ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Ven Moneyyadhika

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mnw">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝဳကဳပဳဒဳယာ</sitename>
    <dbname>mnwwiki</dbname>
    <base>https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.23</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">တၟေင်</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ညးလွပ်</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ညးလွပ် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဝှာင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဝှာင် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ထာမ်ပလိက်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ရီု</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ရီု ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ပါင်မုက်</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ပါင်မုက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မဝ်ဂျူ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Ven Moneyyadhika</title>
    <ns>3</ns>
    <id>8957</id>
    <revision>
      <id>57714</id>
      <parentid>57389</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T19:41:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Leaderbot</username>
        <id>4076</id>
      </contributor>
      <comment>/* Notice of expiration of your sysop right */ ဒကုတ်တၟိ</comment>
      <origin>57714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6248" sha1="c0emfn3wporqco5s2hsk5927myhfr73" xml:space="preserve">{{User talk header}}

== လ္ပာ်ဏအ် ဒှ်ဒၞာဲ ဓရီုကျာ ကု Ven Moneyyadhika ==

သ္ဍိုက်မၠာ် ပိုဲဍိက်ဂကောံညးလွပ်တအ်၊ 
အရာမွဲမွဲ မမိက်ဂွံသၟာန်၊ မမိက်ဂွံပလေဝ်ပလေတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မမိက်ဂွံဆဵုဂဗ ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက်အဲမ္ဂး ကၠုင်တက်ကျာ ဒၞာဲဏအ်မာန်ရအဴ။ 

=== တင်စၟတ် ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် ===
* သွက်ဂွံဒုင်တဲ ပရေင်ဆဝ်ဗ္ၚုဟ်၊ ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ်၊ ကေုာံ ပရေင်သၟာန်သၟုက် ဂပ်ဝ်ဒးရး။
* ညံင်ဂွံဒှ် ဒၞာဲသ္ပတိတ် ပရေင်ဓရီုကျာ မနွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ပ္ဍဲဂကောံဝဳကဳဗှ်မန်ရ။

---

{{Talkback|Ven Moneyyadhika}}

== ပရူဓရီုကျာ ==
(ကဵုပရူပရာ ဂလာန်ဓရီုကျာ သွက်ညးတၞဟ်တအ် ဂွံကၠုင်တက်ကျာ ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ်ရအဴ)

[[Category:ညးလွပ် ဝဳကဳဗှ်]]

== Invitation to try the Starter Kit Tool ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Greetings!

As one of the active editors on this Wikipedia, you're invited by the [https://www.mediawiki.org/wiki/Language_Onboarding_and_Development Language Onboarding and Development] initiative to learn about the Starter Kit, try it out, and join a virtual meeting where you can ask questions about the tool.&lt;br&gt;
'''What the tool does'''&lt;br&gt;
The Starter Kit helps small or new Wikipedia contributors complete essential tasks, like importing infoboxes, tracking your wiki's growth and health metrics, and connecting with members of the broader Wikimedia community for technical guidance. Some features require certain user rights, but three of the six tasks are open to any autoconfirmed editor, so most active editors can get started right away.

'''Here's what we would like you to do:'''

* Read the manual for more detail on the tool and the tasks you can perform: https://www.mediawiki.org/wiki/Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit
* Access the Starter Kit tool: https://starterkit.toolforge.org/ and log in with your Wikimedia account to try it out.
* Sign up for one of three virtual meetings: https://www.mediawiki.org/wiki/Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit/Office_hours#Office_hours, where you can:
** Learn more about the tool.
** Ask questions and share your thoughts.

Thank you so much for using the tool, and we look forward to your attending the virtual meeting.

Best regards,
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]&lt;/bdi&gt;  ၀၃:၄၇၊ ၁၂ အဝ်ဂေတ် ၂၀၂၆ (+0630)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox/Invitation_to_try_the_Starter_Kit_Tool_message_list&amp;oldid=30913073 --&gt;

== Reminder: Starter Kit Virtual Meeting ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Greetings!

This is a friendly reminder to attend the [https://www.mediawiki.org/wiki/Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit Starter Kit] virtual meeting.

Date and time: '''Today, Saturday, August 29th, 2026, 01:00–02:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1787965200 check your local time here])

This is a casual session where you can learn more about the Starter Kit tool, ask any questions, and share your thoughts; no need to have tried the tool beforehand.

If you haven't signed up yet, you can do so here: https://www.mediawiki.org/wiki/Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit/Office_hours#Session_2:_Saturday_29_August_2026,_01:00_UTC

See you soon!
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]&lt;/bdi&gt;  ၂၀:၀၀၊ ၂၈ အဝ်ဂေတ် ၂၀၂၆ (+0630)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox/Invitation_to_try_the_Starter_Kit_Tool_message_list&amp;oldid=30913073 --&gt;

== Reminder: Starter Kit virtual meeting ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;
Greetings!

This is a friendly reminder to attend the third [https://www.mediawiki.org/wiki/Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit Starter Kit] virtual meeting.

Date and time: '''Saturday, September 5th, 2026, 05:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1787965200 check your local time here])

Video call link: https://meet.google.com/eov-gbgn-rew

This is a casual session where you can learn more about the Starter Kit tool, ask any questions, and share your thoughts; no need to have tried the tool beforehand.

If you haven't signed up yet, you can do so here: https://www.mediawiki.org/wiki/Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit/Office_hours#Session_3:_Saturday_5_September_2026,_05:00_UTC

See you soon!
&lt;/div&gt;

&lt;bdi lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]&lt;/bdi&gt;  ၀၆:၁၄၊ ၄ သေပ်တေမ်ဗါ ၂၀၂၆ (+0630)
&lt;!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox/Invitation_to_try_the_Starter_Kit_Tool_message_list&amp;oldid=30913073 --&gt;

== Notice of expiration of your sysop right ==
&lt;div dir=&quot;ltr&quot;&gt;Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission &quot;sysop&quot; (မၞိဟ်ပကင်ရင်ဂမၠိုင်) will expire on 2026-10-15 09:29:22. Please renew this right if you would like to continue using it. &lt;i&gt;In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]&lt;/i&gt; [[ညးလွပ်:Leaderbot|Leaderbot]] ([[ညးလွပ် ဓရီုကျာ:Leaderbot|ဓရီု]])  ၀၂:၁၁၊ ၉ အံက်တဝ်ဗါ ၂၀၂၆ (+0630)&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>c0emfn3wporqco5s2hsk5927myhfr73</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11945</id>
    <revision>
      <id>57716</id>
      <parentid>57546</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T20:10:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261008sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24657" sha1="fcn1fyymip3r4pvvf3cfjyavm57b23d" xml:space="preserve">'''ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Hemoglobin'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Haemoglobin'', သင်္ကေတ ''Hb'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Hgb'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဓါတ် ပရဝ်တေန် (Protein) မနွံကဵု ဓါတ် ပသဲ (Iron-containing metalloprotein) မနွံ ပ္ဍဲကဵု ကလာပ်ရုပ် ဆီ ဗကေတ် (Red blood cells) သတ္တဝါ ဇုတ်ဇၞံင် (Vertebrates) သီုဖအိုတ် ကေုာံ သတ္တဝါ ဟွံမဲ ကု ဇုတ်ဇၞံင် လ္ၚဵု တအ် ရ။ တာလျိုင် အဓိက ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ဂှ် ဒှ် သွက်ဂွံ ယိုက်ဂၠေင် ပလံင် ဗစိုပ် ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် (Oxygen) နူကဵု ကသိုဟ် (Lungs) ဟွံသေင်မ္ဂး ခၟာဲ ၚုဲ (Gills) ဇရေင် ကလာပ်ရုပ် တိသျှူ (Tissues) အလုံ ခန္ဓာကိုယ် ရ။ ပ္ဍဲ တိသျှူ တအ် ဂှ် ဍေဟ် ဗလး ထောအ် အံက်သဳဂျေန် တုဲ၊ သွက်ဂွံ လွဳလွတ် စွမ်းအင် ခန္ဓာကိုယ် ရ။&lt;ref name=&quot;perutz&quot;&gt;{{cite journal |last=Perutz |first=M. F. |title=Structure of haemoglobin |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1960-02-13_185_4711/page/416 |journal=Nature |volume=185 |issue=4711 |pages=416-422 |year=1960}}&lt;/ref&gt;

ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် လဒက်ပတန် မသၠုင် (Tetrameric structure) မပါလုပ် နကဵု လွှာ ပရဝ်တေန် ပန် ကေုာံ မဝ်လဳကျူ ဟဳမ် (Heme group) ပန် ရ။ မဝ်လဳကျူ ဟဳမ် ဏအ် ဒှ် ဒၞာဲ မဆက်စပ် ကု အံက်သဳဂျေန် တုဲ ကဵု အသာ် ဗကေတ် ကု ဆီ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် ဓါတုဗေဒ၊ လၟေင် ကမၠောန်၊ မျိုးရိုးဗီဇ ကေုာံ ယဲ ဆက်စပ်ဂမၠိုင် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:1GZX_Haemoglobin.png|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် ဓါတုဗေဒ 3D သွက် မဝ်လဳကျူ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန်။ လွှာ အာလ်ဖာ (Alpha) ကေုာံ ဗဳတာ (Beta) တအ် ညးထ္ၜး လဝ် နကဵု အသာ် နာနာ သာ်၊ တုဲ မဝ်လဳကျူ ဟဳမ် (Heme) မနွံ ဓါတ် ပသဲ ဂှ် နွံ အပ္ဍဲ ဍေဟ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန်&quot; (Hemoglobin) ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် လာတ္တေန် &quot;haima&quot; (ဆီ) ကေုာံ &quot;globus&quot; (ခလောအ် ဟွံသေင်မ္ဂး မခ္ဍမ်) တုဲ ဍေဟ် ဒှ် ခလောအ် ပရဝ်တေန် မနွံ ပ္ဍဲ ဆီ ရ။ ပ္ဍဲ သတ္တဝါ မနွံ ဇုတ်ဇၞံင် မ္ဂး၊ ဓါတ် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ဏအ် ပကဵု ညံင် ဆီ ဂွံ နွံ အသာ် ဗကေတ် (Red color) ကာလ ဍေဟ် ဆက်စပ် ကု အံက်သဳဂျေန် တုဲ၊ ကာလ ဍေဟ် ဗလး ထောအ် အံက်သဳဂျေန် မ္ဂး ဆီ ဂှ် ဒှ် အသာ် ဗကေတ် တေဝ်တေဝ် (Dark red / venous blood) ရ။

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဇဳဝဓါတုဗေဒ (Biochemistry) မ္ဂး၊ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ဂှ် ဒှ် &quot;မေတ္တလဝ်-ပရဝ်တေန်&quot; (Metalloprotein) မနွံ ပၟိက် ဇၞော် အိုတ် သွက် သတ္တဝါ မသုင်စောဲ အံက်သဳဂျေန် (Aerobic organisms) ရ။ ဍေဟ် မာန် ယိုက်ဂၠေင် အံက်သဳဂျေန် ၜိုတ် ၉၇% ပ္ဍဲ ဆီ၊ တုဲ ၃% မသှ်ေ ဂှ် လေင် အာ ပ္ဍဲ ပလာတ်သမာ (Blood plasma) ဓမ္မတာ ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
ပရေင်လ္ၚတ် ပရူ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ဝွံ နွံ ဝင် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် နူကဵု ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ရ။
* '''သၞာံ ၁၈၄၀:''' တၠပညာ ဓါတုဗေဒ ဂျာမနဳ ဖရဳဒရစ် လုဒဝစ် ဟူနီဖဲလ် (Friedrich Ludwig Hünefeld) ဂၠာဲ ဆဵု ပရဝ်တေန် ဆီ ပထမအိုတ် နကဵု ဗီုပြင် ခရစ်သတယ် (Crystal)။
* '''သၞာံ ၁၈၅၁:''' အဝ်တဝ် ဖွန် ဖွန်ကေ (Otto fun Funke) ချူ ဓမံက် ထ္ၜး နဲကဲ သွက်ဂွံ ကၠောန် ပတိတ် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ခရစ်သတယ် လောဲလောဲ သွာသွာ ရ။
* '''သၞာံ ၁၉၅၉ - ၁၉၆၀:''' တၠပညာ ရူပဗေဒ ဇဳဝ '''မက်စ် ပေရုတ်ဇ်''' (Max Perutz) ဖန်ဗဒှ် ညာတ် လဒက်ပတန် 3D အလုံစုံ သွက် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် နကဵု နဲကဲ လျး X-ray crystallography ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ကမၠောန် ဏအ်၊ ညး ကေုာံ ဂျောန် ကေန်ဒရူး (John Kendrew) ကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဘဴ ဓါတုဗေဒ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၂ ရ။&lt;ref name=&quot;hardison&quot;&gt;{{cite journal |last=Hardison |first=R. |title=A brief history of hemoglobins: plant, animal, solid, and liquid |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=93 |issue=12 |pages=5675-5679 |year=1996}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ လဒက်ပတန် ဓါတုဗေဒ (Structure and Chemistry) ==
ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ပ္ဍဲ မၞိဟ် ဇၞော် (Hemoglobin A ဟွံသေင်မ္ဂး HbA) ဝွံ နွံကဵု လဒက်ပတန် Tetramer မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ ဍောတ်ဍောတ် (Subunits) ပန် ဂကူ ရ -

* '''လွှာ ပဝ်လဳပေပ်တာက် (Polypeptide chains):''' နွံ လွှာ '''အာလ်ဖာ (α-chains)''' ၜါ ကေုာံ လွှာ '''ဗဳတာ (β-chains)''' ၜါ ရ။
* '''မဝ်လဳကျူ ဟဳမ် (Heme groups):''' လွှာ ပဝ်လဳပေပ်တာက် ဇၟာပ်ဇၟာပ် လွှာ ဂှ် ရပ် လဝ် မဝ်လဳကျူ ဟဳမ် မွဲ မွဲ ရ။ ဟဳမ် ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကွင်း ပဝ်ဖဳရေန် (Porphyrin ring) ကေုာံ မ အက်တမ် ပသဲ (Iron ion / Fe&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt;) မနွံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍေဟ် ရ။

အက်တမ် ပသဲ (Fe&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt;) ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မဆက်စပ် ကု မဝ်လဳကျူ အံက်သဳဂျေန် (O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် မွဲ နွံ ဟဳမ် ပန် မ္ဂး၊ မဝ်လဳကျူ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် မွဲ မာန် ယိုက်ဂၠေင် အံက်သဳဂျေန် ၄ မဝ်လဳကျူ (O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) မာန် ရ။

== ၄။ လၟေင် ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်ပလံင် အံက်သဳဂျေန် (Function and Oxygen Transport) ==
လၟေင် ကမၠောန် အဓိက သွက် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပလံင် ဗစိုပ် အံက်သဳဂျေန် ကေုာံ ဓါတ် ကာဗောန် ဒါင်အံက်သာက် (Carbon dioxide) ရ။

# '''ပ္ဍဲ ကသိုဟ် (In the Lungs):''' ပ္ဍဲ ကသိုဟ် မနွံကဵု ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် သၠုင် ဂှ်၊ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ဆက်စပ် ကု အံက်သဳဂျေန် ဗွဲမမောဝ် (High affinity) တုဲ ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် ဍေဟ် စိုပ် အာ အကာဲအရာ Relaxed (R) state ရ။ ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ &quot;အံက်သဳဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန်&quot; (Oxyhemoglobin) ရ။
# '''ပ္ဍဲ တိသျှူ (In the Tissues):''' ကာလ စိုပ် တိသျှူ မနွံ အံက်သဳဂျေန် အောန်၊ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ဗလး ထောအ် အံက်သဳဂျေန် တုဲ ပြံင်လှာဲ စိုပ် Tense (T) state ရ။ 
# '''သတ္တိ ဗဝ် (Bohr Effect):''' ပ္ဍဲ တိသျှူ မနွံ ဓါတ် ကာဗောန် ဒါင်အံက်သာက် (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ဂၠိုင် ကေုာံ ဓါတ် အက်သေတ် (pH ဍိုန်) ဂှ်၊ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ဗလး အံက်သဳဂျေန် လောဲသွာ တိုန် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ယန္တရား သဘာဝ ညံင် ဂွံ ကဵု အံက်သဳဂျေန် ဇရေင် ဒၞာဲ မနွံ ပၟိက် ဂၠိုင် အိုတ် (ဥပမာ - ကြွက်သား မချဳဓရာင် ဒၟံင်) ရ။&lt;ref name=&quot;bunn&quot;&gt;{{cite book |last=Bunn |first=H. F. |author2=Forget, B. G. |title=Hemoglobin: Molecular, Genetic and Clinical Aspects |publisher=W. B. Saunders |year=1986 |pages=35-50}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဗီုပြင် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ မျိုးရိုးဗီဇ (Biology and Genetics) ==
ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ပ္ဍဲ ကောန်မၞိဟ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် နူကဵု ဂျေန် (Genes) မနွံ လတူ ခရဝ်မဝ်သုမ် (Chromosomes) တၞဟ်ခြာ ရ -

* '''ခရဝ်မဝ်သုမ် ၁၆ (Chromosome 16):''' ဒှ် ဒၞာဲ မဖန်ဗဒှ် လွှာ အာလ်ဖာ (HBA1 ကေုာံ HBA2 genes) ရ။
* '''ခရဝ်မဝ်သုမ် ၁၁ (Chromosome 11):''' ဒှ် ဒၞာဲ မဖန်ဗဒှ် လွှာ ဗဳတာ (HBB gene) ကေုာံ လွှာ ဂါမာ (Gamma)၊ လွှာ ဒေလ်တာ (Delta) ရ။

ပ္ဍဲ အခိင် ကောန်ၚာ် နွံ ပ္ဍဲ ဗုင် မိ (Fetus) မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် စကာ '''ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ကောန်ၚာ်''' (Fetal hemoglobin - HbF) မနွံကဵု လွှာ 2α ကေုာံ 2γ ရ။ HbF ဏအ် နွံ အစောံသတ္တိ တံင် ကေတ် အံက်သဳဂျေန် ထတ် နူ HbA (ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် မိ) တုဲ ဍေဟ် မာန် ဇြောတ် ကေတ် အံက်သဳဂျေန် နူ ဆီ မိ ခိုဟ်ခိုဟ် ရ။ ၜိုတ် ၆ ဂိတု ကြဴနူ သၠး ဂၠံဂဝ် တုဲ၊ HbF ဂှ် ပြံင်လှာဲ ဒှ် အာ HbA ဓမ္မတာ ရ။

== ၆။ ယဲ ကေုာံ ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် ဓမ္မတာ (Diseases and Abnormalities) ==
ယဝ်ရ ဂျေန် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် နွံ ပြသၞာ (Mutations) မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ယဲ ဆီ (Hemoglobinopathies) ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ရ -

# '''ယဲ ဆီ ကလာပ်ရုပ် တ္ၚေတ် (Sickle-cell disease / HbS):''' ဟိုတ်နူ ဂျေန် HBB မှာရာ တုဲ အမဳနဝ် အက်သေတ် (Amino acid) မွဲ မပြံင်လှာဲ အာ ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ကလာပ်ရုပ် ဆီ ဗကေတ် ဂွံ ဒှ် အာ ဗီုပြင် တ္ၚေတ် ၜိုတ် (Sickle shape) ကာလ အံက်သဳဂျေန် အောန် ရ။ ဍေဟ် မလေပ် ကၟာတ် လဒဵု သၞောတ် ဆီ တုဲ ဖန်ဗဒှ် လေင် အာ အသက် ရ။
# '''ယဲ တာလာသဳမဳယျာ (Thalassemia):''' ဒှ် ယဲ မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ဖန်ပတိတ် လွှာ အာလ်ဖာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဗဳတာ မအောန် စှ်ေ အာ လောန် ရ (Alpha-thalassemia or Beta-thalassemia)။ မၞိဟ် ယဲ တအ် ဒး ဒုင် ယဲ ဆီ အောန် (Anemia) ကေုာံ ဒး သၠာဲ ဆီ လၟိုန် ရ။
# '''ယဲ ဆီ အောန် ဟိုတ်နူ ပသဲ ဍိုန်လျ (Iron-deficiency anemia):''' ဟိုတ်နူ ဓါတ် ပသဲ (Iron) ဟွံရုံဂပ် ပ္ဍဲ စၞစ တုဲ၊ ခန္ဓာကိုယ် ကၠောန် ပတိတ် ဟဳမ် ဟွံမာန် တုဲ ဆီ အောန် အာ ရ။&lt;ref name=&quot;weatherall&quot;&gt;{{cite book |last=Weatherall |first=D. J. |author2=Clegg, J. B. |title=The Thalassaemia Syndromes |edition=4th |publisher=Blackwell Science |year=2001 |pages=105-115}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ပ္ဍဲ သတ္တဝါ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Hemoglobin in Other Animals) ==
ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပ္ဍဲ ကောန်မၞိဟ် သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ သတ္တဝါ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -
* '''သတ္တဝါ ဇုတ်ဇၞံင် (Vertebrates):''' ပြေင်၊ ဂၠဴ၊ ကၠဵု၊ က ကေုာံ ဂစေံ သီုဖအိုတ် နွံ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ပ္ဍဲ ကလာပ်ရုပ် ဆီ ဗကေတ်။
* '''သတ္တဝါ ဟွံမဲ ကု ဇုတ်ဇၞံင် (Invertebrates):''' စၟစၟောန် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု စၟတိ (Earthworms) တအ် လေဝ် နွံ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ကီု၊ ဆဂး ဍေဟ်တအ် ဟွံမဲ ပ္ဍဲ ကလာပ်ရုပ် ဆီ ဗကေတ်၊ ဍေဟ် လေင် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍာ် ဆီ (Hemolymph) တိုက်ရိုက် ရ။
* '''မက်အဝ်ဂလဝ်ဗေန် (Myoglobin):''' ဒှ် ပရဝ်တေန် မတုပ် ကု ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ဆဂး ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ကြွက်သား (Muscle tissues) သၟး သွက်ဂွံ ဂိုင် သိက် အံက်သဳဂျေန် ရ။
* '''လက်ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် (Leghemoglobin):''' ၜိုန်ရ ဒှ် တၞံ (Plants) ကီုလေဝ်၊ တၞံ ၜဲ (Legumes) တအ် နွံ လက်ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် သွက်ဂွံ ထိင် အံက်သဳဂျေန် ပ္ဍဲ ရိုဟ် ဍေဟ် ကာလ မကၠောန် ပရေင်စုပ် နာဲထရဝ်ဂျေန် (Nitrogen fixation) ရ။

== ၈။ ပရေင်စၟတ် ကဆံင် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ပ္ဍဲ ဆီ (Blood Hemoglobin Measurement) ==
ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ၊ ပရေင်စၟတ် ကဆံင် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ နူကဵု ပရေင်စၟတ် ဆီ အလုံစုံ (Complete Blood Count - CBC) ရ။ ဍေဟ် စၟတ် သ္ၚေဝ် ၜတ်ကၞာတ် ဂလိုင် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ပ္ဍဲ ဆီ (g/dL - ဂရမ် ဇၟာပ် ဒေစဳလဳတာ) ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ကဆံင် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ဓမ္မတာ (Normal Hemoglobin Levels)
|-
! ဂကူ မၞိဟ် (Demographic)
! ကဆံင် ဓမ္မတာ (Normal Range) 
! အကာဲအရာ သဝ် နူ ဓမ္မတာ
|-
| '''မၞိဟ် တြုဟ် (ဇၞော်)'''
| ၁၃.၈ - ၁၇.၂ g/dL
| ယဲ ဆီ အောန် (Anemia)
|-
| '''မၞိဟ် ဗြဴ (ဇၞော်)'''
| ၁၂.၁ - ၁၅.၁ g/dL
| ယဲ ဆီ အောန် (Anemia)
|-
| '''မၞိဟ် ဗြဴ မတန် ဂဝ်ဂြိုဟ်'''
| ၁၁.၀ - ၁၄.၀ g/dL
| ဆီ အောန် ဟိုတ်နူ ဂဝ်ဂြိုဟ် (Gestational anemia)
|-
| '''ကောန်ၚာ် တၟိ သၠး'''
| ၁၄.၀ - ၂၄.၀ g/dL
| ကဆံင် သၠုင် ဟိုတ်နူ HbF ဂၠိုင်
|}

ယဝ်ရ ကဆံင် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် သၠုင် နူ ဓမ္မတာ လောန် မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် ဒှ် ဟိုတ်နူ ယဲ ပဝ်လဳသာဲသဳမဳယျာ (Polycythemia) မပကဵု ညံင် ဆီ တေဝ် ဂၠိုင် တုဲ မာန် ကတဵုဒှ် ပြသၞာ ဆီ ဇြ (Blood clots) ရ။

== ၉။ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် A1c ကေုာံ ယဲ ကောန်မဆီဍာတ် (Hemoglobin A1c and Diabetes) ==
'''ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် A1c''' (HbA1c သေင်မ္ဂး Glycated hemoglobin) ဝွံ ဒှ် ဂကူ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် မဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဓါတ် သဂြာ (Glucose) ပ္ဍဲ ဆီ ရ။

* ကာလ ဓါတ် သဂြာ ပ္ဍဲ ဆီ သၠုင် မ္ဂး၊ သဂြာ တအ် ဆက်စပ် ကု ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ဂၠိုင် တိုန် ရ (Glycation process)။
* ဟိုတ်နူကဵု ကလာပ်ရုပ် ဆီ ဗကေတ် နွံ အာယုက် ၜိုတ် ၁၂၀ တ္ၚဲ (၃ - ၄ ဂိတု)၊ ပရေင်စၟတ် ကဆံင် HbA1c မာန် ထ္ၜး ညာတ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် သဂြာ လဒေါဝ် ပ္ဍဲ ပွိုင် ၃ ဂိတု လက္ကရဴ အိုတ် ရ။
* '''ကဆံင် HbA1c:''' မၞိဟ် ဓမ္မတာ မ္ဂး နွံ သဝ် နူ ၅.၇% ရ။ ယဝ်ရ ကဆံင် HbA1c သၠုင် နူ ၆.၅% မ္ဂး၊ အစာဂဥုဲ တအ် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ မၞိဟ် ဂှ် နွံ ယဲ ကောန်မဆီဍာတ် (Diabetes Mellitus) ရ။ HbA1c ဏအ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ စၟတ်မင် ကေုာံ လွဳ ယဲ ဆီ ဍာတ် ရ။&lt;ref name=&quot;who_hba1c&quot;&gt;{{cite book |author=World Health Organization |title=Use of Glycated Haemoglobin (HbA1c) in the Diagnosis of Diabetes Mellitus |publisher=WHO Press |year=2011 |pages=10-25}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ဝွံ ဒှ် ပရဝ်တေန် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် လမျီု ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သတ္တဝါ တအ် သွက်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ လဒက်ပတန် အံသဝ် ဍေဟ် မာန် ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် သွက်ဂွံ တံင် ကေတ် ကေုာံ ဗလး အံက်သဳဂျေန် အတိုင် ပၟိက် ခန္ဓာကိုယ် ဂှ် ဒှ် အရာ မသဘာဝ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ခိုဟ် အိုတ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ သုတေသန လတူ ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် ဝွံ ဆက် အာရီုစွံ ဒၟံင် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် '''ဆီ ကၠောန်ပတိတ်''' (Artificial blood substitutes - HBOCs) ร။ ဟိုတ်နူကဵု ပြသၞာ ဆီ ဟွံရုံဂပ် ကေုာံ ပရေင်ကၠောအ် ယဲ ပ္ဍဲ အခိင် ကဵု ဆီ ဂှ်ရ၊ တၠပညာ တအ် မိက်ဂွံ ဖန်ပတိတ် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် မာန် ယိုက်ဂၠေင် အံက်သဳဂျေန် မ္ၚး ကလာပ်ရုပ် ဆီ ညံင် ဂွံ စကာ လောဲသွာ ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲ ကေုာံ မုက် ပၞာန် ร။ သုတေသန မျိုးရိုးဗီဇ (Gene editing) ဥပမာ CRISPR-Cas9 လေဝ် စကာ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ ဆီ တ္ၚေတ် ကေုာံ တာလာသဳမဳယျာ နကဵု ပရေင်ပလေဝ် ဂျေန် ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် တိုက်ရိုက် ရောင်။&lt;ref name=&quot;winslow&quot;&gt;{{cite book |last=Winslow |first=R. M. |title=Blood Substitutes |publisher=Elsevier Academic Press |year=2006 |pages=180-195}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဆီ]] (Blood)
* [[ကလာပ်ရုပ် ဆီ ဗကေတ်]] (Red blood cell)
* [[ပသဲ]] (Iron)
* [[ယဲ ဆီ အောန်]] (Anemia)
* [[ယဲ ကောန်မဆီဍာတ်]] (Diabetes)

{{Navbox
| name = Hematology
| title = ဆီ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ ဆီ (Blood and Hematology)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လဒက်ပတန် ဆီ
| list1 =
* [[ကလာပ်ရုပ် ဆီ ဗကေတ်]] (Red blood cell)
* [[ကလာပ်ရုပ် ဆီ ဗု]] (White blood cell)
* [[ပလိတ်လေတ်]] (Platelet)
* [[ပလာတ်သမာ]] (Blood plasma)
| group2 = ပရဝ်တေန် အဓိက
| list2 =
* [[ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန်]] (Hemoglobin)
* [[မက်အဝ်ဂလဝ်ဗေန်]] (Myoglobin)
* [[အာလ်ဗျူမေန်]] (Albumin)
| group3 = ယဲ ဆက်စပ်
| list3 =
* [[ယဲ ဆီ အောန်]] (Anemia)
* [[ယဲ တာလာသဳမဳယျာ]] (Thalassemia)
* [[ယဲ ဆီ ကလာပ်ရုပ် တ္ၚေတ်]] (Sickle-cell disease)
* [[ယဲ လူကဳမဳယျာ]] (Leukemia)
| group4 = ပရေင်စၟတ်သ္ၚေဝ်
| list4 =
* [[ပရေင်စၟတ် ဆီ အလုံစုံ]] (Complete Blood Count / CBC)
* [[ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗေန် A1c]] (HbA1c)
}}

[[Category:ပရဝ်တေန်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ဇဳဝဓါတုဗေဒ]]
[[Category:ဆီ]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]</text>
      <sha1>fcn1fyymip3r4pvvf3cfjyavm57b23d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အေန်ထရဝ်ပဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11949</id>
    <revision>
      <id>57726</id>
      <parentid>57553</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T20:33:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261008sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25571" sha1="opquil1xvzq41xad8le47tcwuzjxihp" xml:space="preserve">'''အေန်ထရဝ်ပဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Entropy'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဓါတ် ရူပဗေဒ (Physical property) ကေုာံ သင်္ကေတ သိပ္ပံ မွဲ မဗၟံက်ထ္ၜး ကဵု လၟိဟ် ပရေင်ထုဲနှဴ (Disorder)၊ ပရေင်ဟွံချိုတ်ပၠိုတ် (Uncertainty) ဟွံသေင်မ္ဂး အကာဲအရာ မဟွံမဲ ကု လဒက်ပတန် (Randomness) ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် မွဲမွဲ ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ '''[[သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]]''' (Thermodynamics) မ္ဂး၊ အေန်ထရဝ်ပဳ ဝွံ ဒှ် တင်ဂၞင် သဇိုင် အဓိက မွဲ မဆေင်စပ် ကု '''သၞောဝ် ဒုတိယ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်''' (Second Law of Thermodynamics) မဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ - ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် မကၟာတ်လဒဵု (Isolated system) မွဲ၊ အေန်ထရဝ်ပဳ ဂှ် ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် တိုန် လၟိုန် အခိင် ဟွံသေင်မ္ဂး တန်တဴ တုပ်ဒၟံင် (Never decreases) ရ။&lt;ref name=&quot;clausius&quot;&gt;{{cite book |last=Clausius |first=R. |title=The Mechanical Theory of Heat |publisher=John van Voorst |year=1867 |pages=356-360}}&lt;/ref&gt;

လညာတ် အေန်ထရဝ်ပဳ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ သၟး၊ ဍေဟ် ပြးဇး ပါလုပ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဘာသာ မက္ကနိစ် စာရင်းအင်း (Statistical mechanics)၊ သဳအိုရဳ တင်ဂၞင် (Information theory)၊ ဇဳဝဗေဒ (Biology)၊ ကေုာံ လညာတ် ပရူ စက္ကဝါ (Cosmology) တအ် ကီု ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အေန်ထရဝ်ပဳ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဓါတုဗေဒ၊ သင်္ချာ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ သဘာဝ ပွဳပွူ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Zentralfriedhof Vienna - Boltzmann.JPG|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဂူ တၠပညာ ရူပဗေဒ လူဒဝစ် ဘလ်မန် (Ludwig Boltzmann) ပ္ဍဲ ဍုင်ဗဳယင်နာ၊ မနွံကဵု ရုပ် ဖော်မျူလာ အေန်ထရဝ်ပဳ &lt;math&gt;S = k \log W&lt;/math&gt; လတူ တၟအ် တိုင်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;အေန်ထရဝ်ပဳ&quot; (Entropy) ဝွံ တၠပညာ ရူပဗေဒ ဍုင်ဂျာမနဳ '''[[ရူဒေါ့ဖ် ကလောသဳယပ်]]''' (Rudolf Clausius) စကာ လဝ် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၅ ရ။ ညး ကေတ် နင် နူ မလိက် ဂရိတ် (Greek) &quot;τροπία&quot; (tropía) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်ပြံင်လှာဲ&quot; (Transformation) ရ။

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ အေန်ထရဝ်ပဳ ဂှ် ဒှ် ဓါတ် မၜတ်ကၞာတ် &quot;စွမ်းအင် မဟွံမာန် ကၠောန် ကမၠောန်&quot; (Energy unavailable to do work) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ကၠောန်ဗဒှ် စွမ်းအင် (ဥပမာ - စက် ကွဳစက် မစံင် ကၠေင်) မ္ဂး၊ စွမ်းအင် သီုဖအိုတ် ဂှ် ပြံင်လှာဲ အာ ကမၠောန် ဟွံမာန် ပုဟ်။ စွမ်းအင် လ္ၚဵု ဒး လေင် အာ နဒဒှ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Heat) မပြးဇး အာ ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ ပရေင်ပြးဇး ကေုာံ ပရေင်ထုဲနှဴ ဏအ် ဂှ် ညးကော်စ အေန်ထရဝ်ပဳ ရ။ အေန်ထရဝ်ပဳ ဇၞော် မ္ဂး ပရေင်ထုဲနှဴ ဇၞော် တုဲ၊ စွမ်းအင် မသှ်ေ သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် အောန် စှ်ေ ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Origin) ==
ပရေင်ဂၠာဲဆဵု အေန်ထရဝ်ပဳ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် စက် အမၠံက် ဍာ် (Steam engine) ပ္ဍဲ အခိင် ပၠန်ဂတး ကွတ်စက် (Industrial Revolution) ရ။

* '''သာဒဳ ကာနောတ် (Sadi Carnot):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၂၄၊ တၠပညာ ပြင်သေတ် ဏအ် လ္ၚတ် ညာတ် ဒဒှ်ရ စက် ဓါတ်ဂမ္တဴ သီုဖအိုတ် ဂှ် နွံ ကဆံင် အစောံ (Efficiency limit) မဟွံမာန် ဍိုက်ပေင် ၁၀၀% ရ။
* '''ရူဒေါ့ဖ် ကလောသဳယပ် (Rudolf Clausius):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၅၀၊ ညး ဖန်ဗဒှ် လညာတ် သၞောဝ် ပထမ (စွမ်းအင် ဟွံမာန် ပလီု) ကေုာံ သၞောဝ် ဒုတိယ (ဓါတ်ဂမ္တဴ ပြံင် အာ နူ ကပေါတ် ကတဴ ဇရေင် ကပေါတ် ၜိုဟ် သၟး) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၅ ညး ကဵု ယၟု ဓါတ် ဏအ် &quot;Entropy&quot; ရ။
* '''လူဒဝစ် ဘလ်မန် (Ludwig Boltzmann):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၇၇၊ တၠပညာ ဩသထြဳယျာ (Austria) ဏအ် ဆက်စပ် ထောအ် အေန်ထရဝ်ပဳ ကု လညာတ် သၞောတ် စရင်အင် မက်ကဲနစ် (Statistical mechanics)။ ညး ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ အေန်ထရဝ်ပဳ ဂှ် ဒှ် လၟိဟ် ဗီုပြင် မောလ်လဳကျူး (Molecules) တအ် မာန် ပြံင်လှာဲ ကတဵုဒှ် မာန် (Microstates) ရ။&lt;ref name=&quot;boltzmann&quot;&gt;{{cite book |last=Boltzmann |first=L. |title=Lectures on Gas Theory |publisher=University of California Press |year=1964 |orig-year=1896 |pages=45-56}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အေန်ထရဝ်ပဳ ပ္ဍဲ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ် (Thermodynamic Entropy) ==
ပ္ဍဲ လညာတ် သာမဝ်ဒုင်နာမေတ် ဓမ္မတာ (Classical thermodynamics) မ္ဂး၊ အေန်ထရဝ်ပဳ (S) ဂှ် ဒှ် ဓါတ် မၜတ်ကၞာတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Q) ကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ အပူချိန် (T) ရ။

ဖော်မျူလာ ဍေဟ် ဂှ် - 
&lt;math&gt; dS = \frac{\delta Q_{rev}}{T} &lt;/math&gt;
(အဓိပ္ပါယ် - ပရေင်ပြံင်လှာဲ အေန်ထရဝ်ပဳ dS ဂှ် တုပ် ကု ဓါတ်ဂမ္တဴ မပြံင်လှာဲ ဍောတ်ဍောတ် dQ ဖြတ် ကု အပူချိန် ကယ်ဗိန် T)။

'''သၞောဝ် ဒုတိယ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်:'''
သၞောဝ် ဏအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲ သၞောတ် မကၟာတ်လဒဵု (ဥပမာ - စက္ကဝါ ပိုယ်)၊ အေန်ထရဝ်ပဳ ဍေဟ် ဒး ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် တိုန် လၟိုန် ရ (&lt;math&gt;\Delta S \geq 0&lt;/math&gt;)။ ဥပမာ - ယဝ်ရ ပိုယ် စုတ် ဍာ်ကလခဲ လတူ ခုင် မ္ဂး၊ ဍာ်ကလခဲ ဂှ် လေင် အာ တုဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ ပ္ဍဲ ခန် ဂှ် တုပ်သၟဟ် အာ ရ။ ဍာ် မလေင် အာ ဂှ် ဟွံမာန် ကလေင် ဒှ် ဍာ်ကလခဲ အလဵုအလဵု ဍေဟ် ပုဟ်။ ပရေင်ဏအ် ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ပရေင်ထုဲနှဴ (Entropy) ကတဵုဒှ် ဇၞော် တိုန် ယျ။

== ၄။ မက္ကနိစ် စာရင်းအင်း ကေုာံ ဖော်မျူလာ ဘလ်မန် (Statistical Mechanics) ==
လညာတ် ကလောသဳယပ် ဂှ် ဆေင် ကု အကာဲအရာ မဇၞော် (Macroscopic) ရ။ ဆဂး လူဒဝစ် ဘလ်မန် (Ludwig Boltzmann) ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အေန်ထရဝ်ပဳ လပါ် အကာဲအရာ မဍောတ်သွတ် (Microscopic) မပ္တံကဵု အက်တမ် (Atoms) ကေုာံ မောလ်လဳကျူး ရ။

ဘလ်မန် ဖန်ဗဒှ် ဖော်မျူလာ မပြာကတ် အိုတ် မွဲ (မချူ လဝ် လတူ တၟအ် တိုင် ဂူ ညး) ဂှ် -
&lt;math&gt; S = k_B \ln \Omega &lt;/math&gt;
* $S$ = အေန်ထရဝ်ပဳ
* $k_B$ = ကိန်းသေ ဘလ်မန် (Boltzmann constant: $1.38 \times 10^{-23} J/K$)
* $\Omega$ (အိုမဳဂါ) = လၟိဟ် Microstates (အကာဲအရာ မဍောတ်သွတ် မမာန် ကတဵုဒှ် သွက် Macrostate မွဲ)

ဥပမာ - ဓါတ် ဂျာတ် မနွံ ပ္ဍဲ ပလင် မွဲ။ မောလ်လဳကျူး တအ် နွံ အခေါင် ပြးဇး ကတဵုဒှ် ဗီုပြင် နာနာ သာ် ရ။ ဗီုပြင် ပြးဇး မဂၠိုင် (High $\Omega$) ဂှ် နွံ အေန်ထရဝ်ပဳ ဇၞော် ရ။

== ၅။ အေန်ထရဝ်ပဳ ပ္ဍဲ သဳအိုရဳ တင်ဂၞင် (Information Entropy) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ ဂှ်၊ တၠပညာ သင်္ချာ ကေုာံ ကွန်ပျူတာ အမေရိကာန် '''[[ကလောက် ရှာန်နောန်]]''' (Claude Shannon) စကာ လညာတ် အေန်ထရဝ်ပဳ ပ္ဍဲကဵု သဳအိုရဳ တင်ဂၞင် (Information Theory) ရ။

ရှာန်နောန် အေန်ထရဝ်ပဳ (Shannon Entropy) ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် &quot;ပရေင်ဟွံချိုတ်ပၠိုတ်&quot; (Uncertainty) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;လၟိဟ် တင်ဂၞင်&quot; (Amount of information) ပ္ဍဲ ပရေင်ပလံင် ဆက်သွယ်ရေး မွဲ ရ။ 
ဖော်မျူလာ ဍေဟ် ဂှ် -
&lt;math&gt; H = - \sum p_i \log_2 p_i &lt;/math&gt;
(အဓိပ္ပါယ် - အေန်ထရဝ်ပဳ H ဂှ် ဒှ် ပေါင်းလဒ် ရာခိုင်နှုန်း မကတဵုဒှ် မာန် ($p_i$) ဖြတ် ကု လော်ဂရစ်သမ် ဍေဟ်)။
ယဝ်ရ တင်ဂၞင် မွဲ ဟွံချိုတ်ပၠိုတ် ဂၠိုင် (ဥပမာ - ကွိုင် မထောတ် မာန် တိတ် က္ဍိုပ် လေဝ် ဒှ်၊ ဗတ လေဝ် ဒှ်) မ္ဂး အေန်ထရဝ်ပဳ သၠုင် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် နည်းပညာ ဇစ် (ZIP compression) ကေုာံ အင်တာနက် လၟုဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;shannon&quot;&gt;{{cite journal |last=Shannon |first=C. E. |title=A Mathematical Theory of Communication |journal=Bell System Technical Journal |volume=27 |issue=3 |pages=379-423 |year=1948}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ အေန်ထရဝ်ပဳ ကေုာံ တ္ၚ အခိင် (Entropy and the Arrow of Time) ==
ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ၊ သၞောဝ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ဓမ္မတာ နယူတန် (Newton's laws) ဟွံသေင်မ္ဂး ကွမ်တမ် (Quantum mechanics) တအ် ဂှ် ဟွံပါ်ခြာ အခိင် အတိတ် (Past) ကေုာံ အနာဂတ် (Future) ပုဟ် - ဍေဟ်တအ် ကလေင် ပတိတ် မာန် (Time-reversible) ရ။

ဆဂး၊ သၞောဝ် ဒုတိယ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ် ဝွံ ဒှ် သၞောဝ် မွဲဓဝ် မဟီု ဒဒှ်ရ အခိင် ဝွံ အာ ဒၟံင် လပါ် ဂတ မွဲ လပါ် ဓဝ် (Asymmetrical) ရ။ ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ '''&quot;တ္ၚ အခိင်&quot;''' (Arrow of time) ရ။ ဟိုတ်နူ အေန်ထရဝ်ပဳ သ္ဒး ဇၞော် တိုန် လၟိုန် ဂှ်ရ၊ ပိုယ် ဆဵု ညာတ် ခၟာဲစာင် ထကး အာ၊ ဆဂး ပိုယ် ဟွံဆဵု ခၟာဲစာင် ထကး ကလေင် ဒှ် ခၟာဲစာင် ခိုဟ်ဟ် ပုဟ်။ ပရေင်ထုဲနှဴ မဇၞော် တိုန် ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဓမ္မတာ အခိင် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ပိုယ် ရ။

== ၇။ အေန်ထရဝ်ပဳ ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ကေုာံ ကတိုင် လမ္စံက် (Cosmology and Black Holes) ==
အေန်ထရဝ်ပဳ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ပရေင်လ္ၚတ် စက္ကဝါ (Cosmology) ကေုာံ ကတိုင် လမ္စံက် (Black holes) ရ။

* '''အေန်ထရဝ်ပဳ စက္ကဝါ (Entropy of the Universe):''' စက္ကဝါ ပိုယ် စတင် ကၠုင် နူ မဟာ ပေါက်ကွဲမှု (Big Bang) မနွံ အေန်ထရဝ်ပဳ အောန် ဗွဲမလောန် ရ။ လၟုဟ် စက္ကဝါ ပြးဇး ဇၞော် တိုန် တုဲ အေန်ထရဝ်ပဳ လေဝ် ဇၞော် တိုန် ဓဝါဲ ဂှ် ရ။ တၠပညာ တအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ မွဲ တ္ၚဲ မ္ဂး စက္ကဝါ ဏအ် သ္ဒး စိုပ် ကဆံင် အေန်ထရဝ်ပဳ သၠုင် အိုတ် (Maximum entropy) တုဲ စွမ်းအင် သီုဖအိုတ် လီု အာ ရ။ ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ &quot;ပရေင်သၠိုတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ စက္ကဝါ&quot; (Heat death of the universe) ရ။
* '''ကတိုင် လမ္စံက် (Black Hole Entropy):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၀ ဂမၠိုင်၊ တၠပညာ '''[[သတဳဗေန် ဟောကေန်]]''' (Stephen Hawking) ကေုာံ ဂျာကပ် ဗေကိန်သတာင် (Jacob Bekenstein) တအ် ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဒဒှ်ရ ကတိုင် လမ္စံက် တအ် လေဝ် နွံ အေန်ထရဝ်ပဳ ကီု ရ။ အေန်ထရဝ်ပဳ ဍေဟ် တုပ် ကု ဇမၞော် မျက်နှာပြင် (Surface area of event horizon) ဍေဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;hawking&quot;&gt;{{cite journal |last=Hawking |first=S. W. |title=Particle Creation by Black Holes |url=https://archive.org/details/sim_communications-in-mathematical-physics_1975_43_3/page/199 |journal=Communications in Mathematical Physics |volume=43 |issue=3 |pages=199-220 |year=1975}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ အေန်ထရဝ်ပဳ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ (Entropy and Biology) ==
မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် သၟာန် မလေပ် ရ - &quot;ယဝ်ရ အေန်ထရဝ်ပဳ (ပရေင်ထုဲနှဴ) သ္ဒး ဇၞော် တိုန် လၟိုန် မ္ဂး၊ ဗီုလဵု လမျီု (Life) မနွံကဵု လဒက်ပတန် မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ညိင်ဝတ် ဏအ် ဂွံ ကတဵုဒှ် လဝ် ရော؟&quot;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၄၊ တၠပညာ ရူပဗေဒ '''[[အားဗေန် ရှရဝ်ဒိန်ဂျာ]]''' (Erwin Schrödinger) ချူ လိက် &quot;What is Life?&quot; မသောင် ကလး ပြသၞာ ဏအ် ရ။ ညး ဟီု ဒဒှ်ရ သတ္တဝါ မနွံ လမျီု တအ် ဂှ် ဒှ် &quot;သၞောတ် မပံက်&quot; (Open systems) ရ။ သတ္တဝါ တအ် မင်မဲ လဒက်ပတန် ဇကု ညံင် ဟွံဂွံ ထုဲနှဴ နကဵု ပရေင်စသုင် စၞ (စွမ်းအင် နူ တ္ၚဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ်) တုဲ ပတိတ် ထောအ် အေန်ထရဝ်ပဳ လပါ်မ္ၚး နဒဒှ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ အိက် ရ။ 
ရှရဝ်ဒိန်ဂျာ ကော်စ ပရေင်ဏအ် &quot;အေန်ထရဝ်ပဳ အနုတ်&quot; (Negative entropy / Negentropy) ရ။ လမျီု မွဲ ဂျိုင် တန်တဴ မာန် ဂှ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဖအောန် အေန်ထရဝ်ပဳ ဇကု တုဲ ဖန် ညံင် အေန်ထရဝ်ပဳ ပွဳပွူ မ္ၚး ဂွံ ဇၞော် တိုန် အစား ရ။

== ၉။ လွပ် ကေုာံ ပရေင်စကာ နည်းပညာ (Applications and Technology) ==
လညာတ် အေန်ထရဝ်ပဳ ဝွံ မာန် စကာ ပ္ဍဲ နည်းပညာ တၟိ နာနာ သာ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး လွပ် အေန်ထရဝ်ပဳ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ နာနာ
|-
! ကဏ္ဍ (Field)
! ပရေင်စကာ ကေုာံ လွပ် (Application)
|-
| '''စက် ဓါတ်ဂမ္တဴ''' (Heat Engines)
| အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် စကာ သၞောဝ် အေန်ထရဝ်ပဳ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် စက် ကွဳစက်၊ လျးလလဳ ကေုာံ စက် ဍာ်ကလခဲ မနွံ ကဆံင် အစောံ (Efficiency) သၠုင် အိုတ် ကေုာံ သိုတ် စွမ်းအင် အောန် အိုတ်။
|-
| '''နည်းပညာ ကွန်ပျူတာ''' (Data Compression)
| လညာတ် ရှာန်နောန် အေန်ထရဝ်ပဳ ပကဵု ညံင် ပိုယ် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် &quot;ဖျောဝ် တင်ဂၞင်&quot; (Compression algorithms - ဥပမာ .zip, .mp3, .jpg) သွက်ဂွံ ဂိုင်သိပ် တင်ဂၞင် ပ္ဍဲ နေရာ အောန်အောန် ရ။
|-
| '''ပရေင်လ္ၚတ် စကာရဳ''' (Cryptography)
| ပ္ဍဲ သၞောတ် လျှို့ဝှက် (Encryption)၊ အေန်ထရဝ်ပဳ သၠုင် မ္ဂး တင်ဂၞင် ဂှ် ထုဲနှဴ ဗွဲမလောန် တုဲ ဟက်ကာ (Hackers) တအ် ဗှ် တင်ဂၞင် ဝါတ်ဂါတ် ရ။
|-
| '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ်''' (Econophysics)
| သုတေသန ပရေင်ပိုန်ဒြပ် စကာ အေန်ထရဝ်ပဳ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေင်ဟွံညိင်ဝတ် (Volatility) ပ္ဍဲ ဖျာ ရှယ်ယာ (Stock market) ကေုာံ ပရေင်ပြးဇး သြန်ဘဏ္ဍာ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။
|}
&lt;ref name=&quot;schroeder&quot;&gt;{{cite book |last=Schroeder |first=D. V. |title=An Introduction to Thermal Physics |publisher=Addison-Wesley |year=1999 |pages=50-80}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
အေန်ထရဝ်ပဳ ဝွံ ဒှ် လညာတ် မဇြိုဟ်နက် ကေုာံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဓမ္မတာ သဘာဝ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ပိုယ် ရ။ နူကဵု ကမၠောန် စက် ဓါတ်ဂမ္တဴ စဵုကဵု စိုပ် ကွန်ပျူတာ ကေုာံ တမ်မူလ လမျီု၊ အေန်ထရဝ်ပဳ ပကဵု ညံင် ပိုယ် ဂွံ ကၠိုဟ် စိုတ် တ္ၚ အခိင် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ စက္ကဝါ ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ သုတေသန အေန်ထရဝ်ပဳ ဆက် အာရီုစွံ လတူ -
* '''ကွမ်တမ် အေန်ထရဝ်ပဳ (Quantum Entropy):''' သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အေန်ထရဝ်ပဳ ပ္ဍဲ ကဆံင် အက်တမ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် (Entanglement) သွက် ကွမ်တမ် ကွန်ပျူတာ (Quantum computing)။
* '''ပြသၞာ တင်ဂၞင် ကတိုင် လမ္စံက် (Black Hole Information Paradox):''' သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်ရ တင်ဂၞင် (Information) မလုပ် အာ ပ္ဍဲ ကတိုင် လမ္စံက် ဂှ် လီုလာ် အာ ရ ဟာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် ဟာ ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ရူပဗေဒ ဇၞော် အိုတ် မွဲ လၟုဟ် ရ။ 

အေန်ထရဝ်ပဳ ဂှ် ဟွံသေင် ဆ &quot;ပရေင်ထုဲနှဴ&quot; သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် သင်္ကေတ သဘာဝ မကဵု ကၠိုဟ် စိုတ် ဒဒှ်ရ အရာ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ဏအ် မာန် ပြံင်လှာဲ အာ တုဲ ဟွံမာန် ကလေင် စိုပ် အကာဲအရာ တြေံ အလုံစုံ ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]] (Thermodynamics)
* [[မက္ကနိစ် စာရင်းအင်း]] (Statistical mechanics)
* [[သဳအိုရဳ တင်ဂၞင်]] (Information theory)
* [[တ္ၚ အခိင်]] (Arrow of time)
* [[စက္ကဝါ]] (Universe)

{{Navbox
| name = Thermodynamics
| title = လညာတ် အဓိက ပ္ဍဲ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ် (Core Concepts in Thermodynamics)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောဝ်ဂမၠိုင် (Laws)
| list1 =
* [[သၞောဝ် သုည သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]] (Zeroth law)
* [[သၞောဝ် ပထမ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]] (First law)
* [[သၞောဝ် ဒုတိယ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]] (Second law)
* [[သၞောဝ် တတိယ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]] (Third law)
| group2 = ဓါတ်ဂမၠိုင် (Properties)
| list2 =
* [[အပူချိန်]] (Temperature)
* [[ဓါတ်ဂမ္တဴ]] (Heat)
* [[စွမ်းအင်]] (Energy)
* [[အေန်ထရဝ်ပဳ]] (Entropy)
* [[အေန်တာလပဳ]] (Enthalpy)
| group3 = မၞိဟ် အဓိက
| list3 =
* [[သာဒဳ ကာနောတ်]] (Sadi Carnot)
* [[ရူဒေါ့ဖ် ကလောသဳယပ်]] (Rudolf Clausius)
* [[လူဒဝစ် ဘလ်မန်]] (Ludwig Boltzmann)
* [[ဝဳလဳယာမ် တောမ်ဆောန် (လေတ် ကယ်ဗိန်)]] (Lord Kelvin)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်
| list4 =
* [[မက္ကနိစ် စာရင်းအင်း]] (Statistical mechanics)
* [[သဳအိုရဳ တင်ဂၞင်]] (Information theory)
* [[ကတိုင် လမ္စံက်]] (Black hole thermodynamics)
}}

[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]]
[[Category:သဳအိုရဳ တင်ဂၞင်]]
[[Category:အေန်ထရဝ်ပဳ]]</text>
      <sha1>opquil1xvzq41xad8le47tcwuzjxihp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သတဳဗေန် ဟောကေန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11950</id>
    <revision>
      <id>57718</id>
      <parentid>57554</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T20:16:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261008sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23137" sha1="t9ow9wchmqgt6s7fchq0mon4ure8cdd" xml:space="preserve">'''သတဳဗေန် ဝဳလဳယာမ် ဟောကေန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Stephen William Hawking''; ၈ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၄၂ – ၁၄ မာတ် ၂၀၁၈) ဝွံ ဒှ် တၠပညာ ရူပဗေဒ သဳအိုရဳ (Theoretical physicist)၊ တၠပညာ စကြဝဠာ (Cosmologist)၊ ကေုာံ အစာချူလိက် ဍုင်အင်္ဂလာန် မွဲ ရ။ ညးဝွံ ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် နဒဒှ် ပါမောက္ခ သင်္ချာ လူကာသဳယျာန် (Lucasian Professor of Mathematics) ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ကိန်းဗရစ် (University of Cambridge) နူကဵု သၞာံ ၁၉၇၉ စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၀၉ ရ။ ဟောကေန် ဝွံ ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူကဵု ကမၠောန် သုတေသန ညး ပ္ဍဲ ကိစ္စ စကြဝဠာ၊ '''[[ကတိုင် လမ္စံက်]]''' (Black holes)၊ ကေုာံ ပရေင်ပံင်ကောံ နှိုင်းရသဳအိုရဳ နူ အာင်သတာင် (Einstein's General Relativity) ကု ကွမ်တမ် မက်ကဲနစ် (Quantum mechanics) ရ။&lt;ref name=&quot;ferguson&quot;&gt;{{cite book |last=Ferguson |first=K. |title=Stephen Hawking: His Life and Work |publisher=Transworld |year=2011 |pages=35-42}}&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ ညး ဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီ ယဲ အာရုံ ဇုတ် (ALS / Motor Neurone Disease) ကာလ အာယုက် ၂၁ သၞာံ တုဲ အာစာဂဥုဲ တအ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ မာန် ဂျိုင် ဆ ၜါ သၞာံ သၟး ကီုလေဝ်၊ ညး ဆက် ဂျိုင် တန်တဴ လဝ် ပွိုင် ၅၀ သၞာံ ပြင်င် ရ။ အခိင် ညး ဟီု အရေဝ် ဟွံမာန် တေအ်၊ ညး စကာ စက် ပတိတ် ရမ္သာင် (Speech-generating device) သွက်ဂွံ ဆက်စပ် ကု မၞိဟ် တၞဟ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဘဝ သတဳဗေန် ဟောကေန်၊ အာဲကၟာဲ ကွတ်ပညာ၊ ကေုာံ သြဇာ ညး လတူ ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Stephen_Hawking.StarChild.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် သတဳဗေန် ဟောကေန် ညးမဒှ် တၠပညာ ရူပဗေဒ မပြာကတ် အလုံ ဂၠးတိ (ရုပ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၀ လက္ကရဴ)]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Overview) ==
သတဳဗေန် ဟောကေန် ဝွံ ဒှ် ညးမကလိဂွံ ပရေင်အံင်ဇၞး မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၀ ကေုာံ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ပ္ဍဲ အရာ မလ္ၚတ် ပရူ လဒက်ပတန် စကြဝဠာ ရ။ လညာတ် သဳအိုရဳ ညး မပ္တံကဵု ဒဒှ်ရ ကတိုင် လမ္စံက် ဂှ် ဍေဟ် ပတိတ် ဓါတ်ယှာ် (Hawking radiation) မာန် ဂှ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် သၞောတ် ရူပဗေဒ အလုံ ဂၠးတိ ရ။

ညးဝွံ ဟွံသေင် ဆ တၠပညာ သိပ္ပံ သၟး ပုဟ်၊ ဆဂး ညး သီု ဒှ် &quot;သၟာစန်ဒက် သိပ္ပံ&quot; (Science communicator) မွဲ ညံင် ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ ဂွံ ကၠိုဟ်ခိုဟ် ပရူ စကြဝဠာ ဇြိုဟ်ဇြိုဟ်နက်နက် တအ် မာန် ရ။ ပြကိုဟ် ညး မနွံ ယၟု &quot;ဝင် အခိင် ဗွဲခမၞန်&quot; (A Brief History of Time) ဂှ် သွံ ဂွံ ပြကောဋိ ကၞပ် ပြင်င် တုဲ ဍေဟ် ဒှ် လိက် မပြာကတ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ လောက သိပ္ပံ ရ။ ဘဝ ညး ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ &quot;ပရေင်အံင်ဇၞး က္ဍဟ် ကောန်မၞိဟ် လတူ အခက်အခုဲ ခန္ဓာကိုယ်&quot; ရ။

== ၂။ ဝင် ဍောတ်တ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ (Early Life and Education) ==
သတဳဗေန် ဟောကေန် ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင်အံက်သဖဝ် (Oxford)၊ အင်္ဂလာန် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၈ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၄၂ ရ။ တ္ၚဲဏအ် ဝွံ ဒှ် တ္ၚဲ တၠပညာ နက္ခတ် ဂလဳလဳယဝ် (Galileo) စုတိ ပေင် ၃၀၀ သၞာံ ကွက်က် ရ။ မိမ ညး၊ ဖရက် ဟောကေန် (Frank Hawking) ကေုာံ အဳသဝ်ဗေလ် ဟောကေန် (Isobel Hawking) တအ် ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မတန်တဴ ပ္ဍဲ အဆံင် တၠပညာ ကေုာံ သုတေသန ရ။

* '''ပရေင်ပညာ ဘာအလုံစုံ (Schooling):''' ညး တိုန် ဘာ ပ္ဍဲ St Albans School။ ပ္ဍဲ အခိင် ဍောတ်တ် ဂှ် ညး ဒှ် ကွးဘာ သာမည မွဲ ၜိုန်ရ သကအ်ရဲ တအ် ကော် ညး &quot;အာင်သတာင်&quot; (Einstein) ကီုလေဝ်။
* '''တက္ကသိုလ် အံက်သဖဝ် (Oxford University):''' ပ္ဍဲ အာယုက် ၁၇ သၞာံ ညး လုပ် တိုန် ဘာ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် အံက်သဖဝ် (University College, Oxford)။ ညး မိက်ဂွံ လ္ၚတ် သင်္ချာ ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ တက္ကသိုလ် ဟွံမဲ သင်္ချာ ဂှ်ရ ညး လ္ၚတ် ရူပဗေဒ (Physics) တုဲ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ B.A. ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၂ ရ။
* '''တက္ကသိုလ် ကိန်းဗရစ် (Cambridge University):''' လက္ကရဴ ဂှ် ညး ဆက် လ္ၚတ် သွက် တဆိပ်ကြာ ပါရဂူ (Ph.D.) ပ္ဍဲ Trinity Hall, Cambridge နကဵု ဘာသာ စကြဝဠာဗေဒ (Cosmology) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် ရ ယဲ ညး စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။&lt;ref name=&quot;larsen&quot;&gt;{{cite book |last=Larsen |first=K. |title=Stephen Hawking: A Biography |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2005 |pages=12-20}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ယဲ ALS ကေုာံ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် (ALS Disease and Struggle) ==
အခိင် ဟောကေန် ကလိဂွံ အာယုက် ၂၁ သၞာံ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၃ ဂှ်၊ ညး စ ဆဵုဂဗ အခက်အခုဲ အခိင် မကွာ် ကေုာံ ဒတုံ လာ် မဂၠိုင်ကဵု ဝါ ရ။ အာစာဂဥုဲ တအ် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ညး နွံ ယဲ '''Amyotrophic Lateral Sclerosis''' (ALS) ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲ မဝ်တာ နျူရွန် (Motor neurone disease) မဒှ် ယဲ မပလီု အာရုံ ဇုတ် ညံင် ဟွံဂွံ ချဳဓရာင် မာန် ရ။

* '''သ္ဂုတ်သွာတ် ဂဥုဲ:''' အာစာဂဥုဲ တအ် ဟီု ဒဒှ်ရ ညး မာန် ဂျိုင် ၜိုတ် ၂ သၞာံ သၟး ရ။ ပရေင်ဏအ် ကဵု ဓရ်စံင်တူ ကု ညး ဗွဲမလောန်။
* '''ပရေင်တဝ်စၞေဟ်:''' ဟိုတ်နူ ယဲ ဏအ် ဍေဟ် ကတဵုဒှ် သိုက်သိုက် သၟး တုဲ ညး ဆက် ဂျိုင် မာန် ကၠုင် ရ။ ပရေင်ဆဵုဂဗ ကု '''ဂျိန်း ဝိလ်''' (Jane Wilde) - လက္ကရဴ ဒှ် သမ္ဘာ ညး - ဂှ် ကဵု ဒြဟတ် စိုတ် သွက် ညး ဂွံ ဆက် လ္ၚတ် ပညာ ရ။
* '''စက် ပတိတ် ရမ္သာင် (Communication device):''' သၞာံ ၁၉၈၅ ဂှ် ညး ဒးဒုင် ခါဲ ကအ် (Tracheotomy) တုဲ အရေဝ် ဟီု ဟွံမာန် အလုံစုံ ရ။ လက္ကရဴ ညး စကာ စက် ကွန်ပျူတာ မဆက် လဝ် ကု ကသုန် ညး သွက်ဂွံ ရုဲ လိက် တုဲ ပတိတ် ရမ္သာင် (Voice synthesizer) ရ။ ရမ္သာင် စက် (American accent) ဂှ် ဒှ် အာ သင်္ကေတ အဓိက သွက် ညး ရ။

== ၄။ ကမၠောန် သုတေသန ရူပဗေဒ ကေုာံ စကြဝဠာ (Physics and Cosmology Research) ==
ကမၠောန် အဓိက အိုတ် သွက် ဟောကေန် ဂှ် ဒှ် ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ သၞောတ် စကြဝဠာ ရ။
* '''သဳအိုရဳ သေန်ဂူလာရဳတဳ (Penrose-Hawking Singularity Theorems):''' မွဲစွံ ကု ရဝ်ဂျာ ပေန်ရဝ်သ် (Roger Penrose)၊ ဟောကေန် သက်သဳ ထ္ၜး ဒဒှ်ရ အတိုင် နှိုင်းရသဳအိုရဳ (General Relativity) မ္ဂး၊ စကြဝဠာ ပိုယ် ဏအ် သ္ဒး စတင် ကၠုင် နူကဵု တင် ကိစ္စ မွဲ (Singularity) ပ္ဍဲကဵု Big Bang ရ။ 
* '''သၞောဝ် ကတိုင် လမ္စံက် (Laws of Black Hole Mechanics):''' ဟောကေန် ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် ဒဒှ်ရ ဇမၞော် ဧရိယာ မျက်နှာပြင် ကတိုင် လမ္စံက် ဝွံ ဍေဟ် ဟွံမာန် အောန် စှ်ေ ပုဟ် (Second Law of Black Hole Dynamics) မတုပ် ညံင် သၞောဝ် သာမဝ်ဒုင်နာမေတ် ရ။&lt;ref name=&quot;penrose&quot;&gt;{{cite journal |last=Penrose |first=R. |author2=Hawking, S. W. |title=The Singularities of Gravitational Collapse and Cosmology |journal=Proceedings of the Royal Society A |volume=314 |issue=1519 |pages=529-548 |year=1970}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဓါတ်ယှာ် ဟောကေန် (Hawking Radiation) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၄၊ ဟောကေန် ဖန်ဗဒှ် လညာတ် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် သိပ္ပံ ညး မကော်စ &quot;ဓါတ်ယှာ် ဟောကေန်&quot; (Hawking Radiation) ရ။ 

ကိုပ်ကၠာ တေအ်၊ တၠပညာ တအ် ပတှ်ေ လဝ် ဒဒှ်ရ မု ကပေါတ် ဟွံသေင်မ္ဂး လျး မွဲ လေဝ် ဟွံမာန် တိတ် ဗၠး နူကဵု ကတိုင် လမ္စံက် ပုဟ်။ ဆဂး ဟောကေန် စကာ လညာတ် ကွမ်တမ် မက်ကဲနစ် (Quantum mechanics) တုဲ သက်သဳ ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ကတိုင် လမ္စံက် ဝွံ ဍေဟ် ပတိတ် ဒၟံင် ဓါတ်ယှာ် (Radiation) ညိည သိုက်သိုက် ရ။ ဟိုတ်နူ ဂှ်၊ ကတိုင် လမ္စံက် ဏအ် ဍေဟ် မာန် &quot;ယှောတ်&quot; ကေုာံ လက္ကရဴ အိုတ် မ္ဂး ဍေဟ် မာန် &quot;ကၠေအ် ကွယ်&quot; အာ (Evaporate) ရ။ ပရေင်ဏအ် ဝွံ ဒှ် ကမၠောန် ပထမအိုတ် မပံင်ကောံ ရူပဗေဒ ဇၞော် (Relativity) ကဵု ရူပဗေဒ ဍောတ် (Quantum) ရ။&lt;ref name=&quot;radiation&quot;&gt;{{cite journal |last=Hawking |first=S. W. |title=Black hole explosions? |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1974-03-01_248_5443/page/30 |journal=Nature |volume=248 |issue=5443 |pages=30-31 |year=1974}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပြကိုဟ် &quot;ဝင် အခိင် ဗွဲခမၞန်&quot; (A Brief History of Time) ==
သတဳဗေန် ဟောကေန် ဝွံ မိက်ဂွံ ညံင် ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ ဂွံ ကၠိုဟ် လညာတ် စကြဝဠာ ဇြိုဟ်နက် တအ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညး ချူ လိက် ပြကိုဟ် မွဲ မနွံ ယၟု &quot;ဝင် အခိင် ဗွဲခမၞန်&quot; (A Brief History of Time) မပတိတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၈ ရ။

* '''လဒက်ပတန် လိက်:''' လိက် ဏအ် ရှင်းလင်း ထ္ၜး ပရူ Big Bang၊ ကတိုင် လမ္စံက်၊ လျး၊ ကေုာံ သဳအိုရဳ အလုံစုံ (Theory of Everything) သီု ဟွံဒး စကာ ရုပ်သေဌာန် သင်္ချာ (Equations) ဂၠိုင်င် (ပါဲ နူ E=mc²) ရ။
* '''ပရေင်အံင်ဇၞး:''' လိက် ဏအ် သွံ ဂွံ ပြကောဋိ ကၞပ် ပြင်င် ကေုာံ တန်တဴ လတူ စရင် လိက် သွံ ခိုဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ လန်ဒါန် ဆန်းဒေး တိုင်းမ်း (Sunday Times bestseller list) ပွိုင် ၂၃၇ သတ္တာဟ မဒှ် စံချိန် တၟိ မွဲ ရ။&lt;ref name=&quot;bht&quot;&gt;{{cite book |last=Hawking |first=S. W. |title=A Brief History of Time |publisher=Bantam Books |year=1988 |pages=1-10}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ တာလျိုင် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ကိန်းဗရစ် (Lucasian Professor at Cambridge) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၉ ဂှ်၊ ဟောကေန် ဂွံ ဒုင် ခါန်ကၞက် နဒဒှ် '''ပါမောက္ခ သင်္ချာ လူကာသဳယျာန်''' (Lucasian Professor of Mathematics) ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ကိန်းဗရစ် ရ။ 

* တာလျိုင် ဏအ် ဝွံ ဒှ် တာလျိုင် မပြာကတ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ သိပ္ပံ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ် မၞိဟ် မယိုက်ဂၠေင် လဝ် ဌာန် ဏအ် ဂှ် ဒှ် အာစာဇၞော် '''[[အာက်သဲ နယူတန်]]''' (Isaac Newton) ကေုာံ ပဝ် ဒဳရက် (Paul Dirac) တအ် ရ။
* ဟောကေန် ယိုက်ဂၠေင် လဝ် ဌာန် ဏအ် ပွိုင် ၃၀ သၞာံ စဵုကဵု ညး ဒေါအ် ဇူ (Retire) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၉။ ကြဴနူ ဂှ် ညး ဆက် လုပ် ကမၠောန် နဒဒှ် ညးသုတေသန ဂုဏ်ထူး ပ္ဍဲ ဌာန သုတေသန ရူပဗေဒ စကြဝဠာ ရ။

== ၈။ လညာတ် ဒဿန ကေုာံ ဂၠးတိ (Philosophy and Global Views) ==
ဟောကေန် ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဟီုတွံ ပရူ ဒဿန ကေုာံ အန္တရာယ် မာန် ကတဵုဒှ် လတူ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ -

* '''ဘုရား ကေုာံ ဘာသာ (Religion and Atheism):''' ညး လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ညး ဒှ် မၞိဟ် ဟွံပတှ်ေ ကျာ် (Atheist) ရ။ ပ္ဍဲ လိက် &quot;The Grand Design&quot; ညး ဟီု ဒဒှ်ရ စကြဝဠာ ဏအ် မာန် ကတဵုဒှ် ကၠုင် နကဵု သၞောဝ် ရူပဗေဒ သၟး တုဲ ဟွံနွံ ပၟိက် ကျာ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဍေဟ် ပုဟ်။
* '''ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence - AI):''' ညး ဟီု ကဵု သတိ ဒဒှ်ရ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဉာဏ်စက် (AI) မအလုံစုံ ဝွံ မာန် ဖန်ဗဒှ် သဘာဝ ပလီုပလာ် ကောန်မၞိဟ် (End of human race) ယဝ်ရ ပိုယ် ဟွံထိင်ဒဝ် ဍေဟ် ခိုဟ်ဟ် ရ။
* '''အာကာသ ကေုာံ ကောန်ဂြိုဟ် တၞဟ် (Space and Aliens):''' ညး ယုံကြည် ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် တအ် သ္ဒး ပြံင် အာ မံင် လတူ ဂြိုဟ် တၞဟ် ယဝ်ရ မိက်ဂွံ ဆက် ဂျိုင် အာ ရ။ ညး သီု ဟီု ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဟွံထေက် ကု အာ ကော် ဟီု ကု သတ္တဝါ ဂြိုဟ် တၞဟ် (Aliens) ဟိုတ်နူ ညးတအ် မာန် ကၠုင် ဗတိုက် ပိုယ် ရ။

== ၉။ လအိတ် ဘဝ ကေုာံ ပရေင်စုတိ (Later Life and Death) ==
ၜိုန်ရ ခန္ဓာကိုယ် ညး လီုလာ် အာ အလုံစုံ ကီုလေဝ်၊ ဟောကေန် ဆက် ကၠောန် သုတေသန ကေုာံ တွဟ် တြး လိက် စဵုကဵု လအိတ် ဘဝ ညး ရ။ ညး သီု ဂွံ တိုန် က္ၜင်ကျာ မဟွံမဲ ဓါတ် ဓရောတ် (Zero-gravity flight) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၇ ရ။

ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ '''၁၄ မာတ် ၂၀၁၈''' (မဒှ် တ္ၚဲ Pi Day ကေုာံ တ္ၚဲ အာင်သတာင် ကတဵုဒှ် မၞိဟ်) ဂှ်၊ သတဳဗေန် ဟောကေန် စုတိ အာ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ညး ပ္ဍဲ ဍုင်ကိန်းဗရစ်၊ အာယုက် ၇၆ သၞာံ ရ။ 
ပရေင်ဖျေဟ် ကမ္မဌာန် ညး ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဘာကျာ် ဇၞော် ဝက်သ်မေန်သတာ (Westminster Abbey) ပ္ဍဲ လန်ဒါန် တုဲ၊ ပတေင် ဇုတ် ညး ဂှ် တိုပ် လဝ် ဗဒဲါ ဂိုဟ် အာက်သဲ နယူတန် ကေုာံ ឆားလ် ဒါဝင် (Charles Darwin) ရ။&lt;ref name=&quot;obit&quot;&gt;{{cite news |last=Overbye |first=D. |title=Stephen Hawking Dies at 76; His Mind Roamed the Cosmos |work=The New York Times |date=March 14, 2018 |url=https://www.nytimes.com/2018/03/14/obituaries/stephen-hawking-dead.html}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အာဲကၟာဲ ဝင် (Conclusion and Legacy) ==
သတဳဗေန် ဟောကေန် ဝွံ စွံ လဝ် အာဲကၟာဲ မဇၞော် အိုတ် သွက် ဂၠးတိ သိပ္ပံ ကေုာံ ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ရ။ 
နကဵု သိပ္ပံ၊ ညး ပံက် လဝ် ဂၠံင် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် စကြဝဠာ နကဵု လညာတ် တၟိ (Hawking Radiation) ကေုာံ ရှင်းလင်း ထ္ၜး ပရူ ကတိုင် လမ္စံက် ညံင် ဂွံ ဒှ် အရာ မကၠိုဟ် လောဲ ရ။ 
နကဵု ပရေင်မၞိဟ်၊ ညး ဒှ် သင်္ကေတ သွက် ပရေင်မင်မဲ ဒြဟတ် စိုတ် (Resilience) ရ။ ညး သက်သဳ ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ယဲ ဇၞော် (Disability) ဝွံ ဟွံမာန် ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ချပ် ကေုာံ ဉာဏ် ကောန်မၞိဟ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ညာတ် စကြဝဠာ ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ကတိုင် လမ္စံက်]] (Black hole)
* [[အာက်သဲ နယူတန်]] (Isaac Newton)
* [[အာလ်ဗတ် အာင်သတာင်]] (Albert Einstein)
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)
* [[စကြဝဠာဗေဒ]] (Cosmology)

{{Navbox
| name = Physicists
| title = တၠပညာ ရူပဗေဒ အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဝင် (Major Physicists in History)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ခေတ် ကၠာ
| list1 =
* [[ဂလဳလဳယဝ် ဂလဳလဳ]] (Galileo Galilei)
* [[အာက်သဲ နယူတန်]] (Isaac Newton)
* [[မာ်ကဲ ဖာရာဒေ]] (Michael Faraday)
* [[ဂျိမ်း မက်သဝဲ]] (James Clerk Maxwell)
| group2 = ခေတ် တၟိ
| list2 =
* [[အာလ်ဗတ် အာင်သတာင်]] (Albert Einstein)
* [[နဳလ် ဘဝ်]] (Niels Bohr)
* [[မေက်သ် ပလာန်]] (Max Planck)
* [[ရစ်ချတ် ဖိုင်းမန်း]] (Richard Feynman)
* [[သတဳဗေန် ဟောကေန်]] (Stephen Hawking)
| group3 = သဳအိုရဳ ဆက်စပ်
| list3 =
* [[နှိုင်းရသဳအိုရဳ]] (Theory of Relativity)
* [[ကွမ်တမ် မက်ကဲနစ်]] (Quantum Mechanics)
* [[ဓါတ်ယှာ် ဟောကေန်]] (Hawking Radiation)
* [[သဳအိုရဳ အလုံစုံ]] (Theory of Everything)
}}

[[Category:တၠပညာ ရူပဗေဒဂမၠိုင်]]
[[Category:မၞိဟ် မစုတိ ပ္ဍဲ ၂၀၁၈]]
[[Category:အစာချူလိက် အင်္ဂလာန်ဂမၠိုင်]]
[[Category:စကြဝဠာဗေဒ]]
[[Category:ကတိုင် လမ္စံက်]]</text>
      <sha1>t9ow9wchmqgt6s7fchq0mon4ure8cdd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကတိုင် လမ္စံက်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11951</id>
    <revision>
      <id>57721</id>
      <parentid>57555</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T20:25:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261008sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27424" sha1="i5v4000buhntdtr7qs5zifj8zr1zkgx" xml:space="preserve">'''ကတိုင် လမ္စံက်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Black hole'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ တန်တဴ မွဲ ပ္ဍဲကဵု လေဟာပြင်-အခိင် (Spacetime) မနွံကဵု ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravity) မဇၞော်လောန်၊ စဵုကဵု မပကဵု ညံင် အရာ မွဲမွဲ သီုကဵု ဓါတ် လျး (Light) ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ် လလဳသံလိုက် တအ် ဟွံမာန် တိတ် ဗၠး နူကဵု ပွဳပွူ ဍေဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;wald&quot;&gt;{{cite book |last=Wald |first=R. M. |title=General Relativity |publisher=University of Chicago Press |year=1984 |pages=299-300}}&lt;/ref&gt; အတိုင် သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ သာမည (General theory of relativity) နူကဵု အာလ်ဗတ် အာင်သတာင် (Albert Einstein) မ္ဂး၊ ဒြပ်ဝတ္ထု မနွံကဵု ဓမြီု လျိုင် မဇၞော် အလောန် ဂှ် ဍေဟ် မာန် ကလေဝ် စှ်ေ (Collapse) တုဲ ပကဵု ညံင် လေဟာပြင်-အခိင် ဂွံ ကဝိုင် အာ တုဲ ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် ကတိုင် လမ္စံက် မာန် ရ။ ပယျဵု အာရီု မဒှ် ဒၞာဲ ဟွံမာန် ကလေင် ဂတး (Point of no return) ဂှ် ညးကော်စ &quot;ပယျဵု အကာဲအရာ&quot; (Event horizon) ရ။

ကတိုင် လမ္စံက် ဝွံ ၜိုန်ရ ညးကော်စ &quot;လမ္စံက်&quot; ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု အသာ် တုဲ ဍေဟ် အိုဟ် ကေတ် ဓါတ် လျး သီုဖအိုတ် မဒတုံ လုပ် ပ္ဍဲ ပယျဵု ဍေဟ် ရ (တုပ် ညံင် Black body ပ္ဍဲ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်)။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပိုယ် တအ် သ္ၚေဝ်ညာတ် ကေတ် ဍေဟ် တိုက်ရိုက် ဟွံမာန် ပုဟ်။ ဆဂး၊ ပိုယ် မာန် ဂၠာဲဆဵု ကေတ် ဍေဟ် နူကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ဍေဟ် ကု ဒြပ်ဝတ္ထု တၞဟ် တအ်၊ ဥပမာ - သၞံင် တအ် မဂေတ် ဓဝိုင် ဒၟံင် ဗဟဵု မွဲ မဟွံညာတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ် ဓရောတ် မတိတ် ကၠုင် နူ အခိင် ကတိုင် လမ္စံက် မအိုဟ် စ ကတိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး သၞံင် တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ကတိုင် လမ္စံက် နကဵု လညာတ် နက္ခတ္တဗေဒ၊ ရူပဗေဒ ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Black_hole_-_Messier_87_crop_max_res.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ကတိုင် လမ္စံက် ဇၞော် အလောန် ပ္ဍဲ ဗဟဵု ဂလက်သဳ မက်သဳယာ ၈၇ (Messier 87) မတက် ကေတ် လဝ် နကဵု တယ်လဳသကုပ် EHT ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဗီုရုပ် ကတိုင် လမ္စံက် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် ရ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ကတိုင် လမ္စံက်&quot; (Black hole) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တင် ဓမြီု ဒြပ် (Mass) မဇၞော်လောန် မတန်တဴ ပ္ဍဲ သြန် လေဟာပြင် (Space) ဍောတ်ဍောတ် မွဲ ရ။ ဟိုတ်နူ လျိုင် ဍေဟ် ဇၞော် သၠုင် လောန် တုဲ၊ ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravitational pull) ဍေဟ် လေဝ် ကြံင်မ္ၚိုဟ် ဗွဲမလောန် ရ။ 

နကဵု သဳအိုရဳ ရူပဗေဒ၊ အရာ မွဲမွဲ မနွံ လျိုင် (Mass) ဂှ် မာန် ဖန်ဗဒှ် ညံင် ဒြဟတ် ဓရောတ် ဂွံ ကတဵုဒှ် ရ။ ယဝ်ရ ပိုယ် ဍဵု ပကောံ တိ (Earth) ဏအ် ညံင် ဂွံ ဒှ် အာ ဇမၞော် တၟာ မခ္ဍဲ သမတ် (Marble) မွဲ မ္ဂး၊ တိ ဏအ် လေဝ် ဒှ် အာ ကတိုင် လမ္စံက် မွဲ မာန် ရ။ ဒၞာဲ ပယျဵု မကၟာတ်လဒဵု လဝ် ဟွံကဵု လျး တိတ် ဂှ် ညးကော်စ ပယျဵု အကာဲအရာ (Event horizon) တုဲ၊ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဗဟဵု ဍေဟ် ဂှ် ညးကော်စ သေန်ဂူလာရဳတဳ (Singularity) - ဒၞာဲ ဓမြီု လျိုင် မအိုတ် ဟွံမဲ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
လညာတ် ပရူ အရာ မနွံ ဒြဟတ် ဓရောတ် မဇၞော်လောန် စဵုကဵု လျး တိတ် ဟွံမာန် ဂှ် စတင် ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ရ။

* '''ခေတ် ကၠာအိုတ်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၃၊ တၠပညာ အင်္ဂလာန် ဂျောန် မိုက်ချယ် (John Michell) ချူ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ သၞံင် မွဲ ဇၞော် လောန် မ္ဂး လျး ဍေဟ် သ္ဒး ဒတုံ စှ်ေ အာ ကလေင် တုဲ ပိုယ် ညာတ် ဍေဟ် ဟွံမာန် (Dark stars)။ တၠပညာ ပြင်သေတ် ယာန်-သဳမောန် လာပလာတ် (Pierre-Simon Laplace) လေဝ် ပတိုန် ထ္ၜး လညာတ် ဏအ် တုပ်ပ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၆ ရ။
* '''သဳအိုရဳ အာင်သတာင် ကေုာံ ရေဒီယပ် သွာတ်ချာင်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၅၊ အာလ်ဗတ် အာင်သတာင် (Albert Einstein) ပတိတ် သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ သာမည (General Relativity)။ မွဲ သၞာံ လက္ကရဴ ဂှ် (၁၉၁၆)၊ တၠပညာ ကာရ် သွာတ်ချာင် (Karl Schwarzschild) တွက် ညာတ် သွဟ် သင်္ချာ ပထမအိုတ် သွက် သဳအိုရဳ အာင်သတာင် မထ္ၜး ကဵု လက္ခဏာ ကတိုင် လမ္စံက် (Schwarzschild radius) ရ။&lt;ref name=&quot;schwarzschild&quot;&gt;{{cite journal |last=Schwarzschild |first=K. |title=On the Gravitational Field of a Mass Point according to Einstein's Theory |journal=Abhandlungen der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften |year=1916 |pages=189-196}}&lt;/ref&gt;
* '''ခေတ် လၟုဟ်:''' ဝေါဟာရ &quot;Black hole&quot; ဂှ် စကာ ပြာကတ် ကၠုင် နူကဵု တၠပညာ ရူပဗေဒ ဂျောန် ဝဳလာ (John Archibald Wheeler) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၇ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၁ ဂှ် ဂၠာဲဆဵု ညာတ် သက်သဳ ဍာံပြ ပထမအိုတ် နူကဵု ဓါတ် X-ray မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ကလာပ် သၞံင် ဆစ်ဂနပ် အက်က် (Cygnus X-1) ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ အင်္ဂလက္ခဏာဂမၠိုင် (Structure and Properties) ==
ကတိုင် လမ္စံက် မွဲ ၜိုန်ရ နွံကဵု ဒြဟတ် ဓရောတ် မဇၞော် ကီုလေဝ်၊ လဒက်ပတန် ဍေဟ် နွံ ဆ ၃ သာ် ဓဝ် ရ - လျိုင် (Mass)၊ ဓါတ် ဓရောတ် လျး (Spin / Angular momentum)၊ ကေုာံ လျိုင် ဓါတ်လလဳ (Electric charge) ရ။ ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ &quot;No-hair theorem&quot; ရ။

လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ ကတိုင် လမ္စံက် ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ဂမၠိုင် -
# '''သေန်ဂူလာရဳတဳ (Singularity):''' ဒၞာဲ ဗဟဵု အိုတ် ပ္ဍဲ ကတိုင် လမ္စံက်။ ဍေဟ် ဒှ် တင် ဍောတ် သၟတ် မွဲ မနွံကဵု ဓမြီု လျိုင် မသၠုင် အိုတ် ကေုာံ ဇမၞော် (Volume) ဍေဟ် သုည ရ။ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ်၊ သၞောဝ် ရူပဗေဒ သီုဖအိုတ် လီုလာ် အာ ရ။
# '''ပယျဵု အကာဲအရာ (Event Horizon):''' ဒှ် ပယျဵု အာရီုမ္ၚး။ ယဝ်ရ အရာ မွဲမွဲ (သီုကဵု လျး) တတ် ဖြတ် အာ ပယျဵု ဏအ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဟွံမာန် ကလေင် တိတ် ဗၠး နူ ဒြဟတ် ဓရောတ် ရ။
# '''အာဂဝ်သဖဳယျာ (Ergosphere):''' သွက် ကတိုင် လမ္စံက် မဂေတ် ဓဝိုင် ဒၟံင် (Rotating black holes) မ္ဂး၊ မ္ၚး ပယျဵု အကာဲအရာ ဂှ် နွံ ဒၞာဲ မွဲ မကော်စ အာဂဝ်သဖဳယျာ ရ။ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ်၊ လေဟာပြင်-အခိင် ဍေဟ် ဒးဒုင် တံင် ဓဝိုင် အာ မွဲစွံ ကု ကတိုင် လမ္စံက် ရ (Frame-dragging)။&lt;ref name=&quot;hawking&quot;&gt;{{cite book |last=Hawking |first=S. W. |author2=Ellis, G. F. R. |title=The Large Scale Structure of Space-Time |publisher=Cambridge University Press |year=1973 |pages=150-160}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ဗီုပြင် မကတဵုဒှ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Formation and Evolution) ==
ကတိုင် လမ္စံက် တအ် မလေပ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်လီုလာ် (Collapse) သၞံင် မဇၞော်လောန် ပ္ဍဲ အခိင် လက္ကရဴ အိုတ် အာယုက် သၞံင် ဂှ် ရ။

* '''ပရေင်လီုလာ် သၞံင် (Stellar Collapse):''' ကာလ သၞံင် မွဲ မနွံ လျိုင် ဇၞော် နူ တ္ၚဲ (Sun) ၜိုတ် ၂၀ ဆ ပြင်င် ဂှ် အိုတ် အာ ဓါတ် ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen fuel) ပ္ဍဲ ဗဟဵု ဍေဟ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဟွံမာန် ဆက် ဒစးဒုင် ဒြဟတ် ဓရောတ် ဇကု ဇကု မာန် ယျ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ဗဟဵု ဍေဟ် ကလေဝ် စှ်ေ ဗွဲမပြဟ် တုဲ သြင်မ္ၚး ဍေဟ် ခတိုဟ် တိတ် နကဵု ဒြဟတ် မဇၞော်လောန် (Supernova) ရ။ ဗဟဵု မသှ်ေ ဂှ် ဒှ် အာ ကတိုင် လမ္စံက် ရ။
* '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Evolution):''' ကြဴနူ မကတဵုဒှ် တုဲ၊ ကတိုင် လမ္စံက် မာန် ဆက် ဇၞော် တိုန် လျိုင် နူကဵု ပရေင်အိုဟ် ကေတ် (Accretion) ဓါတ် ဂေတ် (Gas)၊ ထၞေက် (Dust)၊ ကေုာံ သၞံင် မနွံ ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ဍေဟ် ရ။ လဆောဝ် ကတိုင် လမ္စံက် ၜါ လေဝ် ပံင်ကောံ ရေင်သကအ် (Black hole merger) တုဲ ဒှ် အာ ကတိုင် လမ္စံက် မဇၞော် လောန် ရ။

== ၅။ ဂကူ ကတိုင် လမ္စံက် ဂမၠိုင် (Types of Black Holes) ==
နက္ခတ္တဗေဒ ပညာရှင် တအ် ပါ်လဝ် ကတိုင် လမ္စံက် နကဵု လျိုင် (Mass) ဍေဟ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ကတိုင် လမ္စံက် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ (Type)
! လျိုင် (Mass compared to Sun)
! တမ်မူလ ကေုာံ ဒၞာဲ (Origin and Location)
|-
| '''ကတိုင် လမ္စံက် သၞံင် ဓမ္မတာ''' (Stellar-mass black hole)
| ၃ ဆ စဵုကဵု ၁၀၀ ဆ
| ကတဵုဒှ် နူ သၞံင် မခတိုဟ် (Supernova)။ မလေပ် ဆဵု ပ္ဍဲ အလုံ ဂလက်သဳ။
|-
| '''ကတိုင် လမ္စံက် လဒေါဝ်''' (Intermediate-mass black hole - IMBH)
| ၁၀၀ ဆ စဵုကဵု ၁၀၀,၀၀၀ ဆ
| ကတဵုဒှ် နူ ပရေင်ပံင်ကောံ သၞံင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကတိုင် လမ္စံက် ဍောတ်တ်။ ဂၠာဲဆဵု ညာတ် အောန်။
|-
| '''ကတိုင် လမ္စံက် ဇၞော် အလောန်''' (Supermassive black hole - SMBH)
| ၁၀၀,၀၀၀ ဆ စဵုကဵု ဗဳလဳယောန် ဆ
| တန်တဴ ပ္ဍဲ ဗဟဵု ဂလက်သဳ ဇၞော်ဇၞော် သီုဖအိုတ် (ဥပမာ - Sagittarius A* ပ္ဍဲ Milky Way)။ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူ အခိင် လေဟာပြင် စ ကတဵုဒှ်။
|-
| '''ကတိုင် လမ္စံက် ဍောတ် သၟတ်''' (Micro black hole)
| ဍောတ် နူ ၁ ဆ (စဵုကဵု အဆံင် အက်တမ်)
| ဒှ် ဆ လညာတ် သဳအိုရဳ (Hypothetical)။ မာန် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ အခိင် မဟာဗင် (Big Bang) တေအ်။
|}

== ၆။ ပရေင်ဆဵုဂဗ နကဵု သက်သဳ (Observational Evidence) ==
ဟိုတ်နူ ကတိုင် လမ္စံက် ဟွံပတိတ် လျး တုဲ၊ တၠပညာ တအ် သ္ဒး စကာ နဲကဲ သ္ၚေဝ်ညာတ် မ္ၚး (Indirect observation) ရ -

* '''ဒစ် အကရဳရှေန် (Accretion disk):''' ကာလ ဓါတ် ဂျာတ် ကေုာံ သၞံင် တအ် ဒးဒုင် တံင် လုပ် ပ္ဍဲ ကတိုင် လမ္စံက်၊ ဍေဟ်တအ် ဂေတ် ဓဝိုင် တုဲ ကတဵုဒှ် ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင် ဗွဲမလောန် ရ။ ဏအ်ဂှ် ပတိတ် ဓါတ် X-ray မပိုယ် မာန် ဆဵု ကေတ် နကဵု တယ်လဳသကုပ် ရ။
* '''ဒြဟတ် လပှ် ဓရောတ် (Gravitational waves):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ်၊ ရုင် သုတေသန လဳဂဝ် (LIGO) ဂၠာဲဆဵု ညာတ် လပှ် ဓရောတ် ပထမအိုတ် မကတဵုဒှ် နူကဵု ကတိုင် လမ္စံက် ၜါ ပံင်ကောံ ရေင်သကအ် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သက်သဳ ဇၞော် အိုတ် သွက် သဳအိုရဳ အာင်သတာင် ရ။&lt;ref name=&quot;ligo&quot;&gt;{{cite journal |last=Abbott |first=B. P. |author-link=LIGO Scientific Collaboration |title=Observation of Gravitational Waves from a Binary Black Hole Merger |journal=Physical Review Letters |volume=116 |issue=6 |pages=061102 |year=2016}}&lt;/ref&gt;
* '''ဗီုရုပ် တယ်လဳသကုပ် (EHT):''' ပ္ဍဲ ဧဗရဳ ၂၀၁၉၊ ဂကောံ Event Horizon Telescope (EHT) ပတိတ် ထ္ၜး ဗီုရုပ် ကတိုင် လမ္စံက် ပထမအိုတ် (M87*) ရ။ ဗီုရုပ် ဏအ် ထ္ၜး ကဵု အရိပ် လမ္စံက် မဒးဒုင် ပွဳ လဝ် နကဵု လျး ဓါတ်ဂမ္တဴ (Photon ring) ရ။

== ၇။ သဳအိုရဳ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ် ကေုာံ ဟောဝ်ကေန် ရေဒဳယေယှေန် (Thermodynamics and Hawking Radiation) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၄၊ တၠပညာ ရူပဗေဒ ပြာကတ် သတဳဗေန် ဟောဝ်ကေန် (Stephen Hawking) ပတိုန် ထ္ၜး လညာတ် ဒဒှ်ရ ကတိုင် လမ္စံက် ဝွံ ဟွံသေင် &quot;လမ္စံက်&quot; အလုံစုံ ပုဟ်။ နကဵု သၞောဝ် ကွမ်တမ် (Quantum mechanics)၊ ပ္ဍဲ ပယျဵု အကာဲအရာ ဂှ်၊ မာန် ပတိတ် ဓါတ် ရေဒဳယေယှေန် ညိည မကော်စ '''ဟောဝ်ကေန် ရေဒဳယေယှေန်''' (Hawking radiation) ရ။

* '''ပရေင်လဟေင် အာ (Evaporation):''' ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ပတိတ် ဓါတ် ရေဒဳယေယှေန် ဏအ်၊ ကတိုင် လမ္စံက် ဝွံ ကျ ဆောမ်လေင် လျိုင် (Mass) ဍေဟ် လၟေင် လၟေင် အခိင် ရ။ 
* သွက် ကတိုင် လမ္စံက် ဇၞော် မ္ဂး လၟေင် ဏအ် ကတဵုဒှ် လဇုဲ ဗွဲမလောန် (ဂၠိုင် နူ အာယုက် လေဟာပြင် ဏအ် ဏီ)။ ဆဂး သွက် ကတိုင် လမ္စံက် ဍောတ်တ် မ္ဂး ဍေဟ် မာန် ခတိုဟ် တုဲ လီုလာ် (Evaporate) အာ ပြဟ်ပြဟ် မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;hawking74&quot;&gt;{{cite journal |last=Hawking |first=S. W. |title=Black hole explosions? |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1974-03-01_248_5443/page/30 |journal=Nature |volume=248 |issue=5443 |pages=30-31 |year=1974}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပြသၞာ တင်ဂၞင် မကၠေအ်အာ (The Information Paradox) ==
သဳအိုရဳ ဟောဝ်ကေန် ရေဒဳယေယှေန် ဏအ် ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် ပြသၞာ ဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ မကော်စ &quot;Black hole information paradox&quot; ရ။

* အတိုင် သၞောဝ် ကွမ်တမ် မ္ဂး၊ တင်ဂၞင် (Information) ပရူ အရာ မွဲမွဲ ဂှ် လီုလာ် ကၠေအ် အာ ဟွံမာန် ပုဟ်။
* ဆဂး ယဝ်ရ အရာ မွဲမွဲ ဒတုံ လုပ် အာ ပ္ဍဲ ကတိုင် လမ္စံက်၊ တုဲ ကတိုင် လမ္စံက် ဂှ် လဟေင် လီု အာ (Evaporate) နကဵု ဟောဝ်ကေန် ရေဒဳယေယှေန် (မဟွံမဲ ကု တင်ဂၞင် မူလ) မ္ဂး၊ တင်ဂၞင် အရာ ဂှ် ကၠေအ် အာ အလုံစုံ ယျ ဟွံသေင်ဟာ?
ပြသၞာ ဏအ် ဒှ် အရာ မတၠပညာ ရူပဗေဒ တအ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ပသောင် ဟွံမာန် ဏီ တုဲ ဒှ် တင် အဓိက သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ (Relativity) ကေုာံ ကွမ်တမ် (Quantum gravity) ရ။

== ၉။ ကတိုင် လမ္စံက် ကေုာံ လညာတ် ခေတ်တၟိ ပ္ဍဲ နက္ခတ္တဗေဒ (Black Holes in Modern Astronomy) ==
ပ္ဍဲ နက္ခတ္တဗေဒ ခေတ်တၟိ၊ ကတိုင် လမ္စံက် ဝွံ ဒှ် အရာ အဓိက သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် ခလင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဂလက်သဳ (Galaxies) ရ။

* '''ဂလက်သဳ ကေုာံ ကတိုင် လမ္စံက် ဇၞော် (SMBH):''' တၠပညာ တအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲ ဗဟဵု ဂလက်သဳ သီုဖအိုတ် (သီုကဵု ဂလက်သဳ ပိုယ် Milky Way) ဂှ် နွံ ကတိုင် လမ္စံက် ဇၞော် အလောန် (SMBH) မွဲ ရ။ လျိုင် ကတိုင် လမ္စံက် ဏအ် ကဵု ဇမၞော် ဂလက်သဳ ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဗွဲမတၟေင် ရ။
* '''ကွာဇာ (Quasars):''' ကာလ ကတိုင် လမ္စံက် ဇၞော် ဏအ် အိုဟ် ကေတ် ဓါတ် ဂျာတ် ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပတိတ် လျး ကေုာံ ဓါတ် ရေဒဳယဝ် မတၟး အလောန် ညးကော်စ ကွာဇာ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မတၟး အိုတ် ပ္ဍဲ လေဟာပြင် အလုံစုံ ရ။&lt;ref name=&quot;kormendy&quot;&gt;{{cite journal |last=Kormendy |first=J. |author2=Ho, L. C. |title=Coevolution (Or Not) of Supermassive Black Holes and Host Galaxies |journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |volume=51 |pages=511-653 |year=2013}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
ကတိုင် လမ္စံက် ဝွံ ဒှ် အရာ မအမ်သဝ် ကေုာံ မနွံကဵု ဓမြီု ဒြဟတ် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ သဘာဝ စကြဝဠာ ရ။ ဍေဟ် တအ် ထ္ၜး ကဵု ဓရ် သဘာဝ မဆေင်ကဵု ဒြဟတ် ဓရောတ် ကေုာံ လေဟာပြင်-အခိင် အတိုင် လညာတ် အာင်သတာင် ဍာံပြ ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ သုတေသန ပရူ ကတိုင် လမ္စံက် ဝွံ ဆက် ဇၞော်မောဝ် အာ နကဵု ပရေင်စကာ နည်းပညာ တၟိ တၟိ ရ -
* '''LISA (Laser Interferometer Space Antenna):''' ဒှ် တယ်လဳသကုပ် ပ္ဍဲ အကာသ (Space) မရန်တၟအ် လဝ် သွက်ဂွံ ထပ် ဗက် ဂၠာဲ လပှ် ဓရောတ် (Gravitational waves) နူကဵု ကတိုင် လမ္စံက် ဇၞော်ဇၞော် ဂမၠိုင် ရ။
* '''EHT (Event Horizon Telescope):''' သက် ဆက် တက် ဗီုရုပ် ကတိုင် လမ္စံက် တၞဟ် တအ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် လဒက်ပတန် ဓါတ် မေဂ္ဂနက် (Magnetic fields) ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ပယျဵု အကာဲအရာ ရ။
ကတိုင် လမ္စံက် တအ် ဝွံ ဆက် ဒှ် ကသပ် ဓမ္မတာ (Laboratory) အဓိက သွက် တၠပညာ ရူပဗေဒ တအ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သဳအိုရဳ မပံင်ကောံ ရူပဗေဒ ကွမ်တမ် ကေုာံ ရေလဳတဳဗဳတဳ (Theory of Everything) ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[လေဟာပြင်-အခိင်]] (Spacetime)
* [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ သာမည]] (General Relativity)
* [[ဂလက်သဳ]] (Galaxy)
* [[အာလ်ဗတ် အာင်သတာင်]] (Albert Einstein)

{{Navbox
| name = Black holes
| title = ကတိုင် လမ္စံက် ကေုာံ နက္ခတ္တဗေဒ (Black Holes and Astronomy)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဂကူ ကတိုင် လမ္စံက်ဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ကတိုင် လမ္စံက် သၞံင် ဓမ္မတာ]] (Stellar black hole)
* [[ကတိုင် လမ္စံက် လဒေါဝ်]] (Intermediate black hole)
* [[ကတိုင် လမ္စံက် ဇၞော် အလောန်]] (Supermassive black hole)
* [[ကတိုင် လမ္စံက် ဍောတ် သၟတ်]] (Micro black hole)
| group2 = လဒက်ပတန် ကေုာံ အင်္ဂလက္ခဏာ
| list2 =
* [[ပယျဵု အကာဲအရာ]] (Event horizon)
* [[သေန်ဂူလာရဳတဳ]] (Gravitational singularity)
* [[အာဂဝ်သဖဳယျာ]] (Ergosphere)
* [[ဒစ် အကရဳရှေန်]] (Accretion disk)
| group3 = သဳအိုရဳ ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗ
| list3 =
* [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ သာမည]] (General relativity)
* [[ဟောဝ်ကေန် ရေဒဳယေယှေန်]] (Hawking radiation)
* [[လပှ် ဓရောတ်]] (Gravitational wave)
* [[ပြသၞာ တင်ဂၞင် ကတိုင် လမ္စံက်]] (Black hole information paradox)
| group4 = တၠပညာ အဓိကဂမၠိုင်
| list4 =
* [[အာလ်ဗတ် အာင်သတာင်]] (Albert Einstein)
* [[ကာရ် သွာတ်ချာင်]] (Karl Schwarzschild)
* [[သတဳဗေန် ဟောဝ်ကေန်]] (Stephen Hawking)
* [[ရဝ်ဂျာ ပေန်ရဝ်စ်]] (Roger Penrose)
}}

[[Category:ကတိုင် လမ္စံက်]]
[[Category:နက္ခတ္တဗေဒ]]
[[Category:ရူပဗေဒ မဆေင်ကဵု အာကာသ]]
[[Category:သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ သာမည]]</text>
      <sha1>i5v4000buhntdtr7qs5zifj8zr1zkgx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞံင် နျူထရောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11956</id>
    <revision>
      <id>57715</id>
      <parentid>57561</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T20:09:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261008sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26253" sha1="g0vd7xeeeavmk04o2ftl19y9o4yl8p6" xml:space="preserve">'''သၞံင် နျူထရောန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Neutron star'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကောန်တၟအ် (Core) မသှ်ေ တန်တဴ ကြဴနူ သၞံင် ဇၞော်ဇၞော် (Massive stars - မနွံ လျိုင် ၜိုတ် ၈ စဵုကဵု ၃၀ ဆ လျိုင် တ္ၚဲ ပိုယ်) တအ် ခတိုဟ် သရိုဟ်လီု နကဵု ဗီုပြင် '''[[သူပါနဝ်ဗာ]]''' (Supernova) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ဓမ္မက္ဍတ် (Density) သၠုင် အိုတ် ကေုာံ မနွံ ဇမၞော် ဍောတ် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ (Universe) ဏအ်၊ ပါဲနူကဵု '''[[ကတိုင် လမ္စံက်]]''' (Black hole) တအ် ရ။ လျိုင် ဍေဟ် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၁.၄ ဆ စဵုကဵု ၂.၁ ဆ လျိုင် တ္ၚဲ (Solar mass)၊ ဆဂး ဇမၞော် ဗွိုက် (Radius) ဍေဟ် ဂှ် နွံ ဆ ၜိုတ် ၁၀ ကဳလဝ်မဳတာ သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;shapiro&quot;&gt;{{cite book |last=Shapiro |first=S. L. |author2=Teukolsky, S. A. |title=Black Holes, White Dwarfs, and Neutron Stars: The Physics of Compact Objects |publisher=Wiley-VCH |year=1983 |pages=241-255}}&lt;/ref&gt;

သၞံင် ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဓါတ် '''[[နျူထရောန်]]''' (Neutron) ဗွဲမဂၠိုင်၊ မဒှ် အရာ မဟွံမဲ ကု ဓါတ်လလဳ (Neutral charge) ရ။ ဟိုတ်နူ ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravity) မဇၞော်လောန်၊ ဓါတ် ပရဝ်တောန် (Proton) ကေုာံ အဳလက်ထရွန် (Electron) တအ် ပံင်ကောံ အာ ရေင်သကအ် တုဲ ပြံင်လှာဲ ဒှ် အာ နျူထရောန် သီုဖအိုတ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၞံင် နျူထရောန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်ကတဵုဒှ်၊ လဒက်ပတန်၊ အင်္ဂလက္ခဏာ၊ ကေုာံ ပရေင်စကာ သုတေသန ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Neutron star cross section.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ သၞံင် နျူထရောန်၊ မထ္ၜး လဝ် လွှာ မ္ၚး (Crust)၊ လွှာ လဒေါဝ် ကေုာံ ကောန်တၟအ် (Core) အပ္ဍဲ အိုတ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;သၞံင် နျူထရောန်&quot; ဝွံ ဒှ် &quot;သၞံင် မချိုတ် အာ&quot; (Dead star) မွဲ ဂကူ ရ။ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု ပရေင်စံင် ပၟတ် ဓါတ် နျူကလဳယာ (Nuclear fusion) ဗီုကဵု တ္ၚဲ ပိုယ် ရ။ ဍေဟ် တန်တဴ လဝ် နကဵု ဒြဟတ် မဒစးဒုင် (Quantum degeneracy pressure) နူကဵု နျူထရောန် တအ် သွက် ဟွံဂွံ ကဵု ဒြဟတ် ဓရောတ် ဍဵု ပလီု ထောအ် ဍေဟ် ရ။

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ရူပဗေဒ၊ သၞံင် နျူထရောန် ဝွံ ဒှ် အရာ မနွံ လျိုင် အကြာ ကန့်သတ် ချိန်ဒရာသေကာ (Chandrasekhar limit - ၜိုတ် ၁.၄ ဆ လျိုင် တ္ၚဲ) ကေုာံ ကန့်သတ် တဝ်မေန်-အဝ်ပေန်ဟာင်မာ-ဗဝ်ကတ် (Tolman–Oppenheimer–Volkoff limit - ၜိုတ် ၂.၁၄ ဆ လျိုင် တ္ၚဲ) ရ။ ယဝ်ရ လျိုင် ဍေဟ် သၠုင် နူ ဏအ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် သ္ဒး ဒတုံ စှ်ေ တုဲ ဒှ် အာ ကတိုင် လမ္စံက် (Black hole) ဟွံသေင်မ္ဂး သၞံင် ကွာတ် (Quark star) ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
ပရေင်ဂၠာဲဆဵု သၞံင် နျူထရောန် ဝွံ ဒှ် ဇမၞး ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် နက္ခတ္တဗေဒ ရ။

* '''ပရေင်တၟော် ဆိင် (Theoretical Prediction):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၄ (ဆ မွဲ သၞာံ ကြဴနူ မဂၠာဲ ဆဵု ဓါတ် နျူထရောန်)၊ တၠပညာ နက္ခတ္တဗေဒ '''ဝေါလ်တာ ဗာဒဳ''' (Walter Baade) ကေုာံ '''ဖရစ်ဇ် ဇွစ်ကဳ''' (Fritz Zwicky) တအ် ဆိင်ဆ ကေတ် ဒဒှ်ရ ကြဴနူ ပေါဲခတိုဟ် သူပါနဝ်ဗာ မ္ဂး သၞံင် မနွံ ဓါတ် နျူထရောန် သၟးသၟး မာန် သှ်ေ တန်တဴ ရောင်။&lt;ref name=&quot;baade&quot;&gt;{{cite journal |last=Baade |first=W. |author2=Zwicky, F. |title=On Super-novae |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=20 |issue=5 |pages=254-259 |year=1934}}&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဍာံပြ (First Discovery):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၇ ဂှ်၊ တၠပညာ နက္ခတ္တဗေဒ ဍုင်အင်္ဂလာန် '''ဂျဝ်သလိန် ဘဲလ် ဘာနယ်''' (Jocelyn Bell Burnell) ကေုာံ '''အန်တဝ်နဳ ဟူးဝစ်''' (Antony Hewish) တအ် ဆဵုကေတ် လှိုင်း ရေဒဳယဝ် (Radio pulses) မတိတ် ကၠုင် နကဵု လၟေင် အခိင် တိကျ မွဲ (၁.၃၃ စက္ကန့် မွဲ ဝါ) နူကဵု လေဟာပြင် ရ။ ပရေင်ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ '''[[ပါလ်သာ]]''' (Pulsar) တုဲ လက္ကရဴ ဂှ် ညးတအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ညာတ် ဒဒှ်ရ ပါလ်သာ တအ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် သၞံင် နျူထရောန် မဂေတ် ဒၟံင် ပြဟ်ပြဟ် ရ။

== ၃။ ပရေင်ကတဵုဒှ် ကေုာံ ပရေင်သရိုဟ်လီု (Formation and Supernova) ==
သၞံင် နျူထရောန် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်အိုတ် အာ လမျီု သၞံင် ဇၞော် မွဲ ရ။

# '''အိုတ် စွမ်းအင်:''' သၞံင် မနွံ လျိုင် ၈ စဵုကဵု ၃၀ ဆ တ္ၚဲ (Solar masses) တအ် စံင် ဓါတ် ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် ကဵု ဟဳလဳယောမ် စဵုကဵု အိုတ်၊ တုဲ ဆက် စံင် ဓါတ် တၞဟ် စဵုကဵု ဒှ် အာ ဓါတ် ပသဲ (Iron) ပ္ဍဲ ကောန်တၟအ် ဍေဟ် ရ။ ပသဲ ဝွံ ဟွံမာန် ကတဵုဗဒှ် စွမ်းအင် နူ ပရေင်စံင် (Fusion) ပုဟ်။
# '''ပရေင်ဒတုံ စှ်ေ (Core Collapse):''' ဟိုတ်နူ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ် စွမ်းအင် မထပက် ပတိတ် မ္ၚး တုဲ၊ ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravity) သၞံင် ဂှ် ဍဵု ပလီု ဖျေဟ် ကောန်တၟအ် ပသဲ ဂှ် ရ။
# '''ပရေင်ပံင်ကောံ နျူထရောန် (Electron Capture):''' ပ္ဍဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ ပရေင်ဍဵု (Pressure) မသၠုင် ဗွဲမလောန်၊ ဓါတ် အဳလက်ထရွန် (Electrons) တအ် ဒးဒုင် ဍဵု လုပ် အာ ပ္ဍဲ ဓါတ် ပရဝ်တောန် (Protons) တုဲ ပြံင်လှာဲ ဒှ် အာ နျူထရောန် (Neutrons) ကေုာံ နျူထရဳနဝ် (Neutrinos) ရ။ 
# '''သူပါနဝ်ဗာ (Supernova):''' ကောန်တၟအ် ဂှ် ဒှ် အာ နျူထရောန် ခိုင်ခိုင် တုဲ၊ လွှာ သၞံင် မ္ၚး တအ် ဒတုံ စှ်ေ တုဲ ဇီု ကောန်တၟအ် ဂှ် တုဲ ခတိုဟ် တိတ် အာ လပါ် မ္ၚး နကဵု ဒြဟတ် မဇၞော်လောန် ရ။ အရာ မသှ်ေ တန်တဴ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဂှ် ဒှ် သၞံင် နျူထရောန် ရ။

== ၄။ လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ (Internal Structure and Composition) ==
သၞံင် နျူထရောန် ဝွံ ၜိုန်ရ နွံ ဇမၞော် ဍောတ် ကီုလေဝ်၊ လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ ဍေဟ် ဝွံ နွံ ကဆံင် အလွှာ နာနာ သာ် ရ -

* '''បរិយាកាស (Atmosphere):''' လွှာ ဍောတ် အိုတ် ပ္ဍဲ လတူ (ၜိုတ် စင်တဳမဳတာ သၟး ဇတီု)။ ဍေဟ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ပလာတ်သမာ (Plasma) ကာဗောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟဳလဳယောမ် ရ။
* '''လွှာ မ္ၚး (Crust):''' နွံ ဇတီု ၜိုတ် ၁-၂ ကဳလဝ်မဳတာ။ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မကြံင်မ္ၚိုဟ် ဗွဲမလောန်၊ မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဓါတ် ပသဲ (Iron nuclei) ကေုာံ အဳလက်ထရွန် မချဳဓရာင် ဒၟံင် (Electron gas) ရ။ လွှာ ဏအ် ဝွံ ကြံင်မ္ၚိုဟ် နူကဵု ပသဲ လတူ တိ ဏအ် ၁၀ ပြကောဋိ ဆ ရ။
* '''ကောန်တၟအ် မ္ၚး (Outer Core):''' ဒှ် ဒၞာဲ မနွံ နျူထရောန် ၉၀% ကေုာံ ပရဝ်တောန်/အဳလက်ထရွန် ၁၀% ရ。 ဍေဟ် နွံ အကာဲအရာ မကော်စ '''အရည် ဟွံမဲ ပွတ်တိုက်''' (Superfluid) ကေုာံ မာန် လလုဲ ဓါတ်လလဳ အလုံစုံ (Superconductor) ရ။
* '''ကောန်တၟအ် အပ္ဍဲ (Inner Core):''' ဒၞာဲ ဏအ် ဝွံ ဍာ်ဒကေဝ် ဓမ္မက္ဍတ် သၠုင် လောန် တုဲ တၠပညာ တအ် ဟွံတီ ဍာံဍာံ မူအရာ မနွံ အပ္ဍဲ ဏအ် ရ။ လ္ၚဵု ဟီု ဍေဟ် ဒှ် အာ ခတှ်ေ ကွာတ် (Quark-gluon plasma) ဟွံသေင်မ္ဂး ဟာဲပါရွန် (Hyperons) ရ။&lt;ref name=&quot;lattimer&quot;&gt;{{cite journal |last=Lattimer |first=J. M. |author2=Prakash, M. |title=Neutron Star Observations: Prognosis for Equation of State Constraints |journal=Physics Reports |volume=442 |issue=1-6 |pages=109-165 |year=2007}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ အင်္ဂလက္ခဏာ ရူပဗေဒ ကေုာံ လျိုင် (Physical Properties and Mass) ==
အင်္ဂလက္ခဏာ ရူပဗေဒ သၞံင် နျူထရောန် ဝွံ ဒှ် အရာ မအံ့သြ ခိုဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယား အင်္ဂလက္ခဏာ သၞံင် နျူထရောန် (Properties of a Neutron Star)
|-
! လက္ခဏာ (Property)
! ၚုဟ်မး သၞံင် နျူထရောန် (Value)
! ပရေင်တုပ် ကု တ္ၚဲ / တိ (Comparison)
|-
| '''လျိုင် (Mass)''' || $1.4 M_{\odot}$ စဵုကဵု $2.1 M_{\odot}$ || ဇၞော် နူ တ္ၚဲ ပိုယ် မွဲ ကဝက် ဆ။
|-
| '''ဗွိုက် (Radius)''' || ၜိုတ် ၁၀ - ၁၂ ကဳလဝ်မဳတာ || ဍောတ် နူ တ္ၚဲ ၇၀,၀၀၀ ဆ။ (တုပ် ကု ဇမၞော် ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် မွဲ)။
|-
| '''ဍာ်ဒကေဝ် ဓမ္မက္ဍတ် (Density)''' || $3.7 \times 10^{17} \text{ kg/m}^3$ || ယဝ်ရ ၜိုတ် စုတ် ပ္ဍဲ ဇွန်း လက်ဖက်ရည် မွဲ မ္ဂး၊ ဍေဟ် နွံ လျိုင် ၜိုတ် တန် မွဲ ဘဳလဳယာန် (Billion tons)။
|-
| '''ဒြဟတ် ဓရောတ် (Surface Gravity)''' || $2 \times 10^{11} \text{ m/s}^2$ || သၠုင် နူ တိ ၂ ဘဳလဳယာန် ဆ။ မၞိဟ် မွဲ ယဝ်ရ စိုပ် အာ လတူ ဍေဟ် မ္ဂး သ္ဒး ဒုင် ဍဵု စဵုကဵု ဒှ် အာ အက်တမ်။
|-
| '''ဓါတ်ဂမ္တဴ (Surface Temperature)''' || ၜိုတ် ၁,၀၀၀,၀၀၀ ခေလ်ဗိန် (Kelvin) || ကတဴ နူ မုက် တ္ၚဲ ပိုယ် ၜိုတ် ၁,၀၀၀ ဆ။
|}

== ၆။ ပရေင်ဂေတ် ကေုာံ ပါလ်သာဂမၠိုင် (Rotation and Pulsars) ==
ဟိုတ်နူ သၞံင် ဇၞော် မွဲ ဂှ် ဒတုံ စှ်ေ အာ ဇမၞော် ဍောတ်ဍောတ် (Conservation of angular momentum - တုပ် ညံင် သၟာလှ်ေ ဍာ်ကလခ် မပကောံ တဲ တုဲ ဂေတ် ပြဟ် တိုန်)၊ သၞံင် နျူထရောန် တအ် ဂေတ် ဒၟံင် ပြဟ် ဗွဲမလောန် ရ။ သၞံင် လ္ၚဵု မာန် ဂေတ် ၜိုတ် ၇၀၀ ဝါ ပ္ဍဲ မွဲ စက္ကန့် (Millisecond pulsars) ရ။

'''[[ပါလ်သာ]]''' (Pulsars) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞံင် နျူထရောန် မဂေတ် ဒၟံင် ပြဟ်ပြဟ် တုဲ မပတိတ် ဓါတ် ရောင်ခြည် (Radiation beams) နူကဵု ဝိုင် သံလိုက် (Magnetic poles) ဍေဟ် ရ။ ယဝ်ရ လျး ဏအ် ဇီု ကၠုင် လပါ် တိ ပိုယ် မ္ဂး၊ ပိုယ် ဆဵုကေတ် ညံင်ရဴ မတ် ပၟတ် (Lighthouse) မဂေတ် ဒၟံင် - လျး ပၠံတ် ကၠုင် တုဲ ကလေင် ကၠေအ် အာ လၟိုန် အခိင် တိကျ (Precise pulses) ရ။&lt;ref name=&quot;bell&quot;&gt;{{cite journal |last=Hewish |first=A. |author2=Bell, S. J. |title=Observation of a Rapidly Pulsating Radio Source |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1968-02-24_217_5130/page/n34 |journal=Nature |volume=217 |issue=5130 |pages=709-713 |year=1968}}&lt;/ref&gt;

[[File:Crab Nebula.jpg|thumb|left|300px|ပရံင် ကဏန်း (Crab Nebula) မဒှ် မရမက် (Remnant) သူပါနဝ်ဗာ မခတိုဟ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၀၅၄။ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍေဟ် ဂှ် နွံ ပါလ်သာ မွဲ မဂေတ် ဒၟံင် ၃၀ ဝါ ပ္ဍဲ မွဲ စက္ကန့်။]]

== ၇။ သၞောတ် ဓါတ်သံလိုက် ကေုာံ မဂ္ဂနဳတာဂမၠိုင် (Magnetic Fields and Magnetars) ==
သၞံင် နျူထရောန် ဝွံ နွံကဵု ပွဳပွူ ဓါတ်သံလိုက် (Magnetic field) မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ လေဟာပြင် ရ။ ပွဳပွူ သံလိုက် ဍေဟ် သၠုင် နူကဵု ဓါတ်သံလိုက် လတူ တိ အကြာ ၁၀၀ မဳလဳယာန် စဵုကဵု ၁ ကွာဒရဳလဳယာန် ဆ ရ။

ဂကူ သၞံင် နျူထရောန် မနွံ ဓါတ်သံလိုက် ဇၞော် အိုတ် ဂှ် ညးကော်စ '''[[မဂ္ဂနဳတာ]]''' (Magnetars) ရ။ ဓါတ်သံလိုက် ဍေဟ် နွံ အကြာ $10^8$ ကဵု $10^{11}$ တေတ်သလာ (Tesla) ရ။ ဓါတ်သံလိုက် မဇၞော် လောန် ဏအ် ဝွံ မာန် ဍဵု ပလီု လွှာ မ္ၚး (Crust) သၞံင် တုဲ ကတဵုဗဒှ် '''ပရေင်ချဳ တိ သၞံင်''' (Starquakes) မာန် ရ။ ပရေင်ချဳ ဏအ် ပတိတ် စွမ်းအင် ဂမ္မာ-ရေး (Gamma-ray bursts) မဇၞော် ဗွဲမလောန် - ယဝ်ရ မဂ္ဂနဳတာ မွဲ ခတိုဟ် ပ္ဍဲ ဇမ္ၚောဲ ၁၀ သၞာံ လျး (Light-years) နူ တိ မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် ပလီု ထောအ် သၞောတ် လေဟာပြင် တိ (Atmosphere) သီုဖအိုတ် ရ။

== ၈။ သၞောတ် ၜါပြကာ ကေုာံ ပရေင်တိုက်စိုတ် (Binary Systems and Kilonova) ==
သၞံင် နျူထရောန် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် နွံ ပ္ဍဲ သၞောတ် သၞံင် ၜါပြကာ (Binary systems) မဂေတ် ဓဝိုင် ရေင်သကအ် ရ။ အခိင်ကာလ သၞံင် နျူထရောန် ၜါ ဂေတ် ဓဝိုင် ရေင်သကအ် မ္ဂး ဍေဟ်တအ် ပတိတ် စွမ်းအင် နကဵု လှိုင်း ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravitational waves) တုဲ ဍေဟ်တအ် ကြပ် ကၠုင် ရေင်သကအ် သိုက်သိုက် ရ။

* '''ပရေင်တိုက်စိုတ် (Neutron Star Merger):''' ပ္ဍဲ လက္ကရဴ အိုတ်၊ သၞံင် ၜါ ဏအ် တိုက်စိုတ် အာ ရေင်သကအ် နကဵု ပေါဲခတိုဟ် မကော်စ '''ကဳလဝ်နဝ်ဗာ''' (Kilonova) ရ။
* '''ဂၠိုင်း ဒြဟတ် ဓရောတ် (LIGO Discovery):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၇၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ LIGO ကေုာံ Virgo တအ် ဆဵုကေတ် လှိုင်း ဒြဟတ် ဓရောတ် နူကဵု သၞံင် နျူထရောန် ၜါ တိုက်စိုတ် ရေင်သကအ် (Event GW170817) ပထမအိုတ် ရ။
* '''ပရေင်ကတဵုဒှ် ထဝ်:''' ပေါဲခတိုဟ် ကဳလဝ်နဝ်ဗာ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မဖန်ဗဒှ် ဒြပ်စင် မလျိုင် ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ လေဟာပြင် မပ္တံကဵု ထဝ် (Gold)၊ ပလာတ်တဳနမ် (Platinum) ကေုာံ ယူရေနဳယောမ် (Uranium) ရောင် တၠပညာ တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ရ။&lt;ref name=&quot;ligo&quot;&gt;{{cite journal |last=Abbott |first=B. P. |author2=et al. |title=GW170817: Observation of Gravitational Waves from a Binary Neutron Star Inspiral |journal=Physical Review Letters |volume=119 |issue=16 |pages=161101 |year=2017}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ သဳအိုရဳ ကေုာံ ညီမျှခြင်း အခြေအနေ (Equation of State and Theoretical Models) ==
သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခိုဟ် ပရူ လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ သၞံင် နျူထရောန်၊ တၠပညာ ရူပဗေဒ တအ် ဒး စကာ သဳအိုရဳ မကော်စ '''ညီမျှခြင်း အခြေအနေ''' (Equation of State - EoS) ရ။ EoS ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ပရေင်ဍဵု (Pressure) ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် ဓမ္မက္ဍတ် (Density) ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ သၞံင် ရ။

* '''သၞောဝ် ပါလဳ (Pauli Exclusion Principle):''' နျူထရောန် တအ် ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဖာမဳယောန် (Fermions) တုဲ အတိုင် သၞောဝ် ခွမ်တမ် ပါလဳ မ္ဂး ဍေဟ်တအ် ဟွံမာန် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကေုာံ အကာဲအရာ တုပ် သၟဟ် မွဲ စွံ (Quantum state) ရ။ ဏအ်ဂှ် ကတဵုဗဒှ် ဒြဟတ် မဒစးဒုင် (Neutron degeneracy pressure) မစဵုဒၞာ ဟွံဂွံ ကဵု သၞံင် ဒတုံ စှ်ေ အာ ဒှ် ကတိုင် လမ္စံက် ရ။
* '''ကန့်သတ် TOV (Tolman-Oppenheimer-Volkoff limit):''' ယဝ်ရ သၞံင် မွဲ နွံ လျိုင် သၠုင် နူ ၂.၁၄ ဆ တ္ၚဲ မ္ဂး၊ ဒြဟတ် မဒစးဒုင် နူ နျူထရောန် ဂှ် လီု အာ တုဲ သၞံင် ဂှ် သ္ဒး ဒတုံ စှ်ေ အာ ဒှ် အာ ကတိုင် လမ္စံက် ဍာံဍာံပြပြ ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ကန့်သတ် အဆုံးစွန် သွက် သၞံင် နျူထရောန် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
သၞံင် နျူထရောန် ဝွံ ဒှ် &quot;ဓာတ်ခွဲခန်း လေဟာပြင်&quot; (Cosmic laboratory) မဇၞော် အိုတ် သွက် တၠပညာ ရူပဗေဒ တအ် ဂွံ လ္ၚတ် အကာဲအရာ ဓါတ် (Matter) ပ္ဍဲ ကဆံင် မသၠုင် အိုတ် ကေုာံ မသ္ကာတ်မြဟ် အိုတ် ရ။ 

ပ္ဍဲ အနာဂတ်፣ အကာဲအရာ သၞံင် နျူထရောန် ဂှ် ဍေဟ် သ္ဒး ၜိုဟ် စှ်ေ အာ သိုက်သိုက် (Cooling over billions of years) တုဲ လက္ကရဴ အိုတ် ဒှ် အာ ဆ &quot;သၞံင် အသာ် လမ္စံက်&quot; မချိုတ် လီု (Cold, dead remnant) မွဲ ပ္ဍဲ လေဟာပြင် ရ။ သုတေသန ခေတ်တၟိ မပ္တံကဵု ဌာန စၟတ်သမ္တီ လှိုင်း ဒြဟတ် ဓရောတ် (LIGO) ကေုာံ တေလဳသကုပ် နာနာ သာ် (ဥပမာ NICER လတူ ISS) ဝွံ ဆက် ဂၠာဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒၟံင် ဗွိုက် ကေုာံ လျိုင် ဍာံပြ သွက်ဂွံ ဖြေစှ် ပုစ္ဆာ ဓါတုဗေဒ အပ္ဍဲ သၞံင် ဏအ် ရောင်။ သၞံင် နျူထရောန် ဏအ် ဝွံ ဆက် ဒှ် အရာ မအံ့သြ ကေုာံ မနွံကဵု ပရေင်စိုတ်လုပ်စ ခိုဟ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ပိုယ် ဏအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ကတိုင် လမ္စံက်]] (Black hole)
* [[သူပါနဝ်ဗာ]] (Supernova)
* [[ပါလ်သာ]] (Pulsar)
* [[နျူထရောန်]] (Neutron)

{{Navbox
| name = Star Types
| title = ဂကူ သၞံင် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞံင်ဂမၠိုင် (Star Types and Stellar Evolution)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞံင် ဓမ္မတာ
| list1 =
* [[သၞံင် ကွာတ်]] (Dwarf star)
* [[သၞံင် ဇၞော်]] (Giant star)
* [[သၞံင် ဇၞော် လောန်]] (Supergiant)
* [[တ္ၚဲ]] (Sun)
| group2 = ပရေင်အိုတ် လမျီု သၞံင် (Stellar Remnants)
| list2 =
* [[သၞံင် ကွာတ် ဗု]] (White dwarf)
* [[သၞံင် နျူထရောန်]] (Neutron star)
* [[ကတိုင် လမ္စံက်]] (Black hole)
* [[ပါလ်သာ]] (Pulsar)
* [[မဂ္ဂနဳတာ]] (Magnetar)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[သူပါနဝ်ဗာ]] (Supernova)
* [[လှိုင်း ဒြဟတ် ဓရောတ်]] (Gravitational wave)
* [[ဒြဟတ် ဓရောတ်]] (Gravity)
}}

[[Category:နက္ခတ္တဗေဒ]]
[[Category:သၞံင်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ရူပဗေဒ လေဟာပြင်]]
[[Category:သၞံင် နျူထရောန်]]</text>
      <sha1>g0vd7xeeeavmk04o2ftl19y9o4yl8p6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နျူထရောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11957</id>
    <revision>
      <id>57724</id>
      <parentid>57562</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T20:31:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261008sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21488" sha1="t736zwc3j5lpa5f9c08mkxx0fs8qj50" xml:space="preserve">'''နျူထရောန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Neutron'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် မသဗ္ဗအက်တမ် (Subatomic particle) မွဲ မနွံကဵု သင်္ကေတ &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; ဟွံသေင်မ္ဂး &lt;math&gt;n^0&lt;/math&gt; ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်စင် မဟွံမဲ ကု ဓါတ်လလဳ (Neutral charge) ကေုာံ နွံ လျိုင် (Mass) ဇြိုင် နူကဵု ပရဝ်တောန် (Proton) ညိည သၟး ရ။ ပရဝ်တောန် ကေုာံ နျူထရောန် တအ် ပံင်ကောံ တုဲ ဒက်ပတန် လဝ် လဒေါဝ် နျူကလဳယပ် (Nucleus) အက်တမ် (Atom) သီုဖအိုတ် ရ (ပါဲနူကဵု ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် ဓမ္မတာ မွဲ)။ ဟိုတ်နူကဵု ပရဝ်တောန် ကဵု နျူထရောန် တအ် နွံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် နျူကလဳယပ် ဂှ်ရ၊ ညးတအ် ၜါ ဝွံ ဒးဒုင် ကော်စ ယၟု မွဲစွံ နဒဒှ် '''နျူကလဳယောန်''' (Nucleons) ရ။&lt;ref name=&quot;griffiths&quot;&gt;{{cite book |last=Griffiths |first=D. |title=Introduction to Elementary Particles |edition=2nd |publisher=Wiley-VCH |year=2008 |pages=15-22}}&lt;/ref&gt;

အင်္ဂလက္ခဏာ သဘာဝ နျူထရောန် ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သတ္တိ ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ရူပဗေဒ ပ္ဍဲ လေဟာပြင် ရ။ လၟိဟ် ပရဝ်တောန် ပ္ဍဲ အက်တမ် မွဲ ဂှ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ အက်တမ် ဂှ် ဒှ် ဒြပ်စင် (Element) မု ရော၊ တုဲ လၟိဟ် နျူထရောန် ဂှ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် '''[[အာဲသဝ်တုပ်]]''' (Isotope) မု ရော ဂှ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ နျူထရောန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ အင်္ဂလက္ခဏာ၊ လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ နည်းပညာ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Quark_structure_neutron.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ နျူထရောန် မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကွာတ် လတူ (Up quark - u) မွဲ ကေုာံ ကွာတ် သၟဝ် (Down quark - d) ၜါ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
နျူထရောန် ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ မသဗ္ဗအက်တမ် မကော်စ ဟက်ဒရွန် (Hadrons) ကေုာံ ဘာရဳယောန် (Baryons) ရ။ နကဵု ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ရူပဗေဒ၊ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် နျူထရောန် ဂှ် ဒှ် မဒြပ်စင် သဇိုင် သွက်ဂွံ ထိင် ဒြဟတ် ဒစးဒုင် (Repulsion) အကြာ ပရဝ်တောန် တအ် ပ္ဍဲ နျူကလဳယပ် ရ။

ယဝ်ရ နျူထရောန် ဟွံမဲ မ္ဂး၊ ဓါတ်လလဳ အဖိုဟ် (Positive charge) နူ ပရဝ်တောန် တအ် မလေပ် ဍဵု ပတိတ် ရေင်သကအ် တုဲ နျူကလဳယပ် တအ် ထကး လီုလာ် အာ အိုတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ နျူထရောန် ဝွံ ဒှ် &quot;ကဝ်&quot; မပံင်ကောံ လဝ် စက္ကဝါ (Universe) ညံင် ဂွံ တန်တဴ မာန် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ညာတ် နျူထရောန် ဝွံ ဒှ် ပရေင်အံင်ဇၞး အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ရူပဗေဒ နျူကလဳယျာ ရ။

* '''လညာတ် သမ္မတ (Hypothesis):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၀၊ တၠပညာ အာနက် ရာသာဖောတ် (Ernest Rutherford) ပတိုန် ထ္ၜး လညာတ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲ နျူကလဳယပ် ဂှ် သ္ဒး နွံ &quot;မဟွံမဲ ဓါတ်လလဳ&quot; မွဲ မာန် သွက်ဂွံ သောင်ကလး လျိုင် အက်တမ် မသၠုင် နူကဵု လၟိဟ် ပရဝ်တောန် ရ။
* '''ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (Discovery):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၂၊ တၠပညာ ရူပဗေဒ အင်္ဂလာန် '''[[ဂျိမ်း ချဒ်ဝစ်]]''' (James Chadwick) စမ်းသပ် ဗတိုက် ဓါတ် အာလ်ဖာ (Alpha particles) လတူ ဒြပ်စင် ဘေရဳလဳယောမ် (Beryllium) တုဲ ညး ဂၠာဲ ဆဵု ညာတ် &quot;မ&quot; တၟိ မဟွံမဲ ကု ဓါတ်လလဳ တုဲ နွံ လျိုင် တုပ် ကု ပရဝ်တောန် ရ။ ညး ကဵု ယၟု ဍေဟ် &quot;နျူထရောန်&quot; ရ။
* ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဏအ်၊ ချဒ်ဝစ် ကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဘဴ (Nobel Prize in Physics) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၅ ရ။&lt;ref name=&quot;chadwick&quot;&gt;{{cite journal |last=Chadwick |first=J. |title=Possible Existence of a Neutron |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1932-02-27_129_3252/page/n21 |journal=Nature |volume=129 |issue=3252 |pages=312 |year=1932}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ ရူပဗေဒ (Physical Properties) ==
နျူထရောန် ဝွံ နွံကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ တၟေင် ဂမၠိုင် မတၞဟ်ခြာ နူကဵု မသဗ္ဗအက်တမ် တၞဟ် တအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယား အင်္ဂလက္ခဏာ နျူထရောန် ၜတ်ကၞာတ် ကု ပရဝ်တောန် ကေုာံ အဳလက်ထရွန်
|-
! လက္ခဏာ
! နျူထရောန် (Neutron)
! ပရဝ်တောန် (Proton)
! အဳလက်ထရွန် (Electron)
|-
| '''သင်္ကေတ''' || &lt;math&gt;n^0&lt;/math&gt; || &lt;math&gt;p^+&lt;/math&gt; || &lt;math&gt;e^-&lt;/math&gt;
|-
| '''ဓါတ်လလဳ (Charge)''' || ၀ (Neutral) || +၁ e || -၁ e
|-
| '''လျိုင် (Mass in kg)''' || &lt;math&gt;1.6749 \times 10^{-27}&lt;/math&gt; || &lt;math&gt;1.6726 \times 10^{-27}&lt;/math&gt; || &lt;math&gt;9.109 \times 10^{-31}&lt;/math&gt;
|-
| '''လျိုင် (Mass in MeV/c²)''' || ၉၃၉.၅၆၅ || ၉၃၈.၂၇၂ || ၀.၅၁၁
|-
| '''သပိန် (Spin)''' || ၁/၂ (Fermion) || ၁/၂ (Fermion) || ၁/၂ (Fermion)
|}

နျူထရောန် ဝွံ ဇြိုင် နူကဵု ပရဝ်တောန် ၜိုတ် ၀.၁% သၟး ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် နွံ သပိန် (Spin) ၁/၂ ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဖာမဳယောန် (Fermions) တုဲ ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် သၞောဝ် ပေါလဳ (Pauli exclusion principle) ရ။

== ၄။ လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ (Internal Structure and Quarks) ==
အခိင် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ညးတအ် ထေင် လဝ် ဒဒှ်ရ နျူထရောန် ဂှ် ဒှ် &quot;မသဇိုင်&quot; (Fundamental particle) မဟွံမာန် ပါ် ထကး ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၀ လက္ကရဴ ဂှ် တၠပညာ တအ် ဂၠာဲ ဆဵု ဒဒှ်ရ နျူထရောန် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု မဍောတ် နူ ဍေဟ် မကော်စ '''[[ကွာတ်]]''' (Quarks) ရ။

နျူထရောန် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကွာတ် ပိ မ -
* '''ကွာတ် လတူ (Up quark - u)''' မွဲ မ - နွံ ဓါတ်လလဳ +၂/၃
* '''ကွာတ် သၟဝ် (Down quark - d)''' ၜါ မ - ဇၟာပ် မွဲ နွံ ဓါတ်လလဳ -၁/၃

ယဝ်ရ ပံင် ထောအ် ဓါတ်လလဳ သီုဖအိုတ် မ္ဂး: &lt;math&gt;(+2/3) + (-1/3) + (-1/3) = 0&lt;/math&gt; ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် မပကဵု ညံင် နျူထရောန် ဂွံ ဒှ် ဒြပ် မဟွံမဲ ဓါတ်လလဳ (Neutral) ရ။ ကွာတ် တအ် ဏအ် ဂှ် ပံင်ကောံ လဝ် နကဵု ဒြဟတ် မကော်စ ဂလူအောန် (Gluons) နကဵု [[ဒြဟတ် ထတ်မြဟ်]] (Strong interaction) ရ။&lt;ref name=&quot;pdg&quot;&gt;{{cite journal |last=Zyla |first=P. A. |author2=et al. |title=Review of Particle Physics |journal=Progress of Theoretical and Experimental Physics |volume=2020 |issue=8 |pages=083C01 |year=2020}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေင်လီုလာ် ကေုာံ အာယုက် (Decay and Lifetime) ==
ယဝ်ရ နျူထရောန် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ နျူကလဳယပ် မ္ဂး ဍေဟ် တန်တဴ ညိင်ဝတ် (Stable) ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ နျူထရောန် ဝွံ နွံ မ္ၚး နျူကလဳယပ် (Free neutron) မ္ဂး ဍေဟ် ဟွံညိင်ဝတ် တုဲ မလေပ် လီုလာ် အာ နကဵု လၟေင် ကမၠောန် မကော်စ '''ပရေင်လီုလာ် ဗဳတာ''' (Beta decay) ရ။

ပ္ဍဲ ပရေင်လီုလာ် ဗဳတာ ဏအ်၊ နျူထရောန် (&lt;math&gt;n&lt;/math&gt;) ပြံင်လှာဲ အာ ဒှ် ပရဝ်တောန် (&lt;math&gt;p&lt;/math&gt;)၊ အဳလက်ထရွန် (&lt;math&gt;e^-&lt;/math&gt;)၊ ကေုာံ အဳလက်ထရွန် အာန်တဳနျူထရဳနဝ် (&lt;math&gt;\bar{\nu}_e&lt;/math&gt;) ရ -
&lt;math&gt;n \rightarrow p + e^- + \bar{\nu}_e&lt;/math&gt;

အာယုက် သဇိုင် (Mean lifetime) သွက် နျူထရောန် သၠးပွး ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၈၇၉.၄ စက္က (ၜိုတ် ၁၄ မိနေတ် ကဵု ၃၉ စက္က) ရ။ ပရေင်လီုလာ် ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု [[ဒြဟတ် ဍိုန်လျ]] (Weak interaction) ရ။

== ၆။ ပရေင်ဆက်စပ် ပ္ဍဲ နျူကလဳယပ် ကေုာံ အာဲသဝ်တုပ် (Role in the Nucleus and Isotopes) ==
နျူထရောန် ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ မင်မဲ ညိင်ဝတ် နျူကလဳယပ် ရ။ ပรဝ်တောန် တအ် နွံ ဓါတ်လလဳ အဖိုဟ် တုပ် တုဲ လေပ် ဍဵု ပတိတ် ရေင်သကအ် (Electromagnetic repulsion) ရ။ ဆဂး ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ ထတ်မြဟ် (Strong nuclear force) အကြာ နျူထရောန် ကဵု ပရဝ်တောန် တအ် ဂှ် ထတ် နူကဵု ဒြဟတ် ဍဵု ပတိတ် ဂှ် တုဲ ပကဵု ညံင် နျူကလဳယပ် ဂွံ ခိုင်ကၠိုက် ရ။

ဒြပ်စင် မွဲ နွံ လၟိဟ် ပရဝ်တောန် တုပ် ကီုလေဝ်၊ လၟိဟ် နျူထရောန် တၞဟ်ခြာ အာ မာန် ရ။ အကာဲအရာ ဏအ် ညးကော်စ '''အာဲသဝ်တုပ်''' (Isotopes) ရ။ 
* ဥပမာ - ကာဗောန်-၁၂ (Carbon-12) နွံ ၆ ပရဝ်တောန် ကဵု ၆ နျူထရောန် တုဲ ညိင်ဝတ် ရ။ ဆဂး ကာဗောန်-၁၄ (Carbon-14) နွံ ၆ ပရဝ်တောန် ကဵု ၈ နျူထရောန် တုဲ ဒှ် ဓါတ် ဇိုင်ကသဳ (Radioactive) ရ။ ဏအ်ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ နဲကဲ စၟတ်သမ္တီ အာယုက် ကာဗောန် (Radiocarbon dating) ရ။&lt;ref name=&quot;krane&quot;&gt;{{cite book |last=Krane |first=K. S. |title=Introductory Nuclear Physics |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=1987 |pages=65-72}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Detection Methods) ==
ဟိုတ်နူကဵု နျူထရောန် ဟွံမဲ ကု ဓါတ်လလဳ ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဟွံမာန် ပတိတ် ဓါတ် အာင်ယောန် (Ionization) တိုက်ရိုက် လတူ ကပေါတ် ဓမ္မတာ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (Detection) နျူထရောန် ဝွံ ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန် ရ။

သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဍေဟ်၊ တၠပညာ တအ် ဒး စကာ နဲကဲ &quot;ပရေင်တေက် စုတ်&quot; (Nuclear reactions) ရ။ ကာလ နျူထရောန် တေက် စုတ် ကု နျူကလဳယပ် ဒြပ်စင် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ဟဳလဳယောမ်-၃ (Helium-3) ဟွံသေင်မ္ဂး ဘဝ်ရွန်-၁၀ (Boron-10) မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပတိတ် ဓါတ် အာလ်ဖာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ် ဂါမ္မာ မာန် ရ။ ဓါတ် မတိတ် ကၠုင် တအ် ဏအ် ဂှ် စက် စၟတ်သမ္တီ (Detectors) တအ် ရပ် ကေတ် မာန် ရ။

== ၈။ လွပ် ပ္ဍဲ နည်းပညာ ကေုာံ စက်ယန္တရား (Applications in Technology) ==
နျူထရောန် ဝွံ နွံ လွပ် ဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ခေတ် နည်းပညာ တ္ၚဲဏအ် -

* '''စက် ရေအက်တာ နျူကလဳယျာ (Nuclear Reactors):''' နျူထရောန် ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ထကး နျူကလဳယျာ (Nuclear fission) ရ။ ကာလ နျူထရောန် တေက် စုတ် ယူရေနဳယောမ်-၂၃၅ (U-235)၊ ဍေဟ် ထကး အာ တုဲ ပတိတ် စွမ်းအင် ဇၞော် ကေုာံ နျူထရောန် တၟိ ဂမၠိုင် (Chain reaction) သွက်ဂွံ ကၠောန် ပတိတ် ဓါတ်လလဳ ရ။
* '''ပရေင်လ္ၚတ် ကပေါတ် (Neutron Scattering):''' ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဟွံမဲ ဓါတ်လလဳ၊ နျူထရောန် မာန် ဖြတ် လုပ် အာ ပ္ဍဲ ကပေါတ် မဇြိုဟ်နက် တုဲ တၠပညာ တအ် စကာ ဍေဟ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပတန် အက်တမ် ပ္ဍဲ မေတ္တလ် ကေုာံ ပဝ်လဳမာ တအ် ရ။
* '''ပရေင်လွဳလွတ် ဂဥုဲ (Medical Therapy):''' ဓါတ် နျူထရောန် မပြဟ် (Fast neutron therapy) ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ယဲ ကေန်သာ (Cancer) မကြံင်မ္ၚိုဟ် လ္ၚဵု တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;byrne&quot;&gt;{{cite book |last=Byrne |first=J. |title=Neutrons, Nuclei and Matter: An Exploration of the Physics of Slow Neutrons |publisher=IOP Publishing |year=2011 |pages=210-225}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ နျူထရောန် ပ္ဍဲ သဘာဝ ကေုာံ အာကာသ (Neutrons in Nature and Astrophysics) ==
ပ္ဍဲ အာကာသ ကေုာံ သဘာဝ၊ နျူထရောန် ဝွံ ချဳဓရာင် ဒၟံင် လၟိုန် ရ -

* '''သၞံင် နျူထရောန် (Neutron Stars):''' ကာလ သၞံင် ဇၞော်ဇၞော် တအ် အာယုက် အိုတ် တုဲ ခတိုဟ် အာ (Supernova) မ္ဂး၊ လဒေါဝ် ဍေဟ် ဂှ် ဒးဒုင် ဍဵု စုတ် ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ် တုဲ ပရဝ်တောန် ကဵု အဳလက်ထရွန် တအ် ပံင်ကောံ ဒှ် အာ နျူထရောန် သီုဖအိုတ် ရ။ သၞံင် ဏအ်ဝွံ ဇြိုင် ဗွဲမလောန် - တိ ဇမၞော် မွဲ ဇွန်း သၟး မ္ဂး လျိုင် နွံ ပြကောဋိ တန် မာန် ရ။
* '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ဒြပ်စင် (Nucleosynthesis):''' ပ္ဍဲ အခိင် ကတဵုဒှ် စက္ကဝါ (Big Bang) ကေုာံ ပ္ဍဲ သၞံင် တအ်၊ နျူထရောန် ဝွံ ပံင်ကောံ ကု ပရဝ်တောန် တုဲ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဒြပ်စင် မဇြိုင် တအ် မပ္တံကဵု ထဝ် ကေုာံ ပသဲ ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
နျူထရောန် ဝွံ ဒှ် မသဗ္ဗအက်တမ် အဓိက မွဲ မဖန်ဗဒှ် လဝ် လဒက်ပတန် စက္ကဝါ ပိုယ် မာန် ရ။ ပရေင်လ္ၚတ် ဍေဟ် ဝွံ ပံက် လဝ် တရဴ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် စွမ်းအင် နျူကလဳယျာ ကေုာံ ပညာ ဂဥုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ သုတေသန ပရူ နျူထရောန် ဝွံ ဆက် အာရီုစွံ ဒၟံင် လတူ &quot;ပရေင်စၟတ်ၜတ် ဒဳပဝ် လလဳ&quot; (Neutron Electric Dipole Moment) သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်ရ နျူထရောန် နွံ ဓါတ်လလဳ အပ္ဍဲ မတၞဟ်ခြာ ညိည ဟွံသေင်မ္ဂး ရ။ လဒေါဝ် သုတေသန ဏအ် မာန် ပသောင် ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ ဒဒှ်ရ မုဟိုတ် စက္ကဝါ ဏအ် နွံ ဆ ဒြပ် (Matter) တုဲ အာန်တဳ-ဒြပ် (Antimatter) ကၠေအ် အာ ဂှ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပရဝ်တောန်]] (Proton)
* [[အဳလက်ထရွန်]] (Electron)
* [[အက်တမ်]] (Atom)
* [[နျူကလဳယပ်]] (Atomic nucleus)
* [[သၞံင် နျူထရောန်]] (Neutron star)

{{Navbox
| name = Subatomic particles
| title = မသဗ္ဗအက်တမ် (Subatomic Particles)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = မသဇိုင် (Elementary particles)
| list1 =
* [[ကွာတ်]] (Quarks)
* [[အဳလက်ထရွန်]] (Electron)
* [[မျူအောန်]] (Muon)
* [[နျူထရဳနဝ်]] (Neutrino)
* [[ဖဝ်တောန်]] (Photon)
* [[ဂလူအောန်]] (Gluon)
| group2 = ဖာမဳယောန် မပံင်ကောံ (Composite fermions)
| list2 =
* [[ပရဝ်တောန်]] (Proton)
* [[နျူထရောန်]] (Neutron)
* [[ဘာရဳယောန်]] (Baryon)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ် (Related physics)
| list3 =
* [[အက်တမ်]] (Atom)
* [[နျူကလဳယပ်]] (Nucleus)
* [[အာဲသဝ်တုပ်]] (Isotope)
* [[ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ ထတ်မြဟ်]] (Strong interaction)
* [[ပရေင်လီုလာ် ဗဳတာ]] (Beta decay)
}}

[[Category:မသဗ္ဗအက်တမ်]]
[[Category:ရူပဗေဒ နျူကလဳယျာ]]
[[Category:ဖာမဳယောန်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဒြပ်စင် အက်တမ်]]</text>
      <sha1>t736zwc3j5lpa5f9c08mkxx0fs8qj50</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်တန်တဴ တိဍာ် ဟွံလီုလာ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11970</id>
    <revision>
      <id>57722</id>
      <parentid>57577</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T20:26:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261008sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22545" sha1="oo6q7bl1ddrlwrycfi67v1kjio6cqos" xml:space="preserve">'''ပရေင်တန်တဴ တိဍာ် ဟွံလီုလာ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပရေင်မင်မဲ ပယျဵု တိဍာ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Territorial integrity'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သဘဴဓဝ် သဇိုင် (Fundamental principle) အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ (International law) မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ဍုင် မနွံကဵု အဝဵုပိုင်ပြဳ (Sovereign states) တအ် သ္ဒး ရှ်ေသှ်ေ ရဴဂဴ လတူ ပယျဵု တိဍာ် ဍုင် သ္အာင် တုဲ၊ ဟွံမဲ အခေါင် လုပ် သီ၊ ပလီုပလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖန်ဇန် ညံင် တိဍာ် ဍုင် တၞဟ် ဂွံ ထကး ပြး အာ ရ။ သဘဴဓဝ် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ညိင်ဝတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;zacher&quot;&gt;{{cite journal |last=Zacher |first=M. W. |title=The Territorial Integrity Norm: International Boundaries and the Use of Force |url=https://archive.org/details/sim_international-organization_spring-2001_55_2/page/215 |journal=International Organization |volume=55 |issue=2 |pages=215-250 |year=2001}}&lt;/ref&gt;

အတိုင် မချူ ဓမံက် လဝ် ပ္ဍဲကဵု လိက်ကသုက် ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ (UN Charter) ပိုဒ် ၂(၄) မ္ဂး၊ ဍုင် ကောန်ဂကောံ သီုဖအိုတ် သ္ဒး ဝေင်ပါဲ နူကဵု ပရေင်စကာ ဒြဟတ် အာဏာ ပၞာန် (Use of force) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဘပဠ သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် ပရေင်တန်တဴ တိဍာ် ကေုာံ ပရေင်သၠးပွး ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political independence) ဍုင် မွဲမွဲ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်တန်တဴ တိဍာ် ဟွံလီုလာ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သၞောဝ် ဂၠးတိ၊ လညာတ် မဟွံတုပ်သၟဟ် ကု အခေါင် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဇကု၊ ကေုာံ ပြသၞာ တိဍာ် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Flag of the United Nations.svg|thumb|right|300px|အလာံ ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (United Nations)၊ မဒှ် အေန်သတဳကျူရှေန် အဓိက မမင်မဲ သၞောဝ် ပရေင်တန်တဴ တိဍာ် ဟွံလီုလာ် လတူ ဂၠးတိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ပရေင်တန်တဴ တိဍာ် ဟွံလီုလာ်&quot; ဝွံ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် အခေါင် သဘာဝ သွက် ဍုင် မွဲ ညံင် ဂွံ မင်မဲ တိဍာ် ဇကု နူကဵု ဘဲ အန္တရာယ် ဍုင် မ္ၚး ရ။ လညာတ် ဏအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်လုပ် သီ တိဍာ် (Annexation) ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မဖန်ဗဒှ် ပၞာန် ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ ရ။

သဘဴဓဝ် ဏအ် ဟွံသေင် ဆ ဒစးဒုင် ပရေင်လုပ် သီ တိဍာ် နကဵု ပၞာန် သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် သီု ကၟာတ်လဒဵု လဝ် ဒဒှ်ရ ဍုင် မွဲ ဟွံမဲ အခေါင် ထံက်ပင် ကဵု လွဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သြန် ကု ဂကောံ ပၠန်ဂတး (Secessionist movements) ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ ဍုင် တၞဟ် သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် ဍုင် ဂှ် ဂွံ ထကး ပြး ရ။ 

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ လညာတ် သမိုင်း (History and Origins) ==
လညာတ် ပရေင်တန်တဴ တိဍာ် ဝွံ စတင် ပြာကတ် ကၠုင် နူကဵု လိက်ကသုက် ၜိုဟ်သြိုဟ် ဝက်သ်ဖေလဳယျာ (Peace of Westphalia) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၄၈ ရ။ လိက်ကသုက် ဏအ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် မဖန်ဗဒှ် သၞောတ် ဍုင်-ဂကူ (Nation-state system) ပ္ဍဲ ရးဥရောပ တုဲ၊ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ဍုင် မွဲ နွံ အဝဵု သၠုင် အိုတ် လတူ တိဍာ် ဇကု ရ။

ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ တအ် ဂှ် လညာတ် ဏအ် စကာ ဆ ပ္ဍဲ ရးဥရောပ သၟး တုဲ ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် တအ် ဆက် လုပ် သီ တိဍာ် ပ္ဍဲ အာရှ ကေုာံ အာဖရိက ရ။ လညာတ် &quot;ပရေင်တန်တဴ တိဍာ်&quot; မနွံ ဍာ်ဒကေဝ် ဂၠးတိ ဇေတ်တ် ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ပထမ၊ ပ္ဍဲ အခိင် မဒက်ပတန် ဂကောံ ဍုင်ဂမၠိုင် (League of Nations) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၀ မရန်တၟအ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပယျဵု တိဍာ် ဍုင် ကောန်ဂကောံ သီုဖအိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;elden&quot;&gt;{{cite book |last=Elden |first=S. |title=The Birth of Territory |publisher=University of Chicago Press |year=2013 |pages=310-325}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သၞောဝ် ဂၠးတိ ကေုာံ ကုလသမဂ္ဂ (International Law and the United Nations) ==
ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ မအိုတ် အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ တုဲ၊ ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (UN) ပတိုန် လညာတ် ဏအ် နဒဒှ် သၞောဝ် ဥပဒေ မအဓိက အိုတ် ရ။

* '''ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ ပိုဒ် ၂(၄) (UN Charter Article 2(4)):''' စၟတ်သမ္တီ လဝ် ကၠးကၠး ဒဒှ်ရ &quot;ဍုင် ကောန်ဂကောံ တအ် သ္ဒး ဝေင်ပါဲ နူကဵု ပရေင်ဘပဠ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်စကာ ဒြဟတ် ပၞာန် မဒစးဒုင် ကု ပရေင်တန်တဴ တိဍာ်... ဍုင် မွဲမွဲ ရ။&quot;
* '''လိက်လလောင်တြး အဆက်အစပ် ဍုင်ဂမၠိုင် (Declaration on Friendly Relations, 1970):''' ကုလသမဂ္ဂ ဆက် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ပယျဵု တိဍာ် မပြံင်လှာဲ နကဵု ဒြဟတ် ပၞာန် ဂှ် ဟွံလုပ် သၞောဝ် (Illegal) တုဲ ဍုင် သ္အာင် တအ် ဟွံဒး ဒုင် တုပ်စိုတ် စၟတ်သမ္တီ (No recognition) လတူ တိဍာ် ဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;shaw&quot;&gt;{{cite book |last=Shaw |first=M. N. |title=International Law |edition=8th |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |pages=345-360}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ အဝဵုအာဏာ ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ တိဍာ် (Sovereignty and Territorial Integrity) ==
ပရေင်တန်တဴ တိဍာ် ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ ရူပဗေဒ (Physical dimension) သွက် အဝဵုအာဏာ (Sovereignty) ရ။ အဝဵုအာဏာ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခေါင် အုပ်ဓုပ် အလုံစုံ ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ ဍုင် မွဲ ရ။ ယဝ်ရ တိဍာ် ဍုင် ဂှ် ဒးဒုင် လုပ် သီ နူ ဍုင် သ္အာင် မ္ဂး၊ အဝဵုအာဏာ ဍုင် ဂှ် လေဝ် လီုလာ် အာ ကီု ရ။

တၠပညာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် တအ် ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;အဝဵုအာဏာ ကေုာံ တိဍာ်&quot; ဝွံ ပါ်ခြာ ဟွံဂွံ ရေင်သကအ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၞောဝ် ဂၠးတိ ကဵု လဝ် အခေါင် ကု ဍုင် မွဲ သွက်ဂွံ စကာ လွဟ် ဒပ်ပၞာန် (Right of self-defense) ယဝ်ရ ပယျဵု တိဍာ် ညးတအ် ဒးဒုင် လုပ် ဗတိုက် မ္ဂး ရ (အတိုင် ပိုဒ် ၅၁ ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ)။&lt;ref name=&quot;krasner&quot;&gt;{{cite book |last=Krasner |first=S. D. |title=Sovereignty: Organized Hypocrisy |publisher=Princeton University Press |year=1999 |pages=45-56}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ အခေါင် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဇကု ကဵု ပရေင်တန်တဴ တိဍာ် (Self-Determination vs. Territorial Integrity) ==
ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ သၞောဝ် ဂၠးတိ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဟွံကိတ်ညဳ (Tension) အကြာ &quot;ပရေင်တန်တဴ တိဍာ်&quot; ကေုာံ &quot;အခေါင် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဇကု&quot; (Right of self-determination) ရ။

* အခေါင် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဇကု ဝွံ ကဵု လဝ် အခေါင် ကု ဂကူ (Peoples) တအ် ညံင် ဂွံ ရုဲစှ် ကံကုသိုလ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ညးတအ် ကေတ်တ် ရ။ 
* ဆဂး ယဝ်ရ ဂကူ မွဲ (ဥပမာ - ကာတာလဝ်နဳယျာ ပ္ဍဲ သပိန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကာဒ် ပ္ဍဲ အဳရတ်) မိက်ဂွံ ပါ် တိတ် နူ ဍုင် (Secession) သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဍုင် တၟိ မ္ဂး၊ ဍေဟ် အာ ဒစးဒုင် ကု &quot;ပရေင်တန်တဴ တိဍာ်&quot; ဍုင် မိ တအ် ရ။ 
သၞောဝ် ဂၠးတိ လၟုဟ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လဝ် ဒဒှ်ရ အခေါင် ပါ် တိတ် (External self-determination) ဂှ် ကလိဂွံ မာန် ဆ ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဍုင် ကဝ်လဝ်နဳ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အကာဲအရာ မဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် ဂစိုတ် ပလီု ဂကူ (Genocide/Severe oppression) သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;cassese&quot;&gt;{{cite book |last=Cassese |first=A. |title=Self-Determination of Peoples: A Legal Reappraisal |publisher=Cambridge University Press |year=1995 |pages=105-120}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ဟိုတ် မဖန်ဗဒှ် ပရေင်လီုလာ် တိဍာ် (Threats and Violations of Territorial Integrity) ==
ပရေင်လီုလာ် တိဍာ် ဝွံ ကတဵုဒှ် မာန် နကဵု ဗီုပြင် နာနာ သာ် ရ -
# '''ပရေင်လုပ် ဗတိုက် တိုက်ရိုက် (Direct Invasion):''' ဒပ်ပၞာန် ဍုင် မွဲ လုပ် သီ ကေတ် တိဍာ် ဍုင် သ္အာင် နကဵု လွဟ် (ဥပမာ - အဳရတ် လုပ် သီ ကူဝိတ် ပ္ဍဲ ၁၉၉၀)။
# '''ပၞာန် စၞး (Proxy Wars):''' ဍုင် ဇၞော် တအ် ထံက်ပင် လွဟ် ကေုာံ သြန် ကု ဂကောံ ပၠန်ဂတး ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ ဍုင် တၞဟ် ညံင် တိဍာ် ဂွံ ထကး (ဥပမာ - ပြသၞာ ပ္ဍဲ ဆဳရဳယျာ)။
# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပယျဵု သိုက်က် (Salami Tactics):''' ဍုင် မွဲ စကာ ဒပ် ရဲ ဟွံသေင်မ္ဂး က္ၜင် တုဲ ဇက် လုပ် အပ္ဍဲ ပယျဵု ဍုင် သ္အာင် ညိ စိ ညိ စိ ညံင် ဂွံ ဒှ် တိ ဇကု (ဥပမာ - ပြသၞာ ပ္ဍဲ ၜဳ ကြုက် သၠုင်ကျာ)။

== ၇။ ဥပမာ ပြသၞာ တိဍာ် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် (Contemporary Examples of Territorial Disputes) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ်၊ ပြသၞာ ပရေင်တန်တဴ တိဍာ် မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် -

* '''ရုရှာ ကေုာံ ယူကရေိန် (Russia and Ukraine):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၄ ရုရှာ လုပ် သီ ကေတ် တကအ် ခြာင်မဳယျာ (Crimea) တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၂ ညးတအ် စတင် ပၞာန် လုပ် ဗတိုက် ယူကရေိန် အလုံ ဍုင် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပလီုလာ် တိဍာ် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ ရ။
* '''ကြုက် ကေုာံ ထာဲဝါန် (China and Taiwan):''' ကြုက် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ထာဲဝါန် ဂှ် ဒှ် တွဵုရး မွဲ နူကဵု တိဍာ် ဇကု တုဲ မိက်ဂွံ ကလေင် ပံင်ကောံ (Reunification)၊ ဆဂး ထာဲဝါန် ဒက်ပတန် လဝ် အလဵုအသဳ ဇကု မတၞဟ်ခြာ ရ။
* '''အိန္ဒိယ၊ ပါကစ္စတာန် ကေုာံ ကြုက် ပ္ဍဲ ကတ်ရှ်မဳယာ (Kashmir):''' တိဍာ် ဒေသ ဏအ် ဝွံ ဍုင် ပိ ဍုင် လလောင်တြး အခေါင် ပိုင်ပြဳ ရေင်သကအ် တုဲ ကတဵုဒှ် ပေါဲဗတိုက် မဂၠိုင်ကဵု ဝါ ရ။

== ၈။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ (Impact on Global Geopolitics) ==
ယဝ်ရ သဘဴဓဝ် &quot;ပရေင်တန်တဴ တိဍာ်&quot; လီုလာ် အာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ဖဵု ပရေအ် ဗွဲမဂၠိုင် လတူ ဂၠးတိ ရ -
* '''ပရေင်ယှောတ် အာ သၞောတ် ဂၠးတိ (Erosion of World Order):''' ယဝ်ရ ဍုင် ဇၞော် တအ် သီ တိ ဍုင် ဍောတ် ဂွံ နကဵု လွဟ် မ္ဂး၊ သၞောဝ် ဂၠးတိ မအုပ်ဓုပ် လဝ် ၜိုတ် ၇၀ သၞာံ ဏအ် သ္ဒး လီုလာ် အာ ရောင်။
* '''ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် လွဟ် (Arms Race):''' ဍုင် ဍောတ် တအ် ဒး ဖေက် ဂီုကၠီု တုဲ ညးတအ် သ္ဒး ရာန် လွဟ် ဂၠိုင် တိုန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠာဲ ဖန်ဗဒှ် လွဟ် နျူကလဳယာ (Nuclear weapons) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍုင် ဇကု ရ။
* '''ပရေင်ကၟာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Sanctions):''' ဍုင် မပလီုပလာ် တိဍာ် ဍုင် သ္အာင် တအ် (ဥပမာ - ရုရှာ) ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် နူကဵု ကုလသမဂ္ဂ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင် ပလိုတ် တအ် မာန် ရ။

== ၉။ ပရေင်သဳကၠဳ ကေုာံ ပရေင်ဖြေစှ် ပြသၞာ (Diplomacy and Conflict Resolution) ==
သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ တိဍာ် ဟွံမဲ ကု ပေါဲဗတိုက် မ္ဂး၊ ဂၠးတိ စကာ နဲကဲ သဳကၠဳ (Diplomacy) ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ရ -

* '''ရုင်ဗစာ ဓဝ် ဂၠးတိ (International Court of Justice - ICJ):''' ဍုင် ၜါ မနွံ ပြသၞာ ပယျဵု တအ် မာန် ပတိုန် ဂဗုတ် ဇရေင် ICJ (ပ္ဍဲ ဍုင် The Hague) သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အတိုင် သၞောဝ် သမိုင်း ရ (ဥပမာ - ပြသၞာ ပယျဵု ကမ္ဗောဒဳယျာ ကေုာံ သေံ ပ္ဍဲ ဒဵု ပရဲ ဝိဟာ Preah Vihear)။
* '''ဒေသ ဟွံမဲ ကု ပၞာန် (Demilitarized Zones - DMZ):''' သွက်ဂွံ ဝေင်ပါဲ ပေါဲဗတိုက် တိုက်ရိုက်၊ ညးတအ် ဒက်ပတန် ဒေသ DMZ အကြာ ဍုင် ၜါ (ဥပမာ - အကြာ ကိုရီးယား သၟဝ်ကျာ ကေုာံ ကိုရီးယား သၠုင်ကျာ) ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ပရေင်တန်တဴ တိဍာ် ဟွံလီုလာ် ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက မထိင်ဒဝ် လဝ် ဂၠးတိ ညံင် ဟွံဂွံ ဒတုံ စှ်ေ အာ ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် သၠဲသၠဲလးလး ရ။ ၜိုန်ရ နွံကဵု သၞောဝ် ကုလသမဂ္ဂ ကီုလေဝ်၊ ဍုင် မနွံ အာဏာ ဇၞော် တအ် ဆက် လံက် ပလီု ဒၟံင် သဘဴဓဝ် ဏအ် လၟိုန် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ပြသၞာ တိဍာ် ဝွံ သ္ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် တၟိ တၟိ ရ -
* '''အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ဍာ် ၜဳ သၠုင် တိုန် တုဲ ဍုင် တကအ် ဍောတ်ဍောတ် (ဥပမာ - တူဗာလူ Tuvalu) တအ် တိဍာ် မလေပ် ဗၠိုက် အာ သၟဝ် ဍာ် ရ။ ယဝ်ရ တိဍာ် ဟွံမဲ ယျ မ္ဂး၊ အဝဵုအာဏာ ဍုင် ဗီုလဵု ဂွံ ဆက် တန်တဴ ရော?
* '''ဂြိုပ် အာကာသ ကေုာံ အေန်တာနဲ (Outer Space and Cyber Space):''' တိဍာ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လတူ တိ သၟး ရ။ ဂြိုပ် အာကာသ ကေုာံ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ပ္ဍဲ အေန်တာနဲ (Cyber attacks) လေဝ် ဒှ် ကဏ္ဍ တၟိ မပလီုပလာ် အဝဵုအာဏာ ဍုင် မွဲ မာန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ]] (International law)
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[အဝဵုအာဏာ]] (Sovereignty)
* [[ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ]] (Geopolitics)

{{Navbox
| name = International Relations
| title = လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ (International Relations and Law)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဘဴဓဝ် သဇိုင်ဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ပရေင်တန်တဴ တိဍာ် ဟွံလီုလာ်]] (Territorial integrity)
* [[အဝဵုအာဏာ]] (Sovereignty)
* [[အခေါင် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဇကု]] (Self-determination)
* [[ပရေင်ဟွံလုပ်ထုဲ ပ္ဍဲ ဍုင်သ္အာင်]] (Non-interventionism)
| group2 = ဂကောံ ဂၠးတိ
| list2 =
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[ကံင်သဳ ဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ]] (UN Security Council)
* [[ရုင်ဗစာ ဓဝ် ဂၠးတိ]] (International Court of Justice)
* [[နေတဝ်]] (NATO)
| group3 = ပြသၞာ ကေုာံ ကဏ္ဍ ဆက်စပ်
| list3 =
* [[ပရေင်လုပ် သီ တိဍာ်]] (Annexation)
* [[ပရေင်ပါ် တိတ် နူ ဍုင်]] (Secession)
* [[ပၞာန် စၞး]] (Proxy war)
* [[ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် အာဏာ]] (Balance of power)
}}

[[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:အဝဵုအာဏာ]]</text>
      <sha1>oo6q7bl1ddrlwrycfi67v1kjio6cqos</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11977</id>
    <revision>
      <id>57725</id>
      <parentid>57587</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T20:32:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261008sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20645" sha1="6m3ufghrjzrckzlc30b2x8zh6llz0f1" xml:space="preserve">'''ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Strait of Malacca'', မလေယျာ: ''Selat Melaka'', အေန်ဒဝ်နဳယျာ: ''Selat Malaka'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပ္ၚံက်ၜဳ ကိစ္စဇၞော် မွဲ မနွံ အကြာ တကအ် ဍုင်မလေယျာ (Malay Peninsula) ကေုာံ တကအ် သုမာတြာ (Sumatra) မနွံ သၟဝ် အုပ်ဓုပ် ဍုင်အေန်ဒဝ်နဳယျာ ရ။ ဍေဟ် နွံ ဇမၠိင် ၜိုတ် ၉၃၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၅၈၀ တိုင်) တုဲ ဒှ် ဂၠံင် ဍာ် အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ ဆက်စပ် သမုဒ္ဒရာ အိန္ဒိယ (Indian Ocean) ကေုာံ သမုဒ္ဒရာ ပါသဳဖိတ် (Pacific Ocean) ရ။&lt;ref name=&quot;wheatley&quot;&gt;{{cite book |last=Wheatley |first=P. |title=The Golden Khersonese: Studies in the Historical Geography of the Malay Peninsula before A.D. 1500 |publisher=University of Malaya Press |year=1961 |pages=82-83}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် ဒှ် ဂၠံင်တရဴ အဓိက မဆက်စပ် ဍုင် မနွံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော် မပ္တံကဵု အိန္ဒိယ၊ ကြုက်၊ ကေုာံ ဂျပေန် တအ် ဂှ်ရ၊ ပ္ၚံက်ၜဳ ဏအ် ဒှ် ဒၞာဲ မနွံကဵု ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ က္ၜင် ကၠောအ်ကူး ဂၠိုင် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပထဝဳ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ဂီုကၠီု၊ ကေုာံ မဟာဗျူဟာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Strait of Malacca.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဌာန်ဒတန် ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ (အသာ် ဍာ်သွာ) မနွံ အကြာ တကအ် မလေယျာ ကေုာံ သုမာတြာ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ&quot; ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ဍာ် ၜဳ မကြေပ် မဆက်စပ် ၜဳ ဇၞော် ၜါ မာန် ရ။ ပ္ဍဲကဵု လညာတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ရေကြောင်း မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် ဒၞာဲ &quot;Chokepoint&quot; (ဒၞာဲ မကြေပ် မနွံ သြဇာ) မွဲ မကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ရ။

အတိုင် သ္ဂုတ်သွာတ် ဂကောံ ဟာဲဒရဝ်ဂရပ်ဖဳ ဂၠးတိ (International Hydrographic Organization - IHO) မ္ဂး၊ ပယျဵု လပါ် သၟဝ်ကျာ ဂှ် စတမ် နူ ဍုင်သေံ (Phuket) ကေုာံ တကအ် သုမာတြာ လပါ် သၟဝ်ကျာ တုဲ၊ လပါ် သၠုင်ကျာ ဂှ် အုပ်နိဂီု ပ္ဍဲကဵု ပယျဵု ဍုင်သေင်ကာပူ ကေုာံ ဍုင်မလေယျာ ရ။ ဍေဟ် ဆက်စပ် အာ ကု ပ္ၚံက်ၜဳ သေင်ကာပူ (Singapore Strait) မဒှ် ဒၞာဲ မကြေပ် အိုတ် ပ္ဍဲ လၟေင် ဂၠံင် ဍာ် ဏအ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ယၟု (History and Etymology) ==
ယၟု &quot;မလာကာ&quot; ဝွံ ကၠုင် နူကဵု ယၟု ဍုင် မလာကာ (Malacca City) မဒှ် ဍုင်ဇၞော် နေင် အေန်ပါယာ သူလာတန် မလာကာ (Malacca Sultanate) မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု သၟိင် ပရမေသွာ (Parameswara) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၄၀၀ ရ။ 

* '''ခေတ် သူလာတန်:''' ဍုင် မလာကာ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဗဟဵု ပရေင်ဗၞိက် မကောံသၟဟ် ညးဗၞိက် နူ အာရပ်၊ အိန္ဒိယ၊ ကေုာံ ကြုက် ရ။ ပ္ၚံက်ၜဳ ဏအ် ဒးဒုင် ကော်စ ယၟု ဍုင် ဏအ် ဟိုတ်နူ သြဇာ ဍေဟ် မဇၞော် လောန် ရ။
* '''ခေတ် ဥရောပ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၅၁၁ ဂှ်၊ ပၞာန် ပဝ်တူဂြဳ (Portuguese) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု အာဖောန်သဝ် ဒဳ အာလ်ဗူကေရ်ကေ (Afonso de Albuquerque) လုပ် သီ ကေတ် ဍုင် မလာကာ သွက်ဂွံ ပိုင်ပြဳ ဂၠံင် ပရေင်ဗၞိက် ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် ဍတ်ချ် (Dutch) ကေုာံ ဗြိတိန် (British) တအ် ဆက် အုပ်ဓုပ် လဝ် စဵုကဵု ဍုင် တအ် ဏအ် ကလိဂွံ သၠးပွး ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ရ။&lt;ref name=&quot;leifer&quot;&gt;{{cite book |last=Leifer |first=M. |title=Malacca, Singapore, and Indonesia |publisher=Sijthoff &amp; Noordhoff |year=1978 |pages=20-35}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ လဒက်ပတန် (Geography and Extent) ==
ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ ဝွံ နွံကဵု လက္ခဏာ ပထဝဳ မတၟေင် တုဲ ပါ်လဝ် နကဵု ဍုင် ဆက်စပ် နာနာ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား တင်ဂၞင် သဇိုင် ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ
|-
! လက္ခဏာ (Characteristic)
! တင်ဂၞင် (Details)
|-
| '''ဇမၠိင် အလုံ''' (Total Length) || ၉၃၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၅၈၀ တိုင်)
|-
| '''အနာံ ဇၞော်အိုတ်''' (Maximum Width) || ၂၅၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၁၆၀ တိုင်) လပါ် သၟဝ်ကျာ
|-
| '''အနာံ အောန်အိုတ်''' (Minimum Width) || ၃၈ ကဳလဝ်မဳတာ (၂၄ တိုင်) ကြပ် ကု သေင်ကာပူ
|-
| '''ဇမ္ၚိုဟ် အောန်အိုတ်''' (Minimum Depth) || ၂၅ မဳတာ (၈၂ ပေ)
|-
| '''ဍုင် ဆက်စပ်''' (Littoral States) || အေန်ဒဝ်နဳယျာ၊ မလေယျာ၊ သေင်ကာပူ၊ သေံ (Thailand)
|}

ဟိုတ်နူကဵု ဇမ္ၚိုဟ် ဍေဟ် နွံ ဆ ၜိုတ် ၂၅ မဳတာ သၟး ဂှ်ရ၊ က္ၜင် ဇၞော် လောန် တအ် (ဥပမာ က္ၜင် တင်ကာ ကၠေင် ဇၞော်ဇၞော်) ဒး စကာ ဂၠံင် တၞဟ် မပ္တံကဵု ပ္ၚံက်ၜဳ လောမ်ဗံက် (Lombok Strait) မနွံ ပ္ဍဲ အေန်ဒဝ်နဳယျာ ရ။ က္ၜင် မဇၞော် အိုတ် မာန် ဖြတ် ပ္ၚံက်ၜဳ ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ '''မာလာကာမက်''' (Malaccamax) ရ။

== ၄။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဗၞိက် ဂၠးတိ (Economy and Global Trade) ==
ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ ဝွံ ဒှ် ဇုတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သွက် ဂၠးတိ ရ။ ဇၟာပ် သၞာံ က္ၜင် ကုန်စည် ကေုာံ က္ၜင် ကၠေင် ၜိုတ် ၉၀,၀၀၀ ပြင်င် ဖြတ် အာ ကၠုင် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ပ္ၚံက်ၜဳ ဏအ် ရ။ 

* ဍေဟ် ရေင်တၠုင် ၜိုတ် ၄၀% နူကဵု ပရေင်ဗၞိက် ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် ရ။
* '''ကၠေင်ရေနံ (Oil Transport):''' ဍေဟ် ဒှ် ဂၠံင် အဓိက သွက်ဂွံ ပလံင် ကၠေင် နူကဵု ဍုင် အာရပ် (Middle East) ဇရေင် ဍုင် မနွံပၟိက် ဇၞော် မပ္တံကဵု ကြုက်၊ ဂျပေန်၊ ကေုာံ ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုင်ကျာ ရ။ ကၠေင် ၜိုတ် ၁၆ ပြကောဋိ စည် (Barrels) ဒး ဖြတ် အာ လၟိုန် တ္ၚဲ ရ။
* ဍုင် မနွံ ကြပ် ကု ပ္ၚံက်ၜဳ ဏအ် ဥပမာ သေင်ကာပူ ဂှ် ဒှ် အာ ဍုင် မနွံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဟိုတ်နူ ဆိပ်ကမ်း မခိုဟ် ရ။

== ၅။ ဆိပ်ကမ်း ကေုာံ ဍုင် ဆက်စပ်ဂမၠိုင် (Ports and Bordering States) ==
ဍုင် မနွံ သြင် ၜဳ (Littoral states) တအ် ဇၞော်မောဝ် လဝ် ဆိပ်ကမ်း (Ports) ကဆံင် ဂၠးတိ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဖဵု နူကဵု ပ္ၚံက်ၜဳ ဏအ် ရ။

# '''သေင်ကာပူ (Singapore):''' ဆိပ်ကမ်း သေင်ကာပူ ဂှ် ဒှ် ဆိပ်ကမ်း မမံက်ဂတာပ် ကေုာံ ကမၠောန် ဂၠိုင် အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (ကြဴနူ ရှန်ဟိုင်း) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဗဟဵု သွက်ဂွံ ပလံင် ကပေါတ် (Transshipment hub) အဓိက။
# '''မလေယျာ (Malaysia):''' ဆိပ်ကမ်း ကလာင် (Port Klang) ကေုာံ ဆိပ်ကမ်း ပဳနင် (Penang) ဂှ် ဒှ် ဆိပ်ကမ်း အဓိက သွက် ကပေါတ် တိတ် ဍုင် မလေယျာ ရ。
# '''အေန်ဒဝ်နဳယျာ (Indonesia):''' ဆိပ်ကမ်း ဗေလာဝါန် (Belawan) ပ္ဍဲ သုမာတြာ ဂှ် ဒှ် ဆိပ်ကမ်း အဓိက သွက် ပရေင်ဗၞိက် ဍာ်။

== ၆။ အန္တရာယ် ဒမၠ ၜဳ ကေုာံ ဂီုကၠီု (Piracy and Security Risks) ==
ဟိုတ်နူကဵု ပ္ၚံက်ၜဳ ဏအ် ကြေပ် တုဲ နွံ ကု က္ၜင် ဂၠိုင် လောန် ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒၞာဲ မဖန်ဇန် သွက် '''ဒမၠ ၜဳ''' (Piracy) လောဲသွာ ရ။

* ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၁၉၉၀ စဵုကဵု ၂၀၀၀ လဒေါဝ်၊ အန္တရာယ် ဒမၠ ၜဳ ပ္ဍဲ ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ ဏအ် သၠုင် ဗွဲမလောန် ရ။ ညးတအ် လုပ် ပၠံင် ကေတ် ကပေါတ်၊ ကၠေင် ကေုာံ ရပ် မၞိဟ် သွက် သြန် ရ။
* ဆဂး ကြဴနူ သၞာံ ၂၀၀၄၊ ဍုင် ဆက်စပ် ပိ ဍုင် (အေန်ဒဝ်နဳယျာ၊ မလေယျာ၊ သေင်ကာပူ) တအ် ကောံသၟဟ် တုဲ ကၠောန် ပရေင်ကင်းလှည့် ပံင်ကောံ (Malacca Straits Patrols) ရ။ ပရေင်ဏအ် ပကဵု ညံင် အန္တရာယ် ဒမၠ ၜဳ ယှောတ် စှ်ေ အာ ဗွဲမဇၞော် ရ။&lt;ref name=&quot;guardian2025&quot;&gt;{{cite news |title=Piracy and armed robbery surge in the straits of Malacca and Singapore - report |newspaper=The Guardian |date=26 August 2025 |first=Ima |last=Caldwell}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ အကာဲအရာ ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ ယက် (Environmental Conditions and Haze) ==
အကာဲအရာ ပွဳပွူသဘာဝ ပ္ဍဲ ပ္ၚံက်ၜဳ ဏအ် လေဝ် ဒှ် တင်ဝါတ်ဂါတ် ဇၞော် မွဲ သွက် က္ၜင် တအ် ရ။

* '''ယက် ပၟတ် (Haze):''' ဇၟာပ် သၞာံ ပ္ဍဲ အခိင် ကညင်၊ ပရေင်စံင် ဂြိုပ် ပ္ဍဲ တကအ် သုမာတြာ သွက်ဂွံ တဵု တၞံ ကၠေင် (Palm oil) ဂှ် ကတဵုဗဒှ် ယက် ပၟတ် မဇၞော် မဖန် ညံင် လျး မညာတ် (Visibility) ဂွံ ယှောတ် စှ်ေ အာ စဵုကဵု ၂၀၀ မဳတာ ရ။ ဏအ်ဂှ် ကဵု အန္တရာယ် သွက် က္ၜင် မဒး ထိင်ဒဝ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မကြေပ် ရ။
* '''ဂြိုပ် တၞံ ဍာ်ဖန် (Mangroves):''' သြင် ၜဳ ၜါ လပါ် ဂှ် နွံကဵု ဂြိုပ် တၞံ ဍာ်ဖန် မကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လပှ် ကေုာံ မင်မဲ သဘာဝ တိရစ္ဆာန် ဍာ် ရ။

== ၈။ မဟာဗျူဟာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ (Global Geopolitical Strategy) ==
ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မဟာဗျူဟာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ အာရှ ရ။

* '''ပြသၞာ မလာကာ (Malacca Dilemma):''' သမ္မတ ဍုင်ကြုက် ဟူကျေန်ထောင်း (Hu Jintao) ကေင် ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ ဍုင်ကြုက် နွံ ကု &quot;ပြသၞာ မလာကာ&quot; ရ။ အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် ဂှ် ကၠေင်ရေနံ ဍုင်ကြုက် ၈၀% ပြင်င် ဂှ် ဒး ဖြတ် ကၠုင် နူ ပ္ၚံက်ၜဳ ဏအ် တုဲ၊ ယဝ်ရ ဒပ်ပၞာန် ဍာ် အမေရိကာန် (US Navy) ဟွံသေင်မ္ဂး အိန္ဒိယ ကၟာတ် ထောအ် ပ္ၚံက်ၜဳ ဏအ် မ္ဂး ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကြုက် ဒး ဒေါအ် ဇူ အာ မာန် ရ။
* '''အိန္ဒိယ (India):''' ဍုင်အိန္ဒိယ နွံကဵု သြဇာ လတူ ပါင် ပ္ၚံက်ၜဳ လပါ် သၟဝ်ကျာ ဟိုတ်နူ ညးတအ် ပိုင်ပြဳ လဝ် တကအ် အာန်ဒါမာန် ကေုာံ နဳကဝ်ဗာ (Andaman and Nicobar Islands) ရ။&lt;ref name=&quot;mckinnon&quot;&gt;{{cite journal |last=McKinnon |first=E. E. |title=Beyond Serandib: A Note on Lambri at the Northern Tip of Aceh |url=https://archive.org/details/sim_indonesia_1988-10_46/page/102 |journal=Indonesia |volume=46 |year=1988 |pages=102-121}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ လၟေင် ကမၠောန် ပံင်ကောံ ရေင်သကအ် (Regional Cooperation) ==
သွက်ဂွံ မင်မဲ ဂီုကၠီု ကေုာံ ညိင်ဝတ် ပ္ဍဲ ပ္ၚံက်ၜဳ ဏအ်၊ ဍုင် ကောန်ဂကောံ အာသဳယာန် (ASEAN) တအ် ဒက်ပတန် လဝ် လၟေင် ကမၠောန် နာနာ သာ် ရ -

* '''ReCAAP:''' ဒှ် ပရေင်တုပ်စိုတ် ရးအာရှ သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ဒမၠ ၜဳ ကေုာံ ပါ်ပရအ် တင်ဂၞင် (Information sharing) မဆက်စပ် ကု ကမၠောန် ရာဇဝတ် ပ္ဍဲ ၜဳ။
* '''Malacca Strait Patrols (MSP):''' ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် ကင်းလှည့် ဍာ် (Naval patrols) ကေုာံ ကင်းလှည့် ကျာ (Air patrols - 'Eyes in the Sky') မကၠောန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု အေန်ဒဝ်နဳယျာ၊ မလေယျာ၊ သေင်ကာပူ ကေုာံ သေံ သွက်ဂွံ မင်မဲ လုံခြုံရေး ပ္ၚံက်ၜဳ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ ဝွံ ဒှ် ဇုတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဟွံမာန် ကၠေအ် အာ နူ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒြဟတ် မဆက်စပ် ဍုင် ရးဗၟံက် ကေုာံ ရးပလိုတ် ရ။ 

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ တင်ဝါတ်ဂါတ် မာန် ကတဵုဒှ် ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု က္ၜင် ဂၠိုင် လောန် အာ ကေုာံ ဒၞာဲ ကြေပ် အာ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ဍုင် ဥပမာ သေံ တအ် မိက်ဂွံ ခါဲ ကတိုင် ဍာ် တၟိ မကော်စ '''ကတိုင် ဍာ် ကရ (Kra Canal)''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ကတိုင် ဍာ် သေံ (Thai Canal)''' ပ္ဍဲ လပါ် သၠုင်ကျာ သေံ သွက်ဂွံ ကဵု ဂၠံင် တၞဟ် စၞး ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ ရ။ ၜိုန်ရ ပရေင်ဏအ် မာန် ဖန် ညံင် အခိင် ကၠောအ်ကူး ပြဟ် တိုန် ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ ပြသၞာ သြန်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ သဘာဝ ပွဳပွူ ဂှ်ရ၊ ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ ဝွံ ဆက် တန်တဴ နဒဒှ် ဂၠံင် ဍာ် ကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သမုဒ္ဒရာ အိန္ဒိယ]] (Indian Ocean)
* [[သေင်ကာပူ]] (Singapore)
* [[ပရေင်ဗၞိက် ဂၠးတိ]] (International Trade)
* [[ဒမၠ ၜဳ]] (Piracy)

{{Navbox
| name = Bodies of water in Southeast Asia
| title = ၜဳ ကေုာံ ပ္ၚံက်ၜဳ ပ္ဍဲ အာရှ အရှေ့တောင် (Seas and Straits in Southeast Asia)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ၜဳ (Seas)
| list1 =
* [[ၜဳ အာန်ဒါမာန်]] (Andaman Sea)
* [[ၜဳ ကြုက် သၠုင်ကျာ]] (South China Sea)
* [[ၜဳ ဂျာဗာ]] (Java Sea)
* [[ၜဳ သေလဳဗဳသ်]] (Celebes Sea)
| group2 = ပ္ၚံက်ၜဳ (Straits)
| list2 =
* [[ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ]] (Strait of Malacca)
* [[ပ္ၚံက်ၜဳ သေင်ကာပူ]] (Singapore Strait)
* [[ပ္ၚံက်ၜဳ သွန်ဒါ]] (Sunda Strait)
* [[ပ္ၚံက်ၜဳ လောမ်ဗံက်]] (Lombok Strait)
| group3 = ဍုင် ဆက်စပ်
| list3 =
* [[အေန်ဒဝ်နဳယျာ]] (Indonesia)
* [[မလေယျာ]] (Malaysia)
* [[သေင်ကာပူ]] (Singapore)
* [[သေံ]] (Thailand)
}}

[[Category:ပ္ၚံက်ၜဳဂမၠိုင်]]
[[Category:အာရှ အရှေ့တောင်]]
[[Category:မလေယျာ]]
[[Category:အေန်ဒဝ်နဳယျာ]]
[[Category:ပရေင်ဗၞိက် ဍာ်]]</text>
      <sha1>6m3ufghrjzrckzlc30b2x8zh6llz0f1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ၜဳဗကေတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11989</id>
    <revision>
      <id>57719</id>
      <parentid>57613</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T20:17:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261008sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22125" sha1="67xoomxy3tu18dphx3bk2q0bll12zk0" xml:space="preserve">'''ၜဳဗကေတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Red Sea'', အာရပ်: البحر الأحمر) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ၜဳ ကရေက် မွဲ မဆက်စပ် ဒၟံင် ကု သမုဒ္ဒရာ အိန္ဒိယ (Indian Ocean) တုဲ တန်တဴ ဒၟံင် အကြာ တိုက်အာဖရိက (Africa) ကေုာံ တိုက်အာရှ (Asia) ရ။ ၜဳဝွံ ဆက်စပ် အာ ဇရေင် သမုဒ္ဒရာ လပါ် သၠုင်ကျာ နကဵု ၚံက်ၜဳ ဗာပ် အေလ် မာန်ဒေပ် (Bab el Mandeb strait) ကေုာံ ခလံက်ၜဳ အေဒေန် (Gulf of Aden) ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ ဂှ် ဍေဟ် ဆက်စပ် ကု တကအ်ဒကုတ် သဳနဲ (Sinai Peninsula)၊ ခလံက်ၜဳ အာကာဗာ (Gulf of Aqaba)၊ ကေုာံ ခလံက်ၜဳ သူးအက် (Gulf of Suez) မဒှ် ဒၞာဲ မဆက်စပ် ကု တြင်ဍာ် သူးအက် (Suez Canal) ရ။&lt;ref name=&quot;rasul&quot;&gt;{{cite book |last=Rasul |first=N. M. A. |author2=Stewart, I. C. F. |title=The Red Sea: The Formation, Morphology, Oceanography and Environment of a Young Ocean Basin |publisher=Springer |year=2015 |pages=1-15}}&lt;/ref&gt;

ၜဳဗကေတ် ဝွံ ဒှ် ၜဳ မနွံကဵု ဍာ်ဖၞုင် သၠုင် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ကတဴ ကေုာံ ပရေင်ဍာ် ဇွောဝ် လုပ် နူ ကြုင် ဟွံမဲ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ၜဳဗကေတ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပထဝဳ၊ ဘူမိဗေဒ၊ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Red Sea in global context.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဒၞာဲဒတန် ၜဳဗကေတ် အကြာ တိုက်အာဖရိက ကေုာံ အာရှ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ တမ်မူလ ယၟု (Introduction and Etymology) ==
ယၟု &quot;ၜဳဗကေတ်&quot; ဝွံ ဟွံဂွံ အဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ ဍာ် ၜဳ ဏအ် နွံ အသာ် ဗကေတ် လၟိုန် အခိင် ပုဟ်။ ဍာ် ၜဳဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး နွံ အသာ် သၚေက် ကေုာံ သာ်ဍီု ကၠးသ္ဇုင် ရ။ ယၟု &quot;ဗကေတ်&quot; ဏအ် ကၠုင် နူကဵု ဟိုတ် သဘာဝ မွဲ -

* '''တၞံ ဍာ် သာန်နဝ်ဗက်တီးရီးယား (Cyanobacteria):''' ပ္ဍဲ ၜဳဏအ် နွံ ဂကူ တၞံ ဍာ် မွဲ မကော်စ ''Trichodesmium erythraeum'' ရ။ အခိင် ဍေဟ်တအ် ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် (Algal bloom) မ္ဂး ဍေဟ်တအ် ကဵု အသာ် သာ်ဗကေတ်-သာ်သြန် တုဲ ပကဵု ညံင် ဍာ် ၜဳ ဂွံ ပြံင်လှာဲ အာ အသာ် ဗကေတ် ယာယဳ ရ။ 
* '''လညာတ် ဝင် တၞဟ်:''' တၠပညာ လ္ၚဵု တအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ယၟု ဏအ် ကၠုင် နူကဵု အသာ် တၟအ် ဒဵု လပါ် ဒေသ အာရေဗဳယျာ (Arabian Peninsula) မနွံ အသာ် ဗကေတ်။ လညာတ် မွဲပၠန် ဂှ် နကဵု လညာတ် ဂကူ အာရှ တမၠာ တအ် မ္ဂး အသာ် ဗကေတ် ဂှ် စၞး ကဵု လပါ် သၠုင်ကျာ (South) တုဲ ၜဳဗကေတ် ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ၜဳ လပါ် သၠုင်ကျာ&quot; ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆံ သမိုင်း (History and Early Interactions) ==
ဝင် ၜဳဗကေတ် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။

* '''ခေတ် အဳဂျေပ် တမၠာ (Ancient Egypt):''' ကောန် ဍုင် အဳဂျေပ် တအ် စကာ လဝ် ၜဳဗကေတ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ပရေင်ဗၞိက် ကု ဍုင် ပန် (Land of Punt) နူကဵု ၂၅၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (BCE) တေအ် ရ။ 
* '''ခေတ် ရဝ်မ ကေုာံ ဂရိတ် (Greco-Roman Period):''' ပ္ဍဲ ခေတ် အေန်ပါယာ ရဝ်မ၊ ၜဳဗကေတ် ဒှ် လတူ ဂၠံင် ပရေင်ဗၞိက် အဓိက သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ကပေါတ် အမၠံက် (Spices)၊ ယာတ် ပိုး၊ ကေုာံ မၞိက် နူကဵု ဍုင်အိန္ဒိယ (India) ကေုာံ ကြုက် (China) ဇရေင် ရးဥရောပ ရ။
* '''ခေတ် အေတ်သလာမ် (Islamic Era):''' ကြဴနူ သာသနာ အေတ်သလာမ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင်၊ ၜဳဗကေတ် ဂှ် ဒှ် ဂၠံင်တရဴ အဓိက သွက် မၞိဟ် မအာ ဘာသာ (Pilgrimage) ဇရေင် ဍုင် မက္ကာ (Mecca) ရ။&lt;ref name=&quot;edwards&quot;&gt;{{cite book |last=Edwards |first=F. J. |title=Climate and Oceanography |work=Red Sea |publisher=Pergamon Press |year=1987 |pages=45-68}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ အကာဲအရာ (Geography and Physical Features) ==
ၜဳဗကေတ် ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် ဂၠိင် တုဲ က္ဍန် ရ။ ဍေဟ် ပါ်ခြာ လဝ် တိုက်အာဖရိက (လပါ် ပလိုတ်) ကေုာံ တိုက်အာရှ (လပါ် ဗမံက်) ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယား အကာဲအရာ ပထဝဳ ၜဳဗကေတ် (Physical Characteristics)
|-
! လက္ခဏာ
! ၚုဟ်မး ကေုာံ တင်ဂၞင်
|-
| '''ဇမၞော် မျက်နှာပြင် (Surface area)''' || ၜိုတ် ၄၃၈,၀၀၀ စတုရန်း ကဳလဝ်မဳတာ (၁၆၉,၁၀၀ စတုရန်း မိုင်)
|-
| '''ဇမၠိင် (Length)''' || ၜိုတ် ၂,၂၅၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၁,၃၉၈ မိုင်)
|-
| '''အနာံ ဇၞော် အိုတ် (Maximum width)''' || ၃၅၅ ကဳလဝ်မဳတာ (၂၂၀ မိုင်)
|-
| '''ဇမျိုဟ် လဒေါဝ် (Average depth)''' || ၄၉၀ မဳတာ (၁,၆၀၈ ပေ)
|-
| '''ဇမျိုဟ် အိုတ် (Maximum depth)''' || ၃,၀၄၀ မဳတာ (၉,၉၇၀ ပေ) ပ္ဍဲ ဒေသ Suakin Trough
|-
| '''ဍာ်ဖၞုင် (Salinity)''' || ၃၆ - ၃၈ ppt (သၠုင် နူ ဍာ် သမုဒ္ဒရာ ဓမ္မတာ မနွံ ၃၅ ppt)
|}

== ၄။ ဘူမိဗေဒ ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် တိ (Geology and Plate Tectonics) ==
ၜဳဗကေတ် ဝွံ ဟွံသေင် ၜဳ ဓမ္မတာ၊ ဍေဟ် ဒှ် '''သမုဒ္ဒရာ အဝဲဍောတ်''' မတၟိ (Young ocean basin) မကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ ပရေင်ချဳဓရာင် လွှာတိ (Tectonic plates) ရ။

* '''ၜဳ မပြး ဇၞော် (Rifting):''' ၜဳဗကေတ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ပါ်ခြာ အကြာ လွှာတိ အာဖရိက (African Plate) ကေုာံ လွှာတိ အာရေဗဳယျာ (Arabian Plate) ရ။ လွှာတိ ၜါ ဏအ် စ ပါ်ခြာ လဝ် နူကဵု ၜိုတ် ၃၀ ပြကောဋိ သၞာံ (Oligocene epoch) တေအ် ရ။
* '''ပရေင်ချဳဓရာင် ခေတ်လၟုဟ်:''' စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်၊ ၜဳဗကေတ် ဆက် ပြး ဇၞော် တိတ် ဒၟံင် ၜိုတ် ၁-၂ သေန်တဳမဳတာ ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ ရ။ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ပြကောဋိ သၞာံ ဂတ မ္ဂး ၜဳဗကေတ် ဏအ် ပြံင်လှာဲ ဒှ် အာ သမုဒ္ဒရာ ဇၞော် မွဲ မာန် ရောင် တၠပညာ ဘူမိဗေဒ တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ရ။

== ၅။ ရာသဳဥတု ကေုာံ အကာဲအရာ ဍာ် (Climate and Oceanography) ==
ၜဳဗကေတ် ဝွံ ဒှ် ၜဳ မကတဴ အိုတ် ကေုာံ ဖၞုင် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

* '''ရာသဳဥတု:''' ရာသဳဥတု လတူ ၜဳ ဝွံ ဒှ် ရာသဳ ကန္တရ (Desert climate) မကတဴ ဗွဲမလောန် ရ။ ဓါတ်ဂမ္တဴ လတူ ဍာ် (Surface water temperature) နွံ ၜိုတ် ၂၆-၃၀ °C (၇၉-၈၆ °F) ပ္ဍဲ ဥတု ကတဴ ရ။
* '''ဍာ်ဖၞုင် သၠုင် (High Salinity):''' ဟိုတ်နူကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင် မပကဵု ညံင် ဍာ် ဂွံ ဇြောတ် ကှ် အာ (High evaporation) ကေုာံ ဟွံမဲ ကု ကြုင် ဇၞော် ဇၞော် မဇွောဝ် လုပ် စုတ် ဍာ် သန့်ရှင်း (Lack of river inflow) တုဲ ဍာ်ဖၞုင် ပ္ဍဲ ၜဳဗကေတ် နွံ သၠုင် ဗွဲမလောန် ၜိုတ် ၃၆ စဵုကဵု ၃၈ ppt ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် သတ္တဝါ ဍာ် တအ် ဒး ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် ခန္ဓာ (Adaptation) သွက်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ ရ။&lt;ref name=&quot;head&quot;&gt;{{cite book |last=Head |first=S. M. |title=Corals and Coral Reefs of the Red Sea |publisher=Pergamon Press |year=1987 |pages=128-150}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ဂေဟစနစ် (Biology and Ecosystem) ==
ၜဳဗကေတ် ဝွံ ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူကဵု သန္ထာန် တၟအ်သၞေက် (Coral reefs) မနွံ ဇမ္မောဝ် ကေုာံ သတ္တဝါ ဍာ် မဂၠိုင်ကဵု ဂကူ ရ။

* '''တၟအ်သၞေက် (Coral Reefs):''' လပါ် ဇိုင် ၜဳဗကေတ် ၜါ လပါ် ဂှ် နွံကဵု လွှာ တၟအ်သၞေက် (Fringing reefs) ဇမၠိင် ၜိုတ် ၂,၀၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ ပြင်င် မနွံ အာယုက် ၜိုတ် ၅,၀၀၀ စဵုကဵု ၇,၀၀၀ သၞာံ ရ။ တၟအ်သၞေက် ဏအ် မာန် ဒုင် ပရေင်ကတဴ ဍာ် ဂွံ ဂၠိုင် နူ တၟအ်သၞေက် ပ္ဍဲ ဒေသ တၞဟ် ရ။
* '''ဇဳဝ နာနာ (Biodiversity):''' ပ္ဍဲ ၜဳဏအ် နွံ က ၜိုတ် ၁,၂၀၀ ဂကူ (ပ္ဍဲ ဂှ် ၁၀% ဂှ် ဂၠာဲ ဆဵု ပ္ဍဲ ၜဳ ဏအ် မွဲ ဓဝ် - Endemic species)၊ ဂကူ တၟအ်သၞေက် မကြံင် ကေုာံ မဍိုန် (Hard and soft corals) ၂၀၀ ပြင်င်၊ ကေုာံ သတ္တဝါ ဍာ် တၞဟ် တအ် ဥပမာ လိပ် ဍာ် (Sea turtles)၊ ဒဝ်ဖေန် (Dolphins) ကေုာံ က နေဝ် (Sharks) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;cousteau&quot;&gt;{{cite book |last=Cousteau |first=J.-Y. |title=Life and Death in a Coral Sea |publisher=Cassell |year=1971 |pages=45-80}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ လဒက်ပတန် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဍုင် ဆက်စပ် (Political Landscape and Bordering Countries) ==
ၜဳဗကေတ် ဝွံ ခြာ လဝ် ဍုင် အဓိက ၆ ဍုင် ပ္ဍဲကဵု လပါ် အာဖရိက ကေုာံ အာရှ ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဍုင် မဆက်စပ် ဇိုင် ၜဳဗကေတ်
|-
! လပါ် ပထဝဳ
! ဍုင် (Country)
! ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဆိပ် အဓိက
|-
| လပါ် ဗမံက် (အာရှ) || '''သဲုဒဳ အာရေဗဳယျာ''' (Saudi Arabia) || ဂျေတ်ဒါ (Jeddah)
|-
| လပါ် ဗမံက် (အာရှ) || '''ယဳမေန်''' (Yemen) || အေဒေန် (Aden - ကြပ်)
|-
| လပါ် ပလိုတ် (အာဖရိက) || '''အဳဂျေပ်''' (Egypt) || ဟာဂါဒါ (Hurghada)
|-
| လပါ် ပလိုတ် (အာဖရိက) || '''သုဒါန်''' (Sudan) || ပေါတ် သုဒါန် (Port Sudan)
|-
| လပါ် ပလိုတ် (အာဖရိက) || '''အဳရဳထရဳယျာ''' (Eritrea) || မာတ်သာဝါ (Massawa)
|-
| လပါ် သၠုင်ကျာ (အာဖရိက) || '''ဂျဳဘူတဳ''' (Djibouti) || ဂျဳဘူတဳ ဍုင် (Djibouti City)
|}

ပါဲနူ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ ခလံက်ၜဳ အာကာဗာ ဂှ် ဍုင် '''အေဿရေဝ်''' (Israel - Eilat) ကေုာံ '''ဂျဝ်ဒါန်''' (Jordan - Aqaba) တအ် လေဝ် နွံ ပယျဵု ဆက်စပ် ညိည ကု ၜဳဗကေတ် ကီု ရ။

== ၈။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သယံဇာတ (Economy and Resources) ==
ၜဳဗကေတ် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သွက် ဍုင် မဆက်စပ် တအ် ရ။

* '''ကၠေင်ရေနံ ကေုာံ ဂျာတ် (Oil and Gas):''' ၜဳဗကေတ် နွံကဵု သယံဇာတ ကၠေင်ရေနံ ကေုာံ ဂျာတ် သဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင် လပါ် သၟဝ် တိ ဍာ်။ ဍုင် အဳဂျေပ် ကေုာံ သဲုဒဳ အာရေဗဳယျာ တအ် စကာ နဲကဲ ခါဲ ကၠေင် ပ္ဍဲ ၜဳ (Offshore drilling) သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ရ။
* '''ပရေင်အာတရဴ ကေုာံ ဗဗဵု (Tourism):''' ဍုင် အဳဂျေပ် (ဥပမာ Sharm El Sheikh ကေုာံ Hurghada) တအ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန် သွက် ပရေင်အာတရဴ ကေုာံ လ္ၚတ် ဍာ် (Scuba diving) ရ။ ကောန်ဍုင်သ္အာင် ပြကောဋိ တၠ ကၠုင် လ္ၚတ် သန္ထာန် တၟအ်သၞေက် ပ္ဍဲ ဇၟာပ် သၞာံ ရ。
* '''ပရေင်ဖန်ဍာ် သန့်ရှင်း (Desalination):''' ဟိုတ်နူ ဍာ် သန့်ရှင်း ဟွံမဲ ပ္ဍဲ ဒေသ ကန္တရ တုဲ၊ ဍုင် မပ္တံကဵု သဲုဒဳ အာရေဗဳယျာ တအ် ဒက်ပတန် ရုင်စက် ပြံင်လှာဲ ဍာ် ၜဳဖၞုင် ညံင် ဂွံ ဒှ် ဍာ် သုင် (Desalination plants) ရ။&lt;ref name=&quot;braithwaite&quot;&gt;{{cite journal |last=Braithwaite |first=C. J. R. |title=Patterns of accretion of reefs in the Sudanese Red Sea |url=https://archive.org/details/marine-geology_1982-04_46_3-4/page/297 |journal=Marine Geology |volume=46 |issue=3-4 |pages=297-325 |year=1982}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ကမၠောန် အာတရဴ ကေုာံ တြင်ဍာ် သူးအက် (Navigation and Suez Canal) ==
ၜဳဗကေတ် ဝွံ ဒှ် ဂၠံင်တရဴ ပရေင်ဗၞိက် က္ၜင် ဍာ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

* '''တြင်ဍာ် သူးအက် (Suez Canal):''' ပံက် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၉ တုဲ၊ တြင်ဍာ် ဏအ် ဆက်စပ် လဝ် ၜဳဗကေတ် ကဵု ၜဳ လဒေါဝ် တိ (Mediterranean Sea) ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် က္ၜင် တအ် ဟွံဒး ဗဂေတ် အာ တိုက်အာဖရိက တုဲ ဖအောန် ထောအ် အခိင် အာတရဴ နူ အာရှ ဇရေင် ရးဥရောပ ဗွဲမဇၞော် ရ။ လၟိဟ် က္ၜင် ဗၞိက် ဂၠးတိ ၁၂% ဂှ် ဖြတ် အာ လတူ ၜဳ ဏအ် ရ။
* '''ၚံက်ၜဳ ဗာပ် အေလ် မာန်ဒေပ် (Bab-el-Mandeb):''' ပ္ဍဲ လပါ် သၠုင်ကျာ ဂှ် ၜဳဏအ် က္ဍန် အာ စဵုကဵု ၂၆ ကဳလဝ်မဳတာ (၁၆ မိုင်) သၟး ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒၞာဲ မကိစ္စဇၞော် သွက် ဂီုကၠီု (Chokepoint) သွက် ပရေင်ဗၞိက် ကၠေင်ရေနံ ကေုာံ ကပေါတ် ဂၠးတိ ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Trends) ==
ၜဳဗကေတ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ၜဳ မွဲ သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒြဟတ် ရိုဟ်ကၞက် သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂေဟစနစ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ အနာဂတ် ဝွံ ၜဳဏအ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု ပြသၞာ နာနာ သာ် ရ -

* '''ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ ပွဳပွူ (Environmental Threats):''' ပရေင်ကတဴ ဂၠးတိ (Global warming)၊ ပရေင်ကၠိခ္ဍက် နူ က္ၜင် ကၠေင်၊ ကေုာံ ပရေင်တက် က မလောန် က္ဍင် (Overfishing) တအ် ပကဵု ညံင် သန္ထာန် တၟအ်သၞေက် ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ ပ္ဍဲ ၜဳဗကေတ် ဒး လီုလာ် အာ မာန် ရ။
* '''ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Geopolitical Tensions):''' ပရေင်ဟွံညိင်ဝတ် ပ္ဍဲ ယဳမေန် (ဥပမာ - ပရေင်ပန် ဖြတ် က္ၜင် ဗၞိက် နကဵု ဒပ် ဟူသဳ Houthi) တအ် ပကဵု ညံင် ပရေင်ဗၞိက် က္ၜင် အလုံ ဂၠးတိ ဂွံ ကတဵုဒှ် ပြသၞာ ကေုာံ ၚုဟ်မး သၠုင် တိုန် ရ။ 

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ပရေင်မင်မဲ ၜဳဗကေတ် ဝွံ တန်တဴ လတူ ပရေင်ပံင်ကောံ ကမၠောန် အကြာ ဍုင် ဆက်စပ် တအ် ကေုာံ ပရေင်ကူညီ နူ ဂကောံ ဂၠးတိ တအ် ဍာံဍာံပြပြ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သမုဒ္ဒရာ အိန္ဒိယ]] (Indian Ocean)
* [[တြင်ဍာ် သူးအက်]] (Suez Canal)
* [[သန္ထာန် တၟအ်သၞေက်]] (Coral Reefs)
* [[ခလံက်ၜဳ အေဒေန်]] (Gulf of Aden)
* [[လွှာတိ]] (Tectonic plates)

{{Navbox
| name = Marginal seas of the Indian Ocean
| title = ၜဳ ကေုာံ ခလံက်ၜဳ အဓိက ပ္ဍဲ သမုဒ္ဒရာ အိန္ဒိယ (Marginal Seas of the Indian Ocean)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လပါ် ပလိုတ် (Western)
| list1 =
* [[ၜဳဗကေတ်]] (Red Sea)
* [[ၜဳ အာရပ်]] (Arabian Sea)
* [[ခလံက်ၜဳ အေဒေန်]] (Gulf of Aden)
* [[ခလံက်ၜဳ အာမန်]] (Gulf of Oman)
* [[ခလံက်ၜဳ ပါသျှာ]] (Persian Gulf)
| group2 = လပါ် ဗမံက် ကေုာံ သၠုင်ကျာ
| list2 =
* [[ၜဳ ကပ္ပလဳ]] (Andaman Sea)
* [[ခလံက်ၜဳ ဗေင်္ဂါလ]] (Bay of Bengal)
* [[ၜဳ ဂျာဗာ]] (Java Sea)
* [[ၜဳ တဳမော]] (Timor Sea)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်
| list3 =
* [[တြင်ဍာ် သူးအက်]] (Suez Canal)
* [[တိုက်အာဖရိက]] (Africa)
* [[တိုက်အာရှ]] (Asia)
}}

[[Category:ၜဳဗကေတ်]]
[[Category:ၜဳဂမၠိုင်]]
[[Category:သမုဒ္ဒရာ အိန္ဒိယ]]
[[Category:ပထဝဳ အာဖရိက]]
[[Category:ပထဝဳ အာရှ]]</text>
      <sha1>67xoomxy3tu18dphx3bk2q0bll12zk0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သမဂ္ဂ အာဖရိက</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11991</id>
    <revision>
      <id>57717</id>
      <parentid>57617</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T20:12:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261008sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24567" sha1="oeiiikyxrowzi6av6s9haq3z0kxc077" xml:space="preserve">'''သမဂ္ဂ အာဖရိက''' (အၚ်္ဂလိက်: ''African Union - AU'', ပြင်သေတ်: ''Union africaine - UA'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကောံ သမဂ္ဂ ဍုင်ဂမၠိုင် အလုံ တိုက်အာဖရိက မွဲ မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဍုင် ကောန်ဂကောံ (Member states) ၅၅ ဍုင် ရ။ သမဂ္ဂ ဏအ် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၉ ဂျူလာင် ၂၀ဝ၂ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဒါဗာန် (Durban)၊ ဍုင်အာဖရိကသၠုင်ကျာ သွက်ဂွံ စၞး ဒၞာဲ ဂကောံ တြေံ မကော်စ '''[[ဂကောံ ညဳသၟဟ် အာဖရိက]]''' (Organisation of African Unity - OAU) မဒက်ပတန် လဝ် နူကဵု သၞာံ ၁၉၆၃ တေအ် ရ။ ဌာန်ဂဥုပ် အဓိက သွက် သမဂ္ဂ အာဖရိက ဝွံ နွံ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် အဒစ် အာဗာဗာ (Addis Ababa)၊ ဍုင်အဳသဳယဝ်ပဳယျာ (Ethiopia) ရ။&lt;ref name=&quot;makinda&quot;&gt;{{cite book |last=Makinda |first=S. M. |author2=Okumu, F. W. |title=The African Union: Challenges of globalization, security, and governance |publisher=Routledge |year=2007 |pages=11-25}}&lt;/ref&gt;

တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် သမဂ္ဂ အာဖရိက ဝွံ ဂှ် ဒှ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ပရေင်ညဳသၟဟ် ကေုာံ ပရေင်မဟာမိတ် အကြာ ဍုင် ပ္ဍဲ အာဖရိက၊ ပရေင်မင်မဲ ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဂီုကၠီု၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သမဂ္ဂ အာဖရိက နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပြသၞာ အနာဂတ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:African Union Member States.svg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဍုင် ကောန်ဂကောံ သမဂ္ဂ အာဖရိက (African Union) သီုဖအိုတ် ၅၅ ဍုင် လတူ တိုက် အာဖရိက (အသာ် သၚေက်)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;သမဂ္ဂ အာဖရိက&quot; (African Union) ဝွံ ဒှ် အေန်သတဳကျူရှေန် အုပ်ဓုပ် အလုံ တိုက်အာဖရိက ဇၞော် အိုတ် မွဲ မစၞး ဍုင် ၅၅ ဍုင် ကေုာံ လၟိဟ် မၞိဟ် ၁.၄ ပြကောဋိ ကိုဋ် ပြင်င် ရ။ 

သမဂ္ဂ ဏအ် ဝွံ နွံကဵု အရေဝ်ဘာသာ ရုံး (Official languages) ဂၠိုင်ကဵု ဂကူ မပ္တံကဵု အာရပ် (Arabic)၊ အင်္ဂလိက် (English)၊ ပြင်သေတ် (French)၊ ပဝ်တူဂြဳ (Portuguese)၊ သွာဟဳလဳ (Swahili) ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ အာဖရိက တၞဟ်တၞဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ နကဵု ဥပဒေသဇိုင် လဒက်ပတန် (Constitutive Act)၊ သမဂ္ဂ ဝွံ ဖန်ဇန် လဝ် သွက်ဂွံ ပကဵု ညံင် ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အာဖရိက ဂွံ ပံင်ကောံ ကၠောန် ကမၠောန် ရေင်သကအ် ညံင်ရဴ [[သမဂ္ဂ ဥရောပ]] (European Union) ကီု ရ။ ၜိုန်ရ သမဂ္ဂ ဏအ် ဟွံစိုပ် ကဆံင် အလဵုအသဳ မွဲဓဝ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက သွက် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲ တိုက်အာဖရိက ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဒက်ပတန် (History and Foundation) ==
ဝင် သမဂ္ဂ အာဖရိက ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု လညာတ် '''ဝါဒ အာဖရိက မွဲ''' (Pan-Africanism) မဒှ် လညာတ် မမိက်ဂွံ ပံင်ကောံ ဂကူ အာဖရိက သီုဖအိုတ် ရ။

* '''ဂကောံ ညဳသၟဟ် အာဖရိက (OAU - ၁၉၆၃):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၃ ဂှ်၊ ဍုင် အာဖရိက ၃၂ ဍုင် မကလိဂွံ သၠးပွး တၟိတၟိ တအ် ဒက်ပတန် လဝ် OAU ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက OAU ဂှ် သွက်ဂွံ ဗတိုက် သၞောတ် ကဝ်လဝ်နဳ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ခြာ အသာ်စၞာံ (Apartheid) ရ။
* '''လိက်လလောင်တြး သာတေ (Sirte Declaration - ၁၉၉၉):''' ကာလ သၞောတ် ကဝ်လဝ်နဳ အိုတ် အာ ဂှ်၊ OAU ဒး ဆဵုဂဗ ကု ပြသၞာ တၟိ မပ္တံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပေါဲဗတိုက် အပ္ဍဲဍုင် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၉၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင်လဳဗျာ (Libya) မူအာမာ ကဒါဖဳ (Muammar Gaddafi) ကော် ဘိက် ပေါဲသဳကၠဳ ပ္ဍဲ ဍုင် သာတေ (Sirte) တုဲ ညးတအ် တုပ်စိုတ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် သမဂ္ဂ အာဖရိက (AU) မနွံ အာဏာ ဇၞော် နူ OAU ရ။
* '''ပရေင်လလောင်တြး တရားဝင် (၂၀၀၂):''' ပ္ဍဲ ၉ ဂျူလာင် ၂၀၀၂ ဂှ်၊ သမဂ္ဂ အာဖရိက (AU) စ လလောင်တြး ကမၠောန် တရားဝင် ပ္ဍဲ ဍုင် အာဖရိကသၠုင်ကျာ နကဵု သမ္မတ တာဗဝ် မဗေကဳ (Thabo Mbeki) မဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ ပထမအိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;murithi&quot;&gt;{{cite book |last=Murithi |first=T. |title=The African Union: Pan-Africanism, Peacebuilding and Development |publisher=Ashgate |year=2005 |pages=25-40}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ လညာတ် သဳအိုရဳ (Objectives and Principles) ==
အတိုင် ဥပဒေသဇိုင် (Constitutive Act) သမဂ္ဂ အာဖရိက၊ တင်ရန်တၟအ် အဓိက ဂမၠိုင် ဂှ် -

# သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ညဳသၟဟ် ကေုာံ ပရေင်မဟာမိတ် အကြာ ဍုင် အာဖရိက ကေုာံ ကောန်ဂကူ အာဖရိက ဂမၠိုင်။
# သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အဝဵုအာဏာ ပိုင်ပြဳ (Sovereignty)၊ တိဍာ် ကေုာံ ပရေင်သၠးပွး ဍုင် ကောန်ဂကောံ တအ်။
# သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ဂီုကၠီု၊ ကေုာံ တည်ငြိမ်မှု (Stability) ပ္ဍဲ တိုက်အာဖရိက။
# သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democratic principles)၊ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ်၊ ကေုာံ အုပ်ဓုပ် နကဵု သၞောဝ် (Rule of law)။
# သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မတန်တဴ ကေုာံ ပံင်ကောံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလုံ တိုက် (Economic integration)။

== ၄။ လဒက်ပတန် ကေုာံ အေန်သတဳကျူရှေန်ဂမၠိုင် (Structure and Institutions) ==
သမဂ္ဂ အာဖရိက ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု အေန်သတဳကျူရှေန် အဓိက ဂၠိုင်ကဵု သာ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကေုာံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး လဒက်ပတန် အေန်သတဳကျူရှေန် အဓိက ပ္ဍဲ သမဂ္ဂ အာဖရိက
|-
! ယၟု အေန်သတဳကျူရှေန်
! လဒက်ပတန် ကေုာံ တာလျိုင်
! ဒၞာဲ ဌာန်ဂဥုပ်
|-
| '''ကောံဓရီု ဇၞော် သမဂ္ဂ (Assembly of the AU)'''
| ဂကောံ မနွံ အာဏာ ဇၞော် အိုတ်။ ပါလုပ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် (Heads of State) ၅၅ ဍုင်။ ကောံဓရီု မွဲ သၞာံ မွဲ ဝါ။
| အဒစ် အာဗာဗာ
|-
| '''ကံင်သဳ အုပ်ဓုပ် (Executive Council)'''
| ပါလုပ် ဝန်ဇၞော် ပရေင်ဍုင်သ္အာင် နူ ဍုင် ကောန်ဂကောံ တအ်။ ပြင်ဆင် လိက် သွက် ကောံဓရီု ဇၞော်။
| အဒစ် အာဗာဗာ
|-
| '''ကမ္မရှေန် သမဂ္ဂ (AU Commission)'''
| ရုင် ကမၠောန် အုပ်ဓုပ် လၟိုန် တ္ၚဲ (Secretariat)။ ဥက္ကဋ္ဌ ကမ္မရှေန် ဒှ် မၞိဟ် အဓိက ရ။
| အဒစ် အာဗာဗာ
|-
| '''ပါလဳမာန် ပန်-အာဖရိက (Pan-African Parliament)'''
| အေန်သတဳကျူရှေန် ပတန် သၞောဝ်။ လၟုဟ် နွံ ဆ အာဏာ ကဵု ကသပ် (Advisory powers) သၟး ဏီ။
| မဳဒရန်း (Midrand)၊ အာဖရိကသၠုင်ကျာ
|-
| '''ကံင်သဳ ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဂီုကၠီု (Peace and Security Council)'''
| ဂကောံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သွက် ဂီုကၠီု (တုပ် ကု UNSC)။ မာန် ပလံင် ဒပ်ပၞာန် ၜိုဟ်သြိုဟ်။
| အဒစ် အာဗာဗာ
|}

== ၅။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ ၜိုဟ်သြိုဟ် (Politics and Peacekeeping) ==
တၞဟ်ခြာ နူ OAU (မဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ ပြသၞာ အပ္ဍဲဍုင်)၊ AU ဝွံ နွံ အခေါင် သွက်ဂွံ '''လုပ် ပါလုပ် (Right to intervene)''' ပ္ဍဲ ဍုင် ကောန်ဂကောံ ယဝ်ရ ကတဵုဒှ် ဒုဟ် ဂစိုတ် ပလီု ဂကူ (Genocide)၊ ပရေင်ပလီု အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဇၞော်ဇၞော်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်သီအဝဵု ပၞာန် (Coup d'état) ရ။

* '''ဒပ် မင်မဲ ၜိုဟ်သြိုဟ်:''' AU လလောင်တြး လဝ် ပရေင်ပလံင် ဒပ်ပၞာန် သွက်ဂွံ မင်မဲ ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peacekeeping missions) ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ဍုင်ဗူရွန်ဒဳ (AMIB)၊ သုဒါန် (AMIS ပ္ဍဲ ဒါဖူ)၊ ကေုာံ သဝ်မာလဳယျာ (AMISOM/ATMIS) သွက်ဂွံ ဗတိုက် ကဵု ဂကောံ အကြမ်းဖက် Al-Shabaab ရ။
* '''ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်သီအဝဵု:''' သမဂ္ဂ ဝွံ နွံ မူဝါဒ တင်းကျပ် လတူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အလဵုအသဳ နကဵု လွဟ် ရ။ ယဝ်ရ ဒပ်ပၞာန် သီ အဝဵု မ္ဂး၊ AU ကၟာတ်လဒဵု (Suspend) အခေါင် ကောန်ဂကောံ ဍုင် ဂှ် ယာယဳ ရ (ဥပမာ - ဍုင်မာလဳ၊ သုဒါန်၊ နဳဂျာ၊ ဘူကဳနာ ဖာသဝ် တအ် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု လဝ်)။&lt;ref name=&quot;badejo&quot;&gt;{{cite book |last=Badejo |first=D. L. |title=The African Union: Global Security in the 21st Century |publisher=Chelsea House |year=2008 |pages=55-70}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဗၞိက် သၠးပွး (Economy and Free Trade) ==
ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ သမဂ္ဂ အာဖရိက ကလိဂွံ ပရေင်အံင်ဇၞး ဇၞော် အိုတ် မွဲ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဒက်ပတန် '''ဒေသ ဗၞိက် သၠးပွး တိုက်အာဖရိက''' (African Continental Free Trade Area - AfCFTA) ရ။

* '''AfCFTA:''' ပရေင်တုပ်စိုတ် ဏအ် စတင် ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁ တုဲ ဍေဟ် ဒှ် ဒေသ ဗၞိက် သၠးပွး ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (နကဵု လၟိဟ် ဍုင် ပါလုပ်) ရ။ တင်ရန်တၟအ် ဍေဟ် ဂှ် သွက်ဂွံ ပလီု ထောအ် အခေါန် (Tariffs) အကြာ ဍုင် အာဖရိက တအ် ၉၀% တုဲ ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ပရေင်ဗၞိက် အပ္ဍဲ တိုက် (Intra-African trade) ရ။
* '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သဇိုင် (Agenda 2063):''' သမဂ္ဂ ဖျေဟ် လဝ် ကသပ် မဟာဗျူဟာ ၅၀ သၞာံ (Agenda 2063) သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်သြိုင်ခၞံ သဇိုင် (Infrastructure) မပ္တံကဵု ဂၠံင် ကွဳပၟတ်၊ ပလံင် ဍာ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်သွယ်ရေး လတူ တိုက်အာဖရိက ရ။

== ၇။ ပရေင်ယေန်သၞာင်၊ မၞိဟ် ကေုာံ အခေါင်အရာ (Culture, Society, and Human Rights) ==
သမဂ္ဂ အာဖရိက အာရီုစွံ လတူ ပရေင်မင်မဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော် ရ။

* '''ရုင်ဗစာ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် (African Court on Human and Peoples' Rights):''' ဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၆ ပ္ဍဲ ဍုင် အာရှာ (Arusha)၊ ဍုင်တာန်ဇြာနဳယျာ (Tanzania) သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လတူ ပရေင်ပလီု အခေါင်အရာ မၞိဟ် ရ။
* '''ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ရောဂါ:''' AU ဒက်ပတန် လဝ် ဌာန ဇၞော် (Africa CDC) သွက်ဂွံ ကာကွယ် ကေုာံ တဝ်စၞေဟ် ကု ယဲ ကၠောအ် (Epidemics) မပ္တံကဵု ယဲ အဳဗဝ်လာ (Ebola) ကေုာံ ခဝ်ဗစ်-၁၉ (COVID-19) ရ။ Africa CDC ဏအ် ဝွံ ကလိဂွံ ထိုင်သး ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ အခိင် ကပ် ယဲ ခဝ်ဗစ်-၁၉ ရ။

== ၈။ ပရေင်ဆက်ဆံ ဍုင်သ္အာင် ကေုာံ အခန်းကဏ္ဍ ဂၠးတိ (Foreign Relations and Global Role) ==
သမဂ္ဂ အာဖရိက ဝွံ ဒှ် ရမ္သာင် ဇၞော် အိုတ် သွက် တိုက်အာဖရိက ပ္ဍဲ စင် ဂၠးတိ ရ။

* '''G20 (ဂကောံ ၂၀):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၃၊ သမဂ္ဂ အာဖရိက ဂွံ ဒုင် တုပ်စိုတ် ညံင် ဂွံ ပါလုပ် နဒဒှ် ကောန်ဂကောံ တရားဝင် (Permanent member) ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ G20 ရ။ ဏအ်ဂှ် ထ္ၜး ဒဒှ်ရ အာဖရိက နွံ သြဇာ ဇၞော် တိုန် ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ရ။
* '''ကုလသမဂ္ဂ (UN):''' AU တအ် အာတ်မိက် ဒၟံင် ညံင် ဍုင် အာဖရိက (အောန်အိုတ် ၜါ ဍုင်) ဂွံ ဂွံ ဒၞာဲ တရားဝင် (Permanent seat) ပ္ဍဲ ကံင်သဳ ဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ (UN Security Council) နကဵု လိက်လလောင်တြး အဳဇြူဝဳနဳ (Ezulwini Consensus) ရ။&lt;ref name=&quot;tieku&quot;&gt;{{cite journal |last=Tieku |first=T. K. |title=Explaining the Clash and Accommodation of Interests of Major Powers in the Creation of the African Union |url=https://archive.org/details/sim_african-affairs_2004-04_103_411/page/249 |journal=African Affairs |volume=103 |issue=411 |pages=249-267 |year=2004}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပြသၞာ ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ်ဂမၠိုင် (Challenges and Difficulties) ==
ၜိုန်ရ သမဂ္ဂ ဏအ် ကလိဂွံ ပရေင်အံင်ဇၞး ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု ပြသၞာ ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

* '''ပြသၞာ သြန်ဘဏ္ဍာ (Financial Dependency):''' AU ဝွံ ဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ သြန် ထံက်ပင် နူ ဍုင်သ္အာင် (ဥပမာ သမဂ္ဂ ဥရောပ ကေုာံ ဍုင်ကြုက်) ဗွဲမလောန် ရ။ ဍုင် ကောန်ဂကောံ ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံမာန် ပတိတ် သြန် လစွံ (Dues) ဍာံဍာံပြပြ ရ။
* '''ပရေင်ဟွံညိင်ဝတ် ကေုာံ ပေါဲဗတိုက် (Instability and Conflicts):''' ပရေင်သီအဝဵု ပၞာန် မကတဵုဒှ် ဂၠိုင် ကၠုင် ပ္ဍဲ ဒေသ သာဟေလ် (Sahel) ကေုာံ ပေါဲဗတိုက် ပ္ဍဲ သုဒါန်၊ ကွန်ဂို (DRC) တအ် ဂှ် ဒှ် သက်သဳ ထ္ၜး ဒဒှ်ရ AU ဟွံမာန် ထိင်ဒဝ် ပရေင်ဂီုကၠီု အလုံစုံ ဏီ ရ။
* '''ပရေင်ကၠောန် ကမၠောန် (Implementation Gap):''' AU ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကေုာံ သၞောဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ဍုင် ကောန်ဂကောံ တအ် ဟွံဒ္ဂေတ် ဗက် (Lack of enforcement capability) ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော် မွဲ ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
သမဂ္ဂ အာဖရိက ဝွံ ဒှ် အေန်သတဳကျူရှေန် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် အနာဂတ် တိုက်အာဖရိက ရ။ ပ္ဍဲ ပွိုင် ၜါ စှ်ော သၞာံ မလောန် မာ ဂှ်၊ AU မာန် ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ ကေုာံ ရမ္သာင် မွဲ ပ္ဍဲ စင် ဂၠးတိ ရ။ 

သွက် အနာဂတ် ဂှ်၊ အံင်ဇၞး AU ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ဒဒှ်ရ ညးတအ် မာန် ဖန်ဇန် ညံင် AfCFTA ဂွံ အံင်ဇၞး ဍာံဍာံပြပြ၊ မာန် ပသောင် ပြသၞာ အပ္ဍဲဍုင် နကဵု နဲကဲ ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ကေုာံ မာန် ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ညံင် ဂွံ သၠး နူကဵု ပရေင်ဒုင်သဇိုင် လတူ ဍုင်သ္အာင် ရောင်။ လညာတ် &quot;အာဖရိက မွဲ&quot; ဂှ် ဆက် တန်တဴ နဒဒှ် ပၟတ် သၞေဝ် မစၞောန် ဂၠံင် သွက် တိုက် ဏအ် လၟိုန် ရ။&lt;ref name=&quot;williams&quot;&gt;{{cite book |last=Williams |first=P. D. |title=The African Union's Conflict Management Capabilities |publisher=Council on Foreign Relations |year=2011 |pages=15-30}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[တိုက်အာဖရိက]] (Africa)
* [[ဂကောံ ညဳသၟဟ် အာဖရိက]] (Organisation of African Unity)
* [[ပရေင်ဗၞိက် သၠးပွး တိုက်အာဖရိက]] (AfCFTA)
* [[သမဂ္ဂ ဥရောပ]] (European Union)
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)

{{Navbox
| name = African Union topics
| title = ပရူပရာ ဆက်စပ် ကု သမဂ္ဂ အာဖရိက (African Union Topics)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = အေန်သတဳကျူရှေန် အဓိက
| list1 =
* [[ကောံဓရီု ဇၞော် သမဂ္ဂ အာဖရိက]] (Assembly)
* [[ကံင်သဳ အုပ်ဓုပ် သမဂ္ဂ အာဖရိက]] (Executive Council)
* [[ကမ္မရှေန် သမဂ္ဂ အာဖရိက]] (Commission)
* [[ပါလဳမာန် ပန်-အာဖရိက]] (Pan-African Parliament)
* [[ကံင်သဳ ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဂီုကၠီု]] (Peace and Security Council)
| group2 = လိက်တုပ်စိုတ် ကေုာံ ဥပဒေ
| list2 =
* [[ဥပဒေသဇိုင် သမဂ္ဂ အာဖရိက]] (Constitutive Act)
* [[လိက်လလောင်တြး သာတေ]] (Sirte Declaration)
* [[အစီအစဉ် ၂၀၆၃]] (Agenda 2063)
* [[ပရေင်ဗၞိက် သၠးပွး တိုက်အာဖရိက]] (AfCFTA)
| group3 = ဝင် ကေုာံ လညာတ်
| list3 =
* [[ဂကောံ ညဳသၟဟ် အာဖရိက]] (OAU)
* [[ဝါဒ အာဖရိက မွဲ]] (Pan-Africanism)
* [[တ္ၚဲ အာဖရိက]] (Africa Day)
| group4 = ဂကောံ ဒေသ (RECs)
| list4 =
* [[ECOWAS]]
* [[SADC]]
* [[EAC]]
* [[IGAD]]
}}

[[Category:သမဂ္ဂ အာဖရိက]]
[[Category:ဂကောံ အလုံဂၠးတိဂမၠိုင်]]
[[Category:တိုက် အာဖရိက]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>oeiiikyxrowzi6av6s9haq3z0kxc077</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အခေါင်မာဲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12016</id>
    <revision>
      <id>57720</id>
      <parentid>57653</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T20:22:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261008sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29743" sha1="dj16fve1yrcq6324gldixvfkepyesih" xml:space="preserve">'''အခေါင်မာဲ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Suffrage'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Franchise'', မြန်မာ: မဲပေးခွင့်) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခေါင်အရာ သွက်ဂွံ ကဵု မဲ (Right to vote) ပ္ဍဲကဵု ပေါဲရုဲစှ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံ ရုဲစှ် မၞိဟ်စၞး အလဵုအသဳ ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democracy) မ္ဂး၊ အခေါင်မာဲ ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက မွဲ သွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။ အရေဝ် မစကာ ဂၠိုင် သွက် &quot;အခေါင်မာဲ&quot; ပ္ဍဲ ဘာသာ အင်္ဂလိက် ဝွံ ဒှ် &quot;Suffrage&quot; တုဲ ဍေဟ် ကၠုင် နူကဵု မလိက် လာတ္တေန် &quot;suffragium&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် မဲ ဟွံသေင်မ္ဂး အခေါင် ကဵု မဲ ရ။&lt;ref name=&quot;keyssar&quot;&gt;{{cite book |last=Keyssar |first=A. |title=The Right to Vote: The Contested History of Democracy in the United States |publisher=Basic Books |year=2000 |pages=15-25}}&lt;/ref&gt;

ဝင် အခေါင်မာဲ ဝွံ ဒှ် ဝင် ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တရားမျှတ ကေုာံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် အကြာ ဂကောံမၞိဟ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ တေအ်၊ အခေါင်မာဲ ဝွံ ဂွံ လဝ် ဆ မၞိဟ်တြုဟ် မနွံကဵု ဒြပ်ရတ် ဟွံသေင်မ္ဂး တၠတိ တအ် သၟး ရ။ လက္ကရဴ ဏအ်၊ နကဵု ပရေင်ချဳဓရာင် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ အခေါင်မာဲ ဝွံ ပြးဇး အာ ဇရေင် ညးမဒိုက်ဂတ်၊ မၞိဟ်ဗြဴ၊ ကေုာံ ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် တအ် စဵုကဵု မကလိဂွံ အခေါင်မာဲ ဂၠးတိ (Universal suffrage) ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အခေါင်မာဲ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူ အခေါင်မာဲ၊ ပရေင်တဝ်စၞေဟ်၊ ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Election_MG_3455.JPG|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ကဵု မဲ သွက် ပေါဲရုဲစှ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မစကာ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ။ ညးဍုင်ကွာန် တအ် စကာ အခေါင်မာဲ ညးတအ် သွက်ဂွံ ရုဲစှ် အလဵုအသဳ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
အခေါင်မာဲ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခေါင် မကဵု လဝ် သွက် ကောန်ဍုင် (Citizen) မွဲ ညံင် ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် နကဵု ပရေင်ရုဲစှ် ညးစၞး (Representatives) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ကဵု မဲ သွက် ပရေင်ဖျေဟ် သၞောဝ် (Referendum) ရ။ 

* '''အခေါင်မာဲ လပါ် ပတိုန် (Active Suffrage):''' ဒှ် အခေါင် သွက်ဂွံ ကဵု မဲ ဇရေင် မၞိဟ်စၞး အလဵုအသဳ ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အခေါင် အဓိက သွက် ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ရ။
* '''အခေါင်မာဲ လပါ် ဒုင် (Passive Suffrage):''' ဒှ် အခေါင် သွက်ဂွံ ဒုင် ရုဲစှ် နဒဒှ် မၞိဟ်စၞး (Right to stand for election)။ ဏအ်ဂှ် မလေပ် နွံကဵု တင်ကၟာတ်လဒဵု မဂၠိုင် နူ အခေါင် လပါ် ပတိုန် ရ (ဥပမာ - အာယုက် ဒး ဇၞော် ဂၠိုင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒး ဒှ် ကောန်ဍုင် ဇေတ်တ်)။

အခေါင်မာဲ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ အခေါင်အရာ သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် သီု တာလျိုင် ညးဍုင်ကွာန် (Civic duty) မွဲ သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် အနာဂတ် ဍုင် ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု သြသတြေလျာ (Australia) ကေုာံ ဘယ်လ်ဂျဳယောမ် (Belgium) တအ် မ္ဂး၊ ပရေင်ကဵု မဲ ဝွံ ဒှ် အရာ မဒး ကၠောန် ဟွံကၠောန် ဟွံဂွံ (Compulsory voting) ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ပရေင်ကဵု မဲ (History and Origins of Voting) ==
ဝင် အခေါင်မာဲ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ ရ။

* '''ဂရိတ် ကေုာံ ရဝ်မ တမၠာ (Ancient Greece and Rome):''' ပ္ဍဲ ဍုင် អាថေန် (Athens) ခေတ် ၆ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ၊ ညးတအ် စကာ လဝ် သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ တိုက်ရိုက် (Direct democracy)။ ဆဂး အခေါင်မာဲ ဝွံ ကလိဂွံ ဆ မၞိဟ်တြုဟ် မဒှ် ကောန်ဍုင် (Citizens) တအ် သၟး ရ။ ဍိက် (Slaves)၊ ညးဗြဴ ကေုာံ မၞိဟ် ဍုင်သ္အာင် တအ် ဟွံကလိဂွံ အခေါင်မာဲ ရ။ 
* '''ခေတ် လဒေါဝ် ကေုာံ အင်္ဂလာန် (Middle Ages and England):''' ပ္ဍဲ ရးဥရောပ၊ အခေါင်မာဲ ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်ပိုင်ပြဳ တိဍာ် (Property ownership) ရ။ ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန်၊ ကၠာ သၞာံ ၁၈၃၂ တေအ်၊ ဆ မၞိဟ် မနွံ တိဍာ် ကေုာံ ဒြပ်ရတ် ဇၞော် သၟး ဂွံ အခေါင် ရုဲစှ် မၞိဟ်စၞး ပါလဳမာန် ရ။
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲ ၁၈ ကေုာံ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ:''' ကြဴနူ ပေါဲပၠန်ဂတး အမေရိကာန် (American Revolution) ကေုာံ ပေါဲပၠန်ဂတး ပြင်သေတ် (French Revolution)၊ လညာတ် &quot;အခေါင်အရာ မၞိဟ် သီုဖအိုတ်&quot; (Rights of Man) ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် လိက်လလောင်တြး တအ် ဏအ် ဆက် ကၟာတ်လဒဵု လဝ် အခေါင် ညးဗြဴ ကေုာံ ညးမဒိုက်ဂတ် တအ် ဖိုဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;marshall&quot;&gt;{{cite book |last=Marshall |first=T. H. |title=Citizenship and Social Class |publisher=Cambridge University Press |year=1950 |pages=45-56}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အခေါင်မာဲ ဂၠးတိ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Universal Suffrage) ==
'''အခေါင်မာဲ ဂၠးတိ''' (Universal suffrage) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် မကဵု အခေါင်မာဲ ကု ညးဍုင်ကွာန် အာယုက် မပေင် သီုဖအိုတ်၊ မဟွံပါ်ခြာ လတူ ဓန (Wealth)၊ လိင် (Gender)၊ ဂကူ (Race)၊ ဘာသာ (Religion)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကဆံင် ပရေင်မၞိဟ် ရ။

* '''ပရေင်တဝ်စၞေဟ် သွက် အခေါင် သၟာကမၠောန်:''' ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ သၟာကမၠောန် တအ် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ (ဥပမာ ဂကောံ Chartist ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန်) အာတ်မိက် ညံင် ဂွံ ပလီု ထောအ် တင်ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ပိုင်ပြဳ ဒြပ်ရတ် ရ။ အစဳအဇန် ဏအ် အံင်ဇၞး ကၠုင် ဗွဲလၟေင်င် တုဲ မၞိဟ်တြုဟ် သီုဖအိုတ် ကလိဂွံ အခေါင်မာဲ (Universal male suffrage) ရ။
* '''ပရေင်လီုလာ် ပါ်ခြာ ဂကူ:''' ပ္ဍဲ အမေရိကာန်၊ ၜိုန်ရ စၟတ်သမ္တီ လဝ် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် မရနုက်ကဵု ၁၅ (15th Amendment) သွက်ဂွံ ကဵု အခေါင် ကု မၞိဟ် လမ္စံက် ကီုလေဝ်၊ လပါ် သၠုင်ကျာ စကာ သၞောတ် ကံက် အခေါန် မဲ (Poll taxes) ကေုာံ စၟတ် စမ် လိက် (Literacy tests) သွက်ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု ညးတအ် ရ။ စဵုကဵု စိုပ် သၞာံ ၁၉၆၅ နကဵု သၞောဝ် အခေါင်မာဲ (Voting Rights Act) ဟေင် ပရေင်ပါ်ခြာ ဏအ် အိုတ် အာ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး သၞာံ မစၟတ်သမ္တီ အခေါင်မာဲ ဂၠးတိ (Universal Suffrage) ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော်ဂမၠိုင်
|-
! ဍုင်
! သၞာံ စၟတ်သမ္တီ (အခေါင် မၞိဟ်တြုဟ် ကေုာံ မၞိဟ်ဗြဴ တုပ်သၟဟ်)
! တင်စၟတ်
|-
| [[နျူဇြဳလာန်]] (New Zealand)
| ၁၈၉၃
| ဒှ် ဍုင် ပထမအိုတ် မကဵု အခေါင်မာဲ ကု ညးဗြဴ သီုဖအိုတ်။
|-
| [[ဖိန်လာန်]] (Finland)
| ၁၉၀၆
| ဒှ် ဍုင် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ မကဵု အခေါင်မာဲ ကေုာံ အခေါင် လုပ် ရုဲစှ်။
|-
| [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (United States)
| ၁၉၂၀ (သွက် ညးဗြဴ) / ၁၉၆၅ (သွက် ဂကူ သီုဖအိုတ်)
| စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ် ၁၉th Amendment သွက် ညးဗြဴ။
|-
| [[ဍုင်အိန္ဒိယ]] (India)
| ၁၉၅၀
| ကဵု အခေါင်မာဲ ဂၠးတိ တိုက်ရိုက် ကြဴနူ ကလိဂွံ သၠးပွး။
|-
| [[အာဖရိကသၠုင်ကျာ]] (South Africa)
| ၁၉၉၄
| အခေါင်မာဲ ဂၠးတိ အလုံ ဍုင် ကြဴနူ အိုတ် သၞောတ် အပါတိုက် (Apartheid)။
|}

== ၄။ ပရေင်ချဳဓရာင် အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ (Women's Suffrage Movement) ==
'''အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ''' (Women's suffrage) ဝွံ ဒှ် လၟေင် ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင် ခေတ်တၟိ ရ။ ကၠာ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ တေအ်၊ ညးဗြဴ တအ် ဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် မၞိဟ် မဟွံမဲ ကု အဝဵု သွက်ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။

* '''ဂကောံ တဝ်စၞေဟ်ဂမၠိုင် (Suffragettes):''' ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန် ကေုာံ အမေရိကာန်၊ ညးဗြဴ တအ် ဒက်ပတန် ဂကောံ မပ္တံကဵု WSPU (Women's Social and Political Union) တုဲ ထ္ၜး ဆန္ဒ၊ ဟွံစ စၞ (Hunger strikes)၊ ကေုာံ ဒုင် ဖျေဟ် ထံင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ရ။
* မၞိဟ် အဓိက မပ္တံကဵု အဳမလဳ ပေန်ခတ် (Emmeline Pankhurst)၊ သူဇြာန် ဘဳ အာန်တဝ်နဳ (Susan B. Anthony) တအ် ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် သွက် ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ဏအ် ရ။
* '''ပရေင်အံင်ဇၞး:''' ဍုင် နျူဇြဳလာန် ဒှ် ဍုင် ပထမအိုတ် မကဵု အခေါင်မာဲ ကု ညးဗြဴ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၃။ ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ပထမ (WWI) ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ရုရှာ၊ ဂျာမနဳ၊ ကေုာံ အင်္ဂလာန် တအ် စၟတ်သမ္တီ အခေါင်မာဲ သွက် ညးဗြဴ ရ။&lt;ref name=&quot;sneider&quot;&gt;{{cite book |last=Sneider |first=A. L. |title=Suffragists in an Imperial Age |publisher=Oxford University Press |year=2008 |pages=70-85}}&lt;/ref&gt;

[[File:Woman_suffrage_headquarters_in_Cleveland.jpg|thumb|left|300px|ရုင် ဌာနဂဥုပ် ဂကောံ အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ ဍုင် ကလဳဗလာန် (Cleveland)၊ အမေရိကာန် (၁၉၁၂)။ ညးဗြဴ တအ် တဝ်စၞေဟ် ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင်မာဲ။]]

== ၅။ လဒက်ပတန် အခေါင်မာဲ ကေုာံ သၞောတ်ရုဲစှ် (Structure of Suffrage and Electoral Systems) ==
အခေါင်မာဲ ဝွံ ဒး ဒုင် ရပ်စပ် လဝ် နကဵု '''သၞောတ် ပရေင်ရုဲစှ်''' (Electoral systems) တၞဟ်ဟ် သာ် ရ။ သၞောတ် တအ် ဏအ် ဖန်ဇန် ဒဒှ်ရ ဗီုလဵု မဲ တအ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် မၞိဟ်စၞး ပ္ဍဲ ပါလဳမာန် ရ။

# '''သၞောတ် မဲ ဂၠိုင် အံင်ဇၞး (First-Past-The-Post / Plurality):''' ညးမကလိဂွံ မဲ ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ခရိုင် မွဲ ဂှ် အံင်ဇၞး ရ။ (ဥပမာ - အမေရိကာန်၊ အင်္ဂလာန်၊ ဍုင်ဗၟာ)။ သၞောတ် ဏအ် ပကဵု ညံင် ဗော် ဇၞော် ၜါ သၟး ဂွံ အဝဵု မာန် ရ။
# '''သၞောတ် မၞိဟ်စၞး အတိုင် အချိုးအစား (Proportional Representation - PR):''' လၟိဟ် မၞိဟ်စၞး မကလိဂွံ ဂှ် တုပ် လတူ အချိုး လၟိဟ် မဲ အလုံ ဍုင် ရ။ (ဥပမာ - ဂျာမနဳ၊ နျူဇြဳလာန်)။ သၞောတ် ဏအ် ပကဵု ညံင် ဗော် ဍောတ်တ် တအ် ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပါလဳမာန် မာန် ရ။
# '''ပရေင်ကဵု မဲ မဒး ကၠောန် (Compulsory Voting):''' ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု ၜိုတ် ၂၂ ဍုင် မပ္တံကဵု သြသတြေလျာ တအ်၊ ယဝ်ရ ဟွံအာ ကဵု မဲ မ္ဂး ဒး ဒုင် ဒဏ် သြန် ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် လၟိဟ် မၞိဟ် တိတ် ကဵု မဲ (Voter turnout) ဂွံ သၠုင် လၟိုန် ရ။&lt;ref name=&quot;nohlen&quot;&gt;{{cite book |last=Nohlen |first=D. |author2=Stöver, P. |title=Elections in Europe: A Data Handbook |publisher=Nomos |year=2010 |pages=112-125}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အခေါင်မာဲ (Disfranchisement and Voting Restrictions) ==
ၜိုန်ရ ဒှ် ဍုင် မစကာ အခေါင်မာဲ ဂၠးတိ ကီုလေဝ်၊ အလဵုအသဳ တအ် ဖျေဟ် လဝ် သၞောဝ် ကၟာတ်လဒဵု (Disfranchisement) ကု ဂကောံ မၞိဟ် လ္ၚဵု ဖိုဟ် ရ -

* '''ပရေင်ကောန်ဍုင် (Citizenship):''' ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ကဵု အခေါင် ဆ ကောန်ဍုင် ဇေတ်တ် သၟး ရ။ မၞိဟ် ဍုင်သ္အာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကောန်ဍုင် မလုပ် ဍုင် တၟိ တအ် ဟွံကလိဂွံ အခေါင်။
* '''အာယုက် (Age):''' မၞိဟ် မဟွံပေင် အာယုက် သၞောဝ် (ဗွဲမဂၠိုင် ၁၈ သၞာံ) ဂှ် ဟွံဂွံ အခေါင်။
* '''မၞိဟ် ကလိလောန် ဒုဟ် (Felony Disenfranchisement):''' ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု ဥပမာ အမေရိကာန်၊ မၞိဟ် မဒး ဒုင် ထံင် ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် ကလိလောန် ဒုဟ် ဇၞော်ဇၞော် တအ် သ္ဒး ဒုင် ပလီု ထောအ် အခေါင်မာဲ အလုံ မွဲ ဘဝ ရ။ လညာတ် ဏအ် ဒး ဒုင် ပါ်ပါဲ ဗွဲမဇၞော် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဖန် ညံင် မၞိဟ် ဂကူ လ္ၚဵု (ဥပမာ မၞိဟ် လမ္စံက်) ဂွံ ကျ အခေါင်မာဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''ဒတန် လၟိုန် (Residency):''' ဒး တန်တဴ ပ္ဍဲ ခရိုင် မဲ ဂှ် ပွိုင် အခိင် ကာလ မွဲ သၟး ဂွံ ကဵု မဲ မာန်။

== ၇။ အခေါင်မာဲ ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Suffrage and Human Rights) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ အခေါင်မာဲ ဝွံ ဒး ဒုင် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် '''အခေါင်အရာ မၞိဟ် သဇိုင်''' (Fundamental Human Right) မွဲ နူကဵု ဂၠးတိ ရ။

* '''လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ (UDHR):''' ပ္ဍဲကဵု ပိုဒ် ၂၁ (Article 21) ဂှ် ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;မၞိဟ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တၠ နွံ အခေါင် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု အလဵုအသဳ ဍုင် ဇကု... ပရေင်ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် ဂှ် သ္ဒး ဒှ် သဇိုင် အာဏာ သွက် အလဵုအသဳ ရ။&quot; တုဲ ပရေင်ဏအ် သ္ဒး ကၠောန် ဗက် နကဵု ပေါဲရုဲစှ် မနွံကဵု အခေါင်မာဲ ဂၠးတိ ရ။
* '''လိက်ကသုက် အခေါင်အရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (ICCPR):''' ပိုဒ် ၂၅ ဂှ် လေဝ် ထပ် ကဵု အာမခံ ဒဒှ်ရ ကောန်ဍုင် သီုဖအိုတ် နွံ အခေါင် ရုဲစှ် ကေုာံ ဒုင် ရုဲစှ် သီု ဟွံမဲ ပရေင်ပါ်ခြာ ရ။&lt;ref name=&quot;ramirez&quot;&gt;{{cite journal |last=Ramirez |first=F. O. |author2=Soysal, Y. |author3=Shanahan, S. |title=The Changing Logic of Political Citizenship |url=https://archive.org/details/sim_american-sociological-review_1997-10_62_5/page/n66 |journal=American Sociological Review |year=1997 |volume=62 |issue=5 |pages=735-745}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်ချဳဓရာင် သွက် အခေါင်မာဲ ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ (Modern Suffrage Movements) ==
ၜိုန်ရ အခေါင်မာဲ ဂၠးတိ အံင်ဇၞး လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ချဳဓရာင် သွက်ဂွံ လှဲလး ပတိတ် အခေါင်မာဲ ဆက် ကတဵုဒှ် ဒၟံင် ဖိုဟ် ရ -

* '''အခေါင်မာဲ သွက် မၞိဟ် ဍုင်သ္အာင် (Non-citizen voting):''' ပ္ဍဲ ဍုင် ရးဥရောပ လ္ၚဵု ကေုာံ ဍုင် နျူဇြဳလာန်၊ မၞိဟ် ဍုင်သ္အာင် မတန်တဴ လၟိုန် (Permanent residents) တအ် နွံ အခေါင် ကဵု မဲ ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲစှ် ဒေသ (Local elections) သွက်ဂွံ ရုဲစှ် အလဵုအသဳ ဍုင်ကွာန်။
* '''အခေါင်မာဲ သွက် မၞိဟ် ယူကလေတ် (Expatriate voting):''' ကောန်ဍုင် မတန်တဴ မ္ၚး ဍုင် (ဥပမာ သၟာကမၠောန် ရာမည) တအ် သ္ဒး ဂွံ အခေါင် ကဵု မဲ နူကဵု ကလုတ် ရုင် (Embassies) ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု လိက် ပလံင် (Postal voting) ရ။
* '''အခေါင်မာဲ သွက် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ထံင်:''' ဂကောံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် တအ် တဝ်စၞေဟ် ညံင် မၞိဟ် မနွံ ပ္ဍဲ ထံင် ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင်မာဲ ညံင်ရဴ ကောန်ဍုင် ဓမ္မတာ ကီု၊ ဟိုတ်နူ ညးတအ် လေဝ် သ္ဒး ဒုင် အုပ်ဓုပ် နကဵု သၞောဝ် အလဵုအသဳ ကီု ရ။

== ၉။ အခေါင်မာဲ အယုက်သၟတ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (Youth Suffrage and Voting Age) ==
ပြသၞာ အာယုက် မကဵု မဲ (Voting age) ဝွံ လေဝ် ဒှ် တင်သဳကၠဳ ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ရ။ 

* '''နူ ၂၁ စိုပ် ၁၈ သၞာံ:''' ပ္ဍဲ အခိင် ကၠာ တေအ်၊ အာယုက် မကဵု မဲ ဂှ် ဒှ် ၂၁ သၞာံ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန် ဗဳယေတ်နာမ် (Vietnam War)၊ သၟတ် အမေရိကာန် တအ် ထ္ၜး ဆန္ဒ &quot;အာယုက် ပေင် သွက်ဂွံ ဒး ဒုင် ပန် (၁၈)၊ ဆဂး အာယုက် ဟွံပေင် သွက်ဂွံ ကဵု မဲ (Old enough to fight, old enough to vote)&quot; ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် အမေရိကာန် ဒး ပြံင်လှာဲ သၞောဝ် (26th Amendment) ဖျေဟ် အာယုက် မဲ စိုပ် ၁၈ သၞာံ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၁ ရ။
* '''ပရေင်ချဳဓရာင် ၁၆ သၞာံ (Vote at 16):''' ပ္ဍဲ တ္ၚဲဏအ်၊ ဍုင် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ဩစတြီးယား (Austria)၊ သကော့တလန် (Scotland)၊ ကေုာံ ဗြာဇြဳ (Brazil) တအ် ယှောတ် ဖျေဟ် လဝ် အာယုက် မဲ စဵုကဵု စိုပ် ၁၆ သၞာံ ရ။ လညာတ် ဏအ်ဂှ် မိက်ဂွံ ညံင် သၟတ် တအ် ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် မပ္တံကဵု ပြသၞာ ရာသဳဥတု ကေုာံ ပရေင်ပညာ မဆက်စပ် ကု အနာဂတ် ညးတအ် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် အခေါင်မာဲ (Conclusion and Future Perspectives) ==
အခေါင်မာဲ ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ လဒက်ပတန် သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မခိုင်ကၠိုက် ရ။ နူကဵု ခေတ် မကဵု အခေါင် ဆ တၠတိ သၟး ဂှ်၊ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ဂွံ ဒှ် လာပ် အခေါင်မာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ အခေါင်မာဲ ဝွံ သ္ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် တၟိ မပ္တံကဵု လုံခြုံရေး ပရေင်ကဵု မဲ နကဵု ကွန်ပျူတာ (Electronic voting)၊ ပရေင်ဖအောန် ထောအ် သြဇာ သြန် ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲစှ်၊ ကေုာံ ပရေင်ကဵု ပညာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Civic education) ညံင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ စကာ အခေါင် ညးတအ် နကဵု ညာဏ် ပညာ ရောင်။ မွဲလပါ် ဂှ် လေဝ်၊ ဍုင် မအုပ်ဓုပ် နကဵု တၠအာဏာ (Authoritarian regimes) တအ် သ္ဒး ဒုင် ဒစးဒုင် နူကဵု ပရေင်အာတ်မိက် အခေါင်မာဲ မဗၠးၜး (Free and fair elections) နူ ညးဍုင်ကွာန် လၟိုန် ရောင်။ သ္ၚောပ် မ္ဂး၊ အခေါင်မာဲ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လိက် ပ္ဍဲ သၞောဝ် သၟး၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ပရေင်မၞိဟ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[ပေါဲရုဲစှ်]] (Election)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human Rights)
* [[အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ]] (Women's Suffrage)
* [[သၞောတ် ပရေင်ရုဲစှ်]] (Electoral System)

{{Navbox
| name = Politics and Elections
| title = သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပေါဲရုဲစှ် (Political Systems and Elections)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လညာတ် သဇိုင်
| list1 =
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[အခေါင်မာဲ]] (Suffrage)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human Rights)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] (Constitution)
| group2 = ပေါဲရုဲစှ် ကေုာံ သၞောတ်
| list2 =
* [[ပေါဲရုဲစှ်]] (Election)
* [[သၞောတ် မဲ ဂၠိုင် အံင်ဇၞး]] (First-past-the-post)
* [[သၞောတ် မၞိဟ်စၞး အတိုင် အချိုးအစား]] (Proportional representation)
* [[ပရေင်ကဵု မဲ မဒး ကၠောန်]] (Compulsory voting)
| group3 = ဝင် ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင်
| list3 =
* [[အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ]] (Women's suffrage)
* [[အခေါင်မာဲ ဂၠးတိ]] (Universal suffrage)
* [[ပေါဲပၠန်ဂတး]] (Revolution)
}}

[[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]
[[Category:ဒဳမဝ်ကရေသဳ]]
[[Category:ပေါဲရုဲစှ်]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:အခေါင်မာဲ]]</text>
      <sha1>dj16fve1yrcq6324gldixvfkepyesih</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12038</id>
    <revision>
      <id>57690</id>
      <parentid>57682</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T12:58:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19862" sha1="lqey2n035fs33o8k5c505gc2ygto54w" xml:space="preserve">[[File:Millennium Development Goals logo.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ (MDGs) ၈ သာ် မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]]]]

'''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ''' (အင်္ဂလိက်: ''Millennium Development Goals'', အတ္ထကံက်: '''MDGs''') ဝွံ ဒှ်တိုင်ပ္ကဴ ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် ၈ သာ် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]] သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ဇၞော်မောဝ် ပရေင်မံင်စံင် ကောန်မၞိဟ်တအ် ပ္ဍဲအကြာ သၞာံ ၂၀၀၀ ကဵု ၂၀၁၅ ရ။ တိုင်ပ္ကဴဝွံ မံက်ဂတှ်ေကၠုင် နူကဵု သဘင်သဳကၠဳဇၞော် ဠက်သၞာံ (Millennium Summit) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၀ တုဲ ဍုင်ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ ၁၈၉ ဍုင် ကေုာံ ဂကောံဂၠးတိ အလုံအိုတ်သီုတအ် တုပ်လဝ်စိုတ် သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ညံင်ဂွံ စိုပ်တိုင်ပ္ကဴ ကိုပ်ကၠာ ဟွံစိုပ် သၞာံ ၂၀၁၅ ရ။&lt;ref name=&quot;UNMDG2000&quot;&gt;{{cite web|title=United Nations Millennium Declaration|url=https://www.un.org/millennium/declaration/ares552e.htm|publisher=United Nations|date=18 September 2000|access-date=8 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ သမိုင်းလဒက်ပတန် ==
ပ္ဍဲအခိင် ၜက်ကၠောအ်ကၠုင် ဠက်သၞာံတၟိ (သၞာံ ၂၀၀၀) ဂှ်၊ ဂၠးတိပိုဲဝွံ ဆဵုဂဗဒၟံင် ပြသၞာဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု ပရေင်ဒိုက်ဂတ် မလောန်ကာဲ၊ ယဲဘဲ မလောန်ကာဲ၊ ကေုာံ ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် အကြာ ဍုင်မဇၞော်မောဝ် ကဵု ဍုင်မဍိုန်လျတအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဍုင်ဂမၠိုင် သဳကၠဳ ပ္ဍဲရုင်ဇၞော် ကုလသမဂ္ဂ ပ္ဍဲနယူးယောက် တုဲ ထပက်လဝ် စၟတ်တဲ လိက်လလောင်တြး ဠက်သၞာံ (Millennium Declaration) ရ။ လိက်လလောင်တြးဏအ်ဝွံ ဒှ်သဇိုင် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် MDGs ၈ သာ်ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ်မၞိဟ် မဒးမံင်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဆံင် လဒိုက်ဂတ် မလောန်ကာဲ (extreme poverty) ကဝက် ပ္ဍဲအကြာ သၞာံ ၁၉၉၀ စဵုကဵု ၂၀၁၅ ရ။&lt;ref name=&quot;Sachs2005&quot;&gt;{{cite book|author=Sachs, Jeffrey D.|title=The End of Poverty: Economic Possibilities for Our Time|publisher=Penguin Books|year=2005|isbn=978-0143036586}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ တိုင်ပ္ကဴ ၈ သာ် ==
တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ ၈ သာ် ဂှ် ပါ်လဝ် တင်ရန်တၟအ် (Targets) ၜိုတ် ၂၁ သာ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး (Indicators) ၆၀ သာ် သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် ပရေင်အံင်ဇၞးရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ လၟေင် တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ (MDGs) ၈ သာ်
|-
! လၟိဟ်
! သင်္ကေတ / ယၟု တိုင်ပ္ကဴ
! အဓိက တင်ရန်တၟအ်
|-
| '''၁''' || [[ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ဒိုက်ဂတ် ကေုာံ ကၠောဝ်ဗျဵု]] || ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ်မၞိဟ် မကလိဂွံ သြန် အောန်နူ ၁.၂၅ ဒေါ်လာ ပ္ဍဲမွဲတ္ၚဲ (ကဝက်)။
|-
| '''၂''' || [[ပရေင်ပညာ ကဆံင်သဇိုင် အလုံဂၠးတိ]] || ကောန်ၚာ် ဇၟာပ်ဇၟာပ်မၞိဟ် (တြုံ၊ ဗြဴ) သ္ဒးအံင်ဇၞး ပရေင်ပညာ သဇိုင် (Primary Education)။
|-
| '''၃''' || [[အခေါင်တုပ်သၟဟ် လိင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ညးဗြဴ]] || ပလီုထောံ ပရေင်ပါ်ခြာ မဆေင်ကဵု လိင် ပ္ဍဲကဆံင် ဘာသဇိုင် ကေုာံ ဘာတန်သမၠုင်။
|-
| '''၄''' || [[ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ်ကောန်ၚာ် ချိုတ်]] || ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ်ကောန်ၚာ် (အယုက် သၟဝ် ၅ သၞာံ) မချိုတ် ၜါဂအုံ ပိဂအုံ (2/3)။
|-
| '''၅''' || [[ပခိုဟ်တိုန် ပရေင်ထတ်ယုက် မိ]] || ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ် မိမချိုတ် အခိင်သၠးဂၠံဂဝ် ပိဂအုံ ပန်ဂအုံ (3/4)။
|-
| '''၆''' || [[စဵုဒၞာ ယဲအေအာင်ဒဳအေတ်၊ ယဲဇြဟ် ကေုာံ ယဲတၞဟ်ဂမၠိုင်]] || ပဒေါအ် ကေုာံ ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ကၠောအ်က္ဍ ယဲ HIV/AIDS ကေုာံ မငှ်။
|-
| '''၇''' || [[ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ညံင်ဂွံ တန်တဴ]] || ပၠုပ်စုတ် တင်သ္ဂုတ်စုတ် သဘာဝ ပ္ဍဲသၞောဝ်ဍုင် ကေုာံ ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ်မၞိဟ် ဟွံဂွံ ဍာ်သွုင် အးဇ္ၚး။
|-
| '''၈''' || [[ပရေင်ပံင်သၟဟ် ဂၠးတိ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ်]] || သြိုင်ခၞံ သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်သွံရာန် မၞုံကဵု ဓဝ်ယာတုဲ ရီုဗင် ဍုင်မဍိုန်လျတအ်။
|}

== ၃။ တိုင်ပ္ကဴ ၁-၃: ပရေင်ဒိုက်ဂတ်၊ ပညာ ကေုာံ အခေါင်အရာ ညးဗြဴ ==
တိုင်ပ္ကဴ မွဲ စဵုကဵု ပိ ဝွံ သဇိုင် ကုပရေင်မံင်စံင် မၞိဟ်မွဲဂကောံ ကေုာံ အခေါင်အရာ သဇိုင် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။
* '''တိုင်ပ္ကဴ ၁''': ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ်ဝွံ ဒှ်အရာ မအံင်ဇၞးအိုတ် ပ္ဍဲ MDGs ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ကြုက် (China) ကေုာံ ဍုင်အိန္ဒိယ (India) ဇၞော်မောဝ် တိုန်ကၠုင်တုဲ လၟိဟ်မၞိဟ် မဒးမံင် ပ္ဍဲလဒိုက်ဂတ် မလောန်ကာဲဂှ် ဖအောန်ဖျေဟ်မာန်လဝ် ကဝက် ကိုပ်ကၠာ ဟွံစိုပ် သၞာံ ၂၀၁၅ ဏီရ။ 
* '''တိုင်ပ္ကဴ ၂''': လၟိဟ် ကောန်ၚာ် မတိုန်ဘာ ကဆံင်သဇိုင် (Primary school enrollment) ဂှ် ဂၠိုင်တိုန် စဵုကဵု ၉၁% ပ္ဍဲဍုင် မဇၞော်မောဝ်ကၠုင်ဒၟံင်တအ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲဒေသ အာဖရိက (Sub-Saharan Africa) ဂှ် ပြသၞာ ကောန်ၚာ် ဟွံဂွံ တိုန်ဘာ နွံဒၟံင်ဏီ။
* '''တိုင်ပ္ကဴ ၃''': ပရေင်ပတုပ်သၟဟ် လိင်ဂှ် ကလိဂွံ ပရေင်အံင်ဇၞး ပ္ဍဲကဆံင် ဘာတန်သဇိုင် (လၟိဟ် ကောန်ၚာ်တြုံ ကဵု ကောန်ၚာ်ဗြဴ တိုန်ဘာ တုပ်ကၠုင်) ရ။ 

== ၄။ တိုင်ပ္ကဴ ၄-၆: ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ယဲဘဲ ==
ပရေင်ထတ်ယုက် (Health) ဝွံ ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ MDGs ရ။
* '''တိုင်ပ္ကဴ ၄''': လၟိဟ် ကောန်ၚာ် မချိုတ် သၟဝ်အယုက် ၅ သၞာံ ဂှ် ဖအောန်ဖျေဟ်မာန် နူကဵု ၁၂.၇ မဳလဳယောန် (သၞာံ ၁၉၉၀) ဇရေင် ၆ မဳလဳယောန် (သၞာံ ၂၀၁၅) ရ။ ပရေင်ထောံစုတ် ဂဥုဲစဵုဒၞာ (Vaccination) ဒှ်ဟိုတ် အဓိက မအံင်ဇၞးရ။&lt;ref name=&quot;WHO_MDG&quot;&gt;{{cite web|title=Health and the Millennium Development Goals|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/millennium-development-goals-(mdgs)|publisher=World Health Organization|year=2015|access-date=8 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* '''တိုင်ပ္ကဴ ၅''': လၟိဟ် မိ မချိုတ် အခိင်သၠးဂၠံဂဝ် (Maternal mortality ratio) ဂှ် စှ်ေအာ ၄၅% ရ။ ၜိုန်ရ ဟွံစိုပ် တိုင်ပ္ကဴ သွက်ဂွံ ဖအောန် ၇၅% ကီုလေဝ်၊ ပရေင်အံင်ဇၞးဝွံ ဒှ်အရာ မခိုဟ်မွဲရ။
* '''တိုင်ပ္ကဴ ၆''': ယဲ [[အေအာင်ဒဳအေတ်]] (HIV/AIDS)၊ ယဲဇြဟ် (Malaria) ကေုာံ ယဲခယျာ (Tuberculosis) တအ်ဝွံ ဒးဒုင် ဖအောန်ဖျေဟ်မာန် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ ပရေင်ကဵု ဂဥုဲ ARV သွက်ညး မနွံကဵု HIV ဂှ် ဂၠိုင်တိုန် ဗွဲမလောန်ရ။

== ၅။ တိုင်ပ္ကဴ ၇-၈: သဘာဝ ကေုာံ ပရေင်ပံင်သၟဟ် ==
* '''တိုင်ပ္ကဴ ၇''': သွက်ဂွံ မင်မဲ သဘာဝဂှ် ပရေင်ကမၠောန် မကဵု ဍာ်သွုင် အးဇ္ၚး (Safe drinking water) ဂှ် အံင်ဇၞးလဝ် ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၂၀၁၅ ရ။ ဆဂး ပြသၞာ သဘာဝ မပ္တံကဵု တၞံဆု ကၠက်၊ ကေုာံ ဓါတ်ကာဗောန် ဂၠိုင်တိုန်ဂှ် ဟွံမာန် ပသောင်လဝ် ပ္ဍဲအခိင် MDGs ရ။
* '''တိုင်ပ္ကဴ ၈''': ပရေင်ပံင်သၟဟ် ဂၠးတိ (Global Partnership) ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ရီုဗင် ဘဏ္ဍာ (Official Development Assistance - ODA) ကေုာံ ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် လဒက်သြန် (Debt relief) သွက် ဍုင်မဒိုက်ဂတ်အိုတ် (LDCs) ရ။ ဍုင်မဇၞော်မောဝ်တအ် ကဵုလဝ် အရီုအဗင် သြန် ဂၠိုင်တိုန်ကီုလေဝ်၊ အတိုင် တင်ရန်တၟအ် ၀.၇% နူကဵု သြန်လုပ်ဍုင် (GNI) ဂှ် ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံစိုပ်ဏီရ။

== ၆။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ပရေင်ဘဏ္ဍာ ==
သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် MDGs ဂှ်၊ ပရေင်ဘဏ္ဍာ (Financing for Development) ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော်ရ။ သဘင်သဳကၠဳ ပရေင်ဘဏ္ဍာ အလုံဂၠးတိ မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ မောန်တာရဳ (Monterrey Consensus, 2002) ဂှ် ဒှ်သဇိုင် သွက်ဂွံ ပကောံ သြန် သွက် MDGs ရ။&lt;ref name=&quot;Monterrey&quot;&gt;{{cite web|title=Monterrey Consensus of the International Conference on Financing for Development|url=https://www.un.org/esa/ffd/monterrey/MonterreyConsensus.pdf|publisher=United Nations|year=2002}}&lt;/ref&gt; ဂကောံ မပ္တံကဵု ဘဏ်ဂၠးတိ (World Bank)၊ ဂကောံသြန်ဂၠးတိ (IMF) ကေုာံ ဂကောံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂမၠိုင် ပါလုပ် ဗိုင်ရီုဗင် ပ္ဍဲပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် လဒက်သြန် (HIPC Initiative) သွက် ဍုင် အာဖရိက ဗွဲမဂၠိုင်ရ။

== ၇။ ပရေင်အံင်ဇၞး ကေုာံ တင်တၟေင်ဂမၠိုင် ==
MDGs ဝွံ ဒှ်အစဳအဇန် မအံင်ဇၞးအိုတ် ပ္ဍဲသမိုင်း ကုလသမဂ္ဂ သွက်ဂွံ ရီုဗင် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ လၟိဟ်မၞိဟ် မဒးမံင် ပ္ဍဲလဒိုက်ဂတ် စှ်ေအာ နူ ၄၇% (သၞာံ ၁၉၉၀) ဇရေင် ၁၄% (သၞာံ ၂၀၁၅) ရ။ ကောန်ၚာ် မချိုတ် ကေုာံ မိ မချိုတ် စှ်ေအာ ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ ပရေင်ကမၠောန်ဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ဂၠးတိဏအ် တုပ်စိုတ် ကေုာံ ပါလုပ် မွဲတဲဓဝ်မ္ဂး၊ ပြသၞာ ဇၞော်ဇၞော်တအ် ပြံင်လှာဲမာန်ရ။

== ၈။ တင်ဆောမ်ဒဵု ကေုာံ တင်ပါ်ပဲါ ==
ၜိုန်ရ အံင်ဇၞးကီုလေဝ်၊ MDGs ဝွံ ဒးဒုင် ပါ်ပဲါ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ 
* '''ဟွံတုပ်သၟဟ်''': ပရေင်အံင်ဇၞးဂှ် ဟွံတုပ်သၟဟ် အလုံမွဲ ဂၠးတိရ။ ဍုင်လ္ၚဵု ပ္ဍဲ အာရှ တအ် အံင်ဇၞးကီုလေဝ်၊ ဍုင်လ္ၚဵု ပ္ဍဲ အာဖရိက တအ်ဂှ် ပြသၞာ နွံဒၟံင်ဏီရ။
* '''တင်ရန်တၟအ် ဍန်''': MDGs ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်မံင်စံင် (Social issues) ဟေင်တုဲ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ အခေါင်အရာ မၞိဟ်၊ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change) ဂှ် ဟွံဂွံ ပၠုပ်စုတ်လဝ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်ရ။
* '''ဟွံပါလုပ်''': လဒက်ပတန် MDGs ဝွံ ကၠောန်ပ္တိတ် နူကဵု ညးစၞး လတူ (Top-down approach) တုဲ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဂကောံသၟဝ်တအ် ဟွံဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲအစဳအဇန် ကိုပ်ကၠာရ။&lt;ref name=&quot;Easterly2009&quot;&gt;{{cite journal|last=Easterly|first=William|title=How the Millennium Development Goals are Unfair to Africa|journal=World Development|volume=37|issue=1|pages=26–35|year=2009|doi=10.1016/j.worlddev.2008.02.009}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ နူ MDGs ဇရေင် SDGs (၂၀၁၅ - ၂၀၃၀) ==
ဟိုတ်နူကဵု MDGs သ္ဒးအိုတ်အာ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ တုဲ၊ ကုလသမဂ္ဂ သ္ဒးခၞံဗဒှ် တိုင်ပ္ကဴ တၟိ သွက် အနာဂတ်ရ။ ပရေင်ဆောမ်ဒဵု နူကဵု MDGs ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်တုဲ ကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (Sustainable Development Goals - SDGs) ရ။ SDGs ဂှ် နွံ ၁၇ သာ်တုဲ ပါ်လဝ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကဏ္ဍ မပ္တံကဵု သဘာဝ၊ အခေါင်အရာ မၞိဟ်၊ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တန်တဴရ။ တင်တၟေင် SDGs ဂှ် ဟွံသေင် သွက် ဍုင်မဍိုန်လျ သၟးရ၊ ဒှ်သွက် &quot;ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဍုင်&quot; အလုံဂၠးတိရ။

== ၁၀။ နိဂီု ==
တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ (MDGs) ဝွံ ဒှ်သဇိုင် သမိုင်း မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် အလုံဂၠးတိရ။ ပ္ဍဲအကြာ ၁၅ သၞာံဂှ် လဒိုက်ဂတ် ကေုာံ ယဲဘဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင် ဖအောန်ဖျေဟ်မာန်လဝ်ရ။ ၜိုန်ရ ပြသၞာလ္ၚဵု ဟွံပသောင်မာန်ဏီ ကီုလေဝ်၊ MDGs ဝွံ စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဂၠံင်တရဴ သွက် ပရေင်ပံင်သၟဟ် ဂၠးတိ ကေုာံ ပံက်လဝ် ဂၠံင် သွက် [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်|SDGs]] သွက်ဂွံ ဆက်ရေင်တၠုင်အာ စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၃၀ ရ။&lt;ref name=&quot;UNReport2015&quot;&gt;{{cite book|title=The Millennium Development Goals Report 2015|url=https://www.un.org/millenniumgoals/2015_MDG_Report/pdf/MDG%202015%20rev%20(July%201).pdf|publisher=United Nations|year=2015}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://www.un.org/millenniumgoals/ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ ပ္ဍဲ ရုင် ကုလသမဂ္ဂ]
* [https://www.worldbank.org/mdgs/ MDGs အစီအဇန် လတူ ဌာန်ဂၠာဲတင် ဘဏ်ဂၠးတိ]

[[Category:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဂၠးတိ]]
[[Category:ဝင် သၞာံ ၂၀၀၀]]

{{တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ}}</text>
      <sha1>lqey2n035fs33o8k5c505gc2ygto54w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57723</id>
      <parentid>57690</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T20:30:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261008sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19938" sha1="9g14w17xfoqseqviu7044pqy89ak7sl" xml:space="preserve">[[File:Millennium Development Goals logo.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ (MDGs) ၈ သာ် မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]]]]

'''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ''' (အင်္ဂလိက်: ''Millennium Development Goals'', အတ္ထကံက်: '''MDGs''') ဝွံ ဒှ်တိုင်ပ္ကဴ ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် ၈ သာ် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]] သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ဇၞော်မောဝ် ပရေင်မံင်စံင် ကောန်မၞိဟ်တအ် ပ္ဍဲအကြာ သၞာံ ၂၀၀၀ ကဵု ၂၀၁၅ ရ။ တိုင်ပ္ကဴဝွံ မံက်ဂတှ်ေကၠုင် နူကဵု သဘင်သဳကၠဳဇၞော် ဠက်သၞာံ (Millennium Summit) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၀ တုဲ ဍုင်ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ ၁၈၉ ဍုင် ကေုာံ ဂကောံဂၠးတိ အလုံအိုတ်သီုတအ် တုပ်လဝ်စိုတ် သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ညံင်ဂွံ စိုပ်တိုင်ပ္ကဴ ကိုပ်ကၠာ ဟွံစိုပ် သၞာံ ၂၀၁၅ ရ။&lt;ref name=&quot;UNMDG2000&quot;&gt;{{cite web|title=United Nations Millennium Declaration|url=https://www.un.org/millennium/declaration/ares552e.htm|publisher=United Nations|date=18 September 2000|access-date=8 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ သမိုင်းလဒက်ပတန် ==
ပ္ဍဲအခိင် ၜက်ကၠောအ်ကၠုင် ဠက်သၞာံတၟိ (သၞာံ ၂၀၀၀) ဂှ်၊ ဂၠးတိပိုဲဝွံ ဆဵုဂဗဒၟံင် ပြသၞာဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု ပရေင်ဒိုက်ဂတ် မလောန်ကာဲ၊ ယဲဘဲ မလောန်ကာဲ၊ ကေုာံ ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် အကြာ ဍုင်မဇၞော်မောဝ် ကဵု ဍုင်မဍိုန်လျတအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဍုင်ဂမၠိုင် သဳကၠဳ ပ္ဍဲရုင်ဇၞော် ကုလသမဂ္ဂ ပ္ဍဲနယူးယောက် တုဲ ထပက်လဝ် စၟတ်တဲ လိက်လလောင်တြး ဠက်သၞာံ (Millennium Declaration) ရ။ လိက်လလောင်တြးဏအ်ဝွံ ဒှ်သဇိုင် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် MDGs ၈ သာ်ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ်မၞိဟ် မဒးမံင်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဆံင် လဒိုက်ဂတ် မလောန်ကာဲ (extreme poverty) ကဝက် ပ္ဍဲအကြာ သၞာံ ၁၉၉၀ စဵုကဵု ၂၀၁၅ ရ။&lt;ref name=&quot;Sachs2005&quot;&gt;{{cite book|author=Sachs, Jeffrey D.|title=The End of Poverty: Economic Possibilities for Our Time|publisher=Penguin Books|year=2005|isbn=978-0143036586}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ တိုင်ပ္ကဴ ၈ သာ် ==
တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ ၈ သာ် ဂှ် ပါ်လဝ် တင်ရန်တၟအ် (Targets) ၜိုတ် ၂၁ သာ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး (Indicators) ၆၀ သာ် သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် ပရေင်အံင်ဇၞးရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ လၟေင် တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ (MDGs) ၈ သာ်
|-
! လၟိဟ်
! သင်္ကေတ / ယၟု တိုင်ပ္ကဴ
! အဓိက တင်ရန်တၟအ်
|-
| '''၁''' || [[ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ဒိုက်ဂတ် ကေုာံ ကၠောဝ်ဗျဵု]] || ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ်မၞိဟ် မကလိဂွံ သြန် အောန်နူ ၁.၂၅ ဒေါ်လာ ပ္ဍဲမွဲတ္ၚဲ (ကဝက်)။
|-
| '''၂''' || [[ပရေင်ပညာ ကဆံင်သဇိုင် အလုံဂၠးတိ]] || ကောန်ၚာ် ဇၟာပ်ဇၟာပ်မၞိဟ် (တြုံ၊ ဗြဴ) သ္ဒးအံင်ဇၞး ပရေင်ပညာ သဇိုင် (Primary Education)။
|-
| '''၃''' || [[အခေါင်တုပ်သၟဟ် လိင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ညးဗြဴ]] || ပလီုထောံ ပရေင်ပါ်ခြာ မဆေင်ကဵု လိင် ပ္ဍဲကဆံင် ဘာသဇိုင် ကေုာံ ဘာတန်သမၠုင်။
|-
| '''၄''' || [[ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ်ကောန်ၚာ် ချိုတ်]] || ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ်ကောန်ၚာ် (အယုက် သၟဝ် ၅ သၞာံ) မချိုတ် ၜါဂအုံ ပိဂအုံ (2/3)။
|-
| '''၅''' || [[ပခိုဟ်တိုန် ပရေင်ထတ်ယုက် မိ]] || ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ် မိမချိုတ် အခိင်သၠးဂၠံဂဝ် ပိဂအုံ ပန်ဂအုံ (3/4)။
|-
| '''၆''' || [[စဵုဒၞာ ယဲအေအာင်ဒဳအေတ်၊ ယဲဇြဟ် ကေုာံ ယဲတၞဟ်ဂမၠိုင်]] || ပဒေါအ် ကေုာံ ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ကၠောအ်က္ဍ ယဲ HIV/AIDS ကေုာံ မငှ်။
|-
| '''၇''' || [[ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ညံင်ဂွံ တန်တဴ]] || ပၠုပ်စုတ် တင်သ္ဂုတ်စုတ် သဘာဝ ပ္ဍဲသၞောဝ်ဍုင် ကေုာံ ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ်မၞိဟ် ဟွံဂွံ ဍာ်သွုင် အးဇ္ၚး။
|-
| '''၈''' || [[ပရေင်ပံင်သၟဟ် ဂၠးတိ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ်]] || သြိုင်ခၞံ သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်သွံရာန် မၞုံကဵု ဓဝ်ယာတုဲ ရီုဗင် ဍုင်မဍိုန်လျတအ်။
|}

== ၃။ တိုင်ပ္ကဴ ၁-၃: ပရေင်ဒိုက်ဂတ်၊ ပညာ ကေုာံ အခေါင်အရာ ညးဗြဴ ==
တိုင်ပ္ကဴ မွဲ စဵုကဵု ပိ ဝွံ သဇိုင် ကုပရေင်မံင်စံင် မၞိဟ်မွဲဂကောံ ကေုာံ အခေါင်အရာ သဇိုင် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။
* '''တိုင်ပ္ကဴ ၁''': ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ်ဝွံ ဒှ်အရာ မအံင်ဇၞးအိုတ် ပ္ဍဲ MDGs ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ကြုက် (China) ကေုာံ ဍုင်အိန္ဒိယ (India) ဇၞော်မောဝ် တိုန်ကၠုင်တုဲ လၟိဟ်မၞိဟ် မဒးမံင် ပ္ဍဲလဒိုက်ဂတ် မလောန်ကာဲဂှ် ဖအောန်ဖျေဟ်မာန်လဝ် ကဝက် ကိုပ်ကၠာ ဟွံစိုပ် သၞာံ ၂၀၁၅ ဏီရ။ 
* '''တိုင်ပ္ကဴ ၂''': လၟိဟ် ကောန်ၚာ် မတိုန်ဘာ ကဆံင်သဇိုင် (Primary school enrollment) ဂှ် ဂၠိုင်တိုန် စဵုကဵု ၉၁% ပ္ဍဲဍုင် မဇၞော်မောဝ်ကၠုင်ဒၟံင်တအ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲဒေသ အာဖရိက (Sub-Saharan Africa) ဂှ် ပြသၞာ ကောန်ၚာ် ဟွံဂွံ တိုန်ဘာ နွံဒၟံင်ဏီ။
* '''တိုင်ပ္ကဴ ၃''': ပရေင်ပတုပ်သၟဟ် လိင်ဂှ် ကလိဂွံ ပရေင်အံင်ဇၞး ပ္ဍဲကဆံင် ဘာတန်သဇိုင် (လၟိဟ် ကောန်ၚာ်တြုံ ကဵု ကောန်ၚာ်ဗြဴ တိုန်ဘာ တုပ်ကၠုင်) ရ။ 

== ၄။ တိုင်ပ္ကဴ ၄-၆: ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ယဲဘဲ ==
ပရေင်ထတ်ယုက် (Health) ဝွံ ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ MDGs ရ။
* '''တိုင်ပ္ကဴ ၄''': လၟိဟ် ကောန်ၚာ် မချိုတ် သၟဝ်အယုက် ၅ သၞာံ ဂှ် ဖအောန်ဖျေဟ်မာန် နူကဵု ၁၂.၇ မဳလဳယောန် (သၞာံ ၁၉၉၀) ဇရေင် ၆ မဳလဳယောန် (သၞာံ ၂၀၁၅) ရ။ ပရေင်ထောံစုတ် ဂဥုဲစဵုဒၞာ (Vaccination) ဒှ်ဟိုတ် အဓိက မအံင်ဇၞးရ။&lt;ref name=&quot;WHO_MDG&quot;&gt;{{cite web|title=Health and the Millennium Development Goals|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/millennium-development-goals-(mdgs)|publisher=World Health Organization|year=2015|access-date=8 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* '''တိုင်ပ္ကဴ ၅''': လၟိဟ် မိ မချိုတ် အခိင်သၠးဂၠံဂဝ် (Maternal mortality ratio) ဂှ် စှ်ေအာ ၄၅% ရ။ ၜိုန်ရ ဟွံစိုပ် တိုင်ပ္ကဴ သွက်ဂွံ ဖအောန် ၇၅% ကီုလေဝ်၊ ပရေင်အံင်ဇၞးဝွံ ဒှ်အရာ မခိုဟ်မွဲရ။
* '''တိုင်ပ္ကဴ ၆''': ယဲ [[အေအာင်ဒဳအေတ်]] (HIV/AIDS)၊ ယဲဇြဟ် (Malaria) ကေုာံ ယဲခယျာ (Tuberculosis) တအ်ဝွံ ဒးဒုင် ဖအောန်ဖျေဟ်မာန် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ ပရေင်ကဵု ဂဥုဲ ARV သွက်ညး မနွံကဵု HIV ဂှ် ဂၠိုင်တိုန် ဗွဲမလောန်ရ။

== ၅။ တိုင်ပ္ကဴ ၇-၈: သဘာဝ ကေုာံ ပရေင်ပံင်သၟဟ် ==
* '''တိုင်ပ္ကဴ ၇''': သွက်ဂွံ မင်မဲ သဘာဝဂှ် ပရေင်ကမၠောန် မကဵု ဍာ်သွုင် အးဇ္ၚး (Safe drinking water) ဂှ် အံင်ဇၞးလဝ် ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၂၀၁၅ ရ။ ဆဂး ပြသၞာ သဘာဝ မပ္တံကဵု တၞံဆု ကၠက်၊ ကေုာံ ဓါတ်ကာဗောန် ဂၠိုင်တိုန်ဂှ် ဟွံမာန် ပသောင်လဝ် ပ္ဍဲအခိင် MDGs ရ။
* '''တိုင်ပ္ကဴ ၈''': ပရေင်ပံင်သၟဟ် ဂၠးတိ (Global Partnership) ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ရီုဗင် ဘဏ္ဍာ (Official Development Assistance - ODA) ကေုာံ ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် လဒက်သြန် (Debt relief) သွက် ဍုင်မဒိုက်ဂတ်အိုတ် (LDCs) ရ။ ဍုင်မဇၞော်မောဝ်တအ် ကဵုလဝ် အရီုအဗင် သြန် ဂၠိုင်တိုန်ကီုလေဝ်၊ အတိုင် တင်ရန်တၟအ် ၀.၇% နူကဵု သြန်လုပ်ဍုင် (GNI) ဂှ် ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံစိုပ်ဏီရ။

== ၆။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ပရေင်ဘဏ္ဍာ ==
သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် MDGs ဂှ်၊ ပရေင်ဘဏ္ဍာ (Financing for Development) ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော်ရ။ သဘင်သဳကၠဳ ပရေင်ဘဏ္ဍာ အလုံဂၠးတိ မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ မောန်တာရဳ (Monterrey Consensus, 2002) ဂှ် ဒှ်သဇိုင် သွက်ဂွံ ပကောံ သြန် သွက် MDGs ရ။&lt;ref name=&quot;Monterrey&quot;&gt;{{cite web|title=Monterrey Consensus of the International Conference on Financing for Development|url=https://www.un.org/esa/ffd/monterrey/MonterreyConsensus.pdf|publisher=United Nations|year=2002}}&lt;/ref&gt; ဂကောံ မပ္တံကဵု ဘဏ်ဂၠးတိ (World Bank)၊ ဂကောံသြန်ဂၠးတိ (IMF) ကေုာံ ဂကောံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂမၠိုင် ပါလုပ် ဗိုင်ရီုဗင် ပ္ဍဲပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် လဒက်သြန် (HIPC Initiative) သွက် ဍုင် အာဖရိက ဗွဲမဂၠိုင်ရ။

== ၇။ ပရေင်အံင်ဇၞး ကေုာံ တင်တၟေင်ဂမၠိုင် ==
MDGs ဝွံ ဒှ်အစဳအဇန် မအံင်ဇၞးအိုတ် ပ္ဍဲသမိုင်း ကုလသမဂ္ဂ သွက်ဂွံ ရီုဗင် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ လၟိဟ်မၞိဟ် မဒးမံင် ပ္ဍဲလဒိုက်ဂတ် စှ်ေအာ နူ ၄၇% (သၞာံ ၁၉၉၀) ဇရေင် ၁၄% (သၞာံ ၂၀၁၅) ရ။ ကောန်ၚာ် မချိုတ် ကေုာံ မိ မချိုတ် စှ်ေအာ ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ ပရေင်ကမၠောန်ဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ဂၠးတိဏအ် တုပ်စိုတ် ကေုာံ ပါလုပ် မွဲတဲဓဝ်မ္ဂး၊ ပြသၞာ ဇၞော်ဇၞော်တအ် ပြံင်လှာဲမာန်ရ။

== ၈။ တင်ဆောမ်ဒဵု ကေုာံ တင်ပါ်ပဲါ ==
ၜိုန်ရ အံင်ဇၞးကီုလေဝ်၊ MDGs ဝွံ ဒးဒုင် ပါ်ပဲါ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ 
* '''ဟွံတုပ်သၟဟ်''': ပရေင်အံင်ဇၞးဂှ် ဟွံတုပ်သၟဟ် အလုံမွဲ ဂၠးတိရ။ ဍုင်လ္ၚဵု ပ္ဍဲ အာရှ တအ် အံင်ဇၞးကီုလေဝ်၊ ဍုင်လ္ၚဵု ပ္ဍဲ အာဖရိက တအ်ဂှ် ပြသၞာ နွံဒၟံင်ဏီရ။
* '''တင်ရန်တၟအ် ဍန်''': MDGs ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်မံင်စံင် (Social issues) ဟေင်တုဲ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ အခေါင်အရာ မၞိဟ်၊ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change) ဂှ် ဟွံဂွံ ပၠုပ်စုတ်လဝ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်ရ။
* '''ဟွံပါလုပ်''': လဒက်ပတန် MDGs ဝွံ ကၠောန်ပ္တိတ် နူကဵု ညးစၞး လတူ (Top-down approach) တုဲ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဂကောံသၟဝ်တအ် ဟွံဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲအစဳအဇန် ကိုပ်ကၠာရ။&lt;ref name=&quot;Easterly2009&quot;&gt;{{cite journal|last=Easterly|first=William|title=How the Millennium Development Goals are Unfair to Africa|url=https://archive.org/details/sim_world-development_2009-01_37_1/page/n31|journal=World Development|volume=37|issue=1|pages=26–35|year=2009|doi=10.1016/j.worlddev.2008.02.009}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ နူ MDGs ဇရေင် SDGs (၂၀၁၅ - ၂၀၃၀) ==
ဟိုတ်နူကဵု MDGs သ္ဒးအိုတ်အာ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ တုဲ၊ ကုလသမဂ္ဂ သ္ဒးခၞံဗဒှ် တိုင်ပ္ကဴ တၟိ သွက် အနာဂတ်ရ။ ပရေင်ဆောမ်ဒဵု နူကဵု MDGs ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်တုဲ ကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (Sustainable Development Goals - SDGs) ရ။ SDGs ဂှ် နွံ ၁၇ သာ်တုဲ ပါ်လဝ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကဏ္ဍ မပ္တံကဵု သဘာဝ၊ အခေါင်အရာ မၞိဟ်၊ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တန်တဴရ။ တင်တၟေင် SDGs ဂှ် ဟွံသေင် သွက် ဍုင်မဍိုန်လျ သၟးရ၊ ဒှ်သွက် &quot;ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဍုင်&quot; အလုံဂၠးတိရ။

== ၁၀။ နိဂီု ==
တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ (MDGs) ဝွံ ဒှ်သဇိုင် သမိုင်း မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် အလုံဂၠးတိရ။ ပ္ဍဲအကြာ ၁၅ သၞာံဂှ် လဒိုက်ဂတ် ကေုာံ ယဲဘဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင် ဖအောန်ဖျေဟ်မာန်လဝ်ရ။ ၜိုန်ရ ပြသၞာလ္ၚဵု ဟွံပသောင်မာန်ဏီ ကီုလေဝ်၊ MDGs ဝွံ စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဂၠံင်တရဴ သွက် ပရေင်ပံင်သၟဟ် ဂၠးတိ ကေုာံ ပံက်လဝ် ဂၠံင် သွက် [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်|SDGs]] သွက်ဂွံ ဆက်ရေင်တၠုင်အာ စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၃၀ ရ။&lt;ref name=&quot;UNReport2015&quot;&gt;{{cite book|title=The Millennium Development Goals Report 2015|url=https://www.un.org/millenniumgoals/2015_MDG_Report/pdf/MDG%202015%20rev%20(July%201).pdf|publisher=United Nations|year=2015}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://www.un.org/millenniumgoals/ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ ပ္ဍဲ ရုင် ကုလသမဂ္ဂ]
* [https://www.worldbank.org/mdgs/ MDGs အစီအဇန် လတူ ဌာန်ဂၠာဲတင် ဘဏ်ဂၠးတိ]

[[Category:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဂၠးတိ]]
[[Category:ဝင် သၞာံ ၂၀၀၀]]

{{တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ}}</text>
      <sha1>9g14w17xfoqseqviu7044pqy89ak7sl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အစဳအဇန် ၂၀၃၀</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12040</id>
    <revision>
      <id>57685</id>
      <timestamp>2026-10-08T12:48:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Sustainable_Development_Goals.svg|thumb|300px|တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၇ သာ် မပါလုပ် ပ္ဍဲ အစဳအဇန် ၂၀၃၀ မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]]]]  '''အစဳအဇန် ၂၀၃၀''' ({{lang-en|Agenda 2030}}) ဟွံသေင်မ္ဂး ကော...&quot;</comment>
      <origin>57685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17559" sha1="7ifd1cxmdf20xfxd498dornf3monio5" xml:space="preserve">[[File:Sustainable_Development_Goals.svg|thumb|300px|တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၇ သာ် မပါလုပ် ပ္ဍဲ အစဳအဇန် ၂၀၃၀ မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]]]]

'''အစဳအဇန် ၂၀၃၀''' ({{lang-en|Agenda 2030}}) ဟွံသေင်မ္ဂး ကော်စ '''အစဳအဇန် ၂၀၃၀ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ''' (2030 Agenda for Sustainable Development) ဝွံ ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ တိုင်ပ္ကဴ အလုံဂၠးတိ မသ္ဒးကၠောန်ပ္တုဲ နူသၞာံ ၂၀၁၅ စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၂၀၃၀ ရ။ အစဳအဇန်ဝွံ ပါလုပ်ကဵု [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (Sustainable Development Goals - SDGs) သီုဖအိုတ် ၁၇ သာ်တုဲ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သဘင်သဳကၠဳဇၞော် [[ကုလသမဂ္ဂ]] (UN General Assembly) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ ရ။&lt;ref name=&quot;UN2015&quot;&gt;{{cite web|title=Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development|url=https://sdgs.un.org/2030agenda|publisher=United Nations|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ==
အစဳအဇန် ၂၀၃၀ ဝွံ ဒှ်သၞောဝ် ကေုာံ တင်တုပ်စိုတ် ဂၠးတိ သွက်ဂွံ ပလီုပလာ်ထောံ ပရေင်ဒိုက်ဂတ်၊ မင်မဲ သဘာဝ ဂၠးတိ၊ ကေုာံ ရေင်တၠုင်ကဵု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သွက် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲအစဳအဇန်ဏအ် ဍုင်ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ သီုဖအိုတ် ၁၉၃ ဍုင် တုပ်လဝ်စိုတ် သွက်ဂွံ ဗဂေတ်စက် ကမၠောန်ဏအ် နကဵု လညာတ် &quot;ညးမွဲလေဝ် ဟွံဂွံ သှ်ေၜက်အာ ပ္ဍဲလက္ကရဴ&quot; (Leave no one behind) ရ။&lt;ref name=&quot;SDG_Wiki&quot;&gt;{{cite web|title=Sustainable Development Goals|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sustainable_Development_Goals|publisher=Wikipedia|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt; တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဂၠးတိ မၞုံကဵု ပရေင်တုပ်သၟဟ်၊ စိုပ်တရဴ သွက်ဇၟာပ်မၞိဟ် ကေုာံ မၞုံကဵု သဘာဝ မတန်တဴ စဵုကဵု အနာဂတ်ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ လဒက်ပတန် ==
အစဳအဇန် ၂၀၃၀ ဝွံ ဒှ်အရာ မဆက်ကၠုင် နူကဵု [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံဂမၠိုင်]] (Millennium Development Goals - MDGs) မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် အကြာသၞာံ ၂၀၀၀ ကဵု ၂၀၁၅ ဂှ်ရ။ MDGs ဂှ် ဟွံဍိုက်ပေင် သီုဖအိုတ်တုဲ နကဵု ကုလသမဂ္ဂ ဖန်ဇန်ကၠုင် တိုင်ပ္ကဴတၟိ မကော်စ SDGs ရ။ လဒက်ပတန် အစဳအဇန်ဏအ်ဝွံ ကၠုင်နူ ပရေင်သဳကၠဳ အလုံဂၠးတိ၊ မပါလုပ် သီုကဵု ညးဍုင်ကွာန်၊ ဂကောံသၟာပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ အလဵုအသဳဍုင်နာနာရ။ ပ္ဍဲဂိတု သေပ်တေမ်ဗါ သၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ် လိက်ကသုက် အစဳအဇန် ၂၀၃၀ ဏအ် ဒးဒုင် ထပက်စၟတ်တဲ နကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင်ဂမၠိုင်ရ။

== ၃။ ဒတန် ၅ သာ် (The 5 Ps) ==
အစဳအဇန် ၂၀၃၀ ဝွံ ဒုင်လဝ် ရိုဟ်ကၞက် လတူ ဒတန် အဓိက (၅) သာ် မကော်စ &quot;The 5 Ps&quot; ရ။&lt;ref name=&quot;GhanaSDG&quot;&gt;{{cite web|title=Sustainable Development Goals and Ghana|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sustainable_Development_Goals_and_Ghana|publisher=Wikipedia|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt; တင်ဏအ်ဂှ် ပံင်ပကောံလဝ် တိုင်ပ္ကဴဂမၠိုင် သွက်ဂွံ စိုပ်တရဴ လောဲသွာရ-
# '''မၞိဟ် (People)''': သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် ပရေင်ဒိုက်ဂတ် ကေုာံ ကၠောဝ်ဗျဵု သီုဖအိုတ်၊ တုဲပၠန် သွက်ဂွံ ကဵုအခေါင်အရာ ကေုာံ ပရေင်တုပ်သၟဟ်။
# '''ဂၠးတိ (Planet)''': သွက်ဂွံ မင်မဲ သဘာဝ ဂၠးတိ နူကဵု ပရေင်ပလီုပလာ်၊ ပါလုပ် သီုကဵု ပရေင်စကာ ကေုာံ ပ္တိတ် မတန်တဴ ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ရာသဳဥတု။
# '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Prosperity)''': သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ညံင်ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဂွံမံင်စံင် နကဵု ဘဝမဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ဍိုက်ပေင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ မဟာဇန် ကေုာံ ကွတ်ပညာ။
# '''ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peace)''': သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ် မၞုံကဵု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ဓဝ်သမာဓိ ကေုာံ မပါလုပ်မာန် သီုဖအိုတ်။
# '''ပရေင်ပံင်ကောံ (Partnership)''': သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ ကၠောန်ကမၠောန် အလုံဂၠးတိ သွက် အစဳအဇန် ဏအ် ဂွံအံင်ဇၞး။

== ၄။ တိုင်ပ္ကဴ အဓိက ၁၇ သာ် (SDGs) ==
အစဳအဇန် ၂၀၃၀ ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု တိုင်ပ္ကဴ အဓိက ၁၇ သာ် (SDGs) ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် (Targets) သီုဖအိုတ် ၁၆၉ သာ်ရ-
* '''SDG 1''': ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ် (No Poverty).&lt;ref name=&quot;SDG1&quot;&gt;{{cite web|title=Sustainable Development Goal 1|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sustainable_Development_Goal_1|publisher=Wikipedia|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;
* '''SDG 2''': ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် ကၠောဝ်ဗျဵု (Zero Hunger).
* '''SDG 3''': ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေင်မံင်စံင်ခိုဟ် (Good Health and Well-being).
* '''SDG 4''': ပရေင်ပညာ မၞုံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် (Quality Education).
* '''SDG 5''': ပရေင်တုပ်သၟဟ် ညးဗြဴကဵုညးတြုံ (Gender Equality).
* '''SDG 6''': ဍာ် ကေုာံ ပရေင်အးဇ္ၚး (Clean Water and Sanitation).
* '''SDG 7''': ဒြဟတ် မအးဇ္ၚး (Affordable and Clean Energy).
* '''SDG 8''': ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် (Decent Work and Economic Growth).
* '''SDG 9''': ကွတ်စက် ကေုာံ သြိုင်ခၞံ (Industry, Innovation and Infrastructure).
* '''SDG 10''': ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် (Reduced Inequality).
* '''SDG 11''': ဍုင် ကေုာံ ကွာန် မတန်တဴ (Sustainable Cities and Communities).
* '''SDG 12''': ပရေင်စကာ ကေုာံ ပ္တိတ် မတန်တဴ (Responsible Consumption and Production).
* '''SDG 13''': ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Action).
* '''SDG 14''': ဘဝ သၟဝ်ဍာ် (Life Below Water).
* '''SDG 15''': ဘဝ လတူတိ (Life on Land).
* '''SDG 16''': ဓဝ်သမာဓိ ကေုာံ ဂကောံ (Peace, Justice and Strong Institutions).
* '''SDG 17''': ပရေင်ပံင်ကောံ (Partnerships for the Goals).

== ၅။ စက်ယန္တရား ပရေင်ဘဏ္ဍာ ==
သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး ပ္ဍဲကဵု အစဳအဇန် ၂၀၃၀ ဂှ် ပရေင်ဘဏ္ဍာ (Finance) ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ်ရ။ ဍုင်ဇၞော်မောဝ်တအ် သ္ဒးကဵု အရီုအဗင် ကုဍုင်မဍိုန်လျ သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် အစဳအဇန်ဏအ်ရ။ ကုလသမဂ္ဂ ဖန်ဇန်လဝ် စက်ယန္တရား ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု (Green Climate Fund) ကေုာံ (Official Development Assistance - ODA) သွက်ဂွံ လာပ်ဗဂဵုလဟဵု သြန်ဘဏ္ဍာ ကုဍုင် မၞုံကဵု ပရေင်နွံပၟိက်တအ်ရ။

== ၆။ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ တိုင်ပ္ကဴဂမၠိုင် ==
တိုင်ပ္ကဴ ၁၇ သာ်ဏအ်ဝွံ ဟွံတန်တဴဒၟံင် တၞဟ်ဟ်ခြာခြာရ။ တိုင်ပ္ကဴ မွဲ ကဵု မွဲ ဆက်စပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်ရ။ ဥပမာ - ယဝ်ရ ပရေင်ပညာ (SDG 4) ခိုဟ်မ္ဂး၊ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ကလိဂွံ ကမၠောန်ခိုဟ် (SDG 8) တုဲ ပရေင်ဒိုက်ဂတ် (SDG 1) လေဝ် ဖအောန်စှ်ေအာမာန်ရ။ တုဲပၠန် ယဝ်ရ ဍာ်အးဇ္ၚး (SDG 6) နွံမ္ဂး ပရေင်ထတ်ယုက် (SDG 3) လေဝ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်မာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အစဳအဇန် ၂၀၃၀ ဝွံ ဒးကၠောန်အာ မွဲတဲဓဝ် အလုံအစဳအဇန် သီုဖအိုတ်ရ။

== ၇။ တင်ဆောမ်ဒဵု ကေုာံ ပြသၞာ ==
အစဳအဇန် ၂၀၃၀ ဂှ် ဆဵုဂဗဒၟံင် ပြသၞာ ကေုာံ တင်ဆောမ်ဒဵု ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပြသၞာ အဓိကဂှ် -
* '''ပရေင်ဘဏ္ဍာ ဟွံပေင်''': ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံမဲကဵု သြန်ဘဏ္ဍာ သွက်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် အတိုင် တိုင်ပ္ကဴ။
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု''': အန္တရာဲ သဘာဝ ပလီုပလာ်ဒၟံင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မကၠောန်လဝ်တုဲတအ်။
* '''ပရေင်ပဋိပက္ခ ကေုာံ ပၞာန်''': ပ္ဍဲဒေသ မၞုံကဵု ပဋိပက္ခတအ်ဂှ်၊ ရေင်တၠုင် တိုင်ပ္ကဴဝွံ ဟွံမာန်ရ။
* '''ယဲကပ် ဂၠးတိ''': ဥပမာ - ယဲကပ် ကိုဗစ်-၁၉ (COVID-19) ဝွံ ပလီုပလာ်ထောံ လၟေင်ကမၠောန် အစဳအဇန် ၂၀၃၀ ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။

== ၈။ ပရေင်ရေင်တၠုင် ပ္ဍဲ ဍုင်မဍိုန်လျဂမၠိုင် ==
ပ္ဍဲဍုင်မဍိုန်လျ ကေုာံ [[ဍုင်ဇၞော်မောဝ်ဂမၠိုင် (Developing countries)|ဍုင်ဇၞော်မောဝ်ဂမၠိုင်]] တအ်ဂှ်၊ အစဳအဇန် ၂၀၃၀ ဝွံ ဒှ်တိုင်ပ္ကဴ မကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ပခိုဟ်ပတိုန် ဍာ်ဒကေဝ် ဘဝ ညးဍုင်ကွာန်ရ။ ဥပမာ ပ္ဍဲဍုင် [[နိုင်ဂျဳရဳယျာ]] (Nigeria) ကေုာံ ဍုင်အာဖရိကတၞဟ်တအ်ဂှ်၊ အစဳအဇန်ဏအ် စွံအာရီု လတူ ပရေင်ပညာ၊ ဍာ်အးဇ္ၚး ကေုာံ ပရေင်ယှအ်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ် အဓိကရ။&lt;ref name=&quot;NigeriaSDG&quot;&gt;{{cite web|title=Sustainable Development Goals and Nigeria|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sustainable_Development_Goals_and_Nigeria|publisher=Wikipedia|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt; အလဵုအသဳ ဍုင်တအ်ဂှ် သ္ဒးချူဒက် သၞောတ်ဝ် (National Policies) သွက်ဂွံ ညဳသၟဟ် ကု တိုင်ပ္ကဴ SDGs သီုဖအိုတ်ရ။

== ၉။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ကဵုသတိ ==
သွက်ဂွံ စိုပ်တရဴ သၞာံ ၂၀၃၀ အံင်ဇၞးဂှ် ပရေင်ပညာ (Education) ကေုာံ ပရေင်ကဵုသတိ (Awareness) ဒှ်အရာ မဒးနွံဟေင်ရ။ အလဵုအသဳ၊ ဂကောံအလဵုအသဳ-ဟွံသေင် (NGOs) ကေုာံ ဘာဗ္တောန်ပညာတအ် သ္ဒးပၠုပ်စုတ် လညာတ် အစဳအဇန် ၂၀၃၀ ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ပညာရ။ သၟတ်တအ် ဒှ်ဒြဟတ် အဓိက သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ညံင်အစဳအဇန်ဏအ် ဂွံဒှ် ဍာံမာန်ရ။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
အစဳအဇန် ၂၀၃၀ ဝွံ ဒှ်အစဳအဇန် မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ မၞုံကဵု တင်ရန်တၟအ် သၠုင်အိုတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် အလုံဂၠးတိရ။ ဆဂး အခိင်ဝွံ ဍန်ဂၠေအ်ကၠုင်တုဲ၊ ညံင်ဂွံ စိုပ်တရဴ သၞာံ ၂၀၃၀ ဂှ် ဇၟာပ်ဍုင်၊ ဇၟာပ်ဂကောံ ကေုာံ ဇၟာပ်မၞိဟ် သ္ဒးပါလုပ် ကၠောန်ကမၠောန် ဗွဲမမွဲတဲဓဝ် (Decade of Action) ရ။ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်မ္ဂး၊ အစဳအဇန်ဏအ် ဒှ်တိုင်ပ္ကဴ သွက်ဂွံ မင်မဲ ဘဝ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိ သွက် အနာဂတ် မတန်တဴ ဍာံပြရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;UN2015&quot;&gt;{{cite web|title=Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development|url=https://sdgs.un.org/2030agenda|publisher=United Nations|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SDG_Wiki&quot;&gt;{{cite web|title=Sustainable Development Goals|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sustainable_Development_Goals|publisher=Wikipedia|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;GhanaSDG&quot;&gt;{{cite web|title=Sustainable Development Goals and Ghana|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sustainable_Development_Goals_and_Ghana|publisher=Wikipedia|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SDG1&quot;&gt;{{cite web|title=Sustainable Development Goal 1|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sustainable_Development_Goal_1|publisher=Wikipedia|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NigeriaSDG&quot;&gt;{{cite web|title=Sustainable Development Goals and Nigeria|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sustainable_Development_Goals_and_Nigeria|publisher=Wikipedia|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://sdgs.un.org/2030agenda ပရေင်လလောင်တြး ကုလသမဂ္ဂ သွက် အစဳအဇန် ၂၀၃၀]
* [https://www.undp.org/sustainable-development-goals တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ နူ UNDP]

[[Category:အစဳအဇန် ၂၀၃၀]]
[[Category:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]

{{တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ကုလသမဂ္ဂ}}</text>
      <sha1>7ifd1cxmdf20xfxd498dornf3monio5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12041</id>
    <revision>
      <id>57686</id>
      <timestamp>2026-10-08T12:51:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Sustainable_Development_Goals.svg|thumb|350px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင် (SDGs) ၁၇ သာ် မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]]]]  '''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်''' (အင်္ဂလိက်:...&quot;</comment>
      <origin>57686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24203" sha1="oruh0srg5q066uyeisti9qkotd585g4" xml:space="preserve">[[File:Sustainable_Development_Goals.svg|thumb|350px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင် (SDGs) ၁၇ သာ် မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]]]]

'''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်''' (အင်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goals'', ဗွဲခမၞောန် '''SDGs''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''Global Goals''') ဝွံ ဒှ်ဗွိုက် တိုင်ပ္ကဴ ဂၠးတိ (၁၇) သာ် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဂကောံ [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ ရ။ တိုင်ပ္ကဴ သီုဖအိုတ်ဂှ် နွံကဵု တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ဗဒှ်ကဵု &quot;ဂၠံင်တရဴ သွက် အနာဂတ် မခိုဟ်ဆာဲ ကေုာံ မတန်တဴမာန် သွက် သတ္တလောက သီုဖအိုတ်&quot; ရ။&lt;ref name=&quot;UN_Agenda2030&quot;&gt;{{cite web|title=Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development|url=https://sdgs.un.org/2030agenda|publisher=United Nations|year=2015|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt; SDGs ဝွံ ဒှ်အဓိက ကဏ္ဍ နူကဵု လိက်ကသုက် အစဳအဇန် ၂၀၃၀ (2030 Agenda) တုဲ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ညံင်ဂွံ အံင်ဇၞး ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၃၀ ရ။ တိုင်ပ္ကဴဏအ်ဝွံ ဆေင်စပ်ဒၟံင် ကုပြသၞာ မပ္တံကဵု ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ်၊ ပရေင်တုပ်သၟဟ်၊ ပြသၞာ ရာသဳဥတု၊ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။

== ၁။ အစဳအဇန် ၂၀၃၀ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
အစဳအဇန် ၂၀၃၀ (2030 Agenda for Sustainable Development) ဝွံ ဒှ်လိက်ကသုက် မတုပ်လဝ် စိုတ် နကဵု ဍုင်ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ သွက်ဂွံ ပဒတဴ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သွက် ကောန်မၞိဟ်၊ ဂၠးတိ၊ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ&quot; (Sustainable Development) ဂှ် ဒှ်ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မဟွံပလီုပလာ် ထောံ သယံဇာတ သဘာဝ ကေုာံ ဟွံကဵု အန္တရာဲ ကုအနာဂတ် ကောန်စဴပိုဲ သွက်ဂွံ ဆက်မံင်အာ အတိုင်သဘာဝ ရ။ တိုင်ပ္ကဴ ၁၇ သာ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်အရာ မဟွံပါ်ခြာ ကဆံင်ဍုင် (ဍုင်မဇၞော်မောဝ် တုဲ ကဵု ဍုင်မဍိုန်လျ) တုဲ၊ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဍုင် ဒးကေတ် တာလျိုင် သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗက် အတိုင် တင်ရန်တၟအ်ဏအ် ရ။

== ၂။ အကာဲအရာ သမိုင်း ကေုာံ ဒဒှ်လက္ကရဴ ==
ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒက်ပတန် SDGs ဂှ်၊ ကုလသမဂ္ဂ ကေင်ကၠောန်လဝ် [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် လ္ၚီသၞာံဂမၠိုင်]] (Millennium Development Goals - MDGs) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၀ စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၁၅ ရ။&lt;ref name=&quot;UNDP_Background&quot;&gt;{{cite web|title=Background of the Sustainable Development Goals|url=https://www.undp.org/sustainable-development-goals/background|publisher=UNDP|year=2020|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt; MDGs ဝွံ နွံဆ (၈) သာ်တုဲ အဓိက စွံအာရီု လတူ ဍုင်မဍိုန်လျတအ် ဟေင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင် MDGs အိုတ်အာ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ်၊ ဍုင်နာနာတအ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပြသၞာ ဂၠးတိဝွံ မပ္တံကဵု ပရေင်ရာသဳဥတု ကေုာံ ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ်ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်ဒၟံင်တုဲ၊ သ္ဒးဒက်ပတန် တိုင်ပ္ကဴ တၟိ မၞုံကဵု လဒက်ပတန် မချိုတ်ပၠိုတ် ကေုာံ မဆေင်စပ် ကုအလုံဂၠးတိရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳ Rio+20 ပ္ဍဲဍုင် [[ရဳအဝ် ဒဳ ဂျာနေရဝ်]] ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၂ ဂှ် စလဒက်ပတန်ကၠုင် သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ SDGs ဏအ်ရ။

== ၃။ တိုင်ပ္ကဴ အဓိက (၁၇) သာ် ==
တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ နွံ (၁၇) သာ်တုဲ၊ ဇၟာပ်တိုင်ပ္ကဴဂှ် နွံကဵု ကဏ္ဍ ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇိုင်သၞောဝ် တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင် (SDGs)
|-
! လၟိဟ်
! သင်္ကေတ (အင်္ဂလိက်)
! ယၟု တိုင်ပ္ကဴ (မန်)
! အဓိပ္ပါယ် သရုပ်
|-
| '''၁''' || No Poverty || [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁ | ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ်]] || ဇိုတ်ပလီုထောံ ပရေင်လဒိုက်ဂတ် အလုံဇၟာပ်ဒေသ။
|-
| '''၂''' || Zero Hunger || [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၂ | ဖအောန်ဖျေဟ် ကၠောဝ်ဗျဵု]] || ညံင်ညးဂမၠိုင် ဂွံကလိဂွံ စၞအာဟာရ ပေင်ပေင် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်တဵုလွဳ။
|-
| '''၃''' || Good Health and Well-being || [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၃ | ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေင်မံင်စံင်ခိုဟ်]] || ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ထတ်ယုက် မခိုဟ်ဆာဲ သွက် ကောန်မၞိဟ် ဇၟာပ်အဝဲ။
|-
| '''၄''' || Quality Education || [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၄ | ပရေင်ပညာ မၞုံကဵု ဍာ်ဒကေဝ်]] || ညံင်ကောန်ၚာ် သီုဖအိုတ် ဂွံတိုန်ဘာ ကလိဂွံ ပညာ မတုပ်သၟဟ် ကေုာံ မၞုံကဵု ဍာ်ဒကေဝ်။
|-
| '''၅''' || Gender Equality || [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၅ | ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဇာတ်]] || ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ပါ်ခြာ ဇာတ် ကေုာံ ဇၞော်ပၟဝ် ကဵု အခေါင်အရာ ညးဗြဴ။
|-
| '''၆''' || Clean Water and Sanitation || [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၆ | ဍာ်သွုင် ကေုာံ ပရေင်အးဇ္ၚး]] || ညံင်ဇၟာပ်မၞိဟ် ဂွံကလိဂွံ ဍာ်သွုင် မအးဇ္ၚး ကေုာံ သၞောတ် ပရေင်အးဇ္ၚး။
|-
| '''၇''' || Affordable and Clean Energy || [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၇ | ဒြဟတ် လျးတၟး မအးဇ္ၚး]] || ညံင်ဂွံ စကာ ဒြဟတ် လျးတၟး နူသဘာဝ မပ္တံကဵု တ္ၚဲ ကေုာံ ကျာ။
|-
| '''၈''' || Decent Work and Economic Growth || [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၈ | ကမၠောန် မထေက်တန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] || ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဗဒှ်ကဵု ကမၠောန် မထေက်တန် သွက် ညးဍုင်ကွာန်။
|-
| '''၉''' || Industry, Innovation and Infrastructure || [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၉ | ပရေင်စက်ယန္တရား ကေုာံ သြိုင်ခၞံ]] || သြိုင်ခၞံ အခြေခံအဆောက်အအုံ မခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ ဇၞော်ပၟဝ် ပရေင်ခၞံဗဒှ် တၟိ။
|-
| '''၁၀''' || Reduced Inequality || [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၀ | ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ်]] || ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် အကြာ ဍုင်မွဲကဵုမွဲ ကေုာံ မၞိဟ်မွဲကဵုမွဲ။
|-
| '''၁၁''' || Sustainable Cities and Communities || [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၁ | ဍုင် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် မတန်တဴမာန်]] || သြိုင်ခၞံ ဍုင် ညံင်ဂွံ ညဳသၟဟ် ကုသဘာဝ ကေုာံ ဂီုကၠီု။
|-
| '''၁၂''' || Responsible Consumption and Production || [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၂ | ပရေင်စကာ ကေုာံ ပ္တိတ် မၞုံကဵု တာလျိုင်]] || ထိင်ဒဝ် ပရေင်စကာ သယံဇာတ ကေုာံ ဖအောန်ဖျေဟ် ခၟိက်။
|-
| '''၁၃''' || Climate Action || [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၃ | ပရေင်ကမၠောန် ရာသဳဥတု]] || ကေတ်အရေဝ် မွဲတဲဓဝ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အန္တရာဲ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု။
|-
| '''၁၄''' || Life Below Water || [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၄ | ဘဝ သၟဝ်ဍာ်]] || မင်မဲ သဘာဝ ပ္ဍဲမှာသၟိတ် ကေုာံ ၜဳဂမၠိုင် ညံင်ဟွံဂွံ လီုလာ်။
|-
| '''၁၅''' || Life on Land || [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၅ | ဘဝ လတူတိ]] || မင်မဲ ဂြိုပ်ဆု၊ စဵုဒၞာ တိကှ် ကေုာံ မင်မဲ သတ်တိရစ္ဆာန် မဒးဒုင် အန္တရာဲ။
|-
| '''၁၆''' || Peace, Justice and Strong Institutions || [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၆ | ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဂကောံ မခိုင်ကၠိုက်]] || ဗဒှ်ကဵု ဍုင် မၞုံကဵု ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ သၞောဝ် မတုပ်သၟဟ် ကေုာံ ဂကောံအလဵုအသဳ မစှေ်သၞောတ်။
|-
| '''၁၇''' || Partnerships for the Goals || [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၇ | ပရေင်ပံင်ကောံ သွက် တိုင်ပ္ကဴ]] || ဒက်ပတန် ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ ဍုင်၊ ဂကောံ၊ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး။
|}

== ၄။ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ တိုင်ပ္ကဴဂမၠိုင် ==
တိုင်ပ္ကဴ (၁၇) သာ်ဝွံ ဟွံသေင် တန်တဴဒၟံင် နကဵု အလဵုအလဵုဍေံ၊ ဍေံတအ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ် (Interlinkages) ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်ရ။ ဥပမာ - သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး SDG 1 (ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ်) ဂှ်၊ သ္ဒးနွံကဵု SDG 4 (ပရေင်ပညာ) ကေုာံ SDG 8 (ပရေင်ပိုန်ဒြပ်) ရ။ ညံင်ရဴသာ်ဂှ်ကီု SDG 13 (ရာသဳဥတု) ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု SDG 7 (ဒြဟတ် လျးတၟး) ကေုာံ SDG 15 (ဘဝ လတူတိ) ရ။ လညာတ်ဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ဍုင်မွဲ ဟွံဂွံ သြိုင်ခၞံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် (SDG 16) မ္ဂး၊ ဍုင်ဂှ် ဟွံမာန် ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မံင်စံင် ညးဍုင်ကွာန် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်ရ။

== ၅။ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ ဗ္ၜတ် စၞောန်ထ္ၜး ==
သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်ရ တိုင်ပ္ကဴတအ် အံင်ဇၞး ဟွံအံင်ဇၞးဂှ်၊ ကုလသမဂ္ဂ ကေုာံ ကမ္မတဳ စရင်အင် (Statistical Commission) တအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် တင်ရန်တၟအ် (Targets) သီုဖအိုတ် (၁၆၉) သာ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး (Indicators) သီုဖအိုတ် (၂၃၁) သာ်ရ။&lt;ref name=&quot;UN_Indicators&quot;&gt;{{cite web|title=List of Sustainable Development Goal targets and indicators|url=https://unstats.un.org/sdgs/indicators/indicators-list/|publisher=UN Statistics Division|year=2020|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt; 
* '''တင်ရန်တၟအ် (Targets):''' ဒှ်ကမၠောန် အဓိက မဒးရေင်တၠုင် အပ္ဍဲ တိုင်ပ္ကဴ မွဲမွဲ။ ဥပမာ- တိုင်ပ္ကဴ ၁ (ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ်) နွံကဵု တင်ရန်တၟအ် ၁.၁ မဒှ် ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ် အလုံဒေသ စဵုကဵု ဇုက်သုည။
* '''စၞောန်ထ္ၜး (Indicators):''' ဒှ်နဲကဲ စရင်အင် သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် ကမၠောန် မကၠောန်လဝ်တုဲ။ ဥပမာ- လၟိဟ် ညးမမံင် ပ္ဍဲသၟဝ် ကဆံင် သြန်လုပ် လဒိုက်ဂတ် (International poverty line)။ 

== ၆။ သၞောတ် လဒက်ပတန် ကေုာံ ကမၠောန် ==
သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် တိုင်ပ္ကဴဏအ် ညံင်ဂွံ အံင်ဇၞးဂှ် ဒးနွံကဵု ပရေင်ပံင်ကောံ (Partnerships) အကြာ အလဵုအသဳ၊ ကမ္ပဏဳ ပုဂ္ဂလိက ကေုာံ ဂကောံညးဍုင်ကွာန် (CSOs) ရ။ လဒက်ပတန်ဏအ်ဝွံ ဒးစကၠောန် နူကဵု ကဆံင် ဒေသ (Local Action) သီုကဵု ကဆံင် ဍုင် (National Action) ရ။ ကုလသမဂ္ဂ ဖ္အောဝ်ဗတိုက် ညံင် ဇၟာပ်ဍုင် ဂွံပၠုပ်စုတ် တိုင်ပ္ကဴ SDGs အပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ အစဳအဇန် ဘဏ္ဍာ ဍုင် ညးတအ်ရ။ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ပ္တိတ်လဝ် လိက်ဒုင်စဳရေင် (Voluntary National Reviews - VNRs) သွက်ဂွံ ထ္ၜးကဵု ဂၠးတိ ဒဒှ်ရ ညးတအ် ကၠောန်ကၠုင်လဝ် စိုပ်ကဆံင်လဵုရ။

== ၇။ ပရေင်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ သြန်ဗွဝ် ==
သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် SDGs (၁၇) သာ် အံင်ဇၞးဂှ် ဒးစကာ သြန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ အတိုင် လိက်ဒုင်စဳရေင် [[World Bank]] မ္ဂး၊ ဇၟာပ်သၞာံ ဒးစကာ သြန် ထရဳလဳယာန် (Trillions) ဒေါ်လာ သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ အခြေခံအဆောက်အအုံ၊ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက်ရ။&lt;ref name=&quot;WorldBank2020&quot;&gt;{{cite report|title=Poverty and Shared Prosperity 2020: Reversals of Fortune|publisher=World Bank|year=2020}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ SDG 17 (ပရေင်ပံင်ကောံ) ဂှ် ဒှ်အဓိက သွက်ဂွံ ပကောံ သြန်ဗွဝ် (Financial mobilization) နူကဵု ဍုင်မဇၞော်မောဝ် သွက်ဂွံ ရီုဗင် ဍုင်မဍိုန်လျရ။ ကမ္ပဏဳ ပုဂ္ဂလိက တအ်လေဝ် ဒးပါလုပ် ပ္ဍဲပရေင်ဖျေဟ် ရန်ပုံငွေ (Investments) သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ဏအ်ကီုရ။

== ၈။ ပရေင်ဆက်စၠောအ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ ==
ပရေင်ကဵုသတိ (Awareness raising) ဝွံ ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အရီုအဗင် နူညးဍုင်ကွာန်။ ကုလသမဂ္ဂ ကေုာံ ဂကောံနာနာတအ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပရေင်ဆက်စၠောအ် သွက်ဂွံ ဗ္တောန်ကဵု ညးဍုင်ကွာန် ဒဒှ်ရ SDGs ဆေင်စပ် ကုဘဝ ညးတအ် ဗီုလဵုရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာဗ္တောန်ပညာ တအ်လေဝ် ပၠုပ်စုတ်လဝ် လညာတ် &quot;ပညာ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ&quot; (Education for Sustainable Development - ESD) သွက်ဂွံ ကဵုသတိ ကောန်ၚာ် ကေုာံ သၟတ်တအ် ညံင်ဂွံ မင်မဲ သဘာဝ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်ရ။

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပဲါ ==
ပ္ဍဲလၟေင် ကမၠောန် SDGs ဝွံ တင်ဝါတ်ဂါတ် (Challenges) ကေုာံ တင်ပါ်ပဲါ နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ။ 
* '''အန္တရာဲ ကိုဗစ်-၁၉ (COVID-19):''' ယဲကပ် ကိုဗစ်-၁၉ ကတဵုဒှ်တုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍိုန်လျအာတုဲ၊ ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ် ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဒးဒုင် အခက်အခုဲ ဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု:''' အန္တရာဲ ရာသဳဥတု ကတဵုဒှ် ဂၠိုင်ကၠုင်ဒၟံင်တုဲ၊ ဍုင်မဍိုန်လျတအ် ဒးဒုင် ဘဲအန္တရာဲ သဘာဝ ဂၠိုင်အိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;IPCC2021&quot;&gt;{{cite book|title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis|publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC)|year=2021}}&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင်ပါ်ပဲါ (Criticisms):''' လ္ၚဵုတအ် ပါ်ပဲါ ဒဒှ်ရ SDGs ဝွံ နွံကဵု တင်ရန်တၟအ် မဂၠိုင်လောန်အာ (၁၆၉ သာ်) တုဲ၊ ရေင်တၠုင် ညံင်ဂွံ အံင်ဇၞးဂှ် ဒှ်အရာ မဝါတ်ဂါတ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ လ္ၚဵုတအ် ဟီုဂး ဒဒှ်ရ ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော်တအ် စကာ ယၟု SDGs သွက်ဂွံ ကၠောန် &quot;Greenwashing&quot; (ပရေင်လီကသေက် ညံင်ဂွံ ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ညးတအ် မင်မဲ သဘာဝ) ရ။&lt;ref name=&quot;UNODC2017&quot;&gt;{{cite report|title=Global Study on Homicide|publisher=United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC)|year=2017}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အကာဲအရာ အနာဂတ် ==
တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင် ဝွံ ဒှ်လဒက်ပတန် မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် အနာဂတ် ဂၠးတိပိုဲရ။ ယဝ်ရ ဇၟာပ်ဍုင်၊ ဇၟာပ်ဂကောံ ကေုာံ ဇၟာပ်ပူဂိုလ် တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကမၠောန်ဏအ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်မ္ဂး၊ ဂၠးတိဝွံ ကြက်ဒှ် ဒၞာဲမၞုံကဵု ပရေင်တုပ်သၟဟ်၊ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ မာန်ရ။ သွက်ဂွံ စိုပ်တရဴ သၞာံ ၂၀၃၀ ဂှ်၊ ပရေင်ပံင်ကောံ (Global Partnership) ကေုာံ ကမၠောန် မရေင်တၠုင် ဍာံပြ (Meaningful Action) ဒှ်အရာ မဒးဗဂေတ်စက် ပြဟ်ပြဟ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://sdgs.un.org/ ကုလသမဂ္ဂ အစဳအဇန် ၂၀၃၀ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ]
* [https://www.undp.org/sustainable-development-goals တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ (UNDP)]

[[Category:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဂၠးတိ]]
[[Category:ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ]]

{{တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ကုလသမဂ္ဂ}}</text>
      <sha1>oruh0srg5q066uyeisti9qkotd585g4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57687</id>
      <parentid>57686</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T12:52:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24200" sha1="gfa4nrif9mbk8hcckr0nxntwz4ti7wn" xml:space="preserve">[[File:Sustainable_Development_Goals.svg|thumb|350px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင် (SDGs) ၁၇ သာ် မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]]]]

'''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်''' (အင်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goals'', ဗွဲခမၞောန် '''SDGs''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''Global Goals''') ဝွံ ဒှ်ဗွိုက် တိုင်ပ္ကဴ ဂၠးတိ (၁၇) သာ် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဂကောံ [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ ရ။ တိုင်ပ္ကဴ သီုဖအိုတ်ဂှ် နွံကဵု တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ဗဒှ်ကဵု &quot;ဂၠံင်တရဴ သွက် အနာဂတ် မခိုဟ်ဆာဲ ကေုာံ မတန်တဴမာန် သွက် သတ္တလောက သီုဖအိုတ်&quot; ရ။&lt;ref name=&quot;UN_Agenda2030&quot;&gt;{{cite web|title=Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development|url=https://sdgs.un.org/2030agenda|publisher=United Nations|year=2015|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt; SDGs ဝွံ ဒှ်အဓိက ကဏ္ဍ နူကဵု လိက်ကသုက် အစဳအဇန် ၂၀၃၀ (2030 Agenda) တုဲ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ညံင်ဂွံ အံင်ဇၞး ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၃၀ ရ။ တိုင်ပ္ကဴဏအ်ဝွံ ဆေင်စပ်ဒၟံင် ကုပြသၞာ မပ္တံကဵု ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ်၊ ပရေင်တုပ်သၟဟ်၊ ပြသၞာ ရာသဳဥတု၊ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။

== ၁။ အစဳအဇန် ၂၀၃၀ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
အစဳအဇန် ၂၀၃၀ (2030 Agenda for Sustainable Development) ဝွံ ဒှ်လိက်ကသုက် မတုပ်လဝ် စိုတ် နကဵု ဍုင်ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ သွက်ဂွံ ပဒတဴ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သွက် ကောန်မၞိဟ်၊ ဂၠးတိ၊ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။ အဓိပ္ပါယ် &quot;ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ&quot; (Sustainable Development) ဂှ် ဒှ်ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မဟွံပလီုပလာ် ထောံ သယံဇာတ သဘာဝ ကေုာံ ဟွံကဵု အန္တရာဲ ကုအနာဂတ် ကောန်စဴပိုဲ သွက်ဂွံ ဆက်မံင်အာ အတိုင်သဘာဝ ရ။ တိုင်ပ္ကဴ ၁၇ သာ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်အရာ မဟွံပါ်ခြာ ကဆံင်ဍုင် (ဍုင်မဇၞော်မောဝ် တုဲ ကဵု ဍုင်မဍိုန်လျ) တုဲ၊ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဍုင် ဒးကေတ် တာလျိုင် သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗက် အတိုင် တင်ရန်တၟအ်ဏအ် ရ။

== ၂။ အကာဲအရာ သမိုင်း ကေုာံ ဒဒှ်လက္ကရဴ ==
ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒက်ပတန် SDGs ဂှ်၊ ကုလသမဂ္ဂ ကေင်ကၠောန်လဝ် [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် လ္ၚီသၞာံဂမၠိုင်]] (Millennium Development Goals - MDGs) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၀ စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၁၅ ရ။&lt;ref name=&quot;UNDP_Background&quot;&gt;{{cite web|title=Background of the Sustainable Development Goals|url=https://www.undp.org/sustainable-development-goals/background|publisher=UNDP|year=2020|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt; MDGs ဝွံ နွံဆ (၈) သာ်တုဲ အဓိက စွံအာရီု လတူ ဍုင်မဍိုန်လျတအ် ဟေင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင် MDGs အိုတ်အာ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ်၊ ဍုင်နာနာတအ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပြသၞာ ဂၠးတိဝွံ မပ္တံကဵု ပရေင်ရာသဳဥတု ကေုာံ ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ်ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်ဒၟံင်တုဲ၊ သ္ဒးဒက်ပတန် တိုင်ပ္ကဴ တၟိ မၞုံကဵု လဒက်ပတန် မချိုတ်ပၠိုတ် ကေုာံ မဆေင်စပ် ကုအလုံဂၠးတိရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳ Rio+20 ပ္ဍဲဍုင် [[ရဳအဝ် ဒဳ ဂျာနေရဝ်]] ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၂ ဂှ် စလဒက်ပတန်ကၠုင် သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ SDGs ဏအ်ရ။

== ၃။ တိုင်ပ္ကဴ အဓိက (၁၇) သာ် ==
တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ နွံ (၁၇) သာ်တုဲ၊ ဇၟာပ်တိုင်ပ္ကဴဂှ် နွံကဵု ကဏ္ဍ ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇိုင်သၞောဝ် တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင် (SDGs)
|-
! လၟိဟ်
! သင်္ကေတ (အင်္ဂလိက်)
! ယၟု တိုင်ပ္ကဴ (မန်)
! အဓိပ္ပါယ် သရုပ်
|-
| '''၁''' || No Poverty || [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁ | ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ်]] || ဇိုတ်ပလီုထောံ ပရေင်လဒိုက်ဂတ် အလုံဇၟာပ်ဒေသ။
|-
| '''၂''' || Zero Hunger || [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၂ | ဖအောန်ဖျေဟ် ကၠောဝ်ဗျဵု]] || ညံင်ညးဂမၠိုင် ဂွံကလိဂွံ စၞအာဟာရ ပေင်ပေင် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်တဵုလွဳ။
|-
| '''၃''' || Good Health and Well-being || [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၃ | ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေင်မံင်စံင်ခိုဟ်]] || ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ထတ်ယုက် မခိုဟ်ဆာဲ သွက် ကောန်မၞိဟ် ဇၟာပ်အဝဲ။
|-
| '''၄''' || Quality Education || [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၄ | ပရေင်ပညာ မၞုံကဵု ဍာ်ဒကေဝ်]] || ညံင်ကောန်ၚာ် သီုဖအိုတ် ဂွံတိုန်ဘာ ကလိဂွံ ပညာ မတုပ်သၟဟ် ကေုာံ မၞုံကဵု ဍာ်ဒကေဝ်။
|-
| '''၅''' || Gender Equality || [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၅ | ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဇာတ်]] || ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ပါ်ခြာ ဇာတ် ကေုာံ ဇၞော်ပၟဝ် ကဵု အခေါင်အရာ ညးဗြဴ။
|-
| '''၆''' || Clean Water and Sanitation || [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၆ | ဍာ်သွုင် ကေုာံ ပရေင်အးဇ္ၚး]] || ညံင်ဇၟာပ်မၞိဟ် ဂွံကလိဂွံ ဍာ်သွုင် မအးဇ္ၚး ကေုာံ သၞောတ် ပရေင်အးဇ္ၚး။
|-
| '''၇''' || Affordable and Clean Energy || [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၇ | ဒြဟတ် လျးတၟး မအးဇ္ၚး]] || ညံင်ဂွံ စကာ ဒြဟတ် လျးတၟး နူသဘာဝ မပ္တံကဵု တ္ၚဲ ကေုာံ ကျာ။
|-
| '''၈''' || Decent Work and Economic Growth || [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၈ | ကမၠောန် မထေက်တန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] || ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဗဒှ်ကဵု ကမၠောန် မထေက်တန် သွက် ညးဍုင်ကွာန်။
|-
| '''၉''' || Industry, Innovation and Infrastructure || [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၉ | ပရေင်စက်ယန္တရာ ကေုာံ သြိုင်ခၞံ]] || သြိုင်ခၞံ အခြေခံအဆောက်အအုံ မခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ ဇၞော်ပၟဝ် ပရေင်ခၞံဗဒှ် တၟိ။
|-
| '''၁၀''' || Reduced Inequality || [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၀ | ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ်]] || ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် အကြာ ဍုင်မွဲကဵုမွဲ ကေုာံ မၞိဟ်မွဲကဵုမွဲ။
|-
| '''၁၁''' || Sustainable Cities and Communities || [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၁ | ဍုင် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် မတန်တဴမာန်]] || သြိုင်ခၞံ ဍုင် ညံင်ဂွံ ညဳသၟဟ် ကုသဘာဝ ကေုာံ ဂီုကၠီု။
|-
| '''၁၂''' || Responsible Consumption and Production || [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၂ | ပရေင်စကာ ကေုာံ ပ္တိတ် မၞုံကဵု တာလျိုင်]] || ထိင်ဒဝ် ပရေင်စကာ သယံဇာတ ကေုာံ ဖအောန်ဖျေဟ် ခၟိက်။
|-
| '''၁၃''' || Climate Action || [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၃ | ပရေင်ကမၠောန် ရာသဳဥတု]] || ကေတ်အရေဝ် မွဲတဲဓဝ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အန္တရာဲ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု။
|-
| '''၁၄''' || Life Below Water || [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၄ | ဘဝ သၟဝ်ဍာ်]] || မင်မဲ သဘာဝ ပ္ဍဲမှာသၟိတ် ကေုာံ ၜဳဂမၠိုင် ညံင်ဟွံဂွံ လီုလာ်။
|-
| '''၁၅''' || Life on Land || [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၅ | ဘဝ လတူတိ]] || မင်မဲ ဂြိုပ်ဆု၊ စဵုဒၞာ တိကှ် ကေုာံ မင်မဲ သတ်တိရစ္ဆာန် မဒးဒုင် အန္တရာဲ။
|-
| '''၁၆''' || Peace, Justice and Strong Institutions || [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၆ | ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဂကောံ မခိုင်ကၠိုက်]] || ဗဒှ်ကဵု ဍုင် မၞုံကဵု ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ သၞောဝ် မတုပ်သၟဟ် ကေုာံ ဂကောံအလဵုအသဳ မစှေ်သၞောတ်။
|-
| '''၁၇''' || Partnerships for the Goals || [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၇ | ပရေင်ပံင်ကောံ သွက် တိုင်ပ္ကဴ]] || ဒက်ပတန် ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ ဍုင်၊ ဂကောံ၊ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး။
|}

== ၄။ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ တိုင်ပ္ကဴဂမၠိုင် ==
တိုင်ပ္ကဴ (၁၇) သာ်ဝွံ ဟွံသေင် တန်တဴဒၟံင် နကဵု အလဵုအလဵုဍေံ၊ ဍေံတအ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ် (Interlinkages) ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်ရ။ ဥပမာ - သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး SDG 1 (ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ်) ဂှ်၊ သ္ဒးနွံကဵု SDG 4 (ပရေင်ပညာ) ကေုာံ SDG 8 (ပရေင်ပိုန်ဒြပ်) ရ။ ညံင်ရဴသာ်ဂှ်ကီု SDG 13 (ရာသဳဥတု) ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု SDG 7 (ဒြဟတ် လျးတၟး) ကေုာံ SDG 15 (ဘဝ လတူတိ) ရ။ လညာတ်ဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ဍုင်မွဲ ဟွံဂွံ သြိုင်ခၞံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် (SDG 16) မ္ဂး၊ ဍုင်ဂှ် ဟွံမာန် ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မံင်စံင် ညးဍုင်ကွာန် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်ရ။

== ၅။ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ ဗ္ၜတ် စၞောန်ထ္ၜး ==
သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်ရ တိုင်ပ္ကဴတအ် အံင်ဇၞး ဟွံအံင်ဇၞးဂှ်၊ ကုလသမဂ္ဂ ကေုာံ ကမ္မတဳ စရင်အင် (Statistical Commission) တအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် တင်ရန်တၟအ် (Targets) သီုဖအိုတ် (၁၆၉) သာ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး (Indicators) သီုဖအိုတ် (၂၃၁) သာ်ရ။&lt;ref name=&quot;UN_Indicators&quot;&gt;{{cite web|title=List of Sustainable Development Goal targets and indicators|url=https://unstats.un.org/sdgs/indicators/indicators-list/|publisher=UN Statistics Division|year=2020|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt; 
* '''တင်ရန်တၟအ် (Targets):''' ဒှ်ကမၠောန် အဓိက မဒးရေင်တၠုင် အပ္ဍဲ တိုင်ပ္ကဴ မွဲမွဲ။ ဥပမာ- တိုင်ပ္ကဴ ၁ (ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ်) နွံကဵု တင်ရန်တၟအ် ၁.၁ မဒှ် ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ် အလုံဒေသ စဵုကဵု ဇုက်သုည။
* '''စၞောန်ထ္ၜး (Indicators):''' ဒှ်နဲကဲ စရင်အင် သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် ကမၠောန် မကၠောန်လဝ်တုဲ။ ဥပမာ- လၟိဟ် ညးမမံင် ပ္ဍဲသၟဝ် ကဆံင် သြန်လုပ် လဒိုက်ဂတ် (International poverty line)။ 

== ၆။ သၞောတ် လဒက်ပတန် ကေုာံ ကမၠောန် ==
သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် တိုင်ပ္ကဴဏအ် ညံင်ဂွံ အံင်ဇၞးဂှ် ဒးနွံကဵု ပရေင်ပံင်ကောံ (Partnerships) အကြာ အလဵုအသဳ၊ ကမ္ပဏဳ ပုဂ္ဂလိက ကေုာံ ဂကောံညးဍုင်ကွာန် (CSOs) ရ။ လဒက်ပတန်ဏအ်ဝွံ ဒးစကၠောန် နူကဵု ကဆံင် ဒေသ (Local Action) သီုကဵု ကဆံင် ဍုင် (National Action) ရ။ ကုလသမဂ္ဂ ဖ္အောဝ်ဗတိုက် ညံင် ဇၟာပ်ဍုင် ဂွံပၠုပ်စုတ် တိုင်ပ္ကဴ SDGs အပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ အစဳအဇန် ဘဏ္ဍာ ဍုင် ညးတအ်ရ။ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ပ္တိတ်လဝ် လိက်ဒုင်စဳရေင် (Voluntary National Reviews - VNRs) သွက်ဂွံ ထ္ၜးကဵု ဂၠးတိ ဒဒှ်ရ ညးတအ် ကၠောန်ကၠုင်လဝ် စိုပ်ကဆံင်လဵုရ။

== ၇။ ပရေင်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ သြန်ဗွဝ် ==
သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် SDGs (၁၇) သာ် အံင်ဇၞးဂှ် ဒးစကာ သြန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ အတိုင် လိက်ဒုင်စဳရေင် [[World Bank]] မ္ဂး၊ ဇၟာပ်သၞာံ ဒးစကာ သြန် ထရဳလဳယာန် (Trillions) ဒေါ်လာ သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ အခြေခံအဆောက်အအုံ၊ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက်ရ။&lt;ref name=&quot;WorldBank2020&quot;&gt;{{cite report|title=Poverty and Shared Prosperity 2020: Reversals of Fortune|publisher=World Bank|year=2020}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ SDG 17 (ပရေင်ပံင်ကောံ) ဂှ် ဒှ်အဓိက သွက်ဂွံ ပကောံ သြန်ဗွဝ် (Financial mobilization) နူကဵု ဍုင်မဇၞော်မောဝ် သွက်ဂွံ ရီုဗင် ဍုင်မဍိုန်လျရ။ ကမ္ပဏဳ ပုဂ္ဂလိက တအ်လေဝ် ဒးပါလုပ် ပ္ဍဲပရေင်ဖျေဟ် ရန်ပုံငွေ (Investments) သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ဏအ်ကီုရ။

== ၈။ ပရေင်ဆက်စၠောအ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ ==
ပရေင်ကဵုသတိ (Awareness raising) ဝွံ ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အရီုအဗင် နူညးဍုင်ကွာန်။ ကုလသမဂ္ဂ ကေုာံ ဂကောံနာနာတအ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပရေင်ဆက်စၠောအ် သွက်ဂွံ ဗ္တောန်ကဵု ညးဍုင်ကွာန် ဒဒှ်ရ SDGs ဆေင်စပ် ကုဘဝ ညးတအ် ဗီုလဵုရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာဗ္တောန်ပညာ တအ်လေဝ် ပၠုပ်စုတ်လဝ် လညာတ် &quot;ပညာ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ&quot; (Education for Sustainable Development - ESD) သွက်ဂွံ ကဵုသတိ ကောန်ၚာ် ကေုာံ သၟတ်တအ် ညံင်ဂွံ မင်မဲ သဘာဝ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်ရ။

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပဲါ ==
ပ္ဍဲလၟေင် ကမၠောန် SDGs ဝွံ တင်ဝါတ်ဂါတ် (Challenges) ကေုာံ တင်ပါ်ပဲါ နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ။ 
* '''အန္တရာဲ ကိုဗစ်-၁၉ (COVID-19):''' ယဲကပ် ကိုဗစ်-၁၉ ကတဵုဒှ်တုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍိုန်လျအာတုဲ၊ ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ် ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဒးဒုင် အခက်အခုဲ ဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု:''' အန္တရာဲ ရာသဳဥတု ကတဵုဒှ် ဂၠိုင်ကၠုင်ဒၟံင်တုဲ၊ ဍုင်မဍိုန်လျတအ် ဒးဒုင် ဘဲအန္တရာဲ သဘာဝ ဂၠိုင်အိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;IPCC2021&quot;&gt;{{cite book|title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis|publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC)|year=2021}}&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင်ပါ်ပဲါ (Criticisms):''' လ္ၚဵုတအ် ပါ်ပဲါ ဒဒှ်ရ SDGs ဝွံ နွံကဵု တင်ရန်တၟအ် မဂၠိုင်လောန်အာ (၁၆၉ သာ်) တုဲ၊ ရေင်တၠုင် ညံင်ဂွံ အံင်ဇၞးဂှ် ဒှ်အရာ မဝါတ်ဂါတ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ လ္ၚဵုတအ် ဟီုဂး ဒဒှ်ရ ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော်တအ် စကာ ယၟု SDGs သွက်ဂွံ ကၠောန် &quot;Greenwashing&quot; (ပရေင်လီကသေက် ညံင်ဂွံ ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ညးတအ် မင်မဲ သဘာဝ) ရ။&lt;ref name=&quot;UNODC2017&quot;&gt;{{cite report|title=Global Study on Homicide|publisher=United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC)|year=2017}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အကာဲအရာ အနာဂတ် ==
တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင် ဝွံ ဒှ်လဒက်ပတန် မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် အနာဂတ် ဂၠးတိပိုဲရ။ ယဝ်ရ ဇၟာပ်ဍုင်၊ ဇၟာပ်ဂကောံ ကေုာံ ဇၟာပ်ပူဂိုလ် တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကမၠောန်ဏအ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်မ္ဂး၊ ဂၠးတိဝွံ ကြက်ဒှ် ဒၞာဲမၞုံကဵု ပရေင်တုပ်သၟဟ်၊ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ မာန်ရ။ သွက်ဂွံ စိုပ်တရဴ သၞာံ ၂၀၃၀ ဂှ်၊ ပရေင်ပံင်ကောံ (Global Partnership) ကေုာံ ကမၠောန် မရေင်တၠုင် ဍာံပြ (Meaningful Action) ဒှ်အရာ မဒးဗဂေတ်စက် ပြဟ်ပြဟ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://sdgs.un.org/ ကုလသမဂ္ဂ အစဳအဇန် ၂၀၃၀ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ]
* [https://www.undp.org/sustainable-development-goals တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ (UNDP)]

[[Category:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဂၠးတိ]]
[[Category:ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ]]

{{တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ကုလသမဂ္ဂ}}</text>
      <sha1>gfa4nrif9mbk8hcckr0nxntwz4ti7wn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12042</id>
    <revision>
      <id>57688</id>
      <timestamp>2026-10-08T12:54:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Commons category|Sustainable Development Goals}} {{Main|တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်}}  ကဏ္ဍဝွံ မဆေင်စပ် ကု '''[[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]]''' (Sustainable Development Goals - SDGs) မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဂကောံ ...&quot;</comment>
      <origin>57688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1532" sha1="nb1moz3b1m6s45gjy5ki70wqn6hgubw" xml:space="preserve">{{Commons category|Sustainable Development Goals}}
{{Main|တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်}}

ကဏ္ဍဝွံ မဆေင်စပ် ကု '''[[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]]''' (Sustainable Development Goals - SDGs) မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဂကောံ [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ သွက်ဂွံ ဒှ်ဂၠံင်တရဴ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အနာဂတ် ဂၠးတိရ။ 

ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ပကောံပကေဝ်လဝ် လိက်ပရေင် မဆေင်စပ် ကုတိုင်ပ္ကဴ အဓိက သီု (၁၇) သာ်၊ တင်ရန်တၟအ်ဂမၠိုင်၊ ကေုာံ အစဳအဇန် ၂၀၃၀ (2030 Agenda for Sustainable Development) မဆေင်ကဵု ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ်၊ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ၊ ကေုာံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

[[ကဏ္ဍ:ကုလသမဂ္ဂ]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဂၠးတိ]]
[[ကဏ္ဍ:ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်]]
[[ကဏ္ဍ:သဘာဝပွဳပွူ]]</text>
      <sha1>nb1moz3b1m6s45gjy5ki70wqn6hgubw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12043</id>
    <revision>
      <id>57689</id>
      <timestamp>2026-10-08T12:56:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Commons category|Sustainable Development Goals}} {{Main|တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်}}  ကဏ္ဍဝွံ မဆေင်စပ် ကု '''[[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ]]''' (Sustainable Development Goal) မဒှ် တိုင်ပ္ကဴ အသီးသီး မပါလုပ် ပ္ဍ...&quot;</comment>
      <origin>57689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1042" sha1="fhpdiw7t9hluh0d74hy37bjqfcsgajf" xml:space="preserve">{{Commons category|Sustainable Development Goals}}
{{Main|တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်}}

ကဏ္ဍဝွံ မဆေင်စပ် ကု '''[[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ]]''' (Sustainable Development Goal) မဒှ် တိုင်ပ္ကဴ အသီးသီး မပါလုပ် ပ္ဍဲအစဳအဇန် ၂၀၃၀ (2030 Agenda) ကုလသမဂ္ဂ ရ။ 

လိက်ပရေင် မဆေင်ကဵု တိုင်ပ္ကဴ မွဲမွဲသာ် (ဥပမာ - တိုင်ပ္ကဴ ၁၊ တိုင်ပ္ကဴ ၂၊ တိုင်ပ္ကဴ ၃ စဵုကဵု တိုင်ပ္ကဴ ၁၇) တအ်ဂှ် ပကောံစုတ်လဝ် ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ်ရ။

[[ကဏ္ဍ:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်|*]]
[[ကဏ္ဍ:ကုလသမဂ္ဂ]]</text>
      <sha1>fhpdiw7t9hluh0d74hy37bjqfcsgajf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂကောံ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12044</id>
    <revision>
      <id>57691</id>
      <timestamp>2026-10-08T15:00:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox organization | name                = ဂကောံ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ | native_name         = International Labour Organization (ILO) | image               = Flag of the International Labour Organization.svg | image_size          = 250px | alt                 = အလာံ ဂကောံ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ | caption             = အလာံ မစ...&quot;</comment>
      <origin>57691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16949" sha1="5hawpe30vyg1zbbf0c8kzslejy6r09g" xml:space="preserve">{{Infobox organization
| name                = ဂကောံ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ
| native_name         = International Labour Organization (ILO)
| image               = Flag of the International Labour Organization.svg
| image_size          = 250px
| alt                 = အလာံ ဂကောံ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ
| caption             = အလာံ မစကာ ပ္ဍဲဂကောံ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ
| abbreviation        = ILO
| formation           = {{Start date and age|1919|10|29}} 
| type                = [[ကုလသမဂ္ဂ|အေဂျေန်သဳ ကုလသမဂ္ဂ]]
| purpose             = ဇၞော်မောဝ် ပရေင်အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန်၊ ပရေင်ယုတ္တိ သွာင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
| headquarters        = [[ဂျဳနဳဗာ]]၊ [[ဍုင်သိတ်သလာန်]]
| membership          = ဍုင်ကောန်ဂကောံ ၁၈၇ ဍုင်
| leader_title        = ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ်နာနာ (Director-General)
| leader_name         = [[ဂျဳလ်ဗာတ် ဟံင်ဗဝ်]] (Gilbert Houngbo)
| website             = [https://www.ilo.org/ www.ilo.org]
}}

'''ဂကောံ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ''' ({{lang-en|International Labour Organization}}၊ ဗွဲခမၞောန်: '''ILO''') ဝွံ ဒှ်ဂကောံ အေဂျေန်သဳ တၟေင် နူကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]] မွဲတုဲ၊ မၞုံကဵု တာလျိုင် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ယုတ္တိ သွာင်မၞိဟ် (Social justice) ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic justice) နကဵု လဒက်ပတန် သၞောတ်ဝ် ကေုာံ အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန် ပ္ဍဲအလုံဂၠးတိရ။&lt;ref name=&quot;ilo_wiki&quot;&gt;&quot;International Labour Organization&quot;. Wikipedia. Retrieved 8 October 2026.&lt;/ref&gt; ဂကောံဝွံ မၞုံကဵု ရုံးဗဟဵု ပ္ဍဲဍုင် [[ဂျဳနဳဗာ]]၊ [[ဍုင်သိတ်သလာန်]] တုဲ၊ ဒက်ပတန်လဝ် နူကဵု သၞာံ ၁၉၁၉ အခိင်ကာလ ကြဴနူ [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ပထမ]] တုဲရ။

== ၁။ နိဒါန် ==
ဂကောံ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ (ILO) ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲစရင် ဂကောံကိစ္စဇၞော်အိုတ် မရေင်တၠုင်ဒၟံင် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ပရေင်မံင်စံင် ဘဝသၟာကမၠောန်ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ ဍိုက်ပေင်ကဵု ဓဝ်ယုတ္တိရ။ အေဂျေန်သဳဝွံ ဒှ်အေဂျေန်သဳ မၞုံကဵု သၞောတ် &quot;ပိသွာင်&quot; (Tripartite structure) မတွဟ်ဂး အလဵုအသဳ၊ ညးကဵုကမၠောန်၊ ကေုာံ သၟာကမၠောန်တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်စုတ် သီုဖအိုတ် မသၟဟ်တုပ် ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref name=&quot;ilo_about&quot;&gt;&quot;About the ILO&quot;. International Labour Organization (ILO). Retrieved 8 October 2026.&lt;/ref&gt; နကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ်ဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ကုလသမဂ္ဂ မ္ဂး ဒှ်စက်ယန္တရား မတၟေင်အိုတ် ကေုာံ မၞုံကဵု ဒြဟတ် မခိုင်ကၠိုက်အိုတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိရ။

== ၂။ ပရေင်မံက်ဂတှ်ေ ကေုာံ သမိုင်း ==
ဂကောံ ILO ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၉ အတိုင် လိက်ကသုက် [[လိက်ကသုက် ဗာသိုဝ်]] (Treaty of Versailles) မဒှ် လိက်ကသုက် မပသောင်ကလး ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ပထမ ရ။ အခိင်ဂှ် ILO ပါလုပ် ပ္ဍဲသၟဝ် [[ဂကောံ ဍုင်မဟာမိတ်ဂမၠိုင်]] (League of Nations) ရ။ ကာလ ဂကောံ ဍုင်မဟာမိတ်ဂမၠိုင် ပလီုထောံ ကြဴနူ [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ]] တုဲ၊ ILO ဝွံ ဆက်ဂျိုင်တဴတုဲ ပြံင်လှာဲလုပ်အာ သၟဝ် [[ကုလသမဂ္ဂ]] အေဂျေန်သဳ တၟေင် (Specialized Agency) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၆ ရ။&lt;ref name=&quot;un_ilo&quot;&gt;&quot;UN System - ILO&quot;. United Nations. Retrieved 8 October 2026.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၄ ဂှ် ဂကောံဝွံ ပဒတန် [[လိက်လလောင်တြး ဖဳလာဒဲဖဳယျာ]] (Declaration of Philadelphia) မဒှ် လိက်ကသုက် မဗဗိုန်ကဵု သဘဴဓဝ် &quot;ကမၠောန်ဝွံ ဟွံသေင် ကပေါတ်သွံရာန်&quot; (Labour is not a commodity) ကေုာံ &quot;ပရေင်ဒိုက်ဂတ် မၞုံဒၟံင် မွဲဒၞာဲဂှ် ဒှ်အန္တရာဲ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဇၟာပ်ဒၞာဲ&quot; ရ။

== ၃။ သၞောတ်လဒက်ပတန် ==
ILO မၞုံကဵု လဒက်ပတန် အဓိက (၃) သွာင်ရ။
# '''သဘင်သဳကၠဳ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ''' (International Labour Conference - ILC): မကော်စ &quot;ပါလဳမာန် သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ&quot; တုဲ၊ ဇၟာပ်သၞာံ ပ္ဍဲဂိတုဂျောန် ကောံဓရီု ပ္ဍဲဂျဳနဳဗာ သွက်ဂွံ ဖျေဟ်သၞောဝ် ကေုာံ စဳမံင်ဂမၠိုင်ရ။ 
# '''ဂကောံက္ဍိုက်က္ဍိုပ်''' (Governing Body): ဒှ်ဂကောံ မပကင်ရင် ကေုာံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန် လၟေင်တ္ၚဲ မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု မၞိဟ်စၞး အလဵုအသဳ (၂၈) တၠ၊ မၞိဟ်စၞး ညးကဵုကမၠောန် (၁၄) တၠ ကေုာံ မၞိဟ်စၞး သၟာကမၠောန် (၁၄) တၠ။
# '''ရုံး သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ''' (International Labour Office): ဒှ်ရုံး အမြဲတန် မၞုံပ္ဍဲ ဂျဳနဳဗာ ကေုာံ ဌာနလစှ်ေ အလုံဂၠးတိ မၞုံသၟဝ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ်နာနာ (Director-General) ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ စရင် ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ်နာနာ ဂကောံ ILO
|-
! ယၟု ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ်နာနာ
! ဍုင်
! သၞာံ တာလျိုင်
|-
| [[အာလ်ဗာတ် တဝ်မတ်]] (Albert Thomas) || {{flag|France}} ပြင်သေတ် || ၁၉၁၉ - ၁၉၃၂
|-
| [[ဒေဗိတ် မောသ်]] (David A. Morse) || {{flag|United States}} အမေရိကာန် || ၁၉၄၈ - ၁၉၇၀
|-
| [[ဂါင် ရိုက်ဒါ]] (Guy Ryder) || {{flag|United Kingdom}} ဘိတိန် || ၂၀၁၂ - ၂၀၂၂
|-
| [[ဂျဳလ်ဗာတ် ဟံင်ဗဝ်]] (Gilbert Houngbo) || {{flag|Togo}} တဝ်ဂဝ် || ၂၀၂၂ - လၟုဟ်
|}

== ၄။ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် ==
တင်ရန်တၟအ် အဓိက ILO ဂှ် သွက်ဂွံ အာစိုပ် [[ကမၠောန်မစိုပ်တရဴ]] (Decent Work Agenda) မပ္တံကဵု -
* ခၞံဗဒှ် ပရေင်ကမၠောန် မဍိုက်ပေင်ကဵု အခေါင်အရာ ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ သွက် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ်။
* ကဵုအာမခံ ပရေင်စဵုဒၞာ သွာင်မၞိဟ် (Social protection) ကုညးမကၠောန်ကမၠောန် ကေုာံ သ္ၚိကၟိန်ညးတအ်။
* ဇၞော်ပၟဝ် ပရေင်သဳကၠဳ ပိသွာင် (Social dialogue) အကြာ အလဵုအသဳ၊ ညးကဵုကမၠောန်၊ ကေုာံ သၟာကမၠောန်။

== ၅။ သၞောတ်ဝ် အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန် ==
ILO ပ္တိတ်လဝ် စရင် သၞောတ်ဝ် အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန် (International Labour Standards) မပ္တံကဵု ပရေင်စဵုဒၞာ သၟာကမၠောန် ကောန်ၚာ်၊ ပရေင်တုပ်သၟဟ် လပါ်လစာ، ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ အန္တရာဲ ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန်။ ပရေင်ဏအ် ဒှ်လဒက်ပတန် အဓိက သွက် ဇၟာပ်ဍုင် ဂွံကေတ်အာ အတိုင်သၞောဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;ilo_conv&quot;&gt;&quot;List of International Labour Organization Conventions&quot;. Wikipedia. Retrieved 8 October 2026.&lt;/ref&gt;

== ၆။ လိက်ကသုက် ကေုာံ တင်တုပ်စိုတ် ==
စဵုကဵုလၟုဟ် ILO ပ္တိတ်လဝ် လိက်ကသုက် (Conventions) သီုဖအိုတ် ၁၉၀ ပြင်ရ။ အဓိက လိက်ကသုက် မဆေင်ကဵု အခေါင်အရာ မူလဂမၠိုင် (Core Conventions) နွံ (၈) သာ်ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ အဓိက လိက်ကသုက် ILO ဂမၠိုင်
|-
! စရင်လၟိဟ် လိက်ကသုက်
! ယၟု လိက်ကသုက်
! သၞာံ 
|-
| C029 || လိက်ကသုက် ဖအိုတ်ပလီု ကမၠောန်အဓမ္မ (Forced Labour) || ၁၉၃၀
|-
| C087 || လိက်ကသုက် လွောတ်လပ် ပရေင်ဒက်ဂကောံ ကေုာံ သမဂ္ဂ || ၁၉၄၈
|-
| C100 || လိက်ကသုက် လစာ မတုပ်သၟဟ် (Equal Remuneration) || ၁၉၅၁
|-
| C138 || လိက်ကသုက် အာယုက် သၟဝ်အိုတ် သွက်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် (Minimum Age) || ၁၉၇၃
|-
| C182 || လိက်ကသုက် ဖအိုတ်ပလီု ပရေင်စကာ ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲကမၠောန် အန္တရာဲ || ၁၉၉၉
|}

== ၇။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ဌာနဗ္တောန်ပညာ ==
ILO မၞုံကဵု ဗဟဵုဌာန ဗ္တောန်ပညာ နိုင်ငံတကာ သၟာကမၠောန် (International Training Centre of the ILO - [[ITCILO]]) မၞုံပ္ဍဲဍုင် [[တူရိန်]] (Turin)၊ [[ဍုင်အဳတလဳ]]။ ဌာနဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၄ သွက်ဂွံ ကဵုပရေင်ပညာ၊ လေ့ကျင့်ရေး ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် အစောံစရာဲ ကုမၞိဟ်စၞး အလဵုအသဳ၊ ညးကဵုကမၠောန် ကေုာံ သၟာကမၠောန်တအ် နူအလုံဂၠးတိရ။

== ၈။ ဂကောံကောန်ဂကောံ ကေုာံ ပရေင်ပါလုပ် ==
ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ILO မၞုံကဵု ဍုင်ကောန်ဂကောံ သီုဖအိုတ် ၁၈၇ ဍုင်ရ။ ဍုင်မပါလုပ် ပ္ဍဲကုလသမဂ္ဂ သီုဖအိုတ် ကြပ်ဒှ် ကောန်ဂကောံ ILO အိုတ်ရ။ ဇၟာပ်ဍုင်ကောန်ဂကောံ သ္ဒးပလံင် မၞိဟ်စၞး ပိသွာင် (အလဵုအသဳ ၄ တၠ၊ သၟာကမၠောန် ၁ တၠ၊ ညးကဵုကမၠောန် ၁ တၠ) သွက်ဂွံ တိုန်စိုပ် သဘင်သဳကၠဳ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ ဇၟာပ်သၞာံရ။

== ၉။ လာပ်နိုဗဴ ကေုာံ ပရေင်အံင်ဇၞး ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၉ မဒှ် သၞာံ ILO ပေင် (၅၀) သၞာံဂှ်၊ ဂကောံဝွံ ဒးဒုင် ဇိုန်နှင်ကဵု [[လာပ်နိုဗဴ ၜိုဟ်သြိုဟ်]] (Nobel Peace Prize) ရ။&lt;ref name=&quot;nobel_1969&quot;&gt;&quot;The Nobel Peace Prize 1969&quot;. Nobel Foundation. Retrieved 8 October 2026.&lt;/ref&gt; ဟိုတ်နူကဵု ဂကောံဝွံ ဗတိုက်သရိုဟ် ပရေင်ဒိုက်ဂတ်၊ ဇၞော်မောဝ် အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန် ကေုာံ ပါလုပ် ပ္ဍဲပရေင် ဒက်ပတန် ဓဝ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂၠးတိ နကဵု လညာတ် ယုတ္တိ သွာင်မၞိဟ် (Social justice) ရ။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ လညာတ်အနာဂတ် ==
ဂကောံ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ (ILO) ဝွံ ဒှ်ဂကောံ မၞုံကဵု အဓိပ္ပါယ် ဗွဲမဇၞော် သွက် ဘဝသၟာကမၠောန် အလုံဂၠးတိရ။ ပ္ဍဲခေတ် လၟုဟ် မၞုံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ နဲကဲပညာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလုံဂၠးတိ (Globalization) ဂှ်၊ ပြသၞာ တၟိတၟိ မပ္တံကဵု [[ကမၠောန် ဂစ်ဂ်]] (Gig economy) ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် သၟာကမၠောန် မပြံင်ဌာန်တအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ဒၟံင်ရ။ ILO ဝွံ ဒးဆက်တုဲ ဒက်ပတန် သၞောဝ်တၟိတၟိ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန်တအ် ပ္ဍဲအနာဂတ် လၟိုန်ကာလရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚး ==
* [https://www.ilo.org ဝက်ဘ်ဆိုဒ် အဓိက ILO]
* [[ကုလသမဂ္ဂ]]

[[Category:ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:သၟာကမၠောန်]]
[[Category:ဂကောံ ဍုင်နာနာ]]
[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]

{{Navbox
|name  = ဂကောံ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ
|title = [[ဂကောံ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ]]
|listclass = hlist
|state = expanded

|group1 = လဒက်ပတန်
|list1 = 
* [[သဘင်သဳကၠဳ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ]]
* [[ရုံး သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ]]
* [[ITCILO]]

|group2 = လိက်ကသုက် အဓိက
|list2 = 
* [[လိက်ကသုက် ဖအိုတ်ပလီု ကမၠောန်အဓမ္မ (C029)]]
* [[လိက်ကသုက် လွောတ်လပ် ပရေင်ဒက်ဂကောံ (C087)]]
* [[လိက်ကသုက် အာယုက် သၟဝ်အိုတ် သွက်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် (C138)]]

|group3 = မဆက်စပ်
|list3 = 
* [[အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန်]]
* [[ကမၠောန်မစိုပ်တရဴ]]
* [[ကုလသမဂ္ဂ]]
}}</text>
      <sha1>5hawpe30vyg1zbbf0c8kzslejy6r09g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57692</id>
      <parentid>57691</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T15:00:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16949" sha1="9yezach9f318o574iie8rzoiwy5wfdt" xml:space="preserve">{{Infobox organization
| name                = ဂကောံ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ
| native_name         = International Labour Organization (ILO)
| image               = Flag of the International Labour Organization.svg
| image_size          = 250px
| alt                 = အလာံ ဂကောံ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ
| caption             = အလာံ မစကာ ပ္ဍဲဂကောံ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ
| abbreviation        = ILO
| formation           = {{Start date and age|1919|10|29}} 
| type                = [[ကုလသမဂ္ဂ|အေဂျေန်သဳ ကုလသမဂ္ဂ]]
| purpose             = ဇၞော်မောဝ် ပရေင်အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန်၊ ပရေင်ယုတ္တိ သွာင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
| headquarters        = [[ဂျဳနဳဗာ]]၊ [[ဍုင်သိတ်သလာန်]]
| membership          = ဍုင်ကောန်ဂကောံ ၁၈၇ ဍုင်
| leader_title        = ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ်နာနာ (Director-General)
| leader_name         = [[ဂျဳလ်ဗာတ် ဟံင်ဗဝ်]] (Gilbert Houngbo)
| website             = [https://www.ilo.org/ www.ilo.org]
}}

'''ဂကောံ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ''' ({{lang-en|International Labour Organization}}၊ ဗွဲခမၞောန်: '''ILO''') ဝွံ ဒှ်ဂကောံ အေဂျေန်သဳ တၟေင် နူကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]] မွဲတုဲ၊ မၞုံကဵု တာလျိုင် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ယုတ္တိ သွာင်မၞိဟ် (Social justice) ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic justice) နကဵု လဒက်ပတန် သၞောတ်ဝ် ကေုာံ အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန် ပ္ဍဲအလုံဂၠးတိရ။&lt;ref name=&quot;ilo_wiki&quot;&gt;&quot;International Labour Organization&quot;. Wikipedia. Retrieved 8 October 2026.&lt;/ref&gt; ဂကောံဝွံ မၞုံကဵု ရုင်ဗဟဵု ပ္ဍဲဍုင် [[ဂျဳနဳဗာ]]၊ [[ဍုင်သိတ်သလာန်]] တုဲ၊ ဒက်ပတန်လဝ် နူကဵု သၞာံ ၁၉၁၉ အခိင်ကာလ ကြဴနူ [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ပထမ]] တုဲရ။

== ၁။ နိဒါန် ==
ဂကောံ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ (ILO) ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲစရင် ဂကောံကိစ္စဇၞော်အိုတ် မရေင်တၠုင်ဒၟံင် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ပရေင်မံင်စံင် ဘဝသၟာကမၠောန်ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ ဍိုက်ပေင်ကဵု ဓဝ်ယုတ္တိရ။ အေဂျေန်သဳဝွံ ဒှ်အေဂျေန်သဳ မၞုံကဵု သၞောတ် &quot;ပိသွာင်&quot; (Tripartite structure) မတွဟ်ဂး အလဵုအသဳ၊ ညးကဵုကမၠောန်၊ ကေုာံ သၟာကမၠောန်တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်စုတ် သီုဖအိုတ် မသၟဟ်တုပ် ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref name=&quot;ilo_about&quot;&gt;&quot;About the ILO&quot;. International Labour Organization (ILO). Retrieved 8 October 2026.&lt;/ref&gt; နကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ်ဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ကုလသမဂ္ဂ မ္ဂး ဒှ်စက်ယန္တရား မတၟေင်အိုတ် ကေုာံ မၞုံကဵု ဒြဟတ် မခိုင်ကၠိုက်အိုတ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိရ။

== ၂။ ပရေင်မံက်ဂတှ်ေ ကေုာံ သမိုင်း ==
ဂကောံ ILO ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၉ အတိုင် လိက်ကသုက် [[လိက်ကသုက် ဗာသိုဝ်]] (Treaty of Versailles) မဒှ် လိက်ကသုက် မပသောင်ကလး ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ပထမ ရ။ အခိင်ဂှ် ILO ပါလုပ် ပ္ဍဲသၟဝ် [[ဂကောံ ဍုင်မဟာမိတ်ဂမၠိုင်]] (League of Nations) ရ။ ကာလ ဂကောံ ဍုင်မဟာမိတ်ဂမၠိုင် ပလီုထောံ ကြဴနူ [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ]] တုဲ၊ ILO ဝွံ ဆက်ဂျိုင်တဴတုဲ ပြံင်လှာဲလုပ်အာ သၟဝ် [[ကုလသမဂ္ဂ]] အေဂျေန်သဳ တၟေင် (Specialized Agency) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၆ ရ။&lt;ref name=&quot;un_ilo&quot;&gt;&quot;UN System - ILO&quot;. United Nations. Retrieved 8 October 2026.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၄ ဂှ် ဂကောံဝွံ ပဒတန် [[လိက်လလောင်တြး ဖဳလာဒဲဖဳယျာ]] (Declaration of Philadelphia) မဒှ် လိက်ကသုက် မဗဗိုန်ကဵု သဘဴဓဝ် &quot;ကမၠောန်ဝွံ ဟွံသေင် ကပေါတ်သွံရာန်&quot; (Labour is not a commodity) ကေုာံ &quot;ပရေင်ဒိုက်ဂတ် မၞုံဒၟံင် မွဲဒၞာဲဂှ် ဒှ်အန္တရာဲ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဇၟာပ်ဒၞာဲ&quot; ရ။

== ၃။ သၞောတ်လဒက်ပတန် ==
ILO မၞုံကဵု လဒက်ပတန် အဓိက (၃) သွာင်ရ။
# '''သဘင်သဳကၠဳ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ''' (International Labour Conference - ILC): မကော်စ &quot;ပါလဳမာန် သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ&quot; တုဲ၊ ဇၟာပ်သၞာံ ပ္ဍဲဂိတုဂျောန် ကောံဓရီု ပ္ဍဲဂျဳနဳဗာ သွက်ဂွံ ဖျေဟ်သၞောဝ် ကေုာံ စဳမံင်ဂမၠိုင်ရ။ 
# '''ဂကောံက္ဍိုက်က္ဍိုပ်''' (Governing Body): ဒှ်ဂကောံ မပကင်ရင် ကေုာံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန် လၟေင်တ္ၚဲ မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု မၞိဟ်စၞး အလဵုအသဳ (၂၈) တၠ၊ မၞိဟ်စၞး ညးကဵုကမၠောန် (၁၄) တၠ ကေုာံ မၞိဟ်စၞး သၟာကမၠောန် (၁၄) တၠ။
# '''ရုင် သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ''' (International Labour Office): ဒှ်ရုင် အမြဲတန် မၞုံပ္ဍဲ ဂျဳနဳဗာ ကေုာံ ဌာနလစှ်ေ အလုံဂၠးတိ မၞုံသၟဝ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ်နာနာ (Director-General) ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ စရင် ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ်နာနာ ဂကောံ ILO
|-
! ယၟု ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ်နာနာ
! ဍုင်
! သၞာံ တာလျိုင်
|-
| [[အာလ်ဗာတ် တဝ်မတ်]] (Albert Thomas) || {{flag|France}} ပြင်သေတ် || ၁၉၁၉ - ၁၉၃၂
|-
| [[ဒေဗိတ် မောသ်]] (David A. Morse) || {{flag|United States}} အမေရိကာန် || ၁၉၄၈ - ၁၉၇၀
|-
| [[ဂါင် ရိုက်ဒါ]] (Guy Ryder) || {{flag|United Kingdom}} ဘိတိန် || ၂၀၁၂ - ၂၀၂၂
|-
| [[ဂျဳလ်ဗာတ် ဟံင်ဗဝ်]] (Gilbert Houngbo) || {{flag|Togo}} တဝ်ဂဝ် || ၂၀၂၂ - လၟုဟ်
|}

== ၄။ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် ==
တင်ရန်တၟအ် အဓိက ILO ဂှ် သွက်ဂွံ အာစိုပ် [[ကမၠောန်မစိုပ်တရဴ]] (Decent Work Agenda) မပ္တံကဵု -
* ခၞံဗဒှ် ပရေင်ကမၠောန် မဍိုက်ပေင်ကဵု အခေါင်အရာ ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ သွက် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ်။
* ကဵုအာမခံ ပရေင်စဵုဒၞာ သွာင်မၞိဟ် (Social protection) ကုညးမကၠောန်ကမၠောန် ကေုာံ သ္ၚိကၟိန်ညးတအ်။
* ဇၞော်ပၟဝ် ပရေင်သဳကၠဳ ပိသွာင် (Social dialogue) အကြာ အလဵုအသဳ၊ ညးကဵုကမၠောန်၊ ကေုာံ သၟာကမၠောန်။

== ၅။ သၞောတ်ဝ် အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန် ==
ILO ပ္တိတ်လဝ် စရင် သၞောတ်ဝ် အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန် (International Labour Standards) မပ္တံကဵု ပရေင်စဵုဒၞာ သၟာကမၠောန် ကောန်ၚာ်၊ ပရေင်တုပ်သၟဟ် လပါ်လစာ، ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ အန္တရာဲ ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန်။ ပရေင်ဏအ် ဒှ်လဒက်ပတန် အဓိက သွက် ဇၟာပ်ဍုင် ဂွံကေတ်အာ အတိုင်သၞောဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;ilo_conv&quot;&gt;&quot;List of International Labour Organization Conventions&quot;. Wikipedia. Retrieved 8 October 2026.&lt;/ref&gt;

== ၆။ လိက်ကသုက် ကေုာံ တင်တုပ်စိုတ် ==
စဵုကဵုလၟုဟ် ILO ပ္တိတ်လဝ် လိက်ကသုက် (Conventions) သီုဖအိုတ် ၁၉၀ ပြင်ရ။ အဓိက လိက်ကသုက် မဆေင်ကဵု အခေါင်အရာ မူလဂမၠိုင် (Core Conventions) နွံ (၈) သာ်ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ အဓိက လိက်ကသုက် ILO ဂမၠိုင်
|-
! စရင်လၟိဟ် လိက်ကသုက်
! ယၟု လိက်ကသုက်
! သၞာံ 
|-
| C029 || လိက်ကသုက် ဖအိုတ်ပလီု ကမၠောန်အဓမ္မ (Forced Labour) || ၁၉၃၀
|-
| C087 || လိက်ကသုက် လွောတ်လပ် ပရေင်ဒက်ဂကောံ ကေုာံ သမဂ္ဂ || ၁၉၄၈
|-
| C100 || လိက်ကသုက် လစာ မတုပ်သၟဟ် (Equal Remuneration) || ၁၉၅၁
|-
| C138 || လိက်ကသုက် အာယုက် သၟဝ်အိုတ် သွက်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် (Minimum Age) || ၁၉၇၃
|-
| C182 || လိက်ကသုက် ဖအိုတ်ပလီု ပရေင်စကာ ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲကမၠောန် အန္တရာဲ || ၁၉၉၉
|}

== ၇။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ဌာနဗ္တောန်ပညာ ==
ILO မၞုံကဵု ဗဟဵုဌာန ဗ္တောန်ပညာ နိုင်ငံတကာ သၟာကမၠောန် (International Training Centre of the ILO - [[ITCILO]]) မၞုံပ္ဍဲဍုင် [[တူရိန်]] (Turin)၊ [[ဍုင်အဳတလဳ]]။ ဌာနဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၄ သွက်ဂွံ ကဵုပရေင်ပညာ၊ လေ့ကျင့်ရေး ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် အစောံစရာဲ ကုမၞိဟ်စၞး အလဵုအသဳ၊ ညးကဵုကမၠောန် ကေုာံ သၟာကမၠောန်တအ် နူအလုံဂၠးတိရ။

== ၈။ ဂကောံကောန်ဂကောံ ကေုာံ ပရေင်ပါလုပ် ==
ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ILO မၞုံကဵု ဍုင်ကောန်ဂကောံ သီုဖအိုတ် ၁၈၇ ဍုင်ရ။ ဍုင်မပါလုပ် ပ္ဍဲကုလသမဂ္ဂ သီုဖအိုတ် ကြပ်ဒှ် ကောန်ဂကောံ ILO အိုတ်ရ။ ဇၟာပ်ဍုင်ကောန်ဂကောံ သ္ဒးပလံင် မၞိဟ်စၞး ပိသွာင် (အလဵုအသဳ ၄ တၠ၊ သၟာကမၠောန် ၁ တၠ၊ ညးကဵုကမၠောန် ၁ တၠ) သွက်ဂွံ တိုန်စိုပ် သဘင်သဳကၠဳ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ ဇၟာပ်သၞာံရ။

== ၉။ လာပ်နိုဗဴ ကေုာံ ပရေင်အံင်ဇၞး ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၉ မဒှ် သၞာံ ILO ပေင် (၅၀) သၞာံဂှ်၊ ဂကောံဝွံ ဒးဒုင် ဇိုန်နှင်ကဵု [[လာပ်နိုဗဴ ၜိုဟ်သြိုဟ်]] (Nobel Peace Prize) ရ။&lt;ref name=&quot;nobel_1969&quot;&gt;&quot;The Nobel Peace Prize 1969&quot;. Nobel Foundation. Retrieved 8 October 2026.&lt;/ref&gt; ဟိုတ်နူကဵု ဂကောံဝွံ ဗတိုက်သရိုဟ် ပရေင်ဒိုက်ဂတ်၊ ဇၞော်မောဝ် အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန် ကေုာံ ပါလုပ် ပ္ဍဲပရေင် ဒက်ပတန် ဓဝ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂၠးတိ နကဵု လညာတ် ယုတ္တိ သွာင်မၞိဟ် (Social justice) ရ။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ လညာတ်အနာဂတ် ==
ဂကောံ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ (ILO) ဝွံ ဒှ်ဂကောံ မၞုံကဵု အဓိပ္ပါယ် ဗွဲမဇၞော် သွက် ဘဝသၟာကမၠောန် အလုံဂၠးတိရ။ ပ္ဍဲခေတ် လၟုဟ် မၞုံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ နဲကဲပညာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလုံဂၠးတိ (Globalization) ဂှ်၊ ပြသၞာ တၟိတၟိ မပ္တံကဵု [[ကမၠောန် ဂစ်ဂ်]] (Gig economy) ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် သၟာကမၠောန် မပြံင်ဌာန်တအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ဒၟံင်ရ။ ILO ဝွံ ဒးဆက်တုဲ ဒက်ပတန် သၞောဝ်တၟိတၟိ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန်တအ် ပ္ဍဲအနာဂတ် လၟိုန်ကာလရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚး ==
* [https://www.ilo.org ဝက်ဘ်ဆိုဒ် အဓိက ILO]
* [[ကုလသမဂ္ဂ]]

[[Category:ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:သၟာကမၠောန်]]
[[Category:ဂကောံ ဍုင်နာနာ]]
[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]

{{Navbox
|name  = ဂကောံ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ
|title = [[ဂကောံ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ]]
|listclass = hlist
|state = expanded

|group1 = လဒက်ပတန်
|list1 = 
* [[သဘင်သဳကၠဳ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ]]
* [[ရုင် သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ]]
* [[ITCILO]]

|group2 = လိက်ကသုက် အဓိက
|list2 = 
* [[လိက်ကသုက် ဖအိုတ်ပလီု ကမၠောန်အဓမ္မ (C029)]]
* [[လိက်ကသုက် လွောတ်လပ် ပရေင်ဒက်ဂကောံ (C087)]]
* [[လိက်ကသုက် အာယုက် သၟဝ်အိုတ် သွက်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် (C138)]]

|group3 = မဆက်စပ်
|list3 = 
* [[အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန်]]
* [[ကမၠောန်မစိုပ်တရဴ]]
* [[ကုလသမဂ္ဂ]]
}}</text>
      <sha1>9yezach9f318o574iie8rzoiwy5wfdt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သဘင်သဳကၠဳ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12045</id>
    <revision>
      <id>57693</id>
      <timestamp>2026-10-08T15:04:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox organization | name = သဘင်သဳကၠဳ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ&lt;br&gt;International Labour Conference | image = [[File:ILO Headquarters Geneva.jpg|250px]] | caption = ရုင် ဌာနချုပ် ဂကောံသၟာကမၠောန် ဂၠးတိ ပ္ဍဲဍုင်ဂျဳနဳဗာ၊ ဆွိဇြာလာန် | abbreviation = ILC | formation =...&quot;</comment>
      <origin>57693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19198" sha1="pv4ereg3z1i4e3biy104efa8u5qh7h5" xml:space="preserve">{{Infobox organization
| name = သဘင်သဳကၠဳ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ&lt;br&gt;International Labour Conference
| image = [[File:ILO Headquarters Geneva.jpg|250px]]
| caption = ရုင် ဌာနချုပ် ဂကောံသၟာကမၠောန် ဂၠးတိ ပ္ဍဲဍုင်ဂျဳနဳဗာ၊ ဆွိဇြာလာန်
| abbreviation = ILC
| formation = [[၁၉၁၉]]
| type = သဘင်သဳကၠဳ ဂၠးတိ
| purpose = ပရေင်သၟာကမၠောန်၊ သၞောဝ်သၟာကမၠောန် ကေုာံ အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန်
| headquarters = [[ဂျဳနဳဗာ]]၊ [[ဆွိဇြာလာန်]]
| region_served = အလုံဂၠးတိ
| parent_organization = [[ဂကောံသၟာကမၠောန် ဂၠးတိ]] (ILO)
}}

'''သဘင်သဳကၠဳ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ''' (အင်္ဂလိက်: ''International Labour Conference'', ဗွဲခမၞောန် '''ILC''') ဝွံ ဒှ်သဘင်သဳကၠဳ မကၠောန်ဗဒှ်လၟေင်သၞာံ နကဵု [[ဂကောံသၟာကမၠောန် ဂၠးတိ]] (International Labour Organization - ILO) ရ။ သဘင်သဳကၠဳဝွံ ဒှ်ကဆံင် မကဵုသ္ဂုတ်စုတ် သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ILO တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဂိတုဂျောန် ပ္ဍဲဍုင်ဂျဳနဳဗာ၊ ရးနိဂီုဆွိဇြာလာန် ရ။ ညးလ္ၚဵုတအ် ကော်စ သဘင်သဳကၠဳဝွံ နဒဒှ် &quot;ပါလဳမာန် သၟာကမၠောန် အလုံဂၠးတိ&quot; (International Parliament of Labour) ရ။&lt;ref name=&quot;ILO_ILC&quot;&gt;{{cite web|title=International Labour Conference|url=https://www.ilo.org/ilc/lang--en/index.htm|publisher=International Labour Organization|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt; 

တင်ရန်တၟအ် အဓိက သဘင်သဳကၠဳဝွံ သွက်ဂွံ ချပ်ဂၞန် ကေုာံ ဒက်ပတန် [[သၞောဝ် သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ]] (International Labour Standards)၊ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒပ် ပရေင်ကမၠောန် သၟာကမၠောန်ဂမၠိုင် ကေုာံ သွက်ဂွံ ပစၟတ်သမ္တီ လိက်ကသုက် ကေုာံ တင်ကဵုကသပ်ဂမၠိုင်ရ။

== ၁။ နိဒါန် ==
သဘင်သဳကၠဳ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ ဝွံ ဒှ်ပလင် အဓိက သွက်ဂွံ ချပ်ဂၞန် ပြသၞာ သၟာကမၠောန် အလုံလိုက်ရ။ သဘင်သဳကၠဳဏအ် မၞုံကဵု လဒက်ပတန် ဗီုပြင် မတၟေင်တုဲ ဟွံတုပ် ကုသဘင်သဳကၠဳ ကုလသမဂ္ဂ တၞဟ်ဂမၠိုင်ရ။ အရာမတၟေင်အိုတ်ဂှ် လဒက်ပတန် ပိ-ဗော် (Tripartite structure) မဒှ်ရ။ ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳဏအ် ပ္ဍဲမွဲမွဲ ဍုင်ကောန်ဂကောံဂှ် သ္ဒးပါလုပ် နကဵု ပစၞး နူကဵု (၃) ဂကောံ မတွဟ်ဂး အလဵုအသဳ၊ ညးကဵုကမၠောန် ကေုာံ သၟာကမၠောန် တအ်ရ။ လဒက်ပတန် ဗီုဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ လညာတ် ကေုာံ တင်သ္ဂုတ်စုတ် မသၟဟ်ညဳ ပ္ဍဲအကြာ ဂကောံပိဝွံရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ဒဒှ်လက္ကရဴ ==
ဂကောံသၟာကမၠောန် ဂၠးတိ ကေုာံ သဘင်သဳကၠဳဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၉ ကြဴနူ ပေဲါဗတိုက် ဂၠးတိ အလန်ပဌမ တုဲဒှ်အာတုဲ၊ နကဵု [[လိက်ကသုက် ဗာသဳ]] (Treaty of Versailles) ရ။&lt;ref name=&quot;ILOHistory&quot;&gt;{{cite book|title=History of the International Labour Organization|author=Rodgers, Gerry|publisher=ILO|year=2009|pages=12-15}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဂၠးတိတအ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ &quot;ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် အလုံဂၠးတိဝွံ ယဝ်ရ ဟွံသိုင်ခၞံလဝ် လတူ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဓဝ်ယာ မဆေင်ကဵု မၞိဟ်မ္ဂး၊ တန်တဴ ဟွံမာန်&quot; ရ။ သဘင်သဳကၠဳ ပဌမအိုတ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဍုင် [[ဝါရှေန်တာန် ဒဳသဳ]] (Washington D.C.) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၉ တုဲ၊ လိက်ကသုက် ပဌမ ၆ စံင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အခေါင်သၟာကမၠောန်ဂှ် ပဒတန်လဝ်ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ပရေင်ပါလုပ် ==
လဒက်ပတန် သဘင်သဳကၠဳဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လဒက်ပတန် ပိ-ဗော် (Tripartite) ရ။ ဍုင်ကောန်ဂကောံ ILO မွဲမွဲဍုင်မ္ဂး နွံအခေါင် ပလံင် ပစၞး ၄ တၠ သွက်ဂွံ တိုန်စိုပ် သဘင်သဳကၠဳဏအ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ လဒက်ပတန် ပစၞး ပ္ဍဲ သဘင်သဳကၠဳ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ
|-
! ဂကောံ
! လၟိဟ် ပစၞး
! တာလျိုင် ကေုာံ အခေါင်အရာ
|-
| [[အလဵုအသဳ]] || ၂ တၠ || ပစၞး အလဵုအသဳ ဍုင်၊ ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် ဝန်ဇၞော် ပရေင်သၟာကမၠောန်။ နွံအခေါင် ကဵုမာဲ။
|-
| [[ညးကဵုကမၠောန်]] (Employers) || မျက် ၁ တၠ || ပစၞး ဂကောံညးကဵုကမၠောန် အလုံဍုင်။ နွံအခေါင် ချပ်ဂၞန် ကေုာံ ကဵုမာဲ။
|-
| [[သၟာကမၠောန်]] (Workers) || ၁ တၠ || ပစၞး ဂကောံသၟာကမၠောန် ဟွံသေင်မ္ဂး သမဂ္ဂသၟာကမၠောန် အလုံဍုင်။ နွံအခေါင် ချပ်ဂၞန် ကေုာံ ကဵုမာဲ ဗၠးဗၠးၜးၜး။
|}
အရာမတၟေင်ဂှ် ပစၞး ညးကဵုကမၠောန် ကေုာံ သၟာကမၠောန်တအ် နွံအခေါင် ဆန္ဒမာဲ ဗၠးၜး နူကဵု အလဵုအသဳ ဍုင်ညးတအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Constitution&quot;&gt;{{cite document|title=ILO Constitution|publisher=International Labour Organization|url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=1000:62:0::NO:62:P62_LIST_ENTRIE_ID:2453907:NO|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ တာလျိုင် ကေုာံ ကမၠောန်အဓိက ==
သဘင်သဳကၠဳဝွံ မၞုံကဵု တာလျိုင် အဓိက ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* '''ပဒတန် လိက်ကသုက် ကေုာံ တင်ကဵုကသပ်''': ကမၠောန် အဓိကအိုတ်ဂှ် ဒှ်ပရေင် ပဒတန် သၞောဝ် သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ ရ။ 
* '''စၟတ်သမ္တီ ရန်ပုံငွေ''': သဘင်သဳကၠဳဝွံ ဒးပဒတန် ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ရန်ပုံငွေ သွက် ILO ဇၟာပ်ဇၟာပ် ၂ သၞာံရ။
* '''ရုဲစှ် ကမ္မတဳ အုပ်ဓုပ်''': ဇၟာပ် ၃ သၞာံ မွဲအလန်၊ သဘင်သဳကၠဳဝွံ ရုဲစှ် ကောန်ဂကောံ သွက် ဂကောံအုပ်ဓုပ် (Governing Body) ရ။
* '''ဒုင်စဳရေင် ဂၠးတိ''': သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လိက်ဒုင်စဳရေင် နူကဵု ညးအုပ်ကာနာနာ ကေုာံ ချပ်ဂၞန် လတူ ပြသၞာ သၟာကမၠောန် အလုံဂၠးတိ။

== ၅။ ပရေင်ချပ်ဂၞန် လိက်ကသုက် ကေုာံ တင်ကဵုကသပ် ==
ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳဏအ်၊ ကိစ္စမဇၞော်အိုတ်ဂှ် ဒှ်ပရေင် ပတိတ် [[လိက်ကသုက် ILO]] (Conventions) ကေုာံ [[တင်ကဵုကသပ် ILO]] (Recommendations) ရ။ 
လိက်ကသုက် (Convention) ဝွံ ယဝ်ရ ဍုင်မွဲမွဲ ထ္ပက်စၟတ်တဲတုဲမ္ဂး၊ ဍုင်ဂှ် သ္ဒးဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုင် သၞောဝ် မပါလုပ် ပ္ဍဲလိက်ကသုက်ဂှ်ရ။ တင်ကဵုကသပ် (Recommendation) ဝွံ ဟွံဒှ် သၞောဝ် မဒးဒ္ဂေတ်ဗက် တွဵု၊ ဆဂး ဒှ်စၞောန်ထ္ၜး ဂၠံင်တရဴ သွက် ဍုင်ဂမၠိုင် ဂွံသြိုင်ခၞံ သၞောဝ်ဍုင်ညးတအ်ရ။&lt;ref name=&quot;ILO_Standards&quot;&gt;{{cite web|title=Conventions and Recommendations|url=https://www.ilo.org/global/standards/introduction-to-international-labour-standards/conventions-and-recommendations/lang--en/index.htm|publisher=ILO|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt; စဵုကဵုလၟုဟ် လိက်ကသုက် နွံလတူ ၁၉၀ တုဲ၊ သီုဖအိုတ်ဂှ် ပဒတန်လဝ် နူကဵု သဘင်သဳကၠဳဏအ်ရ။

== ၆။ ကမ္မတဳဂမၠိုင် ပ္ဍဲ သဘင်သဳကၠဳ ==
သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန် လောဲသွာ၊ သဘင်သဳကၠဳဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် ကမ္မတဳ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ အဓိက ကမ္မတဳတအ်ဂှ် -
* '''ကမ္မတဳ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သၞောဝ်''' (Committee on the Application of Standards): သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်ရ ဍုင်ကောန်ဂကောံတအ် ဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုင် လိက်ကသုက် မထ္ပက်လဝ်စၟတ်တဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒ္ဂေတ်ဗက်ကီုဟာ ရ။
* '''ကမ္မတဳ ဘဏ္ဍာ''' (Finance Committee): သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေင်သြန် ကေုာံ ရန်ပုံငွေ ဂကောံ။
* '''ကမ္မတဳ တၟေင်''' (Technical Committees): ချပ်ဂၞန် လတူ ကိစ္စတၟေင် မပ္တံကဵု ယဲဘဲ အခိင်ကၠောန်ကမၠောန်၊ အခေါင်မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲကမၠောန်၊ ကေုာံ သၟာကမၠောန် ကောန်ၚာ်။

== ၇။ ကမၠောန် မထေက်တန် (Decent Work Agenda) ==
လၟေင်ကမၠောန် အဓိက မွဲ မဒးချပ်ဂၞန် တွဵု ပ္ဍဲ ILC ဂှ် ဒှ် [[ကမၠောန် မထေက်တန်]] (Decent Work Agenda) ရ။&lt;ref name=&quot;DecentWork&quot;&gt;{{cite web|title=Decent Work|url=https://www.ilo.org/global/topics/decent-work/lang--en/index.htm|publisher=ILO|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt; သဘင်သဳကၠဳဝွံ ဗ္တိုက်ဖ္အောဝ် ညံင် သၟာကမၠောန် ဇၟာပ်ဇၟာပ်တၠ ဂွံကလိဂွံ ကမၠောန် မၞုံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ၊ သြန်ခဒေါအ် မရုံဂပ်၊ ပရေင်စဵုဒၞာ ဘဝ၊ ကေုာံ အခေါင် သွက်ဂွံ ဇန်ကောံ ဒက်ပတန် သမဂ္ဂ ရ။ တင်ရန်တၟအ်ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၈]] (SDG 8) ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်ရ။

== ၈။ တင်ဆောမ်ဒဵု ကေုာံ ပြသၞာ ခေတ်လၟုဟ် ==
ပ္ဍဲကဵု တွဵုရးခေတ်လၟုဟ်၊ သဘင်သဳကၠဳ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ ဒးဒုင်ဆဵုဂဗ တင်ဆောမ်ဒဵု တၟိတၟိ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ 
# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ နဲကဲပညာ''': ကမၠောန် မကၠောန် နကဵု လေပ်တော့ (Gig economy) ကေုာံ ပရေင်စကာ စက်ယန္တရား (Automation) တအ်ဂှ် ပလီုကၠေအ် အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန်တြေံဂမၠိုင်ရ။
# '''သၟာကမၠောန် ကောန်ၚာ် ကေုာံ ကမၠောန် အဓမ္မ''': ပ္ဍဲဍုင် မဍိုန်လျလ္ၚဵုတအ် ပြသၞာ သၟာကမၠောန် အဓမ္မ (Forced labour) ကေုာံ သၟာကမၠောန် ကောန်ၚာ် (Child labour) နွံဒၟံင်ဏီရ။
# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု''': တင်ဏအ်လေဝ် ဍိုက်ဇိုင် လတူ ဘဝ သၟာကမၠောန်၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေင်သြိုင်ခၞံ။ 

== ၉။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ကုလသမဂ္ဂ ကေုာံ ဂကောံတၞဟ် ==
သဘင်သဳကၠဳ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ ဝွံ ဒှ်သဘင် မနွံသၟဝ် ကုလသမဂ္ဂ တုဲ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ တၞဟ်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု [[WHO]] (ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ) ကေုာံ [[UNICEF]] (ဂကောံ ရန်ပုံငွေ ကောန်ၚာ် ကုလသမဂ္ဂ) ရ။ ဗွဲတၟေင် သွက်ဂွံ ပလီုကၠေအ် သၟာကမၠောန် ကောန်ၚာ် ကေုာံ စဵုဒၞာ ပရေင်ထတ်ယုက် သၟာကမၠောန်ဂှ် ပံင်တောဲ ကၠောန်ကမၠောန် ကုဂကောံ အလုံဂၠးတိ တၞဟ်တအ် တွဵုရ။&lt;ref name=&quot;UN_ILO&quot;&gt;{{cite news|title=ILO and the UN system|url=https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/how-the-ilo-works/ilo-and-the-un-system/lang--en/index.htm|publisher=United Nations|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ နိဂီု ==
သဘင်သဳကၠဳ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ ဝွံ ဒှ်ဒြဟတ် အဓိက သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဓဝ်ယာ ကေုာံ စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန် အလုံလိုက်ရ။ မွဲသၞာံ မွဲအလန် ညးစၞး နူကဵု အလဵုအသဳ၊ ညးကဵုကမၠောန် ကေုာံ သၟာကမၠောန်တအ် ကောံညဳ သဳကၠဳ ပြသၞာဂမၠိုင်ဂှ် ဒှ်လဒက်ပတန် မတၟေင်အိုတ် ကေုာံ အံင်ဇၞးအိုတ် မွဲရ။ ၜိုန်ရ ခေတ်ကာလ ပြံင်လှာဲအာကီုလေဝ်၊ သဘင်သဳကၠဳဝွံ ဆက်တုဲ ကေတ်တာလျိုင် ညံင် သၟာကမၠောန် သီုဖအိုတ် ဂွံကလိဂွံ ကမၠောန် မၞုံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ ကေုာံ အခေါင်အရာ မပေင်ဍိုက်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;ILO_ILC&quot;&gt;{{cite web|title=International Labour Conference|url=https://www.ilo.org/ilc/lang--en/index.htm|publisher=International Labour Organization|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ILOHistory&quot;&gt;{{cite book|title=History of the International Labour Organization|author=Rodgers, Gerry|publisher=ILO|year=2009|pages=12-15}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Constitution&quot;&gt;{{cite document|title=ILO Constitution|publisher=International Labour Organization|url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=1000:62:0::NO:62:P62_LIST_ENTRIE_ID:2453907:NO|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ILO_Standards&quot;&gt;{{cite web|title=Conventions and Recommendations|url=https://www.ilo.org/global/standards/introduction-to-international-labour-standards/conventions-and-recommendations/lang--en/index.htm|publisher=ILO|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;DecentWork&quot;&gt;{{cite web|title=Decent Work|url=https://www.ilo.org/global/topics/decent-work/lang--en/index.htm|publisher=ILO|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;UN_ILO&quot;&gt;{{cite news|title=ILO and the UN system|url=https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/how-the-ilo-works/ilo-and-the-un-system/lang--en/index.htm|publisher=United Nations|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://www.ilo.org/ ဝပ်ဆိုက် အဓိက ဂကောံသၟာကမၠောန် ဂၠးတိ]
* [https://www.ilo.org/ilc/ လိက်ဒုင်စဳရေင် ကေုာံ တင်သ္ဂုတ်စုတ် သဘင်သဳကၠဳ]

[[Category:ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:သဘင်သဳကၠဳ ဂၠးတိ]]
[[Category:အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန်]]
[[Category:ဂကောံသၟာကမၠောန် ဂၠးတိ]]

{{ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ}}</text>
      <sha1>pv4ereg3z1i4e3biy104efa8u5qh7h5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12046</id>
    <revision>
      <id>57694</id>
      <timestamp>2026-10-08T15:10:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Navbox | name      = ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ | title     = [[ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ|သၞောတ် ကုလသမဂ္ဂ]] ကေုာံ ဂကောံ မဆက်စပ်ဂမၠိုင် | state     = {{{state|autocollapse}}} | bodyclass = hlist | image     = [[File:Flag of the United Nations.svg|80px|အလာံ ကုလသမဂ္ဂ]]  | group1 = ဌာန...&quot;</comment>
      <origin>57694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3470" sha1="nfi0yhyjmoadgy2r5liulb2t9b6e50p" xml:space="preserve">{{Navbox
| name      = ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
| title     = [[ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ|သၞောတ် ကုလသမဂ္ဂ]] ကေုာံ ဂကောံ မဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| state     = {{{state|autocollapse}}}
| bodyclass = hlist
| image     = [[File:Flag of the United Nations.svg|80px|အလာံ ကုလသမဂ္ဂ]]

| group1 = ဌာန အဓိကဂမၠိုင်
| list1  = 
* [[အသေမ်ဗလဳ နာနာ ကုလသမဂ္ဂ|အသေမ်ဗလဳ နာနာ (UNGA)]]
* [[ကံင်သဳ စဵုဒၞာ ကုလသမဂ္ဂ|ကံင်သဳ စဵုဒၞာ (UNSC)]]
* [[ကံင်သဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ကုလသမဂ္ဂ|ကံင်သဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (ECOSOC)]]
* [[ရုင် ညးအုပ်ကာနာနာ ကုလသမဂ္ဂ|ရုင် ညးအုပ်ကာနာနာ (UN Secretariat)]]
* [[ရုင်ဗစာ သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးတိ|ရုင်ဗစာ သၞောဝ်ဓဝ် (ICJ)]]
* [[ကံင်သဳ မင်မဲ ကုလသမဂ္ဂ|ကံင်သဳ မင်မဲ (Trusteeship Council)]]

| group2 = ရန်ပုံငွေ ကေုာံ အစဳအဇန်
| list2  = 
* [[အစဳအဇန် ဇၞော်မောဝ် ကုလသမဂ္ဂ|UNDP]]
* [[အစဳအဇန် သဘာဝ ကုလသမဂ္ဂ|UNEP]]
* [[ဂကောံ ရန်ပုံငွေ လၟိဟ်မၞိဟ် ကုလသမဂ္ဂ|UNFPA]]
* [[UN-Habitat]]
* [[ဂကောံ ရန်ပုံငွေ ကောန်ၚာ် ကုလသမဂ္ဂ|UNICEF]]
* [[အစဳအဇန် စၞစ ဂၠးတိ|WFP]]

| group3 = ဌာန တၟေင်ဂမၠိုင်
| list3  = 
* [[ဂကောံ စၞစ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ|FAO]]
* [[ICAO]]
* [[IFAD]]
* [[ဂကောံသၟာကမၠောန် ဂၠးတိ|ILO]]
* [[ရန်ပုံငွေ သြန် ဂၠးတိ|IMF]]
* [[IMO]]
* [[ITU]]
* [[ဂကောံ ပရေင်ပညာ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ကုလသမဂ္ဂ|UNESCO]]
* [[UNIDO]]
* [[UNWTO]]
* [[UPU]]
* [[ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ|WHO]]
* [[ဂကောံ အခေါင်ပိုင်ပြဳ ဉာဏ် ဂၠးတိ|WIPO]]
* [[ဂကောံ ဥတု ဂၠးတိ|WMO]]
* [[ဂကောံ ဘဏ် ဂၠးတိ|World Bank Group]]

| group4 = ဂကောံ မဆက်စပ်
| list4  = 
* [[ဂကောံ ဒြဟတ် အနုမြူ ဂၠးတိ|IAEA]]
* [[ဂကောံ ပြံင်မံင် ဂၠးတိ|IOM]]
* [[OPCW]]
* [[ဂကောံ ပရေင်ဗၞိက် ဂၠးတိ|WTO]]

| below = 
* {{icon|category}} [[:Category:ကုလသမဂ္ဂ|ကဏ္ဍ အဓိက]]
* {{icon|portal}} ပါင်တြင် ကုလသမဂ္ဂ
}}
&lt;noinclude&gt;
{{collapsible option}}

[[Category:ထာမ်ပလိက် ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ| ]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် ဂကောံ အလုံဂၠးတိ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nfi0yhyjmoadgy2r5liulb2t9b6e50p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် ပရေင်ဍုင်ကွာန်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12047</id>
    <revision>
      <id>57695</id>
      <timestamp>2026-10-08T15:12:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပကောံပကေဝ်လဝ် ထာမ်ပလိက်ဂမၠိုင် (Templates) မဆေင်စပ် ကု [[ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]၊ အလဵုအသဳ၊ ဂကောံပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ်ဂမၠိုင်ရ။   သွက်ဂွံ...&quot;</comment>
      <origin>57695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="895" sha1="qyrtau1sygp7l5qoqo4nl47ea3awbt7" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပကောံပကေဝ်လဝ် ထာမ်ပလိက်ဂမၠိုင် (Templates) မဆေင်စပ် ကု [[ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]၊ အလဵုအသဳ၊ ဂကောံပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ်ဂမၠိုင်ရ။ 

သွက်ဂွံ စုတ် ထာမ်ပလိက်မွဲမွဲ ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ်မ္ဂး၊ ကူးစုတ် `[[Category:ထာမ်ပလိက် ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]` ပ္ဍဲကဵု သၟဝ်အိုတ် (ဟွံသေင်မ္ဂး အပ္ဍဲ `&lt;noinclude&gt;...&lt;/noinclude&gt;`) ညိ။

[[Category:ထာမ်ပလိက်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]</text>
      <sha1>qyrtau1sygp7l5qoqo4nl47ea3awbt7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် ဂကောံ အလုံဂၠးတိ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12048</id>
    <revision>
      <id>57696</id>
      <timestamp>2026-10-08T15:13:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပကောံပကေဝ်လဝ် ထာမ်ပလိက်ဂမၠိုင် (Templates) မဆေင်စပ် ကု [[ဂကောံ အလုံဂၠးတိ]] ကေုာံ ဂကောံအလဵုအသဳဂမၠိုင် ပ္ဍဲအလုံလိုက်ရ။   သွက်ဂွံ စုတ် ထာမ်ပလိက်မွဲ...&quot;</comment>
      <origin>57696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="849" sha1="d33ujw2itu4qujh4d2kd57y26jrsw02" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပကောံပကေဝ်လဝ် ထာမ်ပလိက်ဂမၠိုင် (Templates) မဆေင်စပ် ကု [[ဂကောံ အလုံဂၠးတိ]] ကေုာံ ဂကောံအလဵုအသဳဂမၠိုင် ပ္ဍဲအလုံလိုက်ရ။ 

သွက်ဂွံ စုတ် ထာမ်ပလိက်မွဲမွဲ ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ်မ္ဂး၊ ကူးစုတ် `[[Category:ထာမ်ပလိက် ဂကောံ အလုံဂၠးတိ]]` ပ္ဍဲကဵု သၟဝ်အိုတ် (ဟွံသေင်မ္ဂး အပ္ဍဲ `&lt;noinclude&gt;...&lt;/noinclude&gt;`) ညိ။

[[Category:ထာမ်ပလိက်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဂကောံ အလုံဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>d33ujw2itu4qujh4d2kd57y26jrsw02</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဂကောံ အလုံဂၠးတိ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12049</id>
    <revision>
      <id>57697</id>
      <timestamp>2026-10-08T15:14:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပကောံပကေဝ်လဝ် လိက်ပရေင် မဆေင်စပ် ကု [[ဂကောံ အလုံဂၠးတိ]] (International Organizations)၊ ဂကောံ မပါလုပ် ဍုင်နာနာ ကေုာံ ဂကောံမကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲကဆံင် အလုံဂၠးတိ...&quot;</comment>
      <origin>57697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="800" sha1="a17ud6xxme0mi5bkc1x41jnc7aqxev9" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပကောံပကေဝ်လဝ် လိက်ပရေင် မဆေင်စပ် ကု [[ဂကောံ အလုံဂၠးတိ]] (International Organizations)၊ ဂကောံ မပါလုပ် ဍုင်နာနာ ကေုာံ ဂကောံမကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲကဆံင် အလုံဂၠးတိဂမၠိုင်ရ။ 

သွက်ဂွံ စုတ် လိက်ပရေင်မွဲမွဲ ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ်မ္ဂး၊ ကူးစုတ် `[[Category:ဂကောံ အလုံဂၠးတိ]]` ပ္ဍဲကဵု သၟဝ်အိုတ် ညိ။

[[Category:ဂကောံဂမၠိုင်]]
[[Category:ဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>a17ud6xxme0mi5bkc1x41jnc7aqxev9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12050</id>
    <revision>
      <id>57698</id>
      <timestamp>2026-10-08T15:14:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပကောံပကေဝ်လဝ် ထာမ်ပလိက်ဂမၠိုင် (Templates) မဆေင်စပ် ကု [[ကုလသမဂ္ဂ]] ကေုာံ ဂကောံ မဆက်စပ် ကုလသမဂ္ဂ ဂမၠိုင်ရ။   သွက်ဂွံ စုတ် ထာမ်ပလိက်မွဲမွဲ ပ္ဍဲကဏ္...&quot;</comment>
      <origin>57698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="818" sha1="sp8dlr6vib3ia7l38r6ww5c7kujwpp1" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပကောံပကေဝ်လဝ် ထာမ်ပလိက်ဂမၠိုင် (Templates) မဆေင်စပ် ကု [[ကုလသမဂ္ဂ]] ကေုာံ ဂကောံ မဆက်စပ် ကုလသမဂ္ဂ ဂမၠိုင်ရ။ 

သွက်ဂွံ စုတ် ထာမ်ပလိက်မွဲမွဲ ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ်မ္ဂး၊ ကူးစုတ် `[[Category:ထာမ်ပလိက် ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ]]` ပ္ဍဲကဵု သၟဝ်အိုတ် (ဟွံသေင်မ္ဂး အပ္ဍဲ `&lt;noinclude&gt;...&lt;/noinclude&gt;`) ညိ။

[[Category:ထာမ်ပလိက် ဂကောံ အလုံဂၠးတိ]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]</text>
      <sha1>sp8dlr6vib3ia7l38r6ww5c7kujwpp1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12051</id>
    <revision>
      <id>57699</id>
      <timestamp>2026-10-08T15:17:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox organization | name = ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ | original_name = United Nations (UN) | image = Flag of the United Nations.svg | image_size = 200px | alt = အလာံ ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ | caption = အလာံ အမှတ်သမ္တီ ကုလသမဂ္ဂ | map = United Nations Members.svg | map_caption = ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလ...&quot;</comment>
      <origin>57699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20859" sha1="4w15b1b040gzwbjdyk20mbj9hvqghy3" xml:space="preserve">{{Infobox organization
| name = ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
| original_name = United Nations (UN)
| image = Flag of the United Nations.svg
| image_size = 200px
| alt = အလာံ ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
| caption = အလာံ အမှတ်သမ္တီ ကုလသမဂ္ဂ
| map = United Nations Members.svg
| map_caption = ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ ပ္ဍဲဂၠးတိ (အသာ်သၚေက်)
| abbreviation = UN, ONU
| formation = {{Start date and age|1945|10|24}}
| type = [[ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်]] (Intergovernmental organization)
| headquarters = [[နျူယံက်]] (New York), [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]
| membership = [[ဍုင် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂဂမၠိုင်|၁၉၃ ဍုင်]] ကေုာံ ဍုင်လ္ၚတ် ၂ ဍုင်
| language = အင်္ဂလိက်, ပြင်သေတ်, သပိန်, ရုရှာ, ကြုက်, အာရပ်
| leader_title = [[ညးအုပ်ကာနာနာ ကုလသမဂ္ဂ|ညးအုပ်ကာနာနာ]]
| leader_name = [[အာန်တဝ်နဳယော ဂူတာရက်သ်]] (António Guterres)
| website = {{URL|https://www.un.org}}
}}

'''ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ''' (အင်္ဂလိက်: ''United Nations'', ဇမၠေအ် '''UN''') ဝွံ ဒှ်ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင် (Intergovernmental organization) မွဲ မဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၅ တုဲ၊ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဂီုကၠီု အလုံဂၠးတိ၊ သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ပရေင်မိတ်သဟာယ အကြာဍုင် ကေုာံ ဂကူဂမၠိုင်၊ ကေုာံ သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ပရေင်ပံင်ကောံ လုပ်ကမၠောန် အကြာဍုင်နာနာရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=United Nations - Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/United_Nations |publisher=Wikipedia |access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt; ရုင်ဗဟဵု ကုလသမဂ္ဂ ဂှ် နွံပ္ဍဲ ဍုင်[[နျူယံက်]] (New York City) ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် တုဲ ရုင်လစှ်ေ အဓိကဂမၠိုင် နွံ ပ္ဍဲဍုင် [[ဂျနဳဗာ]]၊ [[နါင်ရဝ်ဗဳ]]၊ ကေုာံ [[ဗဳယေန်နာ]] ရ။

== ၁။ နိဒါန် ==
ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ ဝွံ ဒှ်ဂကောံ မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ ဩဇာဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိပိုဲ အခိင်လၟုဟ်ရ။ ဂကောံဝွံ ပါ်ပတိတ်လဝ် ဌာနအဓိက (၆) ဌာန၊ မပ္တံကဵု [[အသေမ်ဗလဳ ဇၞော် ကုလသမဂ္ဂ]] (General Assembly)၊ [[ကံင်သဳ ပရေင်ဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ]] (Security Council)၊ ကေုာံ [[ရုင်ဗစာ သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးတိ]] (International Court of Justice) ရ။ ပါဲနူဂှ် အေဂျေန်သဳ သီးသန့် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု [[ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]] (WHO)၊ [[ဘဏ် ဂၠးတိ]] (World Bank) ကေုာံ [[ယူနဳသေတ်]] (UNICEF) တအ်လေဝ် နွံသၟဝ် က္ဍိုင်ဗတာင် ကုလသမဂ္ဂ အိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Outline of the United Nations - Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Outline_of_the_United_Nations |publisher=Wikipedia |access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ လဒက်ပတန် (History and Founding) ==
ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒက်ပတန် ကုလသမဂ္ဂ ဂှ်၊ ပ္ဍဲဂၠးတိပိုဲ နွံကဵု [[ဂကောံ ပံင်ကောံ ဍုင်ဂမၠိုင်]] (League of Nations) မဒက်ပတန်လဝ် ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ပဌမ ရ။ ဆဂး ဂကောံဂှ် ဟွံမာန် စဵုဒၞာ ဘဲပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ တုဲ ဒးလီုလာ်အာရ။ ပ္ဍဲအခိင် ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ ဂှ် ဍုင်မဟာမိတ်ဂမၠိုင် ချပ်ဂၞန်ကၠုင် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဂကောံတၟိ မွဲရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၅ လိက်ဂိတု ဧပြဳ ၂၅ ဂှ် သဘင်သဳကၠဳ ပရေင်ဂကောံ ဍုင်ဂမၠိုင် (UN Conference on International Organization) ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲဍုင် [[သာန်ဖရန်သဳသကဝ်]] (San Francisco)။ ဍုင် ၅၀ ဍုင် ကေုာံ ဂကောံ ညးဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင် ပါလုပ်တုဲ ချူခၞံကၠုင် [[လိက်သၞောဝ် ပဋိညာဏ် ကုလသမဂ္ဂ]] (UN Charter) ရ။ သၞောဝ်ပဋိညာဏ် ဂှ် စပဒတန် ပ္ဍဲ ၂၄ အံက်တဝ်ဗါ ၁၉၄၅ တုဲ တ္ၚဲဂှ် ညးစၟတ်သမ္တီလဝ် '''တ္ၚဲ ကုလသမဂ္ဂ''' အလုံဂၠးတိရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of the United Nations - Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_United_Nations |publisher=Wikipedia |access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သၞောတ်ဝ် ကေုာံ ဌာနအဓိကဂမၠိုင် (Structure and Principal Organs) ==
ကုလသမဂ္ဂ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဌာနအဓိက ၆ ဌာန ရ။ အတိုင် သၞောဝ် ပဋိညာဏ် မ္ဂး ဌာနတအ်ဝွံ ဒှ်မကြက် အဓိက သွက် ကမၠောန် အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်သၞောဝ်ဓဝ် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ ဌာနအဓိက (၆) ဌာန နကဵု ကုလသမဂ္ဂ
|-
! ယၟု ဌာန
! တာလျိုင် အဓိက
! ဌာန်ဒတန်
! လၟိဟ် ကောန်ဂကောံ
|-
| '''[[အသေမ်ဗလဳ ဇၞော် ကုလသမဂ္ဂ|အသေမ်ဗလဳ ဇၞော်]]''' (General Assembly)
| သဳကၠဳ ကေုာံ သ္ဂုတ်စုတ် ပရေင်သၞောဝ်၊ ဘဏ္ဍာ၊ ကေုာံ တင်ရန်တၟအ်
| [[နျူယံက်]]
| ၁၉၃ ဍုင်
|-
| '''[[ကံင်သဳ ပရေင်ဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ|ကံင်သဳ ဂီုကၠီု]]''' (Security Council)
| မင်မဲ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ သ္ဂုတ်စုတ် ပရေင်ပၞာန် ကေုာံ အရေးယူမှု
| [[နျူယံက်]]
| ၁၅ ဍုင် (၅ ဍုင် အာယုက်အဆက် + ၁၀ ဍုင် မရုဲစှ်)
|-
| '''[[ကံင်သဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်]]''' (ECOSOC)
| ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ပညာ ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ်
| [[နျူယံက်]]
| ၅၄ ဍုင်
|-
| '''[[ဌာန ညးအုပ်ကာနာနာ ကုလသမဂ္ဂ|ဌာန ညးအုပ်ကာနာနာ]]''' (Secretariat)
| အုပ်ဓုပ် လၟေင်ကမၠောန် လၟေင်တ္ၚဲ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ
| [[နျူယံက်]]
| ဝန်ထမ်း ဂၠးတိ မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ
|-
| '''[[ရုင်ဗစာ သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးတိ]]''' (ICJ)
| သ္ဂုတ်စုတ် အမှု အကြာဍုင်ဂမၠိုင် ကေုာံ ကဵုကသပ် သၞောဝ်ဥပဒေ
| [[သဟိက်]] (The Hague)
| တၠသၞောဝ် ၁၅ တၠ
|-
| '''[[ကံင်သဳ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကုလသမဂ္ဂ|ကံင်သဳ ပရေင်ထိင်ဒဝ်]]''' (Trusteeship Council)
| ထိင်ဒဝ် ဍုင်မဟွံဂွံ ဍုင်သၠးပွးဏီ (ယှအ်လဝ် ကမၠောန် နူ ၁၉၉၄)
| [[နျူယံက်]]
| ၅ ဍုင် (P5)
|}

== ၄။ ကောန်ဂကောံ ဍုင်ဂမၠိုင် (Member States) ==
အတိုင် စရင်လၟုဟ်မ္ဂး၊ ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ နွံကဵု ဍုင် ကောန်ဂကောံ ၁၉၃ ဍုင် ရ။ အလုံ ဍုင် မၞုံ ပ္ဍဲဂၠးတိ ကြပ်သီုဖအိုတ် ဒှ်ကောန်ဂကောံ ရ။ ဍုင် မလုပ်ကောန်ဂကောံ လက္ကရဴအိုတ်ဂှ် ဒှ်ဍုင် [[သၠုင်ကျာ သူဒါန်]] (South Sudan) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၁ ရ။ ပါဲနူဂှ် ဍုင်လ္ၚတ် (Observer states) ၂ ဍုင် မပ္တံကဵု ဗာတိကန် (Holy See) ကေုာံ ပါလေတ်သတာင် (Palestine) တအ်လေဝ် တိုန်စိုပ် အသေမ်ဗလဳ ဇၞော် ဂွံရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Member states of the United Nations - Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Member_states_of_the_United_Nations |publisher=Wikipedia |access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

သွက်ဂွံ ဒှ်ကောန်ဂကောံ တၟိမွဲဂှ် သ္ဒးကလိဂွံ တင်ဒုင်တဲ နူကဵု ကံင်သဳ ဂီုကၠီု (Security Council) ကေုာံ ဒးကလိဂွံ မမာဲ (၂/၃) နူကဵု အသေမ်ဗလဳ ဇၞော် ရ။ 

== ၅။ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် (Objectives and Activities) ==
တင်ရန်တၟအ် အဓိက (၄) သာ် သွက် ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ ဂှ် ပါ်လဝ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ - 
# မင်မဲ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဂီုကၠီု ပ္ဍဲဂၠးတိ
# ဒက်ပတန် ပရေင်မိတ်သဟာယ အကြာဍုင်ဂမၠိုင် လတူ သၞောတ်ဝ် အခေါင်တုပ်သၟဟ်
# ကၠောန်ဗက် ပရေင်ပံင်ကောံ သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင်
# ဒှ်ဌာန်ဗဟဵု သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ညံင်ဍုင်ဂမၠိုင် ဂွံကၠောန်ကမၠောန် မွဲစွံ

[[File:UN Security Council.jpg|thumb|300px|right|ပေါဲသဳကၠဳ ကံင်သဳ ပရေင်ဂီုကၠီု ပ္ဍဲ ရုင်ဗဟဵု ကုလသမဂ္ဂ]]

== ၆။ မင်မဲ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ စဵုဒၞာ (Peacekeeping and Security) ==
ကံင်သဳ ပရေင်ဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ ဝွံ နွံတာလျိုင် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဘဲပၞာန် ကေုာံ မင်မဲ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ ဍုင် ၅ ဍုင် မပ္တံကဵု (ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်၊ ရုရှာ၊ ကြုက်၊ ဗြိတိန် ကေုာံ ပြင်သေတ်) ဂှ် ဒှ်ကောန်ဂကောံ အာယုက်အဆက် (P5) တုဲ ညးတအ် နွံကဵု အခေါင် ဗဳတဝ် (Veto power) ရ။ 

ကမၠောန် မင်မဲ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် (UN Peacekeeping) မကော်စ ဒပ်ပၞာန် က္ဍိုင်ဗတာင် (Blue Helmets) ဂှ် အာစိုပ် ဌာန်ဒေသ မၞုံကဵု ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် ကေုာံ ပြသၞာ ညံင်ဂွံ စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာဲ ညးဍုင်ကွာန်။ အစဳအဇန်ဏအ် ဒှ်လဝ် အထံက်အပင် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲတိုက် အာဖရိက ကေုာံ မဇ္ဇျိမဒေသ။

== ၇။ အခေါင်အရာမၞိဟ် (Human Rights) ==
ပရေင် စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဝွံ ဒှ်ကမၠောန် မကိစ္စဇၞော်အိုတ် နကဵု ကုလသမဂ္ဂ ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၈ ဂှ် ကုလသမဂ္ဂ လလောင်တြးလဝ် [[လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာမၞိဟ် အလုံဂၠးတိ]] (Universal Declaration of Human Rights - UDHR) မဒှ် လိက်ကသုက် အဓိက သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ရ။ 

လၟုဟ်မ္ဂး၊ [[ကံင်သဳ အခေါင်အရာမၞိဟ် ကုလသမဂ္ဂ]] (UN Human Rights Council) ကေုာံ ရုင် ညးမစၞး အခေါင်အရာမၞိဟ် (OHCHR) တအ် ကၠောန်ဒၟံင် ကမၠောန် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ အရေးယူ ဍုင် မပလီုပလာ် အခေါင်အရာမၞိဟ်။

== ၈။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ကေုာံ အရီုအဗင် (Sustainable Development and Humanitarian Aid) ==
ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ အရီုအဗင် မၞိဟ် ဝွံ ကုလသမဂ္ဂ ကၠောန်ကၠုင်ဒၟံင် နကဵု အေဂျေန်သဳနာနာ ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ် ကုလသမဂ္ဂ ပဒတန်လဝ် [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (Sustainable Development Goals - SDGs) စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၃၀၊ မၞုံကဵု တိုင်ပ္ကဴ ၁၇ သာ် မပ္တံကဵု ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ်၊ ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ ရာသဳဥတု။ 

သွက်ဂွံ ရီုဗင် ညးမဒးဒုင်ဘဲဒဏ် သဘာဝ ကေုာံ ညးလလဴတအ်ဂှ် ဂကောံ မပ္တံကဵု [[UNHCR]] (ဌာန သွက် ညးလလဴ) ကေုာံ [[WFP]] (အစဳအဇန် စၞစ ဂၠးတိ) တအ် ကၠောန်ကၠုင်ဒၟံင် ကမၠောန် ဗွဲမတက်ကြက် ရ။

== ၉။ ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Funding and Finances) ==
ရန်ပုံငွေ ဘဏ္ဍာ ကုလသမဂ္ဂ ဝွံ ကၠုင်နူကဵု သြန် မခုတ်စုတ် (Assessed contributions) နူ ဍုင်ကောန်ဂကောံဂမၠိုင် ကေုာံ သြန် မကဵုဒါန် နကဵု စေတနာ (Voluntary contributions) ရ။ လၟိဟ် သြန် မဒးစုတ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဝင်ငွေ (GNI) ဍုင်မွဲကဵုမွဲ ရ။ ဍုင် မစုတ် ရန်ပုံငွေ ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်၊ ကြုက်၊ ကေုာံ ဂျပေန် တအ်ရ။ ဂကောံလ္ၚဵု မပ္တံကဵု UNICEF ကေုာံ WFP တအ်ဂှ် ဂျိုင်တန်တဴဒၟံင် နကဵု သြန် မကဵုဒါန် စေတနာ သၟးရ။ 

== ၁၀။ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ အကာဲအရာ အနာဂတ် (Evaluations and Future Outlook) ==
ကုလသမဂ္ဂ ဝွံ ကလိဂွံလဝ် ပရေင်အံင်ဇၞး ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲပရေင် မင်မဲ ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တုဲ၊ ဂကောံ လစှ်ေ ကုလသမဂ္ဂ ဗွဲမဂၠိုင် ကလိဂွံလဝ် [[လာပ် နဝ်ဗဴ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်]] (Nobel Peace Prize) ရ။ ဆဂး၊ တင်ဆောမ်ဒဵု ကေုာံ တင်ပါ်ပါဲ လေဝ် နွံဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဥပမာ - အခေါင် ဗဳတဝ် (Veto) နူ ဍုင် ၅ ဍုင် ဂှ် ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်သ္ဂုတ်စုတ် မသၟဟ်ညဳ ကေုာံ နှောင့်နှေးကဵု ကမၠောန် စဵုဒၞာ အခေါင်အရာမၞိဟ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=United Nations Association - Wikipedia |url=https://en.wikipedia.org/wiki/United_Nations_Association |publisher=Wikipedia |access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

သွက် အနာဂတ် ဂှ် ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် အာတ်မိက်ဒၟံင် ညံင်ဂွံ ပြင်ဆင် သၞောတ်ဝ် (UN Reform) အဓိက ပ္ဍဲ ကံင်သဳ ဂီုကၠီု သွက်ဂွံ ထပ်ပၠုပ် ဍုင်မဇၞော်မောဝ် တၟိတၟိ မပ္တံကဵု အိန္ဒိယ၊ ဗြာဇြဳ ကေုာံ ဂျာမနဳ တအ် သွက်ဂွံ ဒှ်ကောန်ဂကောံ အာယုက်အဆက် ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် (External links) ==
* [https://www.un.org ဝက်ဘ်ဆိုဒ် အဓိက ကုလသမဂ္ဂ] (UN Official Website)
* [https://www.ohchr.org ရုင် အခေါင်အရာမၞိဟ် ကုလသမဂ္ဂ] (OHCHR)
* [https://www.undp.org အစဳအဇန် ဇၞော်မောဝ် ကုလသမဂ္ဂ] (UNDP)

{{Navbox
| name = ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ
| title = [[ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ]]
| listclass = hlist
| group1 = ဌာနအဓိက
| list1 =
* [[အသေမ်ဗလဳ ဇၞော် ကုလသမဂ္ဂ|အသေမ်ဗလဳ ဇၞော်]]
* [[ကံင်သဳ ပရေင်ဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ|ကံင်သဳ ဂီုကၠီု]]
* [[ကံင်သဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်|ECOSOC]]
* [[ရုင်ဗစာ သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးတိ]]
* [[ဌာန ညးအုပ်ကာနာနာ ကုလသမဂ္ဂ|ညးအုပ်ကာနာနာ]]
| group2 = အေဂျေန်သဳ
| list2 =
* [[WHO]]
* [[UNICEF]]
* [[UNESCO]]
* [[WFP]]
* [[UNHCR]]
}}

[[Category:ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>4w15b1b040gzwbjdyk20mbj9hvqghy3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12052</id>
    <revision>
      <id>57700</id>
      <timestamp>2026-10-08T15:18:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Commons category|United Nations}} {{Cat main|ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ}}  ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပကောံပကေဝ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ပြကိုဟ်ဂမၠိုင် မဆေင်စပ် ကု '''[[ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ]]''' (United Nations)၊ အေဂျေန်သဳ လစှ်ေ၊ ဌာ...&quot;</comment>
      <origin>57700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="918" sha1="7bsuf3g8b4iw1hudqomvegophdktyz3" xml:space="preserve">{{Commons category|United Nations}}
{{Cat main|ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ}}

ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပကောံပကေဝ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ပြကိုဟ်ဂမၠိုင် မဆေင်စပ် ကု '''[[ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ]]''' (United Nations)၊ အေဂျေန်သဳ လစှ်ေ၊ ဌာနအဓိက ကေုာံ အစဳအဇန် မနွံသၟဝ် လဒက်ပတန် ကုလသမဂ္ဂ သီုဖအိုတ်ရ။

[[Category:ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဂကောံဂၠးတိဂမၠိုင်]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ]]
[[Category:ဂကောံဂမၠိုင် မဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၅]]</text>
      <sha1>7bsuf3g8b4iw1hudqomvegophdktyz3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12053</id>
    <revision>
      <id>57701</id>
      <timestamp>2026-10-08T15:19:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Commons category|Intergovernmental organizations}} {{Cat main|ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်}}  ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပကောံပကေဝ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ပြကိုဟ်ဂမၠိုင် မဆေင်စပ် ကု '''[[ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်]]''' (Intergovernme...&quot;</comment>
      <origin>57701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="919" sha1="sleds7vp76v8yac34bspj4nvohq5ak2" xml:space="preserve">{{Commons category|Intergovernmental organizations}}
{{Cat main|ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်}}

ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပကောံပကေဝ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ပြကိုဟ်ဂမၠိုင် မဆေင်စပ် ကု '''[[ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်]]''' (Intergovernmental organizations)၊ မဒှ် ဂကောံ မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လိက်ကသုက် တင်တုပ်စိုတ် အကြာ အလဵုအသဳ ဍုင်နာနာ ကေုာံ ဍုင်မွဲကဵုမွဲရ။

[[Category:ဂကောံဂၠးတိဂမၠိုင်]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ]]
[[Category:ပရေင်ဆက်စပ် ဍုင်သအာင်]]</text>
      <sha1>sleds7vp76v8yac34bspj4nvohq5ak2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12054</id>
    <revision>
      <id>57702</id>
      <timestamp>2026-10-08T15:22:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:United Nations Headquarters in New York City, view from Roosevelt Island.jpg|thumb|300px|ရုင်ဗဟဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]] ပ္ဍဲဍုင်နေဝ်ယံက်၊ မဒှ် ဂကောံအကြာဍုင်ဂမၠိုင် မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ မၞုံကဵု ဓဇဟ်အဝဵုအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ လ...&quot;</comment>
      <origin>57702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18155" sha1="rwbbb3pfxi4aarivy9z2jn4s2od8low" xml:space="preserve">[[File:United Nations Headquarters in New York City, view from Roosevelt Island.jpg|thumb|300px|ရုင်ဗဟဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]] ပ္ဍဲဍုင်နေဝ်ယံက်၊ မဒှ် ဂကောံအကြာဍုင်ဂမၠိုင် မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ မၞုံကဵု ဓဇဟ်အဝဵုအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ လၟုဟ်။]]

'''ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်''' (အင်္ဂလိက်: ''Intergovernmental organization'', ဝေါဟာရမသ္ၚေဝ်: '''IGO''') ဝွံ ဒှ်ဂကောံ မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လိက်ကသုက် တုပ်စိုတ် အကြာ ဍုင်မၞုံကဵု အဝဵုကၞောတ်အထောတ် (Sovereign states) ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူဂှ် သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ပ္ဍဲကဆံင် ဂၠးတိ ဟွံသေင်မ္ဂး ကဆံင်ဒေသရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဂကောံဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ ပခိုင်ကဵု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်မံင်စံင် ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် အကြာဍုင်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Archer2014&quot;&gt;{{cite book|author=Archer, C.|title=International Organizations|publisher=Routledge|year=2014|isbn=978-0415732154|page=35}}&lt;/ref&gt;

ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင် အဓိက မပြာကတ်တအ်ဂှ် မပ္တံကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]] (UN)၊ [[ဂကောံ ဍုင်အာရှအရှိုတ်ဂမၠိုင်|အာသဳယာန်]] (ASEAN)၊ [[ပံင်ကောံ ဥရောပ]] (EU) ကေုာံ [[ဂကောံပရေင်ထတ်ယုက်ဂၠးတိ]] (WHO) တအ် ပါလုပ်ရ။ နကဵု သၞောဝ် အကြာဍုင်ဂမၠိုင် (International Law) မ္ဂး ဂကောံတအ်ဏအ် နွံကဵု အခေါင်အရာ ကေုာံ တာလျိုင် တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဍုင်မပါလုပ်တအ်ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက် ==
ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင် (IGO) ဝွံ ဒှ်ဂကောံ မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု အလဵုအသဳ ဍုင်ဂမၠိုင်ရ။ ဒဒှ်မတၞဟ်ခြာ နူကဵု [[ဂကောံအလဵုအသဳ-ဟွံသေင် အကြာဍုင်ဂမၠိုင်]] (INGO) ဂှ်၊ ကောန်ဂကောံ IGO တအ်ဂှ် ဒှ်ဍုင် (States) တအ်ရ။ သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် IGO မွဲဂှ် ဍုင်မပါလုပ်တအ် သ္ဒးထပက် လိက်ကသုက် (Treaty) ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်ပဋိညာဏ် (Charter) သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ဂကောံဂှ်ရ။ 

အတိုင် ကမ္မရှေန် သၞောဝ် အကြာဍုင်ဂမၠိုင် (International Law Commission) မ္ဂး၊ ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင် မွဲ သ္ဒးနွံကဵု ဌာန ဗဟဵု၊ ကောန်ဂကောံ မဒှ် ဍုင် ကေုာံ နွံကဵု အဝဵု သွက်ဂွံ ကေတ် တင်သ္ဂုတ်စုတ် နကဵု ယၟု ဂကောံ အလုံမွဲရ။&lt;ref name=&quot;Rittberger2019&quot;&gt;{{cite book|author=Rittberger, V., Zangl, B., &amp; Kruck, A.|title=International Organization: Polity, Politics and Policies|publisher=Red Globe Press|year=2019|isbn=978-1352004656|page=12}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ဒဒှ်လက္ကရဴ ==
ဝင် လဒက်ပတန် ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်ဝွံ စတင်ကၠုင် နူကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ အခိင် ဍုင် ဥရောပတအ် စကၠောန်ဗဒှ် ကမၠောန် မဆေင်ကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တရဴဍာ် သၟဟ်န်ရ။ ဥပမာ- ဂကောံ ကမ္မရှေန် ကြုင်ရိုန် (Central Commission for the Navigation of the Rhine) မဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၅ ဂှ် ဒှ်ဂကောံ IGO ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဝင်ရ။

ကြဴနူ ပေါဲပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ပထမ တုဲ၊ သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်ဂှ် ဍုင်ဂမၠိုင် ဒက်ပတန်လဝ် [[ဂကောံ ဍုင်သၟဟ်သၟန်ဂမၠိုင်]] (League of Nations) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၉ ရ။ ၜိုန်ရ ဂကောံဏအ် ဟွံအံင်ဇၞးတုဲ လီုလာ်အာ အခိင် ပေါဲပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ ကီုလေဝ်၊ ဍေံဒှ်ကၠုင် သြိုင်ခၞံ အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် [[ကုလသမဂ္ဂ]] ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၅ ရ။&lt;ref name=&quot;Pease2011&quot;&gt;{{cite book|author=Pease, K. K.|title=International Organizations: Perspectives on Governance in the Twenty-First Century|publisher=Longman|year=2011|isbn=978-0205007421|page=58}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဂကူ ဂကောံဂမၠိုင် ==
ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင် တအ်ဂှ် ပါ်ကရေက်မာန် နကဵု ဗီုပြင် တၞဟ်ဟ်သာ် ရ-

* '''နကဵု ဒေသ (Regional vs. Global):'''
** '''ဂကောံ ဂၠးတိ (Global IGOs):''' ကုလသမဂ္ဂ၊ [[ဂကောံ ဗၞိက် ဂၠးတိ]] (WTO)၊ ဂကောံပရေင်ထတ်ယုက်ဂၠးတိ (WHO)။
** '''ဂကောံ ဒေသ (Regional IGOs):''' အာသဳယာန် (ASEAN)၊ ပံင်ကောံ ဥရောပ (EU)၊ ပံင်ကောံ အာဖရိက (African Union)။

* '''နကဵု တင်ရန်တၟအ် (Purpose-specific):'''
** '''ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပၞာန်:''' နေတဝ် ([[NATO]])။
** '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဘဏ္ဍာ:''' ဗဏ်ဂၠးတိ ([[World Bank]])၊ ရန်ပုံငွေ ဘဏ္ဍာ ဂၠးတိ (IMF)။
** '''ပရေင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပညာ:''' ယူနေတ်သကဝ် ([[UNESCO]])။

== ၄။ လဒက်ပတန် ကေုာံ သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ==
ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင် နွံကဵု သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် (Institutional Framework) သွက်ဂွံ စဳမံင် တာလျိုင် ဍေံတအ်ရ။ သၞောတ်ဝ်ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် နွံကဵု-
# '''သဘင်သဳကၠဳဇၞော် (General Assembly / Plenary Body):''' ကောန်ဂကောံ ဍုင် သီုဖအိုတ် ပါလုပ်တုဲ ကေတ် တင်သ္ဂုတ်စုတ် သွက် ပရေင်ဝါဒ အဓိက။
# '''ကံင်စဳ အုပ်ဓုပ် (Executive Council):''' ကောန်ဂကောံ မရုဲစှ်လဝ် နူကဵု သဘင်သဳကၠဳဇၞော်တအ် ပါလုပ်တုဲ ကေတ် တင်သ္ဂုတ်စုတ် လၟေင်တ္ၚဲ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ။ (ဥပမာ- ကံင်စဳ ပရေင်ဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ)။
# '''ရုင်ညးအုပ်ကာ (Secretariat):''' ရုင် ဌာနဗဟဵု သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန် စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ညးအုပ်ကာနာနာ (Secretary-General)။

== ၅။ သၞောဝ် အကြာဍုင်ဂမၠိုင် ==
နကဵု သၞောဝ် အကြာဍုင်ဂမၠိုင်မ္ဂး ဂကောံ IGO တအ် နွံကဵု &quot;Legal Personality&quot; ဟီုမ္ဂး ဍေံတအ် မၞုံကဵု အခေါင် ထပက် လိက်ကသုက်၊ စုတ်စောဲ အမှု ပ္ဍဲရုင်ဗစာ၊ ကေုာံ ကေတ်တာလျိုင် ပရေင်ဘဏ္ဍာ နကဵု ယၟု ဂကောံ မာန်ရ။ တင်သ္ဂုတ်စုတ် နူကဵု ဂကောံ IGO တအ် (ဥပမာ - [[Resolutions]]) တအ်ဂှ် လဆောဝ်မ္ဂး ဒှ်အရာ မဒးဒ္ဂေတ်ဗက် နကဵုသၞောဝ် သွက် ဍုင်ကောန်ဂကောံ တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Alvarez2005&quot;&gt;{{cite book|author=Alvarez, J. E.|title=International Organizations as Law-makers|publisher=Oxford University Press|year=2005|isbn=978-0199275149|page=145}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ တာလျိုင် ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် ==
ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင် တအ် ရေင်တၠုင်ဒၟံင် တာလျိုင် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဂၠးတိ (Global Governance) ရ။
* '''စဵုဒၞာ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်:''' ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ပဋိပက္ခ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်၊ ပလံင် ပၞာန်မင်မဲၜိုဟ်သြိုဟ် (Peacekeeping forces)။
* '''ခၞံဗဒှ် သၞောတ်ဝ် ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ်:''' ပလံင် စၞောန်ထ္ၜး သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် (WHO)၊ သၞောဝ်ဗၞိက် (WTO)၊ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ သဘာဝ။
* '''ပရေင်ရီုဗင် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ်:''' ဇိုန်ကဵု သြန်တမ် သွက် လဒက်ပတန် ဘဝ ကေုာံ ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ် အလုံဂၠးတိ။

== ၇။ ဂကောံ မၞုံကဵု ဒြဟတ်တမ် အဓိကဂမၠိုင် ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင် မပြာကတ်တအ်ဂမၠိုင်
|-
! ယၟု ဂကောံ
! သၞာံ မဒက်ပတန်
! ဗဟဵု ဌာန
! တင်ရန်တၟအ် အဓိက
|-
| [[ကုလသမဂ္ဂ]] (UN) || ၁၉၄၅ || နေဝ်ယံက်၊ အမေရိကာန် || ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဂီုကၠီု ဂၠးတိ
|-
| [[ပံင်ကောံ ဥရောပ]] (EU) || ၁၉၉၃ || ဘရပ်သေလ်၊ ဗဴဂျဳယောမ် || ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲဥရောပ
|-
| [[ဂကောံ ဍုင်အာရှအရှိုတ်ဂမၠိုင်|အာသဳယာန်]] (ASEAN) || ၁၉၆၇ || ဂျာကာတာ၊ အေန်ဒဝ်နဳယျာ || ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဒေသ
|-
| နေတဝ် ([[NATO]]) || ၁၉၄၉ || ဘရပ်သေလ်၊ ဗဴဂျဳယောမ် || ပရေင်စဵုဒၞာ ပၞာန် မပံင်ကောံ
|}

== ၈။ အခေါင်တၟေင် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ ==
သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန် ဗွဲမဗၠးၜးဂှ် ဂကောံ IGO တအ် ကေုာံ ကောန်ကမၠောန်တအ် က္လိဂွံလဝ် အခေါင်တၟေင် သံတမန် (Diplomatic immunity) ရ။ အဓိပ္ပါယ်ဂှ် ဍေံတအ် ဟွံဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် သၟဝ် သၞောဝ် ရုင်ဗစာ ဍုင်မွဲမွဲ (Immunity from jurisdiction) တုဲ မာန်ရေင်တၠုင် ကမၠောန် ဟွံဒးဒုင် ဓရိုဟ် နူကဵု အလဵုအသဳ ဒေသတအ်ရ။ 

== ၉။ တင်ဆောမ်ဒဵု ကေုာံ တင်ပါ်ပဲါ ==
ၜိုန်ရ ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင် တအ် ကိစ္စဇၞော်ကီုလေဝ် ဍေံတအ် ဒးဒုင် ပါ်ပဲါ ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
* '''အဝဵု ဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင်:''' ပ္ဍဲ ကုလသမဂ္ဂ မ္ဂး ဍုင်မၞုံကဵု အဝဵု Veto (ဥပမာ- ရုရှာ၊ အမေရိကာန်၊ ကြုက်) တအ် ဓလီုလဝ် အဝဵု ဂၠိုင်နူ ဍုင်ဍောတ်တ်တအ်ရ။
* '''ဟွံမဲကဵု ပရေင်ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democratic Deficit):''' ညးမကေတ် တင်သ္ဂုတ်စုတ် ပ္ဍဲ IGO တအ်ဂှ် ဒှ် အလဵုအသဳတအ်တုဲ၊ ညးဍုင်ကွာန် သာမည တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲပရေင်ရုဲစှ် ဟွံမာန်။
* '''အဝဵုကၞောတ်အထောတ် လီုလာ်:''' ဍုင်လ္ၚဵုတအ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ လဒက်ပတန် IGO တအ်ဝွံ ကၟာတ်လဒဵု အဝဵုကၞောတ်အထောတ် (Sovereignty) ဍုင်ညးတအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Barnett2004&quot;&gt;{{cite book|author=Barnett, M., &amp; Finnemore, M.|title=Rules for the World: International Organizations in Global Politics|publisher=Cornell University Press|year=2004|isbn=978-0801489060|page=85}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ အနာဂတ် ==
ပ္ဍဲအခိင် ဗွဝ်ကၠံ ၂၁ ဏအ်၊ ပြသၞာ ဂၠးတိ မပ္တံကဵု [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]]၊ ယဲကပ် (ဥပမာ- ကိုဗေဒ်-၁၉) ကေုာံ ပရေင်ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် တအ်ဝွံ ဒှ်အရာ ဍုင်မွဲဓဝ် ပသောင် ဟွံမာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင် တအ် သ္ဒးပြံင်လှာဲ သၞောတ်ဝ် (Institutional Adaptation) တုဲ သ္ဒးရေင်တၠုင် ပရေင်ပံင်ကောံ အလုံဂၠးတိ ညံင်ဂွံ ခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ မၞုံကဵု ဓဝ်ယာပ္ဍဲ လတူ ပြသၞာတၟိတအ်ဏအ် ရ။ လဒက်ပတန် အနာဂတ် သွက် IGO ဝွံ သ္ဒးပံင်ကောံ ကု ဂကောံအလဵုအသဳ-ဟွံသေင် (NGO) ကေုာံ ပရေင်ပညာ သွက်ဂွံ ဂၠာဲသွဟ် မတန်တဴမာန်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Archer2014&quot;&gt;{{cite book|author=Archer, C.|title=International Organizations|publisher=Routledge|year=2014|isbn=978-0415732154|page=35}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Rittberger2019&quot;&gt;{{cite book|author=Rittberger, V., Zangl, B., &amp; Kruck, A.|title=International Organization: Polity, Politics and Policies|publisher=Red Globe Press|year=2019|isbn=978-1352004656|page=12}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Pease2011&quot;&gt;{{cite book|author=Pease, K. K.|title=International Organizations: Perspectives on Governance in the Twenty-First Century|publisher=Longman|year=2011|isbn=978-0205007421|page=58}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Alvarez2005&quot;&gt;{{cite book|author=Alvarez, J. E.|title=International Organizations as Law-makers|publisher=Oxford University Press|year=2005|isbn=978-0199275149|page=145}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Barnett2004&quot;&gt;{{cite book|author=Barnett, M., &amp; Finnemore, M.|title=Rules for the World: International Organizations in Global Politics|publisher=Cornell University Press|year=2004|isbn=978-0801489060|page=85}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://www.un.org/ မုက်လိက် တရာဝင် ကုလသမဂ္ဂ]
* [https://asean.org/ မုက်လိက် တရာဝင် အာသဳယာန်]

[[Category:ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ]]
[[Category:သၞောဝ် အကြာဍုင်ဂမၠိုင်]]

{{ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်}}</text>
      <sha1>rwbbb3pfxi4aarivy9z2jn4s2od8low</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12055</id>
    <revision>
      <id>57703</id>
      <timestamp>2026-10-08T15:22:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Navbox | name  = ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင် | title = [[ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်|ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်ဂမၠိုင် (Intergovernmental organizations)]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist  | group1 = ကဆံင် ဂၠးတိ | list1  = * [[ကုလသမဂ္ဂ]] (UN) *...&quot;</comment>
      <origin>57703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3173" sha1="duny06o0wgg9h2kah9tzumnjsj1zri8" xml:space="preserve">{{Navbox
| name  = ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်
| title = [[ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်|ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်ဂမၠိုင် (Intergovernmental organizations)]]
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist

| group1 = ကဆံင် ဂၠးတိ
| list1  =
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (UN)
* [[ဂကောံ ဗၞိက် ဂၠးတိ]] (WTO)
* [[ဂကောံပရေင်ထတ်ယုက်ဂၠးတိ]] (WHO)
* [[ဗဏ်ဂၠးတိ]] (World Bank)
* [[ရန်ပုံငွေ ဘဏ္ဍာ ဂၠးတိ]] (IMF)
* [[ရုင်ဗစာ အမှုရာဇာဝတ် ဂၠးတိ]] (ICC)
* [[ရုင်ဗစာ သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးတိ]] (ICJ)
* [[ဂကောံ ပရေင်ရဲကမၠောန် ဂၠးတိ]] (ILO)
* [[ဂကောံ ယူနေတ်သကဝ်]] (UNESCO)

| group2 = ကဆံင် ဒေသ
| list2  =
* '''အာရှ ကေုာံ ပသဳဖိက်:''' [[ဂကောံ ဍုင်အာရှအရှိုတ်ဂမၠိုင်|အာသဳယာန်]] (ASEAN)
* [[ဂကောံ ပံင်ကောံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အာရှ-ပသဳဖိက်]] (APEC)
* [[ဂကောံ ပံင်ကောံ ဒေသအာရှသၠုင်ကျာ]] (SAARC)
* '''ဥရောပ:''' [[ပံင်ကောံ ဥရောပ]] (EU)
* [[ကံင်စဳ ဥရောပ]] (Council of Europe)
* '''အာဖရိက:''' [[ပံင်ကောံ အာဖရိက]] (AU)
* '''အမေရိက:''' [[ဂကောံ ဍုင်အမေရိကဂမၠိုင်]] (OAS)
* '''လဒေါဝ်ဗမံက်:''' [[ဂကောံ ဍုင်အာရပ်ဂမၠိုင်]] (Arab League)

| group3 = ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပၞာန်
| list3  =
* [[နေတဝ်]] (NATO)
* [[ဂကောံ လိက်ကသုက် ပရေင်ဂီုကၠီု ပံင်ကောံ]] (CSTO)
* [[အေန်တာပဝ်]] (INTERPOL)

| group4 = ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဗၞိက်
| list4  =
* [[ဂကောံ ပံင်ကောံ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (OECD)
* [[ဂကောံ ဍုင်မပ္တိတ် ကၠေင်ဒေဝါဂမၠိုင်]] (OPEC)
* [[ဂကောံ ဍုင် G7]] (G7)
* [[ဂကောံ ဍုင် G20]] (G20)
* [[ဂကောံ ဍုင်မသုန် (BRICS)]] (BRICS)

| below = 
* '''[[:Category:ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်|ကဏ္ဍ ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်]]'''
* '''[[ဂကောံအလဵုအသဳ-ဟွံသေင် အကြာဍုင်ဂမၠိုင်|ဂကောံ INGO ဂမၠိုင်]]'''
}}
&lt;noinclude&gt;
{{collapsible option}}
[[Category:ထာမ်ပလိက် ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်| ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>duny06o0wgg9h2kah9tzumnjsj1zri8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57704</id>
      <parentid>57703</parentid>
      <timestamp>2026-10-08T15:24:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3158" sha1="1b4s2s9wj6uvmnkiygg9zam563xdqrr" xml:space="preserve">{{Navbox
| name  = ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်
| title = [[ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်|ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်ဂမၠိုင် (Intergovernmental organizations)]]
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist

| group1 = ကဆံင် ဂၠးတိ
| list1  =
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (UN)
* [[ဂကောံ ဗၞိက် ဂၠးတိ]] (WTO)
* [[ဂကောံပရေင်ထတ်ယုက်ဂၠးတိ]] (WHO)
* [[ဘဏ်ဂၠးတိ]] (World Bank)
* [[ဩန်ဗွဝ် ဘဏ္ဍာ ဂၠးတိ]] (IMF)
* [[ရုင်ဗစာ အမှုရာဇာဝတ် ဂၠးတိ]] (ICC)
* [[ရုင်ဗစာ သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးတိ]] (ICJ)
* [[ဂကောံ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ]] (ILO)
* [[ဂကောံ ယူနေတ်သကဝ်]] (UNESCO)

| group2 = ကဆံင် ဒေသ
| list2  =
* '''အာရှ ကေုာံ ပသဳဖိက်:''' [[ဂကောံ ဍုင်အာရှအရှိုတ်ဂမၠိုင်|အာသဳယာန်]] (ASEAN)
* [[ဂကောံ ပံင်ကောံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အာရှ-ပသဳဖိက်]] (APEC)
* [[ဂကောံ ပံင်ကောံ ဒေသအာရှသၠုင်ကျာ]] (SAARC)
* '''ဥရောပ:''' [[ပံင်ကောံ ဥရောပ]] (EU)
* [[ကံင်သဳ ဥရောပ]] (Council of Europe)
* '''အာဖရိက:''' [[ပံင်ကောံ အာဖရိက]] (AU)
* '''အမေရိက:''' [[ဂကောံ ဍုင်အမေရိကဂမၠိုင်]] (OAS)
* '''လဒေါဝ်ဗမံက်:''' [[ဂကောံ ဍုင်အာရာပ်ဂမၠိုင်]] (Arab League)

| group3 = ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပၞာန်
| list3  =
* [[နေတဝ်]] (NATO)
* [[ဂကောံ လိက်ကသုက် ပရေင်ဂီုကၠီု ပံင်ကောံ]] (CSTO)
* [[အေန်တာပဝ်]] (INTERPOL)

| group4 = ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဗၞိက်
| list4  =
* [[ဂကောံ ပံင်ကောံ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (OECD)
* [[ဂကောံ ဍုင်မပ္တိတ် ကၠေင်ဒေဝါဂမၠိုင်]] (OPEC)
* [[ဂကောံ ဍုင် G7]] (G7)
* [[ဂကောံ ဍုင် G20]] (G20)
* [[ဂကောံ ဍုင်မသုန် (BRICS)]] (BRICS)

| below = 
* '''[[:Category:ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်|ကဏ္ဍ ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်]]'''
* '''[[ဂကောံအလဵုအသဳ-ဟွံသေင် အကြာဍုင်ဂမၠိုင်|ဂကောံ INGO ဂမၠိုင်]]'''
}}
&lt;noinclude&gt;
{{collapsible option}}
[[Category:ထာမ်ပလိက် ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်| ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1b4s2s9wj6uvmnkiygg9zam563xdqrr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12056</id>
    <revision>
      <id>57705</id>
      <timestamp>2026-10-08T15:27:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပကောံပကေဝ်လဝ် ထာမ်ပလိက်ဂမၠိုင် မဆေင်စပ် ကု [[ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်]] (Intergovernmental organizations) ရ။  [[Category:ထာမ်ပလိက် ဂကောံဂမၠိုင်]] Category:ထာမ်ပလိက် ပရေင်ဍုင်...&quot;</comment>
      <origin>57705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="514" sha1="7uhbnfoyyd6ajwuxs8er36fi731q827" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပကောံပကေဝ်လဝ် ထာမ်ပလိက်ဂမၠိုင် မဆေင်စပ် ကု [[ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်]] (Intergovernmental organizations) ရ။

[[Category:ထာမ်ပလိက် ဂကောံဂမၠိုင်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်|*]]</text>
      <sha1>7uhbnfoyyd6ajwuxs8er36fi731q827</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် ဂကောံဂမၠိုင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12057</id>
    <revision>
      <id>57706</id>
      <timestamp>2026-10-08T15:27:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပကောံပကေဝ်လဝ် ထာမ်ပလိက်ဂမၠိုင် မဆေင်စပ် ကု [[ဂကောံ]]နာနာသာ်ရ။  [[Category:ထာမ်ပလိက်ဂမၠိုင်]] [[Category:ဂကောံဂမၠိုင်|*]]&quot;</comment>
      <origin>57706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="329" sha1="d8qi7l527faa60581pvu5ajxg2igwbh" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပကောံပကေဝ်လဝ် ထာမ်ပလိက်ဂမၠိုင် မဆေင်စပ် ကု [[ဂကောံ]]နာနာသာ်ရ။

[[Category:ထာမ်ပလိက်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဂကောံဂမၠိုင်|*]]</text>
      <sha1>d8qi7l527faa60581pvu5ajxg2igwbh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရုင် သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12058</id>
    <revision>
      <id>57707</id>
      <timestamp>2026-10-08T15:37:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox organization | name                = ရုင် သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ | original_name       = International Labour Organization (ILO) | image               = International Labour Organization Logo.svg | image_size          = 250px | alt                 = သင်္ကေတ ရုင် သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ | type                = အေဂျေန်...&quot;</comment>
      <origin>57707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17895" sha1="2nispieef5zyipw0ug01185hyjdne86" xml:space="preserve">{{Infobox organization
| name                = ရုင် သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ
| original_name       = International Labour Organization (ILO)
| image               = International Labour Organization Logo.svg
| image_size          = 250px
| alt                 = သင်္ကေတ ရုင် သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ
| type                = အေဂျေန်သဳ သီးသန့် ကုလသမဂ္ဂ
| foundation          = အံက်တဝ်ဗာ ၁၉၁၉
| headquarters        = [[ဂျဳနဳဗာ]]၊ [[သိတ်ဇြာလာန်]]
| membership          = ၁၈၇ ဍုင်
| leader_title        = ညးစၞောန်က္ဍိုက်ပ် နာယက
| leader_name         = ဂိလ်ဗတ် အက်ဖ်. ဟံင်ဗဝ် (Gilbert F. Houngbo)
| parent_organization = [[ကုလသမဂ္ဂ]]
| website             = {{URL|https://www.ilo.org/}}
}}

'''ရုင် သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ''' (အင်္ဂလိက်: ''International Labour Organization'', အက္ခရ်က္ဍိုပ်: '''ILO''') ဝွံ ဒှ်အေဂျေန်သဳ ပရေင်ကမၠောန် သီးသန့် မနွံသၟဝ် [[ကုလသမဂ္ဂ]] သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ပရေင်သၟာကမၠောန် ကေုာံ အခေါင်အရာ မဆေင်ကဵု ကမၠောန် အလုံဂၠးတိရ။ ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၉ နကဵု လိက်ကသုက် [[လိက်ကသုက် ဗာသဳ|ဗာသဳ]] (Treaty of Versailles) ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဒှ်အေဂျေန်သဳ ကိစ္စဇၞော် သၟဝ် ဂကောံ ဍုင်ဂမၠိုင် (League of Nations) တုဲ၊ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၆ ဂှ် ဒှ်အာ အေဂျေန်သဳ သီးသန့် ကၠာအိုတ် သၟဝ် ကုလသမဂ္ဂ ရ။&lt;ref name=&quot;ILO_history&quot;&gt;{{cite web|title=History of the ILO|url=https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/history/lang--en/index.htm|publisher=International Labour Organization|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

ရုင် သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ (ILO) ဝွံ နွံကဵု သၞောတ် လဒက်ပတန် တၟေင်မွဲ မကော်စ သၞောတ် ပိ-ကဆံင် (Tripartite) မဒှ် သၞောတ် မပံင်သၟဟ်လဝ် အလဵုအသဳ၊ ညးတၠကမၠောန် ကေုာံ သၟာကမၠောန် နူကဵု ဍုင်ကောန်ဂကောံ ၁၈၇ ဍုင် သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ အစဳအဇန် မဆေင်ကဵု ပရေင်ကမၠောန်ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် ==
ရုင် သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ ဂှ် ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် &quot;ကမၠောန် မထေက်တန်&quot; (Decent Work) သွက် မၞိဟ်တြုဟ် ကေုာံ မၞိဟ်ဗြဴ သီုဖအိုတ် နကဵု လဒက်ပတန် မနွံကဵု ဗၠးၜး၊ မတုပ်သၟဟ်၊ ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ သိက္ခာ ဂကူမၞိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;DecentWork&quot;&gt;{{cite web|title=Decent work|url=https://www.ilo.org/global/topics/decent-work/lang--en/index.htm|publisher=International Labour Organization|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt; တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂမၠိုင်ဂှ် ဇၞော်ပၟဝ် အခေါင်အရာ ပ္ဍဲကမၠောန်၊ ကဵုအစောံဒြဟတ် ကုပရေင်ဖန်ဗဒှ် ကမၠောန် မထေက်တန်၊ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန်၊ ကေုာံ သၠုင်ပတိုန် ပရေင်သဳကၠဳ အကြာ ဂကောံမၞိဟ်ဂမၠိုင်ရ။

== ၂။ ဝင် (History) ==
ILO ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၉ ကြဴနူ ပေါဲပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ပဌမ အာစိုပ်ဒတုဲ နကဵု လိက်ကသုက် ဗာသဳ (Treaty of Versailles) ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးက္ဍိုက်ပ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်တအ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂၠးတိ မတန်တဴမာန်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် လတူ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ကေုာံ ဓဝ်ယာတြိုင် ပရေင်မၞိဟ် (Social Justice) ရ။&lt;ref name=&quot;Nobel&quot;&gt;{{cite web|title=The Nobel Peace Prize 1969|url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1969/ilo/history/|publisher=Nobel Media AB|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

သဘင်သဳကၠဳ ဇၞော် ပရေင်သၟာကမၠောန် အလန်ပဌမ ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဍုင် [[ဝါရှင်တန် ဒဳသဳ]] ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၉ တုဲ ပဒတန် သၞောဝ်ကမၠောန် တြဴသာ် မပ္တံကဵု ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် နာဍဳကမၠောန် (၈ နာဍဳ မွဲတ္ၚဲ)၊ ပရေင်စဵုဒၞာ ညးဗြဴ ကေုာံ သၟာကမၠောန် ကောန်ၚာ်ဂမၠိုင်ရ။

== ၃။ သၞောတ် လဒက်ပတန် (Structure and Governance) ==
[[File:ILO headquarters Geneva.jpg|thumb|300px|ရုင်ဗဟဵု ရုင် သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ ပ္ဍဲ ဂျဳနဳဗာ]]
ရုင် သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ ဂှ် ပါ်လဝ် သၞောတ် အုပ်ဓုပ် အဓိက သုံး ကဏ္ဍ-
* '''သဘင်သဳကၠဳ ကမၠောန် ဂၠးတိ (International Labour Conference)''': ဣဏအ်ဂှ် ဒှ်သဘင်သဳကၠဳ ဇၞော် မကၠောန်ဗဒှ် ဇၟာပ်သၞာံ ပ္ဍဲ ဂျဳနဳဗာ တုဲ၊ ဒှ်ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ပဒတန် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ စည်းမျဉ်းဂမၠိုင်ရ။ 
* '''ကမ္မတဳ အုပ်ဓုပ် (Governing Body)''': ဒှ်ဂကောံ ကေင်ကာ မဖျေဟ် သ္ဂုတ်စုတ် လၟေင်တ္ၚဲ၊ မနွံကဵု ညးစၞး နူအလဵုအသဳ၊ တၠကမၠောန် ကေုာံ သၟာကမၠောန်။
* '''ရုင် ကမၠောန် ဂၠးတိ (International Labour Office)''': ဒှ်ရုင်ဗဟဵု သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန် ကေုာံ သုတေသန ပရေင်ကမၠောန် ဂၠးတိရ။

== ၄။ အဓိက သၞောတ်ဝ် ကေုာံ စည်းမျဉ်းဂမၠိုင် (Core Conventions) ==
ရုင် သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ ပဒတန်လဝ် သၞောတ်ဝ် (Conventions) ဗွဲမဂၠိုင် မဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ ရ။ ပ္ဍဲဂှ် သၞောတ်ဝ် အဓိက (Fundamental Conventions) ၈ သာ် နွံရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ သၞောတ်ဝ် အဓိက ရုင် သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ (ILO Core Conventions)&lt;ref name=&quot;Conventions&quot;&gt;{{cite web|title=Conventions and Recommendations|url=https://www.ilo.org/global/standards/introduction-to-international-labour-standards/conventions-and-recommendations/lang--en/index.htm|publisher=ILO|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;
|-
! လၟိဟ် !! ယၟု သၞောဝ် !! သၞာံ 
|-
| C029 || သၞောဝ် ပလီုပလာ် ကမၠောန်အဓမ္မ (Forced Labour Convention) || ၁၉၃၀
|-
| C087 || အခေါင် ဒက်ပတန် ဂကောံ (Freedom of Association) || ၁၉၄၈
|-
| C098 || အခေါင် စဵုဒၞာ ကေုာံ သဳကၠဳ ကမၠောန် (Right to Organise and Collective Bargaining) || ၁၉၄၉
|-
| C100 || သၞောဝ် တုပ်သၟဟ် ပရေင်သြန်ကမၠောန် (Equal Remuneration) || ၁၉၅၁
|-
| C105 || သၞောဝ် ပလီုပလာ် ကမၠောန်အဓမ္မ မဒုတိယ (Abolition of Forced Labour) || ၁၉၅၇
|-
| C111 || သၞောဝ် ပလီုပလာ် ပရေင်ပါ်ပဲါ ပ္ဍဲကမၠောန် (Discrimination in Employment) || ၁၉၅၈
|-
| C138 || သၞောဝ် အယုက် အောန်အိုတ် သွက်ဂွံ လုပ်ကမၠောန် (Minimum Age) || ၁၉၇၃
|-
| C182 || သၞောဝ် ပလီုပလာ် ကမၠောန် ကောန်ၚာ် မပရေအ်အိုတ် (Worst Forms of Child Labour) || ၁၉၉၉
|}

== ၅။ အစဳအဇန် ကမၠောန် အဓိကဂမၠိုင် (Key Programs) ==
* '''Decent Work Agenda''': ဒှ်အစဳအဇန် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် အခေါင်အရာ ကမၠောန် မၞုံကဵု သိက္ခာ ကေုာံ သၠုင်ပတိုန် အခေါင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။
* '''IPEC (International Programme on the Elimination of Child Labour)''': အစဳအဇန် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် ကမၠောန် ကောန်ၚာ် အလုံဂၠးတိ၊ မဒှ် အစဳအဇန် ဇၞော်အိုတ် မွဲရ။
* '''Better Work''': ပရေင်ပံင်တောဲ ကု [[:en:International Finance Corporation|International Finance Corporation]] သွက်ဂွံ သၠုင်ပတိုန် ကဆံင် သၟာကမၠောန် ပ္ဍဲ စက်ယန္တရား ဇမၠိင် ကေုာံ ယာတ်။

== ၆။ လာပ် ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Awards and Recognition) ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၉ မဒှ် သၞာံ ILO ပေင် ၅၀ သၞာံ ဂှ်၊ ရုင် သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ က္လိဂွံ '''[[လာပ် နဝ်ဗဴ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်]]''' (Nobel Peace Prize) ဟိုတ်နူကဵု ကမၠောန် ညးတအ် မသၠုင်ပတိုန် ဓဝ်ယာတြိုင် အကြာ ဂကောံမၞိဟ်၊ မင်မဲ အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန် ကေုာံ ရီုဗင် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် အလုံဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;Nobel&quot;/&gt; ကမ္မတဳ နဝ်ဗဴ ဟီုတွဟ်လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ILO ဝွံ ဒှ်ဒြဟတ် မဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂၠးတိ နကဵု လညာတ် ဓဝ်ယာတြိုင်&quot;။

== ၇။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ဍုင်ကောန်ဂကောံဂမၠိုင် (Member States) ==
ILO နွံကဵု ဍုင်ကောန်ဂကောံ သီုဖအိုတ် ၁၈၇ ဍုင်။ ဍုင်ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (UN) ဗွဲမဂၠိုင် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ILO သီုဖအိုတ်ရ။ ဍုင်တအ်ဝွံ ဒးဒုင်လျိုင် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဍုင် ညံင်ဂွံ ညဳသၟဟ် ကု သၞောတ်ဝ် အဓိက ILO ဂမၠိုင်ရ။ အလဵုအသဳ ဇၟာပ်ဍုင် ဒးပလံင် လိက်ဒုင်စဳရေင် ပရေင်ကမၠောန် ဇၟာပ်သၞာံ ကု ရုင်ဗဟဵု ရ။

== ၈။ တင်ဆောမ်ဒဵု ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပဲါ (Challenges and Criticisms) ==
ၜိုန်ရ ILO နွံကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ခိုဟ်ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ပြသၞာ အဓိကဂှ် ဒှ် &quot;အစောံဒြဟတ် အုပ်ဓုပ် သၞောဝ်&quot; (Enforcement Power) ရ။ 
* '''ဟွံမွဲကဵု သၞောတ် ကဵုဒုဟ်''': ILO ဝွံ ဟွံမွဲကဵု အဝဵု သွက်ဂွံ ကဵုဒုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကုဍုင် မဟွံဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ်တအ်ရ။
* '''ကမၠောန် အဓမ္မ ပ္ဍဲ ဍုင်လ္ၚဵု''': ဍုင်လ္ၚဵု ၜိုန်ရ ထပက်လဝ် စၟတ်တဲ ပ္ဍဲ လိက်ကသုက်ကီုလေဝ်၊ ပရေင်စကာ ကမၠောန် အဓမ္မ ကေုာံ ကောန်ၚာ် နွံဒၟံင်ဏီရ။ ဥပမာ - ပြသၞာ ပရေင်ကမၠောန် ပ္ဍဲ ဍုင်မွဲမွဲ ကေုာံ စက်ရုံ ဍုင်မဇၞော်မောဝ်တအ်။&lt;ref name=&quot;HRW&quot;&gt;{{cite web|title=ILO: Weak Enforcement Hampers Rights|url=https://www.hrw.org/|publisher=Human Rights Watch|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ အကာဲအရာ ပ္ဍဲ အနာဂတ် (Future Perspectives) ==
နကဵု သၞာံ ၂၀၁၉ ILO ကၠောန်ဗဒှ် သဘင် ပေင် ၁၀၀ သၞာံ (Centenary Declaration) ဂှ်၊ ညးတအ် ပၠုပ်စုတ် တင်ရန်တၟအ် သွက် အနာဂတ် ပရေင်ကမၠောန် မပ္တံကဵု အန္တရာဲ နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change)၊ စက်ယန္တရား ဉာဏ်ပညာ မကၠောန်ဗဒှ် (Artificial Intelligence - AI) ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သာသ္ပဳ (Gig Economy) မကတဵုဗဒှ် ပြသၞာ တၟိ သွက် အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန်တအ်ရ။ 

== ၁၀။ နိဂီု (Conclusion) ==
ရုင် သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ ဝွံ ဒှ်အေဂျေန်သဳ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံ မင်မဲ အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ဓဝ်ယာတြိုင် အလုံဂၠးတိရ။ နကဵု သၞောတ် ပိ-ကဆံင် ဂှ် ဒှ်အရာ မတၟေင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ ဂမၠိုင်တုဲ၊ ဆက်ကၠောန်ဒၟံင် ကမၠောန် သွက်ဂွံ ပသောင်ကလး ပြသၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန် မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲခေတ် လၟုဟ်ရ။

== နိဿဲ ကေုာံ လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
=== နိဿဲ ===
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;ILO_history&quot;&gt;{{cite web|title=History of the ILO|url=https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/history/lang--en/index.htm|publisher=International Labour Organization|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;DecentWork&quot;&gt;{{cite web|title=Decent work|url=https://www.ilo.org/global/topics/decent-work/lang--en/index.htm|publisher=International Labour Organization|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Nobel&quot;&gt;{{cite web|title=The Nobel Peace Prize 1969|url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1969/ilo/history/|publisher=Nobel Media AB|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Conventions&quot;&gt;{{cite web|title=Conventions and Recommendations|url=https://www.ilo.org/global/standards/introduction-to-international-labour-standards/conventions-and-recommendations/lang--en/index.htm|publisher=ILO|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;HRW&quot;&gt;{{cite web|title=Human Rights Watch Report on Labor Rights|url=https://www.hrw.org/topic/labor-rights|publisher=Human Rights Watch|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

=== လေန်မ္ၚး ===
* [https://www.ilo.org/ မုက်လိက် တရာဲဝင် ရုင် သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ (ILO)]
* [https://www.un.org/ ကုလသမဂ္ဂ (UN)]

[[Category:ရုင် သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ]]
[[Category:အေဂျေန်သဳ သီးသန့် ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:ပရေင်သၟာကမၠောန်]]
[[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]

{{ကုလသမဂ္ဂ}}</text>
      <sha1>2nispieef5zyipw0ug01185hyjdne86</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12059</id>
    <revision>
      <id>57708</id>
      <timestamp>2026-10-08T15:40:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Cat main|ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ|ပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်}}  ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ပကောံပကေဝ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကုပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲကဆံင်ဂၠးတိ၊ ပ...&quot;</comment>
      <origin>57708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1007" sha1="77ei52lxwwogfayhycunwj940bwmgt6" xml:space="preserve">{{Cat main|ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ|ပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်}}

ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ပကောံပကေဝ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကုပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲကဆံင်ဂၠးတိ၊ ပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာဍုင်ကဵုဍုင် (International relations)၊ ပရေင်ပံင်တောဲ၊ ပရေင်ကေင်ကာ အလုံလိုက် ကေုာံ ဂကောံဂၠးတိဂမၠိုင်ရ။

{{Commons category|Global politics}}

[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:ပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဂကောံ ဂၠးတိဂမၠိုင်]]
[[Category:ပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>77ei52lxwwogfayhycunwj940bwmgt6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဂကောံ ဂၠးတိဂမၠိုင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12060</id>
    <revision>
      <id>57709</id>
      <timestamp>2026-10-08T15:41:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Cat main|ဂကောံ ဂၠးတိဂမၠိုင်}}  ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ပကောံပကေဝ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကုဂကောံ အလုံဂၠးတိ၊ ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင် (Intergovernmental organizations) ကေုာံ ဂကောံ အလ...&quot;</comment>
      <origin>57709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="726" sha1="ca3wzp7fbuetlmpjgzvuxd706qr8x8t" xml:space="preserve">{{Cat main|ဂကောံ ဂၠးတိဂမၠိုင်}}

ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ပကောံပကေဝ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကုဂကောံ အလုံဂၠးတိ၊ ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင် (Intergovernmental organizations) ကေုာံ ဂကောံ အလဵုအသဳ-ဟွံသေင် ဂၠးတိ (International NGOs) တအ်ရ။

{{Commons category|International organizations}}

[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ]]
[[Category:ဂကောံဂမၠိုင်]]
[[Category:ပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>ca3wzp7fbuetlmpjgzvuxd706qr8x8t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12061</id>
    <revision>
      <id>57710</id>
      <timestamp>2026-10-08T15:42:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Cat main|ပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်}}  ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ပကောံပကေဝ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကုပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင် (International relations)၊ ပရေင်ကလုတ်၊ ဝါ...&quot;</comment>
      <origin>57710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="808" sha1="9xrqsp3y8hl31d2zqsfqr3nnasw6wpo" xml:space="preserve">{{Cat main|ပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်}}

ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ပကောံပကေဝ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကုပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင် (International relations)၊ ပရေင်ကလုတ်၊ ဝါဒကာဍုင်သ္အာင် ကေုာံ ပရေင်ပံင်တောဲ အကြာ ဍုင်ကဵုဍုင်ဂမၠိုင်ရ။

{{Commons category|International relations}}

[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:ပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>9xrqsp3y8hl31d2zqsfqr3nnasw6wpo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဂကောံဂမၠိုင် မဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၅</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12062</id>
    <revision>
      <id>57711</id>
      <timestamp>2026-10-08T15:44:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ပကောံပကေဝ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကုဂကောံ၊ တိုက်ရုင်၊ ကေုာံ ပရေင်လဒက်ပတန်ဂမၠိုင် မစတင် ခၞံဗဒှ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞ...&quot;</comment>
      <origin>57711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="676" sha1="rvtis6uyr3nxfgyyy8j9uizpn4w4ar9" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ပကောံပကေဝ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကုဂကောံ၊ တိုက်ရုင်၊ ကေုာံ ပရေင်လဒက်ပတန်ဂမၠိုင် မစတင် ခၞံဗဒှ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ [[၁၉၄၅]] ရ။

{{Commons category|Organizations established in 1945}}

[[Category:ဂကောံဂမၠိုင်]]
[[Category:အရာမဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၅]]
[[Category:၁၉၄၅]]</text>
      <sha1>rvtis6uyr3nxfgyyy8j9uizpn4w4ar9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လိက်လလောင်တြး ဖဳလာဒဲဖဳယျာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12063</id>
    <revision>
      <id>57712</id>
      <timestamp>2026-10-08T15:46:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:ILO logo.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ ဂကောံကမၠောန် ဍုင်သအာင် (ILO) မဒှ် ဂကောံ မပတိတ်လဝ် လိက်လလောင်တြး ဖဳလာဒဲဖဳယျာ]]  '''လိက်လလောင်တြး ဖဳလာဒဲဖဳယျာ''' (အင်္ဂလိက်: ''Declaration of Philadelphia'') ဝွံ ဒှ်...&quot;</comment>
      <origin>57712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12863" sha1="mn89x9f70eyfqhgkbjg6a3wvqmd1kux" xml:space="preserve">[[File:ILO logo.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ ဂကောံကမၠောန် ဍုင်သအာင် (ILO) မဒှ် ဂကောံ မပတိတ်လဝ် လိက်လလောင်တြး ဖဳလာဒဲဖဳယျာ]]

'''လိက်လလောင်တြး ဖဳလာဒဲဖဳယျာ''' (အင်္ဂလိက်: ''Declaration of Philadelphia'') ဝွံ ဒှ်လိက်လလောင်တြး မဆေင်စပ် ကုတင်ရန်တၟအ် ကေုာံ သဘဴဓဝ် အဓိက သွက် [[ဂကောံကမၠောန် ဍုင်သအာင်]] (International Labour Organization - ILO) ရ။ လိက်လလောင်တြးဝွံ ဒးဒုင် ပဒတန် ပ္ဍဲကဵု သဘင်သဳကၠဳ ဇၞော် မရနုက်ကဵု ၂၆ မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဍုင် [[ဖဳလာဒဲဖဳယျာ]]၊ [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၁၀ မေ၊ သၞာံ ၁၉၄၄ ရ [cite: 1.2.3]။ 

== ၁။ နိဒါန် ==
လိက်လလောင်တြး ဖဳလာဒဲဖဳယျာ ဝွံ ဒှ်လိက်ကသုက် မကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဝင် ပရေင်အခေါင်အရာ ကောန်ကမၠောန်ရ။ ဍေံဝွံ ထပ်ပဒတန် လညာတ် မဒက်ပတန်လဝ် ILO ကိုပ်ကၠာတေအ် တုဲ သီုဖန်ဗဒှ် သၞောတ်ဝ်တၟိ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အခေါင်ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲအခိင် လက္ကရဴ ပေါဲဗတိုက် ဂၠးတိ ဒုတိယ ရ။ လိက်လလောင်တြးဝွံ ပလံင်ဗစိုပ် လညာတ် မဟီုမ္ဂး &quot;ကောန်ကမၠောန်ဂှ် ဒှ်ကပေါတ်သွံရာန် ဟွံသေင်&quot; (labour is not a commodity) ကုအလုံဂၠးတိရ [cite: 1.1.2; 1.2.1]။

== ၂။ ပရေင်ဝင် ကေုာံ အကာဲအရာ ==
ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ သ္ဂုတ်စုတ် လိက်လလောင်တြးဏအ်၊ ဂကောံ ILO ဝွံ ဒးဒုင် ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၉ နကဵု လိက်ကသုက် ဗာသေလ် (Treaty of Versailles) ရ [cite: 1.1.2]။ ကာလ ပေါဲဗတိုက် ဂၠးတိ ဒုတိယ ကတဵုဒှ်၊ ကမၠောန် ILO လ္ၚဵု ဒးဒေါအ်ဇူအာရ။ သွက်ဂွံ ကလေင်ဒက်ပတန် သၞောတ်ဝ် ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂၠးတိဂှ်၊ သကိုပ်သက ဂၠးတိတအ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်တန်တဴ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ဆက်မင်မဲ ၜိုဟ်သြိုဟ်ရ။ 

== ၃။ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ သဘဴဓဝ် ==
လိက်လလောင်တြးဝွံ လလောင်တြးလဝ် သဘဴဓဝ် အဓိက (၄) သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ-
* (က) ကောန်ကမၠောန် ကေုာံ ကမၠောန်ဂှ် ဒှ်ကပေါတ်သွံရာန် ဟွံသေင် [cite: 1.2.1]။
* (ခ) အခေါင်ဟီုဂး ကေုာံ အခေါင်ဒက်ပတန် ဂကောံဂှ် ဒှ်အရာ အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ [cite: 1.2.1]။
* (ဂ) ပရေင်ဒိုက်ဂတ် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲဒၞာဲလဵုမွဲ ဟွံဟီု ဒှ်အန္တရာဲ ကုပရေင်ဇၞော်မောဝ် သီုဖအိုတ်ရ [cite: 1.2.1]။
* (ဃ) ပရေင်တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲလပါ် သၞောဝ် ကေုာံ ပရေင်မံင်စံင် ဒှ်အရာ မဒးရေင်တၠုင် နကဵု လွပ် စဵုဒၞာ။

== ၄။ ပရေင်အခေါင်အရာ ကမၠောန် ==
ပ္ဍဲလိက်လလောင်တြးဏအ်၊ တင်မစၞောန်ထ္ၜးလဝ် ကိစ္စဇၞော်အိုတ်ဂှ် ဒှ်ပရေင်စဵုဒၞာ ဘဝကောန်ကမၠောန်ရ။ ဍေံအာတ်မိက် ညံင်ဂွံ ဖန်ဇန်ကဵု အခေါင် ကလိဂွံ သြန်လစာ မထေက်တန် ကုကမၠောန်၊ ပရေင်စဵုဒၞာ ထတ်ယုက် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန်၊ ကေုာံ သၞောတ် ပရေင်ရီုဗင် မဆေင်ကဵု မသ ကေုာံ ကောန်ၚာ်ရ [cite: 1.2.1]။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ အဓိက အခေါင်အရာ ကောန်ကမၠောန်
|-
! လၟေင်
! အခေါင်အရာ
! တင်သောင်ကလး
|-
| ၁ || လစာ မထေက်တန် || ညံင်ဂွံ ဖန်ဇန် လစာ မရုံဂိုတ် သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ဇကု ကေုာံ သ္ၚိကၟိန်။
|-
| ၂ || ထတ်ယုက် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန် || ညံင်ဂွံ စဵုဒၞာ အန္တရာဲ ယဲဘဲ ကေုာံ ဘဲအန္တရာဲ နူဒၞာဲကမၠောန် [cite: 1.2.1]။
|-
| ၃ || အခေါင်ဒက် ဂကောံ || ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ဒက်ပတန် သမဂ္ဂ ဗွဲမဗၠးၜး [cite: 1.2.1]။
|}

== ၅။ ပရေင်တန်တဴ ကေုာံ ၜိုဟ်သြိုဟ် ==
ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂၠးတိဝွံ သ္ဒးဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်တုပ်သၟဟ် မဆေင်ကဵု ပရေင်မံင်စံင် ကောန်မၞိဟ်ရ။ လိက်လလောင်တြးဝွံ ပသောင်ကလးလဝ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ မၞိဟ်တအ် ဟွံကလိဂွံ အခေါင်အရာ ကမၠောန် မဒးရးမ္ဂး ပရေင်ကလိုက်ကၟဵု ကတဵုဒှ်မာန် တုဲ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်လေဝ် ပလီုပလာ်အာ မာန်ရ။

== ၆။ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ပြဝ ==
လိက်လလောင်တြးဏအ် ဟီုတွဟ်လဝ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကောန်မၞိဟ် ဟွံရုဲ ဂကူ၊ ဘာသာ၊ ဍ်ာယောင်၊ ကေုာံ လိင် သ္ဒးကလိဂွံ အခေါင် မတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ နူသၞောတ်ဝ်ရ [cite: 1.2.1]။ တင်ဏအ်ဂှ် လက္ကရဴဏအ် ဒှ်ကၠုင် သဇိုင် သွက် လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ဂၠးတိ (UDHR) ရ။

== ၇။ တင်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် ==
လိက်လလောင်တြးဝွံ ဒးဒုင် သ္ဂုတ်စုတ် နကဵု ညးစၞး ဍုင်နာနာ ပ္ဍဲကဵု သဘင်သဳကၠဳ မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဖဳလာဒဲဖဳယျာ ရ [cite: 1.2.3]။ ညးမချူခၞံ အဓိကဂှ် ဒှ် [[အက်ဒဝပ် ဂျေ ဖဳလန်|Edward J. Phelan]] မဒှ် သကိုပ်ညွှန်ကြားရေဝ် ဇၞော် ဥပဒေ ကေုာံ ဂကောံ ILO ရ [cite: 1.1.1]။ လိက်လလောင်တြးဏအ် ဒှ်ကၠုင် ဥပဒေသ အဓိက သွက် ဂကောံ ILO လက္ကရဴဏအ်ရ။

== ၈။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ်ဝ် ဂၠးတိ ==
သၞောတ်ဝ် ကမၠောန် ဂၠးတိဝွံ ပြံင်လှာဲကၠုင် ဗွဲမဇၞော် ကေုာံ ဒြဟတ် ဗွဲကြဴ နူမပဒတန် လိက်လလောင်တြးဏအ်ရ။ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ပၠုပ်စုတ် တင်သ္ဂုတ်စုတ်ဏအ် ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ကမၠောန် ဍုင်ညးတအ်ရ။ 

== ၉။ လွပ် ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ လက္ကရဴ ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၆ ဂှ်၊ ILO ဒှ်ကၠုင် အေဂျေန်သဳ မဆေင်ကဵု ကမၠောန် တၟေင် အောက် ကုလသမဂ္ဂ (UN) ရ [cite: 1.1.2]။ လိက်လလောင်တြး ဖဳလာဒဲဖဳယျာ ဝွံ ဒးဒုင် သၠောပ်စုတ် ပ္ဍဲကဵု ဥပဒေသ သဇိုင် ILO ရ [cite: 1.1.2]။ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် လိက်လလောင်တြးဝွံ ဒှ်ဒၟံင် တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် ပရေင်မင်မဲ အခေါင်ကမၠောန် လတူဂၠးတိဏီရ [cite: 1.2.5]။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
လိက်လလောင်တြး ဖဳလာဒဲဖဳယျာ ဝွံ ဒှ်သ္ကေံတဲ ကေုာံ ပၠတရဴ မဇၞော်မောဝ် သွက် ကောန်ကမၠောန် အလုံဂၠးတိရ။ ဍေံစၞောန်ထ္ၜး ကဵု လညာတ် မဟီုမ္ဂး ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် မွဲဓဝ် ဟွံရုံဂိုတ်၊ ပရေင်စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်တုပ်သၟဟ်ဂှ် သ္ဒးပါလုပ် မွဲစွံရ။ လိက်လလောင်တြးဏအ်ဝွံ ဒှ်ရိုဟ်ကၞက် မခိုင်ကၠိုက် သွက် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ လက္ကရဴဏအ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;ILO1944&quot;&gt;{{cite web|title=ILO Declaration of Philadelphia|url=https://www.ilo.org/declaration-philadelphia|publisher=International Labour Organization|year=1944}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Judt2006&quot;&gt;{{cite book|author=Judt, Tony|title=Postwar: A history of Europe since 1945|year=2006|publisher=Penguin Books|page=283}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ILOPDF&quot;&gt;{{cite web|title=Declaration concerning the aims and purposes of the International Labour Organisation|url=https://webapps.ilo.org/static/english/inwork/cb-policy-guide/declarationofPhiladelphia1944.pdf|publisher=ILO|year=1944}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Phelan&quot;&gt;{{cite web|title=Edward J. Phelan|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Edward_J._Phelan|publisher=Wikipedia}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;UNAgencies&quot;&gt;{{cite web|title=International Labour Organization - UN|url=https://en.wikipedia.org/wiki/International_Labour_Organization|publisher=Wikipedia}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://www.ilo.org/ ဌာန်မုက်ဝက် အဓိက ILO]
* [https://webapps.ilo.org/static/english/inwork/cb-policy-guide/declarationofPhiladelphia1944.pdf လိက်လလောင်တြး ဖဳလာဒဲဖဳယျာ (PDF အင်္ဂလိက်)]

[[Category:လိက်လလောင်တြးဂၠးတိ]]
[[Category:ဂကောံကမၠောန် ဍုင်သအာင်]]
[[Category:သၞာံ ၁၉၄၄]]
[[Category:အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ်]]

{{ဂကောံကမၠောန် ဍုင်သအာင် (ILO)}}</text>
      <sha1>mn89x9f70eyfqhgkbjg6a3wvqmd1kux</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:ဂကောံကမၠောန် ဍုင်သအာင် (ILO)</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12064</id>
    <revision>
      <id>57713</id>
      <timestamp>2026-10-08T15:48:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;includeonly&gt;{{Navbox | name      = ဂကောံကမၠောန် ဍုင်သအာင် (ILO) | title     = [[ဂကောံကမၠောန် ဍုင်သအာင်|{{color|white|ဂကောံကမၠောန် ဍုင်သအာင် (ILO)}}]] | state     = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | basestyle = background:#005BBB; color:white; | groupstyle = background:#E6E6FA; col...&quot;</comment>
      <origin>57713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3171" sha1="hz44bmm963mnzgqbpwcutvdsqs6zym3" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Navbox
| name      = ဂကောံကမၠောန် ဍုင်သအာင် (ILO)
| title     = [[ဂကောံကမၠောန် ဍုင်သအာင်|{{color|white|ဂကောံကမၠောန် ဍုင်သအာင် (ILO)}}]]
| state     = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| basestyle = background:#005BBB; color:white;
| groupstyle = background:#E6E6FA; color:#000000; text-align:center;
| image     = [[File:ILO logo.svg|80px|သင်္ကေတ ILO]]

| group1 = လိက်လလောင်တြး ကေုာံ&lt;br&gt;လိက်ကသုက်ဂမၠိုင်
| list1  = 
* [[လိက်လလောင်တြး ဖဳလာဒဲဖဳယျာ]]
* [[လိက်လလောင်တြး ILO မဆေင်ကဵု အခေါင်အရာ သဇိုင် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန်]]
* [[လိက်ကသုက် အခေါင်ကမၠောန် ကောန်ၚာ်]]
* [[လိက်ကသုက် မဆေင်ကဵု ကမၠောန် ဒးဒုင်ဍဵုဍိုက်]]
* [[လိက်ကသုက် ILO မဆေင်ကဵု ညးမကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲသ္ၚိ]]

| group2 = ပရေင်ကမၠောန် ကေုာံ&lt;br&gt;သၞောဝ်သဇိုင်
| list2  = 
* [[အခေါင်အရာ ကောန်ကမၠောန်]]
* [[ပရေင်တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန်]]
* [[သၞောတ်ဝ် ပရေင်ရီုဗင် မဆေင်ကဵု မသ]]
* [[ပရေင်စဵုဒၞာ ထတ်ယုက် ကေုာံ ဘဲအန္တရာဲ ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန်]]
* [[ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် ကမၠောန် ကောန်ၚာ်]]

| group3 = ညးမရေင်တၠုင် ကေုာံ&lt;br&gt;သကိုပ်ညွှန်ကြားရေဝ်ဂမၠိုင်
| list3  = 
* [[အလ်ဗာတ် တဝ်မေတ်]] (Albert Thomas)
* [[အက်ဒဝပ် ဂျေ ဖဳလန်]] (Edward J. Phelan)
* [[ဂါင် ရိုက်ဒါ]] (Guy Ryder)
* [[ဂျဳလဗာတ် ဟံင်ဗဝ်]] (Gilbert Houngbo)

| group4 = တ္ၚဲစၟတ်သမ္တီဂမၠိုင်
| list4  = 
* [[တ္ၚဲကောန်ကမၠောန်]]
* [[တ္ၚဲဂၠးတိ သွက် ပရေင်စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာဲ ကေုာံ ထတ်ယုက် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန်]]
* [[တ္ၚဲဂၠးတိ ဒစဵုဒစး ကမၠောန် ကောန်ၚာ်]]

| belowstyle = background:#005BBB; color:white;
| below = [[ကုလသမဂ္ဂ|{{color|white|အေဂျေန်သဳ မဆေင်ကဵု ကုလသမဂ္ဂ (UN)}}]]

}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{collapsible option}}
[[Category:ထာမ်ပလိက် ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် ဂကောံကမၠောန် ဍုင်သအာင်]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hz44bmm963mnzgqbpwcutvdsqs6zym3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လိက်လလောင်တြး ILO မဆေင်ကဵု အခေါင်အရာ သဇိုင် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12065</id>
    <revision>
      <id>57727</id>
      <timestamp>2026-10-09T06:30:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Flag of the ILO.svg|thumb|300px|အလာံ ဂကောံကမၠောန် ဍုင်နာနာ (ILO)]]  '''လိက်လလောင်တြး ILO မဆေင်ကဵု အခေါင်အရာ သဇိုင် ကေုာံ မူသဇိုင် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန်''' (အင်္ဂလိက်: ''ILO Declaration on Fundamental Principles and Rights at W...&quot;</comment>
      <origin>57727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17231" sha1="21y1sky10fq04od9ic6knx6zz0jko44" xml:space="preserve">[[File:Flag of the ILO.svg|thumb|300px|အလာံ ဂကောံကမၠောန် ဍုင်နာနာ (ILO)]]

'''လိက်လလောင်တြး ILO မဆေင်ကဵု အခေါင်အရာ သဇိုင် ကေုာံ မူသဇိုင် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန်''' (အင်္ဂလိက်: ''ILO Declaration on Fundamental Principles and Rights at Work'') ဝွံ ဒှ်လိက်လလောင်တြး မဒုင်တဲ ပဒတန်လဝ် နကဵု [[ဂကောံကမၠောန် ဍုင်နာနာ]] (International Labour Organization - ILO) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၈ ရ။ လိက်လလောင်တြးဝွံ ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကမၠောန် အလုံဂၠးတိတုဲ၊ စၞောန်ထ္ၜးလဝ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ကမၠောန် သီုဖအိုတ်ရ။ ဍုင်ကောန်ဂကောံ ILO သီုဖအိုတ်တအ်ဝွံ ၜိုန်ရ ဟွံဂွံ ထ္ပက်လဝ် စၟတ်တဲ ပ္ဍဲလိက်ကသုက် အဓိက (Core Conventions) ဏီကီုလေဝ်၊ နကဵု လိက်လလောင်တြးဏအ် သ္ဒးရှ်ေသှ်ေ ကေုာံ ရေင်တၠုင်ဗက် အခေါင်အရာ သဇိုင်ဏအ် အတိုင်သၞောဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;ILO1998&quot;&gt;{{cite web|title=ILO Declaration on Fundamental Principles and Rights at Work|url=https://www.ilo.org/declaration/lang--en/index.htm|publisher=International Labour Organization|year=1998}}&lt;/ref&gt;

ကိုပ်ကၠာတေအ် မူသဇိုင် နွံ (၄) သာ်၊ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ထပ်ရော်စုတ် ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန်တုဲ လၟုဟ် ဒှ်အာ မူသဇိုင် (၅) သာ်ရ။ 

== ၁။ နိဒါန် ==
လိက်လလောင်တြး ILO မဆေင်ကဵု အခေါင်အရာ သဇိုင် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန် (၁၉၉၈) ဝွံ ဒှ်ကမၠောန် လဂါံဇိုင် မဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံ မင်မဲ အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန် ပ္ဍဲခေတ် ဂၠးတိမွဲ (Globalization) ရ။ ပ္ဍဲအခိင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ မပြံင်လှာဲ တန်တဴဒၟံင် ဇရေင် ဍုင်နာနာဂှ်၊ သၟာကမၠောန်တအ် ညံင်ဟွံဂွံ ဒးဒုင် အာဇြဟတ် ကေုာံ ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်စဵုဒၞာဂှ် လိက်လလောင်တြးဏအ် ဒှ်သဇိုင် အဓိကရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် ညံင်ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ် ဂွံအာ မွဲစွံ မွဲဂၠံင်ရ။&lt;ref name=&quot;Alston2004&quot;&gt;{{cite journal|last=Alston|first=Philip|title='Core Labour Standards' and the Transformation of the International Labour Rights Regime|journal=European Journal of International Law|volume=15|issue=3|pages=457–521|year=2004}}&lt;/ref&gt; 

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် ==
ပရေင်ကတဵုဒှ် လိက်လလောင်တြးဏအ်ဝွံ စကၠုင် နူကဵု သဘင်သဳကၠဳ ဇၞော်မဆေင်ကဵု ပရေင်မၞိဟ် (World Summit for Social Development) ပ္ဍဲဍုင် [[ကဝ်ပေန်ဟေဂေန်]] (Copenhagen) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၅ ရ။ ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳဂှ် ဍုင်နာနာတအ် တုပ်လဝ် စိုတ် ညံင်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ် ကေုာံ ဒက်ပတန် ကမၠောန် မပေင်တုဲ မၞုံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ (Decent Work) ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၈ ဂှ်၊ သဘင်သဳကၠဳ ကမၠောန် ဍုင်နာနာ (International Labour Conference) မရနုက်ကဵု ၈၆ ဝါဂှ် ဒုင်တဲ ပဒတန် လိက်လလောင်တြးဏအ် ဗွဲမအံင်ဇၞးရ။ 

== ၃။ မူသဇိုင် (၅) သာ် ==
လိက်လလောင်တြးဝွံ ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် မူသဇိုင် အဓိက (၅) သာ် မဆေင်ကဵု အခေါင်အရာ သဇိုင် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန်ရ။ မူသဇိုင်တအ်ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု [[လိက်ကသုက် အဓိက ILO (Core Conventions)]] ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ မူသဇိုင် (၅) သာ် ကေုာံ လိက်ကသုက် အဓိက
|-
! လၟိဟ်
! မူသဇိုင် (Principles)
! လိက်ကသုက် အဓိက (Core Conventions)
|-
| ၁ || ဗၠးၜး ပရေင်ဒက်ဂကောံ ကေုာံ အခေါင်အရာ သဳကၠဳ ပရေင်ကမၠောန် || C87, C98
|-
| ၂ || ပရေင်ပလီုပလာ် ကမၠောန် အဓမ္မ ကေုာံ ကမၠောန် ဒးဒုင်ဍဵုဍိုက် || C29, C105
|-
| ၃ || ပရေင်ပလီုပလာ် ကမၠောန် ကောန်ၚာ် || C138, C182
|-
| ၄ || ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ပါ်ပါ်ခြာခြာ ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန် || C100, C111
|-
| ၅ || ပွဳပွူဒၞာဲကမၠောန် မဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (ထပ်စုတ် သၞာံ ၂၀၂၂) || C155, C187
|}

== ၄။ ဗၠးၜး ပရေင်ဒက်ဂကောံ ကေုာံ အခေါင်အရာ သဳကၠဳ ==
အခေါင်အရာ ပရေင်ဒက်ဂကောံ (Freedom of association) ဝွံ ဒှ်အခေါင်အရာ သဇိုင် မဒုင်လဝ်တဲ ပ္ဍဲကဵု လိက်ကသုက် ILO လၟိဟ် ၈၇ ကေုာံ ၉၈ ရ။ သၟာကမၠောန် ကေုာံ တၠကမၠောန်တအ်ဝွံ နွံအခေါင် ဒက်ပတန် [[ဂကောံသၟာကမၠောန်]] (Trade Unions) နကဵု ပရေင်ဗၠးၜး ညံင်ဂွံ မင်မဲ အခေါင်အရာ ဇကုရ။ အခေါင်သဳကၠဳ ပရေင်ကမၠောန် (Collective bargaining) ဂှ် ဒှ်နဲကဲ သွက်ဂွံ သဳကၠဳ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကြာ တၠကမၠောန် ကေုာံ ဂကောံသၟာကမၠောန် သွက်သ္ဂောအ် ပခိုဟ်တိုန် ၚုဟ်ကမၠောန် ကေုာံ အခိင်ကမၠောန်ရ။&lt;ref name=&quot;Tajgman2004&quot;&gt;{{cite book|last=Tajgman|first=David|title=Fundamental Rights at Work and International Labour Standards|publisher=International Labour Office|year=2004|isbn=92-2-113390-9}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေင်ပလီုပလာ် ကမၠောန် ဒးဒုင်ဍဵုဍိုက် ==
ကမၠောန် အဓမ္မ (Forced labour) ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် မဒးဒုင်ဍဵုဍိုက် ကၠောန်ဂှ် ဒှ်အရာ မစဵုဒၞာလဝ် နကဵု လိက်ကသုက် ILO လၟိဟ် ၂၉ ကေုာံ ၁၀၅ ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် မၞိဟ် နွံအခေါင် မရုဲစှ် ကမၠောန် နကဵု ဆန္ဒ ဇကုရ။ ကမၠောန် မဍဵုဍိုက်ကဵုကၠောန်၊ ပရေင်သွံရာန် မၞိဟ် (Human trafficking) ကေုာံ ကမၠောန် မဒးကၠောန် ဟိုတ်နူ ဍိုက်ပေင် အမှု ဒုဟ်ဒဏ်တအ်ဝွံ ဒှ်အရာ မဟွံကိတ်ညဳ ကုအခေါင်အရာ မၞိဟ်ရ။

== ၆။ ပရေင်ပလီုပလာ် ကမၠောန် ကောန်ၚာ် ==
လိက်ကသုက် လၟိဟ် ၁၃၈ ကေုာံ ၁၈၂ တအ်ဝွံ အဓိက တင်ရန်တၟအ်ဂှ် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် ကမၠောန် ကောန်ၚာ် (Child labour) အလုံမွဲ ဂၠးတိရ။ ကောန်ၚာ်တအ်ဝွံ ဒးကလိဂွံ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဘဝ မပေင်စုံရ။ ကမၠောန် မပလီုပလာ် ပရေင်ထတ်ယုက် ကောန်ၚာ်၊ ကမၠောန် လိင် (Prostitution) ကေုာံ ကမၠောန် မပၠုပ်စုတ် ပ္ဍဲပရေင်ပၞာန် (Child soldiers) တအ်ဝွံ ဒှ်ကမၠောန် ကောန်ၚာ် မပရေအ်အိုတ် (Worst forms of child labour) မဒးဒုင် ပလီုပလာ် မွဲတဲဓဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;ILOChild&quot;&gt;{{cite web|title=Child Labour|url=https://www.ilo.org/global/topics/child-labour/lang--en/index.htm|publisher=International Labour Organization|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ပါ်ပါ်ခြာခြာ ==
ပရေင်ပါ်ပါ်ခြာခြာ (Discrimination) ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန်ဝွံ ဒှ်အရာ မဟွံမဲ ကဵုဗဗွဲဓဝ်ရ။ လိက်ကသုက် လၟိဟ် ၁၀၀ ကေုာံ ၁၁၁ တအ်ဝွံ တာဒၞာလဝ် ပရေင်ပါ်ပါ်ခြာခြာ ဟိုတ်နူကဵု လိင်၊ ဂကူ၊ အသာ်စၞာံ၊ ဘာသာ၊ တမ်ဗဳဇ ကေုာံ လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ။ ဥပမာ - မၞိဟ်တြုဟ် ကေုာံ မၞိဟ်ဗြဴ ကၠောန်ကမၠောန် တုပ်မ္ဂး သ္ဒးကလိဂွံ သြန်ဂိတု တုပ်တုပ် (Equal remuneration for work of equal value) ဒှ်ရ။ 

== ၈။ ပွဳပွူဒၞာဲကမၠောန် မဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၂ သဘင်သဳကၠဳ ကမၠောန် ဍုင်နာနာ မရနုက်ကဵု ၁၁၀ ဝါဂှ် ထပ်ရော်စုတ် &quot;ပွဳပွူဒၞာဲကမၠောန် မဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက်&quot; (A safe and healthy working environment) အပ္ဍဲ မူသဇိုင် အခေါင်အရာ သဇိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;ILO2022&quot;&gt;{{cite web|title=ILO declaration adds safety and health to fundamental principles|url=https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/news/WCMS_848132/lang--en/index.htm|publisher=International Labour Organization|year=2022}}&lt;/ref&gt; လိက်ကသုက် လၟိဟ် ၁၅၅ ကေုာံ ၁၈၇ တအ် ဒှ်အဓိက သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အန္တရာဲ ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန် ကေုာံ ယဲဘဲ မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ကမၠောန် (Occupational Safety and Health - OSH) ရ။ ဇၟာပ် သၟာကမၠောန် နွံအခေါင် ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲဒၞာဲ မဟွံမဲ ကုအန္တရာဲ လမျီု ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက်ရ။

== ၉။ သၞောတ်ဝ် ပရေင်ဗက်စ ==
သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ကေုာံ ရေင်တၠုင်ဗက် အတိုင် လိက်လလောင်တြးဏအ်ဂှ် နကဵု ILO ဖန်ဇန်လဝ် &quot;သၞောတ်ဝ် ပရေင်ဗက်စ&quot; (Follow-up mechanisms) ရ။ သၞောတ်ဝ်ဏအ် ပါလုပ် - 
* '''လိက်ဒုင်စဳရေင် လၟေင်သၞာံ (Annual Review):''' ဍုင် မဟွံဂွံ ထ္ပက်လဝ် စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် အဓိကတအ် သ္ဒးပ္တိုန်ထ္ၜး လိက်ဒုင်စဳရေင် ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဇၞော်မောဝ်လဝ် ကမၠောန် မဆေင်ကဵု မူသဇိုင်တအ် ဂလိုင်လဵုရော။
* '''လိက်ဒုင်စဳရေင် အလုံဂၠးတိ (Global Report):''' ဇၟာပ် ဇၟာပ် သၞာံ ညးအုပ်ကာနာနာ ILO ပ္တိတ် လိက်ဒုင်စဳရေင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ မူသဇိုင် မွဲမွဲသာ် အလုံဂၠးတိရ။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ လက္ကရဴ ==
လိက်လလောင်တြး ILO ၁၉၉၈ ဝွံ ဒှ်တိုင်ပ္ကဴ အဓိက သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန် မၞုံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ (Decent Work) ရ။ ဍေံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ကု [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၈]] (SDG 8) မဆေင်ကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန်ခိုဟ်။ ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ အခေါင်အရာ သဇိုင် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန်ဝွံ ဟွံသေင်ဆ ပရေင်စဵုဒၞာ မၞိဟ်ဟေင်၊ သီုဒှ် အရာမပခိုဟ်တိုန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ် အလုံဂၠးတိရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;ILO1998&quot;&gt;{{cite web|title=ILO Declaration on Fundamental Principles and Rights at Work|url=https://www.ilo.org/declaration/lang--en/index.htm|publisher=International Labour Organization|year=1998}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Alston2004&quot;&gt;{{cite journal|last=Alston|first=Philip|title='Core Labour Standards' and the Transformation of the International Labour Rights Regime|journal=European Journal of International Law|volume=15|issue=3|pages=457–521|year=2004}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Tajgman2004&quot;&gt;{{cite book|last=Tajgman|first=David|title=Fundamental Rights at Work and International Labour Standards|publisher=International Labour Office|year=2004|isbn=92-2-113390-9}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ILOChild&quot;&gt;{{cite web|title=Child Labour|url=https://www.ilo.org/global/topics/child-labour/lang--en/index.htm|publisher=International Labour Organization|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ILO2022&quot;&gt;{{cite web|title=ILO declaration adds safety and health to fundamental principles|url=https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/news/WCMS_848132/lang--en/index.htm|publisher=International Labour Organization|year=2022}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://www.ilo.org လိက်အုပ် အလုံဂၠးတိ - ဂကောံကမၠောန် ဍုင်နာနာ (ILO)]
* [https://www.ilo.org/declaration/lang--en/index.htm လိက်လလောင်တြး ILO မဆေင်ကဵု အခေါင်အရာ သဇိုင် (Full Text)]

[[Category:ဂကောံကမၠောန် ဍုင်နာနာ]]
[[Category:အခေါင်အရာမၞိဟ်]]
[[Category:ဥပဒေ ကမၠောန်]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:လိက်လလောင်တြးဂမၠိုင်]]

{{ဂကောံကမၠောန် ဍုင်နာနာ}}</text>
      <sha1>21y1sky10fq04od9ic6knx6zz0jko44</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57733</id>
      <parentid>57727</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T07:00:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17230" sha1="bqu3caesoa77l1dv9iq80toh8tt8qta" xml:space="preserve">[[File:Flag of the ILO.svg|thumb|300px|အလာံ ဂကောံ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ (ILO)]]

'''လိက်လလောင်တြး ILO မဆေင်ကဵု အခေါင်အရာ သဇိုင် ကေုာံ မူသဇိုင် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန်''' (အင်္ဂလိက်: ''ILO Declaration on Fundamental Principles and Rights at Work'') ဝွံ ဒှ်လိက်လလောင်တြး မဒုင်တဲ ပဒတန်လဝ် နကဵု [[ဂကောံကမၠောန် ဍုင်နာနာ]] (International Labour Organization - ILO) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၈ ရ။ လိက်လလောင်တြးဝွံ ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကမၠောန် အလုံဂၠးတိတုဲ၊ စၞောန်ထ္ၜးလဝ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ကမၠောန် သီုဖအိုတ်ရ။ ဍုင်ကောန်ဂကောံ ILO သီုဖအိုတ်တအ်ဝွံ ၜိုန်ရ ဟွံဂွံ ထ္ပက်လဝ် စၟတ်တဲ ပ္ဍဲလိက်ကသုက် အဓိက (Core Conventions) ဏီကီုလေဝ်၊ နကဵု လိက်လလောင်တြးဏအ် သ္ဒးရှ်ေသှ်ေ ကေုာံ ရေင်တၠုင်ဗက် အခေါင်အရာ သဇိုင်ဏအ် အတိုင်သၞောဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;ILO1998&quot;&gt;{{cite web|title=ILO Declaration on Fundamental Principles and Rights at Work|url=https://www.ilo.org/declaration/lang--en/index.htm|publisher=International Labour Organization|year=1998}}&lt;/ref&gt;

ကိုပ်ကၠာတေအ် မူသဇိုင် နွံ (၄) သာ်၊ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ထပ်ရော်စုတ် ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန်တုဲ လၟုဟ် ဒှ်အာ မူသဇိုင် (၅) သာ်ရ။ 

== ၁။ နိဒါန် ==
လိက်လလောင်တြး ILO မဆေင်ကဵု အခေါင်အရာ သဇိုင် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန် (၁၉၉၈) ဝွံ ဒှ်ကမၠောန် လဂါံဇိုင် မဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံ မင်မဲ အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန် ပ္ဍဲခေတ် ဂၠးတိမွဲ (Globalization) ရ။ ပ္ဍဲအခိင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ မပြံင်လှာဲ တန်တဴဒၟံင် ဇရေင် ဍုင်နာနာဂှ်၊ သၟာကမၠောန်တအ် ညံင်ဟွံဂွံ ဒးဒုင် အာဇြဟတ် ကေုာံ ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်စဵုဒၞာဂှ် လိက်လလောင်တြးဏအ် ဒှ်သဇိုင် အဓိကရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် ညံင်ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ် ဂွံအာ မွဲစွံ မွဲဂၠံင်ရ။&lt;ref name=&quot;Alston2004&quot;&gt;{{cite journal|last=Alston|first=Philip|title='Core Labour Standards' and the Transformation of the International Labour Rights Regime|journal=European Journal of International Law|volume=15|issue=3|pages=457–521|year=2004}}&lt;/ref&gt; 

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် ==
ပရေင်ကတဵုဒှ် လိက်လလောင်တြးဏအ်ဝွံ စကၠုင် နူကဵု သဘင်သဳကၠဳ ဇၞော်မဆေင်ကဵု ပရေင်မၞိဟ် (World Summit for Social Development) ပ္ဍဲဍုင် [[ကဝ်ပေန်ဟေဂေန်]] (Copenhagen) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၅ ရ။ ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳဂှ် ဍုင်နာနာတအ် တုပ်လဝ် စိုတ် ညံင်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ် ကေုာံ ဒက်ပတန် ကမၠောန် မပေင်တုဲ မၞုံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ (Decent Work) ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၈ ဂှ်၊ သဘင်သဳကၠဳ ကမၠောန် ဍုင်နာနာ (International Labour Conference) မရနုက်ကဵု ၈၆ ဝါဂှ် ဒုင်တဲ ပဒတန် လိက်လလောင်တြးဏအ် ဗွဲမအံင်ဇၞးရ။ 

== ၃။ မူသဇိုင် (၅) သာ် ==
လိက်လလောင်တြးဝွံ ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် မူသဇိုင် အဓိက (၅) သာ် မဆေင်ကဵု အခေါင်အရာ သဇိုင် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန်ရ။ မူသဇိုင်တအ်ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု [[လိက်ကသုက် အဓိက ILO (Core Conventions)]] ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ မူသဇိုင် (၅) သာ် ကေုာံ လိက်ကသုက် အဓိက
|-
! လၟိဟ်
! မူသဇိုင် (Principles)
! လိက်ကသုက် အဓိက (Core Conventions)
|-
| ၁ || ဗၠးၜး ပရေင်ဒက်ဂကောံ ကေုာံ အခေါင်အရာ သဳကၠဳ ပရေင်ကမၠောန် || C87, C98
|-
| ၂ || ပရေင်ပလီုပလာ် ကမၠောန် အဓမ္မ ကေုာံ ကမၠောန် ဒးဒုင်ဍဵုဍိုက် || C29, C105
|-
| ၃ || ပရေင်ပလီုပလာ် ကမၠောန် ကောန်ၚာ် || C138, C182
|-
| ၄ || ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ပါ်ပါ်ခြာခြာ ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန် || C100, C111
|-
| ၅ || ပွဳပွူဒၞာဲကမၠောန် မဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (ထပ်စုတ် သၞာံ ၂၀၂၂) || C155, C187
|}

== ၄။ ဗၠးၜး ပရေင်ဒက်ဂကောံ ကေုာံ အခေါင်အရာ သဳကၠဳ ==
အခေါင်အရာ ပရေင်ဒက်ဂကောံ (Freedom of association) ဝွံ ဒှ်အခေါင်အရာ သဇိုင် မဒုင်လဝ်တဲ ပ္ဍဲကဵု လိက်ကသုက် ILO လၟိဟ် ၈၇ ကေုာံ ၉၈ ရ။ သၟာကမၠောန် ကေုာံ တၠကမၠောန်တအ်ဝွံ နွံအခေါင် ဒက်ပတန် [[ဂကောံသၟာကမၠောန်]] (Trade Unions) နကဵု ပရေင်ဗၠးၜး ညံင်ဂွံ မင်မဲ အခေါင်အရာ ဇကုရ။ အခေါင်သဳကၠဳ ပရေင်ကမၠောန် (Collective bargaining) ဂှ် ဒှ်နဲကဲ သွက်ဂွံ သဳကၠဳ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကြာ တၠကမၠောန် ကေုာံ ဂကောံသၟာကမၠောန် သွက်သ္ဂောအ် ပခိုဟ်တိုန် ၚုဟ်ကမၠောန် ကေုာံ အခိင်ကမၠောန်ရ။&lt;ref name=&quot;Tajgman2004&quot;&gt;{{cite book|last=Tajgman|first=David|title=Fundamental Rights at Work and International Labour Standards|publisher=International Labour Office|year=2004|isbn=92-2-113390-9}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေင်ပလီုပလာ် ကမၠောန် ဒးဒုင်ဍဵုဍိုက် ==
ကမၠောန် အဓမ္မ (Forced labour) ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် မဒးဒုင်ဍဵုဍိုက် ကၠောန်ဂှ် ဒှ်အရာ မစဵုဒၞာလဝ် နကဵု လိက်ကသုက် ILO လၟိဟ် ၂၉ ကေုာံ ၁၀၅ ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် မၞိဟ် နွံအခေါင် မရုဲစှ် ကမၠောန် နကဵု ဆန္ဒ ဇကုရ။ ကမၠောန် မဍဵုဍိုက်ကဵုကၠောန်၊ ပရေင်သွံရာန် မၞိဟ် (Human trafficking) ကေုာံ ကမၠောန် မဒးကၠောန် ဟိုတ်နူ ဍိုက်ပေင် အမှု ဒုဟ်ဒဏ်တအ်ဝွံ ဒှ်အရာ မဟွံကိတ်ညဳ ကုအခေါင်အရာ မၞိဟ်ရ။

== ၆။ ပရေင်ပလီုပလာ် ကမၠောန် ကောန်ၚာ် ==
လိက်ကသုက် လၟိဟ် ၁၃၈ ကေုာံ ၁၈၂ တအ်ဝွံ အဓိက တင်ရန်တၟအ်ဂှ် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် ကမၠောန် ကောန်ၚာ် (Child labour) အလုံမွဲ ဂၠးတိရ။ ကောန်ၚာ်တအ်ဝွံ ဒးကလိဂွံ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဘဝ မပေင်စုံရ။ ကမၠောန် မပလီုပလာ် ပရေင်ထတ်ယုက် ကောန်ၚာ်၊ ကမၠောန် လိင် (Prostitution) ကေုာံ ကမၠောန် မပၠုပ်စုတ် ပ္ဍဲပရေင်ပၞာန် (Child soldiers) တအ်ဝွံ ဒှ်ကမၠောန် ကောန်ၚာ် မပရေအ်အိုတ် (Worst forms of child labour) မဒးဒုင် ပလီုပလာ် မွဲတဲဓဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;ILOChild&quot;&gt;{{cite web|title=Child Labour|url=https://www.ilo.org/global/topics/child-labour/lang--en/index.htm|publisher=International Labour Organization|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ပါ်ပါ်ခြာခြာ ==
ပရေင်ပါ်ပါ်ခြာခြာ (Discrimination) ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန်ဝွံ ဒှ်အရာ မဟွံမဲ ကဵုဗဗွဲဓဝ်ရ။ လိက်ကသုက် လၟိဟ် ၁၀၀ ကေုာံ ၁၁၁ တအ်ဝွံ တာဒၞာလဝ် ပရေင်ပါ်ပါ်ခြာခြာ ဟိုတ်နူကဵု လိင်၊ ဂကူ၊ အသာ်စၞာံ၊ ဘာသာ၊ တမ်ဗဳဇ ကေုာံ လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ။ ဥပမာ - မၞိဟ်တြုဟ် ကေုာံ မၞိဟ်ဗြဴ ကၠောန်ကမၠောန် တုပ်မ္ဂး သ္ဒးကလိဂွံ သြန်ဂိတု တုပ်တုပ် (Equal remuneration for work of equal value) ဒှ်ရ။ 

== ၈။ ပွဳပွူဒၞာဲကမၠောန် မဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၂ သဘင်သဳကၠဳ ကမၠောန် ဍုင်နာနာ မရနုက်ကဵု ၁၁၀ ဝါဂှ် ထပ်ရော်စုတ် &quot;ပွဳပွူဒၞာဲကမၠောန် မဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက်&quot; (A safe and healthy working environment) အပ္ဍဲ မူသဇိုင် အခေါင်အရာ သဇိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;ILO2022&quot;&gt;{{cite web|title=ILO declaration adds safety and health to fundamental principles|url=https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/news/WCMS_848132/lang--en/index.htm|publisher=International Labour Organization|year=2022}}&lt;/ref&gt; လိက်ကသုက် လၟိဟ် ၁၅၅ ကေုာံ ၁၈၇ တအ် ဒှ်အဓိက သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အန္တရာဲ ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန် ကေုာံ ယဲဘဲ မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ကမၠောန် (Occupational Safety and Health - OSH) ရ။ ဇၟာပ် သၟာကမၠောန် နွံအခေါင် ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲဒၞာဲ မဟွံမဲ ကုအန္တရာဲ လမျီု ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက်ရ။

== ၉။ သၞောတ်ဝ် ပရေင်ဗက်စ ==
သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ကေုာံ ရေင်တၠုင်ဗက် အတိုင် လိက်လလောင်တြးဏအ်ဂှ် နကဵု ILO ဖန်ဇန်လဝ် &quot;သၞောတ်ဝ် ပရေင်ဗက်စ&quot; (Follow-up mechanisms) ရ။ သၞောတ်ဝ်ဏအ် ပါလုပ် - 
* '''လိက်ဒုင်စဳရေင် လၟေင်သၞာံ (Annual Review):''' ဍုင် မဟွံဂွံ ထ္ပက်လဝ် စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် အဓိကတအ် သ္ဒးပ္တိုန်ထ္ၜး လိက်ဒုင်စဳရေင် ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဇၞော်မောဝ်လဝ် ကမၠောန် မဆေင်ကဵု မူသဇိုင်တအ် ဂလိုင်လဵုရော။
* '''လိက်ဒုင်စဳရေင် အလုံဂၠးတိ (Global Report):''' ဇၟာပ် ဇၟာပ် သၞာံ ညးအုပ်ကာနာနာ ILO ပ္တိတ် လိက်ဒုင်စဳရေင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ မူသဇိုင် မွဲမွဲသာ် အလုံဂၠးတိရ။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ လက္ကရဴ ==
လိက်လလောင်တြး ILO ၁၉၉၈ ဝွံ ဒှ်တိုင်ပ္ကဴ အဓိက သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန် မၞုံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ (Decent Work) ရ။ ဍေံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ကု [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၈]] (SDG 8) မဆေင်ကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန်ခိုဟ်။ ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ အခေါင်အရာ သဇိုင် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန်ဝွံ ဟွံသေင်ဆ ပရေင်စဵုဒၞာ မၞိဟ်ဟေင်၊ သီုဒှ် အရာမပခိုဟ်တိုန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ် အလုံဂၠးတိရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;ILO1998&quot;&gt;{{cite web|title=ILO Declaration on Fundamental Principles and Rights at Work|url=https://www.ilo.org/declaration/lang--en/index.htm|publisher=International Labour Organization|year=1998}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Alston2004&quot;&gt;{{cite journal|last=Alston|first=Philip|title='Core Labour Standards' and the Transformation of the International Labour Rights Regime|journal=European Journal of International Law|volume=15|issue=3|pages=457–521|year=2004}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Tajgman2004&quot;&gt;{{cite book|last=Tajgman|first=David|title=Fundamental Rights at Work and International Labour Standards|publisher=International Labour Office|year=2004|isbn=92-2-113390-9}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ILOChild&quot;&gt;{{cite web|title=Child Labour|url=https://www.ilo.org/global/topics/child-labour/lang--en/index.htm|publisher=International Labour Organization|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ILO2022&quot;&gt;{{cite web|title=ILO declaration adds safety and health to fundamental principles|url=https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/news/WCMS_848132/lang--en/index.htm|publisher=International Labour Organization|year=2022}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://www.ilo.org လိက်အုပ် အလုံဂၠးတိ - ဂကောံကမၠောန် ဍုင်နာနာ (ILO)]
* [https://www.ilo.org/declaration/lang--en/index.htm လိက်လလောင်တြး ILO မဆေင်ကဵု အခေါင်အရာ သဇိုင် (Full Text)]

[[Category:ဂကောံ သၟာကမၠောန် ဂၠးတ]]
[[Category:အခေါင်အရာမၞိဟ်]]
[[Category:ဥပဒေ ကမၠောန်]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:လိက်လလောင်တြးဂမၠိုင်]]

{{ဂကောံကမၠောန် ဍုင်နာနာ}}</text>
      <sha1>bqu3caesoa77l1dv9iq80toh8tt8qta</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57734</id>
      <parentid>57733</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T07:02:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17231" sha1="ea7cliwz4miyyemvltzoz4fnd8fqisj" xml:space="preserve">[[File:Flag of the ILO.svg|thumb|300px|အလာံ ဂကောံ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ (ILO)]]

'''လိက်လလောင်တြး ILO မဆေင်ကဵု အခေါင်အရာ သဇိုင် ကေုာံ မူသဇိုင် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန်''' (အင်္ဂလိက်: ''ILO Declaration on Fundamental Principles and Rights at Work'') ဝွံ ဒှ်လိက်လလောင်တြး မဒုင်တဲ ပဒတန်လဝ် နကဵု [[ဂကောံကမၠောန် ဍုင်နာနာ]] (International Labour Organization - ILO) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၈ ရ။ လိက်လလောင်တြးဝွံ ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကမၠောန် အလုံဂၠးတိတုဲ၊ စၞောန်ထ္ၜးလဝ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ကမၠောန် သီုဖအိုတ်ရ။ ဍုင်ကောန်ဂကောံ ILO သီုဖအိုတ်တအ်ဝွံ ၜိုန်ရ ဟွံဂွံ ထ္ပက်လဝ် စၟတ်တဲ ပ္ဍဲလိက်ကသုက် အဓိက (Core Conventions) ဏီကီုလေဝ်၊ နကဵု လိက်လလောင်တြးဏအ် သ္ဒးရှ်ေသှ်ေ ကေုာံ ရေင်တၠုင်ဗက် အခေါင်အရာ သဇိုင်ဏအ် အတိုင်သၞောဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;ILO1998&quot;&gt;{{cite web|title=ILO Declaration on Fundamental Principles and Rights at Work|url=https://www.ilo.org/declaration/lang--en/index.htm|publisher=International Labour Organization|year=1998}}&lt;/ref&gt;

ကိုပ်ကၠာတေအ် မူသဇိုင် နွံ (၄) သာ်၊ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ထပ်ရော်စုတ် ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန်တုဲ လၟုဟ် ဒှ်အာ မူသဇိုင် (၅) သာ်ရ။ 

== ၁။ နိဒါန် ==
လိက်လလောင်တြး ILO မဆေင်ကဵု အခေါင်အရာ သဇိုင် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန် (၁၉၉၈) ဝွံ ဒှ်ကမၠောန် လဂါံဇိုင် မဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံ မင်မဲ အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန် ပ္ဍဲခေတ် ဂၠးတိမွဲ (Globalization) ရ။ ပ္ဍဲအခိင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ မပြံင်လှာဲ တန်တဴဒၟံင် ဇရေင် ဍုင်နာနာဂှ်၊ သၟာကမၠောန်တအ် ညံင်ဟွံဂွံ ဒးဒုင် အာဇြဟတ် ကေုာံ ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်စဵုဒၞာဂှ် လိက်လလောင်တြးဏအ် ဒှ်သဇိုင် အဓိကရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် ညံင်ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ် ဂွံအာ မွဲစွံ မွဲဂၠံင်ရ။&lt;ref name=&quot;Alston2004&quot;&gt;{{cite journal|last=Alston|first=Philip|title='Core Labour Standards' and the Transformation of the International Labour Rights Regime|journal=European Journal of International Law|volume=15|issue=3|pages=457–521|year=2004}}&lt;/ref&gt; 

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် ==
ပရေင်ကတဵုဒှ် လိက်လလောင်တြးဏအ်ဝွံ စကၠုင် နူကဵု သဘင်သဳကၠဳ ဇၞော်မဆေင်ကဵု ပရေင်မၞိဟ် (World Summit for Social Development) ပ္ဍဲဍုင် [[ကဝ်ပေန်ဟေဂေန်]] (Copenhagen) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၅ ရ။ ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳဂှ် ဍုင်နာနာတအ် တုပ်လဝ် စိုတ် ညံင်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ် ကေုာံ ဒက်ပတန် ကမၠောန် မပေင်တုဲ မၞုံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ (Decent Work) ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၈ ဂှ်၊ သဘင်သဳကၠဳ ကမၠောန် ဍုင်နာနာ (International Labour Conference) မရနုက်ကဵု ၈၆ ဝါဂှ် ဒုင်တဲ ပဒတန် လိက်လလောင်တြးဏအ် ဗွဲမအံင်ဇၞးရ။ 

== ၃။ မူသဇိုင် (၅) သာ် ==
လိက်လလောင်တြးဝွံ ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် မူသဇိုင် အဓိက (၅) သာ် မဆေင်ကဵု အခေါင်အရာ သဇိုင် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန်ရ။ မူသဇိုင်တအ်ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု [[လိက်ကသုက် အဓိက ILO (Core Conventions)]] ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ မူသဇိုင် (၅) သာ် ကေုာံ လိက်ကသုက် အဓိက
|-
! လၟိဟ်
! မူသဇိုင် (Principles)
! လိက်ကသုက် အဓိက (Core Conventions)
|-
| ၁ || ဗၠးၜး ပရေင်ဒက်ဂကောံ ကေုာံ အခေါင်အရာ သဳကၠဳ ပရေင်ကမၠောန် || C87, C98
|-
| ၂ || ပရေင်ပလီုပလာ် ကမၠောန် အဓမ္မ ကေုာံ ကမၠောန် ဒးဒုင်ဍဵုဍိုက် || C29, C105
|-
| ၃ || ပရေင်ပလီုပလာ် ကမၠောန် ကောန်ၚာ် || C138, C182
|-
| ၄ || ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ပါ်ပါ်ခြာခြာ ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန် || C100, C111
|-
| ၅ || ပွဳပွူဒၞာဲကမၠောန် မဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (ထပ်စုတ် သၞာံ ၂၀၂၂) || C155, C187
|}

== ၄။ ဗၠးၜး ပရေင်ဒက်ဂကောံ ကေုာံ အခေါင်အရာ သဳကၠဳ ==
အခေါင်အရာ ပရေင်ဒက်ဂကောံ (Freedom of association) ဝွံ ဒှ်အခေါင်အရာ သဇိုင် မဒုင်လဝ်တဲ ပ္ဍဲကဵု လိက်ကသုက် ILO လၟိဟ် ၈၇ ကေုာံ ၉၈ ရ။ သၟာကမၠောန် ကေုာံ တၠကမၠောန်တအ်ဝွံ နွံအခေါင် ဒက်ပတန် [[ဂကောံသၟာကမၠောန်]] (Trade Unions) နကဵု ပရေင်ဗၠးၜး ညံင်ဂွံ မင်မဲ အခေါင်အရာ ဇကုရ။ အခေါင်သဳကၠဳ ပရေင်ကမၠောန် (Collective bargaining) ဂှ် ဒှ်နဲကဲ သွက်ဂွံ သဳကၠဳ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကြာ တၠကမၠောန် ကေုာံ ဂကောံသၟာကမၠောန် သွက်သ္ဂောအ် ပခိုဟ်တိုန် ၚုဟ်ကမၠောန် ကေုာံ အခိင်ကမၠောန်ရ။&lt;ref name=&quot;Tajgman2004&quot;&gt;{{cite book|last=Tajgman|first=David|title=Fundamental Rights at Work and International Labour Standards|publisher=International Labour Office|year=2004|isbn=92-2-113390-9}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေင်ပလီုပလာ် ကမၠောန် ဒးဒုင်ဍဵုဍိုက် ==
ကမၠောန် အဓမ္မ (Forced labour) ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် မဒးဒုင်ဍဵုဍိုက် ကၠောန်ဂှ် ဒှ်အရာ မစဵုဒၞာလဝ် နကဵု လိက်ကသုက် ILO လၟိဟ် ၂၉ ကေုာံ ၁၀၅ ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် မၞိဟ် နွံအခေါင် မရုဲစှ် ကမၠောန် နကဵု ဆန္ဒ ဇကုရ။ ကမၠောန် မဍဵုဍိုက်ကဵုကၠောန်၊ ပရေင်သွံရာန် မၞိဟ် (Human trafficking) ကေုာံ ကမၠောန် မဒးကၠောန် ဟိုတ်နူ ဍိုက်ပေင် အမှု ဒုဟ်ဒဏ်တအ်ဝွံ ဒှ်အရာ မဟွံကိတ်ညဳ ကုအခေါင်အရာ မၞိဟ်ရ။

== ၆။ ပရေင်ပလီုပလာ် ကမၠောန် ကောန်ၚာ် ==
လိက်ကသုက် လၟိဟ် ၁၃၈ ကေုာံ ၁၈၂ တအ်ဝွံ အဓိက တင်ရန်တၟအ်ဂှ် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် ကမၠောန် ကောန်ၚာ် (Child labour) အလုံမွဲ ဂၠးတိရ။ ကောန်ၚာ်တအ်ဝွံ ဒးကလိဂွံ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဘဝ မပေင်စုံရ။ ကမၠောန် မပလီုပလာ် ပရေင်ထတ်ယုက် ကောန်ၚာ်၊ ကမၠောန် လိင် (Prostitution) ကေုာံ ကမၠောန် မပၠုပ်စုတ် ပ္ဍဲပရေင်ပၞာန် (Child soldiers) တအ်ဝွံ ဒှ်ကမၠောန် ကောန်ၚာ် မပရေအ်အိုတ် (Worst forms of child labour) မဒးဒုင် ပလီုပလာ် မွဲတဲဓဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;ILOChild&quot;&gt;{{cite web|title=Child Labour|url=https://www.ilo.org/global/topics/child-labour/lang--en/index.htm|publisher=International Labour Organization|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ပါ်ပါ်ခြာခြာ ==
ပရေင်ပါ်ပါ်ခြာခြာ (Discrimination) ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန်ဝွံ ဒှ်အရာ မဟွံမဲ ကဵုဗဗွဲဓဝ်ရ။ လိက်ကသုက် လၟိဟ် ၁၀၀ ကေုာံ ၁၁၁ တအ်ဝွံ တာဒၞာလဝ် ပရေင်ပါ်ပါ်ခြာခြာ ဟိုတ်နူကဵု လိင်၊ ဂကူ၊ အသာ်စၞာံ၊ ဘာသာ၊ တမ်ဗဳဇ ကေုာံ လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ။ ဥပမာ - မၞိဟ်တြုဟ် ကေုာံ မၞိဟ်ဗြဴ ကၠောန်ကမၠောန် တုပ်မ္ဂး သ္ဒးကလိဂွံ သြန်ဂိတု တုပ်တုပ် (Equal remuneration for work of equal value) ဒှ်ရ။ 

== ၈။ ပွဳပွူဒၞာဲကမၠောန် မဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၂ သဘင်သဳကၠဳ ကမၠောန် ဍုင်နာနာ မရနုက်ကဵု ၁၁၀ ဝါဂှ် ထပ်ရော်စုတ် &quot;ပွဳပွူဒၞာဲကမၠောန် မဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက်&quot; (A safe and healthy working environment) အပ္ဍဲ မူသဇိုင် အခေါင်အရာ သဇိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;ILO2022&quot;&gt;{{cite web|title=ILO declaration adds safety and health to fundamental principles|url=https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/news/WCMS_848132/lang--en/index.htm|publisher=International Labour Organization|year=2022}}&lt;/ref&gt; လိက်ကသုက် လၟိဟ် ၁၅၅ ကေုာံ ၁၈၇ တအ် ဒှ်အဓိက သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အန္တရာဲ ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန် ကေုာံ ယဲဘဲ မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ကမၠောန် (Occupational Safety and Health - OSH) ရ။ ဇၟာပ် သၟာကမၠောန် နွံအခေါင် ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲဒၞာဲ မဟွံမဲ ကုအန္တရာဲ လမျီု ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက်ရ။

== ၉။ သၞောတ်ဝ် ပရေင်ဗက်စ ==
သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ကေုာံ ရေင်တၠုင်ဗက် အတိုင် လိက်လလောင်တြးဏအ်ဂှ် နကဵု ILO ဖန်ဇန်လဝ် &quot;သၞောတ်ဝ် ပရေင်ဗက်စ&quot; (Follow-up mechanisms) ရ။ သၞောတ်ဝ်ဏအ် ပါလုပ် - 
* '''လိက်ဒုင်စဳရေင် လၟေင်သၞာံ (Annual Review):''' ဍုင် မဟွံဂွံ ထ္ပက်လဝ် စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် အဓိကတအ် သ္ဒးပ္တိုန်ထ္ၜး လိက်ဒုင်စဳရေင် ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဇၞော်မောဝ်လဝ် ကမၠောန် မဆေင်ကဵု မူသဇိုင်တအ် ဂလိုင်လဵုရော။
* '''လိက်ဒုင်စဳရေင် အလုံဂၠးတိ (Global Report):''' ဇၟာပ် ဇၟာပ် သၞာံ ညးအုပ်ကာနာနာ ILO ပ္တိတ် လိက်ဒုင်စဳရေင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ မူသဇိုင် မွဲမွဲသာ် အလုံဂၠးတိရ။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ လက္ကရဴ ==
လိက်လလောင်တြး ILO ၁၉၉၈ ဝွံ ဒှ်တိုင်ပ္ကဴ အဓိက သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန် မၞုံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ (Decent Work) ရ။ ဍေံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ကု [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၈]] (SDG 8) မဆေင်ကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန်ခိုဟ်။ ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ အခေါင်အရာ သဇိုင် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန်ဝွံ ဟွံသေင်ဆ ပရေင်စဵုဒၞာ မၞိဟ်ဟေင်၊ သီုဒှ် အရာမပခိုဟ်တိုန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ် အလုံဂၠးတိရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;ILO1998&quot;&gt;{{cite web|title=ILO Declaration on Fundamental Principles and Rights at Work|url=https://www.ilo.org/declaration/lang--en/index.htm|publisher=International Labour Organization|year=1998}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Alston2004&quot;&gt;{{cite journal|last=Alston|first=Philip|title='Core Labour Standards' and the Transformation of the International Labour Rights Regime|journal=European Journal of International Law|volume=15|issue=3|pages=457–521|year=2004}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Tajgman2004&quot;&gt;{{cite book|last=Tajgman|first=David|title=Fundamental Rights at Work and International Labour Standards|publisher=International Labour Office|year=2004|isbn=92-2-113390-9}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ILOChild&quot;&gt;{{cite web|title=Child Labour|url=https://www.ilo.org/global/topics/child-labour/lang--en/index.htm|publisher=International Labour Organization|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ILO2022&quot;&gt;{{cite web|title=ILO declaration adds safety and health to fundamental principles|url=https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/news/WCMS_848132/lang--en/index.htm|publisher=International Labour Organization|year=2022}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://www.ilo.org လိက်အုပ် အလုံဂၠးတိ - ဂကောံ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ (ILO)]
* [https://www.ilo.org/declaration/lang--en/index.htm လိက်လလောင်တြး ILO မဆေင်ကဵု အခေါင်အရာ သဇိုင် (Full Text)]

[[Category:ဂကောံ သၟာကမၠောန် ဂၠးတ]]
[[Category:အခေါင်အရာမၞိဟ်]]
[[Category:ဥပဒေ ကမၠောန်]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:လိက်လလောင်တြးဂမၠိုင်]]

{{ဂကောံကမၠောန် ဍုင်နာနာ}}</text>
      <sha1>ea7cliwz4miyyemvltzoz4fnd8fqisj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:ဂကောံကမၠောန် ဍုင်နာနာ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12066</id>
    <revision>
      <id>57728</id>
      <timestamp>2026-10-09T06:36:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;noinclude&gt;{{clear}}&lt;/noinclude&gt; {{Navbox | name      = ဂကောံကမၠောန် ဍုင်နာနာ | title     = [[ဂကောံကမၠောန် ဍုင်နာနာ]] (ILO) | state     = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image     = [[File:Flag of the ILO.svg|80px|အလာံ ဂကောံကမၠောန် ဍုင်နာနာ]]  | group1 = လိက်ကသု...&quot;</comment>
      <origin>57728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3822" sha1="2dbn1goxdcqekzr4udt00040489l3ch" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{clear}}&lt;/noinclude&gt;
{{Navbox
| name      = ဂကောံကမၠောန် ဍုင်နာနာ
| title     = [[ဂကောံကမၠောန် ဍုင်နာနာ]] (ILO)
| state     = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| image     = [[File:Flag of the ILO.svg|80px|အလာံ ဂကောံကမၠောန် ဍုင်နာနာ]]

| group1 = လိက်ကသုက် အဓိကဂမၠိုင်&lt;br/&gt;(Core Conventions)
| list1  =
* [[လိက်ကသုက် အခေါင်အရာ ဗၠးၜး ပရေင်ဒက်ဂကောံ|ဗၠးၜး ပရေင်ဒက်ဂကောံ (C87)]]
* [[လိက်ကသုက် အခေါင်အရာ သဳကၠဳ ပရေင်ကမၠောန်|အခေါင်အရာ သဳကၠဳ (C98)]]
* [[လိက်ကသုက် ပလီုပလာ် ကမၠောန် အဓမ္မ|ပလီုပလာ် ကမၠောန် အဓမ္မ (C29)]]
* [[လိက်ကသုက် ပလီုပလာ် ကမၠောန် ဒးဒုင်ဍဵုဍိုက်|ပလီုပလာ် ကမၠောန် ဒးဒုင်ဍဵုဍိုက် (C105)]]
* [[လိက်ကသုက် အာယုက် အောန်အိုတ်|အာယုက် အောန်အိုတ် (C138)]]
* [[လိက်ကသုက် ပလီုပလာ် ကမၠောန် ကောန်ၚာ် မပရေအ်အိုတ်|ပလီုပလာ် ကမၠောန် ကောန်ၚာ် (C182)]]
* [[လိက်ကသုက် ၚုဟ်ကမၠောန် တုပ်|ၚုဟ်ကမၠောန် တုပ် (C100)]]
* [[လိက်ကသုက် ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် ပါ်ပါ်ခြာခြာ|ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် ပါ်ပါ်ခြာခြာ (C111)]]
* [[လိက်ကသုက် ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက်|ပရေင်ဂီုကၠီု (C155)]]
* [[လိက်ကသုက် သၞောတ်ဝ် ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက်|သၞောတ်ဝ် ပရေင်ဂီုကၠီု (C187)]]

| group2 = လိက်လလောင်တြးဂမၠိုင်&lt;br/&gt;(Declarations)
| list2  = 
* [[လိက်လလောင်တြး ILO မဆေင်ကဵု အခေါင်အရာ သဇိုင် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန်|အခေါင်အရာ သဇိုင် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန် (၁၉၉၈)]]
* [[လိက်လလောင်တြး ILO မဆေင်ကဵု ပရေင်ဗဗွဲဓဝ် မၞိဟ်|ပရေင်ဗဗွဲဓဝ် မၞိဟ် (၂၀၀၈)]]
* [[လိက်လလောင်တြး ILO သတ္တဝတ္ထု သွက် အနာဂတ် ကမၠောန်|သတ္တဝတ္ထု သွက် အနာဂတ် ကမၠောန် (၂၀၁၉)]]

| group3 = လဒက်ပတန် ကေုာံ အစဳအဇန်&lt;br/&gt;(Structure &amp; Agendas)
| list3  =
* [[သဘင်သဳကၠဳ ကမၠောန် ဍုင်နာနာ]]
* [[ဂကောံအုပ်ဓုပ် ILO|ဂကောံအုပ်ဓုပ်]]
* [[လိက်အုပ် ကမၠောန် ဍုင်နာနာ]]
* [[အစဳအဇန် ကမၠောန် မၞုံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ]] (Decent Work)
}}
&lt;noinclude&gt;
{{collapsible option}}
[[Category:ထာမ်ပလိက် ဂကောံကမၠောန် ဍုင်နာနာ]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် ကုလသမဂ္ဂ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2dbn1goxdcqekzr4udt00040489l3ch</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57735</id>
      <parentid>57728</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T07:03:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3824" sha1="btm1nodk97w2p2fkmf817wqf2bok4cu" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;{{clear}}&lt;/noinclude&gt;
{{Navbox
| name      = ဂကောံ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ
| title     = [[ဂကောံ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ]] (ILO)
| state     = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| image     = [[File:Flag of the ILO.svg|80px|အလာံ ဂကောံကမၠောန် ဍုင်နာနာ]]

| group1 = လိက်ကသုက် အဓိကဂမၠိုင်&lt;br/&gt;(Core Conventions)
| list1  =
* [[လိက်ကသုက် အခေါင်အရာ ဗၠးၜး ပရေင်ဒက်ဂကောံ|ဗၠးၜး ပရေင်ဒက်ဂကောံ (C87)]]
* [[လိက်ကသုက် အခေါင်အရာ သဳကၠဳ ပရေင်ကမၠောန်|အခေါင်အရာ သဳကၠဳ (C98)]]
* [[လိက်ကသုက် ပလီုပလာ် ကမၠောန် အဓမ္မ|ပလီုပလာ် ကမၠောန် အဓမ္မ (C29)]]
* [[လိက်ကသုက် ပလီုပလာ် ကမၠောန် ဒးဒုင်ဍဵုဍိုက်|ပလီုပလာ် ကမၠောန် ဒးဒုင်ဍဵုဍိုက် (C105)]]
* [[လိက်ကသုက် အာယုက် အောန်အိုတ်|အာယုက် အောန်အိုတ် (C138)]]
* [[လိက်ကသုက် ပလီုပလာ် ကမၠောန် ကောန်ၚာ် မပရေအ်အိုတ်|ပလီုပလာ် ကမၠောန် ကောန်ၚာ် (C182)]]
* [[လိက်ကသုက် ၚုဟ်ကမၠောန် တုပ်|ၚုဟ်ကမၠောန် တုပ် (C100)]]
* [[လိက်ကသုက် ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် ပါ်ပါ်ခြာခြာ|ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် ပါ်ပါ်ခြာခြာ (C111)]]
* [[လိက်ကသုက် ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက်|ပရေင်ဂီုကၠီု (C155)]]
* [[လိက်ကသုက် သၞောတ်ဝ် ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက်|သၞောတ်ဝ် ပရေင်ဂီုကၠီု (C187)]]

| group2 = လိက်လလောင်တြးဂမၠိုင်&lt;br/&gt;(Declarations)
| list2  = 
* [[လိက်လလောင်တြး ILO မဆေင်ကဵု အခေါင်အရာ သဇိုင် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန်|အခေါင်အရာ သဇိုင် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန် (၁၉၉၈)]]
* [[လိက်လလောင်တြး ILO မဆေင်ကဵု ပရေင်ဗဗွဲဓဝ် မၞိဟ်|ပရေင်ဗဗွဲဓဝ် မၞိဟ် (၂၀၀၈)]]
* [[လိက်လလောင်တြး ILO သတ္တဝတ္ထု သွက် အနာဂတ် ကမၠောန်|သတ္တဝတ္ထု သွက် အနာဂတ် ကမၠောန် (၂၀၁၉)]]

| group3 = လဒက်ပတန် ကေုာံ အစဳအဇန်&lt;br/&gt;(Structure &amp; Agendas)
| list3  =
* [[သဘင်သဳကၠဳ ကမၠောန် ဍုင်နာနာ]]
* [[ဂကောံအုပ်ဓုပ် ILO|ဂကောံအုပ်ဓုပ်]]
* [[လိက်အုပ် ကမၠောန် ဍုင်နာနာ]]
* [[အစဳအဇန် ကမၠောန် မၞုံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာ]] (Decent Work)
}}
&lt;noinclude&gt;
{{collapsible option}}
[[Category:ထာမ်ပလိက် ဂကောံကမၠောန် ဍုင်နာနာ]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် ကုလသမဂ္ဂ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>btm1nodk97w2p2fkmf817wqf2bok4cu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၉. အံက်တဝ်ဗါ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>12067</id>
    <revision>
      <id>57729</id>
      <timestamp>2026-10-09T06:46:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:October in the calendar.svg|thumb|300px|ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ (October)]] '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၉. အံက်တဝ်ဗါ''' ဝွံ ဒှ်မုက်လိက် ပရဝ်ဂျေတ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပကောံပက...&quot;</comment>
      <origin>57729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13809" sha1="3i8pkiaf6zawlxr0tlam2oyjam6kdzo" xml:space="preserve">[[File:October in the calendar.svg|thumb|300px|ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ (October)]]
'''ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၉. အံက်တဝ်ဗါ''' ဝွံ ဒှ်မုက်လိက် ပရဝ်ဂျေတ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပကောံပကေဝ် မုက်လိက် &quot;ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ&quot; (On this day / Selected anniversaries) သွက် [[ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ]] (October) ရ။ 

မုက်လိက်ဏအ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် လၟေင်တ္ၚဲ သီုဖအိုတ် (၃၁) တ္ၚဲ မနွံ ပ္ဍဲဂိတုအံက်တဝ်ဗါတုဲ၊ ယဝ်ရ ညးလဵုမွဲ ဟွံဟီု မိက်ဂွံ သၠဲပတိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပလေဝ်ဒါန် ဝင် ကေုာံ အခိင်အကာဲအရာ မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲတ္ၚဲတအ်ဏအ်မ္ဂး၊ ဍဵု လတူလေန် တ္ၚဲ မဆေင်စပ်ဂှ်တုဲ ပလေဝ်ဒါန်မာန်ရ။

== လၟေင်စၟတ်တ္ၚဲ ပ္ဍဲ ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; background-color:#f8f9fa;&quot;
|+ '''ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ - အံက်တဝ်ဗါ (October)'''
|- style=&quot;background-color:#e0e0e0;&quot;
! တ္ၚဲ 
! တ္ၚဲ 
! တ္ၚဲ 
! တ္ၚဲ 
! တ္ၚဲ 
! တ္ၚဲ 
! တ္ၚဲ 
|-
| [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၁|၁ အံက်တဝ်ဗါ]] 
| [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၂|၂ အံက်တဝ်ဗါ]] 
| [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၃|၃ အံက်တဝ်ဗါ]] 
| [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၄|၄ အံက်တဝ်ဗါ]] 
| [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၅|၅ အံက်တဝ်ဗါ]] 
| [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၆|၆ အံက်တဝ်ဗါ]] 
| [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၇|၇ အံက်တဝ်ဗါ]] 
|-
| [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၈|၈ အံက်တဝ်ဗါ]] 
| [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၉|၉ အံက်တဝ်ဗါ]] 
| [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၁၀|၁၀ အံက်တဝ်ဗါ]] 
| [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၁၁|၁၁ အံက်တဝ်ဗါ]] 
| [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၁၂|၁၂ အံက်တဝ်ဗါ]] 
| [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၁၃|၁၃ အံက်တဝ်ဗါ]] 
| [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၁၄|၁၄ အံက်တဝ်ဗါ]] 
|-
| [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၁၅|၁၅ အံက်တဝ်ဗါ]] 
| [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၁၆|၁၆ အံက်တဝ်ဗါ]] 
| [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၁၇|၁၇ အံက်တဝ်ဗါ]] 
| [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၁十八|၁၈ အံက်တဝ်ဗါ]] 
| [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၁၉|၁၉ အံက်တဝ်ဗါ]] 
| [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၂၀|၂၀ အံက်တဝ်ဗါ]] 
| [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၂၁|၂၁ အံက်တဝ်ဗါ]] 
|-
| [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၂၂|၂၂ အံက်တဝ်ဗါ]] 
| [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၂၃|၂၃ အံက်တဝ်ဗါ]] 
| [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၂၄|၂၄ အံက်တဝ်ဗါ]] 
| [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၂၅|၂၅ အံက်တဝ်ဗါ]] 
| [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၂၆|၂၆ အံက်တဝ်ဗါ]] 
| [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၂၇|၂၇ အံက်တဝ်ဗါ]] 
| [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၂၈|၂၈ အံက်တဝ်ဗါ]] 
|-
| [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၂၉|၂၉ အံက်တဝ်ဗါ]] 
| [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၃၀|၃၀ အံက်တဝ်ဗါ]] 
| [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၃၁|၃၁ အံက်တဝ်ဗါ]] 
| colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background-color:#eeeeee;&quot; | 
|}

== ထာမ်ပလိက် လၟေင်တ္ၚဲဂမၠိုင် ==
သၟဝ်ဝွံ ဒှ်ထာမ်ပလိက် (Templates) မစုတ်ပၠုပ်လဝ် နူကဵု မုက်လိက် ကာဒ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တ္ၚဲရ။

=== အံက်တဝ်ဗါ ၁ ===
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၁}}
----

=== အံက်တဝ်ဗါ ၂ ===
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၂}}
----

=== အံက်တဝ်ဗါ ၃ ===
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၃}}
----

=== အံက်တဝ်ဗါ ၄ ===
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၄}}
----

=== အံက်တဝ်ဗါ ၅ ===
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၅}}
----

=== အံက်တဝ်ဗါ ၆ ===
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၆}}
----

=== အံက်တဝ်ဗါ ၇ ===
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၇}}
----

=== အံက်တဝ်ဗါ ၈ ===
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၈}}
----

=== အံက်တဝ်ဗါ ၉ ===
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၉}}
----

=== အံက်တဝ်ဗါ ၁၀ ===
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၁၀}}
----

=== အံက်တဝ်ဗါ ၁၁ ===
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၁၁}}
----

=== အံက်တဝ်ဗါ ၁၂ ===
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၁၂}}
----

=== အံက်တဝ်ဗါ ၁၃ ===
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၁၃}}
----

=== အံက်တဝ်ဗါ ၁၄ ===
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၁၄}}
----

=== အံက်တဝ်ဗါ ၁၅ ===
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၁၅}}
----

=== အံက်တဝ်ဗါ ၁၆ ===
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၁၆}}
----

=== အံက်တဝ်ဗါ ၁၇ ===
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၁၇}}
----

=== အံက်တဝ်ဗါ ၁၈ ===
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၁၈}}
----

=== အံက်တဝ်ဗါ ၁၉ ===
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၁၉}}
----

=== အံက်တဝ်ဗါ ၂၀ ===
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၂၀}}
----

=== အံက်တဝ်ဗါ ၂၁ ===
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၂၁}}
----

=== အံက်တဝ်ဗါ ၂၂ ===
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၂၂}}
----

=== အံက်တဝ်ဗါ ၂၃ ===
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၂၃}}
----

=== အံက်တဝ်ဗါ ၂၄ ===
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၂၄}}
----

=== အံက်တဝ်ဗါ ၂၅ ===
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၂၅}}
----

=== အံက်တဝ်ဗါ ၂၆ ===
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၂၆}}
----

=== အံက်တဝ်ဗါ ၂၇ ===
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၂၇}}
----

=== အံက်တဝ်ဗါ ၂၈ ===
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၂၈}}
----

=== အံက်တဝ်ဗါ ၂၉ ===
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၂၉}}
----

=== အံက်တဝ်ဗါ ၃၀ ===
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၃၀}}
----

=== အံက်တဝ်ဗါ ၃၁ ===
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ဗါ ၃၁}}

== ဆက်ဗှ် လေန် တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ|မုက်လိက် အဓိက - ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ]]
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၀. နဝ်ဝေမ်ဗါ|ဂိတုဂတ - နဝ်ဝေမ်ဗါ (၁၀)]]

[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ|*၀၉]]
[[Category:ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ]]</text>
      <sha1>3i8pkiaf6zawlxr0tlam2oyjam6kdzo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လိက်ကသုက် အခေါင်အရာ ဗၠးၜး ပရေင်ဒက်ဂကောံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12068</id>
    <revision>
      <id>57730</id>
      <timestamp>2026-10-09T06:57:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Flag of the ILO.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ [[ဂကောံ ကောန်ကမၠောန် ဂၠးတိ]] (ILO) မဒှ် ဂကောံ ဌာန်ဒတန် မပ္တိတ်လဝ် လိက်ကသုက် အခေါင်အရာ ဗၠးၜး ပရေင်ဒက်ဂကောံ]]  '''လိက်ကသုက် အခေါင်အရာ ဗၠးၜး ပရ...&quot;</comment>
      <origin>57730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17933" sha1="hy5mf40xty2p2inkv9lemx5otkc2a7i" xml:space="preserve">[[File:Flag of the ILO.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ [[ဂကောံ ကောန်ကမၠောန် ဂၠးတိ]] (ILO) မဒှ် ဂကောံ ဌာန်ဒတန် မပ္တိတ်လဝ် လိက်ကသုက် အခေါင်အရာ ဗၠးၜး ပရေင်ဒက်ဂကောံ]]

'''လိက်ကသုက် အခေါင်အရာ ဗၠးၜး ပရေင်ဒက်ဂကောံ ကေုာံ စဵုဒၞာ အခေါင် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် (၁၉၄၈)''' (အင်္ဂလိက်: ''Freedom of Association and Protection of the Right to Organise Convention, 1948'', ဟွံသေင်မ္ဂး '''ILO Convention No. 87''') ဝွံ ဒှ်လိက်ကသုက် အဓိက မဆေင်ကဵု အခေါင်အရာ ကောန်ကမၠောန် မပ္တိတ်လဝ် နကဵု [[ဂကောံ ကောန်ကမၠောန် ဂၠးတိ]] (International Labour Organization - ILO) ရ။ လိက်ကသုက်ဝွံ ဒှ်လိက်ကသုက် မၞုံကဵု အခေါင်အာဏာ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အခေါင် ဗၠးၜး ပရေင်ဒက်ဂကောံ သွက် ကောန်ကမၠောန် ကေုာံ ညးတၠကမၠောန်တအ် ညံင်ဂွံ ဒက်ပတန် ကေုာံ ပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံ မဆေင်ကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မံင်စံင် ညးတအ် နကဵု အခေါင်ဗၠးၜး ရ။&lt;ref name=&quot;ILOC87&quot;&gt;{{cite web|title=Convention C087 - Freedom of Association and Protection of the Right to Organise Convention, 1948 (No. 87)|url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_INSTRUMENT_ID:312232|publisher=International Labour Organization|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

လိက်ကသုက်ဝွံ ဒးဒုင် ပဒတန် ပ္ဍဲ သဘင်သဳကၠဳ ကောန်ကမၠောန် ဂၠးတိ အလန်ဒသမ ၃၁ ပ္ဍဲဍုင် သာန်ဖရန်သဳသကဝ် (San Francisco) ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၉ ဇူလိုင် ၁၉၄၈ ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် ဒှ်သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင် အလဵုအသဳတအ် ဟွံဂွံ ပလီုပလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပၠုပ်စုတ် သြဇာ လတူ ကမၠောန် ဂကောံသၟာကမၠောန် (Trade Unions) တအ်ရ။

== ၁။ နိဒါန် ==
လိက်ကသုက် အခေါင်အရာ ဗၠးၜး ပရေင်ဒက်ဂကောံ (C087) ဝွံ ဒှ်လိက်ကသုက် မွဲ ပ္ဍဲအကြာ လိက်ကသုက် အဓိက (၈) သာ် (Fundamental Conventions) မဆေင်ကဵု အခေါင်အရာ အခြေခံ ပ္ဍဲဌာန်ကမၠောန် နူကဵု ILO ရ။ အခေါင်အရာ ဗၠးၜး သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဂကောံဝွံ ဒှ်အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human Right) မွဲ မဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲကဵု [[လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ မၞိဟ် အလုံဂၠးတိ]] (Universal Declaration of Human Rights) ရ။&lt;ref name=&quot;UNHR&quot;&gt;{{cite document|title=Universal Declaration of Human Rights - Article 23|publisher=United Nations|year=1948|url=https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights}}&lt;/ref&gt; 

== ၂။ လဒက်ပတန် ကေုာံ သမိုင်း ==
ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ အာစိုပ် ဒတုဲတုဲ၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ကောန်ကမၠောန်ဝွံ ကိစ္စဇၞော်ကၠုင် ဗွဲမလောန်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၄ ဂှ် လိက်လလောင်တြး ဖဳလာဒဲဖဳယျာ (Declaration of Philadelphia) မကတဵုဒှ်လဝ်ဂှ် ဟီုသ္ဂးလဝ် &quot;အခေါင်အရာ ဗၠးၜး ပ္ဍဲပရေင်ဟီုတွဟ် ကေုာံ ပရေင်ဒက်ဂကောံဝွံ ဒှ်အရာ အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ&quot; ရ။ ဟိုတ်နူဏအ်တုဲ၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၈ ဂှ် နကဵု ILO ကေတ်သ္ဂုတ်စုတ် သွက်ဂွံ ပ္တိတ် လိက်ကသုက် C087 ဏအ်ရ။ 

== ၃။ အဓိက တင်သ္ဂုတ်စုတ်ဂမၠိုင် ==
လိက်ကသုက်ဝွံ နွံကဵု တင်သ္ဂုတ်စုတ် (Articles) ဗွဲမဂၠိုင် မစဵုဒၞာလဝ် အခေါင်အရာ အဓိက ညံင်ဂွံ ဒက်ဂကောံ ဗၠးဗၠးၜးၜး -
* '''ပိုဒ်ဇၞော် ၂''': ကောန်ကမၠောန် ကေုာံ ညးတၠကမၠောန်တအ် ဟွံရုဲစှ် ကဆံင်၊ ဂကူ၊ ဘာသာ၊ နွံအခေါင် ဒက်ပတန် ကေုာံ ပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံ ညးတအ် မရုဲစှ် နကဵု ဆန္ဒညးတအ် အပိုင်။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒက်ပတန်ဂှ် ဟွံဒး အာတ် အခေါင် နူကဵု အလဵုအသဳ။
* '''ပိုဒ်ဇၞော် ၃''': ဂကောံ ကောန်ကမၠောန် ကေုာံ ညးတၠကမၠောန်တအ် နွံအခေါင် ချူဒက် သၞောဝ်ဥပဒေ အပ္ဍဲဂကောံ ညးတအ်၊ ရုဲစှ် ညးစၞး ဗၠးဗၠးၜးၜး၊ ကေုာံ ဖန်ဇန် အစဳအဇန် ကမၠောန် ညးတအ် နကဵု ဗၠးၜး။ အလဵုအသဳတအ် သ္ဒးဝေင်ပါဲ ပရေင်ပၠုပ်စုတ် သြဇာ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၟာတ်လဒဵု အခေါင်ဏအ်။

== ၄။ အခေါင်အရာ ကောန်ကမၠောန် ကေုာံ ညးတၠကမၠောန် ==
အရာမတၟေင် ပ္ဍဲလိက်ကသုက်ဏအ်ဂှ် ဟွံသေင်ဆ ကဵုလဝ် အခေါင် သွက် ကောန်ကမၠောန် (Workers) သၟး၊ သီုကဵု အခေါင် သွက် ညးတၠကမၠောန် (Employers) တအ် ညံင်ဂွံ ဒက်ဂကောံ ရေင်သကအ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ညးတအ်ရ။ သၟာကမၠောန်တအ် ဒက်ပတန် [[ဂကောံသၟာကမၠောန်]] (Trade Unions) မာန်တုဲ၊ ညးတၠကမၠောန်တအ်လေဝ် ဒက်ပတန် ဂကောံညးတၠကမၠောန် (Employers' Organizations) မာန်ရ။

== ၅။ ပရေင်စဵုဒၞာ နူကဵု အလဵုအသဳ ==
ပိုဒ်ဇၞော် ၄ နူကဵု လိက်ကသုက်ဏအ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ဂကောံ ကောန်ကမၠောန် ကေုာံ ညးတၠကမၠောန်တအ်ဂှ် အဝဵုအာဏာ အလဵုအသဳတအ် နကဵု နဲကဲ သၞောဝ်ဥပဒေ အုပ်ဓုပ် (Administrative authority) ဟွံဂွံ ကဵုပလီု ဟွံသေင်မ္ဂး ကၟာတ်လဒဵု&quot; ရ။ ဏအ်ဝွံ ဒှ်အရာ မစဵုဒၞာလဝ် ညံင် အလဵုအသဳ တၠအဝဵုတအ် ဟွံဂွံ ပလီုပလာ် ဂကောံ မတဝ်စၞေဟ် ကုညးတအ်ရ။

== ၆။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု အခေါင်အရာ မၞိဟ် ==
အခေါင်အရာ ဗၠးၜး ပရေင်ဒက်ဂကောံ ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ကု အခေါင်အရာ မၞိဟ် သာမည ဂမၠိုင်ရ။ အခေါင်ဏအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု [[လိက်ကသုက် ဂၠးတိ ဆေင်ကဵု အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (ICCPR) ကေုာံ လိက်ကသုက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်မံင်စံင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (ICESCR) ရ။&lt;ref name=&quot;HumanRightsLaw&quot;&gt;{{cite book|title=International Human Rights Law and Practice|author=Ilias Bantekas and Lutz Oette|publisher=Cambridge University Press|year=2020|isbn=978-1108711753|page=432}}&lt;/ref&gt; သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ဗၠးၜး ပရေင်ဒက်ဂကောံ ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်ဂှ် ဍုင်တအ် သ္ဒးနွံကဵု အခေါင် ဗၠးၜး ပရေင်ဟီုတွဟ် ကေုာံ အခေါင် ကောံဓရီု နကဵု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။

== ၇။ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ နကဵု ဍုင်ဂမၠိုင် ==
စဵုကဵု စိုပ်သၞာံ ၂၀၂၄၊ လိက်ကသုက် C087 ဝွံ နွံ ဍုင် မပါလုပ် တုပ်စိုတ် စၟတ်သမ္တီ (Ratifications) သီုဖအိုတ် ၁၅၈ ဍုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Ratifications&quot;&gt;{{cite web|title=Ratifications of C087 - Freedom of Association and Protection of the Right to Organise Convention, 1948 (No. 87)|url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=1000:11300:0::NO:11300:P11300_INSTRUMENT_ID:312232|publisher=International Labour Organization|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt; ဆဂး ဍုင်ဇၞော်ဇၞော် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်၊ ဍုင်ကြုက်၊ ဍုင်အိန္ဒိယ ကေုာံ ဍုင်အဳရန် တအ် ဟွံဂွံ ထ္ပက်လဝ် စၟတ်တဲ စၟတ်သမ္တီ လိက်ကသုက်ဏအ် ဏီရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ အကာဲအရာ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ လိက်ကသုက် ၈၇ နကဵု ဒေသဂမၠိုင်
|-
! ဒေသ (Region)
! လၟိဟ် ဍုင်မစၟတ်သမ္တီလဝ် (Ratified)
! လၟိဟ် ဍုင်ဟွံဂွံ စၟတ်သမ္တီ (Not Ratified)
|-
| ဥရောပ ကေုာံ အာရှ-လဒေါဝ် (Europe &amp; Central Asia) || ၅၁ || ၀
|-
| အမေရိက (Americas) || ၃၄ || ၁ (ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်)
|-
| အာဖရိက (Africa) || ၅၀ || ၄
|-
| အာရှ ကေုာံ ပစိဖိတ် (Asia &amp; Pacific) || ၂၃ || ၁၃
|}

== ၈။ တင်ဆောမ်ဒဵု ကေုာံ ပြသၞာ ပ္ဍဲပရေင်စကာ ==
ၜိုန်ရ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ထ္ပက်လဝ် စၟတ်တဲ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲအခိင် မစကာ နဒဒှ် ပရေင်ကမၠောန်ဂှ် ပြသၞာ နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ။
# '''ဍုင်တၠအဝဵုဂမၠိုင်''': ပ္ဍဲဍုင် မအုပ်ဓုပ် နကဵု သၞောတ် တၠအဝဵုတအ်ဂှ်၊ ဂကောံသၟာကမၠောန်တအ် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု၊ ညးအုပ်ဓုပ် ဂကောံတအ် ဒးဒုင် ရပ်စုတ်ထံင် ကေုာံ ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် ဗွဲမဂၠိုင်။
# '''ကမၠောန် ဟွံလုပ်သၞောဝ် (Informal Economy)''': ကောန်ကမၠောန် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲဍုင်မဍိုန်လျတအ် လုပ်ကၠောန်ဒၟံင် ပ္ဍဲကမၠောန် ဟွံလုပ်သၞောဝ် တုဲ၊ အခေါင် သွက်ဂွံ ဒက်ဂကောံ ကေုာံ အခေါင် စဵုဒၞာ နူသၞောဝ်ဥပဒေ ဟွံမဲရ။

== ၉။ ကမ္မတဳ စၟဳစၟတ် အခေါင်အရာ ဗၠးၜး (CFA) ==
သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ညံင်ဍုင်ဂမၠိုင် ဂွံဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုင် လိက်ကသုက်ဏအ်ဂှ်၊ နကဵု ILO ဒက်ပတန်လဝ် '''ကမ္မတဳ မဆေင်ကဵု အခေါင်အရာ ဗၠးၜး ပရေင်ဒက်ဂကောံ''' (Committee on Freedom of Association - CFA) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၁ ရ။&lt;ref name=&quot;CFAReport&quot;&gt;{{cite report|title=Freedom of Association: Digest of decisions and principles of the Freedom of Association Committee of the Governing Body of the ILO|publisher=International Labour Office|year=2018|edition=6th}}&lt;/ref&gt; ကမ္မတဳဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ညးစၞး နူအလဵုအသဳ၊ ညးတၠကမၠောန် ကေုာံ ကောန်ကမၠောန် ဂမၠိုင်တုဲ၊ စၟဳစၟတ် တင်တိုင်တေင် (Complaints) မဆေင်ကဵု ပရေင်ပလီုပလာ် အခေါင် ဒက်ဂကောံ နူကဵု အလုံဂၠးတိရ။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
လိက်ကသုက် အခေါင်အရာ ဗၠးၜး ပရေင်ဒက်ဂကောံ ကေုာံ စဵုဒၞာ အခေါင် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် (C087) ဝွံ ဒှ်တိုင်ခဳ အဓိက သွက် ပရေင်ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ပ္ဍဲဌာန်ကမၠောန်ရ။ ၜိုန်ရ တင်ဆောမ်ဒဵု နွံဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲဍုင် မဟွံမဲ ကုဗၠးၜး ကီုလေဝ်၊ လိက်ကသုက်ဝွံ ဒှ်လက်ကြက် သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကောန်ကမၠောန်တအ် ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင်အရာ တုပ်သၟဟ် ကေုာံ ညံင်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ပရေင်ဍဵုဍိုက်မာန်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;ILOC87&quot;&gt;{{cite web|title=Convention C087 - Freedom of Association and Protection of the Right to Organise Convention, 1948 (No. 87)|url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_INSTRUMENT_ID:312232|publisher=International Labour Organization|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;UNHR&quot;&gt;{{cite document|title=Universal Declaration of Human Rights - Article 23|publisher=United Nations|year=1948|url=https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;HumanRightsLaw&quot;&gt;{{cite book|title=International Human Rights Law and Practice|author=Ilias Bantekas and Lutz Oette|publisher=Cambridge University Press|year=2020|isbn=978-1108711753|page=432}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ratifications&quot;&gt;{{cite web|title=Ratifications of C087 - Freedom of Association and Protection of the Right to Organise Convention, 1948 (No. 87)|url=https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=1000:11300:0::NO:11300:P11300_INSTRUMENT_ID:312232|publisher=International Labour Organization|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;CFAReport&quot;&gt;{{cite report|title=Freedom of Association: Digest of decisions and principles of the Freedom of Association Committee of the Governing Body of the ILO|publisher=International Labour Office|year=2018|edition=6th}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://www.ilo.org/ မုက်လိက် အဓိက ဂကောံ ကောန်ကမၠောန် ဂၠးတိ (ILO)]
* [https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_INSTRUMENT_ID:312232 တင်သ္ဂုတ်စုတ် လိက်ကသုက် C087 ဗွဲမအးကၠး (အင်္ဂလိက်)]

[[Category:ဂကောံ ကောန်ကမၠောန် ဂၠးတိ]]
[[Category:လိက်ကသုက် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ]]
[[Category:အခေါင်အရာ ကောန်ကမၠောန်]]
[[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ]]

{{ဂကောံ ကောန်ကမၠောန် ဂၠးတိ}}</text>
      <sha1>hy5mf40xty2p2inkv9lemx5otkc2a7i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:ဂကောံ ကောန်ကမၠောန် ဂၠးတိ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12069</id>
    <revision>
      <id>57731</id>
      <timestamp>2026-10-09T06:58:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Navbox | name      = ဂကောံ ကောန်ကမၠောန် ဂၠးတိ | title     = [[ဂကောံ ကောန်ကမၠောန် ဂၠးတိ]] (ILO) | state     = {{{state|autocollapse}}} | bodyclass = hlist | image     = [[File:Flag of the ILO.svg|80px|သင်္ကေတ ILO]]  | group1 = လိက်ကသုက် အဓိကဂမၠိုင်&lt;br&gt;(Fundamental Conventions)...&quot;</comment>
      <origin>57731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4073" sha1="994mjv0wkpo6a198dnr7om9uiwtu4s5" xml:space="preserve">{{Navbox
| name      = ဂကောံ ကောန်ကမၠောန် ဂၠးတိ
| title     = [[ဂကောံ ကောန်ကမၠောန် ဂၠးတိ]] (ILO)
| state     = {{{state|autocollapse}}}
| bodyclass = hlist
| image     = [[File:Flag of the ILO.svg|80px|သင်္ကေတ ILO]]

| group1 = လိက်ကသုက် အဓိကဂမၠိုင်&lt;br&gt;(Fundamental Conventions)
| list1  = 
* [[လိက်ကသုက် ဒးဒုင်ဍဵုဍိုက် ကၠောန်ကမၠောန်|C029 (ဒးဒုင်ဍဵုဍိုက် ကၠောန်ကမၠောန်)]]
* [[လိက်ကသုက် အခေါင်အရာ ဗၠးၜး ပရေင်ဒက်ဂကောံ|C087 (အခေါင်အရာ ဗၠးၜး ပရေင်ဒက်ဂကောံ)]]
* [[လိက်ကသုက် အခေါင်ဒက်ပတန် ကေုာံ ပရေင်ညဳသၟဟ် တုပ်စိုတ်|C098 (အခေါင်ဒက်ပတန် ကေုာံ ညဳသၟဟ် တုပ်စိုတ်)]]
* [[လိက်ကသုက် ပရေင်ကဵုသြန် တုပ်သၟဟ်|C100 (ပရေင်ကဵုသြန် တုပ်သၟဟ်)]]
* [[လိက်ကသုက် ပလီုပလာ် ပရေင်ဍဵုဍိုက် ကၠောန်ကမၠောန်|C105 (ပလီုပလာ် ပရေင်ဍဵုဍိုက် ကၠောန်ကမၠောန်)]]
* [[လိက်ကသုက် ပရေင်ပါ်ခြာ ပ္ဍဲကမၠောန်|C111 (ပရေင်ပါ်ခြာ ပ္ဍဲကမၠောန်)]]
* [[လိက်ကသုက် အာယုက် အောန်အိုတ်|C138 (အာယုက် အောန်အိုတ်)]]
* [[လိက်ကသုက် အကာဲအရာ ပရေင်ကမၠောန် ကောန်ၚာ် မပရေအ်အိုတ်|C182 (ကမၠောန် ကောန်ၚာ် မပရေအ်အိုတ်)]]
* [[လိက်ကသုက် ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ပ္ဍဲဌာန်ကမၠောန်|C155 (ဂီုကၠီု ကေုာံ ထတ်ယုက် ပ္ဍဲဌာန်ကမၠောန်)]]
* [[လိက်ကသုက် ပရေင်ထံက်ပင် ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ပ္ဍဲဌာန်ကမၠောန်|C187 (ထံက်ပင် ဂီုကၠီု ကေုာံ ထတ်ယုက် ပ္ဍဲဌာန်ကမၠောန်)]]

| group2 = အစဳအဇန် ကေုာံ လိက်လလောင်တြးဂမၠိုင်
| list2  = 
* [[လိက်လလောင်တြး ဖဳလာဒဲဖဳယျာ]]
* [[လိက်လလောင်တြး မဆေင်ကဵု သဘဴဓဝ် အဓိက ကေုာံ အခေါင်အရာ ပ္ဍဲဌာန်ကမၠောန် (ILO)]]
* [[အစဳအဇန် ကမၠောန် မဍိုက်ပေင်|အစဳအဇန် ကမၠောန် မဍိုက်ပေင် (Decent Work Agenda)]]

| group3 = ဂကောံ ကေုာံ ဌာန မဆက်စပ်
| list3  = 
* [[ကုလသမဂ္ဂ]]
* [[ရုင် ကောန်ကမၠောန် ဂၠးတိ]]
* [[ညးစၞောန်ကမၠောန် ဂကောံ ကောန်ကမၠောန် ဂၠးတိ]]

| below = 
* {{Icon|Category}} [[:Category:ဂကောံ ကောန်ကမၠောန် ဂၠးတိ|ကဏ္ဍ]]
* {{Icon|Commons}} [[commons:Category:International Labour Organization|ဝဳကဳ ကောမန်]]
}}
&lt;noinclude&gt;
{{collapsible option}}
[[Category:ထာမ်ပလိက် ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် အခေါင်အရာ ကောန်ကမၠောန်]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>994mjv0wkpo6a198dnr7om9uiwtu4s5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57732</id>
      <parentid>57731</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T06:59:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4061" sha1="cahfncjzwebbh1r1jtsmuin4qjyfe33" xml:space="preserve">{{Navbox
| name      = ဂကောံ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ
| title     = [[ဂကောံ သၟာကမၠောန် ဂၠးတိ]] (ILO)
| state     = {{{state|autocollapse}}}
| bodyclass = hlist
| image     = [[File:Flag of the ILO.svg|80px|သင်္ကေတ ILO]]

| group1 = လိက်ကသုက် အဓိကဂမၠိုင်&lt;br&gt;(Fundamental Conventions)
| list1  = 
* [[လိက်ကသုက် ဒးဒုင်ဍဵုဍိုက် ကၠောန်ကမၠောန်|C029 (ဒးဒုင်ဍဵုဍိုက် ကၠောန်ကမၠောန်)]]
* [[လိက်ကသုက် အခေါင်အရာ ဗၠးၜး ပရေင်ဒက်ဂကောံ|C087 (အခေါင်အရာ ဗၠးၜး ပရေင်ဒက်ဂကောံ)]]
* [[လိက်ကသုက် အခေါင်ဒက်ပတန် ကေုာံ ပရေင်ညဳသၟဟ် တုပ်စိုတ်|C098 (အခေါင်ဒက်ပတန် ကေုာံ ညဳသၟဟ် တုပ်စိုတ်)]]
* [[လိက်ကသုက် ပရေင်ကဵုသြန် တုပ်သၟဟ်|C100 (ပရေင်ကဵုသြန် တုပ်သၟဟ်)]]
* [[လိက်ကသုက် ပလီုပလာ် ပရေင်ဍဵုဍိုက် ကၠောန်ကမၠောန်|C105 (ပလီုပလာ် ပရေင်ဍဵုဍိုက် ကၠောန်ကမၠောန်)]]
* [[လိက်ကသုက် ပရေင်ပါ်ခြာ ပ္ဍဲကမၠောန်|C111 (ပရေင်ပါ်ခြာ ပ္ဍဲကမၠောန်)]]
* [[လိက်ကသုက် အာယုက် အောန်အိုတ်|C138 (အာယုက် အောန်အိုတ်)]]
* [[လိက်ကသုက် အကာဲအရာ ပရေင်ကမၠောန် ကောန်ၚာ် မပရေအ်အိုတ်|C182 (ကမၠောန် ကောန်ၚာ် မပရေအ်အိုတ်)]]
* [[လိက်ကသုက် ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ပ္ဍဲဌာန်ကမၠောန်|C155 (ဂီုကၠီု ကေုာံ ထတ်ယုက် ပ္ဍဲဌာန်ကမၠောန်)]]
* [[လိက်ကသုက် ပရေင်ထံက်ပင် ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ပ္ဍဲဌာန်ကမၠောန်|C187 (ထံက်ပင် ဂီုကၠီု ကေုာံ ထတ်ယုက် ပ္ဍဲဌာန်ကမၠောန်)]]

| group2 = အစဳအဇန် ကေုာံ လိက်လလောင်တြးဂမၠိုင်
| list2  = 
* [[လိက်လလောင်တြး ဖဳလာဒဲဖဳယျာ]]
* [[လိက်လလောင်တြး မဆေင်ကဵု သဘဴဓဝ် အဓိက ကေုာံ အခေါင်အရာ ပ္ဍဲဌာန်ကမၠောန် (ILO)]]
* [[အစဳအဇန် ကမၠောန် မဍိုက်ပေင်|အစဳအဇန် ကမၠောန် မဍိုက်ပေင် (Decent Work Agenda)]]

| group3 = ဂကောံ ကေုာံ ဌာန မဆက်စပ်
| list3  = 
* [[ကုလသမဂ္ဂ]]
* [[ရုင် ကောန်ကမၠောန် ဂၠးတိ]]
* [[ညးစၞောန်ကမၠောန် ဂကောံ ကောန်ကမၠောန် ဂၠးတိ]]

| below = 
* {{Icon|Category}} [[:Category:ဂကောံ ကောန်ကမၠောန် ဂၠးတိ|ကဏ္ဍ]]
* {{Icon|Commons}} [[commons:Category:International Labour Organization|ဝဳကဳ ကောမန်]]
}}
&lt;noinclude&gt;
{{collapsible option}}
[[Category:ထာမ်ပလိက် ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် အခေါင်အရာ ကောန်ကမၠောန်]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cahfncjzwebbh1r1jtsmuin4qjyfe33</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12070</id>
    <revision>
      <id>57736</id>
      <timestamp>2026-10-09T07:07:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Sustainable_Development_Goals.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ (SDGs) ၁၇ သာ် မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]]]]  '''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ''' (အင်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goals'', မက...&quot;</comment>
      <origin>57736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25653" sha1="ety970cuvxag33tebvmrijtxidcgn2a" xml:space="preserve">[[File:Sustainable_Development_Goals.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ (SDGs) ၁၇ သာ် မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]]]]

'''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ''' (အင်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goals'', မကော်ဂၠေအ် '''SDGs''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''Global Goals''') ဝွံ ဒှ်ကမောန် တိုင်ပ္ကဴ သီုဖအိုတ် ၁၇ သာ် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]] သွက်ဂွံ ဒှ်ဂၠံင်တရဴ အနာဂတ် မခိုဟ်ဆာဲ သွက်သတ္တဝါ ကေုာံ ဂၠးတိရ။ တိုင်ပ္ကဴဏအ်ဝွံ ဒှ်အစဳအဇန် မသ္ဒးကၠောန် ညံင်ဂွံစိုပ်တရဴ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၃၀ တုဲ၊ မကော်စ &quot;အစဳအဇန် ၂၀၃၀ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ&quot; (2030 Agenda for Sustainable Development) ရ။&lt;ref name=&quot;UN2015&quot;&gt;{{cite web|title=Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development|url=https://sdgs.un.org/2030agenda|publisher=United Nations General Assembly|year=2015|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt; တိုင်ပ္ကဴဂမၠိုင်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ်တုဲ၊ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် &quot;ညးမွဲဓဝ်လေဝ် ဟွံသှ်ေဇာ်&quot; (Leave no one behind) မဒှ်ရ။

== ၁။ နိဒါန် ==
တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဝွံ ဒှ်ကသပ်လညာတ် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် ဂၠးတိ သွက်ဂွံ ပသောင်ကလး ပြသၞာ မၞိဟ်တအ် မဒးဆဵုဂဗဒၟံင် မပ္တံကဵု ပရေင်ဒိုက်ဂတ်၊ ပရေင်ကၠောဝ်ဗျဵု၊ ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ်၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု၊ ပရေင်လီုလာ် သဘာဝ၊ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဓဝ်ယာတအ်ရ။ သဘင်သဳကၠဳဇၞော် ကုလသမဂ္ဂ ပဒတန် တိုင်ပ္ကဴဏအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ သွက်ဂွံ ဒှ်အဆက် နူကဵု တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် လ္ၚီသၞာံ (Millennium Development Goals - MDGs) မအိုတ်အာ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ်ရ။

တိုင်ပ္ကဴ SDGs ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု တိုင်ပ္ကဴ အဓိက (၁၇) သာ်၊ တင်ရန်တၟအ် (Targets) သီုဖအိုတ် (၁၆၉) သာ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး (Indicators) ၂၃၁ သာ်ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ဒှ်တင်တုပ်စိုတ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ သဵုယှေဝ် (ပရေင်မၞိဟ်) ကေုာံ သဘာဝပွဳပွူ မဆက်စပ်ဒၟံင်ရေင်သကအ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်ရ။ ဍုင်ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ သီုဖအိုတ် (၁၉၃) ဍုင် တုပ်လဝ်စိုတ် သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန်ဏအ် ညံင်ဂွံစိုပ်တရဴ အပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၃၀ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ အကာဲအရာလက္ကရဴ ==
ဝင် အရာမကတဵုဒှ် တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဝွံ စကၠုင် နူကဵု သဘင်သဳကၠဳ ဂၠးတိ မဆေင်ကဵု ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Earth Summit) ပ္ဍဲဍုင် ရဳအဝ်ဒဳဂျာနဲရဝ် (Rio de Janeiro) သၞာံ ၁၉၉၂ တေအ်ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၀ ဂှ် ကုလသမဂ္ဂ ခၞံဗဒှ် တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် လ္ၚီသၞာံ (MDGs) ၈ သာ် သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ် အပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ ရ။

အကာဲအရာ MDGs အံင်ဇၞး ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၂ သဘင်သဳကၠဳ (Rio+20) ဂှ် ဍုင်ကောန်ဂကောံတအ် စသဳကၠဳ သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် တိုင်ပ္ကဴတၟိ မကော်စ SDGs ရ။&lt;ref name=&quot;Sachs2021&quot;&gt;{{cite book|author=Sachs, Jeffrey D.|title=The Ages of Globalization: Geography, Technology, and Institutions|publisher=Columbia University Press|year=2021|isbn=978-0231193740}}&lt;/ref&gt; အစဳအဇန်ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင်ဆ သွက်ဍုင်မဍိုန်လျသၟး၊ ဒှ်သွက် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဍုင် သီုဍုင်မဇၞော်မောဝ်တအ် သ္ဒးရေင်တၠုင်ရ။ ပ္ဍဲဂိတုသေပ်တေမ်ဗာ ၂၀၁၅ ဂှ် သဘင်သဳကၠဳဇၞော် ကုလသမဂ္ဂ ပဒတန် လိက်ကသုက် အစဳအဇန် ၂၀၃၀ တုဲ တိုင်ပ္ကဴ ၁၇ သာ်ဝွံ စဒှ်ကၠုင် ဒတန် ပ္ဍဲဂိတုဇာန္နဝါရဳ ၁၊ ၂၀၁၆ ရ။

== ၃။ တိုင်ပ္ကဴ ၁၇ သာ် ==
တိုင်ပ္ကဴ ၁၇ သာ်ဝွံ ဒှ်ဗဟဵု အဓိက သွက်ဂွံ ပသောင်ကလး ပြသၞာ ဂၠးတိရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၇ သာ်
|-
! လၟိဟ်
! ယၟု တိုင်ပ္ကဴ (Mon)
! ယၟု တိုင်ပ္ကဴ (English)
! တင်ရန်တၟအ် ဗွဲခမၞန်
|-
| '''[[SDG 1]]''' || ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ် || No Poverty || ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဗီုပြင် ပ္ဍဲဇၟာပ်ဒေသ။
|-
| '''[[SDG 2]]''' || ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် ကၠောဝ်ဗျဵု || Zero Hunger || ဖအောန်ဖျေဟ် ကၠောဝ်ဗျဵု၊ ကလိဂွံ စၞစမခိုဟ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်တဵုလွဳ။
|-
| '''[[SDG 3]]''' || ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေင်မံင်စံင်ခိုဟ် || Good Health and Well-being || သွက်ဂွံ ပဒတန် ဘဝမထတ်ယုက် ကေုာံ ဇၞော်ပၟဝ် ပရေင်မံင်စံင်ခိုဟ် သွက်ဇၟာပ်မၞိဟ်။
|-
| '''[[SDG 4]]''' || ပရေင်ပညာ မၞုံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် || Quality Education || သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ပညာ မတုပ်သၟဟ် ကေုာံ အခေါင်ဗ္တောန်ပညာ ဇၟာပ်အခိင်။
|-
| '''[[SDG 5]]''' || ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဣထဳ ကေုာံ ပုလ္လိင် || Gender Equality || ပတုပ်သၟဟ် အခေါင်အရာ မၞိဟ်တြုဟ် ကေုာံ မၞိဟ်ဗြဴ။
|-
| '''[[SDG 6]]''' || ဍာ်သုင်အးဇ္ၚး ကေုာံ ပရေင်အးဇ္ၚး || Clean Water and Sanitation || သွက်ဂွံ စဳမံင် ဍာ်သုင် မအးဇ္ၚး ကေုာံ ဌာန်မံင် သန့်ရှင်း ဇၟာပ်မၞိဟ်။
|-
| '''[[SDG 7]]''' || ဒြဟတ်လျးတၟး မအးဇ္ၚး ကေုာံ မင္ၚုဟ်တန် || Affordable and Clean Energy || သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဒြဟတ်လျးတၟး (Energy) မဟွံပလီုသဘာဝ။
|-
| '''[[SDG 8]]''' || ကမၠောန်ခိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် || Decent Work and Economic Growth || ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မတန်တဴ ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် ခိုဟ်သွက်ညးအိုတ်သီု။
|-
| '''[[SDG 9]]''' || ကမၠောန်စက်၊ ကမၠောန်ခၞံဗဒှ် ကေုာံ အခြေခံ || Industry, Innovation &amp; Infrastructure || သြိုင်ခၞံ အခြေခံအဆောက်အအုံ မခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ကမၠောန်စက်။
|-
| '''[[SDG 10]]''' || ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် || Reduced Inequalities || ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် အပ္ဍဲဍုင် ကေုာံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်။
|-
| '''[[SDG 11]]''' || ဍုင် ကေုာံ ဌာန်မံင်စံင် မတန်တဴမာန် || Sustainable Cities and Communities || ပဒတန် ဍုင် ကေုာံ ကွာန် မၞုံကဵု ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ တန်တဴလအ်မာန်။
|-
| '''[[SDG 12]]''' || ပရေင်စကာ ကေုာံ ပရေင်ပ္တိတ် မတာလျိုင် || Responsible Consumption &amp; Production || စကာ သယံဇာတ သဘာဝ နကဵု နဲကဲ မၞုံကဵု တာလျိုင်။
|-
| '''[[SDG 13]]''' || ပရေင်ကမၠောန် ရာသဳဥတု || Climate Action || ကေတ်တာလျိုင် မွဲတဲဓဝ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု။
|-
| '''[[SDG 14]]''' || ဘဝ သၟဝ်ဍာ် || Life Below Water || မင်မဲ ဍာ်မှာသၟိတ် ကေုာံ သတ္တဝါ ပ္ဍဲဍာ် သွက် ပရေင်တန်တဴ။
|-
| '''[[SDG 15]]''' || ဘဝ လတူတိ || Life On Land || မင်မဲ ဂြိုပ်ဆု၊ စဵုဒၞာ တိကှ်ဍာ်ကှ် ကေုာံ မင်မဲ ဇဳဝဗေဒ နာနာ။
|-
| '''[[SDG 16]]''' || ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ဓဝ်ယာ ကေုာံ ဌာနအုပ်ဓုပ် || Peace, Justice and Strong Institutions || ဗဂဵုလဟဵု ဌာန်မံင်စံင် မၞုံကဵု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ သၞောတ်သၞောဝ် မခိုင်ကၠိုက်။
|-
| '''[[SDG 17]]''' || ပရေင်ပံင်ကောံ သွက် တိုင်ပ္ကဴဂမၠိုင် || Partnerships for the Goals || သၠုင်ပတိုန် ပရေင်ပံင်ကောံ ဂၠးတိ သွက်ဂွံ စိုပ်တရဴ တိုင်ပ္ကဴဂမၠိုင်။
|}

== ၄။ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး ==
သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ ပရေင်အံင်ဇၞးဂှ်၊ ကုလသမဂ္ဂ ပါ်လဝ် တိုင်ပ္ကဴ ၁၇ သာ်ဏအ် နဒဒှ် တင်ရန်တၟအ် (Targets) ဍောတ်တ် သီုဖအိုတ် ၁၆၉ သာ်ရ။ ဥပမာ၊ တိုင်ပ္ကဴ SDG 1 (ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ်) ဂှ် နွံကဵု တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ဟံင်ပြာ် မၞိဟ်မဒးဆဵုဂဗဒၟံင် လဒိုက်ဂတ် အလုံဂၠးတိ ညံင်ဂွံ စိုပ်ကဆံင် သုည အပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၃၀ ရ。&lt;ref name=&quot;WB2022&quot;&gt;{{cite report|title=Poverty and Shared Prosperity 2022: Correcting Course|publisher=World Bank|year=2022}}&lt;/ref&gt;

သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် တင်ရန်တၟအ်ဏအ်ဂှ် စကာလဝ် စၞောန်ထ္ၜး (Indicators) အပိုင်အခြာ သီုဖအိုတ် ၂၃၁ သာ်ရ။ စၞောန်ထ္ၜးတအ်ဝွံ သ္ဒးဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ကိန်းဂဏန်း (Data) ဍာံပြ မပကောံလဝ် နူကဵု ဍုင်နာနာရ။ ဍုင်ဇၟာပ်ဍုင် သ္ဒးပ္တိတ် လိက်ဒုင်စဳရေင် ဆေင်ကဵု SDGs ဇၟာပ်သၞာံ ညံင်ဂွံတီ ဒဒှ်ရ ကမၠောန် စိုပ်ဒၟံင် ကဆံင်လဵုရ။

== ၅။ ပရေင်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ အရီုအဗင် ==
ပရေင်ဘဏ္ဍာ ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး တိုင်ပ္ကဴ SDGs ရ။ အတိုင် လိက်ဒုင်စဳရေင် ကုလသမဂ္ဂ မ္ဂး၊ သွက်ဂွံ စိုပ်တရဴ အစဳအဇန် ၂၀၃၀ ဂှ် သ္ဒးစကာ သြန် ဒေါ်လာ ဗွဲမဂၠိုင် (Trillions of dollars) ဇၟာပ်သၞာံရ။ 

သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ ဘဏ္ဍာဏအ်ဂှ် ဍုင်ဂၠးတိတအ် တုပ်လဝ်စိုတ် ပ္ဍဲလိက်ကသုက် (Addis Ababa Action Agenda) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ ရ။ လိက်ကသုက်ဏအ် ဗ္တိုက်ဖ္အောဝ် ညံင်ဂွံ ပကောံသြန် နူကဵု အလဵုအသဳ၊ ကမ္ပဏဳ ပုဂ္ဂလိက ကေုာံ ဂကောံ မကဵုဒါန် နူဍုင်နာနာရ။ ဍုင်မဇၞော်မောဝ်တအ် သ္ဒးကဵု အရီုအဗင် Official Development Assistance (ODA) ညံင်ဂွံ ပေင် အတိုင်လၟိဟ် ၆ ဒသမ ၇ က္ဍိုပ်ကၠံ (0.7%) နူကဵု ဂျဳဒဳပဳ (GNI) ဍုင်ညးတအ် ကုဍုင်မဍိုန်လျရ။

== ၆။ လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်တုပ်စိုတ် ==
လၟေင်ကမၠောန် ရေင်တၠုင် တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဝွံ ဒှ်တာလျိုင် ဇၟာပ်ဍုင် (Country-led process) ရ။ အလဵုအသဳ ဇၟာပ်ဍုင် သ္ဒးပၠုပ်စုတ် တိုင်ပ္ကဴ SDGs ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင်ညးတအ်ရ။ လၟေင်ကမၠောန်ဏအ်ဝွံ ကော်စ &quot;ပရေင်လွဳစ ပ္ဍဲအဆံင်ဍုင်&quot; (Localization of SDGs) ရ။

ကုလသမဂ္ဂ ကေုာံ ဂကောံ UN Development Programme (UNDP) တအ် ကဵုဒၟံင် အရီုအဗင် နဲကဲပညာ ကေုာံ အစဳအဇန် ကုအလဵုအသဳ ဍုင်နာနာရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ၊ ဂကောံအလဵုအသဳ-ဟွံသေင် (NGOs)၊ ညးဍုင်ကွာန်၊ လညာတ်ပညာသၟတ် ကေုာံ ကမ္ပဏဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်တအ်လေဝ် သ္ဒးပါလုပ် ပ္ဍဲပရေင်ကမၠောန်ဏအ် ဟေင် ဂွံအံင်ဇၞးမာန်ရ။ ဇၟာပ်သၞာံ ကုလသမဂ္ဂ ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်သဳကၠဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကဆံင်သၠုင် (High-Level Political Forum - HLPF) သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ အလုံဂၠးတိရ။

== ၇။ တင်ဆောမ်ဒဵု ကေုာံ ပြသၞာဂမၠိုင် ==
ၜိုန်ရ တိုင်ပ္ကဴ SDGs ဒှ်အရာ မခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ရေင်တၠုင်ကမၠောန်ဂှ် ဆဵုဂဗဒၟံင် တင်ဆောမ်ဒဵု ကေုာံ ပြသၞာ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
# '''ယဲကပ် ကိုဗစ်-၁၉ (COVID-19):''' ယဲကပ်ဏအ် ပလီုပလာ်ထောံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိတုဲ၊ မၞိဟ် မဒးဒုင် လဒိုက်ဂတ် ကလေင်ဂၠိုင်တိုန် ကၠုင်ရ။
# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု:''' ပြသၞာ ရာသဳဥတု မပ္တံကဵု ဗြဲကျာ လဗိုတ်၊ တိကှ်ဍာ်ကှ်တအ် ပလီုပလာ်ဒၟံင် အခြေခံအဆောက်အအုံ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ၊ မပ္တုဲကဵု အန္တရာဲ ကုတိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ်ရ။
# '''ပဋိပက္ခ ကေုာံ ပရေင်ပၞာန်:''' ပ္ဍဲဍုင် မၞုံကဵု ပဋိပက္ခ မပ္တံကဵု ရသျှာ-ယူကရေန် ကေုာံ ဒေသ လဒေါဝ်ဗမံက်တအ်ဂှ် ပရေင်ရေင်တၠုင် တိုင်ပ္ကဴ SDGs လီုလာ်အာ ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။
# '''ဘဏ္ဍာ ဟွံပေင်:''' သြန်အရီုအဗင် နူကဵု ဍုင်မဇၞော်မောဝ်တအ် ဟွံစိုပ်ကဆံင် မအာတ်မိက်လဝ်တုဲ၊ ဍုင်မဍိုန်လျတအ် ဟွံမာန် ရေင်တၠုင် ကမၠောန် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်ရ။

== ၈။ ပရေင်ဆက်စပ် သဵုယှေဝ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ==
တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဝွံ ဟွံသေင် အရာမဒးကၠောန် တၞဟ်ခြာ၊ ဍေံဆက်စပ်ဒၟံင် အကြာ သဵုယှေဝ် (ပရေင်မၞိဟ်)၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သဘာဝပွဳပွူရ။ ဥပမာ - ပရေင်ထတ်ယုက် (SDG 3) ခိုဟ်မ္ဂး၊ ကောန်ၚာ်တအ် မာန်အာဘာ (SDG 4)၊ ကလိဂွံ ပရေင်ပညာမ္ဂး မာန်ကၠောန် ကမၠောန်ခိုဟ် (SDG 8) တုဲ ပရေင်ဒိုက်ဂတ် (SDG 1) လေဝ် အောန်စှ်ေအာရ။&lt;ref name=&quot;WHO2023&quot;&gt;{{cite report|title=World Health Statistics 2023: Monitoring health for the SDGs|publisher=World Health Organization|year=2023}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်ဂှ်ရ အစဳအဇန် သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် ပရေင်တုပ်သၟဟ် (SDG 10) ကေုာံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဣထဳ-ပုလ္လိင် (SDG 5) ဝွံ ဒှ်ကောန်ဍေ (Key) သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး တိုင်ပ္ကဴ သီုဖအိုတ်ရ။ ညးဗြဴ ကေုာံ သၟတ်တအ် ယဝ်ရ ကလိဂွံ အခေါင်အရာ ပေင်ပေင်မ္ဂး ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်လေဝ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဍာံဍာံရ။

== ၉။ အကာဲအရာ ဂၠးတိ ကေုာံ ပရေင်အံင်ဇၞး ==
အတိုင် လိက်ဒုင်စဳရေင် ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ သၞာံ ၂၀၂၃ (Sustainable Development Goals Report 2023) မ္ဂး၊ အကာဲအရာ ပရေင်အံင်ဇၞး သွက်ဂွံ စိုပ်တရဴ သၞာံ ၂၀၃၀ ဂှ် &quot;ဟွံတပ်ဒၟံင် ဂၠံင်တရဴ&quot; (Off track) ဏီရ。&lt;ref name=&quot;SDGReport2023&quot;&gt;{{cite report|title=The Sustainable Development Goals Report 2023: Special Edition|publisher=United Nations|year=2023}}&lt;/ref&gt; လၟိဟ် တင်ရန်တၟအ် ၜိုတ် ၅၀ က္ဍိုပ်ကၠံ (50%) ဂှ် ကတဵုဒှ် လဇုဲလဇဒၟံင်တုဲ၊ ၜိုတ် ၃၀ က္ဍိုပ်ကၠံ (30%) ဂှ် ကလေင်ဆုတ်က္ညင်အာ နူကဵု အကာဲအရာ သၞာံ ၂၀၁၅ တေအ်ရ။

ဟိုတ်နူဏအ်တုဲ၊ အေန်တဝ်နဳယဝ် ဂူတာရက် (António Guterres) ညးအုပ်ကာနာနာ ကုလသမဂ္ဂ ကော်ဆောဝ်လဝ် သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် &quot;အစဳအဇန် ဟံင်ပြာ် တိုင်ပ္ကဴ&quot; (SDG Rescue Plan) ရ။ ဍုင်ဂၠးတိတအ် သ္ဒးဒက်ပတန် ပရေင်ပံင်ကောံ (Partnerships - SDG 17) ညံင်ဂွံ ခိုင်ကၠိုက်နူကၠာတုဲ သ္ဒးရေင်တၠုင် ကမၠောန် ဗွဲမပြဟ်ရ။

== ၁၀။ နိဂီု ==
တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ (SDGs) ဝွံ ဒှ်လညာတ် အနာဂတ် မခိုဟ်အိုတ် သွက် သတ္တဝါ ကောန်မၞိဟ်တအ် ကေုာံ ဂၠးတိပိုဲရ။ သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ်၊ စဵုဒၞာ သဘာဝပွဳပွူ ကေုာံ ပဒတန် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်ဂှ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဍုင်၊ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဂကောံ ကေုာံ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ပူဂိုလ် သ္ဒးကေတ် တာလျိုင် သီုဖအိုတ်ရ။ အခိင်ဝွံ ဒှ်အခိင် သ္ဒးကၠောန် ကမၠောန် (Time for Action) ရတုဲ၊ ယဝ်ရ ပိုဲတအ် ဆက်ကၠောန်အာ မွဲစွံမ္ဂး တိုင်ပ္ကဴ အစဳအဇန် ၂၀၃၀ ဝွံ ကြက်အံင်ဇၞးမာန် ဍာံဍာံရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;UN2015&quot;&gt;{{cite web|title=Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development|url=https://sdgs.un.org/2030agenda|publisher=United Nations General Assembly|year=2015|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Sachs2021&quot;&gt;{{cite book|author=Sachs, Jeffrey D.|title=The Ages of Globalization: Geography, Technology, and Institutions|publisher=Columbia University Press|year=2021|isbn=978-0231193740}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WB2022&quot;&gt;{{cite report|title=Poverty and Shared Prosperity 2022: Correcting Course|publisher=World Bank|year=2022}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WHO2023&quot;&gt;{{cite report|title=World Health Statistics 2023: Monitoring health for the SDGs|publisher=World Health Organization|year=2023}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SDGReport2023&quot;&gt;{{cite report|title=The Sustainable Development Goals Report 2023: Special Edition|publisher=United Nations|year=2023}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://sdgs.un.org/ ကုလသမဂ္ဂ - တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ]
* [https://www.undp.org/sustainable-development-goals UN Development Programme (UNDP) သွက် SDGs]

[[Category:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ်]]

{{တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ကုလသမဂ္ဂ}}</text>
      <sha1>ety970cuvxag33tebvmrijtxidcgn2a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12071</id>
    <revision>
      <id>57737</id>
      <timestamp>2026-10-09T07:09:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပြကိုဟ်ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကုပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ သၞောတ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ်၊ ဍုင် ကေုာံ...&quot;</comment>
      <origin>57737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="637" sha1="4vu69xmucvwwwizkyhsrg90m5o199um" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပြကိုဟ်ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကုပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ သၞောတ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ်၊ ဍုင် ကေုာံ အလုံဂၠးတိ ဂမၠိုင်ရ။

[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေင်ဇၞော်မောဝ်]]</text>
      <sha1>4vu69xmucvwwwizkyhsrg90m5o199um</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပရေင်မှာဇန်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12072</id>
    <revision>
      <id>57738</id>
      <timestamp>2026-10-09T07:13:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပြကိုဟ်ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကုပရေင်မှာဇန်၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ညးဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ဆက်ဆောံ မၞိဟ် ကေုာံ ကိစ္စအကာဲအရာ...&quot;</comment>
      <origin>57738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="600" sha1="b1gbxif7b317liugejnnajxkbfwgt85" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပြကိုဟ်ပကောံလဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကုပရေင်မှာဇန်၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ညးဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ဆက်ဆောံ မၞိဟ် ကေုာံ ကိစ္စအကာဲအရာ မဆေင်ကဵု သဵုယှေဝ် နာနာသာ်ရ။

[[Category:ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]</text>
      <sha1>b1gbxif7b317liugejnnajxkbfwgt85</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ဇၞော်မောဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12073</id>
    <revision>
      <id>57739</id>
      <timestamp>2026-10-09T07:16:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;File:2021 Human Development Index.svg|thumb|300px|စၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ် (Human Development Index - HDI) အလုံဂၠးတိ သၞာံ ၂၀၂၁။ အသာ်သၚေက်ဂှ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဍုင်မၞုံကဵု ကဆံင်ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၠုင်...&quot;</comment>
      <origin>57739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20468" sha1="l9syw2vzqf68a3uctnm9d5eo647dasc" xml:space="preserve">[[File:2021 Human Development Index.svg|thumb|300px|စၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ် (Human Development Index - HDI) အလုံဂၠးတိ သၞာံ ၂၀၂၁။ အသာ်သၚေက်ဂှ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဍုင်မၞုံကဵု ကဆံင်ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၠုင်အိုတ်ရ။]]

'''ပရေင်ဇၞော်မောဝ်''' (အင်္ဂလိက်: ''Development'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''International development'' ကေုာံ ''Economic development'') ဝွံ ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် မကတဵုဗဒှ်ကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ မခိုဟ်တိုန် သွက်ဘဝ ကောန်မၞိဟ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်မံင်စံင်၊ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်မွဲမွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေသမွဲမွဲရ။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ဝွံ ဟွံသေင်ဆ ပရေင်သၠုင်တိုန် လၟိဟ်သြန်လုပ် (GDP) မွဲဓဝ်တုဲ၊ ဍေံပံင်သီလဝ် ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ်၊ ပရေင်တုပ်သၟဟ်၊ ပရေင်ပညာ၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ကေုာံ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Sen1999&quot;&gt;{{cite book|last=Sen|first=Amartya|title=Development as Freedom|publisher=Oxford University Press|year=1999|isbn=978-0198297581}}&lt;/ref&gt; 

အစာပါရဂူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်တအ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နာနာသာ်ရ။ သာမညမ္ဂး ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ဂှ် ဒှ်အရာ မသၠုင်ပတိုန် ကဆံင်ဘဝ ညးဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ၊ ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ လၟေင်အနာဂတ် (Sustainable Development) ရ။ 

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ==
ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ဝွံ လှဲလး ဗွဲမလောန်ရ။ ကိုပ်ကၠာတေအ် မၞိဟ်တအ် ကၠိုဟ်လဝ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မ္ဂးဂှ် ဒှ်ဆ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic growth) မွဲဓဝ်ရ။ ဆဂး လက္ကရဴဏအ် ပ္ဍဲကဵု ၜိုတ် သၞာံ ၁၉၇၀ ဂမၠိုင် လညာတ်ဝွံ ပြံင်လှာဲကၠုင်တုဲ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မ္ဂးဂှ် ဒးဒှ် ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ်၊ ပရေင်အာမခံန် ဘဝ၊ ကေုာံ ပရေင်သၠုင်ပတိုန် ပညာကဆံင်မၞိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Todaro2020&quot;&gt;{{cite book|last=Todaro|first=Michael P.|last2=Smith|first2=Stephen C.|title=Economic Development|publisher=Pearson|year=2020|edition=13th}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အလုံဂၠးတိ (International Development) ဂှ် စွံအာရီု လတူ ပရေင်ရီုဗင် ကေုာံ ပရေင်ပံင်တဲ အကြာ ဍုင်မဇၞော်မောဝ်တုဲ (Developed countries) ကေုာံ ဍုင်မဍိုန်လျ (Developing countries) သွက်ဂွံ ဇၞော်ပၟဝ် ကဆံင်ဘဝ ကောန်မၞိဟ် အလုံမွဲ ဂၠးတိရ။

== ၂။ အကာဲအရာ သမိုင်းကြောင်း ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နဒဒှ် ကဏ္ဍမွဲဂှ် စမံက်ဂတှ်ေကၠုင် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ကြဴနူ [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ]] တုဲရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဍုင်ယူရောပ်ဂမၠိုင် ဒးဒုင် ပလီုပလာ်လဝ် နကဵု ပၞာန်တုဲ၊ ဍုင်အမေရိကာန် ဖန်ဗဒှ်လဝ် [[အစဳအဇန် မာရှေဝ်]] (Marshall Plan) သွက်ဂွံ ကလေင်သြိုင်ခၞံ ဍုင်တအ်ဂှ်ရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၉ ဂှ် သမ္မတ အမေရိကာန် [[ဟာရဳ ထရူးမေန်]] (Harry Truman) ဟီုတွဟ်လဝ် ပ္ဍဲအစဳအဇန် (Point Four Program) သွက်ဂွံ ကဵုအရီုအဗင် နဲကဲပညာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကုဍုင်မဍိုန်လျတအ်ရ။ ဣဏအ်ဂှ် ဒှ်လဒက်ပတန် အစ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အလုံဂၠးတိ ခေတ်တၟိရ။ ကြဴနူဏအ် ဍုင်မကလိဂွံ ဍုင်သၠးပွး နူကဵု လက်ကရဴ ဂကောံကဝ်လဝ်နဳ (Decolonization) တအ်လေဝ် ဒးဆက်ဂစာန်ကၠုင် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင်ညးကဵုညးရ။

== ၃။ လညာတ် သီအိုရဳ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ဂမၠိုင် ==
ပ္ဍဲကဏ္ဍ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ဝွံ အစာသုတေသနတအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် သီအိုရဳ နာနာသာ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဟိုတ် ဍုင်လ္ၚဵု ဇၞော်မောဝ်တုဲ ဍုင်လ္ၚဵု ဟွံဇၞော်မောဝ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ အဓိက သီအိုရဳ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ဂမၠိုင်
|-
! ယၟု သီအိုရဳ
! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ လညာတ်
! အစာ မဖန်ဗဒှ် / ထံက်ဂလာန်
|-
| [[သီအိုရဳ ပရေင်ခေတ်တၟိ]] (Modernization Theory) || ဍုင်မဍိုန်လျတအ် သ္ဒးပြံင်လှာဲ နူကဵု ပရေင်မံင်စံင် တြေံ ဇရေင် ပရေင်မံင်စံင် ခေတ်တၟိ အတိုင် ဂၠံင်တရဴ ဍုင်ရးပလိုတ်။ || [[ဝေါလတ် ရောတ်သတဝ်]] (W. W. Rostow)&lt;ref name=&quot;Rostow1960&quot;&gt;{{cite book|last=Rostow|first=W. W.|title=The Stages of Economic Growth: A Non-Communist Manifesto|publisher=Cambridge University Press|year=1960}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[သီအိုရဳ မဒးဗ္ဒဗဒါဲ]] (Dependency Theory) || ဍုင်မဍိုန်လျတအ် ဒးဒိုက်ဂတ်ဒၟံင်ဂှ် ဟိုတ်နူ ဍုင်မဇၞော်မောဝ်တအ် ကေတ်အသာဲ လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဇွောအ်မ ညးတအ်။ || ရာအူး ဖြဳဗိသ် (Raúl Prebisch)
|-
| [[သီအိုရဳ သၞောတ်ဂၠးတိ]] (World-Systems Theory) || ဂၠးတိပိုဲဝွံ ပါ်လဝ် ဒေသလဒေါဝ် (Core) မဇၞော်မောဝ်၊ ဒေသလပါ်မ္ၚး (Periphery) မဍိုန်လျ၊ ကေုာံ လဒေါဝ်-မ္ၚး (Semi-periphery) ရ။ || [[အီမာနျူအေဝ် ဝဝ်လာသတိန်]] (Immanuel Wallerstein)
|-
| [[လညာတ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ်]] (Human Development) || ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာ မဇၞော်ပၟဝ်ကဵု အခေါင်အရာ ကေုာံ အစောံစရာဲ ကောန်မၞိဟ် (Capabilities approach)။ || [[အမာရတျာ သေန်]] (Amartya Sen)
|}

== ၄။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Development) ဝွံ ဒှ်တိုင်ခဳ အဓိက သွက် ဍုင်မွဲမွဲ ဂွံတိတ်ဗၠး နူကဵု လဒိုက်ဂတ်ရ။ ဍေံပံင်သီလဝ် ပရေင်သၠုင်တိုန် ဍာ်ဒကေဝ် ပ္တိတ်ကမၠောန် (Productivity)၊ ပရေင်သြိုင်ခၞံ စက်ယန္တရား (Industrialization)၊ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောတ်ဝ် ကမၠောန်ရ။ 

သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂှ် ဍုင်ဂမၠိုင် သ္ဒးဖန်ဇန်လဝ် သၞောတ်သြိုင်ခၞံ (Infrastructure) မပ္တံကဵု ဂၠံင်တရဴ, ပရေင်ဆက်စၠောအ်, ကေုာံ ဒြဟတ်လလဳတအ် ခိုဟ်မံင်ရ။ ပါဲနူဂှ် ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် လွတ်လပ် (Free trade) လေဝ် ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ပၠုပ်သြန် နူကဵု ဍုင်မ္ၚးရ။

== ၅။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ် (Human Development) ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ် ဝွံ ဒှ်လညာတ် မမံက်ဂတှ်ေကၠုင် နူကဵု အစဳအဇန် ဇၞော်မောဝ် ကုလသမဂ္ဂ (UNDP) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၀ ရ။ အတိုင်လညာတ်ဏအ်မ္ဂး၊ ဓနဟိုတ် (Wealth) ဟွံသေင် တိုင်ပ္ကဴ လက္ကရဴအိုတ်၊ မၞိဟ် (Human) မဒှ် တိုင်ပ္ကဴ လက္ကရဴအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;UNDP2022&quot;&gt;{{cite report|title=Human Development Report 2021/2022|publisher=United Nations Development Programme (UNDP)|year=2022}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ်ဂှ် စွံအာရီု လတူ- 
# '''ပရေင်ထတ်ယုက် (Health):''' ညံင်ဂွံ မံင်ဂျိုင်လမျီု ဂၠိင် ကေုာံ ထတ်ယုက်။
# '''ပရေင်ပညာ (Education):''' ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ပညာ ကေုာံ လညာတ်။
# '''ကဆံင်ဘဝ (Standard of Living):''' ညံင်ဂွံ မၞုံကဵု သြန်လုပ် မရုံဂပ် သွက်ဂွံ မံင်စံင် ဍိုက်ပေင်။

== ၆။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ (Sustainable Development) ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ဝွံ ဒှ်ကမၠောန် မရေင်တၠုင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အခိင်လၟုဟ် နမဟွံပလီုပလာ် အခေါင်အရာ ကေုာံ သဘာဝ သွက် အနာဂတ် တၞောဝ်ဒတၟအ်ဂမၠိုင်ရ။ လညာတ်ဏအ် ပြာကတ်ကၠုင် နူကဵု လိက်ဒုင်စဳရေင် ဘရတ်လာန် (Brundtland Report) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၇ ရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ် [[ကုလသမဂ္ဂ]] ဒက်ပတန်လဝ် [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (Sustainable Development Goals - SDGs) သီုဖအိုတ် ၁၇ သာ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ဂၠးတိ နကဵု နဲကဲ မညဳသၟဟ် ကုသဘာဝ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ ပရေင်မံင်စံင် မၞိဟ် စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၃၀ ရ။

== ၇။ စၞောန်ထ္ၜး ကေုာံ နဲကဲ တော်လၟိဟ်ဂမၠိုင် ==
သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် ကဆံင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင်မွဲမွဲဂှ် စကာလဝ် နဲကဲ စၞောန်ထ္ၜး နာနာသာ်ရ။ အဓိက စၞောန်ထ္ၜးဂမၠိုင်ဂှ်-
* '''[[လၟိဟ်ပ္တိတ်အပ္ဍဲဍုင်]] (GDP) ကေုာံ GNI''': တော်လၟိဟ် ၚုဟ်မး သြန်လုပ် ကေုာံ ကမၠောန်ပ္တိတ် သီုဖအိုတ် အပ္ဍဲဍုင်။
* '''[[စၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ်]] (HDI)''': တော်လၟိဟ် ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပညာ၊ ကေုာံ သြန်လုပ် မွဲကိုဒ်။
* '''[[စၞောန်ထ္ၜး ဂျဳနဳ]] (Gini Coefficient)''': တော်လၟိဟ် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် (Inequality) အကြာ ညးမၞုံကဵု သြန်ဂၠိုင် ကေုာံ ညးမၞုံကဵု သြန်အောန် ပ္ဍဲဍုင်မွဲ။

== ၈။ ဌာန်ဂကောံ ကေုာံ အေဂျေန်သဳ မဆေင်ကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အလုံဂၠးတိဂှ် ဒးဒုင် ကေတ်တာလျိုင် ကေုာံ ထံက်ပင် နူကဵု ဌာန်ဂကောံ ဇၞော်ဇၞော် နာနာသာ်ရ-
* '''[[ကုလသမဂ္ဂ]] (UN)''': မပ္တံကဵု အစဳအဇန် ဇၞော်မောဝ် (UNDP), ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO), ဂကောံ ပရေင်ပညာ (UNESCO)။
* '''[[ဘဏ်ဂၠးတိ]] (World Bank)''': ကဵု သြန်လွဳ ကေုာံ နဲကဲပညာ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင်မဍိုန်လျ။
* '''[[ဂကောံ ရန်ပုံငွေ ဂၠးတိ]] (IMF)''': ထိင်ဒဝ် ပရေင်သြန် ကေုာံ ဘဏ္ဍာ အလုံဂၠးတိ။
* '''ဂကောံအလဵုအသဳ-ဟွံသေင်ဂမၠိုင် (NGOs)''': မပ္တံကဵု Oxfam, Save the Children, BRAC တအ် ဒှ်ဂကောံ မကၠောန်ကမၠောန် လတူတိ သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ်။

== ၉။ တင်ဆောမ်ဒဵု ကေုာံ ပြသၞာ ပ္ဍဲပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ဝွံ ဒးဒုင်ဆောမ်ဒဵု ကုပြသၞာ နာနာသာ် ဇၟာပ်တ္ၚဲရ။ ပြသၞာ အဓိကဂမၠိုင်ဂှ် ပါလုပ်ကဵု-
# '''ပရေင်လဒိုက်ဂတ် (Poverty):''' ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ဒးမံင်ဒၟံင် သၟဝ် ကဆံင် လဒိုက်ဂတ် ဗွဲမဇၞော်ဏီရ။&lt;ref name=&quot;Sachs2005&quot;&gt;{{cite book|last=Sachs|first=Jeffrey D.|title=The End of Poverty: Economic Possibilities for Our Time|publisher=Penguin Books|year=2005}}&lt;/ref&gt;
# '''ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် (Inequality):''' ဓနဟိုတ် အလုံဂၠးတိဝွံ စိုပ်အာ ပ္ဍဲတဲ မၞိဟ်လၟိဟ်အောန်တုဲ၊ မၞိဟ်လၟိဟ်ဂၠိုင် ဒးဒိုက်ဂတ်ဒၟံင်ရ။
# '''ပရေင်အဂတိ (Corruption):''' ဍုင်မဍိုန်လျ ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင် ပြသၞာ အဂတိ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဟွံခိုဟ်တုဲ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဟွံစိုပ်တရဴရ။
# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ဘဲအန္တရာဲ သဘာဝဝွံ ပလီုပလာ် ထောံ သၞောတ်သြိုင်ခၞံ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်မဍိုန်လျတအ် ဗွဲမဇၞော်ရ။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မ္ဂးဂှ် ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် မဟွံမဲကဵု လက္ကရဴအိုတ်တုဲ၊ ဍေံဒးပြံင်လှာဲ ဗက်အာ အတိုင် အကာဲအရာ ခေတ် ကေုာံ ပြသၞာ တၟိတၟိဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်ဏအ်မ္ဂး၊ နဲကဲပညာ ဓိဂျဳတေဝ် (Digital technology) ကေုာံ အစောံစရာဲ ကောန်မၞိဟ် (AI) တအ် ကြက်ဒှ်ကၠုင် အဓိက လဆေဝ် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ရ။ 

အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ်ဂှ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အနာဂတ် သ္ဒးဒှ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မပါလုပ် သီုဖအိုတ် (Inclusive development) ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မညဳသၟဟ် ကုသဘာဝ (Sustainable development) တုဲ ညံင်ဟွံဂွံ ထောံလသာလဝ် ညးလဵုမွဲ (Leave no one behind) ဂှ် ဒှ်တိုင်ပ္ကဴ အဓိကရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Sen1999&quot;&gt;{{cite book|last=Sen|first=Amartya|title=Development as Freedom|publisher=Oxford University Press|year=1999|isbn=978-0198297581}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Todaro2020&quot;&gt;{{cite book|last=Todaro|first=Michael P.|last2=Smith|first2=Stephen C.|title=Economic Development|publisher=Pearson|year=2020|edition=13th}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Rostow1960&quot;&gt;{{cite book|last=Rostow|first=W. W.|title=The Stages of Economic Growth: A Non-Communist Manifesto|publisher=Cambridge University Press|year=1960}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;UNDP2022&quot;&gt;{{cite report|title=Human Development Report 2021/2022|publisher=United Nations Development Programme (UNDP)|year=2022}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Sachs2005&quot;&gt;{{cite book|last=Sachs|first=Jeffrey D.|title=The End of Poverty: Economic Possibilities for Our Time|publisher=Penguin Books|year=2005}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://www.worldbank.org/en/understanding-poverty World Bank: Understanding Poverty and Development]
* [https://hdr.undp.org/ United Nations Human Development Reports]

[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ပရေင်ဇၞော်မောဝ်]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:ပရေင်မံင်စံင်မၞိဟ်]]

{{ပရေင်ဇၞော်မောဝ်}}</text>
      <sha1>l9syw2vzqf68a3uctnm9d5eo647dasc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:ပရေင်ဇၞော်မောဝ်</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12074</id>
    <revision>
      <id>57740</id>
      <timestamp>2026-10-09T07:17:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Navbox | name      = ပရေင်ဇၞော်မောဝ် | title     = [[ပရေင်ဇၞော်မောဝ်]] | state     = {{{state|autocollapse}}} | bodyclass = hlist  | group1 = လညာတ် ကေုာံ သီအိုရဳ | list1  =  * [[ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] * ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မၞ...&quot;</comment>
      <origin>57740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3473" sha1="bpa3euznk4wyybw9q6drk00bb0fzhks" xml:space="preserve">{{Navbox
| name      = ပရေင်ဇၞော်မောဝ်
| title     = [[ပရေင်ဇၞော်မောဝ်]]
| state     = {{{state|autocollapse}}}
| bodyclass = hlist

| group1 = လညာတ် ကေုာံ သီအိုရဳ
| list1  = 
* [[ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
* [[ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ်]]
* [[ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ]]
* [[ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အလုံဂၠးတိ]]
* [[သီအိုရဳ ပရေင်ခေတ်တၟိ]]
* [[သီအိုရဳ မဒးဗ္ဒဗဒါဲ]]
* [[သီအိုရဳ သၞောတ်ဂၠးတိ]]
* [[ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မပါလုပ်သီုဖအိုတ်]] (Inclusive development)

| group2 = စၞောန်ထ္ၜး ကေုာံ တော်လၟိဟ်
| list2  = 
* [[စၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ်]] (HDI)
* [[လၟိဟ်ပ္တိတ်အပ္ဍဲဍုင်]] (GDP)
* [[လၟိဟ်သြန်လုပ်ကောန်ဂကူ]] (GNI)
* [[စၞောန်ထ္ၜး ဂျဳနဳ]] (Gini coefficient)
* [[လဒိုက်ဂတ်]]
* [[ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ်]]

| group3 = ဂကောံ ကေုာံ အေဂျေန်သဳ
| list3  = 
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (UN)
* [[အစဳအဇန် ဇၞော်မောဝ် ကုလသမဂ္ဂ]] (UNDP)
* [[ဘဏ်ဂၠးတိ]] (World Bank)
* [[ဂကောံ ရန်ပုံငွေ ဂၠးတိ]] (IMF)
* [[ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ]] (WHO)
* [[ဂကောံ ဍုင်မဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ပံင်တဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (OECD)

| group4 = တိုင်ပ္ကဴ ကေုာံ အစဳအဇန်
| list4  = 
* [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် လ္ၚီသၞာံ]] (MDGs)
* [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (SDGs)
* [[အစဳအဇန် မာရှေဝ်]] (Marshall Plan)
* [[လညာတ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ်]]

| group5 = အရာမဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list5  =
* [[ဍုင်မဇၞော်မောဝ်တုဲ]] (Developed country)
* [[ဍုင်မဇၞော်မောဝ်ဒၟံင်]] (Developing country)
* [[ဍုင်မဍိုန်လျအိုတ်]] (Least developed country)
* [[ပရေင်အုပ်ဓုပ်ခိုဟ်]] (Good governance)
* [[ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် လွတ်လပ်]] (Free trade)
* [[ပရေင်ပညာ]]
* [[ပရေင်ထတ်ယုက်]]

| below = 
* '''[[:Category:ပရေင်ဇၞော်မောဝ်|ကဏ္ဍ]]'''
* '''[[ပါတ္တူ:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်|ပါတ္တူ]]'''
}}&lt;noinclude&gt;
{{collapsible option}}
[[Category:ထာမ်ပလိက် နာဝဳဂေယှေန်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ်| ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bpa3euznk4wyybw9q6drk00bb0fzhks</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပါတ္တူ:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12075</id>
    <revision>
      <id>57741</id>
      <timestamp>2026-10-09T07:19:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;__NOTOC__ {| style=&quot;width:100%; background:#f9f9f9; border:1px solid #aaa; margin-bottom:10px;&quot; |- | style=&quot;padding:20px; text-align:center; background:#e8f4f8;&quot; | = '''ပါတ္တူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်''' = |}  {| style=&quot;width:100%; background:transparent; border-spacing: 10px;&quot; |- valign=&quot;top&quot; | style=&quot;width:60%; border:1px solid #aaa; background:#fff; padding:15px;&quot; | == နိဒါန...&quot;</comment>
      <origin>57741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8682" sha1="apzqnmohqi3rla4c8y8ttakmclznd22" xml:space="preserve">__NOTOC__
{| style=&quot;width:100%; background:#f9f9f9; border:1px solid #aaa; margin-bottom:10px;&quot;
|-
| style=&quot;padding:20px; text-align:center; background:#e8f4f8;&quot; |
= '''ပါတ္တူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်''' =
|}

{| style=&quot;width:100%; background:transparent; border-spacing: 10px;&quot;
|- valign=&quot;top&quot;
| style=&quot;width:60%; border:1px solid #aaa; background:#fff; padding:15px;&quot; |
== နိဒါန် (Introduction) ==
[[File:Supply-and-demand.svg|thumb|150px|left|ပရေင်ကဵု ကေုာံ ပရေင်အာတ် (Supply and demand)]]
'''ပရေင်ပိုန်ဒြပ်''' ({{lang-en|Economics}}) ဝွံ ဒှ်ပညာ သိပ္ပံမံင်စံင်မၞိဟ် မလ္ၚတ်ပရူ ပရေင်ပ္တိတ် (production)၊ ပရေင်တြး (distribution) ကေုာံ ပရေင်စကာ (consumption) ကပေါတ် ကေုာံ ဝန်ဆောင်မှုဂမၠိုင်ရ။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂှ် စွံအာရီု လတူ ဗီုလဵု ကောန်မၞိဟ်၊ ဂကောံ၊ အလဵုအသဳ၊ ကေုာံ ဍုင်တအ် ရုဲစှ် သွက်ဂွံ စကာ သယံဇာတ မၞုံအောန်တအ် သွက်ဂွံ ဍိုက်ပေင်ကဵု ပရေင်အာတ်မိက် ကေုာံ ပၟိက်စိုတ် ညးတအ်ရ။ 

ပညာဏအ်ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု လညာတ်ဇၞော်ၜါသာ် မတွဟ်ဂး '''မာ်ခရဝ်-ပရေင်ပိုန်ဒြပ်''' (Macroeconomics) မလ္ၚတ်ပရူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလုံမွဲဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး အလုံဂၠးတိ မပ္တံကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ်၊ ဖံက်သြန်၊ ကေုာံ ပရေင်ဟွံမဲကမၠောန်ရ။ မွဲပၠန်ဂှ် ဒှ် '''မိုက်ခရဝ်-ပရေင်ပိုန်ဒြပ်''' (Microeconomics) မလ္ၚတ်ပရူ လညာတ် ကေုာံ ပရေင်စကာ သြန် နူကဵု ပူဂိုလ် ကေုာံ ကမ္ပဏဳ ဍောတ်တ်တအ်ရ။

'''[[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်|ဆက်ဗှ် ဗွဲတြး...]]'''

&lt;br/&gt;
== ပရေင်ပ္ဍဲစိုတ် (Featured Article) ==
'''[[ပရေင်ဇၞော်မောဝ်]]''' (Development) ဝွံ ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် မကတဵုဗဒှ်ကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ မခိုဟ်တိုန် သွက်ဘဝ ကောန်မၞိဟ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်မံင်စံင်၊ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်မွဲမွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေသမွဲမွဲရ။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ဝွံ ဟွံသေင်ဆ ပရေင်သၠုင်တိုန် လၟိဟ်သြန်လုပ် (GDP) မွဲဓဝ်တုဲ၊ ဍေံပံင်သီလဝ် ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ်၊ ပရေင်တုပ်သၟဟ်၊ ပရေင်ပညာ၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ကေုာံ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ်ဂမၠိုင်ရ။ 

အစာပါရဂူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်တအ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နာနာသာ်ရ။ သာမညမ္ဂး ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ဂှ် ဒှ်အရာ မသၠုင်ပတိုန် ကဆံင်ဘဝ ညးဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ၊ ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ လၟေင်အနာဂတ် (Sustainable Development) ရ။ ဍုင်မဍိုန်လျတအ် သ္ဒးပြံင်လှာဲ နူကဵု ပရေင်မံင်စံင် တြေံ ဇရေင် ပရေင်မံင်စံင် ခေတ်တၟိ အတိုင် ဂၠံင်တရဴ သွက်ဂွံ ဂွံဗၠးၜး နူကဵု လဒိုက်ဂတ်ရ။

'''[[ပရေင်ဇၞော်မောဝ်|ဆက်ဗှ် ဗွဲတြး...]]'''

| style=&quot;width:40%; border:1px solid #aaa; background:#f9f9f9; padding:15px;&quot; |
== ကဏ္ဍဂမၠိုင် (Categories) ==
&lt;categorytree&gt;ပရေင်ပိုန်ဒြပ်&lt;/categorytree&gt;

== က္ဍိုပ်လိက် အဓိကဂမၠိုင် (Key Topics) ==
* '''သီအိုရဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်:''' [[မိုက်ခရဝ်-ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]], [[မာ်ခရဝ်-ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]], [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ]], [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ကွာန်]]
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဘဏ္ဍာ:''' [[ဘဏ်]], [[သြန်]], [[ပရေင်စုတ်သြန်]], [[ဖံက်သြန်]] (Inflation), [[အာမခံန်]] (Insurance)
* '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ်:''' [[ပရေင်ဇၞော်မောဝ်]], [[ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ]], [[လဒိုက်ဂတ်]], [[ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ်]]
* '''ဂကောံ ကေုာံ သၞောတ်ဝ်:''' [[ဘဏ်ဂၠးတိ]], [[ဂကောံ ရန်ပုံငွေ ဂၠးတိ]], [[ကုလသမဂ္ဂ]], [[ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် လွတ်လပ်]]
* '''စၞောန်ထ္ၜးဂမၠိုင်:''' [[လၟိဟ်ပ္တိတ်အပ္ဍဲဍုင်]] (GDP), [[စၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ်]] (HDI), [[စၞောန်ထ္ၜး ဂျဳနဳ]] (Gini)

== ရုပ်ပ္ဍဲစိုတ် (Featured Picture) ==
&lt;center&gt;
[[File:2021 Human Development Index.svg|250px]]&lt;br/&gt;
စၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ် (Human Development Index - HDI) အလုံဂၠးတိ သၞာံ ၂၀၂၁။ အသာ်သၚေက်ဂှ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဍုင်မၞုံကဵု ကဆံင်ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၠုင်အိုတ်ရ။
&lt;/center&gt;

== ပါတ္တူ မဆက်စပ် (Related Portals) ==
* [[ပါတ္တူ:ပရေင်မံင်စံင်မၞိဟ်|ပရေင်မံင်စံင်မၞိဟ် (Sociology)]]
* [[ပါတ္တူ:ပရေင်ဍုင်ကွာန်|ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Politics)]]
* [[ပါတ္တူ:ဝင်|ဝင် (History)]]
* [[ပါတ္တူ:ပညာ|ပညာ (Education)]]
|}

{| style=&quot;width:100%; background:#e8f4f8; border:1px solid #aaa; margin-top:10px;&quot;
|-
| style=&quot;padding:15px; text-align:center;&quot; |
== အရာ မမာန်ကၠောန် (Things you can do) ==
* '''ချူတၟိ:''' က္ဍိုပ်လိက် မဆေင်ကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဟွံမဲဏီ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်တအ်ဂှ် စချူတၟိမာန်ရ (ဥပမာ- [[သြန်]], [[ဘဏ်ဂၠးတိ]])။
* '''ပလေဝ်ဒါန်:''' က္ဍိုပ်လိက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မၞုံဒၟံင်တအ်ဂှ် ဗပေင်စုတ် တင်နင်၊ ကၠာဲစၠောအ် နူအင်္ဂလိက် ကေုာံ ပလေဝ်ဒါန်မာန်ရ။
* '''စုတ်ရုပ်:''' ပၠုပ်စုတ် ရုပ် နူကဵု Wikimedia Commons ပ္ဍဲက္ဍိုပ်လိက်ဂမၠိုင် ညံင်ဂွံ ကၠးဖ္ဍးမာန်ရ။
|}

[[Category:ပါတ္တူဂမၠိုင်]]
[[Category:ပါတ္တူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်| ]]
[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]</text>
      <sha1>apzqnmohqi3rla4c8y8ttakmclznd22</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝၚ်လှုဲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12076</id>
    <revision>
      <id>57742</id>
      <timestamp>2026-10-09T07:22:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Lydian lion coin.jpg|thumb|300px|မသြန် ဍုင်လဳဒဳယာ (Lydia) မကၠောန်လဝ် နကဵု ဓါတ်ထဝ် ကေုာံ သြန် (Electrum) မဒှ် မသြန် ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ (ၜိုတ် ဘဳသဳ ၆၀၀)]]  '''ဝၚ်လှုဲ''' (အင်္ဂလိက်: ''History of money'') ဝွံ ဒ...&quot;</comment>
      <origin>57742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15977" sha1="74eydcy6izepwswfitftc4qzqwr4kpd" xml:space="preserve">[[File:Lydian lion coin.jpg|thumb|300px|မသြန် ဍုင်လဳဒဳယာ (Lydia) မကၠောန်လဝ် နကဵု ဓါတ်ထဝ် ကေုာံ သြန် (Electrum) မဒှ် မသြန် ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ (ၜိုတ် ဘဳသဳ ၆၀၀)]]

'''ဝၚ်လှုဲ''' (အင်္ဂလိက်: ''History of money'') ဝွံ ဒှ်ပရေင်လ္ၚတ် မဆေင်စပ် ကုဗီုပြင် ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကောန်မၞိဟ် နူကဵု ခေတ်တမၠာ စဵုကဵုစိုပ် ခေတ်လၟုဟ်ရ။ လှုဲ (Money) ဝွံ ဒှ်ကိရိယာ အဓိက သွက်ဂွံ သၠာဲပြာ် (Medium of exchange)၊ တော်လၟိဟ် ၚုဟ်မး (Unit of account)၊ ကေုာံ ဂိုင်ဒေပ် ၚုဟ်မး (Store of value) ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Davies&quot;&gt;{{cite book|last=Davies|first=G.|title=A History of Money: From Ancient Times to the Present Day|publisher=University of Wales Press|year=2002|isbn=978-0708317174}}&lt;/ref&gt;

ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် လှုဲဏီဂှ် ကောန်မၞိဟ်တအ် သကာလဝ် သၞောတ် သၠာဲပြာ် ကပေါတ် (Barter system) ရ။ နူဂှ် ပြံင်လှာဲအာ စကာ လှုဲကပေါတ် မပ္တံကဵု ခြုံခရုဲ၊ ဇွောအ်မ ကေုာံ တိရစ္ဆာန်တအ်ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲအခိင် ဘဳသဳ ၆၀၀ ဂှ် မသြန် (Coinage) စကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲဍုင်လဳဒဳယာ၊ တုဲ လှုဲစက္ခော (Paper money) ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲဍုင်ကြုက် ပ္ဍဲခေတ် မင်းဆက် တင် (Tang Dynasty) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ သၞောတ်လှုဲဂှ် ပြံင်လှာဲစိုပ်အာ လှုဲဖဳယတ် (Fiat money) ကေုာံ လှုဲဒဳဂျဳတေဝ် (Digital currency) ရ။

== ၁။ နိဒါန် ==
လှုဲဝွံ ဒှ်အရာ မၞုံကဵု အဓိပ္ပါယ် ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။ သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် ကပေါတ် ကေုာံ ကမၠောန်တအ်ဂှ် လှုဲဝွံ ဒှ်ပေင်ၜတ် မွဲရ။ ဝၚ်လှုဲဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဝၚ် ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ်၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ ကေုာံ သၞောတ် ဗၞိက် အလုံဂၠးတိရ။ ကောန်မၞိဟ်တအ် ဂၠာဲသွာ် ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ နဲကဲ သၠာဲပြာ် မလောဲသွာ ကေုာံ စှ်ေကဵု သၞောတ်ဝ် အိုတ်ရ။

== ၂။ သၞောတ် လာဲပြာ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တမ်မူလ ==
ပ္ဍဲခေတ် မကၠာဲဂၠာဲစ ကေုာံ ခေတ် တဵုလွဳ တမ်မူလဂှ် ကောန်မၞိဟ်တအ် စကာ သၞောတ် [[သၞောတ် လာဲပြာ်|လာဲပြာ်]] (Barter) ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်သၞောတ် မကေတ် ကပေါတ် ဇကု မၞုံဂှ် အာသၠာဲ ကုကပေါတ် ညးတၞဟ် မၞုံရ။ ဥပမာ - ကောန်ၚာ် မၞုံကဵု က သၠာဲကဵု ညးမၞုံကဵု သ္ၚု ရ။ ဆဂး သၞောတ်ဏအ်ဝွံ မၞုံကဵု အခက်အခုဲရ။ ဟိုတ်နူကဵု တင်နွံပၟိက် ၜါလပါ် ဒးတုပ် (Coincidence of wants) ဟေင် သၠာဲပြာ် ဂွံမာန်ရ။&lt;ref name=&quot;Graeber&quot;&gt;{{cite book|last=Graeber|first=D.|title=Debt: The First 5000 Years|publisher=Melville House|year=2011|isbn=978-1933633862}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ လှုဲ ကပေါတ် (Commodity Money) ==
သွက်ဂွံ သှ်ပလး ပြသၞာ သၞောတ်လာဲပြာ်ဂှ် မၞိဟ်တအ် စကာကၠုင် [[လှုဲ ကပေါတ်]] (Commodity money) ရ။ ကပေါတ် မၞိဟ်တအ် မဒုင်တဲမာန် ကေုာံ မၞုံကဵု ၚုဟ်မးဂှ် စကာ နဒဒှ် လှုဲရ။ ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာဖရိက ကေုာံ အာရှ လ္ၚဵုတအ်ဂှ် စကာ ခြုံခရုဲ (Cowrie shells) ရ။ ပ္ဍဲဒေသ တၞဟ်တအ်ဂှ် စကာ ၜဵု၊ သ္ၚု၊ တိရစ္ဆာန် (ဂၠဴ၊ ပြေင်) ကေုာံ မဗ္တဳတအ်ရ။ ဆဂး လှုဲကပေါတ်တအ်ဝွံ အခက်အခုဲ သွက်ဂွံ ယိုက်ဂၠေင် ကေုာံ ၚုဟ်မး ဟွံတန်ကြန်ရ။

== ၄။ ပရေင်ခၞံဗဒှ် မသြန် (Invention of Coinage) ==
[[File:Achaemenid_Daric.jpg|thumb|250px|မသြန် ဒါရစ် (Daric) မစကာ ပ္ဍဲအေန်ပါယာ ပါသျှာ]]
မသြန် (Coin) ကၠာအိုတ်ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဍုင် [[လဳဒဳယာ]] (Lydia) ပ္ဍဲအခိင် ၜိုတ် ဘဳသဳ ၆၀၀ ရ။ မသြန်ဏအ်ဝွံ ကၠောန်လဝ် နကဵု ထဝ် ကေုာံ သြန် နှဴလဝ် မကော်စ (Electrum) ရ။ နူဂှ် မွဲကဆံင် ဍုင်ဂရိတ်၊ ဍုင်ပါသျှာ၊ အိန္ဒိယ ကေုာံ ဍုင်ကြုက် တအ်လေဝ် ကၠောန်ပ္တိတ် မသြန် ဇကုကဵု ဇကုအိုတ်ရ။ မသြန်ဝွံ မၞုံကဵု ၚုဟ်မး မတန်ကြန်၊ ယိုက်ဂၠေင် လောဲသွာ တုဲပၠန် အလဵုအသဳတအ် ခ္ဍဳပ္တိတ်လဝ် ဟိုတ်ဒှ်တုဲ မၞိဟ်တအ် ပတှ်ေစ ဂၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Weatherford&quot;&gt;{{cite book|last=Weatherford|first=J.|title=The History of Money|publisher=Crown Business|year=1997|isbn=978-0609801727}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ လှုဲ စက္ခော ပ္ဍဲ တိုက်အာရှ (Paper Money in Asia) ==
လှုဲ စက္ခော (Paper money) ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ [[ဍုင်ကြုက်]] ပ္ဍဲအခိင် မင်းဆက် တင် (Tang Dynasty, 7th century) ရ။ ညးဗၞိက်တအ် ဟိုတ်နူ ယိုက်ဂၠေင် မသြန် မဇြိုင်တအ် ဟွံမာန်တုဲ စကာ လိက်ဒုင်လျိုင် သြန် (Promissory notes) ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲခေတ် မင်းဆက် သံင် (Song Dynasty) ဂှ် အလဵုအသဳ ကြုက် ပ္တိတ် လှုဲစက္ခော အလဵုအသဳ မကော်စ Jiaozi (ဂျဴဇြဳ) မဒှ် လှုဲစက္ခော ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

== ၆။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ်ဘဏ် ပ္ဍဲ ဥရောပ (Banking in Europe) ==
ပ္ဍဲကဵု ဥရောပ မ္ဂး သၞောတ် ဘဏ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲခေတ်လဒေါဝ် (Middle Ages) ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဍုင် ဣတလဳ ရ။ ညးမကၠောန် ထဝ်တအ် (Goldsmiths) ဒုင်ဒေပ်လဝ် ထဝ် ညးဍုင်ကွာန်တအ်တုဲ ပ္တိတ်ကဵု လိက်ဒုင်လျိုင်ရ။ လိက်ဒုင်လျိုင်တအ်ဂှ် ဗွဲကြဴ ဒှ်ကၠုင် လှုဲစက္ခော ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၉၄ ဂှ် ဒက်ပတန် [[ဘဏ် အင်္ဂလာန်]] (Bank of England) တုဲ သၞောတ် လှုဲစက္ခော အလဵုအသဳ (Banknotes) ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် အလုံမွဲ ဥရောပ ရ။&lt;ref name=&quot;Ferguson&quot;&gt;{{cite book|last=Ferguson|first=N.|title=The Ascent of Money: A Financial History of the World|publisher=Penguin Press|year=2008|isbn=978-1594201929}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ သၞောတ် ထဝ် ကေုာံ လှုဲစက္ခော (Gold Standard and Fiat Money) ==
ပ္ဍဲ ၜိုတ် သၞာံ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် စကာ [[သၞောတ် ထဝ်]] (Gold Standard) ရ။ အဓိပ္ပါယ်ဂှ် လှုဲစက္ခော မပ္တိတ်လဝ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တၞးဂှ် မၞုံကဵု ထဝ် မဒုင်လဝ် လျိုင် နူကဵု ဘဏ် အလဵုအသဳရ။ ဆဂး ကြဴနူ ပေါဲပၞာန် ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၁ ဂှ် သမ္မတ အမေရိကာန် နိက်ဆောန် (Nixon) ပလီုထောံ သၞောတ်ထဝ် တုဲ၊ လှုဲဂၠးတိ ပြံင်လှာဲစိုပ်အာ သၞောတ် [[လှုဲ ဖဳယတ်]] (Fiat money) ရ။ လှုဲဖဳယတ် မ္ဂးဂှ် ဒှ်လှုဲ ဟွံမဲကဵု ထဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် မဒုင်လျိုင်၊ ဆဂး ဍေံတန်တဴဒၟံင် လတူ ပရေင်ပတှ်ေ (Trust) လတူ အလဵုအသဳ ဟေင်ရ။

== ၈။ ခေတ် လှုဲအီလက်ထရဝ်နစ် ကေုာံ လှုဲဒဳဂျဳတေဝ် (Electronic and Digital Money) ==
ပ္ဍဲကၞောတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဟိုတ်နူ ကွတ်ပညာ ကောန်ပျူတာ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ ကတ်ခရေဒေတ် (Credit cards) ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သြန် နကဵု အီလက်ထရဝ်နစ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၉ ဂှ် [[ဘိက်ကွိုင်]] (Bitcoin) မဒှ် [[လှုဲ ဒဳဂျဳတေဝ်]] ဟွံသေင်မ္ဂး ကရိပ်တို (Cryptocurrency) ကၠာအိုတ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ လှုဲဏအ်ဝွံ ဟွံဒးဒုင် ထိင်ဒဝ် ကုအလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘဏ် လဵုမွဲတုဲ စကာလဝ် ကွတ်ပညာ ဘလံက်ချေန် (Blockchain) ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗီုပြင် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် လှုဲ (Timeline of Money)
|-
! အခိင် !! ဗီုပြင် လှုဲ !! ဒေသ / ဍုင် မစကတဵုဒှ်
|-
| ဘဳသဳ ၉၀၀၀ || လာဲပြာ် ကပေါတ် (Barter) || အလုံဂၠးတိ
|-
| ဘဳသဳ ၃၀၀၀ || လှုဲ ကပေါတ် (ခြုံခရုဲ၊ ၜဵု) || အာဖရိက, အာရှ
|-
| ဘဳသဳ ၆၀၀ || မသြန် (Coins) || လဳဒဳယာ (တူရကဳ လၟုဟ်)
|-
| အေဒဳ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ || လှုဲ စက္ခော (Paper Money) || ဍုင်ကြုက် (Song Dynasty)
|-
| အေဒဳ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ || သၞောတ် ဘဏ် (Banknotes) || ဥရောပ
|-
| အေဒဳ ၁၉၇၁ || လှုဲ ဖဳယတ် (Fiat Money) || အမေရိကာန် (ဂၠးတိ)
|-
| အေဒဳ ၂၀၀၉ || လှုဲ ဒဳဂျဳတေဝ် (Cryptocurrency) || အေန်တာနက် (Bitcoin)
|}

== ၉။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Sociocultural Impacts) ==
လှုဲဝွံ ပၠောပ်လဝ် စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ပရေင်မံင်စံင် ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်ဂှ် ကတဵုဗဒှ်ကဵု သၞောတ် ဗၞိက် အလုံဂၠးတိ (Globalization) ရ။ ဆဂး၊ လှုဲဝွံ ဒှ်ဟိုတ် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် (Inequality) ပ္ဍဲအကြာ မၞိဟ်မၞုံကဵု ဒြပ် ကေုာံ မၞိဟ်ဒိုက်ဂတ်တအ်ရ။ တုဲပၠန် ဝၚ်လှုဲဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဝၚ် ပေါဲပၞာန်၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ ကေုာံ အဝဵုအာဏာ အလုံမွဲ ဂၠးတိရ။&lt;ref name=&quot;Menger&quot;&gt;{{cite journal|last=Menger|first=C.|title=On the Origin of Money|journal=The Economic Journal|volume=2|issue=6|pages=239–255|year=1892|url=https://www.jstor.org/stable/2956146}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Outlook) ==
ဝၚ်လှုဲဝွံ ဒှ်ဝၚ် ပရေင်ကွတ်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ပတှ်ေ (Trust) အကြာ ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ နူကဵု ကပေါတ် သဘာဝ၊ စိုပ်အာ ထဝ်သြန်၊ နူဂှ် စိုပ် လိက်စက္ခော၊ လၟုဟ်မ္ဂး လှုဲဝွံ ဒှ်အာ ဆဂး လၟိဟ်ဒေတာ ပ္ဍဲကောန်ပျူတာ (Data in computer) ရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး လှုဲဒဳဂျဳတေဝ် အလဵုအသဳ (CBDCs) ကေုာံ ကွတ်ပညာ ပရေင်ဘဏ္ဍာ (FinTech) တအ် ကြက်ဆက် ဇၞော်မောဝ်အာတုဲ ဗီုပြင် မၞိဟ်တအ် စကာလှုဲဂှ် ကြက်ဆက် ပြံင်လှာဲအာ ၜိုတ်လဵု ဇၞော်မောဝ်ဏီဂှ် ဒှ်အရာ မဒးမင်ရံင် အိုတ်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics)
* [[ဘဏ်]] (Bank)

[[Category:ဝၚ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:လှုဲ]]

{{လှုဲ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်}}</text>
      <sha1>74eydcy6izepwswfitftc4qzqwr4kpd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:လှုဲ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12077</id>
    <revision>
      <id>57743</id>
      <timestamp>2026-10-09T07:25:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Lydian lion coin.jpg|thumb|300px|မသြန် ဍုင်လဳဒဳယာ (Lydia) မကၠောန်လဝ် နကဵု ဓါတ်ထဝ် ကေုာံ သြန် (Electrum) မဒှ် မသြန် ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ (ၜိုတ် ဘဳသဳ ၆၀၀)]]  '''ဝၚ်လှုဲ''' (အင်္ဂလိက်: ''History of money'') ဝွံ ဒ...&quot;</comment>
      <origin>57743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15977" sha1="74eydcy6izepwswfitftc4qzqwr4kpd" xml:space="preserve">[[File:Lydian lion coin.jpg|thumb|300px|မသြန် ဍုင်လဳဒဳယာ (Lydia) မကၠောန်လဝ် နကဵု ဓါတ်ထဝ် ကေုာံ သြန် (Electrum) မဒှ် မသြန် ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ (ၜိုတ် ဘဳသဳ ၆၀၀)]]

'''ဝၚ်လှုဲ''' (အင်္ဂလိက်: ''History of money'') ဝွံ ဒှ်ပရေင်လ္ၚတ် မဆေင်စပ် ကုဗီုပြင် ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကောန်မၞိဟ် နူကဵု ခေတ်တမၠာ စဵုကဵုစိုပ် ခေတ်လၟုဟ်ရ။ လှုဲ (Money) ဝွံ ဒှ်ကိရိယာ အဓိက သွက်ဂွံ သၠာဲပြာ် (Medium of exchange)၊ တော်လၟိဟ် ၚုဟ်မး (Unit of account)၊ ကေုာံ ဂိုင်ဒေပ် ၚုဟ်မး (Store of value) ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Davies&quot;&gt;{{cite book|last=Davies|first=G.|title=A History of Money: From Ancient Times to the Present Day|publisher=University of Wales Press|year=2002|isbn=978-0708317174}}&lt;/ref&gt;

ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် လှုဲဏီဂှ် ကောန်မၞိဟ်တအ် သကာလဝ် သၞောတ် သၠာဲပြာ် ကပေါတ် (Barter system) ရ။ နူဂှ် ပြံင်လှာဲအာ စကာ လှုဲကပေါတ် မပ္တံကဵု ခြုံခရုဲ၊ ဇွောအ်မ ကေုာံ တိရစ္ဆာန်တအ်ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲအခိင် ဘဳသဳ ၆၀၀ ဂှ် မသြန် (Coinage) စကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲဍုင်လဳဒဳယာ၊ တုဲ လှုဲစက္ခော (Paper money) ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲဍုင်ကြုက် ပ္ဍဲခေတ် မင်းဆက် တင် (Tang Dynasty) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ သၞောတ်လှုဲဂှ် ပြံင်လှာဲစိုပ်အာ လှုဲဖဳယတ် (Fiat money) ကေုာံ လှုဲဒဳဂျဳတေဝ် (Digital currency) ရ။

== ၁။ နိဒါန် ==
လှုဲဝွံ ဒှ်အရာ မၞုံကဵု အဓိပ္ပါယ် ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။ သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် ကပေါတ် ကေုာံ ကမၠောန်တအ်ဂှ် လှုဲဝွံ ဒှ်ပေင်ၜတ် မွဲရ။ ဝၚ်လှုဲဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဝၚ် ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ်၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ ကေုာံ သၞောတ် ဗၞိက် အလုံဂၠးတိရ။ ကောန်မၞိဟ်တအ် ဂၠာဲသွာ် ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ နဲကဲ သၠာဲပြာ် မလောဲသွာ ကေုာံ စှ်ေကဵု သၞောတ်ဝ် အိုတ်ရ။

== ၂။ သၞောတ် လာဲပြာ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တမ်မူလ ==
ပ္ဍဲခေတ် မကၠာဲဂၠာဲစ ကေုာံ ခေတ် တဵုလွဳ တမ်မူလဂှ် ကောန်မၞိဟ်တအ် စကာ သၞောတ် [[သၞောတ် လာဲပြာ်|လာဲပြာ်]] (Barter) ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်သၞောတ် မကေတ် ကပေါတ် ဇကု မၞုံဂှ် အာသၠာဲ ကုကပေါတ် ညးတၞဟ် မၞုံရ။ ဥပမာ - ကောန်ၚာ် မၞုံကဵု က သၠာဲကဵု ညးမၞုံကဵု သ္ၚု ရ။ ဆဂး သၞောတ်ဏအ်ဝွံ မၞုံကဵု အခက်အခုဲရ။ ဟိုတ်နူကဵု တင်နွံပၟိက် ၜါလပါ် ဒးတုပ် (Coincidence of wants) ဟေင် သၠာဲပြာ် ဂွံမာန်ရ။&lt;ref name=&quot;Graeber&quot;&gt;{{cite book|last=Graeber|first=D.|title=Debt: The First 5000 Years|publisher=Melville House|year=2011|isbn=978-1933633862}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ လှုဲ ကပေါတ် (Commodity Money) ==
သွက်ဂွံ သှ်ပလး ပြသၞာ သၞောတ်လာဲပြာ်ဂှ် မၞိဟ်တအ် စကာကၠုင် [[လှုဲ ကပေါတ်]] (Commodity money) ရ။ ကပေါတ် မၞိဟ်တအ် မဒုင်တဲမာန် ကေုာံ မၞုံကဵု ၚုဟ်မးဂှ် စကာ နဒဒှ် လှုဲရ။ ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာဖရိက ကေုာံ အာရှ လ္ၚဵုတအ်ဂှ် စကာ ခြုံခရုဲ (Cowrie shells) ရ။ ပ္ဍဲဒေသ တၞဟ်တအ်ဂှ် စကာ ၜဵု၊ သ္ၚု၊ တိရစ္ဆာန် (ဂၠဴ၊ ပြေင်) ကေုာံ မဗ္တဳတအ်ရ။ ဆဂး လှုဲကပေါတ်တအ်ဝွံ အခက်အခုဲ သွက်ဂွံ ယိုက်ဂၠေင် ကေုာံ ၚုဟ်မး ဟွံတန်ကြန်ရ။

== ၄။ ပရေင်ခၞံဗဒှ် မသြန် (Invention of Coinage) ==
[[File:Achaemenid_Daric.jpg|thumb|250px|မသြန် ဒါရစ် (Daric) မစကာ ပ္ဍဲအေန်ပါယာ ပါသျှာ]]
မသြန် (Coin) ကၠာအိုတ်ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဍုင် [[လဳဒဳယာ]] (Lydia) ပ္ဍဲအခိင် ၜိုတ် ဘဳသဳ ၆၀၀ ရ။ မသြန်ဏအ်ဝွံ ကၠောန်လဝ် နကဵု ထဝ် ကေုာံ သြန် နှဴလဝ် မကော်စ (Electrum) ရ။ နူဂှ် မွဲကဆံင် ဍုင်ဂရိတ်၊ ဍုင်ပါသျှာ၊ အိန္ဒိယ ကေုာံ ဍုင်ကြုက် တအ်လေဝ် ကၠောန်ပ္တိတ် မသြန် ဇကုကဵု ဇကုအိုတ်ရ။ မသြန်ဝွံ မၞုံကဵု ၚုဟ်မး မတန်ကြန်၊ ယိုက်ဂၠေင် လောဲသွာ တုဲပၠန် အလဵုအသဳတအ် ခ္ဍဳပ္တိတ်လဝ် ဟိုတ်ဒှ်တုဲ မၞိဟ်တအ် ပတှ်ေစ ဂၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Weatherford&quot;&gt;{{cite book|last=Weatherford|first=J.|title=The History of Money|publisher=Crown Business|year=1997|isbn=978-0609801727}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ လှုဲ စက္ခော ပ္ဍဲ တိုက်အာရှ (Paper Money in Asia) ==
လှုဲ စက္ခော (Paper money) ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ [[ဍုင်ကြုက်]] ပ္ဍဲအခိင် မင်းဆက် တင် (Tang Dynasty, 7th century) ရ။ ညးဗၞိက်တအ် ဟိုတ်နူ ယိုက်ဂၠေင် မသြန် မဇြိုင်တအ် ဟွံမာန်တုဲ စကာ လိက်ဒုင်လျိုင် သြန် (Promissory notes) ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲခေတ် မင်းဆက် သံင် (Song Dynasty) ဂှ် အလဵုအသဳ ကြုက် ပ္တိတ် လှုဲစက္ခော အလဵုအသဳ မကော်စ Jiaozi (ဂျဴဇြဳ) မဒှ် လှုဲစက္ခော ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

== ၆။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ်ဘဏ် ပ္ဍဲ ဥရောပ (Banking in Europe) ==
ပ္ဍဲကဵု ဥရောပ မ္ဂး သၞောတ် ဘဏ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲခေတ်လဒေါဝ် (Middle Ages) ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဍုင် ဣတလဳ ရ။ ညးမကၠောန် ထဝ်တအ် (Goldsmiths) ဒုင်ဒေပ်လဝ် ထဝ် ညးဍုင်ကွာန်တအ်တုဲ ပ္တိတ်ကဵု လိက်ဒုင်လျိုင်ရ။ လိက်ဒုင်လျိုင်တအ်ဂှ် ဗွဲကြဴ ဒှ်ကၠုင် လှုဲစက္ခော ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၉၄ ဂှ် ဒက်ပတန် [[ဘဏ် အင်္ဂလာန်]] (Bank of England) တုဲ သၞောတ် လှုဲစက္ခော အလဵုအသဳ (Banknotes) ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် အလုံမွဲ ဥရောပ ရ။&lt;ref name=&quot;Ferguson&quot;&gt;{{cite book|last=Ferguson|first=N.|title=The Ascent of Money: A Financial History of the World|publisher=Penguin Press|year=2008|isbn=978-1594201929}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ သၞောတ် ထဝ် ကေုာံ လှုဲစက္ခော (Gold Standard and Fiat Money) ==
ပ္ဍဲ ၜိုတ် သၞာံ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် စကာ [[သၞောတ် ထဝ်]] (Gold Standard) ရ။ အဓိပ္ပါယ်ဂှ် လှုဲစက္ခော မပ္တိတ်လဝ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တၞးဂှ် မၞုံကဵု ထဝ် မဒုင်လဝ် လျိုင် နူကဵု ဘဏ် အလဵုအသဳရ။ ဆဂး ကြဴနူ ပေါဲပၞာန် ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၁ ဂှ် သမ္မတ အမေရိကာန် နိက်ဆောန် (Nixon) ပလီုထောံ သၞောတ်ထဝ် တုဲ၊ လှုဲဂၠးတိ ပြံင်လှာဲစိုပ်အာ သၞောတ် [[လှုဲ ဖဳယတ်]] (Fiat money) ရ။ လှုဲဖဳယတ် မ္ဂးဂှ် ဒှ်လှုဲ ဟွံမဲကဵု ထဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် မဒုင်လျိုင်၊ ဆဂး ဍေံတန်တဴဒၟံင် လတူ ပရေင်ပတှ်ေ (Trust) လတူ အလဵုအသဳ ဟေင်ရ။

== ၈။ ခေတ် လှုဲအီလက်ထရဝ်နစ် ကေုာံ လှုဲဒဳဂျဳတေဝ် (Electronic and Digital Money) ==
ပ္ဍဲကၞောတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဟိုတ်နူ ကွတ်ပညာ ကောန်ပျူတာ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ ကတ်ခရေဒေတ် (Credit cards) ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သြန် နကဵု အီလက်ထရဝ်နစ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၉ ဂှ် [[ဘိက်ကွိုင်]] (Bitcoin) မဒှ် [[လှုဲ ဒဳဂျဳတေဝ်]] ဟွံသေင်မ္ဂး ကရိပ်တို (Cryptocurrency) ကၠာအိုတ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ လှုဲဏအ်ဝွံ ဟွံဒးဒုင် ထိင်ဒဝ် ကုအလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘဏ် လဵုမွဲတုဲ စကာလဝ် ကွတ်ပညာ ဘလံက်ချေန် (Blockchain) ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗီုပြင် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် လှုဲ (Timeline of Money)
|-
! အခိင် !! ဗီုပြင် လှုဲ !! ဒေသ / ဍုင် မစကတဵုဒှ်
|-
| ဘဳသဳ ၉၀၀၀ || လာဲပြာ် ကပေါတ် (Barter) || အလုံဂၠးတိ
|-
| ဘဳသဳ ၃၀၀၀ || လှုဲ ကပေါတ် (ခြုံခရုဲ၊ ၜဵု) || အာဖရိက, အာရှ
|-
| ဘဳသဳ ၆၀၀ || မသြန် (Coins) || လဳဒဳယာ (တူရကဳ လၟုဟ်)
|-
| အေဒဳ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ || လှုဲ စက္ခော (Paper Money) || ဍုင်ကြုက် (Song Dynasty)
|-
| အေဒဳ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ || သၞောတ် ဘဏ် (Banknotes) || ဥရောပ
|-
| အေဒဳ ၁၉၇၁ || လှုဲ ဖဳယတ် (Fiat Money) || အမေရိကာန် (ဂၠးတိ)
|-
| အေဒဳ ၂၀၀၉ || လှုဲ ဒဳဂျဳတေဝ် (Cryptocurrency) || အေန်တာနက် (Bitcoin)
|}

== ၉။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Sociocultural Impacts) ==
လှုဲဝွံ ပၠောပ်လဝ် စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ပရေင်မံင်စံင် ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်ဂှ် ကတဵုဗဒှ်ကဵု သၞောတ် ဗၞိက် အလုံဂၠးတိ (Globalization) ရ။ ဆဂး၊ လှုဲဝွံ ဒှ်ဟိုတ် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် (Inequality) ပ္ဍဲအကြာ မၞိဟ်မၞုံကဵု ဒြပ် ကေုာံ မၞိဟ်ဒိုက်ဂတ်တအ်ရ။ တုဲပၠန် ဝၚ်လှုဲဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဝၚ် ပေါဲပၞာန်၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ ကေုာံ အဝဵုအာဏာ အလုံမွဲ ဂၠးတိရ။&lt;ref name=&quot;Menger&quot;&gt;{{cite journal|last=Menger|first=C.|title=On the Origin of Money|journal=The Economic Journal|volume=2|issue=6|pages=239–255|year=1892|url=https://www.jstor.org/stable/2956146}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Outlook) ==
ဝၚ်လှုဲဝွံ ဒှ်ဝၚ် ပရေင်ကွတ်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ပတှ်ေ (Trust) အကြာ ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ နူကဵု ကပေါတ် သဘာဝ၊ စိုပ်အာ ထဝ်သြန်၊ နူဂှ် စိုပ် လိက်စက္ခော၊ လၟုဟ်မ္ဂး လှုဲဝွံ ဒှ်အာ ဆဂး လၟိဟ်ဒေတာ ပ္ဍဲကောန်ပျူတာ (Data in computer) ရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး လှုဲဒဳဂျဳတေဝ် အလဵုအသဳ (CBDCs) ကေုာံ ကွတ်ပညာ ပရေင်ဘဏ္ဍာ (FinTech) တအ် ကြက်ဆက် ဇၞော်မောဝ်အာတုဲ ဗီုပြင် မၞိဟ်တအ် စကာလှုဲဂှ် ကြက်ဆက် ပြံင်လှာဲအာ ၜိုတ်လဵု ဇၞော်မောဝ်ဏီဂှ် ဒှ်အရာ မဒးမင်ရံင် အိုတ်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics)
* [[ဘဏ်]] (Bank)

[[Category:ဝၚ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:လှုဲ]]

{{လှုဲ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်}}</text>
      <sha1>74eydcy6izepwswfitftc4qzqwr4kpd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57744</id>
      <parentid>57743</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T07:26:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>အကြောင်းအရာ &quot;{{Navbox | name      = လှုဲ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် | title     = [[လှုဲ]] ကေုာံ [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] | state     = {{{state|autocollapse}}} | bodyclass = hlist  | group1 = လညာတ် အဓိကဂမၠိုင် | list1  =  * [[လှုဲ]] * [[ဝၚ်လှုဲ]] * [[သြန်]] * ပရ...&quot; ဖြင့် အစားထိုးခဲ့သည်</comment>
      <origin>57744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1571" sha1="8zqp7febfe78m8030ozjdaadqlntq64" xml:space="preserve">{{Navbox
| name      = လှုဲ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
| title     = [[လှုဲ]] ကေုာံ [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
| state     = {{{state|autocollapse}}}
| bodyclass = hlist

| group1 = လညာတ် အဓိကဂမၠိုင်
| list1  = 
* [[လှုဲ]]
* [[ဝၚ်လှုဲ]]
* [[သြန်]]
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
* [[ဘဏ်]]
* [[သၞောတ် လာဲပြာ်]]
* [[ၚုဟ်မး]]

| group2 = ဗီုပြင် လှုဲဂမၠိုင်
| list2  = 
* [[လှုဲ ကပေါတ်]]
* [[မသြန်]]
* [[လှုဲ စက္ခော]]
* [[လှုဲ ဖဳယတ်]]
* [[လှုဲ အီလက်ထရဝ်နစ်]]
* [[လှုဲ ဒဳဂျဳတေဝ်]]
* [[ကရိပ်တို]]

| group3 = ပရေင်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ အုပ်ဓုပ်
| list3  = 
* [[ဘဏ် အလဵုအသဳ]]
* [[သၞောတ် ထဝ်]]
* [[ကတ်ခရေဒေတ်]]
* [[ပရေင်ၚုဟ်မး တိုန်]]
* [[ၚုဟ်မး သၠာဲပြာ်]]

| group4 = မဆက်စပ်
| list4  = 
* [[သၞောတ် ဗၞိက်]]
* [[သြန်ဂၠးတိ]]
* [[ဖန်ဇန် ဘဏ္ဍာ]]
* [[သြန်ဓနသဟာယ]]
}}
&lt;noinclude&gt;
{{collapsible option}}
[[Category:ထာမ်ပလိက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် လှုဲ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8zqp7febfe78m8030ozjdaadqlntq64</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57745</id>
      <parentid>57744</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T07:27:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1571" sha1="8w1zz7cnhdhtlme0svh5219qzikapcn" xml:space="preserve">{{Navbox
| name      = လှုဲ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
| title     = [[လှုဲ]] ကေုာံ [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
| state     = {{{state|autocollapse}}}
| bodyclass = hlist

| group1 = လညာတ် အဓိကဂမၠိုင်
| list1  = 
* [[လှုဲ]]
* [[ဝၚ်လှုဲ]]
* [[သြန်]]
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
* [[ဘဏ်]]
* [[သၞောတ် လာဲပြာ်]]
* [[ၚုဟ်မး]]

| group2 = ဗီုပြင် လှုဲဂမၠိုင်
| list2  = 
* [[လှုဲ ကပေါတ်]]
* [[မသြန်]]
* [[လှုဲ စက္ခော]]
* [[လှုဲ ဖဳယတ်]]
* [[လှုဲ အဳလက်ထရဝ်နစ်]]
* [[လှုဲ ဒဳဂျဳတေဝ်]]
* [[ကရိပ်တို]]

| group3 = ပရေင်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ အုပ်ဓုပ်
| list3  = 
* [[ဘဏ် အလဵုအသဳ]]
* [[သၞောတ် ထဝ်]]
* [[ကတ်ခရေဒေတ်]]
* [[ပရေင်ၚုဟ်မး တိုန်]]
* [[ၚုဟ်မး သၠာဲပြာ်]]

| group4 = မဆက်စပ်
| list4  = 
* [[သၞောတ် ဗၞိက်]]
* [[သြန်ဂၠးတိ]]
* [[ဖန်ဇန် ဘဏ္ဍာ]]
* [[သြန်ဓနသဟာယ]]
}}
&lt;noinclude&gt;
{{collapsible option}}
[[Category:ထာမ်ပလိက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် လှုဲ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8w1zz7cnhdhtlme0svh5219qzikapcn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လှုဲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12078</id>
    <revision>
      <id>57746</id>
      <timestamp>2026-10-09T07:31:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Banknotes of different countries.jpg|thumb|300px|လှုဲစက္ခော ကေုာံ မသြန် နူကဵု ဍုင်နာနာ ပ္ဍဲဂၠးတိ]]  '''လှုဲ''' (အင်္ဂလိက်: ''Money'', သံသကြိုတ်: धन) ဝွံ ဒှ်အရာ မစကာ သွက်ဂွံ သၠာဲဂတး ကပေါတ်၊ ရာန်ကပေါ...&quot;</comment>
      <origin>57746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16517" sha1="i035uq0mgaqln3eu2901shldegystn8" xml:space="preserve">[[File:Banknotes of different countries.jpg|thumb|300px|လှုဲစက္ခော ကေုာံ မသြန် နူကဵု ဍုင်နာနာ ပ္ဍဲဂၠးတိ]]

'''လှုဲ''' (အင်္ဂလိက်: ''Money'', သံသကြိုတ်: धन) ဝွံ ဒှ်အရာ မစကာ သွက်ဂွံ သၠာဲဂတး ကပေါတ်၊ ရာန်ကပေါတ် ကေုာံ ကဵုၚုဟ်မး ကမၠောန် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်မံင်စံင် လၟေင်တ္ၚဲ မၞိဟ်တအ်ဂှ် လှုဲဝွံ ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် မွဲရ။ နကဵု လညာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics) မ္ဂး လှုဲဝွံ ဒှ်အရာ သၠာဲဂတး (medium of exchange)၊ အရာ မစၟတ်သမ္တီ ၚုဟ်မး (unit of account)၊ အရာ မင်မဲ ၚုဟ်မး (store of value) ကေုာံ သၞောတ် သွက်ဂွံ ကဵုလျုင် (standard of deferred payment) ရ။&lt;ref name=&quot;Mankiw2014&quot;&gt;{{cite book|author=Mankiw, N. Gregory|title=Principles of Economics|publisher=Cengage Learning|year=2014|isbn=978-1-285-16587-5|page=320}}&lt;/ref&gt; 

လှုဲ မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ်ဂကူ လှုဲ ဖဳယေတ် (Fiat money) မဒှ် လှုဲ အလဵုအသဳတအ် မပ္တိတ်လဝ် ကေုာံ မၞုံကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ သွက်ဂွံ စကာရ။ ဍုင်ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဍုင် နွံကဵု လှုဲ မဆေင်ကဵု ဍုင်ညးကဵုညး ဥပမာ - လှုဲဒေါ်လာ (ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်)၊ လှုဲယူရဝ် (ယူရောပ်)၊ လှုဲၜါတ် (သေံ)၊ ကေုာံ လှုဲဒကေဝ် (ဗၟာ) တအ် ဒှ်တမ်ရ။

== ၁။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ==
ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် လှုဲဏီဂှ် ကောန်မၞိဟ်တအ် စကာ သၞောတ် သၠာဲဂတး ကပေါတ် (Barter system) ရ။ ဥပမာ - ညးမၞုံကဵု သြောအ်ဂှ် အာသၠာဲကေတ် က သဵု နူကဵု ညးမၞုံကဵု က သဵု တအ်ရ။ ဆဂး သၞောတ်ဏအ်ဂှ် မၞုံကဵု တင်ဝါတ်ဂါတ် ဟိုတ်နူကဵု ပၟိက်ဆန္ဒ ၜါလပါ် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ် (double coincidence of wants) ရ။&lt;ref name=&quot;Graeber2011&quot;&gt;{{cite book|author=Graeber, David|title=Debt: The First 5000 Years|publisher=Melville House|year=2011|isbn=978-1-933633-86-2|pages=21-40}}&lt;/ref&gt; 

လက္ကရဴဏအ် ညးတအ် စကာကၠုင် လှုဲ ကပေါတ်သဘာဝ (Commodity money) မပ္တံကဵု ဇၞော်မ၊ ဖရံက်၊ မသြောအ် ကေုာံ ထဝ် သြန် တအ်ရ။ သၞာံၜိုတ် ၆၀၀ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (600 BC) ပ္ဍဲဍုင် [[လဳဒဳယာ]] (Lydia) (လၟုဟ် ဍုင်တူရကဳ) ဂှ် စကၠောန်ပ္တိတ် မသြန် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ နူဂှ် ပြးဇးအာ အလုံမွဲ ဂၠးတိရ။ လှုဲစက္ခော (Paper money) ဂှ် စကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဍုင်ကြုက် ပ္ဍဲခေတ် မင်းဆက် တန် (Tang Dynasty) ပ္ဍဲၜိုတ် သၞာံ ၇ ရာစုရ။ 

== ၂။ ကမၠောန် အဓိက လှုဲ (Functions of Money) ==
နကဵု သဘဴဓဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်မ္ဂး လှုဲဝွံ မၞုံကဵု ကမၠောန် အဓိက ၄ သာ်ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ကမၠောန် အဓိက လှုဲ ၄ သာ်
|-
! လၟိဟ်
! ကမၠောန် (Function)
! သွပ်အဓိပ္ပါယ် (Description)
|-
| ၁
| '''အရာ သၠာဲဂတး''' (Medium of Exchange)
| စကာ သွက်ဂွံ ရာန်ကပေါတ် ကေုာံ သၠာဲဂတး ကပေါတ်၊ ပြေပြံင်လောဲ နူကဵု သၞောတ် Barter။
|-
| ၂
| '''အရာ စၟတ်သမ္တီ ၚုဟ်မး''' (Measure of Value)
| ဒှ် လၟိဟ် သွက်ဂွံ တော် ၚုဟ်မး ကပေါတ် ကေုာံ ကမၠောန် အလုံသီုဖအိုတ် ပ္ဍဲမွဲ စံက် (ဥပမာ - ကာ ဏအ် ၚုဟ် $20,000)။
|-
| ၃
| '''အရာ မင်မဲ ၚုဟ်မး''' (Store of Value)
| လှုဲဝွံ ဂိုင်သိပ်လဝ် ဂွံတုဲ အနာဂတ်မ္ဂး ကလေင်စကာ ကေတ် ၚုဟ်မးဍေံ မာန် (ၚုဟ်မး တန်ကြန်)။
|-
| ၄
| '''သၞောတ် ကဵုလျုင်''' (Standard of Deferred Payment)
| ဒှ် သၞောတ် သွက်ဂွံ ပလံင်လျုင် ကေုာံ တော် ဂတှ် သွက် အနာဂတ်။
|}

== ၃။ ဂုဏ်သတ္တိဂမၠိုင် (Properties of Money) ==
လှုဲ မခိုဟ်မွဲဂှ် သ္ဒးဍိုက်ပေင်ကဵု ဂုဏ်သတ္တိ (၆) သာ်ရ။&lt;ref name=&quot;Mishkin2007&quot;&gt;{{cite book|author=Mishkin, Frederic S.|title=The Economics of Money, Banking, and Financial Markets|publisher=Pearson Addison Wesley|year=2007|isbn=978-0-321-42177-7|page=49}}&lt;/ref&gt;
# '''တုပ်သၟဟ်''' (Fungibility): လှုဲမွဲမ ကဵု မွဲမ ၚုဟ်မး ဒးတုပ် (ဥပမာ ဒေါ်လာ ၁၀ မွဲတၞး ကဵု ဒေါ်လာ ၁၀ မွဲတၞး ပဵု ဟွံမဲ)။
# '''ခိုင်ဗိုန်''' (Durability): ဒးခိုင်ဗိုန် ဟွံလီုလာ် လောဲလောဲ (စက္ခောလှုဲ ဒးခိုင်)။
# '''ယိုက်ဂၠေင်လောဲ''' (Portability): ကေတ်ဏာ ကေတ်င် လောဲသွာ၊ လျိုင် သာ။
# '''တီလောဲ''' (Cognizability): ညးဍုင်ကွာန်တအ် ညာတ်မ္ဂး တီလောဲ ဒှ်လှုဲဇေတ်၊ ဒှ်လှုဲပတောအ်။
# '''ပါ်ပရအ်လောဲ''' (Divisibility): ပါ်လၟိဟ် ဍောတ်တ် ဂွံ (ဥပမာ - ၁ ဒေါ်လာ ဂှ် ပါ် ၁၀၀ သေန် ဂွံ)။
# '''ၚုဟ်မး တန်ကြန်''' (Stability of Value): ၚုဟ်မး ဟွံပြံင်လှာဲ ပြဟ်ပြဟ်၊ ညံင်ဂွံ စဵုဒၞာ [[ယောင်လှုဲ]] (Inflation)။

== ၄။ ဂကူ လှုဲဂမၠိုင် (Types of Money) ==
[[File:Gold coins.jpg|thumb|250px|ထဝ် မစကာလဝ် နဒဒှ် လှုဲ ကပေါတ်သဘာဝ ပ္ဍဲအခိင်တမၠာ]]
* '''လှုဲ ကပေါတ်သဘာဝ (Commodity money)''': လှုဲ မၞုံကဵု ၚုဟ်မး ပ္ဍဲဇကုဍေံ။ ဥပမာ ထဝ်၊ သြန်၊ သြောအ်။
* '''လှုဲ စၞး (Representative money)''': လှုဲ မစကာ သွက်ဂွံ စၞး ထဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး သြန်။ အလဵုအသဳတအ် အာမခံလဝ် နကဵု ထဝ်။
* '''လှုဲ အလဵုအသဳ (Fiat money)''': လှုဲ မစကာဒၟံင် လၟုဟ်။ ဍေံ ဟွံမဲကဵု ၚုဟ်မး ပ္ဍဲဇကုဍေံ (intrinstic value) ဆဂး အလဵုအသဳတအ် ပဒတန်လဝ် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ သွက်ဂွံ စကာရ။ ဥပမာ ဒေါ်လာ၊ ယူရဝ်၊ ၜါတ်။
* '''လှုဲ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital currency)''': လှုဲ မၞုံပ္ဍဲ ကောန်ပျူတာ၊ ဥပမာ ဗေတ်ကွိုင် ([[Bitcoin]]) ကေုာံ လှုဲ ပ္ဍဲဘာဏ် သၞောတ်အေန်တာနေတ်။

== ၅။ သၞောတ် ပ္တိတ်လှုဲ ကေုာံ တော်လၟိဟ် (Money Supply) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်မ္ဂး လၟိဟ်လှုဲ မၞုံပ္ဍဲ သၞောတ်ဂှ် တော်လဝ် နကဵု လၟေင် M0, M1, M2, M3 ရ။&lt;ref name=&quot;Krugman2012&quot;&gt;{{cite book|author=Krugman, Paul|title=Macroeconomics|publisher=Worth Publishers|year=2012|isbn=978-1-4292-8343-4|pages=380-385}}&lt;/ref&gt;
* '''M0 (Monetary Base)''': လၟိဟ် စက္ခောလှုဲ ကေုာံ မသြန် မၞုံပ္ဍဲ တဲ ညးဍုင်ကွာန်။
* '''M1''': M0 + လှုဲ မၞုံပ္ဍဲ ကံက်သြန် (Demand deposits / Checking accounts)။
* '''M2''': M1 + လှုဲ ဂိုင်သိပ် (Savings accounts) ကေုာံ လှုဲ မဂိုင်လဝ် အခိင်ဂၠေအ်။
* '''M3''': M2 + လှုဲ မဂိုင်လဝ် အခိင်ဂၠိင် ကေုာံ လှုဲ သၞောတ် ဇၞော်တအ်။

== ၆။ ပဝ်လသဳ ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ဘာဏ် (Monetary Policy) ==
[[ဘာဏ်ဗဟဵု]] (Central Bank) ဝွံ ဒှ်ဒတန် မထိင်ဒဝ် သၞောတ်လှုဲ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်မွဲမွဲရ။ ဥပမာ ပ္ဍဲအမေရိကာန်မ္ဂး ဒှ် [[Federal Reserve]] ရ။ ဘာဏ်ဗဟဵု တအ် ထိင်ဒဝ် လၟိဟ်လှုဲ (Money supply) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယောင်လှုဲ (Inflation) ကေုာံ ၚုဟ်မး စှ်ေ (Deflation) ရ။ ယဝ်ရ လှုဲ ပ္တိတ်ဂၠိုင်လောန်အာမ္ဂး ၚုဟ်မး ကပေါတ် တိုန်တုဲ၊ ယဝ်ရ လှုဲ အောန်အာမ္ဂး ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍိုန်လျအာ မာန်ရ။

== ၇။ ဘာဏ် ကေုာံ သၞောတ် ဘဏ္ဍာ (Banking System) ==
လှုဲ ကေုာံ ဘာဏ် ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်ရ။ ဘာဏ် ဓမ္မတာတအ် (Commercial banks) ဝွံ ဒုင်ကေတ် လှုဲ နူကဵု ညးဍုင်ကွာန်တအ်တုဲ၊ ကလေင် လွိင်ကဵု သြန် (Loans) ကု ကမ္ပဏဳ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တၞဟ်တအ်ရ။ သၞောတ်ဏအ် ဒှ်အရာ မဗဒှ်ကဵု &quot;ပရေင်ဖန်ဗဒှ် လှုဲ&quot; (Money creation) ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။

== ၈။ လှုဲပတောအ် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ (Counterfeiting and Security) ==
[[File:EUR_100_obverse_(2019_issue).jpg|thumb|300px|လှုဲ ယူရဝ် မၞုံကဵု သၞောတ် ပရေင်စဵုဒၞာ ဗွဲမခိုဟ်]]
ဟိုတ်နူကဵု လှုဲဝွံ ဒှ်အရာ မၞုံကဵု ၚုဟ်မးတုဲ၊ မၞိဟ်တအ် ဂစာန် ကၠောန် လှုဲပတောအ် (Counterfeit money) ရ။ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လှုဲပတောအ်ဂှ် အလဵုအသဳတအ် ပၠုပ်စုတ် သၞောတ် ပရေင်ဂီုကၠီု ပ္ဍဲလှုဲစက္ခော ဗွဲမဂၠိုင် ဥပမာ - 
* '''Watermarks''' (ရုပ် ဍာ် မညာတ် ပ္ဍဲလျး)
* '''Security threads''' (တောဝ် ဂီုကၠီု မၞုံအပ္ဍဲ စက္ခော)
* '''Holograms''' (ရုပ် ဟဝ်လဝ်ဂရာမ် မပြံင်အရံင်)
* '''Color-shifting ink''' (မှင် မပြံင်အရံင် အခိင်လှာဲ ဒၞာဲ)

== ၉။ လှုဲ ဒဳဂျဳတေဝ် ကေုာံ ခရေပ်တဝ် (Cryptocurrency) ==
ပ္ဍဲခေတ် ၂၁ ရာစုဝွံ လှုဲ ဒဳဂျဳတေဝ် မပ္တံကဵု [[Bitcoin]], Ethereum တအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Nakamoto2008&quot;&gt;{{cite web|author=Nakamoto, Satoshi|title=Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System|url=https://bitcoin.org/bitcoin.pdf|year=2008|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt; လှုဲတအ်ဏအ်ဝွံ ဟွံဒးဒုင် ထိင်ဒဝ် နကဵု ဘာဏ်ဗဟဵု တုဲ စကာ သၞောတ် ဗလံက်ချေန် (Blockchain technology) သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ၚုဟ်မးဍေံ ပြံင်လှာဲလောဲ (High volatility) တုဲ စကာ နဒဒှ် လှုဲ လၟေင်တ္ၚဲ ဟွံလောဲသွာဏီရ။

== ၁၀။ သၞောတ် ဟွံစကာ လှုဲ ကေုာံ အနာဂတ် (Cashless Society) ==
ပ္ဍဲအခိင် အနာဂတ်ဝွံ သၞောတ် ဟွံစကာ လှုဲစက္ခော (Cashless society) ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဂၠိုင်ရ။ ဍုင် မပ္တံကဵု သူဒေန် (Sweden) ကေုာံ ကြုက် (China) တအ် စကာ သၞောတ် မိုဝ်ဗာင် (Mobile payments), Apple Pay, ကေုာံ WeChat Pay ဂၠိုင် နူကဵု လှုဲစက္ခောရ။ အလဵုအသဳ ဍုင်လ္ၚဵုတအ်လေဝ် ဂစာန် ကၠောန်ပ္တိတ် လှုဲ ဒဳဂျဳတေဝ် ဘာဏ်ဗဟဵု (Central Bank Digital Currency - CBDC) သွက်ဂွံ စၞး လှုဲစက္ခော ပ္ဍဲအနာဂတ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Mankiw2014&quot;&gt;{{cite book|author=Mankiw, N. Gregory|title=Principles of Economics|publisher=Cengage Learning|year=2014|isbn=978-1-285-16587-5|page=320}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Graeber2011&quot;&gt;{{cite book|author=Graeber, David|title=Debt: The First 5000 Years|publisher=Melville House|year=2011|isbn=978-1-933633-86-2|pages=21-40}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mishkin2007&quot;&gt;{{cite book|author=Mishkin, Frederic S.|title=The Economics of Money, Banking, and Financial Markets|publisher=Pearson Addison Wesley|year=2007|isbn=978-0-321-42177-7|page=49}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Krugman2012&quot;&gt;{{cite book|author=Krugman, Paul|title=Macroeconomics|publisher=Worth Publishers|year=2012|isbn=978-1-4292-8343-4|pages=380-385}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Nakamoto2008&quot;&gt;{{cite web|author=Nakamoto, Satoshi|title=Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System|url=https://bitcoin.org/bitcoin.pdf|year=2008|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Money Money - English Wikipedia]
* [https://www.imf.org/en/About/Factsheets/Sheets/2023/money What is Money? - IMF]

[[Category:လှုဲ]]
[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ဘဏ္ဍာ]]

{{ပရေင်ပိုန်ဒြပ်}}</text>
      <sha1>i035uq0mgaqln3eu2901shldegystn8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12079</id>
    <revision>
      <id>57747</id>
      <timestamp>2026-10-09T07:35:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Navbox | name      = ပရေင်ပိုန်ဒြပ် | title     = [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] | state     = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image     = [[File:Economics.svg|80px|link=|alt=ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]  | group1 = လညာတ်သဘဴဓဝ် အဓိက | list1  = * [[မက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]...&quot;</comment>
      <origin>57747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2885" sha1="8w0zmbcpe25f40gg0nfp4bvnwco7j3i" xml:space="preserve">{{Navbox
| name      = ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
| title     = [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
| state     = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| image     = [[File:Economics.svg|80px|link=|alt=ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]

| group1 = လညာတ်သဘဴဓဝ် အဓိက
| list1  =
* [[မက်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Macroeconomics)
* [[မာ်ခရဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Microeconomics)
* [[ပရေင်စၟိန်ပြမာန်]] (Supply and demand)
* [[ၚုဟ်မး]] (Price)
* [[သြန်ဗွဝ်]] (Capital)
* [[ဗွဝ်ဖျာ]] (Market)
* [[ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်]] (Competition)
* [[ၚုဟ်မး ကမၠောန်]] (Labor)

| group2 = သၞောတ်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဝါဒ
| list2  =
* [[ဝါဒ ဓနသဟာယ]] (Capitalism)
* [[ဝါဒ သဵုယှေဝ်လစ်]] (Socialism)
* [[ဝါဒ ကောမ်မျူနေတ်]] (Communism)
* [[သၞောတ် ပိုန်ဒြပ် နှဴရဴ]] (Mixed economy)
* [[သၞောတ် လှာဲဂတး]] (Barter)
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလဵုအသဳမထိင်]] (Planned economy)

| group3 = ပရေင်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ လှုဲ
| list3  =
* [[လှုဲ]]
* [[ဘာဏ်]]
* [[အခေါန်]] (Tax)
* [[ယောင်လှုဲ]] (Inflation)
* [[ၚုဟ်မး စှ်ေ]] (Deflation)
* [[လှုဲဒဳဂျဳတေဝ်]] (Digital currency / Cryptocurrency)
* [[ဘာဏ်ဗဟဵု]] (Central bank)
* [[ပရေင်လွိင်သြန်]] (Loan / Credit)

| group4 = ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးကောပ်
| list4  =
* [[ပရေင်ဗၞိက် ဍုင်သအာင်]] (International trade)
* [[ဂလဝ်ဗယ်လာ်ဇြေယှေန်]] (Globalization)
* [[ဂျဳဒဳပဳ]] (GDP)
* [[ဘာဏ်ဂၠးတိ]] (World Bank)
* [[ဂကောံသြန်ဂၠးတိ]] (IMF)
* [[ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပိုန်ဒြပ်]] (Economic development)

| below =
* {{icon|category}} [[:Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်|ကဏ္ဍ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
* {{icon|commons}} [[:commons:Category:Economics|ဝဳကဳ ကောမွန်]]
* {{icon|portal}} [[:Portal:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်|ပါင်တြင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]

}}&lt;noinclude&gt;
{{collapsible option}}

[[Category:ထာမ်ပလိက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်|*]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် လိက်ကဏ္ဍဂမၠိုင်]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8w0zmbcpe25f40gg0nfp4bvnwco7j3i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗွဝ်ဖျာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12080</id>
    <revision>
      <id>57748</id>
      <timestamp>2026-10-09T07:37:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Borough Market, London.jpg|thumb|300px|ဗွဝ်ဖျာ ၜဝ်ရဝ် (Borough Market) မနွံ ပ္ဍဲဍုင်လောန်ဒောန်၊ ဍုင်အင်္ဂလာန် ဝွံ ဒှ်ဗွဝ်ဖျာ ဇၞော် ကေုာံ တြေံအိုတ် မွဲရ။]]  '''ဗွဝ်ဖျာ''' (အင်္ဂလိက်: ''Market'') ဝွံ ပ္...&quot;</comment>
      <origin>57748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14996" sha1="awj20kacg2daq15te3vsoonumgjpx75" xml:space="preserve">[[File:Borough Market, London.jpg|thumb|300px|ဗွဝ်ဖျာ ၜဝ်ရဝ် (Borough Market) မနွံ ပ္ဍဲဍုင်လောန်ဒောန်၊ ဍုင်အင်္ဂလာန် ဝွံ ဒှ်ဗွဝ်ဖျာ ဇၞော် ကေုာံ တြေံအိုတ် မွဲရ။]]

'''ဗွဝ်ဖျာ''' (အင်္ဂလိက်: ''Market'') ဝွံ ပ္ဍဲကဵု [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics) မ္ဂး ဒှ်ဒၞာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ်ဝ် မကဵုအခေါင် ကုညးရာန် ကေုာံ ညးသွံတအ် ဂွံဆဵုဂဗ တုဲ သၠာဲဂတး ကပေါတ်၊ သြန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ကမၠောန် ရေင်သကအ်ရ။ ဗွဝ်ဖျာဝွံ ဒှ်အရာ အဓိက သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ၚုဟ်မး ကပေါတ် ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိပိုဲရ။&lt;ref name=&quot;Mankiw&quot;&gt;{{cite book |last=Mankiw |first=N. Gregory |year=2014 |title=Principles of Economics |publisher=Cengage Learning |page=66}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိင်တမၠာတေအ် ဗွဝ်ဖျာ မ္ဂးဂှ် ဒှ်ဒၞာဲ တိဍာ် မွဲမွဲ သွက်မၞိဟ်တအ် ဂွံပကောံ ကပေါတ်တုဲ သွံရာန် သၠာဲဂတး ရေင်သကအ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ဗွဝ်ဖျာဝွံ ဟွံဒးနွံ ကဵုဒၞာဲတိဍာ် ဇေတ်တ်လေဝ် ဂွံရ။ ဗွဝ်ဖျာ အေန်တာနဲ (Online Market)၊ ဗွဝ်ဖျာ သြန် (Financial Market) ကေုာံ ဗွဝ်ဖျာ ကမၠောန် (Labor Market) တအ်လေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ပွံက် အဓိပ္ပါယ် ဗွဝ်ဖျာ ဏအ် သီုဖအိုတ်ရ။

== ၁။ နိဒါန် ==
ဗွဝ်ဖျာဝွံ ဒှ်သၞောတ်ဝ် မဆက်စၠောအ်ကဵု အကြာ ညးမပ္တိတ် ကပေါတ် (Producer) ကေုာံ ညးမစကာ ကပေါတ် (Consumer) ရ။ ဟွံမဲ ကုဗွဝ်ဖျာမ္ဂး ပရေင်သၠာဲဂတး ကပေါတ် ဟွံမာန် ကတဵုဒှ်တုဲ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိလေဝ် ဟွံမာန် ဇၞော်မောဝ် တိုန်ရ။ နူကဵု ကမၠောန် သၠာဲဂတး ကပေါတ် ကဵု ကပေါတ် (Barter system) ဂှ် ပြံင်လှာဲ စကာကၠုင် [[သြန်]] (Money) နဒဒှ် အရာလဒေါဝ် သွက်ဂွံ တော်ၚုဟ်မး ပ္ဍဲဗွဝ်ဖျာရ။ 

== ၂။ ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
နကဵု လညာတ် [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မာက္ကရဝ်]] (Macroeconomics) မ္ဂး ဗွဝ်ဖျာ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာ မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဒြဟတ်ရာန် (Demand) ကေုာံ ဒြဟတ်သွံ (Supply) ရ။&lt;ref name=&quot;Krugman&quot;&gt;{{cite book |last=Krugman |first=Paul |year=2018 |title=Economics |publisher=Worth Publishers |page=71}}&lt;/ref&gt; ဗွဝ်ဖျာဂှ် ဒှ်ဒၞာဲ မဖန်ဇန် ၚုဟ်မး ကပေါတ် (Price mechanism) ရ။ ယဝ်ရ မၞိဟ်မိက်ဂွံ ရာန် နွံဂၠိုင် (ဒြဟတ်ရာန် သၠုင်) တုဲ ကပေါတ် နွံအောန် (ဒြဟတ်သွံ ဍိုန်) မ္ဂး ၚုဟ်မး ဇၞော်တိုန်ရ။ ယဝ်ရ ကပေါတ် နွံဂၠိုင်တုဲ မၞိဟ်ရာန် နွံအောန်မ္ဂး ၚုဟ်မး စှ်ေအာရ။

== ၃။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
ဝင် ဗွဝ်ဖျာဝွံ စကတဵုဒှ်လဝ် နူကဵု အခိင် ကောန်မၞိဟ်တအ် စကၠောန် ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ မၞုံကဵု ကပေါတ် မလောန်ကာဲ (Surplus) နူကဵု ပရေင်စသုင် ဇကုရ။ နူဂှ် စသၠာဲဂတး ကပေါတ် ရေင်သကအ်ရ။ ဗွဲကြဴ သြန် (တမ်ဝါဒ မပ္တံကဵု ထဝ်၊ သြန်) မံက်ဂတှ်ေကၠုင်တုဲ ဗွဝ်ဖျာလေဝ် ဇၞော်မောဝ် လောဲသွာကၠုင်ရ။

ပ္ဍဲခေတ် လဒေါဝ် ဥရောပ၊ ဗွဝ်ဖျာတအ် ဒှ်ကၠုင် ဒၞာဲအဓိက သွက် ဍုင် ကေုာံ ကွာန်ဂမၠိုင်ရ။ ကြဴနူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် စက်ယန္တရား (Industrial Revolution) တုဲ၊ ဗွဝ်ဖျာ ဂၠးတိ (Global Market) မံက်ဂတှ်ေကၠုင်တုဲ ကပေါတ်တအ်ဂှ် သွံရာန်ကၠုင် အလုံမွဲ ဂၠးတိ မာန်ကၠုင်ရ။

== ၄။ ဗီုပြင် ဗွဝ်ဖျာဂမၠိုင် ==
ဗွဝ်ဖျာဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် နာနာသာ်ရ။ သၟဝ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် သ္ၚိအင် (Table) မထ္ၜးလဝ် ဗီုပြင် ဗွဝ်ဖျာ အဓိကဂမၠိုင်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗီုပြင် ဗွဝ်ဖျာဂမၠိုင် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
|-
! ဂကူ ဗွဝ်ဖျာ (Market Type) !! အဓိပ္ပါယ် (Description) !! ဥပမာ (Example)
|-
| ဗွဝ်ဖျာ တိဍာ် (Physical Market) || ဒၞာဲမၞိဟ်တအ် ဂွံဆဵုဂဗ ရေင်သကအ် ဇေတ်တ်တုဲ သွံရာန် ကပေါတ်။ || ဖျာစၞစ၊ ဇိုင်ဖျာ၊ ဖျာကတိုင်
|-
| ဗွဝ်ဖျာ သြန်ဘဏ္ဍာ (Financial Market) || ဗွဝ်ဖျာ သွက်ဂွံ သွံရာန် ပရေင်သြန် မပ္တံကဵု ရှယ်ယာ၊ ၚုဟ်သြန်။ || [[ဗွဝ်ဖျာ ရှယ်ယာ]] (Stock Market)
|-
| ဗွဝ်ဖျာ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital/E-commerce Market) || ဗွဝ်ဖျာ မသွံရာန် လတူ လပှ်ကျာ (Internet) ဟွံမဲ ကဵုဒၞာဲ တိဍာ်။ || [[အမေဇြောန်]] (Amazon), [[အလဳဗာဗာ]] (Alibaba)
|-
| ဗွဝ်ဖျာ ဒမၠု (Black Market) || ဗွဝ်ဖျာ မသွံရာန် ကပေါတ် မမ္ၚးသၞောဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် မပါဲ အခေါန်။ || ဗွဝ်ဖျာ သွံဂဥုဲၜူမာဲ၊ ဗွဝ်ဖျာ သွံလွဟ်
|}

== ၅။ သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဗွဝ်ဖျာ ==
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်မွဲကဵုမွဲ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။ သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဝ်ဖျာ သၠးပွး (Free Market Economy) မ္ဂး အလဵုအသဳ ဟွံစုတ်စောဲ ပ္ဍဲပရေင်ဖန်ဇန် ၚုဟ်မးတုဲ၊ ၚုဟ်မးဂှ် တန်တဴဒၟံင် လတူ ဒြဟတ်ရာန် ကဵု ဒြဟတ်သွံ (Supply and Demand) သၟးရ။&lt;ref name=&quot;Smith&quot;&gt;{{cite book |last=Smith |first=Adam |year=1776 |title=The Wealth of Nations |publisher=W. Strahan and T. Cadell |page=45}}&lt;/ref&gt; ဆဂး ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် မထိင်ဒဝ် (Command Economy) မ္ဂး၊ အလဵုအသဳ ဒှ်ညး မဖန်ဇန် ၚုဟ်မး ကေုာံ လၟိဟ် ကပေါတ် မဒးပ္တိတ်ရ။

== ၆။ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ပ္ဍဲဗွဝ်ဖျာ ==
ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် (Market Competition) ဝွံ ဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ၚုဟ်မး မဒးရး ကေုာံ ကပေါတ် မခိုဟ်ရ။ ဗီုပြင် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် နွံနာနာသာ်-
* '''ပြိုင်ပ္ကာန် ဍိုက်ပေင် (Perfect Competition)''': ညးသွံ နွံဂၠိုင်၊ ကပေါတ် တုပ်၊ ညးလဵုမွဲလေဝ် ဟွံမာန် ထိင် ၚုဟ်မး။
* '''မဝ်နဝ်ပဝ်လဳ (Monopoly)''': ညးသွံ နွံဆ မွဲဓဝ်တုဲ၊ ညးဂှ် ဒှ်ညး မထိင်လဝ် ၚုဟ်မး ကေုာံ ဗွဝ်ဖျာ အလုံမွဲ။
* '''အဝ်လဳဂဝ်ပဝ်လဳ (Oligopoly)''': ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် ညိနာင်ဓဝ် ထိင်လဝ် ဗွဝ်ဖျာ။

== ၇။ ဒြဟတ်ရာန် ကေုာံ ဒြဟတ်သွံ ==
[[File:Supply-and-demand.svg|thumb|300px|ဗီုပြင် ထ္ၜးလဝ် စက်ဝိုင် ဒြဟတ်ရာန် (Demand) ကေုာံ ဒြဟတ်သွံ (Supply) မစုက်လုဲ ဒၞာဲလဒေါဝ် မကော်စ တင်ညဳသၟဟ် ၚုဟ်မး (Equilibrium)]]
သၞောဝ် ဒြဟတ်ရာန် ကေုာံ ဒြဟတ်သွံ (Law of Supply and Demand) ဝွံ ဒှ်သၞောဝ် မထိင်ဒဝ် ဗွဝ်ဖျာရ။&lt;ref name=&quot;Varian&quot;&gt;{{cite book |last=Varian |first=Hal R. |year=2014 |title=Intermediate Microeconomics: A Modern Approach |publisher=W. W. Norton &amp; Company |page=15}}&lt;/ref&gt; 
* '''ဒြဟတ်ရာန် (Demand)''' ဝွံ ပစၞး ကုပၟိက်ဆန္ဒ ကေုာံ အစောံစရာဲ ညးရာန် သွက်ဂွံ ရာန် ကပေါတ်မွဲမွဲ ပ္ဍဲၚုဟ်မး မတၞဟ်ခြာ။
* '''ဒြဟတ်သွံ (Supply)''' ဝွံ ပစၞး ကုလၟိဟ် ကပေါတ် ညးသွံတအ် မိက်ဂွံ ပ္တိတ်သွံ ပ္ဍဲၚုဟ်မး မတၞဟ်ခြာ။
ဒၞာဲ မၞိဟ်ရာန် ကဵု မၞိဟ်သွံ တုပ်စိုတ် ရေင်သကအ် လတူ ၚုဟ်မး ကေုာံ လၟိဟ်ဂှ် ကော်စ ၚုဟ်မး ညဳသၟဟ် (Equilibrium Price) ရ။

== ၈။ ဗွဝ်ဖျာ ဒဳဂျဳတေဝ် ကေုာံ အေန်တာနဲ ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ၜါစှ်ောမွဲ ဗွတ်စှ်ဏအ်၊ ဗွဝ်ဖျာ ဒဳဂျဳတေဝ် (E-commerce) ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမလောန်ရ။ ဟိုတ်နူကဵု အေန်တာနဲတုဲ၊ ညးရာန်တအ် ဟွံဒးအာ ဇရေင် ဖျာ ဇေတ်တ်တုဲ ရာန်ကပေါတ် နူကဵု သ္ၚိမာန်ကၠုင်ရ။ ပရေင်ဏအ် ဗဒှ်ကဵု ညံင် [[ဗွဝ်ဖျာ ဂၠးတိ]] (Global Market) ဂွံဆက်စၠောအ် ရေင်သကအ် လောဲသွာ ကေုာံ ၚုဟ်မး စှ်ေအာရ။&lt;ref name=&quot;Stiglitz&quot;&gt;{{cite journal |last=Stiglitz |first=Joseph E. |year=2001 |title=Information and the Change in the Paradigm in Economics |journal=American Economic Review |volume=92 |issue=3 |pages=460-501}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဗွဝ်ဖျာ နကဵု အလဵုအသဳ ==
ၜိုန်ရ ဗွဝ်ဖျာ သၠးပွး နွံကီုလေဝ်၊ အလဵုအသဳတအ် သ္ဒးပါလုပ် ထိင်ဒဝ် (Regulation) ညံင် ဗွဝ်ဖျာ ဂွံဒှ် ဓဝ်ယာ၊ ဟွံမဲ ကဵု ပရေင်လီဠာန် ကေုာံ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ညးစကာ ကပေါတ် (Consumer Protection) ရ။ အလဵုအသဳတအ် ကံက်အခေါန် (Taxes) လတူ ကပေါတ် မသွံရာန်၊ ကေုာံ ပတိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လေပ်ပရေင် မဝ်နဝ်ပဝ်လဳ (Anti-monopoly laws) ရ။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ အနာဂတ် ဗွဝ်ဖျာ ==
ဗွဝ်ဖျာဝွံ ဆက်တုဲ ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် တိုန်ဒၟံင် လၟိုန် အတိုင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နဲကဲပညာရ။ အနာဂတ် ဗွဝ်ဖျာဝွံ ကြက်ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု [[ပညာစက် ကေုာံ AI]] (Artificial Intelligence) မာန်တုဲ၊ ပရေင်သွံရာန်တအ် ကြက်ပြဟ်ပြေဟ် ကေုာံ ဍိုက်ပေင်ကၠုင် မာန်ရ။ ဆဂး အဓိက သဘဴဓဝ် ဗွဝ်ဖျာ မဒှ် ပရေင်သၠာဲဂတး အကြာ ညးရာန် ကဵု ညးသွံ ဂှ် ဆက်တန်တဴ အာ ဒဵုကဵု အနာဂတ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [[Commons:Category:Markets|ရုပ်ကပေါတ် ဗွဝ်ဖျာ ပ္ဍဲကဵု ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကောမန် (Wikimedia Commons)]]

[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ဗွဝ်ဖျာ]]
[[Category:သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]

{{ပရေင်ပိုန်ဒြပ်}}</text>
      <sha1>awj20kacg2daq15te3vsoonumgjpx75</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12081</id>
    <revision>
      <id>57749</id>
      <timestamp>2026-10-09T07:43:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Fighting hartebeest.jpg|thumb|300px|ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ပ္ဍဲကဵု သဘာဝ (တိရစ္ဆာန်ဂမၠိုင် ပြိုင်ပ္ကာန် ရေင်သကအ် သွက်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ)]]  '''ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်''' ({{lang-en|Competition}}) ဝွံ ဒှ်အကာဲအ...&quot;</comment>
      <origin>57749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17233" sha1="nubfju38mn7gp6hdnus80u45yzstyjx" xml:space="preserve">[[File:Fighting hartebeest.jpg|thumb|300px|ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ပ္ဍဲကဵု သဘာဝ (တိရစ္ဆာန်ဂမၠိုင် ပြိုင်ပ္ကာန် ရေင်သကအ် သွက်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ)]]

'''ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်''' ({{lang-en|Competition}}) ဝွံ ဒှ်အကာဲအရာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ကမၠောန် မကတဵုဒှ် အကြာ ပူဂိုလ်၊ ဂကောံ၊ တိရစ္ဆာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင်ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အရာမွဲမွဲ မပ္တံကဵု ဒြပ်ရတ်၊ အဝဵု၊ ဒၞာဲဒတန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်အံင်ဇၞးရ။ ပ္ဍဲကဵု သဘာဝ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်မ္ဂး၊ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဝွံ ဒှ်အရာ အဓိက သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ကေုာံ ပြံင်လှာဲ တုဲ ဍေံကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲအရာနာနာ ဗီုကဵု ဇဳဝဗေဒ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ဝေင်ဒြဟတ် ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Kohn1992&quot;&gt;{{cite book |last=Kohn |first=Alfie |title=No Contest: The Case Against Competition |year=1992 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |isbn=978-0395631256}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ==
ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဝွံ မံက်ဂတှ်ေကၠုင် နူကဵု အရာမဟွံပေင်ဖ္ဍိုက် (Scarcity) ရ။ ဟိုတ်နူကဵု အရာမနွံပၟိက်တအ်ဂှ် အောန်ဒၟံင်တုဲ၊ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အရာတအ်ဂှ် သ္ဒးပြိုင်ပ္ကာန် ရေင်သကအ်ရ။ ဥပမာ- ပ္ဍဲကဵု သဘာဝမ္ဂး တိရစ္ဆာန်တအ် ပြိုင်ပ္ကာန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ စၞစ ကေုာံ ဒၞာဲမံင်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ်မ္ဂး မၞိဟ်တအ် ပြိုင်ပ္ကာန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဒြပ်ရတ်၊ ကဆံင်ပညာ၊ ကေုာံ ကမၠောန်ခိုဟ်ဟ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဝွံ ဒှ်ဒြဟတ် မပ္တိတ်ကဵု ညံင်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ညံင်ဂွံ ဂစာန်ကၠောန်ရ။

== ၂။ ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
အဓိပ္ပါယ် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဝွံ တန်တဴဒၟံင် လတူ လညာတ် ကေုာံ ဘာသာရပ်ရ။ နကဵု လညာတ် [[လူမုရေးဗေဒ]] မ္ဂး ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဝွံ ဒှ်ပရေင်ဆက်ဆောံ မၞိဟ် မဒှ်အရာ မပါ်ပရအ် ပရေင်အံင်ဇၞး ကေုာံ ပရေင်ကျရ။ လ္ၚဵုဂှ် ဟီုဝါတ် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဝွံ ကဵုဖိုလ်ခိုဟ် သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် အရာတၟိတၟိတုဲ၊ လ္ၚဵုဂှ် ဟီုဝါတ် ဍေံဗဒှ်ကဵု ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် ကေုာံ ပရေင်ဍဵုဍိုက်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိပိုဲလၟုဟ် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဝွံ ဒှ်လဒက်ပတန် အဓိက သွက် ကမၠောန်နာနာရ။

== ၃။ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ပ္ဍဲ ဇဳဝဗေဒ ==
ပ္ဍဲကဵု [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology) ကေုာံ ပရေင်သဘာဝမ္ဂး၊ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဝွံ ဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴရ။ အတိုင် လညာတ် [[ချာလ် ဒါဝင်]] (Charles Darwin) မ္ဂး &quot;ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် သွက်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ&quot; (Struggle for existence) ဝွံ ဒှ်ဟိုတ် အဓိက သွက် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇဳဝ (Evolution) ရ။&lt;ref name=&quot;Darwin1859&quot;&gt;{{cite book |last=Darwin |first=Charles |title=On the Origin of Species |year=1859 |publisher=John Murray}}&lt;/ref&gt; 
ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ပ္ဍဲသဘာဝ နွံ (၂) သာ်-
* '''ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် အကြာဂကူတုပ်''' (Intraspecific competition): တိရစ္ဆာန် ဟွံသေင်မ္ဂး တၞံဆု ဂကူတုပ်တုပ် ပြိုင်ပ္ကာန် ရေင်သကအ် (ဥပမာ - ဇာဒိသိုင် ၜါ ပြိုင်ပ္ကာန် သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဒေသ)။
* '''ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် အကြာဂကူဟွံတုပ်''' (Interspecific competition): တိရစ္ဆာန် ဟွံသေင်မ္ဂး တၞံဆု ဂကူဟွံတုပ် ပြိုင်ပ္ကာန် ရေင်သကအ် (ဥပမာ - ဇာဒိသိုင် ကဵု ကၠဵုကၠိင် ပြိုင်ပ္ကာန် သွက်ဂွံ ရပ်စ သဵု)။&lt;ref name=&quot;Begon1996&quot;&gt;{{cite book |last=Begon |first=Michael |title=Ecology: Individuals, Populations and Communities |year=1996 |publisher=Blackwell Science}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ==
ပ္ဍဲကဵု [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics) မ္ဂး၊ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဝွံ ဒှ်သၞောတ် အဓိက သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ၚုဟ်မး ကေုာံ ခၞံဗဒှ် ကမၠောန်တၟိရ။ အတိုင် လညာတ် [[အာဒါမ် သမိတ်]] (Adam Smith) မ္ဂး ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု &quot;တဲ မဟွံညာတ်&quot; (Invisible hand) မကဵုဖိုလ် ကုညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Smith1776&quot;&gt;{{cite book |last=Smith |first=Adam |title=The Wealth of Nations |year=1776 |publisher=W. Strahan and T. Cadell}}&lt;/ref&gt;
ကမ္ပဏဳဂမၠိုင် ပြိုင်ပ္ကာန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ညးရာန်စ (Customers) တုဲ ဍေံတအ် ဒးဖအောန်ဖျေဟ် ၚုဟ်မး ကေုာံ ဒးကၠောန်ပ္တိတ် ကပေါတ် မခိုဟ်အိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Stigler1987&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last=Stigler |first=George J. |title=Competition |encyclopedia=The New Palgrave: A Dictionary of Economics |year=1987 |volume=1 |pages=531–35}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗီုပြင် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ပ္ဍဲ ဗွိုက်လွာ
|-
! ဗီုပြင်
! လၟိဟ် ကမ္ပဏဳ
! ၚုဟ်မး
! ဥပမာ
|-
| ပြိုင်ပ္ကာန် ဍိုက်ပေင် (Perfect Competition) || ဂၠိုင်အိုတ် || ဟွံမာန်ထိင် || [[သြောအ်]]၊ [[ဗ္စံက်]] 
|-
| ပြိုင်ပ္ကာန် မွဲမွဲ (Monopolistic) || ဂၠိုင် || ထိင်မာန် ညိည || [[ကပေါတ်စၞ]]၊ [[ကယျိုင်ကယဝ်]]
|-
| လဒက်ပတန် ကမ္ပဏဳအောန် (Oligopoly) || အောန် || ထိင်မာန် ဂၠိုင် || [[ကွဳစက်]]၊ [[ကမ္ပဏဳဖုန်]]
|-
| အုပ်ဓုပ်မွဲဓဝ် (Monopoly) || မွဲဓဝ် || ထိင်မာန် သီုဖအိုတ် || [[ဒြဟတ်လလဳ]]၊ [[ဍာ်]]
|}

== ၅။ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ==
ပ္ဍဲကဵု [[ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] မ္ဂး၊ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဝွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင် သဘင်မာဲ ကေုာံ လဒက်ပတန် အလဵုအသဳရ။ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂမၠိုင် ပြိုင်ပ္ကာန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ မာဲ ကေုာံ သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဍုင်ရ။ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် သၞောတ် [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] ရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဆက်ဆောံ ဍုင်သ္အာင် (International Relations) မ္ဂး ဍုင်ဇၞော်ဇၞော်တအ် ပြိုင်ပ္ကာန် ရေင်သကအ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အဝဵု ကေုာံ ဒြပ်ရတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

== ၆။ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်စိုတ် ==
ပ္ဍဲကဵု [[ပရေင်ပညာ]] မ္ဂး၊ ကွးဘာတအ် ပြိုင်ပ္ကာန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ စၟတ်ခိုဟ်ဟ် ကေုာံ ပရေင်အံင်ဇၞးရ။ ဣဏအ်ဝွံ ကဵုဒြဟတ် ညံင်ကွးဘာတအ် ဂွံဂစာန် လ္ၚတ်ပညာမာန်ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ပြိုင်ပ္ကာန် လောန်ကာဲအာမ္ဂး ဍေံဗဒှ်ကဵု ပရေင်စိုတ်ဟွံမိပ် (Stress) ကေုာံ ယဲစိုတ်မာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အစာပညာလ္ၚဵုတအ် ဟီုဝါတ် သ္ဒးဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် တုဲ သ္ဒးဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပံင်ကောံကၠောန် (Collaboration) ရ။

== ၇။ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ပ္ဍဲ ပရေင်ဝေင်ဒြဟတ် ==
[[ဝေင်ဒြဟတ်]] (Sports) ဝွံ ဒှ်အရာ မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် သက်သက်ရ။ ညးဝေင်ဒြဟတ်တအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံတအ် ပြိုင်ပ္ကာန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်အံင်ဇၞး (Zero-sum game) ရ။ ဗီုကဵု [[ပေဲါဝ်ဝ်ကလောအ်]] (Football)၊ [[ပြိုင်ပါ်]] (Athletics)၊ ကေုာံ ဝေင်ပြိုင်နာနာတအ်ဝွံ ဒှ်ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် မကဵု ပရေင်မိပ်ဇြိပ် ကုညးဗဵုတအ်ရ။ 

== ၈။ အကျိုး ကေုာံ အပြစ် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ==
ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဝွံ နွံသီု အကျိုး (Pros) ကေုာံ အပြစ် (Cons) ရ။ 
* '''အကျိုး (Pros)''':
** ဗဒှ်ကဵု ပရေင်ခၞံဗဒှ် တၟိတၟိ (Innovation)။
** ဖအောန်ဖျေဟ် ၚုဟ်မး ကပေါတ် ပ္ဍဲဗွိုက်လွာ။
** ကဵုဒြဟတ် ညံင်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် ခိုဟ်တိုန်။
** ကတဵုဗဒှ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပူဂိုလ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်။

* '''အပြစ် (Cons)''':
** ဗဒှ်ကဵု ပရေင်စိုတ်ဟွံမိပ် (Stress) ကေုာံ ယဲစိုတ်။
** ဗဒှ်ကဵု ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် (Inequality) (ညးမဇၞး ကလိဂွံ သီုဖအိုတ်၊ ညးမကျ ကလိဟွံဂွံ မုရ်)။
** လဆောဝ်မ္ဂး ဗဒှ်ကဵု ပရေင်လီုလာ် သဘာဝ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဟွံမင်မဲ သၞောဝ် (Unethical practices) ဟိုတ်နူ မိက်ဂွံဇၞးလောန်။

== ၉။ သၞောဝ် ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ==
သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ညံင်ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ဂွံဒှ် နကဵု ဗီုပြင် ဓဝ်ယာ၊ အလဵုအသဳဂမၠိုင် သ္ဒးခၞံဗဒှ် [[သၞောဝ်ပြိုင်ပ္ကာန်]] (Competition Law or Anti-trust Law) ရ။ သၞောဝ်ဏအ်ဝွံ စဵုဒၞာ ညံင်ကမ္ပဏဳဇၞော်ဇၞော်တအ် ဟွံဂွံ ဍဵုဍိုက် ကမ္ပဏဳဍောတ်တ်၊ ကေုာံ ညံင်ဟွံဂွံ ကတဵုဗဒှ် အုပ်ဓုပ်မွဲဓဝ် (Monopoly) ရ။ ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ သမဂ္ဂဥရောပ မ္ဂး နွံကဵု ဂကောံထိင်ဒဝ် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် မစၟဳစၟတ်ဒၟံင် ဇၟာပ်အခိင်ရ။ 

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ရံင်မ္ဂး ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဝွံ ဒှ်လဒက်ပတန် အဓိက သွက်သဘာဝ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် သီုဖအိုတ်ရ။ ဍေံကဵု ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ခိုဟ်တိုန်မာန်ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဝွံ ဟွံမဲကဵု သၞောဝ် ကေုာံ ဓဝ်ယာမ္ဂး ဍေံဗဒှ်ကဵု ပရေင်လီုလာ် ကေုာံ ပရေင်ဍဵုဍိုက်မာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ကေုာံ ပရေင်ပံင်ကောံ (Cooperation) ဝွံ သ္ဒးအာ မွဲစွံ သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ် မသာယာ ကေုာံ တန်တဴမာန်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚး ==
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Competition Competition] - English Wikipedia 
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Competition Category:Competition] - Wikimedia Commons

{{Navbox
| name = ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
| title = ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ကေုာံ ဗွိုက်လွာ လဒက်ပတန်
| listclass = hlist
| group1 = ဗီုပြင်
| list1 =
* [[ပြိုင်ပ္ကာန် ဍိုက်ပေင်]] 
* [[အုပ်ဓုပ်မွဲဓဝ်]] 
* [[လဒက်ပတန် ကမ္ပဏဳအောန်]]
| group2 = မဆက်စပ်
| list2 =
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] 
* [[ဇဳဝဗေဒ]] 
* [[ဝေင်ဒြဟတ်]] 
* [[သၞောဝ်ပြိုင်ပ္ကာန်]]
}}

[[Category:ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်]]
[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ဝေင်ဒြဟတ်]]</text>
      <sha1>nubfju38mn7gp6hdnus80u45yzstyjx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ၚုဟ်မး ကမၠောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12082</id>
    <revision>
      <id>57750</id>
      <timestamp>2026-10-09T07:46:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Karl Marx 001.jpg|thumb|300px|ကာလ် မာက် (Karl Marx) ညးမခၞံဗဒှ် သဘဴဓဝ် ၚုဟ်မး ကမၠောန် မၞုံကဵု ပရေင်အထံက်အပင်ဇၞော် ကေုာံ လညာတ် ဝါဒမာက်။]]  '''ၚုဟ်မး ကမၠောန်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''သဘဴဓဝ် ၚုဟ်...&quot;</comment>
      <origin>57750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16075" sha1="o433jewwx26q26f0wez5e9hrs4kxlw0" xml:space="preserve">[[File:Karl Marx 001.jpg|thumb|300px|ကာလ် မာက် (Karl Marx) ညးမခၞံဗဒှ် သဘဴဓဝ် ၚုဟ်မး ကမၠောန် မၞုံကဵု ပရေင်အထံက်အပင်ဇၞော် ကေုာံ လညာတ် ဝါဒမာက်။]]

'''ၚုဟ်မး ကမၠောန်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''သဘဴဓဝ် ၚုဟ်မး ကမၠောန်''' ({{lang-en|Labor theory of value}} - LTV) ဂှ် ဒှ်တေသြရဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မွဲ မဟီုတွဟ်လဝ် ဒဒှ်ရ ၚုဟ်မး ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သွက်ကပေါတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်သောင်ကလးမွဲဂှ် ဒးဒုင်စၟတ်သမ္တီ နကဵု လၟိဟ် အခိင်ဒြဟတ်ကမၠောန် မဒးစကာ သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ကပေါတ်ဂှ်ရ။ လညာတ်ဝွံ ဒှ်လညာတ် အဓိက ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ခေတ်တြေံ (Classical economics) တုဲ ညးမခၞံဗဒှ် လညာတ်ဏအ် အဓိကဂှ် ဒှ် [[အာဒမ် သမိတ်]] (Adam Smith) ကေုာံ [[ဒေဝိတ် ရဳကာဒဝ်]] (David Ricardo) တအ်ရ။ ဆဂး လညာတ်ဝွံ ဂွံယၟုပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု [[ကာလ် မာက်]] (Karl Marx) မစကာလဝ် ပ္ဍဲကဵု [[ဝါဒမာက်]] (Marxism) မဒှ်ရ။

== ၁။ နိဒါန် ==
သဘဴဓဝ် ၚုဟ်မး ကမၠောန် ဝွံ ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ကပေါတ်မွဲ ၚုဟ်မး ဍေံ ဂလိုင်လဵု နွံဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကုလၟိဟ် ဒြဟတ်ကမၠောန် မစုတ်လဝ် ပ္ဍဲအရာဂှ်ရ။ ဥပမာ - ကပေါတ် A ဂှ် ဒးကေတ် အခိင် ၂ နာဍဳ သွက်ဂွံ ကၠောန်၊ ကပေါတ် B ဂှ် ဒးကေတ် အခိင် ၁ နာဍဳ မ္ဂး၊ ၚုဟ်မး ကပေါတ် A ဂှ် ဒးနွံ ၜါဆ နူကပေါတ် B ရ။ လညာတ်ဏအ် ဒှ်သဇိုင် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခိုဟ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ခေတ်ကိုပ်ကၠာ ကၠာဟွံဂွံ ပြံင်လှာဲစိုပ် သဘဴဓဝ် ၚုဟ်မး ပူဂိုလ် (Subjective theory of value)။ တေသြရဳဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် စကာ သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ သၞောတ်သြန်ဓန ကေုာံ ပရေင်ဟွံသၟဟ်အစောံ ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

== ၂။ ပရေင်စကတဵုဒှ် ကေုာံ ဝင် ==
လညာတ် သဘဴဓဝ် ၚုဟ်မး ကမၠောန်ဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ်တြေံ ကေုာံ အခိင်လဒေါဝ်ရ။ သၟာဒဿန ဗီုကဵု ထဝ်မာတ် အာကွဳနာတ် (Thomas Aquinas) တအ် စိုတ်လုပ်စ ပ္ဍဲကဵု &quot;ၚုဟ်မး မတန်တဴ&quot; (Just price) မဒှ်ရ။ ဆဂး လညာတ် မဆေင်ကဵု ကမၠောန်ဝွံ ဂွံကၠိုဟ်ခိုဟ်အိုတ်ဂှ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲခေတ် အသိင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပြံင်လှာဲ (Commercial Revolution) မဒှ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ကပေါတ်ဂမၠိုင် စကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ၊ သၟာဒဿနတအ် လ္ၚတ်ကၠုင် ဟိုတ် ကေုာံ ဖိုလ် မဆေင်ကဵု ၚုဟ်မး ရ။

== ၃။ လညာတ် ဂျောန် လံက် ကေုာံ ဒြပ်သီ ==
သၟာဒဿန ဂရိတ် [[ဂျောန် လံက်]] (John Locke) ဝွံ ခၞံဗဒှ် လညာတ် &quot;သဘဴဓဝ် ၚုဟ်မး ဒြပ်သီ&quot; ([[Labor theory of property]]) ရ။ ညးဟီုတွဟ်လဝ် ဒဒှ်ရ အရာမွဲမွဲ မၞိဟ်မွဲ ပၠုပ်စုတ် ဒြဟတ်ကမၠောန်ဇကု (Mixes his labor) တုဲ ကၠောန်ပ္တိတ်မ္ဂး အရာဂှ် ဒှ်ဒြပ် ညးဂှ်ရ။ နူဂှ်မွဲအဆက် လညာတ်ဏအ် ပြးဇးတုဲ လုပ်စိုပ်အာ ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂမၠိုင်တုဲ၊ ဒှ်အထံက်အပင် သွက် အာဒမ် သမိတ် သွက်ဂွံ ဆက်ချူ သဘဴဓဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရ။

== ၄။ သဘဴဓဝ် အာဒမ် သမိတ် ==
[[File:AdamSmith.jpg|thumb|200px|အာဒမ် သမိတ်]]
အာဒမ် သမိတ် (Adam Smith) ညးမချူလိက် &quot;သြန်ဓန ဍုင်ဂမၠိုင်&quot; (The Wealth of Nations) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၇၆ ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မပါ်ပဲါ သဘဴဓဝ်ဏအ် ဗွဲမလှဲလးရ။ သမိတ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲကဵု ခေတ်ကိုပ်ကၠာ မၞိဟ်တအ် သၠာဲဂတး ကပေါတ်မ္ဂး လၟိဟ်ဒြဟတ်ကမၠောန်ဂှ် ဒှ်သဇိုင် အဓိကရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ခေတ်သၞောတ်သြန်ဓန (Capitalism) မ္ဂး ၚုဟ်မးဂှ် ဟွံသေင် ဆကမၠောန်မွဲဓဝ်၊ ဍေံပါလုပ်ကၠုင် သြန်တမ် (Capital) ကေုာံ တိဍာ် (Land) တအ်ကီုရ။&lt;ref name=&quot;Smith1776&quot;&gt;{{cite book|last=Smith|first=Adam|title=An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations|year=1776|publisher=W. Strahan and T. Cadell}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ သဘဴဓဝ် ဒေဝိတ် ရဳကာဒဝ် ==
[[File:David Ricardo.jpg|thumb|200px|ဒေဝိတ် ရဳကာဒဝ်]]
[[ဒေဝိတ် ရဳကာဒဝ်]] (David Ricardo) ပ္ဍဲလိက်ညး သၞာံ ၁၈၁၇ ဂှ် ထံက်ဂလာန် ကဵု သမိတ် တုဲ ညးပလေဝ်စ သဘဴဓဝ်ဏအ် ကဵုခိုဟ်တိုန်ရ။ ရဳကာဒဝ် ဟီု ဒဒှ်ရ ၚုဟ်မး ကပေါတ်မွဲဂှ် ဒးဒုင်စၟတ်သမ္တီ နကဵု လၟိဟ် ကမၠောန် မဒးစကာ သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ဍေံဟေင်ရ။ ညးဟီု ဒဒှ်ရ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲကဵု ၚုဟ်မး ကမၠောန် (Wages) ဂှ် ဟွံပြံင်လှာဲ ၚုဟ်မး ကပေါတ် (Value of commodity) ဆဂး ဍေံပြံင်လှာဲ သြန်ပရဲ (Profit) သၟဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Ricardo1817&quot;&gt;{{cite book|last=Ricardo|first=David|title=On the Principles of Political Economy and Taxation|year=1817|publisher=John Murray}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ တေသြရဳ ကာလ် မာက် ကေုာံ အခိင်ကမၠောန် ==
ကာလ် မာက် ဝွံ ဒှ်မၞိဟ် မသၠုင်ပ္တိုန် သဘဴဓဝ် ၚုဟ်မး ကမၠောန် ကဵုစိုပ် ကဆံင်အလုံမွဲရ။ ပ္ဍဲလိက် &quot;Capital&quot; ညးဂှ် ညးဟီု ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲသၞောတ်သြန်ဓနဂှ် ၚုဟ်မး အလုံသီုဖအိုတ်ဂှ် ကၠုင်နူ ဒြဟတ်ကမၠောန် မၞိဟ်ရ။ သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ လၟိဟ်အခိင်ဂှ် မာက် ခၞံဗဒှ် လညာတ် &quot;အခိင်ကမၠောန် မဒးနွံ သွက်မၞိဟ်&quot; (Socially necessary labor time) ရ။ ယဝ်ရ သၟာကမၠောန်မွဲ လှိုင်ဒၟံင်တုဲ ဒးကေတ် အခိင်ဂၠိုင်မ္ဂး ၚုဟ်မး ကပေါတ်ဂှ် သၠုင်တိုန် ဟွံသေင်။ ၚုဟ်မး ကပေါတ်ဂှ် ဒးဒုင်စၟတ်သမ္တီ နကဵု အခိင်လဒေါဝ် (Average time) မဒးစကာ ပ္ဍဲကဵု ခေတ်ကာလ ကေုာံ နဲကဲပညာ လၟုဟ်ဟေင်ရ။&lt;ref name=&quot;Marx1867&quot;&gt;{{cite book|last=Marx|first=Karl|title=Capital: Critique of Political Economy, Volume I|year=1867|publisher=Charles H. Kerr and Co.}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ၚုဟ်မး မသှ်ေၜက် ကေုာံ ပရေင်ကေတ်ဂြဲစ ==
အရာ ကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲတေသြရဳ မာက် ဂှ် ဒှ် &quot;ၚုဟ်မး မသှ်ေၜက်&quot; (Surplus value) ရ။ တၠသြန်ဓနတအ် ကဵုၚုဟ်ကမၠောန် ကုသၟာကမၠောန်တအ် ဆၜိုတ် သွက်ဂွံ ဂျိုင်လမျီုဟေင်ရ။ ဆဂး သၟာကမၠောန်တအ် ကၠောန်ပ္တိတ် ၚုဟ်မး ကပေါတ် မဂၠိုင်နူ ၚုဟ်ကမၠောန် ညးတအ် ကလိဂွံရ။ ၚုဟ်မး မသှ်ေၜက်ဏအ်ဂှ် တၠသြန်ဓနတအ် ကေတ်ထောံ နဒဒှ် သြန်ပရဲ (Profit) ရ။ ဣဏအ်ဂှ် မာက် ကော်စ ပရေင်ကေတ်ဂြဲစ (Exploitation) ပ္ဍဲသၞောတ်သြန်ဓနရ။&lt;ref name=&quot;Harvey2010&quot;&gt;{{cite book|last=Harvey|first=David|title=A Companion to Marx's Capital|year=2010|publisher=Verso Books}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ လညာတ် တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ပ္ဍဲကၞောတ် သၞာံ ၁၈၀၀ တအ်ဂှ် သၟာပရေင်ပိုန်ဒြပ် တၞဟ်တအ် (Marginalists) ဗီုကဵု [[Eugen von Böhm-Bawerk]] (အဳဂေန် ဗောန် ဗုမ်-ဗာဝါက်) ကေုာံ [[William Stanley Jevons]] တအ် ခၞံဗဒှ် လညာတ် &quot;သဘဴဓဝ် ၚုဟ်မး ပူဂိုလ်&quot; (Subjective theory of value) ရ။ ညးတအ်ဟီု ၚုဟ်မး ကပေါတ်မွဲဂှ် ဟွံတန်တဴ ကုလၟိဟ် ကမၠောန် မပ္တိတ်လဝ်၊ ဍေံတန်တဴ ကုလၟိဟ် ပၟိက်ဆန္ဒ ကေုာံ အစောံမာန် သွက်ညးရာန် (Consumer utility and preference) ဟေင်ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ သဘဴဓဝ် ၚုဟ်မး ၜါသာ်
|-
! တင်ရန်တၟအ်
! သဘဴဓဝ် ၚုဟ်မး ကမၠောန် (LTV)
! သဘဴဓဝ် ၚုဟ်မး ပူဂိုလ် (STV)
|-
| '''သဇိုင် ၚုဟ်မး''' || ဒြဟတ်ကမၠောန် ကေုာံ အခိင် မဒးစကာ သွက်ဂွံပ္တိတ် || ပၟိက်ဆန္ဒ ကေုာံ တင်နွံပၟိက် ညးရာန် (Utility)
|-
| '''ညးမခၞံဗဒှ် အဓိက''' || အာဒမ် သမိတ်၊ ဒေဝိတ် ရဳကာဒဝ်၊ ကာလ် မာက် || Carl Menger, William Stanley Jevons, Leon Walras
|-
| '''ပရေင်စကာ ခေတ်လၟုဟ်''' || စကာအောန် (ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲဝါဒမာက်) || စကာဂၠိုင် (ပ္ဍဲပရေင်ပိုန်ဒြပ် ခေတ်လၟုဟ် သီုဖအိုတ်)
|-
| '''ပြသၞာ အဓိက''' || ဟွံမာန် သောင်ကလး ၚုဟ်မး ကပေါတ် သဘာဝ ဟွံသေင်မ္ဂး အနုသုခုမ || ဟွံကဵု သတိ ကုပရေင်ကေတ်ဂြဲစ (Exploitation) ပ္ဍဲကမၠောန်
|}

== ၉။ ပရေင်ပါ်ပဲါ သဘဴဓဝ်ဝွံ ==
ပရေင်ပါ်ပဲါ အဓိက သွက် သဘဴဓဝ် ၚုဟ်မး ကမၠောန် ဂှ် ဟွံမာန် သောင်ကလး ၚုဟ်မး ကပေါတ် မဟွံဒးစကာ ကမၠောန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဥပမာ - တိဍာ် မသၠာဲၚုဟ်မး၊ ရုပ်ပါန်ခဳ တြေံတြဟ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် သဘာဝ တအ်ဂှ် ၚုဟ်မး ဍေံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပၟိက်ဆန္ဒ ညးရာန် (Demand) ရ။&lt;ref name=&quot;Bohm1896&quot;&gt;{{cite book|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|title=Karl Marx and the Close of His System|year=1896|publisher=T.F. Unwin}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ ပရေင်စကာ ခေတ်လၟုဟ် ==
သရုပ်မ္ဂး သဘဴဓဝ် ၚုဟ်မး ကမၠောန် ဝွံ ဒှ်တေသြရဳ မၞုံကဵု ဝင် မဇၞော်မောဝ်ကၠုင်လဝ် ဗွဲမလှဲလးရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၞောတ်ဓမ္မတာ (Neoclassical economics) ဂှ် ဟွံစကာ သဘဴဓဝ် ၚုဟ်မး ကမၠောန် ဏအ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ဝါဒမာက် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political economy) လ္ၚဵုတအ်ဂှ် စကာဒၟံင်ဖိုဟ်ရ။ ၜိုန်ရ ခေတ်လၟုဟ် မၞိဟ်စကာအောန်အာကီုလေဝ်၊ လညာတ်ဏအ် သှ်ေၜက်ဒၟံင် နဒဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေင်ကမၠောန်၊ ၚုဟ်မး ကေုာံ ဘဝ သၟာကမၠောန် ပ္ဍဲသၞောတ်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိပိုဲရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Labor_theory_of_value Labor theory of value - Wikipedia]

{{Navbox
| name  = သဘဴဓဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
| title = လညာတ် ကေုာံ သဘဴဓဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂမၠိုင်
| list1 = [[သဘဴဓဝ် ၚုဟ်မး ကမၠောန်]] • [[သဘဴဓဝ် ၚုဟ်မး ပူဂိုလ်]] • [[သၞောတ်သြန်ဓန]] • [[ဝါဒမာက်]]
}}

[[Category:သဘဴဓဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ဝါဒမာက်]]
[[Category:ကမၠောန်]]</text>
      <sha1>o433jewwx26q26f0wez5e9hrs4kxlw0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝါဒ ဓနသဟာယ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12083</id>
    <revision>
      <id>57751</id>
      <timestamp>2026-10-09T07:50:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Flag of the Commonwealth of Nations.svg|thumb|300px|အလာံ ဂကောံ ဓနသဟာယ ဍုင်ဂမၠိုင် (Commonwealth of Nations)]] [[File:Commonwealth of England Arms 1653 1659.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ ဓနသဟာယ ဍုင်အင်္ဂလာန် ပ္ဍဲသၞာံ (၁၆၅၃-၁၆၅၉)]]  '''ဝါဒ ဓနသဟာယ''' (အင်္ဂ...&quot;</comment>
      <origin>57751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13277" sha1="606ccp6jkbk1oa0md85x4mc77l35ovz" xml:space="preserve">[[File:Flag of the Commonwealth of Nations.svg|thumb|300px|အလာံ ဂကောံ ဓနသဟာယ ဍုင်ဂမၠိုင် (Commonwealth of Nations)]]
[[File:Commonwealth of England Arms 1653 1659.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ ဓနသဟာယ ဍုင်အင်္ဂလာန် ပ္ဍဲသၞာံ (၁၆၅၃-၁၆၅၉)]]

'''ဝါဒ ဓနသဟာယ''' (အင်္ဂလိက်: ''Commonwealth'', ဟွံသေင်မ္ဂး ဝါဒ ဓနသဟာယ) ဝွံ ဒှ်ဝေါဟာရ ကေုာံ လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မစၞောန်ထ္ၜးကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင် မရန်တၟအ်လဝ် သွက် ပရေင်ခိုဟ်ဆာဲ ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် (public good ဟွံသေင်မ္ဂး common weal) ရ။ ဝါဒဏအ် ဒှ်လညာတ် မတုပ်သၟဟ် ကု &quot;[[ဝါဒ သမ္မတ]]&quot; (Republicanism) တုဲ အဝဵုအုပ်ဓုပ်ဂှ် နွံပ္ဍဲတဲ ညးဍုင်ကွာန်ရ။

== ၁။ နိဒါန် ==
ဝါဒ ဓနသဟာယ ဝွံ ဒှ်လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် တြေံမွဲ မပၠတရဴ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ ညးဍုင်ကွာန် အလုံမွဲဍုင်ရ။ အရေဝ်ဝေါဟာရဏအ်ဝွံ ကၠုင်နူအရေဝ် အင်္ဂလိက် တြေံ &quot;common weal&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ထတ်ယုက် ခိုဟ်ဆာဲ ညးဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;OED&quot;&gt;&quot;Commonwealth&quot;, ''Oxford English Dictionary'', 2nd ed. (1989). Oxford University Press.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန်မ္ဂး ဝါဒဏအ် ဒစဵုဒစး ကုသၞောတ်ဨကရာဇ် (Monarchy) တုဲ ဍေံစွံအာရီု လတူ အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန် မပိုင်ပြဳ အဝဵုအုပ်ဓုပ်ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် ==
လညာတ် ဓနသဟာယ ဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲခေတ် ဥရောပ အခိင်ကာလ (၁၅) ဗွဝ်ကၠံရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးစချပ်ကၠုင် ဒဒှ်ရ ဍုင်မွဲမွဲဂှ် သ္ဒးအုပ်ဓုပ် နကဵု သၞောတ် မပတိုန်စရာဲ ကေုာံ ပရေင်ခိုဟ်ဆာဲ သွက်ညးဂမၠိုင်ရ။ သၞောတ်ဏအ် ဒစဵုဒစး ကုလညာတ် အဝဵုဨကရာဇ် မကေတ်လဝ် အဝဵု လတူ ညးဍုင်ကွာန် ဗွဲမအလုံအလုံ (Absolute monarchy) ရ။ လညာတ်ဏအ် ပြးဇးအာ အလုံ [[ဍုင်အင်္ဂလာန်]] ပ္ဍဲအခိင် ပေါဲဗတိုက် အပ္ဍဲဍုင် (English Civil War) ရ။&lt;ref name=&quot;Hobbes&quot;&gt;Hobbes, Thomas (1651). ''Leviathan''. London: Andrew Crooke. pp. 120–125.&lt;/ref&gt;

== ၃။ အဓိပ္ပါယ် ဝေါဟာရ ==
ဝေါဟာရ &quot;ဓနသဟာယ&quot; ပ္ဍဲအရေဝ်မန်ဝွံ ကၠာဲစၠောအ်လဝ် နူကဵု ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် (Commonwealth) ရ။ &quot;ဓန&quot; ဂှ် ဒှ် ဒြပ်ရတ်၊ သြန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ တုဲ &quot;သဟာယ&quot; ဂှ် ဒှ် အရာမကၠောန်ပံင်သကအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဓနသဟာယ ဝွံ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ မပိုင်ပြဳလဝ် နကဵု ညးဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲသၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရောမ (Roman) မ္ဂး ဍေံတုပ်ကဵု ဝေါဟာရ လေတ္တေန် ''res publica'' (အရာ မဆေင်ကဵု ညးဍုင်ကွာန်) ရ။

== ၄။ ဓနသဟာယ ဍုင်အင်္ဂလာန် ==
ပ္ဍဲဝင် ဍုင်အင်္ဂလာန် မ္ဂး၊ အခိင်ကာလ အကြာ သၞာံ (၁၆၄၉ - ၁၆၆၀) ဂှ် ဒှ်အခိင် သၞောတ် ဓနသဟာယ (Commonwealth of England) မကတဵုဒှ်လဝ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဨကရာဇ် [[ကြက်လာတ် ၁]] (Charles I) ဒးဒုင် ဂစိုတ်တုဲ ဍုင်အင်္ဂလာန်ဂှ် ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ်လဝ် နကဵု သၞောတ် သမ္မတ မကော်စ ဓနသဟာယ ရ။ ညးမအုပ်ဓုပ် အဓိကဂှ် ဒှ် အဝ်လဳဗာ ခရုမ်ဝေဝ် (Oliver Cromwell) ရ။&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;&quot;Commonwealth of England&quot;. ''BBC History''. Retrieved 10 October 2026.&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဂကောံ ဓနသဟာယ ဍုင်ဂမၠိုင် ==
ပ္ဍဲခေတ် လၟုဟ်မ္ဂး၊ ယၟု &quot;ဓနသဟာယ&quot; ဂှ် စကာဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု &quot;ဂကောံ ဓနသဟာယ ဍုင်ဂမၠိုင်&quot; (Commonwealth of Nations) ရ။ ဂကောံဏအ်ဝွံ ဒှ်ဂကောံ ဍုင် မကေင်ဒှ်လဝ် သၟဝ် လက်ကရိုက် အေန်ပါယာ ဗြိတိန် တြေံ (British Empire) ကေုာံ ဍုင်မလုပ်လဝ် ဂကောံ ဗွဲကြဴတအ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် နွံ ၅၆ ဍုင် မပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံဏအ်တုဲ ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် သွက်ဂွံ မင်မဲ [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]]၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;Sec&quot;&gt;&quot;The Commonwealth&quot;. ''The Commonwealth Secretariat''. Retrieved 10 October 2026.&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ==
သၞောတ် ဓနသဟာယ ဝွံ စွံအာရီု လတူ ပရေင်ပါလုပ် ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲအရာ ပရေင်အုပ်ဓုပ်ရ။ ပ္ဍဲဝါဒဏအ်မ္ဂး သၞောဝ်ဥပဒေ ဒှ်အရာ မသၠုင်အိုတ်တုဲ ညးလဵုမွဲလေဝ် ဟွံသၠုင် နူသၞောဝ်ဥပဒေရ။ ညးမကေတ်တာလျိုင် အုပ်ဓုပ် ဍုင်တအ်ဂှ် သ္ဒးဒှ် ညးမဒးဒုင် ရုဲစှ်လဝ် နူညးဍုင်ကွာန်တုဲ တာလျိုင် ညးတအ်ဂှ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ပရေင်ခိုဟ်ဆာဲ သွက် ညးဍုင်ကွာန် ဟေင်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဍုင် ကေုာံ ဂကောံ မစကာ ယၟု ဓနသဟာယ
|-
! ယၟု (Name)
! သၞာံ မဒက်ပတန် (Established)
! ဒေသ (Region)
! ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Government Type)
|-
| ဓနသဟာယ ဍုင်အင်္ဂလာန် (Commonwealth of England) || ၁၆၄၉ || ရးဥရောပ || သမ္မတ
|-
| ဂကောံ ဓနသဟာယ ဍုင်ဂမၠိုင် (Commonwealth of Nations) || ၁၉၃၁ || အလုံဂၠးတိ || ဂကောံဍုင် (Intergovernmental)
|-
| ဓနသဟာယ သြသတြေလျာ (Commonwealth of Australia) || ၁၉၀၁ || [[သြသတြေလျာ]] || သၞောတ်ဖေက်ဒရေဝ် (Federal)
|}

== ၇။ ဍုင် မစကာ ယၟု ဓနသဟာယ ==
ပါဲနူကဵု ဂကောံ ဍုင်ဂမၠိုင်တုဲ၊ ဍုင်လ္ၚဵုတအ်လေဝ် စကာ ယၟု &quot;ဓနသဟာယ&quot; နဒဒှ် ယၟု ဍုင် ညးတအ်ရ။ ဥပမာ - ဍုင် သြသတြေလျာ ဝွံ ညးကော်စ &quot;ဓနသဟာယ သြသတြေလျာ&quot; (Commonwealth of Australia) ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် [[အမေရိကာန်]] (USA) လေဝ် တွဵုရး ၄ တွဵုရး (Pennsylvania, Virginia, Massachusetts, ကေုာံ Kentucky) တအ် စကာ ယၟု ဓနသဟာယ (Commonwealth) မာန်ရ။

== ၈။ ဝါဒ ဓနသဟာယ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ==
ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မ္ဂး၊ ဓနသဟာယ ဝွံ စၞောန်ထ္ၜးကဵု [[ပရေင်ပါ်ပရအ်]] ဒြပ်ရတ် ကေုာံ သယံဇာတ ဍုင် ဗွဲမညဳသၟဟ်ရ။ ဍေံဟွံတုပ် ကုဝါဒ ကောန်မျူနေတ် (Communism) မပိုင်ပြဳ သီုဖအိုတ် နကဵု အလဵုအသဳ၊ ဆဂး ဍေံဗတိုက်ဖအောဝ် ညံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ဂွံလုပ်စိုပ် အကြာ ညးဍုင်ကွာန် ဗွဲမဗၠးၜး ကေုာံ ဂွံစဵုဒၞာ ပရေင်ကေတ်အဝဵု နကဵု ပူဂိုလ်မွဲမွဲရ။

== ၉။ တၞဟ်ခြာ အကြာ ဝါဒ ဓနသဟာယ ကေုာံ သမ္မတ ==
ဝါဒ ဓနသဟာယ ကေုာံ ဝါဒ သမ္မတ (Republicanism) ဝွံ နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် တုပ်သၟဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ သီုၜါဂှ် ဒစဵုဒစး သၞောတ် ဨကရာဇ် ရ။ ဆဂး &quot;[[သမ္မတ]]&quot; ဂှ် စၞောန်ထ္ၜး သၞောတ် မဟွံမဲကဵု သၟိင်ဨကရာဇ် (head of state) တုဲ &quot;ဓနသဟာယ&quot; ဂှ် စွံအာရီု လတူ ပရေင်ခိုဟ်ဆာဲ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် ပံင်ကောံ (community) ရ။&lt;ref name=&quot;PSQ&quot;&gt;Smith, J. (1940). &quot;Republic and Commonwealth&quot;. ''Political Science Quarterly''. 55 (3): 433–451.&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
ဝါဒ ဓနသဟာယ (Commonwealth) ဝွံ ဒှ်လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မၞုံကဵု ဝင် မဇမၠိင် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် မဇြိုဟ်နက်ရ။ နူကဵု ခေတ် ဍုင်အင်္ဂလာန် မကတဵုဒှ်လဝ် သမ္မတ စဵုကဵုစိုပ် ခေတ်လၟုဟ် မဒက်ပတန်လဝ် ဂကောံ ဓနသဟာယ ဍုင်ဂမၠိုင်ဂှ်၊ ဝါဒဏအ် ပၠုပ်စုတ်လဝ် လညာတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ ညးဍုင်ကွာန်ရ။ လညာတ်ဏအ် ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ် အလုံဂၠးတိ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://thecommonwealth.org/ The Commonwealth Secretariat - ဓနသဟာယ ဍုင်ဂမၠိုင်]
* [https://www.royal.uk/commonwealth The Royal Family and the Commonwealth]

{{Navbox
| name = ဝါဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန်
| title = ဝါဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၞောတ်အုပ်ဓုပ် (Political Ideologies and Systems)
| list1 = [[ဝါဒ သြန်ဗွဝ်]] (Capitalism) • [[ဝါဒ သဵုရှေဝ်လေတ်]] (Socialism) • [[ဝါဒ ကောန်မျူနေတ်]] (Communism) • [[ဝါဒ ဓနသဟာယ]] (Commonwealth) • [[ဝါဒ သမ္မတ]] (Republicanism)
}}

[[Category:ဝါဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:ဓနသဟာယ]]
[[Category:သၞောတ်အုပ်ဓုပ်]]</text>
      <sha1>606ccp6jkbk1oa0md85x4mc77l35ovz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် လိက်ကဏ္ဍဂမၠိုင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12084</id>
    <revision>
      <id>57752</id>
      <timestamp>2026-10-09T07:52:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံလဝ် ကဏ္ဍထာမ်ပလိက်ဂမၠိုင် (Template categories) မစကာလဝ် ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာမန် ရ။   ထာမ်ပလိက် (Templates) တအ်ဝွံ ဒှ်အရာ သွက်ဂွံ ရီု...&quot;</comment>
      <origin>57752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1229" sha1="0t7e0d68m8aezfsmvyj5gwzstlry6pp" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံလဝ် ကဏ္ဍထာမ်ပလိက်ဂမၠိုင် (Template categories) မစကာလဝ် ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာမန် ရ။ 

ထာမ်ပလိက် (Templates) တအ်ဝွံ ဒှ်အရာ သွက်ဂွံ ရီုဗင် ပရေင်ချူဒါန် ကေုာံ ဖျေဟ်ဗီုပြင် မုက်လိက်ဂမၠိုင် ညံင်ဂွံ လောဲသွာ ကေုာံ ညဳသၟဟ်ရ။ ကဏ္ဍဏအ် ဒှ်ကဏ္ဍ အဓိက သွက်ဂွံ ပါ်ကဏ္ဍခွဲ မဆေင်ကဵု ထာမ်ပလိက် နာနာသာ် မပ္တံကဵု ထာမ်ပလိက် သ္ၚိအင်၊ ထာမ်ပလိက် သမ္တီ၊ ကေုာံ ထာမ်ပလိက် မုက်လိက်ဂမၠိုင်ရ။

{{Template category}}

[[ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက်ဂမၠိုင်|*]]
[[ကဏ္ဍ:ကဏ္ဍ ဝဳကဳပဳဒဳယာဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>0t7e0d68m8aezfsmvyj5gwzstlry6pp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Ifaffirmed</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12085</id>
    <revision>
      <id>57753</id>
      <timestamp>2026-10-09T07:54:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;includeonly&gt;{{#switch: {{lc:{{{1|}}}}} | yes | y | true | 1 | on | ဍာံ | ယွံ = {{{2|yes}}} | no | n | false | 0 | off | ဟွံသေင် | ဟွံ = {{{3|}}} | #default = {{{4|{{{3|}}}}}} }}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt; File:MediaWiki-2020-icon.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ မဳဒဳယာဝဳကဳ (MediaWiki) မဒှ် သၞောတ် မစကာ ထာမ်ပလိက်ဝ...&quot;</comment>
      <origin>57753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11198" sha1="pi71wmj7pnv9vit3bg4avdwuraq62w7" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#switch: {{lc:{{{1|}}}}}
| yes | y | true | 1 | on | ဍာံ | ယွံ = {{{2|yes}}}
| no | n | false | 0 | off | ဟွံသေင် | ဟွံ = {{{3|}}}
| #default = {{{4|{{{3|}}}}}}
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
[[File:MediaWiki-2020-icon.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ မဳဒဳယာဝဳကဳ (MediaWiki) မဒှ် သၞောတ် မစကာ ထာမ်ပလိက်ဝွံ]]

'''ထာမ်ပလိက်:Ifaffirmed''' ({{lang-en|Template:Ifaffirmed}}) ဝွံ ဒှ်ထာမ်ပလိက် (Template) မစကာ ပ္ဍဲသၞောတ် [[မဳဒဳယာဝဳကဳ]] (MediaWiki) သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် ကေုာံ ရုဲစှ် တင်ဂၞင် မလုပ်ကၠုင် (Input) ဒဒှ်ရ ဍေံဒှ် အရာမဍာံ (Affirmed/True) ဟွံသေင်မ္ဂး အရာမဟွံဍာံ (False) ရ။ ထာမ်ပလိက်ဝွံ ဒှ်ထာမ်ပလိက် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲအရာမဖန်ဇန် သဘဴဓဝ် (Boolean logic) ပ္ဍဲကဵု ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကေုာံ ဝဳကဳပရဝ်ဂျေတ် တၞဟ်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;mw-parser&quot;&gt;{{cite web |title=Help:Extension:ParserFunctions |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Extension:ParserFunctions |publisher=MediaWiki |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ==
ထာမ်ပလိက်ဝွံ ဒှ်ကိရိယာ အဓိက သွက်ညးမချူကုဒ် (Template coders) တအ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် တင်ဂၞင် မလုပ်ကၠုင် နူကဵု ညးလွပ်တအ်ရ။ ယဝ်ရ တင်ဂၞင်ဂှ် ဒှ်အရာ မဍာံ (ဥပမာ - yes, true, 1) မ္ဂး ဍေံ ပ္တိတ်ကဵု သွဟ် မွဲသာ်၊ ယဝ်ရ တင်ဂၞင်ဂှ် ဟွံဍာံ (ဥပမာ - no, false, 0) မ္ဂး ဍေံ ပ္တိတ်ကဵု သွဟ် တၞဟ်မွဲသာ်ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲအရာမခၞံဗဒှ် ထာမ်ပလိက် မၞုံကဵု အစောံသတ္တိ မပြံင်လှာဲမာန် (Dynamic templates) ရ။&lt;ref name=&quot;wiki-temp&quot;&gt;{{cite web |title=Help:Template |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Help:Template |publisher=Wikipedia |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ စကာ သၞောတ် [[လုအာ]] (Lua modules) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၃ ဂှ်၊ ထာမ်ပလိက် မပ္တံကဵု `Ifaffirmed` ကေုာံ `Yesno` တအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ချူကုဒ် ဝဳကဳ (Wikitext) ရ။ လက္ကရဴဏအ် ပ္ဍဲခေတ် လုအာ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်ဂှ် ထာမ်ပလိက်ဏအ် ဒးဒုင် ပြံင်လှာဲ သွက်ဂွံ စကာ နကဵု Module:Yesno သွက်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် ပြဟ်တုဲ ဍိုက်ပေင်ဂၠိုင်ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် သွက်ထာမ်ပလိက် သာမညတအ်ဂှ် ထာမ်ပလိက် Ifaffirmed ဝွံ ဆက်စကာဒၟံင် ဖိုဟ်ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ထာမ်ပလိက် (Syntax) ==
လဒက်ပတန် ထာမ်ပလိက်ဝွံ လောဲသွာတုဲ စကာလဝ် `switch` သွက်ဂွံ ရုဲစှ် တင်ဂၞင်ရ။ ကုဒ် အဓိကဍေံဂှ် -
&lt;pre&gt;
{{Ifaffirmed | {{{1}}} | သွဟ်_ယဝ်ဍာံ | သွဟ်_ယဝ်ဟွံဍာံ }}
&lt;/pre&gt;
ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ် `{{{1}}}` ဂှ် ဒှ်တင်ဂၞင် ညးလွပ် မပၠုပ်စုတ်ရ။ ထာမ်ပလိက်ဝွံ စၟဳစၟတ် တင်ဂၞင်ဂှ်တုဲ ယဝ်ရ တုပ်ကဵု အရာမသ္ဂုတ်စုတ်လဝ် (ဥပမာ - yes) မ္ဂး ဍေံ ပ္တိတ်ကဵု `သွဟ်_ယဝ်ဍာံ` ရ။&lt;ref name=&quot;logic&quot;&gt;{{cite book |title=Boolean Logic in Programming |author=Smith, John |year=2020 |publisher=TechPress |page=45}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်စကာ ကေုာံ ကမၠောန် ==
ပရေင်စကာ ထာမ်ပလိက်ဝွံ ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ထာမ်ပလိက် လိက်သကုတ် (Infobox) ကေုာံ ထာမ်ပလိက် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Navbox) တအ်ရ။ ဥပမာ - ယဝ်ရ ညးလွပ်မွဲ ပၠုပ်စုတ်လဝ် `| show_image = yes` မ္ဂး ထာမ်ပလိက်ဝွံ ဗမံက်ထ္ၜးကဵု ရုပ်ရ။ ယဝ်ရ ပၠုပ်စုတ် `no` ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံပၠုပ်စုတ်မ္ဂး ဍေံ ပၞုက်လဝ် ရုပ်ဂှ်ရ။

== ၅။ တင်ဂၞင် မဆက်စပ် (Associated Values) ==
ထာမ်ပလိက်ဝွံ စၟတ်သမ္တီလဝ် တင်ဂၞင် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ဒုင်တဲ နဒဒှ် &quot;အရာမဍာံ&quot; ကေုာံ &quot;အရာမဟွံဍာံ&quot; ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ၚုဟ်မး တင်ဂၞင် (Data Values)
|-
! ၚုဟ်မး မဍာံ (Affirmed/True)
! ၚုဟ်မး မဟွံဍာံ (False)
! တင်သမ္တီ (Notes)
|-
| `yes`, `y`, `true`, `1`, `on` || `no`, `n`, `false`, `0`, `off` || အင်္ဂလိက် (English)
|-
| `ဍာံ`, `ယွံ` || `ဟွံသေင်`, `ဟွံ` || မန် (Mon)
|}

== ၆။ အခိုက်အလိုက် သဘဴဓဝ် ==
သဘဴဓဝ် (Boolean logic) မစကာလဝ် ပ္ဍဲထာမ်ပလိက်ဝွံ ဒှ်သၞောတ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် အတိုင်သၞောဝ် ပရဝ်ဂရာမ်နာနာရ။ ဟိုတ်နူ ညးလွပ်တအ် စကာ အခိုက်အလိုက် အရေဝ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် (ဥပမာ ညးလ္ၚဵု စကာ &quot;yes&quot; ညးလ္ၚဵု စကာ &quot;1&quot;) တုဲ၊ ထာမ်ပလိက်ဝွံ ဒးပကောံလဝ် ၚုဟ်မး သီုဖအိုတ် ညံင်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် မွဲတဲဓဝ် မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;bool&quot;&gt;{{cite web |title=Boolean data type |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Boolean_data_type |publisher=Wikipedia |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ သာဓက ထာမ်ပလိက် ==
သာဓက ဗီုဂွံစကာ ထာမ်ပလိက် Ifaffirmed:

* `{{Ifaffirmed | yes | ဍာံပြဒၟံင်ရ | ဟွံဍာံပြ}}` → ဍာံပြဒၟံင်ရ
* `{{Ifaffirmed | true | ဍာံပြဒၟံင်ရ | ဟွံဍာံပြ}}` → ဍာံပြဒၟံင်ရ
* `{{Ifaffirmed | no | ဍာံပြဒၟံင်ရ | ဟွံဍာံပြ}}` → ဟွံဍာံပြ
* `{{Ifaffirmed | 0 | ဍာံပြဒၟံင်ရ | ဟွံဍာံပြ}}` → ဟွံဍာံပြ

== ၈။ အကျိုးကျေးဇူး ==
အကျိုးကျေးဇူး အဓိက နူကဵု ပရေင်စကာ ထာမ်ပလိက်ဝွံဂှ် -
# '''ဖအောန်ဖျေဟ် ဗၠေတ်မာယိ''': ညးလွပ်တအ် ပၠုပ်စုတ် တင်ဂၞင် ဗီုလဵုဟွံဟီု (ဥပမာ Yes, yes, YES) ထာမ်ပလိက်ဝွံ ကၠိုဟ်ခိုဟ်ရ (Case-insensitive)။
# '''စကာလောဲသွာ''': ဟွံဒးချူ ကုဒ် `#ifeq` ဂၠိုင်ဂၠိုင်မွဲတဲ။
# '''ထိင်ဒဝ်လောဲ''': အလုံမွဲ ဝဳကဳ ယဝ်ရ မိက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ သၞောတ်မ္ဂး ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲထာမ်ပလိက်ဏအ် မွဲဒၞာဲဓဝ်မ္ဂး တုဲရ။

== ၉။ လညာတ် နူကဵု ဂကောံ ==
ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ညးမချူ ထာမ်ပလိက် ဝဳကဳ (Wikimedia template editors) တအ်မ္ဂး၊ ထာမ်ပလိက် ဗီုဏအ်ဝွံ ဒှ်အရာ မဒးနွံဟေင်ရ။ ၜိုန်ရ ခေတ်လၟုဟ် ပြံင်လှာဲစကာ သၞောတ် လုအာ (Lua) မပ္တံကဵု [[Module:Yesno]] ကီုလေဝ်၊ သွက် ထာမ်ပလိက် ဍောတ်တ် ကေုာံ ညးမစချူ ဝဳကဳတၟိတအ်ဂှ် ထာမ်ပလိက်ဏအ် ဆက်တုဲ ကိစ္စဇၞော်ဒၟံင် ဖိုဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;lua&quot;&gt;{{cite web |title=Lua scripting in MediaWiki |url=https://www.mediawiki.org/wiki/Lua |publisher=MediaWiki |access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ လေန်မ္ၚး ==
ထာမ်ပလိက် Ifaffirmed ဝွံ ၜိုန်ရ ဒှ်ထာမ်ပလိက် ဍောတ်သွတ် မွဲကီုလေဝ်၊ ပရေင်ကၠောန်ကမၠောန်ဍေံဂှ် ဇၞော်မောဝ်တုဲ ဒှ်ရိုဟ်ကၞက် သွက် ထာမ်ပလိက် ကဆံင်သၠုင်တၞဟ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ လဒက်ပတန် သၞောတ်ဝဳကဳ ညံင်ဂွံ ခိုင်ကၠိုက်ဂှ် ထာမ်ပလိက်ဏအ် ပါလုပ် ဗိုင်ရီုဗင်ကဵုလဝ် အဓိကရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ထာမ်ပလိက် သဘဴဓဝ်
| title = ထာမ်ပလိက် သဘဴဓဝ် ကေုာံ စၟဳစၟတ် (Boolean logic and Check Templates)
| list1 = [[ထာမ်ပလိက်:Ifaffirmed]] • [[ထာမ်ပလိက်:Yesno]] • [[ထာမ်ပလိက်:If]] • [[ထာမ်ပလိက်:Ifeq]] • [[ထာမ်ပလိက်:Ifexist]]
}}

[[Category:ထာမ်ပလိက် မဳဒဳယာဝဳကဳ]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် သဘဴဓဝ်]]
[[Category:တင်ဂၞင် ကေုာံ ကုဒ်]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pi71wmj7pnv9vit3bg4avdwuraq62w7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာပရေင်ကမၠောန်ပကင်ရင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12086</id>
    <revision>
      <id>57754</id>
      <timestamp>2026-10-09T07:56:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wikipedia Logo)]]  '''ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာပရေင်ကမၠောန်ပကင်ရင်''' (အင်္ဂလိက်: ''Category:Wikipedia administration'') ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ အဓိက သွက်ဂွံ ပကောံပကေဝ် ကေုာံ စၟတ်သ...&quot;</comment>
      <origin>57754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16337" sha1="k9nxu24fuwf15mtg0sxgjge43u9hxxg" xml:space="preserve">[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wikipedia Logo)]]

'''ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာပရေင်ကမၠောန်ပကင်ရင်''' (အင်္ဂလိက်: ''Category:Wikipedia administration'') ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ အဓိက သွက်ဂွံ ပကောံပကေဝ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ မုက်လိက်၊ သၞောဝ်၊ စၞောန်ထ္ၜး ကေုာံ ကိရိယာဂမၠိုင် မဆေင်စပ် ကုပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပကင်ရင် (Administration) ပ္ဍဲလတူ ဝဳကဳပဳဒဳယာရ။ ကဏ္ဍဝွံ ဟွံသေင် ကုမုက်လိက် ပရူပရာ သာမည (mainspace articles) မဒှ် ပရူပရာ ပြကိုဟ်ဗိသ္တာတုဲ၊ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍ မဆေင်ကဵု ပရေင်ကမၠောန် အပ္ဍဲ (project space) မပ္တံကဵု ပရေင်ထိင်ဒဝ်၊ ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ မုက်လိက်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;WikiAdmin&quot;&gt;{{cite web|title=Wikipedia:Administration|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Administration|publisher=Wikipedia|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ==
ဝဳကဳပဳဒဳယာဂှ် ဒှ်ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မသၠးပွး မညးလဵုမွဲ ဟွံဟီု လုပ်ဗှ် ကေုာံ ပလေဝ်ဒါန်မာန်ရ။ ဆဂး သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဍာ်ဒကေဝ် လိက်၊ အခေါင်အရာ မူပိုင် ကေုာံ စဵုဒၞာ ပရေင်ပလီုပလာ် (Vandalism) ဂှ် သ္ဒးနွံကဵု သၞောတ် ပကင်ရင် မခိုင်ကၠိုက်ရ။ ကဏ္ဍ &quot;ဝဳကဳပဳဒဳယာပရေင်ကမၠောန်ပကင်ရင်&quot; ဝွံ ပကောံလဝ် မုက်လိက် မဆေင်ကဵု ညးကေတ်တာလျိုင် ပကင်ရင် (Administrators)၊ သၞောဝ် မူဝါဒ (Policies) ကေုာံ အစဳအဇန် မင်မဲဂမၠိုင် သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ဂၠံင်တရဴ ကုညးလွပ်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;WikiPolicy&quot;&gt;{{cite web|title=Wikipedia:Policies and guidelines|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Policies_and_guidelines|publisher=Wikipedia|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
နူစ ပ္တံခၞံဗဒှ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၁ ဂှ်၊ ပရေင်ပကင်ရင်ဝွံ ဒှ်လဝ် အရာမသၠးပွး ကေုာံ အောန်ကဵု သၞောဝ်ဥပဒေရ။ ဆဂး ကာလ လၟိဟ် ညးလွပ် ကေုာံ မုက်လိက် ကတဵုဇၞော်ဂၠိုင်တိုန်ကၠုင်ဂှ်၊ ပြသၞာ မပ္တံကဵု ပရေင်ပလီုပလာ် ကေုာံ ပရေင်တက်ကျာ ဟွံကိတ်ညဳ ကုသၞောဝ်တအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂကောံ ဝဳကဳမဳဒဳယာ (Wikimedia Foundation) ကေုာံ ဂကောံညးလွပ်တအ် ဒက်ပတန်ကၠုင် သၞောတ်အုပ်ဓုပ်၊ သၞောဝ် ကေုာံ ကဆံင် ညးကေတ်တာလျိုင် (User rights) အတိုင်လၟေင်င် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ကမၠောန်ရ။

== ၃။ ညးကေတ်တာလျိုင် ပကင်ရင်ဂမၠိုင် ==
ပ္ဍဲဝဳကဳပဳဒဳယာမ္ဂး ပရေင်ပကင်ရင်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ကဆံင် ညးလွပ် မနာနာသာ် သွက်ဂွံ ပါ်ပရအ် တာလျိုင်ရ - 
* '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ညးကောပ်ကာဲ|ညးကောပ်ကာဲ]] (Administrators/Sysops):''' ဒှ်ညးမၞုံကဵု အဝဵု သွက်ဂွံ ဇိုတ်ပလီု မုက်လိက် (Delete)၊ ကၟာတ်လဒဵု မုက်လိက် (Protect)၊ ကေုာံ ကၟာတ် ညးလွပ် (Block) မဖံက်ပလီု သၞောဝ်။
* '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ဗျူရဝ်ကရေတ်|ဗျူရဝ်ကရေတ်]] (Bureaucrats):''' ဒှ်ညးမၞုံကဵု အဝဵု သွက်ဂွံ ခပတိုန် ညးကောပ်ကာဲ တၟိ ကေုာံ ပြံင်လှာဲ ယၟု ညးလွပ်။
* '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:စိဝ်ဝပ်|စိဝ်ဝပ်]] (Stewards):''' ဒှ်ညးမကေတ်တာလျိုင် အလုံမွဲ ဂကောံဝဳကဳမဳဒဳယာ (Global rights) သွက်ဂွံ ပကင်ရင် အဝဵု ညးလွပ် မသၠုင်အိုတ်။&lt;ref name=&quot;UserRights&quot;&gt;{{cite web|title=Wikipedia:User access levels|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:User_access_levels|publisher=Wikipedia|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ကဆံင် အဝဵု ညးလွပ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ
|-
! ကဆံင်
! တာလျိုင် ကေုာံ အဝဵုအရာ အဓိက
! သၞောတ် ရုဲစှ်
|-
| ညးလွပ် ဓမ္မတာ (User) || ပလေဝ်ဒါန် မုက်လိက်၊ ခၞံ မုက်လိက်တၟိ || လၟိဟ် ကတဵုဒှ် နကဵု အလိုတ် (Auto) ပ္ဍဲအခိင် ပံက်အကံက်
|-
| ညးကောပ်ကာဲ (Admin) || ဇိုတ်၊ ကၟာတ်၊ လဒဵု၊ သီုကဵု ထိင်ဒဝ် သၞောဝ် || ရုဲစှ် နကဵု မာဲ ညးလွပ်ဂမၠိုင် (RfA)
|-
| ဗျူရဝ်ကရေတ် (Bureaucrat) || ခပတိုန် ညးကောပ်ကာဲ တၟိ || ရုဲစှ် နကဵု မာဲ ညးလွပ်ဂမၠိုင် (RfB)
|}

== ၄။ သၞောဝ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜးဂမၠိုင် (Policies and Guidelines) ==
မုက်လိက် ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု သၞောဝ် အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာရ။ သၞောဝ် အဓိကဂမၠိုင်မ္ဂး - 
* '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လညာတ် မလဒေါဝ်]] (Neutral Point of View - NPOV):''' ဇၟာပ်မုက်လိက် သ္ဒးချူ နကဵု လညာတ် လဒေါဝ်၊ ဟွံဗက်စ မွဲမွဲလပါ်။
* '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ဒဒှ်မနိဿဲမာန်]] (Verifiability):''' တင်ဂၞင် သီုဖအိုတ် သ္ဒးနွံကဵု သက်သဳ နူကဵု တမ်ရိုဟ် မပတှ်ေမာန်။
* '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ပရေင်သုတေသန တမ်မူလ ဟွံမဲ]] (No original research):''' ဟွံကဵု အခေါင် ပၠုပ်စုတ် တင်ဆိင်ဆ လညာတ် အပိုင်ပူဂိုလ်။
သၞောဝ်တအ်ဏအ် ဒှ်တမ်ရိုဟ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ပကင်ရင် မခိုင်ကၠိုက် ပ္ဍဲဝဳကဳပဳဒဳယာရ။

== ၅။ ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ ပလေဝ်ပလေတ် (Maintenance) ==
ကမၠောန် ပကင်ရင် အဓိက မွဲဂှ် ဒှ် ပရေင်မင်မဲ မုက်လိက်ဂမၠိုင် ညံင်ဂွံ နွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ်ရ။ ညးလွပ် ကေုာံ ညးကောပ်ကာဲတအ် စကာ ကဏ္ဍဏအ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ကဏ္ဍ သၟတ် မပ္တံကဵု - 
* [[:Category:မုက်လိက် မဒးဒုင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သွက်ဂွံ ဇိုတ်]] (Articles for deletion)
* [[:Category:မုက်လိက် မဒးဒုင် ပလေဝ်ဒါန်]] (Cleanup) 
* [[:Category:မုက်လိက် မဒးဒုင် ထပ်စုတ် ပရေင်နိဿဲ]] (Citation needed) ရ။

== ၆။ ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် (Protection) ==
ယဝ်ရ မုက်လိက်မွဲမွဲ ဒးဒုင် ပလီုပလာ် (Vandalism) ကဆံင်သၠုင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒှ်ဒၟံင် ပေါဲဗတိုက် ပလေဝ်ဒါန် (Edit war) မ္ဂး၊ ညးကောပ်ကာဲတအ် ကၟာတ်လဒဵု (Protect) မုက်လိက်ဂှ် မာန်ရ။ သၞောတ် ပရေင်ကၟာတ်လဒဵုဝွံ ပါ်လဝ် သာ်ဝွံရ - 
* '''ကၟာတ်လဒဵု ကဝက် (Semi-protection):''' ညးလွပ် မဟွံမဲကဵု အကံက် ဟွံသေင်မ္ဂး အကံက် တၟိတၟိတအ် ပလေဝ်ဒါန် ဟွံဂွံ။
* '''ကၟာတ်လဒဵု အလုံ (Full protection):''' ဆ ညးကောပ်ကာဲ (Admin) ဟေင် ပလေဝ်ဒါန် ဂွံ။&lt;ref name=&quot;Protection&quot;&gt;{{cite web|title=Wikipedia:Protection policy|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Protection_policy|publisher=Wikipedia|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ သၞောတ် ပသောင်ကလး ပြသၞာ (Dispute Resolution) ==
ပ္ဍဲကမၠောန် ပကင်ရင်ဝွံ သၞောတ် ပသောင်ကလး ပြသၞာ အကြာ ညးလွပ်တအ်လေဝ် ပါလုပ်ရ။ ယဝ်ရ တင်ဟွံကိတ်ညဳ ကတဵုဒှ် လတူ ပရူပရာ မုက်လိက်မွဲမွဲမ္ဂး၊ ညးတအ် သ္ဒးသဳကၠဳ ပ္ဍဲ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:မုက်လိက် တက်ကျာ|မုက်လိက် တက်ကျာ]] (Talk page) နကဵု အစောံစရာဲ ကေုာံ ယေန်သၞာင်ရ။ ယဝ်ရ ပြသၞာ ဇၞော်တိုန်တုဲ ပသောင် ဟွံမာန်မ္ဂး ညးကောပ်ကာဲတအ် သ္ဒးလုပ် ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်စုတ် အတိုင် သၞောဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။

== ၈။ ကိရိယာ ကေုာံ နဲကဲ ပကင်ရင် (Admin Tools) ==
ညးကေတ်တာလျိုင် ပကင်ရင်တအ် စကာ ကိရိယာ နဲကဲနာနာ (Technical tools) သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန် ပြဟ်ပြဟ် လောဲလောဲမာန်ရ။ မပ္တံကဵု - 
* '''Twinkle''': သွက်ဂွံ ကလေင်ပလီု (Rollback) အရာမဖျေဟ်လဝ် ဗၠေတ်ဗၠေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပလီုလဝ်တအ် ပြဟ်ပြဟ်။
* '''AutoWikiBrowser (AWB)''': သွက်ဂွံ ပလေဝ်ဒါန် မုက်လိက် ဗွဲမဂၠိုင် မွဲတဲဓဝ် (Mass edit)။
* '''Rollback''': ကိရိယာ အဝဵု သွက်ဂွံ ကလေင်အာ အကာဲအရာ တြေံ (Revert) ဗွဲမပြဟ်။&lt;ref name=&quot;AdminTools&quot;&gt;{{cite web|title=Wikipedia:Administrators' tools|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Administrators%27_tools|publisher=Wikipedia|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ဆက်စပ် ကုကဏ္ဍ တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ကဏ္ဍ &quot;ဝဳကဳပဳဒဳယာပရေင်ကမၠောန်ပကင်ရင်&quot; ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မိ မဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ကဏ္ဍ ကောန် ကေုာံ မုက်လိက် ကမၠောန် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု - 
* [[:Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ မုက်လိက် မဒးဒုင် ဇိုတ်ဂမၠိုင်]] (Candidates for speedy deletion)
* [[:Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ ညးကောပ်ကာဲဂမၠိုင်]] (Wikipedia administrators)
* [[:Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပရေင်ရီုဗင်ဂမၠိုင်]] (Wikipedia help pages)
* [[:Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ မုက်လိက်တၟေင်ဂမၠိုင်]] (Wikipedia special pages)

== ၁၀။ နိဂီု ==
ကဏ္ဍ ဝဳကဳပဳဒဳယာပရေင်ကမၠောန်ပကင်ရင် ဝွံ ဒှ်ဒယိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ်၊ မင်မဲ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ညံင်ဂွံ စိုပ်ကဆံင် သၠုင် ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက်ရ။ သၞောတ် ပကင်ရင် မခိုဟ် ကေုာံ သၞောဝ် မကၠးဖ္ဍးမ္ဂး ပကဵု ညံင်ညးလွပ်တအ် ဂွံပါလုပ် ကၠောန် ပရေင်ကမၠောန် နကဵု ပရေင်ဗၠးၜး ကေုာံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် အတိုင် သၞောဝ် မကဵုလဝ် အခေါင်ရ။ လညာတ် ကေုာံ ပရေင်ပါလုပ် နူကဵု ညးဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်သၞောတ် ကေုာံ ညးကောပ်ကာဲတအ် သီုဖအိုတ် ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပကင်ရင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://meta.wikimedia.org/wiki/Administration Wikimedia Meta-Wiki: Administration (ပရေင်ပကင်ရင် အလုံမွဲ ဝဳကဳမဳဒဳယာ)]
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Category:Wikipedia_administration Category:Wikipedia administration (ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်)]

{{Navbox
| name = ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပကင်ရင်
| title = ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပရေင်ကမၠောန် ကေုာံ ပကင်ရင် (Wikipedia Administration)
| list1 = [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ညးကောပ်ကာဲ]] • [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ဗျူရဝ်ကရေတ်]] • [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:သၞောဝ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး]] • [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ပရေင်စဵုဒၞာ]] • [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ပသောင်ကလး ပြသၞာ]]
}}

[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]
[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာပရေင်ကမၠောန်ပကင်ရင်| ]]</text>
      <sha1>k9nxu24fuwf15mtg0sxgjge43u9hxxg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ကဏ္ဍ ဝဳကဳပဳဒဳယာဂမၠိုင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12087</id>
    <revision>
      <id>57755</id>
      <timestamp>2026-10-09T08:00:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wikipedia Logo)]] [[File:Knowledge_tree.svg|thumb|300px|ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ကဏ္ဍဂမၠိုင် မဒှ် တမ်ရိုဟ် သၞောတ် လိက် (Category tree structure)]]  '''ကဏ္ဍ:ကဏ္ဍ ဝဳကဳပဳဒဳယာဂမၠိုင်''' (အ...&quot;</comment>
      <origin>57755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16517" sha1="r32hgl0g8kw298d8wetnglswbkn2s9t" xml:space="preserve">[[File:Wikipedia-logo-v2.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wikipedia Logo)]]
[[File:Knowledge_tree.svg|thumb|300px|ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ကဏ္ဍဂမၠိုင် မဒှ် တမ်ရိုဟ် သၞောတ် လိက် (Category tree structure)]]

'''ကဏ္ဍ:ကဏ္ဍ ဝဳကဳပဳဒဳယာဂမၠိုင်''' (အင်္ဂလိက်: ''Category:Wikipedia categories'') ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ တမ်ရိုဟ် (Root category) အဓိက သွက်ဂွံ ပကောံပကေဝ်၊ စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ပါ်ပရအ် လဒက်ပတန် ကဏ္ဍဂမၠိုင် သီုဖအိုတ် မၞုံပ္ဍဲ ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ ဝဳကဳပဳဒဳယာရ။ ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ဒယိုင် အဓိက သွက် ပရေင်စၞောန်ထ္ၜး လိက် (Navigation) တုဲ၊ ရီုဗင်ကဵု ညးလွပ်တအ် ညံင်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု မုက်လိက် ကေုာံ ပရူပရာ မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ဗွဲမလောဲသွာမာန်ရ။ ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ ပါလုပ် သီုကဏ္ဍ မဆေင်ကဵု မုက်လိက် ပရူပရာ (Article categories) ကေုာံ ကဏ္ဍ မဆေင်ကဵု ပရေင်ပကင်ရင် ကမၠောန် (Administrative categories) သီုဖအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;HelpCat&quot;&gt;{{cite web|title=Help:Category|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Help:Category|publisher=Wikipedia|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ==
သၞောတ် ကဏ္ဍ (Categorization system) ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာဝွံ ဒှ်သၞောတ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲလိက် ကေုာံ ပကောံ မုက်လိက် မဆက်စပ် ရေင်သကအ် နကဵု လၟေင် အက္ခရ် ကေုာံ ပရူပရာရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် မုက်လိက် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာဂှ် သ္ဒးပါလုပ် ပ္ဍဲကဏ္ဍ အောန်အိုတ် မွဲကဏ္ဍ သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜးကဵု ဂကူ ပရူပရာ ဍေံရ။ ကဏ္ဍ &quot;ကဏ္ဍ ဝဳကဳပဳဒဳယာဂမၠိုင်&quot; ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ လတူအိုတ် (Top-level) မပကောံလဝ် ကဏ္ဍ ကောန်ဂမၠိုင် (Subcategories) နာနာသာ် ညံင်ဂွံ ဒှ် သၞောတ် တမ်ရိုဟ် (Hierarchical tree) မွဲရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် ==
ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒက်ပတန် သၞောတ် ကဏ္ဍ နကဵု သပ်ဝဴ (Software) အလဵုအလဵုဂှ်၊ ညးလွပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာတအ် စကာလဝ် မုက်လိက် စရင် (List articles) သွက်ဂွံ ပကောံ လိက် မဆက်စပ် ရေင်သကအ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၄ ဂှ် သပ်ဝဴ မဳဒဳယာဝဳကဳ (MediaWiki) ပၠုပ်စုတ် သၞောတ် ကဏ္ဍ (Category namespace) မကဵု အခေါင် စၟတ်သမ္တီ ကဏ္ဍ အလဵုအလဵုရ။ နူဂှ် စတုဲ သၞောတ် ကဏ္ဍ ကတဵုဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ ဒှ်ကၠုင် သၞောတ် အဓိက သွက်ဂွံ ပါ်ပရအ် လိက် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကဏ္ဍဂမၠိုင် (Structure of Categories) ==
လဒက်ပတန် ကဏ္ဍ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာဝွံ နွံဗီုပြင် တၞံဆု (Tree structure) မပါ်လဝ် ကဆံင်ကဆံင်ရ။ ကဏ္ဍ မွဲမွဲ နွံကဵု ကဏ္ဍ မိ (Parent category) ကေုာံ ကဏ္ဍ ကောန် (Subcategory) မာန်ရ။ မုက်လိက် မွဲမွဲဂှ် သ္ဒးစုတ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ကောန် မတၟေင်အိုတ် (most specific category) တုဲ၊ ဟွံဒး ထပ်စုတ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ မိ ဍေံရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ကဏ္ဍ ကဆံင်ကဆံင်
|-
! ကဆံင် ကဏ္ဍ
! ဥပမာ (Example)
! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ပရေင်စကာ
|-
| ကဏ္ဍ တမ်ရိုဟ် (Root) || [[:Category:ကဏ္ဍ ဝဳကဳပဳဒဳယာဂမၠိုင်]] || ကဏ္ဍ မသၠုင်အိုတ် သွက်ဂွံ ပကောံ ကဏ္ဍ သီုဖအိုတ်
|-
| ကဏ္ဍ မိ (Parent) || [[:Category:ဝင်]] || ကဏ္ဍ မဆေင်ကဵု ပရူပရာ ဇၞော်
|-
| ကဏ္ဍ ကောန် (Subcategory) || [[:Category:ဝင် အာရှ]] || ကဏ္ဍ မပါ်ပတိတ် နူကဵု ပရူပရာ ဇၞော်
|-
| ကဏ္ဍ တၟေင် (Specific) || [[:Category:ဝင် ဍုင်သေံ]] || ကဏ္ဍ မချိုတ်ပၠိုတ် သွက် မုက်လိက် တၟေင်င်
|}

== ၄။ သၞောဝ် ကေုာံ မူဝါဒ ပရေင်ပၠုပ်ကဏ္ဍ (Policies) ==
ဝဳကဳပဳဒဳယာ နွံကဵု သၞောဝ် မူဝါဒ မခိုင်ကၠိုက် သွက် ပရေင်ပၠုပ် ကဏ္ဍ (Categorization guidelines) ညံင်ဟွံဂွံ ထုဲကြာန်ရ။&lt;ref name=&quot;WikiCat&quot;&gt;{{cite web|title=Wikipedia:Categorization|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Categorization|publisher=Wikipedia|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင်နိဿဲ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ''': ပရူပရာ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ကဏ္ဍဂှ် သ္ဒးဒှ် အရာ မနိဿဲမာန် ပ္ဍဲမုက်လိက်ဂှ်။
* '''ပရေင်လဒေါဝ် (Neutrality)''': လညာတ် ကဏ္ဍဂှ် သ္ဒးဒှ် လညာတ် လဒေါဝ်တုဲ ဟွံဒးစကာ ယၟု ကဏ္ဍ မပလီုပလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး မစကာ လညာတ် အပိုင် ပူဂိုလ်။
* '''ဟွံပၠုပ် ကဏ္ဍ ဂၠိုင်လောန် (Avoid overcategorization)''': ညးလွပ်တအ် ဟွံဒးပၠုပ်စုတ် ကဏ္ဍ မဂၠိုင်လောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကဏ္ဍ မဟွံကိစ္စဇၞော် သွက်မုက်လိက်ဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;OverCat&quot;&gt;{{cite web|title=Wikipedia:Overcategorization|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Overcategorization|publisher=Wikipedia|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဗီုပြင် ကေုာံ ပရေင်စကာ (Format and Syntax) ==
သွက်ဂွံ ပၠုပ်စုတ် ကဏ္ဍ ပ္ဍဲ မုက်လိက်မွဲမွဲဂှ် ညးလွပ်တအ် သ္ဒးစကာ ကောဒ် ဝဳကဳ (Wikitext syntax) ရ။ ဗီုပြင် သာမညဂှ် ဒှ် `[[Category:ယၟု ကဏ္ဍ]]` ရ။ 
ပါဲနူဂှ်တုဲ သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် လၟေင် အက္ခရ် (Sort key) ပ္ဍဲ မုက်လိက် ကဏ္ဍဂှ် ညးလွပ်တအ် စကာ `[[Category:ယၟု ကဏ္ဍ|စၞောန် လၟေင်]]` မာန်ရ။ ဥပမာ - မုက်လိက် &quot;အာရှ&quot; ဂှ် သွက်ဂွံ စွံ ပ္ဍဲ လၟေင် &quot;အ&quot; မ္ဂး ဒးစုတ် `[[Category:တိုက်ဂမၠိုင်|အာရှ]]` ရ။ 

== ၆။ ကဏ္ဍ အဓိကဂမၠိုင် (Main Category Types) ==
ကဏ္ဍ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု ဂကူ အဓိက သာ်ဝွံရ - 
# '''ကဏ္ဍ မုက်လိက် (Article categories):''' ကဏ္ဍ သွက် မုက်လိက် ပရူပရာ ဓမ္မတာ မပ္တံကဵု ဝင်၊ ပထဝဳ၊ ပရေင်သိပ္ပံ။
# '''ကဏ္ဍ ပကင်ရင် (Administrative categories):''' ကဏ္ဍ သွက် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မပ္တံကဵု ကဏ္ဍ မုက်လိက် မဒးဒုင် ဇိုတ်၊ ကဏ္ဍ မုက်လိက် မဒးပလေဝ်ဒါန်။
# '''ကဏ္ဍ ညးလွပ် (User categories):''' ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံ ညးလွပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ အတိုင် အစောံစရာဲ အရေဝ်ဘာသာ ဟွံသေင်မ္ဂး စိုတ်ပါလုပ် ညးတအ်။
# '''ကဏ္ဍ ဂအုံ (Container categories):''' ကဏ္ဍ မဟွံစုတ် မုက်လိက် လိက်ပရေင် တိုက်ရိုက်၊ ဆဂး စွံလဝ် ဆ ကဏ္ဍ ကောန် ဟေင်ရ။

== ၇။ ကိရိယာ ကေုာံ နဲကဲ ပကင်ရင် (Tools for Categorization) ==
သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန် ပကင်ရင် ကဏ္ဍ ဗွဲမပြဟ် ကေုာံ လောဲသွာဂှ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ နွံကဵု ကိရိယာ (Tools) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* '''HotCat''': ဒှ်ကိရိယာ သွက်ဂွံ ထပ်စုတ်၊ ဇိုတ်ပလီု၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပြံင်လှာဲ ကဏ္ဍ လတူ မုက်လိက် ဗွဲမလောဲသွာ ဟွံဒး လုပ်အာ ပ္ဍဲ မုက်လိက် ပလေဝ်ဒါန်။
* '''Cat-a-lot''': ဒှ်ကိရိယာ သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ပါ်ပရအ် မုက်လိက် ဗွဲမဂၠိုင် (Mass edit) နူ ကဏ္ဍ မွဲ ဇရေင် ကဏ္ဍ မွဲသအာင်။
* '''AutoWikiBrowser (AWB)''': သပ်ဝဴ သွက် ညးကောပ်ကာဲ ကေုာံ ညးလွပ် မၞုံကဵု အခေါင် သွက်ဂွံ ပလေဝ်ဒါန် ကဏ္ဍ အလုံမွဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ။

== ၈။ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်သဳကၠဳဂမၠိုင် (Categories for Discussion) ==
ပရေင်ပၠုပ် ကဏ္ဍဂှ် လဆောဝ်မ္ဂး ဒှ်အရာ မၞုံကဵု ပရေင်သဳကၠဳ ကေုာံ ပရေင်ဟွံကိတ်ညဳ အကြာ ညးလွပ်တအ် မာန်ရ။ ယဝ်ရ ကဏ္ဍ မွဲမွဲ ဟွံကိတ်ညဳ ကုမူဝါဒ ဟွံသေင်မ္ဂး ထပ်ဒၟံင် ကုကဏ္ဍ တၞဟ်မ္ဂး၊ ညးလွပ်တအ် ကော်ဆောဝ် သဳကၠဳ ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် '''ကဏ္ဍ သွက် ပရေင်သဳကၠဳ''' (Categories for discussion - CfD) ရ။&lt;ref name=&quot;CfD&quot;&gt;{{cite web|title=Wikipedia:Categories for discussion|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Categories_for_discussion|publisher=Wikipedia|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ် ညးလွပ်တအ် ပတိုန်ထ္ၜး သွက်ဂွံ ဇိုတ်၊ ပြံင်ယၟု၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပံင်ကောံ (Merge) ကဏ္ဍဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;FAQCat&quot;&gt;{{cite web|title=Wikipedia:FAQ/Categorization|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:FAQ/Categorization|publisher=Wikipedia|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ဆက်စပ် ကုကဏ္ဍ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Relationships with other Systems) ==
သၞောတ် ကဏ္ဍ ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုသၞောတ် စၞောန်ထ္ၜး တၞဟ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။
* '''ထာမ်ပလိက် စၞောန်ထ္ၜး (Navigation templates)''': မုက်လိက် ထာမ်ပလိက် လတူ ဟွံသေင်မ္ဂး သၟဝ် မုက်လိက်ဂှ် ပကောံလဝ် လိက် မဆက်စပ်တုဲ ကၠောန်ကမၠောန် ညံင်ရဴ ကဏ္ဍ ကီုရ။
* '''စရင် မုက်လိက် (Lists)''': စရင် မုက်လိက်ဂှ် ဒှ်မုက်လိက် မချူလဝ် နကဵု လိက် ဓမ္မတာတုဲ၊ စၞောန်ထ္ၜးကဵု လိက် မဆက်စပ် နကဵု လၟေင် အက္ခရ် ဟွံသေင်မ္ဂး အခိင်ကာလ ရ။ သၞောတ် ကဏ္ဍ ကေုာံ စရင် မုက်လိက် ၜါဏအ် ကၠောန်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ရီုဗင် ရေင်သကအ်ရ။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
ကဏ္ဍ ဝဳကဳပဳဒဳယာဂမၠိုင် ဝွံ ဒှ်သၞောတ် မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ညံင် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မၞုံကဵု မုက်လိက် ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံတန်တဴ နကဵု လၟေင်လၟာ် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် မခိုင်ကၠိုက်ရ။ နကဵု လဒက်ပတန် တမ်ရိုဟ်ဏအ် ညးလွပ် ကေုာံ ညးဗှ်လိက်တအ် ဂၠာဲဆဵု ပရူပရာ ညးတအ် မနွံပၟိက် ဗွဲမလောဲသွာမာန်ရ။ ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သၞောတ် ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်တာလျိုင် အဓိက သွက် ညးလွပ် ကေုာံ ညးကောပ်ကာဲတအ် သီုဖအိုတ် ညံင် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာဏအ် ဂွံဆက်တုဲ လောဲသွာ သွက်ဂွံ စကာရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Categorization Wikipedia Categorization Guidelines (သၞောတ် စၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ပၠုပ်ကဏ္ဍ)]
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Category:Wikipedia_categories Category:Wikipedia categories (ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်)]

{{Navbox
| name = ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပကင်ရင်
| title = ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပရေင်ကမၠောန် ကေုာံ ပကင်ရင် (Wikipedia Administration)
| list1 = [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ညးကောပ်ကာဲ]] • [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ဗျူရဝ်ကရေတ်]] • [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:သၞောတ် ကဏ္ဍ]] • [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ပရေင်စဵုဒၞာ]] • [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ပသောင်ကလး ပြသၞာ]]
}}

[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]
[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာပရေင်ကမၠောန်ပကင်ရင်]]</text>
      <sha1>r32hgl0g8kw298d8wetnglswbkn2s9t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ယၟု ကဏ္ဍ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12088</id>
    <revision>
      <id>57756</id>
      <timestamp>2026-10-09T08:04:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Crystal Clear action view tree.png|thumb|300px|သင်္ကေတ ပရေင်ပါ်ပရအ် ကဏ္ဍ (Category tree) မစၞောန်ထ္ၜး သၞောတ်ဝ် လဒက်ပတန် ယၟု ကဏ္ဍဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]  '''ကဏ္ဍ:ယၟု ကဏ္ဍ''' (အင်္ဂလိက်: ''Category:Category names'' ဟ...&quot;</comment>
      <origin>57756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16898" sha1="rzfgyleu09fbaqiu2h1jws2nm3mat84" xml:space="preserve">[[File:Crystal Clear action view tree.png|thumb|300px|သင်္ကေတ ပရေင်ပါ်ပရအ် ကဏ္ဍ (Category tree) မစၞောန်ထ္ၜး သၞောတ်ဝ် လဒက်ပတန် ယၟု ကဏ္ဍဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]

'''ကဏ္ဍ:ယၟု ကဏ္ဍ''' (အင်္ဂလိက်: ''Category:Category names'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Wikipedia category naming conventions'') ဝွံ ဒှ်မုက်လိက် ကဏ္ဍ ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး အဓိက မဆေင်စပ် ကုသၞောဝ် ပရေင်ကဵုယၟု သွက် ကဏ္ဍဂမၠိုင် (Categories) ပ္ဍဲလတူ ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။ ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မၞုံပ္ဍဲ [[ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာပရေင်ကမၠောန်ပကင်ရင်]] တုဲ၊ ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ယၟု ကဏ္ဍဂမၠိုင် ညံင်ဂွံ ညဳသၟဟ်၊ ကၠးဖ္ဍး၊ ကေုာံ လောဲသွာ သွက် ညးလွပ်တအ် ဂွံဂၠာဲဗှ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ မုက်လိက်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;WPCAT&quot;&gt;{{cite web|title=Wikipedia:Categorization|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Categorization|publisher=Wikipedia|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဝဳကဳပဳဒဳယာမ္ဂး ပရေင်ပါ်ပရအ် ကဏ္ဍဂှ် ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် သၞောတ်ဝ် ပရေင်ဂၠာဲ တင်ဂၞင် (Information retrieval system) ရ။ ယၟု ကဏ္ဍမွဲမွဲဝွံ သ္ဒးဒှ် ယၟု မစၞောန်ထ္ၜးကဵု အဓိပ္ပါယ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍးတုဲ သ္ဒးဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုင် သၞောဝ် မူဝါဒ ပရေင်ကဵုယၟု (Naming conventions) မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဂကောံညးလွပ်တအ်ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
ယၟု ကဏ္ဍ (Category name) မ္ဂးဂှ် ဒှ်ယၟု မကဵုလဝ် သွက် ကဏ္ဍမွဲမွဲ မစကာ သွက်ဂွံ ပကောံ မုက်လိက် မဆက်စပ်ရေင်သကအ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲဝဳကဳပဳဒဳယာမန်မ္ဂး မုက်လိက် ကဏ္ဍ သီုဖအိုတ် သ္ဒးစကဵု &quot;ကဏ္ဍ:&quot; (Category namespace) တုဲ လက်ကရဴဂှ် ဒှ်ယၟု မဆေင်ကဵု ပရူပရာဂှ်ရ။ ဥပမာ - &quot;ကဏ္ဍ:ဝင်မန်&quot;၊ &quot;ကဏ္ဍ:သတ်ဆုဂမၠိုင်&quot; ရ။ ယၟု ကဏ္ဍတအ်ဝွံ သ္ဒးဒှ် ယၟု မစကာဂၠိုင်အိုတ် (Most common name) ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်မန် ဓမ္မတာတုဲ သ္ဒးဒှ် ယၟု မဒုင်တဲမာန် သီုဖအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;WPNC&quot;&gt;{{cite web|title=Wikipedia:Naming conventions (categories)|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Naming_conventions_(categories)|publisher=Wikipedia|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ယၟု ကဏ္ဍ ==
ပ္ဍဲအခိင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ စတန်တဴလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၁ ဂှ်၊ သၞောတ်ဝ် ကဏ္ဍ (Category system) ဟွံမဲဏီရ။ ညးလွပ်တအ် စကာ မုက်လိက် စရင် (List pages) သွက်ဂွံ ပကောံ မုက်လိက်ဂမၠိုင်ရ။ သၞောတ်ဝ် ကဏ္ဍ မစကာလဝ် စက်ယန္တရား MediaWiki ဂှ် စပၠုပ်စုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၄ ရ။ နူစအခိင်ဂှ်တုဲ၊ ပရေင်ပါ်ပရအ် ယၟု ကဏ္ဍဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပြသၞာ ဗွဲမဂၠိုင် ဟိုတ်နူ ညးလွပ်တအ် ကဵုယၟု ဟွံညဳသၟဟ် ရေင်သကအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂကောံညးကောပ်ကာဲတအ် သ္ဒးဒက်ပတန်ကၠုင် သၞောဝ် ပရေင်ကဵုယၟု ကဏ္ဍ (Category naming guidelines) ညံင်ဂွံ ဒှ်မွဲဗီုပြင်ဓဝ်ရ။

== ၃။ သၞောဝ်တမ်မူလ သွက်ဂွံ ကဵုယၟု ကဏ္ဍ ==
သွက်ဂွံ ကဵုယၟု ကဏ္ဍမွဲမွဲဂှ် သ္ဒးဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ်တမ်မူလ အဓိက (၃) သာ်ရ -
# '''သ္ဒးကၠးဖ္ဍး (Clarity):''' ယၟု ကဏ္ဍဂှ် ဗှ်ရံင်မ္ဂး သ္ဒးကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် လောဲလောဲ။ ဥပမာ - &quot;ကဏ္ဍ:ကွတ်စက်&quot; ဂှ် ခိုဟ်နူ &quot;ကဏ္ဍ:အရာမဆေင်ကဵုစက်&quot;။
# '''သ္ဒးညဳသၟဟ် (Consistency):''' ယၟု ကဏ္ဍဂှ် သ္ဒးညဳသၟဟ် ကုယၟု ကဏ္ဍ တၞဟ်ဂမၠိုင် မနွံပ္ဍဲ ဒေသ ဟွံသေင်မ္ဂး ကဆံင် တုပ်တုပ်။ ဥပမာ - &quot;ကဏ္ဍ:ဍုင်အာရှဂမၠိုင်&quot;၊ &quot;ကဏ္ဍ:ဍုင်ဥရောပဂမၠိုင်&quot;။
# '''သ္ဒးဒှ် လညာတ်လဒေါဝ် (Neutrality):''' ယၟု ကဏ္ဍဝွံ ဟွံသ္ဒး စကာ ဝေါဟာရ မပလီုပလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး မစောဲဂၠံင် (Bias)။

== ၄။ ပရေင်ပါ်ပရအ် နာမ်မွဲ ကေုာံ နာမ်ကိုဟ် (Singular and Plural) ==
ပ္ဍဲပရေင်ကဵုယၟု ကဏ္ဍဂှ် တင်မစွံသတိ အဓိကမွဲဂှ် ဒှ် ပရေင်စကာ ဝေါဟာရ နာမ်မွဲ (Singular) ကေုာံ နာမ်ကိုဟ် (Plural) ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ စၞောန်ထ္ၜး ပရေင်စကာ ယၟု ကဏ္ဍ
|-
! ဂကူ ကဏ္ဍ
! သၞောဝ် မဒးစကာ
! ဥပမာ ယၟု မခိုဟ်
! ဥပမာ ယၟု မဗၠေတ်
|-
| အရာဝတ္ထု ဟွံသေင်မ္ဂး သတ် (Objects/Entities) || နာမ်ကိုဟ် (Plural) - စုတ် &quot;ဂမၠိုင်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;တအ်&quot; || ကဏ္ဍ:သတ်ဆုဂမၠိုင် (Fruits) || ကဏ္ဍ:သတ်ဆု (Fruit)
|-
| လညာတ် ပညာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝါဒ (Concepts/Isms) || နာမ်မွဲ (Singular) - ဟွံဒးစုတ် &quot;ဂမၠိုင်&quot; || ကဏ္ဍ:ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democracy) || ကဏ္ဍ:ဒဳမဝ်ကရေသဳဂမၠိုင်
|-
| ဒေသ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင် (Geographic regions) || နာမ်မွဲ (Singular) || ကဏ္ဍ:ဍုင်မန် (Mon State) || ကဏ္ဍ:ဍုင်မန်ဂမၠိုင်
|}

== ၅။ နဲကဲ ကဵုယၟု ကဏ္ဍ ပူဂိုလ် ကေုာံ အနုသုခုမ ==
သွက် ကဏ္ဍ မဆေင်ကဵု ပူဂိုလ်မ္ဂး ယၟု ကဏ္ဍ သ္ဒးစကာ ယၟု ပူဂိုလ်ဂှ် နကဵု ယၟုပေင်ပေင် (Full name) တုဲ ဟွံသ္ဒးစုတ် မဟိမု (Titles) လတူယၟုရ။ ဥပမာ - စၞးမစကာ &quot;ကဏ္ဍ:အစာနာဲထောန်သိင်&quot; ဂှ် သ္ဒးစကာ &quot;ကဏ္ဍ:နာဲထောန်သိင်&quot; ရ။ သွက် ကဏ္ဍ ဂကောံမၞိဟ်မ္ဂး သ္ဒးစကာ ဝေါဟာရ နာမ်ကိုဟ် ဗီုကဵု &quot;ကဏ္ဍ:သၟိင်ဨကရာဇ်မန်ဂမၠိုင်&quot;၊ &quot;ကဏ္ဍ:အစာချူလိက်ဂမၠိုင်&quot; ရ။

သွက် ကဏ္ဍ အနုသုခုမ (ဥပမာ - ကဏ္ဍ လိက်အုပ်၊ ဒွက်၊ ရုပ်သမ္တီ) တအ်မ္ဂး သ္ဒးကဵုယၟု ဗွဲမစှ်ေသၞောတ် မပ္တံကဵု &quot;ကဏ္ဍ:လိက်အုပ် မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၆&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ကဏ္ဍ:ဒွက်မန်ဂမၠိုင်&quot; ရ။

== ၆။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ယၟု ကဏ္ဍ (Categories for Discussion - CfD) ==
ယဝ်ရ ယၟု ကဏ္ဍမွဲမွဲ ဟွံကိတ်ညဳ ကုသၞောဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး မၞုံကဵု အဓိပ္ပါယ် မဗၠေတ်မ္ဂး ညးလွပ်တအ် အာတ်မိက် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ယၟု (Rename)၊ ပံင်ကောံ (Merge) ဟွံသေင်မ္ဂး ဇိုတ်ပလီု (Delete) မာန်ရ။ ကမၠောန်ဏအ်ဝွံ ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ မုက်လိက် [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကဏ္ဍဂမၠိုင် သွက် ပရေင်တက်ကျာ]] (Categories for discussion) ရ။ ညးလွပ်တအ် ဒးကဵု သမ္တီ လၟိဟ် ၇ တ္ၚဲ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဇိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပြံင်လှာဲ ယၟု ကဏ္ဍဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;WPCFD&quot;&gt;{{cite web|title=Wikipedia:Categories for discussion|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Categories_for_discussion|publisher=Wikipedia|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ကိရိယာ ကေုာံ နဲကဲ ပကင်ရင် ယၟု ကဏ္ဍ ==
သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ၊ ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ပၠုပ်စုတ် ယၟု ကဏ္ဍ လောဲလောဲသွာသွာဂှ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ နွံကဵု ကိရိယာ နဲကဲနာနာ (Gadgets and Tools) ရ။
* '''HotCat:''' ဒှ် ကိရိယာ မကဵုအခေါင် ညးလွပ်တအ် ပၠုပ်စုတ်၊ ပြံင်လှာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဇိုတ် ယၟု ကဏ္ဍ ပ္ဍဲသၟဝ် မုက်လိက် ဗွဲမပြဟ် ဟွံဒး ပံက် မုက်လိက် ပလေဝ်ဒါန် (Edit page) ရ။&lt;ref name=&quot;HotCat&quot;&gt;{{cite web|title=Help:Gadget-HotCat|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Help:Gadget-HotCat|publisher=Wikipedia|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;
* '''Cat-a-lot:''' ဒှ် ကိရိယာ သွက် ညးကောပ်ကာဲ ကေုာံ ညးလွပ် မၞုံကဵု အစောံစရာဲတအ် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ပၠုပ်စုတ် မုက်လိက် ဗွဲမဂၠိုင် (Mass categorization) ကဏ္ဍမွဲတဲဓဝ် ရ။

== ၈။ ယၟု ကဏ္ဍ သၟတ် ကေုာံ ကဏ္ဍ မိ (Subcategories and Parent Categories) ==
ယၟု ကဏ္ဍဂမၠိုင်ဝွံ သ္ဒးဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သၞောတ်ဝ် ဆက်စပ် ရေင်သကအ် (Hierarchical structure) ရ။ ကဏ္ဍမွဲမွဲ သ္ဒးနွံကဵု ကဏ္ဍ မိ (Parent category) မၞုံကဵု လညာတ် မဇၞော်နူ ဍေံရ။ ဥပမာ - &quot;ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာပရေင်ကမၠောန်ပကင်ရင်&quot; ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မိ သွက် &quot;ကဏ္ဍ:ယၟု ကဏ္ဍ&quot; ရ။ ပ္ဍဲအခိင် ကဵုယၟု ကဏ္ဍ သၟတ် (Subcategory) မ္ဂး သ္ဒးစွံသတိ ညံင်ယၟုဂှ် ဂွံဆက်စပ်ဒၟံင် ကုကဏ္ဍ မိ အတိုင်သဘာဝ ရ။&lt;ref name=&quot;SubCat&quot;&gt;{{cite web|title=Help:Category#Subcategories|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Help:Category#Subcategories|publisher=Wikipedia|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပြသၞာ မကတဵုဒှ်စဂၠိုင် ပ္ဍဲ ယၟု ကဏ္ဍ ==
ပြသၞာ အဓိက မကတဵုဒှ်စ ပ္ဍဲ ပရေင်ကဵုယၟု ကဏ္ဍဂှ် ဒှ် အရာ မကော်စ &quot;Overcategorization&quot; (စုတ်လဝ် ကဏ္ဍ ဂၠိုင်လောန်အာ) ကေုာံ အရာ မပါ်လဝ် ယၟု ကဏ္ဍ မဟွံမဲကဵု တင်ဂၞင် ဒတန်ရ။ ဥပမာ - &quot;ကဏ္ဍ:မၞိဟ် မဒးဂၞပ် ဗွိုက်လတက် အရံင်ဗကေတ်&quot; (People who like red clothes) ဂှ် ဒှ်ယၟု ကဏ္ဍ မဟွံကိတ်ညဳ ကုသၞောဝ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာရ ဟိုတ်နူ ဍေံဟွံဒှ် တင်ဂၞင် ပရေင်ပညာ မၞုံကဵု သက်သဳရ။ ယၟု ကဏ္ဍ သ္ဒးဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် ကေုာံ မၞုံကဵု မုက်လိက် အောန်အိုတ် (၃) မုက်လိက် ပ္ဍဲကဏ္ဍဂှ်ရ။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
&quot;ကဏ္ဍ:ယၟု ကဏ္ဍ&quot; ဝွံ ဒှ်ဒယိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် လဒက်ပတန် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ညံင်ဂွံ ညဳသၟဟ် ကေုာံ လောဲသွာ သွက် ပရေင်ဂၠာဲ တင်ဂၞင်ရ။ ပရေင်ကဵုယၟု ကဏ္ဍ ဗွဲမစှ်ေသၞောတ် (Systematic categorization) ဂှ် ပကဵု ညံင်ညးလွပ်တအ် ဂွံကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ဆက်စပ်လဝ် မုက်လိက်ဂမၠိုင် ဗွဲမဍိုက်ပေင်ရ။ ညးလွပ် သီုဖအိုတ် သ္ဒးကတ်လ္ၚတ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ် ပရေင်ကဵုယၟုဏအ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ညံင်ဂွံ စိုပ်ကဆံင် သၠုင် ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Naming_conventions_(categories) Wikipedia Naming conventions (categories) - သၞောဝ် ကဵုယၟု ကဏ္ဍ]
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Help:Category Help:Category - အရီုအဗင် မဆေင်ကဵု ကဏ္ဍ]

{{Navbox
| name = ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကဏ္ဍဂမၠိုင်
| title = ဝဳကဳပဳဒဳယာ သၞောဝ် ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပရအ် ကဏ္ဍ (Wikipedia Categorization)
| list1 = [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ပရေင်ပါ်ပရအ် ကဏ္ဍ]] • [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:သၞောဝ် ကဵုယၟု ကဏ္ဍ]] • [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကဏ္ဍဂမၠိုင် သွက် ပရေင်တက်ကျာ]] • [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ညးကောပ်ကာဲ]] 
}}

[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာပရေင်ကမၠောန်ပကင်ရင်]]
[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]
[[Category:သၞောဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>rzfgyleu09fbaqiu2h1jws2nm3mat84</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:သၞောဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာဂမၠိုင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12089</id>
    <revision>
      <id>57757</id>
      <timestamp>2026-10-09T08:06:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Wikipedia policy document.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ သၞောဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မစၞောန်ထ္ၜး သၞောတ်ဝ် ကေုာံ မူဝါဒ အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]  '''ကဏ္ဍ:သၞောဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာဂမၠိုင်''' (အင်္ဂလိက်: ''Catego...&quot;</comment>
      <origin>57757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20209" sha1="b2g564a6hnwvghc6b1ueiqb2ha8z41z" xml:space="preserve">[[File:Wikipedia policy document.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ သၞောဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မစၞောန်ထ္ၜး သၞောတ်ဝ် ကေုာံ မူဝါဒ အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]

'''ကဏ္ဍ:သၞောဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာဂမၠိုင်''' (အင်္ဂလိက်: ''Category:Wikipedia policies'') ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ အဓိက သွက်ဂွံ ပကောံပကေဝ် မုက်လိက် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် မူဝါဒ (Policies) မဒက်ပတန်လဝ် သွက် ပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ ပရေင်ချူလိက် ကေုာံ ပရေင်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ညးလွပ်တအ် ပ္ဍဲလတူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။ သၞောဝ်တအ်ဝွံ ဒှ်ဒယိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဍာ်ဒကေဝ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ ကေုာံ ညံင်ဂွံ ဒှ်ဒတန် မသၠးပွး၊ လဒေါဝ် ကေုာံ မပတှ်ေမာန် သွက် ညးဂၠးတိ သီုဖအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;WPPolicy&quot;&gt;{{cite web|title=Wikipedia:Policies and guidelines|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Policies_and_guidelines|publisher=Wikipedia|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

သၞောဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာဂမၠိုင်ဝွံ ဟွံသေင် ကုသၞောဝ်ဥပဒေ ဍုင် (Laws)၊ ဆဂး ဍေံဒှ် တင်တုပ်စိုတ် ကေုာံ ပရေင်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လညာတ်တုပ်စိုတ် (Consensus) ညးလွပ်တအ် သီုဖအိုတ်ရ။ မုက်လိက် မပါလုပ် ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ညးလွပ်တအ် သ္ဒးဒ္ဂေတ်ဗက် ဗွဲမစှ်ေသၞောတ်တုဲ ယဝ်ရ ဖံက်ပလီုမ္ဂး ညးကောပ်ကာဲတအ် ကေတ်အရေဝ် မာန်ရ။

== ၁။ နိဒါန် ==
ဝဳကဳပဳဒဳယာဂှ် ဒှ်ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မညးလဵုမွဲ ဟွံဟီု လုပ်ချူ ကေုာံ ပလေဝ်ဒါန်မာန်ရ။ ဟိုတ်နူကဵု အခေါင်အရာ မသၠးပွးဏအ်တုဲ သွက်ဂွံ ညံင်ဟွံဂွံ ဒှ်ပြသၞာ၊ ဟွံဂွံ ဒှ်အရာ မဟွံမဲကဵု သက်သဳတအ်ဂှ် သၞောဝ် (Policies) ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး (Guidelines) တအ် ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။ သၞောဝ်တအ်ဝွံ စၞောန်ထ္ၜးကဵု အရာလဵု မကၠောန်ဂွံ၊ အရာလဵု မကၠောန် ဟွံဂွံ ရ။ 

ကဏ္ဍ &quot;သၞောဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာဂမၠိုင်&quot; ဝွံ ပါ်လဝ် သၞောဝ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု သၞောဝ် ပရူပရာ (Content policies)၊ သၞောဝ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Conduct policies) ကေုာံ သၞောဝ် သၞောတ်ဝ် (Procedural policies) ရ။&lt;ref name=&quot;CorePol&quot;&gt;{{cite web|title=Wikipedia:List of policies|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:List_of_policies|publisher=Wikipedia|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောဝ် ==
ပ္ဍဲအခိင် မစတန်တဴ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၁ ဂှ်၊ ဂျေမ်မဳ ဝေလ် (Jimmy Wales) ကေုာံ လာရဳ သေန်ဂါ (Larry Sanger) တအ် စွံလဝ် သၞောဝ် အောန်အောန် မပ္တံကဵု သၞောဝ် လညာတ် လဒေါဝ် (NPOV) ဟေင်ရ။ ညးတအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ညးလွပ်တအ် ကြက်ပလေဝ်ဒါန် နကဵု စိုတ်ဓါတ် မခိုဟ်ရ။

ဆဂး ကာလ ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ ဇၞော်တိုန် ကေုာံ ညးလွပ် ဂၠိုင်တိုန်ကၠုင်ဂှ် ပြသၞာ မပ္တံကဵု ပရေင်ပလီုပလာ်၊ ပရေင်စောဲဂၠံင်၊ ကေုာံ လိက် ဟွံမဲကဵု သက်သဳတအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂကောံ ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကေုာံ ညးလွပ်တအ် သ္ဒးဒက်ပတန်ကၠုင် သၞောဝ် မခိုင်ကၠိုက် မပ္တံကဵု ဒဒှ်မနိဿဲမာန် (Verifiability) ကေုာံ ပရေင်သုတေသန တမ်မူလ ဟွံမဲ (No original research) တအ် လၟေင်လၟေင်ရ။ 

== ၃။ သၞောဝ် အဓိက သွက်ပရူပရာ (Content Policies) ==
သၞောဝ် ပရူပရာတအ်ဝွံ ဒှ်သၞောဝ် မထိင်ဒဝ် ဍာ်ဒကေဝ် လိက် ကေုာံ တင်ဂၞင် ပ္ဍဲမုက်လိက်ဂမၠိုင်ရ။ သၞောဝ် အဓိက သွက်ပရူပရာ နွံ (၃) သာ်ရ - 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ သၞောဝ် အဓိက သွက်ပရူပရာ လတူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ
|-
! သၞောဝ် (Policy)
! ခမၞောန် (Shortcut)
! အဓိပ္ပါယ် (Description)
|-
| '''လညာတ် မလဒေါဝ်''' (Neutral Point of View) || WP:NPOV || ဇၟာပ်မုက်လိက် သ္ဒးချူ နကဵု လညာတ် လဒေါဝ်၊ ဟွံဗက်စ မွဲမွဲလပါ်။ တင်ဂၞင် သီုဖအိုတ် သ္ဒးပၠုပ်စုတ် ဗွဲမညဳသၟဟ်။
|-
| '''ဒဒှ်မနိဿဲမာန်''' (Verifiability) || WP:V || တင်ဂၞင် သီုဖအိုတ် သ္ဒးနွံကဵု သက်သဳ နူကဵု တမ်ရိုဟ် ပရေင်ပညာ ဟွံသေင်မ္ဂး မီဒဳယာ မပတှ်ေမာန် (Reliable sources)။
|-
| '''ပရေင်သုတေသန တမ်မူလ ဟွံမဲ''' (No Original Research) || WP:NOR || ဝဳကဳပဳဒဳယာဂှ် ဟွံသေင် ဒတန် သွက်ဂွံ ပ္တိတ် တင်ဆိင်ဆ၊ တင်ဂၠာဲဆဵု တၟိ ဟွံသေင်မ္ဂး လညာတ် အပိုင်ပူဂိုလ်။
|}

ပါဲနူဂှ်တုဲ သၞောဝ် [[:Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာဂှ် ဟွံသေင် ဝိဘတ်]] (Wikipedia is not a dictionary) ကေုာံ သၞောဝ် [[:Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ မဟွံဒှ် အရာလဵု]] (What Wikipedia is not) တအ်လေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ် ပရူပရာဏအ် ကီုရ။&lt;ref name=&quot;CoreContent&quot;&gt;{{cite web|title=Wikipedia:Core content policies|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Core_content_policies|publisher=Wikipedia|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ သၞောဝ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Conduct Policies) ==
သၞောဝ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ်ဝွံ ဒှ်သၞောဝ် မစၞောန်ထ္ၜးကဵု ဗီုပြင် ညးလွပ်တအ် သ္ဒးဆက်ဆောံ ရေင်သကအ် ပ္ဍဲဝဳကဳပဳဒဳယာရ။ ဝဳကဳပဳဒဳယာဂှ် ဒှ်ဒတန် ဂကောံ (Community) တုဲ ပရေင်ယေန်သၞာင် ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ်ရ။ 
* '''ယေန်သၞာင် (Civility):''' ညးလွပ် သီုဖအိုတ် သ္ဒးဆက်ဆောံ ရေင်သကအ် နကဵု ယေန်သၞာင် မခိုဟ်၊ စွံရှ်ေသှ်ေ လတူ လညာတ် ညးတၞဟ်။
* '''ပရေင်ဗတိုက် အပိုင်ပူဂိုလ် ဟွံမဲ (No personal attacks):''' ပ္ဍဲအခိင် တက်ကျာ ပြသၞာ၊ သ္ဒးသဳကၠဳ ဆ လတူ ပရူပရာ လိက် ဟေင်ရ၊ ဟွံကဵု အခေါင် စကာ အရေဝ် မဗတိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး စုတ်စောဲ လတူ ပူဂိုလ် မွဲမွဲ။
* '''ပရေင်တက်ကျာ ပေါဲဗတိုက် (Edit warring):''' ယဝ်ရ ဟွံကိတ်ညဳ လတူ တင်ဂၞင်မ္ဂး သ္ဒးတက်ကျာ ပ္ဍဲ မုက်လိက် တက်ကျာ (Talk page) ရ။ ဟွံကဵု အခေါင် ဇိုတ်၊ ပလေဝ် (Revert) ထပ်ကဵုထပ် ၃ ဝါ ပ္ဍဲ ၂၄ နာဍဳ (3RR rule) ရ။

== ၅။ သၞောဝ် မဆေင်ကဵု မူပိုင် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal and Copyright Policies) ==
ဝဳကဳပဳဒဳယာဂှ် ဒှ်ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မသၠးပွး (Free encyclopedia) တုဲ ပရေင်ကပ်ပဳ လိက်၊ ရုပ် မၞုံကဵု မူပိုင် (Copyright violations) ဂှ် ဟွံကဵု အခေါင် လးလးရ။&lt;ref name=&quot;CopyVio&quot;&gt;{{cite web|title=Wikipedia:Copyright violations|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Copyright_violations|publisher=Wikipedia|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt; 
* '''အခေါင်မူပိုင် (Copyrights):''' ညးလွပ်တအ် သ္ဒးချူ လိက် နကဵု ဝေါဟာရ ဇကုပိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠာဲစၠောအ် နကဵု အဓိပ္ပါယ်ရ။ ပရေင်ကပ်ပဳ လိက် နူကဵု ဝက်သိုက် တၞဟ်တအ်ဂှ် ညးကောပ်ကာဲတအ် ဇိုတ်ပလီု ပြဟ်ပြဟ် မာန်ရ။
* '''ဝင်ပူဂိုလ် သွက် ညးမဂျိုင်တဴ (Biographies of Living Persons - BLP):''' ပရေင်ချူ ဝင် ပူဂိုလ် မဂျိုင်တဴဒၟံင် လၟုဟ်ဂှ် သ္ဒးစွံသတိ ဗွဲမလောန်ရ။ တင်ဂၞင် မဟွံမဲကဵု သက်သဳ ခိုင်ကၠိုက် မပလီုပလာ်ကဵု စရာဲ ပူဂိုလ်ဂှ် သ္ဒးဇိုတ်ပလီု နူကဵု မုက်လိက် သီုဟွံဒး သဳကၠဳရ။

== ၆။ သၞောဝ် ဇိုတ်ပလီု မုက်လိက် (Deletion Policies) ==
မုက်လိက် ဟွံကိတ်ညဳ ကုသၞောဝ်၊ ဟွံမဲကဵု အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ဟွံဒှ် ပရူပရာ မဒးစၟတ်သမ္တီတအ်ဂှ် သ္ဒးဒးဒုင် ဇိုတ်ပလီု အတိုင် သၞောဝ် ဇိုတ်ပလီု (Deletion policy) ရ။ နဲကဲ ဇိုတ်ပလီု နွံ (၃) သာ်ရ - 
# '''ပရေင်ဇိုတ် ဗွဲမပြဟ် (Speedy deletion):''' မုက်လိက် မပလီုပလာ်လဝ်၊ မုက်လိက် ဟွံမဲကဵု အဓိပ္ပါယ် (Test pages)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကပ်ပဳလဝ် မူပိုင်တအ်ဂှ် ညးကောပ်ကာဲတအ် ဇိုတ်မာန် မွဲတဲဓဝ်ရ။
# '''ပရေင်ဇိုတ် နကဵု တင်အာတ်မိက် (Proposed deletion - PROD):''' သွက် မုက်လိက် မဟွံမဲကဵု တင်ဂၞင် ဒတန် (Notability) ဆဂး ဟွံကိတ်ညဳ ကု ပရေင်ဇိုတ် ဗွဲမပြဟ်မ္ဂး၊ ညးလွပ်တအ် စုတ် သမ္တီ ၇ တ္ၚဲ မာန်ရ။
# '''မုက်လိက် သွက်ဂွံ သဳကၠဳ ပရေင်ဇိုတ် (Articles for deletion - AfD):''' သွက် မုက်လိက် မၞုံကဵု ပြသၞာ ကေုာံ လညာတ် ဟွံတုပ်သၟဟ်မ္ဂး သ္ဒးသဳကၠဳ နကဵု လညာတ်တုပ်စိုတ် ပ္ဍဲအခိင် ၇ တ္ၚဲရ။

== ၇။ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ (Enforcement and Protection) ==
သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ မုက်လိက် နူကဵု ပရေင်ပလီုပလာ် (Vandalism) ကေုာံ ညံင်ညးလွပ်တအ် ဂွံဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ်ဂှ် ညးကောပ်ကာဲတအ် နွံကဵု အဝဵု သွက်ဂွံ စကာ သၞောတ်ဝ် ကၟာတ်လဒဵု ရ။
* '''ပရေင်စဵုဒၞာ မုက်လိက် (Page protection):''' မုက်လိက် မဒးဒုင် ပလီုပလာ် ဂၠိုင်တအ်ဂှ် ကၟာတ်လဒဵုလဝ် ကဝက် (Semi-protection) ဟွံသေင်မ္ဂး ကၟာတ် အလုံ (Full protection) မာန်ရ။
* '''ပရေင်ကၟာတ် ညးလွပ် (Blocking policy):''' ညးလွပ် မဖံက်ပလီု သၞောဝ် ထပ်ကဵုထပ် တအ်ဂှ် ဒးဒုင် ကၟာတ် အကံက် (Block) သွက် အခိင် ကာလ မွဲမွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု အလုံအယုက် မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;BlockPol&quot;&gt;{{cite web|title=Wikipedia:Blocking policy|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Blocking_policy|publisher=Wikipedia|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဗီုပြင် ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် တၟိ (How Policies are Created) ==
သၞောဝ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာဝွံ ဟွံသေင် အရာမခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵု ညးမွဲဓဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး နူကဵု အဝဵု ဂကောံ ဝဳကဳမဳဒဳယာ (အလဵုအသဳ ဟွံသေင်) ရ။ သၞောဝ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵု လညာတ်တုပ်စိုတ် (Consensus) ညးလွပ်တအ် သီုဖအိုတ်ရ။
ယဝ်ရ ညးလွပ်မွဲမွဲ မိက်ဂွံ ခၞံ သၞောဝ် တၟိ ဟွံသေင်မ္ဂး ပြံင်လှာဲ သၞောဝ် တြေံမ္ဂး၊ ညးတအ် သ္ဒးပတိုန်ထ္ၜး တင်အာတ်မိက် (Proposal) ပ္ဍဲ [[:Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ မုက်လိက် တက်ကျာ]] ကေုာံ သ္ဒးကလိဂွံ လညာတ် ထံက်ဂလာန် နူကဵု ညးလွပ် ဂၠိုင်ကဵုဂၠိုင် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ သ္ဂုတ်စုတ် နဒဒှ် သၞောဝ် တန်တဴရ။

== ၉။ တၞဟ်ခြာ အကြာ သၞောဝ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး (Policies vs. Guidelines) ==
ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာမ္ဂး &quot;သၞောဝ်&quot; (Policies) ကေုာံ &quot;စၞောန်ထ္ၜး&quot; (Guidelines) ဝွံ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။
* '''သၞောဝ် (Policies):''' ဒှ်အရာ ညးလွပ် သီုဖအိုတ် မသ္ဒးဒ္ဂေတ်ဗက်။ ယဝ်ရ ဖံက်ပလီုမ္ဂး ဒးဒုင် အရေးယူ (Enforced) ဗွဲမပြဟ် မာန်ရ။ (ဥပမာ - သၞောဝ် NPOV၊ BLP)
* '''စၞောန်ထ္ၜး (Guidelines):''' ဒှ်အရာ မကဵု ကသပ် ခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ ချူ မုက်လိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဖန်ဇန်။ ဍေံဟွံသ္ဇိုင် ကွေံကွေံ၊ တုဲ ပ္ဍဲအခိင် အကာဲအရာ တၟေင်မ္ဂး ဖံက်လောန် ဂွံရ။ (ဥပမာ - စၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ကဵုယၟု ကဏ္ဍ၊ စၞောန်ထ္ၜး ဖျေဟ်ဗီုပြင် လိက်)

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
ကဏ္ဍ သၞောဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာဂမၠိုင် ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မၞုံကဵု တင်ဂၞင် အဓိက သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ ညံင်ဂွံ နွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ လၟိုန်ရ။ ညးလွပ်၊ ညးကောပ်ကာဲ၊ ကေုာံ ညးဗှ်လိက် တအ် သီုဖအိုတ် သ္ဒးကတ်လ္ၚတ် သၞောဝ်တအ်ဏအ် ညံင်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မဒှ် ပရေင်ပါ်ပရအ် တင်ဂၞင် ပညာ မသၠးပွးရ။ လညာတ်တုပ်စိုတ် ကေုာံ ပရေင်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် မခိုဟ် (Good faith) ဂှ် ဒှ်တမ်ရိုဟ် ပရေင်အံင်ဇၞး အလုံမွဲ ဂကောံ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:List_of_policies Wikipedia List of policies - စရင် သၞောဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာဂမၠိုင်]
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Five_pillars Wikipedia Five pillars - ဒယိုင် (၅) သာ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]

{{Navbox
| name = သၞောဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ
| title = သၞောဝ် ကေုာံ မူဝါဒ ဝဳကဳပဳဒဳယာဂမၠိုင် (Wikipedia Policies)
| list1 = [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လညာတ် မလဒေါဝ်]] • [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ဒဒှ်မနိဿဲမာန်]] • [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ပရေင်သုတေသန တမ်မူလ ဟွံမဲ]] • [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ဝင်ပူဂိုလ် သွက် ညးမဂျိုင်တဴ]] • [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ယေန်သၞာင်]]
}}

[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာပရေင်ကမၠောန်ပကင်ရင်]]
[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]
[[Category:သၞောဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာဂမၠိုင်| ]]</text>
      <sha1>b2g564a6hnwvghc6b1ueiqb2ha8z41z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ပရေင်ပါ်ပရအ် ကဏ္ဍ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>12090</id>
    <revision>
      <id>57758</id>
      <timestamp>2026-10-09T08:09:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:MediaWiki category tree.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပါ်ပရအ် ကဏ္ဍ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Category tree structure)]]  '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ပရေင်ပါ်ပရအ် ကဏ္ဍ''' (အင်္ဂလိက်: ''Wikipedia:Categorization'', ခမၞောန်: '''WP:CAT''') ဝွံ ဒှ်...&quot;</comment>
      <origin>57758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19158" sha1="d95rdkfwj1sfmdj2fs8iqb21n4fw8nd" xml:space="preserve">[[File:MediaWiki category tree.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပါ်ပရအ် ကဏ္ဍ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Category tree structure)]]

'''ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ပရေင်ပါ်ပရအ် ကဏ္ဍ''' (အင်္ဂလိက်: ''Wikipedia:Categorization'', ခမၞောန်: '''WP:CAT''') ဝွံ ဒှ်မုက်လိက် စၞောန်ထ္ၜး ကေုာံ မူဝါဒ အဓိက သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ၊ ပကောံပကေဝ် ကေုာံ ပါ်ပရအ် မုက်လိက်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲလတူ ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။ သၞောတ်ဝ် ကဏ္ဍ (Category system) ဝွံ ဒှ်နဲကဲ မကဵုအရီုအဗင် ကုညးဗှ်လိက်တအ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု မုက်လိက် မဆက်စပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဗွဲမလောဲသွာ ကေုာံ စှ်ေသၞောတ်ရ။&lt;ref name=&quot;WPCAT&quot;&gt;{{cite web|title=Wikipedia:Categorization|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Categorization|publisher=Wikipedia|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲဝဳကဳပဳဒဳယာမ္ဂး မုက်လိက် ဇၟာပ်မုက်လိက် သ္ဒးပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ အောန်အိုတ် မွဲကဏ္ဍရ။ ကမၠောန် ပရေင်ပါ်ပရအ် ကဏ္ဍဝွံ သ္ဒးဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုင် သၞောဝ် မူဝါဒ မပၠုပ်စုတ်လဝ် ညံင်ဂွံ ညဳသၟဟ် ကေုာံ ကၠးဖ္ဍးရ။ မုက်လိက်ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ထ္ၜးကဵု နဲကဲ သွက်ဂွံ ရုဲစှ် ကဏ္ဍ၊ သၞောဝ် လဒက်ပတန် ကဏ္ဍ ကေုာံ နဲကဲ ပသောင်ကလး ပြသၞာ မဆေင်ကဵု ကဏ္ဍဂမၠိုင်ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် အဓိက ==
တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် ပရေင်ပါ်ပရအ် ကဏ္ဍဂှ် သွက်ဂွံ ရီုဗင် ညးဗှ်လိက်တအ် ညံင်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု တင်ဂၞင် ဟွံသေင်မ္ဂး မုက်လိက် မဆက်စပ် ကုပရူပရာ မွဲမွဲ ဗွဲမပြဟ်ရ။ ကဏ္ဍဂမၠိုင်ဝွံ နွံပ္ဍဲ သၟဝ်အိုတ် (Footer) ဇၟာပ်မုက်လိက်တုဲ ဍေံဒှ် ဒယိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ဆက်စၠောအ်လဝ် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ အလုံမွဲရ။ 

ကဏ္ဍမွဲမွဲဂှ် သ္ဒးဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် (Notable) ကေုာံ ဒှ် အရာ မဆေင်စပ် ဗွဲမတိုက်ရိုက် ကုမုက်လိက်ဂှ်ရ။ ဥပမာ - မုက်လိက် &quot;အလ်ဗာတ် အာင်သတာင်&quot; (Albert Einstein) ဝွံ သ္ဒးစုတ်လဝ် ပ္ဍဲကဏ္ဍ မပ္တံကဵု &quot;ကဏ္ဍ:အစာသိပ္ပံ ရူပဗေဒဂမၠိုင်&quot; ရ။ ဆဂး ဟွံသ္ဒးစုတ် ပ္ဍဲကဏ္ဍ မဟွံမဲကဵု အဓိပ္ပါယ် ဗီုကဵု &quot;ကဏ္ဍ:မၞိဟ် မၞုံကဵု သော်ဗု&quot; ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ်ဝ် ကဏ္ဍ ==
ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ စတန်တဴလဝ်ဂှ် သၞောတ်ဝ် ကဏ္ဍ ဟွံမဲဏီရ။ ညးလွပ်တအ် ဒးစကာ &quot;မုက်လိက် စရင်&quot; (List articles) သွက်ဂွံ ပကောံ မုက်လိက်ဂမၠိုင်ရ။ သၞောတ်ဝ် ကဏ္ဍ (Category feature) ဝွံ စပၠုပ်စုတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞောတ် စက်ယန္တရား မဳဒဳယာဝဳကဳ (MediaWiki) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၄ ရ။

နူစအခိင်ဂှ်တုဲ ပရေင်ပါ်ပရအ် ကဏ္ဍဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဒယိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး သၞောတ်ဝ်ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လညာတ် ဆက်စပ် ရေင်သကအ် (Hierarchical model) မၞုံကဵု ကဏ္ဍ မိ ကေုာံ ကဏ္ဍ သၟတ် မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီလက်ရ။

== ၃။ သၞောတ်ဝ် လဒက်ပတန် ကဏ္ဍ (Category Tree Structure) ==
ပရေင်ပါ်ပရအ် ကဏ္ဍ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဗီုပြင် တၞံဆု (Tree structure) ရ။ ကဏ္ဍ သီုဖအိုတ်ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု တမ်ရိုဟ် အဓိက (Root) မကော်စ &quot;ကဏ္ဍ:အရာသီုဖအိုတ်&quot; (Category:Contents) ရ။

* '''ကဏ္ဍ မိ (Parent category):''' ဒှ်ကဏ္ဍ မၞုံကဵု လညာတ် မဇၞော် လှဲလး။ ဥပမာ - &quot;ကဏ္ဍ:သတ္တဝါ&quot;။
* '''ကဏ္ဍ သၟတ် (Subcategory):''' ဒှ်ကဏ္ဍ မပါ်ကရေက် နူကဵု ကဏ္ဍ မိ။ ဥပမာ - &quot;ကဏ္ဍ:သတ္တဝါ မမံင် ပ္ဍဲဍာ်&quot;။
* '''မုက်လိက် (Article):''' ဒှ်မုက်လိက် တင်ဂၞင်။ ဥပမာ - &quot;ကကၠဵု&quot; ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ &quot;ကဏ္ဍ:သတ္တဝါ မမံင် ပ္ဍဲဍာ်&quot; ရ။&lt;ref name=&quot;SUBCAT&quot;&gt;{{cite web|title=Wikipedia:Subcategorization|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Categorization#Subcategorization|publisher=Wikipedia|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ တင်ဂၞင် အဓိက သွက်ဂွံ ကဵုကဏ္ဍ ==
သွက်ဂွံ စုတ် ကဏ္ဍ ကုမုက်လိက်မွဲမွဲဂှ် သ္ဒးဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ် အဓိက (၃) သာ်ရ -
# '''ရုဲစှ် ကဏ္ဍ မဍိုက်ပေင်အိုတ် (Most specific category):''' မုက်လိက်မွဲမွဲဝွံ သ္ဒးစုတ် ပ္ဍဲကဏ္ဍ သၟတ် မဍိုက်ပေင်အိုတ်ရ။ ဥပမာ - မုက်လိက် &quot;ဍုင်မတ်မလီု&quot; ဝွံ သ္ဒးစုတ် ပ္ဍဲ &quot;ကဏ္ဍ:ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်&quot; ရ၊ ဟွံသ္ဒးစုတ် ပ္ဍဲ &quot;ကဏ္ဍ:ဍုင်ဂမၠိုင်&quot; ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍ မဇၞော်လောန်အာရ။
# '''စၞောန်ထ္ၜး ပရူပရာ အဓိက:''' ကဏ္ဍဂှ် သ္ဒးဒှ် အရာ မဆေင်စပ် ကုပရူပရာ အဓိက နူကဵု မုက်လိက်ဂှ်ရ။
# '''နွံကဵု သက်သဳ ဒဒှ်ဍာံ:''' ပရေင်ပါ်ပရအ် ကဏ္ဍဂှ် သ္ဒးနွံကဵု သက်သဳ ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက်ဂှ်။ ယဝ်ရ စုတ် ကဏ္ဍ &quot;အစာကဝိ&quot; မ္ဂး၊ ပ္ဍဲမုက်လိက်ဂှ်လေဝ် သ္ဒးချူလဝ် ဒဒှ်ရ ညးဂှ် ဒှ်အစာကဝိရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဥပမာ ပရေင်ပါ်ပရအ် ကဏ္ဍ မခိုဟ် ကေုာံ မဗၠေတ်
|-
! မုက်လိက်
! ဥပမာ ကဏ္ဍ မခိုဟ်
! ဥပမာ ကဏ္ဍ မဗၠေတ် (ဟွံဒးစုတ်)
|-
| တၠဗညာ
| ကဏ္ဍ:သၟိင်ဨကရာဇ်မန်ဂမၠိုင်
| ကဏ္ဍ:မၞိဟ်ဂမၠိုင်
|-
| ဒဳမဝ်ကရေသဳ
| ကဏ္ဍ:သၞောတ်အုပ်ဓုပ်ဂမၠိုင်
| ကဏ္ဍ:လညာတ် ခိုဟ်ဟ်ဂမၠိုင် (ဟွံမဲကဵု သၞောတ်လဒေါဝ်)
|-
| ကျာ်ဇၞော်အစာတလ
| ကဏ္ဍ:ခမဳသင်မန်ဂမၠိုင်
| ကဏ္ဍ:ဘာသာဗုဒ္ဓ (ဇၞော်လောန်အာ)
|}

== ၅။ ပရေင်စုတ် ကဏ္ဍ ဂၠိုင်လောန်အာ (Overcategorization) ==
ပြသၞာ မကတဵုဒှ်စဂၠိုင် ပ္ဍဲ ပရေင်ကဵုကဏ္ဍဂှ် ဒှ် ပရေင်စုတ် ကဏ္ဍ ဂၠိုင်လောန်အာ (Overcategorization - ခမၞောန် WP:OCAT) ရ။ ညးလွပ်လ္ၚဵုတအ် စုတ် ကဏ္ဍ မဟွံကိစ္စဇၞော်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကဏ္ဍ မဍောတ်လောန်အာ ကုမုက်လိက်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;OCAT&quot;&gt;{{cite web|title=Wikipedia:Overcategorization|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Overcategorization|publisher=Wikipedia|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

အရာ မဟွံသ္ဒး ကဵုကဏ္ဍဂမၠိုင်မ္ဂး -
* '''အရာ ဟွံတန်ကြီု (Trivial intersections):''' ဥပမာ - &quot;ကဏ္ဍ:မၞိဟ်မၞုံကဵုမတ်အရံင်သာ်ဍာ်မိတ်&quot;၊ ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ကဏ္ဍ:အစာသိပ္ပံ မစၞေမ်ကတေင်စး&quot;။
* '''ကဏ္ဍ မဆေင်ကဵု လညာတ် ပူဂိုလ် (Subjective categories):''' ဥပမာ - &quot;ကဏ္ဍ:ရုပ်ဒမျိုင် မခိုဟ်အိုတ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ကဏ္ဍ:သၟိင် မပရေအ်အိုတ်&quot;။
* '''ကဏ္ဍ သၟတ် မပါလုပ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ မိ တုဲတုဲ:''' ယဝ်ရ စုတ်လဝ် ကဏ္ဍ သၟတ် မဍိုက်ပေင်တုဲမ္ဂး၊ ဟွံဒး စုတ် ကဏ္ဍ မိ ထပ်ကဵုထပ် ရ။

== ၆။ သၞောတ် ပရေင်စွံလၟေင် ကဏ္ဍ (Sort Keys) ==
ပ္ဍဲအခိင် ညးဗှ်လိက် လုပ်ရံင် ကဏ္ဍမွဲမွဲမ္ဂး မုက်လိက် သီုဖအိုတ်ဂှ် စွံလဝ် လၟေင် အတိုင် အက္ခရ် (Alphabetical order) ရ။ ဆဂး ယၟု မုက်လိက် လ္ၚဵုတအ်ဂှ် သ္ဒးစွံလၟေင် တၞဟ်ခြာ နူကဵု ယၟု တမ်မူလရ။ သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် လၟေင်ဂှ် ညးလွပ်တအ် သ္ဒးစကာ &quot;သၞောတ် ပရေင်စွံလၟေင်&quot; (Sort keys) ရ။&lt;ref name=&quot;SORTKEY&quot;&gt;{{cite web|title=Help:Category#Sort_keys|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Help:Category#Sort_keys|publisher=Wikipedia|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

ဗီုပြင် မစကာ - 
* `[[Category:ကဏ္ဍယၟု|လၟေင်မဒးစွံ]]`
* ဥပမာ - မုက်လိက် &quot;အစာနာဲထောန်သိင်&quot; ဂှ် ယဝ်ရ မိက်ဂွံ စွံလၟေင် ပ္ဍဲကဵု အက္ခရ် &quot;ထ&quot; မ္ဂး၊ သ္ဒးချူ `[[Category:အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်|ထောန်သိင်, အစာနာဲ]]` ရ။
* သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် လၟေင် သွက် ဇၟာပ်ကဏ္ဍ ပ္ဍဲမုက်လိက်ဂှ် မွဲတဲဓဝ်မ္ဂး သ္ဒးစကာ မက်ခရဝ် `{{DEFAULTSORT:ထောန်သိင်, အစာနာဲ}}` ရ။

== ၇။ ယၟု ကဏ္ဍ အလဵုအသဳ ကေုာံ ပူဂိုလ် (Eponymous Categories) ==
ယၟု ကဏ္ဍ လ္ၚဵုတအ်ဝွံ ကတဵုဒှ်လဝ် နူကဵု ယၟု ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ယၟု ဒေသ မွဲမွဲ (Eponymous categories) ရ။ ဥပမာ - မုက်လိက် &quot;ဍုင်မန်&quot; ဝွံ နွံကဵု &quot;ကဏ္ဍ:ဍုင်မန်&quot; ရ။ ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ်ဝွံ သ္ဒးပကောံ မုက်လိက် သီုဖအိုတ် မဆက်စပ် ကုဍုင်မန် (ဥပမာ - ဝင်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ပညာ) ရ။ 

မုက်လိက် မဒှ် တမ်မူလ ကဏ္ဍဂှ် သ္ဒးစွံ ပ္ဍဲလတူအိုတ် (Top of the category) တုဲ သ္ဒးစကာ လၟေင် (Sort key) ကဵု သင်္ကေတ လေပ် (Space ` `) ဟွံသေင်မ္ဂး `*` ရ။ ဥပမာ - `[[Category:ဍုင်မန်| ]]`။

== ၈။ ကဏ္ဍ ပၞုက် (Hidden Categories) ==
ကဏ္ဍ လ္ၚဵုတအ်ဝွံ ဟွံမိက် ထ္ၜးကဵု ညးဗှ်လိက် ဓမ္မတာတအ်တုဲ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍ သွက် ညးကောပ်ကာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်မင်မဲ (Maintenance categories) ရ။ ဥပမာ - &quot;ကဏ္ဍ:မုက်လိက် မဒးဒုင် ပလေဝ်ဒါန်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ကဏ္ဍ:မုက်လိက် မဟွံမဲကဵု ပရေင်နိဿဲ&quot; ရ။

သွက်ဂွံ ပၞုက် ကဏ္ဍမွဲမွဲဂှ် သ္ဒးစုတ် `__HIDDENCAT__` ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် ကဏ္ဍဂှ်ရ။ ညးလွပ်တအ် ရံင် ကဏ္ဍပၞုက်တအ်ဏအ် ဂွံမာန် နကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲ မုက်လိက် Setting ညးတအ်ရ။

== ၉။ ကိရိယာ ကေုာံ နဲကဲ ပကင်ရင် ကဏ္ဍ (Categorization Tools) ==
သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ၊ ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ပၠုပ်စုတ် ကဏ္ဍ လောဲလောဲသွာသွာဂှ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ နွံကဵု ကိရိယာ ကေုာံ နဲကဲနာနာ (Tools and Gadgets) ရ။
* '''HotCat:''' ဒှ် ကိရိယာ ဂါတ်ဂျေတ် (Gadget) မကဵုအခေါင် ညးလွပ်တအ် ပၠုပ်စုတ်၊ ပြံင်လှာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဇိုတ် ကဏ္ဍ ပ္ဍဲသၟဝ် မုက်လိက် ဗွဲမပြဟ် ဟွံဒး ပံက် မုက်လိက် ပလေဝ်ဒါန် (Edit source) ရ။ ညးလွပ်တအ် ပံက်စကာ (Enable) လေပ် ပ္ဍဲ Preferences &gt; Gadgets ရ။
* '''Cat-a-lot:''' ဒှ် ကိရိယာ သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ပၠုပ်စုတ် မုက်လိက် ဗွဲမဂၠိုင် (Mass categorization) ကဏ္ဍမွဲတဲဓဝ်။ ဗွဲမဂၠိုင် ညးကောပ်ကာဲတအ် စကာ ပ္ဍဲ ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကောမန် (Wikimedia Commons) ရ။&lt;ref name=&quot;HCAT&quot;&gt;{{cite web|title=Help:Gadget-HotCat|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Help:Gadget-HotCat|publisher=Wikipedia|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
&quot;ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ပရေင်ပါ်ပရအ် ကဏ္ဍ&quot; ဝွံ ဒှ်သၞောတ်ဝ် အဓိက သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် လဒက်ပတန် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ညံင်ဂွံ ညဳသၟဟ် ကေုာံ ကၠးဖ္ဍးရ။ ပရေင်ပါ်ပရအ် ကဏ္ဍ ဗွဲမစှ်ေသၞောတ်ဂှ် ပကဵု ညံင်ညးဗှ်လိက်တအ် ဂွံဂၠာဲဆဵု တင်ဂၞင် ဗွဲမပြဟ် ကေုာံ ဆက်စပ်လဝ် မုက်လိက်ဂမၠိုင် အတိုင် ပရေင်ပညာ ရ။ ညးလွပ် သီုဖအိုတ် သ္ဒးကတ်လ္ၚတ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ် ပရေင်ပါ်ပရအ်ဏအ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ညံင်ဂွံ စိုပ်ကဆံင် သၠုင် ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Categorization Wikipedia Categorization - သၞောဝ် ပရေင်ပါ်ပရအ် ကဏ္ဍ အလုံ]
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Help:Category Help:Category - အရီုအဗင် မဆေင်ကဵု ကဏ္ဍ]

{{Navbox
| name = ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကဏ္ဍဂမၠိုင်
| title = ဝဳကဳပဳဒဳယာ သၞောဝ် ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပရအ် ကဏ္ဍ (Wikipedia Categorization)
| list1 = [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ပရေင်ပါ်ပရအ် ကဏ္ဍ]] • [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:သၞောဝ် ကဵုယၟု ကဏ္ဍ]] • [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကဏ္ဍဂမၠိုင် သွက် ပရေင်တက်ကျာ]] • [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ညးကောပ်ကာဲ]] 
}}

[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာပရေင်ကမၠောန်ပကင်ရင်]]
[[Category:သၞောဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာဂမၠိုင်]]
[[Category:ပရေင်ပါ်ပရအ် ကဏ္ဍ| ]]</text>
      <sha1>d95rdkfwj1sfmdj2fs8iqb21n4fw8nd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12091</id>
    <revision>
      <id>57759</id>
      <timestamp>2026-10-09T08:11:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Quill_and_ink.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ အစာချူလိက် ကေုာံ ပရေင်လိက်ပတ်မန် သွက်ဂွံ ပကောံပကေဝ် မုက်လိက် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]  '''ကဏ္ဍ:အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်''' (အင်္ဂလိက်: ''Category:Mon writers'') ဝွ...&quot;</comment>
      <origin>57759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16247" sha1="sl3tu7sjkpa8g4blshp8poegt1687wq" xml:space="preserve">[[File:Quill_and_ink.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ အစာချူလိက် ကေုာံ ပရေင်လိက်ပတ်မန် သွက်ဂွံ ပကောံပကေဝ် မုက်လိက် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]

'''ကဏ္ဍ:အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်''' (အင်္ဂလိက်: ''Category:Mon writers'') ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ အဓိက သွက်ဂွံ ပကောံလဝ် မုက်လိက် မဆေင်ကဵု ပူဂိုလ်၊ အစာချူလိက်၊ အစာကဗျ၊ အစာဝင် ကေုာံ တၠပညာဂမၠိုင် မချူလဝ် လိက် နကဵု ဘာသာမန် ဟွံသေင်မ္ဂး မချူလဝ် ပရူပရာ မဆေင်ကဵု ဝင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဂကူမန် ရ။ ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ဒယိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ညးမခၞံဗဒှ် လိက်ပတ်မန် နူကဵု ခေတ်တြေံ စဵုကဵုစိုပ် ခေတ်လၟုဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;MonLit&quot;&gt;{{cite book|title=A History of Mon Literature|author=Shorto, H.L.|year=1962|publisher=Oxford University Press|page=45-48}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ==
လိက်ပတ်မန်ဝွံ နွံကၠုင် ဝင် သၞာံ မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီတုဲ ဒှ်လိက်ပတ် မစိုပ်ကဆံင် သၠုင်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ အကြာ ဂကူ မၞုံပ္ဍဲ ရးအာရှ အဂၞဲ ရ။ အစာချူလိက်မန်တအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဆညးမချူ လိက်ဓမ္မတာ၊ ညးတအ် ဒှ်ညးမထိင်ဒဝ် ယေန်သၞာင်၊ ဝင် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ဂကူမန် မာန်ရ။ ကဏ္ဍ &quot;အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်&quot; ဝွံ ပကောံလဝ် စရင် ယၟု အစာချူလိက်တအ် ညံင်ဂွံ ဂၠာဲလောဲသွာ ကေုာံ လ္ၚတ် ဝင် ပရေင်ချူလိက် ညးတအ် ဗွဲမစှ်ေသၞောတ်ရ။&lt;ref name=&quot;SEALit&quot;&gt;{{cite web|title=Southeast Asian Literature in the Pre-Modern Period|url=https://www.jstor.org/stable/20072972|publisher=Journal of Southeast Asian Studies|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ လိက်ပတ်မန် ==
ဝင် လိက်ပတ်မန်ဝွံ စကတဵုဒှ် နူကဵု ခေတ် [[ဒွါရဝတဳ]] ကေုာံ [[ဟရိဘုဉ္ဇယ]] တုဲ ဇၞော်မောဝ် တိုန်ကၠုင် ပ္ဍဲခေတ် သဓီု ကေုာံ ဗုကာံ ရ။ လိက်ပတ်မန် ခေတ်တြေံ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ်လိက် မဆေင်ကဵု ပရေင်ဘာသာ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ ကေုာံ ဝင်ဍုင်ဂမၠိုင်ရ။ အစာချူလိက် ပ္ဍဲခေတ်ကိုပ်ကၠာတအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် ခမဳသင် ကေုာံ တၠပညာ ပ္ဍဲနန် (Court scholars) တအ်ရ။ ကာလစိုပ် ခေတ် ဟံသာဝတဳ ကေုာံ ခေတ်လက္ကရဴဏအ်မ္ဂး၊ အစာချူလိက် ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာတအ် စကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ချူကၠုင် လိက် ပရူ လၟေင်ဘဝ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ။

== ၃။ ဂကူ လိက်ပတ် ကေုာံ ကဏ္ဍသၟတ်ဂမၠိုင် ==
အစာချူလိက်မန်တအ်ဝွံ ချူလဝ် လိက်ပတ် နာနာသာ်တုဲ၊ ကဏ္ဍဝွံ ပါ်လဝ် ကဏ္ဍသၟတ် (Subcategories) အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ -
* '''[[:Category:အစာကဗျမန်ဂမၠိုင်]] (Mon poets):''' ပကောံလဝ် ညးမချူ ကဗျ၊ လိက်လင်္ကာ၊ ကေုာံ ဒွက် ခေတ်တြေံ ခေတ်တၟိ။
* '''[[:Category:အစာဝင်မန်ဂမၠိုင်]] (Mon historians):''' ပကောံလဝ် ညးမသုတေသန ကေုာံ ချူ ဝင် ဂကူမန်၊ ဝင်ဍုင် ကေုာံ ဝင်သာသနာ။
* '''[[:Category:အစာပရိုင်မန်ဂမၠိုင်]] (Mon journalists):''' ညးမချူ ပရိုင် ကေုာံ လိက်ပရေင် ပ္ဍဲ ဂျာနယ် ကေုာံ မဂ္ဂဇြေန်ဂမၠိုင်။
* '''[[:Category:ခမဳသင် အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်]] (Mon monk writers):''' ခမဳသင် မချူ လိက် ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ လိက်သၠပတ်ဂမၠိုင်။

== ၄။ အစာချူလိက်မန် မပြာကတ်ဂမၠိုင် ==
ပ္ဍဲကဵု ဝင် လိက်ပတ်မန်မ္ဂး အစာချူလိက် မပြာကတ် ကေုာံ မၞုံကဵု လိက်ကၞပ် မလုပ်ဝင် နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ။ လိက်ကၞပ် လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဒးဒုင် ပ္တိတ်လဝ် နကဵု တိုက်ပ္တိတ်လိက် မယိုင်သ္ဇိုင် ကေုာံ မၞုံကဵု တင်ဂၞင် ပရေင်ပညာ မခိုင်ကၠိုက်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ စရင် ယၟု အစာချူလိက်မန် မပြာကတ် လ္ၚဵု
|-
! ယၟု အစာချူလိက်
! ခေတ် / သၞာံ
! ကမၠောန် အဓိက (Notable Works) ကေုာံ တိုက်ပ္တိတ်လိက်
|-
| [[နာဲပါန်လှ]] (နိုင်ပန်းလှ) || ၁၉၂၃ - ၂၀၁၀ || လိက် ဝင် ရာဇာဓိရာဇ် (ရာဇာဓိရာဇ် အရေးတော်ပုံကျမ်း)။
|-
| [[နာဲပါန်သာ]] (နိုင်ပန်းသာ) || ခေတ်လၟုဟ် || ချူလဝ် လိက်ဝင် ကေုာံ လိက်ပရေင် သုတေသန နာနာ။ လိက်ကၞပ် ညးလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ပ္တိတ်လဝ် နကဵု တိုက်ပ္တိတ်လိက် '''ဒေါ်တင်တင်မွန်၊ သင်းစာပေ (00372)''' ရ။&lt;ref name=&quot;NaiPanThar&quot;&gt;{{cite book|author=Nai Pan Thar|title=Mon Historical Studies|publisher=Daw Tin Tin Mon, Thin Sarpay (00372)|year=2001}}&lt;/ref&gt;
|-
| အစာမှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသ || ၅ ဗွဝ်ကၠံ || ကၠာဲစၠောအ် လိက် ပိဋကတ် နူ သဳဟိုဠ် စိုပ် သဓီု (အတိုင် ဝင်အဆက်အဆက်)။
|-
| [[နာဲဖဝ်လောတ်]] (Nai Pho Lat) || ခေတ်လၟုဟ် || ချူလဝ် လိက်ပရေင် မဆေင်ကဵု အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ယေန်သၞာင်မန်။
|}

== ၅။ ပရေင်သုတေသန ကေုာံ မင်မဲ လိက်ပတ် ==
ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ ပရေင်လ္ၚတ် ကေုာံ မင်မဲ လိက်ပတ် အစာချူလိက်မန်တအ်ဂှ် နွံပ္ဍဲကဆံင် ပရေင်သုတေသန အကာဒမေတ် (Academic research) ရ။ တက္ကသိုလ် မဆေင်ကဵု ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဘာသာစကား ဗဟုယေန်သၞာင် (Multicultural Studies) ပ္ဍဲ ရးအာရှ အဂၞဲ တအ်ဝွံ စကာ နဲကဲ သုတေသန ဍာ်ဒကေဝ် (Qualitative research methodologies) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် လိက်ပတ်တအ်ဏအ်ရ။ နဲကဲ မပ္တံကဵု ဒဒှ်မလ္ၚတ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် (Embedded single-case study designs)၊ ပရေင်သၟာန်သွဟ် (Semi-structured interviews) ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် လိက်ကၞပ် (Document analysis) တအ်ဝွံ ဒှ်အရာ အဓိက သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဝင် အစာချူလိက်မန်တအ် ညံင်ဟွံဂွံ ကၠေအ်ကၠက်အာရ။&lt;ref name=&quot;Qualitative&quot;&gt;{{cite journal|author=Creswell, J.W.|title=Qualitative Inquiry and Research Design|journal=Sage Publications|year=2013|page=112-115}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ကဏ္ဍ ကေုာံ သၞောဝ် ==
ကဏ္ဍ &quot;အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်&quot; ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် အတိုင် သၞောဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ပရေင်ကဵုယၟု ကဏ္ဍ (Category naming conventions) ရ။ ယၟု ကဏ္ဍဝွံ စကာလဝ် ဝေါဟာရ &quot;ဂမၠိုင်&quot; ပ္ဍဲလက္ကရဴ ဟိုတ်နူ ဍေံဒှ် ဂကောံ မၞိဟ် (Plural for people) ရ။ 
သွက်ဂွံ ပၠုပ်စုတ် မုက်လိက် ပူဂိုလ်မွဲမွဲ ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ်မ္ဂး၊ မုက်လိက်ဂှ် သ္ဒးနွံကဵု တင်ဂၞင် ဒတန် (Notability) ဒဒှ်ရ ပူဂိုလ်ဂှ် ဒှ် အစာချူလိက် မပ္တိတ်လဝ် လိက်ကၞပ် ဟွံသေင်မ္ဂး မၞုံကဵု ပရေင်ချူလိက် မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်မန် သ္ဒးဒှ်ရ။

== ၇။ ပရေင်ဆက်စပ် လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ==
အစာချူလိက်မန်တအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဆမချူ လိက်သၟးတုဲ ညးတအ် ဒှ် ညးမကၠောန်ဗဒှ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Institutional framework of literature) ရ။ လိက်ပတ် ညးတအ်ဂှ် စၞောန်ထ္ၜးကဵု ပရေင်မံင်စံင် ဘဝ လၟေင်တ္ၚဲ ညးဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ယေန်သၞာင် အခိုက်ကၞာ၊ ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ ဂကူမန် ပ္ဍဲအကြာ ဍုင် ကေုာံ သၞောတ်အုပ်ဓုပ်နာနာရ။ 

== ၈။ တင်ဆောမ်ဒဵု ပ္ဍဲ ပရေင်ပ္တိတ်လိက် ==
အစာချူလိက်မန်တအ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ ဒးဆောမ်ဒဵု ကဵု ပြသၞာ ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ပ္တိတ် လိက်ကၞပ်ရ။ အခက်အခုဲ အဓိကဂှ် ဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သွက်ဂွံ ပ္တိတ်လိက် (Publishing costs)၊ အောန်ကဵု သၞောတ် တိုက်ပ္တိတ်လိက် မခိုင်ကၠိုက် ပ္ဍဲဒေသ၊ ကေုာံ ပရေင်ဗှ်လိက် ညးဍုင်ကွာန် အောန်စှ်ေအာ ဟိုတ်နူ မဳဒဳယာ ဒဳဂျဳတေဝ် ရ။ ဆဂး အစာချူလိက် တၟိတၟိတအ် စကာကၠုင် သၞောတ် အေန်တာနဲ ကေုာံ ဝက်ဘ်ဆိုဒ်ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ တြးပတိတ် လိက်ပတ် ညးတအ် ဗွဲမလှဲလးကၠုင်ရ။

== ၉။ ဆက်စပ် ကုကဏ္ဍ တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ကဏ္ဍ &quot;အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်&quot; ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆက်စပ်ဒၟံင် ကုကဏ္ဍ အဓိက တၞဟ်ဂမၠိုင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ မပ္တံကဵု -
* [[:Category:ဂကူမန်ဂမၠိုင်]] (Mon people)
* [[:Category:လိက်ပတ်မန်]] (Mon literature)
* [[:Category:အစာချူလိက် ဍုင်ဗၟာဂမၠိုင်]] (Writers from Myanmar)
* [[:Category:အစာချူလိက် ဍုင်သေံဂမၠိုင်]] (Writers from Thailand)

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
အစာချူလိက်မန်တအ်ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက သွက်ဂွံ ဆက်မင်မဲ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဂကူမန်ရ။ ကဏ္ဍ:အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင် ဝွံ ဒှ်ဒတန် မပကောံပကေဝ်လဝ် လိက်ဝင် ကေုာံ ကမၠောန် ပူဂိုလ် မကၠောန်လဝ် သွက် လိက်ပတ်မန် သီုဖအိုတ်ရ။ ပရေင်လ္ၚတ်၊ ပရေင်သုတေသန ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် မုက်လိက်တအ်ဏအ်ဝွံ ပကဵု ညံင် အာဲကၟာဲ လိက်ပတ်မန် ဂွံတန်တဴအာ သွက် အနာဂတ် ဂကူမန် လၟိုန်ကာလ မာန်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;MonLit&quot;&gt;{{cite book|title=A History of Mon Literature|author=Shorto, H.L.|year=1962|publisher=Oxford University Press|page=45-48}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SEALit&quot;&gt;{{cite web|title=Southeast Asian Literature in the Pre-Modern Period|url=https://www.jstor.org/stable/20072972|publisher=Journal of Southeast Asian Studies|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NaiPanThar&quot;&gt;{{cite book|author=Nai Pan Thar|title=Mon Historical Studies|publisher=Daw Tin Tin Mon, Thin Sarpay (00372)|year=2001}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Qualitative&quot;&gt;{{cite journal|author=Creswell, J.W.|title=Qualitative Inquiry and Research Design|journal=Sage Publications|year=2013|page=112-115}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;AsianHist&quot;&gt;{{cite book|title=Dictionary of Asian History|author=Smith, David|year=2005|publisher=Routledge|page=230}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://mon.wikipedia.org/ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် - မုက်လိက် အဓိက]

{{Navbox
| name = လိက်ပတ်မန်
| title = လိက်ပတ်မန် ကေုာံ အစာချူလိက်ဂမၠိုင် (Mon Literature and Writers)
| list1 = [[လိက်ပတ်မန်]] • [[အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်]] • [[ကဗျမန်]] • [[ဝင်ဂကူမန်]] • [[ရာဇာဓိရာဇ်]]
}}

[[Category:ဂကူမန်ဂမၠိုင်]]
[[Category:လိက်ပတ်မန်]]
[[Category:အစာချူလိက်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>sl3tu7sjkpa8g4blshp8poegt1687wq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ခမဳသင် အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12092</id>
    <revision>
      <id>57760</id>
      <timestamp>2026-10-09T08:19:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Palm leaf manuscript.jpg|thumb|300px|လိက်သၠရိုတ် မဒှ်အာဲကၟာဲ လိက်ပတ် မချူခၞံလဝ် နကဵု ခမဳသင်မန် ပ္ဍဲခေတ်တြေံ သွက်ဂွံ မင်မဲ လိက်ပတ် ကေုာံ သာသနာ]]  '''ကဏ္ဍ:ခမဳသင် အစာချူလိက်မန်ဂမၠ...&quot;</comment>
      <origin>57760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18187" sha1="gqmqiwxhsghuecwrxhxmyv1uom4k0qd" xml:space="preserve">[[File:Palm leaf manuscript.jpg|thumb|300px|လိက်သၠရိုတ် မဒှ်အာဲကၟာဲ လိက်ပတ် မချူခၞံလဝ် နကဵု ခမဳသင်မန် ပ္ဍဲခေတ်တြေံ သွက်ဂွံ မင်မဲ လိက်ပတ် ကေုာံ သာသနာ]]

'''ကဏ္ဍ:ခမဳသင် အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်''' (အင်္ဂလိက်: ''Category:Mon Buddhist monk writers'') ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ အဓိက သွက်ဂွံ ပကောံပကေဝ် မုက်လိက် ကေုာံ ပရူပရာ မဆေင်စပ် ကု ခမဳသင်မန် မဒှ် အစာချူလိက်၊ အစာကၞေဟ်၊ ကေုာံ တၠပညာ မချူခၞံလဝ် ပြကိုဟ်၊ လိက်အုပ်၊ လိက်ကဗျ ကေုာံ ရာဇဝင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲလတူ ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်ရ။ ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မၞုံပ္ဍဲ သၟဝ် [[:Category:အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်]] ကေုာံ [[:Category:ခမဳသင်မန်ဂမၠိုင်]] တုဲ၊ ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲဗှ် လောဲသွာ ကေုာံ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဂုဏ်စရာဲ ခမဳသင်တအ် မဂစာန် ကၠောန်လဝ် သွက် ပရေင်လိက်ပတ်မန် ရ။&lt;ref name=&quot;South2003&quot;&gt;{{cite book|author=South, Ashley|title=Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake|publisher=Routledge|year=2003|isbn=978-0700716098|pages=23-25}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဝင်ဂကူမန်မ္ဂး၊ ခမဳသင်တအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဆညးမမင်မဲ သာသနာ မွဲဓဝ်၊ ညးတအ် ဒှ်သီု အစာဘာ၊ အစာဂဥုဲ၊ အစာနက္ခတ်၊ ကေုာံ အစာကၞေဟ် မမင်မဲလဝ် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် လိက်ပတ်မန် ညံင်ဟွံဂွံ ကၠေအ်ကၠက်အာ ရ။

== ၁။ နိဒါန် ==
ခမဳသင် အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်ဝွံ ဒှ်ကောန်ဂကူမန် မယိုက်ဂၠေင်လဝ် ဓုရ သာသနာ ကေုာံ ဓုရ ပရေင်လိက်ပတ် သီုၜါလပါ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင် ဍုင်မန် ဟံသာဝတဳ စှ်ေအာ သၟဝ်တဲ ညးတၞဟ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၅၇ ဂှ်၊ ပရေင်ပညာ ကေုာံ လိက်ပတ်မန်ဝွံ ဂွံဆက်ဂျိုင်တန်တဴကၠုင်မာန်ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု ဘာလကျာ် ကေုာံ ခမဳသင်တအ်ရ။ ခမဳသင်တအ် ချူခၞံ လိက်ပတ် နကဵု လိက်သၠရိုတ်၊ လိက်ခရပတ် တုဲ၊ စဵုကဵုစိုပ် ခေတ်စက်ပ္ဍဵုဗီု လိက် (Printing Press) လေဝ် ခမဳသင်တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲအရာ မပ္တိတ် လိက်အုပ်၊ လိက်ကၞပ် ကေုာံ ဂျာနေဝ် ဂမၠိုင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Guillon1999&quot;&gt;{{cite book|author=Guillon, Emmanuel|title=The Mons: A Civilization of Southeast Asia|publisher=Siam Society|year=1999|isbn=978-9748298443|pages=145-150}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် လိက်ပတ် နူခမဳသင် ==
ဝင် လိက်ပတ်မန် မချူခၞံ နကဵု ခမဳသင်တအ်ဝွံ နွံကၠုင် နူကဵု ခေတ် [[သုဝဏ္ဏဘုံ]]၊ [[ဒွါရဝတဳ]]၊ ကေုာံ ခေတ် [[ဗုကာံ]] (အခိင် သၟိင်မနူဟဝ်) ရ။ ပ္ဍဲခေတ် ဟံသာဝတဳ ဒုတိယ (ခေတ် တၠညးရာဇာဓိရာဇ်) ဂှ် ခမဳသင်တအ် ချူခၞံ လိက်ဝင်၊ လိက်ဓမ္မ ကေုာံ လိက်သုတ်ဇာတ်ဂမၠိုင်ရ။

ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲခေတ် အေန်ပါယာ ဗြိတိန် (British Colonial Era) ဂှ် ကျာ်ဇၞော်အစာ ကေုာံ ခမဳသင်မန်တအ် စချူကၠုင် လိက် ပရူပရာ ကောန်ဂကူ၊ လိက်ကဗျ ကေုာံ ပြကိုဟ် လောကဳ လောကုတ္တဵု ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် လိက်ပတ်မန် ခေတ်တၟိဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ကမၠောန် အစာချူလိက် ခမဳသင်တအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။

== ၃။ အခန်းကဏ္ဍ ခမဳသင် ပ္ဍဲ လိက်ပတ်မန် ==
အခန်းကဏ္ဍ ခမဳသင်တအ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်လိက်ပတ်မန်ဝွံ နွံ (၃) သာ် အဓိကရ -
# '''အစာ မင်မဲ လိက်ပတ် (Preservers):''' ပ္ဍဲအခိင် ဍုင်ကွာန် ကတဵုဒှ် ပေါဲဗတိုက်၊ ခမဳသင်တအ် ပၞုက်ဗလး ကေုာံ ကပ်ပဳ လိက်သၠရိုတ်တအ် ညံင်ဟွံဂွံ လီုလာ်။
# '''အစာ ကၠာဲဘာသာ (Translators):''' ကၠာဲစၠောအ် ပြကိုဟ် ပိဋကတ်ပိ ကေုာံ လိက်ပါဠိ ဂမၠိုင် ညံင်ဂွံဒှ် လိက်မန် ညံင်ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဂွံကၠိုဟ်။
# '''အစာ ချူခၞံ (Authors):''' ခၞံဗဒှ် လိက်ပတ် တၟိတၟိ မပ္တံကဵု လိက်ဝတ္ထု၊ လိက်ပရေင်၊ ပြကိုဟ် သဒ္ဒါ၊ ကေုာံ ပြကိုဟ် ရာဇဝင် မန်ဂမၠိုင်။&lt;ref name=&quot;Bauer1990&quot;&gt;{{cite journal|author=Bauer, Christian|title=Language and ethnicity: The Mon in Burma and Thailand|journal=Georgetown University Round Table on Languages and Linguistics|year=1990|pages=14-47}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ဂကူ လိက်ပတ် မချူခၞံဂမၠိုင် (Literary Genres) ==
ခမဳသင် အစာချူလိက်မန်တအ် ချူခၞံလဝ် လိက်ပတ် နာနာသာ် မပ္တံကဵု - 
* '''ပြကိုဟ် ဓမ္မ ကေုာံ သာသနာ:''' လိက် အဘိဓရ်၊ လိက် ဝိနယ်၊ ကေုာံ လိက် ပဋ္ဌာန်။
* '''လိက်ဝင် ကေုာံ ရာဇဝင် (Chronicles):''' လိက် နိဒါန် (Nidana) မပ္တံကဵု နိဒါန ရာမည သမုပ္ပတ္တိ ကထာ။
* '''လိက်ကဗျ (Poetry):''' လိက် လင်္ကာ၊ လိက် သၟိင်၊ ကေုာံ လိက် ပရိုင် မချူလဝ် နကဵု လင်္ကာ လိက်ပတ်မန် ဇေတ်တ်။
* '''ပြကိုဟ် သဒ္ဒါ ကေုာံ အဘိဓာန်:''' လိက် ဥပဒေသ သဒ္ဒါမန်၊ ကေုာံ ပြကိုဟ် အဘိဓာန် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် အရေဝ်မန်။

== ၅။ ခမဳသင် အစာချူလိက် မပြာကတ်ဂမၠိုင် ==
ပ္ဍဲကဵု ဝင်လိက်ပတ်မန်မ္ဂး ခမဳသင် မဒှ် အစာချူလိက် ပြာကတ် နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ။ စရင် ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ဒှ်စရင် အစာချူလိက် ခမဳသင် မပြာကတ် လ္ၚဵုရ (စရင်ပေင်ပေင်ဂှ် ရံင် ပ္ဍဲမုက်လိက် ကဏ္ဍ သၟဝ်ဂမၠိုင်)။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ စရင် ခမဳသင် အစာချူလိက်မန် မပြာကတ် (လ္ၚဵု)
|-
! ယၟု / မဟိမု
! ခေတ် / သၞာံ (Century/Year)
! လိက်ပတ် မပြာကတ် (Notable Works)
! ဂကူ လိက်ပတ် (Genre)
|-
| [[ကျာ်ဇၞော်အစာ ပါလရာမည]] (Palaramanya) || ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ || ပြကိုဟ် ဝင်သာသနာမန်၊ လိက်ပရေင် သာသနာ || ဝင် ကေုာံ သာသနာ
|-
| [[တၠဂုဏ်အစာ သဳလာစာရ]] (Silacara) || ၂၀ - ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ || ပြကိုဟ် သဒ္ဒါမန်၊ လိက်ပတ် မန်ခေတ်တၟိ || သဒ္ဒါ ကေုာံ လိက်ပရေင်
|-
| [[ကျာ်ဇၞော် အစာ ကေသရ]] (Kesara) || ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ || အဘိဓာန် မန်-ဗၟာ၊ လိက် သုတ်ဇာတ် || အဘိဓာန် ကေုာံ ဓမ္မ
|-
| [[ကျာ်ဇၞော် အစာ ညာဏ]] (Ñana) || ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ || ပြကိုဟ် နိဒါန် ဝင်မန် || ရာဇဝင် ကေုာံ လင်္ကာ
|}

== ၆။ လဒက်ပတန် ကေုာံ သၞောဝ် ပရေင်ပါ်ပရအ် ကဏ္ဍ ==
သွက်ဂွံ ပၠုပ်စုတ် မုက်လိက် ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ်ဂှ် သ္ဒးဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ အဓိကဂမၠိုင်ရ - 
# '''သ္ဒးဒှ် ခမဳသင် (Must be a Buddhist monk):''' ပူဂိုလ်ဂှ် သ္ဒးဒှ် ခမဳသင် မယိုက်ဂၠေင်လဝ် ဓုရ ပ္ဍဲသာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ (ထေရဝါဒ)။ ယဝ်ရ ဒှ် ခမဳထွက် (Defrocked) မ္ဂးလေဝ် လိက်မချူလဝ် အခိင်ဒှ်ခမဳဂှ် စၟတ်သမ္တီမာန်ရ။
# '''သ္ဒးဒှ် ဂကူမန် (Must be Mon):''' ပူဂိုလ်ဂှ် သ္ဒးဒှ် ဂကူမန် ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမချူခၞံလဝ် လိက် နကဵု ဘာသာမန်။
# '''သ္ဒးနွံကဵု ကမၠောန် လိက်ပတ် (Must have authored works):''' သ္ဒးနွံကဵု လိက်အုပ်၊ ပြကိုဟ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်ပရေင် မပ္တိတ်လဝ် မၞုံကဵု သက်သဳ ခိုင်ကၠိုက်။&lt;ref name=&quot;AungThwin2005&quot;&gt;{{cite book|author=Aung-Thwin, Michael|title=The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma|publisher=University of Hawaii Press|year=2005|isbn=978-0824828868|pages=85-88}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ကဏ္ဍ မိ ကေုာံ ကဏ္ဍ သၟတ်ဂမၠိုင် ==
ကဏ္ဍ &quot;ခမဳသင် အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်&quot; ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ကဏ္ဍ နာနာသာ် သွက်ဂွံ လောဲသွာ ပ္ဍဲအရာ ပရေင်ဂၠာဲ တင်ဂၞင်ရ။
* '''ကဏ္ဍ မိ (Parent Categories):''' 
** [[:Category:အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်]] (Mon writers)
** [[:Category:ခမဳသင်မန်ဂမၠိုင်]] (Mon Buddhist monks)
** [[:Category:အစာချူလိက် ဗုဒ္ဓဘာသာဂမၠိုင်]] (Buddhist writers)
* '''ကဏ္ဍ သၟတ် (Subcategories):'''
** [[:Category:ခမဳသင် အစာကဗျမန်ဂမၠိုင်]] (Mon monk poets)
** [[:Category:ခမဳသင် အစာဝင်မန်ဂမၠိုင်]] (Mon monk historians)

== ၈။ အရီုအဗင် ကေုာံ တမ်ရိုဟ် တင်ဂၞင်ဂမၠိုင် ==
သွက်ညးမချူ မုက်လိက် ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ်၊ တင်ဂၞင် ကေုာံ သက်သဳ သွက်ဂွံ နိဿဲမာန်တအ်ဂှ် ဂၠာဲဆဵုကေတ် မာန် နူကဵု - 
* '''တိုက်ဗွဟ်လိက်မန်ဂမၠိုင် (Mon Libraries):''' တိုက်ဗွဟ်လိက် ဍုင်မတ်မလီု၊ တိုက်ဗွဟ်လိက် ရာမညရဋ္ဌ၊ ကေုာံ တိုက်ဗွဟ်လိက် ဘာလကျာ် ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ ကေုာံ ဍုင်မန်ဂမၠိုင်။
* '''ဂကောံ ရာမည ဓမ္မာစရိယ:''' ဒှ်ဂကောံ မပ္တိတ်ဒၟံင် လိက်ပြကိုဟ် ကေုာံ မစၟတ်သမ္တီလဝ် စရင် ခမဳသင်မန်ဂမၠိုင်။
* '''ဌာန သုတေသန လိက်သၠရိုတ်:''' မၞုံပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် မဟိဍောန် (Mahidol University) ကေုာံ တက္ကသိုလ် ချင်းမိုင် (Chiang Mai University) မပကောံလဝ် လိက်သၠရိုတ်မန်။&lt;ref name=&quot;Jenny2015&quot;&gt;{{cite book|author=Jenny, Mathias|title=The Mon Language: A Descriptive Grammar|publisher=De Gruyter Mouton|year=2015|isbn=978-3110373809|pages=10-12}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပြသၞာ ကေုာံ တင်ဆောမ်ဒဵု (Challenges and Limitations) ==
အရာ မဒှ် တင်ဆောမ်ဒဵု အဓိက ပ္ဍဲအရာ မကၠောန်ပကောံ ဝင် ခမဳသင် အစာချူလိက်မန်တအ်ဂှ် - 
* '''တင်ဂၞင် ဟွံပေင် (Lack of Records):''' ခမဳသင် အစာချူလိက် ပ္ဍဲခေတ် ကိုပ်ကၠာတအ် ဗွဲမဂၠိုင် ယၟု ကေုာံ အတ္ထုပ္ပတ္တိ ညးတအ် ဟွံသှ်ေၜတ်လဝ် ကၠးကၠးဖ္ဍးဖ္ဍး။
* '''လိက်ပတ် လီုလာ် (Loss of Manuscripts):''' လိက်သၠရိုတ် ကေုာံ လိက်ခရပတ် မချူလဝ် နကဵု ခမဳသင်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် လီုလာ်အာ နကဵု ဘဲပၟတ်၊ ဘဲစၟစၟောန် ကေုာံ ပေါဲဗတိုက်ဂမၠိုင်။
* '''ပရေင် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digitization issues):''' ကမၠောန် မပၠုပ် လိက်ပတ် နူကဵု ခမဳသင်တအ် ညံင်ဂွံဒှ် ဒဳဂျဳတေဝ် ပ္ဍဲအေန်တာနဲဂှ် နွံအောန်ဒၟံင် ဏီရ။

== ၁၀။ နိဂီု ==
&quot;ကဏ္ဍ:ခမဳသင် အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်&quot; ဝွံ ဟွံသေင် ဆကဏ္ဍ မပကောံလဝ် ယၟု မုက်လိက် ဓမ္မတာ မွဲတုဲ၊ ဍေံဒှ် ဒယိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ထ္ၜးပြ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ ကောန်ဂကူမန် မဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာရ။ ခမဳသင်မန်တအ်ဝွံ ဒှ်သ္ကိုပ်သ္က မပၠတရဴ ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲအရာ မင်မဲ လိက်ပတ်၊ ဘာသာ ကေုာံ သာသနာ တုဲ ယၟု ကေုာံ ကမၠောန် ညးတအ် သ္ဒးဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီ ပ္ဍဲကဵု ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဏအ် လၟိုန် အနာဂတ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://monnews.org/ Mon News Agency (ဌာန်ပရိုင်မန်)]
* [https://kalyanamitta.org/ Kalyana Mitta Foundation - လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ]

{{Navbox
| name = အစာချူလိက်မန်
| title = လိက်ပတ်မန် ကေုာံ အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင် (Mon Literature and Writers)
| list1 = [[ကဏ္ဍ:အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်]] • [[ကဏ္ဍ:ခမဳသင် အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်]] • [[ကဏ္ဍ:လိက်ပတ်မန်ဂမၠိုင်]] • [[ကဏ္ဍ:ဝင်မန်ဂမၠိုင်]] • [[ကဏ္ဍ:ပြကိုဟ်မန်ဂမၠိုင်]]
}}

[[Category:အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ခမဳသင်မန်ဂမၠိုင်]]
[[Category:အစာချူလိက် ဗုဒ္ဓဘာသာဂမၠိုင်]]
[[Category:လိက်ပတ်မန်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>gqmqiwxhsghuecwrxhxmyv1uom4k0qd</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>