟ်သၟတ် ကေုာံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဇြေန်ဒါ (Youth Employment and Gender Equality) == ပြသၞာ မၞိဟ် ဟွံမဲ ကမၠောန် (Unemployment) ဝွံ ပရေအ် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ မၞိဟ်သၟတ် ကေုာံ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ရ။ * '''သၟတ် ကေုာံ NEET:''' တိုင်ပ္ကဴ 8.6 အာရီုစွံ သွက်ဂွံ ဖအောန် လၟိဟ် သၟတ် မဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ၊ ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်ဗ္တောန် (Not in Education, Employment, or Training - NEET) ရ။ သၟတ် မဟွံမဲ ကမၠောန် ဂၠိုင် မ္ဂး မာန် ကတဵုဗဒှ် ပြသၞာ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် မာန် ရ။ * '''ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဇြေန်ဒါ (Gender Equality):''' တိုင်ပ္ကဴ 8.5 အာတ်မိက် ညံင် ဂွံ ကဵု သြန်ဂိတု တုပ်သၟဟ် သွက် ကမၠောန် မနွံ ၚုဟ်မး တုပ် (Equal pay for work of equal value) ရ။ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ၊ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဂွံ သြန်ဂိတု အောန် နူ မၞိဟ်တြုံ ပ္ဍဲ ကမၠောန် တုပ် တုဲ ဒး ကၠောန် ကမၠောန် သ္ၚိ မဟွံကလိဂွံ သြန် (Unpaid care work) ဂၠိုင် ရ။<ref name="rai">{{cite journal |last=Rai |first=S. M. |author2=Brown, B. D. |author3=Ruwanpura, K. N. |title=SDG 8: Decent work and economic growth – A gendered analysis |journal=World Development |year=2019 |volume=113 |pages=368-380}}</ref> == ၇။ ပရေင်လီုလာ် ဟိုတ်နူ ကပ်ယဲ ကဝ်ဗေဒ်-၁၉ (Impact of COVID-19 Pandemic) == ကပ်ယဲ '''[[ကဝ်ဗေဒ်-၁၉]]''' (COVID-19) ဝွံ ပကဵု ညံင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သွက် SDG 8 ဂွံ ကလေင် ထောအ် အာ လက္ကရဴ ဗွဲမလောန် ရ။ * ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၀၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ယှောတ် စှ်ေ အာ ၄.၃%၊ မဒှ် ပရေင်ယှောတ်စှ်ေ ဇၞော် အိုတ် နူကဵု ခေတ် ပေါဲပၞာန် ဂၠးတိ ဒုတိယ တေအ် ရ။ * ကမၠောန် အလုံ ဂၠးတိ လီုလာ် အာ ၜိုတ် ၂၅၅ ပြကောဋိ (ဖက်ဆောံ ကု အခိင် ကမၠောန်) တုဲ သၟာကမၠောန် မကၠောန် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ဟွံလုပ် သၞောဝ် (Informal economy) တအ် ဒး ဒုင် စ အိုတ် ရ။ * ကပ်ယဲ ဏအ် ထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ သၞောတ် ပရေင်စဵုဒၞာ မၞိဟ် (Social safety nets) ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဍိုန်လျ ဒၟံင် ဏီ ရ။<ref name="un_report_2022">{{cite web |url=https://unstats.un.org/sdgs/report/2022/ |title=The Sustainable Development Goals Report 2022 |publisher=United Nations |year=2022 |access-date=October 8, 2026}}</ref> == ၈။ ပြသၞာ ဍိက် ခေတ်တၟိ ကေုာံ ကမၠောန် ကောန်ၚာ် (Modern Slavery and Child Labor) == တိုင်ပ္ကဴ 8.7 ဝွံ ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မနွံကဵု အခိင် ကန့်သတ် ပြဟ် အိုတ် မွဲ ရ - ညးတအ် ရန်တၟအ် လဝ် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် ကမၠောန် ကောန်ၚာ် (Child labor) အလုံ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၅ ရ။ * '''ဍိက် ခေတ်တၟိ (Modern Slavery):''' မၞိဟ် ၜိုတ် ၄၀ ပြကောဋိ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဒး ဒုင် ကြိုင် ကၠောန် ကမၠောန် အတင်း (Forced labor) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒး ဒုင် သွံရာန် မၞိဟ် (Human trafficking) ဏီ ရ။ * '''ကမၠောန် ကောန်ၚာ်:''' ကောန်ၚာ် ၜိုတ် ၁၆၀ ပြကောဋိ (၁ ပ္ဍဲ ၁၀) ဒး ကၠောန် ဒၟံင် ကမၠောန်၊ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ တဵုလွဳ ကေုာံ မာင်။ ဟိုတ်နူ ပြသၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ လၟိဟ် ကောန်ၚာ် ဒး ကၠောန် ကမၠောန် ဂှ် ကလေင် ဇၞော် တိုန် ပၠန် ရ ပ္ဍဲ သၞာံ လက္ကရဴ ဏအ်။ == ၉။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု တိုင်ပ္ကဴ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Interlinkages with other SDGs) == SDG 8 ဝွံ ဟွံမာန် တန်တဴ သီု ဟွံဆက်စပ် ကု တိုင်ပ္ကဴ တၞဟ် တအ် ရ။ ဍေဟ် ဆက်စပ် ဒၟံင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် - * '''[[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁|SDG 1]] (ပရေင်ဟွံမဲ ကု ဒိုက်ဂတ်):''' ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ကမၠောန် ခိုဟ် ဂှ် ဒှ် နဲကဲ အဓိက သွက်ဂွံ ပလီု ပရေင်ဒိုက်ဂတ် ရ။ * '''[[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၄|SDG 4]] (ပရေင်ပညာ မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ်):''' သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ကမၠောန် ခိုဟ်၊ သၟတ် တအ် သ္ဒး ကလိဂွံ ပရေင်ပညာ ကေုာံ လေ့ကျင့် ခိုဟ် ရ။ * '''[[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၅|SDG 5]] (ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဇြေန်ဒါ):''' သ္ဒး ကဵု အခေါင် တုပ်သၟဟ် သွက် မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကမၠောန် ကေုာံ သြန်ဂိတု။ * '''[[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၃|SDG 13]] (ပရေင်ချဳဓရာင် ရာသဳဥတု):''' ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် ဂှ် သ္ဒး ဒှ် လပါ် သၚေက် (Green growth) သီု ဟွံပလီုပလာ် သဘာဝ ပွဳပွူ ရ။ == ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Outlook) == တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၈ (SDG 8) ဝွံ ဒှ် ဂၠံင်တရဴ အဓိက သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဂၠးတိ မနွံကဵု ပရေင်စိုတ်သၠောင် ကေုာံ ဂုဏ်သိက္ခာ မၞိဟ် ရ။ ၜိုန်ရ သၞာံ ၂၀၃၀ ဂှ် ညောန် ကၠုင် ကီုလေဝ်၊ ပြသၞာ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် အကြာ ဍုင်၊ ပရေင်လီုလာ် ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု၊ ကေုာံ ပြသၞာ ဍိက် ခေတ်တၟိ တအ် ဂှ် ဆက် နွံ ဒၟံင် ဏီ ရ။ သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး SDG 8 မ္ဂး၊ အလဵုအသဳ၊ ကုမ္ပဏဳ ပုဂ္ဂလိက၊ ကေုာံ ဂကောံ သၟာကမၠောန် တအ် သ္ဒး ပံင်ကောံ ကၠောန် ကမၠောန် ရေင်သကအ် ရောင်။ အနာဂတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ဝွံ သ္ဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ မၞိဟ် (People-centered) ကေုာံ သဘာဝ (Planet-friendly) ဟေင် မာန် ဖန်ဗဒှ် တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ ဍာံပြ မာန် ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ]] (Sustainable Development Goals) * [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) * [[ဂကောံ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ]] (International Labour Organization) * [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economy) * [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economic democracy) {{Navbox | name = Sustainable Development Goals | title = [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ]] (SDGs) ကုလသမဂ္ဂ | listclass = hlist | state = autocollapse | list1 = * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁|၁. ဟွံမဲ ကု ဒိုက်ဂတ်]] (No Poverty) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၂|၂. ဟွံမဲ ကု ကၞောတ်]] (Zero Hunger) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၃|၃. ထတ်ယုက် ကေုာံ တသိုက်]] (Good Health) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၄|၄. ပညာ မနွံ ဍာ်ဒကေဝ်]] (Quality Education) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၅|၅. တုပ်သၟဟ် ဇြေန်ဒါ]] (Gender Equality) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၆|၆. ဍာ် သ္အးဇ္ၚး]] (Clean Water) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၇|၇. ဒြဟတ် သ္အးဇ္ၚး]] (Clean Energy) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၈|၈. ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန်]] (Decent Work & Economic Growth) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၉|၉. စက်ယန္တရား ကေုာံ အခြေခံ]] (Industry & Infrastructure) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၀|၁၀. ဖအောန် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ်]] (Reduced Inequalities) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၁|၁၁. ဍုင် မတန်တဴ]] (Sustainable Cities) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၂|၁၂. စကာ ကေုာံ ပတိတ် မတန်တဴ]] (Responsible Consumption) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၃|၁၃. ချဳဓရာင် ရာသဳဥတု]] (Climate Action) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၄|၁၄. လမျီု သၟဝ် ဍာ်]] (Life Below Water) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၅|၁၅. လမျီု လတူ တိ]] (Life On Land) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၆|၁၆. ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ သၞောဝ်ဓဝ်]] (Peace & Justice) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၇|၁၇. ပံင်ကောံ သွက် တိုင်ပ္ကဴ]] (Partnerships for Goals) }} [[Category:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ]] [[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ]] [[Category:အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန်]] 5p3tdjrlww2sz6uk2fx22ak4znlxpf7 0 12028 57671 2026-10-08T09:30:49Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၉''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goal 9'', ဟွံသေင်မ္ဂး '''SDG 9''') ဂှ် ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မရနုက်ကဵု ဒစိတ် ပ္ဍဲကဵု တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင် ၁၇ သ..." 57671 wikitext text/x-wiki '''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၉''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goal 9'', ဟွံသေင်မ္ဂး '''SDG 9''') ဂှ် ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မရနုက်ကဵု ဒစိတ် ပ္ဍဲကဵု [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင် ၁၇ သာ်]] (17 Sustainable Development Goals) မစၟတ်သမ္တီ လဝ် နကဵု ဂကောံ [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ရ။ တိုင်ပ္ကဴ ဏအ်ဝွံ အာရီုစွံ လတူ "ပရေင်သြိုင်ခၞံ သဇိုင်အဆောက်အအုံ မခိုင်ကၠိုက်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကမၠောန် စက်ယန္တရား မပါလုပ် အလုံအိုတ်သီု ကေုာံ တန်တဴမာန်၊ သီုကဵု ပရေင်မြှင့်တင် ခၞံဗဒှ် တၟိ" (Build resilient infrastructure, promote inclusive and sustainable industrialization and foster innovation) ရ။<ref name="un_res">{{cite web |url=https://undocs.org/A/RES/70/1 |title=Resolution adopted by the General Assembly on 25 September 2015 |publisher=United Nations |year=2015 |access-date=October 8, 2026}}</ref> ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ သဇိုင်အဆောက်အအုံ မခိုင်ကၠိုက်၊ ပရေင်စက်ယန္တရား မဇၞော်မောဝ်၊ ကေုာံ ပရေင်ခၞံဗဒှ် နည်းပညာ တၟိတၟိ တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၉ (SDG 9) နကဵု လညာတ် ဝင်၊ တိုင်ပ္ကဴ သာမညဂမၠိုင်၊ ပရေင်စက်ယန္တရား၊ နည်းပညာ၊ အခက်အခုဲဂမၠိုင် ကေုာံ အကာဲအရာ အလုံ ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Sustainable_Development_Goal_9.svg|thumb|right|300px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၉ (SDG 9) မကၠောန်ပတိတ် လဝ် နကဵု ကုလသမဂ္ဂ။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၉ (SDG 9) ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ကေုာံ သၠုင် ပတိုန် ကဆံင် ပရေင်မံင်စံင် ညးဍုင်ကွာန် (Standard of living) ရ။ SDG 9 ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဒစင်ဗိုင် အဓိက ပိ သာ် ရ - # '''သဇိုင်အဆောက်အအုံ (Infrastructure):''' ပရေင်သြိုင်ခၞံ ဂၠံင်၊ ဒဒန်၊ သၞောတ် ပလံင် ဍာ်၊ သၞောတ် ပၟတ်လလဳ၊ ကေုာံ သၞောတ် ဆက်စၠောအ် (Telecommunications) မဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။ # '''ပရေင်ကမၠောန် စက်ယန္တရား (Industrialization):''' ပရေင်ပတိတ် ကပေါတ် နကဵု စက် မကဵု ဖဵု သွက်ဂွံ ကတဵုဗဒှ် ကမၠောန် ကေုာံ သၠုင် ပတိုန် ဍာ်ဒကေဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။ # '''ပရေင်ခၞံဗဒှ် တၟိ (Innovation):''' ပရေင်သုတေသန ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (R&D)၊ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် နည်းပညာ တၟိတၟိ သွက်ဂွံ သောင် ပြသၞာ သဘာဝ ပွဳပွူ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်။ တိုင်ပ္ကဴ ဏအ်ဝွံ မိက်ဂွံ သောင် ပြသၞာ မပ္တံကဵု ဍုင် မဒိုက်ဂတ် တအ် ဟွံမဲ ကု ဂၠံင်တရဴ ခိုဟ်၊ အေန်တာနက် ဟွံစိုပ်၊ ကေုာံ ကမၠောန် စက် မပလီု သဘာဝ ပွဳပွူ တအ် ရ။ == ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဒက်ပတန် (History and Background of the Goal) == ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒက်ပတန် SDGs ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ်၊ ကုလသမဂ္ဂ စကာ လဝ် [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် မဳလဳနဳယာမ်]] (Millennium Development Goals - MDGs) ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၂၀၀၀ ကဵု ၂၀၁၅ ရ။ ဆဂး MDGs ဂှ် ဟွံပါလုပ် ကဏ္ဍ ပရေင်သဇိုင်အဆောက်အအုံ ကေုာံ ပရေင်စက်ယန္တရား ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ပုဟ်။ ကာလ ဖျေဟ် အစဳအဇန် သွက် စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၃၀ (Agenda 2030)၊ တၠပညာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တအ် ထောက်ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ သဇိုင်အဆောက်အအုံ ဟွံမဲ မ္ဂး၊ တိုင်ပ္ကဴ မပ္တံကဵု ပရေင်ဖအောန် ဒိုက်ဂတ် (SDG 1)၊ ပရေင်ပညာ (SDG 4) ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (SDG 3) တအ် လေဝ် အံင်ဇၞး ဟွံမာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ဍုင်ဂမၠိုင် ၁၉၃ ဍုင် တုပ်စိုတ် ဒက်ပတန် SDG 9 ဏအ် နဒဒှ် ဒစင်ဗိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ လၟိုန် ရ။<ref name="undesa">{{cite web |url=https://unstats.un.org/sdgs/report/2020/ |title=The Sustainable Development Goals Report 2020 |publisher=UN DESA |year=2020 |access-date=October 8, 2026}}</ref> == ၃။ တိုင်ပ္ကဴ သာမည အဓိကဂမၠိုင် (Main Targets of SDG 9) == SDG 9 ဝွံ နွံကဵု တိုင်ပ္ကဴ သာမည (Targets) ၈ သာ် ရ။ ပ္ဍဲဂှ် ၅ သာ် ဂှ် ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ သွက် အကျိုးသက်ရောက်မှု (Outcome targets) တုဲ ၃ သာ် ဂှ် ဒှ် နဲကဲ ပရေင်ဖန်ဇန် (Means of implementation) ရ - {| class="wikitable" |+ ဇယား တိုင်ပ္ကဴ သာမည ၅ သာ် (Targets 9.1 - 9.5) |- ! ဂၞန် ! တိုင်ပ္ကဴ အဓိက (Target) ! ပွံက် ကေုာံ သ္ၚောပ် |- | '''၉.၁''' || သဇိုင်အဆောက်အအုံ မခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ တန်တဴမာန် (Develop sustainable, resilient and inclusive infrastructures) || ဖန်ဗဒှ် ဂၠံင် ကေုာံ သၞောတ် ဆက်စၠောအ် မနွံ ဍာ်ဒကေဝ် ညံင် မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဂွံ စကာ လောဲသွာ တုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂွံ ဇၞော်မောဝ်။ |- | '''၉.၂''' || ပရေင်ကမၠောန် စက်ယန္တရား မပါလုပ် အလုံအိုတ်သီု (Promote inclusive and sustainable industrialization) || သၠုင် ပတိုန် လၟိဟ် ကမၠောန် ကေုာံ ထုတ်ကုန် အပ္ဍဲဍုင် (GDP) နူကဵု ကဏ္ဍ စက်ယန္တရား၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဍုင် မဇၞော်မောဝ် အောန် အိုတ် (LDCs)။ |- | '''၉.၃''' || အခေါင် ကလိဂွံ သြန်ဘဏ္ဍာ သွက် ကမၠောန် ဍောတ်တ် (Increase access to financial services and markets) || ပရေင်ကမၠောန် စက် ဍောတ်တ် ကေုာံ လဒေါဝ် (SMEs) တအ် ညံင် ဂွံ လောဲသွာ ကလိဂွံ သြန်လွဳ နူ ဘဏ် ကေုာံ အခေါင် လုပ် ဖျာ။ |- | '''၉.၄''' || သၠုင် ပတိုန် သဇိုင်အဆောက်အအုံ ညံင် ဂွံ မင်မဲ သဘာဝ (Upgrade all industries and infrastructures for sustainability) || စကာ နည်းပညာ မသန့်ရှင်း၊ ဖအောန် ပတိတ် ဓါတ် ကာဗောန် (Carbon emissions) ကေုာံ စကာ သယံဇာတ နကဵု နဲကဲ စိုပ်တရဴ။ |- | '''၉.၅''' || ပရေင်သုတေသန ကေုာံ သၠုင် ပတိုန် နည်းပညာ (Enhance research and upgrade industrial technologies) || ထံက်ပင် သြန် သွက် ပရေင်သုတေသန ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် (R&D)၊ သၠုင် ပတိုန် လၟိဟ် တၠပညာ သုတေသန ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဇၞော်မောဝ်ဂမၠိုင်။ |} == ၄။ နဲကဲ ပရေင်ဖန်ဇန် သွက်ဂွံ စိုပ် တိုင်ပ္ကဴ (Means of Implementation) == တိုင်ပ္ကဴ သာမည လက္ကရဴ ၃ သာ် (၉.က - ၉.ဂ) ဂှ် စၞောန်ထ္ၜး လဝ် နဲကဲ ညံင် ဂွံ အံင်ဇၞး - * '''၉.က (9.a):''' ထံက်ပင် သြန် ကေုာံ နည်းပညာ သွက် ပရေင်သြိုင်ခၞံ သဇိုင်အဆောက်အအုံ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မဇၞော်မောဝ် အောန် အိုတ် (LDCs)၊ ဍုင် တကအ် ဍောတ်တ် (SIDS) ကေုာံ ဍုင် ဟွံမဲ ကု သြင်ၜဳ (LLDCs) တအ် နူကဵု ဂၠးတိ။ * '''၉.ခ (9.b):''' ထံက်ပင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နည်းပညာ အပ္ဍဲဍုင်၊ ပရေင်သုတေသန ကေုာံ ပရေင်ခၞံဗဒှ် တၟိ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဇၞော်မောဝ်ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မစိစောန်။ * '''၉.ဂ (9.c):''' သၠဲ ပတိတ် လၟိဟ် အခေါင် စကာ နည်းပညာ တင်ဂၞင် ကေုာံ ဆက်စၠောအ် (ICT)။ ဖန်ဇန် ညံင် အေန်တာနက် ဂွံ စိုပ် ဇၟာပ် ဒၞာဲ နကဵု ၚုဟ်မး အောန်အောန် ပ္ဍဲ ဍုင် LDCs ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၂၀၂၀ (ဆဂး တိုင်ပ္ကဴ ဏအ် စဵုကဵု လၟုဟ် ဟွံစိုပ် ဍာ်ဒကေဝ် ဏီ ရ)။<ref name="unido">{{cite web |url=https://www.unido.org/idr2020 |title=Industrial Development Report 2020 |publisher=UNIDO |year=2019 |access-date=October 8, 2026}}</ref> [[File:Construction_of_a_new_railway.jpg|thumb|left|300px|ပရေင်သြိုင်ခၞံ သၞောတ် ကွဳပၟတ် တၟိ ပ္ဍဲ ဍုင်ဇၞော်မောဝ်ဂမၠိုင် ဝွံ ဒှ် သဇိုင်အဆောက်အအုံ အဓိက သွက်ဂွံ သၠုင် ပတိုန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Target 9.1)။]] == ၅။ အဓိက ကဏ္ဍ: သြိုင်ခၞံ သဇိုင်အဆောက်အအုံ (Focus Area: Resilient Infrastructure) == သဇိုင်အဆောက်အအုံ ဝွံ ဒှ် ဆီ မဇွောဝ် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရ။ ဍေဟ် ပါလုပ် ဂၠံင်၊ ကွဳပၟတ်၊ ပၞိက် က္ၜင်၊ ဌာန် က္ၜင်ကျာ၊ သၞောတ် ပလံင် ပၟတ်လလဳ ကေုာံ ဍာ် ရ။ * ပ္ဍဲ ဍုင်ဇၞော်မောဝ်ဂမၠိုင် ဗွဲမဂၠိုင်၊ မၞိဟ် ပြကောဋိ သာ် ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဍာ် သန့်ရှင်း ကေုာံ ပၟတ်လလဳ မစိစောန် ဏီ ရ။ * ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ဂၠံင် ခိုဟ် မ္ဂး၊ သၟာဗ္ၚ တအ် ပလံင် ကပေါတ် စိုပ် ဖျာ ဟွံမာန် တုဲ သြန်လုပ် အောန် စှ်ေ ရ။ * ပရေင်သြိုင်ခၞံ တအ် ဏအ် ဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ "ဒစးဒုင် ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ" (Climate-resilient) ညံင် ဂွံ ဒုင်မာန် ဘဲ ဍာ်ဒဳ ကေုာံ ဗြဲ ကျာ ဇၞော်ဇၞော် သွက် အနာဂတ် ရ။<ref name="worldbank">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator |title=World Development Indicators: Infrastructure |publisher=World Bank |year=2021 |access-date=October 8, 2026}}</ref> == ၆။ အဓိက ကဏ္ဍ: ပရေင်စက်ယန္တရား မတန်တဴ (Focus Area: Inclusive and Sustainable Industrialization) == ပရေင်ကမၠောန် စက်ယန္တရား ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက သွက်ဂွံ ကတဵုဗဒှ် ကမၠောန် ကေုာံ သၠုင် ပတိုန် လၟိဟ် ၚုဟ်မး ကပေါတ် (Manufacturing Value Added - MVA) ရ။ * သွက် ဇၟာပ် ကမၠောန် စက် မကတဵုဒှ် မွဲ ဒၞာဲ ဂှ်၊ ဍေဟ် မာန် ကတဵုဗဒှ် ကမၠောန် လပါ် သာမည (Indirect jobs) ၜိုတ် ၂.၂ ကမၠောန် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ တၞဟ် တအ် ရ။ * ဆဂး ပရေင်စက်ယန္တရား ပ္ဍဲ အခိင် တြေံ ဂှ် ပတိတ် ဓါတ် ယက် ဂျာတ် မလီုလာ် ကု သဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ SDG 9 ဝွံ ဗတိုက်အာတ် ညံင် ရုင်စက် တအ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ စကာ နဲကဲ မသန့်ရှင်း (Clean technologies) ဥပမာ စကာ စွမ်းအင် တ္ၚဲ ကေုာံ ဖအောန် ထောအ် ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ဍာ် ရ။ == ၇။ အဓိက ကဏ္ဍ: ပရေင်ခၞံဗဒှ် တၟိ ကေုာံ နည်းပညာ (Focus Area: Innovation and Technology) == ပရေင်ခၞံဗဒှ် တၟိ (Innovation) ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက သွက် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ခေတ်တၟိ ရ။ * '''R&D (Research and Development):''' ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု အမေရိကာန်၊ ကြုက်၊ ကေုာံ ဂျပေန် တအ် စကာ သြန် ဘဏ္ဍာ (GDP) ညးတအ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်သုတေသန ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ဍုင် အာဖရိက ကေုာံ အာရှ လ္ၚဵု တအ် ဂှ် လၟိဟ် သြန် စကာ သွက် R&D ဂှ် အောန် နူ ဝ.၅% ဏီ ရ။ * '''အေန်တာနက် (Internet Access):''' အခေါင် သုင်စောဲ အေန်တာနက် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် နည်းပညာ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital technology) ရ။ ၜိုတ် သၞာံ ၂၀၂၁၊ မၞိဟ် ၜိုတ် ၂.၉ ဗဳလဳယောန် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ဟွံဂွံ သုင်စောဲ အေန်တာနက် ဏီ တုဲ ဒှ် ဒၟံင် ပြသၞာ "Digital Divide" ဇၞော် မွဲ ရ။<ref name="itu">{{cite web |url=https://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Pages/facts/default.aspx |title=Measuring digital development: Facts and figures 2021 |publisher=ITU |year=2021 |access-date=October 8, 2026}}</ref> == ၈။ ပြသၞာ ကေုာံ အခက်အခုဲဂမၠိုင် (Challenges and Obstacles) == ပရေင်ကွာ် တရဴ သွက်ဂွံ စိုပ် တိုင်ပ္ကဴ SDG 9 ဏအ် ဆဵုဂဗ ဒၟံင် အခက်အခုဲ ဗွဲမဂၠိုင် - # '''ကပ်ယဲ ကိုဝ်ဗိဒ်-၁၉ (COVID-19 Impact):''' ဟိုတ်နူ ကိုဝ်ဗိဒ်-၁၉ တုဲ ပရေင်စက်ယန္တရား ကေုာံ သၞောတ် ပလံင် ကပေါတ် (Supply chains) အလုံ ဂၠးတိ လီုလာ် အာ ရ။ ကမၠောန် ပြကောဋိ သာ် လီုလာ် တုဲ သြန် ပတိတ် သွက် ပရေင်သြိုင်ခၞံ လေဝ် အောန် စှ်ေ အာ ရ။ # '''ပြသၞာ သြန်ဘဏ္ဍာ (Funding Gaps):''' သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ သဇိုင်အဆောက်အအုံ အလုံ ဂၠးတိ ဂှ် ဒး စကာ သြန် ဗွဲမဂၠိုင် (Trillions of dollars)၊ ဆဂး ဍုင် မဇၞော်မောဝ် အောန် တအ် ဟွံမဲ ကု သြန် သွက်ဂွံ ကၠောန် ရ။ # '''ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ (Climate Change):''' ဘဲ ဍာ်ဒဳ၊ ဒလိုင် ကျာ တအ် မလေပ် ပလီုပလာ် ထောအ် သဇိုင်အဆောက်အအုံ မသြိုင်ခၞံ လဝ် တအ် ဗွဲမပြဟ် ရ။ == ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂၠးတိ ကေုာံ ဍုင်ဇၞော်မောဝ်အောန်ဂမၠိုင် (Global Impact and Focus on LDCs) == ဍုင် မဇၞော်မောဝ် အောန် အိုတ် (Least Developed Countries - LDCs)၊ မပ္တံကဵု ဍုင် ပ္ဍဲ အာဖရိက၊ ဍုင်ဗၟာ (Myanmar)၊ ဍုင် ကမ္ဗောဒဳယျာ တအ် ဒး ဆဵုဂဗ ပြသၞာ ဂၠိုင် အိုတ် သွက်ဂွံ စိုပ် တိုင်ပ္ကဴ ဏအ် ရ။ * ပ္ဍဲ LDCs တအ် ဂှ်၊ ပရေင်စက်ယန္တရား ပါလုပ် ပ္ဍဲ GDP အောန် ဗွဲမလောန် တုဲ ဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ သယံဇာတ သဘာဝ သၟး ရ။ * ညံင် ဂွံ တိတ် ဗၠး နူ အကာဲအရာ ဏအ်၊ ဍုင် တအ် ဏအ် နွံ ပၟိက် ကု ပရေင်ဓလိုက်တမ် နူ ဍုင်သ္အာင် (Foreign Direct Investment - FDI) ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပရအ် နည်းပညာ နူ ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် တအ် ရ။ ယဝ်ရ ဍုင် တအ် ဏအ် ဟွံမာန် သြိုင်ခၞံ သဇိုင်အဆောက်အအုံ မ္ဂး၊ ညးတအ် သ္ဒး သှ်ေ ဒၟံင် သၟဝ် ကဆံင် ဍုင် ဒိုက်ဂတ် လၟိုန် ရောင်။ == ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Outlook) == တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၉ (SDG 9) ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ မဆက်စပ် ဒၟံင် ကု တိုင်ပ္ကဴ တၞဟ် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ အစောံသတ္တိ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဇၞော်မောဝ် (SDG 8)၊ ဍုင် မတန်တဴမာန် (SDG 11) ကေုာံ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ကု ရာသဳဥတု (SDG 13) တအ် သီုဖအိုတ် ဒုင်သဇိုင် လတူ သဇိုင်အဆောက်အအုံ ကေုာံ နည်းပညာ မခိုင်ကၠိုက် ရ။ သွက်ဂွံ စိုပ် တိုင်ပ္ကဴ ဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၃၀၊ အလဵုအသဳ၊ ကဏ္ဍ ပုဂ္ဂလိက (Private sector) ကေုာံ ဂကောံ ဂၠးကသဳ တအ် သ္ဒး ပံင်တဲ ကၠောန် ညဳညဳ ရောင်။ ဒး စွံ အာရီု လတူ ပရေင်ခၞံဗဒှ် နည်းပညာ တၟိ၊ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ပွဳပွူ၊ ကေုာံ သၠဲ ပတိတ် အခေါင် အေန်တာနက် ညံင် ဂွံ စိုပ် ကောန်မၞိဟ် ဇၟာပ် ဌာန် ရ။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင် ၁၇ သာ်]] (Sustainable Development Goals) * [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) * [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economy) * [[ပရေင်ခၞံဗဒှ် တၟိ]] (Innovation) {{Navbox | name = Sustainable Development Goals | title = တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင် (Sustainable Development Goals - SDGs) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = တိုင်ပ္ကဴ အဓိက ၁ - ၆ (မၞိဟ် ကေုာံ ဇီဝ) | list1 = * [[SDG 1: ပရေင်ဖအောန် ဒိုက်ဂတ်|SDG 1 (ဒိုက်ဂတ်)]] * [[SDG 2: ဖအိုတ် ကပ် ကၠောဝ်ဗျဵု|SDG 2 (ကၠောဝ်ဗျဵု)]] * [[SDG 3: ပရေင်ထတ်ယုက် ခိုဟ်|SDG 3 (ထတ်ယုက်)]] * [[SDG 4: ပရေင်ပညာ ဍာ်ဒကေဝ်|SDG 4 (ပရေင်ပညာ)]] * [[SDG 5: ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဇာတ်|SDG 5 (တုပ်သၟဟ် ဇာတ်)]] * [[SDG 6: ဍာ် သန့်ရှင်း|SDG 6 (ဍာ်)]] | group2 = တိုင်ပ္ကဴ အဓိက ၇ - ၁၂ (ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပွဳပွူ) | list2 = * [[SDG 7: စွမ်းအင် သန့်ရှင်း|SDG 7 (စွမ်းအင်)]] * [[SDG 8: ပရေင်ပိုန်ဒြပ်|SDG 8 (ပိုန်ဒြပ်)]] * [[SDG 9: သဇိုင်အဆောက်အအုံ ကေုာံ စက်|SDG 9 (သဇိုင်အဆောက်အအုံ)]] * [[SDG 10: ဖအောန် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ်|SDG 10 (တုပ်သၟဟ်)]] * [[SDG 11: ဍုင် တန်တဴမာန်|SDG 11 (ဍုင်)]] * [[SDG 12: ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ သုင်စောဲ|SDG 12 (ပတိတ်/စကာ)]] | group3 = တိုင်ပ္ကဴ အဓိက ၁၃ - ၁၇ (သဘာဝ ကေုာံ ပံင်တဲ) | list3 = * [[SDG 13: ရာသဳဥတု|SDG 13 (ရာသဳဥတု)]] * [[SDG 14: ဇီဝ သၟဝ် ဍာ်|SDG 14 (ဇီဝ ဍာ်)]] * [[SDG 15: ဇီဝ လတူ တိ|SDG 15 (ဇီဝ တိ)]] * [[SDG 16: ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ သၞောဝ်|SDG 16 (ၜိုဟ်သြိုဟ်)]] * [[SDG 17: ပံင်တဲ သွက် တိုင်ပ္ကဴ|SDG 17 (ပံင်တဲ)]] }} [[Category:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ]] [[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်]] [[Category:ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဂၠးတိ]] fkbpooxurdn15aq2yv56avmz5iyasc3 0 12029 57672 2026-10-08T09:33:44Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၀''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goal 10'', ဟွံသေင်မ္ဂး '''SDG 10''') ဝွံ ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မရနုက်ကဵု စှ် ပ္ဍဲအကြာ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ (Sustainable Development Goals -..." 57672 wikitext text/x-wiki '''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၀''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goal 10'', ဟွံသေင်မ္ဂး '''SDG 10''') ဝွံ ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မရနုက်ကဵု စှ် ပ္ဍဲအကြာ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ (Sustainable Development Goals - SDGs) ၁၇ သာ် မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (United Nations) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ရ။ က္ဍိုပ်လိက် အဓိက သွက် တိုင်ပ္ကဴ ဏအ် ဂှ် "ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် အပ္ဍဲ ကေုာံ အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင်" (Reduce inequality within and among countries) ရ။<ref name="un2015">{{cite web |url=https://sdgs.un.org/goals/goal10 |title=Goal 10: Reduce inequality within and among countries |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs |year=2015 |access-date=October 8, 2026}}</ref> ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် (Inequality) ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် မွဲ မပကဵု ညံင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် သ္ဒး ဍိုန်လျ စှ်ေ အာ ရ။ SDG 10 ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် လပါ် သြန်လုပ် (Income inequality)၊ ပရေင်ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် (Social inclusion)၊ ကေုာံ သ္ဒး ဖန်ဇန် ညံင် ဍုင် မဇၞော်မောဝ် အောန် တအ် ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင်အရာ တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ SDG 10 နကဵု လညာတ် ဝင်၊ တိုင်ပ္ကဴ လပါ်ဂမၠိုင်၊ ပရေင်စမ်ၜတ်၊ ကေုာံ အကာဲအရာ ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Sustainable Development Goal 10.svg|thumb|right|300px|သင်္ကေတ တဆိပ် တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၀ (SDG 10) မနွံကဵု အသာ် ပ္ကဴမိတ် မထ္ၜး လဝ် သင်္ကေတ တုပ်သၟဟ် (Equal sign)။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == "တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၀" (SDG 10) ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ နူကဵု "အစဳအဇန် ၂၀၃၀" (Agenda 2030) မဒှ် အစဳအဇန် ဇၞော်မောဝ် ဂၠးတိ မွဲ ရ။ တိုင်ပ္ကဴ ဏအ် ဟွံသေင် ဆ ပရေင်သြန်လုပ် မွဲဓဝ်၊ ဍေဟ် သီု ပံင်ကောံ လဝ် ပရေင်တုပ်သၟဟ် လပါ် လိင် (Gender)၊ ဂကူ (Race)၊ ဘာသာ (Religion)၊ အာယုက် (Age) ကေုာံ ဒစစောံ (Disability) တအ် ကီု ရ။ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် မ္ဂး၊ ၜိုန်ရ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ကီုလေဝ်၊ သြန်လုပ် ကေုာံ ဒြပ်ရတ် တအ် ဂှ် စိုပ် အာ ဆ ဇရေင် မၞိဟ် ညိည သၟး တုဲ မၞိဟ် ဒိုက်ဂတ် တအ် ဆက် တန်တဴ ပ္ဍဲ လဒိုက် တွဵု ရ။ SDG 10 ဝွံ ဖန်ဇန် လဝ် သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ ဏအ် နကဵု မူဝါဒ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ မူဝါဒ အခေါန် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ မၞိဟ် (Social protection) ရ။ == ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Background and Adoption) == ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ်၊ ကုလသမဂ္ဂ စၟတ်သမ္တီ အစဳအဇန် ၂၀၃၀ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ရ။ အစဳအဇန် ဏအ် ဒှ် အဆက် နူကဵု "တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် လ္ၚီသၞာံ" (Millennium Development Goals - MDGs) မအာစိုပ် ဌာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ် ရ။ * ပ္ဍဲ ခေတ် MDGs တေအ် ၜိုန်ရ ပရေင်ဖအောန် ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ် အံင်ဇၞး ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် အပ္ဍဲ ဍုင် ကေုာံ အကြာ ဍုင် (Within and among countries) ဂှ် ကတဵုဒှ် ဇၞော် တိုန် တွဵု ရ။ * ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ဍုင်ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (၁၉၃) ဍုင် တအ် တုပ်စိုတ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ "ညးမွဲလေဝ် ဟွံဂွံ သှ်ေၜက် လက္ကရဴ" (Leave no one behind) မဒှ် တိုင်ပ္ကဴ အဓိက သွက် SDG 10 ရ။<ref name="undp">{{cite web |url=https://www.undp.org/sustainable-development-goals/reduced-inequalities |title=Goal 10: Reduced inequalities |publisher=United Nations Development Programme |year=2020 |access-date=October 8, 2026}}</ref> == ၃။ တိုင်ပ္ကဴ အဓိကဂမၠိုင် (၁၀.၁ စဵုကဵု ၁၀.၄) (Primary Targets 10.1 to 10.4) == SDG 10 ဝွံ နွံကဵု တိုင်ပ္ကဴ အဓိက ကေုာံ နဲကဲ လပါ် ကမၠောန် သီုဖအိုတ် ၁၀ သာ် ရ။ တိုင်ပ္ကဴ ပထမ ပန် သာ် ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အပ္ဍဲ ဍုင် ရ - * '''၁၀.၁:''' သၠုင် ပတိုန် သြန်လုပ် သွက် လၟိဟ်မၞိဟ် ၄၀ ရာခိုင်နှုန်း မဒိုက် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ညံင် ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပြဟ် နူကဵု သြန်လုပ် လဒေါဝ် ဍုင် (National average)။ * '''၁၀.၂:''' ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ဖန်ဇန် ညံင် မၞိဟ် ဇၟာပ် ညး သီုဖအိုတ် ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်မၞိဟ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ သီု ဟွံရုဲ ဂကူ၊ ဘာသာ၊ အာယုက် ကေုာံ လိင်။ * '''၁၀.၃:''' ဖအောန် ဖျေဟ် ကေုာံ ပလီု ထောအ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ မူဝါဒ မပါ်ခြာ ဍဵုဍိုက် (Discriminatory laws and policies) တုဲ ဖန်ဇန် အခေါင်အရာ တုပ်သၟဟ် သွက် ညးဂမၠိုင်။ * '''၁၀.၄:''' ဖန်ဇန် မူဝါဒ အခေါန် (Fiscal policies)၊ မူဝါဒ ၚုဟ်ကမၠောန် (Wage policies) ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ မၞိဟ် ညံင် ဂွံ ဒှ် ပရေင်တုပ်သၟဟ်။ == ၄။ တိုင်ပ္ကဴ အဓိကဂမၠိုင် (၁၀.၅ စဵုကဵု ၁၀.၇) (Primary Targets 10.5 to 10.7) == တိုင်ပ္ကဴ ဆက် အာ ပိ သာ် ဝွံ အာရီုစွံ လတူ အကာဲအရာ ဂၠးတိ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်ဆုဲ ရ - * '''၁၀.၅:''' ပခိုင် ကဵု သၞောတ် စၟတ်မင် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် လတူ ဖျာ ဘဏ္ဍာ ဂၠးတိ (Global financial markets) ညံင် ဂွံ ညိင်ဝတ်။ * '''၁၀.၆:''' ဖန်ဇန် ညံင် ဍုင် မဇၞော်မောဝ် အောန် တအ် ဂွံ နွံကဵု အခေါင် ဟီုဂး (Voice) ကေုာံ အခေါင် ပါလုပ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဘဏ္ဍာ ဂၠးတိ မပ္တံကဵု ဘဏ် ဂၠးတိ (World Bank) ကေုာံ IMF ရ။ * '''၁၀.၇:''' ဖန်ဇန် မူဝါဒ ပရေင်ပြံင်ဆုဲ မၞိဟ် (Migration policies) မနွံကဵု ဂီုကၠီု၊ စဳပၞောန် မခိုဟ် ကေုာံ မနွံကဵု အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဍာံပြ။<ref name="worldbank">{{cite book |last=World Bank |title=Poverty and Shared Prosperity 2022: Correcting Course |publisher=World Bank Group |year=2022 |pages=45-60}}</ref> == ၅။ တိုင်ပ္ကဴ လပါ် ကမၠောန် (၁၀.က, ၁၀.ခ, ၁၀.ဂ) (Means of Implementation) == သွက်ဂွံ အာစိုပ် တိုင်ပ္ကဴ တအ် ဏအ်၊ ကုလသမဂ္ဂ ဖျေဟ် လဝ် နဲကဲ လပါ် ကမၠောန် (Means of implementation) ပိ သာ် ရ - {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တိုင်ပ္ကဴ လပါ် ကမၠောန် သွက် SDG 10 |- ! စၟတ် (Target) ! ပရူပရာ အဓိက ! ညွှန်းကိန်း (Indicators) |- | '''၁၀.က (10.a)''' | ဖန်ဇန် အခေါင်အရာ မတၟေင် ကေုာံ မတၞဟ်ခြာ သွက် ဍုင် မဇၞော်မောဝ် အောန် (Special and differential treatment) လတူ ပရေင်ဗၞိက် အတိုင် စဳပၞောန် WTO။ | လၟိဟ် ကပေါတ် ဍုင် ဒိုက်ဂတ် တအ် မလုပ် ဖျာ ဍုင် ဇၞော် နကဵု ဟွံမဲ အခေါန် (Zero-tariff lines)။ |- | '''၁၀.ခ (10.b)''' | အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပလံင် ပရေင်ထံက်ပင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Official Development Assistance - ODA) ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် သြန် (FDI) ဇရေင် ဍုင် မနွံ ပၟိက် အိုတ်။ | လၟိဟ် သြန် ODA ကေုာံ FDI မစိုပ် အာ ဍုင် LDCs ကေုာံ ဍုင် တကအ် (SIDS)။ |- | '''၁၀.ဂ (10.c)''' | ဖအောန် ဖျေဟ် ၚုဟ်မး စရိတ် ပလံင် သြန် နူ သၟာကမၠောန် သ္အာင် (Migrant remittances) ညံင် ဂွံ စှ်ေ အာ သၟဝ် ၃ ရာခိုင်နှုန်း။ | ၚုဟ်မး လဒေါဝ် သွက်ဂွံ ပလံင် သြန် ၂၀၀ ဒဝ်လာ နူ ဍုင် မွဲ စိုပ် ဍုင် မွဲ သ္အာင်။ |} == ၆။ ပရေင်စမ်ၜတ် ကေုာံ အညွှန်းကိန်းဂမၠိုင် (Indicators and Measurement) == သွက်ဂွံ တီ ဒဒှ်ရ SDG 10 ဝွံ အာစိုပ် ဌာန် ဟာ ဂှ် ညးတအ် စကာ အညွှန်းကိန်း (Indicators) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ * '''ဂျဳနဳ အညွှန်းကိန်း (Gini Coefficient):''' ဒှ် အညွှန်းကိန်း မစမ်ၜတ် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် သြန်လုပ် အပ္ဍဲ ဍုင် မွဲ။ သုည (0) မ္ဂး တုပ်သၟဟ် အိုတ်၊ မွဲ (1) မ္ဂး ဟွံတုပ်သၟဟ် အိုတ် ရ။ * '''သြန် ပလံင် နူ သၟာကမၠောန် သ္အာင် (Remittance Costs):''' ပ္ဍဲ အခိင် လၟုဟ် ၚုဟ်မး ပလံင် သြန် နူ ဍုင် သ္အာင် (ဥပမာ နူ ထိုင်း စိုပ် ဗၟာ) ဂှ် နွံ လဒေါဝ် ၜိုတ် ၆% ပြင်င်၊ မဒှ် ၚုဟ် မသၠုင် နူကဵု တိုင်ပ္ကဴ (၃%) ဗွဲမလောန် ရ။ * လၟိဟ် သြန်လုပ် နူကဵု ကမၠောန် (Labor share of GDP) မဒှ် သြန် မစိုပ် ဇရေင် သၟာကမၠောန် တအ် ဂှ် ဒးဒုင် စမ်ၜတ် လၟိုန် ရ။ [[File:Map of countries by Gini coefficient (2014 to 2018).svg|thumb|left|300px|ဗီုပြေင် ဂၠးတိ ထ္ၜး ဂျဳနဳ အညွှန်းကိန်း (Gini Coefficient) မစမ်ၜတ် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် သြန်လုပ် (အသာ် ဍာဲ ဂၠိုင် မ္ဂး ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် သၠုင်)]] == ၇။ တဝ်စၞေဟ် ကု ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Tackling Global Inequality) == ပ္ဍဲ ဂၠးတိ လၟုဟ်၊ ဒြပ်ရတ် ကေုာံ သြန်လုပ် တအ် ဂှ် ဒးဒုင် ထိင်ဒဝ် လဝ် နကဵု မၞိဟ် သိုက် အိုတ် (Top 1%) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ အတိုင် စရင် ကုလသမဂ္ဂ မ္ဂး၊ မၞိဟ် ၁၀% မသိုက် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဂှ် ထိင်ဒဝ် လဝ် သြန်လုပ် ၅၂% ရ၊ တုဲ မၞိဟ် ၅၀% မဒိုက် အိုတ် ဂှ် ကလိဂွံ ဆ ၈% သၟး ရ။ သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ပြသၞာ ဏအ်၊ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဒး ဖန်ဇန် စၞောန် အခေါန် မသၠုင် သွက် မၞိဟ် သိုက် တအ် (Progressive taxation) ကေုာံ ဖန်ဇန် ညံင် သၟာကမၠောန် တအ် ဂွံ ကလိဂွံ ၚုဟ်ကမၠောန် သဇိုင် (Minimum wage) မနွံကဵု ဗဗွဲဓဝ် ရ။<ref name="oxfam">{{cite book |last=Oxfam |title=Survival of the Richest |publisher=Oxfam International |year=2023 |pages=10-25}}</ref> == ၈။ ဖဵုသက်ရောက် နူ ယဲကပ် ကဝ်ဗေတ်-၁၉ (Impact of the COVID-19 Pandemic) == ယဲကပ် ကဝ်ဗေတ်-၁၉ (COVID-19) ဝွံ ပကဵု ညံင် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် အလုံ ဂၠးတိ သ္ဒး ဇၞော် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။ * '''လပါ် ဍုင်ဒိုက်ဂတ်:''' ဍုင် မဇၞော်မောဝ် အောန် တအ် ဟွံကလိဂွံ ဂဥုဲ စဵုဒၞာ (Vaccines) ညဳသၟဟ် ကု ဍုင် သိုက်သိုက် တအ် တုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ညးတအ် ဒး ဆောမ်လေင် ဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ * '''လပါ် သၟာကမၠောန်:''' သၟာကမၠောန် လၟိုန် တ္ၚဲ (Informal workers) တအ် ကျ အာ ကမၠောန် တုဲ သြန်လုပ် ဒေါအ် အာ၊ ဆဂး ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ မၞိဟ် သိုက် တအ် ဂှ် ဒြပ်ရတ် ညးတအ် ဂၠိုင် တိုန် ပ္ဍဲ အခိင် ကပ်ဘဲ ဏအ် ရ။ ဏအ်ဂှ် ထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ အကာဲအရာ SDG 10 ဝွံ ကလေင် ထောအ် အာ လက္ကရဴ ၜိုတ် စှ် သၞာံ ရ။ == ၉။ အကာဲအရာ တန်တဴ ပ္ဍဲ ဒေသ ကေုာံ ဍုင် အာရှ (Regional Context and Asia) == ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ အရှေ့တောင် (Southeast Asia)၊ ပြသၞာ ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ပြံင်ဆုဲ သၟာကမၠောန် ကေုာံ ကောန်ဍုင်အရင် တအ် ရ။ * '''ပရေင်ပြံင်ဆုဲ (Migration):''' သၟာကမၠောန် နူ ဍုင်ဗၟာ (Myanmar)၊ ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ (Cambodia) ကေုာံ ဍုင်လာအဝ် (Laos) တအ် ပြံင်ဆုဲ အာ ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ (Thailand) ဟွံသေင်မ္ဂး မလေရှာ (Malaysia) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ SDG 10.7 ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ညးတအ် ရ။ * '''သြန် ပလံင် (Remittances):''' သြန် မပလံင် စဴ နူ ဍုင် သ္အာင် ဝွံ ဒှ် ထံက်ပင် ဇၞော် အိုတ် သွက် သ္ၚိကၟိန် ဒိုက်ဂတ် တအ် ပ္ဍဲ ဍုင် တမ်မူလ၊ ဆဂး ၚုဟ်မး လပါ် စရိတ် (Transaction costs) သၠုင် ဒၟံင် ဏီ ရ။<ref name="adb">{{cite web |url=https://www.adb.org/publications/asian-development-outlook-2023 |title=Asian Development Outlook 2023 |publisher=Asian Development Bank |year=2023 |access-date=October 8, 2026}}</ref> == ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် လပါ်ဂတ (Conclusion and Future Outlook) == တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၀ (SDG 10) ဝွံ ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မခက်ခုဲ အိုတ် မွဲ သွက်ဂွံ အာစိုပ် ဌာန် ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် သ္ဒး ပြံင်လှာဲ သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အာဏာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Power dynamics) အလုံ ဂၠးတိ ရ။ သွက်ဂွံ အာစိုပ် တိုင်ပ္ကဴ ဏအ် ကၠာ ဟွံစိုပ် သၞာံ ၂၀၃၀ ဂှ်၊ အလဵုအသဳ တအ် သ္ဒး ဖန်ဇန် မူဝါဒ ပရေင်စဵုဒၞာ မၞိဟ် မခိုင်ကၠိုက်၊ ယှောတ် ဖအောန် ၚုဟ်မး ပလံင် သြန် သၟာကမၠောန် သ္အာင်၊ ကေုာံ သ္ဒး တဝ်စၞေဟ် ကု သၞောဝ်ဥပဒေ မပါ်ခြာ ဍဵုဍိုက် (Discrimination) ဇၟာပ် ဗီုပြင် ရောင်။ ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် ဂှ် ဒှ် အန္တရာယ် သွက် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် အလုံ ဂၠးတိ တုဲ၊ သ္ဒး ရေင်တၠုင် ညံင် ညးမွဲလေဝ် ဟွံဂွံ သှ်ေၜက် လက္ကရဴ ဇေတ်တ် ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (Sustainable Development Goals) * [[ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် သြန်လုပ်]] (Income inequality) * [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) * [[ဂျဳနဳ အညွှန်းကိန်း]] (Gini coefficient) * [[ပရေင်ပြံင်ဆုဲ]] (Human migration) {{Navbox | name = Sustainable Development Goals | title = [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (Sustainable Development Goals - SDGs) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = တိုင်ပ္ကဴဂမၠိုင် (၁-၉) | list1 = * [[SDG 1|၁. ပလီုထောအ် လဒိုက်ဂတ်]] * [[SDG 2|၂. ပလီုထောအ် ဒဒိုက် ကၞောတ်]] * [[SDG 3|၃. ပရေင်ထတ်ယုက် ခိုဟ် ကေုာံ တန်တဴ]] * [[SDG 4|၄. ပရေင်ပညာ ကဆံင်သၠုင်]] * [[SDG 5|၅. တုပ်သၟဟ် လိင်]] * [[SDG 6|၆. ဍာ် သန့်ရှင်း ကေုာံ ပရေင်အသန့်အရှင်း]] * [[SDG 7|၇. စွမ်းအင် မနွံကဵု ၚုဟ်မး သၟဟ်အစောံ ကေုာံ သန့်ရှင်း]] * [[SDG 8|၈. ကမၠောန် မနွံကဵု ဗဗွဲဓဝ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] * [[SDG 9|၉. စက်ယန္တရား၊ ကွတ်တၟိ ကေုာံ အခြေခံအဆောက်အအုံ]] | group2 = တိုင်ပ္ကဴဂမၠိုင် (၁၀-၁၇) | list2 = * [[SDG 10|၁၀. ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ်]] * [[SDG 11|၁၁. ဍုင် ကေုာံ ဌာန်တန်တဴ မတန်တဴ လၟိုန်]] * [[SDG 12|၁၂. သုင်စောဲ ကေုာံ ပတိတ် ကပေါတ် နကဵု တာလျိုင်]] * [[SDG 13|၁၃. ဂစာန် ကမၠောန် သွက် ရာသဳဥတု]] * [[SDG 14|၁၄. ဘဝ သၟဝ် ဍာ်]] * [[SDG 15|၁၅. ဘဝ လတူ တိ]] * [[SDG 16|၁၆. ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ တရားမျှတ ကေုာံ အဖွဲ့အစည်း မခိုင်ကၠိုက်]] * [[SDG 17|၁၇. ပံင်ကောံ လုပ် ကမၠောန် သွက် တိုင်ပ္ကဴဂမၠိုင်]] }} [[Category:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ]] [[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] [[Category:အခေါင်အရာမၞိဟ်]] 0xbz0hqfaha0raitq8y3kphd1yqs1wg 0 12030 57673 2026-10-08T09:37:06Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၁''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goal 11'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''SDG 11'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Global Goal 11'') ဝွံ ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မရနုက်ကဵု စှ်မွဲ ပ္ဍဲကဵု လၟေင် '''တိုင်ပ္ကဴ..." 57673 wikitext text/x-wiki '''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၁''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goal 11'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''SDG 11'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Global Goal 11'') ဝွံ ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မရနုက်ကဵု စှ်မွဲ ပ္ဍဲကဵု လၟေင် '''[[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]]''' (Sustainable Development Goals - SDGs) စှ်ထပှ် တင် မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ရ။ တိုင်ပ္ကဴ အဓိက သွက် SDG 11 ဂှ် ဒှ် "ညံင် ဍုင် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် တအ် ဂွံ ပါလုပ် မွဲစွံ (Inclusive)၊ နွံကဵု ဂီုကၠီု (Safe)၊ မာန် ဒစးဒုင် ပရေင်လီုလာ် (Resilient) ကေုာံ တန်တဴ မာန် လၟိုန် (Sustainable)" ရ။<ref name="un_sdg11">{{cite web |url=https://sdgs.un.org/goals/goal11 |title=Goal 11: Make cities and human settlements inclusive, safe, resilient and sustainable |publisher=United Nations |access-date=15 October 2023}}</ref> ပ္ဍဲကဵု ခေတ် လၟုဟ်၊ လၟိဟ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ကဝက် ပြင်င် ဂှ် ပဒတဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဇၞော်ဂမၠိုင် တုဲ၊ ကာလ စိုပ် သၞာံ ၂၀၅၀ မ္ဂး၊ လၟိဟ် ဏအ် ဍေဟ် သ္ဂောအ် စိုပ် အာ စဵုကဵု ၆၈ တၟဴကၠံ (68%) ရောင် စၟတ်လဝ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင် မဟွံမဲ ကု အစဳအဇန် တအ် ဂှ် ကတဵုဗဒှ် ကဵု ပြသၞာ သ္ၚိဌာန် ဟွံလုံလုံလောက်လောက်၊ ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ကျာ၊ သၞောတ် ပလံင်ဗစိုပ် ဟွံခိုဟ် ကေုာံ ပြသၞာ စွံ ပတိတ် ကပေါတ် အလီုအလာ် (Waste management) တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ SDG 11 နကဵု လညာတ် ဝင်၊ တိုင်ပ္ကဴ သာမည၊ ပရေင်စိန်ခေါ်၊ ကေုာံ ပရေင်ရေင်တၠုင် ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Sustainable Development Goal 11.svg|thumb|right|300px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၁ (SDG 11) သွက် ဍုင် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် မတန်တဴ။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == SDG 11 ဝွံ စွံ အာရီု လတူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပွဳပွူ မၞိဟ် မပဒတဴ (Human settlements) ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော် တအ် ရ။ "ဍုင် မတန်တဴ" (Sustainable city) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဍုင် မဖန်ဇန် လဝ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်မၞိဟ်၊ ကေုာံ သဘာဝ ပွဳပွူ ညံင် ဂွံ ညဳသၟဟ် ရေင်သကအ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဏအ်၊ ဍေဟ် ဟွံသေင် ဆ ပရေင်သြိုင်ခၞံ အဆောက်အအုံ သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် သီု ပါလုပ် ညံင် ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် - ဗွဲတၟေင် မၞိဟ် ဒိုက်ဂတ်၊ ညးမနွံ ကု ပရေင်ဝါတ်ဂါတ် (Persons with disabilities)၊ ညးဗြဴ ကေုာံ ကောန်ၚာ် - ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင်အရာ မတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်စကာ သယံဇာတ ဍုင် (Urban resources) ရ။ == ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဒက်ပတန် (History and Background) == ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅၊ ကၟိန်ဍုင် မပါလုပ် ပ္ဍဲ ကုလသမဂ္ဂ သီုဖအိုတ် (၁၉၃ ဍုင်) တုပ်စိုတ် ဒက်ပတန် "အစဳအဇန် သၞာံ ၂၀၃၀ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ" (2030 Agenda for Sustainable Development) ရ။ ပ္ဍဲကဵု အစဳအဇန် ဂှ် SDG 11 ပါလုပ် နဒဒှ် တိုင်ပ္ကဴ အဓိက မွဲ သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင် မပြဟ်လောန် (Rapid urbanization) ရ။<ref name="worldbank_urb">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/topic/urbandevelopment/overview |title=Urban Development Overview |publisher=World Bank |access-date=15 October 2023}}</ref> ကၠာ ဟွံဂွံ စိုပ် ခေတ် SDG ဏအ်၊ လၟေင် တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် မဳလဳနဳယောမ် (MDGs) တေအ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု တိုင်ပ္ကဴ တိုက်ရိုက် သွက် ဍုင် သၟး ပုဟ်။ ဆဂး ကာလ လၟိဟ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော် တိုန် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ရးအာရှ ကေုာံ အာဖရိက ဂှ်၊ ပရေင်ဒက်ပတန် SDG 11 ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် မွဲ သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ရ။ == ၃။ တိုင်ပ္ကဴ သာမည ကေုာံ ညွှန်းကိန်းဂမၠိုင် (Targets and Indicators) == SDG 11 ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု တိုင်ပ္ကဴ သာမည (Targets) ရ လၟိဟ် ကေုာံ ညွှန်းကိန်း (Indicators) သွက်ဂွံ တော် လၟိဟ် ပရေင်အံင်ဇၞး အတိုင် ဇယား သၟဝ် ဏအ် ရ - {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တိုင်ပ္ကဴ သာမည အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ SDG 11 |- ! ဂၞန် ! တိုင်ပ္ကဴ သာမည (Target) ! ညွှန်းကိန်း အဓိက (Key Indicator) |- | '''11.1''' | သ္ၚိဌာန် မနွံကဵု ဂီုကၠီု ကေုာံ ၚုဟ်မး မထေက်တန် သွက် မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ကေုာံ ပလေဝ် ဒၞာဲ ဆလာမ် (Slums)။ | လၟိဟ် မၞိဟ် မပဒတဴ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဆလာမ် ကေုာံ သ္ၚိ ဟွံခိုင်ကၠိုက်။ |- | '''11.2''' | ဖန်ဇန် သၞောတ် ပလံင်ဗစိုပ် ညးဍုင်ကွာန် (Public transport) မနွံ ဂီုကၠီု၊ ၚုဟ်မး အောန် ကေုာံ တန်တဴ။ | လၟိဟ် မၞိဟ် မမာန် ကလိဂွံ သၞောတ် ကွဳစက် ဍုင် မနွံ အပ္ဍဲ ဗွိုက် ၅၀၀ မဳတာ။ |- | '''11.3''' | သၠုင် ပတိုန် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင် မပါလုပ် မွဲစွံ (Inclusive) ကေုာံ ပရေင်ဖျေဟ် အစဳအဇန် သွက် ဍုင်။ | အချိုး အကြာ လၟိဟ် တိ ဍုင် မပြံင်လှာဲ ကဵု လၟိဟ် မၞိဟ် မဇၞော် တိုန်။ |- | '''11.4''' | စဵုဒၞာ ကေုာံ မင်မဲ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် (Cultural heritage) ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိ။ | လၟိဟ် သြန် မစကာ သွက်ဂွံ မင်မဲ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ။ |- | '''11.5''' | ဖအောန် လၟိဟ် မၞိဟ် စုတိ ကေုာံ လၟိဟ် ပရေင်ကျ ဆောမ်လေင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဟိုတ်နူ ဘဲ သဘာဝ။ | လၟိဟ် မၞိဟ် စုတိ ကေုာံ လၟိဟ် ပရေင်ဆောမ်လေင် သြန် ဟိုတ်နူ ဘဲ သဘာဝ ပ္ဍဲ မၞိဟ် ၁၀၀,၀၀၀။ |- | '''11.6''' | ဖအောန် ဖဵုသက်ရောက် သဘာဝ ပွဳပွူ နူကဵု ဍုင် (ဗွဲတၟေင် ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ကျာ ကေုာံ ကပေါတ် အလီုအလာ်)။ | ကဆံင် PM 2.5 ပ္ဍဲ ကျာ ဍုင် ကေုာံ လၟိဟ် ကပေါတ် မမာန် ကလေင် စကာ (Recycled waste)။ |- | '''11.7''' | ဖန်ဇန် ဒၞာဲ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဒၞာဲ သၚေက် (Green spaces) မနွံ ဂီုကၠီု၊ ဗွဲတၟေင် သွက် မၞိဟ်ဗြဴ၊ ကောန်ၚာ် ကေုာံ ညးအာယုက်ဇၞော်။ | လၟိဟ် ဧရိယာ ဒၞာဲ ညးဍုင်ကွာန် မသၠးပွး မမာန် လုပ် စိုပ်။ |} == ၄။ နဲကဲ သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် (Means of Implementation) == သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တိုင်ပ္ကဴ ဂမၠိုင် လတူ ဏအ်၊ ကုလသမဂ္ဂ ဖျေဟ် လဝ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် (Implementation targets) ၃ သာ် - * '''11.a (ပရေင်ဆက်စပ် ဍုင် ကဵု ကွာန်):''' ထံက်ပင် ပရေင်ဆက်စပ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်မၞိဟ်၊ ကေုာံ သဘာဝ ပွဳပွူ အကြာ ဍုင် ဇၞော် (Urban)၊ ဍုင် ဍောတ် (Peri-urban) ကေုာံ ရးမနိဂီု (Rural) ရ။ * '''11.b (မူဝါဒ ဍုင်):''' သၠုင် ပတိုန် လၟိဟ် ဍုင် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် မစကာ မူဝါဒ တၟိ သွက် ပရေင်ပါလုပ် (Inclusion)၊ ပရေင်စကာ သယံဇာတ နကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ခိုဟ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဖအောန် ဖဵု ဆောမ်လေင် နူ ဘဲ သဘာဝ (Disaster risk reduction) အတိုင် လိက်ကသုက် သေန်ဒါင် (Sendai Framework)။ * '''11.c (သြိုင်ခၞံ သ္ၚိဌာန် ပ္ဍဲ ဍုင် ဒိုက်ဂတ်):''' ထံက်ပင် ဍုင် မဇၞော်မောဝ် အောန် အိုတ် (LDCs) ပ္ဍဲကဵု ပရေင်သြိုင်ခၞံ သ္ၚိဌာန် မခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ တန်တဴ နကဵု ပရေင်စကာ ကပေါတ် သဘာဝ ဒေသ။<ref name="un_habitat">{{cite book |author=UN-Habitat |title=Tracking Progress Towards Inclusive, Safe, Resilient and Sustainable Cities and Human Settlements |year=2018 |publisher=United Nations Human Settlements Programme |isbn=978-92-1-132800-4}}</ref> == ၅။ ပရေင်စိန်ခေါ် ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ်ဂမၠိုင် (Challenges and Difficulties) == ၜိုန်ရ SDG 11 နွံကဵု တိုင်ပ္ကဴ မခိုဟ် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ရေင်တၠုင် ဍေဟ် ဆဵုဂဗ ဒၟံင် တင်ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမဂၠိုင် - * '''ဒၞာဲ ဆလာမ် ကေုာံ သ္ၚိဌာန် ဟွံခိုင်ကၠိုက် (Slums):''' ပ္ဍဲ စရင် သၞာံ ၂၀၂၀၊ မၞိဟ် ၜိုတ် ၁ ဗဳလဳယောန် (1 billion) ပဒတဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဆလာမ်၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ အာရှ ကေုာံ အာဖရိက သၟဝ် သာဟာရာ ရ။ * '''ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ကျာ (Air Pollution):''' မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော် ၉၉% ဂှ် ယီု လုပ် ဒၟံင် ကျာ မဟွံကိတ်ညဳ ကု ညွှန်းကိန်း ပရေင်ထတ်ယုက် WHO (World Health Organization) တုဲ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ကတဵုဒှ် ယဲ ဂြိုဟ် ကေုာံ ကတေင် ဆီ ရ။ * '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ဍုင် ဇၞော် တအ် ပတိတ် ဓါတ် ဂျာတ် ဂမ္တဴ (Greenhouse gas emissions) ၜိုတ် ၇၀% အလုံ ဂၠးတိ။ တုဲပၠန်၊ ဍုင် မနွံ ဇိုင် ၜဳ တအ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု ဘဲ ဍာ် ဇၞော် ဟိုတ်နူ ဍာ် ၜဳ သၠုင် တိုန် (Sea-level rise) ရ။ [[File:Dharavi Slum in Mumbai.jpg|thumb|left|300px|ဒၞာဲ ဆလာမ် ပ္ဍဲ ဍုင် မောမ်ဗာင် (Mumbai)၊ ဍုင်အိန္ဒိယ - မထ္ၜး ပရေင်စိန်ခေါ် ဇၞော် အိုတ် သွက် တိုင်ပ္ကဴ 11.1။]] == ၆။ အဆက်အစပ် ကု တိုင်ပ္ကဴ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Interlinkages with other SDGs) == SDG 11 ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု တိုင်ပ္ကဴ SDGs တၞဟ်ဂမၠိုင် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် - # '''SDG 1 (ဟွံမဲ ကု ပရေင်ဒိုက်ဂတ်):''' ဖန်ဇန် သ္ၚိဌာန် မနွံ ၚုဟ်မး အောန် ဂှ် ဒှ် အရာ မကဵု ဖဵု သွက်ဂွံ ယှောတ် ဖအောန် ပရေင်ဒိုက်ဂတ် ရ။ # '''SDG 6 (ဍာ် သန့်ရှင်း ကေုာံ သန့်ရှင်းရေး):''' ဍုင် မတန်တဴ ဒး ဖန်ဇန် ဍာ် ဇွောဝ် ကေုာံ စွံ ပတိတ် ကပေါတ် ဍာ် ပရေအ် (Sanitation) မနွံကဵု စံနှုန်း ခိုဟ် ရ။ # '''SDG 7 (စွမ်းအင် သန့်ရှင်း):''' စကာ ပၟတ် တ္ၚဲ (Solar) ကေုာံ ဒြဟတ် ကျာ ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော် တအ် သွက်ဂွံ ဖအောန် ဓါတ် ယက် ရ။ # '''SDG 13 (ပရေင်ချဳဓရာင် ရာသဳဥတု):''' ဍုင် ဇၞော် တအ် ဒး ပြံင်လှာဲ သၞောတ် ပလံင်ဗစိုပ် ညံင် ဂွံ ဒှ် သၞောတ် ဓါတ်လလဳ (Electric vehicles) သွက်ဂွံ ယှောတ် ဓါတ် ကာဗောန် ရ။<ref name="ic_su">{{cite journal |last=Elmqvist |first=T. |title=Urbanization, Habitat Loss and Biodiversity Decline |journal=Urban Ecology |year=2013 |pages=135–142}}</ref> == ၇။ လွပ် ကေုာံ ပရေင်ကၠောန်ဗက် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ (Implementation in Asia and Myanmar) == ဒေသ အာရှ ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မနွံကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင် (Urbanization rate) မပြဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ * '''ဍုင် သိင်္ဃပူ (Singapore):''' ဒှ် ဥပမာ ဍုင် မတန်တဴ (Sustainable smart city) မခိုဟ် အိုတ် မွဲ၊ မနွံကဵု ဒၞာဲ သၚေက် (Greenery) အပ္ဍဲ အဆောက်အအုံ ကေုာံ သၞောတ် ကွဳစက် ပလံင်ဗစိုပ် ညးဍုင်ကွာန် (MRT) မခိုဟ် ဗွဲမလောန် ရ။ * '''ဍုင်ဗၟာ (Myanmar):''' ဍုင် ဇၞော် မပ္တံကဵု လ္ဂုင် (Yangon) ကေုာံ မာန္တလေ (Mandalay) တအ် ဆဵုဂဗ ဒၟံင် ပြသၞာ သ္ၚိဌာန် လတူ ဂၠံင် (Squatters)၊ စွံ ပတိတ် အမှိုက် ဟွံမဲ ကု စံနှုန်း၊ ကေုာံ သၞောတ် ကွဳစက် ဍုင် မလီုလာ် ဒၟံင် ရ။ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင် ဟွံညိင်ဝတ် (Political instability) ဂှ် သီု ပကဵု ညံင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် SDG 11 ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ သ္ဒး ဒေါအ် ဇူ အာ လက္ကရဴ သၞာံ ၂၀၂၁ ရ။ == ၈။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ သဘာဝ ပွဳပွူ ကေုာံ မၞိဟ် (Environmental and Social Impacts) == ပရေင်သြိုင်ခၞံ ဍုင် မဟွံတန်တဴ ဂှ် ကဵု ဖဵု ပရေအ် လတူ သဘာဝ ပွဳပွူ ဗွဲမလောန် - * '''Loss of Biodiversity (ပရေင်ဆောမ်လေင် ဇဳဝဗေဒ):''' ခါဲ ပတိတ် တိ ဂြိုပ် သွက်ဂွံ သြိုင် ဍုင် (Urban sprawl) ဂှ် ပလီု ထောအ် ဒၞာဲ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံ ဆု တအ် မပဒတဴ ရ။ * '''Urban Heat Island Effect (ဖဵု ဍုင် ဂမ္တဴ):''' အဆောက်အအုံ ကောန်ကရစ် ကေုာံ ဂၠံင် ကတ္တရာ တအ် အုပ် ဓါတ်ဂမ္တဴ နူ တ္ၚဲ တုဲ ပကဵု ညံင် ဓါတ်ဂမ္တဴ ပ္ဍဲ ဍုင် သၠုင် နူကဵု ဒေသ ရးမနိဂီု ၃-၄ အံင်သာ စေန်တဳဂရိတ် (Celsius) ရ။ * '''Social Inequality (ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် မၞိဟ်):''' မၞိဟ် သိုက် တအ် ပဒတဴ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မနွံကဵု ဂီုကၠီု၊ တုဲ မၞိဟ် ဒိုက် တအ် ဒး ပဒတဴ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဇိုင် ၜဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒၞာဲ မနွံကဵု ဘဲ သဘာဝ မာန် ရ။ == ၉။ ပရေင်ပံင်တဲ ကေုာံ သြန်ဘဏ္ဍာ (Partnerships and Financing) == သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး SDG 11 ဏအ်၊ သြန်ဘဏ္ဍာ (Financing) ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ရ။ * ကုလသမဂ္ဂ တော် လဝ် ဒဒှ်ရ သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ အခြေခံ အဆောက်အအုံ ဍုင် မတန်တဴ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ်၊ ဒး စကာ သြန် ၜိုတ် ၄.၅ တြဳလဳယောန် ဒဝ်လာ (US$ 4.5 Trillion) ဇၟာပ် သၞာံ ရ။ * ဘဏ် ဂၠးတိ (World Bank)၊ ဘဏ် ဇၞော်မောဝ် အာရှ (ADB) ကေုာံ အလဵုအသဳ ဍုင် တအ် ဒး ပံင်တဲ ကု ကဏ္ဍ ပုဂ္ဂလိက (Private sector) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သြန် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု တအ် ဏအ် ရ။ * ပရေင်ပါလုပ် ညးဍုင်ကွာန် (Community participation) လေဝ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ဍုင် ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ပၟိက် ဒေသ အပိုင် ရ။<ref name="adb_urban">{{cite web |url=https://www.adb.org/sectors/urban-development/main |title=Urban Development in Asia |publisher=Asian Development Bank |access-date=15 October 2023}}</ref> == ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) == တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၁ (SDG 11) ဝွံ ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မကိစ္စဇၞော် မွဲ သွက် အနာဂတ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ ဍုင် ဇၞော် တအ် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မဖန်ဗဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic hubs) ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဟွံအုပ်ဓုပ် ဍေဟ် ဗွဲမခိုဟ် မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် ဒၞာဲ မဖန်ဗဒှ် ပရေင်လီုလာ် သဘာဝ ပွဳပွူ ကေုာံ ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် မၞိဟ် မာန် ရ။ ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ပရေင်စကာ နည်းပညာ (Technology) ကေုာံ ဍုင် စမၠး (Smart cities) သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် သၞောတ် ပလံင်ဗစိုပ်၊ စွမ်းအင် ကေုာံ အမှိုက် တအ် ဂှ် ဒှ် အရာ မသ္ဒး ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရောင်။ သွက် ဍုင် မဒိုက်ဂတ် တအ်၊ ပရေင်စကာ ကပေါတ် သဘာဝ၊ ပရေင်ထိင်ဒဝ် တိ ဍုင် ကေုာံ အခေါင်အရာ သ္ၚိဌာန် သွက် ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒှ် အရာ မဒး ဂစာန် ရေင်တၠုင် ကၠာ အိုတ် ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (Sustainable Development Goals) * [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate Change) * [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) * [[ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင်]] (Urbanization) * [[သဘာဝ ပွဳပွူ]] (Environment) {{Navbox | name = Sustainable Development Goals | title = [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] ကုလသမဂ္ဂ (UN Sustainable Development Goals) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = တိုင်ပ္ကဴဂမၠိုင် (SDGs) | list1 = * [[SDG 1|1. ဟွံမဲ ကု ပရေင်ဒိုက်ဂတ်]] (No Poverty) * [[SDG 2|2. ဟွံမဲ ကု ပရေင်ကၠောဝ်ဗျဵု]] (Zero Hunger) * [[SDG 3|3. ပရေင်ထတ်ယုက် ခိုဟ်]] (Good Health) * [[SDG 4|4. ပရေင်ပညာ ခိုဟ်]] (Quality Education) * [[SDG 5|5. ညဳသၟဟ် ဇာတ်]] (Gender Equality) * [[SDG 6|6. ဍာ် သန့်ရှင်း]] (Clean Water) * [[SDG 7|7. စွမ်းအင် သန့်ရှင်း]] (Clean Energy) * [[SDG 8|8. ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ခိုဟ်]] (Economic Growth) * [[SDG 9|9. စက်မှု ကေုာံ အခြေခံ]] (Industry & Infrastructure) * [[SDG 10|10. ဖအောန် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ်]] (Reduced Inequalities) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၁|11. ဍုင် မတန်တဴ]] (Sustainable Cities) * [[SDG 12|12. ထုတ်လုပ် ကေုာံ စကာ မတန်တဴ]] (Responsible Consumption) * [[SDG 13|13. ပရေင်ချဳဓရာင် ရာသဳဥတု]] (Climate Action) * [[SDG 14|14. ဂျိုင်တန်တဴ သၟဝ် ဍာ်]] (Life Below Water) * [[SDG 15|15. ဂျိုင်တန်တဴ လတူ တိ]] (Life on Land) * [[SDG 16|16. ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ တရားမျှတ]] (Peace & Justice) * [[SDG 17|17. ပံင်တဲ သွက် တိုင်ပ္ကဴ]] (Partnerships) }} [[Category:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ]] [[Category:ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ]] [[Category:သဘာဝ ပွဳပွူ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်]] [[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ]] eqs1crzvkjpyfyt9b1qtx5k1yz6obsx 57674 57673 2026-10-08T09:38:23Z Aue Nai 24 57674 wikitext text/x-wiki '''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၁''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goal 11'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''SDG 11'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Global Goal 11'') ဝွံ ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မရနုက်ကဵု စှ်မွဲ ပ္ဍဲကဵု လၟေင် '''[[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]]''' (Sustainable Development Goals - SDGs) စှ်ထပှ် တင် မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ရ။ တိုင်ပ္ကဴ အဓိက သွက် SDG 11 ဂှ် ဒှ် "ညံင် ဍုင် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် တအ် ဂွံ ပါလုပ် မွဲစွံ (Inclusive)၊ နွံကဵု ဂီုကၠီု (Safe)၊ မာန် ဒစးဒုင် ပရေင်လီုလာ် (Resilient) ကေုာံ တန်တဴ မာန် လၟိုန် (Sustainable)" ရ။<ref name="un_sdg11">{{cite web |url=https://sdgs.un.org/goals/goal11 |title=Goal 11: Make cities and human settlements inclusive, safe, resilient and sustainable |publisher=United Nations |access-date=15 October 2023}}</ref> ပ္ဍဲကဵု ခေတ် လၟုဟ်၊ လၟိဟ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ကဝက် ပြင်င် ဂှ် ပဒတဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဇၞော်ဂမၠိုင် တုဲ၊ ကာလ စိုပ် သၞာံ ၂၀၅၀ မ္ဂး၊ လၟိဟ် ဏအ် ဍေဟ် သ္ဂောအ် စိုပ် အာ စဵုကဵု ၆၈ တၟဴကၠံ (68%) ရောင် စၟတ်လဝ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင် မဟွံမဲ ကု အစဳအဇန် တအ် ဂှ် ကတဵုဗဒှ် ကဵု ပြသၞာ သ္ၚိဌာန် ဟွံလုံလုံလောက်လောက်၊ ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ကျာ၊ သၞောတ် ပလံင်ဗစိုပ် ဟွံခိုဟ် ကေုာံ ပြသၞာ စွံ ပတိတ် ကပေါတ် အလီုအလာ် (Waste management) တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ SDG 11 နကဵု လညာတ် ဝင်၊ တိုင်ပ္ကဴ သာမည၊ ပရေင်စိန်ခေါ်၊ ကေုာံ ပရေင်ရေင်တၠုင် ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Sustainable Development Goal 11.svg|thumb|right|300px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၁ (SDG 11) သွက် ဍုင် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် မတန်တဴ။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == SDG 11 ဝွံ စွံ အာရီု လတူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပွဳပွူ မၞိဟ် မပဒတဴ (Human settlements) ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော် တအ် ရ။ "ဍုင် မတန်တဴ" (Sustainable city) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဍုင် မဖန်ဇန် လဝ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်မၞိဟ်၊ ကေုာံ သဘာဝ ပွဳပွူ ညံင် ဂွံ ညဳသၟဟ် ရေင်သကအ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဏအ်၊ ဍေဟ် ဟွံသေင် ဆ ပရေင်သြိုင်ခၞံ အဆောက်အအုံ သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် သီု ပါလုပ် ညံင် ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် - ဗွဲတၟေင် မၞိဟ် ဒိုက်ဂတ်၊ ညးမနွံ ကု ပရေင်ဝါတ်ဂါတ် (Persons with disabilities)၊ ညးဗြဴ ကေုာံ ကောန်ၚာ် - ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင်အရာ မတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်စကာ သယံဇာတ ဍုင် (Urban resources) ရ။ == ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဒက်ပတန် (History and Background) == ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅၊ ကၟိန်ဍုင် မပါလုပ် ပ္ဍဲ ကုလသမဂ္ဂ သီုဖအိုတ် (၁၉၃ ဍုင်) တုပ်စိုတ် ဒက်ပတန် "အစဳအဇန် သၞာံ ၂၀၃၀ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ" (2030 Agenda for Sustainable Development) ရ။ ပ္ဍဲကဵု အစဳအဇန် ဂှ် SDG 11 ပါလုပ် နဒဒှ် တိုင်ပ္ကဴ အဓိက မွဲ သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင် မပြဟ်လောန် (Rapid urbanization) ရ။<ref name="worldbank_urb">{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/topic/urbandevelopment/overview |title=Urban Development Overview |publisher=World Bank |access-date=15 October 2023}}</ref> ကၠာ ဟွံဂွံ စိုပ် ခေတ် SDG ဏအ်၊ လၟေင် တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် မဳလဳနဳယောမ် (MDGs) တေအ် ဝွံ ဟွံမဲ ကု တိုင်ပ္ကဴ တိုက်ရိုက် သွက် ဍုင် သၟး ပုဟ်။ ဆဂး ကာလ လၟိဟ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော် တိုန် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ရးအာရှ ကေုာံ အာဖရိက ဂှ်၊ ပရေင်ဒက်ပတန် SDG 11 ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် မွဲ သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ရ။ == ၃။ တိုင်ပ္ကဴ သာမည ကေုာံ ညွှန်းကိန်းဂမၠိုင် (Targets and Indicators) == SDG 11 ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု တိုင်ပ္ကဴ သာမည (Targets) ရ လၟိဟ် ကေုာံ ညွှန်းကိန်း (Indicators) သွက်ဂွံ တော် လၟိဟ် ပရေင်အံင်ဇၞး အတိုင် ဇယား သၟဝ် ဏအ် ရ - {| class="wikitable sortable" |+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တိုင်ပ္ကဴ သာမည အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ SDG 11 |- ! ဂၞန် ! တိုင်ပ္ကဴ သာမည (Target) ! ညွှန်းကိန်း အဓိက (Key Indicator) |- | '''11.1''' | သ္ၚိဌာန် မနွံကဵု ဂီုကၠီု ကေုာံ ၚုဟ်မး မထေက်တန် သွက် မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ကေုာံ ပလေဝ် ဒၞာဲ ဆလာမ် (Slums)။ | လၟိဟ် မၞိဟ် မပဒတဴ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဆလာမ် ကေုာံ သ္ၚိ ဟွံခိုင်ကၠိုက်။ |- | '''11.2''' | ဖန်ဇန် သၞောတ် ပလံင်ဗစိုပ် ညးဍုင်ကွာန် (Public transport) မနွံ ဂီုကၠီု၊ ၚုဟ်မး အောန် ကေုာံ တန်တဴ။ | လၟိဟ် မၞိဟ် မမာန် ကလိဂွံ သၞောတ် ကွဳစက် ဍုင် မနွံ အပ္ဍဲ ဗွိုက် ၅၀၀ မဳတာ။ |- | '''11.3''' | သၠုင် ပတိုန် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင် မပါလုပ် မွဲစွံ (Inclusive) ကေုာံ ပရေင်ဖျေဟ် အစဳအဇန် သွက် ဍုင်။ | အချိုး အကြာ လၟိဟ် တိ ဍုင် မပြံင်လှာဲ ကဵု လၟိဟ် မၞိဟ် မဇၞော် တိုန်။ |- | '''11.4''' | စဵုဒၞာ ကေုာံ မင်မဲ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် (Cultural heritage) ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိ။ | လၟိဟ် သြန် မစကာ သွက်ဂွံ မင်မဲ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ။ |- | '''11.5''' | ဖအောန် လၟိဟ် မၞိဟ် စုတိ ကေုာံ လၟိဟ် ပရေင်ကျ ဆောမ်လေင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဟိုတ်နူ ဘဲ သဘာဝ။ | လၟိဟ် မၞိဟ် စုတိ ကေုာံ လၟိဟ် ပရေင်ဆောမ်လေင် သြန် ဟိုတ်နူ ဘဲ သဘာဝ ပ္ဍဲ မၞိဟ် ၁၀၀,၀၀၀။ |- | '''11.6''' | ဖအောန် ဖဵုသက်ရောက် သဘာဝ ပွဳပွူ နူကဵု ဍုင် (ဗွဲတၟေင် ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ကျာ ကေုာံ ကပေါတ် အလီုအလာ်)။ | ကဆံင် PM 2.5 ပ္ဍဲ ကျာ ဍုင် ကေုာံ လၟိဟ် ကပေါတ် မမာန် ကလေင် စကာ (Recycled waste)။ |- | '''11.7''' | ဖန်ဇန် ဒၞာဲ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဒၞာဲ သၚေက် (Green spaces) မနွံ ဂီုကၠီု၊ ဗွဲတၟေင် သွက် မၞိဟ်ဗြဴ၊ ကောန်ၚာ် ကေုာံ ညးအာယုက်ဇၞော်။ | လၟိဟ် ဧရိယာ ဒၞာဲ ညးဍုင်ကွာန် မသၠးပွး မမာန် လုပ် စိုပ်။ |} == ၄။ နဲကဲ သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် (Means of Implementation) == သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တိုင်ပ္ကဴ ဂမၠိုင် လတူ ဏအ်၊ ကုလသမဂ္ဂ ဖျေဟ် လဝ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် (Implementation targets) ၃ သာ် - * '''11.a (ပရေင်ဆက်စပ် ဍုင် ကဵု ကွာန်):''' ထံက်ပင် ပရေင်ဆက်စပ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်မၞိဟ်၊ ကေုာံ သဘာဝ ပွဳပွူ အကြာ ဍုင် ဇၞော် (Urban)၊ ဍုင် ဍောတ် (Peri-urban) ကေုာံ ရးမနိဂီု (Rural) ရ။ * '''11.b (မူဝါဒ ဍုင်):''' သၠုင် ပတိုန် လၟိဟ် ဍုင် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် မစကာ မူဝါဒ တၟိ သွက် ပရေင်ပါလုပ် (Inclusion)၊ ပရေင်စကာ သယံဇာတ နကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ခိုဟ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဖအောန် ဖဵု ဆောမ်လေင် နူ ဘဲ သဘာဝ (Disaster risk reduction) အတိုင် လိက်ကသုက် သေန်ဒါင် (Sendai Framework)။ * '''11.c (သြိုင်ခၞံ သ္ၚိဌာန် ပ္ဍဲ ဍုင် ဒိုက်ဂတ်):''' ထံက်ပင် ဍုင် မဇၞော်မောဝ် အောန် အိုတ် (LDCs) ပ္ဍဲကဵု ပရေင်သြိုင်ခၞံ သ္ၚိဌာန် မခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ တန်တဴ နကဵု ပရေင်စကာ ကပေါတ် သဘာဝ ဒေသ။<ref name="un_habitat">{{cite book |author=UN-Habitat |title=Tracking Progress Towards Inclusive, Safe, Resilient and Sustainable Cities and Human Settlements |year=2018 |publisher=United Nations Human Settlements Programme |isbn=978-92-1-132800-4}}</ref> == ၅။ ပရေင်စိန်ခေါ် ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ်ဂမၠိုင် (Challenges and Difficulties) == ၜိုန်ရ SDG 11 နွံကဵု တိုင်ပ္ကဴ မခိုဟ် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ရေင်တၠုင် ဍေဟ် ဆဵုဂဗ ဒၟံင် တင်ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမဂၠိုင် - * '''ဒၞာဲ ဆလာမ် ကေုာံ သ္ၚိဌာန် ဟွံခိုင်ကၠိုက် (Slums):''' ပ္ဍဲ စရင် သၞာံ ၂၀၂၀၊ မၞိဟ် ၜိုတ် ၁ ဗဳလဳယောန် (1 billion) ပဒတဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဆလာမ်၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ အာရှ ကေုာံ အာဖရိက သၟဝ် သာဟာရာ ရ။ * '''ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ကျာ (Air Pollution):''' မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော် ၉၉% ဂှ် ယီု လုပ် ဒၟံင် ကျာ မဟွံကိတ်ညဳ ကု ညွှန်းကိန်း ပရေင်ထတ်ယုက် WHO (World Health Organization) တုဲ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ကတဵုဒှ် ယဲ ဂြိုဟ် ကေုာံ ကတေင် ဆီ ရ။ * '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ဍုင် ဇၞော် တအ် ပတိတ် ဓါတ် ဂျာတ် ဂမ္တဴ (Greenhouse gas emissions) ၜိုတ် ၇၀% အလုံ ဂၠးတိ။ တုဲပၠန်၊ ဍုင် မနွံ ဇိုင် ၜဳ တအ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု ဘဲ ဍာ် ဇၞော် ဟိုတ်နူ ဍာ် ၜဳ သၠုင် တိုန် (Sea-level rise) ရ။ [[File:Dharavi Slum in Mumbai.jpg|thumb|left|300px|ဒၞာဲ ဆလာမ် ပ္ဍဲ ဍုင် မောမ်ဗာင် (Mumbai)၊ ဍုင်အိန္ဒိယ - မထ္ၜး ပရေင်စိန်ခေါ် ဇၞော် အိုတ် သွက် တိုင်ပ္ကဴ 11.1။]] == ၆။ အဆက်အစပ် ကု တိုင်ပ္ကဴ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Interlinkages with other SDGs) == SDG 11 ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု တိုင်ပ္ကဴ SDGs တၞဟ်ဂမၠိုင် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် - # '''SDG 1 (ဟွံမဲ ကု ပရေင်ဒိုက်ဂတ်):''' ဖန်ဇန် သ္ၚိဌာန် မနွံ ၚုဟ်မး အောန် ဂှ် ဒှ် အရာ မကဵု ဖဵု သွက်ဂွံ ယှောတ် ဖအောန် ပရေင်ဒိုက်ဂတ် ရ။ # '''SDG 6 (ဍာ် သ္အးဇ္ၚး ကေုာံ ပရေင်သ္အးဇ္ၚး):''' ဍုင် မတန်တဴ ဒး ဖန်ဇန် ဍာ် ဇွောဝ် ကေုာံ စွံ ပတိတ် ကပေါတ် ဍာ် ပရေအ် (Sanitation) မနွံကဵု စံနှုန်း ခိုဟ် ရ။ # '''SDG 7 (ဒြဟတ် သ္အးဇ္ၚး):''' စကာ ပၟတ် တ္ၚဲ (Solar) ကေုာံ ဒြဟတ် ကျာ ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော် တအ် သွက်ဂွံ ဖအောန် ဓါတ် ယက် ရ။ # '''SDG 13 (ပရေင်ချဳဓရာင် ရာသဳဥတု):''' ဍုင် ဇၞော် တအ် ဒး ပြံင်လှာဲ သၞောတ် ပလံင်ဗစိုပ် ညံင် ဂွံ ဒှ် သၞောတ် ဓါတ်လလဳ (Electric vehicles) သွက်ဂွံ ယှောတ် ဓါတ် ကာဗောန် ရ။<ref name="ic_su">{{cite journal |last=Elmqvist |first=T. |title=Urbanization, Habitat Loss and Biodiversity Decline |journal=Urban Ecology |year=2013 |pages=135–142}}</ref> == ၇။ လွပ် ကေုာံ ပရေင်ကၠောန်ဗက် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ (Implementation in Asia and Myanmar) == ဒေသ အာရှ ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မနွံကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင် (Urbanization rate) မပြဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ * '''ဍုင် သိင်္ဃပူ (Singapore):''' ဒှ် ဥပမာ ဍုင် မတန်တဴ (Sustainable smart city) မခိုဟ် အိုတ် မွဲ၊ မနွံကဵု ဒၞာဲ သၚေက် (Greenery) အပ္ဍဲ အဆောက်အအုံ ကေုာံ သၞောတ် ကွဳစက် ပလံင်ဗစိုပ် ညးဍုင်ကွာန် (MRT) မခိုဟ် ဗွဲမလောန် ရ။ * '''ဍုင်ဗၟာ (Myanmar):''' ဍုင် ဇၞော် မပ္တံကဵု လ္ဂုင် (Yangon) ကေုာံ မာန္တလေ (Mandalay) တအ် ဆဵုဂဗ ဒၟံင် ပြသၞာ သ္ၚိဌာန် လတူ ဂၠံင် (Squatters)၊ စွံ ပတိတ် အမှိုက် ဟွံမဲ ကု စံနှုန်း၊ ကေုာံ သၞောတ် ကွဳစက် ဍုင် မလီုလာ် ဒၟံင် ရ။ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင် ဟွံညိင်ဝတ် (Political instability) ဂှ် သီု ပကဵု ညံင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် SDG 11 ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ သ္ဒး ဒေါအ် ဇူ အာ လက္ကရဴ သၞာံ ၂၀၂၁ ရ။ == ၈။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ သဘာဝ ပွဳပွူ ကေုာံ မၞိဟ် (Environmental and Social Impacts) == ပရေင်သြိုင်ခၞံ ဍုင် မဟွံတန်တဴ ဂှ် ကဵု ဖဵု ပရေအ် လတူ သဘာဝ ပွဳပွူ ဗွဲမလောန် - * '''Loss of Biodiversity (ပရေင်ဆောမ်လေင် ဇဳဝဗေဒ):''' ခါဲ ပတိတ် တိ ဂြိုပ် သွက်ဂွံ သြိုင် ဍုင် (Urban sprawl) ဂှ် ပလီု ထောအ် ဒၞာဲ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၞံ ဆု တအ် မပဒတဴ ရ။ * '''Urban Heat Island Effect (ဖဵု ဍုင် ဂမ္တဴ):''' အဆောက်အအုံ ကောန်ကရစ် ကေုာံ ဂၠံင် ကတ္တရာ တအ် အုပ် ဓါတ်ဂမ္တဴ နူ တ္ၚဲ တုဲ ပကဵု ညံင် ဓါတ်ဂမ္တဴ ပ္ဍဲ ဍုင် သၠုင် နူကဵု ဒေသ ရးမနိဂီု ၃-၄ အံင်သာ စေန်တဳဂရိတ် (Celsius) ရ။ * '''Social Inequality (ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် မၞိဟ်):''' မၞိဟ် သိုက် တအ် ပဒတဴ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မနွံကဵု ဂီုကၠီု၊ တုဲ မၞိဟ် ဒိုက် တအ် ဒး ပဒတဴ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဇိုင် ၜဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒၞာဲ မနွံကဵု ဘဲ သဘာဝ မာန် ရ။ == ၉။ ပရေင်ပံင်တဲ ကေုာံ သြန်ဘဏ္ဍာ (Partnerships and Financing) == သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး SDG 11 ဏအ်၊ သြန်ဘဏ္ဍာ (Financing) ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ရ။ * ကုလသမဂ္ဂ တော် လဝ် ဒဒှ်ရ သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ အခြေခံ အဆောက်အအုံ ဍုင် မတန်တဴ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ်၊ ဒး စကာ သြန် ၜိုတ် ၄.၅ တြဳလဳယောန် ဒဝ်လာ (US$ 4.5 Trillion) ဇၟာပ် သၞာံ ရ။ * ဘဏ် ဂၠးတိ (World Bank)၊ ဘဏ် ဇၞော်မောဝ် အာရှ (ADB) ကေုာံ အလဵုအသဳ ဍုင် တအ် ဒး ပံင်တဲ ကု ကဏ္ဍ ပုဂ္ဂလိက (Private sector) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သြန် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု တအ် ဏအ် ရ။ * ပရေင်ပါလုပ် ညးဍုင်ကွာန် (Community participation) လေဝ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ဍုင် ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ပၟိက် ဒေသ အပိုင် ရ။<ref name="adb_urban">{{cite web |url=https://www.adb.org/sectors/urban-development/main |title=Urban Development in Asia |publisher=Asian Development Bank |access-date=15 October 2023}}</ref> == ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) == တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၁ (SDG 11) ဝွံ ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မကိစ္စဇၞော် မွဲ သွက် အနာဂတ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ ဍုင် ဇၞော် တအ် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မဖန်ဗဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic hubs) ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဟွံအုပ်ဓုပ် ဍေဟ် ဗွဲမခိုဟ် မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် ဒၞာဲ မဖန်ဗဒှ် ပရေင်လီုလာ် သဘာဝ ပွဳပွူ ကေုာံ ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် မၞိဟ် မာန် ရ။ ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ပရေင်စကာ နည်းပညာ (Technology) ကေုာံ ဍုင် စမၠး (Smart cities) သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် သၞောတ် ပလံင်ဗစိုပ်၊ ဒြဟတ် ကေုာံ အမှိုက် တအ် ဂှ် ဒှ် အရာ မသ္ဒး ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရောင်။ သွက် ဍုင် မဒိုက်ဂတ် တအ်၊ ပရေင်စကာ ကပေါတ် သဘာဝ၊ ပရေင်ထိင်ဒဝ် တိ ဍုင် ကေုာံ အခေါင်အရာ သ္ၚိဌာန် သွက် ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒှ် အရာ မဒး ဂစာန် ရေင်တၠုင် ကၠာ အိုတ် ရောင်။ == နိဿဲဂမၠိုင် == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (Sustainable Development Goals) * [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate Change) * [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) * [[ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင်]] (Urbanization) * [[သဘာဝ ပွဳပွူ]] (Environment) {{Navbox | name = Sustainable Development Goals | title = [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] ကုလသမဂ္ဂ (UN Sustainable Development Goals) | listclass = hlist | state = autocollapse | group1 = တိုင်ပ္ကဴဂမၠိုင် (SDGs) | list1 = * [[SDG 1|1. ဟွံမဲ ကု ပရေင်ဒိုက်ဂတ်]] (No Poverty) * [[SDG 2|2. ဟွံမဲ ကု ပရေင်ကၠောဝ်ဗျဵု]] (Zero Hunger) * [[SDG 3|3. ပရေင်ထတ်ယုက် ခိုဟ်]] (Good Health) * [[SDG 4|4. ပရေင်ပညာ ခိုဟ်]] (Quality Education) * [[SDG 5|5. ညဳသၟဟ် ဇာတ်]] (Gender Equality) * [[SDG 6|6. ဍာ် သ္အးဇ္ၚး]] (Clean Water) * [[SDG 7|7. ဒြဟတ် သ္အးဇ္ၚး]] (Clean Energy) * [[SDG 8|8. ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ခိုဟ်]] (Economic Growth) * [[SDG 9|9. စက်မှု ကေုာံ အခြေခံ]] (Industry & Infrastructure) * [[SDG 10|10. ဖအောန် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ်]] (Reduced Inequalities) * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၁|11. ဍုင် မတန်တဴ]] (Sustainable Cities) * [[SDG 12|12. ထုတ်လုပ် ကေုာံ စကာ မတန်တဴ]] (Responsible Consumption) * [[SDG 13|13. ပရေင်ချဳဓရာင် ရာသဳဥတု]] (Climate Action) * [[SDG 14|14. ဂျိုင်တန်တဴ သၟဝ် ဍာ်]] (Life Below Water) * [[SDG 15|15. ဂျိုင်တန်တဴ လတူ တိ]] (Life on Land) * [[SDG 16|16. ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ တရားမျှတ]] (Peace & Justice) * [[SDG 17|17. ပံင်တဲ သွက် တိုင်ပ္ကဴ]] (Partnerships) }} [[Category:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ]] [[Category:ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ]] [[Category:သဘာဝ ပွဳပွူ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်]] [[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ]] obc862h54e2zhspbp3kb6p58xkq57xy 0 12031 57675 2026-10-08T10:17:13Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "'''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၂''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goal 12'' ဟွံသေင်မ္ဂး '''SDG 12''') ယၟုပေင်ပေင် '''ပရေင်စကာ ကေုာံ ပရေင်ဖန်ပတိတ် မနွံကဵု တာလျိုင်''' (Responsible Consumption and Production) ဝွံ..." 57675 wikitext text/x-wiki '''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၂''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goal 12'' ဟွံသေင်မ္ဂး '''SDG 12''') ယၟုပေင်ပေင် '''ပရေင်စကာ ကေုာံ ပရေင်ဖန်ပတိတ် မနွံကဵု တာလျိုင်''' (Responsible Consumption and Production) ဝွံ ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မရနုက်ကဵု (၁၂) ပ္ဍဲကဵု လၟိဟ် တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ (၁၇) သာ် မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (United Nations) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ သဘာဝ ပွဳပွူ အလုံ ဂၠးတိ ရ။<ref name="un2015">{{cite web |title=Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development |url=https://sdgs.un.org/2030agenda |publisher=United Nations |year=2015 |access-date=8 October 2026}}</ref> အဓိက တင်ရန်တၟအ် SDG 12 ဝွံ ဒှ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ညံင် ပရေင်စကာ သယံဇာတ (Resource consumption) ကေုာံ ပရေင်ဖန်ပတိတ် ကပေါတ် (Production) ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ဂွံ နွံ ကဵု ပရေင်တန်တဴ (Sustainability)၊ သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖအိုတ် ပရေင်လီုလာ် သဘာဝ၊ ကေုာံ သွက်ဂွံ သၠုင် ပတိုန် ဍာ်ဒကေဝ် ဇၟာပ် မၞိဟ် နကဵု ကပေါတ် မအောန် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ တိုင်ပ္ကဴ ဏအ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက (၁၀) ကဏ္ဍ ဗွဲမလှဲလး ရ။ [[File:Sustainable Development Goal 12.png|thumb|right|300px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၂ (SDG 12) မဆေင်ကဵု ပရေင်စကာ ကေုာံ ပရေင်ဖန်ပတိတ် မနွံကဵု တာလျိုင်။]] == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) == SDG 12 ဝွံ ကဵု လဝ် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ "သ္ဒး ဖန်ဗဒှ် ညံင် ပရေင်ဖန်ပတိတ် ကေုာံ ပရေင်စကာ မနွံကဵု တန်တဴ (Ensure sustainable consumption and production patterns)" ရ။ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် လၟုဟ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမလောန် တုဲ ပရေင်စကာ သယံဇာတ သဘာဝ လေဝ် လောန်ၜက် အာ နူကဵု အစောံသတ္တိ ဂၠးတိ မာန် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ရ။ ယဝ်ရ လၟိဟ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ စိုပ် အာ ၉.၆ ဗဳလဳယာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၅၀ မ္ဂး၊ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်စကာ ကပေါတ် နကဵု အကာဲအရာ လၟုဟ် ဏအ် ဂှ် ဒး စကာ သယံဇာတ မတုပ် ကဵု ဂၠးတိ (၃) မ ရောင် ဂး လဝ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ တိုင်ပ္ကဴ ဏအ် အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် စကာ ကပေါတ် (Consumer behavior)၊ ပရေင်ဖအောန် စၞစ မလီုလာ် (Food waste)၊ ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ခိုဟ်ဟ် လတူ ဓါတ် ဂျာတ် ကေုာံ ကပေါတ် မလီုလာ် (Waste management) ရ။ == ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ သဇိုင် (History and Background) == ပရေင်အာရီုစွံ လတူ ပရေင်စကာ ကေုာံ ဖန်ပတိတ် မတန်တဴ ဏအ် ဝွံ စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပေါဲကောံသန္နိပါတ် သဘာဝ ပွဳပွူ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ကုလသမဂ္ဂ (Earth Summit) ပ္ဍဲ ဍုင်ရဳအဝ် (Rio de Janeiro) သၞာံ ၁၉၉၂ တေအ် ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ပေါဲကောံသန္နိပါတ် Rio+20 သၞာံ ၂၀၁၂ ဂှ် ညးတအ် ပဒတန် လဝ် "သၞောတ်လဒက်ပတန် ၁၀ သၞာံ သွက် ပရေင်စကာ ကေုာံ ဖန်ပတိတ် တန်တဴ" (10-Year Framework of Programmes on Sustainable Consumption and Production - 10YFP) ရ။ ကြဴနူ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် လ္ၚီသၞာံ (Millennium Development Goals - MDGs) အာစိုပ် ဒတုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ်၊ ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ တအ် ဆက် ဒက်ပတန် SDG 17 သာ် တုဲ ပရေင်စကာ သယံဇာတ ဏအ် ပါလုပ် ကၠုင် နဒဒှ် SDG 12 ပ္ဍဲကဵု အစဳအဇန် ၂၀၃၀ (Agenda 2030) ရ။<ref name="sdgreport23">{{cite book |title=The Sustainable Development Goals Report 2023 |publisher=United Nations |year=2023 |url=https://unstats.un.org/sdgs/report/2023/}}</ref> == ၃။ တိုင်ပ္ကဴ အဓိကဂမၠိုင် (Core Targets 12.1 - 12.8) == SDG 12 ဝွံ နွံကဵု တိုင်ပ္ကဴ သီးသန့် (Targets) သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် အတိုင် အစဳအဇန် အဓိက ရ - {| class="wikitable" |+ ပ္ၚံက် ထ္ၜး တိုင်ပ္ကဴ အဓိက (Core Targets) သွက် SDG 12 |- ! တိုင်ပ္ကဴ ! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် |- | '''12.1''' | ရေင်တၠုင် စကာ သၞောတ်လဒက်ပတန် ၁၀ သၞာံ (10YFP) သွက် ပရေင်စကာ ကေုာံ ဖန်ပတိတ် တန်တဴ အလုံ ဂၠးတိ။ |- | '''12.2''' | နာပ်စိုပ် သၞာံ ၂၀၃၀ မ္ဂး သ္ဒး ထိင်ဒဝ် ကေုာံ စကာ သယံဇာတ သဘာဝ ဗွဲမနွံကဵု အစောံသတ္တိ (Efficient use of natural resources)။ |- | '''12.3''' | နာပ်စိုပ် သၞာံ ၂၀၃၀ မ္ဂး သ္ဒး ဖအောန် ဖအိုတ် စၞစ မလီုလာ် (Food waste) လပါ် ကဝက် (50%) ပ္ဍဲ လတူ သၞောတ် ပရေင်သွံရာန် ကေုာံ စကာ။ |- | '''12.4''' | စိုပ် သၞာံ ၂၀၂၀ မ္ဂး သ္ဒး ထိင်ဒဝ် ဓါတ် ဂျာတ် ကေုာံ ကပေါတ် စွံပတိတ် တအ် ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ် ဂၠးတိ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပွဳပွူ။ |- | '''12.5''' | နာပ်စိုပ် သၞာံ ၂၀၃၀ မ္ဂး သ္ဒး ဖအောန် လၟိဟ် ကပေါတ် မထောအ် (Waste generation) နကဵု နဲကဲ ဖအောန် (Prevention)၊ ဖအောန် စကာ (Reduction)၊ ကလေင်စကာ (Recycling) ကေုာံ ကလေင်ဖန် (Reuse)။ |- | '''12.6''' | ဗတိုက်ဖ္အောဝ် ကု ကမ္မဏဳ ဇၞော်ဇၞော် တအ် ညံင် ဂွံ စကာ နဲကဲ တန်တဴ ကေုာံ ပၠောပ် စရင် တင်ဂၞင် တန်တဴ ပ္ဍဲ လိက်စရင် ညးတအ် (Sustainability reporting)။ |- | '''12.7''' | သၠုင် ပတိုန် ပရေင်ရာန် ကပေါတ် သၟိင်ဍုင် (Public procurement practices) မနွံကဵု တန်တဴ အတိုင် သၞောဝ် ဍုင် ကေုာံ ဂၠးတိ။ |- | '''12.8''' | နာပ်စိုပ် သၞာံ ၂၀၃၀ မ္ဂး သ္ဒး ညံင် မၞိဟ် ဂမၠိုင် ဂွံ တီကၠိုဟ် ကေုာံ ကလိဂွံ ပရိုင် ဆေင်ကဵု နဲကဲ ဂျိုင်လမျီု တန်တဴ (Sustainable lifestyles)။ |} == ၄။ တိုင်ပ္ကဴ သွက် ပရေင်ရီုဗင် (Means of Implementation Targets 12.A - 12.C) == ပါဲနူ တိုင်ပ္ကဴ အဓိက တအ် တုဲ၊ SDG 12 သီု နွံကဵု တိုင်ပ္ကဴ သွက်ဂွံ ရီုဗင် ကေုာံ ထံက်ပင် ပရေင်ကမၠောန် (Means of implementation) ပိ သာ် ရ - * '''12.A (ပရေင်ထံက်ပင် နည်းပညာ):''' ထံက်ပင် ကဵု ဍုင် မဇၞော်မောဝ် ဒၟံင် (Developing countries) တအ် ညံင် ဂွံ သၠုင် ပတိုန် အစောံသတ္တိ သိပ္ပံ ကေုာံ နည်းပညာ သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဇရေင် သၞောတ် ဖန်ပတိတ် တန်တဴ။ * '''12.B (ပရေင်စမ်ၜတ် ဇၞော်မောဝ် ဍုင်ကၟုဲ):''' ဖန်ဗဒှ် ကေုာံ စကာ ကပေါတ် သွက်ဂွံ ၜတ် ကၞာတ် ဖဵုသက်ရောက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ ပရေင်အာတရဴ (Sustainable tourism) မဖန်ဗဒှ် ကမၠောန် ကေုာံ မင်မဲ ယေန်သၞာင်। * '''12.C (ပရေင်ဖအောန် သြန်ထံက်ပင် ကၠေင်ကျောက်):''' ပလေဝ် ပလေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပလီု ထောအ် သၞောတ် သြန်ထံက်ပင် (Fossil fuel subsidies) မပကဵု ညံင် ဂွံ စကာ သယံဇာတ ဂၠိုင် အာ နူ အပိုင်အခြာ ဍေဟ် (Market distortions)၊ ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု အကာဲအရာ သဘာဝ ဍုင်ဂှ် ဂှ်။ [[File:Food waste in a garbage bin.jpg|thumb|left|250px|ပရေင်ဖအိုတ် စၞစ (Food waste) ပ္ဍဲ လတူ ဂၠးတိ မဒှ် ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် SDG 12။]] == ၅။ ပရေင်စကာ သယံဇာတ ကေုာံ အစောံသတ္တိ (Resource Use and Efficiency) == ပ္ဍဲကဵု သၞာံ မလောန် ကၠုင် တအ် ဂှ်၊ ပရေင်စကာ ကပေါတ် သဘာဝ (Material footprint) ပ္ဍဲ ဂၠးတိ သၠုင် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။ လၟိဟ် ကပေါတ် မစကာ ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန် စက်၊ သြိုင်ခၞံ ကေုာံ ကမၠောန် ဗ္ၚ တအ် ဂှ် ဇၞော် အာ နူကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ လၟိဟ် မၞိဟ် ဏီ ရ။ သွက်ဂွံ သောင် အာ ပြသၞာ ဏအ်၊ SDG 12 ကဵု အာရီု လတူ ပရေင်ပါ်ခြာ အကြာ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်လီုလာ် သဘာဝ (Decoupling economic growth from environmental degradation) ရ။ နကဵု လညာတ် ဏအ် မ္ဂး သ္ဒး ဖန်ပတိတ် ကပေါတ် မနွံ ဍာ်ဒကေဝ် သၠုင် နကဵု သယံဇာတ မအောန် (Doing more and better with less) ร။<ref name="worldbank2018">{{cite book |last=Kaza |first=Silpa |author2=Yao, Lisa C. |author3=Bhada-Tata, Perinaz |author4=Van Woerden, Frank |title=What a Waste 2.0: A Global Snapshot of Solid Waste Management to 2050 |publisher=World Bank |year=2018 |url=https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/30317}}</ref> == ၆။ ပရေင်ဖအောန် ဖအိုတ်စၞစ (Reduction of Food Waste) == အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ SDG 12 ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဖအောန် ဖအိုတ် စၞစ (Target 12.3) ရ။ အတိုင် စရင် ကုလသမဂ္ဂ မ္ဂး၊ စၞစ မဖန်ပတိတ် လဝ် အလုံ ဂၠးတိ ၜိုတ် မွဲ ဂအုံ ပိ ဂအုံ (1/3) ဟွံသေင်မ္ဂး ၜိုတ် ၁.၃ ဗဳလဳယာန် တန် ဂှ် ဒး ဒုင် ထောအ် ပ္ဍဲ ဇၟာပ် သၞာံ ရ။ စၞစ မလီုလာ် ဏအ် ဝွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု အဆံင် နာနာ - * '''ပရေင်လီုလာ် ကၠာ ဟွံစိုပ် ဖျာ (Food loss):''' လီုလာ် ပ္ဍဲ အခိင် ရိတ်သိမ်း (Harvesting)၊ ပရေင်သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး၊ ကေုာံ ပ္ဍဲ သိုလှောင်ရုံ (Storage)၊ ဗွဲမဂၠိုင် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် မဇၞော်မောဝ် ဒၟံင် တအ်။ * '''ပရေင်ထောအ် စၞစ (Food waste):''' လီုလာ် ပ္ဍဲ အခိင် စကာ ပ္ဍဲ ဖျာ၊ သ္ၚိ ဌာန်၊ ကေုာံ ရုင် စၞ (Restaurants)၊ ဗွဲမဂၠိုင် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် ပိုန်ဒြပ် သၠုင် (Developed countries) တအ် ရ။ သွက်ဂွံ သောင် ပြသၞာ ဏအ် ဂှ် ဒး ပခိုဟ် ပတိုန် သၞောတ် [[ပရေင်တဵုလွဳ]]၊ သၞောတ် ပလံင် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အခိုက် စၞ မၞိဟ် တအ် ရ။<ref name="unep2021">{{cite book |title=Food Waste Index Report 2021 |publisher=United Nations Environment Programme (UNEP) |year=2021 |url=https://www.unep.org/resources/report/unep-food-waste-index-report-2021}}</ref> == ၇။ စက်ဝိုင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Circular Economy and Waste Management) == သွက်ဂွံ နာပ်စိုပ် Target 12.5 မ္ဂး၊ လညာတ် "စက်ဝိုင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်" (Circular Economy) ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ရ။ သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တြေံ (Linear economy - "ကေတ်-ကၠောန်-ထောအ်") ဂှ် ဟွံကိတ်ညဳ ကု ပရေင်တန်တဴ ရ။ စက်ဝိုင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု သဇိုင် "3Rs": # '''Reduce (ဖအောန် စကာ):''' ဖအောန် လၟိဟ် ကပေါတ် မစကာ နူ တမ်။ # '''Reuse (ကလေင်စကာ):''' စကာ ကပေါတ် မွဲ မွဲ လၟိဟ် ဂၠိုင်င် အလန် ကၠာ ဟွံထောအ်။ # '''Recycle (ကလေင်ဖန်):''' ကေတ် ကပေါတ် မထောအ် လဝ် တအ် တုဲ ကလေင် ကၠောန် ကပေါတ် တၟိ။ ပါဲနူ ဂှ် တုဲ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကပေါတ် အီလက်ထရွန်နစ် မထောအ် (E-waste) လေဝ် ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော် မွဲ မဒး ဆက် ဖြေရှင်း ဒၟံင် ရ။ == ၈။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပွဳပွူ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Environmental and Climate Impacts) == SDG 12 ဝွံ နွံ ပရေင်ဆက်စပ် သြဇာ ဗွဲမဇၞော် ကု တိုင်ပ္ကဴ တၞဟ် တအ် ဗီုကဵု SDG 13 (ရာသဳဥတု)၊ SDG 14 (လမျီု သၟဝ် ဍာ်) ကေုာံ SDG 15 (လမျီု လတူ တိ) ရ။ * '''ဓါတ် ဂျာတ် (Chemicals):''' ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဓါတ် ဂျာတ် မလီုလာ် (Target 12.4) ဂှ် စဵုဒၞာ ဟွံဂွံ ကဵု ဍာ် ကေုာံ တိ ကၠိခ္ဍက်။ * '''ပရေင်ဖန်ပတိတ် စၞ (Food production):''' ကဏ္ဍ တဵုလွဳ ကေုာံ ဖန်ပတိတ် စၞ ဝွံ ပတိတ် ဓါတ် ကာဗောန် (Greenhouse gas emissions) ၜိုတ် ၂၆% လတူ ဂၠးတိ ရ။ ယဝ် ဖအောန် စၞ လီုလာ် မ္ဂး ဓါတ် ကာဗောန် လေဝ် ယှောတ် စှ်ေ အာ မာန် ရ။<ref name="ritchie2020">{{cite web |last=Ritchie |first=Hannah |author2=Roser, Max |title=Environmental impacts of food production |work=Our World in Data |year=2020 |url=https://ourworldindata.org/environmental-impacts-of-food |access-date=8 October 2026}}</ref> == ၉။ တိုင်ပ္ကဴ စပ်ကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် (Economic and Corporate Responsibilities) == ကဏ္ဍ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သုဂ္ဂလိက (Private sector) ဝွံ နွံ တာလျိုင် ဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ နာပ်စိုပ် SDG 12 ရ။ Target 12.6 ဝွံ ဗတိုက်ဖ္အောဝ် ညံင် ကမ္မဏဳ တအ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ သၞောတ် ကမၠောန် ညးတအ် ရ။ * '''ESG (Environment, Social, Governance):''' ကမ္မဏဳ တအ် ဒး ပၠောပ် စရင် တင်ဂၞင် ပရေင်တန်တဴ (Sustainability reporting) လတူ ကမၠောန် ညးတအ်။ * '''ပရေင်ရာန် ကပေါတ် အလဵုအသဳ (Public Procurement):''' အလဵုအသဳ တအ် ဒှ် ညးရာန် ကပေါတ် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ မွဲ ဍုင် ဍုင် (ၜိုတ် ၁၀-၁၅% ဂျဳဒဳပဳ)။ ယဝ် အလဵုအသဳ တအ် ရုဲစှ် ရာန် ကပေါတ် မမင်မဲ သဘာဝ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ကမ္မဏဳ တအ် ဒး ပြံင်လှာဲ ပရေင်ဖန်ပတိတ် ညးတအ် မာန် ရ။ == ၁၀။ အကာဲအရာ စိန်ဂစာန် ကေုာံ အနာဂတ် (Challenges and Future Outlook) == သွက်ဂွံ နာပ်စိုပ် SDG 12 ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၃၀ ဂှ် ဒး ဆက် ဒုင် စိန်ဂစာန် (Challenges) နာနာ သာ် ဏီ ရ - * '''ပရေင်ပါ်ခြာ ဍုင် (Global North vs South):''' ဍုင် မဇၞော်မောဝ် တုဲ (Developed countries) တအ် စကာ သယံဇာတ ဂၠိုင် အိုတ် တုဲ၊ ဍုင် မဇၞော်မောဝ် ဒၟံင် တအ် ဒး ဒုင် ဖဵုသက်ရောက် လတူ သဘာဝ ညးတအ် ရ။ ဒး ဖန်ဗဒှ် ညံင် ဂွံ နွံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် (Equity)။ * '''အကာဲအရာ ကိုဝ်ဗေတ်-၁၉ (COVID-19 Impact):''' ယဲ ကပ် ကိုဝ်ဗေတ်-၁၉ ပကဵု ညံင် လၟိဟ် ကပေါတ် ပလာတ်သတစ် ဟွံကလေင်စကာ (Single-use plastics) ဇၞော် တိုန် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ဖျာ စၞ။ အနာဂတ် သွက် SDG 12 ဝွံ တန်တဴ လတူ ပရေင်ပါလုပ် သီုဖအိုတ် (Governments, Businesses, and Individuals) ร။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်တီကၠိုဟ် ညးဍုင်ကွာန် (Target 12.8) ညံင် ဂွံ ရုဲစှ် ကပေါတ် ဍာံပြ ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဂၠးတိ ဏအ် ဇရေင် ပရေင်တန်တဴ ရ။<ref name="un2015" /> == နိဿဲဂမၠိုင် (References) == <references /> == ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် == * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (Sustainable Development Goals) * [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change) * [[ပရေင်မင်မဲ ပွဳပွူသဘာဝ]] (Environmental conservation) * [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) {{Navbox | name = Sustainable Development Goals | title = တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင် (Sustainable Development Goals - SDGs) | listclass = hlist | state = autocollapse | list1 = * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁|၁ (ဟွံမဲ ပရေင်ဒိုက်ဂတ်)]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၂|၂ (ဟွံမဲ ပရေင်ကၠောဝ်ဗျဵု)]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၃|၃ (ပရေင်ထတ်ယုက် ခိုဟ်)]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၄|၄ (ပရေင်ပညာ ခိုဟ်)]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၅|၅ (ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဂျေန်ဒါ)]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၆|၆ (ဍာ် သ္အးဇ္ၚး ကေုာံ ပရေင်သ္အးဇ္ၚး)]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၇|၇ (ဒြဟတ် မတန်တဴ)]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၈|၈ (ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ်)]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၉|၉ (ကဏ္ဍ စက် ကေုာံ အခြေခံအဆောက်အအုံ)]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၀|၁၀ (ဖအောန် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ်)]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၁|၁၁ (ဍုင် မတန်တဴ)]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၂|၁၂ (ပရေင်စကာ ကေုာံ ဖန်ပတိတ် တာလျိုင်)]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၃|၁၃ (ကမၠောန် ရာသဳဥတု)]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၄|၁၄ (လမျီု သၟဝ် ဍာ်)]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၅|၁၅ (လမျီု လတူ တိ)]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၆|၁၆ (ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ သၞောဝ်ဓဝ်)]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၇|၁၇ (ပရေင်ပံင်ကောံ သွက် တိုင်ပ္ကဴ)]] }} [[Category:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ]] [[Category:ပရေင်မင်မဲ ပွဳပွူသဘာဝ]] [[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] 33abd15cjhz6btmnkdai6c4kgwxpt9s 0 12032 57676 2026-10-08T10:21:07Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "[[File:Sustainable Development Goal 13Climate.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၃ (SDG 13) မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]]]] '''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၃''' (အင်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goal 13'..." 57676 wikitext text/x-wiki [[File:Sustainable Development Goal 13Climate.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၃ (SDG 13) မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]]]] '''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၃''' (အင်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goal 13'', ဟွံသေင်မ္ဂး '''SDG 13''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''Global Goal 13''') ဝွံ ဒှ်တိုင်ပ္ကဴ မဆေင်စပ် ကုပရေင်ကမၠောန် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကေုာံ ဖအောန်ဖျေဟ် ပြသၞာ [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate Change) ရ။ တိုင်ပ္ကဴဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲအကြာ [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] သီုဖအိုတ် ၁၇ သာ် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သဘင်သဳကၠဳဇၞော် [[ကုလသမဂ္ဂ]] ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ ရ။ တင်ရန်တၟအ် တိုင်ပ္ကဴ ၁၃ အဓိကဂှ် ဒှ်သွက်ဂွံ "ကေတ်အရေဝ် ကေုာံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန် မွဲတဲဓဝ် သွက်ဂွံ ပသောင်ကလး ပြသၞာ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု ကေုာံ အန္တရာဲ မကတဵုဒှ်ကၠုင် နူရာသဳဥတုဂမၠိုင်" ရ။<ref name="UN2015">{{cite web|title=Sustainable Development Goal 13: Climate Action|url=https://sdgs.un.org/goals/goal13|publisher=United Nations|access-date=2026-10-08}}</ref> ပြသၞာ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတုဝွံ ဒှ်ပြသၞာ မဇၞော်အိုတ် သွက်ဂၠးတိပိုဲ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်ရ။ ယဝ်ရ ဟွံစဵုဒၞာမ္ဂး အန္တရာဲ သဘာဝ မပ္တံကဵု ဗြဲကျာ ဇၞော်မောဝ်၊ ဍာ်ဒဳ၊ တိကှ်၊ ကေုာံ ဍာ်မှာသၟိတ် ကတဵုဇၞော်ကၠုင် ဍေံမာန် ပလီုပလာ်ထောံ ပရေင်မံင်စံင် ညးဍုင်ကွာန် အလုံဂၠးတိမာန်ရ။ တိုင်ပ္ကဴ ၁၃ ဝွံ ဒှ်အဓိက တိုင်ပ္ကဴ မဒးဗဂေတ်စက် ညံင်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ပ္တိတ် [[ဓါတ်ကာဗောန်]] ကေုာံ ဒက်ပတန် ပရေင်ဒုင်ဒဝ် သွက်ပြသၞာ အနာဂတ်ရ။ == ၁။ နိဒါန် == တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၃ (SDG 13) ဝွံ မံက်ဂတှ်ေကၠုင် သွက်ဂွံ ကေတ်တာလျိုင် ပရေင်ရာသဳဥတု ပ္ဍဲဂၠးတိ။ လညာတ် ကေုာံ ကမၠောန် မဆေင်ကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတုဝွံ ဒှ်အရာ မဟွံမာန် ဟွံကၠောန် ဟွံဂွံ သွက် ဇၟာပ်ဇၟာပ် [[ဍုင်]] ရ။ အလဵုအသဳ၊ ဂကောံအလဵုအသဳ-ဟွံသေင် (NGOs)၊ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ကမ္ပဏဳဂမၠိုင် သ္ဒးပါလုပ် ပ္ဍဲပရေင်ကမၠောန်ဏအ် သီုဖအိုတ်ရ။<ref name="Agenda2030">{{cite web|title=Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development|url=https://sdgs.un.org/2030agenda|publisher=United Nations General Assembly|year=2015}}</ref> နကဵု သၞောဝ် လဒက်ပတန် ကုလသမဂ္ဂ မ္ဂး ရာသဳဥတု မပြံင်လှာဲကၠုင်ဒၟံင် အခိင်လၟုဟ်ဝွံ ဟိုတ်နူကဵု ကမၠောန် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ ဒဒှ်မပ္တိတ် ဓါတ်ကာဗောန် နူကဵု စက်ယန္တရား، ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေင်သြိုင်ခၞံဂမၠိုင် ဒှ်ဟိုတ် အဓိကရ။ တိုင်ပ္ကဴ ၁၃ ဒှ်နဲကဲ သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ဂၠံင်တရဴ သွက် ဇၟာပ်ဍုင် ညံင်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် ဓါတ်ဂျာတ် (Greenhouse gases) ရ။ == ၂။ အကာဲအရာ သမိုင်း ကေုာံ ဒဒှ်လက္ကရဴ == ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒက်ပတန် SDG 13 ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ်၊ ပရေင်ရာသဳဥတု ဂၠးတိဝွံ ဒးဒုင် ထိင်ဒဝ်လဝ် နကဵု လိက်ကသုက် အခိင်ကိုပ်ကၠာ မပ္တံကဵု လိက်ကသုက် ကျဝ်တဝ် (Kyoto Protocol) ရ။ ဆဂး လိက်ကသုက် ကျဝ်တဝ် ဝွံ ဟွံအံင်ဇၞး ကွေံကွေံ ဟိုတ်နူ ဍုင်ဇၞော်ဇၞော် လ္ၚဵု ဟွံပါလုပ်။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ် သဘင်သဳကၠဳ ပရေင်ရာသဳဥတု (COP21) မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဍုင် [[ပါရဳ]] ဂှ် က္လိဂွံ တင်တုပ်စိုတ် မကော်စ [[လိက်ကသုက် ပါရဳ]] (Paris Agreement) ရ။<ref name="Paris">{{cite document|title=Paris Agreement|publisher=UNFCCC|year=2015}}</ref> လိက်ကသုက်ဏအ် ကေုာံ SDG 13 ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်ရ။ တင်ရန်တၟအ် လိက်ကသုက် ပါရဳ ဂှ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဂၠးတိ ညံင်ဟွံဂွံ ဇၞော်နူ ၂ ဒီဂရဳ သေလ်သဳယေတ် (2°C) တုဲ ယဝ်ရမာန်မ္ဂး ညံင်ဂွံ ထိင်လဝ် ပ္ဍဲ ၁.၅ ဒီဂရဳ (1.5°C) ရ။ SDG 13 ဝွံ ဒှ်စက်ယန္တရား သွက်ဂွံ ကော်ဆောဝ် ညံင်ဍုင်ဂမၠိုင် ဂွံကၠောန်ဗက် အတိုင် လိက်ကသုက် ပါရဳ ရ။ == ၃။ အဓိက တင်ရန်တၟအ်ဂမၠိုင် == တင်ရန်တၟအ် အဓိက နူကဵု တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၃ ဝွံ ဒှ်အရာ မဒးကၠောန်ပြဟ်ပြဟ် (urgent action) သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် အန္တရာဲ သဘာဝရ။ အဓိက တင်ရန်တၟအ်ဂှ် ပါ်လဝ် (၃) သာ်ရ - # ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် ဓါတ်ဂျာတ် (Mitigation): ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ပ္တိတ် ဓါတ်ကာဗောန် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဂၠးတိ။ # ပရေင်လွဳစ (Adaptation): စဳမံင် ကေုာံ ဗဂဵုလဟဵု သတ္တိ သွက်ဂွံ ဒုင်ဒဝ် ကဵု အန္တရာဲ ရာသဳဥတု မကတဵုဒှ်ကၠုင်မာန်။ # ပရေင်ဘဏ္ဍာ (Finance): ဍုင်မဇၞော်မောဝ်တအ် သ္ဒးကဵု အရီုအဗင် ဘဏ္ဍာ ကုဍုင်မဍိုန်လျ သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ ပရေင်စဵုဒၞာ ရာသဳဥတု။ == ၄။ တိုင်ပ္ကဴ ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး == တိုင်ပ္ကဴ ၁၃ ဝွံ ပါ်လဝ် တင်ရန်တၟအ် (Targets) သီုဖအိုတ် ၅ သာ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး (Indicators) သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် ပရေင်အံင်ဇၞးရ။ {| class="wikitable" |+ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး SDG 13 |- ! လၟိဟ် ! တင်ရန်တၟအ် (Target) ! စၞောန်ထ္ၜး (Indicator) |- | ၁၃.၁ (13.1) || ဇၞော်ပၟဝ် ပရေင်ဒုင်ဒဝ် ကေုာံ သတ္တိ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု ပ္ဍဲကဵု အလုံမွဲ ဍုင်နာနာ ကေုာံ သၞောတ်စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာဲ သဘာဝ။ || လၟိဟ် ဍုင် ကေုာံ လၟိဟ်မၞိဟ် မဒးဒုင်ဘဲအန္တရာဲ သဘာဝ၊ ကေုာံ ဍုင် မၞုံကဵု သၞောတ်ဝ် အစဳအဇန် စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာဲ။ |- | ၁၃.၂ (13.2) || ပၠုပ်စုတ် တင်သ္ဂုတ်စုတ် ရာသဳဥတု ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ အစဳအဇန် မဆေင်ကဵု ဍုင်။ || လၟိဟ် ဍုင် မၞုံကဵု သၞောဝ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ရာသဳဥတု ကေုာံ ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် ဓါတ်ဂျာတ်။ |- | ၁၃.၃ (13.3) || ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပညာ၊ လညာတ် သတိ ကေုာံ သတ္တိ အစောံစရာဲ ပ္ဍဲပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် ပြသၞာ ရာသဳဥတု။ || လၟိဟ် ဍုင် မဗ္တောန်ကဵု ပရေင်ပညာ ရာသဳဥတု ပ္ဍဲဘာ ကေုာံ ပရေင်ကဵုသတိ အလုံညးဍုင်ကွာန်။ |- | ၁၃.က (13.a) || ရေင်တၠုင် ကမၠောန် ပရေင်ဘဏ္ဍာ ကုလသမဂ္ဂ ($100 ဘဳလဳယာန် ဇၟာပ်သၞာံ သွက်ဍုင်ဇၞော်မောဝ်)။ || လၟိဟ် သြန် မကဵုဒါန် နူကဵု ဍုင်မဇၞော်မောဝ် သွက်ဂွံ ရီုဗင် ပရေင်ရာသဳဥတု ပ္ဍဲဍုင်မဍိုန်လျ။ |- | ၁၃.ခ (13.b) || ဇၞော်ပၟဝ် စက်ယန္တရား သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် လညာတ် မဆေင်ကဵု ရာသဳဥတု ပ္ဍဲဍုင် မဍိုန်လျအိုတ် ကေုာံ တကအ်ဍောတ်တ်။ || လၟိဟ် ပရေင်ရီုဗင် နကဵု နဲကဲပညာ ကေုာံ ဘဏ္ဍာ မပလံင်ဗစိုပ် ဇရေင် ဍုင်မဍိုန်လျ။ |} == ၅။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု ကေုာံ အန္တရာဲ == [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] ဝွံ ဗဒှ်ကဵု အန္တရာဲ ဗွဲမဂၠိုင် ကုဂၠးတိပိုဲရ။ အတိုင် လိက်ဒုင်စဳရေင် [[IPCC]] မ္ဂး၊ ဓါတ်ဂမ္တဴ ဂၠးတိ ကတဵုဇၞော်ကၠုင်ဒၟံင် ဇၟာပ်သၞာံတုဲ ဍာ်မှာသၟိတ်လေဝ် သၠုင်တိုန်ဒၟံင်ရ။<ref name="IPCC2021">{{cite book|title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis|publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC)|year=2021}}</ref> ဟိုတ်နူဏအ်တုဲ၊ ဘဲအန္တရာဲ သဘာဝ မပ္တံကဵု လဗိုတ်ကျာ၊ တိကှ်ဍာ်ကှ်၊ ဗြဲဇၞော်၊ ကေုာံ ဍာ်ဒဳ ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဂၠိုင်နူ အခိင်ကိုပ်ကၠာရ။ အန္တရာဲဏအ် ပလီုပလာ် ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ကမၠောန် ညးဍုင်ကွာန်တအ်တုဲ ဗဒှ်ကဵု ပရေင်ကၠောဝ်ဗျဵု ကေုာံ ပရေင်ယဲဘဲမာန်ရ။ ညးမဒးဒုင်ဘဲ အဓိကဂှ် ဒှ်ညးမဒိုက်ဂတ် ကေုာံ ညးမမံင် ပ္ဍဲဒေသ မဍိုန်လျတအ်ရ။ == ၆။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု SDG တၞဟ်ဂမၠိုင် == တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၃ ဝွံ ဒှ်တိုင်ပ္ကဴ မဆက်စပ်ဒၟံင် ကုတိုင်ပ္ကဴ တၞဟ်ဂမၠိုင် (SDGs) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဥပမာ - * '''[[SDG 1]] (ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ်)''' ကေုာံ '''[[SDG 2]] (ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် ကၠောဝ်ဗျဵု)''': ရာသဳဥတု ခိုဟ်မ္ဂး ပရေင်တဵုလွဳလေဝ် ခိုဟ်ကၠုင်တုဲ၊ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ကလိဂွံ စၞစ အာဟာရ ပေင်ပေင်မာန်ရ။ * '''[[SDG 7]] (ဒြဟတ် လျးတၟး မအးဇ္ၚး)''': သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် ပြသၞာ ရာသဳဥတုဂှ် သ္ဒးပြံင်လှာဲ စကာ ဒြဟတ် လျးတၟး နူကဵု တ္ၚဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ကျာ မဒှ်ဒြဟတ် မအးဇ္ၚးရ။ * '''[[SDG 11]] (ဍုင် မတန်တဴ)''': ဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင် သ္ဒးသြိုင်ခၞံ နကဵု နဲကဲ မဟွံပလီု သဘာဝ ကေုာံ မၞုံကဵု ပရေင်စဵုဒၞာ ရာသဳဥတု။ * '''[[SDG 14]] (ဘဝ သၟဝ်ဍာ်)''' ကေုာံ '''[[SDG 15]] (ဘဝ လတူတိ)''': သဘာဝ ဂၠးတိ (တိ ကေုာံ ဍာ်မှာသၟိတ်) ဝွံ ဒှ်အရာ မထိင်ဒဝ် ဓါတ်ကာဗောန် အဓိကရ။ == ၇။ ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် == သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် တိုင်ပ္ကဴ ၁၃ အံင်ဇၞးဂှ် ပရေင်ဘဏ္ဍာ (Finance) ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ်ရ။ ကုလသမဂ္ဂ ကေုာံ ဍုင်မဇၞော်မောဝ်တအ် ဒက်ပတန်လဝ် ဂကောံ ရန်ပုံငွေ ရာသဳဥတု အစိင် (Green Climate Fund) သွက်ဂွံ ကဵုအရီုအဗင် ကုဍုင်မဍိုန်လျရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် ဍုင်မဇၞော်မောဝ်တအ် သ္ဒးပကောံ သြန် ၁၀၀ ဘဳလဳယာန် ဒေါ်လာ ပ္ဍဲမွဲသၞာံ သွက်ဂွံ ရီုဗင် ဍုင်မဍိုန်လျ သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ ပရေင်စဵုဒၞာ ရာသဳဥတု ကေုာံ ပြံင်လှာဲ စကာ ဒြဟတ် မအးဇ္ၚးရ။ ဆဂး စဵုကဵု အခိင်လၟုဟ် လၟိဟ်သြန် မကဵုဒါန်ဏအ်ဝွံ ဟွံပေင် အတိုင် တင်ရန်တၟအ် ဏီရ။ == ၈။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ကဵုသတိ == တိုင်ပ္ကဴ ၁၃ ဝွံ ဗ္တိုက်ဖ္အောဝ် ညံင်ဂွံ ပၠုပ်စုတ် ပရေင်ပညာ ရာသဳဥတု ပ္ဍဲကဵု ဘာဗ္တောန်ပညာ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကဆံင်ရ။ သၟတ်တအ် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ယဝ်ရ နွံကဵု လညာတ် ကေုာံ သတိ မဆေင်ကဵု ပရေင်ရာသဳဥတုမ္ဂး ညးတအ် ဗိုင်ကၠောန် ကမၠောန် သွက်ဂွံ မင်မဲ သဘာဝ မာန်ရ။ ပရေင်ကဵုသတိ (Awareness raising) ဝွံ ဒှ်ကမၠောန် မဒးကၠောန် အလုံမွဲ ဍုင် ကေုာံ ဂကောံအလဵုအသဳဂမၠိုင်ရ။ ဂကောံ မဆေင်ကဵု ပရေင်မင်မဲ သဘာဝတအ်လေဝ် ဒးကၠောန် ပေါဲဟီုတွဟ် ကေုာံ ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ညံင် အလဵုအသဳတအ် ဂွံစွံသတိ ပ္ဍဲပရေင်ရာသဳဥတုရ။ == ၉။ တင်ဆောမ်ဒဵု ကေုာံ ပြသၞာဂမၠိုင် == ပ္ဍဲကမၠောန် မရေင်တၠုင် တိုင်ပ္ကဴ ၁၃ ဝွံ၊ တင်ဆောမ်ဒဵု ကေုာံ ပြသၞာ နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ။ * '''ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်''': ဍုင်လ္ၚဵု ဟွံမိက် ဖအောန်ဖျေဟ် ကမၠောန် ပ္တိတ် ဓါတ်ကာဗောန် ဟိုတ်နူကဵု ဒးဖေက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ဍိုန်လျအာ။ * '''ဘဏ္ဍာ ဟွံပေင်''': ရန်ပုံငွေ သွက်ဂွံ ရီုဗင် ဍုင်မဍိုန်လျဂှ် ဟွံပေင် အတိုင် တင်ရန်တၟအ်တုဲ၊ ဍုင်မဍိုန်လျတအ် ဟွံမာန် သြိုင်ခၞံ သၞောတ်စဵုဒၞာ။ * '''ပရေင်စကာ ကၠေင်ဒေဝါ (Fossil fuels)''': ပရေင်စကာ ကၠေင်ဒေဝါ ကေုာံ ချး မပ္တံကဵု ကၠေင် ဓါတ် မဒှ်ဟိုတ် ပ္တိတ် ဓါတ်ဂျာတ်ဂှ် နွံဂၠိုင်ဒၟံင် ပ္ဍဲအလုံဂၠးတိဏီ။<ref name="WMO2022">{{cite report|title=State of the Global Climate 2022|publisher=World Meteorological Organization (WMO)|year=2023}}</ref> == ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် == တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၃ ဝွံ ဒှ်တိုင်ပ္ကဴ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် အနာဂတ် ဂၠးတိ ကေုာံ ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ ယဝ်ရ ဍုင်ဂမၠိုင် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဟွံကေတ်အရေဝ် မွဲတဲဓဝ် မ္ဂး၊ အန္တရာဲ ရာသဳဥတု ကြက်ကတဵုဒှ် ဇၞော်နူဏအ် မာန်ရ။ သွက်ဂွံ စိုပ်တရဴ သၞာံ ၂၀၃၀ (Agenda 2030) ဂှ်၊ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဍုင် သ္ဒးပြံင်လှာဲ သၞောဝ် ပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မံင်စံင် လၟေင်တ္ၚဲ ညံင်ဂွံ ညဳသၟဟ် ကုသဘာဝ ရ။ == နိဿဲ == <references> <ref name="UN2015">{{cite web|title=Sustainable Development Goal 13: Climate Action|url=https://sdgs.un.org/goals/goal13|publisher=United Nations|access-date=2026-10-08}}</ref> <ref name="Agenda2030">{{cite web|title=Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development|url=https://sdgs.un.org/2030agenda|publisher=United Nations General Assembly|year=2015}}</ref> <ref name="Paris">{{cite document|title=Paris Agreement|publisher=UNFCCC|year=2015}}</ref> <ref name="IPCC2021">{{cite book|title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis|publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC)|year=2021}}</ref> <ref name="WMO2022">{{cite report|title=State of the Global Climate 2022|publisher=World Meteorological Organization (WMO)|year=2023}}</ref> </references> == လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် == * [https://sdgs.un.org/goals/goal13 ပရေင်လလောင်တြး ကုလသမဂ္ဂ သွက် တိုင်ပ္ကဴ ၁၃] * [https://unfccc.int/ သဘင်သဳကၠဳ ပရေင်ရာသဳဥတု ကုလသမဂ္ဂ (UNFCCC)] [[Category:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] [[Category:ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ]] {{တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ကုလသမဂ္ဂ}} 4izruitnr2eapzmowmgbscuyctez353 0 12033 57677 2026-10-08T10:29:37Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "[[File:Sustainable Development Goal 14LifeBelowWater.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၄ (SDG 14) မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]]]] '''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၄''' (အင်္ဂလိက်: ''Sustainable Development G..." 57677 wikitext text/x-wiki [[File:Sustainable Development Goal 14LifeBelowWater.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၄ (SDG 14) မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]]]] '''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၄''' (အင်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goal 14'', ဟွံသေင်မ္ဂး '''SDG 14''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''Global Goal 14''') ဝွံ ဒှ်တိုင်ပ္ကဴ မဆေင်စပ် ကု "ဘဝ သၟဝ်ဍာ်" (Life Below Water) သွက်ဂွံ မင်မဲ ကေုာံ လွဳလွတ် သဘာဝ မှာသၟိတ်၊ သမုဒ္ဒရာ ကေုာံ ပိုန်ဒြပ်သၟဝ်ဍာ် ညံင်ဂွံ တန်တဴအာ အခိင်ဗွဲမလအ်ရ။ တိုင်ပ္ကဴဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲအကြာ [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] သီုဖအိုတ် ၁၇ သာ် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သဘင်သဳကၠဳဇၞော် [[ကုလသမဂ္ဂ]] ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက SDG 14 ဂှ် ဒှ်သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍာ်မှာသၟိတ် ညံင်ဟွံဂွံ ကၠိခ္ဍက်၊ မင်မဲ ဂကူက ကေုာံ သတ်ဍာ်ဂမၠိုင် ကေုာံ ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု မကတဵုဒှ် လတူမှာသၟိတ်ရ။<ref name="UN2015_14">{{cite web|title=Goal 14: Conserve and sustainably use the oceans, seas and marine resources|url=https://sdgs.un.org/goals/goal14|publisher=United Nations|access-date=2026-10-08}}</ref> မှာသၟိတ် ကေုာံ သမုဒ္ဒရာဂမၠိုင်ဝွံ ဓလီုလဝ် ၇၁ က္ဍိုပ်ကၠံ (71%) ဍာ်လတူ ဂၠးတိပိုဲဏအ်တုဲ၊ ဒှ်ဒၞာဲ မကဵု ဓါတ်အံက်သဳဂျေန် သွက်ပိုဲ ကောန်မၞိဟ်တအ် ဂွံယီုပၠောပ် ကေုာံ ဒှ်ဒၞာဲ မထိင်ဒဝ် ကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ ရာသဳဥတုရ။ ယဝ်ရ သဘာဝမှာသၟိတ် လီုလာ်အာမ္ဂး ပရေင်မံင်စံင် ညးဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သဘာဝဂၠးတိ ကြက်ဒးဒုင် အန္တရာဲ ဗွဲမဇၞော်ရ။ == ၁။ နိဒါန် == တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၄ (SDG 14) ဝွံ မံက်ဂတှ်ေကၠုင် သွက်ဂွံ ကေတ်တာလျိုင် ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ မှာသၟိတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ။ လညာတ် ကေုာံ ကမၠောန် မဆေင်ကဵု သမုဒ္ဒရာဝွံ ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ပခိုင်ကဵု ဂေဟသၞောတ် (Ecosystem) သၟဝ်ဍာ်ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဍုင်၊ ဂကောံအလဵုအသဳ-ဟွံသေင် (NGOs)၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် သ္ဒးပါလုပ် ပ္ဍဲပရေင်ကမၠောန်ဏအ် သီုဖအိုတ်ရ။<ref name="UNEP2021">{{cite book|title=Making Peace with Nature|publisher=United Nations Environment Programme (UNEP)|year=2021|pages=14-20}}</ref> ဟိုတ်နူ ကမၠောန် ကောန်မၞိဟ်တအ် မပ္တံကဵု ပရေင်ပ္တိတ် ပလတ်သတေတ်၊ ပရေင်ရပ်က မလောန်ၜက် နူသၞောဝ် ကေုာံ ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ဍာ်ဂမၠိုင်တုဲ မှာသၟိတ် ကေုာံ သတ်ဍာ်ဂမၠိုင် ဒးဒုင်ဘဲ အန္တရာဲ လၟေင်လၟေင်တ္ၚဲရ။ တိုင်ပ္ကဴ ၁၄ ဝွံ သ္ဒးကၠောန်ဗက် ညံင်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် ပြသၞာတအ်ဏအ် နကဵု လိက်ကသုက် ကေုာံ ဥပဒေ သၟဝ်ဍာ် မခိုင်ကၠိုက်ရ။ == ၂။ အကာဲအရာ သမိုင်း ကေုာံ ဒဒှ်လက္ကရဴ == မှာသၟိတ်ဝွံ ဒှ်တမ်ရိုဟ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် သွက်ကောန်မၞိဟ်တအ် နူအခိင် ကၠာတေအ်ရ။ သၞောဝ်ဥပဒေ မဆေင်ကဵု မှာသၟိတ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ် [[သၞောဝ် ဥပဒေ မှာသၟိတ် အလုံဂၠးတိ]] (UNCLOS) မဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၂ ရ။ သၞောဝ်ဏအ် ကဵုလဝ် အခေါင်အရာ ကေုာံ တာလျိုင် ကုဍုင်ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ မင်မဲ မှာသၟိတ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၀ ပြင်င်တအ်ဂှ်၊ ပြသၞာ ဍာ်ကၠိခ္ဍက် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဗွဲမဇၞော်တုဲ၊ ကုလသမဂ္ဂ သ္ဒးပၠုပ်စုတ် တိုင်ပ္ကဴ မဆေင်ကဵု မှာသၟိတ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ပ္ဍဲကဵု လိက်ဒုင်စဳရေင် [[အစဳအဇန် ၂၀၃၀]] (Agenda 2030) ရ။ SDG 14 ဝွံ ဒှ်သၞောတ်ဝ် မဗမံက်ထ္ၜး ကမၠောန် အဆက်ဆက် သွက်ဂွံ ဒုင်ဒဝ် အန္တရာဲ မှာသၟိတ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ရ။ == ၃။ အဓိက တင်ရန်တၟအ်ဂမၠိုင် == တင်ရန်တၟအ် အဓိက နူကဵု တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၄ ဝွံ နွံကဵု အစဳအဇန် မဒးကၠောန်ပြဟ်ပြဟ် သွက်ဂွံ မင်မဲ ပိုန်ဒြပ် သၟဝ်ဍာ်ရ။ အဓိက တင်ရန်တၟအ်ဂှ် ပါ်လဝ် (၃) သာ်ရ - # စဵုဒၞာ ကေုာံ ဖအောန်ဖျေဟ် ဍာ်ကၠိခ္ဍက် (Marine Pollution): ဗွဲတၟေင် ဖအောန်ဖျေဟ် ပလတ်သတေတ် ကေုာံ ဓါတ်ဂျိ မစှ်ေကၠုင် နူတိ ကေုာံ စက်ရုံဂမၠိုင်။ # မင်မဲ ဂေဟသၞောတ် သၟဝ်ဍာ် (Marine Ecosystems): စဵုဒၞာ ဒေသဇိုင်ပြင်ၜဳ ကေုာံ ကрал (Coral reefs) ညံင်ဟွံဂွံ လီုလာ်။ # ပရေင်လွဳလွတ် က (Sustainable Fisheries): ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ရပ်က မလောန်ၜက် ကေုာံ ပရေင်ရပ်က မဟွံစှ်ေသၞောဝ် (IUU fishing)။ == ၄။ တိုင်ပ္ကဴ ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး == တိုင်ပ္ကဴ ၁၄ ဝွံ ပါ်လဝ် တင်ရန်တၟအ် (Targets) သီုဖအိုတ် ၁၀ သာ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး (Indicators) သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် ပရေင်အံင်ဇၞးရ။ {| class="wikitable" |+ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး SDG 14 |- ! လၟိဟ် ! တင်ရန်တၟအ် (Target) ! စၞောန်ထ္ၜး (Indicator) |- | ၁၄.၁ (14.1) || စိုပ်သၞာံ ၂၀၂၅ ညံင်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် ဍာ်ကၠိခ္ဍက် ပ္ဍဲမှာသၟိတ် အလုံအိုတ်သီု ဗွဲတၟေင် နူကဵု ကမၠောန် လတူတိ။ || လၟိဟ် ဓါတ်ဂျိ၊ ပလတ်သတေတ် ကေုာံ ဍာ်အုဲ မစှ်ေအာ ပ္ဍဲမှာသၟိတ်။ |- | ၁၄.၂ (14.2) || စိုပ်သၞာံ ၂၀၂၀ ညံင်ဂွံ မင်မဲ ကေုာံ ပခိုင်ကဵု ဂေဟသၞောတ် ဇိုင်ပြင်ၜဳ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အန္တရာဲ လီုလာ်။ || လၟိဟ် ဇၞော်သၠဲ ဒေသဇိုင်ပြင်ၜဳ မဒးဒုင် မင်မဲလဝ် နကဵု သၞောဝ်။ |- | ၁၄.၃ (14.3) || ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ကတဵုဒှ် ဓါတ်အက်သေတ် ပ္ဍဲမှာသၟိတ် (Ocean Acidification)။ || ဍာ်မှာသၟိတ် ကဆံင် ဓါတ် pH မပြံင်လှာဲဒၟံင် အခိင်ကာလ။ |- | ၁၄.၄ (14.4) || ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ရပ်က မလောန်ၜက်၊ ပရေင်ရပ်က မဟွံစှ်ေသၞောဝ် (IUU) ကေုာံ ကလေင်လွဳလွတ် လၟိဟ်က ညံင်ဂွံ ဂၠိုင်တိုန်ပၠန်။ || တၟိန် လၟိဟ်က မဒးဒုင်ရပ် နကဵု နဲကဲ မတန်တဴမာန်။ |- | ၁၄.၅ (14.5) || စိုပ်သၞာံ ၂၀၂၀ ညံင်ဂွံ စွံပတန် ဒေသမှာသၟိတ် ဥယျာဉ်သဘာဝ ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ ၁၀% နူကဵု ဇၞော်သၠဲ သီုဖအိုတ်။ || လၟိဟ် က္ဍိုပ်ကၠံ ဒေသဇိုင်ပြင်ၜဳ ကေုာံ မှာသၟိတ် မစွံလဝ် နဒဒှ် ဒေသစဵုဒၞာ (Marine Protected Areas)။ |} == ၅။ ပရေင်လီုလာ် သဘာဝ မှာသၟိတ် == [[File:Coral bleaching at Heron Island.jpg|thumb|300px|ပရေင်လီုလာ် ကрал ဟိုတ်နူ ဓါတ်ဂမ္တဴ လတူမှာသၟိတ်]] မှာသၟိတ်ပိုဲ လၟုဟ်ဝွံ ဒးဒုင်စသိုင် ပြသၞာ လီုလာ် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ပြသၞာ အဓိက မွဲဂှ် ဒှ် '''ပလတ်သတေတ်''' (Plastic pollution) ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ်သၞာံ၊ ထိုဟ်ပလတ်သတေတ် မဳလဳယောန် တန် ဗွဲမဂၠိုင် ပြးဇး စှ်ေအာ ပ္ဍဲမှာသၟိတ်တုဲ၊ သတ်ဍာ်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု လောဟ်၊ က၊ ကေုာံ ဂစေံမှာသၟိတ်တအ် စဒးတုဲ ဒးချိုတ်အာရ။<ref name="FAO2022">{{cite book|title=The State of World Fisheries and Aquaculture 2022|publisher=Food and Agriculture Organization (FAO)|year=2022}}</ref> ပါဲနူဂှ်ပၠန်၊ ဟိုတ်နူ [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate Change) တုဲ ဍာ်မှာသၟိတ် ဂမ္တဴတိုန် ကေုာံ ကတဵုဒှ် [[ဓါတ်အက်သေတ် မှာသၟိတ်]] ရ။ ဓါတ်အက်သေတ်ဏအ် ပလီုပလာ်ထောံ ကрал (Coral reefs) ဂမၠိုင်တုဲ ကралတအ် ဒးဗုအာ (Coral bleaching) တုဲ ချိုတ်အာမာန်ရ။ ဂေဟသၞောတ် ကрал ဝွံ ဒှ်သ္ၚိ သွက် သတ်ဍာ် ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ ယဝ်ရ ကрал လီုမ္ဂး သတ်ဍာ်တအ်လေဝ် ဒးကၠေအ်ကၠက်အာ မာန်ရ။ == ၆။ ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ လွဳလွတ် မှာသၟိတ် == သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပြသၞာတအ်ဏအ်၊ ဍုင်ဂမၠိုင် သ္ဒးဒက်ပတန် '''ဒေသစဵုဒၞာ မှာသၟိတ်''' (Marine Protected Areas - MPAs) ရ။ MPAs ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ မကၟာတ်လဒဵုလဝ် ပရေင်ရပ်က ကေုာံ ပရေင်ၜံက်ခါဲ ပိုန်ဒြပ် သၟဝ်ဍာ်ရ။ နကဵု တိုင်ပ္ကဴ SDG 14 မ္ဂး ဍုင်ဂမၠိုင် သ္ဒးစွံပတန် ဒၞာဲဏအ် ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ အောန်အိုတ် ၁၀ က္ဍိုပ်ကၠံ (10%) နူကဵု ဇၞော်သၠဲ မှာသၟိတ် သီုဖအိုတ်ရ။ ပရေင်လွဳလွတ် ကလေင်ဗဗိုန် (Sustainable Aquaculture) လေဝ် ဒှ်နဲကဲ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ရပ်က နူကဵု သဘာဝရ။ အလဵုအသဳတအ် သ္ဒးပ္တိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ညံင်ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ကမ္ပဏဳတအ် ဂွံလွဳက နကဵု နဲကဲ မဟွံပလီု သဘာဝ။ == ၇။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု SDG တၞဟ်ဂမၠိုင် == တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၄ ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုတိုင်ပ္ကဴ တၞဟ်ဂမၠိုင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ * '''[[SDG 1]] (ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ်)''' ကေုာံ '''[[SDG 2]] (ဖအောန်ဖျေဟ် ကၠောဝ်ဗျဵု)''': ပိုန်ဒြပ် နူမှာသၟိတ် မပ္တံကဵု က ကေုာံ ကၠိက်ဍာ်တအ်ဂှ် ဒှ်စၞစ အာဟာရ အဓိက သွက် ကောန်မၞိဟ် မဳလဳယောန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ * '''[[SDG 8]] (ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန်)''': ကမၠောန် ရပ်က၊ ကမၠောန် ပရေင်တရဴ (Tourism) မဆေင်ကဵု ဇိုင်ပြင်ၜဳဂမၠိုင် ဒှ်ဒၞာဲ မကဵု ကမၠောန် ကေုာံ သြန်လုပ် သွက် ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ * '''[[SDG 13]] (ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု)''': မှာသၟိတ်ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ မအုပ်သၞေမ်လဝ် ဓါတ်ကာဗောန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ယဝ်ရ မှာသၟိတ် လီုလာ်မ္ဂး ပြသၞာ ရာသဳဥတု ကြက်ကတဵုဒှ် ဇၞော်တိုန်ရ။<ref name="WorldBank2017">{{cite report|title=The Potential of the Blue Economy|publisher=World Bank|year=2017}}</ref> == ၈။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သမုဒ္ဒရာ (Blue Economy) == လညာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သမုဒ္ဒရာ (Blue Economy) ဝွံ ဒှ်လညာတ် မစကာ ပိုန်ဒြပ် မှာသၟိတ် နကဵု နဲကဲ မတန်တဴ၊ မင်မဲလဝ် ဂေဟသၞောတ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ညးဍုင်ကွာန်ရ။ သွက်ဍုင် မၞုံလတူ တကအ်ဍောတ်တ် (Small Island Developing States - SIDS) ကေုာံ ဍုင်မဍိုန်လျတအ်ဂှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သမုဒ္ဒရာဝွံ ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် အနာဂတ် ဍုင်ညးတအ်ရ။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သမုဒ္ဒရာ ပါလုပ် မပ္တံကဵု ပရေင်လွဳလွတ် သတ်ဍာ်၊ ပရေင်တရဴ မဟွံပလီုသဘာဝ (Ecotourism)၊ ကေုာံ ပရေင်စကာ ဒြဟတ်ကျာ လတူမှာသၟိတ် (Offshore wind energy) ဂမၠိုင်ရ။ == ၉။ တင်ဆောမ်ဒဵု ကေုာံ ပြသၞာဂမၠိုင် == ပ္ဍဲကမၠောန် မရေင်တၠုင် တိုင်ပ္ကဴ ၁၄ ဝွံ ပြသၞာ အဓိက နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ - * '''ပရေင်ရပ်က မဟွံစှ်ေသၞောဝ် (IUU Fishing)''': ဂၠုင်ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် လ္ၚဵုတအ် လုပ်ရပ်က ပ္ဍဲပယျဵုဍာ် ဍုင်တၞဟ် ဟွံမွဲကဵု အခေါင် ကေုာံ ရပ်က နကဵု ကိရိယာ မပလီုပလာ် သဘာဝရ။ * '''ဘဏ္ဍာ ဟွံပေင်''': ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ မှာသၟိတ်ဝွံ ဒးစကာ သြန်ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဆဂး လၟိဟ်သြန် မကဵုဒါန် နူကဵု ဂၠးတိ သွက် SDG 14 ဝွံ အောန်အိုတ် ပ္ဍဲအကြာ တိုင်ပ္ကဴ ၁၇ သာ်ဂှ်ရ။<ref name="OceanConservancy">{{cite web|title=Fighting for Ocean Conservation|url=https://oceanconservancy.org/|publisher=Ocean Conservancy|access-date=2026-10-08}}</ref> * '''သၞောဝ်ဥပဒေ ဍိုန်လျ''': ဍာ်မှာသၟိတ် ပ္ဍဲအကြာ ဍုင် (International waters) တအ်ဂှ် ဟွံမွဲ ကုသၞောဝ် အုပ်ဓုပ် မခိုင်ကၠိုက်တုဲ ညးလဵုမွဲလေဝ် ဟွံကေတ် တာလျိုင် ပ္ဍဲပရေင်စဵုဒၞာရ။ == ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် == တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၄ ဝွံ ဒှ်တိုင်ပ္ကဴ မဒးမင်မဲ အာဲကၟာဲ သဘာဝ ဍာ်မှာသၟိတ် သွက် ကောန်စဴ ပိုဲတအ် အနာဂတ်ရ။ လတူတိဂှ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကတဵုဒှ်ဒၟံင်ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ သၟဝ်ဍာ် လီုလာ်အာမ္ဂး ဂၠးတိပိုဲဏအ်လေဝ် တန်တဴ ဟွံမာန်ရ။ သွက်ဂွံ စိုပ်တရဴ သၞာံ ၂၀၃၀ ဂှ်၊ အလဵုအသဳဂမၠိုင် ဒးပတန် သၞောဝ်ဥပဒေ မခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်တအ်လေဝ် ဒးဖအောန်ဖျေဟ် စကာ ပလတ်သတေတ် ကေုာံ ဒးမင်မဲ သဘာဝ ရေင်သကအ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်ရ။ == နိဿဲ == <references> <ref name="UN2015_14">{{cite web|title=Goal 14: Conserve and sustainably use the oceans, seas and marine resources|url=https://sdgs.un.org/goals/goal14|publisher=United Nations|access-date=2026-10-08}}</ref> <ref name="UNEP2021">{{cite book|title=Making Peace with Nature|publisher=United Nations Environment Programme (UNEP)|year=2021|pages=14-20}}</ref> <ref name="FAO2022">{{cite book|title=The State of World Fisheries and Aquaculture 2022|publisher=Food and Agriculture Organization (FAO)|year=2022}}</ref> <ref name="WorldBank2017">{{cite report|title=The Potential of the Blue Economy|publisher=World Bank|year=2017}}</ref> <ref name="OceanConservancy">{{cite web|title=Fighting for Ocean Conservation|url=https://oceanconservancy.org/|publisher=Ocean Conservancy|access-date=2026-10-08}}</ref> </references> == လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် == * [https://sdgs.un.org/goals/goal14 ပရေင်လလောင်တြး ကုလသမဂ္ဂ သွက် တိုင်ပ္ကဴ ၁၄] * [https://www.fao.org/state-of-fisheries-aquaculture ဂကောံ စၞစ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ (FAO) - လိက်ဒုင်စဳရေင် မှာသၟိတ်] [[Category:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] [[Category:သဘာဝ မှာသၟိတ်]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ]] {{တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ကုလသမဂ္ဂ}} 3r1paxk2f7j38l6vh5tzxteywat5s7v 0 12034 57678 2026-10-08T10:32:09Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "[[File:Sustainable Development Goal 15Life on Land.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၅ (SDG 15) မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]]]] File:Deforestation in the Amazon.jpg|thumb|300px|ပရေင်ပလီုဂြိုပ်ဆု မဒှ်အန္တရာဲ ဇၞေ..." 57678 wikitext text/x-wiki [[File:Sustainable Development Goal 15Life on Land.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၅ (SDG 15) မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]]]] [[File:Deforestation in the Amazon.jpg|thumb|300px|ပရေင်ပလီုဂြိုပ်ဆု မဒှ်အန္တရာဲ ဇၞော်အိုတ် သွက် ဂေဟစၞောတ် လတူတိ]] '''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၅''' (အင်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goal 15'', ဟွံသေင်မ္ဂး '''SDG 15''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''Global Goal 15: Life on Land''') ဝွံ ဒှ်တိုင်ပ္ကဴ မဆေင်စပ် ကုပရေင်မင်မဲ ဘဝလတူတိ ကေုာံ သဘာဝ ဂေဟစၞောတ် (Ecosystems) ရ။ တိုင်ပ္ကဴဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲအကြာ [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] သီုဖအိုတ် ၁၇ သာ် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သဘင်သဳကၠဳဇၞော် [[ကုလသမဂ္ဂ]] ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက တိုင်ပ္ကဴ ၁၅ ဂှ် သွက်ဂွံ "စဵုဒၞာ၊ ကလေင်ပလေဝ် ကေုာံ ဇၞော်ပၟဝ် ပရေင်စကာ ဂေဟစၞောတ် လတူတိ နကဵု နဲကဲတန်တဴ၊ မင်မဲ ဂြိုပ်ဆု၊ စဵုဒၞာ ပရေင်တိကှ်၊ ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ကလေင်ပလေဝ် ပရေင်ယုတ်သဝ် တိဍာ်၊ ကေုာံ စဵုဒၞာ ပရေင်လေင်ကၠေအ် ဇဳဝဗေဒ (Biodiversity loss)" ရ။<ref name="UN2015">{{cite web|title=Resolution adopted by the General Assembly on 25 September 2015|url=https://undocs.org/A/RES/70/1|publisher=United Nations|year=2015|access-date=2026-10-08}}</ref> သဘာဝ လတူတိ ကေုာံ ဂြိုပ်ဆုဂမၠိုင်ဝွံ ဒှ်အရာ မကဵုဒၟံင် လမျီု ကေုာံ ပရေင်မံင်စံင် ညးဍုင်ကွာန် အလုံဂၠးတိရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ကမၠောန် ကောန်မၞိဟ်တအ်တုဲ ဂြိုပ်ဆု ဒးဒုင် ပလီုပလာ်၊ တိဍာ် လီုလာ် ကေုာံ သတ်ဂြိုပ် သတ်တိရစ္ဆာန်ဂမၠိုင် ဒးဒုင် အန္တရာဲ ကၠေအ်ကၠက် မံင်ရ။ တိုင်ပ္ကဴ ၁၅ ဝွံ ဒှ်အဓိက ပရေင်ကမၠောန် သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ သဘာဝ လတူတိဏအ်ရ။ == ၁။ နိဒါန် == တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၅ (SDG 15) ဝွံ မံက်ဂတှ်ေကၠုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဘဝလတူတိ ကေုာံ သဘာဝ ပွဳပွူ မဒှ် သဇိုင်လမျီု ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် လတူတိဝွံ ဇိုင်သ္ၚေဲဒၟံင် လတူ ဂေဟစၞောတ် လတူတိ (Terrestrial ecosystems) ရ။ ဂြိုပ်ဆုဂမၠိုင်ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ ဒမံင် သတ်ဂြိုပ် ကေုာံ တၞံဆု ၜိုတ် ၈၀ ရာခိုင်နှုန်း မၞုံလတူတိရ။<ref name="FAO2020">{{cite book|title=Global Forest Resources Assessment 2020|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO)|year=2020|url=https://www.fao.org/forest-resources-assessment/en/}}</ref> နကဵု သၞောဝ် လဒက်ပတန် ကုလသမဂ္ဂ မ္ဂး ပရေင်မင်မဲ ဇဳဝဗေဒ (Biodiversity) ကေုာံ ဂြိုပ်ဆုဝွံ ဟွံသေင်ဆ ပရေင်သဘာဝ သၟး၊ ဍေံဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ ရာသဳဥတု ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်ရ။ SDG 15 ဒှ် ဂၠံင်တရဴ သွက် ဇၟာပ်ဍုင် ညံင်ဂွံ ဖန်ဇန် မင်မဲ သဘာဝ ပ္ဍဲဍုင်ဇကုရ။ == ၂။ အကာဲအရာ သမိုင်း ကေုာံ ဒဒှ်လက္ကရဴ == ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒက်ပတန် SDG 15 ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ်၊ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝဝွံ ဒးဒုင် ထိင်ဒဝ်လဝ် နကဵု တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် မဳလဳနဳယျာမ် ([[MDGs]]) ၇ (MDG 7: Environmental Sustainability) ရ။ ဆဂး MDGs ဝွံ ဟွံပါ်လဝ် ချိုတ်တ်ပၠောတ်တ် သွက် ဘဝလတူတိ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ်၊ ဍုင် ၁၉၃ ဍုင် မပါလုပ် ပ္ဍဲကုလသမဂ္ဂ တုပ်လဝ် စိုတ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် Agenda 2030 တုဲ တိုင်ပ္ကဴ ၁၅ ပါလုပ်ကၠုင် နဒဒှ် တိုင်ပ္ကဴ အဓိက မွဲရ။ ဒဒှ်လက္ကရဴဂှ် ဟိုတ်နူကဵု တိဍာ် လီုလာ်ကၠုင်၊ ကန္တာရ ကတဵုဒှ်ကၠုင် ကေုာံ သတ်ဂြိုပ် ဒးဒုင် ဂစိုတ် ပလီုပလာ် ဗွဲမလောန်တုဲ၊ ပရေင်သၞောတ်ဝ်ဏအ် ဒှ်ကၠုင် အရာ မဒးကၠောန်ပြဟ်ပြဟ်ရ။ == ၃။ အဓိက တင်ရန်တၟအ်ဂမၠိုင် == တင်ရန်တၟအ် အဓိက နူကဵု တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၅ ဝွံ ပါ်လဝ် ဗွဲမလှဲလးရ - # '''မင်မဲ ဂေဟစၞောတ်''': စဵုဒၞာ ကေုာံ ဇၞော်ပၟဝ် ဂေဟစၞောတ် လတူတိ ကေုာံ ဍာ်အပ္ဍဲဍုင် (Inland freshwater ecosystems) မပ္တံကဵု ဂြိုပ်၊ တိဍုက် (Wetlands) ကေုာံ ဒဵု။ # '''ထိင်ဒဝ် ပရေင်ပလီုဂြိုပ်'': ဒေါအ်ဇကု ပရေင်ပလီုဂြိုပ်ဆု (Deforestation) ကေုာံ ကလေင်တဵုလွဳ ဆု။ # '''စဵုဒၞာ တိကှ် ကေုာံ တိလီု'': ဒေါအ်ဇကု ပရေင်ယုတ်သဝ် တိဍာ် (Land degradation) ကေုာံ ပရေင်တိကှ် (Desertification)။ # '''စဵုဒၞာ ဇဳဝဗေဒ'': ဒေါအ်ဇကု ပရေင်လေင်ကၠေအ် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ စဵုဒၞာ သတ် မဒးဒုင် အန္တရာဲ ကၠေအ်ကၠက်။<ref name="IPBES2019">{{cite book|title=Global assessment report on biodiversity and ecosystem services|publisher=Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services (IPBES)|year=2019}}</ref> == ၄။ တိုင်ပ္ကဴ ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜးဂမၠိုင် == တိုင်ပ္ကဴ ၁၅ ဝွံ ပါ်လဝ် တင်ရန်တၟအ် (Targets) သီုဖအိုတ် ၁၂ သာ် (၁၅.၁ စဵုကဵု ၁၅.၉ ကေုာံ ၁၅.က, ၁၅.ခ, ၁၅.ဂ) ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး (Indicators) သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် ပရေင်အံင်ဇၞးရ။ {| class="wikitable" |+ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး SDG 15 |- ! လၟိဟ် ! တင်ရန်တၟအ် (Target) ! စၞောန်ထ္ၜး (Indicator) |- | ၁၅.၁ (15.1) || စဵုဒၞာ ကေုာံ ကလေင်ပလေဝ် ဂေဟစၞောတ် လတူတိ ကေုာံ ဍာ်အပ္ဍဲဍုင်။ || လၟိဟ် ဧရိယာ ဂြိုပ် ကေုာံ တိဍုက် မဒးဒုင် မင်မဲလဝ်။ |- | ၁၅.၂ (15.2) || ဇၞော်ပၟဝ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဂြိုပ်ဆု နကဵု နဲကဲတန်တဴ၊ ဒေါအ်ဇကု ပလီုဂြိုပ် ကေုာံ ကလေင်တဵုဆု။ || လၟိဟ် ဧရိယာ ဂြိုပ်ဆု မဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ကေုာံ လၟိဟ် မပြံင်လှာဲ။ |- | ၁၅.၃ (15.3) || စဵုဒၞာ တိကှ်၊ ကလေင်ပလေဝ် တိ မလီုလာ်။ || လၟိဟ် တိ မလီုလာ် ၜိုတ်လဵု နွံ ပ္ဍဲအလုံမွဲဍုင်။ |- | ၁၅.၄ (15.4) || စဵုဒၞာ ဂေဟစၞောတ် ဒေသဒဵု ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ ဍေံ။ || လၟိဟ် ဧရိယာ ဒဵု မဒးဒုင် မင်မဲလဝ် သွက် ဇဳဝဗေဒ။ |- | ၁၅.၅ (15.5) || စဵုဒၞာ ဒမံင်သဘာဝ မလီုလာ် ကေုာံ ဒေါအ်ဇကု ပရေင်လေင်ကၠေအ် ဇဳဝဗေဒ၊ စဵုဒၞာ သတ် မဒးအန္တရာဲ။ || စၞောန်ထ္ၜး လိက်ဍာဲ (Red List Index) သွက် သတ် မဒးအန္တရာဲ။ |- | ၁၅.၆ (15.6) || ပါ်ပရအ် ပရေင်ခိုဟ် နူကဵု တမ်ရိုဟ် ဗဳဇ (Genetic resources) ညဳညဳသာသာ။ || လၟိဟ် သၞောဝ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ပါ်ပရအ် တမ်ရိုဟ် ဗဳဇ။ |- | ၁၅.၇ (15.7) || ဒေါအ်ဇကု ပရေင်ရာန်သွံ သတ်ဂြိုပ် မဟွံစှေ်ကဵု သၞောဝ် ကေုာံ ပရေင်ဂစိုတ် သတ်ဂြိုပ်။ || လၟိဟ် ကမၠောန် မရပ်စပ် ကိစ္စ သတ်ဂြိုပ် မရာန်သွံ ဟွံစှေ် သၞောဝ်။ |- | ၁၅.၈ (15.8) || စဵုဒၞာ တၞံ ကေုာံ သတ် မကၠုင်နူ မ္ၚး (Invasive alien species) မပလီု ဂေဟစၞောတ် ဇကု။ || လၟိဟ် ဍုင် မၞုံကဵု သၞောဝ် စဵုဒၞာ တၞံ ကေုာံ သတ် နူမ္ၚး။ |- | ၁၅.၉ (15.9) || ပၠုပ်စုတ် တင်သ္ဂုတ်စုတ် ဂေဟစၞောတ် ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ ပ္ဍဲအစဳအဇန် ဍုင် ကေုာံ ပရေင်ဖအောန် လဒိုက်ဂတ်။ || လၟိဟ် ဍုင် မပၠုပ်စုတ် တင်သ္ဂုတ်စုတ် ဇဳဝဗေဒ ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဍုင်။ |- | ၁၅.က (15.a) || ဇၞော်ပၟဝ် ဘဏ္ဍာ သွက် ပရေင်မင်မဲ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ဂေဟစၞောတ် နူကဵု ဒၞာဲနာနာ။ || လၟိဟ် သြန် မစကာ သွက် ပရေင်မင်မဲ ဇဳဝဗေဒ။ |- | ၁၅.ခ (15.b) || ဇၞော်ပၟဝ် ဘဏ္ဍာ သွက် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဂြိုပ်ဆု နကဵု နဲကဲတန်တဴ ကေုာံ ရီုဗင် ဍုင်မဇၞော်မောဝ်ဒၟံင်။ || လၟိဟ် ဘဏ္ဍာ ODA မကဵုဒါန် သွက် ဂြိုပ်ဆု။ |- | ၁၅.ဂ (15.c) || ရီုဗင် ဍုင်ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ ဒေါအ်ဇကု ပရေင်ဂစိုတ် ကေုာံ ရာန်သွံ သတ်ဂြိုပ်။ || လၟိဟ် သြန် ကေုာံ ပရေင်ရီုဗင် မဆေင်ကဵု သတ်ဂြိုပ်။ |} == ၅။ ပရေင်ယုတ်သဝ် တိဍာ် ကေုာံ ဂြိုပ်ဆု == ဂြိုပ်ဆုဝွံ ဂြောပ်ဗ္ဒန်လဝ် တိ ၜိုတ် ၃၀ ရာခိုင်နှုန်း သွက် ဂၠးတိပိုဲရ။ ဆဂး ဇၟာပ်ဇၟာပ် သၞာံ ဧရိယာ ဂြိုပ်ဆု ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင် ပလီုပလာ်ဒၟံင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ဍုင်ရ။ ပရေင်ပလီုဂြိုပ် (Deforestation) ဝွံ ဗဒှ်ကဵု ပရေင်ယုတ်သဝ် တိဍာ် (Land degradation) တုဲ တိဂှ် ဟွံမာန် တဵုလွဳ ကတဵုဒှ်အာ ကန္တာရ (Desertification) မာန်ရ။ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အရာဏအ်ဂှ် တိုင်ပ္ကဴ ၁၅.၂ ကေုာံ ၁၅.၃ ဗ္တိုက်ဖ္အောဝ် ညံင်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဂြိုပ်ဆု နကဵု နဲကဲတန်တဴ (Sustainable Forest Management) ကေုာံ ကလေင်ပလေဝ် တိ မလီုလာ်တအ်ရ။ ယဝ်ရ တိဍာ် ခိုဟ်မ္ဂး ပရေင်တဵုလွဳလေဝ် ခိုဟ်ကၠုင်တုဲ ပရေင်မံင်စံင် ညးဍုင်ကွာန်လေဝ် ခိုဟ်ကၠုင်မာန်ရ။ == ၆။ ပရေင်မင်မဲ ဇဳဝဗေဒ == ဇဳဝဗေဒ (Biodiversity) ဝွံ ဒှ်သဇိုင် အဓိက သွက် ဂေဟစၞောတ် မထတ်ယုက်ရ။ အတိုင် လိက်ဒုင်စဳရေင် [[IUCN]] မ္ဂး သတ်ဂြိုပ် ကေုာံ တၞံဆု ၜိုတ် ၁ မဳလဳယာန် ဒးဒုင် အန္တရာဲ ကၠေအ်ကၠက်ဒၟံင်ရ။<ref name="IUCN2022">{{cite book|title=IUCN Red List of Threatened Species|publisher=International Union for Conservation of Nature (IUCN)|year=2022|url=https://www.iucnredlist.org/}}</ref> ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ရာန်သွံ သတ်ဂြိုပ် မဟွံစှေ်ကဵု သၞောဝ် (Illegal wildlife trafficking)၊ ပရေင်လီုလာ် ဒမံင်သဘာဝ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတုတုဲ သတ်ဂမၠိုင် အောန်စှ်ေကၠုင်ရ။ တိုင်ပ္ကဴ ၁၅.၅ ကေုာံ ၁၅.၇ ဝွံ စၞောန်ထ္ၜး ညံင်ဂွံ သြိုင်ခၞံ သၞောဝ် ဓမ္မတာ မတေင်ကြပ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ သတ် မဒးအန္တရာဲ ကေုာံ ဒေါအ်ဇကု ပရေင်ရာန်သွံ သတ်ဂြိုပ်ရ။ == ၇။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု SDG တၞဟ်ဂမၠိုင် == တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၅ ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုတိုင်ပ္ကဴ တၞဟ်ဂမၠိုင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ - * '''[[SDG 13]] (ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု)''': ဂြိုပ်ဆုဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ မထိင်ဒဝ် ဓါတ်ကာဗောန် အဓိကရ။ ယဝ်ရ မင်မဲ ဂြိုပ်ဆု မာန်မ္ဂး ပြသၞာ ရာသဳဥတု လေဝ် ဖအောန်ဖျေဟ် မာန်ရ။ * '''[[SDG 1]] ကေုာံ [[SDG 2]]''': ညးမဒိုက်ဂတ် ဗွဲမဂၠိုင် ဇိုင်သ္ၚေဲဒၟံင် လတူ သဘာဝ ဂြိုပ်ဆု သွက်ဂွံ ဂယိုင်လမျီု ကေုာံ တဵုလွဳရ။ တိဍာ် ခိုဟ်မ္ဂး ပရေင်ကၠောဝ်ဗျဵု လေဝ် ဟွံမဲရ။ * '''[[SDG 6]] (ဍာ် မအးဇ္ၚး)''': ဂြိုပ်ဆု ကေုာံ တိဍုက်တအ်ဝွံ ထိင်ဒဝ် ဍာ် ကေုာံ ဖအးကဵု ဍာ် သဘာဝရ။ == ၈။ ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် == သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် တိုင်ပ္ကဴ ၁၅ အံင်ဇၞးဂှ် ပရေင်ဘဏ္ဍာ ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ်ရ။ တိုင်ပ္ကဴ ၁၅.က ကေုာံ ၁၅.ခ အာတ်မိက်လဝ် ညံင်ဂွံ ဇၞော်ပၟဝ် ဘဏ္ဍာ သွက် ပရေင်မင်မဲ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ဂေဟစၞောတ် လတူတိ နူကဵု ဒၞာဲနာနာ၊ ဗွဲတၟေင် နူကဵု ပရေင်ရီုဗင် ဍုင်မ္ၚး (ODA) ရ။ ကုလသမဂ္ဂ ကေုာံ ဂကောံ ပရေင်သဘာဝဂမၠိုင် ဗ္တိုက်ဖ္အောဝ် ညံင် ကမ္ပဏဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်ဇၞော်တအ် ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ကေုာံ သွံရာန် ကပေါတ် မဟွံပလီု သဘာဝ (Deforestation-free supply chains) ရ။<ref name="UNEP2021">{{cite book|title=Making Peace with Nature|publisher=United Nations Environment Programme (UNEP)|year=2021}}</ref> == ၉။ တင်ဆောမ်ဒဵု ကေုာံ ပြသၞာဂမၠိုင် == ပ္ဍဲကမၠောန် မရေင်တၠုင် တိုင်ပ္ကဴ ၁၅ ဝွံ၊ တင်ဆောမ်ဒဵု ကေုာံ ပြသၞာ နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ - * '''ပရေင်တဵုလွဳ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်''': သွက်ဂွံ ဖြေစှ်ေ ပရေင်အာဟာရ ဂၠးတိဂှ် ဧရိယာ ပရေင်တဵုလွဳ ဒးဇၞော်ကၠုင်တုဲ၊ ဂြိုပ်ဆု ဒးဒုင် ပလီုကၠုင်ဒၟံင် အဆက်ဆက်ရ။ * '''ဘဏ္ဍာ ဟွံပေင်''': ရန်ပုံငွေ သွက်ဂွံ မင်မဲ ဇဳဝဗေဒ ဟွံပေင် အတိုင် တင်ရန်တၟအ်တုဲ၊ ဍုင်မဍိုန်လျတအ် ဟွံမာန် သြိုင်ခၞံ သၞောတ်စဵုဒၞာ။ * '''တင်ဂၞင် ဒေတာ အောန်''': ဍုင်လ္ၚဵု ဟွံမဲကဵု သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ တင်ဂၞင် (Data) မဆေင်ကဵု သတ်ဂြိုပ် ကေုာံ ဧရိယာ ဂြိုပ်ဆု ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်တုဲ တော်လၟိဟ် ပရေင်အံင်ဇၞး ဝါတ်ဂါတ်ဒၟံင်ရ။ == ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် == တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၅ ဝွံ ဒှ်တိုင်ပ္ကဴ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံ မင်မဲ လမျီု လတူတိရ။ သဘာဝ ပွဳပွူ၊ ဂြိုပ်ဆု၊ ကေုာံ သတ်ဂြိုပ်တအ်ဝွံ ဒှ်သိုက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ လမျီု ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ ယဝ်ရ ပိုဲတအ် ဟွံမင်မဲ တိဍာ် ကေုာံ သဘာဝ မ္ဂး၊ အနာဂတ် ကောန်မၞိဟ်တအ်လေဝ် ကြက်ဒးဒုင် အန္တရာဲမာန်ရ။ သွက်ဂွံ စိုပ်တရဴ သၞာံ ၂၀၃၀ ဂှ်၊ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဍုင် သ္ဒးပြံင်လှာဲ သၞောဝ် ပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မံင်စံင် လၟေင်တ္ၚဲ ညံင်ဂွံ ညဳသၟဟ် ကုသဘာဝ ရ။ == နိဿဲ == <references> <ref name="UN2015">{{cite web|title=Resolution adopted by the General Assembly on 25 September 2015|url=https://undocs.org/A/RES/70/1|publisher=United Nations|year=2015|access-date=2026-10-08}}</ref> <ref name="FAO2020">{{cite book|title=Global Forest Resources Assessment 2020|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO)|year=2020|url=https://www.fao.org/forest-resources-assessment/en/}}</ref> <ref name="IPBES2019">{{cite book|title=Global assessment report on biodiversity and ecosystem services|publisher=Intergovernmental Science-Policy Platform on Biodiversity and Ecosystem Services (IPBES)|year=2019}}</ref> <ref name="UNEP2021">{{cite book|title=Making Peace with Nature|publisher=United Nations Environment Programme (UNEP)|year=2021}}</ref> <ref name="IUCN2022">{{cite book|title=IUCN Red List of Threatened Species|publisher=International Union for Conservation of Nature (IUCN)|year=2022|url=https://www.iucnredlist.org/}}</ref> </references> == လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် == * [https://sdgs.un.org/goals/goal15 ပရေင်လလောင်တြး ကုလသမဂ္ဂ သွက် တိုင်ပ္ကဴ ၁၅] * [https://www.fao.org/forestry/en/ ဂကောံ စၞစ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ (FAO) - ဌာန ဂြိုပ်ဆု] [[Category:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] [[Category:ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ]] {{တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ကုလသမဂ္ဂ}} a7h70730hrujtqio4q8il64va3uaexf 0 12035 57679 2026-10-08T10:34:21Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "[[File:Sustainable Development Goal 16PeaceJusticeInstitutions.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၆ (SDG 16) မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]]]] '''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၆''' (အင်္ဂလိက်: ''Sustainable Dev..." 57679 wikitext text/x-wiki [[File:Sustainable Development Goal 16PeaceJusticeInstitutions.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၆ (SDG 16) မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]]]] '''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၆''' (အင်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goal 16'', ဟွံသေင်မ္ဂး '''SDG 16''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''Global Goal 16''') ဝွံ ဒှ်တိုင်ပ္ကဴ မဆေင်စပ် ကု "ဓဝ်ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ဓဝ်ယာ ကေုာံ ဂကောံ မခိုင်ကၠိုက်" (Peace, Justice and Strong Institutions) ရ။ တိုင်ပ္ကဴဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲအကြာ [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] သီုဖအိုတ် ၁၇ သာ် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သဘင်သဳကၠဳဇၞော် [[ကုလသမဂ္ဂ]] ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် စိုပ်တရဴ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၃၀ ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက တိုင်ပ္ကဴ ၁၆ ဂှ် ဒှ်သွက်ဂွံ "ဇၞော်ပၟဝ် ဂကောံမၞိဟ် မၞုံကဵု ဓဝ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ပါလုပ် ညဳသၟဟ် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ၊ ညံင်ဇၟာပ်မၞိဟ် ဂွံက္လိဂွံ ပရေင်ဓဝ်ယာ ကေုာံ သြိုင်ခၞံ ဒက်ပတန် ဂကောံအုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဌာန မၞုံကဵု အစောံစရာဲ၊ တာလျိုင် ကေုာံ သၠးပွး ပ္ဍဲဇၟာပ်ဇၟာပ် ကဆံင်" ရ။<ref name="UNSDG16">{{cite web|title=Sustainable Development Goal 16: Peace, Justice and Strong Institutions|url=https://sdgs.un.org/goals/goal16|publisher=United Nations|access-date=2026-10-08}}</ref> == ၁။ နိဒါန် == တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၆ (SDG 16) ဝွံ မံက်ဂတှ်ေကၠုင် သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ သၞောတ်ဝ် ဂကောံမၞိဟ် မတန်တဴ ကေုာံ မၞုံကဵု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်ရ။ ဟွံမဲ ကုဓဝ်ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ဂီုကၠီု၊ ကေုာံ ပရေင်ဓဝ်ယာမ္ဂး ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အလုံမွဲ ဂၠးတိဝွံ ဟွံမာန် ကတဵုဒှ်ရ။ ပရေင်ပဋိပက္ခ၊ ပရေင်အဂတိ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ မဍိုန်လျတအ်ဝွံ ဒှ်ဟိုတ် အဓိက မပလီုပလာ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင် ကေုာံ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ SDG 16 ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဂကောံ (Institutions) မခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ မၞုံကဵု ထ္ၜးသက်သဳ ကၠးဖ္ဍးရ။<ref name="UNDP16">{{cite web|title=Goal 16: Peace, justice and strong institutions|url=https://www.undp.org/sustainable-development-goals/goal-16-peace-justice-and-strong-institutions|publisher=UNDP|access-date=2026-10-08}}</ref> == ၂။ အကာဲအရာ သမိုင်း ကေုာံ ဒဒှ်လက္ကရဴ == ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ သြိုင်ခၞံ လိက်ကသုက် အစဳအဇန် ၂၀၃၀ (Agenda 2030) ဂှ်၊ ပ္ဍဲကဵု တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ (MDGs) ဂှ် တိုင်ပ္ကဴ မဆေင်ကဵု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ဓဝ်ယာ ဟွံပါလုပ် ကၠးကၠးမ္ၚးမ္ၚး ရ။ လက္ကရဴဏအ် ဍုင်ဂမၠိုင် စွံသတိ ကၠိုဟ်ခၠင်ကၠုင် ဒဒှ်ရ ဍုင်မၞုံကဵု ပဋိပက္ခ ကေုာံ ပရေင်ပၠံင်ဗတိုက်တအ်ဂှ် ဟွံမာန် က္လိဂွံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မံင်စံင်ရ။ နူကဵု တင်လ္ၚတ် သုတေသနဂမၠိုင် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ဍုင်မၞုံကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ဌာနအလဵုအသဳ မခိုင်ကၠိုက်ဂှ် ဒှ်တိုင်ခဳ သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး တိုင်ပ္ကဴ တၞဟ်သအာင် သီုဖအိုတ်ရ။ == ၃။ အဓိက တင်ရန်တၟအ်ဂမၠိုင် == တင်ရန်တၟအ် အဓိက နူကဵု တိုင်ပ္ကဴ ၁၆ ဝွံ ပါ်လဝ် ဗွဲမလှဲလး သွက်ဂွံ ပသောင်ကလး ပြသၞာ သၞောတ်ဝ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်ရ။ အဓိက တင်ရန်တၟအ်ဂှ် - # ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ပၠံင်ဗတိုက် ကေုာံ အန္တရာဲ လမျီု ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒေသ။ # ညံင်ဂွံ ပိုတ်အာ ပရေင်ဍဵုဍိုက်၊ ပရေင်သၠာဲဂတး ကောန်မၞိဟ်၊ ကေုာံ ပရေင်ပျဲပျာံ ကောန်ၚာ်။ # ဇၞော်ပၟဝ် သၞောတ်ဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Rule of Law) ပ္ဍဲကဆံင် ဍုင် ကေုာံ ကဆံင် ဂၠးတိ။ # ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်စၠောံ သြန် ကေုာံ လက်နက် ဗွဲမဟွံလုပ်သၞောဝ် ကေုာံ တဝ်စၞေဟ် ကုပရေင်ဒုစရိုက်။ # ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်အဂတိ (Corruption) ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဗီုပြင်။ == ၄။ တိုင်ပ္ကဴ ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး == တိုင်ပ္ကဴ ၁၆ ဝွံ ပါ်လဝ် တင်ရန်တၟအ် (Targets) ၁၂ သာ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး (Indicators) ၂၃ သာ် သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် ပရေင်အံင်ဇၞးရ။ {| class="wikitable" |+ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး အဓိက လ္ၚဵု နူ SDG 16 |- ! လၟိဟ် ! တင်ရန်တၟအ် (Target) ! စၞောန်ထ္ၜး (Indicator) |- | ၁၆.၁ (16.1) || ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ပၠံင်ဗတိုက် ကေုာံ လၟိဟ်မၞိဟ် မဒးချိုတ် နကဵု ပရေင်ပၠံင်ဗတိုက် အလုံဂၠးတိ။ || လၟိဟ် ညးမဒးချိုတ် နကဵု လွဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဘဲဒဏ် ပ္ဍဲလၟိဟ်မၞိဟ် ၁၀၀,၀၀၀ ဇၟာပ်သၞာံ။ |- | ၁၆.၃ (16.3) || ဇၞော်ပၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ညံင်ဇၟာပ်မၞိဟ် ဂွံက္လိဂွံ အခေါင် ပရေင်ဓဝ်ယာ တုပ်တုပ်သၟဟ်သၟဟ်။ || လၟိဟ် ညးမဒးဒုင် ဖျေဟ်ထံင် ဟွံမဲ ကုတင်သ္ဂုတ်စုတ် နူရုင်ဗစာ။ |- | ၁၆.၅ (16.5) || ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်အဂတိ ကေုာံ ပရေင်ကေတ်လာပ်သပ္ပါ ဇၟာပ်ဗီုပြင်။ || လၟိဟ် မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကမ္ပဏဳ မဒးကဵု လာပ်သပ္ပါ ကုညးတာလျိုင် အလဵုအသဳ။ |- | ၁၆.၆ (16.6) || ဇၞော်မောဝ် ဒက်ပတန် ဌာန၊ ဂကောံ မၞုံကဵု အစောံစရာဲ ကေုာံ ထ္ၜးသက်သဳ ကၠးဖ္ဍး။ || ပရေင်စကာ သြန်ဘဏ္ဍာ အလဵုအသဳ မတုပ်သၟဟ် ကုအစဳအဇန် မဖျေဟ်လဝ်။ |- | ၁၆.၉ (16.9) || ညံင်ဇၟာပ်မၞိဟ် ဂွံက္လိဂွံ သမ္တီ စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ် (Legal identity)၊ မပ္တံကဵု စၟတ်သမ္တီ သၠးဂၠံဂဝ် (Birth registration) နကဵု သၞာံ ၂၀၃၀။ || လၟိဟ် ကောန်ၚာ် သၟဝ် အာယုက် ၅ သၞာံ မက္လိဂွံ လိက်စၟတ်သမ္တီ သၠးဂၠံဂဝ်။ |} == ၅။ ပရေင်ဓဝ်ယာ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ == ပရေင်ဓဝ်ယာ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ (Rule of law) ဝွံ ဒှ်တိုင်ခဳ အဓိက သွက် ဂကောံမၞိဟ် မတန်တဴရ။ သၞောဝ်ဥပဒေ မခိုင်ကၠိုက်ဂှ် စဵုဒၞာကဵု အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ရိုဟ်ပ္တိတ် ဟွံမဲ ကုသၞောဝ် (Discrimination) ရ။ ပ္ဍဲဍုင် မဍိုန်လျတအ်၊ ညးဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံမာန် က္လိဂွံ အရီုအဗင် နူရုင်ဗစာ ဟိုတ်နူ ဓနပိုန်ဒြပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်အဂတိရ။<ref name="WorldBank16">{{cite web|title=Governance and the Law|url=https://www.worldbank.org/en/publication/wdr2017|publisher=World Bank|year=2017}}</ref> တိုင်ပ္ကဴ ၁၆ ဝွံ ဗ္တိုက်ဖ္အောဝ် ညံင်အလဵုအသဳတအ် ဂွံပလေဝ်ပလေတ် သၞောတ်ဝ် ရုင်ဗစာ ကေုာံ ညံင်ဂွံ ကဵုအခေါင် ညးမဍိုန်လျတအ် က္လိဂွံ ပရေင်ဓဝ်ယာ အတိုင်သၞောဝ် ရ။ == ၆။ ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်အဂတိ ကေုာံ တင်ဟွံဗဗွဲဓဝ် == ပရေင်အဂတိ (Corruption) ဝွံ ဒှ်ကမၠတ် မပၠံင်ကေတ် သြန်ဘဏ္ဍာ ဍုင် မဒးစကာ သွက် ပရေင်ပညာ၊ ထတ်ယုက် ကေုာံ အခြေခံအဆောက်အအုံ တအ်ရ။ တိုင်ပ္ကဴ ၁၆.၅ ဝွံ ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ ပိုတ်အာ ပရေင်ကေတ်လာပ်သပ္ပါ ကေုာံ လှေဲလှန် သြန်ဍုင်ရ။ ပရေင်စၠောံ သြန် ဟွံလုပ်သၞောဝ် (Illicit financial flows) ဝွံလေဝ် ဒှ်ဟိုတ် မပကဵု ညံင်ဍုင် မဍိုန်လျတအ် ဂွံဆောမ်လေင် သြန်အခေါန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ သွက်ဂွံ ပသောင်ကလး ပြသၞာဏအ်ဂှ်၊ ဍုင်ဂမၠိုင် သ္ဒးပံင်ကောံ ကၠောန်ကမၠောန် သီုကဵု သၞောတ်ဝ် ဗလး ကေုာံ ပရေင်စၟဳစၟတ် (Audit) မခိုင်ကၠိုက်ရ။ == ၇။ ဂကောံ မခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ ပရေင်ပါလုပ် == ဂကောံအုပ်ဓုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဌာနအလဵုအသဳဂမၠိုင် (Institutions) ဝွံ သ္ဒးနွံကဵု အစောံစရာဲ ကေုာံ တာလျိုင် (Accountability) ရ။ ဌာန မခိုင်ကၠိုက်ဂှ် ရေင်တၠုင်ကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ် မခိုဟ် (Good Governance) ရ။ တိုင်ပ္ကဴ ၁၆ ဗ္တိုက်ဖ္အောဝ် ညံင်ဂွံ ဒက်ပတန် ဂကောံ မကဵုအခေါင် ညးဍုင်ကွာန်တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်စုတ် (Inclusive Decision-making) ရ။ ညးဗြဴ၊ သၟတ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် လၟိဟ်အောန်တအ် သ္ဒးပါလုပ် ပ္ဍဲပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင် ညံင်ဂွံ ဒှ် ဍုင်မၞုံကဵု ပရေင်ပါလုပ် အလုံအစောံ (Representative society) ရ။ == ၈။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု SDG တၞဟ်ဂမၠိုင် == တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၆ ဝွံ ဒှ်တိုင်ပ္ကဴ "မဒက်ပတန် သၞောတ်ဝ်" မဆက်စပ်ဒၟံင် ကုတိုင်ပ္ကဴ တၞဟ်ဂမၠိုင် (SDGs) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဥပမာ - * '''[[SDG 1]] (ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ်)''': ယဝ်ရ ဟွံမဲ ပရေင်အဂတိ ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် နွံမ္ဂး ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ် အံင်ဇၞးမာန်ရ။ * '''[[SDG 5]] (ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင်)''': ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ပၠံင်ဗတိုက် လတူ မၞိဟ်ဗြဴ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ မစဵုဒၞာ မၞိဟ်ဗြဴ ဝွံ ဆက်စပ် ကု SDG 16 ရ။ * '''[[SDG 10]] (ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် တင်ဟွံတုပ်သၟဟ်)''': သၞောဝ်ဥပဒေ မတုပ်သၟဟ် ကုဇၟာပ်မၞိဟ်ဂှ် ရီုဗင် ဖအောန်ဖျေဟ် တင်ဟွံတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်ရ။<ref name="UNHCR">{{cite web|title=SDG 16 and Refugees|url=https://www.unhcr.org/sdg-16.html|publisher=UNHCR|access-date=2026-10-08}}</ref> == ၉။ တင်ဆောမ်ဒဵု ကေုာံ ပြသၞာဂမၠိုင် == ပ္ဍဲကမၠောန် မရေင်တၠုင် တိုင်ပ္ကဴ ၁၆ ဝွံ၊ တင်ဆောမ်ဒဵု ကေုာံ ပြသၞာ နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ။ အဓိက ပြသၞာဂှ် ဒှ် ပရေင်ပဋိပက္ခ ကေုာံ ပေါဲဗတိုက် ပ္ဍဲဍုင်လ္ၚဵု မပလီုပလာ်ထောံ ဂကောံအလဵုအသဳ ကေုာံ ရုင်ဗစာတအ်ရ။ မွဲပၠန်ဂှ် ပရေင်ကံက်နုတ် တင်ဂၞင် (Data collection) မဆေင်ကဵု ပရေင်အဂတိ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပၠံင်ဗတိုက်ဂှ် ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူ ညးလ္ၚဵု ဖေက်ဂၟံက် တုဲ ဟွံလဴထ္ၜး ကဵု တင်ဂၞင် ဒဒှ်ဍာံရ။<ref name="TransparencyInt">{{cite report|title=Corruption Perceptions Index|publisher=Transparency International|year=2025}}</ref> ပရေင်ကပ်ယဲ ဂၠးတိ လက္ကရဴဏအ်လေဝ် ပကဵု ညံင် သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် လ္ၚဵု ဂွံယှို့ယှောဝ်အာ မာန်ရ။ == ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် == တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၆ ဝွံ ဒှ်ကြက် အဓိက သွက် အစဳအဇန် ၂၀၃၀ သီုဖအိုတ် ဂွံအံင်ဇၞးရ။ သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳ မခိုင်ကၠိုက်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ မစဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန်၊ ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဝွံ ဒှ်အရာ မဟွံမဲ ဟွံဂွံ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဍုင်၊ ဂကောံအလဵုအသဳ၊ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်တအ် သ္ဒးပံင်ကောံ တုဲ တဝ်စၞေဟ် ကုပရေင်အဂတိ၊ ပရေင်ဟွံဗဗွဲဓဝ် ကေုာံ ပရေင်ပၠံင်ဗတိုက် ညံင်ဂၠးတိပိုဲ ဂွံဒှ် ဒၞာဲမၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ မၞုံကဵု ဓဝ်ယာ သွက် အနာဂတ် ကောန်စဴပိုဲ အိုတ်ရ။ == နိဿဲ == <references> <ref name="UNSDG16">{{cite web|title=Sustainable Development Goal 16: Peace, Justice and Strong Institutions|url=https://sdgs.un.org/goals/goal16|publisher=United Nations|access-date=2026-10-08}}</ref> <ref name="UNDP16">{{cite web|title=Goal 16: Peace, justice and strong institutions|url=https://www.undp.org/sustainable-development-goals/goal-16-peace-justice-and-strong-institutions|publisher=UNDP|access-date=2026-10-08}}</ref> <ref name="WorldBank16">{{cite web|title=Governance and the Law|url=https://www.worldbank.org/en/publication/wdr2017|publisher=World Bank|year=2017}}</ref> <ref name="UNHCR">{{cite web|title=SDG 16 and Refugees|url=https://www.unhcr.org/sdg-16.html|publisher=UNHCR|access-date=2026-10-08}}</ref> <ref name="TransparencyInt">{{cite report|title=Corruption Perceptions Index|publisher=Transparency International|year=2025}}</ref> </references> == လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် == * [https://sdgs.un.org/goals/goal16 ပရေင်လလောင်တြး ကုလသမဂ္ဂ သွက် တိုင်ပ္ကဴ ၁၆] * [https://www.undp.org/ အစဳအဇန် ဇၞော်မောဝ် ကုလသမဂ္ဂ (UNDP)] [[Category:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] [[Category:ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်]] [[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ဓဝ်ယာ]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ]] {{တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ကုလသမဂ္ဂ}} o7wlh2a8scg4oiyq83tvqeptfyk4w6a 0 12036 57680 2026-10-08T10:44:00Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "[[File:Sustainable Development Goal 17Partnerships.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၇ (SDG 17) မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]]]] '''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၇''' (အင်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goa..." 57680 wikitext text/x-wiki [[File:Sustainable Development Goal 17Partnerships.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၇ (SDG 17) မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]]]] '''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၇''' (အင်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goal 17'', ဟွံသေင်မ္ဂး '''SDG 17''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''Global Goal 17''') ဝွံ ဒှ်တိုင်ပ္ကဴ မဆေင်စပ် ကုပရေင်ပံင်ကောံ ကေုာံ ပရေင်မဟာမိတ် ဂၠးတိ သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်ရ။ တိုင်ပ္ကဴဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲအကြာ [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] သီုဖအိုတ် ၁၇ သာ် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သဘင်သဳကၠဳဇၞော် [[ကုလသမဂ္ဂ]] ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက နူကဵု တိုင်ပ္ကဴ ၁၇ ဝွံ ဒှ်သွက်ဂွံ "ဇၞော်ပၟဝ် နဲကဲရေင်တၠုင် ကမၠောန် ကေုာံ ကလေင်ဒက်ပတန် ပရေင်မဟာမိတ် ဂၠးတိ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ" ရ။<ref name="UN17">{{cite web|title=Sustainable Development Goal 17: Partnerships for the goals|url=https://sdgs.un.org/goals/goal17|publisher=United Nations|access-date=2026-10-08}}</ref> တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင် (SDGs) ဝွံ ယဝ်ရ ဟွံမွဲကဵု ပရေင်ပံင်ကောံ နူကဵု ဍုင်နာနာ၊ ဂကောံအလဵုအသဳ၊ ဂကောံပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်တအ်မ္ဂး ဟွံမာန် ရေင်တၠုင် ကဵုအံင်ဇၞးရ။ တိုင်ပ္ကဴ ၁၇ ဝွံ စၞောန်ထ္ၜးလဝ် လဒက်ပတန် သွက် ပရေင်ဘဏ္ဍာ၊ နဲကဲပညာ၊ ပရေင်စိုန်သကီု ကေုာံ ပရေင်ဗၞိက် သွက်ဂွံ ထံက်ပင် တိုင်ပ္ကဴ ၁ စဵုကဵု ၁၆ ဂှ်ရ။ == ၁။ နိဒါန် == တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၇ (SDG 17) ဝွံ မံက်ဂတှ်ေကၠုင် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ပရေင်မဟာမိတ် အလုံဂၠးတိ။ လညာတ် ကေုာံ ကမၠောန် မဆေင်ကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဂၠးတိဝွံ သ္ဒးဒက်ပတန် လတူ သဘဴဓဝ် မွဲစွံ၊ တင်ရန်တၟအ် မွဲစွံ ကေုာံ လညာတ် မစွံသတိ လတူ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိရ။ အလဵုအသဳ၊ [[ဂကောံအလဵုအသဳ-ဟွံသေင်]] (NGOs)၊ ကမ္ပဏဳ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ်တအ် သ္ဒးပံင်တောဲ ကၠောန်ကမၠောန် မွဲစွံ သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် ထောံ လဒိုက်ဂတ်၊ ဖအောန်ဖျေဟ် ဟွံတုပ်သၟဟ် ကေုာံ စဵုဒၞာ ရာသဳဥတုရ။<ref name="Agenda2030">{{cite web|title=Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development|url=https://sdgs.un.org/2030agenda|publisher=United Nations|year=2015}}</ref> == ၂။ အကာဲအရာ သမိုင်း ကေုာံ ဒဒှ်လက္ကရဴ == ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒက်ပတန် SDG 17 ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ်၊ ပရေင်မဟာမိတ် ဂၠးတိဝွံ ဒးဒုင် ထိင်ဒဝ်လဝ် နကဵု တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ (MDGs) လၟေင် ၈ ရ။ တိုင်ပ္ကဴ MDG 8 ဂှ် ဟီုလဝ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ပရေင်မဟာမိတ် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု SDG 17 ဏအ်ဂှ် တင်ရန်တၟအ် တအ် ဇၞော်လှဲတိုန် ဗွဲမလောန်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ မကၠောန်ဗဒှ် သဘင်သဳကၠဳ ပ္ဍဲ ဍုင် [[အာဒိသ်အဗဗာ]] (Addis Ababa) ဂှ် က္လိဂွံ တင်တုပ်စိုတ် မကော်စ လိက်ကသုက် အာဒိသ်အဗဗာ (Addis Ababa Action Agenda) မဆေင်စပ် ကုပရေင်ဘဏ္ဍာ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ရ။<ref name="AddisAbaba">{{cite document|title=Addis Ababa Action Agenda of the Third International Conference on Financing for Development|publisher=UN DESA|year=2015}}</ref> လိက်ကသုက်ဏအ် ဒှ်ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် SDG 17 ဝွံရ။ == ၃။ အဓိက တင်ရန်တၟအ်ဂမၠိုင် == တင်ရန်တၟအ် အဓိက နူကဵု တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၇ ဝွံ ဒှ်အရာ မဒးရေင်တၠုင် နကဵု လဒက်ပတန် ၅ သာ်ရ - # '''ဘဏ္ဍာ (Finance)''': ဇၞော်ပၟဝ် သြန်ဘဏ္ဍာ နူကဵု အပ္ဍဲဍုင် ကေုာံ မ္ၚးဍုင် သွက် ဍုင်မဍိုန်လျဂမၠိုင်။ # '''နဲကဲပညာ (Technology)''': ဇၞော်ပၟဝ် ပရေင်ပါ်ပရအ် နဲကဲပညာ အကြာ ဍုင်မဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ဍုင်မဍိုန်လျ။ # '''ပရေင်စိုန်သကီု (Capacity Building)''': သြိုင်ခၞံ အစောံစရာဲ ကေုာံ သတ္တိ ပ္ဍဲ ဍုင်မဍိုန်လျ။ # '''ပရေင်ဗၞိက် (Trade)''': ဇၞော်ပၟဝ် သၞောတ် ပရေင်ဗၞိက် မတုပ်သၟဟ် အလုံဂၠးတိ နကဵု လဒက်ပတန် [[ဂကောံပရေင်ဗၞိက် ဂၠးတိ]] (WTO)။ # '''ပြသၞာ သၞောတ်ဝ် (Systemic Issues)''': တန်ကြိုန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ကေုာံ မပံင်တောဲ လညာတ် တင်သ္ဂုတ်စုတ် နာနာ။ == ၄။ တိုင်ပ္ကဴ ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး == တိုင်ပ္ကဴ ၁၇ ဝွံ ပါ်လဝ် တင်ရန်တၟအ် (Targets) သီုဖအိုတ် ၁၉ သာ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး (Indicators) သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် ပရေင်အံင်ဇၞး ၂၄ သာ်ရ။ {| class="wikitable" |+ တင်ရန်တၟအ် အဓိက ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး SDG 17 |- ! လၟိဟ် ! ကဏ္ဍ ! တင်ရန်တၟအ် (Target) |- | ၁၇.၁ (17.1) || ဘဏ္ဍာ || ဇၞော်ပၟဝ် အစောံစရာဲ ကံက်အခေါန် ကေုာံ ပကောံဘဏ္ဍာ အပ္ဍဲဍုင်။ |- | ၁၇.၂ (17.2) || ဘဏ္ဍာ || ဍုင်မဇၞော်မောဝ်တအ် သ္ဒးကဵု အရီုအဗင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အလဵုအသဳ (ODA) ၀.၇% ၏ GNI ကု ဍုင်မဍိုန်လျ။ |- | ၁၇.၆ (17.6) || နဲကဲပညာ || ဇၞော်ပၟဝ် ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ ဍုင်သၟဝ်ကျာ-သၠုင်ကျာ ကေုာံ သၠုင်ကျာ-သၠုင်ကျာ သွက် ပရေင်သိပ္ပံ ကေုာံ နဲကဲပညာ။ |- | ၁၇.၉ (17.9) || ပရေင်စိုန်သကီု || ကဵု အရီုအဗင် ပရေင်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ နဲကဲ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် အစောံစရာဲ ဍုင်မဍိုန်လျ။ |- | ၁၇.၁၀ (17.10) || ပရေင်ဗၞိက် || ဇၞော်ပၟဝ် သၞောတ် ပရေင်ဗၞိက် မအးဇ္ၚး ကေုာံ မဟွံပါ်ခြာ အလုံဂၠးတိ သၟဝ် WTO။ |- | ၁၇.၁၇ (17.17) || မဟာမိတ် || ဇၞော်ပၟဝ် ပရေင်ပံင်ကောံ အလဵုအသဳ၊ ပုဂ္ဂလိက ကေုာံ ဂကောံညးဍုင်ကွာန်။ |} == ၅။ ပရေင်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် == ပ္ဍဲကဏ္ဍ ဘဏ္ဍာဝွံ SDG 17 စွံအာရီု လတူ ပရေင်ထံက်ပင် သြန်ဘဏ္ဍာ သွက် ဍုင်မဍိုန်လျတအ်ရ။ အရီုအဗင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အလဵုအသဳ (Official Development Assistance - ODA) ဝွံ ဒှ် အဓိက လဝေင် ပရေင်ရီုဗင်ရ။ တင်ရန်တၟအ်ဂှ် ဍုင်မဇၞော်မောဝ်တအ် ညံင်ဂွံ ပါ်ပရအ် ၀.၇ က္ဍိုပ်ကၠံ (0.7%) နူကဵု သြန်လုပ် အလုံမွဲဍုင် (GNI) ကု ဍုင်မဍိုန်လျရ။<ref name="OECD_ODA">{{cite web|title=Official Development Assistance (ODA)|url=https://www.oecd.org/dac/financing-sustainable-development/development-finance-standards/official-development-assistance.htm|publisher=OECD|access-date=2026-10-08}}</ref> ပါဲနူဂှ်တုဲ ဍုင်ဂမၠိုင် သ္ဒးဇၞော်မောဝ် အစောံစရာဲ ကံက်အခေါန် အပ္ဍဲဍုင် ညံင်ဂွံ တန်တဴ နကဵု ဒြဟတ်ဇကုမာန် ကေုာံ ဖအောန်ဖျေဟ် ပြသၞာ ကလိင်ကၠံက် သြန်ဂမၠိုင်ရ။ == ၆။ နဲကဲပညာ ကေုာံ ပရေင်စိုန်သကီု == နဲကဲပညာ (Technology) ကေုာံ တင်ဂၞင် (Data) ဝွံ ဒှ်ဒြဟတ် အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ရ။ တိုင်ပ္ကဴ ၁၇ ဝွံ ဗ္တိုက်ဖ္အောဝ် ညံင်ဂွံ ဇၞော်ပၟဝ် ပရေင်ပါ်ပရအ် နဲကဲပညာ အကြာ ဍုင်ဇၞော်မောဝ် (North) ကေုာံ ဍုင်မဍိုန်လျ (South) ရ။ ပရေင်စိုန်သကီု (Capacity building) ဝွံ မုဟီုမ္ဂး ညံင်ဂွံ ကဵုပညာ ကေုာံ ဗ္တောန်ကဵု ကောန်ဂကူ ပ္ဍဲဍုင်မဍိုန်လျတအ် ညံင်ဂွံ သြိုင်ခၞံ ဍုင် နကဵု အစောံစရာဲ ညးတအ် အလဵုဇကုမာန်ရ။ == ၇။ ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ ပရေင်မဟာမိတ် ဂၠးတိ == ပရေင်ဗၞိက် ဂၠးတိ (International Trade) ဝွံ ဒှ်စက်ယန္တရား သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။ SDG 17 ဗ္တိုက်ဖ္အောဝ် သၞောတ် ပရေင်ဗၞိက် မဟွံပါ်ခြာ၊ မအးဇ္ၚး၊ ကေုာံ မမင်မဲလဝ် နကဵု သၞောဝ် ဂကောံပရေင်ဗၞိက် ဂၠးတိ (World Trade Organization - WTO) ရ။ သွက် ဍုင်မဍိုန်လျအိုတ် (LDCs) တအ်ဂှ် သ္ဒးကဵု အခေါင် သၠာဲပြာဲ ပရေင်ဗၞိက် မဟွံမွဲကဵု အခေါန် (Duty-free) ကေုာံ အခေါင် လုပ်ဗွိုက်လၟုဟ် (Market access) မလောဲသွာရ။ == ၈။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု SDG တၞဟ်ဂမၠိုင် == တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၇ ဝွံ ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ "ဇၞော်အိုတ်" (Enabler) မဆက်စပ်ဒၟံင် ကုတိုင်ပ္ကဴ ၁၆ သာ် တၞဟ်ဂှ်ရ။ ဥပမာ - * '''[[SDG 1]]၊ [[SDG 2]] ကေုာံ [[SDG 3]]''': ယဝ်ရ ဟွံမွဲကဵု ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ပရေင်ရီုဗင် ဂၠးတိမ္ဂး ဍုင်မဍိုန်လျတအ် ဟွံမာန် ပလီုပလာ် လဒိုက်ဂတ်၊ ဟွံမာန် ပတိတ် စၞစ၊ ကေုာံ ဟွံမာန် ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ထတ်ယုက်ရ။ * '''[[SDG 13]] (ရာသဳဥတု)''': ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် ဓါတ်ဂျာတ် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ ရာသဳဥတုဂှ် သ္ဒးစကာ ပရေင်ပံင်ကောံ ကေုာံ ဘဏ္ဍာ နူကဵု ဍုင်မဇၞော်မောဝ် သီုဖအိုတ်ရ။ == ၉။ တင်ဆောမ်ဒဵု ကေုာံ ပြသၞာဂမၠိုင် == ပ္ဍဲကမၠောန် မရေင်တၠုင် တိုင်ပ္ကဴ ၁၇ ဝွံ၊ တင်ဆောမ်ဒဵု ကေုာံ ပြသၞာ နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ။ * '''ဘဏ္ဍာ ဟွံပေင်''': ရန်ပုံငွေ သွက်ဂွံ ရီုဗင် ဍုင်မဍိုန်လျဂှ် ဟွံပေင် အတိုင် တင်ရန်တၟအ် ODA ဏီရ။ * '''ပြသၞာ ဂလေအ်''': ဍုင်မဍိုန်လျ ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင် ဒှ်ဒၟံင် ပြသၞာ ဂလေအ် (Debt crises) တုဲ ဟွံမာန် စကာ သြန် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင်ဇကုရ။ * '''ပရေင်ဆောမ်ဒဵု ဒေတာ (Data Deficit)''': ဍုင်မဍိုန်လျတအ် ဟွံမွဲကဵု စက်ယန္တရား သွက်ဂွံ ကံက် ပကောံ တင်ဂၞင် ဒေတာ မဍာံပြတုဲ တော်လၟိဟ် ပရေင်အံင်ဇၞး SDGs ဝါတ်ဂါတ်ဒၟံင်ရ။<ref name="WorldBankData">{{cite web|title=World Bank Open Data|url=https://data.worldbank.org/|publisher=World Bank|access-date=2026-10-08}}</ref> == ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် == တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၇ ဝွံ ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မဒက်ပတန်လဝ် သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံဒတန် ပရေင်မဟာမိတ် အလုံဂၠးတိရ။ သွက်ဂွံ စိုပ်တရဴ သၞာံ ၂၀၃၀ ဂှ်၊ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဍုင်၊ ဂကောံ၊ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် သ္ဒးပါလုပ် ပံင်တောဲ ကၠောန်ကမၠောန် မွဲစွံရ။ ယဝ်ရ ဍုင်မဇၞော်မောဝ်တအ် ကဵု အရီုအဗင် ဘဏ္ဍာ ကေုာံ နဲကဲပညာ ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် တုဲ ဍုင်မဍိုန်လျတအ် လေဝ် မင်မဲ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ခိုဟ်မ္ဂး တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင် ကြက်အံင်ဇၞးမာန်ရ။ == နိဿဲ == <references> <ref name="UN17">{{cite web|title=Sustainable Development Goal 17: Partnerships for the goals|url=https://sdgs.un.org/goals/goal17|publisher=United Nations|access-date=2026-10-08}}</ref> <ref name="Agenda2030">{{cite web|title=Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development|url=https://sdgs.un.org/2030agenda|publisher=United Nations|year=2015}}</ref> <ref name="AddisAbaba">{{cite document|title=Addis Ababa Action Agenda of the Third International Conference on Financing for Development|publisher=UN DESA|year=2015}}</ref> <ref name="OECD_ODA">{{cite web|title=Official Development Assistance (ODA)|url=https://www.oecd.org/dac/financing-sustainable-development/development-finance-standards/official-development-assistance.htm|publisher=OECD|access-date=2026-10-08}}</ref> <ref name="WorldBankData">{{cite web|title=World Bank Open Data|url=https://data.worldbank.org/|publisher=World Bank|access-date=2026-10-08}}</ref> </references> == လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် == * [https://sdgs.un.org/goals/goal17 ပရေင်လလောင်တြး ကုလသမဂ္ဂ သွက် တိုင်ပ္ကဴ ၁၇] * [https://www.un.org/sustainabledevelopment/globalpartnerships/ ကုလသမဂ္ဂ ပရေင်မဟာမိတ် ဂၠးတိ] [[Category:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] [[Category:ပရေင်မဟာမိတ် ဂၠးတိ]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ]] [[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ]] {{တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ကုလသမဂ္ဂ}} qe6yscsf5puzd6zekdhf6swvxdigve9 10 12037 57681 2026-10-08T10:45:25Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "<noinclude> {{Documentation|content= ထာမ်ပလိက်ဝွံ စကာလဝ် သွက်ဂွံ စုတ်လက္ကရဴ ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မဆေင်စပ် ကု [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (SDGs) ရ။ }} </noinclude>{{Navbox | name = တိုင..." 57681 wikitext text/x-wiki <noinclude> {{Documentation|content= ထာမ်ပလိက်ဝွံ စကာလဝ် သွက်ဂွံ စုတ်လက္ကရဴ ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မဆေင်စပ် ကု [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (SDGs) ရ။ }} </noinclude>{{Navbox | name = တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ကုလသမဂ္ဂ | title = [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်|တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ကုလသမဂ္ဂ ၁၇ သာ် (SDGs)]] | state = {{{state|autocollapse}}} | bodyclass = hlist | image = [[File:Sustainable Development Goals.svg|80px|link=|alt=သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ]] | group1 = တိုင်ပ္ကဴဂမၠိုင် (၁ - ၁၇) | list1 = * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁|၁။ ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၂|၂။ ဖအောန်ဖျေဟ် ကၠောဝ်ဗျဵု]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၃|၃။ ထတ်ယုက် ကေုာံ မံင်စံင်ခိုဟ်မောဝ်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၄|၄။ ပညာ ဍိုက်ပေင်ကဵု ဍာ်ဒကေဝ်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၅|၅။ တုပ်သၟဟ် ဇာတ်မၞိဟ်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၆|၆။ ဍာ်သွုင်သ္အးဇ္ၚး ကေုာံ စဵုဒၞာယဲ]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၇|၇။ ဒြဟတ်လျးတၟး အးဇ္ၚး ကေုာံ င္ၚုဟ်တန်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၈|၈။ ကမၠောန်ခိုဟ် ကေုာံ ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၉|၉။ စက်ယန္တရား၊ ခၞံဗဒှ် ကေုာံ သဇိုင်သြိုင်ခၞံ]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၀|၁၀။ ဖအောန်ဖျေဟ် ဟွံတုပ်သၟဟ်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၁|၁၁။ ဍုင် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် မတန်တဴ]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၂|၁၂။ ပရေင်စကာ ကေုာံ ပရေင်ပ္တိတ် မၞုံကဵု တာလျိုင်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၃|၁၃။ ပရေင်ကမၠောန် ရာသဳဥတု]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၄|၁၄။ ဘဝ သၟဝ်ဍာ်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၅|၁၅။ ဘဝ လတူတိ]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၆|၁၆။ ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ဗဗွဲဓဝ် ကေုာံ ဒတန် မခိုင်ကၠိုက်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၇|၁၇။ မဟာမိတ် သွက် တိုင်ပ္ကဴဂမၠိုင်]] | group2 = အရာမဆက်စပ် | list2 = * [[ကုလသမဂ္ဂ]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ]] (MDGs) * [[လိက်ကသုက် ပါရဳ]] * [[အစဳအဇန် ၂၀၃၀]] (Agenda 2030) | below = * {{icon|category}} [[:Category:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်|ကဏ္ဍ]] * {{icon|commons}} [[commons:Category:Sustainable Development Goals|ဝဳကဳ ကောမန်]] }}<noinclude> [[Category:ထာမ်ပလိက် ကုလသမဂ္ဂ]] [[Category:ထာမ်ပလိက် တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] </noinclude> 25x6w9n2uxg2rvnvbm7u8w6na2e7qd1 57684 57681 2026-10-08T10:55:06Z Aue Nai 24 57684 wikitext text/x-wiki <noinclude> {{Documentation|content= ထာမ်ပလိက်ဝွံ စကာလဝ် သွက်ဂွံ စုတ်လက္ကရဴ ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မဆေင်စပ် ကု [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (SDGs) ရ။ }} </noinclude>{{Navbox | name = တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ကုလသမဂ္ဂ | title = [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်|တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ကုလသမဂ္ဂ ၁၇ သာ် (SDGs)]] | state = {{{state|autocollapse}}} | bodyclass = hlist | image = [[File:Sustainable Development Goals.svg|80px|link=|alt=သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ]] | group1 = တိုင်ပ္ကဴဂမၠိုင် (၁ - ၁၇) | list1 = * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁|၁။ ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၂|၂။ ဖအောန်ဖျေဟ် ကၠောဝ်ဗျဵု]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၃|၃။ ထတ်ယုက် ကေုာံ မံင်စံင်ခိုဟ်မောဝ်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၄|၄။ ပညာ ဍိုက်ပေင်ကဵု ဍာ်ဒကေဝ်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၅|၅။ တုပ်သၟဟ် ဇာတ်မၞိဟ်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၆|၆။ ဍာ်သွုင်သ္အးဇ္ၚး ကေုာံ စဵုဒၞာယဲ]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၇|၇။ ဒြဟတ်လျးတၟး အးဇ္ၚး ကေုာံ င္ၚုဟ်တန်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၈|၈။ ကမၠောန်ခိုဟ် ကေုာံ ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၉|၉။ စက်ယန္တယာ၊ ခၞံဗဒှ် ကေုာံ သဇိုင်သြိုင်ခၞံ]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၀|၁၀။ ဖအောန်ဖျေဟ် ဟွံတုပ်သၟဟ်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၁|၁၁။ ဍုင် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် မတန်တဴ]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၂|၁၂။ ပရေင်စကာ ကေုာံ ပရေင်ပ္တိတ် မၞုံကဵု တာလျိုင်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၃|၁၃။ ပရေင်ကမၠောန် ရာသဳဥတု]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၄|၁၄။ ဘဝ သၟဝ်ဍာ်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၅|၁၅။ ဘဝ လတူတိ]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၆|၁၆။ ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ဗဗွဲဓဝ် ကေုာံ ဒတန် မခိုင်ကၠိုက်]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၇|၁၇။ မဟာမိတ် သွက် တိုင်ပ္ကဴဂမၠိုင်]] | group2 = အရာမဆက်စပ် | list2 = * [[ကုလသမဂ္ဂ]] * [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ]] (MDGs) * [[လိက်ကသုက် ပါရဳ]] * [[အစဳအဇန် ၂၀၃၀]] (Agenda 2030) | below = * {{icon|category}} [[:Category:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်|ကဏ္ဍ]] * {{icon|commons}} [[commons:Category:Sustainable Development Goals|ဝဳကဳ ကောမန်]] }}<noinclude> [[Category:ထာမ်ပလိက် ကုလသမဂ္ဂ]] [[Category:ထာမ်ပလိက် တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] </noinclude> 7jxw0o1u7p7gsmxlv7g51o15w42l6rt 0 12038 57682 2026-10-08T10:47:12Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "[[File:Millennium Development Goals logo.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ (MDGs) ၈ သာ် မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]]]] '''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ''' (အင်္ဂလိက်: ''Millennium Development Goal..." 57682 wikitext text/x-wiki [[File:Millennium Development Goals logo.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ (MDGs) ၈ သာ် မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]]]] '''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ''' (အင်္ဂလိက်: ''Millennium Development Goals'', အတ္ထကံက်: '''MDGs''') ဝွံ ဒှ်တိုင်ပ္ကဴ ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် ၈ သာ် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]] သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ဇၞော်မောဝ် ပရေင်မံင်စံင် ကောန်မၞိဟ်တအ် ပ္ဍဲအကြာ သၞာံ ၂၀၀၀ ကဵု ၂၀၁၅ ရ။ တိုင်ပ္ကဴဝွံ မံက်ဂတှ်ေကၠုင် နူကဵု သဘင်သဳကၠဳဇၞော် ဠက်သၞာံ (Millennium Summit) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၀ တုဲ ဍုင်ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ ၁၈၉ ဍုင် ကေုာံ ဂကောံဂၠးတိ အလုံအိုတ်သီုတအ် တုပ်လဝ်စိုတ် သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ညံင်ဂွံ စိုပ်တိုင်ပ္ကဴ ကိုပ်ကၠာ ဟွံစိုပ် သၞာံ ၂၀၁၅ ရ။<ref name="UNMDG2000">{{cite web|title=United Nations Millennium Declaration|url=https://www.un.org/millennium/declaration/ares552e.htm|publisher=United Nations|date=18 September 2000|access-date=8 October 2026}}</ref> == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ သမိုင်းလဒက်ပတန် == ပ္ဍဲအခိင် ၜက်ကၠောအ်ကၠုင် ဠက်သၞာံတၟိ (သၞာံ ၂၀၀၀) ဂှ်၊ ဂၠးတိပိုဲဝွံ ဆဵုဂဗဒၟံင် ပြသၞာဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု ပရေင်ဒိုက်ဂတ် မလောန်ကာဲ၊ ယဲဘဲ မလောန်ကာဲ၊ ကေုာံ ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် အကြာ ဍုင်မဇၞော်မောဝ် ကဵု ဍုင်မဍိုန်လျတအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဍုင်ဂမၠိုင် သဳကၠဳ ပ္ဍဲရုင်ဇၞော် ကုလသမဂ္ဂ ပ္ဍဲနယူးယောက် တုဲ ထပက်လဝ် စၟတ်တဲ လိက်လလောင်တြး ဠက်သၞာံ (Millennium Declaration) ရ။ လိက်လလောင်တြးဏအ်ဝွံ ဒှ်သဇိုင် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် MDGs ၈ သာ်ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ်မၞိဟ် မဒးမံင်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဆံင် လဒိုက်ဂတ် မလောန်ကာဲ (extreme poverty) ကဝက် ပ္ဍဲအကြာ သၞာံ ၁၉၉၀ စဵုကဵု ၂၀၁၅ ရ။<ref name="Sachs2005">{{cite book|author=Sachs, Jeffrey D.|title=The End of Poverty: Economic Possibilities for Our Time|publisher=Penguin Books|year=2005|isbn=978-0143036586}}</ref> == ၂။ တိုင်ပ္ကဴ ၈ သာ် == တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ ၈ သာ် ဂှ် ပါ်လဝ် တင်ရန်တၟအ် (Targets) ၜိုတ် ၂၁ သာ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး (Indicators) ၆၀ သာ် သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် ပရေင်အံင်ဇၞးရ။ {| class="wikitable" |+ လၟေင် တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ (MDGs) ၈ သာ် |- ! လၟိဟ် ! သင်္ကေတ / ယၟု တိုင်ပ္ကဴ ! အဓိက တင်ရန်တၟအ် |- | '''၁''' || [[ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ဒိုက်ဂတ် ကေုာံ ကၠောဝ်ဗျဵု]] || ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ်မၞိဟ် မကလိဂွံ သြန် အောန်နူ ၁.၂၅ ဒေါ်လာ ပ္ဍဲမွဲတ္ၚဲ (ကဝက်)။ |- | '''၂''' || [[ပရေင်ပညာ ကဆံင်သဇိုင် အလုံဂၠးတိ]] || ကောန်ၚာ် ဇၟာပ်ဇၟာပ်မၞိဟ် (တြုံ၊ ဗြဴ) သ္ဒးအံင်ဇၞး ပရေင်ပညာ သဇိုင် (Primary Education)။ |- | '''၃''' || [[အခေါင်တုပ်သၟဟ် လိင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ညးဗြဴ]] || ပလီုထောံ ပရေင်ပါ်ခြာ မဆေင်ကဵု လိင် ပ္ဍဲကဆံင် ဘာသဇိုင် ကေုာံ ဘာတန်သမၠုင်။ |- | '''၄''' || [[ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ်ကောန်ၚာ် ချိုတ်]] || ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ်ကောန်ၚာ် (အယုက် သၟဝ် ၅ သၞာံ) မချိုတ် ၜါဂအုံ ပိဂအုံ (2/3)။ |- | '''၅''' || [[ပခိုဟ်တိုန် ပရေင်ထတ်ယုက် မိ]] || ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ် မိမချိုတ် အခိင်သၠးဂၠံဂဝ် ပိဂအုံ ပန်ဂအုံ (3/4)။ |- | '''၆''' || [[စဵုဒၞာ ယဲအေအာင်ဒဳအေတ်၊ ယဲဇြဟ် ကေုာံ ယဲတၞဟ်ဂမၠိုင်]] || ပဒေါအ် ကေုာံ ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ကၠောအ်က္ဍ ယဲ HIV/AIDS ကေုာံ မငှ်။ |- | '''၇''' || [[ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ညံင်ဂွံ တန်တဴ]] || ပၠုပ်စုတ် တင်သ္ဂုတ်စုတ် သဘာဝ ပ္ဍဲသၞောဝ်ဍုင် ကေုာံ ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ်မၞိဟ် ဟွံဂွံ ဍာ်သွုင် အးဇ္ၚး။ |- | '''၈''' || [[ပရေင်ပံင်သၟဟ် ဂၠးတိ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ်]] || သြိုင်ခၞံ သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်သွံရာန် မၞုံကဵု ဓဝ်ယာတုဲ ရီုဗင် ဍုင်မဍိုန်လျတအ်။ |} == ၃။ တိုင်ပ္ကဴ ၁-၃: ပရေင်ဒိုက်ဂတ်၊ ပညာ ကေုာံ အခေါင်အရာ ညးဗြဴ == တိုင်ပ္ကဴ မွဲ စဵုကဵု ပိ ဝွံ သဇိုင် ကုပရေင်မံင်စံင် မၞိဟ်မွဲဂကောံ ကေုာံ အခေါင်အရာ သဇိုင် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ * '''တိုင်ပ္ကဴ ၁''': ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ်ဝွံ ဒှ်အရာ မအံင်ဇၞးအိုတ် ပ္ဍဲ MDGs ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ကြုက် (China) ကေုာံ ဍုင်အိန္ဒိယ (India) ဇၞော်မောဝ် တိုန်ကၠုင်တုဲ လၟိဟ်မၞိဟ် မဒးမံင် ပ္ဍဲလဒိုက်ဂတ် မလောန်ကာဲဂှ် ဖအောန်ဖျေဟ်မာန်လဝ် ကဝက် ကိုပ်ကၠာ ဟွံစိုပ် သၞာံ ၂၀၁၅ ဏီရ။ * '''တိုင်ပ္ကဴ ၂''': လၟိဟ် ကောန်ၚာ် မတိုန်ဘာ ကဆံင်သဇိုင် (Primary school enrollment) ဂှ် ဂၠိုင်တိုန် စဵုကဵု ၉၁% ပ္ဍဲဍုင် မဇၞော်မောဝ်ကၠုင်ဒၟံင်တအ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲဒေသ အာဖရိက (Sub-Saharan Africa) ဂှ် ပြသၞာ ကောန်ၚာ် ဟွံဂွံ တိုန်ဘာ နွံဒၟံင်ဏီ။ * '''တိုင်ပ္ကဴ ၃''': ပရေင်ပတုပ်သၟဟ် လိင်ဂှ် ကလိဂွံ ပရေင်အံင်ဇၞး ပ္ဍဲကဆံင် ဘာတန်သဇိုင် (လၟိဟ် ကောန်ၚာ်တြုံ ကဵု ကောန်ၚာ်ဗြဴ တိုန်ဘာ တုပ်ကၠုင်) ရ။ == ၄။ တိုင်ပ္ကဴ ၄-၆: ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ယဲဘဲ == ပရေင်ထတ်ယုက် (Health) ဝွံ ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ MDGs ရ။ * '''တိုင်ပ္ကဴ ၄''': လၟိဟ် ကောန်ၚာ် မချိုတ် သၟဝ်အယုက် ၅ သၞာံ ဂှ် ဖအောန်ဖျေဟ်မာန် နူကဵု ၁၂.၇ မဳလဳယောန် (သၞာံ ၁၉၉၀) ဇရေင် ၆ မဳလဳယောန် (သၞာံ ၂၀၁၅) ရ။ ပရေင်ထောံစုတ် ဂဥုဲစဵုဒၞာ (Vaccination) ဒှ်ဟိုတ် အဓိက မအံင်ဇၞးရ။<ref name="WHO_MDG">{{cite web|title=Health and the Millennium Development Goals|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/millennium-development-goals-(mdgs)|publisher=World Health Organization|year=2015|access-date=8 October 2026}}</ref> * '''တိုင်ပ္ကဴ ၅''': လၟိဟ် မိ မချိုတ် အခိင်သၠးဂၠံဂဝ် (Maternal mortality ratio) ဂှ် စှ်ေအာ ၄၅% ရ။ ၜိုန်ရ ဟွံစိုပ် တိုင်ပ္ကဴ သွက်ဂွံ ဖအောန် ၇၅% ကီုလေဝ်၊ ပရေင်အံင်ဇၞးဝွံ ဒှ်အရာ မခိုဟ်မွဲရ။ * '''တိုင်ပ္ကဴ ၆''': ယဲ [[အေအာင်ဒဳအေတ်]] (HIV/AIDS)၊ ယဲဇြဟ် (Malaria) ကေုာံ ယဲခယျာ (Tuberculosis) တအ်ဝွံ ဒးဒုင် ဖအောန်ဖျေဟ်မာန် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ ပရေင်ကဵု ဂဥုဲ ARV သွက်ညး မနွံကဵု HIV ဂှ် ဂၠိုင်တိုန် ဗွဲမလောန်ရ။ == ၅။ တိုင်ပ္ကဴ ၇-၈: သဘာဝ ကေုာံ ပရေင်ပံင်သၟဟ် == * '''တိုင်ပ္ကဴ ၇''': သွက်ဂွံ မင်မဲ သဘာဝဂှ် ပရေင်ကမၠောန် မကဵု ဍာ်သွုင် အးဇ္ၚး (Safe drinking water) ဂှ် အံင်ဇၞးလဝ် ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၂၀၁၅ ရ။ ဆဂး ပြသၞာ သဘာဝ မပ္တံကဵု တၞံဆု ကၠက်၊ ကေုာံ ဓါတ်ကာဗောန် ဂၠိုင်တိုန်ဂှ် ဟွံမာန် ပသောင်လဝ် ပ္ဍဲအခိင် MDGs ရ။ * '''တိုင်ပ္ကဴ ၈''': ပရေင်ပံင်သၟဟ် ဂၠးတိ (Global Partnership) ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ရီုဗင် ဘဏ္ဍာ (Official Development Assistance - ODA) ကေုာံ ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် လဒက်သြန် (Debt relief) သွက် ဍုင်မဒိုက်ဂတ်အိုတ် (LDCs) ရ။ ဍုင်မဇၞော်မောဝ်တအ် ကဵုလဝ် အရီုအဗင် သြန် ဂၠိုင်တိုန်ကီုလေဝ်၊ အတိုင် တင်ရန်တၟအ် ၀.၇% နူကဵု သြန်လုပ်ဍုင် (GNI) ဂှ် ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံစိုပ်ဏီရ။ == ၆။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ပရေင်ဘဏ္ဍာ == သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် MDGs ဂှ်၊ ပရေင်ဘဏ္ဍာ (Financing for Development) ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော်ရ။ သဘင်သဳကၠဳ ပရေင်ဘဏ္ဍာ အလုံဂၠးတိ မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ မောန်တာရဳ (Monterrey Consensus, 2002) ဂှ် ဒှ်သဇိုင် သွက်ဂွံ ပကောံ သြန် သွက် MDGs ရ။<ref name="Monterrey">{{cite web|title=Monterrey Consensus of the International Conference on Financing for Development|url=https://www.un.org/esa/ffd/monterrey/MonterreyConsensus.pdf|publisher=United Nations|year=2002}}</ref> ဂကောံ မပ္တံကဵု ဘဏ်ဂၠးတိ (World Bank)၊ ဂကောံသြန်ဂၠးတိ (IMF) ကေုာံ ဂကောံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂမၠိုင် ပါလုပ် ဗိုင်ရီုဗင် ပ္ဍဲပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် လဒက်သြန် (HIPC Initiative) သွက် ဍုင် အာဖရိက ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ == ၇။ ပရေင်အံင်ဇၞး ကေုာံ တင်တၟေင်ဂမၠိုင် == MDGs ဝွံ ဒှ်အစဳအဇန် မအံင်ဇၞးအိုတ် ပ္ဍဲသမိုင်း ကုလသမဂ္ဂ သွက်ဂွံ ရီုဗင် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ လၟိဟ်မၞိဟ် မဒးမံင် ပ္ဍဲလဒိုက်ဂတ် စှ်ေအာ နူ ၄၇% (သၞာံ ၁၉၉၀) ဇရေင် ၁၄% (သၞာံ ၂၀၁၅) ရ။ ကောန်ၚာ် မချိုတ် ကေုာံ မိ မချိုတ် စှ်ေအာ ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ ပရေင်ကမၠောန်ဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ဂၠးတိဏအ် တုပ်စိုတ် ကေုာံ ပါလုပ် မွဲတဲဓဝ်မ္ဂး၊ ပြသၞာ ဇၞော်ဇၞော်တအ် ပြံင်လှာဲမာန်ရ။ == ၈။ တင်ဆောမ်ဒဵု ကေုာံ တင်ပါ်ပဲါ == ၜိုန်ရ အံင်ဇၞးကီုလေဝ်၊ MDGs ဝွံ ဒးဒုင် ပါ်ပဲါ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ * '''ဟွံတုပ်သၟဟ်''': ပရေင်အံင်ဇၞးဂှ် ဟွံတုပ်သၟဟ် အလုံမွဲ ဂၠးတိရ။ ဍုင်လ္ၚဵု ပ္ဍဲ အာရှ တအ် အံင်ဇၞးကီုလေဝ်၊ ဍုင်လ္ၚဵု ပ္ဍဲ အာဖရိက တအ်ဂှ် ပြသၞာ နွံဒၟံင်ဏီရ။ * '''တင်ရန်တၟအ် ဍန်''': MDGs ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်မံင်စံင် (Social issues) ဟေင်တုဲ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ အခေါင်အရာ မၞိဟ်၊ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change) ဂှ် ဟွံဂွံ ပၠုပ်စုတ်လဝ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်ရ။ * '''ဟွံပါလုပ်''': လဒက်ပတန် MDGs ဝွံ ကၠောန်ပ္တိတ် နူကဵု ညးစၞး လတူ (Top-down approach) တုဲ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဂကောံသၟဝ်တအ် ဟွံဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲအစဳအဇန် ကိုပ်ကၠာရ။<ref name="Easterly2009">{{cite journal|last=Easterly|first=William|title=How the Millennium Development Goals are Unfair to Africa|journal=World Development|volume=37|issue=1|pages=26–35|year=2009|doi=10.1016/j.worlddev.2008.02.009}}</ref> == ၉။ နူ MDGs ဇရေင် SDGs (၂၀၁၅ - ၂၀၃၀) == ဟိုတ်နူကဵု MDGs သ္ဒးအိုတ်အာ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ တုဲ၊ ကုလသမဂ္ဂ သ္ဒးခၞံဗဒှ် တိုင်ပ္ကဴ တၟိ သွက် အနာဂတ်ရ။ ပရေင်ဆောမ်ဒဵု နူကဵု MDGs ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်တုဲ ကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (Sustainable Development Goals - SDGs) ရ။ SDGs ဂှ် နွံ ၁၇ သာ်တုဲ ပါ်လဝ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကဏ္ဍ မပ္တံကဵု သဘာဝ၊ အခေါင်အရာ မၞိဟ်၊ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တန်တဴရ။ တင်တၟေင် SDGs ဂှ် ဟွံသေင် သွက် ဍုင်မဍိုန်လျ သၟးရ၊ ဒှ်သွက် "ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဍုင်" အလုံဂၠးတိရ။ == ၁၀။ နိဂီု == တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ (MDGs) ဝွံ ဒှ်သဇိုင် သမိုင်း မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် အလုံဂၠးတိရ။ ပ္ဍဲအကြာ ၁၅ သၞာံဂှ် လဒိုက်ဂတ် ကေုာံ ယဲဘဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင် ဖအောန်ဖျေဟ်မာန်လဝ်ရ။ ၜိုန်ရ ပြသၞာလ္ၚဵု ဟွံပသောင်မာန်ဏီ ကီုလေဝ်၊ MDGs ဝွံ စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဂၠံင်တရဴ သွက် ပရေင်ပံင်သၟဟ် ဂၠးတိ ကေုာံ ပံက်လဝ် ဂၠံင် သွက် [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်|SDGs]] သွက်ဂွံ ဆက်ရေင်တၠုင်အာ စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၃၀ ရ။<ref name="UNReport2015">{{cite book|title=The Millennium Development Goals Report 2015|url=https://www.un.org/millenniumgoals/2015_MDG_Report/pdf/MDG%202015%20rev%20(July%201).pdf|publisher=United Nations|year=2015}}</ref> == နိဿဲ == <references /> == လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် == * [https://www.un.org/millenniumgoals/ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ ပ္ဍဲ ရုင် ကုလသမဂ္ဂ] * [https://www.worldbank.org/mdgs/ MDGs အစီအဇန် လတူ ဌာန်ဂၠာဲတင် ဘဏ်ဂၠးတိ] [[Category:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ]] [[Category:ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဂၠးတိ]] [[Category:သမိုင်း သၞာံ ၂၀၀၀]] {{တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ}} nud9ls443arde3moxd59pj7vf61hio3 0 12039 57683 2026-10-08T10:49:29Z Aue Nai 24 ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု "[[File:Paris Climate Agreement Signing.jpg|thumb|300px|မြင်ကွင်း မထိုးတဲထ္ၜးစၟတ်တဲ [[လိက်ကသုက် ပါရဳ]] ပ္ဍဲကုလသမဂ္ဂ]] '''လိက်ကသုက် ပါရဳ''' (အင်္ဂလိက်: ''Paris Agreement'', ფראנစ်: ''Accord de Paris'') ဝွံ ဒှ်လိက်ကသုက် ကုလသမ..." 57683 wikitext text/x-wiki [[File:Paris Climate Agreement Signing.jpg|thumb|300px|မြင်ကွင်း မထိုးတဲထ္ၜးစၟတ်တဲ [[လိက်ကသုက် ပါရဳ]] ပ္ဍဲကုလသမဂ္ဂ]] '''လိက်ကသုက် ပါရဳ''' (အင်္ဂလိက်: ''Paris Agreement'', ფראנစ်: ''Accord de Paris'') ဝွံ ဒှ်လိက်ကသုက် [[ကုလသမဂ္ဂ]] မဆေင်စပ် ကုပရေင်ပြံင်လှာဲ [[ရာသဳဥတု]] မစၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ မဒှ်လိက်ကသုက် တၠုင်လ ئုင် ဂၠးတိ အလုံမွဲ တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဂၠးတိရ။ လိက်ကသုက်ဏအ် မဒှ်အရာ မလုပ်ဝင် ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳဇၞော် COP21 ပ္ဍဲဍုင် [[ပါရဳ]]၊ ပြင်သေတ် တုဲ စ ဟိုတ်ဖိုလ် စၟတ်သမ္တီ နူသၞာံ ၂၀၁၆ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက လိက်ကသုက် ပါရဳ ဂှ် ဒှ်သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဂၠးတိ ညံင်ဟွံဂွံ သၠုင်လောန်အာ နူ ၂ ဒီဂရဳ သေလ်သဳယေတ် (2°C) လတူ အကာဲအရာ အခိင်ကိုပ်ကၠာ ခေတ်စက်မှု (Pre-industrial levels) တုဲ ယဝ်ရမာန်မ္ဂး ညံင်ဂွံ ပတိတ်ဇြဟတ် ထိင်ဒဝ် လၟိဟ်ဒეგရဳ အמעဲအစုတ် ၜိုတ် ၁.၅ ဒီဂရဳ သေလ်သဳယေတ် (1.5°C) ဟွံသေင်မ္ဂး အောန်နူဂှ်ဏီ ရ။ == ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် == လိက်ကသုက် ပါရဳ (Paris Agreement) ဝွံ ဒှ်လိက်ကသုက် စၟတ်သမ္တီ နူကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင်နာနာ ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳ [[UNFCCC]] ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု ဝွံ ဒှ်ပြသၞာ မဇၞော်အိုတ် သွက်ဂၠးတိပိုဲ တုဲ လိက်ကသုက်ဏအ် ဟွံသၟိတ် ဟွံကၠောန် ဟွံဂွံ သွက်ဂွံ ဂွံစဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာဲ သဘာဝ။ နကဵု လိက်ကသုက်ဏအ် ပ္တိုန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ုရ ဇၟာပ်ဇၟာပ် [[ဍုင်]] ဂမၠိုင် သ္ဒးရေင်တၠုင် ကမၠောန် မွဲတဲဓဝ် သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ပ္တိတ် [[ဓါတ်ကာဗောန်]] တုဲ ပတိုန်ကဆံင် ပရေင်ဒုင်ဒဝ် သွက်ပြသၞာ အနာဂတ်။ == ၂။ အကာဲအရာ သမိုင်း ကေုာံ မံက်ဂတှ်ေကၠုင် == ကိုပ်ကၠာ လိက်ကသုက် ပါရဳ ဟွံဂွံ ပ္တိတ်၊ တင်တုပ်စိုတ် ရာသဳဥတု ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဒှ်လိက်ကသုက် [[ကျဝ်တဝ် (Kyoto Protocol)]] ရ။ ဆဂး လိက်ကသုက် ကျဝ်တဝ် ဟွံအံင်ဇၞး ကွေံကွေံ ဟိုတ်နူ ဍုင်ဇၞော်ဇၞော် လ္ၚဵု ဟွံပါလုပ် ကေုာံ ဟွံစၟတ်သမ္တီ လၟိဟ်ဖအောန်ဖျေဟ် ဓါတ်ကာဗောန် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်။ ပ္ဍဲဒီဇင်ဘာ ၂၀၁၅ ဂှ် ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳ [[COP21]] ပ္ဍဲဍုင် ပါရဳ၊ ဍုင်အလုံမွဲ ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် မျာဲသာ် တုပ်စိုတ် ရေင်သကအ် တုဲ ခၞံဗဒှ်ကၠုင် လိက်ကသုက် ပါရဳ ဏအ်ရ။ လိက်ကသုက်ဏအ် စလုပ်ဒှ် အာဏာစိုတ် ပ္ဍဲ ဂိနေနိုဝင်ဘာ ၄၊ ၂၀၁၆၊ အခိင်ဍုင် ကေုာံ ဂကောံ [[ဥရောပသမဂ္ဂ]] မစၟတ်သမ္တီ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ လၟိဟ်ပ္တိတ် ဓါတ်ကာဗောန် ဍိုက်ပေင် အတိုင် သၞောဝ်သဇိုင်။ == ၃။ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂမၠိုင် == တင်ရန်တၟအ် ဇၞော်အိုတ် နူလိက်ကသုက် ပါရဳ နွံပိ သာ် - # '''ထိင်ဒဝ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Temperature Goal)''': ထိင်ဒဝ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဂၠးတိ ညံင်ဟွံဂွံ သၠုင်လောန်အာ နူ ၂ ဒီဂရဳ သေလ်သဳယေတ် တုဲ ပတိတ်ဇြဟတ် ထိင်ဒဝ် ညံင်ဂွံ စိုပ် ၁.၅ ဒီဂရဳ။ # '''ပရေင်လွဳစ ကေုာံ ဒုင်ဒဝ် (Adaptation)''': တြးဇၞော်မောဝ် သတ္တိ ဒုင်ဒဝ် ကဵု အန္တရာဲ ရာသဳဥတု ကေုာံ ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်မၞိဟ် မဒးဒုင် ဘဲအန္တရာဲ။ # '''ပရေင်ဘဏ္ဍာ (Finance)''': ပလံင်ဗစိုပ် အရီုအဗင် ဘဏ္ဍာ နူဍုင်မဇၞော်မောဝ် ဇရေင် ဍုင်မဍိုန်လျ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကေုာံ ပြံင်လှာဲ စကာ ဒြဟတ် မအးဇ္ၚး။ == ၄။ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ကမၠောန် (NDCs) == ဗီုပြင် မရေင်တၠုင် လိက်ကသုက် ပါရဳ အဓိကဂှ် နကဵု မစၟတ်သမ္တီလဝ် "တင်ရန်တၟအ် မစၟတ်သမ္တီ နကဵု ဍုင်မွဲမွဲ" ([[Nationally Determined Contributions]] - NDCs) ရ။ {| class="wikitable" |+ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး လိက်ကသုက် ပါရဳ |- ! လၟိဟ် ! တင်ရန်တၟအ် (NDCs Focus) ! စၞောန်ထ္ၜး (Indicator) |- | ၁ || ပတိုန်ထ္ၜး အစဳအဇန် ဖအောန်ဖျေဟ် ဓါတ်ဂျာတ် မွဲမွဲဍုင်။ || လၟိဟ် ကဝ်ဇၞော် ကေုာံ လၟိဟ်မဖအောန်ဖျေဟ် ဓါတ်ကာဗောန် ဇၟာပ် ၅ သၞာံ။ |- | ၂ || ပရေင်ဇၞော်ပၟဝ် သတ္တိ ဒုင်ဒဝ် ရာသဳဥတု (Adaptation reporting)။ || အစဳအဇန် မသြိုင်ခၞံ သၞောတ်စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာဲ သဘာဝ။ |- | ၃ || ပရေင်မွဲစွံ ကေုာံ ပရေင်လလောင်တြး ဘဏ္ဍာ (Climate Finance)။ || လၟိဟ် သြန်ဒါန် တွဵုရး ကေုာံ အလဵုအသဳ မပလံင်ဗစိုပ်။ |- | ၄ || ပရေင်ဗ္တောန်ပညာ၊ လညာတ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်မိတ် ဍုင်နာနာ။ || လၟိဟ် ပရေင်ဗ္တောန်ပညာ ရာသဳဥတု ကေုာံ သၞောဝ် ပံင်တောဲ။ |} == ၅။ ပရေင်သြန်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ရန်ပုံငွေ (Climate Finance) == သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် လိက်ကသုက် ပါရဳ အံင်ဇၞးဂှ် ပရေင်ဘဏ္ဍာ (Finance) ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ်ရ။ ဍုင်မဇၞော်မောဝ်တအ် ဒးကဵု အာမခံ သွက်ဂွံ ပကောံ ရန်ပုံငွေ မသုန်ကၠံ ဘဳလဳယာန် ဒေါ်လာ နူသၞာံ ၂၀၂၀ တုဲ ဆက်သြိုင်ခၞံ အစဳအဇန် ရန်ပုံငွေ ရာသဳဥတု အစိင် (Green Climate Fund) ရ။ အရီုအဗင်ဏအ် သွက်ဂွံ ရီုဗင် ဍုင်မဍိုန်လျအိုတ် ကေုာံ တကအ်ဍောတ်တ်တအ် ညံင်ဂွံ ပြံင်လှာဲ စကာ ဒြဟတ် တိုင်တၟိ (Renewable energy) ကေုာံ သြိုင်ခၞံ သၞောတ်စဵုဒၞာ ရ။ == ၆။ ပရေင်တြးစၟတ်သမ္တီ ကေုာံ သၠုင်တိုန် လၟိဟ်အလံင် (Transparency Framework) == လိက်ကသုက် ပါရဳ ဟွံဂွံ စၟတ်လဝ် ဒဒှ်ုရ ဍုင်လဵုမွဲ ဒးကဵုအာ ပရေင်ဒဏ် မုရော ဟွံသေင်မ္ဂး စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ တင်ရန်တၟအ် ဟွံပေင် တိုက်တိုက်စိုတ်၊ ဆဂး စကာ နဲကဲ "ပၠုပ်စုတ် တင်သ္ဂုတ်သ္ဂာ ကေုာံ ပရေင်တြးလလောင်တြး" (Name and encourage / Transparency framework) ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဍုင် မပါလုပ် ပ္ဍဲလိက်ကသုက် ပါရဳတအ် ဒးပလံင်ဗစိုပ် တင်ဒုင်စဳရေင် ပရေင်ကမၠောန် အဇန် NDCs ဇၟာပ် ၅ သၞာံ တုဲ ပတိုန်ကဆံင် တင်ရန်တၟအ် ညံင်ဂွံ ခိုဟ်ဂၠိုင်တိုန် နူကိုပ်ကၠာ၊ ညံင်ရဴ မထ္ၜးလဝ် သၞောဝ်တြးစၟတ်သမ္တီ အတိုင် အပိုဒ် ၆ (Article 6) ရ။ == ၇။ အပိုဒ် ၆ ကေုာံ ကမၠောန်ပံင်တောဲ (Article 6) == အပိုဒ် ၆ (Article 6) နူလိက်ကသုက် ပါရဳ ဝွံ ဒှ်အရာ မပံက်ကဵု ပရေင်ပံင်တောဲ ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင် ရေင်တၠုင် ဓါတ်ကာဗောန် (Carbon market cooperation) တုဲ ဍုင်မွဲ ကဵု မွဲဍုင် ဗိုင်ဖအောန်ဖျေဟ် ဓါတ်ကာဗောန် နကဵု နဲကဲ မာံပလံင်ဗစိုပ် ခရက်ဒိတ် (ITMOs) ရ။ နဲကဲဏအ် ခွင့်ပြုလဝ် ဍုင်လ္ၚဵု မၞုံကဵု တင်စိုပ် ဓါတ်ကာဗောန် ကျေဝ်ဂဥုဲ ညံင်ဂွံ ရီုဗင် ဍုင်တၞဟ် တုဲ သ္ပစၟတ်သမ္တီ (Corresponding adjustments) ညံင်ဟွံဂွံ ဒှ်အလန်ဒုတိယ မပါလုပ် ပ္ဍဲ လၟိဟ်တဆိပ်။ == ၈။ ပရေင်တိတ် ဒစဵုဒစး ကေုာံ အကာဲအရာ ဍုင်အမေရိကန် == လိက်ကသုက် ပါရဳ ဝွံ ဒးဒုင် အကာဲအရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဍုင်အမေရိကန် (US) ဒှ်ဍုင် မပတိတ် ဓါတ်ကာဗောန် ဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိ၊ တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၀ ကာလ [[ဒေါ်နယ် ထြမ်ပ့်]] (Donald Trump) ဒှ် သမ္မတဂှ် ပတိတ်လလောင်တြး ဒဒှ်ရ အမေရိကန် ဒးတိတ် နူလိက်ကသုက် ပါရဳ။ ကြဴဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁၊ သမ္မတ ဂျဝ် ပိုင်ဒေန် (Joe Biden) လုပ်စိုပ်သ္ကိုပ်ကၠုင်တုဲ ဆက်လုပ်စိုပ် လိက်ကသုက် ပါရဳ ကလေင်တိုန်၊ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၅ အခိင် ကလေင်ဒှ် သမ္မတ ထြမ်ပ့် ကလေင်ပတိတ် ဒုင်စဳရေင် ဒဒှ်ရ အမေရိကန် ကလေင်တိတ် နူလိက်ကသုက် ပါရဳပၠန်ရ။ == ၉။ တင်ဆောမ်ဒဵု ကေုာံ အခက်အခုဲဂမၠိုင် == ပ္ဍဲကမၠောန် မရေင်တၠုင် လိက်ကသုက် ပါရဳ ဝွံ၊ တင်ဆောမ်ဒဵု ကေုာံ အခက်အခုဲ နွံဗွဲမဂၠိုင် - * '''တင်ရန်တၟအ် ဟွံပေင်''': လၟိဟ် တင်ရန်တၟအ် နူဍုင်နာနာ ယဝ်ရ ဒ္ဂေတ်ဗက် သီုဖအိုတ် လၟုဟ်ဂှ်လေဝ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဂၠးတိ ကြက်သၠုင်တိုန် လ္တူ ၂ ဒီဂရဳ။ * '''ဘဏ္ဍာ ဟွံလဟဵု''': ဍုင်မဇၞော်မောဝ်တအ် ဟွံပေင်စိုပ် အတိုင် တင်ရန်တၟအ် သြန်မဒးကဵုဒါန် ကုဍုင်မဍိုန်လျ။ * '''ပရေင်စကာ ကၠေင်ဒေဝါ ဇၞော်ကၠုင်''': ပရေင်ပတိတ် ကၠေင်ဓါတ်၊ ချး ကေုာံ ကၠေင်ဒေဝါ ပ္ဍဲဂၠးတိ ဟွံဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် ညံင်ရဴ မအာစုက်လဝ်။ == ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် == လိက်ကသုက် ပါရဳ ဝွံ ဒှ်သ္ကိုပ်သ္ဇိုင် သၞောဝ်ပ္တန် ရာသဳဥတု အလုံဂၠးတိ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်။ ဥပဒေ ကေုာံ လိက်ကသုက်ဏအ် ဗိုင်ရေင်တၠုင်လဝ် ညံင် ဂကောံဍုင်နာနာ၊ ကမ္ပဏဳ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဂွံစွံသတိ ပ္ဍဲပရေင်မင်မဲ သဘာဝ။ ယဝ်ရ ဍုင်ဂမၠိုင် ဆက်ကၠောန်ဗက် အတိုင် တင်ရန်တၟအ် လိက်ကသုက်ဏအ် ဟွံမာန်မ္ဂး အန္တရာဲ ရာသဳဥတု ကြက်ကတဵုဒှ် ပလီုပလာ် ဂၠးတိမာန်ရ။ == နိဿဲ == <references> <ref name="UN2016">{{cite web|title=The Paris Agreement |url=https://unfccc.int/process-and-meetings/the-paris-agreement/the-paris-agreement |publisher=UNFCCC |access-date=2026-10-08}}</ref> <ref name="WikiParis">{{cite web|title=Paris Agreement |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Paris_Agreement |publisher=Wikipedia |access-date=2026-10-08}}</ref> <ref name="ListParties">{{cite web|title=List of parties to the Paris Agreement |url=https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_parties_to_the_Paris_Agreement |publisher=Wikipedia |access-date=2026-10-08}}</ref> <ref name="Article6">{{cite web|title=Cooperative mechanisms under Article 6 of the Paris Agreement |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Cooperative_mechanisms_under_Article_6_of_the_Paris_Agreement |publisher=Wikipedia |access-date=2026-10-08}}</ref> <ref name="USParis">{{cite web|title=United States and the Paris Agreement |url=https://en.wikipedia.org/wiki/United_States_and_the_Paris_Agreement |publisher=Wikipedia |access-date=2026-10-08}}</ref> </references> == လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် == * [https://unfccc.int/process-and-meetings/the-paris-agreement/the-paris-agreement လိက်ကသုက် ပါရဳ နူကဵု UNFCCC] * [https://en.wikipedia.org/wiki/Paris_Agreement လိက်ကသုက် ပါရဳ ပ္ဍဲ အင်္ဂလိက် וויကဳပဳဒဳယာ] [[Category:ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] [[Category:ကုလသမဂ္ဂ]] [[Category:လိက်ကသုက်နာနာ]] {{တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ကုလသမဂ္ဂ}} l5iv2mery8ilsdma0f9x5skbywfp5hw