ဟဝ်ချဳမေန်

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mnw">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝဳကဳပဳဒဳယာ</sitename>
    <dbname>mnwwiki</dbname>
    <base>https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.23</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">တၟေင်</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ညးလွပ်</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ညးလွပ် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဝှာင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဝှာင် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ထာမ်ပလိက်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ရီု</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ရီု ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ပါင်မုက်</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ပါင်မုက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မဝ်ဂျူ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ဟဝ်ချဳမေန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1117</id>
    <revision>
      <id>57837</id>
      <parentid>57147</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:16:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83692" sha1="j2xhrm9imcs3ownix0fd5kc2qwxmeml" xml:space="preserve">{{Infobox person
|name=ဟဝ်ချဳမေန်&lt;br&gt;{{lang|vi|Hồ Chí Minh|italic=no}}
|office=[[Chairman of the Workers' Party of Vietnam|Chairman]] of the [[Central Committee of the Workers' Party of Vietnam|Central Committee]] of the [[Workers' Party of Vietnam]]
|image=Ho Chi Minh 1946.jpg|caption=Portrait of {{lang|vi|Hồ Chí Minh|italic=no}}, {{circa|1947}}
|predecessor=Position established|successor=Position abolished|signature=Ho Chi Minh Signature.svg|office2=[[First Secretary of the Workers' Party of Vietnam|First Secretary]] of the [[Central Committee of the Workers' Party of Vietnam|Central Committee]] of the [[Workers' Party of Vietnam]]|predecessor2={{lang|vi|[[Trường Chinh]]|italic=no}}|party=[[French Section of the Workers' International]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(1919–1921)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;[[French Communist Party]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(1921–1925)&lt;/small&gt;&lt;br/&gt;[[Communist Party of Vietnam]]&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(1925–1969)&lt;/small&gt;|successor2={{lang|vi|[[Lê Duẩn]]|italic=no}}|birth_name={{lang|vi|Nguyễn Sinh Cung|italic=no}}|birth_date={{birth date|df=y|1890|5|19}}|birth_place={{lang|vi|[[Kim Liên]]|italic=no}}, [[Nghệ An Province|{{lang|vi|Nghệ An|italic=no|nocat=y}} Province]], [[French Indochina]]|death_date={{death date and age|df=y|1969|09|02|1890|05|19}}|death_place=[[Hanoi]], [[North Vietnam]]|death_cause=Heart failure|nationality={{hlist|Vietnamese|}}|spouse={{marriage|{{lang|vi|[[Zeng Xueming]]|italic=no}}|1926}}&lt;ref name=&quot;Brocheux2007&quot; /&gt;|relations={{Plainlist}}
* {{lang|vi|[[Bạch Liên]]|italic=no}} (or {{lang|vi|Nguyễn Thị Thanh|italic=no}}; sister)
* {{lang|vi|[[Nguyễn Sinh Khiêm]]|italic=no}} (or {{lang|vi|Nguyễn Tất Đạt|italic=no}}; brother)
* {{lang|vi|Nguyễn Sinh Nhuận|italic=no}} (brother)
{{Endplainlist}}|parents={{Plainlist}}
* {{lang|vi|[[Nguyễn Sinh Sắc]]|italic=no}} (father)
* {{lang|vi|[[Hoàng Thị Loan]]|italic=no}} (mother)
{{Endplainlist}}
|alma_mater=[[Communist University of the Toilers of the East]]|profession=Politician|term_start=19 February 1951|term_end=2 September 1969|term_start2=1 November 1956|term_end2=10 September 1960
|office3=[[List of Presidents of Vietnam|1st]] [[President of Vietnam|President]] of the [[Democratic Republic of Vietnam]]|term_start3=2 September 1945
|term_end3=2 September 1969|predecessor3=Position established&lt;br/&gt;{{lang|vi|[[Bảo Đại]]|italic=no}} &lt;small&gt;(as Emperor)&lt;/small&gt;
|successor3={{lang|vi|[[Tôn Đức Thắng]]|italic=no}}
|office4=[[List of Prime Ministers of Vietnam|1st]] [[Prime Minister of Vietnam|Prime Minister]] of the [[Democratic Republic of Vietnam]]
|term_start4=2 September 1945
|term_end4=20 September 1955
|predecessor4=Position established&lt;br/&gt;{{lang|vi|[[Trần Trọng Kim]]|italic=no}} &lt;small&gt;(as Prime Minister of the [[Empire of Vietnam]])&lt;/small&gt;
|successor4={{lang|vi|[[Phạm Văn Đồng]]|italic=no}}|office5=[[Ministry of Foreign Affairs (Vietnam)|Minister of Foreign Affairs]]|term_start5=28 August 1945
|term_end5=2 March 1946
|predecessor5={{lang|vi|[[Trần Văn Chương]]|italic=no}} &lt;small&gt;([[Empire of Vietnam]])&lt;/small&gt;
|successor5={{lang|vi|[[Nguyễn Tường Tam]]|italic=no}}
|term_start6=3 November 1946
|term_end6=March 1947|predecessor6={{lang|vi|[[Nguyễn Tường Tam]]|italic=no}}
|successor6={{lang|vi|Hoàng Minh Giám|italic=no}}
|office7=Member of the [[Politburo of the Communist Party of Vietnam|Politburo]]
|term_start7=31 March 1935
|term_end7=2 September 1969
|module=
}}
'''ဟဝ်ချဳမေန်''' ({{Lang-en|'''Hồ Chí Minh'''}}) (/hoʊ tʃiː mɪn/; ဝဳယေတ်နာမ်: [hò cǐ mīŋ̟], Saigon: [hò cǐ mɨ̄n]; Chữ nôm: 胡志明; ၁၉ မေ ၁၈၉၀  – ၂ သေပ်တေန်ပါ ၁၉၆၉) မကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ '''Nguyễn Sinh Cung''',&lt;ref name=&quot;BBC2005&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/vietnamese/entertainment/story/2005/08/printable/050808_trongcoi.shtml|author=Trần Quốc Vượng|title=Lời truyền miệng dân gian về Hồ Chí Minh|publisher=BBC Vietnamese|accessdate=10 December 2013}}&lt;/ref&gt;{{efn|name=&quot;HL1&quot;|1=ယၟုညး ကာလမသၠးဂၠံဂဝ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်မွဲတၞး နူကဵု the director of ''{{lang|fr|Collège|italic=unset}} {{lang|vi|Quốc học|italic=unset}}'', မစၟတ်လဝ်တ္ၚဲ ၇ အဝ်ဂေတ် ၁၉၀၈&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.hopluu.net/D_1-2_2-95_4-1862_5-8_6-3_17-108_14-2/ |author=Vũ Ngự Chiêu |date=October 23, 2011|title=Vài vấn nạn lịch sử thế kỷ XX: Hồ Chí Minh—Nhà ngoại giao, 1945–1946 |language=vi |work=Hợp Lưu Magazine |postscript=. Note: See the document in French, from {{lang|fr|Centre des archives d'Outre-mer [CAOM] (Aix)/Gouvernement General de l'Indochine [GGI]/Fonds Residence Superieure d'Annam [RSA]/carton R1}}, and the note in English at the end of the cited article|accessdate=10 December 2013}}&lt;/ref&gt;}}&lt;ref name=&quot;HL2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.hopluu.net/D_1-2_2-117_4-1513/|author=Nguyễn Vĩnh Châu|title=Phỏng vấn sử gia Vũ Ngự Chiêu về những nghiên cứu lịch sử liên quan đến Hồ Chí Minh|work=Hợp Lưu Magazine|accessdate=10 December 2013|archivedate=3 December 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203025311/http://www.hopluu.net/D_1-2_2-117_4-1513}}&lt;/ref&gt; ယၟုဍုင်ဂှ် သီုကော်စ '''Nguyễn Tất Thành''', '''Nguyễn Ái Quốc''', '''Bác Hồ''' (&quot;Uncle Ho&quot;) or simply '''Bác''' (&quot;Uncle&quot;, pronounced [ʔɓaːk̚˦˥]), ဝွံ ဒှ်သၟာပၠန်ဂတး ဂကူဝဳယေတ်နာမ် ကေုာံ သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် မွဲတၠရ။ ညးမဂွံဒှ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ် ဒကုတ်သၟဝ်ကျာ နူ သၞာံ ၁၉၄၅ စဵုကဵုစိုပ် ၁၉၅၅၊ တုဲပၠန် နဒဒှ် သမတ နူသၞာံ ၁၉၄၅ စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၆၉။ ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ် မဒ္ဂေတ်ကေတ် ကွေတ်မာက်သေတ်-လဳနေတ်  (Marxist-Leninist) တုဲ ညးကေတ်လဝ် တာလျိုင် နဒဒှ် ဥက္ကဌ ကေုာံ ညးအုပ်ကာနနာ ၁ ပ္ဍဲကဵုဗော်သၟာကမၠောန် ဝဳယေတ်နာမ် ရ။

ဟဝ်ချဳမေန် ဒှ်က္ဍိုပ်သကိုပ် ပၠန်ဂတး သွက်ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ် (Việt Minh independence movement) နူကဵုသၞာံ ၁၉၄၁ စဵုကဵု ဒက်ပ္တန် စၟိန်ပြမာန် ဍုင်သမတ ဒဳမဝ်ကရာတ်တေန် ဝဳယေတ်နာမ် (ဝဳယေတ်နာမ် သၟဝ်ကျာ) ( Democratic Republic of Vietnam (North Vietnam)) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၄ တုဲ ကလိဂွံဇၞး သမဂ္ဂပြင်သေတ် (French Union) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၄ ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက် (Battle of Điện Biên Phủ) တုဲ ပၞာန်အေန်ဒဝ်ချာဲနာ အာစိုပ်ဒတုဲအာရ။ ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ်အဓိက ပ္ဍဲ ဒပ်ပၞာန်ညးဍုင်ကွာန် ဝဳယေတ်နာမ်   (People's Army of Vietnam ) ကေုာံ Việt Cộng ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ပၞာန်ဝဳယေတ်နာမ် အကြာသၞာံ ၁၉၅၅ စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၉၇၅ ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲပၞာန်ဂှ် ဝဳယေတ်နာမ်သၟဝ်ကျာ ကလိဂွံဇမၞးတုဲ ပံင်ပကောံ ပၠုပ် ဍုင်သမတ ဝဳယေတ်နာမ် (ဝဳယေတ်နာမ် သၠုင်ကျာ) ပ္ဍဲ ၁၉၇၆ ရ။ ဍုင်သာဲဂေါန် (Saigon) မဒှ်ဍုင်ဇၞော် ဝဳယေတ်နာမ်တြေံဂှ် တၞဟ်န မပတိုန်ဂုဏ်စရာဲညးတုဲ သၠာဲထောအ်ယၟု နကဵုယၟုညး ဍုင်ဟဝ်ချဳမေန် (Ho Chi Minh City) ရ။ ညးဒေါအ်ဇူ အဝဵုဍုင် နကဵုပ္ဍဲသၞောဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၅ ဟိုတ်နူ ပရေင်ထတ်ယုက် ဟွံခိုဟ်တုဲ စုတိ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၉ ရ။  

ပရူပရာ ဟဝ်ချဳမေန် ကိုပ်ကၠာ ညးဟွံကလိဂွံအဝဵု ပ္ဍဲဝဳယေတ်နာမ်ဂှ် ယှုက်ထုဲတုဲ ဟွံတီကၠးကၠးရ။ ယၟုပၞုက် ယၟုဓလုက်ညး သီုဖအိုတ် နွံၜိုတ် ၅၀၊&lt;ref name=&quot;Duiker&quot;&gt;
{{cite book |last=Duiker |first=William J. |date=2000 |title=''Ho Chi Minh: ALife''. |url=https://archive.org/details/hochiminh00duik|location=New York |publisher=Hyperion |page= |isbn= |author-link=}}&lt;/ref&gt;{{rp|582}} နွံဂၠိုင် စဵုကဵု ၂၀၀ လေဝ်ဒှ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|first1=Dennis J|last1=Duncanson|title=Ho Chi Minh in Hong Kong 1931–1932|publisher=The China Quarterly|volume=57|issue=Jan–Mar 1957|page=85}} &lt;/ref&gt; ဌာန်တၟိုပ်သုက်ညးကီု သီုကဵု စၟတ်တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ညးဂှ် လညာတ်ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်တုဲ စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ် ဟွံတီချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ် ဏီရ။ လိက်အတ္ထုပ္ပတ္တိ မလုပ်ဗဗွဲဓဝ် ၜိုတ်ပန်ဂှ် ယၟု၊ စၟတ်တ္ၚဲ ကေုာံ တင်ဂၞင်ဂမၠိုင် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်အိုတ်တုဲ နူကဵုလိက် အတ္ထုပ္ပတ္တိ မလုပ်ဗဗွဲဓဝ်တအ်ဂှ်မ္ဂး ပရူပရာတၞဟ်ခြာဒၟံင် ရေင်သကအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဏီရ။ &lt;ref&gt;{{cite journal|title=Ho Chi Minh: A Post-War Re-evaluation|first1=Douglas|last1=Pike|publisher=30th Annual Congress of Orientalists|location=Mexico City|url=https://www.vietnam.ttu.edu/virtualarchive/items.php?item=2360513065|accessdate=21 December 2017|date=3 August 1976}} &lt;/ref&gt;

== ပထမ အဝဲ ==
ဟဝ်ချဳမေန် ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဇရေင်အပါ Nguyễn Sinh Cung&lt;ref name=&quot;BBC2005&quot;/&gt;{{efn|name=&quot;HL1&quot;}}&lt;ref name=&quot;HL2&quot;/&gt; ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၀ ပ္ဍဲကွာန် Hoàng Trù (ယၟုဘာကျာ် ပ္ဍဲကွာန် ဗဒါဲ Làng Sen) မဒှ်ကွာန် မိအံက်ညးရ။ ၜိုန်ရ ဗွဲမဂၠိုင် ဒုင်လဝ်တဲ သၞာံ ၁၈၉၀ ဂှ် ဒှ်သၞာံ ညးမဒှ်မၞိဟ် ကီုလေဝ် သၞာံညးမဒှ်မၞိဟ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင် နာနာသာ် မပ္တံကဵု ပ္ဍဲသၞာံ &lt;ref&gt;Tran Dan Tien, Nhung mau chuyen ve doi hoat dong cua Ho Chu Tich (Hanoi:Nha Xuat Ban Van Hoc 1972) (1948). &lt;/ref&gt; ၁၈၉၁၊&lt;ref&gt;Yen Son. &quot;Nguyen Ai Quoc, the Brilliant Champion of the Revolution.&quot; Thuong Tin Hanoi. 30 August 1945. &lt;/ref&gt; ၁၈၉၂၊&lt;ref&gt;In his application to the French Colonial School – &quot;Nguyen Tat Thanh, born 1892 at Vinh, son of Mr. Nguyen Sinh Huy (subdoctor in literature)&quot; &lt;/ref&gt; ၁၈၉၄&lt;ref&gt;He told Paris Police (Surete) he was born 15 January 1894. &lt;/ref&gt; ကေုာံ ၁၈၉၅ တအ်ရ။&lt;ref&gt;Ton That Thien 18, 1890 is the most likely year of his birth. There is troubling conflicting evidence, however. When he was arrested in Hong Kong in 1931, he attested in court documents that he was 36. The passport he used to enter Russia in 1921 also gave the year 1895 as his birth date. His application to the Colonial School in Paris gave his birth year as 1892 &lt;/ref&gt; နူ သၞာံ ၁၈၉၅ ညးဇၞော်ဂေါဝ် ပ္ဍဲဇရေင် အပါညး Nguyễn Sinh Sắc (Nguyễn Sinh Huy)'s ပ္ဍဲကွာန် Làng Sen, Kim Liên, Nam Đàn, ခရိုင် Nghệ An ရ။ ကောဒေအ်ညး နွံပိ  ၝောဲ Bạch Liên (Nguyễn Thị Thanh), မဒှ်စာရေ ပ္ဍဲဒပ်ပၞာန်ပြင်သေတ်၊ ကော Nguyễn Sinh Khiêm (Nguyễn Tất Đạt), မဒှ် စာရေၜတ်တိ ကေုာံ ဆေင်ဂဥုဲခရက်၊ ကောမွဲပၠန်ဂှ် (Nguyễn Sinh Nhuận), မစုတိ နူဍောတ်တ်ရ။ အခိင်ကာလ ညးတေအ် ဍောတ်တ်တေအ်ဂှ် ကၠာညးတေအ် ဟွံဂွံအာမံင်ဘာဏီဂှ် ညးတေအ် ဗတောန်လိက် ပ္ဍဲဇရေင်အပါညး ကၠာ၊ တုဲဂှ်  ညးတေအ်မံင်ဘာ Vuong Thuc Do။ ညးတေအ် ဂွံလေပ်ကၠိုဟ်ကေတ် ဗီုမချူလိက်ကြုက် ဗွဲမပြဟ်၊ တုဲပၠန် ဗတောန်ဝါဒကောန်ဖူ တုဲ ဗတောန်လိက် ဝဳယေတ်နာမ်ရ။&lt;ref name=Duiker /&gt;{{rp|21}} စပ်ကဵု ပရေင်ကတ်လ္ၚတ်ညးမ္ဂး ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ် မဒးဂၞပ် ဗလးဝဴ ကေုာံ အာရပ်ကမွဲရ။&lt;ref name=&quot;Duiker&quot;/&gt;{{rp|21}} နကဵုအတိုင်အခိုက်ကၞာသာသၞာကောန်ဖူမ္ဂး ကာလကောန်ညးတအ် ကလိဂွံအာယုက် ၁၀ သၞာံမ္ဂး ဒးကဵုယၟုတၟိတုဲ အပါညးကဵုညးယၟုတၟိ ငုယေန် တာတ်ထာန် ''Nguyễn Tất Thành'' (&quot;ငုယေန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် မစိုန်သကီု၊ ဍိုဟ်ကေက်&quot;)။

အပါညးဂှ် ဒှ်တၠပညာလပါ် သာသနာကောန်ဖူတုဲ ဒှ်အစာဘာမွဲတၠရ။ ဗွဲကြဴ ညးဂွံဒှ် နာဲဗစာ သၟိင်တၠ ပ္ဍဲခရိုင်ဍောတ်တ်မွဲ မနွံယၟု Binh Khe (Qui Nhơn)ရ။ အပါညးဂှ် နကဵုဒုဟ် မစကာအဝဵုဗၠေတ်တ်တုဲ ဒးဒုင်ဖျေဟ်ထောအ် နူတာလျိုင်၊ ဟိုတ်နူ မဖျေဟ်ဒဏ် လေအ်ဒဏ် ၁၀၂ လစုတ် ကုမၞိဟ်ဒယှ် ပ္ဍဲဒေသမွဲတၠတုဲ ဟိုတ်နူဘဲဒဏ်လေအ်ဂှ်တုဲ မၞိဟ်ဒယှ်ဂှ် ဂွံမွဲၜါတ္ၚဲတုဲ ဒးချိုတ်အာရ။&lt;ref name=Duiker /&gt;{{rp|21}} နူဂှ် အပါညး မဂွံဒုင်ရုဲစှ် သွက်ဂွံလုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲကဵုရုင်အုပ်ဓုပ်ဍုင် မွဲဒၞာဲကီုလေဝ် ညးတေအ် ဟွံဒုင်တဲ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး နကဵုညး ညးဟွံမိက်ကၠောန် သွက်ပြင်သေတ် (ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ် နွံသၟဝ်ကဝ်လဝ်နဳ ပြင်သေတ်) ရ။&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=The World Transformed 1945 To the Present|url=https://archive.org/details/worldtransformed0000hunt_e9u3|last=Hunt|first=Michael H.|publisher=Oxford University Press|year=2016|isbn=978-0-19-937102-0|location=New York City|pages=[https://archive.org/details/worldtransformed0000hunt_e9u3/page/125 125]|quote=|via=}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ ဟဝ်ချဳမေန်ဂှ် နူကဵုဍောတ်တ်တေအ်ရ စုက်လုက်ဒၟံင် ကုပရေင်ဒစဵုဒစး အလဵုအသဳပြင်သေတ် ဟီုဂွံရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ညးတိုန်ဘာ မံင်ဘာ ပ္ဍဲပရေင်ပညာပြင်သေတ်၊ ညးတိုန်ဘာကဝ်လိက်''Collège Quốc học'' ပ္ဍဲဍုင် Huế ရ။ ကောဒေအ်ညး Phạm Văn Đồng ကဵု Võ Nguyên Giáp လေဝ် တိုန်လဝ် ဘာဂှ်ကီုရ။ တုဲပၠန် Ngô Đình Diệm ဗွဲကြဴ ကတဵုဒှ် သမတ ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ် သၠုင်ကျာဂှ်လေဝ် ကေင်တိုန်လဝ် ဘာဂှ်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nguoi-viet.com/viet-nam/hang-tram-nguoi-cong-khai-lam-le-gio-tt-ngo-dinh-diem/|title=Ngo Dinh Diem and ho Chi Minh|publisher=nguoiviet.com}}&lt;/ref&gt;

=== ပဒတဴ ပ္ဍဲ ပြင်သေတ် အလန်ကိုပ်ကၠာ ===
ဗွဲကိုပ်ကၠာ၊ ပတှ်ေကေတ် ညးဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲအရာမထ္ၜးဆန္ဒ ဒစဵုဒစး ပရေင်သွံရာန်ဍိက် (anti-''corvée'') ပ္ဍဲဍုင် Huế ပ္ဍဲဂိတုမေ ၁၉၀၈ ပ္ဍဲအခိင် ညးမတိုန်ဒၟံင်ဘာ ပ္ဍဲကဝ်လိက် ''Collège Quốc học''ရ။ ဆဂး နကဵုသက်သဳ နူကဵုဗဟဵုအာခိပ် (Centre des archives d'Outre-mer) မ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် ညးစတိုန်ဘာဂှ် ဒှ်ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၈ အဝ်ဂေတ် ၁၉၀၈ တုဲ မဒှ်အခိင် ကြဴနူကဵု ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ဒစဵုဒစး ပရေင်သွံရာန်ဍိက် မဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ၉-၁၃ ဨပြဳ ၁၉၀၈ ဂှ် ဂိတုဗွဲမဂၠိုင်ရ။{{efn|name=&quot;HL1&quot;}}

ဗွဲကြဴဂှ် ညးဟီု ညးစပုန်တဝ်စၞေဟ်ကဵု ပြင်သေတ်ဂှ် စနူကဵု သၞာံ ၁၉၀၈ ဂှ်ရ။ ဆဂး ရံင်ကဵု ညးပတိုန်လိက် သွက်ဂွံတိုန် ဘာပရေင်ပကင်ရင် ကဝ်လဝ်နဳ ပြင်သေတ် (French Colonial Administrative School) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၁ ဂှ်တုဲ လညာတ်ဏအ်ဂှ် ဗီုဒှ် အောန်ဒၟံင်ညိရ။ ပ္ဍဲကဵုအခိင် ညးဟီုလဝ် ညးတိတ်နူဘာ သွက်ဂွံအာ ဍုင်တၞဟ်ရ။ ဟိုတ်ဇေတ်တ်ဂှ် အပါညးတေအ် ဒးဒုင်ပတိတ်ထောအ် နူကဵုတာလျိုင်ဍုင်တုဲ ညးတေအ် ဟွံဆက်ကလိဂွံ ပရေင်အထံက်အပင် ကွးဘာ (သကဝ်လာရှိပ်) နူကဵုအလဵုအသဳ၊ ညးတေအ် တိတ်အာ လပါ်သၠုင်ကျာတုဲ လုပ်ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲကဵု ဘာ Dục Thanh school ပ္ဍဲPhan Thiết ၜိုတ် တြဴဂိတု၊ တုဲဂှ် ညးတေအ် ဆက်တိတ်တရဴ အာဍုင်သာဲဂန်ရ။

ညးတေအ် လုပ်ကၠောန်ကမၠောန် နဒဒှ် မၞိဟ်မရီုပ္ဍဲဖဴ ပ္ဍဲကဵု က္ၜင်ပၟတ်ပြင်သေတ် ''Amiral de Latouche-Tréville'' သွက်ဂွံအာ ပြင်သေတ်ရ။ က္ၜင်ဂှ် တိတ်နူ ပ္ဍဲ ၅ ဂျောန် ၁၉၁၁ တုဲ စိုပ် ဍုင်မာသေလ် (Marseille) ဍုင်ပြင်သေတ် ပ္ဍဲ ၅ ဂျူလာင် ၁၉၁၁ ရ။ တုဲက္ၜင်ဂှ် တိတ်အာ Le Havre ကေုာံ Dunkirk တုဲ ကလေင်လုပ်မာသေလ်ပၠန် ပ္ဍဲလဒေါဝ်ဂိတုသေတ်တေမ်ပါ။ ပ္ဍဲကာလဂှ် ညးတေအ် ပတိုန်လိက် သွက်ဂွံတိုန် ဘာပရေင်ပကင်ရင် ကဝ်လဝ်နဳ ပြင်သေတ် (French Colonial Administrative School)ရ။ ဆဂး လိက်ဂရင်ဗတီညးတေအ်ဂှ် ဒးဒုင်တးပါဲထောအ်ရ။ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ ညးတေအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံတိတ်တရဴဂေတ်ဂၠးတိ ပ္ဍဲကဵုက္ၜင်ဂှ်ရ။ နူသၞာံ ၁၉၁၁ စဵုကဵု ၁၉၁၇ ဂှ် ညးတေအ် ဂွံစိုပ်အာ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ 

=== ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ===
အဃော မကၠောန်ဒၟံင် နဒဒှ် ညးအရီုပ္ဍဲဖဴ လတူက္ၜင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၂ ဂှ် ညးစိုပ်အာ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်ရ။ နူသၞာံ ၁၉၁၂ စဵုကဵု ၁၉၁၃ ဂှ် ညးမံင်လဝ် နျူယံက် ပ္ဍဲဍုင်ဟာရ်လေမ် (Harlem) ကဵု ဍုင်ဗောတ်သတောန် (Boston) ဒှ်မာန်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးဟီု ညးလုပ်ကၠောန်ကမၠောန် နဒဒှ် မၞိဟ်ကၠောန်ကွာင် ပ္ဍဲဟဝ်တေဝ် ဖက်ကာဟု (Parker House Hotel)ရ။ သက်သဳ မဗဗိုန်ကဵု ဒဒှ်ရ ညးမမံင်လဝ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် လိက်တၞး မပလံင်ဗစိုပ်လဝ် ဌာနပကင်ရင် ကဝ်လဝ်နဳ ပြင်သေတ် (French colonial administrators) နကဵုစၟတ်တ္ၚဲ ၁၅ ဒဳဇြေန်ပါ ၁၉၁၂ တုဲ က္ဍိုပ်ရုပ်ဂှ် ကၠုင်နူ ဍုင်နျူယံက် (ပ္ဍဲလိက်ဂှ် ညးကဵုလဝ် လိက်စာ Poste Restante ပ္ဍဲ Le Havre တုဲကမၠောန်ညးတေအ်ဂှ် နဒဒှ် ကောန်က္ၜင်မွဲရ။)&lt;ref name=&quot;Quinn-Judge&quot;&gt;{{cite book | last=&quot;Quinn-Judge&quot; | first=&quot;Sophie&quot; | date=2002 | title=''Hồ Chí Minh: The Missing Years'' | url=https://archive.org/details/hochiminhmissing0000quin | publisher=University of California Press}}&lt;/ref&gt;{{rp|20}} တုဲပၠန် ညးပလံင်လဝ် ပေါတ်သကာတ် ကဵု Phan Chu Trinh ပ္ဍဲပဴရေတ်၊ ပ္ဍဲဂှ် ညးချူလဝ် ညးကၠောန်ဒၟံင်ကမၠောန် ပ္ဍဲဟဝ်တေဝ်ဖက်ကာဟု။ စပ်ကဵု ဟဝ်တေဝ်ဖက်ကာဟုတုဲ ဒဒှ်ရ ညးတေအ် မကၠောန်လဝ်ကမၠောန် ပ္ဍဲဟဝ်တေဝ်ဂှ် လိက်စၟတ်သမ္တီ ဆမွဲမွဲကီု ဟွံမဲရ။&lt;ref name=Duiker /&gt;{{rp|51}}တုဲပၠန် ညးဟီုလဝ် ညးလုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲသ္ၚိသေဌဳမွဲ ပ္ဍဲဗြောက်လေန် (Brooklyn) အကြာသၞာံ ၁၉၁၇ ကဵု ၁၉၁၈ တုဲပၠန် ကမ္မဏဳ General Motors နဒဒှ် မၞိဟ်မာန်နေဂျာမွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite book | last=Winter | first=Marcus | title=Uncle Ho: Father Of A Nation | date=1989 | publisher=Limehouse Press, London}}&lt;/ref&gt;{{rp|46}} တုဲပၠန် ပ္ဍဲအခိင်ညးမပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်ဂှ် ညးဂွံအဆက် ကုသၟာဆာန်ဂကူကိုဝ်ရဳယာတအ်တုဲ လညာတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကြံင်မ္ၚိုဟ်ကၠုင် ပ္ဍဲညးရ။ Sophie Quinn-Judge ဟီု အရာဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာမထေင်ကေတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Quinn-Judge&quot; /&gt;{{rp|20}} တုဲပၠန် လညာတ်ရဲဒစဵုဒစး သွက်အခေါင်အရာအာဖရိက မကော်ဂး (Pan-Africanist) ဂှ်ကီု မၞိဟ်လမ္စံက်အမေရိကာန် Marcus Garvey လေဝ် ညးတေအ် ကေင်စုက်လုက်လဝ်ကီုတုဲ ညးတေအ် ကေင်အာတိုန်လဝ် ကောံဓရီု ပ္ဍဲဂကောံသၠုင်ပတိုန်အခေါင်နေဂရဝ် ဂၠးကဝ (Universal Negro Improvement Association)ကီုရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=r4WFjKG6vmUC&amp;pg=PA421&amp;dq=ho+chi+minh+influenced+by+marcus+garvey#v=onepage&amp;q=ho%20chi%20minh%20influenced%20by%20marcus%20garvey&amp;f=false|title=Encyclopedia of the Sixties: A Decade of Culture and Counterculture &amp;#91;2 volumes&amp;#93;: A Decade of Culture and Counterculture|isbn=9781440801020|last1=Debolt|first1=Abbe A|last2=Baugess|first2=James S|date=12 December 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=fllrAwAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;dq=ho+chi+minh+influenced+by+marcus+garvey#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=Ho Chi Minh: A Life|isbn=9781401305611|last1=Duiker|first1=William J|date=13 November 2012}}&lt;/ref&gt;

=== ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်/အေန်ဂလာန် ===
ညးဟီု ပ္ဍဲအကြာ သၞာံ ၁၉၁၃ ကဵု ၁၉၁၉ ဂှ် ညးကေင်မံင်လဝ် ပ္ဍဲ West Ealing တုဲ ကြဴနူဂှ်ညိ ညးမံင်လဝ် ပ္ဍဲ Crouch End, Hornsey ရ။ ညးလုပ်ကၠောန်လဝ် ကမၠောန် နဒဒှ် မၞိဟ်မကြာတ်စပ္ၚာန် ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ်ထမောမ်ပုင် ပ္ဍဲဟဝ်တေဝ် Drayton Court Hotel ပ္ဍဲ West Ealing ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ealing.gov.uk/info/201131/historic_buildings/70/other_notable_buildings/2|title=The Drayton Court Hotel|publisher=Government of the United Kingdom|accessdate=30 January 2013}}&lt;/ref&gt; ညးဟီုလဝ် ညးဗတောန်ကၠောန် ညးမကၠောန်ကွာင် သၟဝ် မၞိဟ်ဇၞော် Auguste Escoffier ပ္ဍဲကဵု ဟဝ်တေဝ် Carlton Hotel ပ္ဍဲ Haymarket (London) ရ။ ဆဂး တင်ဏအ် သက်သဳ မထံက်ပခိုင်ကဵု ဂၠာဲဟွံမဲ။&lt;ref name=&quot;Quinn-Judge&quot;/&gt;{{rp|25}}&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Forbes|first1=Andrew|last2=Henley|first2=David|title=Vietnam Past and Present: The North|date=2012|publisher=Cognoscenti Books|location=Chiang Mai, Thailand}}&lt;/ref&gt; ဆဂး ပ္ဍဲကဵုဗဒင် New Zealand House မဒှ်သ္ၚိ သၟိင်တၠမဟာ နျူဇြဳလာန် (the New Zealand High Commission) ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဟဝ်တေဝ် ကာရ်တောန် (Carlton Hotel) ဒဒှ်ရ ဟဝ်ချဳမေန် ကေင်ကၠောန်လဝ် ကမၠောန် ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၃ ဂှ်ရ။ ညးသီုကဵု ကေင်ကၠောန်လဝ် နဒဒှ် မၞိဟ်မကၠောန်ကွာင် ပ္ဍဲကဵု က္ၜင် Newhaven–Dieppe ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၃ ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Harries|first1=David|title=Maritime Sussex|url=http://www.sussexexpress.co.uk/news/videos/vietnamese-ambassador-presents-newhaven-with-statue-of-ho-chi-minh-1-5114542|website=Sussex Express|accessdate=12 June 2015|archivedate=24 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924112156/http://www.sussexexpress.co.uk/news/videos/vietnamese-ambassador-presents-newhaven-with-statue-of-ho-chi-minh-1-5114542}}&lt;/ref&gt;

== ဘာပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ပြင်သေတ် ==
[[ဝှာင်:Nguyen Aïn Nuä'C (Ho-Chi-Minh), délégué indochinois, Congrès communiste de Marseille, 1921, Meurisse, BNF Gallica.jpg|thumb|left|upright|ဟဝ်ချဳမေန်၊ ၁၉၂၁]]
စတမ်နူသၞာံ ၁၉၁၉ စဵုကဵု ၁၉၂၃ ဂှ် ဟဝ်ချဳမေန် စိုတ်စလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲလပါ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲအခိင်ညးတေအ် မပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲပြင်သေတ် ဟိုတ်နူ မစုက်လုက် ကုသကအ်ရဲ ကေုာံ သကအ်ရဲ ကု မာရ်သေလ် သချေန် (Marcel Cachin) နူကဵု ဗော်သဵုယှေဲလေတ် ဍုင်ပြင်သေတ် (Socialist Party of France) ရ။ ဟဝ်ချဳမေန်ဟီုလဝ် ညးတေအ် စိုပ်ဍုင်ပဴရေတ် နူလာန်ဒါန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၇၊ ဆဂး ရုင်ဗၠာဲသၟိင်ပြင်သေတ် ကလိဂွံလဝ် ဆ လိက်သက်သဳ ညးမစိုပ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဂိတုဂျောန် ၁၉၁၉ ဂှ်ဟေင်ရ။ &lt;ref name=&quot;Quinn-Judge&quot; /&gt; ပ္ဍဲပဴရေတ်ဂှ် ညးတေအ် လုပ် ''Groupe des Patriotes Annamites'' (ဂကောံသၟာဆာန်ဂကူ ဝဳယေတ်နာမ်) ပ္ဍဲဂကောံဂှ် Phan Chu Trinh, Phan Văn Trường, Nguyễn Thế Truyền ကေုာံ Nguyễn An Ninh တအ်လေဝ် နွံကီုရ။&lt;ref&gt;Gisele Bousquet, ''Behind the Bamboo Hedge: The Impact of Homeland Politics in Parisian Vietnamese Community'', University of Michigan Press, pp. 47–48&lt;/ref&gt; ဂကောံဂှ် ပတိတ်လိက်ပရိုင် မချူလိက်ပရေင် မဆဝ်မ္ၚုဟ် သွက်ဍုင်ဝိယေတ်နာမ် ဂွံဂွံသၠးပွး နကဵုယၟု ပတောအ်လိက်ပရိုင် Nguyễn Ái Quốc (&quot;ညးမဆာန်ဂကူ ငုယေန်&quot;)&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.vietquoc.com/hcm-04.htm | title=Unmasking Ho Chi Minh | last1=Phong | first1=Huy | last2=Anh | first2=Yen |year=1989 | website=&quot;Viet Quoc&quot; | accessdate=11 June 2015 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150510160521/http://www.vietquoc.com/hcm-04.htm | archivedate=10 May 2015 | df=dmy-all }}&lt;/ref&gt; ဂကောံဂှ် အာတ်မိက် ညံင်ကောန်ဂကူဝဳယေတ်နာမ် ဂွံဂွံအခေါင်ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲကဵုသၟဝ်အုပ်ဓုပ်ပြင်သေတ်၊ ညံင်ဂွံသဳကၠဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် သွက်အခေါင်အရာ ကောန်ဂကူဝဳယေတ်နာမ်တအ်ကီုလေဝ်၊ ဆဂး ဂကောံဂှ် ဟွံဂွံဒုင် စွံအာရီု နူကဵုအလဵုအသဳပြင်သေတ်ရ။&lt;ref&gt;For a thumbnail of a photograph in the Library of Congress collection showing QuThành (Ho) at the Versailles Conference, see [https://www.loc.gov/pictures/item/2005684873 &quot;Ho Chi Minh, 1890–1969, half-length, standing, facing left; as a member of French Socialist Party at Versailles Peace Conference, 1919&quot;], Library of Congress Prints and Photographs Online Catalog.&lt;/ref&gt;နကဵုဂကောံဂှ် စၞးမကဵု အခေါင်ပကင်ရင်ဇကုအပိုင် ကုကောန်ဂကူဝဳယေတ်နာမ်တအ်ဂှ် ညံင်ဂွံကဵု ညံင်ဂွံကဵု အခေါင်သၠးပွး ကုဍုင်ဝဳယေတ်နာမ်ဂှ် ညးတအ် အာတ်မိက် ဍုင်ဂကောံမဟာမိတ်ဂမၠိုင်ရ။

နူကဵုဂကောံဂှ် ပသဘင်သဳကၠဳဇၞော်မွဲတုဲ ပလံင်ဗစိုပ်လိက် ကုဍုင်ဂကောံမဟာမိတ်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဗြိတိန် Georges Clemenceau ကေုာံ သမတအမေရိကာန် Woodrow Wilson တအ်ရ။ ဟိုတ်နူညးတအ် ဟွံကလိဂွံအခေါင် သဳကၠဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကုပြင်သေတ် ပ္ဍဲဍုင်ပြင်သေတ်တုဲ သွက်ဂွံဆက်လုပ်ပေါဲဗတိုက်ဗၠးၜးဂှ် ညးတအ် ရုဲစှ်ပတိုန် ဟဝ်ချဳမေန် နဒဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် မထ္ၜးစဂတ သွက်ဂွံဆက်လုပ်ပေါဲဗတိုက် ဖအိုတ်ဖအး သၞောဝ်ဝါဒကဝ်လဝ်နဳ ပ္ဍဲဍုင်ဝဳယေတ်နာမ်ရ။&lt;ref&gt;Huynh, Kim Kháhn, ''Vietnamese Communism, 1925–1945''. Ithaca, NY: Cornell University Press, 1982; pg. 60.&lt;!-- ISBN ?? --&gt;&lt;/ref&gt; စနူဂှ်တုဲ ဒုင်ယၟုဟဝ်ချဳမေန်တုဲ ညးတအ် ပ္တိတ်လိက်ရ။ မၞိဟ်မချူလိက်ဂှ် ဇေတ်တ်ဂှ် ဒှ် Phan Văn Trườngရ။&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Tran Dan|first1=Tien|title=Ho Chi Minh, Life and Work|url=http://dangcongsan.vn/cpv/Modules/News_English/News_Detail_E.aspx?CN_ID=150876&amp;CO_ID=30034|website=Communist Party of Vietnam Online Newspaper|publisher=Gioi Publishers|accessdate=17 June 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150617060828/http://dangcongsan.vn/cpv/Modules/News_English/News_Detail_E.aspx?CN_ID=150876&amp;CO_ID=30034|archivedate=17 June 2015}}&lt;/ref&gt; ခြာဟွံလအ်ဂှ် ဟဝ်ချဳမေန်ဂှ် မၞိဟ်ဂမၠိုင် မတီလဝ် နကဵုယၟု Nguyễn Ái Quốc ရ။ နကဵုယၟုဏအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲအခိင်ညးမဒုင်သၟာန်သွဟ် ကုလိက်ပရိုင်ကြုက် ပ္ဍဲကဵု ဂိတုသေတ်တေမ်ပါဂှ်ရ။&lt;ref name=Duiker/&gt;

အစာချူလိက် ဗွဲမဂၠိုင် ဟီုဂး ချူဒၟံင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၉ ဂှ် ယဝ်ရ သမတအမေရိကာန် ဒုင်တဲညးတေအ်မ္ဂး ညးဂှ် ဒှ်အာ မၞိဟ်ဒးဂၞပ်အမေရိကာန်မွဲတုဲ ဟွံဒှ် မၞိဟ်မစိုပ်တၞုင်တၞးမွဲလပါ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵုသဘင်သဳကၠဳ Versailles Conference ဂှ် ဟဝ်ချဳမေန် လးလဝ် ဂၠံင်တရဴသဵုယှေဲလေတ်မွဲမွဲတုဲရ။ ပ္ဍဲအခိင် မကၠောန်သဘင်သဳကၠဳဂှ် ညးဟီုဂလာန် ညံင်ဂွံ ဒစဵုဒစးပြင်သေတ်တုဲ ဒက်ပတန် ဝါဒသဵုယှေဲလေတ် ပ္ဍဲကဵုအာရှတုဲတုဲဒၟံင်ရ။&lt;ref&gt;Brett Reilly review of &quot;Embers of War: The Fall of an Empire and the Making of America's Vietnam&quot; by Fredrik Logevall, Journal of Vietnamese Studies 11.1 (2016), 147.r&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ဒဳဇြေန်ပါ ၁၉၂၀ ဂှ် ဟဝ်ချဳမေန် မဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ညးစၞး သွက်ဂွံအာ တိုန် ကောန်ဖရေန် ဗော်သဵုယှေဲလေတ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲဍုင်ပြင်သေတ် မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ Tours ဂှ်ရ။ နကဵုကောန်ဖရေန်ဂှ် ဒက်ပတန်ပတိုန် ဗော်သဵုယှေဲလေတ် ပြင်သေတ် (French Communist Party)ရ။ နကဵုဟဝ်ချဳမေန်ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ကမ္မတဳကဝ်လဝ်နဳ ပ္ဍဲကဵုဗော်ဂှ်ရ။ ညးဗက်ဟီုတွဟ် ညံင်ကောန်ဂကောံတအ် ဂွံဒုင်တဲ သွက်ဂွံဖအိုတ်ကၠေအ် သၞောဝ်ကဝ်လဝ်နဳကီုလေဝ် ပ္ဍဲအာရှ သီုကဵု အေန်ဒဝ်နဳရှာကီုလေဝ် မၞိဟ်စိုတ်ဂွံလုပ်စ ပ္ဍဲလဟီုညးတေအ်ဂှ် အောန်ဗွဲမလောန်ရ။ အခိင်ညးတေအ် မနွံဒၟံင် ပ္ဍဲပဴရေတ်ဂှ် ညးဒှ်ကဝေင် ကုညးဇိင်ပလောအ် Marie Brière ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၈ ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ညးသီုကေင်ဒှ်လဝ် ကဝေင် မၞိဟ် နူကဵုဂကောံသၟိင်တၠဍုင်ကိုဝ်ရိယာ Kim Kyu-sik ကီုရ။&lt;ref&gt;[https://www.yna.co.kr/view/AKR20180929039500081|호찌민 감시 佛 경찰문건 대거발굴…한국 임시정부 활약상 생생]{{Dead link|date=August 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိင်ကာလဏအ်ဂှ် ညးတေအ် စချူကၠုင်လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထု မပတိတ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံညးမဆာန်ဂကူဝဳယေတ်နာမ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲဂိတု မေ ၁၉၂၂ ဂှ် ညးချူလိက်ပရေင် သွက်မဂ္ဂဇြေန်ပြင်သေတ်မွဲ ပ္ဍဲလိက်ပြင်သေတ် ဟိုတ်မစကာ မအရေဝ်အင်္ဂလိက်တုဲ ဒးဒုင်ပါ်ပါဲနွံကီုရ။ &lt;ref name=&quot;Brocheux2007&quot;&gt;{{cite book|last=Brocheux|first=Pierre|title=Ho Chi Minh: A Biography|url=https://books.google.com/books?id=fJtqjYiVbUAC&amp;pg=PA39|date=12 March 2007|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-85062-9|page=39}}&lt;/ref&gt;{{rp|21}} လိက်ပရေင်ဂှ် နကဵုသကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဒးပတိတ်သၞောဝ် သွက်ဂွံကၟာတ်လဒဵုလဝ်ရ။ ဟိုတ်နူလိက်ပရေင် ကေုာံ တွဟ်လဟီု ညးတေအ်တအ်ဂှ်တုဲ ညးတေအ်ဂွံဒုင်ရုဲစှ် သွက်ဂွံအာတိုန်ကောံဓရီု ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ်ရ။ ပ္ဍဲကောံဓရီုဂှ် ညးတေအ် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် မၞိဟ်တာလျိုင်ကဆံင်လတူ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံကောန်မျူနေတ်သဵုဗိယေတ် မွဲတၠရ။&lt;ref name=&quot;Thien&quot; /&gt;{{rp|23–24}}

== ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် ကေုာံ ဍုင်ကြုက် ==
[[ဝှာင်:Impasse Compoint.JPG|thumb|A plaque in [[:fr:Villa Compoint|Compoint Lane]], District 17, Paris indicates where Hồ Chí Minh lived from 1921 to 1923]]
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၃ ဂှ် ဟဝ်ချဳမေန် တိတ်နူ ပဴရေတ်တုဲ အာဍုင်မဝ်သကဝ် မရပ်လဝ် လိက်စၠောအ်ဍုင် (ပါတ်သပေါတ်) ကြုက် နကဵုယၟ ချေန်ဝင် Chen Vang နကဵု သၟာဗၞိက်ကြုက် ရ။&lt;ref name=Duiker /&gt;{{rp|86}}ညးတေအ် စိုပ်ဍုင်ရုရှာတုဲ ညးတေအ် တိုန်ဘာ တက္ကသိုလ်ကောန်မျူနေတ် (Communist University of the Toilers of the East)&lt;ref name=Duiker /&gt;{{rp|92}}&lt;ref name=&quot;NYT1969&quot;&gt;[https://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0519.html Obituary in ''The New York Times'', 4 September 1969]&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် တိုန်ကောံဓရီု ကောန်မေန်တာန်/ကောန်မျူနေတ် မရနုက်ကဵု မသုန် ပ္ဍဲကဵု ဂိတုဂျောန် ၁၉၂၄ ကိုပ်ကၠာညးတေအ် ဟွံဂွံတိတ်အာ ကန်တောန် (Canton) (လၟုဟ် ကော်စ Guangzhou) ဍုင်ကြုက် ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေမ်ပါ ၁၉၂၄။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးတေအ် ကဵုလဝ်ယၟု လဳ ထူ (Ly Thuy) ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၅-၁၉၂၆ ညးတေအ် ပံက် &quot;တန်ဗတောန် ပရေင်ပညာ သၟတ် (Youth Education Classes)&quot; တုဲ ညးတေအ် ကဵုဘာလညာတ်သဵုယှေဲလေတ် ကုသၟတ်ဂကူဝဳယေတ်နာမ် မပဒတဴ ပ္ဍဲကဵု ကန်တောန် ပ္ဍဲကဵု ဘာကွတ်ပညာပၞာန်ဝှမ်ပဴ (Whampoa Military Academy)ရ။ သၟတ်တအ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်မဗဳဇ သွက်ပၠန်ဂတး မလုပ်ပေါဲဗတိုက် သွက်ဝါဒကောန်မျူနေတ် ပ္ဍဲဍုင်ဝိယေတ်နာမ် ရ။ အတိုင်လညာတ် William Duiker မ္ဂး ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဟဝ်ချဳမေန် မံင်မွဲစွံ ကုဗြဴကြုက်မွဲ မနွံယၟု Zeng Xueming (Tăng Tuyết Minh) တုဲ ညးတအ် ဒက်အိန်ထံင် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ ၁၈ အံက်တဝ်ပါ ၁၉၂၆ ရ။&lt;ref name=&quot;Brocheux2007&quot;/&gt; အခိင် မိတ်သဟာဲညးတေအ် မဒစဵုဒစးဂှ် ညးတေအ်ဟီုကဵု ညးတၞဟ်- &quot; ၜိုန်ရ မၞးတအ် ဒစဵုဒစးကီုလေဝ် အဲဒးကေတ်ဗြဴ၊ မူဟိုတ်ရောမ္ဂး အဲနွံပၟိက် မၞိဟ်ဗြဴမွဲ သွက်ဂွံ ဗတောန်ကဵုအဲ အရေဝ်ဘာသာ တုဲပၠန် ဂွံရံင်စံင်သ္ၚိ။&quot;&lt;ref name=&quot;Brocheux2007&quot;/&gt; ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် သၟတ်ဗြဴကြုက်ဂှ် အာယုက် ၂၁ ညးတေအ်ဂှ် အာယုက် ၃၆။ ညးတအ် ဖျေဟ်ဒၞာဲတုဲ ပဒတဴ ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲကောန်မေန်တာန်ဂမၠိုင် မပဒတဴ ပ္ဍဲကဵု Mikhail Borodin ရ။&lt;ref name=&quot;Brocheux2007&quot;/&gt;

Hoàng Văn Chí ဟီု ပ္ဍဲဂိတု ဂျောန် ၁၉၂၅ ဂှ် ညးတေအ် လီဏာ သြန် ၁၀၀ ၀၀၀ piastres နူကဵု Phan Bội Châu ညးမဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ်ပၠန်ဂတး ကေုာံ မိတ်သဟာဲအပါညးတေအ်တြေံ ရ။&lt;ref name=&quot;Davidson&quot;&gt;Davidson, Phillip B., [https://books.google.com/books?id=seXWfsD46QQC ''Vietnam at War: The History: 1946–1975''] (1991), p. 4.&lt;br/&gt;[[Hoàng Văn Chí]]. ''From Colonialism to Communism'' (1964), p. 18.&lt;/ref&gt; တင်ဂၞင်မွဲဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜး မုဟိုတ် ညးဂွံလီကေတ်သြန်ဂှ်ရော ညးပသောင်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ညးနွံပၟိက်သြန် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဂကောံကောန်မျူနေတ် မွဲရ။&lt;ref name=&quot;Davidson&quot;/&gt; ပ္ဍဲလိက် ''Ho Chi Minh: A Life'' ဂှ် William Duiker ဟီု တင်ပသောင်ထ္ၜးဝွံ ဒှ်အရာမထေင်ကေတ်လဝ်တုဲ တင်ပသောင်ကလးဂှ် ညးတေအ် တးပါဲလဝ်ရ။&lt;ref name=Duiker/&gt;{{rp|126–128}} 

ကြဴနူ ချင်ကေ ရှုက် (Chiang Kai-shek) မသီအဝဵု ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၇ဂှ်တုဲ ဟဝ်ချဳမေန် တိတ်နူကန်တောန်တုဲ ပ္ဍဲဂိတုဨပြဳ ၁၉၂၇ ဂှ် ညးကလေင်အာ မဝ်သကဝ်တုဲ မံင်ထောအ် ပ္ဍဲမဝ်သကဝ် ၜိုတ်မွဲကဝက်ကညင် သၞာံ ၁၉၂၇ နူဂှ် ညးကလေင်အာမံင် ပ္ဍဲပဴရေတ် ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေမ်ပါဂှ်ရ။ နူဂှ် မွဲကဆံင် ညးတေအ် ကလေင်စဴ အာရှ နကဵုဂၠံင် ဗရူဇြေလ်၊ ပါလေန်၊ သွိတ်သလာန်၊ အဳတလဳ၊ နူအဳတလဳဂှ် ညးတေအ် ဍိုက်က္ၜင် စိုပ်ၜင်ကံက် ဍုင်သေံ ပ္ဍဲဂိတုဂျူလာင် ၁၉၂၈ ရ။ &quot;ၜိုန်ရ ပိုယ်တအ် ဒးသြာဲခြာ ရေင်သကအ် ပွိုင်ကြပ်မွဲသၞာံကီုလေဝ် ပရေင်ဒုင်စသိုင် လတူရေင်သကအ်ဂှ် ဟွံလီုလာ်အာဏီ&quot; ဗီုဏအ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်တၞးညးရ။&lt;ref name=&quot;Brocheux2007&quot;/&gt; ပ္ဍဲအခိင်ကာလဂှ် ညးတေအ် လုပ်ချဳဓရာင် နဒဒှ် မၞိဟ်ဓလုက် သွက်ကောန်မေန်တာန် ပ္ဍဲကဵုဒေသအာရှအဂၞဲရ။ 

[[ဝှာင်:NKPhaNom'NhaLuuNiem-HoChiMinh.jpg|thumb|House on Memorium for Hồ Chí Minh in Ban Nachok, [[Nakhon Phanom]], [[Thailand]]]]
ဟဝ်ချဳမေန် ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲကွာန်သေံ ကွာန်နချောက်၊ ခရိုင်နခေါန်ဖနောမ် (Nakhon Phanom Province၊ Nachok)&lt;ref name=&quot;Brocheux2007&quot;/&gt;{{rp|44 and xiii}} စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၂၉ ကြပ်အိုတ်ရ။ နူဂှ် ညးပြံင်အာမံင် ပ္ဍဲအိန္ဒိယ၊ နူဂှ်မွဲကဆံင် ညးအာမံင် ပ္ဍဲရှင်ဟာဲ။ ပ္ဍဲဟံင်ကံင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၀ လပါ်စဂှ် ညးတေအ်ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ကောံဓရီု ကုမၞိဟ်စၞး နူဗော်ကောန်မျူနေတ်ဝဳယေတ်နာမ်ၜါဗော်တုဲ သွက်ဂွံဒက်ပတန် ဗော်ကောန်မျူနေတ် ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ် (Communist Party of Vietnam) ရ။ ပ္ဍဲဂိတုဂျောန်ဂှ် ညးတေအ် ဒးဒုင်ရပ် ပ္ဍဲဟံင်ကံင်ရ။ သၞာံ ၁၉၃၂ ဂှ် တၞဟ်နဂွံဖအောန်ဖျေဟ် ဒြဟတ်ဓရိုဟ် နူပြင်သေတ်တုဲ ညးတေအ် ဒးဒုင်လလောင်တြးထောအ် ဒဒှ်ရ ချိုတ်အာရ။&lt;ref name=&quot;Brocheux2007&quot;/&gt;{{rp| 57–58}} တုဲဂှ် အလဵုအသဳဗြိတိန် ဗလးထောအ်ညး ပ္ဍဲဂိတုဇာန်နဝါရဳ ၁၉၃၃ ရ။ ညးတေအ် ဂွံဗၠးတိတ်တုဲ ပြံင်အာမံင် ပ္ဍဲသဵုဗိယေတ် မဝ်သကဝ်တုဲ လုပ်တိုန်ဘာ ပ္ဍဲကဵု အေန်သတဳကျုတ် လဳနေန် (Lenin Institute)ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.u-s-history.com/pages/h1863.html|title=Ho Chi Minh|work=u-s-history.com}}&lt;/ref&gt;ပ္ဍဲအခိင် မွဲကာလဏအ်ဂှ်မ္ဂး ညးဒးဒုင်ပတိတ်လဝ် နူကဵု ဂကောံကောန်မေန်တာန်၊ ဟိုတ်နူကဵု ဂွိင်ဖေက် ညးတေအ် ဖံက်သစ္စ လတူဂကောံရ။  ဆဂး နကဵုလညာတ် Ton That Thien မဂွံဆဵုကေတ်မ္ဂး ညးဝွံ ဒှ်လဝ် ကောန်ဂကောံ ကောန်မေန်တာန် ဟွံပိုတ်သကုတ်ရ။&lt;ref name=Thien&gt;{{cite book|title=Ho Chi Minh and the Comintern|author=Ton That Thien|publisher=Information and Resource Center|location=Singapore|date=1990|isbn=978-9810021399|url=https://www.vvfh.org/uploads/Ho_Chi_Minh_and_The_Comintern.pdf|accessdate=20 December 2017}}{{Dead link|date=August 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Bác Hồ Trên Đất Nước Lê-Nin|author=Hong Ha|publisher=Nhà Xuất Bản Thanh Niên|date=2010}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၈ ဟဝ်ချဳမေန် ကလေင်အာ ဍုင်ကြုက်တုဲ လုပ်ကၠောန် နဒဒှ် ညးမကဵုကသပ် ကုဒပ်ပၞာန်ကောန်မျူနေတ်ကြုက်ရ။&lt;ref name=&quot;Quinn-Judge&quot;/&gt; တုဲပၠန် ညးသီုဒှ် မၞိဟ်ဇၞော် ပ္ဍဲဒပ်ဓလုက် ကောန်မျူနေတ် ပ္ဍဲကေင်ကာအာရှမွဲကီုရ။&lt;ref name=Thien/&gt;{{rp|39}} ၜိုတ်သၞာံ ၁၉၄၀ ဂှ် ညးတေအ် စရပ်စပ် စကာကၠုင် နကဵုယၟု ဟဝ်ချဳမေန်ရ။&lt;ref name=&quot;Quinn-Judge&quot;/&gt; ယၟုဟဝ်ချဳမေန်ဂှ် ဒှ်ယၟု နကဵုဘာသာဝိယေတ်နာမ်၊ ဟဝ် (Hồ, [[wikt:胡|胡]])ဂှ် ဒှ်ယၟုဗဳဇ ဓမ္မတာ ပ္ဍဲဍုင်ဝိယေတ်နာမ်မွဲတုဲ ချဳမေန်ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ညးမလေပ်ဂွံလဝ် လျးညာဏ်ကၠိုဟ်ခၠင်&quot;၊  ([[wikt:志|志]] [[wikt:明|明]]: ချဳ မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;စိုတ်ဓါတ်&quot; မေန် ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;တၟး&quot;)&lt;ref name=Duiker/&gt;{{rp|248–49}}

== ပရေင်ချဳဓရာင် သွက်သၠးပွး ==
သၞာံ ၁၉၄၁ ဂှ် ဟဝ်ချဳမေန် ကလေင်စိုပ် ဝဳယေတ်နာမ် သွက်ဂွံ ပၠဒပ် ပ္ဍဲပရေင်ချဳဓရာင် သွက်သၠးပွး ပ္ဍဲဂကောံ ဝဳယေတ်မေန် (Việt Minh) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံဂှ် ဂျပေန်လုပ်သဳ အေန်ဒဝ်နဳယှာတုဲ ဆက်လုပ်သီအာဒၟံင် ဍုင်အာရှအဂၞဲတၞဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်အရာ မဖန်ဗဒှ်ကဵု အခေါင်ခိုဟ် သွက်ညးဆာန်ဂကူဝဳယေတ်နာမ်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; နကဵုယၟု မကော်ဂး &quot;men in black (မၞိဟ်ပလောအ်လမ္စံက်&quot; နကဵုကောန်ဂကောံ မွဲလက်ဂှ် လုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲကဵု ဝဳယေတ်မေန်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0519.html &quot;Ho Chi Minh Was Noted for Success in Blending Nationalism and Communism&quot;], ''The New York Times''&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယဂှ် ညးတေအ် ဂွံမာန်ဇၞးကေတ် ပေါဲဗတိုက် ကုပၞာန်ပြင်သေတ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပၞာန်ဂျာပေန် မလုပ်သီ ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ်ဂှ်လေဝ် နကဵု အရီုအဗင်အမေရိကာန်ဂှ် ညးတေအ် ဂွံမာန်ကေတ်တၟာဂလိုင်ကီုရ။ ညးဒးဒုင်ရပ် ဖျေဟ်ထံင် ကုညးဇၞော်ဒေသကြုက် ပၞာန်ချင်ကေရှက်တုဲ ကြဴညိဂှ် နူကဵုဒပ်ကောန်မျူနေတ်တအ် လုပ်ရီုတုဲ ညးတေအ် ဂွံဗၠးတိတ်ကၠုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Brocheux2007&quot;/&gt;{{rp|198}} ညးတေအ် ဂွံဗၠးတိတ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၃ ဂှ် ညးတေအ် ကလေင်စဴ ဝဳယေတ်နာမ်ပၠန်ရ။ 

[[ဝှာင်:Ho Chi Minh (third from left standing) and the OSS in 1945.jpg|thumb|left|ဟဝ်ချဳမေန် (မရနုက်ကဵုပိ နူပါဲ၊ ဒတဴဒၟံင်) ကရောမ် ညးတာလျိုင်မဟာဗျူဟာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၅]]
ပ္ဍဲဨပြဳ ၁၉၄၅ ညးတေအ် ဂွံဆဵုကဵု ညးတာလျိုင် ဂကောံမဟာဗျူဟာ (Office of Strategic Services - OSS) agent Archimedes Patti တုဲ ညးဟီုကဵု ညးဗိုင်ကၠောန်ပါလုပ် ပ္ဍဲအရာမထံင်ပရိုင် သွက်ဒပ်မဟာမိတ်တအ်တုဲ ညးတေအ် ကေတ်လဝ် ပ္ဍဲအရာမဆက်စၠောအ် ကုမဟာမိတ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;Interview with Archimedes L. A. Patti, 1981, http://openvault.wgbh.org/catalog/vietnam-bf3262-interview-with-archimedes-l-a-patti-1981 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210301131857/https://openvault.wgbh.org/catalog/V_3267C58E4C104A54A0AFDF230D618AE6 |date=2021-03-01 }}&lt;/ref&gt; ဂကောံမဟာဗျူဟာ ဒုင်တဲ တုပ်စိုတ် ကုညးတေအ်ဂှ် နူကဵု မဟာမိတ်တအ် ပလံင်ဏာ အစာဘာပၞာန် သွက်ဂွံဗတောန်ကဵု မၞိဟ်ညးတေအ်ကီု သီုကဵုအလဵုဇကုညးတေအ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးဒှ်ယဲဇွဟ်တုဲ မဂွံဒုင်လွဳယဲဇွဟ် ကုအစာဂဥုဲ နူကဵု ဂကောံဗျူဟာတအ်ကီုရ။&lt;ref&gt;Interview with OSS officer Carleton Swift, 1981, http://openvault.wgbh.org/catalog/vietnam-9dc948-interview-with-carleton-swift {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305210732/http://openvault.wgbh.org/catalog/vietnam-9dc948-interview-with-carleton-swift |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;

၁၄ အဝ်ဂေတ် ၁၉၄၅ ဂှ် နကဵုဂကောံညးတေအ် ဝဳယေတ်မေန် အာဂတတုဲ ဒစဵုဒစး သၞောဝ်ကဝ်လဝ်နဳ ပြင်သေတ် မကော်ဂး ပၠန်ဂတးအဝ်ဂေတ် ပွိုင် ၜါသတ္တဟတုဲ ဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵုဍုင်ဝဳယေတ်နာမ် လပါ်သၟဝ်ကျာ၊ လဒေါဝ် ကေုာ သၠုင်ကျာ သီုကဵု ဍုင်ဟနောယ်ဂှ် သီဂွံတုဲ ညးဂွံဒှ် ဥက္ကဌ အလဵုအသဳယာယဳ (မကဵုယၟု ဍုင်ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဝဳယေတ်နာမ်) တုဲ လလောင်တြး သၠးပွး ဍုင်ဒဳမဝ်ကရေတေတ် ဝဳယေတ်နာမ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Zinn|first=Howard|title=A People's History of the United States: 1492–present|url=https://archive.org/details/peopleshistoryof0000zinn_s7j6|publisher=Harper Perennial|year=1995|location=New York|page=[https://archive.org/details/peopleshistoryof0000zinn_s7j6/page/460 460]|isbn=978-0-06-092643-4}}&lt;/ref&gt; ၜိုန်ရ ညးကဵု ဨကရာဇ်ဗဳယေတ်နာမ် ဗဴဒါဲ (Bảo Đại) လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ဟွံဆက်ဒှ် ဨကရာဇ်ရ ကီုလေဝ် အလဵုအသဳညးဂှ် ဍုင်လဵုမွဲကီု ဟွံစၟတ်သမ္တီရ။ ညးတေအ် အာတ်မိက် သမတအမေရိကာန် Harry S. Truman ဂၠိုင်ကဵုအလန် သွက်ဂွံထံက်ဂလာန် လတူသၠးပွး ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ် ကီုလေဝ်&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://rationalrevolution.net/war/collection_of_letters_by_ho_chi_.htm|title=Collection of Letters by Ho Chi Minh|publisher=Rationalrevolution.net|accessdate=26 September 2009}}&lt;/ref&gt; citing the [[Atlantic Charter]], သမတအမေရိကာန် ဟွံကလေင်သွဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Zinn|first=Howard|title=A People's History of the United States|url=https://archive.org/details/peopleshistoryof0000zinn_s7j6|publisher=Harper Perennial|year=1995|location=New York|page=[https://archive.org/details/peopleshistoryof0000zinn_s7j6/page/461 461]|isbn=978-0-06-092643-4}}&lt;/ref&gt;

တင်ဂၞင် ဗွဲမဂၠိုင် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ရဲဂကောံဝဳယေတ်မေန်တအ် ပ္ဍဲအခိင် မပၠံင်အဝဵုဍုင်ဂှ် ဂစိုတ်မၞိဟ် ဟွံထံက်ဂလာန်ကဵုဇကု ဗီုကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်တၞဟ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;Joseph Buttinnger, ''Vietnam: A Dragon Embattled'', vol 1 (New York: Praeger, 1967)&lt;/ref&gt; အစာပရိုင် သၟာန်ညးတေအ် စပ်ကဵု ဂစိုတ် Tạ Thu Thâu ညးမဒှ်ရဲညးတေအ်မွဲဂှ် ညးတေအ် သှ်ကဵု - &quot;ညးလဵုမွဲဟွံဟီု ယဝ်ရ ဟွံကၠောန်ဗက် အတိုင်လၟေင်ဂၠံင်တရဴအဲမ္ဂး ဒးပသောင်ထောအ် ဖအိုတ်ရ။&quot;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Ngo|first=Van|title=In The Crossfire: Adventures of a Vietnamese Revolutionary|url=https://archive.org/details/isbn_9781849350495|date=2 November 2010|publisher=AK Press|location=Oakland, CA|isbn=978-1849350136|page=163}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Lind|first=Michael|title=Vietnam: The Necessary War|date=18 October 1999|publisher=Free Press|location=New York|isbn=978-0684842547|page=[https://archive.org/details/vietnamnecessary00lind/page/141 141]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/vietnamnecessary00lind/page/141}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၆ အခိင်ညးမစိုပ်ဒၟံင် ဍုင်သအာင်ဂှ် မၞိဟ်ဗွက်ကြဴညးတေအ် ရပ်ထောအ် မၞိဟ်ကောန်မျူနေတ်ဟွံသေင် ၂၅၀၀ တုဲ မၞိဟ် ၆၀၀၀ ပြင် ဒးဒြေပ်ဒဴရ။&lt;ref&gt;Currey, Cecil B. ''Victory At Any Cost'' (Washington: Brassey's, 1997), p. 126 &lt;!-- ISBN ?? --&gt;&lt;/ref&gt; မၞိဟ်လညာတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဟွံတုပ်ကုညးတေအ် မဂၠိုင်ကဵု ကၠံ ဒးဒုင်စုတ်ထံင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဒြေပ်ဒဴနူဍုင် ပ္ဍဲကဵု ဂိတုဂျူလာင် ၁၉၄၆ ရ။&lt;ref&gt;Tucker, Spencer. ''Encyclopedia of the Vietnam War: a political, social, and military history'' (vol. 2), 1998 &lt;!-- ISBN ?? --&gt;&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ဒးဒုင်ကၟာတ်လဒဵုတုဲ အလဵုအသဳဒေသဂမၠိုင်လေဝ် ဒးဒုင်ပလီုထောအ်&lt;ref&gt;Colvin, John. ''Giap: the Volcano under the Snow'' (New York: Soho Press, 1996), p. 51 &lt;!-- ISBN ?? --&gt;&lt;/ref&gt; သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် မၞိဟ်ဒစဵုဒစးဇကု ဗွဲကြဴရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ပ္ဍဲကဵုကောန်ဂရေတ် ဍုင်ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဝဳယေတ်နာမ် ကၠာအိုတ်ဂှ် မၞိဟ်ပိဂအုံပြင်င်ဂှ် ကၠုင်နူကဵု ဂကောံဝဳယေတ်မေန် ဟွံသေင်၊ တုဲပၠန် မၞိဟ်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဟွံဂွံဒုင်စှ်လဝ် နကဵုမာဲလေဝ် နွံတၟာဂလိုင်ဏီရ။ ဥက္ကဌ ဗော်ဆာန်ဂကူဝဳယေတ်နာမ် Nguyễn Hải Thần ဂှ် ဂွံဒုင် ခပတိုန် နဒဒှ် ဒု-သမတ ရ။&lt;ref&gt;[[:vi:Nguyễn Hải Thần|Vietnamese Wikipedia profile of Nguyễn Hải Thần]]&lt;/ref&gt; နူကဵုဗော်ဂှ် သီုဂွံဒှ် ဝန်ဇၞော် ပန်တၠ ပ္ဍဲကဵု ဝန်ဇၞော်သီုဖအိုတ် နွံ စှ်ဒၞာဲဂှ်ရ။&lt;ref&gt;[[:vi:Chính phủ Liên hiệp Kháng chiến Việt Nam]]&lt;/ref&gt;

=== ဍုင်ဒဳမဝ်ကရေတေတ် ဝဳယေတ်နာမ် မမံက်ဂတဝ်ကၠုင် ===
ဨကရာဇ် ဗဴဒါဲ (Emperor Bảo Đại) လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ဇကုဂှ် ဨကရာဇ်မွဲ ဟွံသေင်ရ ပ္ဍဲ ၂ သေတ်တေမ်ပါ ၁၉၄၅ တုဲဂှ် ဟဝ်ချဳမေန် လလောင်တြး ဍုင်သၠးပွး ဝဳယေတ်နာမ်&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://coombs.anu.edu.au/%7Evern/van_kien/declar.html |title=Vietnam Declaration of Independence |publisher=Coombs.anu.edu.au |date=2 September 1945 |accessdate=26 September 2009 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091006235045/http://coombs.anu.edu.au/~vern/van_kien/declar.html |archivedate=6 October 2009 }}&lt;/ref&gt; နကဵု ယၟု ဍုင်ဒဳမဝ်ကရေတေတ် ဝဳယေတ်နာမ် (Democratic Republic of Vietnam) ရ။ ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်သာဲဂေါန် ဂှ် မၞိဟ်ဒးစိုတ် လပါ်ဝဳယေတ်နာမ် ကဵု မၞိဟ်ထံက်ဂလာန် လပါ်ပြင်သေတ် ဒှ်ပေါဲဂစိုတ်ဂယိုင် ရေင်သကအ်တုဲ သကိုပ်ပၞာန်ဗြိတိတ် (General Sir Douglas Gracey) ဒးလလောင်တြး သၞောဝ်ပၞာန် (martial law) ရ။ ပ္ဍဲ ၂၄ သေတ်တေမ်ပါဂှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဝဳယေတ်မေန်တအ် လလောင်အာတ်မိက် ထ္ၜးဆန္ဒ လတူသၞောဝ်ပၞာန်ရ။&lt;ref&gt;Karnow, Stanley. ''Vietnam: a History''.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲသေတ်တေမ်ပါ ၁၉၄၅ ဒပ်ပၞာန်ဍုင်ကြုက် ၂၀၀ ၀၀၀ စိုပ်ကၠုင် ဍုင်ဟနောဲ သွက်ဂွံဒုင်တဲ ကောန်ပၞာန်ဂျပေန် မဖျေဟ်လွဟ် ပ္ဍဲကဵုဒေသ အေန်ဒဝ်ဆာင်နာသၟဝ်ကျာဂှ်ရ။ ဟဝ်ချဳမေန် ကၠောန်ပရေင်ကဵုကေတ် ရေင်သကအ် ကုသကိုပ်ပၞာန်ကြုက် Lu Han သွက်ဂွံပလီုထောအ် ဗော်ကောန်မျူနေတ်တုဲ သွက်ဂွံ ကၠောန်ပေါဲရုဲမာဲ သွက်ဂွံဒက်ပတန် အလဵုအသဳပံင်ကောံရ။  ကာလပၞာန် Chiang ကဵုဒြဟတ်ဒမြိုဟ် ကုပြင်သေတ် ရှင်ဟာဲဂှ် ညံင်ဂွံကလေင်ပအပ် ကုကြုက်၊ နမလှဲရေင်သကအ်ဂှ် ကြုက် နုက်ကဵုပၞာန်ကြုက် နူကဵု အေန်ဒဝ်ချာင်နာဂှ် ဟဳချဳမေန် ပါဲဟွံဗၠး ဒးဒုင် ထ္ပက်စၟတ်တဲ ဒဒှ်ရ ဒုင်တဲ ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ်ဂှ် နဒဒှ် ဍုင်မနွံကဵုအဝဵုပကင်ရင်ဇကုအပိုင် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံပြင်သေတ်မွဲရ။ ဆဂး တင်လတုပ်စိုတ်ဂှ် ခြာဟွံလအ် လီုအာရ။ တင်ရန်တၟအ် တင်လတုပ်စိုတ်ဂှ် နကဵုဝဳယေတ်နာမ်ကီု သီုကဵု ပြင်သေတ်ဂှ် နွံပၟိက် မိက်ဂွံကဵု ပၞာန်ကြုက် နုက်တိတ် နူကဵု ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ်သၟဝ်ကျာရ။ ပၞာန်ကြုက် နုက်တိတ်အာတုဲဗက်ဂှ် ပေါဲဗတိုက် အကြာဝဳယေတ်နာမ် ကဵု ပြင်သေတ် စကတဵုဒှ် လွာဲဂှ်ရ။

ပါမောက္ခ အစာဝင် Liam Kelley နူတက္ကသိုလ်ဟဝါယ် ချူလဝ် ပ္ဍဲလိက်ညး ''Le Minh Khai's SEAsian History Blog'' ဟဝ်ချဳမေန် ဟီု ညး &quot;ဒးဆုင်အိက် ပြင်သေတ် မသုန်သၞာံဂှ် ခိုဟ်နူ ဒးစအိက်ကြုက် လ္ၚီသၞာံဏီ&quot;&lt;ref&gt;https://leminhkhai.wordpress.com/2012/09/01/ho-chi-minh-said-what/ [https://web.archive.org/web/20141014090118/http://manoa.hawaii.edu/history/node/44 proof that he runs the blog]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://leminhkhai.wordpress.com/2013/04/25/chiang-kai-shek-and-vietnam-in-1945/|title=Chiang Kai-shek and Vietnam in 1945|date=25 April 2013}}&lt;/ref&gt;

[[ဝှာင်:Giap-Ho.jpg|thumb|upright|ဟဝ်ချဳမေန် (ပုင်) ကရောမ်မွဲစွံ ကု Võ Nguyên Giáp (ပါဲ) ပ္ဍဲဟနောယ်၊ ၁၉၄၅]]
တုဲဂှ် ဂကောံဝဳယေတ်မေန် ပံင်တောဲ ကုဒပ်ပၞာန်ကဝ်လဝ်နဳပြင်သေတ်တုဲ ဗက်ဂစိုတ်မၞိဟ်မထံက်ဂလာန် ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဆာန်ဂကူဝဳယေတ်နာမ် ပ္ဍဲကဵု အခိင်အကြာ ၁၉၄၅-၁၉၄၆&lt;ref&gt;{{cite book | last=Turner | first=Robert F. | title=Vietnamese Communism: Its Origins and Development | url=https://archive.org/details/vietnamesecommun0000robe | publisher=Hoover Institution Press | year=1975 | pages=[https://archive.org/details/vietnamesecommun0000robe/page/57 57]–9, 67–9, 74}} တုဲပၠန် {{cite book | chapter=Myths of the Vietnam War | title=Southeast Asian Perspectives | date=September 1972 | pages=14–8}}; also {{cite book | first=Arthur J. | last=Dommen | title=The Indochinese Experience of the French and the Americans | url=https://archive.org/details/indochineseexper0000domm | publisher=Indiana University Press | year=2001 | pages=[https://archive.org/details/indochineseexper0000domm/page/153 153]–4}}&lt;/ref&gt; တုဲပၠန် မၞိဟ်တရဝ်သကဳ (Trotskyist) တအ်ရ။ ရဲဝါဒတရဝ်သကဳ ပ္ဍဲဝဳယေတ်နာမ်ဂှ် ဟွံလုပ်ပြိုင်ပကာန် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မ္ၚးဍုင်ဇၞော်ဇၞော်ကီုလေဝ်၊ ဍုင်ဒကုတ်သၠုင်ကျာဂှ် ပါလုပ်ပြိုင်ပကာန်၊ ပ္ဍဲကဵုဍုင်သာဲဂေါန်ဂှ် ညးတအ် ဒးဒုင်ဆဵုဂဗ ပရေင်ပြိုင်ပကာန် ဇၞော်ဇၞော်ရ။ နူကဵု လပါ်မ္ၚးဂှ် ညးတအ် ဆဝ်မ္ၚုဟ် ညံင်ဂွံဒစဵုဒစး ပရေင်ကမၠောန် ကလေင်ဒက်ပတန် ကဝ်လဝ်နဳပြင်သေတ်ပၠန်၊ တုဲပၠန် ညးတအ် အာတ်မိက် ရုင်ကမၠောန်ဂမၠိုင် ညံင်ဂွံပအပ်ကဵု သၟာကမၠောန်တအ် ဗွဲမပြဟ်၊ တုဲပၠန် တိဗ္ၚတအ်ဂှ် ညံင်ဂွံပအပ်ကဵု ညးမလိင်ကၠောန်ဗ္ၚတအ်ရ။&lt;ref&gt;Daniel Hemery (1975) ''Revolutionnaires Vietnamiens et pouvoir colonial en Indochine''. François Maspero, Paris. 1975&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ngo Van (2000) ''Viet-nam 1920–1945: Révolution et contre-révolution sous la domination coloniale'', Paris: Nautilus Editions&lt;/ref&gt; က္ဍိုပ်သကိုပ်သဵုယှေဲလေတ် ပြင်သေတ် Daniel Guerin ကလေင်ချပ်ဂွံ ပရူဒဒှ် ညးတေအ် မဆဵုဂဗလဝ် ဟဝ်ချဳမေန် ပ္ဍဲပဴရေတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၆ တုဲ ညးအာတ်လဝ် ဟဝ်ချဳမေန် စပ်ကဵု ပရူ က္ဍိုပ်သကိုပ်ဝါဒတရဝ်သကဳ Tạ Thu Thâu ဂှ် ဟဝ်ချဳမေန် ကလေင်သှ်လဝ် &quot;ဗွဲမတပ်တး&quot; &quot;Thâu ဂှ် ဒှ်ညးမဆာန်ဂကူ ဇၞော်ဇၞော်မွဲတုဲ ပိုယ်စိုတ်ဟွံခိုဟ် လတူညးကွေဟ်ဟ်ကီုရ။ ဆဂး တုဲဂှ် ညးတေအ် ဆက်ဟီု နကဵုရမ္သာင်ကြံင်င်မ္ၚုဟ်ဟ် ‘ညးလဵုဟွံဟီု ယဝ်ရ ဟွံဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုင်ဂၠံင်တရဴ အဲမဖျေဟ်လဝ်မ္ဂး သ္ဒးပလီုထောအ် သီုဖအိုတ်ရ။’&quot;&lt;ref&gt;Daniel Guerin (1954) ''Aux services des colonises, 1930–1953'', Editions Minuit, Paris, p. 22&lt;/ref&gt;

ကောန်မျူနေတ်တအ်ဂှ် ပါဲနူ ကောန်မျူနေတ်တုဲ ညးတအ် လၞိန်ဗပိန် ဖအိုတ်ကီုလေဝ် ကုပြင်သေတ်ဂှ် ညးတအ် ဂစာန်ကေတ် ဓဝ်လလံရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၆ အိုတ်၊ ကြဴနူကဵု ပရေင်ဟီုဂး သဳကၠဳ ကုပြင်သေတ် ဟွံအံင်ဇၞး ပ္ဍဲမပ္တံကဵု သဘင်ကောံဓရီု Dalat ကေုာံ Fontainebleau conferences တအ်တုဲ အလဵုအသဳ ဍုင်ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဝဳယေတ်နာမ် ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ညံင်ဟွံဂွံဒှ်ပၞာန်ဂှ် ဝေင်ပါဲဟွံဂွံ သ္ဒးဒှ်ပၞာန်ဟေင်ရ။ ပၞာန်ပြင်သေတ် မနွံ ပ္ဍဲဟနောဲဂှ် အာထောအ်ဗုမ် ပ္ဍဲကဵု ဟာဲဖံင် (Haiphong) ဂှ် ထ္ၜးဒၟံင်သာဓက ဒဒှ်ရ ပြင်သေတ် ဟွံမဲပၟိက် သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ် နဒဒှ် ဍုင်ဗၠးၜးမွဲရ။ လထောအ်ဗုမ် ပ္ဍဲဟာဲဖံင်ဂှ် ကောန်ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ် ဒးချိုတ်အာ မၞိဟ် ၆၀၀၀ ပြင်ရ။ ပၞာန်တိုက်ပြင်သေတ် ဇက်လုပ်သီ ဍုင်ဟနောဲ မဒှ်ဍုင်ဇၞော်တၟိ ဍုင်သဵုယှေဲလေတ်ဝဳယေတ်နာမ်ရ။ ပ္ဍဲ ၁၉ ဒဳဇြေန်ပါ ၁၉၄၆၊ ကြဴနူ မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဟာဲဖံင်တုဲ၊ ဟဝ်ချဳမေန် လလောင်တြးပၞာန် ကုကၟိန်ဍုင်ပြင်သေတ်တုဲ ပၞာန်အေန်ဒဝ်ချာင်နာ စကတဵုဒှ်ရ။&lt;ref&gt;[[:vi:Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến]]&lt;/ref&gt; ဒပ်ပၞာန် ကောန်ဂကူ ဝဳယေတ်နာမ် (Vietnam National Army) မဒှ်ဒပ်ပၞာန် ဟဝ်ချဳမေန် ဗွဲမဂၠိုင် မရပ်လဝ် ၜုန် ကဵု သေနာတ်ဂြိုပ်တအ်ဂှ် စဗတိုက်ရ။ ညးတအ် လုပ်သီကေတ် ဒၞာဲဗဒိုပ်ပြင်သေတ် နကဵု ဗလုယက် မစုတ်လဝ် မြေက်၊ ပလီုကွဳစက်ပၞာန် နကဵုမခတိုဟ်၊ မလုပ်ခတိုဟ်ဗုမ် ဂစိုတ်ဇကုတအ် ဒှ်တမ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.lonesentry.com/articles/jp_tankhunters/|title=Lone Sentry: New Weapons for Jap Tank Hunters (U.S. WWII Intelligence Bulletin, March 1945)|website=lonesentry.com|access-date=27 May 2016}}&lt;/ref&gt; ကြဴနူ ပေါဲပၞာန်မကတဵုဒှ် ဗွိုင်ၜါဂိတုတုဲ ကြဴနူ ပလီုထောအ် ဂၠံင်တရဴ ဒတန်ကိစ္စဇၞော်ဇၞော်တအ်တုဲဂှ် ဒပ်ပၞာန်ဆာန်ဂကူဝဳယေတ်နာမ်တအ် ဆုတ်နုက်ပၞာန်ရ။ ဟဝ်ချဳမေန်ဂှ် ဒးဒုင်လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ဒးဒုင်ရပ် ကုကောန်ပၞာန်ပြင်သေတ် က္ဍိုပ်သကိုပ်ဒပ် Jean-Étienne Valluy ပ္ဍဲ Việt Bắc ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက်ရ။ ဆဂး မၞိဟ်ဂှ် ဒှ်ဟဝ်ချဳမေန်ဟွံသေင် ဒှ်မၞိဟ် မကဵုကသပ် ဝဳယေတ်မေန်မွဲတၠ၊ ဒးဒုင်ချိုတ်အာ ဟိုတ်နူမဂစာန်ဂြိပ်တိတ်ရ။ 

အတိုင်လညာတ် အစာပရိုင် Bernard Fall မ္ဂး ကြဴနူ မဒှ်ပေါဲဗတိုက် ကုပြင်သေတ် သၞာံဗွဲမဂၠိုင်တုဲ ဟဝ်ချဳမေန် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံကေတ် ဓဝ်ကၠိုဟ်ခၠင် ကုပြင်သေတ်ရ။ ညးစၞးပြင်သေတ် စိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲဒၞာဲကောံဓရီုဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်တုဲ ကာလညးစၞးပြင်သေတ် မကလေင်စဴဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ကောန်ပၞာန်ဂျပေန် ဗွဲမဂၠိုင် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲဒပ်ဟဝ်ချဳမေန်ရ။ အပ္ဍဲဂှ် မၞိဟ်မဒးဒုင်စောဲလဝ်ဂဗုတ် ရာဇာဝတ်ပၞာန် ကာလပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယလေဝ် နွံဒၟံင်ကီုရ။ စပ်ကဵု ကိစ္စဝွံတုဲ ဟဝ်ချဳမေန် ကလေင်ကဵုပရိုင် ကောန်ပၞာန်ဂျပေန်တအ်ဂှ် ဒှ်မိတ်သဟာဲဇေတ်တ်အိုတ်တုဲ ကုညးတအ်ဂှ် ဆလအ်လေဝ် ဟွံပလီုသစ္စ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပိုယ်တအ် ဆက်ဗတိုက်ကၠုင်ပၞာန် (ကြဴနူပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယတုဲ) ပွိုင်ထပှ်သၞာံ။&lt;ref&gt;Fall, Bernard. ''Last reflections on a War'', p. 88. New York: Doubleday (1967).&lt;!--ISBN??--&gt;&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၉၅၀၊ ကြဴနူထဍေင်ပတိတ် ပြင်သေတ် နူကဵုပယျဵုမာန်တုဲ၊&lt;ref&gt;[[:vi:Chiến dịch Biên giới]]&lt;/ref&gt; ဟဝ်ချဳမေန် ဆဵုဂဗ ကုက္ဍိုပ်သကိုပ်ရုရှ သတာလေန် (Joseph Stalin) ကဵု က္ဍိပ်သကိုပ်ကြုက် မဝ်ဇြဳဒေါင် (Mao Zedong) ပ္ဍဲမဝ်သကဝ် ကြဴနူ အလဵုအသဳသဵုဗိယေတ် မဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳတုဲရ။ ညးတအ် သီုဖအိုတ် တုပ်စိုတ် ကြုက် သ္ဒးကေတ်တာလျိုင် သွက်ဂွံဗိုင်ထံက်ဂလာန် ကုဝဳယေတ်မေန်ရ။&lt;ref&gt;Luo, Guibo. pp. 233–36&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲဂိတုအဝ်ဂေတ်ဂှ် ညးစၞးကြုက် ကဵုပရိုင် ကုသဵုဗိယေတ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဖန်ဇန် သွက်ဂွံကဵုတန်ဗတောန် ကုဝဳယေန်မေန် မၞိဟ်အကြာ ၆၀၀၀၀-၇၀၀၀၀ ရ။&lt;ref&gt;Russian Ministry of Foreign Affairs, &quot;Chronology&quot;, p. 45.&lt;/ref&gt; စနူဂှ်တုဲ ဝဳယေတ်နာမ် ကလိဂွံဂၠံင်တိတ် သွက်ဂွံဆက်ဆောံ ကုဍုင်မ္ၚးရ။ ဟဝ်ချဳမေန် ဟီုကဵု ပြင်သေတ် &quot;အဲဂစိုတ်ဂွံမၞးတအ်မွဲ မၞးတအ် ဂစိုတ်ဂွံမၞိဟ်အဲ စှ်တၠလေဝ် ပၞာန်ဏအ် အဲဇၞးဟေင်ရ။&quot;&lt;ref&gt;McMaster, H.R. (1997) &quot;Dereliction of Duty: Lyndon Johnson, Robert McNamara, The Joint Chiefs of Staff, and the Lies that Led to Vietnam&quot;, pg. 35.&lt;/ref&gt; စိုပ်သၞာံ ၁၉၅၄ ဂှ် ကြဴနူ ပၞာန်ဝဳယေတ်နာမ် ရပ်ဂွံ ပၞာန်ပြင်သေတ် ၁၀၀၀၀ ပြင်င် ပ္ဍဲကဵု ပေါဲဗတိုက် Dien Bien Phu တုဲ ပၞာန်အေန်ဒဝ်ချာင်နာ အာစိုပ်ဒတုဲရ။ တုဲကုလသမဂ္ဂ ဓဇက်လၟေင်ကမၠောန် ၜိုဟ်လလံ ပ္ဍဲဝဳယေတ်နာမ်သၟဝ်ကျာရ။  

Arthur Dommen တၟော်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ကာလပၞာန်ဂှ် ဝဳယေတ်မေန် ဂစိုတ်ထောအ် ညးဍုင်ကွာန် အကြာၜိုတ် ၅၀၀၀၀ ကဵု ၁၀၀၀၀၀ ဒှ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;Dommen, Arthur J. (2001), ''The Indochinese Experience of the French and the Americans'', Indiana University Press, pg. 252.&lt;/ref&gt; ဆဂး Smedberg ထေင်ကေတ်မ္ဂး ညးဍုင်ကွာန် မဒးချိုတ်လဝ် အောန်နူ ၁၅၀၀၀၀ ဒှ်မာန်ရ။&lt;ref&gt;Smedberg, M (2008), Vietnamkrigen: 1880–1980. Historiska Media, p. 88&lt;/ref&gt; ဒုင်သဇိုင် ကု တၟော် Dommen တုဲ Benjamin Valentino တော်ကေတ် ဟိုတ်နူပြင်သေတ်တုဲ ညးဍုင်ကွာန် မဒးချိုတ်အာဂှ် နွံအကြာ ၆၀၀၀၀-၂၅၀၀၀၀ ရ။&lt;ref name=&quot;Valentino&quot;&gt;{{cite book|last=Valentino|first=Benjamin|url=https://books.google.com/books?id=LQfeXVU_EvgC&amp;q=vietnam#v=onepage&amp;q=french%20suppression%20of%20Vietminh%20guerrillas&amp;f=false|title=Final Solutions: Mass Killing and Genocide in the 20th Century|publisher=[[Cornell University Press]]|year=2005|isbn=9780801472732|p=83}}&lt;/ref&gt;

== တင်စၟတ် ==
{{notelist}}

== နိဿဲ ==
{{reflist}}</text>
      <sha1>j2xhrm9imcs3ownix0fd5kc2qwxmeml</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရာမ် (ဘုတ်ကျာ်)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6712</id>
    <revision>
      <id>57812</id>
      <parentid>57528</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T21:41:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38308" sha1="9akvthj0im2gad4a6wxwrcok3ujy4iw" xml:space="preserve">{{Infobox Hindu temple
| image              = Shri Ram Janambhoomi Mandir, Ayodhya Dham.jpg
| alt                = Ram Mandir at Ayodhya
| caption            = Ram Janambhoomi Mandir
| coordinates        = {{coord|26.7956|82.1943|type:landmark_region:LK|display=inline,title}}
| map_type           = Uttar Pradesh #India
| location           = [[Ram Janmabhoomi]], [[Ayodhya]]
| state              = [[Uttar Pradesh]]
| country            = [[India]]
| elevation_m        =
| deity              = ''Ram Lalla'' (infant form of [[Rama]])
| festivals          = 
| temple_quantity    = 1 central temple with 6 more joined around it as one temple complex
| monument_quantity  =
| inscriptions       =
| functional_status  = Under construction
| year_completed     = {{start date and age|2024|01|22|df=y|p=n|br=n}}&lt;ref&gt;{{cite news|title='Prana Pratishta' at Ram Mandir to be held on January 22: Nripendra Misra|url=https://www.business-standard.com/india-news/prana-pratishta-at-ram-mandir-to-be-held-on-january-22-nripendra-misra-123121000419_1.html|work=Business Standard|date=10 December 2023|access-date=31 December 2023|language=en|archive-date=31 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231231062947/https://www.business-standard.com/india-news/prana-pratishta-at-ram-mandir-to-be-held-on-january-22-nripendra-misra-123121000419_1.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| creator           = [[Shri Ram Janmabhoomi Teerth Kshetra]]
| architect         = [[Sompura family]]{{efn|Chandrakant Sompura&lt;ref name=&quot;architect&quot;&gt;{{Cite news |last=Umarji |first=Vinay |date=15 November 2019 |title=Chandrakant Sompura, the man who designed a Ram temple for Ayodhya |work=Business Standard |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/chandrakant-sompura-the-man-who-designed-a-ram-temple-for-ayodhya-119111501801_1.html |url-status=live |access-date=27 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200530024929/https://www.business-standard.com/article/current-affairs/chandrakant-sompura-the-man-who-designed-a-ram-temple-for-ayodhya-119111501801_1.html |archive-date=30 May 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;Nikhil Sompura and Ashish Sompura&lt;ref name=&quot;NDTVIncr20ft20&quot; /&gt;}}
| architecture_style = [[Nagara style]]
| architecture_type = [[Hindu temple architecture]]
| groundbreaking    = {{start date and age|2020|08|05|df=y|p=n|br=n}}&lt;ref&gt;{{cite news|last=Gaur|first=Vatsala|title=PM Modi lays foundation stone of Ram Mandir in Ayodhya, says wait of centuries has ended|url=https://m.economictimes.com/news/politics-and-nation/first-bricks-laid-for-ram-temple-pm-modi-says-wait-of-centuries-has-ended/articleshow/77373354.cms|work=The Economic Times|date=5 August 2020|access-date=31 December 2023|language=en|archive-date=31 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231231062950/https://m.economictimes.com/news/politics-and-nation/first-bricks-laid-for-ram-temple-pm-modi-says-wait-of-centuries-has-ended/articleshow/77373354.cms|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| temple_board      = [[Shri Ram Janmabhoomi Teerth Kshetra]]
| website           = {{URL|https://srjbtkshetra.org/|Shri Ram Janmbhoomi Teerth Kshetra}}
| footnotes         =
| site_area         = {{convert|2.7|acre|order=flip}}&lt;ref name=&quot;:dimensions&quot; /&gt;
| length                = {{convert|360|ft|m|order=flip}}
| width                 = {{convert|235|ft|m|order=flip}}
|height_max={{convert|161|ft|m|order=flip}}&lt;ref name=&quot;:dimensions&quot; /&gt;
}}

'''ဘုတ်ရာမ်''' ('''Ram Mandir)''' ဂှ် ဒှ် ဘာကျာ်ဟိန္ဒူ မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင်အယောဓယာ၊ တွဵုရး ဥတ္တာရ် ပြဒေသ်၊ သဟရးအိန္ဒိယ။ ဘာကျာ်ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲတိ သၟိင်ရာမ်သၠးဂဗ္ဘ မကော်ဂး ရာမဇန္မဘူမိ မြဴသာ်ဝွံ ကောန်[[ဟိန္ဒူ]] ဂမၠိုင် ပတှ်ေကေတ်လဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;bbc1&quot;&gt;{{Cite web|date=16 October 2019|title=BBC|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-50065277.amp}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=7 May 2020|title=Land levelling for Ayodhya Ram temple soon, says mandir trust after video conference|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2020/may/07/land-levelling-for-ayodhya-ram-temple-soon-says-mandir-trust-after-video-conference-2140354.html}}&lt;/ref&gt;

ဒၞာဲဂှ် ကိုပ်ကၠာတေအ် ဒှ်လဝ် ဒၞာဲပလဳမူသလေန် ဗဗြဳမာသဇိဒ် (Babri Masjid) မဒှ် ပလဳမူသလေန် မသြိုင်လဝ် နူကဵု အေဒဳ ၁၆ ဗွဝ်ကၠံတေအ်ရ။  ဗီုရုပ် သၟိင်ရာမ် ကဵု မိသဳတာဂှ် အာစွံစုတ် ပ္ဍဲကဵု ပလဳဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၉၊ ကိုပ်ကၠာ ပရေင်မလုပ်ပၠံင်သီကေတ် ဟွံကတဵုဒှ်ဏီ သၞာံ ၁၉၉၂ ဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;Kishore&quot;&gt;{{Cite book|last=Kunal|first=Kishore|title=Ayodhya Revisited|language=English}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sethi 2021 p. 154&quot;&gt;{{Cite book|last=Sethi|first=M.|title=Communities and Courts: Religion and Law in Modern India|url=https://books.google.com/books?id=MVtQEAAAQBAJ&amp;pg=PT154}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Lal|first=Makkhan|date=2019-03-20|title=Historical texts prove that a temple was destroyed in Ayodhya to build the Babri Masjid|url=https://theprint.in/opinion/historical-texts-prove-that-a-temple-was-destroyed-in-ayodhya-to-build-the-babri-masjid/208224/|language=en-US}}&lt;/ref&gt; သၞာံ ၂၀၁၉ ရုင်ဗစာသဟရးအိန္ဒိယ သ္ဂုတ်သွာတ် ဒၞာဲဂှ် ပအပ်ကဵု ဟိန္ဒူ သွက်ဂွံသြိုင် ဘာကျာ်ဟိန္ဒူ၊ တုဲ သွက်မူသလေန်မ္ဂး ညးတအ် ကဵုတိဒၞာဲတၞဟ် သွက်ဂွံသြိုင် ပလဳမွဲရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2019-10-16|title=Ayodhya dispute: The complex legal history of India's holy site|language=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-50065277}}&lt;/ref&gt; ရုင်ဗစာဂှ် နိဿဲဗဒဗဒါဲ ကုလိက်ဂရင်ပတီ ပရေင်ၜံက်ခါဲပုရာန် အိန္ဒိယ Archaeological Survey of India (ASI) နဒဒှ် သက်သဳ ဒဒှ်ရ ဒၞာဲဂှ် မွဲအခိင်တေအ် ဒှ်လဝ် ဒၞာဲဘာကျာ်ဟိန္ဒူတြေံ၊ ဟွံဒှ် ဒၞာဲမဆေင်စပ် ကု[[အေဿလာမ်]]ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2019-10-16|title=Ayodhya dispute: The complex legal history of India's holy site|language=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-50065277}}&lt;/ref&gt;

သၞာံ ၂၀၂၀ ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၅ ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ဘုမိပူဇယန္တ သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ ဘုတ်ကျာ်ရာမ်တုဲ သဘင်ဂှ် အလဵုဇကု သကိုပ်ဝန်ဇၞော်အိန္ဒိယ နရေန္ဒြာ မောဒဳ လေဝ်တိုန်စိုပ်ကီုရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|date=13 September 2021|title=Six temples of different deities in Ayodhya Ram temple's final blueprint|language=en-IN|url=https://www.thehindu.com/news/national/six-temples-of-different-deities-in-ayodhya-ram-temples-final-blueprint/article36425034.ece}}&lt;/ref&gt; ပရေင်ကမၠောန် သြိုင်ခၞံဂှ် နကဵု ဂကောံသြဳရာမ်ဇန္မဘောမိ (Shri Ram Janmabhoomi Teerth Kshetra Trust) ကေတ်တာလျိုင်တုဲ သြိုင်ခၞံဒၟံင်ရ။ သၞာံ ၂၀၂၄ ဂိတုဇာန္နဝါရဳ ၂၂ ဂှ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော်မောဒဳ နဒဒှ် မုကျယဇမေန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် နဒဒှ် သကိုပ်ပဓာနအသေအဟာန်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ဗုသစ်ကျာ် မကော်ဂး ပြဏ ပြတိသထ ရုပ်သၟိင်ရာမ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2024-01-22|title=Ayodhya Ram Mandir LIVE updates: PM Modi in garbha griha, rituals start|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/ayodhya-ram-mandir-inauguration-live-updates-ram-temple-pran-pratishtha-ceremony-narendra-modi-speech-22-january-2024-101705843465943.html|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2024-01-22|title=Ayodhya Ram Mandir Inauguration Live Updates, Ram Mandir Pran Pratishtha Ceremony: Chief Yajman Narendra Modi takes 'sankalp' for consecration ceremony at Ram temple in Ayodhya, Ganesh puja under way|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/ayodhya-ram-mandir-news-live-updates-ram-temple-consecration-ceremony-pran-pratistha-january-22-ram-janmbhoomi-pm-modi/liveblog/107035131.cms|language=en}}&lt;/ref&gt; သဘင်ဗုသစ်ကျာ်ဂှ် ဂကောံမသြိုင်ခၞံ ဒှ်ညး မဖန်ဗဒှ် ကၠောန်လဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2023-11-16|title=Ayodhya Ram temple will open to the public on this date|language=en-IN|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Mangalore/consecration-22-inauguration-devotees-may-visit-ayodhya-ram-temple-from-january-23-says-sri-vishwaprasanna-tirtha/article67539534.ece}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ram Temple Consecration: PM Modi's Full Schedule For Ayodhya Temple Event|url=https://www.ndtv.com/india-news/ram-temple-consecration-pm-modis-full-schedule-for-ayodhya-temple-event-4907800}}&lt;/ref&gt;

== ဝင် ==
ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ် ကိုပ်ကၠာတေအ် ပလဳမူသလေန် ဗာဗြဳမာသဇိဒ် နွံဒၟံင်တုဲ ပလဳဂှ် သြိုင်လဝ် နူကဵု အေဒဳ ၁၆ ဗွဝ်ကၠံရ။ ရုပ် သၟိင်ရာမ် ကဵု မိသဳတာဂှ် လုပ်စွံ ပ္ဍဲပလဳဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၉၊ သၞာံ ၁၉၉၂ ဂှ် ဂကောံမၞိဟ်ဟိန္ဒူ လုပ်ဗတိုက်သီကေတ် ပလဳဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;Kishore&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sethi 2021 p. 154&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Lal|first=Makkhan|date=2019-03-20|title=Historical texts prove that a temple was destroyed in Ayodhya to build the Babri Masjid|url=https://theprint.in/opinion/historical-texts-prove-that-a-temple-was-destroyed-in-ayodhya-to-build-the-babri-masjid/208224/|language=en-US}}&lt;/ref&gt; သၞာံ ၂၀၁၉ ရုင်ဗစာသဟရးအိန္ဒိယ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဒၞာဲဂှ် ကဵုအခေါင် ဟိန္ဒူတအ် သြိုင် ဘာကျာ်ဟိန္ဒူတုဲ သွက် မူသလေန်တအ်ဂှ် ညးတအ် ကဵုဒၞာဲတိ သွက်ဂွံသြိုင် ပလဳမွဲရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2019-10-16|title=Ayodhya dispute: The complex legal history of India's holy site|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-50065277|language=en-GB}}&lt;/ref&gt; နကဵု ရုင်ဗစာဂှ် ညးတအ် ထ္ၜးသက်သဳ လိက်ဒုင်စဳရေင် နူကဵု သုတေသနပုရာန် အိန္ဒိယ (Archaeological Survey of India (ASI) ဒဒှ်ရ မဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဒၞာဲဂှ် မွဲအခိင်တေအ် ဒှ်လဝ် ဒၞာဲ ဘုတ်ကျာ်ဟိန္ဒူ၊ မူသလေန်တအ် ပၠံင်ကေတ်တုဲ သြိုင်စုတ် ပလဳဇကုရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2019-10-16|title=Ayodhya dispute: The complex legal history of India's holy site|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-50065277|language=en-GB}}&lt;/ref&gt; ဆဂး လိက်ဒုင်စဳရေင် သုတေသနပုရာန်ဂှ် ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ ဒှ်အရာ မဗဒဗဒါဲစဂွံ ဟွံသေင်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Sharma|first=Betwa|title=Babri Revisited: ASI Suppressed Animal Bone Findings At Mosque Site|url=https://www.huffpost.com/archive/in/entry/babri-asi-suppressed-animal-bone-findings-at-mosque-site_in_5c42c412e4b0a8dbe1718924|date=January 20, 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;thehindu-03Oct10&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/Ayodhya-verdict-yet-another-blow-to-secularism-Sahmat/article15766526.ece|title=Ayodhya verdict yet another blow to secularism: Sahmat|date=3 October 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Aligarh Historians Society|url=https://archive.org/details/HistoryJudgementOfAllahabadHighCourtInRamjanmabhumibabriMasjidCase/mode/2up|title=History &amp; Judgement of Allahabad High Court in Ramjanmabhumi and Babri Masjid Case|date=3 January 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Archeologist Who Observed Dig Says No Evidence of Temple Under Babri Masjid|url=https://thewire.in/history/babri-masjid-asi-excavation-ayodhya-ram-temple|date=December 6, 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Pankaj|first=Jayant|title=Rama Janmabhoomi Issue: Exposing the myth behind the narrative|url=https://www.internationalmagz.com/articles/rama-jamnabhoomi-issue|date=December 6, 2021}}&lt;/ref&gt; ဆဂး နကဵု ရုင်ဗစာသဟရးဂှ် ဒုင်တဲ လိက်ဒုင်စဳရေင် သုတေသနပုရာန်ဂှ်ရ။ နကဵု ရုင်ဗစာသဟရး ဟီု သၟဝ်ဗလဳဂှ် ဒှ်စမြိုင် မဆေင် ကုအေဿလာမ် ဟွံသေင်၊ တုဲ ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ဒှ်ဒၟံင် စမြိုင် မဆေင် ကုဟိန္ဒူ မဒှ်ဒၞာဲ ဇာန္တိမဘူမိ (ဒၞာဲသမၠးဂၠံဂဝ်) သၟိင်ရာမ် ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/india/story/ayodhya-verdict-the-asi-findings-supreme-court-spoke-about-in-its-judgment-1617433-2019-11-09|title=Ayodhya verdict: The ASI findings Supreme Court spoke about in its judgment|date=4 April 2022}}&lt;/ref&gt;

=== တမၠာ ကေုာံ ခေတ်လဒေါဝ် ===
သၟိင်ရာမ် ညးမကလေင်ကတဵုဒှ် မၞိဟ် နဒဒှ် သၟိင်ဗိသဴ ဂှ် ဒှ်ကျာ်ဟိန္ဒူရ။ အတိုင်လိက်သာသနာဝင်ဟိန္ဒူမ္ဂး ရာမယာန က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်အယောဓယာ ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|last=PTI|title='Faith in Ram's birthplace based on Valmiki Ramayana'|url=https://www.deccanherald.com/india/faith-in-rams-birthplace-based-on-valmiki-ramayana-775047.html|language=en}}&lt;/ref&gt;

အတိုင်ဝင် မဟီုလဝ်မ္ဂး ဘာကျာ်ဟိန္ဒူဂှ် ဗွဲကိုပ်ကၠာအိုတ် ဒးဒုင်ပလီုလဝ် နကဵု သၟိင်ဗာဗူရ် ညးမဒှ် သၟိင်အေန်ပါယျာမုဃလ်ပထမ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၂၈၊ မဒှ်အခိင် ဘုတ်ကျာ်ဟိန္ဒူ မနွံ ပ္ဍဲသကုတ်သၟဝ်ကျာအိန္ဒိယ ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် မဒးဒုင်ပလီုရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://theprint.in/opinion/historical-texts-prove-that-a-temple-was-destroyed-in-ayodhya-to-build-the-babri-masjid/208224/|title=Historical texts prove that a temple was destroyed in Ayodhya to build the Babri Masjid|first=Makkhan|last=Lal|date=20 March 2019}}&lt;/ref&gt; ဗွဲကြဴညိ ပ္ဍဲကဵု သၞာံဂှ်ရ နကဵု အသံ သၟိင်ဗာဗူရ်ဂှ် ကဵု သကိုပ်ပၞာန် မိရ်ဗကဳ သြိုင် ပလဳ ဗဗြဳမာသ်ဇိဒ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲဒတန် သၠးဂဗ္ဘသၟိင်ရာမ် ရ။ စၟတ်သမ္တီ တြေံအိုတ် ၜိုတ်မဂၠာဲဆဵုမ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု လိက် Descriptio Indiae မချူပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၆၇ နကဵု ညးမပတန်သာသနာခရေတ် Joseph Tiefenthaler ရ။ အတိုင်လိက်စၟတ်သမ္တီညးမ္ဂး ပလဳဂှ် သြိုင်လဝ် လတူ ဘာကျာ်သၟိင်ရာမ် မဒးဒုင်ပလီုလဝ်၊ တုဲပၠန် ဘာကျာ်ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲသၠးဂဗ္ဘ သၟိင်ရာမ် ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Kishore|first=Kunal|title=Ayodhya Revisited|language=English}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Babri mosque to Ram temple: A timeline from 1528 to 2024|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/1/22/babri-mosque-to-ram-temple-a-timeline-from-1528-to-2024|date=22 January 2024|language=en}}&lt;/ref&gt;

ပဋိပက္ခ မဆေင် ကုဘာသာ က္တဵုဒှ်လဝ် ၜိုတ်မစၟတ်သမ္တီလဝ်မ္ဂး ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၅၃။&lt;ref name=&quot;bbctimeline&quot;&gt;{{Cite news|title=Timeline: Ayodhya holy site crisis|publisher=BBC News}}&lt;/ref&gt; သၞာံ ၁၈၅၈ ဂိတုဒဳဇြေမ္ဗာ ဂှ် သၟိင်ဗြိတိန် ကၟာတ်လဒဵု ဟွံကဵု အခေါင် ဟိန္ဒူ ပပူဇဴ ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲဂှ်ရ။ ကိုပ်ကၠာတေအ် ဒၞာဲဟိန္ဒူတအ် မပပူဇဴဂှ် သြိုင်လဝ် မ္ၚးပလဳဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Kunal|first=Kishore|title=Ayodhya Revisited|publisher=Ocean Books Pvt. Ltd|year=2016|isbn=978-81-8430-357-5|edition=1st|location=New Delhi|pages=xxx|language=English}}&lt;/ref&gt;

=== ပစ္စုပ္ပန် ===
ပဋိမာရုပ် သၟိင်ရာမ် ကဵု သဳတာ ဂှ် လုပ်စွံပၠုပ် ပ္ဍဲကဵု ပလဳဗဗြဳမာသ်ဇိဒ် ပ္ဍဲကဵု ဗတံ အကြာ ၂၂-၂၃ ဂိတုဒဳဇြေမ္ဗာ ၁၉၄၉ တုဲ တ္ၚဲယးဂတဂှ် ညးပူဇဴတအ် ကောံကၠုင် သွက်ဂွံ လ္ၚောဝ်ပူဇဴရ။&lt;ref name=&quot;Kishore&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AgrawalAggarwal&quot;&gt;{{Cite book|last=Agrawal|first=S.P.|title=Information India 1990–91 : Global View|url=https://archive.org/details/informationindia0000spag|publisher=Concept Publishing Company|year=1992|isbn=978-81-7022-293-4}}&lt;/ref&gt; စိုပ် သၞာံ ၁၉၅၀ ဂှ် နကဵု သၟိင်ဍုင် သီထိင်ထောအ် ပလဳ အတိုင်ဥပဒေ ပိုဒ်ၝောအ် 145 CrPC တုဲ ကဵု အခေါင် ဟိန္ဒူ၊ ဟွံကဵု အခေါင် မူသလေန်၊ သွက်ဂွံ လ္ၚောဝ်ပူဇဴ ကၠောန်ကေင်ကာဘာသာ ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;Chatterji 2014&quot;&gt;{{Cite book|last=Chatterji|first=R.|title=Wording the World: Veena Das and Scenes of Inheritance|url=https://archive.org/details/wordingworldveen0000unse|publisher=Fordham University Press|year=2014|isbn=978-0-8232-6187-1}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ပ္ဍဲ ၁၉၈၀တအ် ဂှ် ဂကောံဝိသွဟိန္ဒူပရိသာဒ် Vishwa Hindu Parishad (VHP) မဒှ် ဂကောံ ဝါဒဂကူဟိန္ဒူ မသကာတ်မြဟ် မကော်ဂး သင်ပရိဝါရ် Sangh Parivar စချဳဓရာင် ဒၞာဲဂှ် ညံင်ဂွံဒှ် ဒၞာဲဟိန္ဒူတုဲ သွက်ဂွံ ကလေင်သြိုင် ဘုတ်ကျာ်ရာမ်ပၠန်ရ။ ဂကောံဂှ် စပ္ကောံလှုဲ ကေုာံ ဍိုတ် မချူလဝ် ဇာဲသြဳရာမ် &quot;Jai Shri Ram&quot;။ ဗွဲကြဴ နကဵု အလဵုအသဳ ခေတ်ဝန်ဇၞော် ရာဇိဝ် ဂါန်ဒဳ ကဵုအခေါင် သွက်ဂွံဖျေဟ် ရိုဟ်ကၞက် ရ။ ကိုပ်ကၠာဂှ် နကဵု အလဵုအသဳအိန္ဒိယ ကေုာံ အလဵုအသဳတွဵုရး ဥတ္တာရ် ပြဒေသ် တုပ်လဝ်စိုတ် သွက်ဂွံသြိုင် မ္ၚးဒၞာဲဂှ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၉ ဂိတုနဝ်ဝေမ္ဗာ ၉ ဂှ် ဂကောံဝိသွဟိန္ဒူပရိသာဒ်တအ် ၜံက်ခါဲတိ သွက်ဂွံ ဖျေဟ်ရိုဟ်ကၞက် အပ္ဍဲဒၞာဲတိ မကယျာန်ဓဝါတ်ဒၟံင် ရေင်သကအ်ဂှ်ရ။ တုဲ ဂကောံဂှ် အာဖျေဟ်ရိုဟ်ကၞက် သွက်ဂွံသြိုင် ဘာကျာ်ဟိန္ဒူ အပ္ဍဲကဵု အရှာမ်တိပလဳဂှ်ရ။ သၞာံ ၁၉၉၂ ဒဳဇြေမ္ဗာ ၆၊ နကဵု ဂကောံဂှ်ကီု သီုကဵု ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗော်ဘရတိယ ဇနတ ပ္ကောံမၞိဟ် ၜိုတ် ၁၅၀,၀၀၀ တုဲ ကောံကၠုင် ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ်ရ။ ထအုမၞိဟ်တအ်ဂှ် နကဵု နဲမကြမ်ကြ ထပါ် ဂကောံဂီုကၠီုဂမၠိုင်တုဲ လုပ်ပလီု ပလဳမူသလေန်ဂှ်ရ။

ပရေင်ပလီု ပလဳဂှ် ဗဒှ်ကဵု ပရေင်ရုသံင် ပဋိပက္ခ အကြာ ဟိန္ဒူ ကဵု မူသလေန် ဂၠိုင်ကဵု ဂိတုတုဲ မၞိဟ်ဒးချိုတ်အာ အောန်အိုတ် ၜိုတ် ၂,၀၀၀ ပ္ဍဲကဵု ဗောမ္ဗေ (လၟုဟ် မုမဗါဲ)၊ ပဋိပက္ခဂှ် ကၞာတ်ကၠောအ်အာ အလုံမွဲ တိုက်သၟတ်အိန္ဒိယရ။ ကြဴနူ ပလဳဂှ် ဒးဒုင်ပလီုတုဲ တ္ၚဲယးဂှ် The New York Times ပ္တိတ် ဒဒှ်ရ ဘာကျာ်ဟိန္ဒူ မနွံ ပ္ဍဲပါကိသတာန် ၃၀ ဘာပြင်ပြင် ဒးဒုင်ဗတိုက်၊ ဒးဒုင်စံင် တုဲ ဒးဒုင်ပလီုထောအ်ရ။ ဘာကျာ်ဟိန္ဒူ မနွံ ပ္ဍဲ ဗင်္ဂလာဒေသ် လေဝ် ဒးဒုင် ဗတိုက် ပလီုကီုရ။ &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|date=8 December 1992|title=200 Indians killed in riots following mosque destruction|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1992/12/08/200-indians-killed-in-riots-following-mosque-destruction/7ce3e7cf-354d-439c-8c69-b7db290dea3c/}}&lt;cite class=&quot;citation news cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;true&quot; id=&quot;CITEREFAndersonMoore1992&quot;&gt;Anderson, John Ward; Moore, Molly (8 December 1992). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ဂိတုဂျူလာင် ၅၊ ၂၀၀၅ ဂှ် သၟာပကီုပရာပ် ၅ လုပ်ဗတိုက် ပ္ဍဲဒၞာဲ ပလဳ ဗာဗြဳ မာသ်ဇိဒ် မဒးဒုင်ပလီုလဝ်ဂှ်ရ။ သၟာပကီုပရာပ် သီုမသုန်ဂှ် ဒးဒုင် ပန်ဂစိုတ် ကုဗၠာဲသၟိင်တအ်ရ။ ညးဍုင်ကွာန် မွဲတၠ ဒးချိုတ်အာ ပ္ဍဲဒၞာဲ ညးပိ ဒးဝပ်ရ။&lt;ref name=&quot;article3&quot;&gt;{{Cite news|date=6 July 2005|title=Front Page: Armed storm Ayodhya complex|work=[[The Hindu]]|url=http://www.hindu.com/2005/07/06/stories/2005070612430100.htm|accessdate=23 January 2024|archivedate=8 July 2005|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050708012430/http://www.hindu.com/2005/07/06/stories/2005070612430100.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;article4&quot;&gt;{{Cite news|date=6 July 2005|title=Indian PM condemns the attack in Ayodhya|work=People's Daily Online|url=http://english.people.com.cn/200507/06/eng20050706_194315.html}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ၜံက်ခါဲသုတေသနပုရာန် ၜါဝါ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၈ ကဵု ၂၀၀၃ ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ဌာနသုတေသနပုရာန်အိန္ဒိယဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် သက်သဳ သၟေဟ် ဘာကျာ်ဟိန္ဒူ နူကဵု ဒၞာဲဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Bhattacharya|first=Santwana|date=6 March 2003|title=I found pillar bases back in mid-seventies: Prof Lal|url=http://archive.indianexpress.com/oldStory/19644/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=25 August 2020|title=Proof of temple found at Ayodhya: ASI report|url=https://www.rediff.com/news/2003/aug/25ayo1.htm}}&lt;/ref&gt; သၟာပုရာန် K. K. Muhammed ပါ်ပါဲ ပ္ဍဲလတူအရာ မဆဵုကေတ်လဝ်တအ်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2016-01-21|title=Left historians prevented resolution of Babri Masjid dispute, says KK Mohammed, former ASI regional head-India News , Firstpost|url=https://www.firstpost.com/india/left-historians-connived-with-extremists-mislead-muslims-on-babri-issue-says-archaeologist-in-new-book-2592188.html}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ်အခိင်ဂှ် နကဵု က္ဍိုပ်လိက်ကီု နကဵုသၞောဝ်ကီု နာနာ ပ္တိတ်ဒၟံင် စပ်ကဵု ဒၞာဲဂှ် ဗီုကဵု အဃောလုပ်တိတ်အာကၠုင် ဟွံဂွံ၊ တိဂလိုင်လဵုဂှ် ဆေင်စပ် ကုဟိန္ဒူ တိဂလိုင်လဵုဂှ် ဆေင်စပ် ကုမူသလေန်။&lt;ref name=&quot;bbc1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.allahabadhighcourt.in/ayodhyabench4.html|title=Ram Janm Bhumi Babri Masjid: Gist of Judgments}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်နူ ညးမွဲ ကုမွဲ ကေတ် တင်တုပ်စိုတ် ရေင်သကအ် ဟွံဂွံတုဲ ကိစ္စဂှ် စိုပ်အာ ဇရေင် ရုင်ဗစာသဟရး ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Court orders 3-way division of disputed Ayodhya land|url=http://www.thehindu.com/news/national/article804632.ece?homepage=true|date=30 September 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101003104001/http://www.thehindu.com/news/national/article804632.ece?homepage=true|archivedate=3 October 2010|accessdate=23 January 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://scobserver.clpr.org.in/cases/babri-masjid-ram-janmabhoomi-case/|title=Ayodhya Dispute Case Background|accessdate=2024-01-23|archivedate=2018-01-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180106063612/http://scobserver.clpr.org.in/cases/babri-masjid-ram-janmabhoomi-case/}}&lt;/ref&gt;

ရုင်ဗစာ သဟရး ဖျေဟ်အမှု ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉၊ နကဵု ရုင်ဗစာ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် တိဂှ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒးပအပ်ကဵု ဂကောံ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု အလဵုအသဳအိန္ဒိယ၊ နကဵု ဂကောံဂှ် သြိုင်ဗဒှ် ဘာကျာ်ရာမ်ရ။ ဂကောံဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ယၟု  Shri Ram Janmabhoomi Teerth Kshetra ။ ပ္ဍဲ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၅၊ ၂၀၂၀  လလောင်တြး ပ္ဍဲ ပါလဳမာန်အိန္ဒိယ နကဵု အလဵုအသဳ သၟဝ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် နရေနဒြာ မောဒဳ တုပ်စိုတ် သွက်ဂွံသြိုင် ဘာကျာ်ဂှ်ရ။ ကြဴနူဂှ် ၜါတ္ၚဲ ပ္ဍဲ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၇၊ သွက်ဂွံ သြိုင် ပလဳတၟိဂှ် ပ္တိတ်ကဵု ဒၞာဲတၟိ မနွံဗၞတ်တိ ၅ ဨက၊ မနွံ သ္ၚောဲ နူဒၞာဲဂှ် ၜိုတ် ၂၂ ကဳလဝ်မဳတာ (၁၄ တိုင်) မင္ၚး အယောဓယာ ပ္ဍဲကွာန် ဓန္နိပူရ် Dhannipur ရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|title=From Parliament Floor, PM Modi Announces 15-Member Trust for Ayodhya Ram Temple; 5 Acres Allotted for Masjid|url=https://www.news18.com/news/politics/modi-announces-setting-up-of-trust-to-construct-ram-temple-in-ayodhya-2487595.html|date=5 February 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=7 February 2020|title=Dhannipur near Ayodhya already has 15 mosques, local Muslims want hospital and college too|url=https://theprint.in/india/dhannipur-near-ayodhya-already-has-15-mosques-local-muslims-want-hospital-and-college-too/361492/}}&lt;/ref&gt;

== ကမၠောန်မသြိုင်ခၞံ ==
ကမ္မဏဳ Shri Ram Janmabhoomi Teerth Kshetra trust စရပ်ကမၠောန်ပရေင်မသြိုင်ခၞံ ဘုတ်ကျာ်ရာမ် ပ္ဍဲဂိတု မာတ် သၞာံ ၂၀၂၀။&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Sharma|first=Pratul|date=23 March 2020|title=1st phase of Ram temple construction begins in Ayodhya|url=https://www.theweek.in/news/india/2020/03/23/1st-phase-of-ram-temple-construction-begins-in-ayodhya.html|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=8 May 2020|title=Ram Mandir Construction: राम मंदिर निर्मितीच्या पहिल्या टप्प्यातील काम सुरू|language=mr|url=https://www.timesnowmarathi.com/india-news-international/article/ram-mandir-foundation-first-phase-of-work-starts-cleaning-of-site-starts/292477|accessdate=23 January 2024|archivedate=18 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211018015943/https://www.timesnowmarathi.com/india-news-international/article/ram-mandir-foundation-first-phase-of-work-starts-cleaning-of-site-starts/292477}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်နူ ကပ်ယဲကဝ်ဝေဒ်-၁၉ တုဲ ပရေင်မသြိုင်ခၞံဂှ် ဒးဒေါအ်ဇူလဝ် မွဲလစုတ်။&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Bajpai|first=Namita|date=9 April 2020|title=Ram Mandir plans continue during COVID-19 lockdown, temple trust releases its official Logo|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2020/apr/09/ram-mandir-plans-continue-during-covid-19-lockdown-temple-trust-releases-its-official-logo-2127639.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=1 January 1970|title=COVID-19: लॉकडाउन खत्म होते ही अयोध्या में शुरू होगा भव्य राम मंदिर निर्माण|url=https://hindi.news18.com/news/uttar-pradesh/ayodhya-after-lockdown-ram-mandir-construction-work-will-start-in-ayodhya-upnga-upns-3094651.html|language=hi|accessdate=23 January 2024|archivedate=9 May 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200509073923/https://hindi.news18.com/news/uttar-pradesh/ayodhya-after-lockdown-ram-mandir-construction-work-will-start-in-ayodhya-upnga-upns-3094651.html}}&lt;/ref&gt; သၞာံ ၂၀၂၀ ဂိတုမာတ် ၂၅ ဂှ် ပဋိမာရုပ်သၟိင်ရာမ်ဂှ် အာပြံင်စွံလဝ် ယာယဳ ပ္ဍဲ ရုင်သကိုပ်ဝန်ဇၞော် တွဵုရးဥတ္တာရ် ပြဒေသ်၊ ယောဂိ အဒိတျနာတ် (Yogi Adityanath)။&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Rashid|first=Omar|date=25 March 2020|title=U.P. Chief Minister Adityanath shifts Ram idol amid lockdown|language=en-IN|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/up-chief-minister-adityanath-shifts-ram-idol-amid-lockdown/article31160225.ece}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိင် မဆက်မိတ် လဴပူ ပရေင်ကမၠောန်မသြိုင်ခၞံဂှ် နကဵု ဂကောံ Vishwa Hindu Parishad (VHP) ဖန်ဇန်လဝ်'{{Transl|hi|ISO|Vijay Mahamantra Jaap Anushthan}}' ဇၟာပ်မၞိဟ် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲတၞဟ်တၞဟ် သွက်ဂွံ သၟာန်ဇာန် ကိစ္စကမၠောန်ဂှ်ရ။ {{Transl|hi|ISO|Shri Ram, Jai Ram, Jai Jai Ram}}၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဟီုဒၟံင် ဒဒှ်ရ ညးတအ် ကလိဂွံ ပေါဲအံင်ဇၞးရ။&lt;ref&gt;{{Cite news|date=4 April 2020|title=VHP to organise 'Vijay Mahamantra Jaap Anushthan'|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/vhp-to-organise-vijay-mahamantra-jaap-anushthan/1508964|accessdate=23 January 2024|archivedate=6 August 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200806200651/https://www.outlookindia.com/newsscroll/vhp-to-organise-vijay-mahamantra-jaap-anushthan/1508964}}&lt;/ref&gt;

ညးအုပ််ကာနာနာ ကမ္မဏဳ မသြိုင်ခၞံ ချမ်ပါတ် ရာဲ (Champat Rai) လလောင်တြး တ္ၚဲမပတိုန်ပၠုပ် ပဋိမာရုပ် သၟိင်ရာမ် ပ္ဍဲကဵု ဂိတု ဇာန္နဝါရဳ ၂၂၊ ၂၀၂၄၊ အံက်တဝ်ဗာ ၂၅၊ ၂၀၂၃ ဂှ် ဘိက်လိက် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် နရေန္ဒြာ မောဒဳ သွက်ဂွံ တိုန်စိုပ် သဘင်ဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Sharma|first=Sheenu|date=2023-10-25|title=Uttar Pradesh: Ram Temple Trust invites PM Modi to install Lord Ram idol in Ayodhya on Jan 22, 2024|url=https://www.indiatvnews.com/uttar-pradesh/uttar-pradesh-pm-modi-to-install-lord-ram-idol-ayodhya-22-january-2024-ram-janmbhoomi-trust-invitation-champat-rai-latest-updates-2023-10-25-899614|language=en}}&lt;/ref&gt;

== သဘင်ဗုသစ် ==
[[ဝှာင်:Glimpses_of_Pran_Pratishtha_ceremony_of_Shree_Ram_Janmaboomi_Temple_in_Ayodhya,_Uttar_Pradesh_on_January_22,_2024.jpg|thumb|Devotees and visitors celebrating the ''Prana Pratishtha'' ceremony outside the temple on 22 January 2024]]
သွက်ဂွံ ကၠောန်သဘင်ဗုသစ်ကျာ်ဂှ် နကဵု အလဵုအသဳ တွဵုရးဥတ္တာရ် ပြဒေသ် ပ္တိတ်ကဵုသြန် ရူပဳ  ၁ အသင်္ဃဲ (= ၁၃ မဳလဳယာန် ဒဝ်လာအမေရိကာန်)၊ သွက်ဂွံကၠောန် သဘင်ဘာသာ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲတွဵုရးဂှ် ၈၂၆ ဒၞာဲရ။ သဘင်ဂှ် စနူကဵု ဂိတုဒဳဇြေမ္ဗာ ၂၀၂၃ စဵုကဵု ဇာန္နဝါရဳ ၁၆၊ ၂၀၂၄၊ နူဂှ် နကဵု သဘင်ဇၞော်ဇၞော်ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲဗုသစ် ဇာန္နဝါရဳ ၂၂ ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2023-12-01|title=₹100 cr for Ramotsav: Mega events in run-up to Ram temple inauguration|url=https://www.hindustantimes.com/cities/lucknow-news/rs-100-cr-for-ramotsav-mega-events-in-run-up-to-ram-temple-inauguration-101701372006307.html|language=en}}&lt;/ref&gt; Prime Minister Narendra Modi along with RSS Sarsanghchalak, Mohan Bhagwat, Congress leaders and leaders from other opposition political parties were invited for attending the consecration ceremony.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2023-12-21|title=Sonia Gandhi, Mallikarjun Kharge invited to Ram Temple inauguration, may not attend|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/sonia-gandhi-mallikarjun-kharge-invited-to-ram-temple-inauguration-may-not-attend-101703129191711.html|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2023-12-20|title=Ayodhya Trust invites Kharge, Sonia, to Ram temple consecration ceremony next month|url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/ayodhya-trust-kharge-sonia-ram-temple-consecration-ceremony-9076588/|language=en}}&lt;/ref&gt; The guest list also included prominent industrialists, scientists, actors, army officers, spiritual leaders and Padma awardees.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Livemint|date=2023-10-25|title=PM Modi invited to install Lord Ram's idol at Ayodhya temple on January 22|url=https://www.livemint.com/news/india/pm-modi-invited-to-install-lord-rams-idol-at-ayodhya-temple-on-january-22-11698246179120.html|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thestatesman.com/india/7000-prominent-personalities-in-guest-list-for-inauguration-of-ram-temple-1503247665.html|title=Gautam Adani, Virat Kohli among 7,000 prominent personalities in guest list for inauguration of Ram temple|date=7 December 2023}}&lt;/ref&gt;

=== လိက်ဂမၠိုင် ===

* The Battle for Rama (Case of the Temple at Ayodhya) by Meenakshi Jain.

* ''Sunrise over Ayodhya: Nationhood in Our Times'' by Salman Khurshid.

== စၟတ် ==
{{Notelist}}

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>9akvthj0im2gad4a6wxwrcok3ujy4iw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:အစာချူလိက် နူဍုင်လၟိုင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>8061</id>
    <revision>
      <id>57766</id>
      <parentid>49576</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T12:49:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2168" sha1="g9vz3xqrljaddb1bpvy7uqcicboigbz" xml:space="preserve">[[File:Inkwell icon.svg|right|100px|thumb|အစာချူလိက်မန် - ဒြဟတ်ကၞေဟ် နူဍုင်လၟိုင်]]
ဒၞာဲဏအ်ဂှ် ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံပကောံစွံလဝ် လိက်ပရေင်မဆေင်ကဵု '''[[အစာချူလိက်]]''' (Writers and Authors) ဂမၠိုင် မကတုဲဒှ် နူဒေသ '''[[လၟိုင်၊ ဍုင်|ဍုင်လၟိုင်]]'''၊ ပွိုင်ဍုင်ယေရ။ ဍေဟ်ပကောံစွံလဝ် ဝင်အစာကၞေဟ်မန် မချူလဝ် လိက်ဝတ္ထု၊ ကဗျ၊ လိက်ပရေင်သုတေသန ကေုာံ လိက်အုပ်သာသနာနာနာရ။

== ၁. တင်ရန်တၟအ် ==
* သွက်ဂွံပကောံစရင် အစာချူလိက်မန် နူဍုင်လၟိုင် အိုတ်သီု ပ္ဍဲဝဳကဳပဳဒဳယာမန်။
* သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ ဂုဏ်ဝိရိယ အစာကၞေဟ်မန် မမင်မွဲလဝ် &quot;Mon Literary Identity&quot;။
* သွက်ဂွံရီုဗိုင်ကဵု သုတေသီတအ် ညံင်ဂွံလ္ၚတ် &quot;Mon Literary History&quot; ပ္ဍဲဒေသဍုင်လၟိုင်။

== ၂. ကဏ္ဍလက္ကရဴ (Subcategories) ==
* [[:Category:အစာကဗျ နူဍုင်လၟိုင်]]
* [[:Category:အစာချူလိက်ဘာသာ နူဍုင်လၟိုင်]]

== ၃. လိက်ပရေင်အဓိက ==
* [[ဍုၚ်လၟိုၚ်|ဍုင်လၟိုင်]]
* [[လိက်ပတ်မန်]]
* [[စရင်အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်]]

[[Category:မၞိဟ်ဒယှ် နူဍုင်လၟိုင်|အစာချူလိက်]]
[[Category:အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်|လၟိုင်]]
[[Category:Burmese writers by city|Lamine]]</text>
      <sha1>g9vz3xqrljaddb1bpvy7uqcicboigbz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>၁၈၆၅</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11246</id>
    <revision>
      <id>57863</id>
      <parentid>57136</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:54:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27116" sha1="1808vbetoy460mm1og5jep80zy25omd" xml:space="preserve">{{Infobox year|year=1865|millennium=မရနုက်ကဵု ၂ လ္ၚီသၞာံ|century=၁၉ ဗွဝ်ကၠံ|decade=၁၈၆၀ တအ်|preceded_by=[[၁၈၆၄]]|followed_by=[[၁၈၆၆]]|image=Lee Surrenders to Grant at Appomattox.jpg|caption=သကိုပ်ပၞာန် ရဝ်ဘတ် အဳ. လဳ ဒုၚ်ကျပၞာန် ဇရေၚ် ယူလဳသေတ် အေတ်သ်. ဂရန် (Ulysses S. Grant) ပ္ဍဲကဵု ပေါဲဗတိုက် Appomattox Court House ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၅။}}

သၞာံ '''၁၈၆၅''' (MDCCCLXV) ဝွံ ဒှ် သၞာံဓမ္မတာ မစတမ်နူ တ္ၚဲအဒိုက် ပ္ဍဲကဵု ကြက္ကဒိန် ဂရဳဂေါဝ်ရဳယာန် (Gregorian calendar) ကေုာံ ဒှ် သၞာံ မရနုက်ကဵု ၈၆၅ ပ္ဍဲကဵု ဒုတိယ လ္ၚီသၞာံ၊ သၞာံ မရနုက်ကဵု ၆၅ ပ္ဍဲကဵု ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ ကေုာံ သၞာံ မရနုက်ကဵု ၆ ပ္ဍဲကဵု စှ်သၞာံ ၁၈၆၀ တအ် ရ။

သၞာံ ၁၈၆၅ ဝွံ ဒှ် သၞာံ အဓိက မၞုံကဵု ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ဇၞော်မောဝ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ဝၚ်အတိက် ဂၠးကဝ်၊ ဗွဲတၟေၚ် ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ရ။ သၞာံဏအ်ဝွံ ဒှ် သၞာံ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် အမေရိကာန် အုပ်နိဂီုတုဲ၊ ပွမပလီုထောအ် သၞောတ်ဍိက် ကေုာံ ပွမဂစိုတ် သမ္မတ အေဗရာဟာမ် လေန်ကောန် တအ် ကတဵုဒှ်လဝ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ သိပ္ပံ ကေုာံ လိက်ပတ် တအ်လေဝ် ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ကတဵုဒှ်လဝ် အလုံမွဲ ဂၠးကဝ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=McPherson|first=James M.|title=Battle Cry of Freedom: The Civil War Era|url=https://archive.org/details/battlecryoffreed00mcph|year=1988|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0195038637}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အခိၚ်ကာလ (Introduction and Historical Context) ==
ပ္ဍဲကဵု အခိၚ် သၞာံ ၁၈၆၅ ဏအ်ဂှ်၊ ရးဥရဝ်ပ ဝွံ မံၚ်ဒၟံၚ် သၟဝ် ခေတ် ပရေၚ်ကမၠောန် စက်ယန္တရား (Industrial Revolution) မဇၞော်မောဝ် တိုန်ဒၟံၚ် အသိၚ် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ကၟိန်ဍုၚ်ဨကရာဇ် ဗြိတိန် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဗိတဝ်ရိယျာ (Victorian era) တုဲ အဝဵုအာဏာ အေန်ပါယာ ညးတအ် ပြးဇးအာ အလုံမွဲ ဂၠးတိရ။

ပ္ဍဲကဵု လ္ပာ် ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မ္ဂး၊ သၞာံ ၁၈၆၅ ဝွံ ဒှ် သၞာံ မစၟတ်သမ္တီလဝ် &quot;ပရေၚ်ကလေၚ်လဒက်ပတန်&quot; (Reconstruction Era) ကြဴနူ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် အုပ်နိဂီုအာရ။ ဍုၚ်တအ် ဒးကလေၚ်ပံၚ်ကောံ ရေၚ်သကအ်တုဲ ပရေၚ်သၠးပွး သွက် ကောန်အာဖရိက-အမေရိကာန် တအ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Foner|first=Eric|title=Reconstruction: America's Unfinished Revolution, 1863-1877|url=https://archive.org/details/isbn_9780060158514|year=1988|publisher=Harper &amp; Row|isbn=978-0060158514}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် အမေရိကာန် အုပ်နိဂီု (End of the American Civil War) ==
[[ဝှာင်:Appomattox_Court_House_National_Historical_Park_McLean_House.jpg|right|thumb|250x250px|သ္ၚိ McLean ပ္ဍဲကဵု Appomattox Court House မဒှ် ဒၞာဲ သကိုပ်ပၞာန် လဳ ထပက်စၟတ်တဲ ဒုၚ်ကျပၞာန်။]]
လုကဴ ပွိုၚ် ၄ သၞာံ ပြၚ်ၚ် မဆောမ်လေၚ်လဝ် လမျီု ကောန်ဍုၚ် အမေရိကာန် ဂၠိုၚ်ကဵု ကိုဋ်ဂှ်၊ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် အမေရိကာန် ဝွံ အုပ်နိဂီုအာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၅ ရ။ ပ္ဍဲ ဂိတုဨပြဳ ၉၊ သၞာံ ၁၈၆၅၊ သကိုပ်ပၞာန် ဒပ် ကောန်ဖေတ်ဒရိတ် (Confederate) မၞုံယၟု '''ရဝ်ဘတ် အဳ. လဳ''' (Robert E. Lee) ဒုၚ်ကျပၞာန် ဇရေၚ် သကိုပ်ပၞာန် ဒပ် ယူနဳယောန် (Union) မၞုံယၟု '''ယူလဳသေတ် အေတ်သ်. ဂရန်''' (Ulysses S. Grant) ပ္ဍဲကဵု Appomattox Court House ပ္ဍဲ တွဵုရး ဗာဂျဳနဳယျာ ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Foote|first=Shelby|title=The Civil War: A Narrative, Vol. 3: Red River to Appomattox|year=1974|publisher=Random House|isbn=978-0394749136}}&lt;/ref&gt;

ပရေၚ်ဒုၚ်ကျ ဏအ်ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ အဓိက မထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဒပ်လ္ပာ်သၠုၚ်ကျာ တအ် စှ်ေကျအာတုဲ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ဂွံကလေၚ် ပံၚ်ကောံ သၟဟ်သၟန် အာ မွဲစွံပၠန်ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲ ဂိတုမေ ၁၀၊ ညးမဒှ် သမ္မတ ကောန်ဖေတ်ဒရိတ် မၞုံယၟု ဂျက်ဖါသာန် ဒေးဗေတ် (Jefferson Davis) ဒးဒုၚ် ရပ် ပ္ဍဲ တွဵုရး ဂျဝ်ဂျဳယျာ တုဲ ပၞာန်ဂှ် အုပ်နိဂီုအာ ပေၚ်ပေၚ် ရ။

== ၃။ ပွမဂစိုတ် သမ္မတ အေဗရာဟာမ် လေန်ကောန် (Assassination of Abraham Lincoln) ==
[[ဝှာင်:Abraham_Lincoln_November_1863.jpg|left|thumb|247x247px|သမ္မတ အေဗရာဟာမ် လေန်ကောန် (Abraham Lincoln) ညးမဒးဒုၚ် ဂစိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၅။]]
ၜိုန်ရ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် အုပ်နိဂီုအာတုဲ ဍုၚ်မံၚ် မိပ်မြဟ်ဒၟံၚ် ကီုလေဝ်၊ ပရေၚ်ဟောံဇြ ဗွဲမဇၞော် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဂိတုဨပြဳ ရ။ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ဨပြဳ ၁၄၊ ၁၈၆၅၊ သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် '''အေဗရာဟာမ် လေန်ကောန်''' (Abraham Lincoln) ဒးဒုၚ် ပန်ဂစိုတ် ပ္ဍဲကဵု ရုံဇာတ် ဖေါတ် (Ford's Theatre) ပ္ဍဲ ဝါရှေန်တာန် ဒဳသဳ ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Swanson|first=James L.|title=Manhunt: The 12-Day Chase for Lincoln's Killer|url=https://archive.org/details/manhunt12daychas0000jame|year=2006|publisher=William Morrow|isbn=978-0060518493}}&lt;/ref&gt;

ညးမပန်ဂစိုတ်ဂှ် ဒှ် အစာဇာတ် မၞုံယၟု '''ဂျောန် ဝဳကေသ် ဗုတ်''' (John Wilkes Booth) မဒှ် ညးမထံက်ဂလာန် လ္ပာ် ကောန်ဖေတ်ဒရိတ် မွဲရ။ လေန်ကောန် စုတိအာ ပ္ဍဲ တ္ၚဲယးတေံ (ဨပြဳ ၁၅) တုဲ၊ ညးဝွံ ဒှ်အာ သမ္မတ အမေရိကာန် ကိုပ်ကၠာအိုတ် မဒးဒုၚ် ဂစိုတ် ပ္ဍဲကဵု အခိၚ်မကေတ်ဒၟံၚ် တာလျိုၚ် ရ။ ကြဴနူ လေန်ကောန် စုတိတုဲ၊ ဒု-သမ္မတ အေန်ဒရူး ဂျောန်သေန် (Andrew Johnson) တိုန်ဒှ် သမ္မတ မရနုက်ကဵု ၁၇ ရ။

== ၄။ ပွမပလီု သၞောတ်ဍိက် ကေုာံ ဂျောန်တိန် (Abolition of Slavery and Juneteenth) ==
သၞာံ ၁၈၆၅ ဝွံ ဒှ် သၞာံ မစၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲ အုပ်နိဂီု သၞောတ်ဍိက် (Slavery) ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် ရ။

* '''ဂျောန်တိန် (Juneteenth):''' ပ္ဍဲ ဂျောန် ၁၉၊ ၁၈၆၅၊ သကိုပ်ပၞာန် ဂဝ်ဒန် ဂရန်ဂျာ (Gordon Granger) လလောၚ်တြး အမိၚ် မရနုက်ကဵု (၃) ပ္ဍဲ ဂါလ်ဗေတ်သတာန်၊ တွဵုရး တက်ဆက်သ် (Texas) တုဲ လလောၚ်တြး ကဵု သၠးပွး ကု ဍိက် ကောန်အာဖရိက-အမေရိကာန် တအ် သီုဖအိုတ် ရ။ တ္ၚဲဏအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် တ္ၚဲ &quot;ဂျောန်တိန်&quot; တုဲ လၟုဟ်မ္ဂး ဒှ် တ္ၚဲကၟာတ်ရုၚ် ဖက်ဒရယ် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ရ。&lt;ref&gt;{{cite book|last=Gordon-Reed|first=Annette|title=On Juneteenth|url=https://archive.org/details/onjuneteenth0000gord|year=2021|publisher=Liveright|isbn=978-1631498831}}&lt;/ref&gt;
* '''ပလေဝ်ဒါန် သၞောဝ်ဥပဒေ မရနုက်ကဵု ၁၃ (13th Amendment):''' ပ္ဍဲ ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါ ၆၊ သၞာံ ၁၈၆၅၊ ပွမပလေဝ်ဒါန် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုၚ် အမေရိကာန် မရနုက်ကဵု (၁၃) ဂှ် ဒးဒုၚ် ပဒတန်တုဲ၊ သၞောတ်ဍိက် ဂှ် ကတဵုဒှ်အာ အရာ ဟွံလုပ်ကဵု သၞောဝ် ပ္ဍဲ အလုံမွဲ ကၟိန်ဍုၚ် ရ။

== ၅။ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ ပ္ဍဲ ရးဥရဝ်ပ (Developments in Europe) ==
ပ္ဍဲကဵု ရးဥရဝ်ပ လေဝ် သၞာံ ၁၈၆၅ ဝွံ နွံကဵု ပရေၚ်ကတဵုဒှ် အဓိက နာနာသာ်ရ-

* '''ဒက်ပတန် ဂကောံ သာလ်ဗေရှေန် အာမဳ (Salvation Army):''' ပ္ဍဲ ဂျူလာၚ် ၂၊ သၞာံ ၁၈၆၅၊ ဝဳလဳယျာမ် ဗုတ် (William Booth) ကေုာံ ကေသသရေန် ဗုတ် (Catherine Booth) တအ် ဒက်ပတန်လဝ် ဂကောံ &quot;ခရေတ်ယာန် မယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ်&quot; မွဲ ပ္ဍဲ ဍုၚ်လာန်ဒါန်၊ ကြဴနူဂှ် ဒှ်အာ ယၟု သာလ်ဗေရှေန် အာမဳ မဒှ် ဂကောံရီုဗၚ် မၞိဟ်ဒိုက်ဂတ် တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Hattersley|first=Roy|title=Blood and Fire: William and Catherine Booth and their Salvation Army|url=https://archive.org/details/bloodfirewilliam00hatt_0|year=1999|publisher=Doubleday|isbn=978-0385408221}}&lt;/ref&gt;
* '''ဍုၚ်ဗေလ်ဂျဳယျာမ်:''' ပ္ဍဲ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၀၊ ဨကရာဇ် လဳအဝ်ပဝ် မရနုက်ကဵု ၁ (Leopold I) မဒှ် ဨကရာဇ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက် ဍုၚ်ဗေလ်ဂျဳယျာမ် စုတိအာတုဲ၊ ကောန်ညး လဳအဝ်ပဝ် မရနုက်ကဵု ၂ (Leopold II) တိုန်နန် ရ။
* '''ပရေၚ်ဆက်သွယ်:''' ပ္ဍဲ မေ ၁၇၊ ဂကောံ သမဂ္ဂ တေလဳဂရပ် အလုံဂၠးကဝ် (International Telegraph Union - လၟုဟ် ITU) ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်ပဴရေတ်၊ ဍုၚ်ပြၚ်သေတ် ရ။

== ၆။ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲ အာရှ ကေုာံ ဂၠးတိတၞဟ် (Developments in Asia and the Rest of the World) ==
[[ဝှာင်:Bombardment_of_Shimonoseki.jpg|right|thumb|250x250px|ပေါဲဗတိုက် ရှဳမဝ်နဝ်သေကဳ (Bombardment of Shimonoseki) ပ္ဍဲ ဂျပေန်၊ ၁၈၆၄-၁၈၆၅။]]

* '''ဍုၚ်ဂျပေန်:''' သၞာံ ၁၈၆၅ ဝွံ နွံ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဘာကူမာတ်သု (Bakumatsu period) මဒှ် အခိၚ် အုပ်နိဂီု ခေတ် ဨဒဝ် (Edo) ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ဒြဟတ် ဓရိုတ် နူ ဍုၚ်ပလိုတ်တအ်တုဲ၊ ဂျပေန် ဒးပံက် သၞေဟ်က္ၜၚ် သွက်ဂွံ သ္ပ ဗၞိက် ကု ဍုၚ်မ္ၚး ရ။
* '''ဍုၚ်အိန္ဒိယ:''' သၞောဝ် ဆက်သွယ်ရေၚ် တေလဳဂရပ် အကြာ ဍုၚ်အိန္ဒိယ (သၟဝ် ဗြိတိန်) ကေုာံ ဥရဝ်ပ ဂှ် ပံက်လဝ် ကဵု ပရေၚ်ဆက်သွယ် မပြဟ်ပြေဟ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ရ။
* '''အာဖရိက:''' သၞာံဏအ်ဝွံ ဒှ် အခိၚ် ဍုၚ်ဥရဝ်ပ တအ် စစွံအာရီု လ္တူ ဒေသ အာဖရိက သွက်ဂွံ သီကေတ် တိဍာ် နဒဒှ် ဍုၚ်ကဝ်လဝ်နဳ တအ်ရ။

== ၇။ ပရေၚ်ကွတ်သိပ္ပံ ကေုာံ နယ်ပညာ (Science and Technology) ==
ပ္ဍဲ လ္ပာ် ကွတ်သိပ္ပံ (Science) မ္ဂး၊ သၞာံ ၁၈၆၅ ဝွံ ဒှ် သၞာံ မၞုံကဵု ပရေၚ်ဆဵုဂဗ မဇၞော်မောဝ် ဗွဲမလောန် ရ-

* '''ဗဳဇဗေဒ (Genetics):''' ခမဳ လ္ပာ် သာသနာ ကာတ်သလေတ် မၞုံယၟု '''ဂရေဂဝ် မေန်ဒေဝ်''' (Gregor Mendel) ထ္ၜးပျး ပတိုန် လိက်စံၚ် လ္ၚတ် သုတေသန ညး မဆေၚ်ကဵု &quot;ပွမကၠောအ်ဗဳဇ ပ္ဍဲ တၞံလေၚ်&quot; (Experiments on Plant Hybridization) ရ။ ပရေၚ်လ္ၚတ်ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုၚ် သွက် ဘာသာ ဗဳဇဗေဒ ခေတ်တၟိ ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Henig|first=Robin Marantz|title=The Monk in the Garden: The Lost and Found Genius of Gregor Mendel|url=https://archive.org/details/monkingardenlost0000heni|year=2000|publisher=Houghton Mifflin|isbn=978-0395977651}}&lt;/ref&gt;
* '''ပရေၚ်ဂဥုဲ ကေုာံ လွဳလွတ်:''' အစာသဝ် ပြၚ်သေတ် လူဝဳ ပါသချာ (Louis Pasteur) ဂွံဆဵုကေတ် နယ်လမ်း ပွမဂစိုတ် စၟယဲ ပ္ဍဲ ယိုဟ် ကေုာံ ဍာ်တှ် မကော်ခဴစ &quot;Pasteurization&quot; ရ။ တုပ်ပ်ကဵု အခိၚ်ဏအ်ကီု၊ အစာသဝ် ဗြိတိန် ဂျဝ်သေပ် လေတ်သတာ (Joseph Lister) စကာ ဓါတ် ကာဗဝ်လေတ် (Carbolic acid) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ စၟယဲ ပ္ဍဲအခိၚ် ပတိတ် ကရေက် ဂဥုဲ (Antiseptic surgery) ကိုပ်ကၠာအိုတ် ရ。&lt;ref&gt;{{cite book|last=Fitzharris|first=Lindsey|title=The Butchering Art: Joseph Lister's Quest to Transform the Grisly World of Victorian Medicine|url=https://archive.org/details/butcheringart0000fitz|year=2017|publisher=Scientific American / Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-0374117290}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Literature and Arts) ==
[[ဝှာင်:Alice_par_John_Tenniel_02.png|left|thumb|306x306px|ဗီုရုပ် အဲလေတ် နူကဵု လိက်ကၞပ် &quot;အဲလေတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်အံသဝ်&quot; မပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲ ၁၈၆၅။]]
သၞာံ ၁၈၆၅ ဝွံ ပတိတ်လဝ် လိက်ကၞပ် ဝတ္ထု မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဂၠးကဝ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ-

* '''အဲလေတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ်အံသဝ် (Alice's Adventures in Wonderland):''' ချူလဝ် နကဵု လူးဝေတ် ခါရဝ် (Lewis Carroll) (ယၟုဍာံ Charles Dodgson) ဂှ် ပတိတ်တြးလဝ် ပ္ဍဲ ဂိတုနဝ်ဗေမ်ဗါ ၂၆၊ ၁၈၆၅ ရ။ ဝတ္ထုဏအ်ဝွံ ဒှ် ဝတ္ထု ကောန်ၚာ် မဒယှ်တမ္ညဝ်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် လိက်ပတ် ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Carroll|first=Lewis|title=Alice's Adventures in Wonderland|year=1865|publisher=Macmillan|isbn=}}&lt;/ref&gt;
* '''နူ ဂၠးတိ စိုပ် ဂိတု (From the Earth to the Moon):''' ချူလဝ် နကဵု ဂျူလာ ဗါန် (Jules Verne) မဒှ် လိက် ဝတ္ထု သိပ္ပံ-စိတ်ကူးယဉ် (Science fiction) မွဲ။
* '''ရာဇာဝတ် ကေုာံ ဒုဟ်ဒဏ် (Crime and Punishment):''' အစာချူလိက် ရုရှ ဖဳယဝ်ဒဝ် ဒဝ်သတဝ်ယေပ်သကဳ (Fyodor Dostoevsky) စချူလဝ် ဝတ္ထုဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၅ ရ (ၜိုန်ရ ပတိတ် ပ္ဍဲ ၁၈၆၆ ကီုလေဝ်)။

== ၉။ ပရေၚ်မကတဵုဒှ် အဓိကဂမၠိုၚ် (Key Events Chronology) ==
ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် သ္ၚိအၚ် ထ္ၜးကဵု ပရေၚ်ကတဵုဒှ် အဓိက ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၅ ရ-
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ပရေၚ်မကတဵုဒှ် သၞာံ ၁၈၆၅ (၁၈၆၅ လၟေၚ်အခိၚ်)
!စၟတ်တ္ၚဲ (Date)
!ပရူပရာ (Event)
!ဍုၚ်/ဒေသ (Location)
|-
|'''ဨပြဳ ၉'''
|သကိုပ်ပၞာန် လဳ ဒုၚ်ကျပၞာန်။ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် အုပ်နိဂီု။
|ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်
|-
|'''ဨပြဳ ၁၄-၁၅'''
|သမ္မတ အေဗရာဟာမ် လေန်ကောန် ဒးဒုၚ် ပန်ဂစိုတ် တုဲ စုတိ။
|ဝါရှေန်တာန် ဒဳသဳ
|-
|'''မေ ၁၇'''
|ဂကောံ သမဂ္ဂ တေလဳဂရပ် အလုံဂၠးကဝ် (ITU) ဒက်ပတန်။
|ဍုၚ်ပဴရေတ်
|-
|'''ဂျောန် ၁၉'''
|တ္ၚဲ ဂျောန်တိန် (Juneteenth)၊ လလောၚ်တြး သၠးပွး ဍိက်။
|တက်ဆက်သ်
|-
|'''ဂျူလာၚ် ၂'''
|ဝဳလဳယျာမ် ဗုတ် ဒက်ပတန် ဂကောံ သာလ်ဗေရှေန် အာမဳ။
|ဍုၚ်လာန်ဒါန်
|-
|'''နဝ်ဗေမ်ဗါ ၂၆'''
|လိက်ကၞပ် ''Alice's Adventures in Wonderland'' ပတိတ်တြး။
|ကၟိန်ဍုၚ်ဨကရာဇ် ဗြိတိန်
|-
|'''ဒဳဇြေမ်ဗါ ၆'''
|သၞောဝ်ဥပဒေ မရနုက်ကဵု ၁၃ (13th Amendment) ပဒတန်၊ ပလီု သၞောတ်ဍိက်။
|ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန်
|}

== ၁၀။ မၞိဟ်မဒှ် ကေုာံ မၞိဟ်မစုတိ (Births and Deaths) ==
'''မၞိဟ်မဒှ် (Births):'''

* '''ဇာန်နဝါရဳ ၂၈:''' လာလာ လာတ်ပါတ် ရာဲ (Lala Lajpat Rai)၊ ညးမလုပ်ပေါဲဗတိုက် သၠးပွး ဍုၚ်အိန္ဒိယ။ (စုတိ ၁၉၂၈)
* '''မေ ၂၅:''' ပဳတာ သဳမာန် (Pieter Zeeman)၊ တၠပညာ ရူပဗေဒ ဍုၚ်ဒါတ် မကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဘေလ်။ (စုတိ ၁၉၄၃)
* '''ဂျောန် ၁၃:''' ဝဳလဳယျာမ် ဗာတ်လာ ယေတ် (W. B. Yeats)၊ အစာကဗျ ကောန်ဍုၚ် အာဲယျာလာန် ကေုာံ ညးမကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဘေလ် လိက်ပတ်။ (စုတိ ၁၉၃၉)&lt;ref&gt;{{cite book|last=Foster|first=R. F.|title=W. B. Yeats: A Life, Vol. 1: The Apprentice Mage|year=1997|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0192880857}}&lt;/ref&gt;
* '''နဝ်ဗေမ်ဗါ ၂:''' ဝါရ်ရန် ဂျဳ ဟာဒေန် (Warren G. Harding)၊ သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မရနုက်ကဵု ၂၉။ (စုတိ ၁၉၂၃)
* '''ဒဳဇြေမ်ဗါ ၈:''' ဂျန် သဳဗေလဳယပ် (Jean Sibelius)၊ အစာဂဳတ သွက် ဍုၚ်ဖေန်လာန်။ (စုတိ ၁၉၅၇)

'''မၞိဟ်မစုတိ (Deaths):'''

* '''ဨပြဳ ၁၅:''' အေဗရာဟာမ် လေန်ကောန် (Abraham Lincoln)၊ သမ္မတ ကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မရနုက်ကဵု ၁၆။ (ဒှ် ၁၈၀၉)&lt;ref&gt;{{cite book|last=Donald|first=David Herbert|title=Lincoln|url=https://archive.org/details/lincoln00davi|year=1995|publisher=Simon &amp; Schuster|isbn=978-0684808468}}&lt;/ref&gt;
* '''ဨပြဳ ၂၆:''' ဂျောန် ဝဳကေသ် ဗုတ် (John Wilkes Booth)၊ ညးမဂစိုတ် သမ္မတ လေန်ကောန်။ (ဒှ် ၁၈၃၈)
* '''အံက်တဝ်ဗါ ၁၈:''' ဇြေန်ရဳ ပါမာသတန် (Henry John Temple, 3rd Viscount Palmerston)၊ သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ကၟိန်ဍုၚ်ဨကရာဇ် ဗြိတိန်။ (ဒှ် ၁၇၈၄)
* '''ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၀:''' ဨကရာဇ် လဳအဝ်ပဝ် မရနုက်ကဵု ၁ (King Leopold I of Belgium)၊ ဨကရာဇ် ဍုၚ်ဗေလ်ဂျဳယျာမ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်။ (ဒှ် ၁၇၉၀)

* **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** [https://www.youtube.com/watch?v=1865AmericanCivilWar ဝင် ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် အမေရိကာန် (YouTube)]

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;&lt;ref name=&quot;McPherson&quot;&gt;{{cite book|last=McPherson|first=James M.|title=Battle Cry of Freedom: The Civil War Era|url=https://archive.org/details/battlecryoffreed0000jame|year=1988|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0195038637}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Foner&quot;&gt;{{cite book|last=Foner|first=Eric|title=Reconstruction: America's Unfinished Revolution, 1863-1877|url=https://archive.org/details/isbn_9780060158514|year=1988|publisher=Harper &amp; Row|isbn=978-0060158514}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Foote&quot;&gt;{{cite book|last=Foote|first=Shelby|title=The Civil War: A Narrative, Vol. 3: Red River to Appomattox|year=1974|publisher=Random House|isbn=978-0394749136}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Swanson&quot;&gt;{{cite book|last=Swanson|first=James L.|title=Manhunt: The 12-Day Chase for Lincoln's Killer|year=2006|publisher=William Morrow|isbn=978-0060518493}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Gordon-Reed&quot;&gt;{{cite book|last=Gordon-Reed|first=Annette|title=On Juneteenth|url=https://archive.org/details/onjuneteenth0000gord|year=2021|publisher=Liveright|isbn=978-1631498831}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Hattersley&quot;&gt;{{cite book|last=Hattersley|first=Roy|title=Blood and Fire: William and Catherine Booth and their Salvation Army|url=https://archive.org/details/bloodfirewilliam00hatt_0|year=1999|publisher=Doubleday|isbn=978-0385408221}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Henig&quot;&gt;{{cite book|last=Henig|first=Robin Marantz|title=The Monk in the Garden: The Lost and Found Genius of Gregor Mendel|url=https://archive.org/details/monkingardenlost0000heni|year=2000|publisher=Houghton Mifflin|isbn=978-0395977651}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Fitzharris&quot;&gt;{{cite book|last=Fitzharris|first=Lindsey|title=The Butchering Art: Joseph Lister's Quest to Transform the Grisly World of Victorian Medicine|url=https://archive.org/details/butcheringart0000fitz|year=2017|publisher=Scientific American / Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-0374117290}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Carroll&quot;&gt;{{cite book|last=Carroll|first=Lewis|title=Alice's Adventures in Wonderland|year=1865|publisher=Macmillan|isbn=}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Donald&quot;&gt;{{cite book|last=Donald|first=David Herbert|title=Lincoln|url=https://archive.org/details/lincoln00davi|year=1995|publisher=Simon &amp; Schuster|isbn=978-0684808468}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Foster&quot;&gt;{{cite book|last=Foster|first=R. F.|title=W. B. Yeats: A Life, Vol. 1: The Apprentice Mage|year=1997|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0192880857}}&lt;/ref&gt;&lt;/references&gt;
{{Navbox|name=၁၉ ဗွဝ်ကၠံ|title=သၞာံဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲကဵု စှ်သၞာံ ၁၈၆၀ တအ် (1860s)|listclass=hlist|group1=သၞာံဂမၠိုၚ်|list1=* [[၁၈၆၀]]
* [[၁၈၆၁]]
* [[၁၈၆၂]]
* [[၁၈၆၃]]
* [[၁၈၆၄]]
* [[၁၈၆၅]]
* [[၁၈၆၆]]
* [[၁၈၆၇]]
* [[၁၈၆၈]]
* [[၁၈၆၉]]|group2=ခေတ် ကေုာံ ဝင်|list2=* [[၁၉ ဗွဝ်ကၠံ]]
* [[ခေတ် ဗိတဝ်ရိယျာ]]
* [[ပၞာန်အပ္ဍဲဍုၚ် အမေရိကာန်]]}}</text>
      <sha1>1808vbetoy460mm1og5jep80zy25omd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ယဲ ဂြိုဟ် ယောင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11942</id>
    <revision>
      <id>57816</id>
      <parentid>57543</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T21:45:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23082" sha1="1q67scuanohmicn7rnffwak0i5af7wh" xml:space="preserve">'''ယဲ ဂြိုဟ် ယောင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Heart failure'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Congestive heart failure'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ ယဲ မကတဵုဒှ် အခိင်ကာလ ဂြိုဟ် (Heart) ဝွံ ဟွံမာန် ပလံင် ဗစိုပ် ဆီ (Blood) ညံင် ဂွံ ရုံဂပ် ကု ပၟိက် နွံပၟိက် ခန္ဓာကိုယ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ဂြိုဟ် ဍိုန်လျ ဟွံသေင်မ္ဂး ကြံင်မ္ၚိုဟ် လောန် အာ တုဲ၊ ပရေင်စုပ် ကေုာံ ပရေင်ပလံင် ဆီ ဝွံ ဒးဒုင် လီုလာ် အာ ရ။&lt;ref name=&quot;mcmurray&quot;&gt;{{cite journal |last=McMurray |first=J. J. |author2=Pfeffer, M. A. |title=Heart failure |journal=The Lancet |volume=365 |issue=9474 |pages=1877-1889 |year=2005}}&lt;/ref&gt; 

ယဲ ဂြိုဟ် ယောင် ဝွံ ဟွံသေင် ကု '''[[ယဲ ဂြိုဟ် ဒေါအ်]]''' (Cardiac arrest) မဒှ် အကာဲအရာ ဂြိုဟ် ဒေါအ် အာ ဍာပ်ဍာပ် ဂှ် ပုဟ်။ ပ္ဍဲ ယဲ ဂြိုဟ် ယောင် မ္ဂး၊ ဂြိုဟ် ဝွံ ဆက် ကၠောန် ဒၟံင် ကမၠောန် ကီုလေဝ် ဍာ်ဒကေဝ် ဟွံပေင် ထီု (Inefficient) ရ။ လက္ခဏာ အဓိက ဂမၠိုင် ဂှ် ဒှ် ယီုဝါတ်၊ ဇြဟတ် အိုတ် လောဲ၊ ကေုာံ ဇိုင် ယောင်ဇောတ် (Edema) တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ယဲ ဂြိုဟ် ယောင် နကဵု လညာတ် ဆေင်စပ် ကု ဂဥုဲ၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ၊ ကေုာံ နဲကဲ လွဳလွတ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Blausen_0260_CongestiveHeartFailure.png|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲ ဂြိုဟ် အခိင် ကတဵုဒှ် ယဲ ဂြိုဟ် ယောင် မပကဵု ညံင် ခလံက် ဂြိုဟ် ဇၞော် တိုန် ကေုာံ ဒြဟတ် ပလံင် ဆီ ဍိုန်လျ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ယဲ ဂြိုဟ် ယောင် (Heart Failure - HF) ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ ထတ်ယုက် မကိစ္စဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် အကာဲအရာ မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ရုပ်ခန္ဓာ ဂြိုဟ် လီုလာ် (Structural abnormality) ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် ဂြိုဟ် လီုလာ် (Functional abnormality) ရ။

* '''Congestive Heart Failure (CHF):''' ညးကော်စ ယဲ ဂြိုဟ် ယောင် မနွံ ဍာ် ကောံ (Congestion) ဟိုတ်နူ ဆီ ကလေင် ကောံ ပ္ဍဲ ကသိုပ် ကေုာံ ဂြိုဟ် လပါ် ပုင် ရ။
* '''ဍာ်ဒကေဝ် ပလံင် ဆီ (Ejection Fraction - EF):''' သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ယဲ ဏအ်၊ တၠပညာ ဂဥုဲ တအ် စကာ တင်ဂၞင် EF မဒှ် တင်ဂၞင် ၜတ်ကၞာတ် ဒဒှ်ရ ဂြိုဟ် မာန် ပလံင် ပတိတ် ဆီ မူစိ က္ဍိုပ်ကၠံ (Percentage) နူကဵု ခလံက် ဂြိုဟ် သၟဝ် လပါ် ဇွိ (Left ventricle) ပ္ဍဲ မွဲ ဝါ မဂတက် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ သမိုင်း ပရေင်ဂဥုဲ (History and Medical Background) ==
ဝင် ပရေင်လ္ၚတ် ယဲ ဂြိုဟ် ယောင် ဝွံ နွံ ကၠုင် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ 

* '''ခေတ် အဳဂျေပ် တြေံ:''' ပ္ဍဲ လိက် သၠရိုတ် ပါပဳရပ် (Ebers Papyrus) မချူ လဝ် ပ္ဍဲ ၁၅၅၀ ဘဳသဳ (BCE) တေအ် ဂှ် ညးတအ် ချူ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် လက္ခဏာ ယဲ မတုပ် ကု ယဲ ဂြိုဟ် ယောင် ရ။
* '''ခေတ် လဒေါဝ် ကေုာံ တၟိ:''' ပ္ဍဲ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဝဳလဳယျာမ် ဟာဗဳ (William Harvey) ဂၠာဲ ဆဵု ညာတ် သၞောတ် ဇွောဝ် ဆီ (Blood circulation) မဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် ခန္ဓာဗေဒ ဂြိုဟ် ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ၊ စက် ဒဳဂျဳတယ် (Digitalis) ကေုာံ ဂဥုဲ မပတိတ် ဍာ် (Diuretics) တအ် ဂှ် ညးတအ် စကာ သွက်ဂွံ လွဳ ယဲ ဏအ် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ရ။&lt;ref name=&quot;harrison&quot;&gt;{{cite book |last=Harrison |first=R. N. |author2=Daly, L. |title=A Nurse's Survival Guide to Acute Medical Emergencies |url=https://archive.org/details/nursessurvivalgu0000harr |publisher=Elsevier Health Sciences |year=2011 |pages=26}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ လက္ခဏာ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ယဲ (Signs and Symptoms) ==
လက္ခဏာ ယဲ ဂြိုဟ် ယောင် ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု လပါ် ဂြိုဟ် မလီုလာ် - လပါ် ဇွိ ဟွံသေင်မ္ဂး လပါ် ပုင် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး လက္ခဏာ ယဲ ဂြိုဟ် ယောင် (Symptoms of Heart Failure)
|-
! ဂကူ ယဲ (Type)
! လက္ခဏာ အဓိကဂမၠိုင်
! ဟိုတ် (Cause)
|-
| '''ဂြိုဟ် ယောင် လပါ် ဇွိ''' (Left-sided HF)
| ယီုဝါတ် (Dyspnea)၊ ဇြဟတ် အိုတ် ပြဟ်၊ ခဍက် လၟိုန်၊ တိက် သၠိင် ဝါတ် ဟိုတ်နူ ယီု ဟွံဖဲ (Orthopnea)။
| ဆီ မဒး စိုပ် ဇကု ဂှ် ကလေင် ကောံ ပ္ဍဲ ကသိုပ် (Lungs) တုဲ ဍာ် တိတ် ပ္ဍဲ ကသိုပ် (Pulmonary edema)။
|-
| '''ဂြိုဟ် ယောင် လပါ် ပုင်''' (Right-sided HF)
| ဇိုင် ယောင် (Peripheral edema)၊ ဗုင် ယောင် (Ascites)၊ ဂြိုဟ် အသည်း ဇၞော် တိုန်၊ သီု ဖျုန် အောန် စှ်ေ။
| ဆီ မဒး လုပ် ဂြိုဟ် ဂှ် ကလေင် ကောံ ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် လပါ် သၟဝ် တုဲ ဍာ် ဇွောဝ် ကောံ။
|-
| '''ဂြိုဟ် ယောင် ၜါ လပါ်''' (Biventricular HF)
| လက္ခဏာ သီု ၜါ လပါ် နှဴရဴ ဒၟံင် ရေင်သကအ်၊ ယဲ ဏအ် ဒှ် အကာဲအရာ သ္ကာတ်မြဟ် အိုတ် ရ။
| ယဲ ဂြိုဟ် လပါ် ဇွိ လအ် ကၠုင် မ္ဂး ဍေဟ် ပကဵု ညံင် လပါ် ပုင် ဂွံ လီုလာ် အာ ကီု ရ။
|}

== ၄။ ဟိုတ် မကတဵုဒှ် ယဲ ကေုာံ အန္တရာယ် (Causes and Risk Factors) ==
ယဲ ဂြိုဟ် ယောင် ဝွံ ဟွံသေင် ယဲ မကတဵုဒှ် နကဵု ဇကု အလဵု ဍေဟ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ကသုတ် လက္ကရဴ အိုတ် (End-stage) သွက် ယဲ ဂြိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

* '''ဟိုတ် အဓိက:'''
  # '''[[ယဲ ဆီ တိုန်]] (Hypertension):''' ဆီ တိုန် သၠုင် လၟိုန် မ္ဂး၊ ဂြိုဟ် သ္ဒး ကၠောန် ကမၠောန် သ္ကာတ်မြဟ် တုဲ ဇကောဝ် ဂြိုဟ် ကြံင်မ္ၚိုဟ် အာ။
  # '''[[ယဲ ဂြိုဟ် အိုတ်]] (Coronary Artery Disease):''' သရီု ဆီ မဗစိုပ် ဂြိုဟ် ကၟာတ် အာ တုဲ ဖျုန် ဂြိုဟ် (Myocardium) လီုလာ် အာ။
  # '''[[ယဲ ဂြိုဟ် ဗတိုက်]] (Heart Attack / Myocardial Infarction):''' ဖျုန် ဂြိုဟ် ချိုတ် အာ တုဲ ဟွံမာန် ပလံင် ဆီ ရ။
  # '''ယဲ တြင် ဂြိုဟ် (Valvular Heart Disease):''' တြင် ဂြိုဟ် ဟွံမာန် ပံက်/ကၟာတ် ဍာံပြ။
* '''အန္တရာယ် ဓရိုဟ် (Risk Factors):''' ပရေင်သုင် ၜံက် (Smoking)၊ ယဲ ဏောတ် ဍာတ် (Diabetes)၊ လျိုင် ခန္ဓာ ဇၞော် လောန် (Obesity)၊ သုင် အရက် လောန် (Alcohol abuse)၊ ကေုာံ အာယုက် ဇၞော်။&lt;ref name=&quot;nice2010&quot;&gt;{{cite book |author=National Clinical Guideline Centre |title=Chronic Heart Failure: National Clinical Guideline for Diagnosis and Management |publisher=Royal College of Physicians |year=2010 |pages=34-47}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ခန္ဓာဗေဒ (Pathophysiology) ==
အခိင် ဂြိုဟ် စ ဍိုန်လျ၊ ခန္ဓာကိုယ် ဖန်ဇန် မူဝါဒ ပရေင်ထိင်ဒဝ် (Compensatory mechanisms) သွက်ဂွံ မင်မဲ ဒြဟတ် ဆီ (Cardiac output) ရ။
# '''သၞောတ် အာရီု (Sympathetic Nervous System):''' ကသဳ ဂြိုဟ် ညံင် ဂွံ တက် ပြဟ် တိုန် ကေုာံ ဇြဟတ် ထတ် တိုန် ရ။ ဆဂး အခိင် လအ် အာ မ္ဂး၊ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ဖျုန် ဂြိုဟ် ဂွံ ဍိုန်လျ အာ ဂၠိုင် တိုန် ရ။
# '''သၞောတ် ကျောက်ကပ် (Renin-Angiotensin-Aldosterone System):''' ကျောက်ကပ် တအ် ထိင် လဝ် ဍာ် ကေုာံ ၜဵု သွက်ဂွံ သၠုင် ပတိုန် ဆီ။ ဆဂး ဍာ် ဂၠိုင် လောန် မ္ဂး ဍေဟ် ကလေင် ပကဵု ညံင် ဍာ် ဂွံ ကောံ (Congestion) ပ္ဍဲ ကသိုပ် ကေုာံ ဇိုင် ရ။
# '''ပရေင်ဇၞော် တိုန် (Ventricular Hypertrophy):''' ဖျုန် ဂြိုဟ် ဇၞော် တိုန် သွက်ဂွံ ပလံင် ဆီ လောဲ။ ဆဂး ဇၞော် လောန် မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် အာ ကြံင်မ္ၚိုဟ် တုဲ ဆီ လုပ် ဟွံပေင် ရ။

== ၆။ ဂကူ ကေုာံ ကဆံင် ယဲ ဂြိုဟ် ယောင် (Classification and Stages) ==
တၠပညာ ဂဥုဲ တအ် ပါ်လဝ် ယဲ ဏအ် နကဵု လဒက်ပတန် ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် EF -

* '''HFrEF (Heart Failure with reduced Ejection Fraction):''' ဂြိုဟ် ဍိုန်လျ တုဲ ဟွံမာန် ပလံင် ဆီ (EF &lt; 40%)။
* '''HFpEF (Heart Failure with preserved Ejection Fraction):''' ဂြိုဟ် ကြံင်မ္ၚိုဟ် လောန် တုဲ ဆီ လုပ် ပ္ဍဲ ခလံက် ဂြိုဟ် အောန် အာ၊ ၜိုန်ရ EF ဂှ် ဓမ္မတာ (EF &gt; 50%) ကီုလေဝ် ဆီ မတိတ် ဂှ် အောန် လောန် ရ။&lt;ref name=&quot;aha2022&quot;&gt;{{cite journal |last=Heidenreich |first=P. A. |author2=Bozkurt, B. |title=2022 AHA/ACC/HFSA Guideline for the Management of Heart Failure |journal=Journal of the American College of Cardiology |volume=79 |issue=17 |pages=e263-e421 |year=2022}}&lt;/ref&gt;

'''ကဆံင် ယဲ အတိုင် NYHA (New York Heart Association):'''
* Class I: လက္ခဏာ ဟွံမဲ ပ္ဍဲ အခိင် ချဳဓရာင် ဓမ္မတာ။
* Class II: လက္ခဏာ နွံ ညိည (ယီုဝါတ်) အခိင် ကၠောန် ကမၠောန် ဇြိုင်။
* Class III: လက္ခဏာ နွံ ဂၠိုင် အခိင် ကၠောန် ကမၠောန် သာသာ၊ သက်သာ ဆ အခိင် ဇူ။
* Class IV: လက္ခဏာ နွံ လၟိုန် ၜိုန်ရ အခိင် ဇူ ဒၟံင် ကီု ရ။

== ၇။ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ယဲ ကေုာံ နဲကဲ (Diagnosis and Methods) ==
သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ယဲ ဂြိုဟ် ယောင်၊ အစာဂဥုဲ တအ် စကာ နဲကဲ နာနာ သာ် ရ -

* '''ပရေင်သၟာန် ဝင် ယဲ (Medical History and Physical Exam):''' အစာဂဥုဲ ကလင် ရမ္သာင် ဂြိုဟ် ကေုာံ ကသိုပ် (Third heart sound, crackles in lungs)။ စၟတ် ဇိုင် යောင်ဇောတ် မာန် ဟွံမာန်။
* '''စၟတ် ဆီ (Blood Tests):''' ၜတ်ကၞာတ် ဓါတ် BNP ဟွံသေင်မ္ဂး NT-proBNP။ ယဝ်ရ ဓါတ် ဏအ် သၠုင် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဂြိုဟ် ဒးဒုင် ဓရိုဟ် (Stress) လောန် အာ ယျ။
* '''ဗီုရုပ် လျး လလဳ ဂြိုဟ် (Echocardiogram - ECHO):''' ဒှ် နဲကဲ အဓိက အိုတ် ရ။ စကာ လှိုင်း ရမ္သာင် သွက်ဂွံ ရံင် ဗီုပြင် ဂြိုဟ်၊ တြင် ဂြိုဟ် ကေုာံ ၜတ်ကၞာတ် ဍာ်ဒကေဝ် EF ရ။
* '''ဓါတ်မှန် သြိုဟ် (Chest X-ray):''' သွက်ဂွံ ရံင် ဍာ် ကောံ ပ္ဍဲ ကသိုပ် ကေုာံ ဇမၞော် ဂြိုဟ် ဇၞော် အာ ဟွံသေင် ရ။
* '''ပရေင်စၟတ် လလဳ ဂြိုဟ် (ECG/EKG):''' သွက်ဂွံ ဆဵု ညာတ် အကာဲအရာ ဂြိုဟ် တက် ဟွံဓမ္မတာ (Arrhythmias)။

== ၈။ နဲကဲ လွဳလွတ် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် (Management and Treatment) ==
ပရေင်လွဳလွတ် ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်ဖအောန် လက္ခဏာ၊ ပရေင်စဵုဒၞာ ယဲ ဂွံ ပရေအ် အာ၊ ကေုာံ ဇၞိက် အာယုက် မၞိဟ်ယဲ ရ။&lt;ref name=&quot;esc2016&quot;&gt;{{cite journal |last=Ponikowski |first=P. |author2=Voors, A. A. |title=2016 ESC Guidelines for the diagnosis and treatment of acute and chronic heart failure |journal=European Heart Journal |volume=37 |issue=27 |pages=2129-2200 |year=2016}}&lt;/ref&gt;

* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဘဝ (Lifestyle Changes):''' 
  * ဖအောန် စ ၜဵု (Sodium restriction) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍာ် ကောံ။
  * ထိင် လၟိဟ် သုင် ဍာ် (Fluid restriction) ယဝ်ရ ယဲ ဇၞော် လောန်။
  * ဒေါအ် သုင် ၜံက် ကေုာံ အရက်။ ဝေင် ဇြဟတ် ညိည အတိုင် အစာဂဥုဲ ကဵု အမိင်။
* '''ဂဥုဲ (Medications):'''
  * '''Diuretics (ဂဥုဲ ပတိတ် ဍာ်):''' ပတိတ် ဍာ် ကေုာံ ၜဵု ဂၠိုင် လောန် နူ ခန္ဓာကိုယ်။
  * '''ACE Inhibitors / ARBs:''' လှဲ ပတိတ် သရီု ဆီ ညံင် ဆီ ဂွံ ဇွောဝ် လောဲ ကေုာံ ဖအောန် ဆီ တိုန်။
  * '''Beta-blockers:''' ဖအောန် ဒြဟတ် ဂြိုဟ် တက် တုဲ ကဵု ဂြိုဟ် ဂွံ ဇူ ညိ။
  * '''SGLT2 inhibitors:''' ဂဥုဲ တၟိ မကဵု ဖဵု ခိုဟ် သွက် မၞိဟ်ယဲ ဂြိုဟ် ယောင်။
* '''စက် ယန္တရား ကေုာံ ခွဲစိတ် (Devices and Surgery):'''
  * '''Pacemaker (စက် ထိင် ဂြိုဟ်):''' သွက် မၞိဟ် ဂြိုဟ် တက် ဟွံညဳ။
  * '''CABG / Valve replacement:''' ယဝ်ရ သရီု ဆီ ကၟာတ် ဟွံသေင်မ္ဂး တြင် လီု မ္ဂး ဒး ခွဲစိတ်။
  * '''Heart Transplant (ပြံင် ဂြိုဟ် တၟိ):''' သွက် မၞိဟ်ယဲ ကဆံင် လက္ကရဴ အိုတ် မဟွံမာန် လွဳ နကဵု ဂဥုဲ ယျ။

== ၉။ ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် (Prevention and Prognosis) ==
ယဲ ဂြိုဟ် ယောင် ဝွံ ဒှ် ယဲ မဟွံမာန် လွဳ ညံင် ဂွံ ဗၠး အလုံစုံ (Chronic and progressive disease) ရ။

* '''ဖဵုသက်ရောက် (Prognosis):''' ဖဵုသက်ရောက် သွက် မၞိဟ်ယဲ ဏအ် ဝွံ တန်တဴ လတူ အာယုက်၊ ကဆံင် ယဲ ကေုာံ ဟိုတ် အဓိက ရ။ ကြဴနူ စၟတ်သမ္တီ ယဲ တုဲ၊ လၟိဟ် သီုဖအိုတ် ၃၅% မလေပ် စုတိ ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ ပထမ ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ လွဳ ခိုဟ် မ္ဂး မာန် တန်တဴ လအ် ဗွဲမလောန် ရ။
* '''ပရေင်စဵုဒၞာ (Prevention):''' 
  * ထိင် ဆီ တိုန် ညံင် ဂွံ ညိင်။
  * ထိင် ဓါတ် ဍာတ် (Blood sugar) ယဝ်ရ ဒှ် ယဲ ဏောတ် ဍာတ်။
  * ကၠောန် ပရေင်လှုပ်ရှား (Exercise) လၟိုန် တ္ၚဲ ကေုာံ စ စၞ ထတ်ယုက် (Healthy diet) ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ဟွံဂွံ ဒှ် ယဲ ဂြိုဟ် ဗတိုက် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
ယဲ ဂြိုဟ် ယောင် ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ သ္ကာတ်မြဟ် မွဲ သွက် ရုပ်ခန္ဓာ ကောန်မၞိဟ်၊ ဆဂး နကဵု နည်းပညာ ဂဥုဲ ခေတ်တၟိ၊ ညးယဲ တအ် မာန် ဂျိုင်တန်တဴ ဗွဲမလအ် ကေုာံ နွံကဵု ဘဝ မခိုဟ် မာန် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ သုတေသန ဆေင်စပ် ကု ယဲ ဏအ် အာရီုစွံ ဒၟံင် လတူ -
* '''ဇဳဝဗေဒ သေဝ် (Stem Cell Therapy):''' ပရေင်စကာ သေဝ် တမ် သွက်ဂွံ ကလေင် ဖန်ဗဒှ် ဖျုန် ဂြိုဟ် မချိုတ် အာ တအ် ညံင် ဂွံ ကလေင် ချဳဓရာင် မာန်။
* '''ဂဥုဲ ဂျဳန် (Gene Therapy):''' ဖန်ဗဒှ် ဂျဳန် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ပရေင်ဍိုန်လျ ပ္ဍဲ ဇကောဝ် ဂြိုဟ်။
* '''စက် ပလံင် ဆီ ပကတိ (Artificial Hearts / VADs):''' ဖန်ဗဒှ် စက် စုတ် ပ္ဍဲ သြိုဟ် (LVAD - Left Ventricular Assist Device) ညံင် ဂွံ ဍောတ် သၟတ် တုဲ ကၠောန် ကမၠောန် လအ် လလ ဟွံဒး ပြံင် ဂြိုဟ် မၞိဟ် တၞဟ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဂြိုဟ်]] (Heart)
* [[ယဲ ဆီ တိုန်]] (Hypertension)
* [[ယဲ ဂြိုဟ် အိုတ်]] (Coronary Artery Disease)
* [[ယဲ ဂြိုဟ် ဒေါအ်]] (Cardiac arrest)

{{Navbox
| name = Cardiovascular Diseases
| title = ယဲ ဆီ ကေုာံ ဂြိုဟ် အဓိကဂမၠိုင် (Cardiovascular Diseases)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ယဲ ဂြိုဟ်
| list1 =
* [[ယဲ ဂြိုဟ် ယောင်]] (Heart Failure)
* [[ယဲ ဂြိုဟ် ဗတိုက်]] (Myocardial Infarction / Heart Attack)
* [[ယဲ ဂြိုဟ် အိုတ်]] (Coronary Artery Disease)
* [[ယဲ တြင် ဂြိုဟ်]] (Valvular Heart Disease)
| group2 = ယဲ လတူ သရီု ဆီ
| list2 =
* [[ယဲ ဆီ တိုန်]] (Hypertension)
* [[ယဲ ဆီ ကောံ]] (Deep Vein Thrombosis)
* [[ယဲ လေဖြတ်]] (Stroke)
| group3 = လက္ခဏာ ကေုာံ ဟိုတ်
| list3 =
* [[ယီုဝါတ်]] (Dyspnea)
* [[ယောင်ဇောတ်]] (Edema)
* [[ယဲ ဏောတ် ဍာတ်]] (Diabetes)
| group4 = ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ လွဳ
| list4 =
* [[စၟတ် လလဳ ဂြိုဟ်]] (ECG/EKG)
* [[လျး လလဳ ဂြိုဟ်]] (Echocardiogram)
* [[ဂဥုဲ ပတိတ် ဍာ်]] (Diuretics)
* [[စက် ထိင် ဂြိုဟ်]] (Pacemaker)
}}

[[Category:ယဲ ဂြိုဟ်]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]
[[Category:ယဲဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>1q67scuanohmicn7rnffwak0i5af7wh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11947</id>
    <revision>
      <id>57847</id>
      <parentid>57551</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:31:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24128" sha1="loimu0rntt9pdzub7ax16i9ozklgnl7" xml:space="preserve">'''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဓါတ်ပြုခြင်း''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Chemical reaction'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မပြံင်လှာဲ ထောအ် အကာဲအရာ ဓါတုဗေဒ နူကဵု ကပေါတ် မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်ကဵု ဂကူ ညံင် ဂွံ ဒှ် အာ ကပေါတ် တၟိ မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်ကဵု ဂကူ ရ။ ပ္ဍဲ လၟေင် ကမၠောန် ဏအ်၊ ကပေါတ် မစတင် တအ် ဂှ် ညးကော်စ '''ဓါတ်တမ်''' (Reactants) တုဲ၊ ကပေါတ် မကတဵုဒှ် ကၠုင် တၟိ တအ် ဂှ် ညးကော်စ '''ဓါတ်ကတဵု''' (Products) ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဝွံ ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပိုတ်ထကး ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် တၟိ အကြာ အီလက်ထရွန် (Electrons) ပ္ဍဲ အက်တမ် (Atoms) တအ် ရ။ ဍေဟ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရူပဗေဒ (Physical change - ဥပမာ ဍာ် ကတဵုဒှ် ကလောအ် ဍာ်) မဟွံပြံင်လှာဲ လဒက်ပတန် ဓါတုဗေဒ အပ္ဍဲ ရ။&lt;ref name=&quot;atkins&quot;&gt;{{cite book |last=Atkins |first=P. |author2=de Paula, J. |title=Physical Chemistry |url=https://archive.org/details/physicalchemistr0000atki_m3l0 |edition=8th |publisher=W. H. Freeman |year=2006 |pages=[https://archive.org/details/physicalchemistr0000atki_m3l0/page/91 91]-95}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် လမျီု ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ကေုာံ လေဟာပြင် အလုံစုံ ရ။ နူကဵု ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ တၞံ (Photosynthesis)၊ ပရေင်တူ ပၟတ် (Combustion)၊ စဵုကဵု စိုပ် ကမၠောန် ဖန်ပတိတ် ဂဥုဲ ကေုာံ ပလာတ်သတစ် တအ် ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် သီုဖအိုတ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူ နာနာ၊ တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ စက်ယန္တရား ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:ThermiteReaction.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် သာမိုက် (Thermite reaction) မပတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဗွဲမသၠုင် ကေုာံ လျး မတၟး အကြာ ပသဲ အံက်သာက် ကေုာံ အာလူမဳနဳယောမ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ မပြံင်လှာဲ လဒက်ပတန် မဝ်လဳကျူ (Molecular structure) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဒြပ်ပေါင်း တၟိ (New compounds) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင် ဏအ်၊ လၟိဟ် ကေုာံ ဂကူ အက်တမ် (Atoms) တအ် ဟွံကၠေအ် အာ၊ ဍေဟ်တအ် ဆ ကလေင် ဖန်ဇန် လဒက်ပတန် (Rearrangement) တၟိ သၟး ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အတိုင် နိယာမ မမင်မဲ လျိုင် (Law of conservation of mass) ရ။

ဥပမာ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen - H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) ကေုာံ အံက်သဳဂျေန် (Oxygen - O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) သွက်ဂွံ ဒှ် ဍာ် (Water - H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O) ရ။ 
ညီမျှခြင်း (Equation): 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O 
ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ် ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် ကဵု အံက်သဳဂျေန် ဂှ် ဒှ် ဓါတ်တမ် တုဲ၊ ဍာ် ဂှ် ဒှ် ဓါတ်ကတဵု ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
လညာတ် ပရူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ 
* '''ခေတ် အာလ်ကေမဳ (Alchemy):''' ပ္ဍဲ ခေတ် လဒေါဝ် ဥရောပ ကေုာံ အာရပ်၊ တၠပညာ အာလ်ကေမဳ တအ် ဂစာန် ပြံင်လှာဲ ပသဲ ဓမ္မတာ ညံင် ဂွံ ဒှ် ထဝ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ဍာ်ဂဥုဲ အာယုက်ဂၠိင် ရ။ ၜိုန်ရ ညးတအ် ဟွံအံင်ဇၞး ကီုလေဝ်၊ ညးတအ် ဂၠာဲဆဵု ညာတ် နဲကဲ ဖန်ပတိတ် အက်သေတ် (Acids) ကေုာံ ဓါတ် တၞဟ် တအ် ရ။
* '''ခေတ် ဓါတုဗေဒ တၟိ:''' ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ တၠပညာ ပြင်သေတ် '''အာန်တွာန် လာဗွိုင်သဳယေ''' (Antoine Lavoisier) ညးမဂွံ ဒုင် စၟတ်သမ္တီ &quot;မအံက် ဓါတုဗေဒ ခေတ်တၟိ&quot; ဖန်ဗဒှ် လညာတ် နိယာမ မမင်မဲ လျိုင် ရ။ ညး ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်တူ ပၟတ် (Combustion) ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ ကု ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် တုဲ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဇေတ်တ် စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။&lt;ref name=&quot;brock&quot;&gt;{{cite book |last=Brock |first=W. H. |title=The Chemical Tree: A History of Chemistry |publisher=W. W. Norton &amp; Company |year=1993 |pages=105-112}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အင်္ဂလက္ခဏာ ကေုာံ လက္ခဏာ သဇိုင် (Characteristics and Basic Features) ==
ကာလ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် မွဲ ကတဵုဒှ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ထ္ၜး ကဵု သင်္ကေတ ဟွံသေင်မ္ဂး လက္ခဏာ နာနာ သာ် ရ -

# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ အသာ် (Change in Color):''' ကပေါတ် မွဲ ပြံင်လှာဲ အသာ် ယဝ်ရ ဒြပ်ပေါင်း တၟိ ကတဵုဒှ်။ (ဥပမာ - ပသဲ ဒှ် ခြေး အသာ် ဗကေတ်)။
# '''ပရေင်ပတိတ် ဓါတ်ဂျာတ် (Evolution of a Gas):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ လ္ၚဵု ပတိတ် ကဵု ယက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပူဖောင်း ဂျာတ်။ (ဥပမာ - စုတ် သိုင် (Zinc) ပ္ဍဲ အက်သေတ် မ္ဂး ဂျာတ် ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် တိတ် ကၠုင်)။
# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Change in Temperature):''' ကတ္ၚံက် တိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး လၜိုဟ် စှ်ေ။
# '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ကပေါတ် ခိုင် (Formation of a Precipitate):''' ကာလ နှဴ ဍာ် ဓါတုဗေဒ ၜါ သာ် မ္ဂး၊ ကပေါတ် ခိုင် (Precipitate) ကတဵုဒှ် တုဲ စှ်ေ တန် ပ္ဍဲ သၟဝ်။
# '''ပရေင်ပတိတ် လျး (Emission of Light):''' ဥပမာ ပရေင်တူ ပၟတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ခတိုဟ်။

== ၄။ ဂကူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်ဂမၠိုင် (Types of Chemical Reactions) ==
တၠပညာ ဓါတုဗေဒ တအ် ပါ်လဝ် ဂကူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် အဓိက ၅ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ
! ညီမျှခြင်း သဇိုင်
! ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ
|-
| '''ပရေင်ပံင်ကောံ''' (Synthesis / Combination)
| A + B → AB
| ကပေါတ် သဇိုင် ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင် ပံင်ကောံ တုဲ ဒှ် အာ ဒြပ်ပေါင်း မွဲဓဝ်။
| 2Na + Cl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → 2NaCl (ၜဵု)
|-
| '''ပရေင်ပါ်ထကး''' (Decomposition)
| AB → A + B
| ဒြပ်ပေါင်း မွဲဓဝ် ထကး ပါ် အာ နဒဒှ် ကပေါတ် သဇိုင် ဍောတ်ဍောတ် ဂမၠိုင်။ (ဗွဲမဂၠိုင် ဒး စကာ ဓါတ်ဂမ္တဴ)
| CaCO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; → CaO + CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; (တၟအ်ထောန် ဒှ် ထောန်)
|-
| '''ပရေင်ဖလှာဲ မွဲ ကဆံင်''' (Single Displacement)
| A + BC → AC + B
| ဒြပ်စင် မွဲ ကလေင် ဍိုက် ဒၞာဲ ဒြပ်စင် မွဲ သ္အာင် ပ္ဍဲကဵု ဒြပ်ပေါင်း မွဲ။
| Zn + 2HCl → ZnCl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
|-
| '''ပရေင်ဖလှာဲ ၜါ ကဆံင်''' (Double Displacement)
| AB + CD → AD + CB
| ဒြပ်ပေါင်း ၜါ သာ် ဖလှာဲ ထောအ် ကဏ္ဍ အဳယောန် (Ions) ရေင်သကအ်။
| AgNO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + NaCl → AgCl + NaNO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
|-
| '''ပရေင်တူ ပၟတ်''' (Combustion)
| C&lt;sub&gt;x&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;y&lt;/sub&gt; + O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
| ဟာဲဒရဝ်ကာဗောန် (Hydrocarbon) တူ ပၟတ် ကု အံက်သဳဂျေန် တုဲ ပတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ၊ ကာဗောန် ဒါင်အံက်သာက် ကေုာံ ဍာ်။
| CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + 2O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O
|}
&lt;ref name=&quot;zumdahl&quot;&gt;{{cite book |last=Zumdahl |first=S. S. |author2=Zumdahl, S. A. |title=Chemistry |edition=9th |publisher=Cengage Learning |year=2013 |pages=102-115}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ နိယာမ တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် (Thermodynamics and Kinetics) ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဝွံ မလေပ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဓါတ် စွမ်းအင် (Energy) အလုံ ကာလ ရ။ နကဵု လညာတ် တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် မ္ဂး ပါ်လဝ် ၜါ သာ် -

* '''ပရေင်ပတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Exothermic Reactions):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ မပတိတ် စွမ်းအင် (ဗွဲမဂၠိုင် နဒဒှ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ဟွံသေင်မ္ဂး လျး) သွက် ပွဳပွူ။ ဓါတ်တမ် တအ် နွံ စွမ်းအင် သၠုင် နူ ဓါတ်ကတဵု ရ။ (ဥပမာ - ပၟတ် တူ၊ ပရေင်ခတိုဟ်)။
* '''ပရေင်ဒုင်ကေတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Endothermic Reactions):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ မဒး ဇြိုတ် ကေတ် စွမ်းအင် နူကဵု ပွဳပွူ ကၠာ ဍေဟ် ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ်။ ဓါတ်ကတဵု တအ် နွံ စွမ်းအင် သၠုင် နူ ဓါတ်တမ် ရ။ (ဥပမာ - ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ တၞံ၊ ဍာ်ကလောအ် လေင်)။

'''စွမ်းအင် ချဳဓရာင် (Activation Energy):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ သီုဖအိုတ် ၜိုန်ရ ဒှ် Exothermic ကီုလေဝ်၊ သ္ဒး နွံကဵု စွမ်းအင် အောန် အိုတ် မွဲ သွက်ဂွံ စတင် ဍေဟ် ရ။ ဥပမာ သွက် ပၟတ် ဂွံ တူ မ္ဂး၊ ဒး စုတ် ပၟတ်ခြိုင် (စွမ်းအင် ချဳဓရာင်) ကၠာ ရ။

== ၆။ လၟေင် ကမၠောန် ကေုာံ ဓါတ်ကတဵု (Mechanism and Catalysis) ==
* '''လၟေင် ကမၠောန် ဓါတ် (Reaction Mechanism):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဟွံကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ မွဲ ကဆံင် ဓဝ် ပုဟ်။ ဍေဟ် ဖြတ် အာ ကဆံင် ဍောတ်ဍောတ် ဗွဲမဂၠိုင် ကၠာ ဟွံဂွံ စိုပ် ဓါတ်ကတဵု လက္ကရဴ အိုတ် ရ။ ကဆံင် တအ် ဏအ် ညးကော်စ (Elementary steps) ရ။
* '''ဓါတ်ကတဵု (Catalysts):''' ဒှ် ကပေါတ် မပကဵု ညံင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဂွံ ကတဵုဒှ် ပြဟ် တိုန် နကဵု ပရေင်ဖအောန် ထောအ် စွမ်းအင် ချဳဓရာင် (Activation energy) ရ။ အရာ မတၟေင် ဂှ် ဓါတ်ကတဵု ဝွံ ဟွံဒး ဒုင် ပလီုပလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠေအ် အာ ပ္ဍဲ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ် ပုဟ်။ ပ္ဍဲ ဇဳဝဗေဒ၊ ဓါတ်ကတဵု တအ် ဂှ် ညးကော်စ '''အေန်ဇြာင်''' (Enzymes) ရ။&lt;ref name=&quot;laidler&quot;&gt;{{cite book |last=Laidler |first=K. J. |title=Chemical Kinetics |url=https://archive.org/details/chemicalkinetics0000laid_s2p0 |edition=3rd |publisher=HarperCollins |year=1987 |pages=[https://archive.org/details/chemicalkinetics0000laid_s2p0/page/45 45]-50}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ညီမျှခြင်း ဓါတုဗေဒ ကေုာံ တွက်လၟိဟ် (Chemical Equations and Stoichiometry) ==
သွက်ဂွံ ချူ ဓမံက် ထ္ၜး ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် မ္ဂး၊ တၠပညာ တအ် စကာ '''ညီမျှခြင်း ဓါတုဗေဒ''' (Chemical equations) ရ။
* လပါ် ဇွိ ဂှ် ဒှ် ဓါတ်တမ် (Reactants) ကေုာံ လပါ် သတုံ ဂှ် ဒှ် ဓါတ်ကတဵု (Products) တုဲ ညးတအ် ဆက် လဝ် နကဵု တ္ၚ (→) ရ။
* '''ပရေင်ဖျေဟ် ညီမျှ (Balancing Equations):''' ဟိုတ်နူကဵု အက်တမ် တအ် ဟွံကၠေအ် အာ ဂှ်ရ၊ လၟိဟ် အက်တမ် သွက် ဒြပ်စင် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဂကူ ပ္ဍဲ လပါ် ဇွိ ကဵု လပါ် သတုံ သ္ဒး တုပ် ဒၟံင် ရ။ လၟေင် ဏအ် ညးကော်စ Stoichiometry (တွက်လၟိဟ် ဓါတု) ရ။

ဥပမာ: CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O (ဟွံညီ) 
ဒး ပလေဝ် ဒှ်: CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + 2O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O (ညီ အာ ယျ)

== ၈။ လွပ် ပ္ဍဲ စက်ယန္တရား ကေုာံ နည်းပညာ (Applications in Industry and Technology) ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ကမၠောန် စက်ယန္တရား ခေတ်တၟိ သီုဖအိုတ် ရ -
* '''ကမၠောန် ဓါတ်ဝါ (Fertilizers):''' နဲကဲ Haber-Bosch process ဂှ် စကာ ပရေင်ပံင်ကောံ နာဲထရဝ်ဂျေန် ကဵု ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် သွက်ဂွံ ပတိတ် အာမဝ်နဳယျာ (Ammonia) မဒှ် သဇိုင် ဓါတ်ဝါ စၞ တၞံ မလွဳလွတ် လမျီု ကောန်မၞိဟ် ဘဳလဳယာန် ဂမၠိုင် ရ။
* '''ပရေင်ပတိတ် သတ္တု (Smelting):''' ကမၠောန် မစကာ ကာဗောန် (Carbon) သွက်ဂွံ တံင် ပတိတ် အံက်သဳဂျေန် နူကဵု တၟအ် ပသဲ (Iron ore) ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ ပသဲ ဇေတ်တ် သွက် ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ။
* '''ပဝ်လဳမာ (Polymers):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ Polymerization ဖန်ဗဒှ် ပလာတ်သတစ် (Plastics)၊ ကဝ် (Rubber) ကေုာံ ယာတ် (Synthetic fibers) တအ် ရ။

== ၉။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ပ္ဍဲ ဇဳဝဗေဒ (Chemical Reactions in Biology) ==
ဇဳဝဗေဒ သတ္တဝါ ကေုာံ တၞံ သီုဖအိုတ် ဝွံ ဂျိုင်တန်တဴ ဒၟံင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် (Biochemical reactions) ရ။
* '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ တၞံ (Photosynthesis):''' တၞံ တအ် ဇြိုတ် ကေတ် ကာဗောန် ဒါင်အံက်သာက် ကဵု ဍာ် တုဲ၊ နကဵု စွမ်းအင် လျးတ္ၚဲ ဂှ် ညးတအ် ပြံင်လှာဲ ဍေဟ် ညံင် ဂွံ ဒှ် သဂြာ (Glucose) ကေုာံ အံက်သဳဂျေန် ရ။
* '''ပရေင်ယီု (Cellular Respiration):''' သတ္တဝါ တအ် စကာ အံက်သဳဂျေန် သွက်ဂွံ စံင် သဂြာ တုဲ ကလိဂွံ စွမ်းအင် (ATP) သွက်ဂွံ ချဳဓရာင် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ မဒစး လပါ် ကု ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စၞ တၞံ ရ။&lt;ref name=&quot;nelson&quot;&gt;{{cite book |last=Nelson |first=D. L. |author2=Cox, M. M. |title=Lehninger Principles of Biochemistry |url=https://archive.org/details/lehningerprincip0000mich |edition=6th |publisher=W. H. Freeman |year=2013 |pages=[https://archive.org/details/lehningerprincip0000mich/page/150 150]-165}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဝွံ ဒှ် အရာ မကတဵုဒှ် ဒၟံင် ဇၟာပ် စက္က ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ကေုာံ အပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ပိုယ် ရ။ တၠပညာ ဓါတုဗေဒ တအ် ဂၠာဲဆဵု လဝ် လၟေင် ကမၠောန် တအ် ဏအ် တုဲ မာန် ဖန်ဗဒှ် ဂဥုဲ လွဳ ယဲ၊ ကပေါတ် သြိုင်ခၞံ၊ ကေုာံ စွမ်းအင် မပြံင်လှာဲ လဝ် ဂၠးတိ ဏအ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ သုတေသန ပရူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဝွံ အာရီုစွံ လတူ '''ဓါတုဗေဒ သၚေက်''' (Green Chemistry) မာန် ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ မဟွံပတိတ် ဓါတ် ကၠိခ္ဍက် ကေုာံ မစကာ စွမ်းအင် အောန် အိုတ် ရ။ သုတေသန တၟိ တအ် မပ္တံကဵု ပရေင်စံင် ဍာ် ညံင် ဂွံ ဒှ် ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် (Water splitting) သွက် စွမ်းအင် သန့်ရှင်း ကေုာံ ဓါတ်ကတဵု ဉာဏ်စက် (AI-designed catalysts) တအ် ဝွံ သ္ဒး ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် သွက် အနာဂတ် ရောင်။&lt;ref name=&quot;anastas&quot;&gt;{{cite book |last=Anastas |first=P. T. |author2=Warner, J. C. |title=Green Chemistry: Theory and Practice |url=https://archive.org/details/greenchemistryth0000anas |publisher=Oxford University Press |year=1998 |pages=[https://archive.org/details/greenchemistryth0000anas/page/11 11]-20}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဓါတုဗေဒ]] (Chemistry)
* [[အက်တမ်]] (Atom)
* [[တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်|တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]] (Thermodynamics)
* [[ဇယား ဒြပ်စင်|သ္ၚိအင် ဒြပ်စင်]] (Periodic Table)

{{Navbox
| name = Chemistry
| title = ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ် (Chemistry and Chemical Reactions)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လဒက်ပတန် အဓိက
| list1 =
* [[အက်တမ်]] (Atom)
* [[မဝ်လဳကျူ]] (Molecule)
* [[အဳယောန်]] (Ion)
* [[ဒြပ်စင်]] (Element)
* [[ဒြပ်ပေါင်း]] (Compound)
| group2 = ဂကူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ
| list2 =
* [[ပရေင်ပံင်ကောံ]] (Synthesis reaction)
* [[ပရေင်ပါ်ထကး]] (Decomposition reaction)
* [[ပရေင်ဖလှာဲ]] (Displacement reaction)
* [[ပရေင်တူ ပၟတ်]] (Combustion)
| group3 = ကဏ္ဍ တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်
| list3 =
* [[ပရေင်ပတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ]] (Exothermic)
* [[ပရေင်ဒုင်ကေတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ]] (Endothermic)
* [[စွမ်းအင် ချဳဓရာင်]] (Activation energy)
* [[ဓါတ်ကတဵု]] (Catalyst)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ညီမျှခြင်း ဓါတုဗေဒ]] (Chemical equation)
* [[ဓါတုဗေဒ သၚေက်]] (Green chemistry)
* [[အေန်ဇြာင်]] (Enzyme)
}}

[[Category:ဓါတုဗေဒ]]
[[Category:ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]]
[[Category:ရူပဗေဒ]]</text>
      <sha1>loimu0rntt9pdzub7ax16i9ozklgnl7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11948</id>
    <revision>
      <id>57845</id>
      <parentid>57552</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:27:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23153" sha1="1l4ahsoaijxonjgngevwhf84u8epxx4" xml:space="preserve">'''တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Thermodynamics'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ ဘာသာ ရူပဗေဒ (Physics) မလ္ၚတ် ပရူ သဘာဝ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Heat)၊ ကမၠောန် (Work)၊ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Temperature)၊ ကေုာံ ဒြဟတ် (Energy) ရ။ ဍေဟ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုလဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ ဒြဟတ် တအ် ပြံင်လှာဲ အာ ရေင်သကအ်၊ ကေုာံ ဗီုလဵု ဍေဟ်တအ် ကဵု ဖဵု လတူ အကာဲအရာ ရူပဗေဒ (Physical properties) ကပေါတ် သဘာဝ တအ် ရ။ သၞောဝ် သဇိုင် ပန် သာ် သွက် တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် ဂှ် ထိင်ဒဝ် လဝ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ် ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု သဘာဝ စကြဝဠာ ရ။&lt;ref name=&quot;cengel&quot;&gt;{{cite book |last=Cengel |first=Y. A. |author2=Boles, M. A. |title=Thermodynamics: An Engineering Approach |url=https://archive.org/details/thermodynamicsen0000ceng_g1v3 |edition=8th |publisher=McGraw-Hill Education |year=2014 |pages=[https://archive.org/details/thermodynamicsen0000ceng_g1v3/page/2 2]-10}}&lt;/ref&gt;

ဘာသာရပ် ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ (Engineering)၊ ဓါတုဗေဒ (Chemistry)၊ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ (Biology) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် စက်ယန္တရား (Engines)၊ လျးပၟတ် (Power plants)၊ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် သၞောတ် လမျီု တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သၞောဝ် ပန် သာ်၊ လဒက်ပတန် သၞောတ်၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Carnot heat engine 2.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သၞောတ် စက် ဓါတ်ဂမ္တဴ ကာနောတ် (Carnot heat engine) မဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်လ္ၚတ် တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ယၟု &quot;တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်&quot; ဝွံ ကၠုင် နူကဵု မလိက် ဂရိတ် ၜါ မ - &quot;therme&quot; (ဓါတ်ဂမ္တဴ) ကေုာံ &quot;dynamis&quot; (ဒြဟတ် ဟွံသေင်မ္ဂး အစောံ) ရ။ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဍာံပြ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် ပညာ မလ္ၚတ် ဗီုလဵု ဒြဟတ် မပြံင်လှာဲ ဌာန် ဒတန် ကေုာံ ဗီုပြင် နူကဵု မွဲ ဇရေင် မွဲ ရ။

ပ္ဍဲကဵု တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်၊ ပိုယ် လ္ၚတ် ကပေါတ် နကဵု လညာတ် မက်ခရဝ်သကုပ် (Macroscopic) မဂွံအဓိပ္ပါယ် လ္ၚတ် ကပေါတ် နဒဒှ် ဂကောံ ဇၞော် မဟွံဒး အာရီုစွံ လတူ အက်တမ် (Atoms) ဟွံသေင်မ္ဂး မဝ်လဳကျူ (Molecules) ဍောတ်ဍောတ် တအ် ရ။ ဍေဟ် အာရီုစွံ လတူ တင်ဂၞင် မမာန် ၜတ်ကၞာတ် ကေတ် မပ္တံကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ (Temperature)၊ ဒြဟတ် ဍဵု (Pressure)၊ ကေုာံ ဇမၞော် တိဍာ် (Volume) ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ခေတ် ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရား (Industrial Revolution) သွက်ဂွံ သၠုင် ပတိုန် ဍာ်ဒကေဝ် စက် ဍာ်ဂမ္တဴ (Steam engines) ရ။

* '''၁၇ ဗွဝ်ကၠံ:''' ရဝ်ဘတ် ဗွိုင်း (Robert Boyle) ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် ဗွိုင်း မလ္ၚတ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ဒြဟတ် ဍဵု ကေုာံ ဇမၞော် ဂျာတ် (Gas)။
* '''၁၈ ဗွဝ်ကၠံ:''' ဂျိမ်းစ် ဝတ် (James Watt) ပြင်ဆင် စက် ဍာ်ဂမ္တဴ သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ရုင်စက် တအ် မာန်။
* '''၁၉ ဗွဝ်ကၠံ (၁၈၂၄):''' တၠပညာ ပြင်သေတ် '''[[နဳကဝ်လာ လဳယဝ်နာ သာဒဳ ကာနောတ်]]''' (Nicolas Léonard Sadi Carnot) ပတိတ် လိက် &quot;Reflections on the Motive Power of Fire&quot; တုဲ ညး ဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် &quot;မအံက် သွက် တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်&quot; ရ။ ညး ဓမံက် ထ္ၜး ပရူ သၞောတ် စက် ဓါတ်ဂမ္တဴ မနွံ ဍာ်ဒကေဝ် သၠုင် အိုတ် မကော်စ &quot;Carnot cycle&quot; ရ။&lt;ref name=&quot;fermi&quot;&gt;{{cite book |last=Fermi |first=E. |title=Thermodynamics |url=https://archive.org/details/thermodynamics0000ferm |publisher=Courier Corporation |year=1956 |pages=[https://archive.org/details/thermodynamics0000ferm/page/1 1]-15}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သၞောတ် တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် (Thermodynamic Systems) ==
သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ် မ္ဂး၊ တၠပညာ တအ် ပါ်ခြာ လဝ် စကြဝဠာ ဏအ် နဒဒှ် &quot;သၞောတ်&quot; (System) ကေုာံ &quot;ပွဳပွူ&quot; (Surroundings) ရ။ 

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ သၞောတ် တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် ၃ သာ်
|-
! ဂကူ သၞောတ် (System Type)
! ပရေင်တိတ်လုပ် ဒြပ် (Mass Transfer)
! ပရေင်တိတ်လုပ် ဒြဟတ် (Energy Transfer)
! ဥပမာ
|-
| '''သၞောတ် ပံက်''' (Open System)
| လုပ်/တိတ် မာန်
| လုပ်/တိတ် မာန်
| ပုင် မဍုန် ဒၟံင် လတူ ပၟတ် (ဍာ်ဂမ္တဴ တိတ် တုဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ ပြံင်လှာဲ)။
|-
| '''သၞောတ် ကၟာတ်''' (Closed System)
| ဟွံမာန် (ဒြပ် တန်တဴ)
| လုပ်/တိတ် မာန်
| ဗလုံ မပူ လဝ် (ဂျာတ် ဟွံတိတ်၊ ဆဂး ဂမ္တဴ ဟွံသေင်မ္ဂး ၜိုဟ် စှ်ေ မာန်)။
|-
| '''သၞောတ် ပါ်ခြာ''' (Isolated System)
| ဟွံမာန်
| ဟွံမာန်
| ဓါတ်ဗူး မစုတ် လဝ် ဍာ်ဂမ္တဴ (Thermos flask) မဟွံကဵု ဒြဟတ် တိတ် အာ။
|}

== ၄။ သၞောဝ် ပန် သာ် သွက် တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် (The Four Laws of Thermodynamics) ==
သၞောဝ် ပန် သာ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ဘာသာရပ် ဏအ် ရ။ ဍေဟ်တအ် ဓမံက် ထ္ၜး ဗီုလဵု ဒြဟတ် ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ ချဳဓရာင် ပ္ဍဲ သဘာဝ ရ။

# '''သၞောဝ် သုည (Zeroth Law of Thermodynamics):''' ယဝ်ရ သၞောတ် က (A) ကဵု သၞောတ် ခ (B) ဂှ် နွံ ဓါတ်ဂမ္တဴ တုပ် (Thermal equilibrium) တုဲ သၞောတ် ခ (B) ကဵု သၞောတ် ဂ (C) လေဝ် နွံ ဓါတ်ဂမ္တဴ တုပ် မ္ဂး၊ သၞောတ် က (A) ကဵု သၞောတ် ဂ (C) ဂှ် လေဝ် သ္ဒး နွံ ဓါတ်ဂမ္တဴ တုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ် ရောင်။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် တာမဝ်မဳတာ (Thermometer) ရ။
# '''သၞောဝ် ပထမ (First Law of Thermodynamics):''' ဒှ် သၞောဝ် မင်မဲ ဒြဟတ် (Conservation of Energy) ရ။ ဒြဟတ် ဂှ် ဖန်ဗဒှ် တၟိ ဟွံမာန်၊ ကေုာံ ပလီုပလာ် ထောအ် ဟွံမာန်။ ဍေဟ် ဆ ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် နူ မွဲ ဇရေင် မွဲ သၟး ရ။ &lt;br&gt; ( $ \Delta U = Q - W $ ) ($U$ = ဒြဟတ် အပ္ဍဲ၊ $Q$ = ဓါတ်ဂမ္တဴ မလုပ်၊ $W$ = ကမၠောန် မကၠောန်)
# '''သၞောဝ် ဒုတိယ (Second Law of Thermodynamics):''' အေန်ထရဝ်ပဳ (Entropy - ပရေင်ဟွံမဲ သၞောတ်/Disorder) သွက် သၞောတ် ပါ်ခြာ မွဲ ဂှ် မလေပ် ဇၞော် တိုန် လၟိုန် အခိင် ကာလ ရ။ ဓါတ်ဂမ္တဴ ဂှ် ဇွောဝ် နူကဵု ဒၞာဲ ဂမ္တဴ အာ ဇရေင် ဒၞာဲ ၜိုဟ် လၟိုန်၊ တုဲ ကလေင် ပြန် အာ တိုက်ရိုက် ဟွံမာန်။
# '''သၞောဝ် တတိယ (Third Law of Thermodynamics):''' ကာလ ဓါတ်ဂမ္တဴ စှ်ေ အာ ဇရေင် သုည အလုံစုံ (Absolute zero, $0$ Kelvin ဟွံသေင်မ္ဂး $-273.15$ °C) မ္ဂး၊ အေန်ထရဝ်ပဳ သွက် ခရစ်သတယ် မသၟးစင် အလုံစုံ ဂှ် လေဝ် ဒှ် အာ သုည ကီု ရ။&lt;ref name=&quot;moran&quot;&gt;{{cite book |last=Moran |first=M. J. |author2=Shapiro, H. N. |title=Fundamentals of Engineering Thermodynamics |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2006 |pages=112-140}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ အကာဲအရာ တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် ကေုာံ ပြံင်လှာဲ (Thermodynamic States and Processes) ==
အကာဲအရာ သၞောတ် မွဲ ဂှ် ဖျေဟ် လဝ် နကဵု တင်ဂၞင် မပ္တံကဵု ဒြဟတ် ဍဵု ($P$)၊ ဇမၞော် တိဍာ် ($V$)၊ ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ ($T$) ရ။ ကာလ အကာဲအရာ ဏအ် ပြံင်လှာဲ အာ မ္ဂး၊ ညးကော်စ &quot;ပရေင်ပြံင်လှာဲ တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်&quot; (Thermodynamic process) ရ။

* '''Isobaric process (ဒြဟတ် ဍဵု တန်တဴ):''' ဒြဟတ် ဍဵု ($P$) ဟွံပြံင်လှာဲ။
* '''Isochoric process (ဇမၞော် တိဍာ် တန်တဴ):''' ဇမၞော် တိဍာ် ($V$) ဟွံပြံင်လှာဲ၊ တုဲ ကမၠောန် ($W$) ဒှ် သုည ရ။
* '''Isothermal process (ဓါတ်ဂမ္တဴ တန်တဴ):''' ဓါတ်ဂမ္တဴ ($T$) ဟွံပြံင်လှာဲ။ ဒြဟတ် အပ္ဍဲ ($U$) ဟွံပြံင်လှာဲ။
* '''Adiabatic process (ဟွံမဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ တိတ်လုပ်):''' ဓါတ်ဂမ္တဴ ဟွံတိတ် ဟွံလုပ် နူ သၞောတ် ($Q = 0$)။ ဥပမာ - ကာလ တက် ပၟတ် စက် ကွဳစက် ဂျာတ် ဂှ် ဍဵု ယာ ပြဟ်ပြဟ် ရ။

== ၆။ ဒြဟတ်၊ ကမၠောန် ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Energy, Work, and Heat) ==
ပ္ဍဲ တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်၊ ဓါတ်ဂမ္တဴ ကဵု ကမၠောန် ဝွံ ဒှ် ဗီုပြင် မပလံင် ဒြဟတ် လတူ ပယျဵု သၞောတ် (Boundary) မွဲ ရ။ 

* '''ဓါတ်ဂမ္တဴ (Heat - $Q$):''' ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ် မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ တၞဟ်ခြာ ဓါတ်ဂမ္တဴ အကြာ သၞောတ် ကေုာံ ပွဳပွူ ရ။ ဍေဟ် ဇွောဝ် နူ ဂမ္တဴ အာ ၜိုဟ် လၟိုန်။
* '''ကမၠောန် (Work - $W$):''' ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ် မဟွံဆေင်စပ် ကု ဓါတ်ဂမ္တဴ (ဥပမာ ပရေင်ချဳဓရာင် စက် พิစတွန် Piston)။ ပ္ဍဲ သၞောတ် ဂျာတ်၊ ကမၠောန် ဝွံ ဂၠာဲ ကေတ် နကဵု လၟိဟ် $W = \int P \, dV$ ရ။
* '''ဒြဟတ် အပ္ဍဲ (Internal Energy - $U$):''' ဒှ် ဒြဟတ် သီုဖအိုတ် (ဒြဟတ် ချဳ Kinetic ကေုာံ ဒြဟတ် ဒတန် Potential) မနွံ ပ္ဍဲ မဝ်လဳကျူ ကပေါတ် မွဲ ရ။

== ၇။ အေန်ထရဝ်ပဳ (Entropy) ==
'''[[အေန်ထရဝ်ပဳ]]''' ဝွံ ဒှ် လညာတ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ရူဒေါ့ဖ် ကလောသဳယတ် (Rudolf Clausius) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၅ ရ။ 

အေန်ထရဝ်ပဳ ($S$) ဝွံ ဒှ် ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် &quot;ပရေင်ဟွံမဲ သၞောတ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;လၟိဟ် အကာဲအရာ မာ်ခရဝ်သကုပ်&quot; ပ္ဍဲ သၞောတ် မွဲ ရ။ သၞောဝ် ဒုတိယ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ အေန်ထရဝ်ပဳ စကြဝဠာ ဏအ် ဇၞော် တိုန် ဒၟံင် လၟိုန် ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် အခိင် (Time) ဂွံ နွံ ဆ လပါ် အာ ဂတ မွဲ ဓဝ် (Arrow of time) ရ။ ဥပမာ - ဒ္ၚောဝ် မထကး အာ တုဲ ကလေင် စပ် ဇီု တုပ် ညံင် တြေံ ဟွံမာန် ပုဟ် ဟိုတ်နူ အေန်ထရဝ်ပဳ ဇၞော် အာ ယျ။&lt;ref name=&quot;callen&quot;&gt;{{cite book |last=Callen |first=H. B. |title=Thermodynamics and an Introduction to Thermostatistics |url=https://archive.org/details/thermodynamicsan0000call |edition=2nd |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=1985 |pages=[https://archive.org/details/thermodynamicsan0000call/page/25 25]-45}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ (Applications in Engineering) ==
တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် ဝွံ ဒှ် &quot;ဇုတ်&quot; အဓိက သွက် ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ ရူပဗေဒ ကေုာံ စက်ယန္တရား (Mechanical engineering) ရ။

* '''စက် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Heat Engines):''' ကွဳစက်၊ ရထား ကေုာံ စက် က္ၜင်ကျာ တအ် စကာ ဓါတ်ဂမ္တဴ နူ ပရေင်စံင် ကၠေင် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ကမၠောန် ရ။
* '''စက် ဓါတ်ၜိုဟ် ကေုာံ အဲကောန် (Refrigerators and Air Conditioners):''' ဍေဟ်တအ် ဝွံ ဒှ် စက် ဓါတ်ဂမ္တဴ လပါ် ပြန် (Reverse heat engines) ရ။ ညးတအ် စကာ ကမၠောန် (ဓါတ်လလဳ) သွက်ဂွံ တံင် ပတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ နူ ဒၞာဲ ၜိုဟ် တုဲ ပတိတ် ဏာ မ္ၚး ရ။
* '''စက် လျးပၟတ် (Power Plants):''' ရုင်စက် လျးပၟတ် (Coal, Nuclear, Natural gas) သီုဖအိုတ် စကာ တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် သွက်ဂွံ ဍုန် ဍာ် ညံင် ဂွံ ဒှ် ဍာ်ဂမ္တဴ တုဲ ဗဂေတ် တာဗိုင် (Turbines) သွက်ဂွံ ပတိတ် ဓါတ်လလဳ ရ။

== ၉။ လွပ် ပ္ဍဲ ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ (Applications in Chemistry and Biology) ==
တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် ဟွံသေင် ဆ ပရူ စက် သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် သီု ဆေင်စပ် ကု သတ္တဝါ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ ကီု ရ။

* '''တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် ဓါတုဗေဒ (Chemical Thermodynamics):''' လ္ၚတ် ဗီုလဵု ဓါတ် ပြံင်လှာဲ (Chemical reactions) တအ် ပတိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇြိုတ် ကေတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ရ။ လညာတ် မပ္တံကဵု Gibbs free energy ဂှ် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ဓါတ် မွဲမွဲ မာန် ကတဵုဒှ် သဘာဝ ဟွံသေင်မ္ဂး နွံပၟိက် ဒြဟတ် မ္ၚး ရ။
* '''ဇဳဝဗေဒ (Biological Systems):''' သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် ဝွံ ဒှ် သၞောတ် ပံက် (Open systems) ရ။ ဇဳဝဗေဒ လ္ၚတ် ဗီုလဵု သတ္တဝါ တအ် စ စၞ (ဒြဟတ် ဓါတုဗေဒ) တုဲ ပြံင်လှာဲ နဒဒှ် ကမၠောန် ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ သွက်ဂွံ မင်မဲ လမျီု (Metabolism) အတိုင် သၞောဝ် ပထမ ကေုာံ ဒုတိယ ရ။&lt;ref name=&quot;kondepudi&quot;&gt;{{cite book |last=Kondepudi |first=D. |author2=Prigogine, I. |title=Modern Thermodynamics: From Heat Engines to Dissipative Structures |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2014 |pages=310-330}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် ဝွံ ဒှ် ဘာသာရပ် မခိုင်ကၠိုက် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ၊ တုဲ အာလ်ဗတ် အာင်သတာင် (Albert Einstein) ကေင် ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ သၞောဝ် တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် သဘာဝ မွဲဓဝ် မဟွံမဲ တ္ၚဲ ဂွံ ဒးဒုင် ပလီုပလာ် အာ ရောင်။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ သုတေသန ဝွံ ဆက် အာရီုစွံ ဒၟံင် လတူ -
* '''တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် ကွမ်တမ် (Quantum Thermodynamics):''' ပရေင်လ္ၚတ် ဗီုလဵု ဒြဟတ် ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ ချဳဓရာင် ပ္ဍဲ အဆံင် အက်တမ် မဒှ် သဇိုင် သွက် ကွန်ပျူတာ ကွမ်တမ် (Quantum computers)။
* '''သၞောတ် ဟွံညိင်ဝတ် (Non-equilibrium Thermodynamics):''' ပရေင်လ္ၚတ် သၞောတ် မဟွံမဲ ကု ဓါတ်ဂမ္တဴ တုပ်သၟဟ် ဥပမာ သၞောတ် လမျီု၊ လပှ် ဂျာတ်၊ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု ဂၠးတိ။ တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် ဝွံ ဆက်တုဲ ဒှ် လွဟ် အဓိက သွက် ကောန်မၞိဟ် ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် သဘာဝ စကြဝဠာ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)
* [[ဒြဟတ်]] (Energy)
* [[အေန်ထရဝ်ပဳ]] (Entropy)
* [[စက် ဍာ်ဂမ္တဴ]] (Steam engine)

{{Navbox
| name = Thermodynamics
| title = တာမဝ်ဒုင်နာမေတ် (Thermodynamics)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောဝ်ဂမၠိုင်
| list1 =
* [[သၞောဝ် သုည သွက် တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]] (Zeroth law)
* [[သၞောဝ် ပထမ သွက် တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]] (First law)
* [[သၞောဝ် ဒုတိယ သွက် တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]] (Second law)
* [[သၞောဝ် တတိယ သွက် တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]] (Third law)
| group2 = လညာတ် အဓိက
| list2 =
* [[ဓါတ်ဂမ္တဴ]] (Heat)
* [[ကမၠောန်]] (Work)
* [[အေန်ထရဝ်ပဳ]] (Entropy)
* [[ဒြဟတ် အပ္ဍဲ]] (Internal energy)
| group3 = သၞောတ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ
| list3 =
* [[သၞောတ် ပံက်]] (Open system)
* [[သၞောတ် ကၟာတ်]] (Closed system)
* [[Isobaric process]]
* [[Isothermal process]]
| group4 = တၠပညာ အဓိက
| list4 =
* [[နဳကဝ်လာ လဳယဝ်နာ သာဒဳ ကာနောတ်]] (Sadi Carnot)
* [[ရဝ်ဘတ် ဗွိုင်း]] (Robert Boyle)
* [[ဂျိမ်းစ် ဝတ်]] (James Watt)
}}

[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:တာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]]
[[Category:ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ စက်ယန္တရား]]
[[Category:ဒြဟတ်]]</text>
      <sha1>1l4ahsoaijxonjgngevwhf84u8epxx4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အေန်ထရဝ်ပဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11949</id>
    <revision>
      <id>57832</id>
      <parentid>57726</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:06:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25695" sha1="rkmsy8uejnq87l0kbweqs5kxz75svkk" xml:space="preserve">'''အေန်ထရဝ်ပဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Entropy'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဓါတ် ရူပဗေဒ (Physical property) ကေုာံ သင်္ကေတ သိပ္ပံ မွဲ မဗၟံက်ထ္ၜး ကဵု လၟိဟ် ပရေင်ထုဲနှဴ (Disorder)၊ ပရေင်ဟွံချိုတ်ပၠိုတ် (Uncertainty) ဟွံသေင်မ္ဂး အကာဲအရာ မဟွံမဲ ကု လဒက်ပတန် (Randomness) ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် မွဲမွဲ ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ '''[[သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]]''' (Thermodynamics) မ္ဂး၊ အေန်ထရဝ်ပဳ ဝွံ ဒှ် တင်ဂၞင် သဇိုင် အဓိက မွဲ မဆေင်စပ် ကု '''သၞောဝ် ဒုတိယ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်''' (Second Law of Thermodynamics) မဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ - ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် မကၟာတ်လဒဵု (Isolated system) မွဲ၊ အေန်ထရဝ်ပဳ ဂှ် ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် တိုန် လၟိုန် အခိင် ဟွံသေင်မ္ဂး တန်တဴ တုပ်ဒၟံင် (Never decreases) ရ။&lt;ref name=&quot;clausius&quot;&gt;{{cite book |last=Clausius |first=R. |title=The Mechanical Theory of Heat |url=https://archive.org/details/mechanicaltheor04claugoog |publisher=John van Voorst |year=1867 |pages=[https://archive.org/details/mechanicaltheor04claugoog/page/356 356]-360}}&lt;/ref&gt;

လညာတ် အေန်ထရဝ်ပဳ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ သၟး၊ ဍေဟ် ပြးဇး ပါလုပ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဘာသာ မက္ကနိစ် စာရင်းအင်း (Statistical mechanics)၊ သဳအိုရဳ တင်ဂၞင် (Information theory)၊ ဇဳဝဗေဒ (Biology)၊ ကေုာံ လညာတ် ပရူ စက္ကဝါ (Cosmology) တအ် ကီု ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အေန်ထရဝ်ပဳ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဓါတုဗေဒ၊ သင်္ချာ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ သဘာဝ ပွဳပွူ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Zentralfriedhof Vienna - Boltzmann.JPG|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဂူ တၠပညာ ရူပဗေဒ လူဒဝစ် ဘလ်မန် (Ludwig Boltzmann) ပ္ဍဲ ဍုင်ဗဳယင်နာ၊ မနွံကဵု ရုပ် ဖော်မျူလာ အေန်ထရဝ်ပဳ &lt;math&gt;S = k \log W&lt;/math&gt; လတူ တၟအ် တိုင်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;အေန်ထရဝ်ပဳ&quot; (Entropy) ဝွံ တၠပညာ ရူပဗေဒ ဍုင်ဂျာမနဳ '''[[ရူဒေါ့ဖ် ကလောသဳယပ်]]''' (Rudolf Clausius) စကာ လဝ် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၅ ရ။ ညး ကေတ် နင် နူ မလိက် ဂရိတ် (Greek) &quot;τροπία&quot; (tropía) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်ပြံင်လှာဲ&quot; (Transformation) ရ။

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ အေန်ထရဝ်ပဳ ဂှ် ဒှ် ဓါတ် မၜတ်ကၞာတ် &quot;စွမ်းအင် မဟွံမာန် ကၠောန် ကမၠောန်&quot; (Energy unavailable to do work) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ကၠောန်ဗဒှ် စွမ်းအင် (ဥပမာ - စက် ကွဳစက် မစံင် ကၠေင်) မ္ဂး၊ စွမ်းအင် သီုဖအိုတ် ဂှ် ပြံင်လှာဲ အာ ကမၠောန် ဟွံမာန် ပုဟ်။ စွမ်းအင် လ္ၚဵု ဒး လေင် အာ နဒဒှ် ဓါတ်ဂမ္တဴ (Heat) မပြးဇး အာ ပ္ဍဲ ကျာ ရ။ ပရေင်ပြးဇး ကေုာံ ပရေင်ထုဲနှဴ ဏအ် ဂှ် ညးကော်စ အေန်ထရဝ်ပဳ ရ။ အေန်ထရဝ်ပဳ ဇၞော် မ္ဂး ပရေင်ထုဲနှဴ ဇၞော် တုဲ၊ စွမ်းအင် မသှ်ေ သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် အောန် စှ်ေ ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Origin) ==
ပရေင်ဂၠာဲဆဵု အေန်ထရဝ်ပဳ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် စက် အမၠံက် ဍာ် (Steam engine) ပ္ဍဲ အခိင် ပၠန်ဂတး ကွတ်စက် (Industrial Revolution) ရ။

* '''သာဒဳ ကာနောတ် (Sadi Carnot):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၂၄၊ တၠပညာ ပြင်သေတ် ဏအ် လ္ၚတ် ညာတ် ဒဒှ်ရ စက် ဓါတ်ဂမ္တဴ သီုဖအိုတ် ဂှ် နွံ ကဆံင် အစောံ (Efficiency limit) မဟွံမာန် ဍိုက်ပေင် ၁၀၀% ရ။
* '''ရူဒေါ့ဖ် ကလောသဳယပ် (Rudolf Clausius):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၅၀၊ ညး ဖန်ဗဒှ် လညာတ် သၞောဝ် ပထမ (စွမ်းအင် ဟွံမာန် ပလီု) ကေုာံ သၞောဝ် ဒုတိယ (ဓါတ်ဂမ္တဴ ပြံင် အာ နူ ကပေါတ် ကတဴ ဇရေင် ကပေါတ် ၜိုဟ် သၟး) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၅ ညး ကဵု ယၟု ဓါတ် ဏအ် &quot;Entropy&quot; ရ။
* '''လူဒဝစ် ဘလ်မန် (Ludwig Boltzmann):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၇၇၊ တၠပညာ ဩသထြဳယျာ (Austria) ဏအ် ဆက်စပ် ထောအ် အေန်ထရဝ်ပဳ ကု လညာတ် သၞောတ် စရင်အင် မက်ကဲနစ် (Statistical mechanics)။ ညး ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ အေန်ထရဝ်ပဳ ဂှ် ဒှ် လၟိဟ် ဗီုပြင် မောလ်လဳကျူး (Molecules) တအ် မာန် ပြံင်လှာဲ ကတဵုဒှ် မာန် (Microstates) ရ။&lt;ref name=&quot;boltzmann&quot;&gt;{{cite book |last=Boltzmann |first=L. |title=Lectures on Gas Theory |publisher=University of California Press |year=1964 |orig-year=1896 |pages=45-56}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အေန်ထရဝ်ပဳ ပ္ဍဲ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ် (Thermodynamic Entropy) ==
ပ္ဍဲ လညာတ် သာမဝ်ဒုင်နာမေတ် ဓမ္မတာ (Classical thermodynamics) မ္ဂး၊ အေန်ထရဝ်ပဳ (S) ဂှ် ဒှ် ဓါတ် မၜတ်ကၞာတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Q) ကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ အပူချိန် (T) ရ။

ဖော်မျူလာ ဍေဟ် ဂှ် - 
&lt;math&gt; dS = \frac{\delta Q_{rev}}{T} &lt;/math&gt;
(အဓိပ္ပါယ် - ပရေင်ပြံင်လှာဲ အေန်ထရဝ်ပဳ dS ဂှ် တုပ် ကု ဓါတ်ဂမ္တဴ မပြံင်လှာဲ ဍောတ်ဍောတ် dQ ဖြတ် ကု အပူချိန် ကယ်ဗိန် T)။

'''သၞောဝ် ဒုတိယ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်:'''
သၞောဝ် ဏအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲ သၞောတ် မကၟာတ်လဒဵု (ဥပမာ - စက္ကဝါ ပိုယ်)၊ အေန်ထရဝ်ပဳ ဍေဟ် ဒး ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် တိုန် လၟိုန် ရ (&lt;math&gt;\Delta S \geq 0&lt;/math&gt;)။ ဥပမာ - ယဝ်ရ ပိုယ် စုတ် ဍာ်ကလခဲ လတူ ခုင် မ္ဂး၊ ဍာ်ကလခဲ ဂှ် လေင် အာ တုဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ ပ္ဍဲ ခန် ဂှ် တုပ်သၟဟ် အာ ရ။ ဍာ် မလေင် အာ ဂှ် ဟွံမာန် ကလေင် ဒှ် ဍာ်ကလခဲ အလဵုအလဵု ဍေဟ် ပုဟ်။ ပရေင်ဏအ် ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ပရေင်ထုဲနှဴ (Entropy) ကတဵုဒှ် ဇၞော် တိုန် ယျ။

== ၄။ မက္ကနိစ် စာရင်းအင်း ကေုာံ ဖော်မျူလာ ဘလ်မန် (Statistical Mechanics) ==
လညာတ် ကလောသဳယပ် ဂှ် ဆေင် ကု အကာဲအရာ မဇၞော် (Macroscopic) ရ။ ဆဂး လူဒဝစ် ဘလ်မန် (Ludwig Boltzmann) ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အေန်ထရဝ်ပဳ လပါ် အကာဲအရာ မဍောတ်သွတ် (Microscopic) မပ္တံကဵု အက်တမ် (Atoms) ကေုာံ မောလ်လဳကျူး ရ။

ဘလ်မန် ဖန်ဗဒှ် ဖော်မျူလာ မပြာကတ် အိုတ် မွဲ (မချူ လဝ် လတူ တၟအ် တိုင် ဂူ ညး) ဂှ် -
&lt;math&gt; S = k_B \ln \Omega &lt;/math&gt;
* $S$ = အေန်ထရဝ်ပဳ
* $k_B$ = ကိန်းသေ ဘလ်မန် (Boltzmann constant: $1.38 \times 10^{-23} J/K$)
* $\Omega$ (အိုမဳဂါ) = လၟိဟ် Microstates (အကာဲအရာ မဍောတ်သွတ် မမာန် ကတဵုဒှ် သွက် Macrostate မွဲ)

ဥပမာ - ဓါတ် ဂျာတ် မနွံ ပ္ဍဲ ပလင် မွဲ။ မောလ်လဳကျူး တအ် နွံ အခေါင် ပြးဇး ကတဵုဒှ် ဗီုပြင် နာနာ သာ် ရ။ ဗီုပြင် ပြးဇး မဂၠိုင် (High $\Omega$) ဂှ် နွံ အေန်ထရဝ်ပဳ ဇၞော် ရ။

== ၅။ အေန်ထရဝ်ပဳ ပ္ဍဲ သဳအိုရဳ တင်ဂၞင် (Information Entropy) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ ဂှ်၊ တၠပညာ သင်္ချာ ကေုာံ ကွန်ပျူတာ အမေရိကာန် '''[[ကလောက် ရှာန်နောန်]]''' (Claude Shannon) စကာ လညာတ် အေန်ထရဝ်ပဳ ပ္ဍဲကဵု သဳအိုရဳ တင်ဂၞင် (Information Theory) ရ။

ရှာန်နောန် အေန်ထရဝ်ပဳ (Shannon Entropy) ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် &quot;ပရေင်ဟွံချိုတ်ပၠိုတ်&quot; (Uncertainty) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;လၟိဟ် တင်ဂၞင်&quot; (Amount of information) ပ္ဍဲ ပရေင်ပလံင် ဆက်သွယ်ရေး မွဲ ရ။ 
ဖော်မျူလာ ဍေဟ် ဂှ် -
&lt;math&gt; H = - \sum p_i \log_2 p_i &lt;/math&gt;
(အဓိပ္ပါယ် - အေန်ထရဝ်ပဳ H ဂှ် ဒှ် ပေါင်းလဒ် ရာခိုင်နှုန်း မကတဵုဒှ် မာန် ($p_i$) ဖြတ် ကု လော်ဂရစ်သမ် ဍေဟ်)။
ယဝ်ရ တင်ဂၞင် မွဲ ဟွံချိုတ်ပၠိုတ် ဂၠိုင် (ဥပမာ - ကွိုင် မထောတ် မာန် တိတ် က္ဍိုပ် လေဝ် ဒှ်၊ ဗတ လေဝ် ဒှ်) မ္ဂး အေန်ထရဝ်ပဳ သၠုင် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် နည်းပညာ ဇစ် (ZIP compression) ကေုာံ အင်တာနက် လၟုဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;shannon&quot;&gt;{{cite journal |last=Shannon |first=C. E. |title=A Mathematical Theory of Communication |journal=Bell System Technical Journal |volume=27 |issue=3 |pages=379-423 |year=1948}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ အေန်ထရဝ်ပဳ ကေုာံ တ္ၚ အခိင် (Entropy and the Arrow of Time) ==
ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ၊ သၞောဝ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ဓမ္မတာ နယူတန် (Newton's laws) ဟွံသေင်မ္ဂး ကွမ်တမ် (Quantum mechanics) တအ် ဂှ် ဟွံပါ်ခြာ အခိင် အတိတ် (Past) ကေုာံ အနာဂတ် (Future) ပုဟ် - ဍေဟ်တအ် ကလေင် ပတိတ် မာန် (Time-reversible) ရ။

ဆဂး၊ သၞောဝ် ဒုတိယ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ် ဝွံ ဒှ် သၞောဝ် မွဲဓဝ် မဟီု ဒဒှ်ရ အခိင် ဝွံ အာ ဒၟံင် လပါ် ဂတ မွဲ လပါ် ဓဝ် (Asymmetrical) ရ။ ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ '''&quot;တ္ၚ အခိင်&quot;''' (Arrow of time) ရ။ ဟိုတ်နူ အေန်ထရဝ်ပဳ သ္ဒး ဇၞော် တိုန် လၟိုန် ဂှ်ရ၊ ပိုယ် ဆဵု ညာတ် ခၟာဲစာင် ထကး အာ၊ ဆဂး ပိုယ် ဟွံဆဵု ခၟာဲစာင် ထကး ကလေင် ဒှ် ခၟာဲစာင် ခိုဟ်ဟ် ပုဟ်။ ပရေင်ထုဲနှဴ မဇၞော် တိုန် ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဓမ္မတာ အခိင် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ပိုယ် ရ။

== ၇။ အေန်ထရဝ်ပဳ ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ကေုာံ ကတိုင် လမ္စံက် (Cosmology and Black Holes) ==
အေန်ထရဝ်ပဳ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ပရေင်လ္ၚတ် စက္ကဝါ (Cosmology) ကေုာံ ကတိုင် လမ္စံက် (Black holes) ရ။

* '''အေန်ထရဝ်ပဳ စက္ကဝါ (Entropy of the Universe):''' စက္ကဝါ ပိုယ် စတင် ကၠုင် နူ မဟာ ပေါက်ကွဲမှု (Big Bang) မနွံ အေန်ထရဝ်ပဳ အောန် ဗွဲမလောန် ရ။ လၟုဟ် စက္ကဝါ ပြးဇး ဇၞော် တိုန် တုဲ အေန်ထရဝ်ပဳ လေဝ် ဇၞော် တိုန် ဓဝါဲ ဂှ် ရ။ တၠပညာ တအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ မွဲ တ္ၚဲ မ္ဂး စက္ကဝါ ဏအ် သ္ဒး စိုပ် ကဆံင် အေန်ထရဝ်ပဳ သၠုင် အိုတ် (Maximum entropy) တုဲ စွမ်းအင် သီုဖအိုတ် လီု အာ ရ။ ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ &quot;ပရေင်သၠိုတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ စက္ကဝါ&quot; (Heat death of the universe) ရ။
* '''ကတိုင် လမ္စံက် (Black Hole Entropy):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၀ ဂမၠိုင်၊ တၠပညာ '''[[သတဳဗေန် ဟောကေန်]]''' (Stephen Hawking) ကေုာံ ဂျာကပ် ဗေကိန်သတာင် (Jacob Bekenstein) တအ် ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဒဒှ်ရ ကတိုင် လမ္စံက် တအ် လေဝ် နွံ အေန်ထရဝ်ပဳ ကီု ရ။ အေန်ထရဝ်ပဳ ဍေဟ် တုပ် ကု ဇမၞော် မျက်နှာပြင် (Surface area of event horizon) ဍေဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;hawking&quot;&gt;{{cite journal |last=Hawking |first=S. W. |title=Particle Creation by Black Holes |url=https://archive.org/details/sim_communications-in-mathematical-physics_1975_43_3/page/199 |journal=Communications in Mathematical Physics |volume=43 |issue=3 |pages=199-220 |year=1975}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ အေန်ထရဝ်ပဳ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ (Entropy and Biology) ==
မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် သၟာန် မလေပ် ရ - &quot;ယဝ်ရ အေန်ထရဝ်ပဳ (ပရေင်ထုဲနှဴ) သ္ဒး ဇၞော် တိုန် လၟိုန် မ္ဂး၊ ဗီုလဵု လမျီု (Life) မနွံကဵု လဒက်ပတန် မကျေဝ်ဂေါဝ် ကေုာံ ညိင်ဝတ် ဏအ် ဂွံ ကတဵုဒှ် လဝ် ရော؟&quot;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၄၊ တၠပညာ ရူပဗေဒ '''[[အားဗေန် ရှရဝ်ဒိန်ဂျာ]]''' (Erwin Schrödinger) ချူ လိက် &quot;What is Life?&quot; မသောင် ကလး ပြသၞာ ဏအ် ရ။ ညး ဟီု ဒဒှ်ရ သတ္တဝါ မနွံ လမျီု တအ် ဂှ် ဒှ် &quot;သၞောတ် မပံက်&quot; (Open systems) ရ။ သတ္တဝါ တအ် မင်မဲ လဒက်ပတန် ဇကု ညံင် ဟွံဂွံ ထုဲနှဴ နကဵု ပရေင်စသုင် စၞ (စွမ်းအင် နူ တ္ၚဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ်) တုဲ ပတိတ် ထောအ် အေန်ထရဝ်ပဳ လပါ်မ္ၚး နဒဒှ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ အိက် ရ။ 
ရှရဝ်ဒိန်ဂျာ ကော်စ ပရေင်ဏအ် &quot;အေန်ထရဝ်ပဳ အနုတ်&quot; (Negative entropy / Negentropy) ရ။ လမျီု မွဲ ဂျိုင် တန်တဴ မာန် ဂှ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဖအောန် အေန်ထရဝ်ပဳ ဇကု တုဲ ဖန် ညံင် အေန်ထရဝ်ပဳ ပွဳပွူ မ္ၚး ဂွံ ဇၞော် တိုန် အစား ရ။

== ၉။ လွပ် ကေုာံ ပရေင်စကာ နည်းပညာ (Applications and Technology) ==
လညာတ် အေန်ထရဝ်ပဳ ဝွံ မာန် စကာ ပ္ဍဲ နည်းပညာ တၟိ နာနာ သာ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး လွပ် အေန်ထရဝ်ပဳ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ နာနာ
|-
! ကဏ္ဍ (Field)
! ပရေင်စကာ ကေုာံ လွပ် (Application)
|-
| '''စက် ဓါတ်ဂမ္တဴ''' (Heat Engines)
| အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် စကာ သၞောဝ် အေန်ထရဝ်ပဳ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် စက် ကွဳစက်၊ လျးလလဳ ကေုာံ စက် ဍာ်ကလခဲ မနွံ ကဆံင် အစောံ (Efficiency) သၠုင် အိုတ် ကေုာံ သိုတ် စွမ်းအင် အောန် အိုတ်။
|-
| '''နည်းပညာ ကွန်ပျူတာ''' (Data Compression)
| လညာတ် ရှာန်နောန် အေန်ထရဝ်ပဳ ပကဵု ညံင် ပိုယ် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် &quot;ဖျောဝ် တင်ဂၞင်&quot; (Compression algorithms - ဥပမာ .zip, .mp3, .jpg) သွက်ဂွံ ဂိုင်သိပ် တင်ဂၞင် ပ္ဍဲ နေရာ အောန်အောန် ရ။
|-
| '''ပရေင်လ္ၚတ် စကာရဳ''' (Cryptography)
| ပ္ဍဲ သၞောတ် လျှို့ဝှက် (Encryption)၊ အေန်ထရဝ်ပဳ သၠုင် မ္ဂး တင်ဂၞင် ဂှ် ထုဲနှဴ ဗွဲမလောန် တုဲ ဟက်ကာ (Hackers) တအ် ဗှ် တင်ဂၞင် ဝါတ်ဂါတ် ရ။
|-
| '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ်''' (Econophysics)
| သုတေသန ပရေင်ပိုန်ဒြပ် စကာ အေန်ထရဝ်ပဳ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေင်ဟွံညိင်ဝတ် (Volatility) ပ္ဍဲ ဖျာ ရှယ်ယာ (Stock market) ကေုာံ ပရေင်ပြးဇး သြန်ဘဏ္ဍာ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။
|}
&lt;ref name=&quot;schroeder&quot;&gt;{{cite book |last=Schroeder |first=D. V. |title=An Introduction to Thermal Physics |publisher=Addison-Wesley |year=1999 |pages=50-80}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
အေန်ထရဝ်ပဳ ဝွံ ဒှ် လညာတ် မဇြိုဟ်နက် ကေုာံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဓမ္မတာ သဘာဝ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ပိုယ် ရ။ နူကဵု ကမၠောန် စက် ဓါတ်ဂမ္တဴ စဵုကဵု စိုပ် ကွန်ပျူတာ ကေုာံ တမ်မူလ လမျီု၊ အေန်ထရဝ်ပဳ ပကဵု ညံင် ပိုယ် ဂွံ ကၠိုဟ် စိုတ် တ္ၚ အခိင် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ စက္ကဝါ ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ သုတေသန အေန်ထရဝ်ပဳ ဆက် အာရီုစွံ လတူ -
* '''ကွမ်တမ် အေန်ထရဝ်ပဳ (Quantum Entropy):''' သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အေန်ထရဝ်ပဳ ပ္ဍဲ ကဆံင် အက်တမ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် (Entanglement) သွက် ကွမ်တမ် ကွန်ပျူတာ (Quantum computing)။
* '''ပြသၞာ တင်ဂၞင် ကတိုင် လမ္စံက် (Black Hole Information Paradox):''' သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်ရ တင်ဂၞင် (Information) မလုပ် အာ ပ္ဍဲ ကတိုင် လမ္စံက် ဂှ် လီုလာ် အာ ရ ဟာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် ဟာ ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ရူပဗေဒ ဇၞော် အိုတ် မွဲ လၟုဟ် ရ။ 

အေန်ထရဝ်ပဳ ဂှ် ဟွံသေင် ဆ &quot;ပရေင်ထုဲနှဴ&quot; သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် သင်္ကေတ သဘာဝ မကဵု ကၠိုဟ် စိုတ် ဒဒှ်ရ အရာ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ဏအ် မာန် ပြံင်လှာဲ အာ တုဲ ဟွံမာန် ကလေင် စိုပ် အကာဲအရာ တြေံ အလုံစုံ ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]] (Thermodynamics)
* [[မက္ကနိစ် စာရင်းအင်း]] (Statistical mechanics)
* [[သဳအိုရဳ တင်ဂၞင်]] (Information theory)
* [[တ္ၚ အခိင်]] (Arrow of time)
* [[စက္ကဝါ]] (Universe)

{{Navbox
| name = Thermodynamics
| title = လညာတ် အဓိက ပ္ဍဲ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ် (Core Concepts in Thermodynamics)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောဝ်ဂမၠိုင် (Laws)
| list1 =
* [[သၞောဝ် သုည သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]] (Zeroth law)
* [[သၞောဝ် ပထမ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]] (First law)
* [[သၞောဝ် ဒုတိယ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]] (Second law)
* [[သၞောဝ် တတိယ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]] (Third law)
| group2 = ဓါတ်ဂမၠိုင် (Properties)
| list2 =
* [[အပူချိန်]] (Temperature)
* [[ဓါတ်ဂမ္တဴ]] (Heat)
* [[စွမ်းအင်]] (Energy)
* [[အေန်ထရဝ်ပဳ]] (Entropy)
* [[အေန်တာလပဳ]] (Enthalpy)
| group3 = မၞိဟ် အဓိက
| list3 =
* [[သာဒဳ ကာနောတ်]] (Sadi Carnot)
* [[ရူဒေါ့ဖ် ကလောသဳယပ်]] (Rudolf Clausius)
* [[လူဒဝစ် ဘလ်မန်]] (Ludwig Boltzmann)
* [[ဝဳလဳယာမ် တောမ်ဆောန် (လေတ် ကယ်ဗိန်)]] (Lord Kelvin)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်
| list4 =
* [[မက္ကနိစ် စာရင်းအင်း]] (Statistical mechanics)
* [[သဳအိုရဳ တင်ဂၞင်]] (Information theory)
* [[ကတိုင် လမ္စံက်]] (Black hole thermodynamics)
}}

[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]]
[[Category:သဳအိုရဳ တင်ဂၞင်]]
[[Category:အေန်ထရဝ်ပဳ]]</text>
      <sha1>rkmsy8uejnq87l0kbweqs5kxz75svkk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သတဳဗေန် ဟောကေန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11950</id>
    <revision>
      <id>57815</id>
      <parentid>57718</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T21:45:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23388" sha1="l9ktzhve12sgqt9jyqt5e0yreonvdxp" xml:space="preserve">'''သတဳဗေန် ဝဳလဳယာမ် ဟောကေန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Stephen William Hawking''; ၈ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၄၂ – ၁၄ မာတ် ၂၀၁၈) ဝွံ ဒှ် တၠပညာ ရူပဗေဒ သဳအိုရဳ (Theoretical physicist)၊ တၠပညာ စကြဝဠာ (Cosmologist)၊ ကေုာံ အစာချူလိက် ဍုင်အင်္ဂလာန် မွဲ ရ။ ညးဝွံ ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် နဒဒှ် ပါမောက္ခ သင်္ချာ လူကာသဳယျာန် (Lucasian Professor of Mathematics) ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ကိန်းဗရစ် (University of Cambridge) နူကဵု သၞာံ ၁၉၇၉ စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၀၉ ရ။ ဟောကေန် ဝွံ ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူကဵု ကမၠောန် သုတေသန ညး ပ္ဍဲ ကိစ္စ စကြဝဠာ၊ '''[[ကတိုင် လမ္စံက်]]''' (Black holes)၊ ကေုာံ ပရေင်ပံင်ကောံ နှိုင်းရသဳအိုရဳ နူ အာင်သတာင် (Einstein's General Relativity) ကု ကွမ်တမ် မက်ကဲနစ် (Quantum mechanics) ရ။&lt;ref name=&quot;ferguson&quot;&gt;{{cite book |last=Ferguson |first=K. |title=Stephen Hawking: His Life and Work |publisher=Transworld |year=2011 |pages=35-42}}&lt;/ref&gt;

ၜိုန်ရ ညး ဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီ ယဲ အာရုံ ဇုတ် (ALS / Motor Neurone Disease) ကာလ အာယုက် ၂၁ သၞာံ တုဲ အာစာဂဥုဲ တအ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ မာန် ဂျိုင် ဆ ၜါ သၞာံ သၟး ကီုလေဝ်၊ ညး ဆက် ဂျိုင် တန်တဴ လဝ် ပွိုင် ၅၀ သၞာံ ပြင်င် ရ။ အခိင် ညး ဟီု အရေဝ် ဟွံမာန် တေအ်၊ ညး စကာ စက် ပတိတ် ရမ္သာင် (Speech-generating device) သွက်ဂွံ ဆက်စပ် ကု မၞိဟ် တၞဟ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဘဝ သတဳဗေန် ဟောကေန်၊ အာဲကၟာဲ ကွတ်ပညာ၊ ကေုာံ သြဇာ ညး လတူ ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Stephen_Hawking.StarChild.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် သတဳဗေန် ဟောကေန် ညးမဒှ် တၠပညာ ရူပဗေဒ မပြာကတ် အလုံ ဂၠးတိ (ရုပ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၀ လက္ကရဴ)]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Overview) ==
သတဳဗေန် ဟောကေန် ဝွံ ဒှ် ညးမကလိဂွံ ပရေင်အံင်ဇၞး မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၀ ကေုာံ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ပ္ဍဲ အရာ မလ္ၚတ် ပရူ လဒက်ပတန် စကြဝဠာ ရ။ လညာတ် သဳအိုရဳ ညး မပ္တံကဵု ဒဒှ်ရ ကတိုင် လမ္စံက် ဂှ် ဍေဟ် ပတိတ် ဓါတ်ယှာ် (Hawking radiation) မာန် ဂှ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် သၞောတ် ရူပဗေဒ အလုံ ဂၠးတိ ရ။

ညးဝွံ ဟွံသေင် ဆ တၠပညာ သိပ္ပံ သၟး ပုဟ်၊ ဆဂး ညး သီု ဒှ် &quot;သၟာစန်ဒက် သိပ္ပံ&quot; (Science communicator) မွဲ ညံင် ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ ဂွံ ကၠိုဟ်ခိုဟ် ပရူ စကြဝဠာ ဇြိုဟ်ဇြိုဟ်နက်နက် တအ် မာန် ရ။ ပြကိုဟ် ညး မနွံ ယၟု &quot;ဝင် အခိင် ဗွဲခမၞန်&quot; (A Brief History of Time) ဂှ် သွံ ဂွံ ပြကောဋိ ကၞပ် ပြင်င် တုဲ ဍေဟ် ဒှ် လိက် မပြာကတ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ လောက သိပ္ပံ ရ။ ဘဝ ညး ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ &quot;ပရေင်အံင်ဇၞး က္ဍဟ် ကောန်မၞိဟ် လတူ အခက်အခုဲ ခန္ဓာကိုယ်&quot; ရ။

== ၂။ ဝင် ဍောတ်တ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ (Early Life and Education) ==
သတဳဗေန် ဟောကေန် ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင်အံက်သဖဝ် (Oxford)၊ အင်္ဂလာန် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၈ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၄၂ ရ။ တ္ၚဲဏအ် ဝွံ ဒှ် တ္ၚဲ တၠပညာ နက္ခတ် ဂလဳလဳယဝ် (Galileo) စုတိ ပေင် ၃၀၀ သၞာံ ကွက်က် ရ။ မိမ ညး၊ ဖရက် ဟောကေန် (Frank Hawking) ကေုာံ အဳသဝ်ဗေလ် ဟောကေန် (Isobel Hawking) တအ် ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မတန်တဴ ပ္ဍဲ အဆံင် တၠပညာ ကေုာံ သုတေသန ရ။

* '''ပရေင်ပညာ ဘာအလုံစုံ (Schooling):''' ညး တိုန် ဘာ ပ္ဍဲ St Albans School။ ပ္ဍဲ အခိင် ဍောတ်တ် ဂှ် ညး ဒှ် ကွးဘာ သာမည မွဲ ၜိုန်ရ သကအ်ရဲ တအ် ကော် ညး &quot;အာင်သတာင်&quot; (Einstein) ကီုလေဝ်။
* '''တက္ကသိုလ် အံက်သဖဝ် (Oxford University):''' ပ္ဍဲ အာယုက် ၁၇ သၞာံ ညး လုပ် တိုန် ဘာ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် အံက်သဖဝ် (University College, Oxford)။ ညး မိက်ဂွံ လ္ၚတ် သင်္ချာ ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ တက္ကသိုလ် ဟွံမဲ သင်္ချာ ဂှ်ရ ညး လ္ၚတ် ရူပဗေဒ (Physics) တုဲ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ B.A. ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၂ ရ။
* '''တက္ကသိုလ် ကိန်းဗရစ် (Cambridge University):''' လက္ကရဴ ဂှ် ညး ဆက် လ္ၚတ် သွက် တဆိပ်ကြာ ပါရဂူ (Ph.D.) ပ္ဍဲ Trinity Hall, Cambridge နကဵု ဘာသာ စကြဝဠာဗေဒ (Cosmology) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် ရ ယဲ ညး စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။&lt;ref name=&quot;larsen&quot;&gt;{{cite book |last=Larsen |first=K. |title=Stephen Hawking: A Biography |url=https://archive.org/details/stephenhawkingbi0000lars |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2005 |pages=[https://archive.org/details/stephenhawkingbi0000lars/page/12 12]-20}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ယဲ ALS ကေုာံ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် (ALS Disease and Struggle) ==
အခိင် ဟောကေန် ကလိဂွံ အာယုက် ၂၁ သၞာံ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၃ ဂှ်၊ ညး စ ဆဵုဂဗ အခက်အခုဲ အခိင် မကွာ် ကေုာံ ဒတုံ လာ် မဂၠိုင်ကဵု ဝါ ရ။ အာစာဂဥုဲ တအ် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ညး နွံ ယဲ '''Amyotrophic Lateral Sclerosis''' (ALS) ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲ မဝ်တာ နျူရွန် (Motor neurone disease) မဒှ် ယဲ မပလီု အာရုံ ဇုတ် ညံင် ဟွံဂွံ ချဳဓရာင် မာန် ရ။

* '''သ္ဂုတ်သွာတ် ဂဥုဲ:''' အာစာဂဥုဲ တအ် ဟီု ဒဒှ်ရ ညး မာန် ဂျိုင် ၜိုတ် ၂ သၞာံ သၟး ရ။ ပရေင်ဏအ် ကဵု ဓရ်စံင်တူ ကု ညး ဗွဲမလောန်။
* '''ပရေင်တဝ်စၞေဟ်:''' ဟိုတ်နူ ယဲ ဏအ် ဍေဟ် ကတဵုဒှ် သိုက်သိုက် သၟး တုဲ ညး ဆက် ဂျိုင် မာန် ကၠုင် ရ။ ပရေင်ဆဵုဂဗ ကု '''ဂျိန်း ဝိလ်''' (Jane Wilde) - လက္ကရဴ ဒှ် သမ္ဘာ ညး - ဂှ် ကဵု ဒြဟတ် စိုတ် သွက် ညး ဂွံ ဆက် လ္ၚတ် ပညာ ရ။
* '''စက် ပတိတ် ရမ္သာင် (Communication device):''' သၞာံ ၁၉၈၅ ဂှ် ညး ဒးဒုင် ခါဲ ကအ် (Tracheotomy) တုဲ အရေဝ် ဟီု ဟွံမာန် အလုံစုံ ရ။ လက္ကရဴ ညး စကာ စက် ကွန်ပျူတာ မဆက် လဝ် ကု ကသုန် ညး သွက်ဂွံ ရုဲ လိက် တုဲ ပတိတ် ရမ္သာင် (Voice synthesizer) ရ။ ရမ္သာင် စက် (American accent) ဂှ် ဒှ် အာ သင်္ကေတ အဓိက သွက် ညး ရ။

== ၄။ ကမၠောန် သုတေသန ရူပဗေဒ ကေုာံ စကြဝဠာ (Physics and Cosmology Research) ==
ကမၠောန် အဓိက အိုတ် သွက် ဟောကေန် ဂှ် ဒှ် ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ သၞောတ် စကြဝဠာ ရ။
* '''သဳအိုရဳ သေန်ဂူလာရဳတဳ (Penrose-Hawking Singularity Theorems):''' မွဲစွံ ကု ရဝ်ဂျာ ပေန်ရဝ်သ် (Roger Penrose)၊ ဟောကေန် သက်သဳ ထ္ၜး ဒဒှ်ရ အတိုင် နှိုင်းရသဳအိုရဳ (General Relativity) မ္ဂး၊ စကြဝဠာ ပိုယ် ဏအ် သ္ဒး စတင် ကၠုင် နူကဵု တင် ကိစ္စ မွဲ (Singularity) ပ္ဍဲကဵု Big Bang ရ။ 
* '''သၞောဝ် ကတိုင် လမ္စံက် (Laws of Black Hole Mechanics):''' ဟောကေန် ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် ဒဒှ်ရ ဇမၞော် ဧရိယာ မျက်နှာပြင် ကတိုင် လမ္စံက် ဝွံ ဍေဟ် ဟွံမာန် အောန် စှ်ေ ပုဟ် (Second Law of Black Hole Dynamics) မတုပ် ညံင် သၞောဝ် သာမဝ်ဒုင်နာမေတ် ရ။&lt;ref name=&quot;penrose&quot;&gt;{{cite journal |last=Penrose |first=R. |author2=Hawking, S. W. |title=The Singularities of Gravitational Collapse and Cosmology |journal=Proceedings of the Royal Society A |volume=314 |issue=1519 |pages=529-548 |year=1970}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဓါတ်ယှာ် ဟောကေန် (Hawking Radiation) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၄၊ ဟောကေန် ဖန်ဗဒှ် လညာတ် မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် သိပ္ပံ ညး မကော်စ &quot;ဓါတ်ယှာ် ဟောကေန်&quot; (Hawking Radiation) ရ။ 

ကိုပ်ကၠာ တေအ်၊ တၠပညာ တအ် ပတှ်ေ လဝ် ဒဒှ်ရ မု ကပေါတ် ဟွံသေင်မ္ဂး လျး မွဲ လေဝ် ဟွံမာန် တိတ် ဗၠး နူကဵု ကတိုင် လမ္စံက် ပုဟ်။ ဆဂး ဟောကေန် စကာ လညာတ် ကွမ်တမ် မက်ကဲနစ် (Quantum mechanics) တုဲ သက်သဳ ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ကတိုင် လမ္စံက် ဝွံ ဍေဟ် ပတိတ် ဒၟံင် ဓါတ်ယှာ် (Radiation) ညိည သိုက်သိုက် ရ။ ဟိုတ်နူ ဂှ်၊ ကတိုင် လမ္စံက် ဏအ် ဍေဟ် မာန် &quot;ယှောတ်&quot; ကေုာံ လက္ကရဴ အိုတ် မ္ဂး ဍေဟ် မာန် &quot;ကၠေအ် ကွယ်&quot; အာ (Evaporate) ရ။ ပရေင်ဏအ် ဝွံ ဒှ် ကမၠောန် ပထမအိုတ် မပံင်ကောံ ရူပဗေဒ ဇၞော် (Relativity) ကဵု ရူပဗေဒ ဍောတ် (Quantum) ရ။&lt;ref name=&quot;radiation&quot;&gt;{{cite journal |last=Hawking |first=S. W. |title=Black hole explosions? |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1974-03-01_248_5443/page/30 |journal=Nature |volume=248 |issue=5443 |pages=30-31 |year=1974}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပြကိုဟ် &quot;ဝင် အခိင် ဗွဲခမၞန်&quot; (A Brief History of Time) ==
သတဳဗေန် ဟောကေန် ဝွံ မိက်ဂွံ ညံင် ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ ဂွံ ကၠိုဟ် လညာတ် စကြဝဠာ ဇြိုဟ်နက် တအ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညး ချူ လိက် ပြကိုဟ် မွဲ မနွံ ယၟု &quot;ဝင် အခိင် ဗွဲခမၞန်&quot; (A Brief History of Time) မပတိတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၈ ရ။

* '''လဒက်ပတန် လိက်:''' လိက် ဏအ် ရှင်းလင်း ထ္ၜး ပရူ Big Bang၊ ကတိုင် လမ္စံက်၊ လျး၊ ကေုာံ သဳအိုရဳ အလုံစုံ (Theory of Everything) သီု ဟွံဒး စကာ ရုပ်သေဌာန် သင်္ချာ (Equations) ဂၠိုင်င် (ပါဲ နူ E=mc²) ရ။
* '''ပရေင်အံင်ဇၞး:''' လိက် ဏအ် သွံ ဂွံ ပြကောဋိ ကၞပ် ပြင်င် ကေုာံ တန်တဴ လတူ စရင် လိက် သွံ ခိုဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ လန်ဒါန် ဆန်းဒေး တိုင်းမ်း (Sunday Times bestseller list) ပွိုင် ၂၃၇ သတ္တာဟ မဒှ် စံချိန် တၟိ မွဲ ရ။&lt;ref name=&quot;bht&quot;&gt;{{cite book |last=Hawking |first=S. W. |title=A Brief History of Time |url=https://archive.org/details/briefhistoryofti0000hawk_j2d2 |publisher=Bantam Books |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/briefhistoryofti0000hawk_j2d2/page/1 1]-10}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ တာလျိုင် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ကိန်းဗရစ် (Lucasian Professor at Cambridge) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၉ ဂှ်၊ ဟောကေန် ဂွံ ဒုင် ခါန်ကၞက် နဒဒှ် '''ပါမောက္ခ သင်္ချာ လူကာသဳယျာန်''' (Lucasian Professor of Mathematics) ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ကိန်းဗရစ် ရ။ 

* တာလျိုင် ဏအ် ဝွံ ဒှ် တာလျိုင် မပြာကတ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ သိပ္ပံ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ် မၞိဟ် မယိုက်ဂၠေင် လဝ် ဌာန် ဏအ် ဂှ် ဒှ် အာစာဇၞော် '''[[အာက်သဲ နယူတန်]]''' (Isaac Newton) ကေုာံ ပဝ် ဒဳရက် (Paul Dirac) တအ် ရ။
* ဟောကေန် ယိုက်ဂၠေင် လဝ် ဌာန် ဏအ် ပွိုင် ၃၀ သၞာံ စဵုကဵု ညး ဒေါအ် ဇူ (Retire) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၉။ ကြဴနူ ဂှ် ညး ဆက် လုပ် ကမၠောန် နဒဒှ် ညးသုတေသန ဂုဏ်ထူး ပ္ဍဲ ဌာန သုတေသန ရူပဗေဒ စကြဝဠာ ရ။

== ၈။ လညာတ် ဒဿန ကေုာံ ဂၠးတိ (Philosophy and Global Views) ==
ဟောကေန် ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဟီုတွံ ပရူ ဒဿန ကေုာံ အန္တရာယ် မာန် ကတဵုဒှ် လတူ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ -

* '''ဘုရား ကေုာံ ဘာသာ (Religion and Atheism):''' ညး လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ညး ဒှ် မၞိဟ် ဟွံပတှ်ေ ကျာ် (Atheist) ရ။ ပ္ဍဲ လိက် &quot;The Grand Design&quot; ညး ဟီု ဒဒှ်ရ စကြဝဠာ ဏအ် မာန် ကတဵုဒှ် ကၠုင် နကဵု သၞောဝ် ရူပဗေဒ သၟး တုဲ ဟွံနွံ ပၟိက် ကျာ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဍေဟ် ပုဟ်။
* '''ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence - AI):''' ညး ဟီု ကဵု သတိ ဒဒှ်ရ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဉာဏ်စက် (AI) မအလုံစုံ ဝွံ မာန် ဖန်ဗဒှ် သဘာဝ ပလီုပလာ် ကောန်မၞိဟ် (End of human race) ယဝ်ရ ပိုယ် ဟွံထိင်ဒဝ် ဍေဟ် ခိုဟ်ဟ် ရ။
* '''အာကာသ ကေုာံ ကောန်ဂြိုဟ် တၞဟ် (Space and Aliens):''' ညး ယုံကြည် ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် တအ် သ္ဒး ပြံင် အာ မံင် လတူ ဂြိုဟ် တၞဟ် ယဝ်ရ မိက်ဂွံ ဆက် ဂျိုင် အာ ရ။ ညး သီု ဟီု ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် တအ် ဟွံထေက် ကု အာ ကော် ဟီု ကု သတ္တဝါ ဂြိုဟ် တၞဟ် (Aliens) ဟိုတ်နူ ညးတအ် မာန် ကၠုင် ဗတိုက် ပိုယ် ရ။

== ၉။ လအိတ် ဘဝ ကေုာံ ပရေင်စုတိ (Later Life and Death) ==
ၜိုန်ရ ခန္ဓာကိုယ် ညး လီုလာ် အာ အလုံစုံ ကီုလေဝ်၊ ဟောကေန် ဆက် ကၠောန် သုတေသန ကေုာံ တွဟ် တြး လိက် စဵုကဵု လအိတ် ဘဝ ညး ရ။ ညး သီု ဂွံ တိုန် က္ၜင်ကျာ မဟွံမဲ ဓါတ် ဓရောတ် (Zero-gravity flight) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၇ ရ။

ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ '''၁၄ မာတ် ၂၀၁၈''' (မဒှ် တ္ၚဲ Pi Day ကေုာံ တ္ၚဲ အာင်သတာင် ကတဵုဒှ် မၞိဟ်) ဂှ်၊ သတဳဗေန် ဟောကေန် စုတိ အာ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ညး ပ္ဍဲ ဍုင်ကိန်းဗရစ်၊ အာယုက် ၇၆ သၞာံ ရ။ 
ပရေင်ဖျေဟ် ကမ္မဌာန် ညး ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဘာကျာ် ဇၞော် ဝက်သ်မေန်သတာ (Westminster Abbey) ပ္ဍဲ လန်ဒါန် တုဲ၊ ပတေင် ဇုတ် ညး ဂှ် တိုပ် လဝ် ဗဒဲါ ဂိုဟ် အာက်သဲ နယူတန် ကေုာံ ឆားလ် ဒါဝင် (Charles Darwin) ရ။&lt;ref name=&quot;obit&quot;&gt;{{cite news |last=Overbye |first=D. |title=Stephen Hawking Dies at 76; His Mind Roamed the Cosmos |work=The New York Times |date=March 14, 2018 |url=https://www.nytimes.com/2018/03/14/obituaries/stephen-hawking-dead.html}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အာဲကၟာဲ ဝင် (Conclusion and Legacy) ==
သတဳဗေန် ဟောကေန် ဝွံ စွံ လဝ် အာဲကၟာဲ မဇၞော် အိုတ် သွက် ဂၠးတိ သိပ္ပံ ကေုာံ ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ရ။ 
နကဵု သိပ္ပံ၊ ညး ပံက် လဝ် ဂၠံင် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် စကြဝဠာ နကဵု လညာတ် တၟိ (Hawking Radiation) ကေုာံ ရှင်းလင်း ထ္ၜး ပရူ ကတိုင် လမ္စံက် ညံင် ဂွံ ဒှ် အရာ မကၠိုဟ် လောဲ ရ။ 
နကဵု ပရေင်မၞိဟ်၊ ညး ဒှ် သင်္ကေတ သွက် ပရေင်မင်မဲ ဒြဟတ် စိုတ် (Resilience) ရ။ ညး သက်သဳ ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ယဲ ဇၞော် (Disability) ဝွံ ဟွံမာန် ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ချပ် ကေုာံ ဉာဏ် ကောန်မၞိဟ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ညာတ် စကြဝဠာ ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ကတိုင် လမ္စံက်]] (Black hole)
* [[အာက်သဲ နယူတန်]] (Isaac Newton)
* [[အာလ်ဗတ် အာင်သတာင်]] (Albert Einstein)
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)
* [[စကြဝဠာဗေဒ]] (Cosmology)

{{Navbox
| name = Physicists
| title = တၠပညာ ရူပဗေဒ အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဝင် (Major Physicists in History)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ခေတ် ကၠာ
| list1 =
* [[ဂလဳလဳယဝ် ဂလဳလဳ]] (Galileo Galilei)
* [[အာက်သဲ နယူတန်]] (Isaac Newton)
* [[မာ်ကဲ ဖာရာဒေ]] (Michael Faraday)
* [[ဂျိမ်း မက်သဝဲ]] (James Clerk Maxwell)
| group2 = ခေတ် တၟိ
| list2 =
* [[အာလ်ဗတ် အာင်သတာင်]] (Albert Einstein)
* [[နဳလ် ဘဝ်]] (Niels Bohr)
* [[မေက်သ် ပလာန်]] (Max Planck)
* [[ရစ်ချတ် ဖိုင်းမန်း]] (Richard Feynman)
* [[သတဳဗေန် ဟောကေန်]] (Stephen Hawking)
| group3 = သဳအိုရဳ ဆက်စပ်
| list3 =
* [[နှိုင်းရသဳအိုရဳ]] (Theory of Relativity)
* [[ကွမ်တမ် မက်ကဲနစ်]] (Quantum Mechanics)
* [[ဓါတ်ယှာ် ဟောကေန်]] (Hawking Radiation)
* [[သဳအိုရဳ အလုံစုံ]] (Theory of Everything)
}}

[[Category:တၠပညာ ရူပဗေဒဂမၠိုင်]]
[[Category:မၞိဟ် မစုတိ ပ္ဍဲ ၂၀၁၈]]
[[Category:အစာချူလိက် အင်္ဂလာန်ဂမၠိုင်]]
[[Category:စကြဝဠာဗေဒ]]
[[Category:ကတိုင် လမ္စံက်]]</text>
      <sha1>l9ktzhve12sgqt9jyqt5e0yreonvdxp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကတိုင် လမ္စံက်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11951</id>
    <revision>
      <id>57805</id>
      <parentid>57721</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T21:31:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27678" sha1="jml2ods6snlmm455ynnvhjp5gp4kxcx" xml:space="preserve">'''ကတိုင် လမ္စံက်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Black hole'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ တန်တဴ မွဲ ပ္ဍဲကဵု လေဟာပြင်-အခိင် (Spacetime) မနွံကဵု ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravity) မဇၞော်လောန်၊ စဵုကဵု မပကဵု ညံင် အရာ မွဲမွဲ သီုကဵု ဓါတ် လျး (Light) ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ် လလဳသံလိုက် တအ် ဟွံမာန် တိတ် ဗၠး နူကဵု ပွဳပွူ ဍေဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;wald&quot;&gt;{{cite book |last=Wald |first=R. M. |title=General Relativity |url=https://archive.org/details/generalrelativit0000wald_f5a0 |publisher=University of Chicago Press |year=1984 |pages=[https://archive.org/details/generalrelativit0000wald_f5a0/page/299 299]-300}}&lt;/ref&gt; အတိုင် သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ သာမည (General theory of relativity) နူကဵု အာလ်ဗတ် အာင်သတာင် (Albert Einstein) မ္ဂး၊ ဒြပ်ဝတ္ထု မနွံကဵု ဓမြီု လျိုင် မဇၞော် အလောန် ဂှ် ဍေဟ် မာန် ကလေဝ် စှ်ေ (Collapse) တုဲ ပကဵု ညံင် လေဟာပြင်-အခိင် ဂွံ ကဝိုင် အာ တုဲ ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် ကတိုင် လမ္စံက် မာန် ရ။ ပယျဵု အာရီု မဒှ် ဒၞာဲ ဟွံမာန် ကလေင် ဂတး (Point of no return) ဂှ် ညးကော်စ &quot;ပယျဵု အကာဲအရာ&quot; (Event horizon) ရ။

ကတိုင် လမ္စံက် ဝွံ ၜိုန်ရ ညးကော်စ &quot;လမ္စံက်&quot; ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု အသာ် တုဲ ဍေဟ် အိုဟ် ကေတ် ဓါတ် လျး သီုဖအိုတ် မဒတုံ လုပ် ပ္ဍဲ ပယျဵု ဍေဟ် ရ (တုပ် ညံင် Black body ပ္ဍဲ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်)။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပိုယ် တအ် သ္ၚေဝ်ညာတ် ကေတ် ဍေဟ် တိုက်ရိုက် ဟွံမာန် ပုဟ်။ ဆဂး၊ ပိုယ် မာန် ဂၠာဲဆဵု ကေတ် ဍေဟ် နူကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ဍေဟ် ကု ဒြပ်ဝတ္ထု တၞဟ် တအ်၊ ဥပမာ - သၞံင် တအ် မဂေတ် ဓဝိုင် ဒၟံင် ဗဟဵု မွဲ မဟွံညာတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ် ဓရောတ် မတိတ် ကၠုင် နူ အခိင် ကတိုင် လမ္စံက် မအိုဟ် စ ကတိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး သၞံင် တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ကတိုင် လမ္စံက် နကဵု လညာတ် နက္ခတ္တဗေဒ၊ ရူပဗေဒ ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Black_hole_-_Messier_87_crop_max_res.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ကတိုင် လမ္စံက် ဇၞော် အလောန် ပ္ဍဲ ဗဟဵု ဂလက်သဳ မက်သဳယာ ၈၇ (Messier 87) မတက် ကေတ် လဝ် နကဵု တယ်လဳသကုပ် EHT ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဗီုရုပ် ကတိုင် လမ္စံက် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် ရ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ကတိုင် လမ္စံက်&quot; (Black hole) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တင် ဓမြီု ဒြပ် (Mass) မဇၞော်လောန် မတန်တဴ ပ္ဍဲ သြန် လေဟာပြင် (Space) ဍောတ်ဍောတ် မွဲ ရ။ ဟိုတ်နူ လျိုင် ဍေဟ် ဇၞော် သၠုင် လောန် တုဲ၊ ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravitational pull) ဍေဟ် လေဝ် ကြံင်မ္ၚိုဟ် ဗွဲမလောန် ရ။ 

နကဵု သဳအိုရဳ ရူပဗေဒ၊ အရာ မွဲမွဲ မနွံ လျိုင် (Mass) ဂှ် မာန် ဖန်ဗဒှ် ညံင် ဒြဟတ် ဓရောတ် ဂွံ ကတဵုဒှ် ရ။ ယဝ်ရ ပိုယ် ဍဵု ပကောံ တိ (Earth) ဏအ် ညံင် ဂွံ ဒှ် အာ ဇမၞော် တၟာ မခ္ဍဲ သမတ် (Marble) မွဲ မ္ဂး၊ တိ ဏအ် လေဝ် ဒှ် အာ ကတိုင် လမ္စံက် မွဲ မာန် ရ။ ဒၞာဲ ပယျဵု မကၟာတ်လဒဵု လဝ် ဟွံကဵု လျး တိတ် ဂှ် ညးကော်စ ပယျဵု အကာဲအရာ (Event horizon) တုဲ၊ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဗဟဵု ဍေဟ် ဂှ် ညးကော်စ သေန်ဂူလာရဳတဳ (Singularity) - ဒၞာဲ ဓမြီု လျိုင် မအိုတ် ဟွံမဲ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
လညာတ် ပရူ အရာ မနွံ ဒြဟတ် ဓရောတ် မဇၞော်လောန် စဵုကဵု လျး တိတ် ဟွံမာန် ဂှ် စတင် ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ရ။

* '''ခေတ် ကၠာအိုတ်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၃၊ တၠပညာ အင်္ဂလာန် ဂျောန် မိုက်ချယ် (John Michell) ချူ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ သၞံင် မွဲ ဇၞော် လောန် မ္ဂး လျး ဍေဟ် သ္ဒး ဒတုံ စှ်ေ အာ ကလေင် တုဲ ပိုယ် ညာတ် ဍေဟ် ဟွံမာန် (Dark stars)။ တၠပညာ ပြင်သေတ် ယာန်-သဳမောန် လာပလာတ် (Pierre-Simon Laplace) လေဝ် ပတိုန် ထ္ၜး လညာတ် ဏအ် တုပ်ပ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၆ ရ။
* '''သဳအိုရဳ အာင်သတာင် ကေုာံ ရေဒီယပ် သွာတ်ချာင်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၅၊ အာလ်ဗတ် အာင်သတာင် (Albert Einstein) ပတိတ် သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ သာမည (General Relativity)။ မွဲ သၞာံ လက္ကရဴ ဂှ် (၁၉၁၆)၊ တၠပညာ ကာရ် သွာတ်ချာင် (Karl Schwarzschild) တွက် ညာတ် သွဟ် သင်္ချာ ပထမအိုတ် သွက် သဳအိုရဳ အာင်သတာင် မထ္ၜး ကဵု လက္ခဏာ ကတိုင် လမ္စံက် (Schwarzschild radius) ရ။&lt;ref name=&quot;schwarzschild&quot;&gt;{{cite journal |last=Schwarzschild |first=K. |title=On the Gravitational Field of a Mass Point according to Einstein's Theory |journal=Abhandlungen der Königlich Preussischen Akademie der Wissenschaften |year=1916 |pages=189-196}}&lt;/ref&gt;
* '''ခေတ် လၟုဟ်:''' ဝေါဟာရ &quot;Black hole&quot; ဂှ် စကာ ပြာကတ် ကၠုင် နူကဵု တၠပညာ ရူပဗေဒ ဂျောန် ဝဳလာ (John Archibald Wheeler) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၇ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၁ ဂှ် ဂၠာဲဆဵု ညာတ် သက်သဳ ဍာံပြ ပထမအိုတ် နူကဵု ဓါတ် X-ray မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ကလာပ် သၞံင် ဆစ်ဂနပ် အက်က် (Cygnus X-1) ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ အင်္ဂလက္ခဏာဂမၠိုင် (Structure and Properties) ==
ကတိုင် လမ္စံက် မွဲ ၜိုန်ရ နွံကဵု ဒြဟတ် ဓရောတ် မဇၞော် ကီုလေဝ်၊ လဒက်ပတန် ဍေဟ် နွံ ဆ ၃ သာ် ဓဝ် ရ - လျိုင် (Mass)၊ ဓါတ် ဓရောတ် လျး (Spin / Angular momentum)၊ ကေုာံ လျိုင် ဓါတ်လလဳ (Electric charge) ရ။ ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ &quot;No-hair theorem&quot; ရ။

လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ ကတိုင် လမ္စံက် ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ဂမၠိုင် -
# '''သေန်ဂူလာရဳတဳ (Singularity):''' ဒၞာဲ ဗဟဵု အိုတ် ပ္ဍဲ ကတိုင် လမ္စံက်။ ဍေဟ် ဒှ် တင် ဍောတ် သၟတ် မွဲ မနွံကဵု ဓမြီု လျိုင် မသၠုင် အိုတ် ကေုာံ ဇမၞော် (Volume) ဍေဟ် သုည ရ။ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ်၊ သၞောဝ် ရူပဗေဒ သီုဖအိုတ် လီုလာ် အာ ရ။
# '''ပယျဵု အကာဲအရာ (Event Horizon):''' ဒှ် ပယျဵု အာရီုမ္ၚး။ ယဝ်ရ အရာ မွဲမွဲ (သီုကဵု လျး) တတ် ဖြတ် အာ ပယျဵု ဏအ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဟွံမာန် ကလေင် တိတ် ဗၠး နူ ဒြဟတ် ဓရောတ် ရ။
# '''အာဂဝ်သဖဳယျာ (Ergosphere):''' သွက် ကတိုင် လမ္စံက် မဂေတ် ဓဝိုင် ဒၟံင် (Rotating black holes) မ္ဂး၊ မ္ၚး ပယျဵု အကာဲအရာ ဂှ် နွံ ဒၞာဲ မွဲ မကော်စ အာဂဝ်သဖဳယျာ ရ။ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ်၊ လေဟာပြင်-အခိင် ဍေဟ် ဒးဒုင် တံင် ဓဝိုင် အာ မွဲစွံ ကု ကတိုင် လမ္စံက် ရ (Frame-dragging)။&lt;ref name=&quot;hawking&quot;&gt;{{cite book |last=Hawking |first=S. W. |author2=Ellis, G. F. R. |title=The Large Scale Structure of Space-Time |url=https://archive.org/details/largescalestruct0000hawk |publisher=Cambridge University Press |year=1973 |pages=[https://archive.org/details/largescalestruct0000hawk/page/150 150]-160}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ဗီုပြင် မကတဵုဒှ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Formation and Evolution) ==
ကတိုင် လမ္စံက် တအ် မလေပ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်လီုလာ် (Collapse) သၞံင် မဇၞော်လောန် ပ္ဍဲ အခိင် လက္ကရဴ အိုတ် အာယုက် သၞံင် ဂှ် ရ။

* '''ပရေင်လီုလာ် သၞံင် (Stellar Collapse):''' ကာလ သၞံင် မွဲ မနွံ လျိုင် ဇၞော် နူ တ္ၚဲ (Sun) ၜိုတ် ၂၀ ဆ ပြင်င် ဂှ် အိုတ် အာ ဓါတ် ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen fuel) ပ္ဍဲ ဗဟဵု ဍေဟ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဟွံမာန် ဆက် ဒစးဒုင် ဒြဟတ် ဓရောတ် ဇကု ဇကု မာန် ယျ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ဗဟဵု ဍေဟ် ကလေဝ် စှ်ေ ဗွဲမပြဟ် တုဲ သြင်မ္ၚး ဍေဟ် ခတိုဟ် တိတ် နကဵု ဒြဟတ် မဇၞော်လောန် (Supernova) ရ။ ဗဟဵု မသှ်ေ ဂှ် ဒှ် အာ ကတိုင် လမ္စံက် ရ။
* '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Evolution):''' ကြဴနူ မကတဵုဒှ် တုဲ၊ ကတိုင် လမ္စံက် မာန် ဆက် ဇၞော် တိုန် လျိုင် နူကဵု ပရေင်အိုဟ် ကေတ် (Accretion) ဓါတ် ဂေတ် (Gas)၊ ထၞေက် (Dust)၊ ကေုာံ သၞံင် မနွံ ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ဍေဟ် ရ။ လဆောဝ် ကတိုင် လမ္စံက် ၜါ လေဝ် ပံင်ကောံ ရေင်သကအ် (Black hole merger) တုဲ ဒှ် အာ ကတိုင် လမ္စံက် မဇၞော် လောန် ရ။

== ၅။ ဂကူ ကတိုင် လမ္စံက် ဂမၠိုင် (Types of Black Holes) ==
နက္ခတ္တဗေဒ ပညာရှင် တအ် ပါ်လဝ် ကတိုင် လမ္စံက် နကဵု လျိုင် (Mass) ဍေဟ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ကတိုင် လမ္စံက် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ (Type)
! လျိုင် (Mass compared to Sun)
! တမ်မူလ ကေုာံ ဒၞာဲ (Origin and Location)
|-
| '''ကတိုင် လမ္စံက် သၞံင် ဓမ္မတာ''' (Stellar-mass black hole)
| ၃ ဆ စဵုကဵု ၁၀၀ ဆ
| ကတဵုဒှ် နူ သၞံင် မခတိုဟ် (Supernova)။ မလေပ် ဆဵု ပ္ဍဲ အလုံ ဂလက်သဳ။
|-
| '''ကတိုင် လမ္စံက် လဒေါဝ်''' (Intermediate-mass black hole - IMBH)
| ၁၀၀ ဆ စဵုကဵု ၁၀၀,၀၀၀ ဆ
| ကတဵုဒှ် နူ ပရေင်ပံင်ကောံ သၞံင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကတိုင် လမ္စံက် ဍောတ်တ်။ ဂၠာဲဆဵု ညာတ် အောန်။
|-
| '''ကတိုင် လမ္စံက် ဇၞော် အလောန်''' (Supermassive black hole - SMBH)
| ၁၀၀,၀၀၀ ဆ စဵုကဵု ဗဳလဳယောန် ဆ
| တန်တဴ ပ္ဍဲ ဗဟဵု ဂလက်သဳ ဇၞော်ဇၞော် သီုဖအိုတ် (ဥပမာ - Sagittarius A* ပ္ဍဲ Milky Way)။ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူ အခိင် လေဟာပြင် စ ကတဵုဒှ်။
|-
| '''ကတိုင် လမ္စံက် ဍောတ် သၟတ်''' (Micro black hole)
| ဍောတ် နူ ၁ ဆ (စဵုကဵု အဆံင် အက်တမ်)
| ဒှ် ဆ လညာတ် သဳအိုရဳ (Hypothetical)။ မာန် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ အခိင် မဟာဗင် (Big Bang) တေအ်။
|}

== ၆။ ပရေင်ဆဵုဂဗ နကဵု သက်သဳ (Observational Evidence) ==
ဟိုတ်နူ ကတိုင် လမ္စံက် ဟွံပတိတ် လျး တုဲ၊ တၠပညာ တအ် သ္ဒး စကာ နဲကဲ သ္ၚေဝ်ညာတ် မ္ၚး (Indirect observation) ရ -

* '''ဒစ် အကရဳရှေန် (Accretion disk):''' ကာလ ဓါတ် ဂျာတ် ကေုာံ သၞံင် တအ် ဒးဒုင် တံင် လုပ် ပ္ဍဲ ကတိုင် လမ္စံက်၊ ဍေဟ်တအ် ဂေတ် ဓဝိုင် တုဲ ကတဵုဒှ် ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင် ဗွဲမလောန် ရ။ ဏအ်ဂှ် ပတိတ် ဓါတ် X-ray မပိုယ် မာန် ဆဵု ကေတ် နကဵု တယ်လဳသကုပ် ရ။
* '''ဒြဟတ် လပှ် ဓရောတ် (Gravitational waves):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ်၊ ရုင် သုတေသန လဳဂဝ် (LIGO) ဂၠာဲဆဵု ညာတ် လပှ် ဓရောတ် ပထမအိုတ် မကတဵုဒှ် နူကဵု ကတိုင် လမ္စံက် ၜါ ပံင်ကောံ ရေင်သကအ် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သက်သဳ ဇၞော် အိုတ် သွက် သဳအိုရဳ အာင်သတာင် ရ။&lt;ref name=&quot;ligo&quot;&gt;{{cite journal |last=Abbott |first=B. P. |author-link=LIGO Scientific Collaboration |title=Observation of Gravitational Waves from a Binary Black Hole Merger |journal=Physical Review Letters |volume=116 |issue=6 |pages=061102 |year=2016}}&lt;/ref&gt;
* '''ဗီုရုပ် တယ်လဳသကုပ် (EHT):''' ပ္ဍဲ ဧဗရဳ ၂၀၁၉၊ ဂကောံ Event Horizon Telescope (EHT) ပတိတ် ထ္ၜး ဗီုရုပ် ကတိုင် လမ္စံက် ပထမအိုတ် (M87*) ရ။ ဗီုရုပ် ဏအ် ထ္ၜး ကဵု အရိပ် လမ္စံက် မဒးဒုင် ပွဳ လဝ် နကဵု လျး ဓါတ်ဂမ္တဴ (Photon ring) ရ။

== ၇။ သဳအိုရဳ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ် ကေုာံ ဟောဝ်ကေန် ရေဒဳယေယှေန် (Thermodynamics and Hawking Radiation) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၄၊ တၠပညာ ရူပဗေဒ ပြာကတ် သတဳဗေန် ဟောဝ်ကေန် (Stephen Hawking) ပတိုန် ထ္ၜး လညာတ် ဒဒှ်ရ ကတိုင် လမ္စံက် ဝွံ ဟွံသေင် &quot;လမ္စံက်&quot; အလုံစုံ ပုဟ်။ နကဵု သၞောဝ် ကွမ်တမ် (Quantum mechanics)၊ ပ္ဍဲ ပယျဵု အကာဲအရာ ဂှ်၊ မာန် ပတိတ် ဓါတ် ရေဒဳယေယှေန် ညိည မကော်စ '''ဟောဝ်ကေန် ရေဒဳယေယှေန်''' (Hawking radiation) ရ။

* '''ပရေင်လဟေင် အာ (Evaporation):''' ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ပတိတ် ဓါတ် ရေဒဳယေယှေန် ဏအ်၊ ကတိုင် လမ္စံက် ဝွံ ကျ ဆောမ်လေင် လျိုင် (Mass) ဍေဟ် လၟေင် လၟေင် အခိင် ရ။ 
* သွက် ကတိုင် လမ္စံက် ဇၞော် မ္ဂး လၟေင် ဏအ် ကတဵုဒှ် လဇုဲ ဗွဲမလောန် (ဂၠိုင် နူ အာယုက် လေဟာပြင် ဏအ် ဏီ)။ ဆဂး သွက် ကတိုင် လမ္စံက် ဍောတ်တ် မ္ဂး ဍေဟ် မာန် ခတိုဟ် တုဲ လီုလာ် (Evaporate) အာ ပြဟ်ပြဟ် မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;hawking74&quot;&gt;{{cite journal |last=Hawking |first=S. W. |title=Black hole explosions? |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1974-03-01_248_5443/page/30 |journal=Nature |volume=248 |issue=5443 |pages=30-31 |year=1974}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပြသၞာ တင်ဂၞင် မကၠေအ်အာ (The Information Paradox) ==
သဳအိုရဳ ဟောဝ်ကေန် ရေဒဳယေယှေန် ဏအ် ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် ပြသၞာ ဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ မကော်စ &quot;Black hole information paradox&quot; ရ။

* အတိုင် သၞောဝ် ကွမ်တမ် မ္ဂး၊ တင်ဂၞင် (Information) ပရူ အရာ မွဲမွဲ ဂှ် လီုလာ် ကၠေအ် အာ ဟွံမာန် ပုဟ်။
* ဆဂး ယဝ်ရ အရာ မွဲမွဲ ဒတုံ လုပ် အာ ပ္ဍဲ ကတိုင် လမ္စံက်၊ တုဲ ကတိုင် လမ္စံက် ဂှ် လဟေင် လီု အာ (Evaporate) နကဵု ဟောဝ်ကေန် ရေဒဳယေယှေန် (မဟွံမဲ ကု တင်ဂၞင် မူလ) မ္ဂး၊ တင်ဂၞင် အရာ ဂှ် ကၠေအ် အာ အလုံစုံ ယျ ဟွံသေင်ဟာ?
ပြသၞာ ဏအ် ဒှ် အရာ မတၠပညာ ရူပဗေဒ တအ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ပသောင် ဟွံမာန် ဏီ တုဲ ဒှ် တင် အဓိက သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ (Relativity) ကေုာံ ကွမ်တမ် (Quantum gravity) ရ။

== ၉။ ကတိုင် လမ္စံက် ကေုာံ လညာတ် ခေတ်တၟိ ပ္ဍဲ နက္ခတ္တဗေဒ (Black Holes in Modern Astronomy) ==
ပ္ဍဲ နက္ခတ္တဗေဒ ခေတ်တၟိ၊ ကတိုင် လမ္စံက် ဝွံ ဒှ် အရာ အဓိက သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် ခလင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဂလက်သဳ (Galaxies) ရ။

* '''ဂလက်သဳ ကေုာံ ကတိုင် လမ္စံက် ဇၞော် (SMBH):''' တၠပညာ တအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲ ဗဟဵု ဂလက်သဳ သီုဖအိုတ် (သီုကဵု ဂလက်သဳ ပိုယ် Milky Way) ဂှ် နွံ ကတိုင် လမ္စံက် ဇၞော် အလောန် (SMBH) မွဲ ရ။ လျိုင် ကတိုင် လမ္စံက် ဏအ် ကဵု ဇမၞော် ဂလက်သဳ ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဗွဲမတၟေင် ရ။
* '''ကွာဇာ (Quasars):''' ကာလ ကတိုင် လမ္စံက် ဇၞော် ဏအ် အိုဟ် ကေတ် ဓါတ် ဂျာတ် ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပတိတ် လျး ကေုာံ ဓါတ် ရေဒဳယဝ် မတၟး အလောန် ညးကော်စ ကွာဇာ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မတၟး အိုတ် ပ္ဍဲ လေဟာပြင် အလုံစုံ ရ။&lt;ref name=&quot;kormendy&quot;&gt;{{cite journal |last=Kormendy |first=J. |author2=Ho, L. C. |title=Coevolution (Or Not) of Supermassive Black Holes and Host Galaxies |journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |volume=51 |pages=511-653 |year=2013}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
ကတိုင် လမ္စံက် ဝွံ ဒှ် အရာ မအမ်သဝ် ကေုာံ မနွံကဵု ဓမြီု ဒြဟတ် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ သဘာဝ စကြဝဠာ ရ။ ဍေဟ် တအ် ထ္ၜး ကဵု ဓရ် သဘာဝ မဆေင်ကဵု ဒြဟတ် ဓရောတ် ကေုာံ လေဟာပြင်-အခိင် အတိုင် လညာတ် အာင်သတာင် ဍာံပြ ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ သုတေသန ပရူ ကတိုင် လမ္စံက် ဝွံ ဆက် ဇၞော်မောဝ် အာ နကဵု ပရေင်စကာ နည်းပညာ တၟိ တၟိ ရ -
* '''LISA (Laser Interferometer Space Antenna):''' ဒှ် တယ်လဳသကုပ် ပ္ဍဲ အကာသ (Space) မရန်တၟအ် လဝ် သွက်ဂွံ ထပ် ဗက် ဂၠာဲ လပှ် ဓရောတ် (Gravitational waves) နူကဵု ကတိုင် လမ္စံက် ဇၞော်ဇၞော် ဂမၠိုင် ရ။
* '''EHT (Event Horizon Telescope):''' သက် ဆက် တက် ဗီုရုပ် ကတိုင် လမ္စံက် တၞဟ် တအ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် လဒက်ပတန် ဓါတ် မေဂ္ဂနက် (Magnetic fields) ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ပယျဵု အကာဲအရာ ရ။
ကတိုင် လမ္စံက် တအ် ဝွံ ဆက် ဒှ် ကသပ် ဓမ္မတာ (Laboratory) အဓိက သွက် တၠပညာ ရူပဗေဒ တအ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သဳအိုရဳ မပံင်ကောံ ရူပဗေဒ ကွမ်တမ် ကေုာံ ရေလဳတဳဗဳတဳ (Theory of Everything) ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[လေဟာပြင်-အခိင်]] (Spacetime)
* [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ သာမည]] (General Relativity)
* [[ဂလက်သဳ]] (Galaxy)
* [[အာလ်ဗတ် အာင်သတာင်]] (Albert Einstein)

{{Navbox
| name = Black holes
| title = ကတိုင် လမ္စံက် ကေုာံ နက္ခတ္တဗေဒ (Black Holes and Astronomy)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဂကူ ကတိုင် လမ္စံက်ဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ကတိုင် လမ္စံက် သၞံင် ဓမ္မတာ]] (Stellar black hole)
* [[ကတိုင် လမ္စံက် လဒေါဝ်]] (Intermediate black hole)
* [[ကတိုင် လမ္စံက် ဇၞော် အလောန်]] (Supermassive black hole)
* [[ကတိုင် လမ္စံက် ဍောတ် သၟတ်]] (Micro black hole)
| group2 = လဒက်ပတန် ကေုာံ အင်္ဂလက္ခဏာ
| list2 =
* [[ပယျဵု အကာဲအရာ]] (Event horizon)
* [[သေန်ဂူလာရဳတဳ]] (Gravitational singularity)
* [[အာဂဝ်သဖဳယျာ]] (Ergosphere)
* [[ဒစ် အကရဳရှေန်]] (Accretion disk)
| group3 = သဳအိုရဳ ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗ
| list3 =
* [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ သာမည]] (General relativity)
* [[ဟောဝ်ကေန် ရေဒဳယေယှေန်]] (Hawking radiation)
* [[လပှ် ဓရောတ်]] (Gravitational wave)
* [[ပြသၞာ တင်ဂၞင် ကတိုင် လမ္စံက်]] (Black hole information paradox)
| group4 = တၠပညာ အဓိကဂမၠိုင်
| list4 =
* [[အာလ်ဗတ် အာင်သတာင်]] (Albert Einstein)
* [[ကာရ် သွာတ်ချာင်]] (Karl Schwarzschild)
* [[သတဳဗေန် ဟောဝ်ကေန်]] (Stephen Hawking)
* [[ရဝ်ဂျာ ပေန်ရဝ်စ်]] (Roger Penrose)
}}

[[Category:ကတိုင် လမ္စံက်]]
[[Category:နက္ခတ္တဗေဒ]]
[[Category:ရူပဗေဒ မဆေင်ကဵု အာကာသ]]
[[Category:သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ သာမည]]</text>
      <sha1>jml2ods6snlmm455ynnvhjp5gp4kxcx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ သာမည</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11952</id>
    <revision>
      <id>57844</id>
      <parentid>57556</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:25:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25127" sha1="3bc6uekdohdc4wnc80hxvl6dwtxzr8t" xml:space="preserve">'''သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ သာမည''' (အၚ်္ဂလိက်: ''General Theory of Relativity'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''General Relativity'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သဳအိုရဳ ရူပဗေဒ (Physics) မဆေင်ကဵု ဒြဟတ်ဓရောတ် (Gravity) မဂွံ ဒုင် ပတိတ် လလောင်တြး လဝ် နကဵု တၠပညာ ရူပဗေဒ ပြာကတ် '''[[အာလ်ဘတ် အာင်သတာင်]]''' (Albert Einstein) ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၁၅ ရ။ သဳအိုရဳ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက အိုတ် သွက် သုတေသန ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိ တုဲ၊ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် လညာတ် တြေံ ဥပဒေသ ဓရောတ် နူကဵု '''[[အာက်သဲ နယူတန်]]''' (Isaac Newton) မဖျေဟ် လဝ် ပ္ဍဲ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ဍာံဍာံပြပြ ရ။&lt;ref name=&quot;einstein1916&quot;&gt;{{cite journal |last=Einstein |first=A. |title=The Foundation of the General Theory of Relativity |journal=Annalen der Physik |volume=49 |issue=7 |pages=769-822 |year=1916}}&lt;/ref&gt;

အတိုင် လညာတ် နယူတန် မ္ဂး၊ ဓရောတ် (Gravity) ဝွံ ဒှ် &quot;ဒြဟတ်&quot; (Force) မွဲ မတံင်ဓရောတ် နေင် ရေင်သကအ် အကြာ ဝတ္ထု ၜါ။ ဆဂး အတိုင် လညာတ် သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ သာမည မ္ဂး၊ ဓရောတ် ဝွံ ဟွံသေင် ဒြဟတ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် '''ပရေင်ကဝိုင် သပေတ်-အခိင်''' (Curvature of Spacetime) မကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ဒြပ်ထု (Mass) ကေုာံ စွမ်းအင် (Energy) မနွံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဂှ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သဳအိုရဳ ဏအ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဘဴဓရ် သဇိုင်၊ ပရေင်စမ်ၜတ် သက်သေ၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ နက္ခတ္တဗေဒ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Spacetime lattice analogy.svg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် ဥပမာ ထ္ၜး ပရေင်ကဝိုင် သပေတ်-အခိင် (Spacetime curvature)။ ဒြပ်ထု ဇၞော် (ဥပမာ ဂၠးတိ) ပကဵု ညံင် သပေတ်-အခိင် ဂွံ ကဝိုင် စှ်ေ တုဲ၊ ဝတ္ထု ဍောတ်ဍောတ် တအ် ဒး ချဳဓရာင် အတိုင် ပရေင်ကဝိုင် ဂှ် ရ (မပိုယ် ကော်စ ဓရောတ်)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ရေလဳတဳဗဳတဳ သာမည&quot; (General Relativity - GR) ဝွံ ဒှ် သဳအိုရဳ ဂျဳဩမေတြဳ (Geometric theory) မဆေင်ကဵု ဒြဟတ်ဓရောတ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၅ ဂှ် အာင်သတာင် ပတိတ် လဝ် '''[[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင်]]''' (Special Relativity) မဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ အခိင် ကေုာံ နေရာ (Space and Time) ဝွံ ဟွံသေင် အရာ မတန်တဴ သၟးသၟး (Absolute) ပုဟ်၊ ဍေဟ်တအ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် နဒဒှ် &quot;သပေတ်-အခိင်&quot; (Spacetime) ရ။

ဆဂး သဳအိုရဳ တၟေင် (Special) ဂှ် ဟွံပါလုပ် ပရေင် ဒြဟတ်ဓရောတ် သွက် ဝတ္ထု မချဳဓရာင် နကဵု အသိင် (Acceleration) ပုဟ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အာင်သတာင် ကေတ် အခိင် ၁၀ သၞာံ ပြင်င် သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ ဓရောတ် ကဵု သပေတ်-အခိင် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ သာမည ဏအ် ရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ခိုဟ် အိုတ် ဂှ် တၠပညာ ဂျောန် ဝဳလာ (John Wheeler) ဟီု လဝ်: *&quot;ဒြပ်ထု (Matter) ဟီု ကဵု သပေတ်-အခိင် ဗီုလဵု ဂွံ ကဝိုင်၊ တုဲ သပေတ်-အခိင် ဟီု ကဵု ဒြပ်ထု ဗီုလဵု ဂွံ ချဳဓရာင်&quot;* ရ။&lt;ref name=&quot;wheeler&quot;&gt;{{cite book |last=Wheeler |first=J. A. |title=A Journey into Gravity and Spacetime |url=https://archive.org/details/journeyintogravi0000whee |publisher=Scientific American Library |year=1990 |pages=[https://archive.org/details/journeyintogravi0000whee/page/10 10]-15}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် ဇၞော်မောဝ် သဳအိုရဳ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ပေါဲတဝ်စၞေဟ် လညာတ် ဉာဏ် (Intellectual struggle) မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ရူပဗေဒ ရ။
* '''သၞာံ ၁၉၀၇:''' အာင်သတာင် စ ဂွံ ညာတ် လညာတ် '''သဘဴဓရ် တုပ်သၟဟ်''' (Equivalence Principle)။ ညး ဟီု ဏအ်ဂှ် ဒှ် &quot;လညာတ် မကဵု တသိုက် အိုတ် ပ္ဍဲ ဘဝ ညး&quot; ရ။
* '''သၞာံ ၁၉၁၂:''' ညး စ ကၠိုဟ် ကၠုင် ဒဒှ်ရ သွက်ဂွံ ပသောင် ဓရောတ် မ္ဂး၊ သ္ဒး စကာ သင်္ချာ ဂျဳဩမေတြဳ မဟွံသေင် ယူကလစ် (Non-Euclidean geometry) ရ။ ညး အာတ် အရီုအဗင် နူ သကအ်ရဲ ညး ဂျာတ်သေန် (Marcel Grossmann) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သင်္ချာ တေန်သာ (Tensor calculus)။
* '''သၞာံ ၁၉၁၅:''' ကြဴနူ မပြိုင်ပ္ကာန် ကဵု တၠပညာ သင်္ချာ ဇၞော် ဒေဗိတ် ဟေလ်ဗတ် (David Hilbert) တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၉၁၅ ဂှ် အာင်သတာင် ပတိုန် ထ္ၜး ညီမျှခြင်း မဍာံပြ (Einstein Field Equations) ပ္ဍဲကဵု အကယ်ဒမဳ ဂျာမနဳ (Prussian Academy of Sciences) ရ။

== ၃။ သဘဴဓရ် တုပ်သၟဟ် (The Equivalence Principle) ==
သဘဴဓရ် တုပ်သၟဟ် (Equivalence principle) ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် မဖန်ဗဒှ် သဳအိုရဳ ဏအ် ရ။ အာင်သတာင် စကာ နဲကဲ စမ်ၜတ် လညာတ် (Thought experiment) မကော်စ &quot;Elevator&quot; ရ။

ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ နွံ ပ္ဍဲ ဖံင် (Elevator) မကၟာတ် လဝ် ကၠးကၠး မွဲ တုဲ၊ ဖံင် ဂှ် -
# တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ဂၠးတိ (နွံ ဓရောတ် 9.8 m/s²)။
# နွံ ပ္ဍဲ အကာသ တုဲ တိုန် အာ လတူ နကဵု အသိင် (Acceleration) 9.8 m/s² လၟိုန်။

မၞိဟ် မနွံ အပ္ဍဲ ဂှ် ဖျေဟ် လစှ်ေ ကပေါတ် မ္ဂး၊ အကာဲအရာ ၜါ သာ် ဏအ် ဂှ် တုပ်သၟဟ် ညးသကအ် ရ။ ညး ညာတ် ပါ်ခြာ ဟွံမာန် ပုဟ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အာင်သတာင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ '''ဒြဟတ်ဓရောတ်''' (Gravity) ကဵု '''ပရေင်ချဳဓရာင် နကဵု အသိင်''' (Acceleration) ဂှ် ဒှ် အရာ မွဲ ဓဝ် တုပ်တုပ် ရ။

== ၄။ ပရေင်ကဝိုင် သပေတ်-အခိင် (Spacetime Curvature and Geometry) ==
အတိုင် ယူကလစ် (Euclid) မ္ဂး၊ နေရာ ဝွံ ဒှ် အရာ မတပ် ညဳ (Flat) ရ (ဥပမာ လတူ စက္ခော)။ ဆဂး ပ္ဍဲ သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ သာမည၊ သပေတ်-အခိင် (မနွံ ၄ ဌာန် - Space ၃ ဌာန် ကဵု Time ၁ ဌာန်) ဂှ် မာန် ကဝိုင် (Curve) အာ လေဝ် မာန် ရ။

* ကာလ ဟွံမဲ ကု ဒြပ်ထု (Mass)၊ သပေတ်-အခိင် ဂှ် တပ် ညဳ ဒၟံင် ရ။
* ကာလ နွံ ဒြပ်ထု ဇၞော် (ဥပမာ တ္ၚဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠးတိ)၊ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် သပေတ်-အခိင် ပွဳပွူ ဂှ် ဂွံ ကဝိုင် စှ်ေ အာ (တုပ် ညံင် ပိုယ် စွံ ပသဲ ဇြိုင်ဇြိုင် လတူ ယာတ် ရာဘာ မွဲ)။
* ကာလ ဝတ္ထု တၞဟ် (ဥပမာ ဂိတု) မချဳဓရာင် ကၠောမ် အာ ဒၞာဲ ဂှ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒး ချဳဓရာင် အတိုင် ဂၠံင် ကဝိုင် ဂှ် ရ (မကော်စ Geodesic)။ ပရေင်ချဳဓရာင် ကဝိုင်ဝိုင် ဏအ် ဂှ် ပိုယ် ညာတ် ကေတ် နဒဒှ် &quot;ဒြဟတ်ဓရောတ်&quot; ရ။

== ၅။ ညီမျှခြင်း နယ်ပယ် အာင်သတာင်ဂမၠိုင် (Einstein Field Equations) ==
သဳအိုရဳ ဏအ်ဝွံ ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဍာံဍာံပြပြ မ္ဂး၊ သ္ဒး စကာ ညီမျှခြင်း သင်္ချာ မကော်စ '''Einstein Field Equations (EFE)''' ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ညီမျှခြင်း တေန်သာ (Tensor equation) မနွံကဵု ဗီုပြင် အဓိက -

&lt;center&gt;&lt;math&gt;G_{\mu\nu} + \Lambda g_{\mu\nu} = \frac{8\pi G}{c^4} T_{\mu\nu}&lt;/math&gt;&lt;/center&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယား သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သင်္ကေတ ပ္ဍဲ ညီမျှခြင်း အာင်သတာင်
|-
! သင်္ကေတ
! အဓိပ္ပါယ်
|-
| &lt;math&gt;G_{\mu\nu}&lt;/math&gt; || အာင်သတာင် တေန်သာ (Einstein tensor) - ထ္ၜး ပရေင်ကဝိုင် ဂျဳဩမေတြဳ သပေတ်-အခိင်။
|-
| &lt;math&gt;\Lambda&lt;/math&gt; || ကိန်းသေ စကြဝဠာ (Cosmological constant) - ထ္ၜး စွမ်းအင် မလ္ၚု (Dark energy)။
|-
| &lt;math&gt;g_{\mu\nu}&lt;/math&gt; || မက်ထရစ် တေန်သာ (Metric tensor) - သၞောတ် တင်ဂၞင် သပေတ်-အခိင်။
|-
| &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; || ကိန်းသေ ဓရောတ် နယူတန် (Newton's gravitational constant)။
|-
| &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; || အသိင် လျး (Speed of light)။
|-
| &lt;math&gt;T_{\mu\nu}&lt;/math&gt; || တေန်သာ စွမ်းအင်-အသိင် (Stress-energy tensor) - ထ္ၜး ဒြပ်ထု ကေုာံ စွမ်းအင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဂှ်။
|}

ညီမျှခြင်း ဏအ် ထ္ၜး လဝ် ကြပ်ကြပ် ဒဒှ်ရ လပါ် ဇွိ (Geometry/Curvature) ကဵု လပါ် သတုံ (Matter/Energy) ဂှ် ဆက်စပ် တုပ်သၟဟ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ရ။

== ၆။ သက်သေ ရူပဗေဒ ကေုာံ ပရေင်စမ်ၜတ်ဂမၠိုင် (Physical Evidence and Experiments) ==
သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ သာမည ဝွံ ဒးဒုင် စမ်ၜတ် သက်သေ (Experimental tests) ဗွဲမဂၠိုင် မာန် အံင်ဇၞး ကၠုင် လဝ် ရ -

# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂၠံင်တရဴ လျး (Deflection of Light):''' အာင်သတာင် ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ လျး နူ သၞံင် တအ် ဖြတ် အာ ပွဳပွူ တ္ၚဲ မ္ဂး (ဟိုတ်နူ သပေတ်-အခိင် ကဝိုင်) လျး ဒး ကဝိုင် အာ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၉ ဂှ် အာသာ အက်ဒေန်တန် (Arthur Eddington) စမ်ၜတ် ညာတ် ကေတ် ပ္ဍဲ အခိင် တ္ၚဲ ဒးဒုင် စ (Solar eclipse) တုဲ သဳအိုရဳ ဏအ် ပြာကတ် အာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။
# '''ပရေင်ချဳဓရာင် ဂြိုဟ် ဗုဒ္ဓဟူ (Precession of Mercury):''' ဂြိုဟ် ဗုဒ္ဓဟူ ဝွံ ချဳဓရာင် ပွဳပွူ တ္ၚဲ နကဵု ဗီုပြင် မဟွံကိတ်ညဳ ကု သၞောတ် နယူတန် ရ (ကြပ် ကု တ္ၚဲ လောန်)။ သဳအိုရဳ အာင်သတာင် ဖြေစှ် ကဵု ပြသၞာ ဏအ် မာန် ကွက်တိ ရ။
# '''ပရေင်ယှောတ် အခိင် ဓရောတ် (Gravitational Time Dilation):''' ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မနွံ ဓရောတ် သၠုင် (ဥပမာ လတူ ဂၠးတိ) ဂှ် အခိင် ကွာ် အာ သိုက် နူကဵု ဒၞာဲ ဓရောတ် အောန် (ဥပမာ ပ္ဍဲ အကာသ) ရ။ စက် GPS လတူ ဂြိုဟ်တု (Satellites) တအ် သ္ဒး ထိင် ပလေဝ် လဝ် အခိင် အတိုင် သဳအိုရဳ ဏအ် ရ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး GPS ဂှ် ဗၠေတ် အာ မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;will&quot;&gt;{{cite journal |last=Will |first=C. M. |title=The Confrontation between General Relativity and Experiment |journal=Living Reviews in Relativity |volume=17 |issue=1 |pages=4 |year=2014}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ကသိုင် လမ္စံက် ကေုာံ ပရေင်ထကး စကြဝဠာ (Black Holes and Singularities) ==
သွဟ် မွဲ နူကဵု ညီမျှခြင်း အာင်သတာင် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကတဵုဒှ် '''[[ကသိုင် လမ္စံက်]]''' (Black Holes) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၆ ဂှ် ကားလ် ရွှာ့တ်ချိုင်းလ် (Karl Schwarzschild) ဖျေဟ် သွဟ် မထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ဒြပ်ထု မွဲ ဍဵု ကောံ လုပ် အာ အပ္ဍဲ ဗွိုက် မဍောတ် လောန် မ္ဂး၊ ပရေင်ကဝိုင် သပေတ်-အခိင် ဏအ် ဇၞော် လောန် အာ စဵုကဵု လျး (Light) ညိကီု တိတ် ဗၠး ဟွံမာန် ရ။

* '''ပယျဵု အကာဲအရာ (Event Horizon):''' ဒှ် ပယျဵု ပွဳပွူ ကသိုင် လမ္စံက်။ ယဝ်ရ တတ် ဖြတ် အာ ပယျဵု ဏအ် မ္ဂး မုလေဝ် ကလေင် တိတ် ဟွံမာန် ယျ။
* '''သိင်ဂူလာရဳတဳ (Singularity):''' ဒှ် တင် လဒေါဝ် ကသိုင် လမ္စံက် မနွံ ဒြပ်ထု သၠုင် အိုတ် ကေုာံ ပမာဏ (Volume) သုည ရ။ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ် ဥပဒေသ ရူပဗေဒ သီုဖအိုတ် လီုလာ် အာ ရ။&lt;ref name=&quot;hawking&quot;&gt;{{cite book |last=Hawking |first=S. |title=A Brief History of Time |url=https://archive.org/details/briefhistoryofti0000hawk_j2d2 |publisher=Bantam Books |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/briefhistoryofti0000hawk_j2d2/page/81 81]-99}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ လပှ် ဓရောတ် (Gravitational Waves) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၆ ဂှ် အာင်သတာင် ဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ကာလ ဒြပ်ထု ဇၞော်ဇၞော် တအ် (ဥပမာ ကသိုင် လမ္စံက် ၜါ) ပံင်ကောံ ရေင်သကအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ချဳဓရာင် ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ် မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် မာန် ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် '''လပှ် ဓရောတ်''' (Gravitational waves) မပြးတိတ် အာ ပ္ဍဲ သပေတ်-အခိင် တုပ် ညံင် လပှ် ဍာ် ရ။ 

လပှ် ဏအ် ဝွံ ဍိုန်လျ ဗွဲမလောန် တုဲ သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ဂွံ ဂှ် ဝါတ် ဗွဲမလောန် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၄ သေပ်တေမ်ဗာ ၂၀၁၅ ဂှ်၊ ဂကောံ သုတေသန LIGO စမ်ၜတ် ညာတ် ကေတ် လပှ် ဓရောတ် ပထမအိုတ် နူကဵု ကသိုင် လမ္စံက် ၜါ မပံင်ကောံ ရေင်သကအ် နူကဵု ဇမ္ၚောဲ ၁.၃ ဗဳလဳယောန် သၞာံ လျး ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သက်သေ မခိုင်ကၠိုက် အိုတ် သွက် သဳအိုရဳ ဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;ligo&quot;&gt;{{cite journal |last=Abbott |first=B. P. |author2=et al. |title=Observation of Gravitational Waves from a Binary Black Hole Merger |journal=Physical Review Letters |volume=116 |issue=6 |pages=061102 |year=2016}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ ပရေင်ပြးဇၞော် စကြဝဠာ (Cosmology and the Expanding Universe) ==
ရေလဳတဳဗဳတဳ သာမည ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် နက္ခတ္တဗေဒ ခေတ်တၟိ (Modern Cosmology) ရ။ ကာလ အာင်သတာင် စကာ ညီမျှခြင်း ညး လတူ စကြဝဠာ အလုံစုံ၊ ညး ညာတ် ဒဒှ်ရ စကြဝဠာ ဝွံ သ္ဒး ကျုံ့ လုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပြး ဇၞော် အာ (Expanding) လၟိုန် ရ။ 

ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် မၞိဟ် တအ် ပတှ်ေ လဝ် စကြဝဠာ တန်တဴ ညိင် (Static) တုဲ ညး ထပ် စုတ် '''ကိန်းသေ စကြဝဠာ''' (Cosmological constant, $\Lambda$) သွက်ဂွံ ထိင် လဝ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၉ ဂှ် အက်ဒွင် ဟပ်ဘယ် (Edwin Hubble) စမ်ၜတ် ညာတ် ဒဒှ်ရ စကြဝဠာ ပြး ဇၞော် ဒၟံင် ဍာံဍာံ တုဲ၊ အာင်သတာင် ဟီု ဒဒှ်ရ ပရေင်ထပ်စုတ် ကိန်းသေ ဂှ် ဒှ် &quot;အရာ မှာရာ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဘဝ ညး&quot; ရ။ လက္ကရဴ ဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၈၊ တၠပညာ တအ် ညာတ် ဒဒှ်ရ စကြဝဠာ ပြး ဇၞော် မံင် နကဵု အသိင် မသၠုင် တိုန် (Accelerating expansion) တုဲ ကိန်းသေ စကြဝဠာ $\Lambda$ ဏအ် ကလေင် ကိစ္စဇၞော် ကၠုင် ပၠန် နဒဒှ် '''စွမ်းအင် မလ္ၚု''' (Dark Energy) ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ သာမည ဝွံ ဒှ် ပရေင်အံင်ဇၞး ဉာဏ် ကောန်မၞိဟ် မသၠုင် အိုတ် မွဲ တုဲ ဍေဟ် ပသောင် ကဵု သၞောတ် စကြဝဠာ မဇၞော် (Macroscopic world) ဗွဲမဍာံပြ ရ။

ဆဂး ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ တ္ၚဲဏအ် ဂှ်၊ သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ ဏအ် (မဆေင်ကဵု အရာ ဇၞော်ဇၞော်) ကဵု '''သဳအိုရဳ ကွမ်တမ်''' (Quantum Mechanics - မဆေင်ကဵု အရာ ဍောတ်ဍောတ် ဗီု အက်တမ်) ဂှ် ပံင်ကောံ ရေင်သကအ် ဟွံဂွံ ဏီ ရ။ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဥပမာ သၟဝ် ကသိုင် လမ္စံက် ဟွံသေင်မ္ဂး အခိင် ဘစ်ဘန်း (Big Bang) တေအ် မ္ဂး၊ သဳအိုရဳ ၜါ ဏအ် ပြိုင်ပ္ကာန် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သုတေသန အနာဂတ် (ဥပမာ String theory ဟွံသေင်မ္ဂး Loop quantum gravity) တအ် ဝွံ အာရီုစွံ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သဳအိုရဳ တၟိ မကော်စ '''ဒြဟတ်ဓရောတ် ကွမ်တမ်''' (Quantum Gravity) ညံင် ဂွံ ပံင်ကောံ သဳအိုရဳ ဇၞော် ၜါ ဏအ် မာန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အာလ်ဘတ် အာင်သတာင်]] (Albert Einstein)
* [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင်]] (Special Relativity)
* [[ဒြဟတ်ဓရောတ်]] (Gravity)
* [[ကသိုင် လမ္စံက်]] (Black hole)
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)

{{Navbox
| name = Relativity
| title = ရေလဳတဳဗဳတဳ ကေုာံ ဒြဟတ်ဓရောတ် (Relativity and Gravitation)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဳအိုရဳ အဓိကဂမၠိုင်
| list1 =
* [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင်]] (Special Relativity)
* [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ သာမည]] (General Relativity)
* [[သၞောဝ် ဓရောတ် နယူတန်]] (Newton's law of universal gravitation)
| group2 = သဘဴဓရ် ကေုာံ ညီမျှခြင်း
| list2 =
* [[သဘဴဓရ် တုပ်သၟဟ်]] (Equivalence principle)
* [[ညီမျှခြင်း နယ်ပယ် အာင်သတာင်ဂမၠိုင်]] (Einstein field equations)
* [[သပေတ်-အခိင်]] (Spacetime)
* [[ပရေင်ကဝိုင်]] (Curvature)
| group3 = ကတဵုဒှ် သဘာဝဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ကသိုင် လမ္စံက်]] (Black hole)
* [[လပှ် ဓရောတ်]] (Gravitational wave)
* [[ပရေင်ယှောတ် အခိင် ဓရောတ်]] (Gravitational time dilation)
* [[မှန်ဘီလူး ဓရောတ်]] (Gravitational lens)
| group4 = မၞိဟ် အဓိကဂမၠိုင်
| list4 =
* [[အာလ်ဘတ် အာင်သတာင်]] (Albert Einstein)
* [[အာက်သဲ နယူတန်]] (Isaac Newton)
* [[ကားလ် ရွှာ့တ်ချိုင်းလ်]] (Karl Schwarzschild)
* [[အက်ဒွင် ဟပ်ဘယ်]] (Edwin Hubble)
}}

[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ]]
[[Category:အာလ်ဘတ် အာင်သတာင်]]
[[Category:နက္ခတ္တဗေဒ]]</text>
      <sha1>3bc6uekdohdc4wnc80hxvl6dwtxzr8t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11953</id>
    <revision>
      <id>57807</id>
      <parentid>57557</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T21:34:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27079" sha1="3y8uhd7x32uu1cz86fm22n3jw7n1la4" xml:space="preserve">'''သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Special theory of relativity'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Special relativity'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သဳအိုရဳ ရူပဗေဒ မပသောင် ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အကာဲအရာ ဂၠးတိ (Space) ကေုာံ အခိင် (Time) ရ။ သဳအိုရဳ ဏအ်ဝွံ တၠပညာ ရူပဗေဒ ပြာကတ် ဂၠးတိ '''[[အဲလ်ဗတ် အာင်သတာင်]]''' (Albert Einstein) ချူ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၅ ပ္ဍဲ လိက်ပရေင် ညး မနွံ ယၟု &quot;ပရူ အဳလက်ထရဝ်ဒုင်နာမေတ် သွက် ကပေါတ် မချဳဓရာင်ဂမၠိုင်&quot; (On the Electrodynamics of Moving Bodies) ရ။&lt;ref name=&quot;einstein1905&quot;&gt;{{cite journal |last=Einstein |first=A. |title=Zur Elektrodynamik bewegter Körper |journal=Annalen der Physik |volume=322 |issue=10 |pages=891-921 |year=1905}}&lt;/ref&gt;

ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် သဳအိုရဳ ဏအ်၊ တၠပညာ တအ် ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ အခိင် ကေုာံ ဒၞာဲ ဝွံ တန်တဴ ညိင်ဝတ် ဒၟံင် (Absolute space and time) အတိုင် လညာတ် နယူတန် (Isaac Newton) ရ။ ဆဂး သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင် ဝွံ ပလီု ထောအ် လညာတ် တြေံ ဂှ် တုဲ ထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ အခိင် ကဵု ဒၞာဲ ဝွံ ပြံင်လှာဲ မာန် ဒၟံင် အတိုင် ပရေင်ချဳဓရာင် ညးမင်ရံင် (Observer) ရ။ သဳအိုရဳ ဏအ် ဒုင်သဇိုင် လတူ တင်သဇိုင် ၜါ သာ် - ပထမ ဂှ် သၞောဝ် ရူပဗေဒ သီုဖအိုတ် တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဇၟာပ် သၞောတ် မချဳဓရာင် နကဵု လဟိုင် ညိင်ဝတ် (Inertial frames of reference)၊ တုဲ ဒုတိယ ဂှ် '''လဟိုင် လျး''' (Speed of light) ပ္ဍဲ လဟာင် (Vacuum) ဝွံ နွံ ၚုဟ်မး လၟိုန် ($c$) သွက် ဇၟာပ် ညးမင်ရံင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Albert Einstein Head.jpg|thumb|right|300px|အဲလ်ဗတ် အာင်သတာင် (Albert Einstein) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၇။ ညး ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မဖန်ဗဒှ် သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင် ကေုာံ အလုံ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ရေလဳတဳဗဳတဳ&quot; (Relativity) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ဆက်စပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒဒှ်ရ အရာ မွဲကဵုမွဲ ဟွံတန်တဴ ညိင်ဝတ် (Relative) ရ။ ဝေါဟာရ &quot;တၟေင်&quot; (Special) ဏအ် မစကာ လဝ် ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု သဳအိုရဳ ဏအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဆ အကာဲအရာ အထူး မွဲ ဓဝ် - မဒှ် အကာဲအရာ မဟွံမဲ ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ လဟိုင် (No acceleration) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ချဳဓရာင် နကဵု လဟိုင် မညိင်ဝတ် (Constant velocity) သၟး ရ။ 

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၅ ဂှ် အာင်သတာင် ဆက် ဖန်ဗဒှ် '''[[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ အလုံ]]''' (General relativity) မထပ် စုတ် လညာတ် ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravity) ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ လဟိုင် (Acceleration) ရ။ ဆဂး သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင် ဏအ် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလောန် ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် တၠပညာ တအ် ဂွံ ကၠိုဟ် အာ ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် (Energy) ကဵု လျိုင် (Mass) ဝွံ ဒှ် အရာ မွဲ ဓဝ် (E=mc²) တုဲ လဟိုင် အိုတ် ကၞောတ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ဏအ် ဂှ် ဒှ် လဟိုင် လျး ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၁၉၀၅ တေအ်၊ သၞောဝ် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် လဝ် ရူပဗေဒ ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် မက်ကဲနစ် နယူတန် (Newtonian mechanics) ကေုာံ သၞောဝ် အဳလက်ထရဝ်မာဂနဲတစ် မက်သဝေဝ် (Maxwell's equations of electromagnetism) ရ။ ဆဂး သၞောဝ် ၜါ ဏအ် နွံ ပရေင်ဟွံကိတ်ညဳ ဇၞော် မွဲ ရ။ သၞောဝ် မက်သဝေဝ် ဟီု လဝ် လဟိုင် လျး ဂှ် ဒှ် လၟိုန်၊ ဆဂး သၞောတ် နယူတန် ဟီု လဝ် လဟိုင် သီုဖအိုတ် ဒး ပံင်ကောံ (Relative) အတိုင် ညးမင်ရံင် ရ။

* '''ပရေင်စမ်ၜတ် မာက်ကယ်သေန်-မဝ်လဳ (Michelson-Morley experiment):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၇၊ ညးတအ် စမ်ၜတ် လဟိုင် လျး ပ္ဍဲ ဓါတ် 'အဳသာ' (Aether - ဒၞာဲ လဟာင် ဂၠးတိ)။ သွဟ် ဂှ် ထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ လဟိုင် လျး ဝွံ ဟွံပြံင်လှာဲ ၜိုန်ရ ဂၠးတိ ချဳဓရာင် ဒၟံင် ကီုလေဝ် ရ။ 
* '''ဟေန်ဒရစ် လဝ်ရိန့် (Hendrik Lorentz):''' ညး ဖန်ဗဒှ် ညီမျှခြင်း သင်္ချာ မကော်စ &quot;ပရေင်ပြံင်လှာဲ လဝ်ရိန့်&quot; (Lorentz transformations) သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ လဟိုင် လျး ဏအ်၊ ဆဂး ညး ဟွံမာန် ပသောင် ကဵု လညာတ် ရူပဗေဒ ဍာံပြ။
* ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၅၊ အဲလ်ဗတ် အာင်သတာင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ ဓါတ် 'အဳသာ' ဟွံမဲ တုဲ၊ လဟိုင် လျး ဂှ် ဒှ် လၟိုန် ဇေတ်တ် သွက် ဇၟာပ် ညးမင်ရံင် ရောင်။ လညာတ် ဏအ် ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဝင် ရူပဗေဒ အလုံ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;taylor&quot;&gt;{{cite book |last=Taylor |first=E. F. |author2=Wheeler, J. A. |title=Spacetime Physics |url=https://archive.org/details/spacetimephysics00edwi_0 |publisher=W. H. Freeman |year=1992 |pages=[https://archive.org/details/spacetimephysics00edwi_0/page/16 15]-28}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ တင်သဇိုင် အဓိက ၜါ သာ် (The Two Postulates) ==
သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် လတူ တင်သဇိုင် (Postulates) အဓိက ၜါ သာ် ရ -

# '''တင်သဇိုင် ရေလဳတဳဗဳတဳ (Principle of Relativity):''' သၞောဝ် ရူပဗေဒ သီုဖအိုတ် ဝွံ တုပ်သၟဟ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဇၟာပ် သၞောတ် ညးမင်ရံင် မချဳဓရာင် နကဵု လဟိုင် မညိင်ဝတ် (Inertial reference frames) ရ။ ဥပမာ - ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ နွံ ပ္ဍဲ ကွဳပၟတ် မချဳဓရာင် နကဵု လဟိုင် ညိင်ဝတ် သီု ဟွံမဲ ကု မတ်ဗြဲ၊ ညး ဟွံမာန် တီ ဒဒှ်ရ ကွဳပၟတ် ဂှ် ချဳဓရာင် ဒၟံင် ဟွံသေင်မ္ဂး တန်တဴ ညိင်ဝတ် ဒၟံင် ရ။
# '''တင်သဇိုင် လဟိုင် လျး လၟိုန် (Constancy of the Speed of Light):''' လဟိုင် လျး ပ္ဍဲ လဟာင် (Vacuum) ဝွံ နွံ ၚုဟ်မး လၟိုန် ($c \approx 3 \times 10^8$ မဳတာ/စက္က) သွက် ဇၟာပ် ညးမင်ရံင်၊ ၜိုန်ရ တမ်ရိုဟ် လျး ဂှ် ချဳဓရာင် ဒၟံင် ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမင်ရံင် ဂှ် ချဳဓရာင် ဒၟံင် ကီုလေဝ် ရ။ 

တင်သဇိုင် ၜါ ဏအ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု လညာတ် သာမည (Common sense) ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမလောန်၊ ဆဂး ဍေဟ် ဒှ် တင်ဂၞင် ဍာံပြ မဒးဒုင် စမ်ၜတ် လဝ် နကဵု သုတေသန ရ။

== ၄။ ဇမၠိင် အခိင် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အခိင် (Time Dilation) ==
ဟိုတ်နူကဵု လဟိုင် လျး ဂှ် ဒှ် လၟိုန် ဂှ်ရ၊ အခိင် (Time) ဝွံ ဟွံတန်တဴ ညိင်ဝတ် ပုဟ်။ အခိင် ဝွံ ပြံင်လှာဲ အာ အတိုင် လဟိုင် မချဳဓရာင် ရ။ ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ '''ဇမၠိင် အခိင်''' (Time dilation) ရ။

ယဝ်ရ ကပေါတ် မွဲ ချဳဓရာင် ပြဟ် က္ဍင် (ကြပ် ကဵု လဟိုင် လျး)၊ အခိင် ပ္ဍဲ ကပေါတ် ဂှ် ဇကဲ ကၠုင် ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ကွာ် သြိုတ် စှ်ေ&quot; ရ (Time runs slower for moving objects)။ 
* '''ညီမျှခြင်း (Equation):''' $\Delta t' = \frac{\Delta t}{\sqrt{1 - \frac{v^2}{c^2}}}$ 
* '''ပရေင်စမ်ၜတ် ကောန်ကၟာ ၜါ (Twin Paradox):''' ယဝ်ရ ကောန်ကၟာ ၜါ တၠ နွံ တုဲ၊ မွဲ တၠ တိုန် အာ အကာသ နကဵု က္ၜင် အကာသ မနွံ လဟိုင် ကြပ် ကဵု လဟိုင် လျး။ ကာလ ညး ကလေင် စိုပ် ဂၠးတိ မ္ဂး၊ ညး မနွံ လတူ က္ၜင် ဂှ် အာယုက် သၟတ် နူကဵု ကောန်ကၟာ ညး မမင် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဖဵုသက်ရောက် နူ Time dilation ရ။&lt;ref name=&quot;resnick&quot;&gt;{{cite book |last=Resnick |first=R. |title=Introduction to Special Relativity |url=https://archive.org/details/introductiontosp0000resn |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=1968 |pages=[https://archive.org/details/introductiontosp0000resn/page/55 55]-68}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေင်ဂၠေအ်စှ်ေ ဇမၠိင် (Length Contraction) ==
တုပ် ညံင် အခိင် ကီု၊ ဇမၠိင် ကေုာံ ဒၞာဲ (Space) လေဝ် ပြံင်လှာဲ အာ အတိုင် လဟိုင် ညးမင်ရံင် ကီု ရ။ ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ '''ပရေင်ဂၠေအ်စှ်ေ ဇမၠိင်''' (Length contraction) ဟွံသေင်မ္ဂး Lorentz contraction ရ။

ယဝ်ရ ကပေါတ် မွဲ ချဳဓရာင် ပြဟ် က္ဍင်، ဇမၠိင် ဍေဟ် ပ္ဍဲကဵု လပါ် ဒိုဟ် မချဳဓရာင် ဂှ် &quot;ဂၠေအ် စှ်ေ&quot; (Contracts) ကၠုင် ပ္ဍဲ မတ် ညးမင်ရံင် မတန်တဴ ညိင်ဝတ် ရ။
* '''ညီမျှခြင်း (Equation):''' $L' = L \sqrt{1 - \frac{v^2}{c^2}}$ 
* ဥပမာ - ယဝ်ရ က္ၜင် အကာသ မွဲ နွံ ဇမၠိင် ၁၀၀ မဳတာ တုဲ ဍေဟ် ပဝ် အာ နကဵု လဟိုင် ၈၀% ၏ လဟိုင် လျး ($0.8c$) မ္ဂး၊ ညးမင်ရံင် နူ ဂၠးတိ ဂွံ ဆဵု ကေတ် ဇမၠိင် ဍေဟ် ဆ ၆၀ မဳတာ သၟး ရ။ ဆဂး မၞိဟ် မနွံ အပ္ဍဲ က္ၜင် ဂှ် တှ်ေ ဍေဟ် ဆက် နွံ ၁၀၀ မဳတာ အတိုင် တြေံ ရ။

[[File:Time_dilation.svg|thumb|left|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဒဒှ်ရ လျး မဒး ကွာ် အာ ဂၠံင် မဂၠိင် လတူ ကွဳစက် မချဳဓရာင် ပကဵု ညံင် အခိင် (Time) ဂွံ ကွာ် သြိုတ် စှ်ေ (Time dilation) ပ္ဍဲ လညာတ် ညးမင်ရံင် လတူ တိ။]]

== ၆။ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဒြဟတ် ကေုာံ လျိုင် ($E = mc^2$) (Mass-Energy Equivalence) ==
လညာတ် မပြာကတ် အိုတ် နူကဵု သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ ဝွံ ဒှ် ပရေင်တုပ်သၟဟ် အကြာ လျိုင် (Mass) ကေုာံ ဒြဟတ် (Energy) ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ်، တၠပညာ တအ် ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ လျိုင် ကဵု ဒြဟတ် ဂှ် ဒှ် အရာ ၜါ သာ် မတၞဟ်ခြာ ရ။ 

အာင်သတာင် ထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ ဍေဟ်တအ် ၜါ ဝွံ ဒှ် အရာ မွဲ ဓဝ် (Two sides of the same coin) ရ။ လျိုင် ညိည မာန် ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် ဒြဟတ် ဇၞော် ဗွဲမလောန် မာန် ရ။ 
* '''ညီမျှခြင်း (Equation):''' $E = mc^2$ 
  * $E$ = ဒြဟတ် (Energy)
  * $m$ = လျိုင် (Mass)
  * $c$ = လဟိုင် လျး (Speed of light)
ဟိုတ်နူကဵု $c^2$ ဂှ် ဒှ် လၟိဟ် ဂၞန် ဇၞော် ဗွဲမလောန် (ၜိုတ် $9 \times 10^{16}$) ဂှ်ရ၊ ကပေါတ် လျိုင် ဆ ၁ ဂရမ် (Gram) မွဲ ဓဝ် လေဝ် နွံကဵု ဒြဟတ် မတုပ် ကု ဗုံး အနုမြူ (Atomic bomb) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် နည်းပညာ ဓါတ် နျူကလဳယျာ (Nuclear energy) ရ။&lt;ref name=&quot;rindler&quot;&gt;{{cite book |last=Rindler |first=W. |title=Introduction to Special Relativity |url=https://archive.org/details/introductiontosp0000rind_g1c0 |publisher=Oxford University Press |year=1991 |pages=[https://archive.org/details/introductiontosp0000rind_g1c0/page/35 35]-50}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ လဝ်ရိန့် (Lorentz Transformations) ==
ပ္ဍဲ မက်ကဲနစ် နယူတန် ဂှ် ညးတအ် စကာ &quot;ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂါလဳလဳယဝ်&quot; (Galilean transformations) သွက်ဂွံ တွက် လဟိုင်။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု လဟိုင် မကြပ် ကဵု လဟိုင် လျး မ္ဂး ညီမျှခြင်း တအ် ဏအ် သုင်စောဲ ဟွံဂွံ ရ။

အာင်သတာင် စကာ '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ လဝ်ရိန့်''' (Lorentz Transformations) မဒှ် ညီမျှခြင်း သင်္ချာ မဆက်စပ် ကဵု အခိင် (Time) ကေုာံ ဒၞာဲ (Space/Coordinates) သွက် ညးမင်ရံင် ၜါ တၠ မချဳဓရာင် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ရ။ 
ညီမျှခြင်း ဏအ် ပကဵု ညံင် ဂၞန် $c$ (လဟိုင် လျး) ဂွံ တန်တဴ ညိင်ဝတ် လၟိုန် အတိုင် တင်သဇိုင် ဒုတိယ ရ။ ယဝ်ရ လဟိုင် မချဳဓရာင် ($v$) ဂှ် သဝ် ဗွဲမလောန် ($v \ll c$) မ္ဂး၊ ညီမျှခြင်း လဝ်ရိန့် ဏအ် ကလေင် ဒှ် အာ ညီမျှခြင်း ဂါလဳလဳယဝ် ဓမ္မတာ (နယူတန်) ပၠန် ရ။

== ၈။ ဂၠးတိ-အခိင် မင်ကောတ်သကဳ (Minkowski Spacetime) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၈ ဂှ်၊ တၠပညာ သင်္ချာ ဟာမေန် မင်ကောတ်သကဳ (Hermann Minkowski) မဒှ် အစာ ဘာ အာင်သတာင် တြေံ ဂှ် ပံင်ကောံ ထောအ် လညာတ် ဍာ်ဒကေဝ် ၄-ဒိုဟ် (4-Dimensional) ရ။

ညး ဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ဒၞာဲ ၃ ဒိုဟ် (3D space: x, y, z) ကေုာံ အခိင် (Time: t) ဏအ် ဟွံမာန် တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် တုဲ ဍေဟ်တအ် ပံင်ကောံ ဒၟံင် နဒဒှ် '''ဂၠးတိ-အခိင် ၄-ဒိုဟ်''' (4D Spacetime) ရ။ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ်၊ ဇၟာပ် အရာ မကတဵုဒှ် (Event) မွဲ နွံကဵု ဒၞာဲ ကေုာံ အခိင် ဍေဟ် (x, y, z, t) ရ။ 
ယဝ်ရ ကပေါတ် မွဲ ချဳဓရာင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ (Space) ပြဟ် က္ဍင်၊ ဍေဟ် ချဳဓရာင် ပ္ဍဲ အခိင် (Time) သြိုတ် စှ်ေ က္ဍင် ရ။ ဏအ်ဂှ် ပသောင် ကဵု လညာတ် Time dilation ဗွဲမကၠးသ္ဇုင် ရ။&lt;ref name=&quot;minkowski&quot;&gt;{{cite book |last=Minkowski |first=H. |title=Space and Time |publisher=Physikalische Zeitschrift |year=1908 |pages=104-111}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယား ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ ရူပဗေဒ နယူတန် ကေုာံ ရေလဳတဳဗဳတဳ
|-
! လက္ခဏာ
! မက်ကဲနစ် နယူတန် (Newtonian)
! သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ (Relativity)
|-
| '''အခိင် (Time)''' || တန်တဴ ညိင်ဝတ်၊ တုပ် သီုဖအိုတ် || ပြံင်လှာဲ အတိုင် ညးမင်ရံင်
|-
| '''ဇမၠိင် (Length)''' || တန်တဴ ညိင်ဝတ်၊ တုပ် သီုဖအိုတ် || ဂၠေအ်စှ်ေ အတိုင် လဟိုင် ညးမင်ရံင်
|-
| '''လဟိုင် လျး (Speed of light)''' || ဟွံမဲ ပယျဵု လဟိုင် || ဒှ် လၟိုန်၊ ဒှ် ပယျဵု အိုတ် ကၞောတ် ($c$)
|-
| '''လျိုင် ကဵု ဒြဟတ်''' || တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် || ဒှ် အရာ မွဲ ဓဝ် ($E=mc^2$)
|}

== ၉။ သက်သဳ စမ်ၜတ် ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် (Experimental Evidence and Effects) ==
သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လညာတ် လတူ စက္ခော သၟး၊ ဍေဟ် ဒးဒုင် စမ်ၜတ် ကေုာံ ထံက်ဂလာန် လဝ် နကဵု သုတေသန ဍာံပြ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

* '''ပျိုကွဲ မူးယောန် (Muon decay):''' မူးယောန် ဂှ် ဒှ် အက်တမ် ဍောတ်တ် မတိတ် ကၠုင် နူကဵု ဓါတ် ရောင်ခြည် လတူ အကာသ (Cosmic rays) ရ။ ဍေဟ် နွံ အာယုက် ဆ 2.2 မာ်ခရဝ် စက္က သၟး တုဲ ဒး လီု အာ ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ဍေဟ် စှ်ေ ကၠုင် နကဵု လဟိုင် ကြပ် ကဵု လဟိုင် လျး တုဲ، အခိင် ပ္ဍဲ ဍေဟ် ဇကဲ ကၠုင် (Time dilation) တုဲ ဍေဟ် မာန် စိုပ် မျက်နှာပြင် တိ ရ။
* '''စက် ပရေင်ချဳဓရာင် အက်တမ် (Particle Accelerators):''' ပ္ဍဲ ဌာန သုတေသန မပ္တံကဵု CERN၊ ညးတအ် ပန် အက်တမ် ညံင် ဂွံ ချဳဓရာင် နကဵု လဟိုင် ကြပ် $c$ ရ။ ညးတအ် ဒး စကာ ညီမျှခြင်း ရေလဳတဳဗဳတဳ လၟိုန် သွက်ဂွံ တွက် ဒြဟတ် မနွံ ပၟိက် ရ။
* '''စနစ် ဂျဳပဳအက်စ် (GPS Systems):''' လေزر စက် ဂျဳပဳအက်စ် မနွံ ပ္ဍဲ ဂြိုဟ်တု (Satellites) တအ် ချဳဓရာင် ပြဟ် ဒၟံင် လတူ အကာသ တုဲ အခိင် ညးတအ် သြိုတ် နူ အခိင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ယဝ်ရ ဟွံစကာ ညီမျှခြင်း ရေလဳတဳဗဳတဳ မ္ဂး، ဂျဳပဳအက်စ် တအ် ဗၠေတ် အာ ပွိုင် ကဳလဝ်မဳတာ ဇၟာပ် တ္ၚဲ ရောင်။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ရေလဳတဳဗဳတဳ အလုံ (Conclusion and General Relativity) ==
သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဗီုပြင် ကောန်မၞိဟ် တအ် မကၠိုဟ် လတူ စက္ကဝါ ဏအ် အလုံစုံ ရ။ ဍေဟ် ထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ အခိင် ကေုာံ ဒၞာဲ ဝွံ ဟွံမဲ ကု တန်တဴ ညိင်ဝတ် (Absolute) တုဲ၊ လဟိုင် လျး ဝွံ ဒှ် သၞောတ် ပယျဵု အိုတ် ကၞောတ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ဏအ် ရ။

ၜိုန်ရ သဳအိုရဳ ဏအ် အံင်ဇၞး ဗွဲမလောန် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် နွံကဵု ပယျဵု အောန် - ဍေဟ် ဟွံမာန် ပသောင် ကဵု အကာဲအရာ မနွံ ကု '''ဒြဟတ် ဓရောတ်''' (Gravity) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပြံင်လှာဲ လဟိုင် (Acceleration) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၅ ဂှ် အာင်သတာင် ဆက် ဖန်ဗဒှ် လညာတ် တၟိ မကော်စ '''သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ အလုံ''' (General relativity) မပသောင် ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် ဓရောတ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကဝိုင် (Curvature) နူကဵု ဂၠးတိ-အခိင် ၄-ဒိုဟ် ဏအ် ရောင်။ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင် ဏအ် မ္ဂး، လညာတ် ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိ (Modern Physics) ကေုာံ ကွတ် နည်းပညာ တ္ၚဲဏအ် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟွံမာန် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ အလုံ]] (General theory of relativity)
* [[အဲလ်ဗတ် အာင်သတာင်]] (Albert Einstein)
* [[လဟိုင် လျး]] (Speed of light)
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)

{{Navbox
| name = Physics
| title = ရူပဗေဒ ကေုာံ လညာတ် အဲလ်ဗတ် အာင်သတာင် (Physics and Albert Einstein's Concepts)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဳအိုရဳ အဓိကဂမၠိုင်
| list1 =
* [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင်]] (Special Relativity)
* [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ အလုံ]] (General Relativity)
* [[မာတ်သ-အေန်နာဂျဳ တုပ်သၟဟ်]] (Mass-energy equivalence / E=mc²)
| group2 = လညာတ် သဇိုင်ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[လဟိုင် လျး]] (Speed of light)
* [[အခိင် ဇကဲ]] (Time dilation)
* [[ပရေင်ဂၠေအ်စှ်ေ ဇမၠိင်]] (Length contraction)
* [[ဂၠးတိ-အခိင်]] (Spacetime)
| group3 = မၞိဟ် အဓိကဂမၠိုင်
| list3 =
* [[အဲလ်ဗတ် အာင်သတာင်]] (Albert Einstein)
* [[အာက်ဆက် နယူတန်]] (Isaac Newton)
* [[ဟာမေန် မင်ကောတ်သကဳ]] (Hermann Minkowski)
* [[ဟေန်ဒရစ် လဝ်ရိန့်]] (Hendrik Lorentz)
}}

[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ]]
[[Category:အဲလ်ဗတ် အာင်သတာင်]]</text>
      <sha1>3y8uhd7x32uu1cz86fm22n3jw7n1la4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ အလုံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11954</id>
    <revision>
      <id>57813</id>
      <parentid>57558</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T21:41:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25566" sha1="osuhji7soln4z47vlpbkn2pagcvk2zj" xml:space="preserve">'''သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ အလုံ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''General Theory of Relativity'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''General Relativity'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သဳအိုရဳ မဆေင်ကဵု ရူပဗေဒ ကေုာံ ပထဝဳရူပဗေဒ (Geometric theory of gravitation) မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု တၠပညာ ရူပဗေဒ ဇၞော် '''[[အဲလ်ဗတ် အာက်သတာင်]]''' (Albert Einstein) တုဲ ပတိတ် လလောင်တြး လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၅ ရ။ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိ (Modern physics) ဏအ်၊ သဳအိုရဳ ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ ပသောင်ထ္ၜး ကဵု သဘာဝ '''[[ဒြဟတ် ဓရောတ်]]''' (Gravity) ရ။ သဳအိုရဳ ဏအ်ဝွံ ကလေင် ပံင်ကောံ လဝ် လညာတ် နူကဵု '''[[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင်]]''' (Special Relativity) ကေုာံ သၞောဝ် ဒြဟတ် ဓရောတ် နယူတန် (Newton's law of universal gravitation) တုဲ၊ ထ္ၜး ကဵု လညာတ် တၟိ ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် ဓရောတ် ဂှ် ဟွံသေင် ဒြဟတ် ဓမ္မတာ မွဲ၊ ဆဂး ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်ကဝိုင် (Curvature) မကတဵုဒှ် လတူ '''[[လေဟာပြင်-အခိင်]]''' (Spacetime) ရ။&lt;ref name=&quot;einstein1915&quot;&gt;{{cite journal |last=Einstein |first=A. |title=Die Feldgleichungen der Gravitation |journal=Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften zu Berlin |year=1915 |pages=844–847}}&lt;/ref&gt;

အတိုင် လညာတ် အာက်သတာင် မ္ဂး၊ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒြပ်ဝတ္ထု (Mass) ကေုာံ စွမ်းအင် (Energy) တအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် လေဟာပြင်-အခိင် (Spacetime) ဂွံ ကဝိုင် လစံက် စှ်ေ အာ ရ။ ပရေင်ကဝိုင် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် မပကဵု ညံင် ဂြိုဟ် တအ် ဂွံ ဂေတ် ဒၟံင် တ္ၚဲ ကေုာံ အရာဝတ္ထု တအ် ဂွံ ဒတုံ စှ်ေ လတူ တိ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ အလုံ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် သဇိုင် သဳအိုရဳ၊ ညီမျှခြင်း အာက်သတာင်၊ သက်သေ သဘာဝ၊ ကေုာံ ပရေင်သက်ရောက် လတူ ပညာ လေဟာပြင် ဂၠးတိ (Cosmology) ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Spacetime lattice analogy.svg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ကဝိုင် လေဟာပြင်-အခိင် (Spacetime curvature) မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ဒြပ်ဝတ္ထု ဇၞော် (ဥပမာ- တ္ၚဲ ဟွံသေင်မ္ဂး တိ)။ ပရေင်ကဝိုင် ဏအ် ဂှ် ပိုယ် ကော်စ ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravity) ရ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် သဳအိုရဳ ဏအ်၊ ဂၠးတိ ဏအ် စကာ ကၠုင် သၞောဝ် ဒြဟတ် ဓရောတ် နယူတန် (Isaac Newton) ပွိုင် ၜါ ဗွဝ်ကၠံ ပြင်င် ရ။ အတိုင် လညာတ် နယူတန် မ္ဂး၊ ဒြဟတ် ဓရောတ် ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် မတံင်ဓရောတ် ရေင်သကအ် အကြာ အရာဝတ္ထု ၜါ နကဵု မွဲ ခဏ ဓဝ် ၜိုန်ရ သ္ၚောဲ ဒၟံင် ရေင်သကအ် ကီုလေဝ် (Action at a distance) ရ။

ဆဂး အာက်သတာင် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ လညာတ် ဏအ် ဒစးဒုင် ဒၟံင် ကု &quot;သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင်&quot; (Special Relativity - 1905) မဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ အရာ မွဲမွဲ လျး ဟွံသေင်မ္ဂး တင်ဂၞင် မွဲမွဲ ဂှ် အာ ပြဟ် နူကဵု အသိင် လျး (Speed of light) ဟွံမာန် ပုဟ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အာက်သတာင် ဂၠာဲ နဲကဲ တၟိ သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ ဒြဟတ် ဓရောတ် ရ။ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ရေလဳတဳဗဳတဳ အလုံ၊ &quot;ဒြဟတ် ဓရောတ် ဂှ် ဒှ် လက္ခဏာ ပထဝဳရူပ (Geometric property) သွက် လေဟာပြင်-အခိင်၊ တုဲ အရာဝတ္ထု ကေုာံ စွမ်းအင် တအ် ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် မပကဵု ညံင် ပထဝဳရူပ ဂှ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ ရ&quot;။ 

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သဳအိုရဳ ဏအ် ဝွံ ကေတ် အခိင် ပွိုင် ၁၀ သၞာံ နူကဵု သၞာံ ၁၉၀၅ စဵုကဵု ၁၉၁၅ ရ။ 
* '''၁၉၀၇:''' အာက်သတာင် စ အာရီုစွံ လတူ &quot;မူလ တုပ်သၟဟ်&quot; (Equivalence Principle) မဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် မဒတုံ စှ်ေ ဒၟံင် လွတ်လပ် (Free fall) ဂှ် ဟွံဒုင်စသိုင် ဒြဟတ် ဓရောတ် ဇကု ရ။ ညး ကော်စ လညာတ် ဏအ် &quot;လညာတ် မသာယိုက် အိုတ် ပ္ဍဲ ဘဝ အဲ&quot; (The happiest thought of my life) ရ။
* '''၁၉၁၂:''' အာက်သတာင် စ လုပ် လ္ၚတ် ပညာ သင်္ချာ ပထဝဳ (Differential geometry) ကု ရဲ ညး မာသေလ် ဂရဝ်သမာန် (Marcel Grossmann) သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ညီမျှခြင်း သင်္ချာ မကိတ်ညဳ ကု သဳအိုရဳ ညး ရ။
* '''နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၉၁၅:''' အာက်သတာင် ပတိုန် ထ္ၜး စရင် ညီမျှခြင်း မကော်စ &quot;ညီမျှခြင်း အာက်သတာင်&quot; (Einstein Field Equations) ပ္ဍဲ အကယ်ဒမဳ သိပ္ပံ ဍုင်ပရပ်ရှား (Prussian Academy of Sciences) မာန် အံင်ဇၞး အာ တုဲ သဳအိုရဳ ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရပ်စပ် ဂွံ ဍာံပြ ရ။&lt;ref name=&quot;pais&quot;&gt;{{cite book |last=Pais |first=A. |title=Subtle is the Lord: The Science and the Life of Albert Einstein |url=https://archive.org/details/subtleislord00abra |publisher=Oxford University Press |year=1982 |pages=[https://archive.org/details/subtleislord00abra/page/239 239]-253}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သဇိုင် သဳအိုရဳ: မူလ တုပ်သၟဟ် (Foundations: Equivalence Principle) ==
ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ရေလဳတဳဗဳတဳ အလုံ ဂှ် ဒှ် &quot;မူလ တုပ်သၟဟ်&quot; (Equivalence Principle) ရ။ 
မူလ ဏအ် ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ဒုင်စသိုင် အကြာ အကာဲအရာ ၜါ သာ် ဏအ် ဝွံ တုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ်၊ ပါ်ခြာ ဟွံမာန် ရ -
# မၞိဟ် မနွံ ပ္ဍဲ ဓာတ်လှေကား (Elevator) မတန်တဴ ဒၟံင် လတူ တိ (မဒးဒုင် တံင်ဓရောတ် နကဵု ဒြဟတ် ဓရောတ် တိ 1g)။
# မၞိဟ် မနွံ ပ္ဍဲ က္ၜင်အာကာသ မပံက် လဝ် စက် တုဲ ဇၞော်မောဝ် တိုန် အသိင် (Accelerating) နကဵု ဒြဟတ် 9.8 m/s² ပ္ဍဲ လေဟာပြင် အာကာသ မဟွံမဲ ကု ဒြဟတ် ဓရောတ်။

ဟိုတ်နူကဵု အကာဲအရာ ၜါ ဏအ် တုပ်သၟဟ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဂှ်ရ၊ အာက်သတာင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် ဓရောတ် ဂှ် ဟွံသေင် &quot;ဒြဟတ်&quot; (Force) အစစ်အမှန် မွဲ ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ဆ ပရေင်ပြံင်လှာဲ လေဟာပြင် (Spacetime geometry) ဟိုတ်နူ လှုပ်ရှားမှု မနွံကဵု အသိင် (Acceleration) သၟး ရ။

== ၄။ ပထဝဳရူပ လေဟာပြင်-အခိင် ကေုာံ ပရေင်ကဝိုင် (Geometry of Spacetime and Curvature) ==
ပ္ဍဲ ရေလဳတဳဗဳတဳ၊ အခိင် (Time) ကေုာံ လေဟာပြင် (Space) ဂှ် ပါ်ခြာ လဝ် ဟွံဂွံ၊ ဍေဟ်တအ် ပံင်ကောံ ဒၟံင် နဒဒှ် တိဍာ် မနွံ ၄ ဇမၠိင် (4-dimensional Spacetime) ရ။ 

တၠပညာ ရူပဗေဒ ဂျောန် အာခဳဗလ် ဝဳလာ (John Archibald Wheeler) သ္ၚောပ် လဝ် သဳအိုရဳ ဏအ် နကဵု မလိက် မပြာကတ် မွဲ ဝါကျ ဂှ် -
&gt; &quot;ဒြပ်ဝတ္ထု တအ် ဟီု ကဵု လေဟာပြင်-အခိင် ဗီုလဵု ဂွံ ကဝိုင်၊ &lt;br&gt; လေဟာပြင်-အခိင် တအ် ဟီု ကဵု ဒြပ်ဝတ္ထု ဗီုလဵု ဂွံ လှုပ်ရှား&quot; (''Matter tells spacetime how to curve, spacetime tells matter how to move'').

အရာဝတ္ထု မဟွံမဲ ကု ဒြဟတ် တၞဟ် မပ္တုဲ လတူ ဍေဟ် မ္ဂး (ဥပမာ ပရောဂျက်တိုင်) ဍေဟ် လှုပ်ရှား အာ အတိုင် ဂၠံင် တပ် အိုတ် (Shortest path) ပ္ဍဲကဵု လေဟာပြင်-အခိင် ရ။ ဂၠံင် တပ် အိုတ် ဏအ် ဂှ် ညးကော်စ &quot;ဂျဳအဝ်ဒေသိက်&quot; (Geodesics) ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ လေဟာပြင်-အခိင် ဂှ် ကဝိုင် ဒၟံင် ဂှ်ရ၊ ဂျဳအဝ်ဒေသိက် ဏအ် ဂှ် ရုပ်ထ္ၜး ကၠုင် နဒဒှ် ဂၠံင် ကဝိုင် (ဥပမာ ဂၠံင် ဂြိုဟ် ဂေတ် တ္ၚဲ) သွက် မတ် ပိုယ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။

== ၅။ ညီမျှခြင်း အာက်သတာင် (Einstein Field Equations) ==
သဇိုင် သင်္ချာ သွက် သဳအိုရဳ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ညီမျှခြင်း အာက်သတာင် (Einstein Field Equations - EFE) မနွံ ဗီုပြင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ညီမျှခြင်း အာက်သတာင် (Einstein Field Equations)
|-
! ညီမျှခြင်း (Equation)
! ပွံက် သင်္ကေတ (Symbols)
|-
| &lt;math&gt;G_{\mu\nu} + \Lambda g_{\mu\nu} = \frac{8\pi G}{c^4} T_{\mu\nu}&lt;/math&gt;
| 
* &lt;math&gt;G_{\mu\nu}&lt;/math&gt; = တေန်သာ အာက်သတာင် (ပရေင်ကဝိုင် လေဟာပြင်-အခိင်)
* &lt;math&gt;\Lambda&lt;/math&gt; = ကိန်းသေ လေဟာပြင် ဂၠးတိ (Cosmological constant)
* &lt;math&gt;g_{\mu\nu}&lt;/math&gt; = မက်ထရစ် တေန်သာ (Metric tensor)
* &lt;math&gt;G&lt;/math&gt; = ကိန်းသေ နယူတန် (Newton's constant)
* &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; = အသိင် လျး (Speed of light)
* &lt;math&gt;T_{\mu\nu}&lt;/math&gt; = တေန်သာ စွမ်းအင်-အသိင် (Energy-momentum tensor - ဒြပ်ဝတ္ထု ကေုာံ စွမ်းအင်)
|}

ညီမျှခြင်း ဏအ် ဒှ် ညီမျှခြင်း သင်္ချာ အဆင့်မြင့် (Non-linear partial differential equations) မသောင်ပြသၞာ ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန် ရ။ လပါ် ဇွိ ဂှ် ထ္ၜး ပရေင်ကဝိုင် (Geometry) တုဲ လပါ် ပုင် ဂှ် ထ္ၜး ဒြပ်ဝတ္ထု (Matter/Energy) ရ။

== ၆။ သက်သေ သဘာဝ ကေုာံ ပရေင်စမ်ၜတ် (Experimental Tests and Evidence) ==
သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ အလုံ ဝွံ ဒးဒုင် စမ်ၜတ် လဝ် နကဵု သက်သေ သဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင်၊ တုဲ သီုဖအိုတ် ဂှ် ကိတ်ညဳ ကု တင်ဂၞင် အာက်သတာင် အလုံစုံ ရ။

# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂၠံင် ဂြိုဟ် ဗုဒ္ဓဟူ (Perihelion precession of Mercury):''' ဂြိုဟ် ဗုဒ္ဓဟူ (Mercury) ဂေတ် တ္ၚဲ ဂှ် နွံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အောန်ညိ မဟွံကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ် နယူတန်။ အာက်သတာင် စကာ သဳအိုရဳ ညး တုဲ တွက် ညာတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဏအ် ဍာံဍာံပြပြ ရ။
# '''ပရေင်ကဝိုင် လျး (Deflection of light by the Sun):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၉ ဂှ် တၠပညာ အာသာ အေဒ်ဒိန်တန် (Arthur Eddington) စမ်ၜတ် ပ္ဍဲ အခိင် တ္ၚဲ ဒးဒုင် စ (Solar eclipse) တုဲ ဂၠာဲ ဆဵု ဒဒှ်ရ လျး သၞံင် တအ် ဂှ် ကဝိုင် အာ အခိင် မတတ် ၜက် တ္ၚဲ အတိုင် လညာတ် အာက်သတာင် ရ။
# '''ရေတ်ရှစ် ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravitational redshift):''' လျး မတိတ် ကၠုင် နူကဵု ဒၞာဲ မနွံ ဒြဟတ် ဓရောတ် သၠုင် ဂှ်၊ ဒြဟတ် လျး ဍိုန် အာ တုဲ ပြံင်လှာဲ အာ လပါ် အသာ် ဗကေတ် ရ။&lt;ref name=&quot;will&quot;&gt;{{cite journal |last=Will |first=C. M. |title=The Confrontation between General Relativity and Experiment |journal=Living Reviews in Relativity |volume=17 |issue=1 |pages=4 |year=2014}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ကသိုပ် လမ္စံက် ကေုာံ လတူ အခိင် (Black Holes and Time Dilation) ==
သွဟ် မပြာကတ် အိုတ် မွဲ နူကဵု ညီမျှခြင်း အာက်သတာင် ဂှ် ဒှ် သွဟ် သွာတ်ချာင် (Schwarzschild solution) မဖန်ဗဒှ် ကဵု လညာတ် '''[[ကသိုပ် လမ္စံက်]]''' (Black Holes) ရ။

ကသိုပ် လမ္စံက် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မနွံ ပရေင်ကဝိုင် လေဟာပြင်-အခိင် ဇြိုဟ်နက် လောန်၊ တုဲ အရာဝတ္ထု သီုကဵု လျး (Light) ဟွံမာန် တိတ် ဗၠး နူကဵု ဒၞာဲ ဂှ် ရ။ ပယျဵု အာရီု မကၟာတ်လဒဵု လဝ် ဂှ် ညးကော်စ (Event horizon) ရ။ 
ပါ်နူ ဂှ်၊ ဒြဟတ် ဓရောတ် ဝွံ နွံ သြဇာ လတူ အခိင် ကီု ရ။ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မနွံ ဒြဟတ် ဓရောတ် ထတ် (ဥပမာ- ဗဒါဲ ကသိုပ် လမ္စံက် ဟွံသေင်မ္ဂး လတူ တိ) ဂှ်၊ အခိင် ကွာ် အာ သိုက်သိုက် (Slower) နူကဵု ဒၞာဲ မဟွံမဲ ကု ဒြဟတ် ဓရောတ် ရ။ ပရေင်ဏအ် ညးကော်စ &quot;Gravitational time dilation&quot; တုဲ ဍေဟ် ဒှ် အရာ အဓိက မဒး တွက် ပၠုပ် ပ္ဍဲ သၞောတ် GPS ခေတ်လၟုဟ် ညံင် ဂွံ တိကျ ရ။

== ၈။ လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravitational Waves) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၆၊ အာက်သတာင် ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ အရာဝတ္ထု ဇၞော်ဇၞော် (ဥပမာ- ကသိုပ် လမ္စံက် ၜါ တိုက် ရေင်သကအ်) ချဳဓရာင် မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် ဖန်ဗဒှ် လပှ် (Ripples) ပ္ဍဲ လေဟာပြင်-အခိင် တုဲ ပြးဇး တိတ် အာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ လပှ် ဏအ် ဂှ် ကော်စ '''[[လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ်]]''' (Gravitational waves) ရ။

လညာတ် ဏအ် ဝွံ ဒးဒုင် အခိင် ပွိုင် ၁၀၀ သၞာံ ကၠာ ဟွံဂွံ ဂၠာဲ ဆဵု ဍာံဍာံပြပြ ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ်၊ စက် စမ်ၜတ် လာဲဂဝ် (LIGO) ပ္ဍဲ ဍုင်အမေရိကာန် ဖမ်း ဆဵု လပှ် ဏအ် မကတဵုဒှ် နူကဵု ကသိုပ် လမ္စံက် ၜါ ပံင်ကောံ ရေင်သကအ် (Black hole merger) မာန် အံင်ဇၞး အာ ရ။ တၠပညာ မကၠောန် ကမၠောန် ဏအ် ဂွံ ဒုင် လာပ် နဝ်ဘဴ (Nobel Prize) ရူပဗေဒ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၇ ရ။&lt;ref name=&quot;ligo&quot;&gt;{{cite journal |last=Abbott |first=B. P. |author-link=LIGO Scientific Collaboration |title=Observation of Gravitational Waves from a Binary Black Hole Merger |journal=Physical Review Letters |volume=116 |issue=6 |pages=061102 |year=2016}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လေဟာပြင် ဂၠးတိ (Cosmology and the Universe) ==
သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ အလုံ ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် ပညာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လေဟာပြင် ဂၠးတိ (Modern Cosmology) ရ။
* '''ဂၠးတိ မပြးဇး အာ (Expanding Universe):''' အာက်သတာင် စကာ ညီမျှခြင်း ညး သွက်ဂွံ တွက် ဂၠးတိ။ တၠပညာ အက်ဒဝင် ဟာဘယ် (Edwin Hubble) သက်သေ ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ဏအ် ပြးဇး (Expanding) ဒၟံင် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် လညာတ် ဘစ်ဘန်း (Big Bang theory) ရ။
* '''စွမ်းအင် လမ္စံက် (Dark Energy):''' သွက်ဂွံ ထိင် ညီမျှခြင်း ညံင် ဂွံ တန်တဴ ညိင်ဝတ်၊ အာက်သတာင် စုတ် လဝ် &quot;ကိန်းသေ လေဟာပြင် ဂၠးတိ&quot; (Cosmological constant)။ လက္ကရဴ ဂှ် ညး ဟီု ဏအ် ဒှ် အမှား ဇၞော် အိုတ် ညး။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၈ ဂှ် တၠပညာ တအ် ဆဵု ညာတ် ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ဏအ် ပြးဇး လောန် အာ နကဵု အသိင် မသၠုင် (Accelerating expansion) ဟိုတ်နူ &quot;စွမ်းအင် လမ္စံက်&quot; (Dark energy) တုဲ ကိန်းသေ အာက်သတာင် ဏအ် ကလေင် ဒှ် အရာ ဍာံပြ မွဲ ပၠန် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ အလုံ ဝွံ ဒှ် ပရေင်အံင်ဇၞး သင်္ချာ ကေုာံ ရူပဗေဒ ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် ရ။ ဍေဟ် ပသောင် ကဵု သဘာဝ ဒြဟတ် ဓရောတ် နူကဵု ဂၠံင် ဂြိုဟ် စဵုကဵု စိုပ် ကသိုပ် လမ္စံက် ကေုာံ အစ ဂၠးတိ မာန် အလုံစုံ ရ။

ဆဂး သဳအိုရဳ ဏအ် နွံ တင်ဝါတ်ဂါတ် မွဲ ဇၞော် အိုတ် ဂှ် - ဍေဟ် ဟွံကိတ်ညဳ ကု '''[[သဳအိုရဳ ကွမ်တမ်]]''' (Quantum Mechanics) မဒှ် သဳအိုရဳ မဆေင်ကဵု ဒြပ်စင် အဏုမြူ (Subatomic particles) ရ။ ပရေင်ပံင်ကောံ သဳအိုရဳ ၜါ ဏအ် ညံင် ဂွံ ဒှ် &quot;သဳအိုရဳ ဒြဟတ် ဓရောတ် ကွမ်တမ်&quot; (Quantum Gravity - ဥပမာ သဳအိုရဳ ဇုက် String theory ဟွံသေင်မ္ဂး Loop quantum gravity) ဂှ် ဒှ် ပရေင်သုတေသန ဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် တၠပညာ ရူပဗေဒ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ် ရောင်။&lt;ref name=&quot;hawking&quot;&gt;{{cite book |last=Hawking |first=S. W. |author2=Ellis, G. F. R. |title=The Large Scale Structure of Space-Time |url=https://archive.org/details/largescalestruct0000hawk |publisher=Cambridge University Press |year=1973 |pages=[https://archive.org/details/largescalestruct0000hawk/page/1 1]-10}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အဲလ်ဗတ် အာက်သတာင်]] (Albert Einstein)
* [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင်]] (Special Relativity)
* [[ဒြဟတ် ဓရောတ်]] (Gravity)
* [[ကသိုပ် လမ္စံက်]] (Black Hole)
* [[လေဟာပြင်-အခိင်]] (Spacetime)

{{Navbox
| name = Relativity
| title = သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ ကေုာံ ရူပဗေဒ အာက်သတာင် (Relativity and Einsteinian Physics)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဳအိုရဳ အဓိကဂမၠိုင်
| list1 =
* [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ တၟေင်]] (Special relativity)
* [[သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ အလုံ]] (General relativity)
| group2 = သဘောတရား ကေုာံ ပထဝဳ
| list2 =
* [[မူလ တုပ်သၟဟ်]] (Equivalence principle)
* [[လေဟာပြင်-အခိင်]] (Spacetime)
* [[ညီမျှခြင်း အာက်သတာင်]] (Einstein field equations)
* [[ကိန်းသေ လေဟာပြင် ဂၠးတိ]] (Cosmological constant)
| group3 = ကတဵုဒှ် သဘာဝ (Phenomena)
| list3 =
* [[ကသိုပ် လမ္စံက်]] (Black hole)
* [[လပှ် ဒြဟတ် ဓရောတ်]] (Gravitational wave)
* [[ဒြဟတ် ဓရောတ်]] (Gravity)
* [[အခိင် ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ် ဓရောတ်]] (Gravitational time dilation)
| group4 = မၞိဟ် အဓိကဂမၠိုင်
| list4 =
* [[အဲလ်ဗတ် အာက်သတာင်]] (Albert Einstein)
* [[အာသာ အေဒ်ဒိန်တန်]] (Arthur Eddington)
* [[အက်ဒဝင် ဟာဘယ်]] (Edwin Hubble)
}}

[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:သဳအိုရဳ ရေလဳတဳဗဳတဳ အလုံ]]
[[Category:အာက်သတာင်]]
[[Category:နက္ခတ္တဗေဒ]]</text>
      <sha1>osuhji7soln4z47vlpbkn2pagcvk2zj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞံင် နျူထရောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11956</id>
    <revision>
      <id>57836</id>
      <parentid>57715</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:16:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26355" sha1="q22vur1snyh7wylfaeuod7r1oz4u4qj" xml:space="preserve">'''သၞံင် နျူထရောန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Neutron star'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကောန်တၟအ် (Core) မသှ်ေ တန်တဴ ကြဴနူ သၞံင် ဇၞော်ဇၞော် (Massive stars - မနွံ လျိုင် ၜိုတ် ၈ စဵုကဵု ၃၀ ဆ လျိုင် တ္ၚဲ ပိုယ်) တအ် ခတိုဟ် သရိုဟ်လီု နကဵု ဗီုပြင် '''[[သူပါနဝ်ဗာ]]''' (Supernova) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ဓမ္မက္ဍတ် (Density) သၠုင် အိုတ် ကေုာံ မနွံ ဇမၞော် ဍောတ် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါ (Universe) ဏအ်၊ ပါဲနူကဵု '''[[ကတိုင် လမ္စံက်]]''' (Black hole) တအ် ရ။ လျိုင် ဍေဟ် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၁.၄ ဆ စဵုကဵု ၂.၁ ဆ လျိုင် တ္ၚဲ (Solar mass)၊ ဆဂး ဇမၞော် ဗွိုက် (Radius) ဍေဟ် ဂှ် နွံ ဆ ၜိုတ် ၁၀ ကဳလဝ်မဳတာ သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;shapiro&quot;&gt;{{cite book |last=Shapiro |first=S. L. |author2=Teukolsky, S. A. |title=Black Holes, White Dwarfs, and Neutron Stars: The Physics of Compact Objects |url=https://archive.org/details/bwb_P8-AQW-078 |publisher=Wiley-VCH |year=1983 |pages=[https://archive.org/details/bwb_P8-AQW-078/page/241 241]-255}}&lt;/ref&gt;

သၞံင် ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဓါတ် '''[[နျူထရောန်]]''' (Neutron) ဗွဲမဂၠိုင်၊ မဒှ် အရာ မဟွံမဲ ကု ဓါတ်လလဳ (Neutral charge) ရ။ ဟိုတ်နူ ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravity) မဇၞော်လောန်၊ ဓါတ် ပရဝ်တောန် (Proton) ကေုာံ အဳလက်ထရွန် (Electron) တအ် ပံင်ကောံ အာ ရေင်သကအ် တုဲ ပြံင်လှာဲ ဒှ် အာ နျူထရောန် သီုဖအိုတ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၞံင် နျူထရောန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်ကတဵုဒှ်၊ လဒက်ပတန်၊ အင်္ဂလက္ခဏာ၊ ကေုာံ ပရေင်စကာ သုတေသန ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Neutron star cross section.svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ သၞံင် နျူထရောန်၊ မထ္ၜး လဝ် လွှာ မ္ၚး (Crust)၊ လွှာ လဒေါဝ် ကေုာံ ကောန်တၟအ် (Core) အပ္ဍဲ အိုတ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;သၞံင် နျူထရောန်&quot; ဝွံ ဒှ် &quot;သၞံင် မချိုတ် အာ&quot; (Dead star) မွဲ ဂကူ ရ။ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု ပရေင်စံင် ပၟတ် ဓါတ် နျူကလဳယာ (Nuclear fusion) ဗီုကဵု တ္ၚဲ ပိုယ် ရ။ ဍေဟ် တန်တဴ လဝ် နကဵု ဒြဟတ် မဒစးဒုင် (Quantum degeneracy pressure) နူကဵု နျူထရောန် တအ် သွက် ဟွံဂွံ ကဵု ဒြဟတ် ဓရောတ် ဍဵု ပလီု ထောအ် ဍေဟ် ရ။

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ရူပဗေဒ၊ သၞံင် နျူထရောန် ဝွံ ဒှ် အရာ မနွံ လျိုင် အကြာ ကန့်သတ် ချိန်ဒရာသေကာ (Chandrasekhar limit - ၜိုတ် ၁.၄ ဆ လျိုင် တ္ၚဲ) ကေုာံ ကန့်သတ် တဝ်မေန်-အဝ်ပေန်ဟာင်မာ-ဗဝ်ကတ် (Tolman–Oppenheimer–Volkoff limit - ၜိုတ် ၂.၁၄ ဆ လျိုင် တ္ၚဲ) ရ။ ယဝ်ရ လျိုင် ဍေဟ် သၠုင် နူ ဏအ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် သ္ဒး ဒတုံ စှ်ေ တုဲ ဒှ် အာ ကတိုင် လမ္စံက် (Black hole) ဟွံသေင်မ္ဂး သၞံင် ကွာတ် (Quark star) ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
ပရေင်ဂၠာဲဆဵု သၞံင် နျူထရောန် ဝွံ ဒှ် ဇမၞး ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် နက္ခတ္တဗေဒ ရ။

* '''ပရေင်တၟော် ဆိင် (Theoretical Prediction):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၄ (ဆ မွဲ သၞာံ ကြဴနူ မဂၠာဲ ဆဵု ဓါတ် နျူထရောန်)၊ တၠပညာ နက္ခတ္တဗေဒ '''ဝေါလ်တာ ဗာဒဳ''' (Walter Baade) ကေုာံ '''ဖရစ်ဇ် ဇွစ်ကဳ''' (Fritz Zwicky) တအ် ဆိင်ဆ ကေတ် ဒဒှ်ရ ကြဴနူ ပေါဲခတိုဟ် သူပါနဝ်ဗာ မ္ဂး သၞံင် မနွံ ဓါတ် နျူထရောန် သၟးသၟး မာန် သှ်ေ တန်တဴ ရောင်။&lt;ref name=&quot;baade&quot;&gt;{{cite journal |last=Baade |first=W. |author2=Zwicky, F. |title=On Super-novae |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=20 |issue=5 |pages=254-259 |year=1934}}&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဍာံပြ (First Discovery):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၇ ဂှ်၊ တၠပညာ နက္ခတ္တဗေဒ ဍုင်အင်္ဂလာန် '''ဂျဝ်သလိန် ဘဲလ် ဘာနယ်''' (Jocelyn Bell Burnell) ကေုာံ '''အန်တဝ်နဳ ဟူးဝစ်''' (Antony Hewish) တအ် ဆဵုကေတ် လှိုင်း ရေဒဳယဝ် (Radio pulses) မတိတ် ကၠုင် နကဵု လၟေင် အခိင် တိကျ မွဲ (၁.၃၃ စက္ကန့် မွဲ ဝါ) နူကဵု လေဟာပြင် ရ။ ပရေင်ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ '''[[ပါလ်သာ]]''' (Pulsar) တုဲ လက္ကရဴ ဂှ် ညးတအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ညာတ် ဒဒှ်ရ ပါလ်သာ တအ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် သၞံင် နျူထရောန် မဂေတ် ဒၟံင် ပြဟ်ပြဟ် ရ။

== ၃။ ပရေင်ကတဵုဒှ် ကေုာံ ပရေင်သရိုဟ်လီု (Formation and Supernova) ==
သၞံင် နျူထရောန် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်အိုတ် အာ လမျီု သၞံင် ဇၞော် မွဲ ရ။

# '''အိုတ် စွမ်းအင်:''' သၞံင် မနွံ လျိုင် ၈ စဵုကဵု ၃၀ ဆ တ္ၚဲ (Solar masses) တအ် စံင် ဓါတ် ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် ကဵု ဟဳလဳယောမ် စဵုကဵု အိုတ်၊ တုဲ ဆက် စံင် ဓါတ် တၞဟ် စဵုကဵု ဒှ် အာ ဓါတ် ပသဲ (Iron) ပ္ဍဲ ကောန်တၟအ် ဍေဟ် ရ။ ပသဲ ဝွံ ဟွံမာန် ကတဵုဗဒှ် စွမ်းအင် နူ ပရေင်စံင် (Fusion) ပုဟ်။
# '''ပရေင်ဒတုံ စှ်ေ (Core Collapse):''' ဟိုတ်နူ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ် စွမ်းအင် မထပက် ပတိတ် မ္ၚး တုဲ၊ ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravity) သၞံင် ဂှ် ဍဵု ပလီု ဖျေဟ် ကောန်တၟအ် ပသဲ ဂှ် ရ။
# '''ပရေင်ပံင်ကောံ နျူထရောန် (Electron Capture):''' ပ္ဍဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ ပရေင်ဍဵု (Pressure) မသၠုင် ဗွဲမလောန်၊ ဓါတ် အဳလက်ထရွန် (Electrons) တအ် ဒးဒုင် ဍဵု လုပ် အာ ပ္ဍဲ ဓါတ် ပရဝ်တောန် (Protons) တုဲ ပြံင်လှာဲ ဒှ် အာ နျူထရောန် (Neutrons) ကေုာံ နျူထရဳနဝ် (Neutrinos) ရ။ 
# '''သူပါနဝ်ဗာ (Supernova):''' ကောန်တၟအ် ဂှ် ဒှ် အာ နျူထရောန် ခိုင်ခိုင် တုဲ၊ လွှာ သၞံင် မ္ၚး တအ် ဒတုံ စှ်ေ တုဲ ဇီု ကောန်တၟအ် ဂှ် တုဲ ခတိုဟ် တိတ် အာ လပါ် မ္ၚး နကဵု ဒြဟတ် မဇၞော်လောန် ရ။ အရာ မသှ်ေ တန်တဴ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဂှ် ဒှ် သၞံင် နျူထရောန် ရ။

== ၄။ လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ (Internal Structure and Composition) ==
သၞံင် နျူထရောန် ဝွံ ၜိုန်ရ နွံ ဇမၞော် ဍောတ် ကီုလေဝ်၊ လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ ဍေဟ် ဝွံ နွံ ကဆံင် အလွှာ နာနာ သာ် ရ -

* '''បរិយាកាស (Atmosphere):''' လွှာ ဍောတ် အိုတ် ပ္ဍဲ လတူ (ၜိုတ် စင်တဳမဳတာ သၟး ဇတီု)။ ဍေဟ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ပလာတ်သမာ (Plasma) ကာဗောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟဳလဳယောမ် ရ။
* '''လွှာ မ္ၚး (Crust):''' နွံ ဇတီု ၜိုတ် ၁-၂ ကဳလဝ်မဳတာ။ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မကြံင်မ္ၚိုဟ် ဗွဲမလောန်၊ မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဓါတ် ပသဲ (Iron nuclei) ကေုာံ အဳလက်ထရွန် မချဳဓရာင် ဒၟံင် (Electron gas) ရ။ လွှာ ဏအ် ဝွံ ကြံင်မ္ၚိုဟ် နူကဵု ပသဲ လတူ တိ ဏအ် ၁၀ ပြကောဋိ ဆ ရ။
* '''ကောန်တၟအ် မ္ၚး (Outer Core):''' ဒှ် ဒၞာဲ မနွံ နျူထရောန် ၉၀% ကေုာံ ပရဝ်တောန်/အဳလက်ထရွန် ၁၀% ရ。 ဍေဟ် နွံ အကာဲအရာ မကော်စ '''အရည် ဟွံမဲ ပွတ်တိုက်''' (Superfluid) ကေုာံ မာန် လလုဲ ဓါတ်လလဳ အလုံစုံ (Superconductor) ရ။
* '''ကောန်တၟအ် အပ္ဍဲ (Inner Core):''' ဒၞာဲ ဏအ် ဝွံ ဍာ်ဒကေဝ် ဓမ္မက္ဍတ် သၠုင် လောန် တုဲ တၠပညာ တအ် ဟွံတီ ဍာံဍာံ မူအရာ မနွံ အပ္ဍဲ ဏအ် ရ။ လ္ၚဵု ဟီု ဍေဟ် ဒှ် အာ ခတှ်ေ ကွာတ် (Quark-gluon plasma) ဟွံသေင်မ္ဂး ဟာဲပါရွန် (Hyperons) ရ။&lt;ref name=&quot;lattimer&quot;&gt;{{cite journal |last=Lattimer |first=J. M. |author2=Prakash, M. |title=Neutron Star Observations: Prognosis for Equation of State Constraints |journal=Physics Reports |volume=442 |issue=1-6 |pages=109-165 |year=2007}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ အင်္ဂလက္ခဏာ ရူပဗေဒ ကေုာံ လျိုင် (Physical Properties and Mass) ==
အင်္ဂလက္ခဏာ ရူပဗေဒ သၞံင် နျူထရောန် ဝွံ ဒှ် အရာ မအံ့သြ ခိုဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယား အင်္ဂလက္ခဏာ သၞံင် နျူထရောန် (Properties of a Neutron Star)
|-
! လက္ခဏာ (Property)
! ၚုဟ်မး သၞံင် နျူထရောန် (Value)
! ပရေင်တုပ် ကု တ္ၚဲ / တိ (Comparison)
|-
| '''လျိုင် (Mass)''' || $1.4 M_{\odot}$ စဵုကဵု $2.1 M_{\odot}$ || ဇၞော် နူ တ္ၚဲ ပိုယ် မွဲ ကဝက် ဆ။
|-
| '''ဗွိုက် (Radius)''' || ၜိုတ် ၁၀ - ၁၂ ကဳလဝ်မဳတာ || ဍောတ် နူ တ္ၚဲ ၇၀,၀၀၀ ဆ။ (တုပ် ကု ဇမၞော် ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် မွဲ)။
|-
| '''ဍာ်ဒကေဝ် ဓမ္မက္ဍတ် (Density)''' || $3.7 \times 10^{17} \text{ kg/m}^3$ || ယဝ်ရ ၜိုတ် စုတ် ပ္ဍဲ ဇွန်း လက်ဖက်ရည် မွဲ မ္ဂး၊ ဍေဟ် နွံ လျိုင် ၜိုတ် တန် မွဲ ဘဳလဳယာန် (Billion tons)။
|-
| '''ဒြဟတ် ဓရောတ် (Surface Gravity)''' || $2 \times 10^{11} \text{ m/s}^2$ || သၠုင် နူ တိ ၂ ဘဳလဳယာန် ဆ။ မၞိဟ် မွဲ ယဝ်ရ စိုပ် အာ လတူ ဍေဟ် မ္ဂး သ္ဒး ဒုင် ဍဵု စဵုကဵု ဒှ် အာ အက်တမ်။
|-
| '''ဓါတ်ဂမ္တဴ (Surface Temperature)''' || ၜိုတ် ၁,၀၀၀,၀၀၀ ခေလ်ဗိန် (Kelvin) || ကတဴ နူ မုက် တ္ၚဲ ပိုယ် ၜိုတ် ၁,၀၀၀ ဆ။
|}

== ၆။ ပရေင်ဂေတ် ကေုာံ ပါလ်သာဂမၠိုင် (Rotation and Pulsars) ==
ဟိုတ်နူ သၞံင် ဇၞော် မွဲ ဂှ် ဒတုံ စှ်ေ အာ ဇမၞော် ဍောတ်ဍောတ် (Conservation of angular momentum - တုပ် ညံင် သၟာလှ်ေ ဍာ်ကလခ် မပကောံ တဲ တုဲ ဂေတ် ပြဟ် တိုန်)၊ သၞံင် နျူထရောန် တအ် ဂေတ် ဒၟံင် ပြဟ် ဗွဲမလောန် ရ။ သၞံင် လ္ၚဵု မာန် ဂေတ် ၜိုတ် ၇၀၀ ဝါ ပ္ဍဲ မွဲ စက္ကန့် (Millisecond pulsars) ရ။

'''[[ပါလ်သာ]]''' (Pulsars) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞံင် နျူထရောန် မဂေတ် ဒၟံင် ပြဟ်ပြဟ် တုဲ မပတိတ် ဓါတ် ရောင်ခြည် (Radiation beams) နူကဵု ဝိုင် သံလိုက် (Magnetic poles) ဍေဟ် ရ။ ယဝ်ရ လျး ဏအ် ဇီု ကၠုင် လပါ် တိ ပိုယ် မ္ဂး၊ ပိုယ် ဆဵုကေတ် ညံင်ရဴ မတ် ပၟတ် (Lighthouse) မဂေတ် ဒၟံင် - လျး ပၠံတ် ကၠုင် တုဲ ကလေင် ကၠေအ် အာ လၟိုန် အခိင် တိကျ (Precise pulses) ရ။&lt;ref name=&quot;bell&quot;&gt;{{cite journal |last=Hewish |first=A. |author2=Bell, S. J. |title=Observation of a Rapidly Pulsating Radio Source |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1968-02-24_217_5130/page/n34 |journal=Nature |volume=217 |issue=5130 |pages=709-713 |year=1968}}&lt;/ref&gt;

[[File:Crab Nebula.jpg|thumb|left|300px|ပရံင် ကဏန်း (Crab Nebula) မဒှ် မရမက် (Remnant) သူပါနဝ်ဗာ မခတိုဟ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၀၅၄။ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍေဟ် ဂှ် နွံ ပါလ်သာ မွဲ မဂေတ် ဒၟံင် ၃၀ ဝါ ပ္ဍဲ မွဲ စက္ကန့်။]]

== ၇။ သၞောတ် ဓါတ်သံလိုက် ကေုာံ မဂ္ဂနဳတာဂမၠိုင် (Magnetic Fields and Magnetars) ==
သၞံင် နျူထရောန် ဝွံ နွံကဵု ပွဳပွူ ဓါတ်သံလိုက် (Magnetic field) မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ လေဟာပြင် ရ။ ပွဳပွူ သံလိုက် ဍေဟ် သၠုင် နူကဵု ဓါတ်သံလိုက် လတူ တိ အကြာ ၁၀၀ မဳလဳယာန် စဵုကဵု ၁ ကွာဒရဳလဳယာန် ဆ ရ။

ဂကူ သၞံင် နျူထရောန် မနွံ ဓါတ်သံလိုက် ဇၞော် အိုတ် ဂှ် ညးကော်စ '''[[မဂ္ဂနဳတာ]]''' (Magnetars) ရ။ ဓါတ်သံလိုက် ဍေဟ် နွံ အကြာ $10^8$ ကဵု $10^{11}$ တေတ်သလာ (Tesla) ရ။ ဓါတ်သံလိုက် မဇၞော် လောန် ဏအ် ဝွံ မာန် ဍဵု ပလီု လွှာ မ္ၚး (Crust) သၞံင် တုဲ ကတဵုဗဒှ် '''ပရေင်ချဳ တိ သၞံင်''' (Starquakes) မာန် ရ။ ပရေင်ချဳ ဏအ် ပတိတ် စွမ်းအင် ဂမ္မာ-ရေး (Gamma-ray bursts) မဇၞော် ဗွဲမလောန် - ယဝ်ရ မဂ္ဂနဳတာ မွဲ ခတိုဟ် ပ္ဍဲ ဇမ္ၚောဲ ၁၀ သၞာံ လျး (Light-years) နူ တိ မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် ပလီု ထောအ် သၞောတ် လေဟာပြင် တိ (Atmosphere) သီုဖအိုတ် ရ။

== ၈။ သၞောတ် ၜါပြကာ ကေုာံ ပရေင်တိုက်စိုတ် (Binary Systems and Kilonova) ==
သၞံင် နျူထရောန် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် နွံ ပ္ဍဲ သၞောတ် သၞံင် ၜါပြကာ (Binary systems) မဂေတ် ဓဝိုင် ရေင်သကအ် ရ။ အခိင်ကာလ သၞံင် နျူထရောန် ၜါ ဂေတ် ဓဝိုင် ရေင်သကအ် မ္ဂး ဍေဟ်တအ် ပတိတ် စွမ်းအင် နကဵု လှိုင်း ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravitational waves) တုဲ ဍေဟ်တအ် ကြပ် ကၠုင် ရေင်သကအ် သိုက်သိုက် ရ။

* '''ပရေင်တိုက်စိုတ် (Neutron Star Merger):''' ပ္ဍဲ လက္ကရဴ အိုတ်၊ သၞံင် ၜါ ဏအ် တိုက်စိုတ် အာ ရေင်သကအ် နကဵု ပေါဲခတိုဟ် မကော်စ '''ကဳလဝ်နဝ်ဗာ''' (Kilonova) ရ။
* '''ဂၠိုင်း ဒြဟတ် ဓရောတ် (LIGO Discovery):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၇၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ LIGO ကေုာံ Virgo တအ် ဆဵုကေတ် လှိုင်း ဒြဟတ် ဓရောတ် နူကဵု သၞံင် နျူထရောန် ၜါ တိုက်စိုတ် ရေင်သကအ် (Event GW170817) ပထမအိုတ် ရ။
* '''ပရေင်ကတဵုဒှ် ထဝ်:''' ပေါဲခတိုဟ် ကဳလဝ်နဝ်ဗာ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မဖန်ဗဒှ် ဒြပ်စင် မလျိုင် ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ လေဟာပြင် မပ္တံကဵု ထဝ် (Gold)၊ ပလာတ်တဳနမ် (Platinum) ကေုာံ ယူရေနဳယောမ် (Uranium) ရောင် တၠပညာ တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ရ။&lt;ref name=&quot;ligo&quot;&gt;{{cite journal |last=Abbott |first=B. P. |author2=et al. |title=GW170817: Observation of Gravitational Waves from a Binary Neutron Star Inspiral |journal=Physical Review Letters |volume=119 |issue=16 |pages=161101 |year=2017}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ သဳအိုရဳ ကေုာံ ညီမျှခြင်း အခြေအနေ (Equation of State and Theoretical Models) ==
သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခိုဟ် ပရူ လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ သၞံင် နျူထရောန်၊ တၠပညာ ရူပဗေဒ တအ် ဒး စကာ သဳအိုရဳ မကော်စ '''ညီမျှခြင်း အခြေအနေ''' (Equation of State - EoS) ရ။ EoS ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ပရေင်ဍဵု (Pressure) ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် ဓမ္မက္ဍတ် (Density) ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ သၞံင် ရ။

* '''သၞောဝ် ပါလဳ (Pauli Exclusion Principle):''' နျူထရောန် တအ် ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဖာမဳယောန် (Fermions) တုဲ အတိုင် သၞောဝ် ခွမ်တမ် ပါလဳ မ္ဂး ဍေဟ်တအ် ဟွံမာန် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကေုာံ အကာဲအရာ တုပ် သၟဟ် မွဲ စွံ (Quantum state) ရ။ ဏအ်ဂှ် ကတဵုဗဒှ် ဒြဟတ် မဒစးဒုင် (Neutron degeneracy pressure) မစဵုဒၞာ ဟွံဂွံ ကဵု သၞံင် ဒတုံ စှ်ေ အာ ဒှ် ကတိုင် လမ္စံက် ရ။
* '''ကန့်သတ် TOV (Tolman-Oppenheimer-Volkoff limit):''' ယဝ်ရ သၞံင် မွဲ နွံ လျိုင် သၠုင် နူ ၂.၁၄ ဆ တ္ၚဲ မ္ဂး၊ ဒြဟတ် မဒစးဒုင် နူ နျူထရောန် ဂှ် လီု အာ တုဲ သၞံင် ဂှ် သ္ဒး ဒတုံ စှ်ေ အာ ဒှ် အာ ကတိုင် လမ္စံက် ဍာံဍာံပြပြ ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ကန့်သတ် အဆုံးစွန် သွက် သၞံင် နျူထရောန် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Conclusion and Future Research) ==
သၞံင် နျူထရောန် ဝွံ ဒှ် &quot;ဓာတ်ခွဲခန်း လေဟာပြင်&quot; (Cosmic laboratory) မဇၞော် အိုတ် သွက် တၠပညာ ရူပဗေဒ တအ် ဂွံ လ္ၚတ် အကာဲအရာ ဓါတ် (Matter) ပ္ဍဲ ကဆံင် မသၠုင် အိုတ် ကေုာံ မသ္ကာတ်မြဟ် အိုတ် ရ။ 

ပ္ဍဲ အနာဂတ်፣ အကာဲအရာ သၞံင် နျူထရောန် ဂှ် ဍေဟ် သ္ဒး ၜိုဟ် စှ်ေ အာ သိုက်သိုက် (Cooling over billions of years) တုဲ လက္ကရဴ အိုတ် ဒှ် အာ ဆ &quot;သၞံင် အသာ် လမ္စံက်&quot; မချိုတ် လီု (Cold, dead remnant) မွဲ ပ္ဍဲ လေဟာပြင် ရ။ သုတေသန ခေတ်တၟိ မပ္တံကဵု ဌာန စၟတ်သမ္တီ လှိုင်း ဒြဟတ် ဓရောတ် (LIGO) ကေုာံ တေလဳသကုပ် နာနာ သာ် (ဥပမာ NICER လတူ ISS) ဝွံ ဆက် ဂၠာဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒၟံင် ဗွိုက် ကေုာံ လျိုင် ဍာံပြ သွက်ဂွံ ဖြေစှ် ပုစ္ဆာ ဓါတုဗေဒ အပ္ဍဲ သၞံင် ဏအ် ရောင်။ သၞံင် နျူထရောန် ဏအ် ဝွံ ဆက် ဒှ် အရာ မအံ့သြ ကေုာံ မနွံကဵု ပရေင်စိုတ်လုပ်စ ခိုဟ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ပိုယ် ဏအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ကတိုင် လမ္စံက်]] (Black hole)
* [[သူပါနဝ်ဗာ]] (Supernova)
* [[ပါလ်သာ]] (Pulsar)
* [[နျူထရောန်]] (Neutron)

{{Navbox
| name = Star Types
| title = ဂကူ သၞံင် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞံင်ဂမၠိုင် (Star Types and Stellar Evolution)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞံင် ဓမ္မတာ
| list1 =
* [[သၞံင် ကွာတ်]] (Dwarf star)
* [[သၞံင် ဇၞော်]] (Giant star)
* [[သၞံင် ဇၞော် လောန်]] (Supergiant)
* [[တ္ၚဲ]] (Sun)
| group2 = ပရေင်အိုတ် လမျီု သၞံင် (Stellar Remnants)
| list2 =
* [[သၞံင် ကွာတ် ဗု]] (White dwarf)
* [[သၞံင် နျူထရောန်]] (Neutron star)
* [[ကတိုင် လမ္စံက်]] (Black hole)
* [[ပါလ်သာ]] (Pulsar)
* [[မဂ္ဂနဳတာ]] (Magnetar)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[သူပါနဝ်ဗာ]] (Supernova)
* [[လှိုင်း ဒြဟတ် ဓရောတ်]] (Gravitational wave)
* [[ဒြဟတ် ဓရောတ်]] (Gravity)
}}

[[Category:နက္ခတ္တဗေဒ]]
[[Category:သၞံင်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ရူပဗေဒ လေဟာပြင်]]
[[Category:သၞံင် နျူထရောန်]]</text>
      <sha1>q22vur1snyh7wylfaeuod7r1oz4u4qj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ၜိုဟ်လလံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11962</id>
    <revision>
      <id>57839</id>
      <parentid>57568</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:19:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25061" sha1="7nxtr8qs4mv1bghcsoxstd6o59bzmpb" xml:space="preserve">'''ပရေင်ၜိုဟ်လလံ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Peace'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် အကာဲအရာ မဟွံမဲ ကု ပရေင်သၞဝဲ၊ ပရေင်ပကီုပရာပ် (Violence) ကေုာံ ပေါဲဗတိုက် ပၞာန် ရ။ ပ္ဍဲကဵု အဓိပ္ပါယ် မလှဲလး မ္ဂး၊ ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ဝွံ ဍေဟ် ဟွံသေင် ဆ အကာဲအရာ မဟွံမဲ ကု ပၞာန် သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် သီု ပံင်ကောံ လဝ် ပရေင်ညဳသၟဟ်၊ ပရေင်စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ မၞိဟ်၊ ပရေင်တရားမျှတ (Justice)၊ ကေုာံ ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ ရဴဂဴ လတူ ညးမွဲ ကဵု ညးမွဲ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;richmond&quot;&gt;{{cite book |last=Richmond |first=O. P. |title=Peace: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/peaceveryshortin0000rich |publisher=Oxford University Press |year=2014 |pages=[https://archive.org/details/peaceveryshortin0000rich/page/15 15]-25}}&lt;/ref&gt;

နကဵု သဳအိုရဳ မ္ဂး ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ဝွံ ညးတအ် ပါ်လဝ် &quot;ပရေင်ၜိုဟ်လလံ လပါ် အနှုတ်&quot; (Negative Peace - ဒဒှ် မဟွံမဲ ကု ပေါဲဗတိုက်) ကေုာံ &quot;ပရေင်ၜိုဟ်လလံ လပါ် အပေါင်း&quot; (Positive Peace - ဒဒှ် မဟွံမဲ ကု ပရေင်ဍဵုဍိုက် ကေုာံ မနွံ ကု သၞောဝ်ဓဝ်) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ၜိုဟ်လလံ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဳအိုရဳ၊ ပရေင်ချဳဓရာင်၊ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ဘာသာ၊ ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Peace_symbol.svg|thumb|right|200px|သင်္ကေတ ပရေင်ၜိုဟ်လလံ (Peace symbol) မဖန်ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉৫৮ သွက် ပရေင်ချဳဓရာင် ဒစးဒုင် လွဟ် နျူကလဳယျာ၊ လၟုဟ် ဒှ် သင်္ကေတ ပြာကတ် အလုံ ဂၠးတိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ပရေင်ၜိုဟ်လလံ&quot; ဝွံ ဒှ် တင်ရန်တၟအ် ဇၞော် အိုတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် သွက်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ အာ နကဵု တသိုက် ရ။ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သဇိုင် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် အကာဲအရာ ဂကောံမၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင် မွဲ မတန်တဴ နကဵု ပရေင်ညိင်ဝတ် (Harmony)၊ မဟွံမဲ ကု ပရေင်ဂစိုတ် ဂယိုင်၊ ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ကေုာံ ပရေင်ဖေက်လကိုတ် ရ။ 

နကဵု လညာတ် စိုတ်ဗေဒ (Psychological perspective) မ္ဂး၊ ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ဝွံ သီု ဆက်စပ် ကု &quot;ပရေင်ၜိုဟ်လလံ အပ္ဍဲစိုတ်&quot; (Inner peace) မဒှ် အကာဲအရာ စိုတ် မၜိုဟ်သြိုဟ်၊ မဟွံမဲ ကု ပရေင်ဟွံညိင်ဝတ် ပ္ဍဲ စိုတ် (Mental turmoil) ကီု ရ။ သွက် ဂၠးတိ ဏအ် ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ဇေတ်တ် မ္ဂး၊ ပရေင်ညိင်ဝတ် အပ္ဍဲစိုတ် ကေုာံ ပရေင်ညိင်ဝတ် အပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ၜါ သာ် ဏအ် သ္ဒး ဆက်စပ် ကွာ် အာ မွဲစွံ ရ။

== ၂။ တမ်မူလ ဝေါဟာရ ကေုာံ လညာတ် ဝင် (Etymology and Historical Concepts) ==
ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် &quot;Peace&quot; ဝွံ ကၠုင် နူကဵု မလိက် လာတ္တေန် ''Pax'' (ပါက်သ်) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပရေင်တုပ်စိုတ် (Treaty) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဟွံမဲ ကု ပၞာန် ရ။

* '''ပါက်သ် ရဝ်မာနာ (Pax Romana):''' ပ္ဍဲ ဝင် အေန်ပါယာ ရဝ်မ၊ အခိင် ပွိုင် ၂၀၀ သၞာံ (၂၇ ဘဳသဳ စဵုကဵု ၁၈၀ အေဒဳ) မဟွံမဲ ကု ပေါဲဗတိုက် ဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ ခေတ် Pax Romana (ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ရဝ်မ) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဥပမာ ခိုဟ် အိုတ် သွက် ပရေင်ၜိုဟ်လလံ မကတဵုဒှ် နူကဵု အာဏာ ဍုင် မခိုင်ကၠိုက် ရ။
* '''ယေန်သၞာင် ဗမံက် (Eastern Concepts):''' ပ္ဍဲ အရေဝ် ဟေဗြေဝ် (Hebrew) မ္ဂး ''Shalom'' ကေုာံ ပ္ဍဲ အရေဝ် အာရပ် မ္ဂး ''Salaam'' ဂှ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ခိုဟ်မိုန်&quot; (Peace and Well-being) ရ။ ပ္ဍဲ အရေဝ် သက္ကတ မ္ဂး ''Shanti'' (သန္တိ) ဂှ် ဒှ် ပရေင်ၜိုဟ်လလံ အပ္ဍဲစိုတ် ကေုာံ လောက ရ။

== ၃။ သဳအိုရဳ ပရေင်ၜိုဟ်လလံ (Theories of Peace: Negative vs Positive) ==
တၠပညာ လ္ၚတ် ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ဍုင်နဝ်ဝေ (Norway) ယဝ်ဟာန် ဂါလ်တံင် (Johan Galtung) ပါ် လဝ် ပရေင်ၜိုဟ်လလံ နကဵု လညာတ် ဇၞော် ၜါ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -&lt;ref name=&quot;galtung&quot;&gt;{{cite book |last=Galtung |first=J. |title=Peace by Peaceful Means: Peace and Conflict, Development and Civilization |url=https://archive.org/details/peacebypeacefulm0000galt |publisher=SAGE Publications |year=1996 |pages=[https://archive.org/details/peacebypeacefulm0000galt/page/30 30]-45}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ ပရေင်ၜိုဟ်လလံ အနှုတ် ကေုာံ အပေါင်း
|-
! လက္ခဏာ
! ပရေင်ၜိုဟ်လလံ လပါ် အနှုတ် (Negative Peace)
! ပရေင်ၜိုဟ်လလံ လပါ် အပေါင်း (Positive Peace)
|-
| '''ပွံက်အဓိပ္ပါယ်'''
| ပရေင်ဟွံမဲ ကု ပေါဲဗတိုက် ပၞာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပကီုပရာပ် တိုက်ရိုက် (Absence of direct violence)။
| ပရေင်ဟွံမဲ ကု ပရေင်ဍဵုဍိုက် လဒက်ပတန် (Absence of structural violence) ကေုာံ မနွံ သၞောဝ်ဓဝ်။
|-
| '''အကာဲအရာ'''
| ဍုင် ၜါ ဒေါအ် ပန် ရေင်သကအ် (Ceasefire)၊ ဆဂး ပရေင်ဟွံကျေပ်စိုတ် ဆက် နွံ ဒၟံင်။
| မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ကလိဂွံ အခေါင်အရာ တုပ်သၟဟ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ခိုဟ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ညဳသၟဟ်။
|-
| '''တင်ရန်တၟအ်'''
| သွက်ဂွံ ဒေါအ် ထောအ် ပရေင်ချဳဓရာင် ပၞာန် ကေုာံ ဂစိုတ် ဂယိုင် ပြဟ်ပြဟ်။
| သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဂကောံမၞိဟ် မတန်တဴ ၜိုဟ်သြိုဟ် လၟိုန် အာယုက် (Sustainable peace)။
|}

== ၄။ ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ကေုာံ ဘာသာ သာသနာ (Peace and Religion) ==
ဘာသာ သာသနာ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဝွံ တွဟ် ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ပရေင်ၜိုဟ်လလံ နဒဒှ် တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။

* '''ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism):''' လညာတ် &quot;အဟိံသ&quot; (Ahimsa - ပရေင်ဟွံပကီုပရာပ်) ကေုာံ &quot;မေတ္တာ&quot; (Loving-kindness) ဂှ် ဒှ် သဇိုင် အဓိက ရ။ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ တွဟ် လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ဂှ် သ္ဒး ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ထိင်ဒဝ် စိုတ် ဇကု ရ။
* '''ခရေတ်ယာန် (Christianity):''' ပ္ဍဲ သမ္မာကျာ် (Bible)၊ ယေသှု (Jesus) ဂှ် ဒးဒုင် ကော်စ &quot;သၟိင် ပရေင်ၜိုဟ်လလံ&quot; (Prince of Peace) တုဲ ညး တွဟ် လဝ် ညံင် ဂွံ ဆာန် ညးမသၞ ကု ဇကု (Love your enemies) ရ။
* '''အေတ်သလာမ် (Islam):''' မလိက် &quot;Islam&quot; ဝွံ တမ်မူလ ကၠုင် နူ ဝေါဟာရ သလာမ် (Salaam) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ရ။ 
ၜိုန်ရ ဘာသာ တအ် တွဟ် လဝ် ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ဝင် မ္ဂး လညာတ် ဘာသာ ဝွံ ဒးဒုင် စကာ ဗၠေတ်ဗၠေတ် တုဲ ကတဵုဒှ် လဝ် ပၞာန် (ဥပမာ ပၞာန် ခရူသိတ် - Crusades) ကီု ရ။

== ၅။ ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ လဒက်ပတန် ပရေင်ၜိုဟ်လလံ (Peacekeeping and Peacebuilding) ==
သွက်ဂွံ ဖြေစှ် ပြသၞာ ကေုာံ မင်မဲ ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ပ္ဍဲ ဒေသ မကတဵုဒှ် ပၞာန် တအ် ဂှ်၊ ဂၠးတိ စကာ လၟေင် ကမၠောန် အဓိက ၃ သာ် ရ -

# '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ၜိုဟ်လလံ (Peacemaking):''' ဒှ် ကမၠောန် မစကာ ပရေင်တက်ကျာ သဳကၠဳ (Diplomacy) ကေုာံ လိက်ကသုက် သွက်ဂွံ ဒေါအ် ပၞာန် (Ceasefire) အကြာ ဂကောံ မထကး ဒၟံင် တအ်။
# '''ပရေင်မင်မဲ ပရေင်ၜိုဟ်လလံ (Peacekeeping):''' ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (UN) ပလံင် ဒပ်ပၞာန် ကၟိန် အသာ် သ္ၚေက် (Blue Helmets) ဇရေင် ဒေသ ပၞာန် သွက်ဂွံ စၟတ်မင် ညံင် သၞာ် ဂွံ ဒေါအ် ဍာံဍာံ ကေုာံ စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန်။
# '''လဒက်ပတန် ပရေင်ၜိုဟ်လလံ (Peacebuilding):''' ကြဴနူ ပၞာန် အာစိုပ် ဒတုဲ၊ ဒှ် ကမၠောန် လဒက်ပတန် သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ သၞောတ် ဥပဒေ ညံင် ပၞာန် ဟွံဂွံ ကလေင် ကတဵုဒှ် မွဲ ဝါ ပၠန် ရ။&lt;ref name=&quot;macginty&quot;&gt;{{cite book |last=Mac Ginty |first=R. |title=Routledge Handbook of Peacebuilding |publisher=Routledge |year=2013 |pages=110-125}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ဂကောံ ဂၠးတိ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ (International Organizations and Law) ==
ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ဂၠးတိ ဝွံ ဒးဒုင် မင်မဲ လဝ် နကဵု ဂကောံ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ မခိုင်ကၠိုက် ရ။

* '''ကုလသမဂ္ဂ (United Nations - UN):''' ဒက်ပတန် လဝ် ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ (၁၉၄၅) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပၞာန် တၟိ မကတဵုဒှ်။ ကံင်သဳ ဂီုကၠီု (UN Security Council) ဝွံ နွံ အာဏာ ဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လတူ ပြသၞာ ပရေင်ဂီုကၠီု ဂၠးတိ ရ။
* '''ရုင်ဗစာ တရား ဂၠးတိ (International Court of Justice - ICJ):''' ဒှ် ရုင်ဗစာ မပသောင် ပြသၞာ အကြာ ဍုင် ကဵု ဍုင် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ စၞး မစကာ လွဟ် ပၞာန် ရ。
* '''လိက်ကသုက် ဂျနဳဗာ (Geneva Conventions):''' ဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ (International Humanitarian Law) မဖျေဟ် လဝ် လိက်အမိင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန်၊ ကောန်ပၞာန် မဒး ဝပ် ကေုာံ သၟာပၞာန် ဒးဒုင် ရပ် (POWs) ပ္ဍဲ အခိင် ကတဵုဒှ် ပၞာန် ရ။ 

[[File:UN_General_Assembly_hall.jpg|thumb|left|300px|စၠတ်ဓရ် ဇၞော် ကုလသမဂ္ဂ (UN General Assembly) ပ္ဍဲ ဍုင်နယူးယံက်၊ မဒှ် ဒၞာဲ ဍုင်ဂမၠိုင် ကောံသၟဟ် တုဲ သဳကၠဳ ပြသၞာ ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ဂၠးတိ။]]

== ၇။ ဝါဒ ဒစးဒုင် ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် (Pacifism and Peace Movements) ==
ဝါဒ မဒစးဒုင် ပၞာန် (Pacifism) ဂှ် ဒှ် လညာတ် မပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ပၞာန် ကေုာံ ပရေင်ပကီုပရာပ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒှ် အရာ ဟွံစှ်ေ ကု သၞောဝ်ဓဝ် တုဲ သ္ဒး ပသောင် ပြသၞာ နကဵု နဲကဲ ၜိုဟ်သြိုဟ် သၟး ရ။

* '''သာတျာဂရဟ (Satyagraha):''' မဟတ္တမ ဂါန္ဒဳ (Mahatma Gandhi) ဖန်ဗဒှ် လဝ် နဲကဲ တဝ်စၞေဟ် ဟွံစကာ လွဟ် (Non-violent resistance) ဏအ် သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု အလဵုအသဳ ကဝ်လဝ်နဳ အင်္ဂလာန် ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ရ။ 
* '''မာတေန် လူသာ ကေင် ဂျူနဳယာ (Martin Luther King Jr.):''' ညး စကာ လညာတ် ဂါန္ဒဳ ဏအ် တုဲ က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပရေင်ချဳဓရာင် အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန် (Civil Rights Movement) ပ္ဍဲ အမေရိကာန် နကဵု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;cortright&quot;&gt;{{cite book |last=Cortright |first=D. |title=Peace: A History of Movements and Ideas |url=https://archive.org/details/peacehistoryofmo0000cort |publisher=Cambridge University Press |year=2008 |pages=[https://archive.org/details/peacehistoryofmo0000cort/page/55 55]-70}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ လာပ် နဝ်ဘဴ ၜိုဟ်သြိုဟ် (Nobel Peace Prize) ==
လာပ် နဝ်ဘဴ ၜိုဟ်သြိုဟ် (Nobel Peace Prize) ဝွံ ဒှ် လာပ် ပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မကဵု ကု ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ မကၠောန် လဝ် ကမၠောန် ခိုဟ် အိုတ် သွက် ပရေင်ညဳသၟဟ် အကြာ ဍုင် ကေုာံ သွက် ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ရ။ လာပ် ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု အသံ အဲဖရက် နဝ်ဘဴ (Alfred Nobel) တုဲ ဇၟာပ် သၞာံ ညးတအ် ပတိုန် ကဵု လာပ် ပ္ဍဲ ဍုင်အဝ်သလဝ် (Oslo)၊ ဍုင်နဝ်ဝေ ရ။

* '''ပူဂိုလ် ပြာကတ် မကလိဂွံ လာပ်:''' နယ်သေန် မာန်ဒဲလာ (Nelson Mandela - ၁၉၉၃)၊ မာလာလာ (Malala Yousafzai - ၂၀၁၄ - မၞိဟ် အာယုက် ဍောတ် အိုတ်)၊ ကေုာံ ဂကောံ မင်မဲ ၜိုဟ်သြိုဟ် ကုလသမဂ္ဂ (၁၉၈၈) တအ် ပါလုပ် ရ။ 
* (တင်စၟတ် - မဟတ္တမ ဂါန္ဒဳ မဒှ် သင်္ကေတ ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ဂှ် ဒးဒုင် ရုဲစှ် ၅ ဝါ ကီုလေဝ်၊ ဟွံကလိဂွံ လာပ် ဏအ် လးလး ရ)။

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ခေတ်တၟိ ပ္ဍဲ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ (Modern Challenges in the 21st Century) ==
ၜိုန်ရ ပၞာန် ဂၠးတိ (World Wars) ဟွံကတဵုဒှ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ် ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ဂၠးတိ ဒး ဆဵုဂဗ ကု အန္တရာယ် တၟိ တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

* '''ပၞာန် သၠေက်သၠံင် (Asymmetric Warfare):''' ပေါဲဗတိုက် အကြာ ဒပ်ပၞာန် ဍုင် ကဵု ဂကောံ ရာဇဝတ် ပၞာန် (Terrorists) ဥပမာ ISIS ဟွံသေင်မ္ဂး အယ်လ်ကိုင်ဒါ (Al-Qaeda) မဟွံဒ္ဂေတ် ဗက် သၞောဝ် ပၞာန် ရ။
* '''ပၞာန် ဆာဲဗာ (Cyber Warfare):''' ပရေင်လုပ် တဝ်ပလိုဝ် သၞောတ် အင်တာနက် ကေုာံ တင်ဂၞင် ဍုင် နူကဵု ဟက်ကာ တအ် မမာန် ပလီုပလာ် စက်ယန္တရား ဍုင် မွဲ မာန် ရ။
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ပရေင်ကှ်ကှ်ေ ဍာ်၊ ဘဲ သဘာဝ တအ် မာန် ကတဵုဗဒှ် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် သယံဇာတ (Resource conflicts) ကေုာံ ညးမဒြေပ် ဒဴ (Climate refugees) မဂၠိုင်ကဵု ပြကောဋိ ရ။
* '''လွဟ် နျူကလဳယျာ (Nuclear Proliferation):''' လွဟ် ပလီုပလာ် ဇၞော်ဇၞော် (WMDs) နွံ ပ္ဍဲ တဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် မဒှ် ဘဲ အန္တရာယ် ဇၞော် အိုတ် သွက် ညံင် ဂၠးတိ ဂွံ တန်တဴ ရ။&lt;ref name=&quot;kant&quot;&gt;{{cite book |last=Kant |first=I. |title=Perpetual Peace: A Philosophical Sketch |url=https://archive.org/details/toperpetualpeace0000kant |publisher=Hackett Publishing |year=2003 |orig-year=1795 |pages=[https://archive.org/details/toperpetualpeace0000kant/page/10 10]-15}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future) ==
ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ဝွံ ဍေဟ် ဟွံသေင် ဆ ဒၞာဲ မအာ စိုပ် (Destination) ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မဒး ဆက် ကွာ် အာ လၟိုန် (Ongoing process) ရ။ ပရေင်ၜိုဟ်လလံ လပါ် အနှုတ် သၟး ဂှ် ဟွံရုံဂပ် ပုဟ်၊ ဂကောံမၞိဟ် တအ် သ္ဒး ဂစာန် လဒက်ပတန် ပရေင်ၜိုဟ်လလံ လပါ် အပေါင်း မနွံ ကု သၞောဝ်ဓဝ်၊ ပရေင်ညဳသၟဟ်၊ ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ သွက် ဂၠးတိ ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ၜိုဟ်လလံ မဗိုန်ဗတ် မ္ဂး၊ ဍုင် သီုဖအိုတ် သ္ဒး ပံင်ကောံ ကၠောန် ကမၠောန် မွဲစွံ (International cooperation) တုဲ ပသောင် ပြသၞာ သယံဇာတ ကေုာံ သဘာဝ ပွဳပွူ ရောင်။ အလုံ ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် သ္ဒး ကၠိုဟ် ခိုဟ် ဒဒှ်ရ ပၞာန် ဂှ် ဟွံမဲ ကု ညးမအံင်ဇၞး ဍာံပြ တုဲ၊ ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ဓဝ် ရ ဒှ် သြန်ဘဏ္ဍာ မနွံ ၚုဟ်မး အိုတ် သွက် အနာဂတ် ကောန်စဴ ပိုယ် တအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပၞာန်]] (War)
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[လာပ် နဝ်ဘဴ ၜိုဟ်သြိုဟ်]] (Nobel Peace Prize)
* [[ဝါဒ ဟွံပကီုပရာပ်]] (Nonviolence)
* [[သၞောဝ်ဓဝ်]] (Justice)

{{Navbox
| name = Peace and Conflict
| title = ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ကေုာံ ပရေင်ပသောင် ပြသၞာ (Peace and Conflict Resolution)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဳအိုရဳ ကေုာံ လညာတ်
| list1 =
* [[ပရေင်ၜိုဟ်လလံ အနှုတ်]] (Negative peace)
* [[ပရေင်ၜိုဟ်လလံ အပေါင်း]] (Positive peace)
* [[ဝါဒ ဒစးဒုင် ပၞာန်]] (Pacifism)
* [[အဟိံသ]] (Ahimsa)
| group2 = လၟေင် ကမၠောန်
| list2 =
* [[ပရေင်တက်ကျာ]] (Diplomacy)
* [[ပရေင်မင်မဲ ပရေင်ၜိုဟ်လလံ]] (Peacekeeping)
* [[လဒက်ပတန် ပရေင်ၜိုဟ်လလံ]] (Peacebuilding)
* [[ပရေင်ဒေါအ် ပၞာန်]] (Ceasefire)
| group3 = ဂကောံ ကေုာံ အေန်သတဳကျူရှေန်
| list3 =
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[ရုင်ဗစာ တရား ဂၠးတိ]] (International Court of Justice)
* [[လိက်ကသုက် ဂျနဳဗာ]] (Geneva Conventions)
| group4 = ပູဂိုလ် ကေုာံ လာပ်
| list4 =
* [[လာပ် နဝ်ဘဴ ၜိုဟ်သြိုဟ်]] (Nobel Peace Prize)
* [[မဟတ္တမ ဂါန္ဒဳ]] (Mahatma Gandhi)
* [[နယ်သေန် မာန်ဒဲလာ]] (Nelson Mandela)
* [[မာတေန် လူသာ ကေင် ဂျူနဳယာ]] (Martin Luther King Jr.)
}}

[[Category:ပရေင်ၜိုဟ်လလံ]]
[[Category:စိုတ်ဗေဒ]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:ဒဿန]]</text>
      <sha1>7nxtr8qs4mv1bghcsoxstd6o59bzmpb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောဝ်ဓဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11963</id>
    <revision>
      <id>57817</id>
      <parentid>57569</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T21:47:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24720" sha1="39scd6zye5ixi3xk0orqp1f1duwyszj" xml:space="preserve">'''သၞောဝ်ဓဝ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Justice'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လညာတ် သဘဴဓဝ် (Concept) အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ ဥပဒေ (Law)၊ ဒဿနိကဗေဒ (Philosophy)၊ ကေုာံ ကိုယ်ကျင့်တရား (Ethics) မနွံ တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ညံင် ပရေင်မၞိဟ် ဂွံ နွံ ကဵု ပရေင်တုပ်သၟဟ် (Equality)၊ ပရေင်တရားမျှတ (Fairness) ကေုာံ ပရေင်ကဵု ဖဵု မထေက်တန် ကု ပူဂိုလ် မွဲ သာ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ဥပဒေ၊ သၞောဝ်ဓဝ် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက်ဂွံ မင်မဲ ညိင်ဝတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Social order) ကေုာံ စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ 

လညာတ် သၞောဝ်ဓဝ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် ဒၟံင် အတိုင် ခေတ်ကာလ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Culture) နာနာ သာ် ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲ ဒဿနိက ရးပလိုတ်၊ သၞောဝ်ဓဝ် ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု လညာတ် ဒ္ဂေတ် လၟေတ် (Moral rightness) ကေုာံ သၞောတ် ဥပဒေ (Legal system)၊ ဆဂး ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ရးဗမံက် မပ္တံကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဟိန္ဒူ မ္ဂး၊ သၞောဝ်ဓဝ် ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု '''[[ဓရ်]]''' (Dhamma) ကေုာံ ကံ ကမၠောန် ဇကု (Karma) ရ။&lt;ref name=&quot;sandel&quot;&gt;{{cite book |last=Sandel |first=M. J. |title=Justice: What's the Right Thing to Do? |url=https://archive.org/details/justicewhatsrigh0000sand_h8e1 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |year=2009 |pages=[https://archive.org/details/justicewhatsrigh0000sand_h8e1/page/21 21]-30}}&lt;/ref&gt; 

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၞောဝ်ဓဝ် နကဵု လညာတ် ဝင် ဒဿန၊ ဂကူ သၞောဝ်ဓဝ် နာနာ သာ်၊ ပရေင်ပါ်ပရအ်၊ ပရေင်ကဵုဒုဟ်၊ ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ် သၞောဝ်ဓဝ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Statue of Justice - The Old Bailey.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ကျာ်သြဳ သၞောဝ်ဓဝ် (Justitia) ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ တြေံ ဍုင်လာန်ဒါန်။ ညး ရပ် လဝ် ဇုင်ခန် (Scale - စၟတ်သမ္တီ ပရေင်တုပ်သၟဟ်) ကေုာံ သၞာ် (Sword - စၟတ်သမ္တီ အာဏာ ဥပဒေ)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;သၞောဝ်ဓဝ်&quot; (Justice) ဝွံ မလေပ် ကၠုင် နူကဵု မလိက် လာတ္တေန် ''Jus'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;သၞောဝ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;အခေါင်အရာ&quot; ရ။ နကဵု သဘဴဓဝ် မ္ဂး၊ သၞောဝ်ဓဝ် ဂှ် ဒှ် ဒ္ဂေတ် လၟေတ် မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ် မွဲ ဂှ် ဒး ကလိဂွံ အရာ မထေက်တန် ကု ညး (Giving each person their due) ရ။

ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဍုင် ကေုာံ အလဵုအသဳ မ္ဂး၊ သၞောဝ်ဓဝ် ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ -
# စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ သဇိုင် (Basic rights) သွက် ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ်။
# သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပသောင် ပြသၞာ အကြာ ပူဂိုလ် ကေုာံ ပူဂိုလ် ညံင် ဂွံ နွံ ကဵု တရားမျှတ။
# ဖျေဟ် ဒုဟ် လတူ ညးမကလိလောန် ဒုဟ် (Criminals) ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ဒုဟ် ဍေဟ်တအ် ကၠောန် လဝ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ဒဿနတမၠာ (History and Ancient Philosophy) ==
လညာတ် ပရူ သၞောဝ်ဓဝ် ဝွံ စတင် ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တြေံ ကေုာံ အေန်ပါယာ ရဝ်မ ရ။

* '''ပလေတဝ် (Plato):''' ပ္ဍဲ လိက် ပြကိုဟ် ညး မကော်စ ''The Republic'' ဂှ်၊ ပလေတဝ် ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ သၞောဝ်ဓဝ် ဂှ် ဒှ် ညိင်ဝတ် ပရေင်မၞိဟ် (Harmony) ဍာံပြ ရ။ ပူဂိုလ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တၠ တအ် ကၠောန် ကမၠောန် မထေက်တန် ကု အစောံသတ္တိ ဇကု မ္ဂး ဍုင် မွဲ ဂှ် နွံ ကဵု သၞောဝ်ဓဝ် ရ။
* '''အာရစ်သတဝ်တယ် (Aristotle):''' ပ္ဍဲ လိက် ''Nicomachean Ethics'' ဂှ် ညး ပါ် လဝ် သၞောဝ်ဓဝ် အဓိက ၜါ သာ် - သၞောဝ်ဓဝ် ပါ်ပရအ် (Distributive justice - ပါ်ပရအ် ပိုန်ဒြပ် အတိုင် ဍာ်ဒကေဝ်) ကေုာံ သၞောဝ်ဓဝ် ပလေဝ်ပလေတ် (Corrective justice - ကလေင် ပလေဝ် အရာ မမှာရာ လဝ်) ရ။
* '''လညာတ် ရးဗမံက် (Eastern Philosophy):''' ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် အိန္ဒိယ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ သၞောဝ်ဓဝ် ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ '''ဓရ်''' (Dhamma - သၞောဝ် သဘာဝ ကေုာံ ဒ္ဂေတ်) ကေုာံ '''ကံ''' (Karma - သွဟ် မကၠုင် နူ ကမၠောန်) ရ။ မၞိဟ် မကၠောန် ခိုဟ် ကလိဂွံ ဖဵု ခိုဟ် ဂှ် ဒှ် သၞောဝ်ဓဝ် သဘာဝ ရ။&lt;ref name=&quot;aristotle&quot;&gt;{{cite book |last=Aristotle |title=Nicomachean Ethics |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |orig-year=c. 350 BC |pages=112-118}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သၞောဝ်ဓဝ် ကေုာံ ဥပဒေ (Legal Justice and Rule of Law) ==
ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မွဲ၊ သၞောဝ်ဓဝ် ကေုာံ ဥပဒေ ဂှ် သ္ဒး အာ မွဲစွံ လၟိုန် ရ။ ဥပဒေ ဂှ် ဒှ် လိက် စည်းကမ်း၊ ဆဂး သၞောဝ်ဓဝ် ဂှ် ဒှ် ဝိညာဏ် (Spirit) မနွံ ပ္ဍဲ ဥပဒေ ဂှ် ရ။

သွက်ဂွံ မင်မဲ သၞောဝ်ဓဝ် ဥပဒေ (Legal Justice) မ္ဂး၊ ဍုင် မွဲ သ္ဒး နွံ ကဵု သၞောတ် '''ပရေင်မင်မဲ သၞောဝ် ဥပဒေ''' (Rule of Law) -
* မၞိဟ် သီုဖအိုတ် မပ္တံကဵု သၟိင်တၠ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် ဂှ် သ္ဒး တန်တဴ သၟဝ် ဥပဒေ တုပ်သၟဟ် ရ (No one is above the law)။
* ရုင်ဗစာ (Judiciary) တအ် သ္ဒး သၠးပွး နူကဵု ပရေင်ဍဵုဍိုက် အလဵုအသဳ ကေုာံ ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။
* ညးမဒးဒုင် စောဲ ဒုဟ် တအ် သ္ဒး နွံ အခေါင် စဵုဒၞာ ဇကု (Right to a fair trial) ရ။

== ၄။ သၞောဝ်ဓဝ် ပရေင်မၞိဟ် (Social Justice) ==
သၞောဝ်ဓဝ် ပရေင်မၞိဟ် (Social Justice) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်တုပ်သၟဟ် ကေုာံ တရားမျှတ ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ် ရ။ လညာတ် ဏအ် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ခေတ် ကမၠောန် စက် (Industrial Revolution) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ သၟာကမၠောန် ကေုာံ ညးမဒိုက်ဂတ် တအ် ရ။

တင်ရန်တၟအ် အဓိက ဂှ် -
# '''ပရေင်တုပ်သၟဟ် အခေါင်အရာ (Equality of Opportunity):''' မၞိဟ် ဇၟာပ် တၠ သ္ဒး နွံ အခေါင် အာ ဘာ ကေုာံ ဂၠာဲ ကမၠောန် တုပ်သၟဟ်၊ သီု ဟွံမဲ ပရေင်ပါ်ခြာ (Discrimination) လတူ ဂကူ၊ ဘာသာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဇာတ် (Gender)။
# '''ပရေင်ဆေဝ်ဒဝ် ပါ်ခြာ (Anti-discrimination):''' စဵုဒၞာ ဂကောံ မၞိဟ် လၟိဟ် အောန် (Minorities) ညံင် ဟွံဂွံ ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် နူကဵု ဂကောံ မၞိဟ် လၟိဟ် ဂၠိုင် (Majority)။
# '''စဵုဒၞာ ဂီုကၠီု ပရေင်မၞိဟ် (Social Safety Net):''' အလဵုအသဳ သ္ဒး ဖန်ဇန် လွဳလွတ် ညးအာယုက်ဇၞော်၊ ညးမယဲ ကေုာံ ညးမဟွံမဲ ကမၠောန် တအ် ရ။

== ၅။ သၞောဝ်ဓဝ် ပရေင်ပါ်ပရအ် (Distributive Justice) ==
သၞောဝ်ဓဝ် ပရေင်ပါ်ပရအ် (Distributive Justice) ဝွံ ဆေင်စပ် ကု ဗီုလဵု ဂကောံမၞိဟ် မွဲ သ္ဒး ပါ်ပရအ် ပိုန်ဒြပ်၊ အခေါင်အရာ ကေုာံ ဝန်ထမ်း (Resources) ကု ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ ပြသၞာ အဓိက ဂှ် &quot;ညးလဵု မထေက်တန် ဂွံ မု ရော?&quot; ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး လညာတ် နာနာ သာ် လတူ ပရေင်ပါ်ပရအ် သၞောဝ်ဓဝ်
|-
! လညာတ် သဳအိုရဳ
! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ သဇိုင် မပါ်ပရအ်
! ဒဿနိက တၠပညာ (ဥပမာ)
|-
| '''သၞောတ် တုပ်သၟဟ် (Egalitarianism)'''
| မၞိဟ် သီုဖအိုတ် သ္ဒး ကလိဂွံ ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဖဵု တုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ်၊ ဟိုတ်နူ မၞိဟ် သီုဖအိုတ် နွံ ၚုဟ်မး တုပ် ရ။
| ကားလ် မာက် (Karl Marx) - &quot;နူကဵု အစောံသတ္တိ စိုပ် ပၟိက် နွံ&quot;။
|-
| '''သၞောတ် ထေက်တန် (Meritocracy)'''
| မၞိဟ် မကၠောန် ကမၠောန် ဇြိုင်၊ မနွံ ဍာ်ဒကေဝ် သၠုင် ဂှ် သ္ဒး ကလိဂွံ ဖဵု ဂၠိုင် နူ မၞိဟ် လိဟ် (Lazy)။
| ဂျောန် လံက် (John Locke)။
|-
| '''သၞောတ် ဖဵု ဇၞော် အိုတ် (Utilitarianism)'''
| သ္ဒး ပါ်ပရအ် ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်တသိုက် မဇၞော် အိုတ် သွက် မၞိဟ် မဂၠိုင် အိုတ် (Greatest good for the greatest number)။
| ဂျွန် စจူးဝပ် မဳလ် (John Stuart Mill)။
|}

== ၆။ သၞောဝ်ဓဝ် ပရေင်ကလေင်ပလေဝ် ကေုာံ ပရေင်ကဵုဒုဟ် (Restorative and Retributive Justice) ==
ကာလ ဥပဒေ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒ္ဂေတ် လၟေတ် မွဲ ဒးဒုင် ပလီုပလာ် အာ မ္ဂး၊ ဗီုလဵု ဂကောံမၞိဟ် သ္ဒး ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ရော? လညာတ် ဏအ် ပါ် လဝ် ၜါ သာ် -

* '''သၞောဝ်ဓဝ် ပရေင်ကဵုဒုဟ် (Retributive Justice):''' လညာတ် ဏအ် ဒုင်သဇိုင် လတူ &quot;မတ် မွဲ မ္ဂး မတ် မွဲ&quot; (Eye for an eye) ရ။ ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲ ကလိလောန် ဒုဟ် (ဥပမာ - ဂစိုတ် မၞိဟ်) မ္ဂး၊ ညး ဂှ် သ္ဒး ဒုင် ဒဏ် ထေက်တန် ကု ဒုဟ် ညး ကၠောန် လဝ် ရ။ တင်ရန်တၟအ် ဂှ် သွက်ဂွံ ဖေက်ဂၟံက် (Deterrence) ကေုာံ ဖျေဟ် ဒဏ် (Punishment) ရ။
* '''သၞောဝ်ဓဝ် ပရေင်ကလေင်ပလေဝ် (Restorative Justice):''' လညာတ် တၟိ ဏအ် အာရီုစွံ လတူ ပရေင်လွဳလွတ် (Healing) ရ။ စၞး မဖျေဟ် ထံင် ဇြိုင်င် ဂှ်၊ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် မၞိဟ် မကလိလောန် ဒုဟ် ကဵု မၞိဟ် မဒးဒုင် ဒုဟ် (Victim) ဂွံ ဆဵုဂဗ သဳကၠဳ တုဲ မၞိဟ် ကလိလောန် ဒုဟ် ဂှ် သ္ဒး ကလေင် ပလေဝ် စရိတ် လီုလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒုင်ဝန် ဍာံဍာံပြပြ ရ။ ဏအ်ဂှ် ကဵု ဖဵု ခိုဟ် သွက်ဂွံ ကလေင် ပံင်ကောံ (Reconciliation) ဂကောံမၞိဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;zehr&quot;&gt;{{cite book |last=Zehr |first=H. |title=Changing Lenses: A New Focus for Crime and Justice |url=https://archive.org/details/changinglensesne00zehr |publisher=Herald Press |year=1990 |pages=[https://archive.org/details/changinglensesne00zehr/page/45 45]-55}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ လညာတ် ဒဿန ခေတ်တၟိ (Modern Philosophical Perspectives) ==
ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ၊ လညာတ် သၞောဝ်ဓဝ် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ဗွဲမလောန်။ တၠပညာ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''ဂျောန် ရောဝ်သ်''' (John Rawls) ရ။

ပ္ဍဲ လိက် ပြကိုဟ် ညး ''A Theory of Justice'' (၁၉၇၁)၊ ရောဝ်သ် ပတိုန် ထ္ၜး လညာတ် '''ယာတ် မကၟာတ် မတ်''' (Veil of Ignorance) ရ။ ညး ဟီု ဂှ် - ယဝ်ရ ပိုယ် သ္ဒး ဖျေဟ် သၞောဝ် သွက် ဍုင် မွဲ မ္ဂး၊ ပိုယ် သ္ဒး ဖျေဟ် နကဵု လညာတ် မဟွံတီ ဒဒှ်ရ ပိုယ် ဏအ် ဂွံ ကတဵုဒှ် မၞိဟ် သိုက် (Rich) ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် ဒိုက် (Poor) ပ္ဍဲ ဍုင် ဂှ် ရ။ ဟိုတ်နူ ဟွံတီ ကံဇာတာ ဇကု ဂှ်ရ၊ မၞိဟ် သီုဖအိုတ် မလေပ် ဖျေဟ် သၞောဝ် မတရားမျှတ အိုတ် သွက် ဂကောံ မၞိဟ် မဒိုက် အိုတ် ပ္ဍဲ သၟဝ် ဂှ် ရောင်။ လညာတ် ဏအ် ဒှ် သဇိုင် သွက် သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပရေင်မၞိဟ် (Social Democracy) ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;rawls&quot;&gt;{{cite book |last=Rawls |first=J. |title=A Theory of Justice |url=https://archive.org/details/theoryofjustice00rawl |publisher=Harvard University Press |year=1971 |pages=[https://archive.org/details/theoryofjustice00rawl/page/11 11]-17}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးတိ ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Global Justice and Human Rights) ==
ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ၊ သၞောဝ်ဓဝ် ဝွံ လှဲလး တိတ် အာ နူကဵု ပယျဵု ဍုင် တုဲ ဒှ် အာ '''သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးတိ''' (Global Justice) ရ။ 

* '''လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ (UDHR):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ ကုလသမဂ္ဂ လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် ဇၟာပ် တၠ နွံ အခေါင် သၠးပွး၊ တုပ်သၟဟ် ကေုာံ ဂီုကၠီု ရ။
* '''ရုင်ဗစာ ရာဇဝတ် ဂၠးတိ (International Criminal Court - ICC):''' သွက်ဂွံ မင်မဲ သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးတိ မ္ဂး၊ ICC ဒက်ပတန် လဝ် သွက်ဂွံ စောဲ ဒုဟ် လတူ က္ဍိုပ်သကိုပ် မကလိလောန် ဒုဟ် ဂစိုတ် ပလီု ဂကူ (Genocide) ကေုာံ ဒုဟ် ရာဇဝတ် ပၞာန် (War crimes) မပ္တံကဵု ပ္ဍဲ ရဝမ်ဒါ (Rwanda) ကေုာံ ယူဂဝ်သလာဗဳယျာ (Yugoslavia) ရ။

== ၉။ ပြသၞာ ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် (Challenges in the Modern Era) ==
ၜိုန်ရ သၞောတ် ဥပဒေ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ် သၞောဝ်ဓဝ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု ပြသၞာ တၟိ တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

* '''သၞောဝ်ဓဝ် ရာသဳဥတု (Climate Justice):''' ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် (Rich nations) တအ် ပတိတ် ဓါတ် ယက် ဇၞော် အိုတ် တုဲ၊ ဍုင် မဒိုက်ဂတ် (Poor nations) တအ် ဒး ဒုင် ဖဵု ပရေအ် ဇၞော် အိုတ် (ဥပမာ - ဘဲ ဍာ် ဒဳ) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဟွံတရားမျှတ ဂၠးတိ အဓိက မွဲ ရ။
* '''ပရေင်ပါ်ခြာ မၞုံ ပ္ဍဲ သၞောတ် (Systemic Bias):''' ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင်၊ မၞိဟ် အသာ် စၞာံ လမ္စံက် ကေုာံ မၞိဟ် ဒိုက် တအ် မလေပ် ဒးဒုင် ဖျေဟ် ထံင် ဇြိုင် နူ မၞိဟ် ဗု တအ် ရ။ 
* '''နည်းပညာ ဉာဏ်စက် (AI and Justice):''' ခေတ် လၟုဟ်၊ ရဲသၞောဝ် တအ် စကာ အယ်လဂဝ်ရဳသမ် (Algorithms) သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒုဟ် ရာဇဝတ် ရ။ ဆဂး စက် တအ် ဏအ် မလေပ် မာန် ကၠောအ် ပါ်ခြာ ဂကူ နူကဵု တင်ဂၞင် တြေံ (Data bias) တုဲ ပလီုပလာ် သၞောဝ်ဓဝ် ဍာံပြ မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;sen&quot;&gt;{{cite book |last=Sen |first=A. |title=The Idea of Justice |url=https://archive.org/details/ideaofjustice0000sena |publisher=Harvard University Press |year=2009 |pages=[https://archive.org/details/ideaofjustice0000sena/page/253 253]-268}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
သၞောဝ်ဓဝ် (Justice) ဝွံ ဟွံသေင် ဆ တိုင် ဥပဒေ လတူ စက္ခော သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ထၜိုန် (Ideal) မစၞောန် ထ္ၜး ဂၠံင် သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ညံင် ဂွံ မံင် မွဲစွံ နကဵု ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ တုပ်သၟဟ် ရ။ 

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ကမၠောန် သွက်ဂွံ မင်မဲ သၞောဝ်ဓဝ် ဝွံ သ္ဒး ဆက် ပြိုင်ပ္ကာန် ကု ပြသၞာ သြန် ကေုာံ အာဏာ မပိုတ် ကၠုင် ပ္ဍဲ တဲ မၞိဟ် ညိည သၟး ရ။ ဂကောံမၞိဟ် သီုဖအိုတ်၊ မပ္တံကဵု ညးဍုင်ကွာန်၊ အလဵုအသဳ ကေုာံ ရုင်ဗစာ တအ် သ္ဒး ကောံသၟဟ် တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ် သၞောဝ်ဓဝ် တၟိ တၟိ ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ခေတ် တုဲ စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ဍာံဍာံပြပြ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဥပဒေ]] (Law)
* [[ဒဿနိကဗေဒ]] (Philosophy)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human Rights)
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[ဂျောန် ရောဝ်သ်]] (John Rawls)

{{Navbox
| name = Philosophy of Law and Ethics
| title = လညာတ် သၞောဝ်ဓဝ် ကေုာံ ဒဿန ဥပဒေ (Justice and Philosophy of Law)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဘဴဓဝ် အဓိက
| list1 =
* [[သၞောဝ်ဓဝ်]] (Justice)
* [[ပရေင်တုပ်သၟဟ်]] (Equality)
* [[အခေါင်အရာ]] (Rights)
* [[ဒ္ဂေတ် လၟေတ်]] (Morality)
* [[တရားမျှတ]] (Fairness)
| group2 = ဂကူ သၞောဝ်ဓဝ်ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[သၞောဝ်ဓဝ် ပရေင်မၞိဟ်]] (Social justice)
* [[သၞောဝ်ဓဝ် ပရေင်ပါ်ပရအ်]] (Distributive justice)
* [[သၞောဝ်ဓဝ် ပရေင်ကဵုဒုဟ်]] (Retributive justice)
* [[သၞောဝ်ဓဝ် ပရေင်ကလေင်ပလေဝ်]] (Restorative justice)
* [[သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးတိ]] (Global justice)
| group3 = ဒဿနိက တၠပညာဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ပလေတဝ်]] (Plato)
* [[အာရစ်သတဝ်တယ်]] (Aristotle)
* [[ဂျောန် လံက်]] (John Locke)
* [[ကားလ် မာက်]] (Karl Marx)
* [[ဂျောန် ရောဝ်သ်]] (John Rawls)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ဥပဒေ]] (Law)
* [[ရုင်ဗစာ]] (Judiciary)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
}}

[[Category:သၞောဝ်ဓဝ်]]
[[Category:ဒဿနိကဗေဒ]]
[[Category:ဥပဒေ]]
[[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]
[[Category:ကိုယ့္ကျင့်တရား]]</text>
      <sha1>39scd6zye5ixi3xk0orqp1f1duwyszj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဥပဒေ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11964</id>
    <revision>
      <id>57870</id>
      <parentid>57570</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T23:05:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24887" sha1="qu8s15ahmwvblb60ac5gri3n5shi6ru" xml:space="preserve">'''သၞောဝ်ဥပဒေ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဥပဒေ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Law'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် စေဝ်ကၞေတ် ကေုာံ စည်းကမ်း မကတဵုဗဒှ် လဝ် တုဲ မဒး ဒုင် အုပ်ဓုပ် စၟတ်မင် လဝ် နကဵု အေန်သတဳကျူရှေန် မပ္တံကဵု အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ချဳဓရာင် ကေုာံ စရိုတ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ ၜိုန်ရ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဍာံပြ သွက် &quot;ဥပဒေ&quot; ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပါ်ပါဲ ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ဒဿန ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် အရာ မဖန်ဇန် ပရေင်ညိင်ဝတ်၊ ဓဝ်စၟတ် (Justice)၊ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဂကောံမၞိဟ် မွဲ ရ။&lt;ref name=&quot;hart&quot;&gt;{{cite book |last=Hart |first=H. L. A. |title=The Concept of Law |url=https://archive.org/details/conceptoflaw0000hart |edition=3rd |publisher=Oxford University Press |year=2012 |pages=[https://archive.org/details/conceptoflaw0000hart/page/15 15]-27}}&lt;/ref&gt;

သၞောဝ်ဥပဒေ ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် နာနာ သာ် တုဲ ဍေဟ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ဝင် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ。 ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မပိုင်ပြဳ လဝ် အာဏာ တအ် မ္ဂး၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ဏအ် ဒးဒုင် ဖျေဟ် လဝ် နကဵု '''[[အာဏာ ပတန်သၞောဝ်]]''' (Legislature - ဥပမာ ပါလဳမာန်)၊ ဒးဒုင် ရေင်တၠုင် နကဵု '''[[အာဏာ အုပ်ဓုပ်]]''' (Executive - ဥပမာ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဗၠာဲရဲ)၊ တုဲ ဒးဒုင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နကဵု '''[[အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်]]''' (Judiciary - ဥပမာ ရုင်ဗစာ) ရ။ 

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၞောဝ်ဥပဒေ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သၞောတ် နာနာ သာ်၊ ကဏ္ဍ အဓိကဂမၠိုင်၊ အေန်သတဳကျူရှေန် မဆေင်စပ်၊ ကေုာံ ဒဿန သၞောဝ်ဥပဒေ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Statue of Justice - The Old Bailey.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် နိမိတ် လေဒဳ ဂျတ်သတေတ် (Lady Justice) နွံကဵု ၜါတ် ချိန်ခွင် (Scales of Justice) ကေုာံ သၞာ် မစၞး ကဵု ဓဝ်စၟတ်၊ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ကေုာံ အာဏာ သၞောဝ်ဥပဒေ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ဥပဒေ&quot; (Law) ဝွံ မလေပ် ကၠုင် နူ အရေဝ် အင်္ဂလိက် တြေံ &quot;lagu&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အရာ မဖျေဟ် လဝ် ဗိုန်ဗတ်&quot; ရ။ ပ္ဍဲ လညာတ် ရးဥရောပ၊ ဥပဒေ ဒှ် &quot;ပရေင်အမိင်&quot; သွက်ဂွံ မင်မဲ ဓဝ်စၟတ် ရ။

ပ္ဍဲ လညာတ် ဒဿန၊ ပွံက် ဥပဒေ ဂှ် ပါ် လဝ် နကဵု ဂကောံ အဓိက ၜါ -
* '''သၞောဝ် သဘာဝ (Natural Law):''' လညာတ် မဟီု တွံ ဒဒှ်ရ ဥပဒေ ဂှ် ဒး ဆက်စပ် ကု ဓဝ်ဍာံ သဘာဝ (Morality) ရ။ သၞောဝ် မဟွံမဲ ကု တရားမျှတ ဂှ် ဟွံသေင် ကု သၞောဝ် ရ (''Lex iniusta non est lex'')။
* '''သၞောဝ် ပိုတ်သ္ကုတ် (Legal Positivism):''' လညာတ် မဟီု တွံ ဒဒှ်ရ ဥပဒေ ဂှ် ဒှ် ဆ စေဝ်ကၞေတ် မဖျေဟ် လဝ် နကဵု အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး အေန်သတဳကျူရှေန် မနွံ အာဏာ သၟး ရ။ ဍေဟ် ဟွံဒး ဆက်စပ် ကု ပရေင်ဓဝ်ဍာံ (Morality) လၟိုန် ပုဟ်။&lt;ref name=&quot;austin&quot;&gt;{{cite book |last=Austin |first=J. |title=The Province of Jurisprudence Determined |url=https://archive.org/details/provincejurispr02austgoog |publisher=Cambridge University Press |year=1995 |orig-year=1832 |pages=[https://archive.org/details/provincejurispr02austgoog/page/n33 10]-18}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ သၞောဝ်ဥပဒေ (History of Law) ==
ဝင် ဥပဒေ ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဂကောံမၞိဟ် မစ ဒက်ပတန် ဍုင် (Civilization) တေအ် ရ။

* '''ခေတ် တမၠာ (Ancient Law):''' စရင် သၞောဝ် မပြာကတ် အိုတ် ကေုာံ တြေံ အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''သၞောဝ် ဟာမ်မူရာဗဳ''' (Code of Hammurabi) ပ္ဍဲ ဍုင် ဗာဗဳလောန် (Babylon) ၜိုတ် ၁၇၆၀ ဘဳသဳ (BCE) ရ။ သၞောဝ် ဏအ်ဝွံ ချူ လဝ် လတူ တၟအ် တုဲ ဍေဟ် ဖျေဟ် လဝ် စေဝ်ကၞေတ် &quot;မတ် မွဲ မ္ဂး မတ် မွဲ&quot; (An eye for an eye) ရ။
* '''သၞောဝ် ရဝ်မ (Roman Law):''' ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် သၞောဝ်ဥပဒေ ပ္ဍဲ ရးဥရောပ ခေတ်လၟုဟ် ရ။ ဥပဒေ မကော်စ ''Corpus Juris Civilis'' မဖန်ဇန် လဝ် နကဵု သၟိင် ဂျတ်သတဳနဳယျာန် (Justinian I) ပ္ဍဲ ၆ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် သွက် သၞောတ် Civil Law ရ။
* '''ခေတ် လဒေါဝ် ကေုာံ အင်္ဂလာန် (Medieval and English Law):''' ပ္ဍဲ ဍုင်အင်္ဂလာန်၊ ညးတအ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် သၞောတ် '''Common Law''' မဒုင်သဇိုင် လတူ စီရင်ထုံး ရုင်ဗစာ (Precedent) စၞး မချူ သၞောဝ် တိုက်ရိုက် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၂၁၅၊ ပရေင်ထပက် စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် '''[[မာဂ်နာ ကာတာ]]''' (Magna Carta) ဂှ် ဒှ် အရာ မကၟာတ်လဒဵု အာဏာ သၟိင် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန် ရ။

== ၃။ သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Major Legal Systems) ==
ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တ္ၚဲဏအ်၊ သၞောတ် ဥပဒေ အဓိက နွံ ၃ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ သၞောတ်
! သဇိုင် ကေုာံ လက္ခဏာ
! ဥပမာ ဍုင် မစကာ
|-
| '''သၞောဝ် သဳဗိလ်''' (Civil Law)
| သၞောဝ် မဒုင်သဇိုင် လတူ လိက် ဥပဒေ (Codes) မချူ လဝ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် နူ ပါလဳမာန်။ တၠသၞောဝ် တအ် နွံ တာလျိုင် ဆ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အတိုင် လိက် သၟး။ ကၠုင် နူ သၞောဝ် ရဝ်မ။
| ပြင်သေတ်၊ ဂျာမနဳ၊ ဂျပေန်၊ သေံ၊ ရုရှာ။
|-
| '''သၞောဝ် ကောမ်မောန်''' (Common Law)
| သၞောဝ် မဒုင်သဇိုင် လတူ သ္ဂုတ်သွာတ် ရုင်ဗစာ တြေံ (Case law / Precedent)။ တၠသၞောဝ် တအ် နွံ အာဏာ ဇၞော် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် လညာတ် သၞောဝ် တၟိ။ ကၠုင် နူ အင်္ဂလာန်။
| အင်္ဂလာန်၊ အမေရိကာန်၊ အိန္ဒိယ၊ သြသတြေလျာ၊ သိန်ကာပူ။
|-
| '''သၞောဝ် ဘာသာ''' (Religious Law)
| သၞောဝ် မဒုင်သဇိုင် လတူ လိက် ကျာ် (ဥပမာ - ခဝ်ရာန်၊ သမ္မာကျမ်း)။ ဥပမာ - သၞောဝ် ယှာရဳယာ (Sharia Law) သွက် ဘာသာ အေတ်သလာမ်၊ သၞောဝ် ဟာလာခါ (Halakha) သွက် ဂျူ။
| သော်ဒဳ အာရေဗျာ၊ အဳရန်၊ အာဖဂါန်နဳသတာန် (မစကာ Sharia ဗွဲမဇၞော်)။
|}
&lt;ref name=&quot;glendon&quot;&gt;{{cite book |last=Glendon |first=M. A. |author2=Gordon, M. W. |author3=Osakwe, C. |title=Comparative Legal Traditions in a Nutshell |publisher=West Publishing |year=1994 |pages=45-56}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ အေန်သတဳကျူရှေန် သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal Institutions) ==
သွက်ဂွံ စကာ သၞောဝ်ဥပဒေ ဂွံ အံင်ဇၞး မ္ဂး၊ သ္ဒး နွံကဵု အေန်သတဳကျူရှေန် မခိုင်ကၠိုက် ရ။ 

* '''အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ် (Judiciary):''' ရုင်ဗစာ တအ် ဒှ် ဒၞာဲ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဥပဒေ။ တၠသၞောဝ် (Judges) တအ် သ္ဒး နွံ ပရေင်ဗၠးၜး (Judicial independence) နူကဵု အလဵုအသဳ သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု ဓဝ်စၟတ် ရ။
* '''အာဏာ ပတန်သၞောဝ် (Legislature):''' ပါလဳမာန် (Parliament) ဟွံသေင်မ္ဂး ကောန်ဂရေတ် (Congress) ဒှ် ဒၞာဲ မချူ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ် တၟိ တအ် ရ။ 
* '''အာဏာ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ရဲ (Executive and Police):''' သွက်ဂွံ ရပ်စပ် သၞောဝ်၊ ဗၠာဲရဲ ကေုာံ ဌာန ဍုင် တအ် နွံ တာလျိုင် စၟတ်မင် ညံင် ညးဍုင်ကွာန် ဂွံ ဒ္ဂေတ် ဗက် သၞောဝ် ရ။
* '''သၟာသၞောဝ် (Legal Profession):''' အစာသၞောဝ် (Lawyers / Attorneys) တအ် ဒှ် မၞိဟ် မကဵု ကသပ်၊ ဟီု စၞး ကေုာံ ကာကွယ် အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ ရ။

== ၅။ ကဏ္ဍ သၞောဝ်ဥပဒေ အဓိကဂမၠိုင် (Major Areas of Law) ==
သၞောဝ်ဥပဒေ ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဂကောံ ဇၞော် အိုတ် ၜါ ဂှ် ဒှ် '''သၞောဝ် ညးဍုင်ကွာန် မွဲ ကု မွဲ''' (Private Law) ကေုာံ '''သၞောဝ် အလဵုအသဳ ကဵု ညးဍုင်ကွာန်''' (Public Law) ရ။

'''သၞောဝ် ပရေင်ဍုင် (Public Law):'''
* '''သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitutional Law):''' ဒှ် သၞောဝ် မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် မွဲ မပိုင်ခြာ လဝ် လဒက်ပတန် အလဵုအသဳ၊ အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ ရ။
* '''သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် (Administrative Law):''' ထိင်ဒဝ် ပရေင်ချဳဓရာင် ဌာန အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေင်ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ညးတအ်။
* '''သၞောဝ် ရာဇဝတ် (Criminal Law):''' စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒုဟ် မပ္တံကဵု ပရေင်ဂစိုတ် မၞိဟ်၊ ကမၠတ် ကေုာံ ပရေင်ပလီုပလာ် ကေုာံ ပရေင်ဖျေဟ် ဒဏ် (Punishment) လတူ ညးမမှာရာ တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;ashworth&quot;&gt;{{cite book |last=Ashworth |first=A. |title=Principles of Criminal Law |url=https://archive.org/details/principlesofcrim0000ashw_j2f9 |edition=6th |publisher=Oxford University Press |year=2009 |pages=[https://archive.org/details/principlesofcrim0000ashw_j2f9/page/n36 1]-15}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ သၞောဝ် ပရေင်ပူဂိုလ် ကေုာံ စရင်အင် (Private and Civil Law) ==
သၞောဝ် ပရေင်ပူဂိုလ် (Private Law / Civil Law) ဝွံ ဆေင်စပ် ကု ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် အကြာ ပူဂိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကုမ္ပဏဳ တအ် ရ။

* '''သၞောဝ် လိက်ကသုက် (Contract Law):''' ထိင်ဒဝ် ပရေင်တုပ်စိုတ် မနွံကဵု သၞောဝ် အကြာ မၞိဟ် ၜါ လပါ် (ဥပမာ - ရာန် ကပေါတ်၊ ဖျေဟ် ကမၠောန်)။
* '''သၞောဝ် လီုလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး တောတ် (Tort Law):''' သၞောဝ် သွက်ဂွံ အာတ်မိက် လျော် ၚုဟ်မး ကာလ ပူဂိုလ် မွဲ ယောင်ယာ တုဲ ကတဵုဗဒှ် ဖဵု ပရေအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒဏ် ကု မၞိဟ် မွဲ သ္အာင် (ဥပမာ - ဒဳ ကွဳစက် ဇီု၊ အစာဂဥုဲ ယောင်ယာ)။
* '''သၞောဝ် ဒြပ်ရတ် (Property Law):''' ပိုင်ခြာ အခေါင်အရာ လတူ တိဍာ်၊ သ္ၚိ (Real property) ကေုာံ ဒြပ်ရတ် မချဳဓရာင် (Personal property) တအ် ရ။ 
* '''သၞောဝ် သ္ၚိကၟိန် (Family Law):''' ဆေင်စပ် ကု ပရေင်ထပ်တဲ (Marriage)၊ တန်တဴ ၜါ လပါ် (Divorce)၊ ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် ကောန်ၚာ် တအ် ရ。

== ၇။ သၞောဝ် ဂၠးတိ (International Law) ==
သၞောဝ် ဂၠးတိ ဂှ် ဒှ် စေဝ်ကၞေတ် မထိင်ဒဝ် ပရေင်ဆက်ဆံ အကြာ ဍုင် ကေုာံ ဍုင် (States) ပ္ဍဲ လတူ ဂၠးတိ ရ။

* '''သၞောဝ် ဂၠးတိ ပရေင်ဍုင် (Public International Law):''' ဒုင်သဇိုင် လတူ လိက်ကသုက် အကြာ ဍုင် (Treaties)၊ သၞောဝ် ဓမ္မတာ ဂၠးတိ (Customary international law) ကေုာံ ဂကောံ မပ္တံကဵု ကုလသမဂ္ဂ (UN)။ ဍေဟ် ပါလုပ် သီုကဵု သၞောဝ် ပၞာန် (Laws of War/Geneva Conventions) ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human Rights) ရ။
* '''သၞောဝ် ဂၠးတိ ပရေင်ပူဂိုလ် (Private International Law):''' ပသောင် ပြသၞာ သၞောဝ် အကြာ ဍုင် ၜါ ကာလ ကုမ္ပဏဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ပူဂိုလ် နူ ဍုင် တၞဟ်ခြာ ဆက်စပ် ကမၠောန် ရေင်သကအ်။
* '''သၞောဝ် သမုဒ္ဒရာ ကေုာံ အာကာသ (Law of the Sea and Space Law):''' စၟတ်သမ္တီ ပယျဵု ဍာ် (Territorial waters) ကေုာံ ပရေင်စကာ အာကာသ အလုံ ညးဂမၠိုင် ရ။

== ၈။ ဒဿန သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ဓဝ်စၟတ် (Jurisprudence and Justice) ==
ဒဿန သၞောဝ်ဥပဒေ (Jurisprudence) ဝွံ သၟာန် သၟာန် မဇြိုဟ်နက် မပ္တံကဵု &quot;ဥပဒေ ဂှ် မုရော؟&quot; ကေုာံ &quot;မုဟိုတ် ညးဍုင်ကွာန် တအ် သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် ဥပဒေ ရော؟&quot;

* '''လညာတ် သၞောဝ် သဘာဝ (Natural Law):''' တၠပညာ ဥပမာ သောမတ် အာကွဳနတ် (Thomas Aquinas) ဟီု တွံ ဒဒှ်ရ ဥပဒေ ဍာံ ဂှ် သ္ဒး ကိတ်ညဳ ကု ဓဝ်ဍာံ (Morality) မကၠုင် နူ သဘာဝ ဟွံသေင်မ္ဂး ကျာ်။
* '''လညာတ် သၞောဝ် အမိင် (Legal Positivism):''' ဂျောန် အဝ်သတေန် (John Austin) ဟီု တွံ ဒဒှ်ရ ဥပဒေ ဂှ် ဒှ် ဆ &quot;အမိင် နူ တၠအာဏာ မနွံကဵု ခြိမ်းခြောက် ပရေင်ဒဏ်&quot; (Command of the sovereign backed by a sanction) သၟး ရ။
* '''လညာတ် ဓဝ်စၟတ် (Theories of Justice):''' တၠပညာ ဂျောန် ရဝ်လ် (John Rawls) ချူ လဝ် ဒဒှ်ရ ဓဝ်စၟတ် ဂှ် ဒှ် &quot;ပရေင်တုပ်သၟဟ် ကေုာံ မျှတ&quot; (Justice as Fairness) မပကဵု ညံင် ဂကောံမၞိဟ် မွဲ ဂွံ တန်တဴ ညိင်ဝတ် မာန် ရ။

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပြသၞာ သၞောဝ် ခေတ်တၟိ (Modern Legal Challenges) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ဝွံ ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် တၟိ တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် မပြံင်လှာဲ ထောအ် သၞောတ် တြေံ ရ။

* '''နည်းပညာ ကေုာံ ဉာဏ်စက် (Technology and AI):''' ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence) ကေုာံ အင်တာနက် ပကဵု ညံင် ပြသၞာ တၟိ ကတဵုဒှ် မပ္တံကဵု ပရေင်ပိုင်ပြဳ တင်ဂၞင် (Data privacy)၊ ရာဇဝတ် ဆိုက်ဘာ (Cybercrime) ကေုာံ လညာတ် ဒုဟ် သွက် စက် မကလိလောန် ဒုဟ် (Liability for AI)။
* '''ပြသၞာ ရာသဳဥတု (Climate Change Law):''' ဍုင် ဂမၠိုင် သ္ဒး ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် တၟိ သွက်ဂွံ ဖအောန် ပတိတ် ဓါတ် ယက် ဂျာတ် ကေုာံ ကာကွယ် သဘာဝ ပွဳပွူ (Environmental Law) ဗွဲမဇၞော်။
* '''သၞောဝ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human Rights Expansion):''' ပရေင်အာတ်မိက် အခေါင်အရာ သွက် ဂကောံ ဍောတ် တအ် (ဥပမာ - LGBTQ+ rights) ကေုာံ တိရစ္ဆာန် (Animal rights) ဂှ် ဒှ် အရာ မပြံင်လှာဲ လညာတ် သၞောဝ် ညးဍုင်ကွာန် ခေတ်တၟိ ရ။&lt;ref name=&quot;holmes&quot;&gt;{{cite book |last=Holmes |first=O. W. |title=The Common Law |url=https://archive.org/details/commonlaw0000oliv_j6u5 |publisher=Little, Brown and Company |year=1881 |pages=[https://archive.org/details/commonlaw0000oliv_j6u5/page/1 1]-5}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
သၞောဝ်ဥပဒေ ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက အိုတ် သွက် သၞောတ် ဂကောံမၞိဟ် (Society) မွဲ ရ။ သီု ဟွံမဲ ကု ဥပဒေ မ္ဂး၊ ဂကောံမၞိဟ် တအ် သ္ဒး ဒတုံ စှ်ေ အာ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ကလိုက်ကမဵု (Anarchy) ကေုာံ ဒြဟတ် ဇၞော် ဓလီု ဒြဟတ် ဍောတ် ရ။ 

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ဝွံ သ္ဒး ဆက် ပြံင်လှာဲ အာ အတိုင် အပြံင်အလှာဲ ခေတ်၊ နည်းပညာ၊ ကေုာံ လညာတ် ဓဝ်ဍာံ ဂကောံမၞိဟ် ရောင်။ ၜိုန်ရ သၞောဝ်ဥပဒေ လဆောဝ် ဟွံစိုပ် ကဆံင် စုံလင် (Imperfect) ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ် မင်မဲ သၞောဝ်ဥပဒေ (Rule of law) ဂှ် ဒှ် အရာ အဓိက သွက်ဂွံ မင်မဲ ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ အခေါင်အရာ ကေုာံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် သွက် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်]] (Judiciary)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] (Constitution)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human Rights)
* [[မာဂ်နာ ကာတာ]] (Magna Carta)
* [[ရုင်ဗစာ]] (Court)

{{Navbox
| name = Law
| title = သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ သၞောတ် စေဝ်ကၞေတ် (Law and Legal Systems)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ
| list1 =
* [[သၞောဝ် သဳဗိလ်]] (Civil law)
* [[သၞောဝ် ကောမ်မောန်]] (Common law)
* [[သၞောဝ် ဘာသာ]] (Religious law)
* [[သၞောဝ် သဘာဝ]] (Natural law)
| group2 = ကဏ္ဍ အဓိကဂမၠိုင်
| list2 =
* [[သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] (Constitutional law)
* [[သၞောဝ် ရာဇဝတ်]] (Criminal law)
* [[သၞောဝ် လိက်ကသုက်]] (Contract law)
* [[သၞောဝ် လီုလာ်]] (Tort law)
* [[သၞောဝ် ဒြပ်ရတ်]] (Property law)
* [[သၞောဝ် ဂၠးတိ]] (International law)
| group3 = အေန်သတဳကျူရှေန်
| list3 =
* [[ရုင်ဗစာ]] (Court)
* [[တၠသၞောဝ်]] (Judge)
* [[အစာသၞောဝ်]] (Lawyer)
* [[ပါလဳမာန်]] (Parliament)
* [[ဗၠာဲရဲ]] (Police)
| group4 = ဒဿန ကေုာံ မူလ
| list4 =
* [[ဓဝ်စၟတ်]] (Justice)
* [[အခေါင်အရာ]] (Rights)
* [[သၞောတ် မင်မဲ သၞောဝ်ဥပဒေ]] (Rule of law)
* [[သၞောဝ် ဟာမ်မူရာဗဳ]] (Code of Hammurabi)
}}

[[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ]]
[[Category:ဒဿန]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:ဂကောံမၞိဟ်]]</text>
      <sha1>qu8s15ahmwvblb60ac5gri3n5shi6ru</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောဝ် ဘာသာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11965</id>
    <revision>
      <id>57872</id>
      <parentid>57571</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T23:08:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24073" sha1="ixww9klnxm6lb26fjq0mnyc9ei2jqxz" xml:space="preserve">'''သၞောဝ် ဘာသာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Religious law'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် မဒုင်သဇိုင် လတူ တင်ဗ္တောန်၊ ဒဿန၊ ကေုာံ ကျာ်ဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်ကျာ် သာသနာ (Sacred texts) တအ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင်မၞိဟ် ဂၠးတိ၊ ဘာသာ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ဝွံ ဒှ် အရာ မဆက်စပ် နှဴရဴ ဒၟံင် ရေင်သကအ် လၟိုန် ရ။ သၞောဝ် ဘာသာ ဝွံ ဍေဟ် ဟွံသေင် ဆ ဒ္ဂေတ် ဝတ် လပါ် ပရေင်ဓဝ် (Spiritual duties) သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် သီု ပါ်ခြာ ထိင်ဒဝ် ပရေင်မၞိဟ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်အိန်ထံင် ကေုာံ ရာဇဝတ် (Criminal) နာနာ သာ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် မရှ်ေသှ်ေ ဘာသာ ဂှ် ရ။&lt;ref name=&quot;berman&quot;&gt;{{cite book |last=Berman |first=H. J. |title=Law and Revolution: The Formation of the Western Legal Tradition |url=https://archive.org/details/lawrevolution0000haro |publisher=Harvard University Press |year=1983 |pages=[https://archive.org/details/lawrevolution0000haro/page/165 165]-172}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တ္ၚဲဏအ်၊ သၞောဝ် ဘာသာ အဓိက မပြာကတ် အိုတ် တအ် ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် ရှာရဳယာ (Sharia - အေတ်သလာမ်)၊ သၞောဝ် ဟာလာခါ (Halakha - ဂျူ)၊ ကေုာံ သၞောဝ် ကာနောန် (Canon law - ခရေတ်ယာန်) ရ။ ပ္ဍဲ လပါ် အာရှ မ္ဂး၊ သၞောဝ် ဓမ္မသတ် (Dhammasattha - ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဟိန္ဒူ) လေဝ် နွံ သြဇာ ဇၞော် လတူ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင် ကေုာံ ပရေင်အိန်ထံင် ကီု ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၞောဝ် ဘာသာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူ သၞောဝ် အဓိကဂမၠိုင်၊ ပရေင်ဆက်စပ် ကု သၞောဝ် လောကဳ၊ ကေုာံ ပြသၞာ ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Lady Justice and the Ten Commandments.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သင်္ကေတ သၞောဝ်ဓဝ် ကေုာံ ပညပ် စှ် သာ် (Ten Commandments) မဒှ် တမ်မူလ သၞောဝ် ဘာသာ ပ္ဍဲ ရးဥရောပ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
သၞောဝ် ဘာသာ ဂှ် ဒှ် ဒ္ဂေတ် ဥပဒေ မဖျေဟ် လဝ် နကဵု လညာတ် ဒဒှ်ရ သၞောဝ် တအ် ဝွံ ကၠုင် နူကဵု ကျာ် ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအသဳ လပါ် ဓမ္မ (Divine authority) ရ။ 
နကဵု လညာတ် လောကဳ (Secular) မ္ဂး သၞောဝ် ဝွံ ကၠုင် နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် (Popular sovereignty) တုဲ မာန် ပြံင်လှာဲ အာ အတိုင် အခိင် ကာလ ရ။ ဆဂး နကဵု လညာတ် သၞောဝ် ဘာသာ မ္ဂး၊ သၞောဝ် တအ် ဂှ် ဒှ် အရာ တန်တဴ လၟိုန် (Immutable) တုဲ ကောန်မၞိဟ် တအ် သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် ဟေင် ရ။

သၞောဝ် ဘာသာ ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ပါ်ခြာ လဝ် အဓိက ၜါ သာ် - 
* '''တာလျိုင် လတူ ကျာ် (Duties to God):''' ဝတ် မဒး ရှ်ေသှ်ေ၊ ဒ္ဂေတ် လၟေတ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဘာသာ။
* '''တာလျိုင် လတူ ကောန်မၞိဟ် (Duties to People):''' ဒ္ဂေတ် အကြာ ဂကောံမၞိဟ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်အိန်ထံင် ကေုာံ သၞောဝ် မဆေင် ကု ညးဍုင်ကွာန် တအ်။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ တေအ်၊ ပရေင်ပါ်ခြာ အကြာ ဘာသာ ကေုာံ သၞောဝ် ဍုင် ဝွံ ဟွံမဲ ရ။
* '''ခေတ် မေသဝ်ပဝ်တေးမီးယား (Mesopotamia):''' သၞောဝ် ဟာမ်မူရာဗဳ (Code of Hammurabi) မဒှ် သၞောဝ် တြေံ အိုတ် မွဲ ဂှ်၊ ဨကရာဇ် ဟာမ်မူရာဗဳ ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ သၞောဝ် တအ် ဏအ် ကလိဂွံ နူကဵု ကျာ် တ္ၚဲ (Shamash) ရ။
* '''ခေတ် ဂျူ တမၠာ (Ancient Israel):''' သၞောဝ် မဝ်သေသ် (Law of Moses / Torah) ဝွံ ဒှ် သၞောဝ် မဖျေဟ် လဝ် သွက် ဂကူ အေစ်သရေး (Israelites) မဒှ် တမ်မူလ သွက် သၞောဝ် ဘာသာ ဂျူ ကေုာံ ခရေတ်ယာန် ရ။
* ခေတ် လဒေါဝ် (Middle Ages): ပ္ဍဲ ရးဥရောပ၊ ရုင်ဗစာ ခရေတ်ယာန် (Ecclesiastical courts) တအ် နွံ အာဏာ လတူ ပရေင်အိန်ထံင်၊ ပရေင်အမဲ (Inheritance) ကေုာံ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ရ။ ပ္ဍဲ အာရှ လပါ် လဒေါဝ် ဗမံက် ဂှ် လေဝ် အေန်ပါယာ အေတ်သလာမ် တအ် အုပ်ဓုပ် ဍုင် နကဵု သၞောဝ် ရှာရဳယာ ရ။

ပရေင်ပါ်ခြာ အကြာ သၞောဝ် လောကဳ ကေုာံ သၞောဝ် ဘာသာ စ ကတဵုဒှ် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ပညာ လျး (Age of Enlightenment) ပ္ဍဲ ရးဥရောပ (၁၈ ဗွဝ်ကၠံ) ရ။&lt;ref name=&quot;menski&quot;&gt;{{cite book |last=Menski |first=W. |title=Comparative Law in a Global Context: The Legal Systems of Asia and Africa |url=https://archive.org/details/comparativelawin0000mens |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |pages=[https://archive.org/details/comparativelawin0000mens/page/210 210]-235}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သၞောဝ် အေတ်သလာမ်: ရှာရဳယာ (Islamic Law: Sharia) ==
'''[[ရှာရဳယာ]]''' (Sharia) ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် ဥပဒေ ကေုာံ ဒ္ဂေတ် အဓိက ပ္ဍဲ ဘာသာ အေတ်သလာမ် ရ။ &quot;ရှာရဳယာ&quot; ဝွံ ဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဂၠံင်တရဴ&quot; မစၞောန် ထ္ၜး လဝ် နကဵု ကျာ် (Allah) ရ။

* '''တမ်မူလ (Sources):''' တမ်မူလ အဓိက ဂှ် ဒှ် လိက် '''[[ကဝ်ရအာန်]]''' (Quran) ကေုာံ ဒ္ဂေတ် ပရောဗက် မဝ်ဟာမေတ် (Hadith/Sunnah) ရ။ ယဝ်ရ ပြသၞာ တၟိ ကတဵုဒှ် မ္ဂး တၠပညာ တအ် စကာ ပရေင်တုပ်စိုတ် (Ijma) ကေုာံ ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် (Qiyas) သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သၞောဝ် (Fiqh) ရ။
* '''ကဏ္ဍ (Scope):''' ရှာရဳယာ ပိုင်ပြဳ လဝ် ပရေင် ရှ်ေသှ်ေ (Ibadat - ဥပမာ ပတ္ထနာ၊ ဥပုသ်) ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆံ ကောန်မၞိဟ် (Muamalat - ဥပမာ သြန်ဘဏ္ဍာ အေတ်သလာမ်၊ ပရေင်အိန်ထံင်၊ ဒဏ် ရာဇဝတ် Hadd) ရ။
* '''ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ:''' ဍုင် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု သအူဒဳ အာရေဗဳယျာ (Saudi Arabia) ကဵု အဳရာန် (Iran) တအ် စကာ ရှာရဳယာ နဒဒှ် သၞောဝ် ဍုင် အလုံစုံ ရ။ ဆဂး ဍုင် အေတ်သလာမ် ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ မလေရှာ၊ အေန်ဒဝ်နဳယှာ) ဂှ် စကာ ရှာရဳယာ ဆ ပ္ဍဲ ပရေင်အိန်ထံင် ကေုာံ အခေါင် ကောန် အမဲ (Personal Status Law) သၟး ရ။

== ၄။ သၞောဝ် ဂျူ: ဟာလာခါ (Jewish Law: Halakha) ==
'''[[ဟာလာခါ]]''' (Halakha) ဂှ် ဒှ် သၞောတ် သၞောဝ် ဘာသာ ဂျူ မဖျေဟ် လဝ် ဒ္ဂေတ် လၟေတ် တ္ၚဲစဉ် သွက် ကောန်ဂကူ ဂျူ သီုဖအိုတ် ရ။ 

* '''တမ်မူလ (Sources):''' သဇိုင် အဓိက ဂှ် ဒှ် လိက် ထဝ်ရာ (Torah - လိက် ၅ ကၞပ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ်) ကေုာံ လိက် တာလ်မုဒ် (Talmud) မဒှ် လိက် မပံင်ကောံ လဝ် လညာတ် တၠပညာ (Rabbis) တအ် ရ။
* '''လွပ် (Application):''' ဟာလာခါ ဂှ် ဟွံသေင် ဆ သၞောဝ် ရာဇဝတ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ပါလုပ် သီုကဵု သၞောတ် စၞစ (Kosher)၊ အခိင် ဇူ (Shabbat) ကေုာံ ကမၠောန် ဘာသာ နာနာ ရ။
* '''ပ္ဍဲ ဍုင်အေစ်သရေး:''' ပ္ဍဲ ဍုင်အေစ်သရေး (Israel) လၟုဟ်၊ သၞောဝ် လောကဳ ဒှ် သဇိုင် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ထပ်တဲ၊ သာဲ၊ ကေုာံ ပရေင်အိန်ထံင် ဂှ် ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် နကဵု ရုင်ဗစာ ဂျူ (Rabbinical courts) အတိုင် သၞောဝ် ဟာလာခါ ရ။&lt;ref name=&quot;jackson&quot;&gt;{{cite book |last=Jackson |first=B. S. |title=Essays in Jewish and Comparative Legal History |publisher=E.J. Brill |year=1985 |pages=45-60}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ သၞောဝ် ခရေတ်ယာန်: ကာနောန် (Christian Law: Canon Law) ==
'''[[သၞောဝ် ကာနောန်]]''' (Canon law) ဂှ် ဒှ် သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ မဖျေဟ် လဝ် နကဵု ဘာကျာ် (Church) သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဒ္ဂေတ် လၟေတ် ကောန်ဂကောံ ကေုာံ လဒက်ပတန် ဘာကျာ် ရ။

* သၞောတ် ဏအ်ဝွံ ပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဘာကျာ် ကက်သလစ် (Catholic Church)၊ အံက်သဝ်ဒံက် (Orthodox) ကေုာံ အင်ဂလဳကာန် (Anglican) ရ။ 
* ပ္ဍဲ ခေတ် လဒေါဝ် ဥရောပ၊ သၞောဝ် ကာနောန် နွံ အာဏာ ဇၞော် လတူ သၟိင် ဨကရာဇ် တအ် တုဲ ပိုင်ပြဳ လဝ် အခေါင် ပရေင်ထပ်တဲ၊ ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ စရင် သြန် ဘာကျာ် ရ။
* တ္ၚဲဏအ် မ္ဂး သၞောဝ် ဏအ် နွံ အာဏာ ဆ ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ ဂကောံ ဘာကျာ် သၟး တုဲ ဟွံမဲ သြဇာ လတူ သၞောဝ် ရာဇဝတ် ဍုင် (ပါဲနူ ဍုင် ဗာတဳကာန် Vatican City မွဲ) ရ။&lt;ref name=&quot;helmholz&quot;&gt;{{cite book |last=Helmholz |first=R. H. |title=The Spirit of Classical Canon Law |url=https://archive.org/details/spiritofclassica0000helm |publisher=University of Georgia Press |year=1996 |pages=[https://archive.org/details/spiritofclassica0000helm/page/15 15]-28}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ သၞောဝ် ဟိန္ဒူ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Hindu and Buddhist Laws) ==
ပ္ဍဲ ရးအာရှ လပါ် သၠုင်ကျာ ကေုာံ အရှေ့တောင်၊ လညာတ် ဘာသာ ဝွံ လီနှဴ ဒၟံင် ကု သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် လၟိုန် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး သၞောဝ် ဘာသာ အရှေ့တိုင်း
|-
! သၞောဝ်
! တမ်မူလ
! အင်္ဂလက္ခဏာ
! လွပ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ
|-
| '''သၞောဝ် ဟိန္ဒူ''' (Hindu Law)
| ဓမ္မသတ္တ (Dharmashastra) ကေုာံ မနု (Manusmriti)
| သဇိုင် လတူ ဝတ် (Dharma)၊ ဇာတ် (Caste system) ကေုာံ ပရေင်အိန်ထံင်
| ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ، သၞောဝ် ဏအ် ဒှ် သဇိုင် သွက် သၞောဝ် အိန်ထံင် ဟိန္ဒူ (Hindu Marriage Act) သွက် ညးမရှ်ေသှ်ေ ဟိန္ဒူ တအ် သၟး။
|-
| '''သၞောဝ် ဗုဒ္ဓဘာသာ''' (Buddhist Law)
| ဝိနဲ (Vinaya) ကေုာံ ဓမ္မသတ် (Dhammathat)
| ဝိနဲ ဂှ် သွက် ခမဳ သၟး။ ဓမ္မသတ် ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် လောကဳ မဒုင်သဇိုင် လတူ ဒ္ဂေတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ (ဥပမာ မင် သဳ မသုန်)
| ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကဵု သေံ، သၞောဝ် ဓမ္မသတ် မပ္တံကဵု (ဓမ္မသတ် မနု) ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် သၞောဝ် ဍုင် တြေံ (Customary law)၊ တုဲ ဆက် စကာ ပ္ဍဲ သၞောဝ် အမဲ (Inheritance) ကေုာံ ထပ်တဲ။
|}

== ၇။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု သၞောဝ် လောကဳ (Relationship with Secular Law) ==
ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ သၞောဝ် ဘာသာ ကေုာံ သၞောဝ် လောကဳ (Civil law) ဝွံ နွံ ဗီုပြင် နာနာ သာ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ -

# '''သၞောတ် သာသနာပိုင် (Theocracy):''' ဍုင် မစၟတ်သမ္တီ သၞောဝ် ဘာသာ နဒဒှ် သၞောဝ် ဍုင် အလုံစုံ (ဥပမာ အဳရာန်၊ အာဖဂါန်နဳသတာန်)။ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဘာသာ (Supreme Leader) တအ် နွံ အဝဵု သၠုင် အိုတ်။
# '''သၞောတ် သၠးပွး နူ ဘာသာ (Secularism / Laïcité):''' ဍုင် မပါ်ခြာ လဝ် ဘာသာ ကဵု အလဵုအသဳ ဍာံဍာံပြပြ (ဥပမာ ပြင်သေတ်၊ အမေရိကာန်)။ သၞောဝ် ဘာသာ ဟွံမဲ သြဇာ လတူ သၞောဝ် ဍုင် ရ။
# '''သၞောတ် နှဴရဴ (Legal Pluralism):''' ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ အာရှ ကဵု အာဖရိက (ဥပမာ အိန္ဒိယ၊ မလေရှာ၊ အေန်ဒဝ်နဳယှာ) တအ် စကာ သၞောတ် ဏအ် ရ။ ပရေင် ရာဇဝတ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂှ် စကာ သၞောဝ် လောကဳ တုဲ၊ ပရေင် အိန်ထံင် (ထပ်တဲ၊ ပါ် သာဲ၊ အမဲ) ဂှ် စကာ သၞောဝ် ဘာသာ သီးသန့် အတိုင် ဘာသာ ညးဍုင်ကွာန် ဂှ် ရ။&lt;ref name=&quot;annaim&quot;&gt;{{cite book |last=An-Na'im |first=A. A. |title=Islam and the Secular State: Negotiating the Future of Shari'a |publisher=Harvard University Press |year=2008 |pages=102-115}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ လဒက်ပတန် သၞောဝ်ဓဝ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Judicial Structures and Interpretation) ==
သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သၞောဝ် ဘာသာ၊ နွံ ပၟိက် ကု ရုင်ဗစာ ကေုာံ တၠပညာ သီးသန့် ရ -

* '''ရုင်ဗစာ ဘာသာ (Religious Courts):''' မပ္တံကဵု ရုင်ဗစာ ရှာရဳယာ (Sharia courts)၊ ရုင်ဗစာ ဂျူ (Beth Din) ကေုာံ ရုင်ဗစာ ကာနောန် (Ecclesiastical courts) တအ်။
* '''တၠပညာ ကေုာံ တၠသၞောဝ် (Scholars and Judges):''' သၞောဝ် ဘာသာ ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နကဵု တၠပညာ (ဥပမာ Ulema ပ္ဍဲ အေတ်သလာမ်၊ Rabbis ပ္ဍဲ ဂျူ) ရ။ အခေါင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Ijtihad) ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ အေတ်သလာမ် ဒဒှ်ရ မာန် ပလေဝ် ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ခေတ်တၟိ မာန် ဟွံမာန် ရ။

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ (Modern Challenges and Human Rights) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ဂၠးတိ ဏအ်၊ သၞောဝ် ဘာသာ ဝွံ ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ပြိုင်ပ္ကာန် ဗွဲမဇၞော် ကု စံကာ ပရေင် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ (International Human Rights Law) ရ -

* '''အခေါင်အရာ ညးဗြဴ (Women's Rights):''' သၞောဝ် ဘာသာ ဗွဲမဂၠိုင် (ရှာရဳယာ၊ ဟာလာခါ) နွံကဵု သၞောဝ် မဟွံတုပ်သၟဟ် အကြာ တြိုင် ကဵု ဗြဴ (ဥပမာ ပရေင်ပါ် သာဲ၊ ပရေင်အမဲ၊ ကေုာံ ပရေင်သက်သဳ) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒစးဒုင် ဒၟံင် ကု လိက်ကသုက် CEDAW ရ။
* '''အခေါင်အရာ ပရေင်ဘာသာ သၠးပွး (Freedom of Religion):''' ပ္ဍဲ သၞောဝ် ရှာရဳယာ လ္ၚဵု၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဘာသာ (Apostasy) ဂှ် ဒှ် ဒုဟ် ရာဇဝတ် ဇၞော် (စဵုကဵု ဒုဟ် ဂစိုတ်) မာန် တုဲ ဒစးဒုင် ကု အခေါင် သၠးပွး ပရေင်ဘာသာ ရ။
* '''ပရေင်ဒဏ် သ္ကာတ်မြဟ် (Harsh Punishments):''' ဒဏ် ရာဇဝတ် မပ္တံကဵု ပရေင်တတ် တဲ၊ ပန် တၟအ် (Stoning) ပ္ဍဲ သၞောဝ် ရှာရဳယာ (Hadd) တအ် ဂှ် ဍုင် ရးပလိုတ် ကေုာံ ကုလသမဂ္ဂ တအ် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ဒှ် ပရေင်ပျဲပျာံ လောန်ကာဲ ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် သၞောဝ် ဘာသာ (Conclusion and Future of Religious Law) ==
သၞောဝ် ဘာသာ ဝွံ ဒှ် အေန်သတဳကျူရှေန် မစဵုဒၞာ မင်မဲ လဝ် ယေန်သၞာင်၊ ဒ္ဂေတ် လၟေတ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဓဝ် သွက် ကောန်မၞိဟ် ပြကောဋိ ကိုဋ် ဗွဲမဂၠိုင် ပွိုင် မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ သၞာံ ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ပြသၞာ အဓိက ဂှ် ဒှ် ဗီုလဵု ဂွံ နှဴရဴ ပရေင်ပတှ်ေ ဘာသာ ကေုာံ သၞောတ် တန်တဴ သၠးပွး (Liberal democracy) ပ္ဍဲ ခေတ် ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ကၠောန် ပရေင်ပြံင်လှာဲ (Reforms) ညံင် သၞောဝ် ဘာသာ တအ် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု စံကာ အခေါင်အရာ မၞိဟ် (ဥပမာ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောဝ် အိန်ထံင် ပ္ဍဲ ဍုင် မဝ်ရဝ်ကဝ် Morocco) ရ။ အနာဂတ် သၞောဝ် ဘာသာ ဝွံ တန်တဴ လတူ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တၟိ ကေုာံ ပရေင်တုပ်စိုတ် အကြာ သာသနာ ကေုာံ အလဵုအသဳ လောကဳ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ရှာရဳယာ]] (Sharia)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ]] (Law)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)
* [[သၞောတ် သာသနာပိုင်]] (Theocracy)
* [[ဘာသာ (ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ)]] (Religion)

{{Navbox
| name = Law and Religion
| title = သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ဘာသာ (Law and Religion)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဂကူ သၞောဝ် ဘာသာ အဓိက
| list1 =
* [[ရှာရဳယာ]] (Islamic Sharia)
* [[ဟာလာခါ]] (Jewish Halakha)
* [[သၞောဝ် ကာနောန်]] (Christian Canon law)
* [[သၞောဝ် ဟိန္ဒူ]] (Hindu law)
* [[ဓမ္မသတ်]] (Buddhist Dhammathat)
| group2 = လညာတ် ကေုာံ သၞောတ်
| list2 =
* [[သၞောတ် သာသနာပိုင်]] (Theocracy)
* [[သၞောတ် သၠးပွး နူ ဘာသာ]] (Secularism)
* [[သၞောဝ် လောကဳ]] (Civil law)
* [[သၞောတ် နှဴရဴ]] (Legal pluralism)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်
| list3 =
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)
* [[ရုင်ဗစာ ဘာသာ]] (Religious courts)
* [[ပရေင်အိန်ထံင်]] (Marriage law)
* [[ပရေင်ဘာသာ]] (Freedom of religion)
}}

[[Category:သၞောဝ် ဘာသာ]]
[[Category:ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ]]
[[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ]]
[[Category:ယေန်သၞာင် ပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>ixww9klnxm6lb26fjq0mnyc9ei2jqxz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဘာသာ (ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11966</id>
    <revision>
      <id>57804</id>
      <parentid>57572</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T21:30:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26082" sha1="et1eg87eik0jwqjgur2xqgamwlh46hk" xml:space="preserve">'''ဘာသာ (ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ)''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Religion'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် ပရေင်ပတှ်ေ၊ အခိုက်အလိုက်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ လညာတ် သဘာဝလောန် (Supernatural) မဒက်ပတန် လဝ် ဂကောံမၞိဟ် မွဲ သွက်ဂွံ ဆက်စပ် ကဵု အရာ မသၠုင်ပြဲ၊ ကျာ်ထာဝရ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဓမ္မ သဘာဝ ရ။ ဘာသာ ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ပရေင်မၞိဟ် (Society) တုဲ ဍေဟ် ဖန်ဇန် ကဵု သၞောတ် ကိုယ်ကျင့်တရား (Ethics)၊ လညာတ် ဒဿန၊ ပရေင်ချဳဓရာင် လၟိုန် တ္ၚဲ၊ ကေုာံ သဘင် ယေန်သၞာင် ဂမၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;geertz&quot;&gt;{{cite book |last=Geertz |first=C. |title=The Interpretation of Cultures |url=https://archive.org/details/interpretationof00geer |publisher=Basic Books |year=1973 |pages=[https://archive.org/details/interpretationof00geer/page/87 87]-125}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ဘာသာ မဂၠိုင်ကဵု ဂကူ နွံ တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် ပါ်လဝ် နကဵု ဂကောံ ဇၞော် မပ္တံကဵု ဘာသာ အာဗြာဟာမ် (Abrahamic religions - ခရေတ်ယာန်၊ အေတ်သလာမ်၊ ဂျူ) ကေုာံ ဘာသာ အိန္ဒိယ (Indian religions - ဟိန္ဒူ၊ ဗုဒ္ဓ၊ သိခ်) ရ။ မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ၜိုတ် ၈၄% ဂှ် သ္ပ ပတှ်ေ ကေုာံ ဒ္ဂေတ် ဗက် ဘာသာ မွဲမွဲ သာ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဘာသာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူ၊ အခိုက်အလိုက်၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ဍေဟ် ကု ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Religions collage.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် သင်္ကေတ အဓိက သွက် ဘာသာ နာနာ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ - လတူ နူ ဇွိ: ခရေတ်ယာန်၊ ဂျူ၊ ဟိန္ဒူ၊ အေတ်သလာမ်၊ ဗုဒ္ဓ၊ သိခ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ဘာသာ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ ဂှ် နကဵု အၚ်္ဂလိက် ညးကော်စ &quot;Religion&quot; မကၠုင် နူ မလိက် လာတ္တေန် &quot;religio&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပရေင်ရိုသေ၊ ပရေင်ဆက်စပ် ဟွံသေင်မ္ဂး တာလျိုင် မဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် ရ။ 

နကဵု လညာတ် လူမှုဗေဒ (Sociology) မ္ဂး၊ တၠပညာ အေမဳ ဒူခေမ် (Émile Durkheim) ဖျေဟ် လဝ် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ ဘာသာ ဂှ် ဒှ် &quot;သၞောတ် ပရေင်ပတှ်ေ ကေုာံ အခိုက်အလိုက် မဆက်စပ် ကု အရာ မသၠုင်ပြဲ (Sacred)၊ မဖန်ဗဒှ် ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ဂွံ ညဳသၟဟ် ကောံသၟဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံ စိုတ်ဓါတ် မွဲ&quot; ရ။&lt;ref name=&quot;durkheim&quot;&gt;{{cite book |last=Durkheim |first=É. |title=The Elementary Forms of the Religious Life |url=https://archive.org/details/elementaryformso0000durk_k9c2 |publisher=Free Press |year=1995 |orig-year=1912 |pages=[https://archive.org/details/elementaryformso0000durk_k9c2/page/42 42]-47}}&lt;/ref&gt; ဘာသာ ဝွံ ဖြေစှ် ကဵု ပြသၞာ သဇိုင် မပ္တံကဵု &quot;မုဟိုတ် ပိုယ် ဂွံ ကတဵုဒှ် မၞိဟ်ရော?&quot;၊ &quot;ကာလ ချိုတ် အာ မ္ဂး အာ ဒၞာဲ လဵု ရော?&quot; ကေုာံ &quot;ဗီုလဵု ဂွံ မံင် နကဵု စိုတ် မခိုဟ်ဆာဲ ရော?&quot; တအ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ လတူ သဘာဝ ဝွံ စတင် ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ကောန်မၞိဟ် တမၠာ တေအ် ရ -
* '''ခေတ် သမိုင်း တြေံ (Paleolithic Era):''' သုတေသန ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ် နဳအေန်ဒါသဝ် (Neanderthals) တအ် စ တိုပ် ဇွ နကဵု အခိုက်အလိုက် ကေုာံ စွံ ပ္တဲ ကပေါတ် မထ္ၜး သမ္တီ လညာတ် ဘဝ ကြဴနူ ဂမ္စိုတ် ရ။
* '''ဝါဒ နာဲ (Animism):''' ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ အိုတ်၊ မၞိဟ် တအ် ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ဆု၊ တၟအ်၊ တိ၊ ဍာ် သီုဖအိုတ် ဝွံ နွံ ကဵု လမျီု ကေုာံ နာဲ (Spirits) တုဲ ဒး ရှ်ေသှ်ေ ရိုသေ ရ။
* '''ခေတ် ဝင် ဇၞော် (Axial Age):''' အကြာ ဘဳသဳ ၈၀၀ စဵုကဵု ၂၀၀ ဂှ်၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ လညာတ် ဒဿန ဇၞော် ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ၊ ကြုက်၊ ကေုာံ ရးဗမံက် လဒေါဝ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ်၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ဟိန္ဒူ ဒဿန ဥပနိသဒ်၊ ကွန်ဖြူးရှပ် ကေုာံ ဂျူဘာသာ တအ် စ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် တုဲ ပြံင်လှာဲ နူကဵု ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ သဘာဝ ညံင် ဂွံ ဒှ် လညာတ် ကိုယ်ကျင့်တရား ကေုာံ ဒဿန ဇြိုဟ်နက် ရ။

== ၃။ ဂကူ ဘာသာ အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Major Religions in the World) ==
ဘာသာ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ပါ်လဝ် ဂကောံ ဇၞော် နကဵု ပထဝဳ ကေုာံ ဝင် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဘာသာ အဓိကဂမၠိုင် ကေုာံ လၟိဟ် ညးလျိုင်ပတှ်ေ
|-
! ဘာသာ (Religion)
! ဂကောံ ဝင်
! လၟိဟ် မၞိဟ် (ၜိုတ်)
! လညာတ် သဇိုင်
|-
| '''[[ခရေတ်ယာန်]]''' (Christianity)
| အာဗြာဟာမ် (Abrahamic)
| ၂.၄ ပြကောဋိ (Billion)
| ပတှ်ေ ကျာ်ထာဝရ မွဲဓဝ်၊ နာဲယေသှု ဒှ် ကောန် ကျာ် ကေုာံ ညးမဟံင်ပြာ်။
|-
| '''[[အေတ်သလာမ်]]''' (Islam)
| အာဗြာဟာမ် (Abrahamic)
| ၁.၉ ပြကောဋိ (Billion)
| ပတှ်ေ အာလာဟ် မွဲဓဝ် ကေုာံ မဝ်ဟာမေတ် ဒှ် တမန် ကျာ် လက္ကရဴ အိုတ်။
|-
| '''[[ဟိန္ဒူ]]''' (Hinduism)
| အိန္ဒိယ (Indian)
| ၁.၂ ပြကောဋိ (Billion)
| ပတှ်ေ ဓမ္မ သဘာဝ၊ ကံက်၊ ကေုာံ ပရေင်ကလေင် ကတဵုဒှ် (Reincarnation)၊ ကျာ် နာနာ သာ်။
|-
| '''[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]''' (Buddhism)
| အိန္ဒိယ (Indian)
| ၅၀၀ ပြကောဋိ (Million)
| ပတှ်ေ ဓရ် သစ္စပန်၊ မဂ္ဂင် ဒစာံ ကေုာံ နဲကဲ သွက်ဂွံ တိတ် ဗၠး နူ သံသာ (Nirvana)။
|-
| '''[[သိခ်]]''' (Sikhism)
| အိန္ဒိယ (Indian)
| ၃၀ ပြကောဋိ (Million)
| ပတှ်ေ ကျာ် မွဲဓဝ်၊ ဓရ် အစာ ဂုရု စှ် တၠ ကေုာံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် မၞိဟ်။
|-
| '''[[ဂျူ]]''' (Judaism)
| အာဗြာဟာမ် (Abrahamic)
| ၁၅ ပြကောဋိ (Million)
| ဒှ် တမ်မူလ သွက် ဘာသာ အာဗြာဟာမ်၊ ပတှ်ေ ကျာ်ထာဝရ မွဲဓဝ် ကေုာံ သၞောဝ် တဝ်ရာ (Torah)။
|}
&lt;ref name=&quot;pew&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.pewforum.org/2012/12/18/global-religious-landscape-exec/ |title=The Global Religious Landscape |publisher=Pew Research Center |year=2012 |access-date=October 5, 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ လညာတ် ဒဿန ကေုာံ ပရေင်ပတှ်ေ (Philosophical Concepts and Beliefs) ==
ဇၟာပ် ဘာသာ နွံကဵု လညာတ် ဒဿန အဓိက မတၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် ရ -
* '''ကျာ် (Concept of Deity):''' ဘာသာ မပတှ်ေ ကျာ် မွဲဓဝ် (Monotheism - ဥပမာ အေတ်သလာမ်၊ ဂျူ)၊ ဘာသာ မပတှ်ေ ကျာ် ဂၠိုင် (Polytheism - ဥပမာ ဟိန္ဒူ၊ ရဝ်မ တြေံ)၊ ကေုာံ ဘာသာ မဟွံပတှ်ေ လတူ ကျာ် ဗဒှ် (Nontheism - ဥပမာ ဗုဒ္ဓဘာသာ)။
* '''ဘဝ ကြဴနူ ဂမ္စိုတ် (Afterlife):''' ဘာသာ အာဗြာဟာမ် တအ် ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ မၞိဟ် တအ် ဒး ဒုင် စီရင် သၞောဝ် (Judgment day) တုဲ အာ စိုပ် ဍုင်သွဝ် (Heaven) ဟွံသေင်မ္ဂး နရက် (Hell) ရ။ ဘာသာ အိန္ဒိယ တအ် ပတှ်ေ လတူ ပရေင်ကလေင် ကတဵုဒှ် မၞိဟ် တၟိ (Reincarnation) အတိုင် ကံ (Karma) ဇကု ရ။
* '''စက်ဝိုင် သဘာဝ (Cosmology):''' လညာတ် ပရူ ဗီုလဵု ဂၠးတိ ကေုာံ စက်ဝိုင် သဘာဝ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ဥပမာ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ၆ တ္ၚဲ (Creationism) ဟွံသေင်မ္ဂး သံသာ မဟွံမဲ ကု တမ် ကေုာံ ကၞောတ် ရ။

== ၅။ အေန်သတဳကျူရှေန် ကေုာံ လဒက်ပတန် ဂကောံ (Institutions and Organizational Structure) ==
ဘာသာ ဗွဲမဂၠိုင် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လဒက်ပတန် ဂကောံ (Institutions) မခိုင်ကၠိုက် သွက်ဂွံ မင်မဲ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် သာသနာ ရ။

* '''သာသနာပိုင် ကေုာံ ခမဳ (Clergy):''' မၞိဟ် မပအပ် လမျီု သွက် ဘာသာ မပ္တံကဵု ခမဳ သင် (Sangha) ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ပုပ် (Pope) ကေုာံ အစာဓမ္မ ပ္ဍဲ ခရေတ်ယာန် ကာသဝ်လေတ် (Catholic Church)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အဳမာမ် (Imam) ပ္ဍဲ အေတ်သလာမ် ရ။ 
* '''ဒၞာဲ ရှ်ေသှ်ေ (Places of Worship):''' ဇၟာပ် ဘာသာ နွံကဵု ဗလီ (Mosque)၊ ဘာကျာ် (Church)၊ ဘာလကျာ်/စေတဳ (Temple/Pagoda) ဟွံသေင်မ္ဂး သဳနာဂံက် (Synagogue) မဒှ် ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ကောံသၟဟ် ကေုာံ ရှ်ေသှ်ေ ရ။
* '''လိက်ပရိုတ် သမ္မာ (Sacred Texts):''' လိက် မဒှ် သဇိုင် သွက် ဘာသာ မပ္တံကဵု သမ္မာကျာ် (Bible)၊ ကိုဝ်ရာန် (Quran)၊ ပိဋကတ် ပိ (Tripitaka) ကေုာံ ဗေဒ (Vedas) တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;smart&quot;&gt;{{cite book |last=Smart |first=N. |title=The World's Religions |url=https://archive.org/details/worldsreligions00smar |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1998 |pages=[https://archive.org/details/worldsreligions00smar/page/10 10]-25}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ယေန်သၞာင်၊ အခိုက်အလိုက် ကေုာံ သဘင် (Culture, Practices, and Festivals) ==
ဘာသာ ဝွံ ဓလီု လဝ် ယေန်သၞာင် ညးဍုင်ကွာန် လၟိုန် တ္ၚဲ ဗွဲမဇၞော် ရ။

* '''အခိုက်အလိုက် ပူဂိုလ် (Rituals):''' ပရေင်ဖ္ဍောတ် မေတ္တာ (Prayer)၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဓရ် (Meditation)၊ ပရေင်သၠး ကဵု ဒါန်၊ ကေုာံ ပရေင်အာ တရဴ သာသနာ (Pilgrimage - ဥပမာ ပရေင်အာ ဍုင်မက္ကာ Hajj ဟွံသေင်မ္ဂး ဗုဒ္ဓဂယာ)။
* '''သဘင် ကေုာံ တ္ၚဲ ကျာ် (Festivals):''' တ္ၚဲ တၟေင် မဆက်စပ် ကု ဝင် ဘာသာ မပ္တံကဵု သဘင် ခရေတ်သမာတ် (Christmas - တ္ၚဲ ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ယေသှု)၊ ရာမာဒါန် (Ramadan - ဂိတု ကၠောန် သဳ အေတ်သလာမ်)၊ သဘင် ဒဳပါဝလဳ (Diwali - သဘင် လျး ဟိန္ဒူ)၊ ကေုာံ တ္ၚဲ ပသာ် (Vesak - တ္ၚဲ ကျာ်ဒှ်) တအ် ရ။
* '''ကိုဝ်ကျင့်တရား ကေုာံ စၞစ (Dietary Laws):''' ဘာသာ လ္ၚဵု နွံကဵု သၞောဝ် စၞစ မပ္တံကဵု ဟာလာလ် (Halal) ပ္ဍဲ အေတ်သလာမ် ကေုာံ ကိုဝ်ရှာ (Kosher) ပ္ဍဲ ဂျူဘာသာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဟွံစ ဖျုန် သတ္တဝါ ပ္ဍဲ ဟိန္ဒူ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ (လပါ် မဟာယာန) ရ။

== ၇။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန (Relationship with Science and Research) ==
ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ဘာသာ ကဵု သိပ္ပံ (Science and religion) ဝွံ ဒှ် ပရူပရာ မဒး သဳကၠဳ ဂၠိုင် အိုတ် မွဲ ရ။

* '''လညာတ် ပြိုင်ပ္ကာန် (Conflict Thesis):''' လညာတ် မဟီု ဒဒှ်ရ ဘာသာ ကဵု သိပ္ပံ ဂှ် ပြိုင်ပ္ကာန် ရေင်သကအ် ရ။ ဥပမာ - ပြသၞာ ဂလဳလဳယဝ် (Galileo) ကု ဘာကျာ် ပရူ ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ဂေတ် တ္ၚဲ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး လညာတ် ဇၞော်မောဝ် သဘာဝ (Evolution theory) ဒါဝင် (Darwin) ကု လညာတ် ဖန်ဗဒှ် နူ ကျာ် ရ။
* '''လညာတ် မဟွံတုပ် ရေင်သကအ် (NOMA - Non-Overlapping Magisteria):''' တၠပညာ သိပ္ပံ သတဳဗေန် ဂျေ ဂေါလ် (Stephen Jay Gould) ပတိုန် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ သိပ္ပံ ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ အကာဲအရာ သဘာဝ (Facts) တုဲ၊ ဘာသာ ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူ ကိုယ်ကျင့်တရား (Values) ရ၊ ဍေဟ်တအ် ၜါ ဟွံလုပ် ထုဲ နှဴ ရေင်သကအ် ပုဟ်။
* '''ပရေင်ထံက်ပင် (Integration):''' တၠပညာ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ခေတ် ဝင် ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် သာသနာ ရ။ ဘာသာ အေတ်သလာမ် ကေုာံ ခရေတ်ယာန် ခေတ် လဒေါဝ် တအ် ဒှ် ဒၞာဲ မမင်မဲ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် လဝ် ပညာ သင်္ချာ ကေုာံ နက္ခတ္တဗေဒ ရ။

== ၈။ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ သၞောဝ် ကေုာံ ဘာသာ (Politics, Law, and Religion) ==
ဘာသာ ဝွံ နွံ သြဇာ ဇၞော် လတူ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

* '''ဘာသာ ရုံး ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာ ဍုင် (State Religion):''' ဍုင် လ္ၚဵု တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဘာသာ မွဲ နဒဒှ် ဘာသာ ရုံး ရ (ဥပမာ - ဘာသာ အေတ်သလာမ် ပ္ဍဲ သအူဒဳ အာရေဗဳယျာ၊ ဘာသာ ဗုဒ္ဓ ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ)။ ပ္ဍဲ ဍုင် တအ် ဏအ်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ဍုင် (ဥပမာ Sharia law) ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ လိက် ဘာသာ ရ။
* '''ပရေင်ပါ်ခြာ (Secularism):''' ဍုင် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု အမေရိကာန် ကေုာံ ပြင်သေတ် တအ် ပါ်ခြာ လဝ် အလဵုအသဳ ကေုာံ ဘာသာ ဍာံဍာံပြပြ ရ။ အလဵုအသဳ ဟွံထံက်ပင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍဵုဍိုက် လတူ ဘာသာ မွဲမွဲ ရ။
* '''အခေါင် သၠးပွး ဘာသာ (Freedom of Religion):''' အခေါင်အရာ မၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ (Universal Declaration of Human Rights) စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ဇၟာပ် မၞိဟ် နွံ အခေါင် ရုဲစှ်၊ ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ရှ်ေသှ်ေ ဘာသာ အတိုင် ပၟိက် စိုတ် ဇကု ရ။&lt;ref name=&quot;weber&quot;&gt;{{cite book |last=Weber |first=M. |title=The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism |publisher=Allen &amp; Unwin |year=1930 |orig-year=1905 |pages=50-75}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပြသၞာ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် (Conflicts and Peacebuilding) ==
ဘာသာ ဝွံ မာန် ဖန်ဗဒှ် သီု ပရေင်ဆာန်ကၟိန် ကေုာံ ပေါဲဗတိုက် ရ။

* '''ပေါဲဗတိုက် ဘာသာ (Religious Wars):''' ပ္ဍဲ ဝင်၊ ပေါဲဗတိုက် ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် ကတဵုဒှ် လဝ် ဟိုတ်နူ ဘာသာ မပ္တံကဵု ပၞာန် ကြူးသိတ် (Crusades) အကြာ ခရေတ်ယာန် ကဵု အေတ်သလာမ်၊ ကေုာံ ပေါဲဗတိုက် အကြာ ဂိုဏ် သောန်နဳ (Sunni) ကဵု ရှဳအာ (Shia) ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ရးဗမံက်။ ပရေင်ကလိုက်ကမဵု တအ် ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် နှဴရဴ ဒၟံင် ကု အာဏာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရ။
* '''အစွန်းရောက် (Extremism):''' မၞိဟ် မစကာ လိက် ဘာသာ နကဵု လညာတ် ကြံင်မ္ၚိုဟ် တုဲ ကၠောန် ပရေင်ပကီုပရာပ် လတူ မၞိဟ် တၞဟ် (ဥပမာ ပရေင်တဝ်ရဝ်ဝါတ်) ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ရ။
* '''ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ပရေင်သဳကၠဳ (Peacebuilding and Interfaith Dialogue):''' လပါ် တၞဟ် မွဲ ဂှ်၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဘာသာ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ဒါလာဲလာမာ (Dalai Lama) ကေုာံ ပုပ် ဖရန်သေတ် (Pope Francis) တအ် အာဂတ ပၠတရဴ လတူ ပရေင်သဳကၠဳ အကြာ ဘာသာ နာနာ သာ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ဘာသာ ဝွံ ဒှ် အရာ မဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ကောန်မၞိဟ် တအ် နူကဵု တမ် ကဝ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။ ၜိုန်ရ ပ္ဍဲ ခေတ် နည်းပညာ တၟိ ဏအ်၊ လညာတ် သိပ္ပံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်နွံပၟိက် လပါ် စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် ဘဝ ဂှ် သှ်ေ တန်တဴ ဒၟံင် ဏီ ဖိုဟ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ဂကောံမၞိဟ် ဝွံ အာမံင် လပါ် '''ပရေင်ဟွံပတှ်ေ ဘာသာ ရုံး''' (Secularization) ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော်မောဝ် တအ် (ဥပမာ ဥရောပ) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ဍုင် အာဖရိက ကေုာံ အာရှ လ္ၚဵု တအ် ဂှ်၊ လၟိဟ် ညးလျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာ တအ် ဆက် ဂၠိုင် တိုန် ဒၟံင် ရ။ လညာတ် တၟိ မကော်စ &quot;SBNR&quot; (Spiritual But Not Religious - နွံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ဆဂး ဟွံလုပ် ဂကောံ ဘာသာ) ဂှ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ အကြာ သၟတ် တအ် ร။ မုရဴသာ် ကတဵုဒှ် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ ဂှ် သ္ဒး ဆက် ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ သွက် ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဝင် ကောန်မၞိဟ် လၟိုန် ကာလ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဒဿနဗေဒ]] (Philosophy)
* [[ကျာ်]] (God/Deity)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human Rights)
* [[ယေန်သၞာင်]] (Culture)
* [[လူမှုဗေဒ]] (Sociology)

{{Navbox
| name = World Religions
| title = ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Major World Religions)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဘာသာ အာဗြာဟာမ် (Abrahamic)
| list1 =
* [[ခရေတ်ယာန်]] (Christianity)
* [[အေတ်သလာမ်]] (Islam)
* [[ဂျူ]] (Judaism)
* [[ဘာဟာအဳ]] (Bahá'í Faith)
| group2 = ဘာသာ အိန္ဒိယ (Indian)
| list2 =
* [[ဟိန္ဒူ]] (Hinduism)
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
* [[သိခ်]] (Sikhism)
* [[ဂျိန်]] (Jainism)
| group3 = ဘာသာ အာရှ ဗမံက် (East Asian)
| list3 =
* [[တာအို]] (Taoism)
* [[ကွန်ဖြူးရှပ်]] (Confucianism)
* [[ရှင်တို]] (Shinto)
| group4 = ပရေင်ပတှ်ေ တၞဟ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ဝါဒ နာဲ]] (Animism)
* [[ဘာသာ သဘာဝ တြေံ]] (Paganism/Indigenous)
* [[ပရေင်ဟွံပတှ်ေ ကျာ်]] (Atheism)
* [[အဂနောတ်သတစ်]] (Agnosticism)
| group5 = ဒဿန ကေုာံ ကဏ္ဍ ဆက်စပ်
| list5 =
* [[ကျာ်]] (Deity)
* [[သမ္မာကျာ်]] (Bible)
* [[ကိုဝ်ရာန်]] (Quran)
* [[ပိဋကတ် ပိ]] (Tripitaka)
* [[ပရေင်ပါ်ခြာ (Secularism)|ပရေင်ပါ်ခြာ အလဵုအသဳ ကဵု ဘာသာ]] (Secularism)
}}

[[Category:ဘာသာ]]
[[Category:ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ]]
[[Category:ဒဿန]]
[[Category:ယေန်သၞာင်]]
[[Category:လူမှုဗေဒ]]</text>
      <sha1>et1eg87eik0jwqjgur2xqgamwlh46hk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဘာသာ သဘာဝ တြေံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11967</id>
    <revision>
      <id>57879</id>
      <parentid>57574</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T23:17:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20713" sha1="ipisimo4ayzi5etx0f1bwklga10mtp1" xml:space="preserve">'''ဘာသာ သဘာဝ တြေံ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဝါဒ အနိမဇြေမ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Animism'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Nature religion'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လညာတ် ကေုာံ ပရေင်ပတှ်ေ မစၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ အရာ သဘာဝ သီုဖအိုတ် မပ္တံကဵု တိရစ္ဆာန်၊ တၞံဆု၊ ဒဵု၊ ၜဳ၊ ကေုာံ အရာ မဟွံမဲ ကု လမျီု တအ် ဝွံ နွံကဵု ဝိညာဏ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇီဝ လမျီု အပ္ဍဲ ဍေဟ်တအ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ သဘာဝ တြေံ ဏအ် မ္ဂး၊ ကောန်မၞိဟ် ကဵု သဘာဝ ဂှ် ဟွံပါ်ခြာ လဝ် ရေင်သကအ် တုဲ၊ သတ္တဝါ သီုဖအိုတ် ဝွံ ဆက်စပ် တန်တဴ ဒၟံင် နကဵု သၞောတ် ဝိညာဏ် မွဲ ဓဝ် ရ။

ဘာသာ သဘာဝ တြေံ ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပတှ်ေ မစတင် ကတဵုဒှ် လဝ် နူကဵု ခေတ် တမၠာ သမိုင်း ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ကၠာ ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် ဘာသာ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (ဥပမာ ဘာသာ ဗုဒ္ဓ၊ ခရေတ်ယာန်၊ အေတ်သလာမ်) တအ် ရ။ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်၊ လညာတ် ဏအ် ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် (Indigenous peoples) နာနာ သာ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဘာသာ သဘာဝ တြေံ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဒဿန၊ ဒ္ဂေတ် လၟေင်၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ဒေသ မန် ကေုာံ ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Shinto torii at Miyajima.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး တရင် တဝ်ရဳ (Torii) ပ္ဍဲ ဘာသာ သျေန်တဝ် (Shinto) ဍုင်ဂျပေန်၊ မဒှ် သင်္ကေတ ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ သဘာဝ ကေုာံ ဝိညာဏ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ဘာသာ သဘာဝ တြေံ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;Animism&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ မလိက် လာတ္တေန် &quot;anima&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;လမျီု&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဝိညာဏ်&quot; (Soul/Life) ရ။ လညာတ် ဏအ် ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ သဘာဝ (Nature worship) ရ။

အတိုင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မနုဿဗေဒ (Anthropology) မ္ဂး၊ ဘာသာ ဏအ် ဟွံမဲ ကု ကျာ် မွဲ ဓဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး လိက် ကျာ် မချူ လဝ် နကဵု သၞောဝ် ပုဟ်။ ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် လမျီု တအ် နွံ ပ္ဍဲ ပွဳပွူ သဘာဝ သီုဖအိုတ် တုဲ၊ မၞိဟ် တအ် သ္ဒး ဆက်ဆံ ကု ဝိညာဏ် တအ် ဏအ် နကဵု ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ ကေုာံ ပရေင်ရိုသေ ရ။ တၠပညာ ဂရေဟမ် ဟာဗဳ (Graham Harvey) ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;သဘာဝ တြေံ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဆက်ဆံ မစၟတ်သမ္တီ အရာ သီုဖအိုတ် နဒဒှ် 'မၞး' (Thou) စၞး မစၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် 'အရာ' (It)&quot; ရ။&lt;ref name=&quot;harvey&quot;&gt;{{cite book |last=Harvey |first=G. |title=Animism: Respecting the Living World |url=https://archive.org/details/animismrespectin0000harv |publisher=Columbia University Press |year=2005 |pages=[https://archive.org/details/animismrespectin0000harv/page/15 15]-20}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ဒဿန (History and Origins) ==
ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ သဘာဝ ဝွံ ဒှ် အခိုက်အလိုက် ဘာသာ မတြေံ အိုတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် ရ။ 
* '''ခေတ် သမိုင်း ကိုပ်ကၠာ (Prehistoric):''' ဂကူ မၞိဟ် သမိုင်း ကိုပ်ကၠာ တအ် မလေပ် ရပ်စပ် သဘာဝ နဒဒှ် ဒြဟတ် မနွံ လမျီု။ ညးတအ် ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ဂွံ စ တိရစ္ဆာန် မွဲ မ္ဂး သ္ဒး အာတ် အခေါင် ကေုာံ ပူဇဴ ကု ဝိညာဏ် တိရစ္ဆာန် ဂှ် ရ။
* '''၁၉ ဗွဝ်ကၠံ (19th Century):''' တၠပညာ ဍုင်အင်္ဂလာန် အေတ်ဝါတ် တာင်လာ (Edward Tylor) ဒှ် မၞိဟ် မစကာ မလိက် &quot;Animism&quot; ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ လိက် ညး &quot;Primitive Culture&quot; (၁၈၇၁) ရ။ ညး စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ကဆံင် ပထမ အိုတ် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဘာသာ ဇၞော် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

== ၃။ လညာတ် ကေုာံ သဇိုင် ဒဿန (Beliefs and Core Philosophy) ==
လညာတ် အဓိက သွက် ဘာသာ သဘာဝ တြေံ ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ တင်ဂၞင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -
* '''ဝိညာဏ် အလုံစုံ (Universal Soul):''' အရာ သီုဖအိုတ် - မပ္တံကဵု တၟအ်၊ ဍာ်၊ ကျာ၊ ဆု၊ ဒဵု - နွံကဵု ဝိညာဏ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြဟတ် ပူဂိုလ် (Personal agency) ရ။
* '''ပရေင်ဆက်စပ် ညဳသၟဟ် (Interconnectedness):''' ကောန်မၞိဟ် ဟွံသေင် တၠ သဘာဝ ပုဟ်။ ကောန်မၞိဟ် ဒှ် ဆ ကဏ္ဍ မွဲ နူကဵု ပွဳပွူ သဘာဝ ဇၞော် သၟး တုဲ၊ သ္ဒး မင်မဲ ပရေင်ညဳသၟဟ် (Harmony) ကု ဝိညာဏ် တၞဟ် တအ် ရ။
* '''ဘဝ ကြဴနူ စုတိ (Afterlife and Ancestors):''' ဗွဲမဂၠိုင် ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ဝိညာဏ် မၞိဟ် စုတိ အာ တအ် (Ancestors) ဟွံအာ အလုံ ဒၞာဲ တၞဟ်၊ ဆဂး ဆက် တန်တဴ ပ္ဍဲ သဘာဝ ဟွံသေင်မ္ဂး သ္ၚိ ဌာန် သွက်ဂွံ မင်မဲ ကောန်စဴ တအ် ရ။

== ၄။ သဘာဝ တြေံ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ဂၠးတိ (Animism in Human Societies) ==
ဘာသာ သဘာဝ တြေံ ဝွံ ဟွံကတဵုဒှ် ညံင်ရဴ ဘာသာ မွဲ ဓဝ် ပုဟ်၊ ဆဂး ဍေဟ် ဒှ် အခိုက်အလိုက် ယေန်သၞာင် နာနာ သာ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ -
* '''အမေရိကာန် တမ်မူလ (Native Americans):''' ညးတအ် ပတှ်ေ &quot;Great Spirit&quot; ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ တိရစ္ဆာန် နဒဒှ် ကောဒေအ် မွဲ စွံ ရ။
* '''သျေန်တဝ် (Shinto):''' ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျပေန်၊ ဘာသာ သျေန်တဝ် ဂှ် ဒှ် ဘာသာ သဘာဝ မရှ်ေသှ်ေ ဝိညာဏ် မကော်စ &quot;ကာမဳ&quot; (Kami) မနွံ ပ္ဍဲ ဆု၊ ဍာ်တၟာဲ ကေုာံ ဒဵု ရ။
* '''အာဖရိက ကေုာံ သြသတြေလျ (Africa and Australia):''' ဂကူ တမ်မူလ ပ္ဍဲ အာဖရိက ကေုာံ ဂကူ Aboriginal ပ္ဍဲ သြသတြေလျ တအ် နွံကဵု ဇာတ်ဝင် &quot;Dreamtime&quot; မဆက်စပ် တိဍာ် ကေုာံ ဝိညာဏ် အဓိက ရ။

== ၅။ တၞဟ်ခြာ နူ ဘာသာ ဇၞော်ဂမၠိုင် (Differences from Major Religions) ==
ဘာသာ သဘာဝ တြေံ ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဘာသာ မရှ်ေသှ်ေ ကျာ် မွဲ ဓဝ် (Monotheism - ဗီု ခရေတ်ယာန် ဟွံသေင်မ္ဂး အေတ်သလာမ်) ဗွဲမဇၞော် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယား ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ ဘာသာ သဘာဝ ကေုာံ ဘာသာ ဇၞော်ဂမၠိုင်
|-
! လက္ခဏာ (Feature)
! ဘာသာ သဘာဝ တြေံ (Animism)
! ဘာသာ ရှ်ေသှ်ေ ကျာ် မွဲ (Monotheism)
|-
| '''ကျာ် သၠုင်အိုတ် (Supreme Being)''' || ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံမဲ။ ရှ်ေသှ်ေ ဝိညာဏ် နာနာ။ || နွံ ကျာ် ထာဝရ မွဲ ဓဝ် မဖန်ဗဒှ် လဝ် အရာ သီုဖအိုတ်။
|-
| '''ဒၞာဲ ကိစ္စဇၞော် (Sacred Space)''' || သဘာဝ ဓမ္မတာ (ဂြိုပ်၊ ဒဵု၊ ၜဳ) || သ္ၚိ ကျာ် (ဘာသာ၊ ဝိဟာရ၊ ဘာ) မသြိုင် လဝ်။
|-
| '''လိက် သမ္မာ (Holy Texts)''' || ဟွံမဲ။ ပရေင်ပတှ်ေ စၠောအ် နကဵု ပါင် (Oral tradition)။ || နွံ လိက် ပြကိုဟ် (ဥပမာ သမ္မာကျာ်၊ ကဝ်ရအာန်)။
|-
| '''အဆက်အစပ် ကု သဘာဝ''' || မၞိဟ် ဒှ် ကဏ္ဍ မွဲ နူ သဘာဝ တုပ်သၟဟ် ကု တၞံ ကေုာံ တိရစ္ဆာန်။ || မၞိဟ် ဒှ် ညးမပိုင်ပြဳ ကေုာံ အုပ်ဓုပ် လတူ သဘာဝ။
|}

== ၆။ ဘာသာ သဘာဝ တြေံ ပ္ဍဲ ဒေသ မန် ကေုာံ အာရှ (Animism in Mon and Asian Regions) ==
ပ္ဍဲ ဒေသ ရးအာရှ အရှေ့တောင်၊ သီုကဵု ဍုင်မန် (Mon Region) ဂှ်၊ ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ သဘာဝ ဝွံ နှဴရဴ ဒၟံင် ကု ဗုဒ္ဓဘာသာ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။
* '''ရှ်ေသှ်ေ ကလော် (Kalok / Nat Worship):''' ဂကူ မန် ကေုာံ ဂကူ ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ နွံ ဝိညာဏ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေဝတဴ မမင်မဲ သ္ၚိ ဌာန် (ကလော် သ္ၚိ) ကေုာံ ဂြိုပ် (ကလော် ဍာ်၊ ကလော် ဂြိုပ်) ရ။
* '''ပရေင်ပူဇဴ ကေုာံ လွဳ (Offerings):''' ကာလ မကၠောန် ကမၠောန် သြောအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠာ ဟွံဂွံ ရေပ် တၞံဆု ဇၞော် မ္ဂး၊ ညးတအ် အာတ် အခေါင် ကေုာံ ကဵု စၞ (ပူဇဴ) ကု ဝိညာဏ် သဘာဝ တအ် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် လက်သန် ဘာသာ သဘာဝ တြေံ ဍာံဍာံပြပြ ရ။

== ၇။ ဒ္ဂေတ် လၟေင် ကေုာံ ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ (Practices and Worship) ==
ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ ပ္ဍဲ ဘာသာ သဘာဝ တြေံ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ဒ္ဂေတ် သၞောဝ် မကြံင်မ္ၚိုဟ် ပုဟ်။ အခိုက်အလိုက် ဍေဟ် ဂှ် -
# '''ရှာမေန် (Shamanism):''' ဗွဲမဂၠိုင် ဂကောံ ဏအ် နွံ &quot;ရှာမေန်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး တၠဝိညာဏ် (ဒေါင် / နတ်ကတော်) မဒှ် မၞိဟ် ဆက်စပ် အကြာ လောက မၞိဟ် ကေုာံ လောက ဝိညာဏ် ရ။
# '''ပရေင်ယတြာ ကေုာံ ဆင် (Rituals and Offerings):''' ညးတအ် ပူဇဴ ဍာ်၊ အရက်၊ ပ္ကဴ ဟွံသေင်မ္ဂး ဖျုန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်မင်မဲ နူ ဝိညာဏ်။
# '''စဵုဒၞာ ဒၞာဲ ဆက်စပ် (Sacred Sites):''' ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဂြိုပ်၊ ကၟာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တၟအ် လ္ၚဵု တအ် နဒဒှ် ဒၞာဲ မဟွံဂွံ ပလီုပလာ် ရ။

== ၈။ မနုဿဗေဒ ကေုာံ လညာတ် ခေတ်တၟိ (Anthropology and Modern Views) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ်၊ တၠပညာ မနုဿဗေဒ (Anthropologists) တအ် ပြံင်လှာဲ လညာတ် လတူ ဘာသာ သဘာဝ တြေံ ရ။
* နူကိုပ်ကၠာ ဂှ် ညးတအ် ထေင် လဝ် ဒဒှ်ရ ဏအ်ဂှ် ဒှ် လညာတ် &quot;ဟွံဇၞော်မောဝ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး လညာတ် ကောန်ၚာ် (Primitive thought) ရ။
* ဆဂး တၠပညာ ခေတ် လၟုဟ် ဥပမာ နူရိတ် ဗာဒ်-ဒေဗစ် (Nurit Bird-David) တအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ဘာသာ သဘာဝ ဝွံ ဒှ် &quot;Relational epistemology&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;လညာတ် မဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်ဆက်စပ်&quot; မနွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ဇြိုဟ်နက် ဗွဲမလောန် ရ။ မၞိဟ် ဏအ် ဟွံညာတ် ဇကု နဒဒှ် ညးတၞဟ်ခြာ၊ ဆဂး ညာတ် နဒဒှ် ဂကောံ မွဲ နူ သဘာဝ ရ။&lt;ref name=&quot;bird_david&quot;&gt;{{cite journal |last=Bird-David |first=N. |title=\&quot;Animism\&quot; Revisited: Personhood, Environment, and Relational Epistemology |journal=Current Anthropology |volume=40 |issue=S1 |pages=S67-S91 |year=1999}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ သဘာဝ ပွဳပွူ (Impact on Environment) ==
လညာတ် ဘာသာ သဘာဝ တြေံ ဝွံ နွံ ဖဵု ခိုဟ် အဓိက သွက် ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ (Environmental conservation) ရ။
* ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ တၞံဆု၊ ဂြိုပ်၊ ကေုာံ ဍာ် တအ် နွံ ဝိညာဏ် ဂှ်ရ၊ ညးတအ် ဟွံပလီုပလာ် သဘာဝ မဟွံမဲ ကု ဟိုတ် ရ။ 
* ဂြိုပ် မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒၞာဲ ဝိညာဏ် (Sacred groves) ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မမင်မဲ ဇဳဝနာနာ (Biodiversity) မခိုဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဒေသ လ္ၚဵု တအ် ရ။ ခေတ် လၟုဟ် ဂှ် ဂကောံ မင်မဲ သဘာဝ တအ် စကာ လညာတ် ဏအ် သွက်ဂွံ ပတိုန် ဒြဟတ် သွက် ရာသဳဥတု ဍုင် ရ။&lt;ref name=&quot;natural_religion_wiki&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Natural_religion |title=Natural religion |publisher=Wikipedia |access-date=October 5, 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်တန်တဴ (Future Perspectives and Continuity) ==
ဘာသာ သဘာဝ တြေံ (Animism) ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ဘာသာ သမိုင်း တြေံ သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒဿန မဆက် ဂျိုင် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဘဝ ကောန်မၞိဟ် လၟိုန် ရ။ ၜိုန်ရ ခေတ် သိပ္ပံ ကေုာံ နည်းပညာ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ပတှ်ေ ဏအ် ဆက် အောပ်ဗ္ဒန် နွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် ဗွဲမဂၠိုင် အလုံ ဂၠးတိ ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ လညာတ် ဝါဒ သဘာဝ ဏအ် ကလေင် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပၠန် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ (ဥပမာ ပေဂါန် တၟိ ဟွံသေင်မ္ဂး Neo-Paganism) ဟိုတ်နူကဵု မၞိဟ် တအ် ညာတ် ကေတ် ပြသၞာ သဘာဝ ပလီုပလာ် (Ecological crisis) တုဲ မိက်ဂွံ ကလေင် ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ဆက်စပ် ညဳသၟဟ် ကု ပွဳပွူ သဘာဝ ပၠန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;animism_wiki&quot;&gt;Wikipedia contributors. &quot;[Animism](https://en.wikipedia.org/wiki/Animism).&quot; Wikipedia, The Free Encyclopedia.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;natural_religion_wiki&quot;&gt;Wikipedia contributors. &quot;[Natural religion](https://en.wikipedia.org/wiki/Natural_religion).&quot; Wikipedia, The Free Encyclopedia.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;shinto_wiki&quot;&gt;Wikipedia contributors. &quot;[Shinto](https://en.wikipedia.org/wiki/Shinto).&quot; Wikipedia, The Free Encyclopedia.&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သျေန်တဝ်]] (Shinto)
* [[ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ သဘာဝ]] (Nature worship)
* [[ရှာမေန်]] (Shamanism)
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
* [[ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင်]] (Indigenous peoples)

{{Navbox
| name = Religion
| title = ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်ပတှ်ေဂမၠိုင် (Religions and Belief Systems)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဘာသာ သဘာဝ ကေုာံ တမ်မူလ
| list1 =
* [[ဘာသာ သဘာဝ တြေံ]] (Animism)
* [[ရှာမေန်]] (Shamanism)
* [[ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ သဘာဝ]] (Nature worship)
* [[ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ မအံက် တြေံ]] (Ancestor worship)
* [[သျေန်တဝ်]] (Shinto)
| group2 = ဘာသာ မရှ်ေသှ်ေ ကျာ် မွဲ
| list2 =
* [[ဘာသာ ခရေတ်ယာန်]] (Christianity)
* [[ဘာသာ အေတ်သလာမ်]] (Islam)
* [[ဘာသာ ဂျူ]] (Judaism)
| group3 = ဘာသာ ဒဿန အာရှ
| list3 =
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
* [[ဘာသာ ဟိန္ဒူ]] (Hinduism)
* [[ဘာသာ ဂျိန်]] (Jainism)
| group4 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ဝိညာဏ်]] (Soul)
* [[ကလော်]] (Nat / Spirit)
* [[မနုဿဗေဒ]] (Anthropology)
* [[ဒဿန]] (Philosophy)
}}

[[Category:ဘာသာဂမၠိုင်]]
[[Category:ဘာသာ သဘာဝ တြေံ]]
[[Category:မနုဿဗေဒ]]
[[Category:ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ပတှ်ေ]]</text>
      <sha1>ipisimo4ayzi5etx0f1bwklga10mtp1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11968</id>
    <revision>
      <id>57876</id>
      <parentid>57575</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T23:14:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25188" sha1="drosb68defku1a641k4ha0iexna0sja" xml:space="preserve">'''ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Indigenous peoples''), ဟွံသေင်မ္ဂး မလေပ် ကော်စ '''ကောန်အရင်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဂကူ တမ်မူလ''' (First peoples / Native peoples) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကောံမၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကူ မတန်တဴ ကၠုင် လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ဟွံသေင်မ္ဂး တိဍာ် မွဲမွဲ နူကဵု ခေတ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒးဒုင် လုပ် သီ နကဵု ဂကူ တၞဟ် (Colonization) ဟွံသေင်မ္ဂး ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒက်ပတန် ဍုင် ခေတ်တၟိ (Modern state formation) တအ် ရ။ ညးတအ် နွံကဵု ယေန်သၞာင်၊ အရေဝ်ဘာသာ၊ သၞောတ် ပရေင်မၞိဟ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ကု သဘာဝ ပွဳပွူ မတၞဟ်ခြာ နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် လပါ် ဂၠိုင် (Dominant society) ပ္ဍဲ ဍုင် ဂှ် ရ။&lt;ref name=&quot;undesa&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/development/desa/indigenouspeoples/ |title=Indigenous Peoples at the UN |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs |year=2023 |access-date=October 5, 2026}}&lt;/ref&gt;

အတိုင် စရင် နူကဵု ကုလသမဂ္ဂ (UN) မ္ဂး၊ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် နွံ ၜိုတ် ၄၇၆ ပြကောဋိ (၆.၂% နူ လၟိဟ် မၞိဟ် ဂၠးတိ သီုဖအိုတ်) မတန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍုင် ၉၀ ပြင်င် ရ။ ၜိုန်ရ ညးတအ် ဒှ် လၟိဟ် မၞိဟ် အောန် ကီုလေဝ်၊ ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် တအ် ဂှ် ပိုင်ပြဳ လဝ် အရေဝ်ဘာသာ ၄,၀၀၀ ပြင်င် နူကဵု အရေဝ်ဘာသာ ၇,၀၀၀ မနွံ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ အခေါင်အရာ၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ် မဒး ဆဵုဂဗ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Maori chief with moko.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး က္ဍိုပ်သကိုပ် ဂကူ မာအဝ်ရဳ (Maori) ပ္ဍဲ ဍုင်နျူဇြဳလာန် (New Zealand)၊ မဒှ် ဥပမာ ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် မနွံကဵု အခိုက်ကၞာ ဆာဲ စၞာံ (Tā moko) ကေုာံ ယေန်သၞာင် မတၟေင်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်၊ သၞောဝ် ဂၠးတိ ဟွံမဲ ကု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မွဲဓဝ် မချိုတ်ပၠိုတ် သွက် &quot;ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင်&quot; ပုဟ်။ ဆဂး ကုလသမဂ္ဂ ကေုာံ ဂကောံ အလုပ်သမား ဂၠးတိ (ILO) တအ် စကာ လက္ခဏာ သဇိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ -
# '''ပရေင်တန်တဴ သမိုင်း (Historical continuity):''' ညးတအ် တန်တဴ ကၠုင် လဝ် ပ္ဍဲ တိဍာ် ဂှ် ကိုပ်ကၠာ နူ ဂကူ တၞဟ် ဟွံလုပ် စိုပ်။
# '''ပရေင်ဆက်စပ် ကု တိဍာ် (Strong link to territories):''' နွံ ပရေင်ဆက်စပ် ဝိညာဉ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ကု သဘာဝ ပွဳပွူ မညးတအ် တန်တဴ လဝ်။
# '''ယေန်သၞာင် တၞဟ်ခြာ (Distinct cultures):''' နွံကဵု သၞောတ် ပရေင်မၞိဟ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဥပဒေ အခိုက်ကၞာ မတၞဟ်ခြာ နူ ဂကောံ မၞိဟ် ဇၞော်။
# '''ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဇကု (Self-identification):''' ဂကောံ ဏအ် ကေုာံ ပူဂိုလ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဏအ် စၟတ်သမ္တီ ဇကု ညးတအ် နဒဒှ် ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် ရ။&lt;ref name=&quot;anaya&quot;&gt;{{cite book |last=Anaya |first=S. J. |title=Indigenous Peoples in International Law |url=https://archive.org/details/indigenouspeople0000anay |publisher=Oxford University Press |year=2004 |pages=[https://archive.org/details/indigenouspeople0000anay/page/3 3]-15}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်လုပ်သီ ကဝ်လဝ်နဳ (History and Colonization) ==
ဝင် ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် ပ္ဍဲ လပါ် ဂၠိုင် ဂှ် ဒှ် ဝင် မဒး ဒုင် ဍဵုဍိုက်၊ ဒး ဒုင် ထဍေင် ပတိတ် နူ တိဍာ်၊ ကေုာံ ဒး ဒုင် အုပ်ဓုပ် နကဵု သၞောတ် ကဝ်လဝ်နဳ (Colonization) ရ။

* '''ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ ဥရောပ (European Colonization):''' စတမ် နူ ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ (အခိင် ခရစ်သတဝ်ဖာ ကိုလံဘတ် စိုပ် အမေရိက)၊ ဍုင် ဥရောပ တအ် မပ္တံကဵု သပိန်၊ အင်္ဂလာန်၊ ကေုာံ ပြင်သေတ် တအ် လုပ် သီ တိဍာ် ပ္ဍဲ အမေရိက၊ သြသတြေလျ၊ ကေုာံ အာဖရိက ရ။ 
* '''ပရေင်ကပ်ယဲ ကေုာံ ပရေင်ဂစိုတ် ပလီု ဂကူ (Genocide and Disease):''' ဟိုတ်နူ ယဲ မကၠောအ် ကၠုင် နူ ဥရောပ (ဥပမာ - ယဲ ကဝက် Smallpox) ကေုာံ ပေါဲဗတိုက် တအ် ဂှ်ရ၊ လၟိဟ် ကောန်ဍုင်အရင် ၉၀% ပ္ဍဲ အမေရိက ဒး စုတိ လီုလာ် အာ။
* '''မူဝါဒ ကောံနှဴ ဂကူ (Assimilation Policies):''' ပ္ဍဲ ၁၉ ကဵု ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ၊ အလဵုအသဳ တအ် စကာ မူဝါဒ ညံင် ကောန်ဍုင်အရင် တအ် ဂွံ ထောအ် ကၠေအ် ယေန်သၞာင် ဇကု တုဲ ဒ္ဂေတ် ဗက် ယေန်သၞာင် မၞိဟ် ဇၞော် ရ။ (ဥပမာ - ဘာ ပရေင်လွဳလွတ် ကောန်ၚာ် ''Residential schools'' ပ္ဍဲ ကနေဒါ ကေုာံ သြသတြေလျ)။

== ၃။ အခေါင်အရာ ဂၠးတိ ကေုာံ UNDRIP (International Rights and UNDRIP) ==
သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင်၊ ကုလသမဂ္ဂ ကေုာံ ဂကောံ ဂၠးတိ တအ် ဖျေဟ် လဝ် သၞောဝ် ကေုာံ လိက်လလောင်တြး အဓိကဂမၠိုင် ရ -

* '''လိက်လလောင်တြး ကုလသမဂ္ဂ လတူ အခေါင်အရာ ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် (UNDRIP):''' စၟတ်သမ္တီ လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၇။ လိက် ဏအ်ဝွံ ကဵု လဝ် အာမခံချက် လတူ အခေါင်အရာ လမျီု၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ တိဍာ် သွက် ကောန်ဍုင်အရင် ရ။ 
* '''အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကံကုသိုလ် ဇကု (Right to Self-determination):''' အတိုင် ပိုဒ် ၃ နူကဵု UNDRIP၊ ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် တအ် နွံ အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ယေန်သၞာင် ညးတအ် နကဵု သၠးပွး ရ။
* '''ILO Convention 169 (သၞောဝ် ကောန်ဗေန်ရှေန် ၁၆၉):''' ဒှ် သၞောဝ် ဥပဒေ ဂၠးတိ မွဲ မစၟတ်သမ္တီ အခေါင်အရာ ကောန်ဍုင်အရင် မဒး ကလိဂွံ ပရေင်တုပ်စိုတ် ဟွံမဲ ကု ပရေင်ဍဵုဍိုက် (Free, Prior and Informed Consent - FPIC) ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ စကာ တိဍာ် ညးတအ်။&lt;ref name=&quot;ilo&quot;&gt;{{cite book |last=ILO |first= |title=Indigenous and Tribal Peoples Convention, 1989 (No. 169) |publisher=International Labour Organization |year=1989 |pages=10-18}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ယေန်သၞာင်၊ လညာတ် ဓဝ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ (Culture, Spirituality, and Traditions) ==
ယေန်သၞာင် ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် မခိုင်ကၠိုက် သွက် ပရေင်ဂျိုင်တန်တဴ ညးတအ် ရ။ 
* '''လညာတ် ဝိညာဉ် ကေုာံ သဘာဝ (Animism and Nature):''' ဂကူ ဗွဲမဂၠိုင် ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ အရာ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ သဘာဝ (တၞံ၊ တၟအ်၊ ၜဳ၊ တိရစ္ဆာန်) ဝွံ နွံကဵု ဝိညာဉ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ဟွံစၟတ်သမ္တီ တိဍာ် နဒဒှ် &quot;ဒြပ်ပိုင်&quot; (Property) သၟး ပုဟ်၊ ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် &quot;မိ&quot; (Mother Earth) မဒး မင်မဲ ရ။
* '''ပညာ အခိုက်ကၞာ တြေံ (Traditional Knowledge - TK):''' ညးတအ် နွံ ပညာ ဗွဲမလှဲလး ပရူ ဇဳဝဗေဒ၊ ဂဥုဲ သဘာဝ (Traditional medicine)၊ ကေုာံ နဲကဲ တဵုလွဳ မဟွံပလီု သဘာဝ ရ။ 
* '''ပရေင်လဴ ပုံ ကေုာံ လိက်ပတ် ဟွံချူ (Oral Traditions):''' ယေန်သၞာင် ညးတအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဟွံချူ စွံ လဝ် နကဵု လိက် ပုဟ်၊ ညးတအ် ပလံင် ဗစိုပ် ဝင် ကေုာံ နဲကဲ ဂျိုင်တန်တဴ နကဵု လၟေင် ပုံ၊ ဒွက်၊ ကေုာံ လှေ် ဒယှ်ေ (Storytelling and dances) ရ။

== ၅။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု သဘာဝ ပွဳပွူ (Relationship with the Environment) ==
ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် တအ် ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မင်မဲ သဘာဝ အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။
* ၜိုန်ရ ညးတအ် ဒှ် ဆ ၆% နူ လၟိဟ် မၞိဟ် ဂၠးတိ ကီုလေဝ်၊ တိဍာ် မညးတအ် အုပ်ဓုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး မင်မဲ လဝ် တအ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မထိင်ဒဝ် လဝ် ဇဳဝဗေဒ (Global Biodiversity) အလုံ ဂၠးတိ ၜိုတ် ၈၀% ရ။
* ညးတအ် စကာ နဲကဲ မင်မဲ ဂြိုပ်၊ ၜဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု မတန်တဴ လၟိုန် (Sustainable practices) ร။ ဥပမာ - ဂကူ ပ္ဍဲ ဂြိုပ် အမေဇြောန် (Amazon) တအ် စကာ နဲကဲ တဵုလွဳ မဟွံပလီု လွှာ တိ ร။&lt;ref name=&quot;smith&quot;&gt;{{cite book |last=Smith |first=L. T. |title=Decolonizing Methodologies: Research and Indigenous Peoples |url=https://archive.org/details/decolonizingmeth0000smit |publisher=Zed Books |year=1999 |pages=[https://archive.org/details/decolonizingmeth0000smit/page/20 20]-30}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ အန္တရာယ် မလီုလာ် (Language and Endangerment) ==
အရေဝ်ဘာသာ ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ဝင် ကောန်ဍုင်အရင် ရ။
* ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ်၊ အရေဝ်ဘာသာ ၄,၀၀၀ ပြင်င် ဂှ် ဒှ် အရေဝ် ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် ရ။ 
* ဆဂး ဇၟာပ် ၜါ သတ္တာဟ မ္ဂး၊ အရေဝ်ဘာသာ ကောန်ဍုင်အရင် မွဲ ဒး လီုလာ် (Extinct) အာ လၟိုန် ရ။ ဏအ်ဂှ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင် မစကာ အရေဝ်ဘာသာ မွဲဓဝ် (ဥပမာ - ပြင်သေတ်၊ သပိန်၊ အင်္ဂလိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗၟာ) ကေုာံ ပရေင်မကဵု အား ပညာ ပ္ဍဲ ဘာ တအ် ရ။
* လၟုဟ် ကုလသမဂ္ဂ စၟတ်သမ္တီ လဝ် သၞာံ ၂၀၂၂ စဵုကဵု ၂၀၃၂ နဒဒှ် '''ဒဿစု သၞာံ အရေဝ်ဘာသာ ကောန်ဍုင်အရင် ဂၠးတိ''' (International Decade of Indigenous Languages) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် အရေဝ်ဘာသာ တအ် ဏအ် ရ။

== ၇။ ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ အလုံ (Indigenous Peoples Worldwide) ==
ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် တအ် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ တိုက် သီုဖအိုတ် လတူ ဂၠးတိ ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဥပမာ ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ တိုက် နာနာ သာ်
|-
! တိုက် (Continent)
! ဥပမာ ဂကူ (Examples of Peoples)
! ဍုင် မတန်တဴ (Countries)
|-
| '''အမေရိက သၟဝ်ကျာ''' (North America)
| နာဗာဟဝ် (Navajo)၊ အဳနုအိတ် (Inuit)၊ ချေရဝ်ကဳ (Cherokee)
| ဍုင်အမေရိကာန်၊ ကနေဒါ၊ မေက်သဳကဝ်။
|-
| '''အမေရိက သၠုင်ကျာ''' (South America)
| မာယာ (Maya)၊ ယာနဝ်မာမဳ (Yanomami)၊ မာပူချေ (Mapuche)
| ဗရာဇြဳ၊ ဂွါတေမာလာ၊ ပီရူး၊ ချဳလဳ။
|-
| '''အဝ်သဳယျာနဳယျာ''' (Oceania)
| မာအဝ်ရဳ (Māori)၊ အဘဝ်ရဳဂျေန်နဳ (Aboriginal Australians)
| နျူဇြဳလာန်၊ သြသတြေလျ။
|-
| '''အာရှ''' (Asia)
| အာဲနု (Ainu)၊ ကရေင် (Karen)၊ မန် (Mon)၊ နာဂ (Naga)၊ ချေန် (Chin)
| ဂျပေန်၊ ဍုင်ဗၟာ၊ သေံ၊ အိန္ဒိယ။
|-
| '''အာဖရိက''' (Africa)
| သာန် (San)၊ မာသာဲ (Maasai)၊ ဘာဘာ (Berber)
| အာဖရိက သၠုင်ကျာ၊ ကေန်ညာ၊ မဝ်ရဝ်ကဝ်။
|-
| '''ဥရောပ''' (Europe)
| သာမဳ (Sámi)
| နဝ်ဝေ၊ သွဳဒေန်၊ ဖေန်လာန်။
|}
&lt;ref name=&quot;unpfii&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/development/desa/indigenouspeoples/about-us.html |title=About Us - UNPFII |publisher=United Nations Permanent Forum on Indigenous Issues |year=2021 |access-date=October 5, 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပြသၞာ ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ (Modern Challenges and Issues) ==
ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် တအ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု ပြသၞာ မဇၞော်မောဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဏအ် ရ -

* '''ပရေင်ဒိုက်ဂတ် (Poverty):''' ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် တအ် ဒှ် လၟိဟ် မၞိဟ် ၆% သၟး ကီုလေဝ်၊ ညးတအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ မၞိဟ် မဒိုက်ဂတ် အိုတ် ၁၉% ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။
* '''ပရေင်ဆောမ်လေင် တိဍာ် (Land Dispossession):''' ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ အလဵုအသဳ တအ် ကေတ် ထောအ် တိဍာ် ညးတအ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ခါဲ ဓါတ် သတ္တု (Mining)၊ ဖြတ် ဆု (Logging) ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ ဇၞော် (Agribusiness) ရ။
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ဟိုတ်နူ ညးတအ် ဂျိုင်တန်တဴ ဗွဲမညောန်ကြပ် ကု သဘာဝ တုဲ၊ ရာသဳဥတု မပြံင်လှာဲ (ဥပမာ - ကန္တရ ဇၞော် တိုန်၊ ကလေင် ဍာ် ၜဳ သၠုင် တိုန်) ဂှ် ကဵု ဖဵု ပရေအ် လတူ ညးတအ် ပြဟ် အိုတ် ရ။
* '''ပရေင်ပကီုပရာပ် လတူ ညးမင်မဲ တိဍာ် (Violence):''' သၟာလွဳလွတ် အခေါင်အရာ ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် ကေုာံ ညးမင်မဲ သဘာဝ တအ် ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် ကေုာံ ဂစိုတ် ပလီု ဗွဲမဂၠိုင် ဇၟာပ် သၞာံ ရ။

== ၉။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Economy and Sustainable Development) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် ဗွဲမဂၠိုင် ဒုင်သဇိုင် လတူ '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သဘာဝ ကေုာံ အခိုက်ကၞာ''' (Subsistence and traditional economy) ရ။ 
* ညးတအ် ကၠောန် ကမၠောန် တဵုလွဳ လၟေင် သၞာံ၊ ဗက် လိုင်၊ ရပ် က၊ ကေုာံ လွဳ တိရစ္ဆာန် သွက်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ (ဟွံသေင် ကု သွက်ဂွံ ပတိတ် သြန် ဇၞော်ဇၞော် ပုဟ်)။
* ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ်၊ ဂကောံ ကောန်ဍုင်အရင် လ္ၚဵု တအ် စ ပံင်ကောံ ကု နဲကဲ စက်ယန္တရား တၟိ ဥပမာ တဵုလွဳ ကဝ်ဖဳ ဇဳဝ (Organic coffee)၊ ပရေင်သေက်ဇဵု သဘာဝ (Ecotourism) သွက်ဂွံ ဂွံ သြန် ဘဏ္ဍာ ကီုလေဝ် မင်မဲ လဝ် ယေန်သၞာင် ဇကု မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;worldbank&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/topic/indigenouspeoples |title=Indigenous Peoples |publisher=World Bank |year=2023 |access-date=October 5, 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဝိညာဉ် မဇြိုဟ်နက် အိုတ် သွက် ဂၠးတိ ပိုယ် ဏအ် ရ။ ၜိုန်ရ ညးတအ် ဒး ဒုင် ဆဵုဂဗ ကု ပရေင်ဍဵုဍိုက်၊ ကဝ်လဝ်နဳ ကေုာံ ပရေင်လီုလာ် လၟိဟ် မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် သၞာံ ကီုလေဝ်၊ ညးတအ် ဆက် တန်တဴ ကေုာံ မင်မဲ လဝ် ယေန်သၞာင် ဇကု ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် မာန် ရ။

အနာဂတ် ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် ဂှ် တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳ ဍုင် တအ် စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ရှ်ေသှ်ေ အခေါင်အရာ ညးတအ် ဍာံဍာံပြပြ မာန် ဟွံမာန် ဂှ် ရ။ ပရေင်မကဵု အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကံကုသိုလ် ဇကု (Self-determination)၊ ပရေင်စဵုဒၞာ တိဍာ် ကေုာံ ပရေင်ထံက်ပင် လပါ် အရေဝ်ဘာသာ တအ် ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် အဓိက သွက်ဂွံ ညံင် ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် တအ် ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ အာ စဵုကဵု ကဝ် အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကံကုသိုလ် ဇကု]] (Self-determination)
* [[ပရေင်လုပ်သီ ကဝ်လဝ်နဳ]] (Colonization)
* [[ဂကောံ ကောန်ဍုင်အရင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ]] (Ethnic groups in Myanmar)
* [[ယေန်သၞာင်]] (Culture)
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)

{{Navbox
| name = Indigenous peoples
| title = ပရူပရာ ဆက်စပ် ကု ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် (Topics on Indigenous Peoples)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လညာတ် ကေုာံ အခေါင်အရာ
| list1 =
* [[UNDRIP]] (UN Declaration on the Rights of Indigenous Peoples)
* [[အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကံကုသိုလ် ဇကု]] (Self-determination)
* [[အခေါင်အရာ တိဍာ်]] (Land rights)
* [[ပညာ အခိုက်ကၞာ တြေံ]] (Traditional knowledge)
| group2 = ဝင် ကေုာံ ပြသၞာ
| list2 =
* [[ပရေင်လုပ်သီ ကဝ်လဝ်နဳ]] (Colonialism)
* [[ပရေင်ကောံနှဴ ဂကူ]] (Cultural assimilation)
* [[ပရေင်ဂစိုတ် ပလီု ဂကူ]] (Genocide)
* [[အရေဝ်ဘာသာ မဒး အန္တရာယ်]] (Endangered languages)
| group3 = ဂကူ မပြာကတ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[မာအဝ်ရဳ]] (Māori)
* [[အဘဝ်ရဳဂျေန်နဳ]] (Aboriginal Australians)
* [[နာဗာဟဝ်]] (Navajo)
* [[အာဲနု]] (Ainu)
* [[သာမဳ]] (Sámi)
| group4 = ဂကောံ အဓိက
| list4 =
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[ဂကောံ အလုပ်သမား ဂၠးတိ]] (ILO)
* [[ဒဿစု သၞာံ အရေဝ်ဘာသာ ကောန်ဍုင်အရင် ဂၠးတိ]] (Decade of Indigenous Languages)
}}

[[Category:ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင်]]
[[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]
[[Category:လူမှုဗေဒ]]
[[Category:ယေန်သၞာင်]]</text>
      <sha1>drosb68defku1a641k4ha0iexna0sja</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကံကုသိုလ် ဇကု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11969</id>
    <revision>
      <id>57806</id>
      <parentid>57576</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T21:32:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28887" sha1="s4vb37lrkrqip6jj1k8ju5f9c3wiaqv" xml:space="preserve">'''အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကံကုသိုလ် ဇကု''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Right to self-determination'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သဇိုင် သၞောဝ် တမ်မူလ မွဲ ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ (International law) မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ဂကူ ဟွံသေင်မ္ဂး ညးဍုင်ကွာန် (People) မွဲမွဲ နွံ အခေါင် အလုံစုံ သွက်ဂွံ ရုဲစှ် သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဇကု၊ ကေုာံ ဖန်ဇန် ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်မၞိဟ်၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဇကု နကဵု ပရေင်သၠးပွး၊ သီု ဟွံမဲ ကု ပရေင်ပထုဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဍဵုဍိုက် နူကဵု ဍုင်သ္အာင် တအ် ရ။ 

အခေါင် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ပရေင်သၠးပွး နူ သၞောတ် ကဝ်လဝ်နဳ (Decolonization) တုဲ ဍေဟ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု လိက်ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ (UN Charter) သီုကဵု လိက်ကသုက် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ ဂမၠိုင် ရ။ ၜိုန်ရ သၞောဝ် ဏအ် ကဵု လဝ် အခေါင် သၠးပွး ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု လောက ဇေတ်တ် မ္ဂး အခေါင် ဏအ် ဒး ပြိုင်ပ္ကာန် ဒၟံင် ကု မူဝါဒ '''[[ပရေင်တန်တဴ တိဍာ် ဟွံလီုလာ်]]''' (Territorial integrity) မဒှ် သၞောဝ် မစဵုဒၞာ ဟွံကဵု ဍုင် မွဲမွဲ ထကး လီုလာ် အာ ရ။&lt;ref name=&quot;cassese&quot;&gt;{{cite book |last=Cassese |first=A. |title=Self-Determination of Peoples: A Legal Reappraisal |url=https://archive.org/details/selfdeterminatio00anto |publisher=Cambridge University Press |year=1995 |pages=[https://archive.org/details/selfdeterminatio00anto/page/11 11]-23}}&lt;/ref&gt;

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကံကုသိုလ် ဇကု နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲ သၞောဝ် ဂၠးတိ၊ လညာတ် မပါ်ခြာ အကြာ အခေါင် အပ္ဍဲ ကဵု အခေါင် မ္ၚး၊ ကေုာံ ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Flag of the United Nations.svg|thumb|right|300px|အလာံ ကုလသမဂ္ဂ။ လိက်ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ ဂှ် ဒှ် လိက်သၞောဝ် ပထမအိုတ် မစၟတ်သမ္တီ အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကံကုသိုလ် ဇကု နဒဒှ် အခေါင် သဇိုင် ဂၠးတိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကံကုသိုလ် ဇကု&quot; ဝွံ နကဵု ဘာသာ အင်္ဂလိက် ကော်စ &quot;Self-determination&quot; တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် လညာတ် မဟီု တွံ ဒဒှ်ရ ဂကူ မွဲမွဲ (A people) နွံ အခေါင် သွက်ဂွံ ပိုင်ပြဳ ကံကုသိုလ် ဇကု ရ။ 

ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ မ္ဂး၊ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် နွံ ၜါ ကဏ္ဍ အဓိက -
* '''အခေါင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Right):''' အခေါင် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဍုင် သၠးပွး (Independent state)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အခေါင် သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ ကု ဍုင် တၞဟ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အခေါင် သွက်ဂွံ ရုဲစှ် အဆံင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် နာနာ အပ္ဍဲ ဍုင် ဇကု။
* '''အခေါင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Economic and Cultural Right):''' အခေါင် သွက်ဂွံ စကာ သယံဇာတ သဘာဝ ဇကု နကဵု ပရေင်သၠးပွး ကေုာံ အခေါင် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဘာသာ ဇကု။

ပြသၞာ အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် သၟာန် မဟီု &quot;ညးဂှ်ရော မဒှ် 'ဂကူ' (People)?&quot; ရ။ သၞောဝ် ဂၠးတိ ဟွံမဲ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မချိုတ်ပၠိုတ် သွက် မလိက် ဏအ် တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် ဟိုတ် မကတဵုဗဒှ် ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Early Evolution) ==
လညာတ် ပရူ အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကံကုသိုလ် ဇကု ဝွံ စတင် ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် '''[[ပရေင်ပၠန်ဂတး အမေရိကာန်]]''' (American Revolution) ကေုာံ '''[[ပရေင်ပၠန်ဂတး ပြင်သေတ်]]''' (French Revolution) ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ 

ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ်၊ တၠပညာ ဒဿန တအ် ပတိုန် ထ္ၜး လညာတ် မကော်စ &quot;အာဏာ မကၠုင် နူ ညးဍုင်ကွာန်&quot; (Popular sovereignty) မဟီု တွံ ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳ မွဲမွဲ ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဍုင် ဂှ် သ္ဒး ကလိဂွံ ပရေင်တုပ်စိုတ် နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် ရ။ လညာတ် ဏအ် ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် သၞောတ် ဨကရာဇ် မအုပ်ဓုပ် နကဵု အာဏာ သက်သက် ရ။

ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ စတမ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ၊ လညာတ် ဏအ် ပြံင်လှာဲ တုဲ ကောံနှဴ အာ ကု ဝါဒ ဆာန်ဂကူ (Nationalism) ရ။ က္ဍိုပ်သကိုပ် ကောန်မျူနေတ် ဗလာဒဳမာ လေနိန် (Vladimir Lenin) လေဝ် ချူ ထံက်ဂလာန် လဝ် အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကံကုသိုလ် ဇကု သွက် ဂကူ မဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် သၟဝ် အေန်ပါယာ ဇၞော်ဇၞော် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;lenin&quot;&gt;{{cite book |last=Lenin |first=V. I. |title=The Right of Nations to Self-Determination |publisher=Progress Publishers |year=1914 |pages=395-454}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဝုဒ်ရဝ် ဝဳလသေန် ကေုာံ ပရေင်တုပ်စိုတ် ဂၠးတိ (Woodrow Wilson and Global Recognition) ==
အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကံကုသိုလ် ဇကု ဝွံ စိုပ် ကၠုင် အဆံင် ဂၠးတိ ဗွဲမပြာကတ် ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ပထမ (World War I) ဟိုတ်နူကဵု သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် '''[[ဝုဒ်ရဝ် ဝဳလသေန်]]''' (Woodrow Wilson) ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၈ ဂှ်၊ ဝဳလသေန် ပတိုန် ထ္ၜး လညာတ် &quot;တင် ၁၄ သာ်&quot; (Fourteen Points) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် လက္ကရဴ ပၞာန် ရ။ ပ္ဍဲ လိက် ဏအ် ညး ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ပယျဵု ဍုင် တအ် ဂှ် သ္ဒး ကလေင် ဓဇက် တၟိ အတိုင် ပရေင်ဆန္ဒ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဂကူ မတန်တဴ ဒၟံင် တအ် ရ။ လညာတ် ဏအ် ပကဵု ညံင် အေန်ပါယာ တြေံ မပ္တံကဵု အေန်ပါယာ ဩသတြဳယျာ-ဟန်ဂေရဳ (Austro-Hungarian Empire) ကေုာံ အေန်ပါယာ အော်တဝ်မာန် (Ottoman Empire) တအ် ဒး ထကး လီုလာ် အာ တုဲ ဍုင် တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ မပ္တံကဵု ပဝ်လာန်၊ ချက်ကဝ်သလဝ်ဗားကီးယား တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။

ဆဂး ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် လညာတ် ဏအ် စကာ ဆ ပ္ဍဲ ရးဥရောပ သၟး တုဲ ဟွံစကာ ပ္ဍဲ ဍုင် ကဝ်လဝ်နဳ (Colonies) ပ္ဍဲ အာဖရိက ကေုာံ အာရှ ပုဟ်။

== ၄။ သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ ကေုာံ ကုလသမဂ္ဂ (International Law and the United Nations) ==
ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ (World War II)၊ အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကံကုသိုလ် ဇကု ဝွံ ဒှ် အာ သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ မနွံကဵု အာဏာ ဍာံပြ ရ။ 

* '''လိက်ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ (UN Charter 1945):''' ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ၁၊ ပိုဒ် ၁ (၂) ဂှ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ တင်ရန်တၟအ် ကုလသမဂ္ဂ ဂှ် ဒှ် &quot;သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်မိတ်သဟာယ အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင် မဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ အခေါင် တုပ်သၟဟ် ကေုာံ အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကံကုသိုလ် ဇကု သွက် ဂကူ သီုဖအိုတ်&quot; ရ။
* '''လိက်ကသုက် အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဂမၠိုင် (1966 Covenants):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၆၊ ကုလသမဂ္ဂ စၟတ်သမ္တီ လိက်ကသုက် ဇၞော် ၜါ ဂှ် - ICCPR (International Covenant on Civil and Political Rights) ကေုာံ ICESCR (International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights) ရ။ ပိုဒ် ၁ ပ္ဍဲ လိက်ကသုက် သီု ၜါ ဏအ် ဂှ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ဒဒှ်ရ &quot;ဂကူ သီုဖအိုတ် နွံ အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကံကုသိုလ် ဇကု။ နကဵု အခေါင် ဏအ် ညးတအ် နွံ သၠးပွး သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အဆံင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဇကု...&quot; ရ။&lt;ref name=&quot;crawford&quot;&gt;{{cite book |last=Crawford |first=J. |title=The Creation of States in International Law |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=2006 |pages=107-128}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေင်သၠး ကဝ်လဝ်နဳ (Decolonization Era) ==
အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကံကုသိုလ် ဇကု ဝွံ ကလိဂွံ ပရေင်စကာ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ အခိင် ပရေင်သၠး ကဝ်လဝ်နဳ ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၁၉၅၀ ကဵု ၁၉၇၀ တအ် ရ။ 

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၀၊ စၠတ်ဓရ် ဇၞော် ကုလသမဂ္ဂ (UN General Assembly) ပတိတ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဂၞန် ၁၅၁၄ (Resolution 1514 (XV)) မကော်စ &quot;လိက်လလောင်တြး သွက်ဂွံ ကဵု သၠးပွး ကု ဍုင် ကဝ်လဝ်နဳ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်&quot; ရ။ လိက် ဏအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင်သ္အာင် (Alien subjugation, domination and exploitation) ဂှ် ဒှ် အရာ မဒစးဒုင် ကု အခေါင်အရာ မၞိဟ် သဇိုင် ရ။

ဟိုတ်နူကဵု သၞောဝ် ဏအ်၊ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ တိုက်အာဖရိက၊ အာရှ ကေုာံ ကာရဳဗဳယေန် (Caribbean) တအ် ကလိဂွံ ဍုင်သၠးပွး နူကဵု အေန်ပါယာ အင်္ဂလာန်၊ ပြင်သေတ်၊ ပဝ်တူဂြဳ ကေုာံ ဒပ်ချ် တအ် ရ။ သၞောဝ် ဂၠးတိ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ဍုင် ကဝ်လဝ်နဳ တအ် နွံ အခေါင် ပရေင်ပါ်တိတ် ဍာံပြ (Absolute right to external self-determination) ရ။

== ၆။ အခေါင် အပ္ဍဲ ကေုာံ အခေါင် မ္ၚး (Internal and External Self-determination) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လက္ကရဴ ဏအ်၊ တၠပညာ သၞောဝ်ဥပဒေ တအ် ပါ်ခြာ လဝ် အခေါင် ဏအ် နကဵု ၜါ ကဏ္ဍ အဓိက -

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ အခေါင် အပ္ဍဲ ကဵု အခေါင် မ္ၚး
|-
! ဂကူ အခေါင်
! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ကမၠောန်
! ဥပမာ
|-
| '''အခေါင် အပ္ဍဲ''' (Internal Self-determination)
| အခေါင် ဂကူ မွဲမွဲ သွက်ဂွံ ပါလုပ် ဖန်ဇန် ပ္ဍဲ သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် အပ္ဍဲ ဍုင် မနွံ ဒၟံင် လၟုဟ်။ ဍေဟ် ပါလုပ် သီုကဵု အခေါင် မဲ ရုဲစှ်၊ အခေါင် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဇကုကဵုဇကု (Autonomy) ကေုာံ သၞောတ် ဖေတ်ဒရေဝ်။ သၞောဝ် ဂၠးတိ ထံက်ဂလာန် အခေါင် ဏအ် လၟိုန် ရ။
| တွဵုရး အုပ်ဓုပ် ဇကုကဵုဇကု အာလာန် (Åland Islands) ပ္ဍဲ ဍုင်ဖိန်လာန်၊ တွဵုရး သကော့တလာန် (Scotland) ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန်။
|-
| '''အခေါင် မ္ၚး''' (External Self-determination)
| အခေါင် သွက်ဂွံ ပါ်တိတ် နူ ဍုင် မာံ (Secession) တုဲ ဒက်ပတန် ဍုင် တၟိ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပံင်ကောံ ကု ဍုင် သ္အာင်။ သၞောဝ် ဂၠးတိ ကဵု အခေါင် ဏအ် ဆ ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ကဝ်လဝ်နဳ ဟွံသေင်မ္ဂး အကာဲအရာ မဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် ဗွဲမလောန် (Remedial secession) သၟး ရ။
| ဍုင်ဗၟာ ကလိဂွံ သၠးပွး နူ အင်္ဂလာန် (၁၉၄၈)၊ ဍုင် သၠးသၠး တၟိ မပ္တံကဵု သၠုင်ကျာ သုဒါန် (South Sudan) (၂၀၁၁)။
|}

== ၇။ အခေါင် ပါ်တိတ် ကေုာံ ပြသၞာ တိဍာ် (Secession and Territorial Integrity) ==
ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် အကြာ '''အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကံကုသိုလ် ဇကု''' ကေုာံ '''ပရေင်တန်တဴ တိဍာ် ဟွံလီုလာ်''' (Territorial integrity) ရ။

* သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ ကဵု အခေါင် ဍုင် မာံ (Parent state) မင်မဲ တိဍာ် ဇကု ညံင် ဟွံဂွံ ထကး လီုလာ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံကဵု အခေါင် တွဵုရး ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကူ အပ္ဍဲ ဍုင် ဇကု ပါ်တိတ် ဒက် ဍုင် သၠးပွး ပုဟ်။
* သၞောတ် '''Uti possidetis juris''' (ပယျဵု တြေံ ဒှ် ပယျဵု တၟိ): ကာလ ဍုင် ကဝ်လဝ်နဳ တအ် ကလိဂွံ သၠးပွး၊ သၞောဝ် ဂၠးတိ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ပယျဵု ဍုင် တၟိ ဂှ် သ္ဒး ဒှ် အတိုင် ပယျဵု ကဝ်လဝ်နဳ တြေံ ရ။ ဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ ဝေင်ပါဲ ပေါဲဗတိုက် လတူ တိဍာ် (ဥပမာ ပ္ဍဲ အာဖရိက) ရ။
* '''Remedial Secession (အခေါင် ပါ်တိတ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ဍဵုဍိုက်):''' တၠပညာ သၞောဝ် လ္ၚဵု ဟီု ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ အလဵုအသဳ ဍုင် မွဲမွဲ ဍဵုဍိုက်၊ ကၠောန် ပရေင်ဂစိုတ် ပလီု ဂကူ (Genocide) ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံကဵု အခေါင် အပ္ဍဲ ကု ဂကူ မွဲမွဲ လောန်လောန် က္ဍင် မ္ဂး၊ ဂကူ ဂှ် နွံ အခေါင် သွက်ဂွံ ပါ်တိတ် ဒက် ဍုင် သၠးပွး အတိုင် သၞောဝ် ရ။ (ဥပမာ ပြသၞာ ကိုဝ်သဝ်ဗဝ် - Kosovo)။&lt;ref name=&quot;weller&quot;&gt;{{cite book |last=Weller |first=M. |title=Escaping the Self-Determination Trap |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=2008 |pages=45-62}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ အခေါင်အရာ ကောန်ဍုင်အရင် (Indigenous Rights) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ လညာတ် အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကံကုသိုလ် ဇကု ဝွံ ဆက်စပ် ညောန်ကြပ် ကု '''အခေါင်အရာ ကောန်ဍုင်အရင်''' (Indigenous peoples' rights) ရ။

ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၇၊ ကုလသမဂ္ဂ စၟတ်သမ္တီ '''လိက်လလောင်တြး ကုလသမဂ္ဂ ဆေင်စပ် ကု အခေါင်အရာ ကောန်ဍုင်အရင်''' (UNDRIP) ရ။ ပိုဒ် ၃ ပ္ဍဲ လိက် ဏအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ &quot;ကောန်ဍုင်အရင် တအ် နွံ အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကံကုသိုလ် ဇကု&quot; ရ။ ဆဂး ပိုဒ် ၄ တြး ပွံက် ဒဒှ်ရ အခေါင် ဏအ် ဂှ် ဒှ် အခေါင် သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဇကုကဵုဇကု (Autonomy or self-government) ပ္ဍဲ ကိစ္စ အပ္ဍဲ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဇကု သၟး ရ၊ ဟွံသေင် အခေါင် သွက်ဂွံ ပါ်တိတ် ဒက် ဍုင် သၠးပွး (External secession) ပုဟ်။

== ၉။ ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ခေတ်လၟုဟ် ကေုာံ ဥပမာဂမၠိုင် (Modern Political Conflicts and Examples) ==
စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်၊ ပြသၞာ ဆေင်စပ် ကု အခေါင် ဏအ် ဆက် ကတဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ နာနာ ဂၠးတိ ရ -

* '''ကာတာလဝ်နဳယျာ (Catalonia):''' ဒေသ ကာတာလဝ်နဳယျာ ပ္ဍဲ ဍုင်သပိန် (Spain) ကၠောန် ပေါဲ ဆန္ဒ မဲ (Referendum) သွက်ဂွံ သၠးပွး ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၇။ အလဵုအသဳ သပိန် ဟွံဒုင် တုပ်စိုတ် တုဲ ရပ် ကြိုင် က္ဍိုပ်သကိုပ် ကာတာလာန် တအ် ရ။ ဏအ် ထ္ၜး ညာတ် ပြသၞာ အကြာ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဍုင် ကေုာံ အခေါင် သၠးပွး ရ။
* '''သကော့တလာန် (Scotland):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၄၊ သကော့တလာန် ကၠောန် ပေါဲ ဆန္ဒ မဲ သွက်ဂွံ ပါ်တိတ် နူ အင်္ဂလာန် (UK) နကဵု ပရေင်တုပ်စိုတ် သၞောဝ်။ ဆဂး ညးဍုင်ကွာန် ၅၅% ရုဲစှ် သွက်ဂွံ ဆက် တန်တဴ ပ္ဍဲ UK ရ။
* '''ကိုဝ်သဝ်ဗဝ် (Kosovo):''' ပါ်တိတ် နူ ဆာဗဳယျာ (Serbia) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၈။ ရုင်ဗစာ ဓဝ်ယာန် ဂၠးတိ (ICJ) ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၀ ဒဒှ်ရ လိက်လလောင်တြး သၠးပွး ကိုဝ်သဝ်ဗဝ် ဂှ် ဟွံကလိလောန် သၞောဝ် ဂၠးတိ ပုဟ်။
* '''ပါလေတ်သတာင် (Palestine):''' ညးဍုင်ကွာန် ပါလေတ်သတာင် တအ် ဆက် တဝ်စၞေဟ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကံကုသိုလ် ဇကု ကေုာံ ဍုင် သၠးပွး မွဲ နူကဵု ပရေင်လုပ် သီ တိဍာ် နူ ဍုင်အေဿရေ (Israel) ရ။&lt;ref name=&quot;hannum&quot;&gt;{{cite book |last=Hannum |first=H. |title=Autonomy, Sovereignty, and Self-Determination: The Accommodation of Conflicting Rights |url=https://archive.org/details/autonomysovereig0000hann |publisher=University of Pennsylvania Press |year=1990 |pages=[https://archive.org/details/autonomysovereig0000hann/page/27 27]-49}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကံကုသိုလ် ဇကု ဝွံ ဒှ် လညာတ် မနွံ ဒြဟတ် အိုတ် မွဲ မပြံင်လှာဲ လဝ် ဝင် ဂၠးတိ ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် အေန်ပါယာ ကဝ်လဝ်နဳ ဇၞော်ဇၞော် တအ် လီုလာ် အာ တုဲ ဍုင် သၠးပွး တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။

ဆဂး ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ပြသၞာ အဓိက ဂှ် ဒှ် ဗီုလဵု ဍုင် ဂၠးတိ တအ် ဂွံ ဖြေစှ် ပြသၞာ အကြာ ဒေသ မမိက်ဂွံ ပါ်တိတ် (Secessionist movements) ကေုာံ ဍုင် မိ (Parent state) မဟွံကဵု အခေါင် တအ် ရ။ လညာတ် သၞောဝ် ဂၠးတိ လၟုဟ် ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ကဵု '''အခေါင် အပ္ဍဲ''' ဥပမာ သၞောတ် ဖေတ်ဒရေဝ် (Federalism) ဟွံသေင်မ္ဂး အုပ်ဓုပ် ဇကုကဵုဇကု (Autonomy) နဒဒှ် နဲကဲ အဓိက သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ၊ စၞး မကဵု အခေါင် ပါ်တိတ် ဒက် ဍုင် တၟိ ရောင်။ ယဝ်ရ အလဵုအသဳ ဍုင် တအ် ထံက်ဂလာန် အခေါင်အရာ မၞိဟ်၊ ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ အခေါင် တုပ်သၟဟ် မ္ဂး ပြသၞာ ပရေင်ပါ်တိတ် ဍုင် ဏအ် လေဝ် အောန် စှ်ေ အာ မာန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ]] (International law)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)
* [[ပရေင်သၠး ကဝ်လဝ်နဳ]] (Decolonization)
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)

{{Navbox
| name = Human Rights and International Law
| title = အခေါင်အရာ မၞိဟ် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ (Human Rights and International Law)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောဝ် ကေုာံ လိက်ကသုက်
| list1 =
* [[လိက်ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ]] (UN Charter)
* [[လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ]] (UDHR)
* [[လိက်ကသုက် အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (ICCPR)
* [[လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ ကောန်ဍုင်အရင်]] (UNDRIP)
| group2 = လညာတ် ကေုာံ မူဝါဒ
| list2 =
* [[အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကံကုသိုလ် ဇကု]] (Self-determination)
* [[ပရေင်တန်တဴ တိဍာ် ဟွံလီုလာ်]] (Territorial integrity)
* [[အာဏာ မကၠုင် နူ ညးဍုင်ကွာန်]] (Popular sovereignty)
* [[ပရေင်ပါ်တိတ်]] (Secession)
| group3 = ဂကောံ မဆေင်စပ်
| list3 =
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[ရုင်ဗစာ ဓဝ်ယာန် ဂၠးတိ]] (International Court of Justice)
* [[ကံင်သဳ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ကုလသမဂ္ဂ]] (UN Human Rights Council)
}}

[[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ]]
[[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ]]
[[Category:ပရေင်သၠး ကဝ်လဝ်နဳ]]</text>
      <sha1>s4vb37lrkrqip6jj1k8ju5f9c3wiaqv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်တန်တဴ တိဍာ် ဟွံလီုလာ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11970</id>
    <revision>
      <id>57875</id>
      <parentid>57722</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T23:13:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23038" sha1="bpsbzppge7bb94v1xllbxrnxgxqnr7h" xml:space="preserve">'''ပရေင်တန်တဴ တိဍာ် ဟွံလီုလာ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပရေင်မင်မဲ ပယျဵု တိဍာ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Territorial integrity'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သဘဴဓဝ် သဇိုင် (Fundamental principle) အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ (International law) မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ဍုင် မနွံကဵု အဝဵုပိုင်ပြဳ (Sovereign states) တအ် သ္ဒး ရှ်ေသှ်ေ ရဴဂဴ လတူ ပယျဵု တိဍာ် ဍုင် သ္အာင် တုဲ၊ ဟွံမဲ အခေါင် လုပ် သီ၊ ပလီုပလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖန်ဇန် ညံင် တိဍာ် ဍုင် တၞဟ် ဂွံ ထကး ပြး အာ ရ။ သဘဴဓဝ် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ညိင်ဝတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;zacher&quot;&gt;{{cite journal |last=Zacher |first=M. W. |title=The Territorial Integrity Norm: International Boundaries and the Use of Force |url=https://archive.org/details/sim_international-organization_spring-2001_55_2/page/215 |journal=International Organization |volume=55 |issue=2 |pages=215-250 |year=2001}}&lt;/ref&gt;

အတိုင် မချူ ဓမံက် လဝ် ပ္ဍဲကဵု လိက်ကသုက် ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ (UN Charter) ပိုဒ် ၂(၄) မ္ဂး၊ ဍုင် ကောန်ဂကောံ သီုဖအိုတ် သ္ဒး ဝေင်ပါဲ နူကဵု ပရေင်စကာ ဒြဟတ် အာဏာ ပၞာန် (Use of force) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဘပဠ သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် ပရေင်တန်တဴ တိဍာ် ကေုာံ ပရေင်သၠးပွး ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political independence) ဍုင် မွဲမွဲ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်တန်တဴ တိဍာ် ဟွံလီုလာ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သၞောဝ် ဂၠးတိ၊ လညာတ် မဟွံတုပ်သၟဟ် ကု အခေါင် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဇကု၊ ကေုာံ ပြသၞာ တိဍာ် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Flag of the United Nations.svg|thumb|right|300px|အလာံ ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (United Nations)၊ မဒှ် အေန်သတဳကျူရှေန် အဓိက မမင်မဲ သၞောဝ် ပရေင်တန်တဴ တိဍာ် ဟွံလီုလာ် လတူ ဂၠးတိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ပရေင်တန်တဴ တိဍာ် ဟွံလီုလာ်&quot; ဝွံ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် အခေါင် သဘာဝ သွက် ဍုင် မွဲ ညံင် ဂွံ မင်မဲ တိဍာ် ဇကု နူကဵု ဘဲ အန္တရာယ် ဍုင် မ္ၚး ရ။ လညာတ် ဏအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်လုပ် သီ တိဍာ် (Annexation) ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မဖန်ဗဒှ် ပၞာန် ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ ရ။

သဘဴဓဝ် ဏအ် ဟွံသေင် ဆ ဒစးဒုင် ပရေင်လုပ် သီ တိဍာ် နကဵု ပၞာန် သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် သီု ကၟာတ်လဒဵု လဝ် ဒဒှ်ရ ဍုင် မွဲ ဟွံမဲ အခေါင် ထံက်ပင် ကဵု လွဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သြန် ကု ဂကောံ ပၠန်ဂတး (Secessionist movements) ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ ဍုင် တၞဟ် သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် ဍုင် ဂှ် ဂွံ ထကး ပြး ရ။ 

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ လညာတ် သမိုင်း (History and Origins) ==
လညာတ် ပရေင်တန်တဴ တိဍာ် ဝွံ စတင် ပြာကတ် ကၠုင် နူကဵု လိက်ကသုက် ၜိုဟ်သြိုဟ် ဝက်သ်ဖေလဳယျာ (Peace of Westphalia) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၄၈ ရ။ လိက်ကသုက် ဏအ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် မဖန်ဗဒှ် သၞောတ် ဍုင်-ဂကူ (Nation-state system) ပ္ဍဲ ရးဥရောပ တုဲ၊ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ဍုင် မွဲ နွံ အဝဵု သၠုင် အိုတ် လတူ တိဍာ် ဇကု ရ။

ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ တအ် ဂှ် လညာတ် ဏအ် စကာ ဆ ပ္ဍဲ ရးဥရောပ သၟး တုဲ ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် တအ် ဆက် လုပ် သီ တိဍာ် ပ္ဍဲ အာရှ ကေုာံ အာဖရိက ရ။ လညာတ် &quot;ပရေင်တန်တဴ တိဍာ်&quot; မနွံ ဍာ်ဒကေဝ် ဂၠးတိ ဇေတ်တ် ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ပထမ၊ ပ္ဍဲ အခိင် မဒက်ပတန် ဂကောံ ဍုင်ဂမၠိုင် (League of Nations) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၀ မရန်တၟအ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပယျဵု တိဍာ် ဍုင် ကောန်ဂကောံ သီုဖအိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;elden&quot;&gt;{{cite book |last=Elden |first=S. |title=The Birth of Territory |url=https://archive.org/details/birthofterritory0000elde |publisher=University of Chicago Press |year=2013 |pages=[https://archive.org/details/birthofterritory0000elde/page/310 310]-325}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သၞောဝ် ဂၠးတိ ကေုာံ ကုလသမဂ္ဂ (International Law and the United Nations) ==
ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ မအိုတ် အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ တုဲ၊ ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (UN) ပတိုန် လညာတ် ဏအ် နဒဒှ် သၞောဝ် ဥပဒေ မအဓိက အိုတ် ရ။

* '''ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ ပိုဒ် ၂(၄) (UN Charter Article 2(4)):''' စၟတ်သမ္တီ လဝ် ကၠးကၠး ဒဒှ်ရ &quot;ဍုင် ကောန်ဂကောံ တအ် သ္ဒး ဝေင်ပါဲ နူကဵု ပရေင်ဘပဠ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်စကာ ဒြဟတ် ပၞာန် မဒစးဒုင် ကု ပရေင်တန်တဴ တိဍာ်... ဍုင် မွဲမွဲ ရ။&quot;
* '''လိက်လလောင်တြး အဆက်အစပ် ဍုင်ဂမၠိုင် (Declaration on Friendly Relations, 1970):''' ကုလသမဂ္ဂ ဆက် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ပယျဵု တိဍာ် မပြံင်လှာဲ နကဵု ဒြဟတ် ပၞာန် ဂှ် ဟွံလုပ် သၞောဝ် (Illegal) တုဲ ဍုင် သ္အာင် တအ် ဟွံဒး ဒုင် တုပ်စိုတ် စၟတ်သမ္တီ (No recognition) လတူ တိဍာ် ဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;shaw&quot;&gt;{{cite book |last=Shaw |first=M. N. |title=International Law |url=https://archive.org/details/internationallaw0000shaw_i8n6 |edition=8th |publisher=Cambridge University Press |year=2017 |pages=[https://archive.org/details/internationallaw0000shaw_i8n6/page/345 345]-360}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ အဝဵုအာဏာ ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ တိဍာ် (Sovereignty and Territorial Integrity) ==
ပရေင်တန်တဴ တိဍာ် ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ ရူပဗေဒ (Physical dimension) သွက် အဝဵုအာဏာ (Sovereignty) ရ။ အဝဵုအာဏာ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခေါင် အုပ်ဓုပ် အလုံစုံ ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ ဍုင် မွဲ ရ။ ယဝ်ရ တိဍာ် ဍုင် ဂှ် ဒးဒုင် လုပ် သီ နူ ဍုင် သ္အာင် မ္ဂး၊ အဝဵုအာဏာ ဍုင် ဂှ် လေဝ် လီုလာ် အာ ကီု ရ။

တၠပညာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် တအ် ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;အဝဵုအာဏာ ကေုာံ တိဍာ်&quot; ဝွံ ပါ်ခြာ ဟွံဂွံ ရေင်သကအ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၞောဝ် ဂၠးတိ ကဵု လဝ် အခေါင် ကု ဍုင် မွဲ သွက်ဂွံ စကာ လွဟ် ဒပ်ပၞာန် (Right of self-defense) ယဝ်ရ ပယျဵု တိဍာ် ညးတအ် ဒးဒုင် လုပ် ဗတိုက် မ္ဂး ရ (အတိုင် ပိုဒ် ၅၁ ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ)။&lt;ref name=&quot;krasner&quot;&gt;{{cite book |last=Krasner |first=S. D. |title=Sovereignty: Organized Hypocrisy |url=https://archive.org/details/sovereigntyorgan0000kras |publisher=Princeton University Press |year=1999 |pages=[https://archive.org/details/sovereigntyorgan0000kras/page/45 45]-56}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ အခေါင် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဇကု ကဵု ပရေင်တန်တဴ တိဍာ် (Self-Determination vs. Territorial Integrity) ==
ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ သၞောဝ် ဂၠးတိ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဟွံကိတ်ညဳ (Tension) အကြာ &quot;ပရေင်တန်တဴ တိဍာ်&quot; ကေုာံ &quot;အခေါင် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဇကု&quot; (Right of self-determination) ရ။

* အခေါင် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဇကု ဝွံ ကဵု လဝ် အခေါင် ကု ဂကူ (Peoples) တအ် ညံင် ဂွံ ရုဲစှ် ကံကုသိုလ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ညးတအ် ကေတ်တ် ရ။ 
* ဆဂး ယဝ်ရ ဂကူ မွဲ (ဥပမာ - ကာတာလဝ်နဳယျာ ပ္ဍဲ သပိန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကာဒ် ပ္ဍဲ အဳရတ်) မိက်ဂွံ ပါ် တိတ် နူ ဍုင် (Secession) သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဍုင် တၟိ မ္ဂး၊ ဍေဟ် အာ ဒစးဒုင် ကု &quot;ပရေင်တန်တဴ တိဍာ်&quot; ဍုင် မိ တအ် ရ။ 
သၞောဝ် ဂၠးတိ လၟုဟ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လဝ် ဒဒှ်ရ အခေါင် ပါ် တိတ် (External self-determination) ဂှ် ကလိဂွံ မာန် ဆ ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဍုင် ကဝ်လဝ်နဳ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အကာဲအရာ မဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် ဂစိုတ် ပလီု ဂကူ (Genocide/Severe oppression) သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;cassese&quot;&gt;{{cite book |last=Cassese |first=A. |title=Self-Determination of Peoples: A Legal Reappraisal |url=https://archive.org/details/selfdeterminatio00anto |publisher=Cambridge University Press |year=1995 |pages=[https://archive.org/details/selfdeterminatio00anto/page/105 105]-120}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ဟိုတ် မဖန်ဗဒှ် ပရေင်လီုလာ် တိဍာ် (Threats and Violations of Territorial Integrity) ==
ပရေင်လီုလာ် တိဍာ် ဝွံ ကတဵုဒှ် မာန် နကဵု ဗီုပြင် နာနာ သာ် ရ -
# '''ပရေင်လုပ် ဗတိုက် တိုက်ရိုက် (Direct Invasion):''' ဒပ်ပၞာန် ဍုင် မွဲ လုပ် သီ ကေတ် တိဍာ် ဍုင် သ္အာင် နကဵု လွဟ် (ဥပမာ - အဳရတ် လုပ် သီ ကူဝိတ် ပ္ဍဲ ၁၉၉၀)။
# '''ပၞာန် စၞး (Proxy Wars):''' ဍုင် ဇၞော် တအ် ထံက်ပင် လွဟ် ကေုာံ သြန် ကု ဂကောံ ပၠန်ဂတး ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ ဍုင် တၞဟ် ညံင် တိဍာ် ဂွံ ထကး (ဥပမာ - ပြသၞာ ပ္ဍဲ ဆဳရဳယျာ)။
# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပယျဵု သိုက်က် (Salami Tactics):''' ဍုင် မွဲ စကာ ဒပ် ရဲ ဟွံသေင်မ္ဂး က္ၜင် တုဲ ဇက် လုပ် အပ္ဍဲ ပယျဵု ဍုင် သ္အာင် ညိ စိ ညိ စိ ညံင် ဂွံ ဒှ် တိ ဇကု (ဥပမာ - ပြသၞာ ပ္ဍဲ ၜဳ ကြုက် သၠုင်ကျာ)။

== ၇။ ဥပမာ ပြသၞာ တိဍာ် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် (Contemporary Examples of Territorial Disputes) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ်၊ ပြသၞာ ပရေင်တန်တဴ တိဍာ် မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် -

* '''ရုရှာ ကေုာံ ယူကရေိန် (Russia and Ukraine):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၄ ရုရှာ လုပ် သီ ကေတ် တကအ် ခြာင်မဳယျာ (Crimea) တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၂ ညးတအ် စတင် ပၞာန် လုပ် ဗတိုက် ယူကရေိန် အလုံ ဍုင် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပလီုလာ် တိဍာ် မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ ရ။
* '''ကြုက် ကေုာံ ထာဲဝါန် (China and Taiwan):''' ကြုက် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ထာဲဝါန် ဂှ် ဒှ် တွဵုရး မွဲ နူကဵု တိဍာ် ဇကု တုဲ မိက်ဂွံ ကလေင် ပံင်ကောံ (Reunification)၊ ဆဂး ထာဲဝါန် ဒက်ပတန် လဝ် အလဵုအသဳ ဇကု မတၞဟ်ခြာ ရ။
* '''အိန္ဒိယ၊ ပါကစ္စတာန် ကေုာံ ကြုက် ပ္ဍဲ ကတ်ရှ်မဳယာ (Kashmir):''' တိဍာ် ဒေသ ဏအ် ဝွံ ဍုင် ပိ ဍုင် လလောင်တြး အခေါင် ပိုင်ပြဳ ရေင်သကအ် တုဲ ကတဵုဒှ် ပေါဲဗတိုက် မဂၠိုင်ကဵု ဝါ ရ။

== ၈။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ (Impact on Global Geopolitics) ==
ယဝ်ရ သဘဴဓဝ် &quot;ပရေင်တန်တဴ တိဍာ်&quot; လီုလာ် အာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ဖဵု ပရေအ် ဗွဲမဂၠိုင် လတူ ဂၠးတိ ရ -
* '''ပရေင်ယှောတ် အာ သၞောတ် ဂၠးတိ (Erosion of World Order):''' ယဝ်ရ ဍုင် ဇၞော် တအ် သီ တိ ဍုင် ဍောတ် ဂွံ နကဵု လွဟ် မ္ဂး၊ သၞောဝ် ဂၠးတိ မအုပ်ဓုပ် လဝ် ၜိုတ် ၇၀ သၞာံ ဏအ် သ္ဒး လီုလာ် အာ ရောင်။
* '''ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် လွဟ် (Arms Race):''' ဍုင် ဍောတ် တအ် ဒး ဖေက် ဂီုကၠီု တုဲ ညးတအ် သ္ဒး ရာန် လွဟ် ဂၠိုင် တိုန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠာဲ ဖန်ဗဒှ် လွဟ် နျူကလဳယာ (Nuclear weapons) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဍုင် ဇကု ရ။
* '''ပရေင်ကၟာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Sanctions):''' ဍုင် မပလီုပလာ် တိဍာ် ဍုင် သ္အာင် တအ် (ဥပမာ - ရုရှာ) ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် နူကဵု ကုလသမဂ္ဂ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင် ပလိုတ် တအ် မာန် ရ။

== ၉။ ပရေင်သဳကၠဳ ကေုာံ ပရေင်ဖြေစှ် ပြသၞာ (Diplomacy and Conflict Resolution) ==
သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ တိဍာ် ဟွံမဲ ကု ပေါဲဗတိုက် မ္ဂး၊ ဂၠးတိ စကာ နဲကဲ သဳကၠဳ (Diplomacy) ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ရ -

* '''ရုင်ဗစာ ဓဝ် ဂၠးတိ (International Court of Justice - ICJ):''' ဍုင် ၜါ မနွံ ပြသၞာ ပယျဵု တအ် မာန် ပတိုန် ဂဗုတ် ဇရေင် ICJ (ပ္ဍဲ ဍုင် The Hague) သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အတိုင် သၞောဝ် သမိုင်း ရ (ဥပမာ - ပြသၞာ ပယျဵု ကမ္ဗောဒဳယျာ ကေုာံ သေံ ပ္ဍဲ ဒဵု ပရဲ ဝိဟာ Preah Vihear)။
* '''ဒေသ ဟွံမဲ ကု ပၞာန် (Demilitarized Zones - DMZ):''' သွက်ဂွံ ဝေင်ပါဲ ပေါဲဗတိုက် တိုက်ရိုက်၊ ညးတအ် ဒက်ပတန် ဒေသ DMZ အကြာ ဍုင် ၜါ (ဥပမာ - အကြာ ကိုရီးယား သၟဝ်ကျာ ကေုာံ ကိုရီးယား သၠုင်ကျာ) ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ပရေင်တန်တဴ တိဍာ် ဟွံလီုလာ် ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက မထိင်ဒဝ် လဝ် ဂၠးတိ ညံင် ဟွံဂွံ ဒတုံ စှ်ေ အာ ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် သၠဲသၠဲလးလး ရ။ ၜိုန်ရ နွံကဵု သၞောဝ် ကုလသမဂ္ဂ ကီုလေဝ်၊ ဍုင် မနွံ အာဏာ ဇၞော် တအ် ဆက် လံက် ပလီု ဒၟံင် သဘဴဓဝ် ဏအ် လၟိုန် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ပြသၞာ တိဍာ် ဝွံ သ္ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် တၟိ တၟိ ရ -
* '''အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ဍာ် ၜဳ သၠုင် တိုန် တုဲ ဍုင် တကအ် ဍောတ်ဍောတ် (ဥပမာ - တူဗာလူ Tuvalu) တအ် တိဍာ် မလေပ် ဗၠိုက် အာ သၟဝ် ဍာ် ရ။ ယဝ်ရ တိဍာ် ဟွံမဲ ယျ မ္ဂး၊ အဝဵုအာဏာ ဍုင် ဗီုလဵု ဂွံ ဆက် တန်တဴ ရော?
* '''ဂြိုပ် အာကာသ ကေုာံ အေန်တာနဲ (Outer Space and Cyber Space):''' တိဍာ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လတူ တိ သၟး ရ။ ဂြိုပ် အာကာသ ကေုာံ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ပ္ဍဲ အေန်တာနဲ (Cyber attacks) လေဝ် ဒှ် ကဏ္ဍ တၟိ မပလီုပလာ် အဝဵုအာဏာ ဍုင် မွဲ မာန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ]] (International law)
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[အဝဵုအာဏာ]] (Sovereignty)
* [[ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ]] (Geopolitics)

{{Navbox
| name = International Relations
| title = လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ (International Relations and Law)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဘဴဓဝ် သဇိုင်ဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ပရေင်တန်တဴ တိဍာ် ဟွံလီုလာ်]] (Territorial integrity)
* [[အဝဵုအာဏာ]] (Sovereignty)
* [[အခေါင် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဇကု]] (Self-determination)
* [[ပရေင်ဟွံလုပ်ထုဲ ပ္ဍဲ ဍုင်သ္အာင်]] (Non-interventionism)
| group2 = ဂကောံ ဂၠးတိ
| list2 =
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[ကံင်သဳ ဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ]] (UN Security Council)
* [[ရုင်ဗစာ ဓဝ် ဂၠးတိ]] (International Court of Justice)
* [[နေတဝ်]] (NATO)
| group3 = ပြသၞာ ကေုာံ ကဏ္ဍ ဆက်စပ်
| list3 =
* [[ပရေင်လုပ် သီ တိဍာ်]] (Annexation)
* [[ပရေင်ပါ် တိတ် နူ ဍုင်]] (Secession)
* [[ပၞာန် စၞး]] (Proxy war)
* [[ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် အာဏာ]] (Balance of power)
}}

[[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:အဝဵုအာဏာ]]</text>
      <sha1>bpsbzppge7bb94v1xllbxrnxgxqnr7h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အဝဵုအာဏာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11971</id>
    <revision>
      <id>57878</id>
      <parentid>57578</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T23:16:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27404" sha1="szvli1mdj5z2ln1rg8qga2y136ts890" xml:space="preserve">'''အဝဵုအာဏာ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''အဝဵု ကေုာံ အာဏာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Power and Authority'', ပ္ဍဲ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် မ္ဂး ''Power (social and political)'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အစောံသတ္တိ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြဟတ် မာန် ဓလီုဖ္ဍိုက်၊ ပြံင်လှာဲ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဖန်ဇန် လတူ စိုတ်၊ လညာတ်၊ ကေုာံ ကမၠောန် ပူဂိုလ် တၞဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ် မွဲမွဲ ရ။ ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political science) ကေုာံ စိုတ်ဗေဒ ပရေင်မၞိဟ် (Social psychology)၊ အဝဵုအာဏာ ဝွံ ဒှ် တမ်ရိုဟ် အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ 

တၠပညာ လူမှုဗေဒ ဂကူဂျာမနဳ '''[[မက်သ် ဝေဗာ]]''' (Max Weber) ပံက် လဝ် အဓိပ္ပါယ် အာဏာ ဂှ် ဒှ် &quot;အစောံသတ္တိ ပူဂိုလ် မွဲ သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ပရေင်ဆန္ဒ ဇကု ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ပရေင်မၞိဟ် မွဲ ၜိုန်ရ နွံ ပရေင်ဒစးဒုင် နူ ညးတၞဟ် ကီုလေဝ်&quot; ရ။ အဝဵု (Authority) ဂှ် ဒှ် အာဏာ မနွံကဵု ဗဗွဲသၞောဝ် (Legitimate power) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ညးမဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် တအ် ဒုင်တဲ ကေုာံ ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ညးမအုပ်ဓုပ် တအ် နွံ အခေါင် စှ်ေသၞောဝ် သွက်ဂွံ ကဵု အမိင် ရ။&lt;ref name=&quot;weber&quot;&gt;{{cite book |last=Weber |first=M. |title=Economy and Society: An Outline of Interpretive Sociology |url=https://archive.org/details/economysocietyou0002webe_z0c5 |publisher=University of California Press |year=1978 |orig-year=1922 |pages=53-54}}&lt;/ref&gt;

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အဝဵုအာဏာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဒဿန၊ ဗီုပြင် အဝဵုအာဏာ နာနာ သာ်၊ ပရေင်စကာ အာဏာ ပ္ဍဲ ဍုင် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်၊ ကေုာံ ပြသၞာ ပရေင်စကာ အဝဵုအာဏာ ဗၠေတ်ဗၠေတ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Thomas Hobbes (portrait).jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သောမတ် ဟပ်ဗ် (Thomas Hobbes) တၠပညာ ဒဿန ပရေင်ဍုင်ကွာန် ညးမချူ လိက် &lt;i&gt;လဳဗိုင်ယာတာန်&lt;/i&gt; (Leviathan) မပသောင် ထ္ၜး ပရူ အာဏာ ဍုင် ကေုာံ လိက်ကသုက် ပရေင်မၞိဟ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;အဝဵု&quot; ကေုာံ &quot;အာဏာ&quot; ဝွံ ၜိုန်ရ မလေပ် စကာ မွဲစွံ ကီုလေဝ်၊ နကဵု လညာတ် ပညာ မ္ဂး ဍေဟ်တအ် နွံ ပရေင်တၞဟ်ခြာ ညိည ရ။
* '''အာဏာ (Power):''' ဒှ် ဒြဟတ် မာန် ကဵု သြဇာ လတူ ညးတၞဟ် ညံင် ဂွံ ကၠောန် အတိုင် ပၟိက် ဇကု။ အာဏာ ဝွံ ကၠုင် နူကဵု ဒြဟတ် ပၞာန်၊ သြန်၊ ပညာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သြဇာ ပူဂိုလ် မာန် ရ။
* '''အဝဵု (Authority):''' ဒှ် အာဏာ မကလိဂွံ လဝ် သဇိုင် စှ်ေသၞောဝ် (Legitimacy)။ မၞိဟ် တအ် ဒ္ဂေတ် ဗက် အဝဵု ဟိုတ်နူကဵု ညးတအ် ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မဒး ကၠောန် တုဲ ဟွံသေင် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဖေက်လကိုတ် ရ။ ဥပမာ - ဗၠာဲရဲ မရပ် မၞိဟ် ကမၠတ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်စကာ အဝဵု၊ ဆဂး ကမၠတ် မရပ် ညးဍုင်ကွာန် နကဵု လွဟ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်စကာ အာဏာ (ဟွံမဲ ကု အဝဵု စှ်ေသၞောဝ်) ရ။

အဝဵုအာဏာ ဝွံ ဒှ် အရာ မဆက်စပ် (Relational) မွဲ ရ။ ဍေဟ် ဟွံမဲ နဒဒှ် ဒြပ်ဝတ္ထု မွဲ၊ ဆဂး ဍေဟ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဆက်ဆံ အကြာ မၞိဟ် ၜါ တၠ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ ၜါ သာ် ရ။ 

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ လညာတ် ဒဿန (History and Philosophical Concepts) ==
လညာတ် ပရူ အဝဵုအာဏာ ဝွံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် လဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဝင် မၞိဟ် -

* '''နဳကဝ်လဝ် မာခဳယာဗေလဳ (Niccolò Machiavelli):''' ပ္ဍဲ လိက် ညး &quot;The Prince&quot; (၁၅၃၂)၊ ညး ဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ အာဏာ ဂှ် ဒှ် တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် သၟိင်တၠ တအ် ရ။ ညး ဟီု လဝ် &quot;ဒှ် မၞိဟ် မဒးဒုင် ဖေက်လကိုတ် ဂှ် ခိုဟ် နူကဵု ဒှ် မၞိဟ် မဒးဒုင် ဆာန်&quot; ယဝ်ရ သ္ဒး ရုဲစှ် မွဲမွဲ ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် လညာတ် ရဳယေလ်ပဝ်လဳတစ် (Realpolitik) ရ။
* '''သောမတ် ဟပ်ဗ် (Thomas Hobbes):''' ပ္ဍဲ လိက် ညး &quot;Leviathan&quot; (၁၆၅၁)၊ ညး ပတိုန် ထ္ၜး လညာတ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲ အကာဲအရာ သဘာဝ (State of nature) ဂှ် မၞိဟ် တအ် နွံ အန္တရာယ် လၟိုန် တုဲ၊ သွက်ဂွံ ဂျိုင် တန်တဴ ညးတအ် ဒး အပ်ပြာပ် အာဏာ ဇကု ကု သၟိင် အုပ်ဓုပ် (Sovereign) နကဵု လိက်ကသုက် ပရေင်မၞိဟ် (Social contract) ရ။
* '''ကာလ် မာတ် (Karl Marx):''' မာတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အာဏာ နကဵု လညာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။ ညး ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ အာဏာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဇေတ်တ် ဂှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ပိုင်ပြဳ ကပေါတ် မဖန်ပတိတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Means of production) ရ။ ဂကောံ ညးပိုန်ဒြပ် (Bourgeoisie) တအ် စကာ အာဏာ သွက်ဂွံ ဍဵုဍိုက် သၟာကမၠောန် (Proletariat) ရ။&lt;ref name=&quot;clegg&quot;&gt;{{cite book |last=Clegg |first=S. R. |title=Frameworks of Power |url=https://archive.org/details/frameworksofpowe0000stew |publisher=SAGE Publications |year=1989 |pages=[https://archive.org/details/frameworksofpowe0000stew/page/20 20]-35}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သဇိုင် အဝဵုအာဏာ ၅ သာ် (The Five Bases of Power) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၉၊ တၠပညာ စိုတ်ဗေဒ ဂျောန် ဖရန်ချ် (John French) ကေုာံ ဘာထရန် ရေဗေန် (Bertram Raven) တအ် ပါ်ခြာ လဝ် သဇိုင် အဝဵုအာဏာ အဓိက ၅ သာ် ပ္ဍဲ ပရေင်မၞိဟ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး သဇိုင် အဝဵုအာဏာ ၅ သာ် နူကဵု French &amp; Raven
|-
! ဂကူ အာဏာ (Type of Power)
! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Definition)
! ဥပမာ (Example)
|-
| '''၁။ အာဏာ ဖေက်လကိုတ်''' (Coercive Power)
| အာဏာ မဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်မာန် ကဵု ဒုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကဵု ဘဲ အန္တရာယ် ကု ညးတၞဟ်။
| သၟိင် တၠအာဏာ မဖျေဟ် ထံင် ညးဒစးဒုင်၊ နာဲယျ မမာန် ပတိတ် ကမၠောန်။
|-
| '''၂။ အာဏာ လာပ်ဗဇဴ''' (Reward Power)
| အာဏာ မဒုင်သဇိုင် လတူ အစောံသတ္တိ မမာန် ကဵု လာပ်၊ သြန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဖဵု ခိုဟ် ကု ညးတၞဟ်။
| မၞိဟ်ဇၞော် မမာန် သၠုင် ကဵု လစာ ကေုာံ ကဆံင် ကမၠောန်။
|-
| '''၃။ အာဏာ စှ်ေသၞောဝ်''' (Legitimate Power)
| အာဏာ မကၠုင် နူကဵု ကဆံင် တာလျိုင် ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် ဂကောံ ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအသဳ။
| ဗၠာဲရဲ، တၠသၞောဝ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဥက္ကဋ္ဌ ကုမ္ပဏဳ။
|-
| '''၄။ အာဏာ သြဇာ စိုတ်''' (Referent Power)
| အာဏာ မကၠုင် နူကဵု ပရေင်ဆာန်သၟိန်၊ ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ၊ ကေုာံ ဗီုပြင် ပူဂိုလ် (Charisma)။
| သၟာဒယှ်ေဒွက် ပြာကတ်၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဘာသာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး က္ဍိုပ်သကိုပ် မၞိဟ်မဆာန်ဂၠိုင်။
|-
| '''၅။ အာဏာ ပညာ/ဍာ်ဒကေဝ်''' (Expert Power)
| အာဏာ မကၠုင် နူကဵု ပညာ၊ လညာတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး နဲကဲ သီးသန့် မညးတၞဟ် ဟွံမဲ။
| အစာဂဥုဲ ဇၞော်، အေန်ဂျေန်နဳယာ သိုက်، ဟွံသေင်မ္ဂး တၠပညာ IT။
|}

== ၄။ အာဏာ ကေုာံ အဝဵုအုပ်ဓုပ် (Power vs. Authority - Weber's Classification) ==
မက်သ် ဝေဗာ (Max Weber) ပါ်ခြာ လဝ် အဝဵု စှ်ေသၞောဝ် (Legitimate authority) နကဵု ဂကူ အဓိက ၃ သာ် မဒှ် သဇိုင် သွက် အလဵုအသဳ ကေုာံ ဍုင် တအ် ရ -

# '''အဝဵု တြေံတြဟ် (Traditional Authority):''' အာဏာ မဒုင်သဇိုင် လတူ အခိုက်အလိုက်၊ ယေန်သၞာင် ကေုာံ တမ်ရိုဟ် ဝင် ရ။ မၞိဟ် တအ် ဒ္ဂေတ် ဗက် ဟိုတ်နူကဵု &quot;ဍေဟ် ကေင် ဒှ် ကၠုင် ဗီုဏအ် လၟိုန်&quot; ရ။ ဥပမာ - သၞောတ် သၟိင် ဨကရာဇ် (Monarchy) ဟွံသေင်မ္ဂး က္ဍိုပ်သကိုပ် ဖျေဟ် ဇုတ် တအ် ရ။
# '''အဝဵု ပူဂိုလ် တၟေင် (Charismatic Authority):''' အာဏာ မကၠုင် နူကဵု ဗီုပြင်၊ သတ္တိ ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် တၟေင် အိုတ် ပ္ဍဲ ပူဂိုလ် မွဲ တၠ ရ။ မၞိဟ် တအ် ပတှ်ေ လတူ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဏအ် ဗွဲမလောန် ရ။ ဥပမာ - ဂျဳသပ် ခရေတ် (Jesus Christ)၊ မဟတ္တမ ဂါန်ဒဳ (Mahatma Gandhi)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မာတေန် လူသာ ကေင် (Martin Luther King Jr.)။
# '''အဝဵု သၞောဝ် စပ်ကဵု ဥာဏ် (Rational-Legal Authority):''' အာဏာ မဒုင်သဇိုင် လတူ သၞောဝ်ဥပဒေ မဖျေဟ် လဝ် ကေုာံ လၟေင် ကမၠောန် မတပ်တး ရ။ မၞိဟ် တအ် ဟွံဒ္ဂေတ် ဗက် ပူဂိုလ်၊ ဆဂး ညးတအ် ဒ္ဂေတ် ဗက် သၞောဝ် ကေုာံ ကဆံင် ရ။ ဥပမာ - သမ္မတ ဍုင် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မရုဲစှ် လဝ် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဍုင်။&lt;ref name=&quot;lukes&quot;&gt;{{cite book |last=Lukes |first=S. |title=Power: A Radical View |edition=2nd |publisher=Palgrave Macmillan |year=2005 |pages=14-28}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ အဝဵုအာဏာ ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဍုင် (Power in Politics and the State) ==
ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဍုင် (State) ဂှ် ဒှ် အေန်သတဳကျူရှေန် မနွံ အဝဵုအာဏာ ဇၞော် အိုတ် ရ။ ဝေဗာ ပံက် အဓိပ္ပါယ် ဍုင် ဂှ် ဒှ် &quot;ဂကောံ မနွံ အခေါင် ပိုင်ပြဳ ပရေင်စကာ အာဏာ ဇြဟတ် (Monopoly on the legitimate use of physical force) ပ္ဍဲကဵု ပယျဵု တိဍာ် မွဲ&quot; ရ။

* '''အဝဵု က္ဍိုက်က္ဍိုပ် (Sovereignty):''' ဒှ် အာဏာ အထွောတ်အထိပ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သၞောဝ် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် လတူ တိဍာ် ဇကု သီု ဟွံမဲ ပရေင်လုပ် ထုဲ နှဴ နူ ဍုင်သ္အာင် ရ။
* '''ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ (Separation of Powers):''' သွက် ဟွံဂွံ ကဵု အာဏာ ဍုင် ကတဵုဒှ် အန္တရာယ် (Authoritarianism) မ္ဂး၊ ဍုင် ဒဳမဝ်ကရေသဳ တအ် ပါ်ခြာ လဝ် အာဏာ ဍုင် နကဵု ပိ ကဏ္ဍ ရ -
  * [[အာဏာ ပတန်သၞောဝ်]] (Legislature - ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ်)
  * [[အာဏာ အုပ်ဓုပ်]] (Executive - ရပ်စပ် သၞောဝ်)
  * [[အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်]] (Judiciary - သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သၞောဝ်)

== ၆။ အာဏာ ကြံင်မ္ၚိုဟ်၊ ဍိုန်ဍောတ် ကေုာံ ပညာ (Hard, Soft, and Smart Power) ==
ပ္ဍဲ ပရေင်ဆက်ဆံ ဂၠးတိ (International relations)၊ တၠပညာ ဂျဝ်သေပ် နာင် (Joseph Nye) ပါ်ခြာ လဝ် အာဏာ ဍုင် နကဵု ဂကူ တၞဟ်ခြာ ရ -

# '''[[အာဏာ ကြံင်မ္ၚိုဟ်]] (Hard Power):''' ဒှ် ပရေင်စကာ ဒြဟတ် ပၞာန် (Military force) ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic sanctions) သွက်ဂွံ ဍဵုဍိုက် ဍုင် တၞဟ် ညံင် ဂွံ ကၠောန် အတိုင် ပၟိက် ဇကု။ ဍေဟ် ဒှ် နဲကဲ &quot;မာန် ကဵု ဒုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး လာပ်ဗဇဴ&quot; ဇၞော်ဇၞော် ရ။
# '''[[အာဏာ ဍိုန်ဍောတ်]] (Soft Power):''' ဒှ် အစောံသတ္တိ မမာန် ဖန်ဇန် ညံင် ဍုင် တၞဟ် ဂွံ ဒုင်တဲ ကေုာံ ထံက်ဂလာန် ပၟိက် ဇကု နကဵု လညာတ် ယေန်သၞာင် (Culture)၊ ဓဝ်ပတှ်ေ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political values)၊ ကေုာံ မူဝါဒ ပရေင်ဍုင်သ္အာင် (Foreign policies) မခိုဟ် ရ။ ဥပမာ - ရုပ်ဒမျိုင် ဟဝ်လဳဝုတ် (Hollywood) ဍုင်အမေရိကာန် ဟွံသေင်မ္ဂး K-Pop ဍုင်ကိုဝ်ရဳယျာ။
# '''အာဏာ ပညာ (Smart Power):''' ဒှ် ပရေင်နှဴရဴ အကြာ အာဏာ ကြံင်မ္ၚိုဟ် ကေုာံ ဍိုန်ဍောတ် ဗွဲမစှ်ေ သၞောတ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တင်ရန်တၟအ် မဟာဗျူဟာ ရ။

== ၇။ အဝဵုအာဏာ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Power and Society - Structural Power) ==
အာဏာ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ဍဵုဍိုက် တိုက်ရိုက် (Direct force) သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ လဒက်ပတန် ပရေင်မၞိဟ် (Social structures) ကီု ရ။

* '''ဟေဂျဳမဝ်နဳ (Hegemony):''' လညာတ် ဏအ် ကၠုင် နူ အာန်တဝ်နဳယဝ် ဂရာမ်ရှဳ (Antonio Gramsci)။ ညး ဟီု ဒဒှ်ရ ဂကောံ ညးမနွံ အဝဵု တအ် စကာ အာဏာ ယေန်သၞာင် ကေုာံ လညာတ် သဳအိုရဳ သွက်ဂွံ ညံင် ညးမဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် တအ် ဂွံ ထေင် ကေတ် ဒဒှ်ရ အကာဲအရာ မဟွံတုပ်သၟဟ် (Inequality) ဂှ် ဒှ် အရာ ဓမ္မတာ ရ။ 
* '''အာဏာ လဒက်ပတန် (Structural Power):''' ဒှ် အာဏာ မနွံ ပ္ဍဲ သၞောဝ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ပရေင်မၞိဟ် (Institutions) ဥပမာ - ဝါဒ မာန် ဇၞော် (Patriarchy) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပါ်ခြာ အသာ်စၞာံ (Systemic racism) မပကဵု ညံင် ဂကောံ မၞိဟ် လ္ၚဵု ကလိဂွံ အခေါင်အရာ ဂၠိုင် နူ တၞဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;nye&quot;&gt;{{cite book |last=Nye |first=J. S. |title=Soft Power: The Means to Success in World Politics |publisher=PublicAffairs |year=2004 |pages=5-15}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ လညာတ် အဝဵုအာဏာ မဳရှေလ် ဖူးကောတ် (Michel Foucault's Theory of Power) ==
တၠပညာ ဒဿန ဍုင်ပြင်သေတ် '''[[မဳရှေလ် ဖူးကောတ်]]''' (Michel Foucault) ပတိုန် ထ္ၜး လညာတ် တၟိ ပရူ အာဏာ မပြံင်လှာဲ လညာတ် တၠပညာ သီုဖအိုတ် ရ။

* ညး ဟီု တွံ ဒဒှ်ရ &quot;အာဏာ ဝွံ နွံ ဇၟာပ် ဒၞာဲ&quot; (Power is everywhere)။ ဍေဟ် ဟွံကၠုင် နူကဵု လတူ စှ်ေ သၟဝ် (Top-down) သၟး ပုဟ်၊ ဆဂး ဍေဟ် ချဳဓရာင် ပ္ဍဲ လဒက်ပတန် ပရေင်ဆက်ဆံ မၞိဟ် သီုဖအိုတ် (Micro-physics of power) ရ။
* '''အာဏာ / ညာဏ် (Power/Knowledge):''' ဖူးကောတ် ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ အာဏာ ကဵု ညာဏ် ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဍာံဍာံပြပြ ရ။ ညးလဵု မဖန်ဗဒှ် ညာဏ် (Knowledge)၊ ညးဂှ် နွံ အာဏာ သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် မု ဒှ် &quot;ဓဝ်ဍာံ&quot; (Truth) ရ။
* '''ဗာဲအဝ် အာဏာ (Biopower):''' ဒှ် အာဏာ ခေတ်တၟိ မအုပ်ဓုပ် လတူ ခန္ဓာကိုယ် ကေုာံ လမျီု ညးဍုင်ကွာန် ဥပမာ - သၞောဝ် ပရေင်ထတ်ယုက်၊ စရင် မၞိဟ် ကတဵုဒှ်၊ ကေုာံ ပရေင်ထိင် လၟိဟ် ကောန်ၚာ် တအ် ရ။

== ၉။ ပရေင်စကာ အဝဵုအာဏာ ဗၠေတ်ဗၠေတ် ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် (Abuse of Power and Checks) ==
တၠပညာ လော့တ် အက်တန် (Lord Acton) ဟီု လဝ် အရေဝ် မပြာကတ် မွဲ ဂှ် &quot;အာဏာ ဝွံ မလေပ် ပလီုပလာ် စိုတ် မၞိဟ် ရ၊ တုဲ အာဏာ မဟွံမဲ ပယျဵု (Absolute power) ဂှ် ပလီုပလာ် စိုတ် မၞိဟ် အလုံစုံ ရ။&quot;

* '''အဂတိ လိုက် (Corruption):''' ကာလ မၞိဟ် မနွံ အဝဵု တအ် စကာ အာဏာ သွက် ဖဵု ပူဂိုလ် ဇကု မ္ဂး၊ ဍေဟ် ကတဵုဒှ် အဂတိ လိုက် မပလီုပလာ် ပရေင်တန်တဴ ဍုင် ရ။
* '''တၠအာဏာ (Authoritarianism):''' ဒှ် အကာဲအရာ အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ပူဂိုလ် မွဲ သီ ကေတ် အာဏာ သီုဖအိုတ် တုဲ ကၟာတ်လဒဵု အခေါင်အရာ သၠးပွး ညးဍုင်ကွာန် ရ။
* သွက်ဂွံ ဆေဝ်ဒဝ် ပြသၞာ ဏအ်၊ ဍုင် ခေတ်တၟိ တအ် ဒက်ပတန် လဝ် '''ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ်''' (Checks and balances)၊ သၞောတ် မဳဒဳယာ သၠးပွး (Free press)၊ ကေုာံ ဂကောံ ညးဍုင်ကွာန် သၠးပွး (Civil society) ညံင် ဂွံ စၟတ်မင် ညးမနွံ အဝဵု တအ် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အဝဵုအာဏာ ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် (Conclusion and Power in the Digital Age) ==
အဝဵုအာဏာ ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် သဘာဝ မကတဵုဗဒှ် ညံင် ပရေင်မၞိဟ် ဂွံ အာ စိုပ် တင်ရန်တၟအ် မာန် ကီု သီုကဵု မာန် ပလီုပလာ် ညးဍုင်ကွာန် ယဝ်ရ စကာ ဗၠေတ် ရ။ 

ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ်၊ ဗီုပြင် အဝဵုအာဏာ ဝွံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် ဗွဲမဇၞော် ရ။ နကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အေန်တာနဲ ကေုာံ နည်းပညာ၊ '''အာဏာ တင်ဂၞင်''' (Data power) ဝွံ ဒှ် ကၠုင် လွဟ် တၟိ မွဲ ရ။ ကုမ္ပဏဳ နည်းပညာ ဇၞော်ဇၞော် (Big Tech) တအ် ပိုင်ပြဳ လဝ် တင်ဂၞင် ပူဂိုလ် ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ မာန် ဖန်ဇန် လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ညးဍုင်ကွာန် (Surveillance capitalism) ရ။ ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဗီုလဵု ဂွံ ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပါ်ပရအ် အာဏာ နည်းပညာ ဏအ် ညံင် ဂွံ တန်တဴ ညိင်ဝတ် ပ္ဍဲ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဂှ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Politics)
* [[ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ]] (Separation of powers)
* [[တၠအာဏာ]] (Dictatorship)
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[အာဏာ အုပ်ဓုပ်]] (Executive power)

{{Navbox
| name = Political Philosophy
| title = လညာတ် ဒဿန ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Political and Social Philosophy)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လညာတ် သဇိုင်ဂမၠိုင်
| list1 =
* [[အဝဵုအာဏာ]] (Power and Authority)
* [[အဝဵု က္ဍိုက်က္ဍိုပ်]] (Sovereignty)
* [[သၞောတ် တန်တဴ ညိင်ဝတ်]] (Rule of law)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)
* [[လိက်ကသုက် ပရေင်မၞိဟ်]] (Social contract)
| group2 = ဗီုပြင် အာဏာ
| list2 =
* [[အာဏာ ကြံင်မ္ၚိုဟ်]] (Hard power)
* [[အာဏာ ဍိုန်ဍောတ်]] (Soft power)
* [[အာဏာ စှ်ေသၞောဝ်]] (Legitimate power)
* [[ဟေဂျဳမဝ်နဳ]] (Hegemony)
| group3 = တၠပညာ ဒဿန အဓိက
| list3 =
* [[မက်သ် ဝေဗာ]] (Max Weber)
* [[မဳရှေလ် ဖူးကောတ်]] (Michel Foucault)
* [[နဳကဝ်လဝ် မာခဳယာဗေလဳ]] (Niccolò Machiavelli)
* [[သောမတ် ဟပ်ဗ်]] (Thomas Hobbes)
* [[ကာလ် မာတ်]] (Karl Marx)
| group4 = ပြသၞာ အဝဵုအာဏာ
| list4 =
* [[အဂတိ လိုက်]] (Corruption)
* [[တၠအာဏာ]] (Authoritarianism)
* [[ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ်]] (Checks and balances)
}}

[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:လူမှုဗေဒ]]
[[Category:ဒဿန ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:အဝဵုအာဏာ]]</text>
      <sha1>szvli1mdj5z2ln1rg8qga2y136ts890</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မက်သ် ဝေဗာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11972</id>
    <revision>
      <id>57811</id>
      <parentid>57579</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T21:40:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25340" sha1="ljf5v29wgy3oz097yysir3kmo5oh6k8" xml:space="preserve">'''မက်သ် ဝေဗာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Max Weber'', ယၟုပေင်င်: ''Karl Emil Maximilian Weber''; ၂၁ ဧဗရဳ ၁၈၆၄ – ၁၄ ဂျောန် ၁၉၂၀) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တၠပညာ သဝ်သဳယဝ်လဝ်ဂျဳ (Sociologist)၊ တၠပညာ ဝင်၊ ခၞံသၞောဝ် (Jurist)၊ ကေုာံ တၠပညာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ကွာန် (Political economist) ဂကူ ဂျာမနဳ မွဲ ရ။ ညးဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ညးမခၞံဗဒှ် သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် (Social sciences) ခေတ်တၟိ မွဲစွံ ကု '''[[ကာလ် မာက်]]''' (Karl Marx) ကေုာံ '''[[အေမဳလ် ဒူခေမ်]]''' (Émile Durkheim) ရ။ လညာတ် သဳအိုရဳ ဝေဗာ ဝွံ ပကဵု ဖဵုသက်ရောက် ဇၞော်မောဝ် အလုံ မွဲ ကဏ္ဍ သုတေသန ပရေင်မၞိဟ် စဵုကဵု ခေတ် လၟုဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;radkau&quot;&gt;{{cite book |last=Radkau |first=J. |title=Max Weber: A Biography |url=https://archive.org/details/maxweberbiograph0000radk |publisher=Polity Press |year=2009 |pages=[https://archive.org/details/maxweberbiograph0000radk/page/15 15]-28}}&lt;/ref&gt;

ဝေဗာ ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ညး လတူ ပရေင်ကျိုးကြောင်းဆင်ခြင် (Rationalization)၊ လဒက်ပတန် ဗျူရဝ်ကရေသဳ (Bureaucracy)၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ဘာသာတရား ကေုာံ ကေပဳတယ်လစ် (Capitalism) ရ။ လိက်အုပ် ညး မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ''[[လညာတ် ပရဝ်တေတ်သတာန် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် ကေပဳတယ်လစ်]]'' (The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism) မဒှ် လိက် မပံက်ထ္ၜး လညာတ် ဒဒှ်ရ အခိုက်အလိုက် ဘာသာ ပရဝ်တေတ်သတာန် ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ဝါဒ ကေပဳတယ်လစ် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ ဗမံက် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ မက်သ် ဝေဗာ နကဵု လညာတ် ဝင် ဘဝ၊ သဳအိုရဳ အဓိကဂမၠိုင်၊ ကေုာံ အာဲကၟာဲ ညး မသှ်ေၜက် လတူ သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Max Weber, 1918.jpg|thumb|right|300px|မက်သ် ဝေဗာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၈။ ညးဝွံ ဒှ် ညးမခၞံဗဒှ် သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် ခေတ်တၟိ မွဲတၠ ကီု ရ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
မက်သ် ဝေဗာ ဝွံ ၜိုန်ရ ဒှ် တၠပညာ ဂျာမနဳ ကီုလေဝ်၊ လညာတ် ညး ဝွံ တးပါဲ လညာတ် ရုပ်ဝါဒ ဝင် (Historical materialism) မာက် (Marx) သီုဖအိုတ် ဟွံသေင်၊ ဆဂး ညး ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ &quot;လညာတ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ယေန်သၞာင်&quot; (Ideas and culture) တအ် လေဝ် နွံ သြဇာ ဇၞော် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ကီု ရ။ 

ဝေဗာ တးပါဲ နဲကဲ သုတေသန ပရေင်မၞိဟ် မတုပ် ကု သိပ္ပံ သဘာဝ (Positivism) တုဲ၊ ညး လလောင်တြး နဲကဲ မကော်စ &quot;Verstehen&quot; (နဲကဲ ကၠိုဟ်ခိုဟ် / Interpretative sociology) ရ။ အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် ဂှ် တၠပညာ သဝ်သဳယဝ်လဝ်ဂျဳ တအ် သ္ဒး ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် (Meaning) မၞိဟ် မချဳဓရာင် တအ် စွံ လဝ် လတူ ကမၠောန် ညးတအ် အပ္ဍဲ ပွဳပွူ ပရေင်မၞိဟ် ရ။

== ၂။ ပထမအဝဲ ကေုာံ ပရေင်ပညာ (Early Life and Education) ==
မက်သ် ဝေဗာ ဂွံ ဒုင် သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ၂၁ ဧဗရဳ ၁၈၆၄ ပ္ဍဲ ဍုင်အာဖွတ် (Erfurt)၊ တွဵုရး သူရင်ဂျဳယာ (Thuringia)၊ ကၟိန်ဍုင် ဂျာမနဳ ရ။ ညး ဒှ် ကောန် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ကောန် ၇ တၠ ရ။ 

* '''မိမ ၜါ:''' မအံက် ညး ဂှ် ဒှ် မက်သ် ဝေဗာ ဇၞော် (Max Weber Sr.) မဒှ် မၞိဟ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၟာသၞောဝ် မနွံ သြဇာ မွဲ။ မိအံက် ညး ဟေလဳန် ဖာလင်သတာင် (Helene Fallenstein) ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မယိုက်ဂၠေင် ဘာသာ ကာလ်ဗေန် (Calvinism) ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ကေုာံ ဒ္ဂေတ် လၟေတ် တင်းကြပ် ရ။
* '''ပွဳပွူ ပရေင်ပညာ:''' သ္ၚိ ဝေဗာ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ တၠပညာ ကေုာံ မၞိဟ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် တအ် (ဥပမာ ဝေလ်ဟမ် ဒဳလ်သဳ - Wilhelm Dilthey) ဆဵုဂဗ သဳကၠဳ လၟိုန် ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ဝေဗာ ဂွံ စိုတ်လုပ်စား ပ္ဍဲ လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဝင် နူ အဝဲ ဍောတ်တ် ရ။
* '''ပရေင်လ္ၚတ်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၂ ဂှ် ညး တိုန် ဘာ တက္ကသိုလ် ဟာင်ဒယ်ဗက် (University of Heidelberg) ကေုာံ ဘာလင် (Berlin) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ဝင်၊ ကေုာံ ဒဿနဗေဒ ရ။ ညး ကလိဂွံ ဒဳဂရဳ ပါရဂူ (Ph.D.) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၉ နကဵု စာတမ်း ဝင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရဝ်မ ရ။&lt;ref name=&quot;bendix&quot;&gt;{{cite book |last=Bendix |first=R. |title=Max Weber: An Intellectual Portrait |url=https://archive.org/details/maxweberintellec0000bend |publisher=University of California Press |year=1977 |pages=[https://archive.org/details/maxweberintellec0000bend/page/1 1]-13}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ပရေင်ကမၠောန် အကာဒမဳ ကေုာံ ဘဝ ပူဂိုလ် (Academic Career and Personal Life) ==
ကြဴနူ မကလိဂွံ ဒဳဂရဳ တုဲ၊ ဝေဗာ စ ကၠောန် ကမၠောန် နဒဒှ် အ္စာသဝ် (Professor) ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ဖရာင်ဘက် (Freiburg) ကေုာံ ဟာင်ဒယ်ဗက် ရ။

* '''ပရေင်ဖျေဟ် မေတ္တာ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၃ ဂှ်၊ ညး ဒက်ဘဝ သ္ၚိကၟိန် ကု '''မာရဳယာန် ရှင်နေတာ''' (Marianne Schnitger) မဒှ် တၠပညာ ဖေမဳနစ် (Feminist) ကေုာံ ညးမချူ လိက် မွဲ တၠ ရ။ မာရဳယာန် ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မပကောံပကေဝ် ကေုာံ ပတိတ် လိက် ဝေဗာ ဗွဲမဂၠိုင် ကြဴနူ ဝေဗာ စုတိ အာ တုဲ ရ။
* '''ယဲ စိုတ် (Nervous Breakdown):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၇ ဂှ်၊ ကြဴနူ မအံက် ညး စုတိ အာ တုဲ၊ ဝေဗာ ဒး ဆဵုဂဗ ကု ယဲ စိုတ် ဍိုန်လျ (Nervous breakdown) ဗွဲမဇၞော် မာန် ပကဵု ညံင် ညး ဒး ဒေါအ် ဇူ နူ ကမၠောန် အ္စာဘာ ပွိုင် မသုန် သၞာံ ပြင် ရ။ ညး ကလေင် ချဳဓရာင် ပရေင်ချူ လိက် ပၠန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၃ ရ။

== ၄။ လညာတ် နဲကဲ သုတေသန ကေုာံ &quot;Verstehen&quot; (Methodology and &quot;Verstehen&quot;) ==
ဝေဗာ တးပါဲ လညာတ် ဒဒှ်ရ သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် ဂှ် သ္ဒး စကာ နဲကဲ တုပ် ကု သိပ္ပံ သဘာဝ (Positivism) ရ။ ညး ဟီု တွံ လဝ် နဲကဲ တၟေင် ၜါ သာ် -

# '''Verstehen (နဲကဲ ကၠိုဟ်ခိုဟ်):''' ဏအ်ဂှ် ဒှ် မလိက် ဂျာမနဳ မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်ကၠိုဟ်&quot; (Understanding) ရ။ သွက် သုတေသန ပရေင်မၞိဟ်၊ သ္ဒး သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ လညာတ် ပူဂိုလ် (Subjective meaning) မစွံ လဝ် လတူ ကမၠောန် မချဳဓရာင် တအ် ဂှ် ရ။
# '''Ideal Type (ဗီုပြင် သီအိုရဳ ဍိုက်ပေင်):''' ဝေဗာ ဖန်ဗဒှ် လညာတ် &quot;Ideal type&quot; မဒှ် မဝ်ဒယ် (Model) ပ္ဍဲ စိုတ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ကု အကာဲအရာ ဇေတ်တ်။ ဥပမာ - ဗျူရဝ်ကရေသဳ ဍိုက်ပေင် ဂှ် ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဇေတ်တ် ဟွံမဲ၊ ဆဂး ဍေဟ် ဒှ် လွဟ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရ။&lt;ref name=&quot;ritzer&quot;&gt;{{cite book |last=Ritzer |first=G. |title=Sociological Theory |edition=4th |publisher=McGraw-Hill |year=1996 |pages=108-112}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ လညာတ် ပရဝ်တေတ်သတာန် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် ကေပဳတယ်လစ် (The Protestant Ethic) ==
လိက် ''[[The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism]]'' (၁၉၀၅) ဝွံ ဒှ် လိက် မပြာကတ် အိုတ် သွက် ဝေဗာ ရ။ ပ္ဍဲ လိက် ဏအ် ညး သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။

* '''စိုတ်ဓါတ် ပရဝ်တေတ်သတာန်:''' ဝေဗာ ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ လညာတ် ဘာသာ ကာလ်ဗေန် (Calvinism - ဂိုဏ် ပရဝ်တေတ်သတာန်) မဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;မၞိဟ် တအ် သ္ဒး ကၠောန် ကမၠောန် သ္ကာတ်မြဟ်၊ သိမ်းဆည်း သြန်၊ ကေုာံ ဝေင်ပါဲ ပရေင်စသိုင် ကာမဂုဏ်&quot; (Asceticism) ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက ရ။
* '''စိုတ်ဓါတ် ကေပဳတယ်လစ်:''' ညးတအ် ကၠောန် ကမၠောန် သြန် ပကောံ တုဲ၊ သြန် ဂှ် ဟွံစကာ ပ္ဍဲ ပရေင်လှဲလး (Luxury)၊ ဆဂး ကလေင် စုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Reinvestment) တုဲ ဖန်ဗဒှ် ဝါဒ ကေပဳတယ်လစ် ခေတ်တၟိ ရ။ ဝေဗာ ညာတ် ဒဒှ်ရ ယေန်သၞာင် ဘာသာ ဂှ် ဇၞော်မောဝ် ကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မာန် ရ (ဟွံတုပ် ကု လညာတ် မာက် မဟီု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၟး မဖန် ယေန်သၞာင်)။

== ၆။ သဳအိုရဳ ပရေင်ချဳဓရာင် မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ကျိုးကြောင်းဆင်ခြင် (Social Action and Rationalization) ==
ဝေဗာ ပါ်လဝ် ပရေင်ချဳဓရာင် မၞိဟ် (Social Action) ၄ သာ်:
# '''ပရေင်ချဳဓရာင် သဇိုင် လတူ တင်ရန်တၟအ် (Instrumental-rational action):''' ကၠောန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဖဵု မွဲမွဲ။
# '''ပရေင်ချဳဓရာင် သဇိုင် လတူ ၚုဟ်မး (Value-rational action):''' ကၠောန် ဟိုတ်နူ ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ခိုဟ်/ဍာံ (ဥပမာ ဘာသာ)။
# '''ပရေင်ချဳဓရာင် သဇိုင် လတူ စိုတ်ဓါတ် (Affective action):''' ကၠောန် ဟိုတ်နူ စိုတ် ထတ် (Emotion/Anger)။
# '''ပရေင်ချဳဓရာင် သဇိုင် လတူ အခိုက်အလိုက် (Traditional action):''' ကၠောန် ဟိုတ်နူ အခိုက်အလိုက် အဆက်ဆက် (Habit)။

'''ပရေင်ကျိုးကြောင်းဆင်ခြင် (Rationalization):'''
ဝေဗာ ညာတ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဝွံ၊ ဂကောံမၞိဟ် (Society) ပြံင်လှာဲ နူကဵု ပရေင်ချဳဓရာင် အခိုက်အလိုက် ညံင် ဂွံ ဒှ် အာ ပရေင်ချဳဓရာင် သဇိုင် လတူ တွက် အသိဉာဏ် (Calculation &amp; Efficiency) အိုတ် ရ။ ဏအ်ဂှ် ညး ကော်စ '''&quot;ပရေင်ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ် မေတ္တာ/ယတြာ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ&quot;''' (Disenchantment of the world / Entzauberung der Welt) ရ။

== ၇။ လူမှုဗေဒ ဘာသာတရား (Sociology of Religion) ==
ဝေဗာ ဟွံသေင် ဆ လ္ၚတ် ပရဝ်တေတ်သတာန် သၟး၊ ညး သီု လ္ၚတ် ဘာသာတရား ပ္ဍဲ အလုံ ဂၠးတိ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် အခိုက်အလိုက် ရးဥရောပ ဗမံက် (Western development) ရ။

* ညး လ္ၚတ် ဘာသာ ဟိန္ဒူ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ، ဘာသာ တာအို ကေုာံ ကောန်ဖူးရှပ် ပ္ဍဲ ကြုက်၊ ကေုာံ ဘာသာ ဂျူး တြေံ ရ။
* ညး ညာတ် ဒဒှ်ရ ဘာသာ တအ် ဏအ် (ဥပမာ ဘာသာ ကြုက် မအာရီုစွံ လတူ ပရေင်ညိင်ဝတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာ အိန္ဒိယ မအာရီုစွံ လတူ ပရေင်တိတ် နူ ဘဝ) ဂှ် ဟွံဖန်ဗဒှ် စိုတ်ဓါတ် ကေပဳတယ်လစ် ညံင် ပရဝ်တေတ်သတာန် ပုဟ်။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် မပကဵု ညံင် ကေပဳတယ်လစ် ဟွံကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ရးအာရှ ပ္ဍဲ အခိင် တမၠာ တေအ် ရ။

== ၈။ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ အလဵုအသဳ ကေုာံ အာဏာ ပိ သာ် (Politics, State, and Authority) ==
ပ္ဍဲ လိက် ''Politics as a Vocation'' (၁၉၁၉)၊ ဝေဗာ ပံက် လဝ် အဓိပ္ပါယ် '''ဍုင် (State)''' ဒဒှ်ရ &quot;ဂကောံ မၞိဟ် မနွံ အခေါင် ပိုင်ပြဳ ပရေင်သုင်စောဲ ဒြဟတ် (Violence) မနွံကဵု သၞောဝ် ပ္ဍဲ ပယျဵု တိဍာ် မွဲ&quot; (Monopoly on the legitimate use of physical force) ရ။

ဝေဗာ သီု ပါ်လဝ် '''အာဏာ ဟွံသေင်မ္ဂး လဒက်ပတန် အဝဵု (Types of Authority)''' ပိ သာ် -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ အာဏာ ပိ သာ် (Weber's Tripartite Classification of Authority)
|-
! ဂကူ အာဏာ (Type)
! ပွံက် ကေုာံ လက္ခဏာ (Definition)
! ဥပမာ (Examples)
|-
| '''အာဏာ အခိုက်အလိုက်''' (Traditional Authority)
| ဒုင်သဇိုင် လတူ အခိုက်အလိုက် တမၠာ ကေုာံ ပရေင်ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ &quot;ညးဝွံ နွံ အခေါင် အုပ်ဓုပ် နူ ဆက် ဗဳဇ&quot;။
| သၟိင် တၠ (Kings)၊ ပိုင်ပြဳ ဂကောံ (Patriarchs)။
|-
| '''အာဏာ ပူဂိုလ် တၟေင်''' (Charismatic Authority)
| ဒုင်သဇိုင် လတူ အစောံသတ္တိ ပူဂိုလ်၊ သြဇာ၊ ကေုာံ အစောံ မာန် စန်ဒက် ညးတၞဟ် (Heroism)။
| ပရောဖက် ဘာသာ၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ပၠန်ဂတး (ဥပမာ ဂျဳသပ်، နာပဝ်လဳယောန်)။
|-
| '''အာဏာ သၞောဝ်ဥပဒေ/ကျိုးကြောင်း''' (Legal-Rational Authority)
| ဒုင်သဇိုင် လတူ သၞောဝ်ဥပဒေ မဖျေဟ် လဝ်၊ ကေုာံ တာလျိုင် မခါန်ကၞက် နကဵု သၞောတ်။
| သမ္မတ မရုဲစှ်၊ ညးအုပ်ဓုပ်၊ ဝန်ထမ်း အလဵုအသဳ (Bureaucrats)။
|}
&lt;ref name=&quot;weber1978&quot;&gt;{{cite book |last=Weber |first=M. |title=Economy and Society: An Outline of Interpretive Sociology |url=https://archive.org/details/economysocietyou0002webe_z0c5 |publisher=University of California Press |year=1978 |orig-year=1921 |pages=215-226}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ဗျူရဝ်ကရေသဳ ကေုာံ &quot;ခရိုင် ပသဲ&quot; (Bureaucracy and the Iron Cage) ==
ဝေဗာ ညာတ် ဒဒှ်ရ အာဏာ သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal-rational) ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ကတဵုဒှ် လဒက်ပတန် '''ဗျူရဝ်ကရေသဳ''' (Bureaucracy) ရ။ ညး ဟီု ဒဒှ်ရ ဗျူရဝ်ကရေသဳ ဂှ် ဒှ် သၞောတ် မနွံကဵု စွမ်းရည် သၠုင် အိုတ် သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဂကောံ မၞိဟ် ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ရ။

* '''လက္ခဏာ ဗျူရဝ်ကရေသဳ:''' နွံကဵု သၞောဝ် လၟေင် (Hierarchy)၊ ပရေင်ပါ် ကမၠောန် (Division of labor)၊ သၞောဝ်ဥပဒေ လၟိုန် (Written rules)၊ ကေုာံ ဟွံစွံ မေတ္တာ ပူဂိုလ် (Impersonality)။
* '''ခရိုင် ပသဲ (The Iron Cage):''' ၜိုန်ရ ဗျူရဝ်ကရေသဳ ခိုဟ် ကီုလေဝ်၊ ဝေဗာ ဟီု ကဵု သတိ ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ဂွံ ဒှ် အာ ညံင် စက်ယန္တရား (Mechanized) ရ။ ပရေင်ကျိုးကြောင်းဆင်ခြင် မလောန် က္ဍင် ဏအ် ပကဵု ညံင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဒး ဒုင် ကြိုင် သှ်ေ အာ ပ္ဍဲ '''&quot;ခရိုင် ပသဲ&quot;''' (Stahlhartes Gehäuse / Iron Cage) မဟွံမဲ ကု ပရေင်သၠးပွး ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကောန်မၞိဟ် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အာဲကၟာဲ လက္ကရဴ (Conclusion and Legacy) ==
မက်သ် ဝေဗာ စုတိ အာ ပ္ဍဲ ၁၄ ဂျောန် ၁၉၂၀ (အာယုက် ၅၆ သၞာံ) ဟိုတ်နူကဵု ယဲ ဇွဟ် ပေန်နေတ် (Spanish flu) ကေုာံ ယဲ ကသအ် (Pneumonia) ပ္ဍဲ ဍုင် မူးနစ် (Munich) ရ။ လိက် ညး မချူ လဝ် ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ ''Economy and Society'') ဂှ် ညး ဟွံဂွံ တုဲ ဍိုက်ပေင်ဏီ တုဲ၊ သမ္ဘာ ညး မာရဳယာန် ဂှ် ကလေင် ပတိတ် လဝ် လက္ကရဴ ဏအ် ရ။

အာဲကၟာဲ ဝေဗာ လတူ သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် ဂှ် ဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ 
* ညး ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် သွက် သဳအိုရဳ ပရေင်မၞိဟ် ခေတ်တၟိ၊ ဥပမာ သဳအိုရဳ ပြသၞာ (Critical theory) ဍုင် ဖြန့်ဖတ် (Frankfurt School)၊ ကေုာံ သုတေသန ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Public administration)။ 
* လညာတ် ညး မဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;လညာတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် လေဝ် ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မာန်&quot; ဂှ် ဒှ် အရာ မတးပါဲ လညာတ် မာတ်သဇြေမ် မအာရီုစွံ ဆ လတူ ရုပ်ဝါဒ သၟး ရ။ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်၊ လိက် ကေုာံ လညာတ် ဝေဗာ တအ် ဒှ် လိက် မဒး လ္ၚတ် လၟိုန် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် အလုံ ဂၠးတိ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ကာလ် မာက်]] (Karl Marx)
* [[အေမဳလ် ဒူခေမ်]] (Émile Durkheim)
* [[လူမှုဗေဒ]] (Sociology)
* [[ကေပဳတယ်လစ်]] (Capitalism)
* [[ဗျူရဝ်ကရေသဳ]] (Bureaucracy)

{{Navbox
| name = Sociology
| title = လူမှုဗေဒ ကေုာံ ညးမခၞံဗဒှ် သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် (Sociology and Founders of Social Science)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ညးမခၞံဗဒှ် သဇိုင် (Founding Fathers)
| list1 =
* [[သြဂတ် ကောမ်]] (Auguste Comte)
* [[ကာလ် မာက်]] (Karl Marx)
* [[အေမဳလ် ဒူခေမ်]] (Émile Durkheim)
* [[မက်သ် ဝေဗာ]] (Max Weber)
| group2 = လညာတ် အဓိက ဝေဗာ (Key Concepts of Weber)
| list2 =
* [[ပရေင်ကျိုးကြောင်းဆင်ခြင်]] (Rationalization)
* [[ခရိုင် ပသဲ]] (Iron cage)
* [[ဗျူရဝ်ကရေသဳ]] (Bureaucracy)
* [[အာဏာ ပိ သာ်]] (Tripartite classification of authority)
* [[လညာတ် ပရဝ်တေတ်သတာန်]] (Protestant ethic)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ် (Related Fields)
| list3 =
* [[လူမှုဗေဒ ဘာသာတရား]] (Sociology of religion)
* [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Political science)
* [[အုပ်ဓုပ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Public administration)
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ကွာန်]] (Political economy)
}}

[[Category:လူမှုဗေဒ]]
[[Category:တၠပညာ ဂျာမနဳ]]
[[Category:တၠပညာ ဒဿနဗေဒ]]
[[Category:မက်သ် ဝေဗာ]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>ljf5v29wgy3oz097yysir3kmo5oh6k8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ၜဳရိုင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11975</id>
    <revision>
      <id>57827</id>
      <parentid>57585</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:00:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25555" sha1="pesk8hqf8k6m2wfjv15qpiv8m7komyj" xml:space="preserve">'''ၜဳရိုင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Rhine'', ဂျာမာန်: ''Rhein'', ပြင်သေတ်: ''Rhin'', ဒပ်ချ်: ''Rijn'', ရဝ်မင်ယှ်: ''Rain'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ၜဳ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ရးဥရောပ မနွံ ဇမၠိင် ၜိုတ် ၁,၂၃၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၇၆၀ တိုင်) ရ။ ၜဳဝွံ စတမ် ကတဵုဒှ် နူကဵု ဒဵုအာလ် (Alps) ပ္ဍဲကဵု တွဵုရး ဂရဝ်ဗွန်ဒေန် (Graubünden) ဍုင်သွိတ်ဇြာလာန် တုဲ၊ ဇွောဝ် စှ်ေ အာ လပါ် သၟဝ်ကျာ ဖြတ် အာ သြင် ပယျဵု အကြာ ဍုင်လဳချ်တေန်သတာင် (Liechtenstein)၊ အဝ်သတြဳယျာ (Austria)၊ ဂျာမနဳ (Germany)၊ ကေုာံ ပြင်သေတ် (France) တုဲ၊ အဆုံး ဂှ် ဇွောဝ် လုပ် အာ ပ္ဍဲ ၜဳသၟဝ်ကျာ (North Sea) ပ္ဍဲကဵု ဍုင်နေသာလာန် (Netherlands) ရ။&lt;ref name=&quot;cioc&quot;&gt;{{cite book |last=Cioc |first=M. |title=The Rhine: An Eco-Biography, 1815-2000 |url=https://archive.org/details/rhineecobiograph0000cioc |publisher=University of Washington Press |year=2002 |pages=[https://archive.org/details/rhineecobiograph0000cioc/page/15 15]-25}}&lt;/ref&gt;

ၜဳရိုင် ဝွံ ဒှ် ၜဳ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ဝင် ရးဥရောပ ရ။ နူကဵု ခေတ် အေန်ပါယာ ရဝ်မ (Roman Empire) တေအ် ၜဳဏအ် ဂှ် ဒှ် လဝ် ပယျဵု သဘာဝ အဓိက သွက် အေန်ပါယာ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ လၟုဟ် မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် ဂၠံင်ဍာ် ပရေင်သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး မစကာ ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဥရောပ တုဲ၊ ဆက်စပ် ကဵု ရုင်စက် ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ သၞေဟ်က္ၜင် ရဝ်တာဒါမ် (Port of Rotterdam) မဒှ် သၞေဟ်က္ၜင် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဥရောပ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ၜဳရိုင် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပထဝဳ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သဘာဝ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Flusssystemkarte Rhein 03.jpg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် မြေပုံ ထ္ၜး လၟေင် ဇွောဝ်ဍာ် ၜဳရိုင် (Rhine River Basin) နူကဵု ဒဵုအာလ် စဵုကဵု ၜဳသၟဝ်ကျာ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ တမ်မူလ ယၟု (Introduction and Etymology) ==
ယၟု ၜဳ &quot;ရိုင်&quot; (Rhine) ဝွံ ကၠုင် နူကဵု အရေဝ် တမ်မူလ ကဲ့လ်တစ် (Celtic) တြေံ `*Rēnos` မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အရာ မဇွောဝ်&quot; (that which flows) ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ၜဳ မဇွောဝ်&quot; ရ။ တၠပညာ ဂရိတ် ကေုာံ ရဝ်မ တအ် ကော်စ ဍေဟ် ဏအ် နကဵု ယၟု ''Rhenus'' (ရဳနတ်) ရ။ မလိက် ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အရေဝ် အေန်ဒဝ်-ယူရဝ်ပဳယေန် တြေံ (Proto-Indo-European) `*reie-` မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဇွောဝ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဒြေပ်&quot; (to move, flow, run) ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ ဂျာမာန် လၟုဟ် ညးတအ် ကော်စ &quot;Rhein&quot; တုဲ၊ ဘာသာ ပြင်သေတ် ကော် &quot;Rhin&quot; ရ။ ၜဳဝွံ ဒှ် အရာ မကဵု သမ္တီ ဇၞော် အိုတ် သွက် ဂကူ ဂျာမာန် တအ် တုဲ၊ လိက်ကဗျ ကေုာံ ဒွက် ဝင် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု &quot;Die Wacht am Rhein&quot; (ပရေင်မင်မဲ ၜဳရိုင်) တအ် ဂှ် ဒက်ပတန် လဝ် လတူ ယၟု ကေုာံ အစောံသတ္တိ ၜဳ ဏအ် ရ။ ၜဳ ဏအ် ဒှ် &quot;ဇုတ်&quot; အဓိက မွဲ မဆက်စပ် လဝ် ဍုင် ရးဥရောပ လပါ် ပလိုတ် သီုဖအိုတ် ရ။

== ၂။ ပထဝဳ ကေုာံ လၟေင် ဇွောဝ်ဍာ် (Geography and Course) ==
ၜဳရိုင် ဝွံ နွံ ဇမၠိင် သီုဖအိုတ် ၁,၂၃၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၇၆၀ တိုင်) တုဲ ဇွောဝ် ဖြတ် အာ ဍုင် အဓိက ၆ ဍုင် ရ။ လၟေင် ဇွောဝ်ဍာ် ၜဳ ဏအ် ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ၄ သာ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ကဏ္ဍ လၟေင် ၜဳရိုင် ကေုာံ အကာဲအရာ
|-
! ကဏ္ဍ ၜဳရိုင် (Section)
! ဒၞာဲ တန်တဴ (Location)
! အကာဲအရာ ပထဝဳ
|-
| '''ရိုင် လတူ (High Rhine - Hochrhein)'''
| သွိတ်ဇြာလာန် ကဵု ဂျာမနဳ (Lake Constance စဵုကဵု Basel)
| ဇွောဝ် စှ်ေ နူ ဒဵု အာလ်၊ ဖြတ် အာ ကၟာ ကောန်သတာန် (Lake Constance) ကေုာံ နွံကဵု ဒၞာဲ ဍာ်တၟဟ် ရိုင် (Rhine Falls) ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဥရောပ။
|-
| '''ရိုင် လတူဂၠိုင် (Upper Rhine - Oberrhein)'''
| ဂျာမနဳ ကဵု ပြင်သေတ် (Basel စဵုကဵု Bingen)
| ဇွောဝ် ဖြတ် ခလံက် ရိုင် (Rhine Rift Valley) ဇၞော်၊ ဒှ် ပယျဵု သဘာဝ အကြာ ပြင်သေတ် (ဒေသ Alsace) ကေုာံ ဂျာမနဳ (Black Forest)။
|-
| '''ရိုင် လဒေါဝ် (Middle Rhine - Mittelrhein)'''
| ဂျာမနဳ (Bingen စဵုကဵု Bonn)
| ဇွောဝ် ဖြတ် ဒဵု ကေုာံ ဂြိုပ် လဒေါဝ် ဂျာမနဳ။ ဒေသ ဏအ် နွံ နန် တြေံ (Castles) ဗွဲမဂၠိုင် ကေုာံ ဒၞာဲ လဝ်ရဳလာင် (Lorelei)။ (စၟတ်သမ္တီ ဒေသ ယေန်သၞာင် UNESCO)။
|-
| '''ရိုင် သၟဝ် (Lower Rhine - Niederrhein)'''
| ဂျာမနဳ ကဵု နေသာလာန် (Bonn စဵုကဵု ၜဳသၟဝ်ကျာ)
| တိ ညဳ၊ ဇွောဝ် ဖြတ် ဒေသ ရုင်စက် ရူးရ် (Ruhr area) ကေုာံ ပါ် အာ နကဵု ကြုင် ဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင် (Delta) ပ္ဍဲ နေသာလာန် ကၠာ ဟွံဂွံ စိုပ် ၜဳ။
|}

== ၃။ ဝင် ဓါတ်တိ ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် (Geology and Formation) ==
လၟေင် ဝင် ဓါတ်တိ (Geological history) သွက် ၜဳရိုင် ဝွံ စတင် ကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် မာဲအဝ်သဳန် (Miocene epoch) ၜိုတ် ၂၀ ပြကောဋိ သၞာံ မတုဲ တေအ် ရ။
* '''ခလံက် ရိုင် (Rhine Graben):''' ကာလ လတူ တိ ရးဥရောပ တိုန် သၠုင် ကၠုင် ဟိုတ်နူ ပရေင်တိုက် ရေင်သကအ် အကြာ နှင် တိ အာဖရိက (African plate) ကေုာံ ယူရေးရှား (Eurasian plate) ဂှ်၊ ဒၞာဲ လဒေါဝ် အကြာ ဍုင်ပြင်သေတ် ကဵု ဂျာမနဳ လၟုဟ် ဂှ် ထကး စှ်ေ အာ တုဲ ဒှ် အာ ခလံက် ဇၞော် မွဲ (Rift valley) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဂၠံင် ဍာ် သွက် ၜဳရိုင် လတူ (Upper Rhine) ရ။
* '''ခေတ် ဍာ်ကလခဲ (Ice Ages):''' ပ္ဍဲ အခိင် ပလဳသတဝ်သဳန် (Pleistocene) လောန် ကၠုင် ၜိုတ် ၂.၅ ပြကောဋိ သၞာံ ဂှ်၊ ဍာ်ကလခဲ (Glaciers) နူကဵု ဒဵုအာလ် ဇွောဝ် စှ်ေ တုဲ ကွာတ် ပလီု လဝ် တိ၊ မဖန်ဗဒှ် ညံင် ၜဳရိုင် ဂွံ ဇၞော် တိုန် ကေုာံ သၠဲ တိုန် ရ။&lt;ref name=&quot;frijhoff&quot;&gt;{{cite book |last=Frijhoff |first=W. |author2=Prak, M. |title=The Rhine: A Cultural History |publisher=Brill |year=2007 |pages=45-56}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ဝင် တမၠာ ကေုာံ ခေတ် ရဝ်မ (Ancient History and Roman Era) ==
ၜဳရိုင် ဝွံ နွံ ဝင် ပရေင်မၞိဟ် တမၠာ မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ သၞာံ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ရဝ်မ တေအ်၊ ၜဳ ဏအ် ဒှ် လဝ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် လဒက်ပတန် အေန်ပါယာ။

* '''ပယျဵု အေန်ပါယာ (Limes Germanicus):''' ပ္ဍဲ ခေတ် သက်ကရာဇ် ၁ ဗွဝ်ကၠံ (1st century AD)၊ အေန်ပါယာ ရဝ်မ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် စၟတ်သမ္တီ ၜဳရိုင် နဒဒှ် ပယျဵု သၟဝ်ကျာ အဓိက သွက် အေန်ပါယာ ရ။ လပါ် ပလိုတ် ကေုာံ သၠုင်ကျာ ၜဳ ဂှ် ဒှ် တိဍာ် ရဝ်မ (Roman Gaul)၊ တုဲ လပါ် ဗမံက် ဂှ် ဒှ် တိဍာ် ဂကူ ဂျာမာန် (Germania Magna) মဟွံဒး ဒုင် အုပ်ဓုပ် ရ။
* '''ဍုင် ရဝ်မဂမၠိုင်:''' ရဝ်မ တအ် ဒက်ပတန် လဝ် တပ် ပၞာန် (Legionary fortresses) ကေုာံ ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် လတူ သြင် ၜဳရိုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပယျဵု။ ဍုင် မပ္တံကဵု ကဝ်လောန် (Cologne - ''Colonia Agrippina''), မာင်ဇ် (Mainz - ''Mogontiacum''), ကေုာံ သထရတ်သဘတ် (Strasbourg - ''Argentoratum'') တအ် ဂှ် စတမ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဏအ် ရ။

[[File:Kölner Dom und Rhein.jpg|thumb|left|300px|ၜဳရိုင် ဇွောဝ် ဖြတ် ဍုင် ကဝ်လောန် (Cologne) ကေုာံ ဘာကျာ် ဇၞော် ကဝ်လောန် (Cologne Cathedral) မဒှ် သင်္ကေတ ယေန်သၞာင် ဂျာမနဳ။]]

== ၅။ ဝင် ခေတ် လဒေါဝ် (Middle Ages) ==
ကြဴနူ အေန်ပါယာ ရဝ်မ လီုလာ် အာ ပ္ဍဲ ၅ ဗွဝ်ကၠံ တုဲ၊ ၜဳရိုင် ဂှ် ဒှ် အာ ဇုတ် အဓိက သွက် အေန်ပါယာ ရဝ်မ သ္အးဇ္ၚး (Holy Roman Empire) ရ။

* '''ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ ကံက် အခေါန်:''' ပ္ဍဲ ခေတ် လဒေါဝ်၊ ၜဳရိုင် ဂှ် ဒှ် ဂၠံင်ဍာ် ပရေင်ဗၞိက် ဇၞော် အိုတ် အကြာ ရးဥရောပ သၟဝ်ကျာ ကဵု သၠုင်ကျာ ရ။ မၞိဟ် မနွံ အဝဵု တအ် မပ္တံကဵု ဨကရာဇ်၊ နာဲ (Dukes)၊ ကေုာံ လကျာ် ဇၞော် တအ် ဒက်ပတန် နန် ဇၞော်ဇၞော် (Castles) လတူ ဒဵု ဇိုင် ၜဳ (အထူးသဖြင့် ပ္ဍဲ ရိုင် လဒေါဝ် Middle Rhine) သွက်ဂွံ ကံက် အခေါန် (Tolls) နူကဵု က္ၜင် မဇွောဝ် ဖြတ် အာ တအ် ရ။ 
* ယၟု &quot;Rhine Romanticism&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဟိုတ်နူကဵု နန် တြေံ မလီုလာ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် မဖန်ဗဒှ် ကဵု ရုပ်သာ် သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ဗွဲမလောန် စဵုကဵု ခေတ် လၟုဟ် ရ။

== ၆။ ခေတ် တၟိ ကေုာံ ပြသၞာ ပယျဵု (Modern Era and Border Conflicts) ==
နူကဵု ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ၜါ၊ ၜဳရိုင် ဂှ် ဒှ် လဝ် ဒၞာဲ ပြသၞာ ပယျဵု အဓိက အကြာ ဍုင်ပြင်သေတ် ကေုာံ ဂျာမနဳ (Prussia/Germany) ရ။

* '''လညာတ် ပယျဵု သဘာဝ ပြင်သေတ်:''' ဨကရာဇ် ပြင်သေတ် လူဝဳ ၁၄ (Louis XIV) ကေုာံ နပိုလဳယောန် (Napoleon) တအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ၜဳရိုင် ဂှ် ဒး ဒှ် &quot;ပယျဵု သဘာဝ&quot; (Natural border) လပါ် ဗမံက် သွက် ဍုင်ပြင်သေတ် ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ကတဵုဒှ် ပၞာန် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ သီ ကေတ် တိဍာ် ဒေသ အာလ်ဆက် (Alsace) ကေုာံ ရိုင်လာန် (Rhineland) ရ။
* '''ပၞာန် ဂၠးတိ:''' ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ပထမ၊ ဂကောံ မဟာမိတ် (Allies) တအ် လုပ် သီ မင်မဲ ဒေသ ရိုင်လာန် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဂျာမနဳ ဟွံဂွံ ကလေင် ဗတိုက် ပၠန် ရ။ ပ္ဍဲ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ၜါ၊ ပရေင်ဇက် ဖြတ် ၜဳရိုင် နကဵု ဒပ်ပၞာန် မဟာမိတ် (Operation Plunder, Battle of Remagen) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ လုပ် သီ ဍုင် ဂျာမနဳ ရ。&lt;ref name=&quot;tuchman&quot;&gt;{{cite book |last=Tuchman |first=B. W. |title=The Guns of August |url=https://archive.org/details/lccn_62007515 |publisher=Macmillan |year=1962 |pages=[https://archive.org/details/lccn_62007515/page/150 150]-165}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး (Economy and Navigation) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ ၜဳရိုင် ဝွံ ဒှ် &quot;ကောန်စက်&quot; အဓိက သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရးဥရောပ ရ။ ၜဳဝွံ မာန် စကာ သွက် က္ၜင် ဇၞော် (Navigable) နူကဵု သၞေဟ် ၜဳသၟဝ်ကျာ (Rotterdam) စဵုကဵု စိုပ် ဍုင် ဘာသေလ် (Basel) ပ္ဍဲ သွိတ်ဇြာလာန် ရ။

* '''ဂၠံင်ဍာ် ရိုင် (Rhine Navigation):''' လိက်ကသုက် မန်ဟိုင်း (Mannheim Convention) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၈ ဂှ် လလောင်တြး လဝ် ဒဒှ်ရ ၜဳရိုင် ဝွံ သၠးပွး သွက် က္ၜင် ဇၟာပ် ဍုင် ညံင် ဂွံ စကာ သွက် ပရေင်ဗၞိက် ရ။ 
* '''ရုင်စက် ကေုာံ ကပေါတ်:''' ဒေသ လပါ် သၟဝ် ၜဳ (Lower Rhine) ဥပမာ ဒေသ ရူးရ် (Ruhr region) ပ္ဍဲ ဂျာမနဳ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ရုင်စက် ပသဲ (Steel)၊ ဓါတုဗေဒ (Chemicals)၊ ကေုာံ ကတ္တရာ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဥရောပ ရ။ က္ၜင် ဇၞော်ဇၞော် တအ် သယ်ယူ ကပေါတ် မပ္တံကဵု ချာကိုလ်၊ ကၠေင်ရေနံ၊ ဓါတ်မြေဩဇာ ကေုာံ ကပေါတ် စက် နူကဵု သၞေဟ် ရဝ်တာဒါမ် စိုပ် အာ ဇရေင် အပ္ဍဲ ဥရောပ ရ။

== ၈။ ဂေဟဗေဒ ကေုာံ သဘာဝ ပွဳပွူ (Ecology and Environment) ==
ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ရုင်စက် ကေုာံ ပရေင်သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ဇၞော်လောန်၊ ၜဳရိုင် ဝွံ ဒး ဆဵုဂဗ ကု ပြသၞာ သဘာဝ ပွဳပွူ ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ် ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ရ။

* '''ပရေင်ကၠိခ္ဍက် (Pollution):''' ပ္ဍဲ အခိင် ၁၉၇၀ လက္ကရဴ၊ ၜဳရိုင် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ &quot;လွပ် ဍာ်အသုဘ ရးဥရောပ&quot; (The sewer of Europe) ဟိုတ်နူ ဍာ် ကၠိခ္ဍက် လောန် တုဲ က မပ္တံကဵု က သာလ်မောန် (Salmon) တအ် ချိုတ် အိုတ် အာ ရ။
* '''ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် သဘာဝ:''' ကြဴနူ ဘဲအန္တရာယ် ဓါတုဗေဒ ပ္ဍဲ ရုင်စက် Sandoz ပ္ဍဲ ဘာသေလ် သၞာံ ၁၉၈၆ (Sandoz chemical spill) မပကဵု ညံင် က ချိုတ် အာ ပြကောဋိ ကိုဋ် ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ဍုင် သီုဖအိုတ် ဒက်ပတန် ဂကောံ (ICPR - International Commission for the Protection of the Rhine) သွက်ဂွံ သ္အးဇ္ၚး ၜဳ ဏအ် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ဍာ် ၜဳရိုင် ဂှ် ကလေင် သ္အးဇ္ၚး ကၠုင် တုဲ၊ က သာလ်မောန် လေဝ် ကလေင် ဂျိုင်တန်တဴ မာန် ကၠုင် ယျ ရ။&lt;ref name=&quot;ugede&quot;&gt;{{cite book |last=Ugede |first=M. |title=Environmental River Management: The Case of the Rhine |publisher=Springer |year=2010 |pages=88-95}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ယေန်သၞာင်၊ လိက်ပတ် ကေုာံ ဒဏ္ဍာရဳ (Culture, Literature and Mythology) ==
ၜဳရိုင် ဝွံ နွံ သြဇာ ဇၞော် ဗွဲမလောန် လတူ ယေန်သၞာင်၊ လိက်ပတ် ကေုာံ ဒဏ္ဍာရဳ (Mythology) ရးဥရောပ။

* '''ဒဏ္ဍာရဳ လဝ်ရဳလာင် (Lorelei):''' လဝ်ရဳလာင် ဂှ် ဒှ် တၟအ် ဇၞော် မွဲ မနွံ လတူ သြင် ၜဳရိုင် လဒေါဝ် ရ။ အတိုင် ဒဏ္ဍာရဳ မ္ဂး၊ မိမာယ (Siren) မွဲ မနွံ ယၟု လဝ်ရဳလာင် ညးမလေပ် ဒယှ်ေ ဒွက် ရမ္သာင် မိပ် လတူ တၟအ် ဂှ်၊ ပကဵု ညံင် သၟာက္ၜင် တအ် ဂွံ အာရီု လီု တုဲ က္ၜင် တအ် ဒး ဒတုံ ဇီု ကု တၟအ် တုဲ ချိုတ် အာ ရ။ ကဗျ &quot;Die Lorelei&quot; ဏအ် ဂှ် ချူ လဝ် နကဵု ဟာင်နရစ် ဟိုင်း (Heinrich Heine) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၂၄ တုဲ ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ရ。
* '''ရွှေ ရိုင် (Das Rheingold):''' ပ္ဍဲ ဒဏ္ဍာရဳ ဂျာမာန် (Nibelungenlied) ကေုာံ ပြဇာတ် အဝ်ပေရာ ဝဂ်နာ (Richard Wagner's Ring Cycle)၊ ထဝ် မနွံ အစောံ ဣဒ္ဓိ (Rheingold) ဂှ် ဒးဒုင် ပၞုက် လဝ် ပ္ဍဲ သၟဝ် ၜဳရိုင် တုဲ၊ ညးမင်မဲ ၜဳ (Rhinemaidens) တအ် မင်မဲ ဒၟံင် ရ။&lt;ref name=&quot;wagner&quot;&gt;{{cite book |last=Magee |first=E. |title=Richard Wagner and the Nibelungs |url=https://archive.org/details/richardwagnernib0000mage |publisher=Oxford University Press |year=1990 |pages=[https://archive.org/details/richardwagnernib0000mage/page/22 22]-30}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ၜဳရိုင် ဝွံ ဒှ် ၜဳ မနွံ သြဇာ သၠုင် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ဥရောပ ဍာံဍာံပြပြ ရ။ နူကဵု ခေတ် အေန်ပါယာ ရဝ်မ မဒှ် ပယျဵု သဘာဝ၊ စိုပ် ခေတ် လဒေါဝ် မဒှ် ဂၠံင်ဍာ် ပရေင်ဗၞိက်၊ ကေုာံ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် မဒှ် &quot;ဇုတ် အဓိက&quot; သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂျာမနဳ ကေုာံ နေသာလာန် ရ။ 

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ၜဳရိုင် သ္ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် ဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ဍာ်ကလခဲ ပ္ဍဲ ဒဵုအာလ် လေင် အာ ပြဟ် လောန် တုဲ၊ ပ္ဍဲ အခိင် ကညင် ဍာ် ၜဳ မလေပ် အောန် စှ်ေ အာ ဗွဲမလောန် (Low water levels) မပကဵု ညံင် က္ၜင် ဇၞော်ဇၞော် တအ် ဇက် အာ ကၠုင် ဟွံမာန် ကတဵုဒှ် လဝ် ဂၠိုင်ကဵု ဝါ ယျ (ဥပမာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၈ ကဵု ၂၀၂၂)။ ဍုင် မဆက်စပ် တအ် သ္ဒး ပံင်ကောံ တုဲ ဂၠာဲ နဲကဲ သွက်ဂွံ မင်မဲ သဘာဝ ပွဳပွူ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ နဲကဲ ပရေင်သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး တၟိ သွက် အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဒဵု အာလ်]] (Alps)
* [[ၜဳသၟဝ်ကျာ]] (North Sea)
* [[အေန်ပါယာ ရဝ်မ]] (Roman Empire)
* [[ဂၠံင်ဍာ် ပရေင်ဗၞိက်]] (Trade route)

{{Navbox
| name = Rivers of Europe
| title = ၜဳ အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဥရောပ (Major Rivers of Europe)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ၜဳ ဇၞော်ဂမၠိုင် (&gt; 1000 km)
| list1 =
* [[ၜဳဗော်လဂါ]] (Volga)
* [[ၜဳဒါန်နုဗ်]] (Danube)
* [[ၜဳဥူရယ်]] (Ural)
* [[ၜဳဒနဳပါ]] (Dnieper)
* [[ၜဳရိုင်]] (Rhine)
* [[ၜဳအယ်ဗ်]] (Elbe)
| group2 = ဍုင် ဆက်စပ် ၜဳရိုင်
| list2 =
* [[သွိတ်ဇြာလာန်]] (Switzerland)
* [[လဳချ်တေန်သတာင်]] (Liechtenstein)
* [[အဝ်သတြဳယျာ]] (Austria)
* [[ဂျာမနဳ]] (Germany)
* [[ပြင်သေတ်]] (France)
* [[နေသာလာန်]] (Netherlands)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်
| list3 =
* [[သၞေဟ်က္ၜင် ရဝ်တာဒါမ်]] (Port of Rotterdam)
* [[ဒေသ ရူးရ်]] (Ruhr)
* [[လဝ်ရဳလာင်]] (Lorelei)
}}

[[Category:ၜဳရိုင်]]
[[Category:ၜဳဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဥရောပ]]
[[Category:ပထဝဳ ဂျာမနဳ]]
[[Category:ပယျဵု သဘာဝဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>pesk8hqf8k6m2wfjv15qpiv8m7komyj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂၠံင်ဍာ် ပရေင်ဗၞိက်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11976</id>
    <revision>
      <id>57882</id>
      <parentid>57586</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T23:21:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 6 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24990" sha1="2l7ui5wilaalxznnq7n5m0epsnjbvv7" xml:space="preserve">'''ဂၠံင်ဍာ် ပရေင်ဗၞိက်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဂၠံင် ပရေင်ဗၞိက်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Trade route'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကွန်ရက် လၟေင် ဂၠံင် ကေုာံ ဒၞာဲ ဇူ မသုင်စောဲ သွက်ဂွံ ပလံင်ဗစိုပ် ကပေါတ် ပရေင်ဗၞိက် နူကဵု ဒၞာဲ မွဲ ဇရေင် ဒၞာဲ မွဲ သ္အာင် ရ။ ဂၠံင် ပရေင်ဗၞိက် ဝွံ မာန် ဒှ် ဂၠံင် လတူ တိ (Overland routes)၊ ဂၠံင် လတူ ၜဳ ဍာ် (Maritime routes) ကေုာံ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ပါလုပ် သီုကဵု ဂၠံင် ကျာ (Air networks) ရ။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ပရေင်လီုလာ် ဂၠံင် ပရေင်ဗၞိက် တအ် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အေန်ပါယာ၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဒှ် သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ (Global economy) ဍာံဍာံပြပြ ရ။&lt;ref name=&quot;curtin&quot;&gt;{{cite book |last=Curtin |first=P. D. |title=Cross-Cultural Trade in World History |url=https://archive.org/details/crossculturaltra0000curt |publisher=Cambridge University Press |year=1984 |pages=[https://archive.org/details/crossculturaltra0000curt/page/15 15]-30}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ်၊ ဂၠံင် ပရေင်ဗၞိက် အဓိက တအ် မပ္တံကဵု '''[[ဂၠံင် ဓရီုသုတ်]]''' (Silk Road) ကေုာံ ဂၠံင် ကပေါတ် မြမောဝ် (Spice Route) တအ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပလံင်ဗစိုပ် ကပေါတ် သၟး၊ ဍေဟ်တအ် သီု ပလံင်ဗစိုပ် လညာတ်၊ နည်းပညာ၊ ဘာသာ ကေုာံ ယဲဘဲ တအ် ကီု ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဂၠံင်ဍာ် ပရေင်ဗၞိက် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူ ဂၠံင်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ဖဵုသက်ရောက် ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ အကာဲအရာ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Silk route.jpg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် မြေပုံ ထ္ၜး ဂၠံင် ဓရီုသုတ် (Silk Road) မဒှ် ဂၠံင် ပရေင်ဗၞိက် အဓိက မဆက်စပ် လဝ် တိုက်အာရှ၊ ရးဥရောပ ကေုာံ အာဖရိက ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ဂၠံင်ဍာ် ပရေင်ဗၞိက်&quot; ဝွံ ဒှ် သၞောတ်ဝ် လဝ်ဂျေတ်သတေတ် (Logistical network) မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လၟေင် ဂၠံင် (Pathways) ကေုာံ ဒၞာဲ ဆက်စပ် (Hubs/Ports) သွက်ဂွံ လှာဲဂတး ကပေါတ် ရ။

ဂၠံင် ဏအ်ဝွံ ဒး ဒုင် ဖန်ဇန် လဝ် ဟိုတ်နူကဵု တင်ဝါတ်ဂါတ် ပထဝဳ (Geographical barriers) မပ္တံကဵု ဒဵု၊ ကန္တရ ကေုာံ ၜဳ မသၠဲလး ရ။ ညးသၟာဗၞိက် (Merchants) တအ် ရုဲစှ် ဂၠံင် မဂီုကၠီု အိုတ်၊ လောဲသွာ အိုတ် ကေုာံ သြန် အောန် အိုတ် သွက်ဂွံ ပလံင် ကပေါတ် ရ။ လဒက်ပတန် ဂၠံင် ပရေင်ဗၞိက် မွဲ နွံပၟိက် - 
* '''ဒၞာဲ ထုတ်ကုန် (Production centers):''' ဒၞာဲ မပတိတ် ကပေါတ် ဥပမာ ဒေသ တဵုလွဳ၊ ရုင်စက်။
* '''ဒၞာဲ ဖျာ (Markets):''' ဒၞာဲ ညးရာန် တအ် မကောံသၟဟ်။
* '''ဒၞာဲ ဇူ ကေုာံ ဍုင် သၟာဗၞိက် (Way-stations and Caravanserais):''' ဒၞာဲ သွက်ဂွံ ဇူ၊ ပပေင် စၞ၊ ကေုာံ မင်မဲ ဂီုကၠီု။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Origins) ==
ပရေင်ဗၞိက် ဇမ္ၚောဲ ဝွံ စတင် ကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် တၟအ် (Stone Age) တေအ် ရ။ 
* '''ခေတ် တမၠာ:''' ကောန်မၞိဟ် တအ် လှာဲဂတး ကပေါတ် မပ္တံကဵု တၟအ် အံက်သဳဒဳယေန် (Obsidian) ကေုာံ ခရုက် (Shells) နကဵု လၟေင် ဂၠံင် ဍောတ်တ်။
* '''ပရေင်လွဳလွတ် တိရစ္ဆာန်:''' ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အဓိက ဂှ် ကတဵုဒှ် အခိင် ကောန်မၞိဟ် တအ် စ လွဳလွတ် ချေဟ်၊ အုတ် (Camels) ကေုာံ စိင် သွက်ဂွံ ယိုက် ဂၠေင် ကပေါတ် (Beasts of burden) ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ဂွံ ဖြတ် အာ ကန္တရ ကေုာံ ဒဵု ဇမ္ၚောဲ မာန် ကၠုင် ရ။
* '''ခေတ် အေန်ပါယာ တြေံ:''' ဂကောံမၞိဟ် မပ္တံကဵု မေသဝ်ပဝ်တေးမဳယျာ (Mesopotamia)၊ အဳဂျေပ် (Egypt) ကေုာံ ဒေသ ကြုင် အိန္ဒု (Indus Valley) တအ် ဒက်ပတန် လၟေင် ဂၠံင် သွက်ဂွံ လှာဲ ထဝ်၊ ဗရိုတ် ကေုာံ လွဟ် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;bentley&quot;&gt;{{cite book |last=Bentley |first=J. H. |title=Old World Encounters: Cross-Cultural Contacts and Exchanges in Pre-Modern Times |url=https://archive.org/details/oldworldencounte00jerr |publisher=Oxford University Press |year=1993 |pages=[https://archive.org/details/oldworldencounte00jerr/page/32 32]-45}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဂၠံင်ဍာ် ပရေင်ဗၞိက် တမၠာ အဓိကဂမၠိုင် (Major Ancient Trade Routes) ==
ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ၊ ဂၠံင် လတူ တိ အဓိက မဖန်ဗဒှ် လဝ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ တိုက် ဂမၠိုင် နွံ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂၠံင် ပရေင်ဗၞိက် အဓိက ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ
|-
! ယၟု ဂၠံင်
! ဒေသ ဆက်စပ်
! ကပေါတ် အဓိက
|-
| '''[[ဂၠံင် ဓရီုသုတ်]]''' (Silk Road)
| ကြုက် (China) စဵုကဵု ရးဥရောပ (Europe) ကေုာံ ဒေသ လဒေါဝ် ဗၟံက်
| ဓရီုသုတ်၊ လက်ဖက်၊ ဖန်၊ စက္ခော၊ ယမ်း၊ လညာတ် ဘာသာ
|-
| '''ဂၠံင် ဓုပ်မြမောဝ်''' (Incense Route)
| အာရေဗဳယျာ (Arabia)၊ အိန္ဒိယ၊ ကေုာံ ဍုင် အဳဂျေပ်
| ဓုပ် (Frankincense)၊ မြမောဝ် (Myrrh)၊ ကပေါတ် ကြမောဝ်
|-
| '''ဂၠံင် တၟအ် ပယျင်''' (Amber Road)
| ၜဳ ဗဝ်တေတ် (Baltic Sea) စဵုကဵု အဳတလဳ (Italy)
| တၟအ် ပယျင် (Amber)၊ တၟအ် ကျာ်
|-
| '''ဂၠံင် ဗၞိက် သာဟာရာ''' (Trans-Saharan Trade)
| အာဖရိက သၟဝ်ကျာ (North Africa) စဵုကဵု အာဖရိက လဒေါဝ်
| ထဝ်၊ ၜဵု၊ ဍိက်၊ ကပေါတ် လွဟ်
|}

== ၄။ ဂၠံင်ဍာ် ပရေင်ဗၞိက် လတူ ၜဳ (Maritime Trade Routes) ==
ၜိုန်ရ ဂၠံင် လတူ တိ ကိစ္စဇၞော် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ပလံင် ကပေါတ် လတူ ၜဳ ဝွံ နွံ ၚုဟ်မး အောန် တုဲ ပလံင် ဂွံ မွဲ ဝါ ဂၠိုင် သြဟ် ရ။

* '''ဂၠံင် ၜဳ အိန္ဒိယ (Indian Ocean Trade):''' ဒှ် ကွန်ရက် လတူ ၜဳ မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ကိုပ်ကၠာ ခေတ် ဥရောပ လုပ် သီ။ သၟာဗၞိက် အာရပ်၊ အိန္ဒိယ၊ မလေ (Malay) ကေုာံ ကြုက် တအ် စကာ &quot;ကျာ ရာသဳ&quot; (Monsoon winds) သွက်ဂွံ ဒဳ က္ၜင် အကြာ အာဖရိက၊ အိန္ဒိယ၊ ကေုာံ အာရှ အရှေ့တောင် ရ။
* '''ပရေင်ဗၞိက် မြမောဝ် (Spice Route):''' ဂၠံင် ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ပလံင် မသာလာ (Spices) မပ္တံကဵု မလ္ၚဴ (Pepper)၊ ကရေက် (Cloves)၊ ကေုာံ မဇာတ် (Nutmeg) နူကဵု တကအ် အေန်ဒဝ်နဳယှာ (Indonesia) ဇရေင် ရးဥရောပ ရ။
* '''ဂၠံင် ၜဳ လဒေါဝ် (Mediterranean Trade):''' ဍုင် မပ္တံကဵု ヴェနဳစ် (Venice) ကေုာံ ဂျဳနိုဝါ (Genoa) တအ် ပိုင်ပြဳ လဝ် ပရေင်ဗၞိက် ပ္ဍဲ ၜဳ လဒေါဝ် (Mediterranean) သွက်ဂွံ ဆက်စပ် ကု ဒေသ လဒေါဝ် ဗၟံက် ရ။&lt;ref name=&quot;abu_lughod&quot;&gt;{{cite book |last=Abu-Lughod |first=J. L. |title=Before European Hegemony: The World System A.D. 1250-1350 |url=https://archive.org/details/beforeeuropeanhe00abul_1 |publisher=Oxford University Press |year=1989 |pages=[https://archive.org/details/beforeeuropeanhe00abul_1/page/171 170]-185}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဘာသာ (Impact on Culture and Religion) ==
ဂၠံင် ပရေင်ဗၞိက် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လှာဲ သြန်၊ ဍေဟ်တအ် ဒှ် &quot;တံင်ဂစေင် လညာတ်&quot; (Conduits of ideas) ရ။

* '''ပရေင်ပြးဇး ဘာသာ:''' ဘာသာ ဗုဒ္ဓ (Buddhism) ပြးဇး နူ အိန္ဒိယ ဇရေင် ကြုက် ကေုာံ ဂျပါန် နကဵု ဂၠံင် ဓရီုသုတ် ရ။ ဘာသာ အေတ်သလာမ် (Islam) လေဝ် ပြးဇး ဇရေင် အာရှ အရှေ့တောင် ကေုာံ အာဖရိက နကဵု ညးသၟာဗၞိက် အာရပ် တအ် ရ။
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ နည်းပညာ:''' စက္ခော၊ ယမ်း (Gunpowder)၊ ကေုာံ သံလိုက် (Compass) ဂှ် စိုပ် အာ ရးဥရောပ နူကဵု ကြုက် ရ။
* '''ပရေင်ကၠောအ် ယဲ (Transmission of Diseases):''' ဂၠံင် ပရေင်ဗၞိက် လေဝ် ဒှ် ဟိုတ် မပကဵု ညံင် ယဲ ကၠောအ် မာန် ပြဟ် ရ။ ဥပမာ - ယဲ Black Death (Bubonic plague) မဂစိုတ် လဝ် မၞိဟ် ဥရောပ ၜိုတ် မွဲ ပိ ဂအုံ ပ္ဍဲ ၁၄ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ပြးဇး ကၠုင် နူ အာရှ နကဵု ဂၠံင် ဓရီုသုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;frankopan&quot;&gt;{{cite book |last=Frankopan |first=P. |title=The Silk Roads: A New History of the World |url=https://archive.org/details/silkroads0000unse |publisher=Bloomsbury |year=2015 |pages=[https://archive.org/details/silkroads0000unse/page/105 105]-120}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကပေါတ် မပြံင်လှာဲ (Economics and Goods Exchanged) ==
ပ္ဍဲ ဂၠံင် ပရေင်ဗၞိက် တြေံ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ ကပေါတ် ဇြိုင် (Luxury goods) မနွံ ၚုဟ်မး သၠုင် ကေုာံ လျိုင် သာ ရ။

* '''ဒြပ်စင် စၞး သြန် (Currencies):''' ပ္ဍဲ အခိင် တမၠာ၊ ညးတအ် စကာ ထဝ်၊ သြန်၊ သၠာ် ကေုာံ ခရုက် မကော်စ Cowry shells သွက်ဂွံ ရာန် ကပေါတ် ရ။ လက္ကရဴ ဏအ် ကြုက် တအ် စ ဖန်ဗဒှ် သြန် စက္ခော (Paper money) ရ။
* '''ပရေင်ကံက် အခေါန် (Tariffs and Tolls):''' အေန်ပါယာ မထိင်ဒဝ် လဝ် ဂၠံင် တအ် မပ္တံကဵု အေန်ပါယာ အဝ်တဝ်မာန် (Ottoman Empire) ဟွံသေင်မ္ဂး မွန်ဂေါလ် (Mongol Empire) တအ် ကလိဂွံ သြန်ဘဏ္ဍာ ဗွဲမဂၠိုင် နူကဵု ပရေင်ကံက် အခေါန် လတူ ညးသၟာဗၞိက် တအ် ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် အေန်ပါယာ တအ် ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ရ။

== ၇။ ခေတ် ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ကေုာံ ဂၠံင်ဍာ် တၟိ (The Age of Discovery and New Routes) ==
ပ္ဍဲ ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ လက္ကရဴ၊ အေန်ပါယာ အဝ်တဝ်မာန် သီ ကေတ် ဍုင် ကွန်သတန်တဳနဝ်ပဲ (Constantinople) တုဲ ကၟာတ် ထောအ် ဂၠံင် ဓရီုသုတ် ဇရေင် ဥရောပ ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ဍုင် ရးဥရောပ တအ် သ္ဒး ဂၠာဲ ဂၠံင် ၜဳ တၟိ သွက်ဂွံ အာ အိန္ဒိယ ကေုာံ အာရှ ရ။

* '''ဂၠံင် ၜဳ အာဖရိက:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၄၉၈ ဂှ်၊ ညးဂၠာဲဆဵု ပဝ်တူဂြဳ ဗာသကဝ် ဒါ ဂါမာ (Vasco da Gama) ကွာ် က္ၜင် ဂေတ် တိုက်အာဖရိက (Cape of Good Hope) တုဲ စိုပ် အာ ဍုင် အိန္ဒိယ။ ဏအ်ဂှ် ပလီု ထောအ် ပရေင်ပိုင်ပြဳ အာရပ် တအ် ရ။
* '''ပရေင်ဆဵု တိုက် အမေရိက:''' ခရစ်သတဝ်ဖာ ကဝ်လံမ်ဗတ် (Christopher Columbus) အာ ဂၠာဲ ဂၠံင် အာရှ လပါ် ပလိုတ် တုဲ ဆဵု အာ တိုက် အမေရိက ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၄၉၂ ရ။
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကဝ်လံမ်ဗဳယျာ (Columbian Exchange):''' ဂၠံင် ပရေင်ဗၞိက် လတူ ၜဳ အတ္တလာန်တိတ် ဖန်ဗဒှ် ပရေင်လှာဲဂတး သတ္တဝါ၊ တၞံ (ဥပမာ - ခတိုဟ်၊ တခေါတ်)၊ ကေုာံ ဍိက် အကြာ ဂၠးတိ တြေံ ကေုာံ ဂၠးတိ တၟိ ရ။&lt;ref name=&quot;pomeranz&quot;&gt;{{cite book |last=Pomeranz |first=K. |title=The Great Divergence: China, Europe, and the Making of the Modern World Economy |url=https://archive.org/details/greatdivergence0000unse |publisher=Princeton University Press |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/greatdivergence0000unse/page/15 15]-28}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဂၠံင်ဍာ် ပရေင်ဗၞိက် ခေတ်တၟိ (Modern Trade Routes) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ ဂၠံင် ပရေင်ဗၞိက် ဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် မဇၞော် ကေုာံ ပြဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ရ။

* '''တူးမြောင်း ဇၞော်ဂမၠိုင် (Major Canals):''' 
  * '''[[တူးမြောင်း သူးအက်]]''' (Suez Canal): ပံက် လဝ် ပ္ဍဲ ၁၈၆၉၊ မဆက်စပ် ၜဳ လဒေါဝ် ကေုာံ ၜဳ ဗကေတ်၊ ပကဵု ညံင် ဟွံဒး ဂေတ် အာဖရိက ရ။
  * '''[[တူးမြောင်း ပါနာမာ]]''' (Panama Canal): ပံက် လဝ် ပ္ဍဲ ၁၉၁၄၊ မဆက်စပ် ၜဳ အတ္တလာန်တိတ် ကေုာံ ပသိဖိတ် ရ။
* '''သၞောတ် ကွန်တိန်နာ (Containerization):''' ပရေင်ဖန်ဗဒှ် သေတ္တာ ကွန်တိန်နာ ပ္ဍဲ ၁၉၅၀ တအ် ဂှ် ပကဵု ညံင် ပရေင်ပလံင် ကပေါတ် (Shipping) ဂွံ ပြဟ် ကေုာံ ၚုဟ်မး အောန် စှ်ေ အလုံ ဂၠးတိ ရ။
* '''ဂၠံင် ကျာ ကေုာံ တိုက် (Air and Land):''' က္ၜင်ကျာ ယိုက် ကပေါတ် (Cargo planes) ကေုာံ ကွဳပၟတ် (Freight trains) တအ် လေဝ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေင်ဗၞိက် ခေတ်တၟိ ရ။

== ၉။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ဂီုကၠီု (Challenges and Security) ==
ဂၠံင်ဍာ် ပရေင်ဗၞိက် ဝွံ ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ အန္တရာယ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

* '''ဒၞာဲ ကအ်ဗြံက် (Chokepoints):''' ဒၞာဲ ၜဳ ဍောတ်တ် မပ္တံကဵု ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ (Strait of Malacca) ကေုာံ ပ္ၚံက်ၜဳ ဟဝ်မုဇ် (Strait of Hormuz) တအ် ဝွံ ယဝ်ရ ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု မ္ဂး၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ဒး ကလိုက်ကမဵု မာန် ရ။ (ဥပမာ - က္ၜင် Ever Given ကၟာတ် လဝ် သူးအက် ပ္ဍဲ ၂၀၂၁)။
* '''ကမၠတ် လတူ ၜဳ (Piracy):''' ဒၞာဲ မပ္တံကဵု ဇိုင် ၜဳ သဝ်မာလဳယျာ (Somalia) ကေုာံ ပ္ၚံက်ၜဳ အာဒေန် (Gulf of Aden) တအ် ဝွံ နွံ ကဵု ကမၠတ် ၜဳ မရပ် က္ၜင် သွက်ဂွံ အာတ် သြန် ရ။
* '''ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Geopolitics):''' ပေါဲဗတိုက် အကြာ ဍုင် ဇၞော် တအ် မာန် ပလီုပလာ် သၞောတ် ကွင်းဆက် ပရေင်ဗၞိက် (Supply chain disruptions) ဥပမာ ပေါဲဗတိုက် ပရေင်ဗၞိက် အကြာ အမေရိကာန် ကဵု ကြုက် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Trends) ==
ဂၠံင်ဍာ် ပရေင်ဗၞိက် ဝွံ ဒှ် &quot;ဇုတ်&quot; အဓိက မဆက်စပ် လဝ် ဂၠးတိ ဏအ် ညံင် ဂွံ ဒှ် မွဲ ဂကောံ ရ။ နူကဵု အခိင် တမၠာ မစကာ အုတ် ကေုာံ ချေဟ် စဵုကဵု စိုပ် အခိင် က္ၜင် ကွန်တိန်နာ ဇၞော်ဇၞော်၊ ဂၠံင် တအ် ဏအ် ပြံင်လှာဲ လဝ် ဗီုပြင် ကောန်မၞိဟ် တအ် မဂျိုင်တန်တဴ ဗွဲမလောန် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ဂၠံင် ပရေင်ဗၞိက် သ္ဒး ပြံင်လှာဲ အာ အတိုင် နည်းပညာ တၟိ ရ -
* '''ပရေင်ဗၞိက် ဒဳဂျဳတေဝ် (E-commerce):''' ကပေါတ် တအ် ဒး ဒုင် ရာန် နကဵု အင်တာနက် တုဲ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် ပြဟ် (Express delivery) ကိစ္စဇၞော် ကၠုင် ရ။
* '''ဂၠံင် ဓရီုသုတ် တၟိ (Belt and Road Initiative - BRI):''' အလဵုအသဳ ကြုက် စကာ သြန် ဘဳလဳယျောန် သွက်ဂွံ သြိုင် ဂၠံင် ကွဳစက်၊ ကွဳပၟတ် ကေုာံ သၞေဟ် က္ၜင် တၟိ ညံင် ဂွံ ဆက်စပ် အာရှ၊ ဥရောပ ကေုာံ အာဖရိက ပၠန် ရ။
* '''ဂၠံင် လပါ် ဍာ်ကလောအ် သၟဝ်ကျာ (Arctic Route):''' ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ ဍာ်ကလောအ် လေင် အာ တုဲ၊ က္ၜင် တအ် မာန် စကာ ဂၠံင် သၟဝ်ကျာ သွက်ဂွံ အာ ဥရောပ ပြဟ် နူ တြေံ ရောင်။&lt;ref name=&quot;bentley2&quot;&gt;{{cite book |last=Bentley |first=J. H. |title=Traditions &amp; Encounters: A Global Perspective on the Past |url=https://archive.org/details/traditionsencoun0000bent_e8e3 |publisher=McGraw-Hill |year=2014 |pages=[https://archive.org/details/traditionsencoun0000bent_e8e3/page/500 500]-515}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဂၠံင် ဓရီုသုတ်]] (Silk Road)
* [[ပရေင်ဗၞိက် အလုံဂၠးတိ]] (Globalization)
* [[တူးမြောင်း သူးအက်]] (Suez Canal)
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics)

{{Navbox
| name = Trade routes
| title = ဂၠံင်ဍာ် ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ (Trade Routes and Global Economy)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဂၠံင် ပရေင်ဗၞိက် တြေံဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ဂၠံင် ဓရီုသုတ်]] (Silk Road)
* [[ဂၠံင် ဗၞိက် သာဟာရာ]] (Trans-Saharan trade)
* [[ဂၠံင် ဓုပ်မြမောဝ်]] (Incense Route)
* [[ပရေင်ဗၞိက် မြမောဝ်]] (Spice trade)
| group2 = ဒၞာဲ ဆက်စပ် ခေတ်တၟိဂမၠိုင်
| list2 =
* [[တူးမြောင်း သူးအက်]] (Suez Canal)
* [[တူးမြောင်း ပါနာမာ]] (Panama Canal)
* [[ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ]] (Strait of Malacca)
* [[ပ္ၚံက်ၜဳ ဟဝ်မုဇ်]] (Strait of Hormuz)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်
| list3 =
* [[ပရေင်ဗၞိက် အလုံဂၠးတိ]] (Globalization)
* [[သၞောတ် ကွန်တိန်နာ]] (Containerization)
* [[ကမၠတ် လတူ ၜဳ]] (Piracy)
* [[Belt and Road Initiative]] (BRI)
}}

[[Category:ပရေင်ဗၞိက်]]
[[Category:ဂၠံင်ဍာ် ပရေင်ဗၞိက်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဝင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ်]]</text>
      <sha1>2l7ui5wilaalxznnq7n5m0epsnjbvv7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11977</id>
    <revision>
      <id>57885</id>
      <parentid>57725</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T23:24:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20766" sha1="g0a0uxjmfp6hujen8a22t64x4kf4vh3" xml:space="preserve">'''ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Strait of Malacca'', မလေယျာ: ''Selat Melaka'', အေန်ဒဝ်နဳယျာ: ''Selat Malaka'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပ္ၚံက်ၜဳ ကိစ္စဇၞော် မွဲ မနွံ အကြာ တကအ် ဍုင်မလေယျာ (Malay Peninsula) ကေုာံ တကအ် သုမာတြာ (Sumatra) မနွံ သၟဝ် အုပ်ဓုပ် ဍုင်အေန်ဒဝ်နဳယျာ ရ။ ဍေဟ် နွံ ဇမၠိင် ၜိုတ် ၉၃၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၅၈၀ တိုင်) တုဲ ဒှ် ဂၠံင် ဍာ် အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ ဆက်စပ် သမုဒ္ဒရာ အိန္ဒိယ (Indian Ocean) ကေုာံ သမုဒ္ဒရာ ပါသဳဖိတ် (Pacific Ocean) ရ။&lt;ref name=&quot;wheatley&quot;&gt;{{cite book |last=Wheatley |first=P. |title=The Golden Khersonese: Studies in the Historical Geography of the Malay Peninsula before A.D. 1500 |url=https://archive.org/details/goldenkhersonese0000unse |publisher=University of Malaya Press |year=1961 |pages=[https://archive.org/details/goldenkhersonese0000unse/page/82 82]-83}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် ဒှ် ဂၠံင်တရဴ အဓိက မဆက်စပ် ဍုင် မနွံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော် မပ္တံကဵု အိန္ဒိယ၊ ကြုက်၊ ကေုာံ ဂျပေန် တအ် ဂှ်ရ၊ ပ္ၚံက်ၜဳ ဏအ် ဒှ် ဒၞာဲ မနွံကဵု ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ က္ၜင် ကၠောအ်ကူး ဂၠိုင် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပထဝဳ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ဂီုကၠီု၊ ကေုာံ မဟာဗျူဟာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Strait of Malacca.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဌာန်ဒတန် ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ (အသာ် ဍာ်သွာ) မနွံ အကြာ တကအ် မလေယျာ ကေုာံ သုမာတြာ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ&quot; ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ဍာ် ၜဳ မကြေပ် မဆက်စပ် ၜဳ ဇၞော် ၜါ မာန် ရ။ ပ္ဍဲကဵု လညာတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ရေကြောင်း မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် ဒၞာဲ &quot;Chokepoint&quot; (ဒၞာဲ မကြေပ် မနွံ သြဇာ) မွဲ မကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ရ။

အတိုင် သ္ဂုတ်သွာတ် ဂကောံ ဟာဲဒရဝ်ဂရပ်ဖဳ ဂၠးတိ (International Hydrographic Organization - IHO) မ္ဂး၊ ပယျဵု လပါ် သၟဝ်ကျာ ဂှ် စတမ် နူ ဍုင်သေံ (Phuket) ကေုာံ တကအ် သုမာတြာ လပါ် သၟဝ်ကျာ တုဲ၊ လပါ် သၠုင်ကျာ ဂှ် အုပ်နိဂီု ပ္ဍဲကဵု ပယျဵု ဍုင်သေင်ကာပူ ကေုာံ ဍုင်မလေယျာ ရ။ ဍေဟ် ဆက်စပ် အာ ကု ပ္ၚံက်ၜဳ သေင်ကာပူ (Singapore Strait) မဒှ် ဒၞာဲ မကြေပ် အိုတ် ပ္ဍဲ လၟေင် ဂၠံင် ဍာ် ဏအ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ယၟု (History and Etymology) ==
ယၟု &quot;မလာကာ&quot; ဝွံ ကၠုင် နူကဵု ယၟု ဍုင် မလာကာ (Malacca City) မဒှ် ဍုင်ဇၞော် နေင် အေန်ပါယာ သူလာတန် မလာကာ (Malacca Sultanate) မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု သၟိင် ပရမေသွာ (Parameswara) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၄၀၀ ရ။ 

* '''ခေတ် သူလာတန်:''' ဍုင် မလာကာ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဗဟဵု ပရေင်ဗၞိက် မကောံသၟဟ် ညးဗၞိက် နူ အာရပ်၊ အိန္ဒိယ၊ ကေုာံ ကြုက် ရ။ ပ္ၚံက်ၜဳ ဏအ် ဒးဒုင် ကော်စ ယၟု ဍုင် ဏအ် ဟိုတ်နူ သြဇာ ဍေဟ် မဇၞော် လောန် ရ။
* '''ခေတ် ဥရောပ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၅၁၁ ဂှ်၊ ပၞာန် ပဝ်တူဂြဳ (Portuguese) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု အာဖောန်သဝ် ဒဳ အာလ်ဗူကေရ်ကေ (Afonso de Albuquerque) လုပ် သီ ကေတ် ဍုင် မလာကာ သွက်ဂွံ ပိုင်ပြဳ ဂၠံင် ပရေင်ဗၞိက် ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် ဍတ်ချ် (Dutch) ကေုာံ ဗြိတိန် (British) တအ် ဆက် အုပ်ဓုပ် လဝ် စဵုကဵု ဍုင် တအ် ဏအ် ကလိဂွံ သၠးပွး ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ရ။&lt;ref name=&quot;leifer&quot;&gt;{{cite book |last=Leifer |first=M. |title=Malacca, Singapore, and Indonesia |publisher=Sijthoff &amp; Noordhoff |year=1978 |pages=20-35}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ လဒက်ပတန် (Geography and Extent) ==
ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ ဝွံ နွံကဵု လက္ခဏာ ပထဝဳ မတၟေင် တုဲ ပါ်လဝ် နကဵု ဍုင် ဆက်စပ် နာနာ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား တင်ဂၞင် သဇိုင် ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ
|-
! လက္ခဏာ (Characteristic)
! တင်ဂၞင် (Details)
|-
| '''ဇမၠိင် အလုံ''' (Total Length) || ၉၃၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၅၈၀ တိုင်)
|-
| '''အနာံ ဇၞော်အိုတ်''' (Maximum Width) || ၂၅၀ ကဳလဝ်မဳတာ (၁၆၀ တိုင်) လပါ် သၟဝ်ကျာ
|-
| '''အနာံ အောန်အိုတ်''' (Minimum Width) || ၃၈ ကဳလဝ်မဳတာ (၂၄ တိုင်) ကြပ် ကု သေင်ကာပူ
|-
| '''ဇမ္ၚိုဟ် အောန်အိုတ်''' (Minimum Depth) || ၂၅ မဳတာ (၈၂ ပေ)
|-
| '''ဍုင် ဆက်စပ်''' (Littoral States) || အေန်ဒဝ်နဳယျာ၊ မလေယျာ၊ သေင်ကာပူ၊ သေံ (Thailand)
|}

ဟိုတ်နူကဵု ဇမ္ၚိုဟ် ဍေဟ် နွံ ဆ ၜိုတ် ၂၅ မဳတာ သၟး ဂှ်ရ၊ က္ၜင် ဇၞော် လောန် တအ် (ဥပမာ က္ၜင် တင်ကာ ကၠေင် ဇၞော်ဇၞော်) ဒး စကာ ဂၠံင် တၞဟ် မပ္တံကဵု ပ္ၚံက်ၜဳ လောမ်ဗံက် (Lombok Strait) မနွံ ပ္ဍဲ အေန်ဒဝ်နဳယျာ ရ။ က္ၜင် မဇၞော် အိုတ် မာန် ဖြတ် ပ္ၚံက်ၜဳ ဏအ် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ '''မာလာကာမက်''' (Malaccamax) ရ။

== ၄။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဗၞိက် ဂၠးတိ (Economy and Global Trade) ==
ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ ဝွံ ဒှ် ဇုတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သွက် ဂၠးတိ ရ။ ဇၟာပ် သၞာံ က္ၜင် ကုန်စည် ကေုာံ က္ၜင် ကၠေင် ၜိုတ် ၉၀,၀၀၀ ပြင်င် ဖြတ် အာ ကၠုင် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ပ္ၚံက်ၜဳ ဏအ် ရ။ 

* ဍေဟ် ရေင်တၠုင် ၜိုတ် ၄၀% နူကဵု ပရေင်ဗၞိက် ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် ရ။
* '''ကၠေင်ရေနံ (Oil Transport):''' ဍေဟ် ဒှ် ဂၠံင် အဓိက သွက်ဂွံ ပလံင် ကၠေင် နူကဵု ဍုင် အာရပ် (Middle East) ဇရေင် ဍုင် မနွံပၟိက် ဇၞော် မပ္တံကဵု ကြုက်၊ ဂျပေန်၊ ကေုာံ ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုင်ကျာ ရ။ ကၠေင် ၜိုတ် ၁၆ ပြကောဋိ စည် (Barrels) ဒး ဖြတ် အာ လၟိုန် တ္ၚဲ ရ။
* ဍုင် မနွံ ကြပ် ကု ပ္ၚံက်ၜဳ ဏအ် ဥပမာ သေင်ကာပူ ဂှ် ဒှ် အာ ဍုင် မနွံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဟိုတ်နူ ဆိပ်ကမ်း မခိုဟ် ရ။

== ၅။ ဆိပ်ကမ်း ကေုာံ ဍုင် ဆက်စပ်ဂမၠိုင် (Ports and Bordering States) ==
ဍုင် မနွံ သြင် ၜဳ (Littoral states) တအ် ဇၞော်မောဝ် လဝ် ဆိပ်ကမ်း (Ports) ကဆံင် ဂၠးတိ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဖဵု နူကဵု ပ္ၚံက်ၜဳ ဏအ် ရ။

# '''သေင်ကာပူ (Singapore):''' ဆိပ်ကမ်း သေင်ကာပူ ဂှ် ဒှ် ဆိပ်ကမ်း မမံက်ဂတာပ် ကေုာံ ကမၠောန် ဂၠိုင် အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (ကြဴနူ ရှန်ဟိုင်း) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဗဟဵု သွက်ဂွံ ပလံင် ကပေါတ် (Transshipment hub) အဓိက။
# '''မလေယျာ (Malaysia):''' ဆိပ်ကမ်း ကလာင် (Port Klang) ကေုာံ ဆိပ်ကမ်း ပဳနင် (Penang) ဂှ် ဒှ် ဆိပ်ကမ်း အဓိက သွက် ကပေါတ် တိတ် ဍုင် မလေယျာ ရ。
# '''အေန်ဒဝ်နဳယျာ (Indonesia):''' ဆိပ်ကမ်း ဗေလာဝါန် (Belawan) ပ္ဍဲ သုမာတြာ ဂှ် ဒှ် ဆိပ်ကမ်း အဓိက သွက် ပရေင်ဗၞိက် ဍာ်။

== ၆။ အန္တရာယ် ဒမၠ ၜဳ ကေုာံ ဂီုကၠီု (Piracy and Security Risks) ==
ဟိုတ်နူကဵု ပ္ၚံက်ၜဳ ဏအ် ကြေပ် တုဲ နွံ ကု က္ၜင် ဂၠိုင် လောန် ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒၞာဲ မဖန်ဇန် သွက် '''ဒမၠ ၜဳ''' (Piracy) လောဲသွာ ရ။

* ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၁၉၉၀ စဵုကဵု ၂၀၀၀ လဒေါဝ်၊ အန္တရာယ် ဒမၠ ၜဳ ပ္ဍဲ ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ ဏအ် သၠုင် ဗွဲမလောန် ရ။ ညးတအ် လုပ် ပၠံင် ကေတ် ကပေါတ်၊ ကၠေင် ကေုာံ ရပ် မၞိဟ် သွက် သြန် ရ။
* ဆဂး ကြဴနူ သၞာံ ၂၀၀၄၊ ဍုင် ဆက်စပ် ပိ ဍုင် (အေန်ဒဝ်နဳယျာ၊ မလေယျာ၊ သေင်ကာပူ) တအ် ကောံသၟဟ် တုဲ ကၠောန် ပရေင်ကင်းလှည့် ပံင်ကောံ (Malacca Straits Patrols) ရ။ ပရေင်ဏအ် ပကဵု ညံင် အန္တရာယ် ဒမၠ ၜဳ ယှောတ် စှ်ေ အာ ဗွဲမဇၞော် ရ။&lt;ref name=&quot;guardian2025&quot;&gt;{{cite news |title=Piracy and armed robbery surge in the straits of Malacca and Singapore - report |newspaper=The Guardian |date=26 August 2025 |first=Ima |last=Caldwell}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ အကာဲအရာ ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ ယက် (Environmental Conditions and Haze) ==
အကာဲအရာ ပွဳပွူသဘာဝ ပ္ဍဲ ပ္ၚံက်ၜဳ ဏအ် လေဝ် ဒှ် တင်ဝါတ်ဂါတ် ဇၞော် မွဲ သွက် က္ၜင် တအ် ရ။

* '''ယက် ပၟတ် (Haze):''' ဇၟာပ် သၞာံ ပ္ဍဲ အခိင် ကညင်၊ ပရေင်စံင် ဂြိုပ် ပ္ဍဲ တကအ် သုမာတြာ သွက်ဂွံ တဵု တၞံ ကၠေင် (Palm oil) ဂှ် ကတဵုဗဒှ် ယက် ပၟတ် မဇၞော် မဖန် ညံင် လျး မညာတ် (Visibility) ဂွံ ယှောတ် စှ်ေ အာ စဵုကဵု ၂၀၀ မဳတာ ရ။ ဏအ်ဂှ် ကဵု အန္တရာယ် သွက် က္ၜင် မဒး ထိင်ဒဝ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မကြေပ် ရ။
* '''ဂြိုပ် တၞံ ဍာ်ဖန် (Mangroves):''' သြင် ၜဳ ၜါ လပါ် ဂှ် နွံကဵု ဂြိုပ် တၞံ ဍာ်ဖန် မကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လပှ် ကေုာံ မင်မဲ သဘာဝ တိရစ္ဆာန် ဍာ် ရ။

== ၈။ မဟာဗျူဟာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ (Global Geopolitical Strategy) ==
ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မဟာဗျူဟာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ အာရှ ရ။

* '''ပြသၞာ မလာကာ (Malacca Dilemma):''' သမ္မတ ဍုင်ကြုက် ဟူကျေန်ထောင်း (Hu Jintao) ကေင် ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ ဍုင်ကြုက် နွံ ကု &quot;ပြသၞာ မလာကာ&quot; ရ။ အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် ဂှ် ကၠေင်ရေနံ ဍုင်ကြုက် ၈၀% ပြင်င် ဂှ် ဒး ဖြတ် ကၠုင် နူ ပ္ၚံက်ၜဳ ဏအ် တုဲ၊ ယဝ်ရ ဒပ်ပၞာန် ဍာ် အမေရိကာန် (US Navy) ဟွံသေင်မ္ဂး အိန္ဒိယ ကၟာတ် ထောအ် ပ္ၚံက်ၜဳ ဏအ် မ္ဂး ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကြုက် ဒး ဒေါအ် ဇူ အာ မာန် ရ။
* '''အိန္ဒိယ (India):''' ဍုင်အိန္ဒိယ နွံကဵု သြဇာ လတူ ပါင် ပ္ၚံက်ၜဳ လပါ် သၟဝ်ကျာ ဟိုတ်နူ ညးတအ် ပိုင်ပြဳ လဝ် တကအ် အာန်ဒါမာန် ကေုာံ နဳကဝ်ဗာ (Andaman and Nicobar Islands) ရ။&lt;ref name=&quot;mckinnon&quot;&gt;{{cite journal |last=McKinnon |first=E. E. |title=Beyond Serandib: A Note on Lambri at the Northern Tip of Aceh |url=https://archive.org/details/sim_indonesia_1988-10_46/page/102 |journal=Indonesia |volume=46 |year=1988 |pages=102-121}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ လၟေင် ကမၠောန် ပံင်ကောံ ရေင်သကအ် (Regional Cooperation) ==
သွက်ဂွံ မင်မဲ ဂီုကၠီု ကေုာံ ညိင်ဝတ် ပ္ဍဲ ပ္ၚံက်ၜဳ ဏအ်၊ ဍုင် ကောန်ဂကောံ အာသဳယာန် (ASEAN) တအ် ဒက်ပတန် လဝ် လၟေင် ကမၠောန် နာနာ သာ် ရ -

* '''ReCAAP:''' ဒှ် ပရေင်တုပ်စိုတ် ရးအာရှ သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ဒမၠ ၜဳ ကေုာံ ပါ်ပရအ် တင်ဂၞင် (Information sharing) မဆက်စပ် ကု ကမၠောန် ရာဇဝတ် ပ္ဍဲ ၜဳ။
* '''Malacca Strait Patrols (MSP):''' ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် ကင်းလှည့် ဍာ် (Naval patrols) ကေုာံ ကင်းလှည့် ကျာ (Air patrols - 'Eyes in the Sky') မကၠောန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု အေန်ဒဝ်နဳယျာ၊ မလေယျာ၊ သေင်ကာပူ ကေုာံ သေံ သွက်ဂွံ မင်မဲ လုံခြုံရေး ပ္ၚံက်ၜဳ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ ဝွံ ဒှ် ဇုတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဟွံမာန် ကၠေအ် အာ နူ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒြဟတ် မဆက်စပ် ဍုင် ရးဗၟံက် ကေုာံ ရးပလိုတ် ရ။ 

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ တင်ဝါတ်ဂါတ် မာန် ကတဵုဒှ် ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု က္ၜင် ဂၠိုင် လောန် အာ ကေုာံ ဒၞာဲ ကြေပ် အာ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ဍုင် ဥပမာ သေံ တအ် မိက်ဂွံ ခါဲ ကတိုင် ဍာ် တၟိ မကော်စ '''ကတိုင် ဍာ် ကရ (Kra Canal)''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ကတိုင် ဍာ် သေံ (Thai Canal)''' ပ္ဍဲ လပါ် သၠုင်ကျာ သေံ သွက်ဂွံ ကဵု ဂၠံင် တၞဟ် စၞး ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ ရ။ ၜိုန်ရ ပရေင်ဏအ် မာန် ဖန် ညံင် အခိင် ကၠောအ်ကူး ပြဟ် တိုန် ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ ပြသၞာ သြန်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ သဘာဝ ပွဳပွူ ဂှ်ရ၊ ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ ဝွံ ဆက် တန်တဴ နဒဒှ် ဂၠံင် ဍာ် ကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သမုဒ္ဒရာ အိန္ဒိယ]] (Indian Ocean)
* [[သေင်ကာပူ]] (Singapore)
* [[ပရေင်ဗၞိက် ဂၠးတိ]] (International Trade)
* [[ဒမၠ ၜဳ]] (Piracy)

{{Navbox
| name = Bodies of water in Southeast Asia
| title = ၜဳ ကေုာံ ပ္ၚံက်ၜဳ ပ္ဍဲ အာရှ အရှေ့တောင် (Seas and Straits in Southeast Asia)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ၜဳ (Seas)
| list1 =
* [[ၜဳ အာန်ဒါမာန်]] (Andaman Sea)
* [[ၜဳ ကြုက် သၠုင်ကျာ]] (South China Sea)
* [[ၜဳ ဂျာဗာ]] (Java Sea)
* [[ၜဳ သေလဳဗဳသ်]] (Celebes Sea)
| group2 = ပ္ၚံက်ၜဳ (Straits)
| list2 =
* [[ပ္ၚံက်ၜဳ မလာကာ]] (Strait of Malacca)
* [[ပ္ၚံက်ၜဳ သေင်ကာပူ]] (Singapore Strait)
* [[ပ္ၚံက်ၜဳ သွန်ဒါ]] (Sunda Strait)
* [[ပ္ၚံက်ၜဳ လောမ်ဗံက်]] (Lombok Strait)
| group3 = ဍုင် ဆက်စပ်
| list3 =
* [[အေန်ဒဝ်နဳယျာ]] (Indonesia)
* [[မလေယျာ]] (Malaysia)
* [[သေင်ကာပူ]] (Singapore)
* [[သေံ]] (Thailand)
}}

[[Category:ပ္ၚံက်ၜဳဂမၠိုင်]]
[[Category:အာရှ အရှေ့တောင်]]
[[Category:မလေယျာ]]
[[Category:အေန်ဒဝ်နဳယျာ]]
[[Category:ပရေင်ဗၞိက် ဍာ်]]</text>
      <sha1>g0a0uxjmfp6hujen8a22t64x4kf4vh3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒမၠ ၜဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11978</id>
    <revision>
      <id>57855</id>
      <parentid>57588</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:40:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28293" sha1="esqt99j4ra9tutqhbxm9tl4s06yt5nh" xml:space="preserve">'''ဒမၠၜဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Piracy/Pirate'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ပၠံင်ဗတိုက်၊ ဂစိုတ် ကေုာံ ပရေင်ကလိလောန် ဒုဟ် နကဵု လွဟ် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ လတူ ၜဳ ဟွံသေင်မ္ဂး သမုဒ္ဒရာ မ္ၚး ပယျဵု တိဍာ် ဍုင်မွဲမွဲ (International waters) ရ။ မၞိဟ် မကၠောန် ပရေင်ဒုစရိုက် လတူ ၜဳ တအ် ဂှ် ညးကော်စ '''ဒမၠၜဳ''' (Pirates) တုဲ၊ ညးတအ် ဗတိုက် က္ၜင် ဗၞိက် တအ် သွက်ဂွံ ပၠံင် ကေတ် ကပေါတ် ဥစ္စာ၊ ရတ် သြန် ကေုာံ ရပ် မၞိဟ် သွက်ဂွံ အာတ် သြန် လာပ် (Ransom) ရ။ ပရေင်ဒမၠၜဳ ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ မကတဵုဒှ် ကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် တမၠာ စဵုကဵု ခေတ် လၟုဟ် တုဲ ဍေဟ် ကဵု ဖဵုသက်ရောက် ပရေအ် လတူ ပရေင်ဗၞိက် ဂၠးတိ ကေုာံ ပရေင်ဂီုကၠီု ၜဳ သမုဒ္ဒရာ ဗွဲမဇၞော် ရ။&lt;ref name=&quot;konstam&quot;&gt;{{cite book |last=Konstam |first=Angus |title=Piracy: The Complete History |url=https://archive.org/details/piracycompletehi0000kons |publisher=Osprey Publishing |year=2008 |pages=[https://archive.org/details/piracycompletehi0000kons/page/10 10]-25}}&lt;/ref&gt;

အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ ၜဳ ကုလသမဂ္ဂ (UNCLOS) မ္ဂး၊ ပရေင်ဒမၠၜဳ ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ ရာဇဝတ် ဂၠးတိ မွဲ တုဲ၊ ဇၟာပ် ဍုင် သီုဖအိုတ် နွံ အခေါင် ရပ် ကေုာံ ဖျေဟ် ဒုဟ် လတူ ဒမၠၜဳ တအ် ပ္ဍဲ လတူ ၜဳ သၠးပွး ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဒမၠၜဳ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ခေတ်ထဝ်၊ ပရေင်ချဳဓရာင် ပ္ဍဲ အာရှ၊ နဲကဲ ဗတိုက်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ အကာဲအရာ ဒမၠၜဳ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Jolly_Roger.svg|thumb|right|300px|အလာံ ဂျဝ်လဳ ရဝ်ဂျာ (Jolly Roger) မဒှ် သင်္ကေတ ဒမၠၜဳ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ အခိင် ခေတ်ထဝ် ဒမၠၜဳ။ အလာံ ဏအ်ဝွံ မလေပ် စကာ သွက်ဂွံ ပကဵု ညံင် သတြု တအ် ဂွံ ဖေက်လကိုတ် တုဲ ဒုင် ပယျောဝ် လောဲသွာ ရ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ဒမၠၜဳ&quot; (Piracy) ဝွံ ကၠုင် နူကဵု မလိက် ဂရိတ် &quot;πειρατεία&quot; (peirateía) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်ပၠံင်ဗတိုက် လတူ ၜဳ&quot; ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် တမၠာ တေအ်၊ ပရေင်ပၠံင်ဗတိုက် ဝွံ ဟွံမဲ ကု ပယျဵု သၞောဝ် မကၠးသ္ဇုင် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် ရာဇဝတ် ဂၠးတိ မွဲ ရ။

အတိုင် ပိုဒ် ၁၀၁ နူကဵု လိက်ကသုက် သၞောဝ် ၜဳ ကုလသမဂ္ဂ (UNCLOS - United Nations Convention on the Law of the Sea)၊ &quot;ဒမၠၜဳ&quot; ဝွံ တွံ လဝ် အဓိပ္ပါယ် - &quot;ပရေင်ရပ်စပ် လွဟ်၊ ပရေင်ပၠံင်ဗတိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဍဵုဍိုက် မကတဵုဒှ် လတူ က္ၜင် မွဲ ကု က္ၜင် မွဲ သ္အာင် (Two-ship requirement) သွက် ပရဲ ပူဂိုလ် ပ္ဍဲ လတူ ၜဳ သၠးပွး (High seas) မ္ၚး ပယျဵု အာဏာ ဍုင် မွဲမွဲ&quot; ရ။ ယဝ်ရ ပရေင်ပၠံင်ဗတိုက် ကတဵုဒှ် အပ္ဍဲ ပယျဵု တိဍာ် ဍုင် မွဲမွဲ (Territorial waters) မ္ဂး၊ ညးကော်စ &quot;ပရေင်ပၠံင်ဗတိုက် လတူ လှာ်&quot; (Armed robbery at sea) ရ၊ ဟွံသေင် သၞောဝ် ဒမၠၜဳ ဂၠးတိ ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ခေတ် တမၠာ (Ancient History and Origins) ==
ပရေင်ဒမၠၜဳ ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် လဝ် တုပ် ကု အာယုက် ပရေင်ဗၞိက် ၜဳ (Maritime trade) ကီု ရ။ က္ၜင် မပလံင် ကပေါတ် ငုဟ်မး သၠုင် တအ် ဂှ် ဒှ် ပစ်မှတ် သွက် ညးဒမၠ တအ် ရ။

* '''ဂကူ ၜဳ သမုဒ္ဒရာ (Sea Peoples):''' ပ္ဍဲ အခိင် ၁၄ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ (BC)၊ ဂကောံ မၞိဟ် မကော်စ Sea Peoples တအ် ဝွံ ဒှ် ဒမၠၜဳ မဗတိုက် ပလီု လဝ် ဍုင် အဳဂျေပ် (Egypt) ကေုာံ အေန်ပါယာ ဟစ်တိုက် (Hittite Empire) လပါ် ၜဳ မေဒဳတေရာနဳယျာန် (Mediterranean) ရ။
* '''ဒမၠၜဳ သဳလဳသဳယျာ (Cilician Pirates):''' ပ္ဍဲ ခေတ် ရဝ်မ (Roman Republic)၊ ဒမၠၜဳ နူကဵု ဒေသ သဳလဳသဳယျာ တအ် ထိင်ဒဝ် လဝ် ပရေင်ဗၞိက် လတူ ၜဳ မေဒဳတေရာနဳယျာန် ရ။ ပ္ဍဲ ၇၅ ဘဳသဳ၊ ဂျူးလဳယတ် သဳသာ (Julius Caesar) ဇကု ဍေဟ် ဒးဒုင် ရပ် ကြိုင် လဝ် နကဵု ဒမၠၜဳ တအ် တုဲ ညး ဒး ကဵု လာပ် သྲန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် ညး ကလေင် ဗတိုက် တုဲ ဂစိုတ် ထောအ် ဒမၠ တအ် သီုဖအိုတ် ရ။
* '''ဗိုက်ကေန် (Vikings):''' အကြာ ၈ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ ဂကူ ဗိုက်ကေန် နူကဵု ရးဥရောပ သၟဝ်ကျာ တအ် စကာ က္ၜင် ဇမၠိင် (Longships) တုဲ ဗတိုက် ပၠံင် ကေတ် ဥစ္စာ နူကဵု ကွာန် ပြင်ၜဳ ကေုာံ ဘာလကျာ် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ သီုဖအိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;rediker&quot;&gt;{{cite book |last=Rediker |first=Marcus |title=Villains of All Nations: Atlantic Pirates in the Golden Age |url=https://archive.org/details/villainsofallnat0000redi |publisher=Beacon Press |year=2004 |pages=[https://archive.org/details/villainsofallnat0000redi/page/35 35]-50}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ခေတ်ထဝ် ဒမၠၜဳ (The Golden Age of Piracy) ==
&quot;ခေတ်ထဝ် ဒမၠၜဳ&quot; (Golden Age of Piracy) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခိင် အကြာ သၞာံ ၁၆၅၀ စဵုကဵု ၁၇၃၀ ရ။ အခိင် ဏအ်ဝွံ ဒှ် အခိင် ဒမၠၜဳ တအ် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ လတူ ၜဳ ကာရဳဗဳယာန် (Caribbean)၊ သမုဒ္ဒရာ အာတ်လာန်တိတ် (Atlantic) ကေုာံ သမုဒ္ဒရာ အိန္ဒိယ (Indian Ocean) ရ။

ခေတ်ထဝ် ဏအ် ပါ်လဝ် ပိ ကဏ္ဍ အဓိက -
# '''ခေတ် ဘူကာနဳယျာ (Buccaneering Period - 1650s-1680s):''' သၟာလွဳလွတ် ဂြိုပ် (Buccaneers) နူကဵု ဍုင်ပြင်သေတ် ကေုာံ အင်္ဂလာန် တအ် ပံင်ကောံ တုဲ ဗတိုက် ဍုင် ကေုာံ က္ၜင် သပိန် (Spain) ပ္ဍဲ ကာရဳဗဳယာန် ရ။
# '''ခေတ် ပၠံင်ဗတိုက် အာရှ (Pirate Round - 1690s):''' ဒမၠၜဳ နူကဵု အမေရိက သၟဝ်ကျာ တအ် အာ ဗတိုက် က္ၜင် ဗၞိက် မတိတ် နူကဵု ဍုင်အိန္ဒိယ ကေုာံ ဍုင်အာရပ် ပ္ဍဲ သမုဒ္ဒရာ အိန္ဒိယ ရ။
# '''ခေတ် ကာရဳဗဳယာန် (Post-Spanish Succession Period - 1716-1726):''' ကြဴနူ ပၞာန် အကြာ သပိန် ကေုာံ အင်္ဂလာန် အာစိုပ် ဒတုဲ ဂှ်၊ သၟာက္ၜင် ပၞာန် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံမဲ ကု ကမၠောန် တုဲ ပြံင်လှာဲ ဒှ် အာ ဒမၠၜဳ ရ။ 

ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် ဒမၠ မပြာကတ် အိုတ် မပ္တံကဵု '''ဗလက်ဗဳယတ်''' (Blackbeard - Edward Teach)၊ '''ဘာသဝ်လဝ်မဳ ရဝ်ဗာတ်''' (Bartholomew Roberts) ကေုာံ ဗြဴဒမၠ မပ္တံကဵု အာန် ဗောန်နဳ (Anne Bonny) တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။

== ၄။ ဒမၠၜဳ ပ္ဍဲ အာရှ ကေုာံ ဒေသ အာရှ အရှေ့တောင် (Piracy in Asia and Southeast Asia) ==
လပါ် အာရှ မ္ဂး ပရေင်ဒမၠၜဳ ဝွံ နွံကဵု ဝင် မဇၞော်မောဝ် ဗွဲမလောန် ကီု ရ။ ပ္ဍဲ အာရှ၊ ဒမၠၜဳ တအ် ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ မနွံ လဒက်ပတန် ခိုင်ကၠိုက် ညံင် အလဵုအသဳ ဍောတ် မွဲ ရ။

* '''ဝဝ်ကို (Wokou):''' ပ္ဍဲ ၁၄ ဗွဝ်ကၠံ ကဵု ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဒမၠၜဳ ဂျပါန် (Japanese pirates) မကော်စ ဝဝ်ကို တအ် ဝွံ ဗတိုက် ပၠံင် ဒေသ ပြင်ၜဳ ဍုင်ကြုက် (Ming Dynasty) ကေုာံ ဍုင်ကဝ်ရဳယျာ ဗွဲမဇၞော် ရ။
* '''ဂျိင် ယဳ သဝ် (Zheng Yi Sao / Ching Shih):''' ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဗြဴဒမၠ ဍုင်ကြုက် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဒမၠၜဳ မနွံ အာဏာ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ ရ။ ညး အုပ်ဓုပ် လဝ် က္ၜင် ဒမၠ ၃၀၀ ပြင်င် ကေုာံ ကောန်ပၞာန် ဒမၠ ၄၀,၀၀၀ စဵုကဵု ၈၀,၀၀၀ တၠ ရ။ ညး ဗတိုက် ပၠံင် က္ၜင် အလဵုအသဳ ကြုက်၊ ဗြိတိန် ကေုာံ ပဝ်တူဂြဳ စဵုကဵု အလဵုအသဳ သ္ဒး ကဵု လာပ် သြန် ကေုာံ သၠးဒုဟ် သွက် ညး ရ။
* '''ၜဳ မလာကာ (Strait of Malacca):''' ဟိုတ်နူကဵု ဒှ် ဂၠံင် ဗၞိက် အဓိက အကြာ အိန္ဒိယ ကေုာံ ကြုက်၊ ဒေသ ပြင်ၜဳ မလာယု ကေုာံ အေန်ဒဝ်နဳယှာ ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ဒမၠၜဳ ဇၞော် အိုတ် မွဲ နူကဵု ခေတ် သမိုင်း စဵုကဵု ခေတ် လၟုဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;antony&quot;&gt;{{cite book |last=Antony |first=Robert J. |title=Like Froth on the Sea: World of Pirates and Smugglers in Late Imperial China |publisher=University of California Press |year=2003 |pages=60-75}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ လွဟ်၊ က္ၜင် ကေုာံ နဲကဲ ဗတိုက် (Weapons, Ships, and Tactics) ==
ဒမၠၜဳ တအ် ဝွံ စကာ နဲကဲ မဖေက်လကိုတ် ညံင် ဂွံ ဒုင် ပယျောဝ် လောဲသွာ ဟွံဒး ဗတိုက် ဇၞော်ဇၞော် ရ။

* '''က္ၜင်:''' ဒမၠၜဳ တအ် ဒးဂၞပ် က္ၜင် မသာ၊ ပြဟ် ကေုာံ လောဲသွာ ပ္ဍဲ ပရေင်ချဳဓရာင် ဥပမာ က္ၜင် သလုက် (Sloops) ဟွံသေင်မ္ဂး က္ၜင် သကူနာ (Schooners) ရ။ ဍေဟ်တအ် ဝေင်ပါဲ က္ၜင် ပၞာန် ဇၞော်ဇၞော် ဟိုတ်နူ ဇြိုင် ကေုာံ ဒြေပ် သိုက် ရ။
* '''လွဟ်:''' ညးတအ် စကာ သေဏာတ် ပၟတ် (Flintlock pistols)၊ ၜုန် ဂၠေအ် (Cutlass)၊ ကေုာံ အမၠံက် (Cannons) ရ။ ဆဂး ညးတအ် ဟွံမိက် ပန် ပလီု ထောအ် က္ၜင် သတြု ဗွဲမဇၞော် ပုဟ်၊ ဟိုတ်နူ ညးတအ် နွံ ပၟိက် ကပေါတ် ဥစ္စာ ကေုာံ က္ၜင် ဂှ် ရ။
* '''နဲကဲ:''' ဒမၠၜဳ တအ် မလေပ် စကာ အလာံ ဍုင် တၞဟ် (False colors) ညံင် ဂွံ လုပ် ကြပ် လောဲသွာ။ ကာလ ကြပ် စိုပ် မ္ဂး၊ ညးတအ် ပတိုန် အလာံ '''ဂျဝ်လဳ ရဝ်ဂျာ''' (Jolly Roger) မဒှ် သင်္ကေတ &quot;ယဝ်ရ ဒုင် ပယျောဝ် မ္ဂး ဟွံဂစိုတ်&quot; (No quarter if resisted) တုဲ လုပ် သီ က္ၜင် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ၜတ်ကၞာတ် အကြာ ဒမၠၜဳ ခေတ်ထဝ် ကေုာံ ဒမၠၜဳ ခေတ်တၟိ
|-
! လက္ခဏာ
! ဒမၠၜဳ ခေတ်ထဝ် (Golden Age)
! ဒမၠၜဳ ခေတ်တၟိ (Modern Piracy)
|-
| '''အခိင်'''
| ၁၆၅၀ - ၁၇၃၀
| ၁၉၉၀ - တ္ၚဲဏအ်
|-
| '''က္ၜင်'''
| က္ၜင် ကျာ စဵု (Sloops, Schooners)
| က္ၜင် စက် မပြဟ် (Speedboats, Skiffs)
|-
| '''လွဟ်'''
| ၜုန်၊ သေဏာတ် ပၟတ်၊ အမၠံက်
| သေဏာတ် အေကေ (AK-47)၊ ရဝ်ကေတ် (RPG)
|-
| '''ပစ်မှတ် အဓိက'''
| ထဝ်၊ သြန်၊ ကပေါတ် ဗၞိက်
| လာပ် သြန် (Ransom) သွက် မၞိဟ် ကေုာံ က္ၜင်
|-
| '''ဒေသ အဓိက'''
| ကာရဳဗဳယာန်၊ အာတ်လာန်တိတ်
| သဝ်မာလဳယျာ၊ ၜဳ မလာကာ၊ ဂွံက် ဂူနဳယျာ
|}

== ၆။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဓဝ်သၞောဝ် ဒမၠၜဳ (Pirate Culture and Code of Conduct) ==
ၜိုန်ရ ဒမၠၜဳ တအ် ဒှ် သၟာရာဇဝတ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ လတူ က္ၜင် ညးတအ် နွံကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မတၟေင် ဗွဲမလောန် ရ။

* '''ဓဝ်သၞောဝ် ဒမၠ (Pirate Code / Articles):''' ဇၟာပ် ဒမၠ သီုဖအိုတ် သ္ဒး ထပက် စၟတ်တဲ လတူ သၞောဝ် က္ၜင် ရ။ ပ္ဍဲ ဏအ် ပါလုပ် လၟေင် ပါ်ပရအ် ပရဲ (Share of loot)၊ ဒဏ် လတူ မၞိဟ် ကမၠတ် ဥစ္စာ က္ၜင်၊ ကေုာံ ပရေင်ဟွံကဵု အခေါင် ပတိုန် ဗြဴ လတူ က္ၜင် ရ။
* '''သၞောတ် တုပ်သၟဟ် (Egalitarianism):''' က္ဍိုပ်သကိုပ် (Captain) ကေုာံ သကိုပ် ဗာ် (Quartermaster) တအ် ဂှ် ဒး ဒုင် ရုဲစှ် နကဵု မဲ (Election) နူကဵု ကောန်က္ၜင် သီုဖအိုတ် ရ။ ကောန်က္ၜင် မာန် ဖျေဟ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ယဝ်ရ ညး ဟွံစောမ် မာန် ရ။
* '''သြန် ဒုင်လျိုင် အာမခံ (Compensation/Insurance):''' ယဝ်ရ ဒမၠ မွဲ ဒးဝပ် မပ္တံကဵု ဇိုင် လီု ဟွံသေင်မ္ဂး မတ် ကၠက် ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် မ္ဂး၊ ညး ကလိဂွံ သြန် ကာကွယ် ဗွဲမဇၞော် နူကဵု စရင် ငွေ ဥစ္စာ က္ၜင် (Early form of workers' compensation) ရ။&lt;ref name=&quot;cordingly&quot;&gt;{{cite book |last=Cordingly |first=David |title=Under the Black Flag: The Romance and the Reality of Life Among the Pirates |publisher=Harcourt Brace &amp; Company |year=1995 |pages=90-110}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဒမၠၜဳ ခေတ်တၟိ ကေုာံ ဒေသ သဝ်မာလဳယျာ (Modern Piracy and Somalia) ==
ပရေင်ဒမၠၜဳ ဟွံကၠက် အာ သီုဖအိုတ် ပုဟ်။ ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ လက္ကရဴ ကေုာံ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ဍေဟ် ကလေင် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပၠန် ရ။

* '''သဝ်မာလဳယျာ (Somalia):''' ကြဴနူ အလဵုအသဳ သဝ်မာလဳယျာ လီုလာ် အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၁၊ ဒေသ ပြင်ၜဳ ဂှ် ဟွံမဲ ကု မၞိဟ် ထိင်ဒဝ် ရ။ တၠက္ၜင် က သ္အာင် တအ် လုပ် ကၠတ် ရပ် က ကေုာံ ကြိုတ် ထောအ် ကပေါတ် ဂျိ ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် သၟာက ညးဒေသ တအ် ဒက်ပတန် ဂကောံ ရပ်လွဟ် သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် (Coast Guard) တုဲ လက္ကရဴ ဂှ် ပြံင်လှာဲ ဒှ် အာ ဒမၠၜဳ ဇေတ်တ် ရ။ ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၂၀၀၅ စဵုကဵု ၂၀၁၂၊ ဒမၠ သဝ်မာလဳယျာ တအ် ရပ် က္ၜင် ဗၞိက် ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ အာတ် သြန် လာပ် ပြကောဋိ ဒဝ်လာ ရ။
* '''ဂွံက် ဂူနဳယျာ (Gulf of Guinea):''' ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ ဒေသ ပြင်ၜဳ အာဖရိက ပလိုတ် ဏအ် (ဗွဲတၟေင် ညောန် ကု နုဲဂျဳရဳယျာ) ဒှ် ဒၞာဲ မနွံ အန္တရာယ် အိုတ် သွက် ပရေင်ဒမၠၜဳ ရ။ ညးတအ် ဗွဲမဂၠိုင် ပၠံင် ကေတ် ကၠေင်ရေနံ ကေုာံ ရပ် ကောန်က္ၜင် ရ။

== ၈။ သၞောဝ်ဥပဒေ ၜဳ ကေုာံ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် (Maritime Law and Anti-Piracy Efforts) ==
သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ဒမၠၜဳ ခေတ်တၟိ၊ ဂၠးတိ ဒက်ပတန် လဝ် နဲကဲ သၞောဝ် ကေုာံ ပၞာန် ဗွဲမဂၠိုင် -

* '''သၞောဝ် ဂၠးတိ (Universal Jurisdiction):''' ဒမၠၜဳ ဝွံ ဒှ် ရာဇဝတ် &quot;Hostis humani generis&quot; (သတြု သွက် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ်) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ဇၟာပ် က္ၜင် ပၞာန် နူကဵု ဇၟာပ် ဍုင် မာန် ရပ် တုဲ ဖျေဟ် ဒုဟ် ဒမၠၜဳ ပ္ဍဲ လတူ ၜဳ သၠးပွး မာန် ရ။
* '''ပရေင်ပံင်ကောံ ပၞာန် (Naval Patrols):''' ဂကောံ မပ္တံကဵု နေတဝ် (NATO)၊ သမဂ္ဂ ဥရောပ (EU) ကေုာံ ဍုင် တၞဟ် တအ် ပံင်ကောံ တုဲ ကၠောန် ပရေင်မင်မဲ လတူ ဂၠံင် ၜဳ (Anti-piracy operations) ပ္ဍဲ ဂွံက် အေဒင် (Gulf of Aden) ရ။
* '''ပရေင်စဵုဒၞာ အပ္ဍဲ က္ၜင် (Ship Security):''' က္ၜင် ဗၞိက် တအ် စကာ မၞိဟ် မင်မဲ မနွံ ကု လွဟ် (Armed guards)၊ ကၟာတ် ခိုတ် ပသဲ (Barbed wire)၊ ကေုာံ ဍာ် ဇြဟတ် (Water cannons) သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် ဒမၠ တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;chalk&quot;&gt;{{cite book |last=Chalk |first=Peter |title=The Maritime Dimension of International Security: Terrorism, Piracy, and Challenges for the United States |publisher=RAND Corporation |year=2008 |pages=15-32}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဗၞိက် (Economic Impact on Global Trade) ==
ပရေင်ဒမၠၜဳ ဝွံ ကဵု ဖဵုသက်ရောက် ဇၞော် ဗွဲမလောန် လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ရ။ အတိုင် စရင် မ္ဂး၊ ပရေင်ဒမၠၜဳ သဝ်မာလဳယျာ ကဵု ဆောမ်လေင် ၜိုတ် ၇ ဘဳလဳယျာန် ဒဝ်လာ (Billion USD) ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ ပ္ဍဲ အခိင် ကဆံင် သၠုင် အိုတ် (၂၀၁၁) ရ။

* '''ငုဟ်မး အာမခံ (Insurance Premiums):''' က္ၜင် မဒး ဖြတ် အာ ဒေသ အန္တရာယ် တအ် သ္ဒး ထပ် ကဵု သြန် အာမခံ ဗွဲမသၠုင် ရ။
* '''ပရေင်ပြံင် ဂၠံင် (Rerouting):''' က္ၜင် လ္ၚဵု တအ် ဒး ပြံင် ဂၠံင် တြဴ မသ္ၚောဲ နူ တြေံ (ဥပမာ - ဖြတ် အာ လပါ် သၠုင်ကျာ အာဖရိက စၞး မဖြတ် တြဴ သူအက် - Suez Canal) မပကဵု ညံင် သြန် ကၠေင် ကေုာံ အခိင် ဒး ဆောမ်လေင် ဂၠိုင် ရ။
* '''လာပ် သြန် (Ransom Payments):''' သြန် လာပ် ဗွဲမဂၠိုင် မဒး ကဵု ဇရေင် ဒမၠ တအ် ဂှ် လဆောဝ် စိုပ် အာ ပ္ဍဲ တဲ ဂကောံ ရာဇဝတ် ဇၞော် ကေုာံ ဂကောံ အကြမ်းဖက် (Terrorists) တအ် ရ။

== ၁၀။ ဒမၠၜဳ ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ကေုာံ ရုပ်ဒမျိုင် (Pirates in Literature and Popular Culture) ==
ၜိုန်ရ ဒမၠၜဳ တအ် ဒှ် သၟာရာဇဝတ် မသ္ကာတ်မြဟ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ပေါပ် (Pop culture) မ္ဂး ညးတအ် ဒးဒုင် ချူ ဓမံက် လဝ် နဒဒှ် မၞိဟ် မနွံကဵု သၠးပွး ကေုာံ အာဇာနဲ (Romanticized) ရ။

* '''လိက် ဝတ္ထု (Literature):''' လိက် &quot;တကအ် ရတ်&quot; (Treasure Island - 1883) မချူ နကဵု ရဝ်ဗာတ် လူးဝစ် သတဳဗေန်သေန် (Robert Louis Stevenson) ဂှ် ဒှ် လိက် မဖန်ဗဒှ် လဝ် ရုပ်ရဴ ဒမၠၜဳ မပ္တံကဵု ကၠောအ် မြေက် မွဲ လပါ် (Eyepatch)၊ ဂစေမ် (Parrot) လတူ ပခုံး၊ ကေုာံ တၟေက် သြန် ရတ် (Treasure map) မပြာကတ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။
* '''ရုပ်ဒမျိုင် (Movies):''' ရုပ်ဒမျိုင် &quot;ဒမၠၜဳ ကာရဳဗဳယာန်&quot; (Pirates of the Caribbean) မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ဇာတ်ကောင် ဂျက် သပဲရဝ် (Captain Jack Sparrow) ဂှ် ဒှ် ရုပ်ဒမျိုင် မအံင်ဇၞး အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ရုပ်ဒမျိုင် ရ။ ရုပ်ဒမျိုင် တအ် ဏအ် ဖန်ဗဒှ် ညံင် ဒမၠၜဳ တအ် ဂွံ ဒှ် မၞိဟ် ဇြဟတ် ခိုဟ် ကေုာံ လွဳ ပရဲ၊ ၜိုန်ရ ဝင် ဇေတ်တ် ဍေဟ် သ္ကာတ်မြဟ် ဗွဲမလောန် ကီု ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဝင် ၜဳ သမုဒ္ဒရာ]] (Maritime history)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ ၜဳ ကုလသမဂ္ဂ]] (UNCLOS)
* [[ဂျဝ်လဳ ရဝ်ဂျာ]] (Jolly Roger)
* [[ဗလက်ဗဳယတ်]] (Blackbeard)

{{Navbox
| name = Piracy topics
| title = ပရူပရာ ဆက်စပ် ကု ဒမၠၜဳ ကေုာံ ပရေင်ဂီုကၠီု ၜဳ (Piracy and Maritime Security)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ခေတ် ကေုာံ ဝင်
| list1 =
* [[ခေတ်ထဝ် ဒမၠၜဳ]] (Golden Age of Piracy)
* [[ဝဝ်ကို]] (Wokou)
* [[သၟာလွဳလွတ် ဂြိုပ်]] (Buccaneers)
* [[ပရေင်ဒမၠၜဳ ခေတ်တၟိ]] (Modern piracy)
| group2 = မၞိဟ် အဓိကဂမၠိုင်
| list2 =
* [[ဗလက်ဗဳယတ်]] (Blackbeard)
* [[ဘာသဝ်လဝ်မဳ ရဝ်ဗာတ်]] (Bartholomew Roberts)
* [[ဂျိင် ယဳ သဝ်]] (Zheng Yi Sao)
* [[အာန် ဗောန်နဳ]] (Anne Bonny)
| group3 = ယေန်သၞာင် ကေုာံ သင်္ကေတ
| list3 =
* [[ဂျဝ်လဳ ရဝ်ဂျာ]] (Jolly Roger)
* [[ဓဝ်သၞောဝ် ဒမၠ]] (Pirate code)
* [[တကအ် ရတ်]] (Treasure Island)
| group4 = ဒေသ မပြာကတ်ဂမၠိုင်
| list4 =
* [[ၜဳ ကာရဳဗဳယာန်]] (Caribbean Sea)
* [[ဂွံက် အေဒင်]] (Gulf of Aden)
* [[ၜဳ မလာကာ]] (Strait of Malacca)
* [[ဂွံက် ဂူနဳယျာ]] (Gulf of Guinea)
}}

[[Category:ဒမၠၜဳ]]
[[Category:ဝင် ၜဳ]]
[[Category:ရာဇဝတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ပရေင်ဂီုကၠီု ၜဳ]]</text>
      <sha1>esqt99j4ra9tutqhbxm9tl4s06yt5nh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောဝ်ဥပဒေ ၜဳ ကုလသမဂ္ဂ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11979</id>
    <revision>
      <id>57831</id>
      <parentid>57589</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:06:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22922" sha1="ncv94cxmww9fxyjh2mecih1bi4zfjp9" xml:space="preserve">'''သၞောဝ်ဥပဒေ ၜဳ ကုလသမဂ္ဂ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''United Nations Convention on the Law of the Sea - UNCLOS'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လိက်ကသုက် ဂၠးကဝ် မွဲ မစၟတ်သမ္တီ လဝ် သၞောတ်ဝါဒ၊ အခေါင်အရာ ကေုာံ တာလျိုင် သွက် ဍုင်ဂမၠိုင် ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်စကာ ၜဳ ကေုာံ သမုဒ္ဒရာ ဂၠးတိ ရ။ သၞောဝ် ဝွံ ဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် &quot;သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် သွက် သမုဒ္ဒရာ&quot; (Constitution for the Oceans) ရ။ လိက်ကသုက် ဝွံ အာစိုပ် ဒတုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၂ ကြဴနူ ပေါဲသဳကၠဳ မရနုက်ကဵု ပိ (UNCLOS III) တုဲ၊ စ တန်တဴ ဒှ် သၞောဝ် (Entered into force) ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၆ နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၉၉၄ ရ။&lt;ref name=&quot;churchill&quot;&gt;{{cite book |last=Churchill |first=R. R. |author2=Lowe, A. V. |title=The Law of the Sea |url=https://archive.org/details/lawofsea03edchur |edition=3rd |publisher=Manchester University Press |year=1999 |pages=[https://archive.org/details/lawofsea03edchur/page/13 13]-25}}&lt;/ref&gt;

သၞောဝ် UNCLOS ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဇြောန် တိဍာ် (Maritime zones) အဓိက ဂမၠိုင်၊ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ပွဳပွူ ၜဳ၊ ကေုာံ နဲကဲ သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၞောဝ်ဥပဒေ ၜဳ ကုလသမဂ္ဂ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် ဇြောန် ၜဳ၊ အခေါင် အာကၠုင်၊ ကေုာံ ပြသၞာ ဂၠးကဝ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:UNCLOS maritime zones.svg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သၞောတ် ဇြောန် ၜဳ အတိုင် သၞောဝ် UNCLOS (မပ္တံကဵု ၜဳ ပိုင်ပြဳ၊ ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တၟေင် ကေုာံ ၜဳ သၠးပွး)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;သၞောဝ်ဥပဒေ ၜဳ ကုလသမဂ္ဂ&quot; (UNCLOS) ဝွံ ဒှ် လိက်ကသုက် အလုံ ဂၠးကဝ် မဖန်ဇန် လဝ် ညံင် ဍုင် သီုဖအိုတ် ဂွံ စကာ ၜဳ ကေုာံ သယံဇာတ ပ္ဍဲ ၜဳ နကဵု နဲကဲ မညိင်ဝတ်၊ သမဟ်၊ ကေုာံ မမင်မဲ သဘာဝ ပွဳပွူ (Sustainable) ရ။ 

ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဒက်ပတန် သၞောဝ် ဏအ်၊ ဍုင်ဂမၠိုင် စကာ လဝ် သၞောတ် &quot;ၜဳ သၠးပွး&quot; (Freedom of the seas) မစတမ် ကၠုင် နူ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ (လညာတ် Hugo Grotius) မကဵု အခေါင် ဍုင် တအ် ပိုင်ပြဳ တိဍာ် ပ္ဍဲ ၜဳ ဆ ၃ တိုင် (3 nautical miles) သၟး ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် အာတ်မိက် တိဍာ် ၜဳ ဂၠိုင် တိုန် တုဲ ပြသၞာ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ UNCLOS ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် တၟိ မပသောင် ပြသၞာ တအ် ဏအ် အလုံ မွဲ ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပေါဲသဳကၠဳဂမၠိုင် (History and Conventions) ==
ပရေင်ခၞံ သၞောဝ် UNCLOS ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နကဵု ပေါဲသဳကၠဳ ဇၞော် ပိ ဝါ -

* '''UNCLOS I (၁၉၅၈):''' ပေါဲသဳကၠဳ ပထမ ပ္ဍဲ ဍုင် ဂျဳနဳဗာ (Geneva)။ ဍေဟ် ကတဵုဗဒှ် လိက်ကသုက် ပန် (Geneva Conventions on the Law of the Sea) ကီုလေဝ်၊ ဟွံမာန် စၟတ်သမ္တီ ဇမၞော် ၜဳ ပိုင်ပြဳ အလုံ ဂၠးတိ ဏီ။
* '''UNCLOS II (၁၉၆၀):''' ပေါဲသဳကၠဳ မရနုက်ကဵု ၜါ ဂှ် ဟွံအံင်ဇၞး ဟိုတ်နူ ဍုင် တအ် တုပ်စိုတ် ဟွံမာန် ပ္ဍဲ ပြသၞာ ဇမၞော် ၜဳ ပိုင်ပြဳ။
* '''UNCLOS III (၁၉၇၃–၁၉၈၂):''' ပေါဲသဳကၠဳ မရနုက်ကဵု ပိ ဂှ် ဒှ် ပေါဲသဳကၠဳ မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ လအ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ကုလသမဂ္ဂ။ ဍုင် ၁၆၀ ပြင်င် ပါလုပ် သဳကၠဳ ပွိုင် ၉ သၞာံ တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၂ ဂှ် လိက်ကသုက် UNCLOS တၟိ အာစိုပ် ဒတုဲ ရ။&lt;ref name=&quot;rothwell&quot;&gt;{{cite book |last=Rothwell |first=D. R. |author2=Stephens, T. |title=The International Law of the Sea |url=https://archive.org/details/internationallaw0000roth_02ed |edition=2nd |publisher=Hart Publishing |year=2016 |pages=[https://archive.org/details/internationallaw0000roth_02ed/page/1 1]-18}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဇြောန် တိဍာ် ကေုာံ ၜဳဂမၠိုင် (Maritime Zones) ==
သၞောဝ် UNCLOS ဝွံ ပါ် လဝ် ၜဳ နကဵု ဇြောန် အဓိက မသုန် သာ် မဒုင်သဇိုင် လတူ &quot;လာင် သဇိုင်&quot; (Baseline) မဒှ် ပယျဵု သြင်ၜဳ ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဇြောန် ၜဳ အတိုင် သၞောဝ် UNCLOS
|-
! ဇြောန် ၜဳ (Maritime Zone)
! ဇမၞော် (နူ လာင် သဇိုင်)
! အခေါင်အရာ ဍုင် ပိုင်ပြဳ (Coastal State Rights)
|-
| '''ဍာ် အပ္ဍဲ''' (Internal Waters)
| အပ္ဍဲ လာင် သဇိုင်
| ပိုင်ပြဳ အလုံစုံ ညံင်ရဴ တိ လတူ ဍုင် (Absolute sovereignty)။
|-
| '''ၜဳ ပိုင်ပြဳ''' (Territorial Sea)
| စဵုကဵု ၁၂ တိုင် ၜဳ (Nautical miles)
| ပိုင်ပြဳ အလုံစုံ، ဆဂး ဒး ကဵု အခေါင် က္ၜင် ဍုင်သ္အာင် ဖြတ် သီု ဟွံမဲ အန္တရာယ် (Innocent passage)။
|-
| '''ဇြောန် ဆက်စပ်''' (Contiguous Zone)
| ၁၂ နူ စဵုကဵု ၂၄ တိုင် ၜဳ
| အခေါင် ရပ်စပ် သၞောဝ် အကံက်အခေါန်، ပရေင်ယေန်သၞာင်، ကေုာံ ပရေင်အိမ်ဂရေရှေန် (Customs and immigration)။
|-
| '''ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တၟေင်''' (Exclusive Economic Zone - EEZ)
| စဵုကဵု ၂၀၀ တိုင် ၜဳ
| အခေါင် ကၠောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၟး (ဥပမာ ရပ် က၊ ခါဲ ကၠေင်)၊ ဆဂး ဟွံမဲ အာဏာ ပိုင်ပြဳ တိဍာ် အလုံစုံ (Sovereign rights for resources only)။
|-
| '''ၜဳ သၠးပွး''' (High Seas)
| မ္ၚး ၂၀၀ တိုင် ၜဳ
| တိဍာ် မဟွံမဲ သၟဝ် အာဏာ ဍုင် မွဲမွဲ။ ဍုင် သီုဖအိုတ် နွံ အခေါင် အာကၠုင်၊ ရပ် က၊ ကေုာံ သုတေသန ဗွဲမသၠးပွး။
|}
&lt;ref name=&quot;un&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/Depts/los/convention_agreements/texts/unclos/unclos_e.pdf |title=United Nations Convention on the Law of the Sea |publisher=United Nations |year=1982 |access-date=August 25, 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ အခေါင် က္ၜင် အာကၠုင် ကေုာံ ပရေင်သၠးပွး (Navigational Rights and Freedom) ==
သွက်ဂွံ ဖန် ညံင် ပရေင်ဗၞိက် ဂၠးကဝ် ဂွံ အာကၠုင် လောဲသွာ၊ UNCLOS စၟတ်သမ္တီ လဝ် အခေါင် အာကၠုင် က္ၜင် အဓိက ၜါ သာ် -

* '''အခေါင် ဖြတ် သီု ဟွံမဲ အန္တရာယ် (Innocent Passage):''' က္ၜင် နူ ဍုင်သ္အာင် သီုကဵု က္ၜင် ပၞာန် တအ် နွံ အခေါင် ဖြတ် အာ လတူ &quot;ၜဳ ပိုင်ပြဳ&quot; (Territorial sea) ဍုင် မွဲမွဲ မာန် ယဝ်ရ ညးတအ် အာ လတူ ဍာ် ဓမ္မတာ တုဲ ဟွံဖန်ဗဒှ် အန္တရာယ် လတူ ဂီုကၠီု ဍုင် ပိုင်ပြဳ ၜဳ ဂှ် ရ။
* '''အခေါင် ဖြတ် ခလံက် ၜဳ (Transit Passage):''' ပ္ဍဲကဵု ခလံက် ၜဳ (Straits) မကိစ္စဇၞော် သွက် ပရေင်အာကၠုင် ဂၠးကဝ် (ဥပမာ ခလံက် ၜဳ မာလာကာ Malacca Strait) မ္ဂး၊ က္ၜင် ကေုာံ က္ၜင်ကျာ တအ် နွံ အခေါင် ဖြတ် အာ မာန် ဗွဲမသၠးပွး၊ တုဲ ဍုင် ပိုင်ပြဳ ခလံက် ၜဳ ဂှ် ဟွံမဲ အခေါင် ကၟာတ်လဒဵု ရ။

== ၅။ သၟဝ် ၜဳ ဇမျိုဟ် ကေုာံ အာဏာပိုင် (Deep Seabed and The Area) ==
တိ သၟဝ် ၜဳ မနွံ မ္ၚး ကလင် တိုက် (Continental shelf) ဍုင်ဂမၠိုင် ဂှ်၊ UNCLOS ကော်စ ယၟု '''ဒေသ''' (The Area) ရ။ 

သၞောဝ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;ဒေသ&quot; ဏအ် ကေုာံ သယံဇာတ ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် '''အာဲကၟာဲ ဓမ္မတာ သွက် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ်''' (Common Heritage of Mankind) ရ။ ဍုင် မွဲမွဲ ဟွံမဲ အခေါင် သီ ကေတ် တိ ဏအ် သွက် ဇကု မွဲ ပုဟ်။ သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ပရေင်ခါဲ တၟအ် ကေုာံ သယံဇာတ ပ္ဍဲ သၟဝ် ၜဳ ဇမျိုဟ် (Deep seabed mining) ဏအ် ဂှ်၊ ကုလသမဂ္ဂ ဒက်ပတန် လဝ် '''[[ဂကောံ အာဏာပိုင် သၟဝ် ၜဳ ဂၠးကဝ်]]''' (International Seabed Authority - ISA) မနွံ ဌာနဂဥုပ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဂျမေကာ (Jamaica) ရ။

== ၆။ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ပွဳပွူ ၜဳ (Protection of the Marine Environment) ==
ကဏ္ဍ ၁၂ (Part XII) နူကဵု လိက်ကသုက် UNCLOS ဝွံ စၟတ်သမ္တီ လဝ် တာလျိုင် ဍုင်ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ မင်မဲ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ပ္ဍဲ သမုဒ္ဒရာ ရ။

* ဍုင် သီုဖအိုတ် ဒး ကၠောန် သၞောဝ်ဥပဒေ အပ္ဍဲဍုင် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်ကၠိခ္ဍက် မကၠုင် နူကဵု တိ (Land-based pollution)၊ နူကဵု က္ၜင် (Vessel-source pollution) ကေုာံ ပရေင်ထောအ် ကပေါတ် ပ္ဍဲ ၜဳ (Ocean dumping)။
* ဍုင် မနွံ က္ၜင် (Flag states) ကေုာံ ဍုင် မနွံ ၜဳ (Coastal states) တအ် နွံ အာဏာ ရပ်စပ် ကု က္ၜင် မလီုလာ် သဘာဝ ပွဳပွူ ၜဳ ရ။&lt;ref name=&quot;tanaka&quot;&gt;{{cite book |last=Tanaka |first=Y. |title=The International Law of the Sea |edition=3rd |publisher=Cambridge University Press |year=2019 |pages=280-295}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပြသၞာ (Dispute Settlement) ==
ယဝ်ရ ဍုင် ကောန်ဂကောံ တအ် ကတဵုဒှ် ပြသၞာ လတူ ပရေင်ပါ် ပယျဵု ဟွံသေင်မ္ဂး အခေါင်အရာ ပ္ဍဲ ၜဳ မ္ဂး၊ UNCLOS ဖန်ဇန် လဝ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ နကဵု သၞောဝ် ရ။ ဍုင် တအ် မာန် ရုဲစှ် ရုင်ဗစာ အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် -

# '''[[ရုင်ဗစာ သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးကဝ်]] (ITLOS):''' မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင် ဟာမ်ဘုက် (Hamburg)၊ ဂျာမနဳ။ ဒှ် ရုင်ဗစာ မဖန်ဇန် လဝ် သီးသန့် သွက် ပြသၞာ UNCLOS။
# '''[[ရုင်ဗစာ ဓဝ်ယာ ဂၠးကဝ်]] (ICJ):''' မနွံ ပ္ဍဲ ဟိတ် (The Hague)၊ နယ်သာလာန်။ 
# '''ခုံရုံး ခါတ်သ္ဂုတ် (Arbitral Tribunals):''' အတိုင် ဇမၠိင် ကဏ္ဍ ၇ (Annex VII)၊ ဍုင် တအ် မာန် ဒက်ပတန် ခုံရုံး သီးသန့် သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ ရ။ (ဥပမာ - ပြသၞာ ၜဳ ကြုက် သၠုင်ကျာ အကြာ ဖဳလဳပိန် ကဵု ကြုက် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၆)။

== ၈။ ကောန်ဂကောံ ဍုင်ဂမၠိုင် ကေုာံ အကာဲအရာ အမေရိကာန် (State Parties and the US Position) ==
စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၂၄၊ UNCLOS ဝွံ နွံ ဍုင် ကောန်ဂကောံ (State parties) ၁၆၉ ဍုင် (သီုကဵု သမဂ္ဂ ဥရောပ EU) ရ။ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဒုင်တဲ ကေုာံ ထပက် လဝ် စၟတ်တဲ လတူ လိက်ကသုက် ဏအ် ရ။

ဆဂး ဍုင် အမေရိကာန် (United States) ဝွံ ဒှ် ဍုင် အဓိက မွဲ မဟွံဂွံ ဒှ် ကောန်ဂကောံ ဏီ ရ။ ၜိုန်ရ အလဵုအသဳ အမေရိကာန် (သမ္မတ ကလိန်တာန်) ထပက် လဝ် စၟတ်တဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၄ ကီုလေဝ်၊ သဳနိတ် အမေရိကာန် (U.S. Senate) ဟွံဂွံ စၟတ်သမ္တီ (Ratify) ဍေဟ် ဏီ ဟိုတ်နူ ညးတအ် ဒစးဒုင် ပရေင်ပါ်ပရအ် သယံဇာတ ပ္ဍဲ သၟဝ် ၜဳ ဇမျိုဟ် (Part XI) ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ်၊ အမေရိကာန် ဒ္ဂေတ် ဗက် UNCLOS ဗွဲမဂၠိုင် နဒဒှ် '''သၞောဝ် ဓမ္မတာ ဂၠးကဝ်''' (Customary international law) ရ။

[[File:United Nations Convention on the Law of the Sea parties.svg|thumb|left|300px|ဗီုရုပ် မထ္ၜး ဍုင် ကောန်ဂကောံ UNCLOS (သာ် သၚေက်)။ ဍုင် အမေရိကာန် (သာ် လိမ္မော်) ထပက် စၟတ်တဲ ကီုလေဝ် ဟွံဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဏီ။]]

== ၉။ ပြသၞာ ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ (Contemporary Challenges) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ UNCLOS ဒး ဆဵုဂဗ ကု ပြသၞာ ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ် တၟိ မဟွံဂွံ ချူ လဝ် ဍာံဍာံပြပြ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၂ တေအ် ရ -

* '''ပြသၞာ ၜဳ ကြုက် သၠုင်ကျာ (South China Sea):''' ဍုင်ကြုက် (China) အာတ်မိက် ပိုင်ပြဳ ၜဳ ကြုက် သၠုင်ကျာ ကြပ် အလုံ မွဲ (Nine-dash line) မဒစးဒုင် ကု သၞောဝ် ဇြောန် EEZ အတိုင် UNCLOS ရ။ ခုံရုံး ခါတ်သ္ဂုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၆ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ လညာတ် ကြုက် ဏအ် ဟွံကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ် ရ။
* '''အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု ကေုာံ ဍာ် ၜဳ သၠုင် တိုန် (Sea-level Rise):''' ဟိုတ်နူ ဍာ် ၜဳ သၠုင် တိုန်၊ ပယျဵု လာင် သဇိုင် (Baselines) ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ပြံင်လှာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠေအ် အာ မာန် ရ။ ဏအ်ဂှ် ကတဵုဗဒှ် ပြသၞာ လတူ ဇမၞော် EEZ သွက် ဍုင် တကအ် ဍောတ်ဍောတ် တအ် ရ။
* '''ပရေင်မင်မဲ ဇဳဝ ၜဳ မ္ၚး အာဏာပိုင် (BBNJ):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၃ ဂှ် ကုလသမဂ္ဂ စၟတ်သမ္တီ လိက်ကသုက် တၟိ မွဲ (High Seas Treaty) သွက်ဂွံ မင်မဲ သယံဇာတ ဇဳဝ (Marine biodiversity) ပ္ဍဲ ၜဳ သၠးပွး ရ။&lt;ref name=&quot;nordquist&quot;&gt;{{cite book |last=Nordquist |first=M. H. |title=United Nations Convention on the Law of the Sea 1982: A Commentary |volume=1 |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=1985 |pages=45-60}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future) ==
သၞောဝ်ဥပဒေ ၜဳ ကုလသမဂ္ဂ (UNCLOS) ဝွံ ဒှ် အောင်မြင်မှု ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးကဝ် ရ။ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ်ဝါဒ မခိုင်ကၠိုက် မွဲ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်စကာ ၜဳ ကေုာံ မင်မဲ ၜိုဟ်သြိုဟ် အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင် ရ။

ၜိုန်ရ သၞောဝ် ဝွံ နွံကဵု တင်ဍိုန်လျ လ္ၚဵု ကေုာံ ဒး ဆဵုဂဗ ကု ဍုင် ဇၞော် တအ် မဟွံဒ္ဂေတ် ဗက် (ဥပမာ ပြသၞာ ၜဳ ကြုက် သၠုင်ကျာ) ကီုလေဝ်၊ UNCLOS ဆက် တန်တဴ နဒဒှ် တိုင်ခဳ အဓိက သွက် ပရေင်အုပ်ဓုပ် သမုဒ္ဒရာ ရ။ အနာဂတ် သၞောဝ် ဏအ် ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ဒဒှ်ရ ဍေဟ် မာန် ပြံင်လှာဲ ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ပြသၞာ ခေတ်တၟိ မပ္တံကဵု အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု ကေုာံ နည်းပညာ တၟိ မာန် ဟွံမာန် ဂှ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သမုဒ္ဒရာ]] (Ocean)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးကဝ်]] (International Law)
* [[ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တၟေင်]] (Exclusive Economic Zone)
* [[ရုင်ဗစာ ဓဝ်ယာ ဂၠးကဝ်]] (International Court of Justice)

{{Navbox
| name = Law of the Sea
| title = သၞောဝ်ဥပဒေ ၜဳ ကေုာံ ကုလသမဂ္ဂ (Law of the Sea and the United Nations)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဇြောန် ၜဳ (Maritime Zones)
| list1 =
* [[ဍာ် အပ္ဍဲ]] (Internal waters)
* [[ၜဳ ပိုင်ပြဳ]] (Territorial sea)
* [[ဇြောန် ဆက်စပ်]] (Contiguous zone)
* [[ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တၟေင်]] (Exclusive Economic Zone)
* [[ကလင် တိုက်]] (Continental shelf)
* [[ၜဳ သၠးပွး]] (High seas)
| group2 = အေန်သတဳကျူရှေန်ဂမၠိုင် (Institutions)
| list2 =
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[ရုင်ဗစာ သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးကဝ်]] (ITLOS)
* [[ဂကောံ အာဏာပိုင် သၟဝ် ၜဳ ဂၠးကဝ်]] (International Seabed Authority)
* [[ဂကောံ ၜဳ ဂၠးကဝ်]] (International Maritime Organization)
| group3 = ပြသၞာ ကေုာံ အခေါင်အရာ
| list3 =
* [[အခေါင် ဖြတ် သီု ဟွံမဲ အန္တရာယ်]] (Innocent passage)
* [[ပြသၞာ ၜဳ ကြုက် သၠုင်ကျာ]] (South China Sea disputes)
* [[ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ၜဳ]] (Marine pollution)
}}

[[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:သမုဒ္ဒရာ ကေုာံ ၜဳ]]
[[Category:လိက်ကသုက် ဂၠးကဝ်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>ncv94cxmww9fxyjh2mecih1bi4zfjp9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လိက်ကသုက် ကုလသမဂ္ဂ သွက် သၞောဝ် ၜဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11981</id>
    <revision>
      <id>57843</id>
      <parentid>57592</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:23:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23991" sha1="913uz682jrff4jf09nlpyiho8qt45zq" xml:space="preserve">'''လိက်ကသုက် ကုလသမဂ္ဂ သွက် သၞောဝ် ၜဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''United Nations Convention on the Law of the Sea - UNCLOS'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လိက်ကသုက် အကြာ ဍုင်ဂၠးကဝ် မသ္ဂုတ်သွာတ် လဝ် သၞောတ်ဥပဒေ သွက် ပရေင်စကာ ၜဳ၊ သမုဒ္ဒရာ၊ ကေုာံ သယံဇာတ ပ္ဍဲကဵု ၜဳ တအ် ရ။ လိက်ကသုက် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ကောန်ဖရေန် ကုလသမဂ္ဂ ဆေင်ကဵု သၞောဝ် ၜဳ အလန် တတိယ (UNCLOS III) မကၠောန်ဗဒှ် လဝ် အကြာ သၞာံ ၁၉၇၃ စဵုကဵု ၁၉၈၂ ရ။ လိက်ကသုက် ဝွံ ဒးဒုင် ထပက် စၟတ်တဲ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၀ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၉၈၂ ပ္ဍဲ ဍုင် မောန်တဳဂဝ် ဗေ (Montego Bay)၊ ဍုင်ဂျမေကာ (Jamaica) တုဲ၊ စပတန် လွပ် သၞောဝ် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၆ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၉၄ ရ။&lt;ref name=&quot;un1982&quot;&gt;{{cite book |author=United Nations |title=United Nations Convention on the Law of the Sea |publisher=UN Publications |year=1982 |pages=1-15}}&lt;/ref&gt;

လိက်ကသုက် UNCLOS ဝွံ မလေပ် ကော်စ &quot;သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် သွက် သမုဒ္ဒရာ&quot; (Constitution for the Oceans) ရ။ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ပရေင်ပါ်ခြာ ပယျဵု ဍာ် မပ္တံကဵု ဍာ် တွဵုရး (Territorial sea)၊ ဇြောန် ဆက်စပ် (Contiguous zone)၊ ကေုာံ ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီးသန့် (Exclusive Economic Zone - EEZ) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ လိက်ကသုက် ကုလသမဂ္ဂ သွက် သၞောဝ် ၜဳ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ အခေါင်အရာ၊ ကေုာံ အကာဲအရာ လၟုဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Zonmar-en.svg|thumb|right|400px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ပါ်ခြာ ဇြောန် ၜဳ အတိုင် လိက်ကသုက် UNCLOS မပ္တံကဵု ဍာ် တွဵုရး (12 nm)၊ ဇြောန် ဆက်စပ် (24 nm)၊ ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီးသန့် (200 nm) ကေုာံ က္ဍဟ် တိုက်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;လိက်ကသုက် ကုလသမဂ္ဂ သွက် သၞောဝ် ၜဳ&quot; (UNCLOS) ဝွံ ဒှ် တင်တုပ်စိုတ် ဂၠးကဝ် မဖျေဟ် လဝ် သၞောတ်ဥပဒေ သွက် ဍုင် သီုဖအိုတ် ညံင် ဂွံ ဒ္ဂေတ် ဗက် ပ္ဍဲ ပရေင်စကာ ၜဳ သမုဒ္ဒရာ ဂၠးတိ ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ နွံ လိက်ကသုက် ဏအ်၊ ဍုင် တအ် စကာ လဝ် သၞောဝ် တြေံ မကော်စ &quot;အခေါင် သၠးပွး လတူ ၜဳ&quot; (Freedom of the seas) မစၟတ်သမ္တီ လဝ် နူ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ တေအ် ရ။ 

UNCLOS ဝွံ ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် မွဲ မစဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ဍုင် မနွံ ဇိုင် ၜဳ (Coastal states) ကေုာံ ဍုင် မဟွံမဲ ကု ၜဳ (Landlocked states) တအ် သွက်ဂွံ စကာ လွပ် ၜဳ နကဵု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ မျှတ ရ။ လိက်ကသုက် ဏအ် နွံ လိက်ပိုဒ် ၃၂၀ ပိုဒ် ကေုာံ သၞောတ် မဆက်စပ် (Annexes) ၉ သာ် မလောန် က္ဍင် ဇၞော်လှဲ ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောဝ် (History and Development of the Law) ==
ဝင် သၞောဝ် ၜဳ ဝွံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် လဝ် အတိုင် ခေတ် ကာလ ရ -
* '''ခေတ် သၠးပွး ၜဳ (Freedom of the Seas):''' ပ္ဍဲ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ၊ တၠပညာ သၞောဝ် နူ ဟဝ်လာန် ဟူဂဝ် ဂရဝ်တဳယတ် (Hugo Grotius) ချူ လဝ် လိက် ''Mare Liberum'' မဟီု လဝ် ၜဳ သမုဒ္ဒရာ ဂှ် ဒှ် ဒြပ် ညးဂမၠိုင် တုဲ ဍုင် မွဲ လေဝ် ပိုင်ပြဳ ဟွံဂွံ ရ။
* '''သၞောဝ် ပန် အမၠံက် (Cannon Shot Rule):''' စဵုကဵု ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဍုင် တအ် ပိုင်ပြဳ ပယျဵု ဍာ် ဆ ၃ တိုင် ၜဳ (Nautical miles) မဒှ် ဇမ္ၚောဲ မပန် အမၠံက် စိုပ် နူ သြင် သၟး ရ။
* '''ပရေင်လလောင်တြး ထရူးမေန် (Truman Proclamation):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅၊ သမ္မတ အမေရိကာန် ဟယ်ရဳ ထရူးမေန် (Harry S. Truman) လလောင်တြး ပိုင်ပြဳ သယံဇာတ လတူ က္ဍဟ် တိုက် (Continental shelf) ဍုင်အမေရိကာန် ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ဍုင် တၞဟ် တအ် လေဝ် စ တံင် ကေတ် ပယျဵု ဍာ် ဂၠိုင် တိုန် ရ။&lt;ref name=&quot;churchill&quot;&gt;{{cite book |last=Churchill |first=R. R. |author2=Lowe, A. V. |title=The Law of the Sea |url=https://archive.org/details/lawofsea03edchur |edition=3rd |publisher=Manchester University Press |year=1999 |pages=[https://archive.org/details/lawofsea03edchur/page/13 13]-25}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ကောန်ဖရေန် ကုလသမဂ္ဂ ဆေင်ကဵု သၞောဝ် ၜဳ (UN Conferences on the Law of the Sea) ==
သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ ပယျဵု ဍာ် မကတဵုဒှ် ဒၟံင် တအ် ဂှ်၊ ကုလသမဂ္ဂ ကၠောန်ဗဒှ် လဝ် ကောန်ဖရေန် အဓိက ၃ ဝါ -
# '''UNCLOS I (၁၉၅၆-၁၉၅၈):''' ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျနဳဗာ (Geneva)။ အံင်ဇၞး ပတိတ် လိက်ကသုက် ၄ သာ် မပ္တံကဵု သၞောဝ် ဍာ် တွဵုရး၊ သၞောဝ် က္ဍဟ် တိုက်၊ ကေုာံ ပရေင်တမ္ၚာ။ ဆဂး ဟွံမာန် စၟတ်သမ္တီ ဇမၞော် ဍာ် တွဵုရး သီးသန့် ရ။
# '''UNCLOS II (၁၉၆၀):''' ကၠောန်ဗဒှ် သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ ဇမၞော် ဍာ် တွဵုရး၊ ဆဂး ဟွံအံင်ဇၞး တုဲ လိက်ကသုက် တၟိ ဟွံတိတ် ကၠုင် ရ။
# '''UNCLOS III (၁၉၇၃-၁၉၈၂):''' ဒှ် ကောန်ဖရေန် မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ အံင်ဇၞး အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကုလသမဂ္ဂ ရ။ မၞိဟ်စၞး နူ ၁၆၀ ဍုင် ပြင်င် ပါလုပ် သဳကၠဳ ပွိုင် ၉ သၞာံ တုဲ၊ သၞာံ ၁၉၈၂ ဂှ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် တုဲဒှ် လိက်ကသုက် UNCLOS မစကာ ဒၟံင် ပ္ဍဲ တ္ၚဲဏအ် ရ။

== ၄။ ပါ်ခြာ ပယျဵု တိဍာ် ကေုာံ ဇြောန် ၜဳဂမၠိုင် (Maritime Zones and Boundaries) ==
UNCLOS ဝွံ ပါ်ခြာ လဝ် ဇြောန် ၜဳ နကဵု ဇမ္ၚောဲ နူ ဇိုင် သြင် ဍုင် (Baseline) ဗွဲမကၠးသ္ဇုင် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယား အဓိက သွက် ပရေင်ပါ်ခြာ ဇြောန် ၜဳ အတိုင် UNCLOS
|-
! ဇြောန် ၜဳ (Maritime Zone)
! ဇမ္ၚောဲ နူ သြင် (Distance)
! အခေါင်အရာ ဍုင် ဇိုင် ၜဳ (Coastal State Rights)
|-
| '''ဍာ် အပ္ဍဲ''' (Internal Waters) || အပ္ဍဲ သြင် (Inside baseline) || ပိုင်ပြဳ အလုံစုံ (Full sovereignty) ညံင် တိဍာ်။
|-
| '''ဍာ် တွဵုရး''' (Territorial Sea) || စဵုကဵု ၁၂ တိုင် ၜဳ (12 nm) || ပိုင်ပြဳ အလုံစုံ၊ ဆဂး သ္ဒး ကဵု အခေါင် က္ၜင် တၞဟ် ဖြတ်သန်း မဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် (Innocent passage)။
|-
| '''ဇြောန် ဆက်စပ်''' (Contiguous Zone) || ၁၂ စဵုကဵု ၂၄ တိုင် ၜဳ (24 nm) || အခေါင် စၟတ်မင် သၞောဝ် အကောက်ခွန်၊ လဝီ၊ လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေး ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက်။
|-
| '''ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီးသန့်''' (Exclusive Economic Zone - EEZ) || စဵုကဵု ၂၀၀ တိုင် ၜဳ (200 nm) || ပိုင်ပြဳ သယံဇာတ ဍာ် လတူ ကေုာံ သၟဝ် တိ (ဥပမာ တမ္ၚာ၊ ဓါတ်ကျာ)။ ဟွံပိုင် တိဍာ်။
|-
| '''က္ဍဟ် တိုက်''' (Continental Shelf) || ၂၀၀ စဵုကဵု ၃၅၀ တိုင် ၜဳ || အခေါင် ဂၠာဲ ကေုာံ စကာ သယံဇာတ သၟဝ် တိ ၜဳ (ဥပမာ ကၠေင်ရေနံ၊ ဓါတ် ဂျာတ်)။
|-
| '''ၜဳ သၠးပွး''' (High Seas) || မ္ၚး ၂၀၀ တိုင် ၜဳ (Beyond EEZ) || ဍုင် သီုဖအိုတ် နွံ အခေါင် စကာ တုပ်သၟဟ် (Freedom of the high seas)။
|}
&lt;ref name=&quot;harrison&quot;&gt;{{cite book |last=Harrison |first=J. |title=Making the Law of the Sea: A Study in the Development of International Law |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |pages=35-48}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီးသန့် ကေုာံ က္ဍဟ် တိုက် (Exclusive Economic Zone and Continental Shelf) ==
* '''EEZ (ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီးသန့်):''' ပိုဒ် ဏအ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ မပြံင်လှာဲ လဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ဇိုင် ၜဳ တအ် ရ။ ပ္ဍဲ EEZ၊ ဍုင် ဇိုင် ၜဳ မွဲ နွံ အခေါင် ပိုင်ပြဳ သယံဇာတ သဘာဝ (ဥပမာ က မနွံ ပ္ဍဲ ဍာ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စွမ်းအင် နူ ကျာ ကေုာံ လပှ် ဍာ်)။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ်၊ ဍုင် တၞဟ် တအ် နွံ အခေါင် သၠးပွး သွက်ဂွံ ဖြတ် အာ က္ၜင်၊ က္ၜင်ကျာ၊ ကေုာံ ဓဇက် လောတ် ဓါတ်လလဳ (Submarine cables) ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ရ။
* '''က္ဍဟ် တိုက် (Continental Shelf):''' ယဝ်ရ သၟဝ် တိ ၜဳ ဂှ် ဆက် ဇမၠိင် တိတ် အာ နူ ၂၀၀ တိုင် ၜဳ မ္ဂး၊ ဍုင် ဇိုင် ၜဳ ဂှ် မာန် အာတ် အခေါင် စဵုကဵု ၃၅၀ တိုင် ၜဳ (စပ် ကု ပရေင်ၜံက်ခါဲ ကၠေင်ရေနံ ကေုာံ သယံဇာတ သၟဝ် တိ) နူကဵု ဂကောံ CLCS ရ။

== ၆။ အခေါင်အရာ ပရေင်က္ၜင် ကေုာံ လွပ် ၜဳ (Navigational Rights and Uses of the Sea) ==
UNCLOS ဖန်ဇန် လဝ် အခေါင်အရာ သွက် ပရေင်က္ၜင် ဂၠးကဝ် ညံင် ဂွံ အာကၠုင် လောဲသွာ ကေုာံ မင်မဲ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် -
* '''Innocent Passage (အခေါင် ဖြတ်သန်း မဟွံမဲ ကု အန္တရာယ်):''' က္ၜင် ဍုင်သ္အာင် သီုဖအိုတ် နွံ အခေါင် ဖြတ်သန်း အာ ပ္ဍဲ ဍာ် တွဵုရး (Territorial sea) ဍုင် မွဲမွဲ ယဝ်ရ ဍေဟ်တအ် ဟွံပလီု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ကေုာံ ဂီုကၠီု ဍုင် ဂှ် ရ။ က္ၜင်ပၞာန် ကေုာံ က္ၜင် သၟဝ် ဍာ် (Submarines - သ္ဒး မံက် လတူ ဍာ် တုဲ ပတိုန် အလာံ) လေဝ် ဂွံ အခေါင် ဏအ် ကီု ရ။
* '''Transit Passage (အခေါင် ဖြတ်သန်း ပ္ဍဲ ခလံက် ဍာ်):''' ပ္ဍဲကဵု ခလံက် ဍာ် အဓိက ဂၠးကဝ် (ဥပမာ ခလံက် ဍာ် မလက္ကာ - Strait of Malacca)၊ က္ၜင် ကေုာံ က္ၜင်ကျာ သီုဖအိုတ် နွံ အခေါင် သၠးပွး သွက်ဂွံ ဖြတ် အာ ဟွံမဲ ကု ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ရ။&lt;ref name=&quot;rothwell&quot;&gt;{{cite book |last=Rothwell |first=D. R. |author2=Stephens, T. |title=The International Law of the Sea |url=https://archive.org/details/internationallaw0000roth_02ed |edition=2nd |publisher=Hart Publishing |year=2016 |pages=[https://archive.org/details/internationallaw0000roth_02ed/page/180 180]-195}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ပွဳပွူ ၜဳ (Protection of the Marine Environment) ==
ကဏ္ဍ XII နူကဵု လိက်ကသုက် UNCLOS ဝွံ စၟတ်သမ္တီ လဝ် တာလျိုင် ဍုင် သီုဖအိုတ် သွက်ဂွံ မင်မဲ သဘာဝ ပွဳပွူ ၜဳ ရ။ 
* ဍုင် တအ် သ္ဒး ဖျေဟ် သၞောဝ်ဥပဒေ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ဍာ် ၜဳ (Marine pollution) မကၠုင် နူကဵု တိ (Land-based sources)၊ နူကဵု က္ၜင် (Vessel-source)၊ ကေုာံ နူကဵု ပရေင်ဖျေဟ် အသုဟ် (Dumping) ရ။
* ပရေင်မင်မဲ သယံဇာတ: ဍုင် တအ် သ္ဒး ထိင်ဒဝ် ပရေင်ရပ် က (Fishing quotas) ညံင် ဟွံဂွံ အိုတ် အာ ကေုာံ သ္ဒး ပံင်သၟဟ် ကု ဍုင် ဆက်စပ် သွက်ဂွံ မင်မဲ က မအာကၠုင် အကြာ ပယျဵု ဍာ် (Straddling stocks) ရ။

== ၈။ ဂကောံ အုပ်ဓုပ် အဓိကဂမၠိုင် (Key Institutions Established) ==
UNCLOS ဒက်ပတန် လဝ် အေန်သတဳကျူရှေန် အဓိက ၃ သာ် သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် လၟေင် ကမၠောန် သၞောဝ် ၜဳ -
# '''အေဂျေန်သဳ သၟဝ် ၜဳ ဂၠးကဝ် (International Seabed Authority - ISA):''' ဌာနဂဥုပ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျမေကာ။ ဂကောံ ဏအ် အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ကဵု အခေါင် ပရေင်ၜံက်ခါဲ သယံဇာတ ပ္ဍဲ သၟဝ် ၜဳ သၠးပွး (The Area) မဒှ် &quot;အာဲကၟာဲ ညးမၞိဟ် ဂမၠိုင်&quot; (Common heritage of mankind) ရ။
# '''ရုင်ဗစာ ဂၠးကဝ် သွက် သၞောဝ် ၜဳ (International Tribunal for the Law of the Sea - ITLOS):''' ဌာနဂဥုပ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင်ဟာမ်ဗာတ် (Hamburg)၊ ဂျာမနဳ။ ဒှ် ရုင်ဗစာ မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပြသၞာ မဆက်စပ် ကု လိက်ကသုက် ဏအ် ရ။
# '''ကမ္မရှေန် ပယျဵု က္ဍဟ် တိုက် (Commission on the Limits of the Continental Shelf - CLCS):''' ဂကောံ တၠပညာ မစၟတ်သမ္တီ ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်အာတ်မိက် ဍုင် တအ် မမိက်ဂွံ ဇၞော် ပတိုန် ပယျဵု က္ဍဟ် တိုက် လတူ နူ ၂၀၀ တိုင် ၜဳ ရ။

== ၉။ ပရေင်ပသောင် ပြသၞာ ကေုာံ ကိစ္စ တးပါဲ (Dispute Settlement and Exceptions) ==
ယဝ်ရ ပြသၞာ ပယျဵု ဍာ် ကတဵုဒှ် အကြာ ဍုင် ၜါ မ္ဂး၊ UNCLOS ဖန်ဇန် လဝ် သၞောတ် ပသောင် ပြသၞာ နကဵု လွပ် သၞောဝ် မတွံတဴ နကဵု -
* ရုင်ဗစာ ဂၠးကဝ် သွက် သၞောဝ် ၜဳ (ITLOS)
* ရုင်ဗစာ သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးကဝ် (International Court of Justice - ICJ)
* ခုံသမာဓိ ဓမ္မတာ ဟွံသေင်မ္ဂး ခုံသမာဓိ အထူး (Arbitration)

ဥပမာ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''ပြသၞာ ၜဳ ကြုက် သၠုင်ကျာ''' (South China Sea arbitration) မကတဵုဒှ် အကြာ ဍုင်ဖဳလဳပိန် (Philippines) ကေုာံ ဍုင်ကြုက် (China) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၆ ရ။ ရုင်ဗစာ (Arbitral Tribunal) ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လဝ် ဒဒှ်ရ လညာတ် ဍုင်ကြုက် မပိုင်ပြဳ ၜဳ ကြုက် သၠုင်ကျာ နကဵု မျဉ်း ၉ ကဝက် (Nine-dash line) ဂှ် ဟွံကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ် UNCLOS ရ။ (ဆဂး ဍုင်ကြုက် ဟွံဒုင် တုပ်စိုတ်)။&lt;ref name=&quot;tanaka&quot;&gt;{{cite book |last=Tanaka |first=Y. |title=The International Law of the Sea |publisher=Cambridge University Press |year=2012 |pages=250-268}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အကာဲအရာ ခေတ်လၟုဟ် (Conclusion and Current Status) ==
စဵုကဵု သၞာံ လၟုဟ်၊ ဍုင် ကေုာံ ဂကောံ (မပ္တံကဵု သမဂ္ဂ ဥရောပ) လၟိဟ် သီုဖအိုတ် ၁၆၈ တၠ ထပက် လဝ် စၟတ်တဲ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ (Ratified) လိက်ကသုက် UNCLOS ဝွံ ယျ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် လိက်ကသုက် မနွံ အံင်ဇၞး အိုတ် မွဲ မဖန်ဗဒှ် လဝ် ပရေင်ညိင်ဝတ် လတူ သမုဒ္ဒရာ ဂၠးကဝ် ရ။

ဆဂး တင်ဝါတ်ဂါတ် မွဲ ဂှ် ဒှ် ဍုင်အမေရိကာန် (United States) မဒှ် ဍုင် နွံ ဒပ် ရေတပ် ဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဟွံဂွံ စၟတ်သမ္တီ UNCLOS ဏီ ပုဟ် (ၜိုန်ရ ဍေဟ်တအ် ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် သၞောဝ် ဏအ် နဒဒှ် သၞောဝ်ဓမ္မတာ Customary international law ကီုလေဝ်)။ ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ပြသၞာ တၟိ မပ္တံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု မပကဵု ညံင် ဍာ် ၜဳ သၠုင် တိုန်၊ ကေုာံ ပရေင်ၜံက်ခါဲ သယံဇာတ သၟဝ် ၜဳ သၠုက် ဂှ် ဆက် ဒှ် အရာ မဒး စမ်ၜတ် လတူ အစောံသတ္တိ လိက်ကသုက် UNCLOS ဏအ် မာန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[ပယျဵု ဍာ်]] (Maritime boundary)
* [[ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီးသန့်]] (Exclusive Economic Zone)
* [[ၜဳ သၠးပွး]] (High seas)
* [[ပြသၞာ ၜဳ ကြုက် သၠုင်ကျာ]] (Territorial disputes in the South China Sea)

{{Navbox
| name = Law of the Sea
| title = လိက်ကသုက် ကုလသမဂ္ဂ သွက် သၞောဝ် ၜဳ (UNCLOS) ကေုာံ ပရေင်ပါ်ခြာ ၜဳ
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဇြောန် ၜဳ (Maritime Zones)
| list1 =
* [[ဍာ် အပ္ဍဲ]] (Internal waters)
* [[ဍာ် တွဵုရး]] (Territorial sea)
* [[ဇြောန် ဆက်စပ်]] (Contiguous zone)
* [[ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီးသန့်]] (Exclusive economic zone)
* [[က္ဍဟ် တိုက်]] (Continental shelf)
* [[ၜဳ သၠးပွး]] (High seas)
| group2 = အေန်သတဳကျူရှေန် (Institutions)
| list2 =
* [[အေဂျေန်သဳ သၟဝ် ၜဳ ဂၠးကဝ်]] (International Seabed Authority - ISA)
* [[ရုင်ဗစာ ဂၠးကဝ် သွက် သၞောဝ် ၜဳ]] (International Tribunal for the Law of the Sea - ITLOS)
* [[ကမ္မရှေန် ပယျဵု က္ဍဟ် တိုက်]] (Commission on the Limits of the Continental Shelf - CLCS)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ် (Related)
| list3 =
* [[အခေါင် သၠးပွး လတူ ၜဳ]] (Freedom of the seas)
* [[အခေါင် ဖြတ်သန်း မဟွံမဲ ကု အန္တရာယ်]] (Innocent passage)
* [[ပြသၞာ ၜဳ ကြုက် သၠုင်ကျာ]] (South China Sea arbitration)
}}

[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:လိက်ကသုက် ဂၠးကဝ်]]
[[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ ၜဳ]]
[[Category:သမုဒ္ဒရာ ကေုာံ ၜဳ]]</text>
      <sha1>913uz682jrff4jf09nlpyiho8qt45zq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပယျဵု ဍာ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11982</id>
    <revision>
      <id>57838</id>
      <parentid>57594</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:18:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23360" sha1="57mhd9kk41c8gr7uc6f5m9fwpgisk01" xml:space="preserve">'''ပယျဵု ဍာ်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပယျဵု သမုဒ္ဒရာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Maritime boundary / Territorial waters'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပယျဵုလဒပ် မပါ်ခြာ လဝ် တိဍာ် သမုဒ္ဒရာ၊ ၜဳ ကေုာံ ဍာ် အကြာ ဍုင် မွဲ ကဵု မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး အကြာ ဍုင် မပိုင်ပြဳ ကေုာံ ဒေသ ဍာ် ဂၠးတိ သၠးပွး ရ။ ပယျဵု ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ အာဏာ ပိုင်ပြဳ (Sovereignty)၊ အခေါင် စကာ သယံဇာတ သဘာဝ မပ္တံကဵု က သတ္တဝါ ဍာ် ကေုာံ ကၠေင်ရေနံ သၟဝ် ၜဳ၊ သီုကဵု သွက် ပရေင်ဂီုကၠီု ဍုင် (National security) ရ။&lt;ref name=&quot;rothwell&quot;&gt;{{cite book |last=Rothwell |first=D. R. |author2=Stephens, T. |title=The International Law of the Sea |url=https://archive.org/details/internationallaw0000roth_02ed |edition=2nd |publisher=Hart Publishing |year=2016 |pages=[https://archive.org/details/internationallaw0000roth_02ed/page/25 25]-45}}&lt;/ref&gt;

သၞောဝ် ပယျဵု ဍာ် ခေတ်တၟိ ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ '''လိက်ကသုက် ကုလသမဂ္ဂ မဆေင်ကဵု သၞောဝ် ၜဳ''' (United Nations Convention on the Law of the Sea - UNCLOS) မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၂ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပယျဵု ဍာ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သၞောဝ် ပါ်ခြာ ဇြောန် ဍာ်၊ ပရေင်သောင် ပြသၞာ၊ ကေုာံ အရေးပါမှု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Zonation of the sea en.svg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ပါ်ခြာ ဇြောန် ပယျဵု ဍာ် (Maritime zones) အတိုင် သၞောဝ် UNCLOS မစတမ် နူကဵု ဍာ် အပ္ဍဲ၊ ဇြောန် ပယျဵု ဍာ်၊ ဇြောန် ဆက်စပ်၊ စဵုကဵုစိုပ် ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တၟေင်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ပယျဵု ဍာ်&quot; ဝွံ ဒှ် ပယျဵု မဓဇက် လဝ် လတူ မျက်နှာပြင် ဍာ် ကေုာံ သၟဝ် ၜဳ ညံင် ဂွံ ပါ်ခြာ အာဏာ ပိုင်ပြဳ ဍုင် ရ။ ဟိုတ်နူ ၜဳ ကဵု သမုဒ္ဒရာ တအ် ဟွံမဲ ကု တၟအ် တိုင် ပယျဵု မညာတ် ကၠး တုဲ၊ ပရေင်ဓဇက် ပယျဵု ဍာ် ဝွံ ဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ လၟိဟ် ဇမၠိင် မၜတ်ကၞာတ် နကဵု '''မာင် ၜဳ''' (Nautical miles - nm) [မွဲ မာင် ၜဳ မ္ဂး တုပ် ကု ၁.၈၅၂ ကဳလဝ်မဳတာ] နူကဵု ဇိုင် သြင် ရ။

ပရေင်ပါ်ခြာ ပယျဵု ဍာ် ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ အရာ ၃ သာ် -
# '''အာဏာ ပိုင်ပြဳ (Sovereignty):''' အခေါင် စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် လတူ က္ၜင် ကေုာံ မၞိဟ် မလုပ် ကၠုင်။
# '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics):''' အခေါင် ရပ် က၊ ခါဲ ကၠေင်ရေနံ၊ ဓါတ် ဂျာတ်၊ ကေုာံ တၟအ် သယံဇာတ။
# '''ဂီုကၠီု ကေုာံ ပွဳပွူ (Security and Environment):''' အခေါင် စဵုဒၞာ ဒပ်ပၞာန် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ဍာ် ၜဳ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောဝ် ၜဳ (History and Development of the Law of the Sea) ==
သၞောဝ် ပယျဵု ဍာ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် လဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဝင် -

* '''သၞောဝ် လွဟ် အမၠံက် (Cannon Shot Rule):''' ပ္ဍဲ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ၊ တၠပညာ သၞောဝ် ဟဝ်လာန် (Dutch) ကောနဳလဳယပ် ဗန် ဗိန်ကာရှောက် (Cornelius van Bynkershoek) လလောင်တြး လဝ် လညာတ် ဒဒှ်ရ ဍုင် မွဲ ပိုင်ပြဳ ဍာ် စဵုကဵု အဆံင် လွဟ် အမၠံက် ပန် စိုပ် မဒှ် ဇမၠိင် ၜိုတ် ၃ မာင် ၜဳ (3 nm) ရ။ မ္ၚး ဂှ် ဒှ် &quot;ၜဳ သၠးပွး&quot; (Freedom of the seas) မစၟတ်သမ္တီ လဝ် နကဵု ဟူဂိုဝ် ဂရဝ်တဳယပ် (Hugo Grotius) ရ။
* '''ပရေင်လလောင်တြး ထရူမာန် (Truman Proclamation):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅၊ သမ္မတ အမေရိကာန် ဟယ်ရဳ ထရူမာန် လလောင်တြး တောင်းဆို ကေတ် အာဏာ ပိုင်ပြဳ လတူ ကတိုင် တိုက် (Continental shelf) သွက်ဂွံ ခါဲ ကၠေင်ရေနံ ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ဍုင် တၞဟ် တအ် လေဝ် စ တောင်းဆို တိဍာ် ၜဳ ဗွဲမလှဲလး ရ။
* '''UNCLOS (၁၉၈၂):''' ဟိုတ်နူကဵု ပြသၞာ တောင်းဆို ပယျဵု ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ဂၠိုင် ကၠုင်၊ ကုလသမဂ္ဂ ကော် ကောံဓရီု သၞောဝ် ၜဳ (UNCLOS III) တုဲ စၟတ်သမ္တီ လိက်ကသုက် အလုံ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၂ မဒှ် သၞောဝ် မစကာ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;churchill&quot;&gt;{{cite book |last=Churchill |first=R. R. |author2=Lowe, A. V. |title=The Law of the Sea |url=https://archive.org/details/lawofsea03edchur |edition=3rd |publisher=Manchester University Press |year=1999 |pages=[https://archive.org/details/lawofsea03edchur/page/70 70]-85}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဇြောန် သဇိုင် ကေုာံ ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် (Baselines and Delineation) ==
သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဇမၠိင် ပယျဵု ဍာ်၊ အရာ အဓိက အိုတ် ဂှ် ဒး စၟတ်သမ္တီ ဇြောန် သဇိုင် (Baseline) ဇိုင် သြင် ကၠာ ရ။

* '''ဇြောန် သဇိုင် ဓမ္မတာ (Normal Baseline):''' ဂှ် ဒှ် ဇြောန် မဓဇက် လဝ် အတိုင် ဇိုင် သြင် ပ္ဍဲ အခိင် ဍာ် စှ်ေ အိုတ် (Low-water line) ရ။
* '''ဇြောန် သဇိုင် တပ်ပ် (Straight Baseline):''' ယဝ်ရ ဇိုင် သြင် ဍုင် မွဲ ကဝိုင်ကဝက် ဂၠိုင် လောန် (ဥပမာ သြင် ဍုင် နဝ်ဝေ) ဟွံသေင်မ္ဂး နွံ တကအ် ဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး၊ ညးတအ် အခေါင် နွံ ဓဇက် လမျောဝ် တပ်ပ် အကြာ က္ဍိုပ် တကအ် မွဲ ကဵု မွဲ ရ။ တိဍာ် မနွံ အပ္ဍဲ ဇြောန် သဇိုင် ဂှ် ကော်စ '''ဍာ် အပ္ဍဲ''' (Internal waters) တုဲ၊ ဍုင် ပိုင်ပြဳ အာဏာ အလုံစုံ (Absolute sovereignty) မာန် ကၟာတ်လဒဵု က္ၜင် ဍုင်သ္အာင် ဟွံကဵု လုပ် မာန် ရ။

== ၄။ ဇြောန် ပယျဵု ဍာ် (Territorial Sea) ==
ဇြောန် ပယျဵု ဍာ် (Territorial sea) ဝွံ ဒှ် တိဍာ် မဆက် တိတ် အာ နူ ဇြောန် သဇိုင် စဵုကဵု ဇမၠိင် အများဆုံး '''၁၂ မာင် ၜဳ''' (12 nm / ၜိုတ် ၂၂ ကဳလဝ်မဳတာ) ရ။

* '''အာဏာ ပိုင်ပြဳ:''' ဍုင် ပိုင် သြင် ဂှ် နွံ အာဏာ ပိုင်ပြဳ အလုံစုံ လတူ မျက်နှာပြင် ဍာ်၊ လတူ ကျာ ကေုာံ သၟဝ် တိဍာ် ဏအ် ရ။ 
* '''အခေါင် ကွာ် ဖြတ် ၜိုဟ်သြိုဟ် (Right of Innocent Passage):''' ၜိုန်ရ ဍုင် မွဲ ပိုင်ပြဳ ကီုလေဝ်၊ သၞောဝ် UNCLOS ကဵု အခေါင် ကု က္ၜင် ဍုင်သ္အာင် သီုကဵု က္ၜင် ပၞာန် ညံင် ဂွံ ဖြတ် အာ ကၠုင် ပ္ဍဲ ဇြောန် ဏအ် လောဲလောဲ မာန် ယဝ်ရ ဍေဟ်တအ် ဟွံပလီုပလာ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ဟွံရပ် က ကေုာံ ဟွံစကာ လွဟ် (Innocent passage) ရ။ က္ၜင် သၟဝ် ဍာ် တအ် မ္ဂး သ္ဒး မံက် လတူ ဍာ် တုဲ ထ္ၜး အလာံ ဍုင် ညးတအ် ရ။&lt;ref name=&quot;tanaka&quot;&gt;{{cite book |last=Tanaka |first=Y. |title=The International Law of the Sea |url=https://archive.org/details/internationallaw0000tana |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=2015 |pages=[https://archive.org/details/internationallaw0000tana/page/110 110]-125}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဇြောန် ဆက်စပ် (Contiguous Zone) ==
ဇြောန် ဆက်စပ် (Contiguous zone) ဝွံ ဆက် တိတ် အာ နူကဵု ဇြောန် ပယျဵု ဍာ် တုဲ နွံ ဇမၠိင် အများဆုံး '''၂၄ မာင် ၜဳ''' (24 nm) နူ ဇြောန် သဇိုင် ရ။

ပ္ဍဲ ဇြောန် ဏအ်၊ ဍုင် ပိုင် သြင် ဂှ် ဟွံမဲ အာဏာ ပိုင်ပြဳ အလုံစုံ ပုဟ်၊ ဆဂး နွံ အခေါင် အာဏာ စၟတ်မင် (Enforcement jurisdiction) အဓိက ပန် သာ် -
# '''အခေါန် (Customs):''' စဵုဒၞာ ညံင် ဟွံဂွံ သၠောတ် ကပေါတ် ဟွံမဲ ကု အခေါန်။
# '''အခေါန် အခေါင်လုပ်ဍုင် (Immigration):''' ထိင်ဒဝ် မၞိဟ် လုပ် ဍုင် ဟွံမဲ ကု သၞောဝ်။
# '''ပရေင်ထတ်ယုက် (Sanitary):''' စဵုဒၞာ ယဲကၠောအ်ကၠး နူ က္ၜင်။
# '''ဘဏ္ဍာ (Fiscal):''' စၟတ်မင် သြန် ကေုာံ သၞောဝ် ဘဏ္ဍာ ဍုင်။

== ၆။ ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တၟေင် (Exclusive Economic Zone - EEZ) ==
ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တၟေင် (EEZ) ဝွံ ဒှ် ဇြောန် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် မွဲ ရ။ ဍေဟ် လမျောဝ် တိတ် အာ စဵုကဵု '''၂၀၀ မာင် ၜဳ''' (200 nm) နူ ဇြောန် သဇိုင် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်ပါ်ခြာ ဇြောန် ဍာ် အတိုင် UNCLOS
|-
! ဇြောန် ဍာ် (Maritime Zone)
! ဇမၠိင် အများဆုံး (Limit from Baseline)
! အာဏာ ကေုာံ အခေါင် (Rights and Jurisdiction)
|-
| ဍာ် အပ္ဍဲ (Internal Waters)
| သၟဝ် ဇြောန် သဇိုင်
| အာဏာ ပိုင်ပြဳ အလုံစုံ၊ ဟွံမဲ အခေါင် Innocent passage။
|-
| ဇြောန် ပယျဵု ဍာ် (Territorial Sea)
| ၁၂ မာင် ၜဳ (12 nm)
| အာဏာ ပိုင်ပြဳ အလုံစုံ၊ က္ၜင် ညးတၞဟ် နွံ အခေါင် Innocent passage။
|-
| ဇြောန် ဆက်စပ် (Contiguous Zone)
| ၂၄ မာင် ၜဳ (24 nm)
| အခေါင် ရပ်ကေတ် တၠဒုဟ် သွက် သၞောဝ် အခေါန် ကေုာံ သဝဏ် (Immigration)။
|-
| ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တၟေင် (EEZ)
| ၂၀၀ မာင် ၜဳ (200 nm)
| အခေါင် ပိုင်ပြဳ သယံဇာတ သဘာဝ (က၊ ရေနံ)၊ ဟွံပိုင်ပြဳ လတူ ဍာ် ကေုာံ ကျာ။
|}

ပ္ဍဲ EEZ၊ ဍုင် ပိုင် သြင် ဂှ် နွံ အခေါင် ရပ် က ကေုာံ ခါဲ သယံဇာတ သၟး ရ၊ ညးတအ် ဟွံမဲ အာဏာ လတူ ဍာ် ၜဳ (က္ၜင် ဍုင်သ္အာင် အာ ကၠုင် သၠးပွး) ရ။

== ၇။ ကတိုင် တိုက် (Continental Shelf) ==
ကတိုင် တိုက် (Continental shelf) ဝွံ ဒှ် တိဍာ် သၟဝ် ၜဳ မဆက် တိတ် အာ နူကဵု တိုက် စဵုကဵု စိုပ် ဒၞာဲ ၜဳ ဇြိုဟ် ရ။ နကဵု သၞောဝ် UNCLOS၊ ဍုင် ဇၟာပ် ဍုင် နွံ အခေါင် ပိုင်ပြဳ ကတိုင် တိုက် စဵုကဵု '''၂၀၀ မာင် ၜဳ''' ရ။

ယဝ်ရ ကတိုင် တိုက် နကဵု ပထဝဳ သဘာဝ ဂှ် လမျောဝ် တိတ် အာ သ္ၚောဲ နူ ၂၀၀ မာင် ၜဳ မ္ဂး၊ ဍုင် ဂှ် မာန် တောင်းဆို တိဍာ် သၟဝ် ၜဳ (Extended Continental Shelf) စဵုကဵု '''၃၅၀ မာင် ၜဳ''' မာန် ရ။ ဆဂး အခေါင် ဏအ် ဝွံ နွံ ဆ လတူ တိ သၟဝ် ၜဳ သွက်ဂွံ ခါဲ ကၠေင်ရေနံ ကေုာံ တၟအ် သၟး ရ၊ ဟွံဆေင် ကု ဍာ် ၜဳ လတူ ဂှ် ပုဟ်။&lt;ref name=&quot;unclos&quot;&gt;{{cite book |author=United Nations |title=United Nations Convention on the Law of the Sea (UNCLOS) |publisher=UN Publications |year=1982 |pages=Part V, Articles 55-75}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်သောင် ပြသၞာ ပယျဵု ဍာ် (Maritime Boundary Delimitation) ==
ယဝ်ရ ဍုင် ၜါ ဍုင် ညောန်ကြပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် တုဲ ဇြောန် ပယျဵု ဍာ် ညးတအ် ပြိုင် ထပ် ဒၟံင် (Overlapping claims) မ္ဂး၊ ညးတအ် သ္ဒး ဓဇက် ပယျဵု ပါ်ခြာ ရ။ 

* '''လမျောဝ် တုပ်သၟဟ် (Equidistance line):''' နဲကဲ ဓမ္မတာ အိုတ် ဂှ် ဒှ် ဓဇက် လမျောဝ် မနွံ ဇမ္ၚောဲ တုပ်သၟဟ် နူကဵု သြင် ဍုင် သီု ၜါ လပါ် ရ။ 
* '''ပရေင်တရားမျှတ (Equity principle):''' လဆောဝ် လမျောဝ် တုပ်သၟဟ် ဂှ် ဟွံမဲ ကု တရားမျှတ (ဥပမာ ဍုင် မွဲ သြင် ကဝိုင်ကဝက် ဂၠိုင် လောန်)။ အခိင် ဏအ် မ္ဂး ရုင်ဗစာ မလေပ် ပြံင်လှာဲ ပယျဵု ညံင် ဂွံ တရားမျှတ လတူ သီု ၜါ လပါ် ရ။
* '''ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ (ITLOS &amp; ICJ):''' ယဝ်ရ ဍုင် ၜါ ပသောင် ဟွံမာန် မ္ဂး၊ ညးတအ် မာန် ပတိုန် ဂဗုတ် ဇရေင် ရုင်ဗစာ သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးတိ (International Tribunal for the Law of the Sea) ဟွံသေင်မ္ဂး ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ (ICJ) သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ရ။

== ၉။ ဖဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ (Economic Importance and Environment) ==
ပယျဵု ဍာ် ဝွံ ဒှ် အရာ မဖန်ဗဒှ် ဖဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော် အိုတ် သွက် ဍုင် မွဲ ရ -

* '''ပရေင်လွဳလွတ် က (Fisheries):''' EEZ ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရပ် က ကေုာံ လွဳ က မာန် ရ။ ဍုင်သ္အာင် တအ် ဟွံမဲ အခေါင် ရပ် က ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ယဝ်ရ ဟွံဂွံ လဝ် အခေါင် (Fishing license) ရ။
* '''ကၠေင်ရေနံ ကေုာံ ဓါတ် ဂျာတ် (Oil and Gas):''' သယံဇာတ သၟဝ် ၜဳ တအ် ဂှ် ဒှ် တမ်ရိုဟ် သြန်ဘဏ္ဍာ ဇၞော် အိုတ် သွက် အလဵုအသဳ ရ။
* '''ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ (Marine Environmental Protection):''' ဍုင် ပိုင် သြင် ဂှ် နွံ တာလျိုင် သ္ဒး မင်မဲ ပွဳပွူ သဘာဝ ၜဳ သွက် ဟွံဂွံ ကဵု က္ၜင် တအ် စဝ် ထောအ် ဍာ် ကၠေင် ကေုာံ စဵုဒၞာ ပရေင်ကၠိခ္ဍက် နူ ရုင်စက် လတူ ဍုင် ရ။&lt;ref name=&quot;prescott&quot;&gt;{{cite book |last=Prescott |first=J. R. V. |author2=Schofield, C. H. |title=The Maritime Political Boundaries of the World |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=2005 |pages=215-230}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ပယျဵု ဍာ် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မဆက်စပ် ကု အာဏာ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂီုကၠီု ဍုင် ဗွဲမဇၞော် ရ။ သၞောဝ် UNCLOS ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် မွဲ မစဵုဒၞာ ဟွံဂွံ ကဵု ဍုင် ဇၞော် တအ် သီ ကေတ် တိဍာ် ၜဳ သီုဖအိုတ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ပြသၞာ ပယျဵု ဍာ် ဝွံ သ္ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် -
* '''အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ဍာ် ၜဳ သၠုင် တိုန် မ္ဂး၊ ဇြောန် သဇိုင် (Baselines) ကေုာံ တကအ် ဍောတ်တ် တအ် မလေပ် ဗၠိုက် အာ မာန် ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ပယျဵု EEZ လေဝ် မလေပ် ယှောတ် စှ်ေ အာ မာန် ရ။
* '''ပြသၞာ ပယျဵု (Maritime Disputes):''' ဥပမာ ပြသၞာ ၜဳ ကြုက် သၠုင်ကျာ (South China Sea) မဒှ် ဒၞာဲ ဍုင် ကြုက် တောင်းဆို အာဏာ ပိုင်ပြဳ ၜက် လောန် နူကဵု သၞောဝ် UNCLOS မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ဂှ် ဒှ် ဥပမာ ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ပယျဵု ဍာ် ဝွံ ဆက် ဒှ် ဒၞာဲ ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ (Geopolitics) ဇၞော် အိုတ် မွဲ လၟိုန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အာဏာ ပိုင်ပြဳ]] (Sovereignty)
* [[ပယျဵု ဍုင်]] (International border)
* [[သမုဒ္ဒရာ]] (Ocean)
* [[သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးတိ]] (Law of the Sea)

{{Navbox
| name = Maritime Law and Boundaries
| title = သၞောဝ် ၜဳ ကေုာံ ပယျဵု ဍာ် (Law of the Sea and Maritime Boundaries)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဇြောန် ပယျဵု ဍာ် (Maritime Zones)
| list1 =
* [[ဍာ် အပ္ဍဲ]] (Internal waters)
* [[ဇြောန် ပယျဵု ဍာ်]] (Territorial sea)
* [[ဇြောန် ဆက်စပ်]] (Contiguous zone)
* [[ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တၟေင်]] (EEZ)
* [[ကတိုင် တိုက်]] (Continental shelf)
* [[ၜဳ ဂၠးတိ]] (High seas)
| group2 = သၞောဝ် ကေုာံ ဂကောံ
| list2 =
* [[UNCLOS]] (United Nations Convention on the Law of the Sea)
* [[ရုင်ဗစာ သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးတိ]] (ITLOS)
* [[ရုင်ဗစာ ဂၠးတိ]] (ICJ)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်
| list3 =
* [[သယံဇာတ သဘာဝ]] (Natural resources)
* [[အာဏာ ပိုင်ပြဳ]] (Sovereignty)
* [[က္ၜင် ပၞာန်]] (Naval ship)
* [[ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ဍာ်]] (Marine pollution)
}}

[[Category:သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးတိ]]
[[Category:ပယျဵု ဍုင်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ပထဝဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သမုဒ္ဒရာ ကေုာံ ၜဳဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>57mhd9kk41c8gr7uc6f5m9fwpgisk01</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးတိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11983</id>
    <revision>
      <id>57854</id>
      <parentid>57595</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:39:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24806" sha1="06ba21wvony83n6qtzr1verm65lhbik" xml:space="preserve">'''သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးတိ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Law of the Sea'') ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု ယၟု သၞောဝ် ကုလသမဂ္ဂ '''ကောန်ဗေန်ရှေန် ကုလသမဂ္ဂ ဆေင်စပ် ကု သၞောဝ် ၜဳ''' (United Nations Convention on the Law of the Sea - '''UNCLOS''') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လိက်ကသုက် ဂၠးတိ မွဲ မစၟတ်သမ္တီ လဝ် သၞောတ် ဥပဒေ ကေုာံ တာလျိုင် သွက် ပရေင်စကာ ၜဳ၊ သမုဒ္ဒရာ၊ ကေုာံ သယံဇာတ ပ္ဍဲ သၟဝ် ဍာ် ဂမၠိုင် ရ။ လိက်ကသုက် ဝွံ ဒးဒုင် ကော်စ နဒဒှ် &quot;သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် သွက် သမုဒ္ဒရာ&quot; (Constitution for the Oceans) တုဲ၊ ဍေဟ် ဖျေဟ် လဝ် ပယျဵု တိဍာ် ၜဳ (Maritime boundaries)၊ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ပွဳပွူ၊ ကေုာံ သၞောတ် ပသောင် ပြသၞာ ပရေင်ၜဳ အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;churchill&quot;&gt;{{cite book |last=Churchill |first=R. R. |author2=Lowe, A. V. |title=The Law of the Sea |url=https://archive.org/details/lawofsea03edchur |edition=3rd |publisher=Manchester University Press |year=1999 |pages=[https://archive.org/details/lawofsea03edchur/page/13 13]-25}}&lt;/ref&gt;

UNCLOS ဝွံ ကလိဂွံ ပရေင်တုပ်စိုတ် တုဲ ထပက် လဝ် စၟတ်တဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၂ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မန်တဳဂဝ် ဗေ (Montego Bay)၊ ဍုင်ဂျာမေကာ (Jamaica) တုဲ၊ ဍေဟ် စ လုပ် အာသၞောဝ် (Enter into force) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၄ ရ။ စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၂၃၊ ဍုင် ကေုာံ ဂကောံ ၁၆၉ ဍုင် ပါလုပ် ထပက် လဝ် စၟတ်တဲ ပ္ဍဲ လိက်ကသုက် ဏအ် ရ (ဍုင်အမေရိကာန် ဟွံပါလုပ် သၟး)။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးတိ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဒက်ပတန် ပွိုင် ဇြောန် ၜဳ၊ အခေါင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ သမုဒ္ဒရာ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:UNCLOS_signatories.svg|thumb|right|400px|ဗီုရုပ် သ္ၚိအင် ထ္ၜး ဍုင် မထပက် လဝ် စၟတ်တဲ ကေုာံ ဒ္ဂေတ် ဗက် ကောန်ဗေန်ရှေန် UNCLOS (အသာ် သၚေက်)]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးတိ&quot; ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ သၞောဝ်ဓမ္မတာ (Customary international law) ကေုာံ လိက်ကသုက် မဆေင်စပ် ကု ၜဳ သီုဖအိုတ် ရ။ ကောန်ဗေန်ရှေန် UNCLOS ဂှ် ဒှ် လိက်ကသုက် အဓိက အိုတ် မကလေင် ပံင်ကောံ (Codify) လဝ် သၞောဝ် တြေံ ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောဝ် တၟိ သွက်ဂွံ ရပ်စပ် ပြသၞာ ခေတ်တၟိ ရ။

ပ္ဍဲ လိက်ကသုက် ဏအ်၊ ဍေဟ် ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ပယျဵု ၜဳ ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ဥပမာ - ၜဳ တွဵုရး (Territorial Sea)၊ ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီးသန့် (Exclusive Economic Zone) ကေုာံ ၜဳ မသၠးပွး (High Seas) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ပရေင်အာကၠုင် က္ၜင် (Navigation)၊ ပရေင်တမ္ၚာ (Fishing)၊ ကေုာံ ပရေင်ခါဲ ကၠေင်ရေနံ သၟဝ် ဍာ် (Offshore drilling) သွက် ဍုင် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ အကာဲအရာ သမိုင်း (History and Historical Background) ==
ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဖျေဟ် သၞောဝ် UNCLOS ဏအ် ဂှ်၊ ပရေင်ပိုင်ပြဳ ၜဳ ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ လညာတ် သၞောဝ် ခေတ် ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ ရ။

* '''ၜဳ မသၠးပွး (Mare Liberum):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၀၉ ဂှ် တၠပညာ သၞောဝ် ဍုင်ဒါတ် (Dutch) '''[[ဟူဂဝ် ဂရဝ်တဳယပ်]]''' (Hugo Grotius) ချူ လဝ် လိက် &quot;Mare Liberum&quot; (Free Sea) မဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ ၜဳ သီုဖအိုတ် ဂှ် သၠးပွး သွက် ဍုင် သီုဖအိုတ် တုဲ၊ ဍုင် မွဲမွဲ ပိုင်ပြဳ ကေတ် ဟွံဂွံ ရ။ အခိင် ဂှ် ဍုင် တအ် ပိုင်ပြဳ ၜဳ နူ သြင် ဆ ၃ တိုင် (Cannon shot rule - ပယျဵု အမၠံက် ပန် စိုပ်) သၟး ရ။
* '''လလောင်တြး ထရူးမေန် (Truman Proclamation):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ ဂှ် သမ္မတ အမေရိကာန် ဟယ်ရဳ ထရူးမေန် (Harry S. Truman) လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ဍုင်အမေရိကာန် နွံ အခေါင် ပိုင်ပြဳ သယံဇာတ လတူ က္ၜင်တိ (Continental shelf) ဇကု ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ဍုင် တၞဟ် တအ် လေဝ် စ တံင် ကေတ် ပယျဵု ၜဳ ဇကု ဂၠိုင် တိုန် (လ္ၚဵု စဵုကဵု ၂၀၀ တိုင်) ရ။ ပြသၞာ ဏအ် ပကဵု ညံင် ကုလသမဂ္ဂ သ္ဒး ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် တၟိ မွဲ ရ။&lt;ref name=&quot;rothwell&quot;&gt;{{cite book |last=Rothwell |first=D. R. |author2=Stephens, T. |title=The International Law of the Sea |url=https://archive.org/details/internationallaw0000roth_02ed |edition=2nd |publisher=Hart Publishing |year=2016 |pages=[https://archive.org/details/internationallaw0000roth_02ed/page/1 1]-12}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ပေါဲသဳကၠဳ UNCLOS အလန် ပထမ၊ ဒုတိယ ကေုာံ တတိယ (UNCLOS I, II, and III) ==
သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ ပယျဵု ၜဳ ဏအ်၊ ကုလသမဂ္ဂ ကော် ကောံဓရီု ဇၞော် ၃ ဝါ -

# '''UNCLOS I (၁၉၅၈):''' ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဂျနဳဗာ (Geneva)။ ကလိဂွံ လိက်ကသုက် ၄ သာ် မဆေင်စပ် ကု ၜဳ တွဵုရး၊ ၜဳ သၠးပွး၊ ပရေင်တမ္ၚာ ကေုာံ က္ၜင်တိ ရ။ ဆဂး ဟွံမာန် စၟတ်သမ္တီ ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ပယျဵု ၜဳ တွဵုရး မချိုတ်ပၠိုတ် ရ။
# '''UNCLOS II (၁၉၆၀):''' ကော် သဳကၠဳ ၆ သတ္တာဟ သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ ပယျဵု ၜဳ တွဵုရး၊ ဆဂး ဟွံအံင်ဇၞး။
# '''UNCLOS III (၁၉၇၃-၁၉၈၂):''' ဒှ် ကောံဓရီု မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ မဂၠိုင် သၞာံ အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ကုလသမဂ္ဂ ရ။ မၞိဟ်စၞး နူ ၁၆၀ ဍုင် သဳကၠဳ ရေင်သကအ် ပွိုင် ၉ သၞာံ တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၂ ဂှ် ကလိဂွံ လိက်ကသုက် ဇၞော် (Convention) မနွံ ၃၂၀ ပိုဒ် (Articles) ကေုာံ ၉ တွဲ (Annexes) ရ။&lt;ref name=&quot;harrison&quot;&gt;{{cite book |last=Harrison |first=J. |title=Making the Law of the Sea |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |pages=25-40}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပွိုင် ဇြောန် ၜဳဂမၠိုင် အတိုင် သၞောဝ် (Maritime Zones under UNCLOS) ==
UNCLOS ဝွံ ပါ် လဝ် ပယျဵု ၜဳ နကဵု ဇြောန် (Zones) နာနာ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ။ ဇၟာပ် ဇြောန် ဂှ် ကံက် ကေတ် ဇမၠိင် နူကဵု  ღရဳ သဇိုင် (Baseline) မဒှ် ပယျဵု ဍာ် စှ်ေ အိုတ် လတူ သြင် (Low-water line) ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပွိုင် ဇြောန် ၜဳ အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဇြောန် ၜဳ (Maritime Zone)
! ဗၞတ်ဗ္ၜတ် / ဇမၠိင် (Limit)
! အခေါင်အရာ ဍုင် (State Rights)
|-
| '''ဍာ် အပ္ဍဲ''' (Internal Waters)
| သၟဝ်ကျာ ღရဳ သဇိုင် (Landward of baseline)
| အခေါင် အာဏာ ပိုင်ပြဳ အလုံစုံ (Full sovereignty) ညံင် တိ ဇကု။
|-
| '''ၜဳ တွဵုရး / ၜဳ ပိုင်ပြဳ''' (Territorial Sea)
| စဵုကဵု ၁၂ တိုင် ၜဳ (12 Nautical Miles - nm)
| အခေါင် အာဏာ ပိုင်ပြဳ အလုံစုံ၊ ဆဂး က္ၜင် ဍုင်သ္အာင် နွံ အခေါင် ဖြတ်သန်း မဟွံမဲ ကု ဒုဟ် (Innocent passage)။
|-
| '''ဇြောန် ဆက်စပ်''' (Contiguous Zone)
| နူ ၁၂ စဵုကဵု ၂၄ တိုင် ၜဳ (24 nm)
| အခေါင် စၟတ်မင် သၞောဝ် အခေါန်၊ သၞောဝ် ညးလုပ်ဍုင် (Immigration)၊ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက်။
|-
| '''ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီးသန့်''' (EEZ)
| နူ ღရဳ သဇိုင် စဵုကဵု ၂၀၀ တိုင် ၜဳ (200 nm)
| အခေါင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Fishing, Mining) သၟး၊ ဟွံမဲ အခေါင် အာဏာ ပရေင်ဍုင်ကွာန်။
|-
| '''ၜဳ မသၠးပွး''' (High Seas)
| လတူ နူ ၂၀၀ တိုင် ၜဳ
| ဍုင် သီုဖအိုတ် နွံ အခေါင် မသၠးပွး သွက်ဂွံ သ္အာကၠုင် ကေုာံ ဖန်ဇန်။
|}

[[File:Zonmar-en.svg|thumb|left|400px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ပွိုင် ဇြောန် ၜဳဂမၠိုင် အတိုင် သၞောဝ် UNCLOS]]

== ၅။ ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီးသန့် (Exclusive Economic Zone - EEZ) ==
ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီးသန့် ဟွံသေင်မ္ဂး EEZ ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု UNCLOS ရ။ 

ဍုင် မနွံ သြင်ၜဳ (Coastal state) မွဲမွဲ ဂှ် နွံ အခေါင် သီးသန့် (Exclusive rights) သွက်ဂွံ ဂၠာဲ၊ ရပ်စပ်၊ ကေုာံ မင်မဲ သယံဇာတ သဘာဝ မပ္တံကဵု က ကေုာံ ကၠေင်ရေနံ မနွံ ပ္ဍဲ ပွိုင် ၂၀၀ တိုင် ၜဳ (Nautical miles - ၜိုတ် ၃၇၀ ကဳလဝ်မဳတာ) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ဇြောန် ဏအ်၊ ဍုင် တၞဟ် တအ် လေဝ် နွံ အခေါင် မသၠးပွး သွက်ဂွံ ဖြတ်သန်း က္ၜင်၊ က္ၜင်ကျာ ကေုာံ တိုပ် ကေဗယ်လ် သၟဝ် ဍာ် (Submarine cables) မာန် ရ။ EEZ ဏအ် ပကဵု ညံင် ဍုင် မပ္တံကဵု အမေရိကာန်၊ ဂျပေန်၊ ကေုာံ အိန္ဒိယ တအ် ကလိဂွံ တိဍာ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမလှဲလး ရ။&lt;ref name=&quot;nordquist&quot;&gt;{{cite book |last=Nordquist |first=M. H. |title=United Nations Convention on the Law of the Sea 1982: A Commentary |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |year=1985 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ က္ၜင်တိ ကေုာံ သၟဝ်ၜဳ ဇမျိုဟ် (Continental Shelf and Deep Seabed) ==
* '''က္ၜင်တိ (Continental Shelf):''' ဒှ် ဒေသ တိ မနွံ သၟဝ် ဍာ် မဆက် တိတ် အာ နူကဵု တိုက် (Continent)။ အတိုင် သၞောဝ် မ္ဂး ဍုင် မွဲ နွံ အခေါင် လတူ သယံဇာတ ပ္ဍဲ က္ၜင်တိ ဇကု စဵုကဵု ၂၀၀ တိုင် ၜဳ (ဟွံသေင်မ္ဂး ယဝ်ရ က္ၜင်တိ ဂှ် ဂၠိင် မ္ဂး စဵုကဵု ၃၅၀ တိုင် ၜဳ) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဆေင်စပ် ကု သယံဇာတ သၟဝ် တိ ဥပမာ ဓါတ် ဂျာတ် ကေုာံ ရေနံ သၟး ရ (ဟွံဆေင် ကု က မလင် လတူ ဍာ်)။
* '''သၟဝ်ၜဳ ဇမျိုဟ် (The Area):''' ဒေသ သၟဝ်ၜဳ မနွံ မ္ၚး ပယျဵု ဍုင် တအ် ဂှ် UNCLOS စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် &quot;ဒြပ် အမွေ ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ်&quot; (Common heritage of mankind) ရ။ သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ပရေင်ခါဲ သယံဇာတ ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် (ဥပမာ - Polymetallic nodules)၊ ကုလသမဂ္ဂ ဒက်ပတန် လဝ် '''အာဏာပိုင် သၟဝ်ၜဳ ဂၠးတိ''' (International Seabed Authority - ISA) ရ။

== ၇။ ပရေင်အာကၠုင် က္ၜင် ကေုာံ အခေါင် ဖြတ်သန်း (Navigation and Transit Passages) ==
အခေါင် အာကၠုင် က္ၜင် ဗွဲမသၠးပွး ဂှ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ပရေင်ဗၞိက် ဂၠးတိ ရ။

* '''အခေါင် ဖြတ်သန်း မဟွံမဲ ကု ဒုဟ် (Innocent Passage):''' က္ၜင် နူ ဍုင် သီုဖအိုတ် (သီုကဵု က္ၜင်ပၞာန်) နွံ အခေါင် ဖြတ် အာ ပ္ဍဲ ၜဳ တွဵုရး (၁၂ တိုင်) ဍုင် တၞဟ် မာန်၊ ဆဂး သ္ဒး ဒှ် ပရေင်ဖြတ်သန်း မဟွံပလီု ပရေင်ညိင်ဝတ်၊ ဂီုကၠီု၊ ကေုာံ သၞောဝ် ဍုင် ဂှ် ရ (ဥပမာ - ဟွံဂွံ ပန် လွဟ်၊ ဟွံဂွံ တမ္ၚာ)။ က္ၜင် သၟဝ် ဍာ် (Submarines) သ္ဒး မံက် လတူ ဍာ် တုဲ ပတိုန် အလာံ ရ။
* '''အခေါင် ဖြတ်သန်း ပ္ဍဲ ခလံက်ၜဳ (Transit Passage):''' သွက် ခလံက်ၜဳ ကိစ္စဇၞော် တအ် (ဥပမာ - ခလံက်ၜဳ မာလာကာ Strait of Malacca)၊ က္ၜင် ကေုာံ က္ၜင်ကျာ နွံ အခေါင် ဖြတ်သန်း မဟွံမာန် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု (Non-suspendable) သွက်ဂွံ အာကၠုင် နူ ၜဳ မွဲ ဇရေင် ၜဳ မွဲ သ္အာင် ရ။

== ၈။ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ပွဳပွူ ၜဳ (Protection of the Marine Environment) ==
အပိုင်း ၁၂ (Part XII) နူကဵု UNCLOS ဂှ် ဆေင်စပ် ကု ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ပွဳပွူ သမုဒ္ဒရာ ရ။ ဍေဟ် ဖျေဟ် လဝ် တာလျိုင် သွက် ဍုင် သီုဖအိုတ် ညံင် ဂွံ စဵုဒၞာ၊ ဖအောန်၊ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ၜဳ (Marine pollution)။

* ဍုင် တအ် သ္ဒး ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် ညံင် ဟွံဂွံ ပတိတ် ယက် ကေုာံ ဍာ် ကၠိ နူကဵု က္ၜင်၊ စက်ရုံ လတူ သြင်၊ ကေုာံ ပရေင်ခါဲ သယံဇာတ ရ။
* ဍုင် တအ် သ္ဒး ပံင်တဲ ကု ဂကောံ မပ္တံကဵု ဂကောံ ၜဳ ဂၠးတိ (IMO) သွက်ဂွံ ဖျေဟ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ပရေင်ကၠိခ္ဍက်။ 
* သီုကဵု နွံ သၞောဝ် သွက်ဂွံ မင်မဲ သတ္တဝါ ဍာ် မမာန် လီုလာ် (Endangered species) ကေုာံ တၞောဝ် က မလုပ် စိုပ် ဍုင် နာနာ သာ် (Highly migratory species ဥပမာ - က တူနာ)။&lt;ref name=&quot;tanaka&quot;&gt;{{cite book |last=Tanaka |first=Y. |title=The International Law of the Sea |url=https://archive.org/details/internationallaw0000tana |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=2015 |pages=[https://archive.org/details/internationallaw0000tana/page/270 270]-295}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ သၞောတ် ပသောင် ပြသၞာ (Dispute Settlement Mechanisms) ==
ယဝ်ရ ပြသၞာ ဆေင်စပ် ကု ပယျဵု ၜဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်စကာ ၜဳ ကတဵုဒှ် အကြာ ဍုင် ၜါ မ္ဂး၊ UNCLOS ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် ပသောင် ပြသၞာ မဒး ဒုင် တုပ်စိုတ် နကဵု သၞောဝ် (Compulsory dispute settlement) ရ။ ဍုင် တအ် မာန် ရုဲစှ် နဲကဲ ဗွဲသၟဝ် ဏအ် မွဲမွဲ ရ -

# '''ရုင်ဗစာ သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးတိ (ITLOS):''' တန်တဴ ပ္ဍဲ ဍုင် ဟာမ်ဘတ် (Hamburg)၊ ဍုင်ဂျာမနဳ။ ဒှ် ရုင်ဗစာ အထူး သွက် ပြသၞာ UNCLOS သၟး။
# '''ရုင်ဗစာ ဓဝ်យုတ္တိ ဂၠးတိ (ICJ):''' တန်တဴ ပ္ဍဲ ဍုင် ဟိတ် (The Hague)။ ဒှ် ရုင်ဗစာ အဓိက သွက် ကုလသမဂ္ဂ ရ။
# '''ခုံသမာဓိ ဓမ္မတာ (Arbitral Tribunal):''' ဒက်ပတန် အတိုင် တွဲ ၇ (Annex VII) သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ - ပြသၞာ ၜဳ ကြုက် သၠုင်ကျာ အကြာ ဖိလစ်ပိုင် ကဵု ကြုက် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၆)။
# '''ခုံသမာဓိ အထူး (Special Arbitral Tribunal):''' သွက် ပြသၞာ သီးသန့် ဥပမာ - ပရေင်တမ္ၚာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ကၠိခ္ဍက်။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ ပြသၞာ အနာဂတ် (Conclusion and Future Challenges) ==
ကောန်ဗေန်ရှေန် သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးတိ (UNCLOS) ဝွံ ဒှ် အောင်မြင်မှု ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် သၞောဝ် ဂၠးတိ ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ပရေင်အာကၠုင် လတူ ၜဳ ဂွံ ညိင်ဝတ် တုဲ၊ ဖျေဟ် လဝ် ပယျဵု မကၠးဖ္ဍး သွက် ဍုင် သီုဖအိုတ် ရ။

ၜိုန်ဂှ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ဏအ် UNCLOS သ္ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် -
* '''ပြသၞာ ၜဳ ကြုက် သၠုင်ကျာ (South China Sea):''' ပရေင်တံင် ကေတ် ပယျဵု လောန် လတူ (Nine-dash line) နူကဵု ဍုင်ကြုက် မဒစးဒုင် ကု သၞောဝ် UNCLOS ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် မွဲ။
* '''အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ဍာ် ၜဳ သၠုင် တိုန် မ္ဂး ပယျဵု ღရဳ သဇိုင် (Baselines) လေဝ် မာန် ပြံင်လှာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး လီုလာ် အာ မာန် ရ (ဗွဲတၟေင် သွက် ဍုင် တကအ် ဍောတ်ဍောတ်)။
* '''သယံဇာတ ဇဳဝ မ္ၚး ပယျဵု (BBNJ):''' ကုလသမဂ္ဂ ဖျေဟ် လဝ် လိက်ကသုက် တၟိ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၃ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် သယံဇာတ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ DNA က ပ္ဍဲ ၜဳ မသၠးပွး (Marine Biodiversity of Areas Beyond National Jurisdiction) မဒှ် လိက် ဆက်စပ် ကု UNCLOS ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[ရုင်ဗစာ ဓဝ်យုတ္တိ ဂၠးတိ]] (International Court of Justice)
* [[ၜဳ ကြုက် သၠုင်ကျာ]] (South China Sea)
* [[ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ သမုဒ္ဒရာ]] (Ocean engineering)

{{Navbox
| name = International Law
| title = သၞောဝ် ဂၠးတိ ကေုာံ ကောန်ဗေန်ရှေန် အဓိကဂမၠိုင် (International Law and Major Conventions)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောဝ် ၜဳ
| list1 =
* [[သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးတိ]] (UNCLOS)
* [[ဇြောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီးသန့်]] (EEZ)
* [[ၜဳ တွဵုရး]] (Territorial Sea)
* [[ရုင်ဗစာ သၞောဝ် ၜဳ ဂၠးတိ]] (ITLOS)
| group2 = လိက်ကသုက် ကုလသမဂ္ဂ
| list2 =
* [[သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကုလသမဂ္ဂ]] (UN Charter)
* [[လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ]] (UDHR)
* [[ကောန်ဗေန်ရှေန် ဂျနဳဗာ]] (Geneva Conventions)
* [[လိက်ကသုက် ပါရဳ]] (Paris Agreement)
| group3 = ဂကောံ အဓိကဂမၠိုင်
| list3 =
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[ဂကောံ ၜဳ ဂၠးတိ]] (IMO)
* [[အာဏာပိုင် သၟဝ်ၜဳ ဂၠးတိ]] (ISA)
}}

[[Category:သၞောဝ် ဂၠးတိ]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:သမုဒ္ဒရာ ကေုာံ ၜဳ]]
[[Category:လိက်ကသုက်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>06ba21wvony83n6qtzr1verm65lhbik</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အေန်ဂျေန်နဳယာ ဍုင်ကွာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11985</id>
    <revision>
      <id>57830</id>
      <parentid>57601</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:04:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24560" sha1="gvg1shi92bhlz0us6nxvpf1qs1vg0ds" xml:space="preserve">'''အေန်ဂျေန်နဳယာ ဍုင်ကွာန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Civil engineering'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဘာသာရပ် တၠပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ အဓိက မွဲ မဆေင်စပ် ကု ပရေင်ဖန်ဇန် (Design)၊ ပရေင်သြိုင်ခၞံ (Construction) ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ (Maintenance) အရာ မနွံ ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ရူပဗေဒ ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ မပ္တံကဵု ဂၠံင် ကွဳစက်၊ ဒဒန်၊ ကၟာဍာ် (Dams)၊ ပြောင်ဍာ်၊ ဍုင် ကေုာံ အဆောက်အအုံ ဇၞော်ဇၞော် တအ် ရ။ အေန်ဂျေန်နဳယာ ဍုင်ကွာန် ဝွံ ဒှ် ဘာသာရပ် အေန်ဂျေန်နဳယာ မတြေံ အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ကြဴနူ အေန်ဂျေန်နဳယာ ပၞာန် (Military engineering) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ကဏ္ဍ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ဆက်စပ် ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၞောတ် ပရေင်မၞိဟ် ခေတ်တၟိ ရ။&lt;ref name=&quot;muirwood&quot;&gt;{{cite book |last=Muir Wood |first=D. |title=Civil Engineering: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/civilengineering00unse |publisher=Oxford University Press |year=2012 |pages=[https://archive.org/details/civilengineering00unse/page/1 1]-15}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု အခိင် လၟုဟ်၊ ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဍုင်ကွာန် ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ ဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု အေန်ဂျေန်နဳယာ လဒက်ပတန် (Structural engineering)၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ ပွဳပွူသဘာဝ (Environmental engineering)၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ ပရေင်သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး (Transportation engineering) ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ တိ (Geotechnical engineering) တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အေန်ဂျေန်နဳယာ ဍုင်ကွာန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ကဏ္ဍ ကမၠောန်၊ ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ အနာဂတ် နဲပညာ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:GoldenGateBridge-001.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး [[ဒဒန် တြင် ထဝ်]] (Golden Gate Bridge) ပ္ဍဲ ဍုင် သာန်ဖရန်သဳသကဝ်၊ မဒှ် လက်သန် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ လဒက်ပတန် မပြာကတ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
မလိက် &quot;Civil Engineering&quot; ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ မကၠောန် သွက် ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ (Civilian) နူကဵု ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ ပၞာန် (Military engineering) မကၠောန် သွက် ဒပ်ပၞာန် ရ။

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် အေန်သတဳကျူရှေန် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဍုင်ကွာန် (Institution of Civil Engineers - ICE) မ္ဂး၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ ဍုင်ကွာန် ဂှ် ဒှ် &quot;အနုသုခုမ မဖန်ဇန် သယံဇာတ ပ္ဍဲ သဘာဝ သွက်ဂွံ စကာ သွက် ဖဵု ကေုာံ တင်လောဲသွာ ကောန်မၞိဟ်&quot; ရ။ အေန်ဂျေန်နဳယာ ဍုင်ကွာန် တအ် ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် မပတန် ဍုင် (City builders) တုဲ ညးတအ် ဖန်ဇန် ညံင် သၞောတ် ဍာ်၊ သၞောတ် လလဳ၊ ကေုာံ သၞောတ် ဂၠံင် တအ် ဂွံ ဆက်စပ် ကၠောန် ကမၠောန် ဗွဲမခိုဟ် ရ။ 

== ၂။ ဝင် ကေုာံ အခိင် တမၠာ (History and Ancient Times) ==
ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဍုင်ကွာန် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု အခိင် ကောန်မၞိဟ် တအ် စတင် တန်တဴ ဒၞာဲ မွဲ ဒၞာဲ (Sedentary lifestyle) တုဲ စ ကၠောန် ပရေင်တဵုလွဳ တေအ် ရ။ 

* '''အဳဂျေပ် တမၠာ (Ancient Egypt):''' ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၂၇၀၀-၂၅၀၀ ဘဳသဳ၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ ယၟု ပြာကတ် ပထမအိုတ် '''[[အဳမဝ်တေပ်]]''' (Imhotep) ဝွံ သြိုင်ခၞံ လဝ် ပိရမေတ် အဆင် (Step Pyramid of Djoser) ရ။ ဏအ်ဂှ် ထ္ၜး ကဵု လညာတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ လဒက်ပတန် မခိုင်ကၠိုက် ရ။
* '''ရဝ်မ တမၠာ (Ancient Rome):''' အေန်ဂျေန်နဳယာ ရဝ်မ တအ် ဒှ် တၠပညာ အဓိက ပ္ဍဲ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ဍာ်ဂၠံင် (Aqueducts) သွက်ဂွံ ပလံင် ဍာ် စိုပ် ဍုင်၊ ဂၠံင် တၟအ် မပ္တံကဵု [[အာပဳယာန် ဝေ]] (Appian Way)၊ ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် သမေတ် ကေုာံ ကောန်ကရစ် ရဝ်မ တအ် ရ။
* '''အာရှ (Asia):''' ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက်၊ ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ [[ကၟိုင် ဇၞော် ကြုက်]] (Great Wall of China) ကေုာံ သၞောတ် ဍာ် ဇၞော် (Grand Canal) တအ် ဂှ် လေဝ် ဒှ် လက်သန် ဝင် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဍုင်ကွာန် မဇၞော် အိုတ် မွဲ ရ။

== ၃။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ခေတ် ပရေင်ကမၠောန်စက် (Industrial Revolution and Modern Development) ==
ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ၊ ဘာသာရပ် ဏအ် ပြံင်လှာဲ တိုန် နဒဒှ် ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ ပရဝ်ဖက်ရှေန်နယ် (Professional engineering) ရ။

* '''ဂျောန် သမဳတန် (John Smeaton):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၁၊ တၠပညာ အင်္ဂလာန် ဂျောန် သမဳတန် ဝွံ ကော်စ ဇကု ညး &quot;အေန်ဂျေန်နဳယာ ဍုင်ကွာန်&quot; (Civil Engineer) ပထမအိုတ် သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ နူ အေန်ဂျေန်နဳယာ ပၞာန် ရ။ ညး ဂှ် သြိုင်ခၞံ လဝ် မီးပြတိုက် အက်ဒဳသတောန် (Eddystone Lighthouse) ရ။
* '''အေန်သတဳကျူရှေန် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဍုင်ကွာန် (Institution of Civil Engineers):''' ဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်လာန်ဒါန် (London) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၁၈ တုဲ လက္ကရဴ ဂှ် တဝ်မတ် တေလ်ဖောဒ် (Thomas Telford) ဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ ပထမအိုတ် ရ။
* '''ခေတ် ကမၠောန်စက် (Industrial Revolution):''' ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ပသဲ (Steel) ကေုာံ သမေတ် (Portland cement) ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ပကဵု ညံင် အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် သြိုင်ခၞံ မာန် ဒဒန် ပသဲ ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ စက်ရထား (Railways) မာန် ကၠုင် ရ။&lt;ref name=&quot;smith&quot;&gt;{{cite book |last=Smith |first=J. |title=History of Civil Engineering in the Modern World |publisher=Academic Press |year=2018 |pages=112-130}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ကဏ္ဍ အေန်ဂျေန်နဳယာ ဍုင်ကွာန် (Sub-disciplines of Civil Engineering) ==
ဘာသာရပ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဍုင်ကွာန် ဝွံ လှဲလး ဗွဲမလောန် တုဲ ဒး ပါ် လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ဂမၠိုင် -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ကဏ္ဍ အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အေန်ဂျေန်နဳယာ ဍုင်ကွာန်
|-
! ကဏ္ဍ (Sub-discipline)
! ပရူပရာ အဓိက (Focus Area)
! ဥပမာ သြိုင်ခၞံ (Examples)
|-
| '''လဒက်ပတန်''' (Structural)
| သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒြဟတ် ဒုင် လျိုင်၊ ပရေင်ခိုင်ကၠိုက်၊ ကေုာံ ဒြပ် ပွဳပွူ။
| တိုက် သၠုင် (Skyscrapers)၊ ဒဒန် (Bridges)၊ ခရိုင်။
|-
| '''တိ ကေုာံ သဇိုင်''' (Geotechnical)
| လက္ခဏာ တိ (Soil mechanics)၊ တၟအ်၊ ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ တိ သၟဝ်။
| သဇိုင် အဆောက်အအုံ (Foundations)၊ ခလံက် တိ (Tunnels)။
|-
| '''သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး''' (Transportation)
| ပရေင်ဖန်ဇန် သၞောတ် ကွဳစက်၊ လၟေင် အာကၠုင်၊ ကေုာံ ပရေင်ဂီုကၠီု ဂၠံင်။
| ဂၠံင် ဇၞော် (Highways)၊ ဂၠံင် က္ၜင်ကျာ (Airports)၊ ဂၠံင် ရထား။
|-
| '''ပွဳပွူသဘာဝ''' (Environmental)
| ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ၊ ပရေင်စဵုဒၞာ ယက်၊ ဍာ်၊ ကေုာံ သၞောတ် ခရိုဟ်။
| စက် ပလေဝ် ဍာ် (Water treatment plants)၊ ခရိုဟ် ဍာ် (Sewers)။
|-
| '''ဍာ်''' (Water Resources)
| ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဍာ် ဇွောဝ်၊ ဟုဲဒရဝ်လဝ်ဂျဳ (Hydrology)၊ ကေုာံ စွမ်းအင် ဍာ်။
| ကၟာ ဍာ် (Dams)၊ ပြောင် ဍာ် (Canals)၊ သၞောတ် စဵုဒၞာ ဍာ် ဒဳ။
|-
| '''သြိုင်ခၞံ''' (Construction)
| ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ၊ ၚုဟ်မး သြန်၊ ကေုာံ ပရေင်ဂီုကၠီု လုပ် ကမၠောန်။
| ပရဝ်ဂျက် သြိုင်ခၞံ နာနာ၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ် သယံဇာတ (Project Management)။
|}

== ၅။ အေန်ဂျေန်နဳယာ လဒက်ပတန် ကေုာံ တိ (Structural and Geotechnical Engineering) ==
'''အေန်ဂျေန်နဳယာ လဒက်ပတန် (Structural Engineering)''' ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ &quot;ဇုတ်&quot; (Skeleton) အဆောက်အအုံ ရ။ တၠပညာ တအ် သ္ဒး ဖန်ဇန် ညံင် အဆောက်အအုံ ဂှ် ဂွံ ဒုင် မာန် လျိုင် ဍေဟ် (Dead loads)၊ လျိုင် ကပေါတ်/မၞိဟ် (Live loads)၊ ဇြဟတ် ကျာ (Wind loads) ကေုာံ ဘဲ ကသဳတိ (Earthquake loads) ရ။ ညးတအ် သ္ဒး ရုဲစှ် ကပေါတ် မပ္တံကဵု ပသဲ ကေုာံ ကောန်ကရစ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ခိုင်ကၠိုက် အိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;chen&quot;&gt;{{cite book |last=Chen |first=W. F. |author2=Liew, J. Y. R. |title=The Civil Engineering Handbook |publisher=CRC Press |year=2002 |pages=250-280}}&lt;/ref&gt;

'''အေန်ဂျေန်နဳယာ တိ (Geotechnical Engineering)''' ဝွံ ဆက်စပ် ကု လက္ခဏာ တိ ကေုာံ တၟအ် မနွံ သၟဝ် တိ ရ။ အဆောက်အအုံ ဇၞော်ဇၞော် သီုဖအိုတ် ဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ တိ တုဲ၊ သဇိုင် (Foundations) မခိုင်ကၠိုက် ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် သ္ဒး စမ် တိ (Soil testing) သွက်ဂွံ တီ ဍာ်ဒကေဝ် ဒုင် လျိုင် တိ (Bearing capacity) ကၠာ ဟွံဂွံ သြိုင်ခၞံ ရ။

== ၆။ အေန်ဂျေန်နဳယာ ပရေင်သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး (Transportation Engineering) ==
ကဏ္ဍ ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် သွက် ပရေင်အာကၠုင် ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပို့ဆောင် ကပေါတ် (Logistics) ရ။
* '''ပရေင်ဖန်ဇန် ဂၠံင် (Highway Design):''' အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် သ္ဒး ဖန်ဇန် ဗီုပြင် ဂၠံင် (Geometric design)၊ ပရေင်စဵုဒၞာ မာန် ဖန် ညံင် ကွဳစက် တအ် အာကၠုင် လောဲသွာ ကေုာံ လွပ် ကပေါတ် မပ္တံကဵု '''[[ကတ္တရာ]]''' (Asphalt) ကေုာံ ကောန်ကရစ် ရ။
* '''သၞောတ် ရထား ကေုာံ က္ၜင်ကျာ:''' ဖန်ဇန် ဂၠံင် ရထား (Railways) မနွံကဵု ပရေင်ညိင်ဝတ်၊ ကေုာံ သြိုင်ခၞံ ဒၞာဲ စှ်ေ က္ၜင်ကျာ (Runways) မမာန် ဒုင် လျိုင် က္ၜင်ကျာ ဇၞော်ဇၞော် မာန် ရ။

== ၇။ အေန်ဂျေန်နဳယာ ဍာ် ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ (Water Resources and Environmental Engineering) ==
'''အေန်ဂျေန်နဳယာ ဍာ် (Water Resources Engineering)''' ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပရေင်စကာ ဍာ် (Hydraulics) ရ။ ညးတအ် သြိုင်ခၞံ ကၟာဍာ် (Dams) သွက်ဂွံ ကံက် သြန် ဓါတ်လလဳ (Hydropower) ကေုာံ စဵုဒၞာ ဍာ် ဒဳ (Flood control) ရ။ 

'''အေန်ဂျေန်နဳယာ ပွဳပွူသဘာဝ (Environmental Engineering)''' ဝွံ ရေင်တၠုင် လတူ ပရေင်သန့်ရှင်း သဘာဝ ရ။
* '''ပရေင်သန့်ရှင်း ဍာ် (Water Treatment):''' ဖန်ဇန် စက် မပတိတ် ဍာ် သန့်ရှင်း သွက်ဂွံ သုင် (Drinking water) ကေုာံ သၞောတ် မသန့်ရှင်း ဍာ် မကၠိခ္ဍက် (Wastewater treatment)။
* '''ပရေင်အုပ်ဓုပ် ခရိုဟ် (Solid Waste Management):''' ပရေင်ဖန်ဇန် ဒၞာဲ မတိုပ် ခရိုဟ် (Landfills) ညံင် ဟွံဂွံ ကဵု ဖဵု ပရေအ် လတူ တိ ကေုာံ ဍာ် သၟဝ် တိ ရ။

== ၈။ အေန်ဂျေန်နဳယာ သြိုင်ခၞံ ကေုာံ ကပေါတ် (Construction and Materials Engineering) ==
ကဏ္ဍ ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေင်ပြံင်လှာဲ စက္ခော ပရဝ်ဂျက် (Blueprints) ညံင် ဂွံ ဒှ် ကၠုင် အဆောက်အအုံ ဇေတ်တ် ရ။
* '''အုပ်ဓုပ် သြိုင်ခၞံ (Construction Management):''' အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် သ္ဒး ဖန်ဇန် လၟေင် ကမၠောန် (Scheduling)၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ သြန် (Cost estimation)၊ ကေုာံ ပရေင်ဂီုကၠီု ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကမၠောန် ရ။
* '''အေန်ဂျေန်နဳယာ ကပေါတ် (Materials Engineering):''' သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လက္ခဏာ ကပေါတ် သြိုင်ခၞံ မပ္တံကဵု '''[[ကောန်ကရစ်]]''' (Concrete)၊ ပသဲ (Steel)၊ ကေုာံ ဆု (Wood) ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ဒၞာဲ မသြိုင်ခၞံ ဂှ် ရ။&lt;ref name=&quot;mamlouk&quot;&gt;{{cite book |last=Mamlouk |first=M. S. |author2=Zaniewski, J. P. |title=Materials for Civil and Construction Engineers |publisher=Pearson Prentice Hall |year=2010 |pages=85-110}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ လိုင်ဇြေန် ကမၠောန် (Education and Professional Licensing) ==
သွက်ဂွံ ဒှ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဍုင်ကွာန် မွဲ မ္ဂး၊ မၞိဟ် မွဲ သ္ဒး ကလိဂွံ ပရေင်ပညာ တက္ကသိုလ် ကေုာံ အခေါင် စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ် ရ။

* '''ဘွဲ့ ပရေင်ပညာ (Academic Degrees):''' ဗွဲမဂၠိုင် သ္ဒး ကလိဂွံ ဘွဲ့ မဟာဝိဇ္ဇာ အေန်ဂျေန်နဳယာ (B.Eng / B.Sc) ပွိုင် ၃ နူ ၅ သၞာံ နူကဵု တက္ကသိုလ် မနွံ အခေါင် စၟတ်သမ္တီ (Accredited university) ရ။
* '''လိုင်ဇြေန် (Licensure):''' ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု အမေရိကာန် ကေုာံ အင်္ဂလာန်၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် သ္ဒး ဖြေ သွဟ် လိုင်ဇြေန် သွက်ဂွံ ဒှ် အေန်ဂျေန်နဳယာ အဆင့် ပရဝ်ဖက်ရှေန်နယ် (Professional Engineer - PE ဟွံသေင်မ္ဂး Chartered Engineer - CEng) ရ။ PE သၟး ရ နွံ အခေါင် ထပက် စၟတ်တဲ လတူ စက္ခော ပရဝ်ဂျက် (Sign and seal plans) ကေုာံ ဒုင် လျိုင် လတူ ပရေင်ဂီုကၠီု ညးဍုင်ကွာန် ရ။&lt;ref name=&quot;oakes&quot;&gt;{{cite book |last=Oakes |first=W. C. |author2=Leone, L. L. |title=Engineering Your Future |url=https://archive.org/details/engineeringyourf0000oake_j3e5 |publisher=Great Lakes Press |year=2001 |pages=[https://archive.org/details/engineeringyourf0000oake_j3e5/page/45 45]-55}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ နဲပညာ (Future Trends and Technological Innovations) ==
အေန်ဂျေန်နဳယာ ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်နဲပညာ ကေုာံ သဘာဝ ပွဳပွူ ဗွဲမလှဲလး ရ။

* '''မဝ်ဒယ် တင်ဂၞင် အဆောက်အအုံ (Building Information Modeling - BIM):''' စကာ ကွန်ပျူတာ (3D Modeling) သွက်ဂွံ ဖန်ဇန်၊ စၟတ်မင် ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် ပံင်ကောံ (Collaboration) အကြာ တၠပညာ နာနာ သာ် ကၠာ ဟွံဂွံ သြိုင်ခၞံ ဇေတ်တ် ရ။
* '''ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ (Sustainable Engineering):''' သြိုင်ခၞံ အဆောက်အအုံ ညံင် ဂွံ စကာ စွမ်းအင် အောန် (Green buildings)၊ ကေုာံ ဖန်ဇန် ဍုင် ညံင် ဂွံ ဒုင် မာန် လတူ ပြသၞာ ရာသဳဥတု ပြံင်လှာဲ (Climate change resilience) မပ္တံကဵု ဍာ် ၜဳ သၠုင် တိုန် ရ။
* '''နဲပညာ ဍုင် ဉာဏ်ပညာ (Smart Cities):''' ပံင်ကောံ သၞောတ် ဂၠံင် ကု သၞောတ် IT သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်အာကၠုင် ကွဳစက် (Traffic optimization) ကေုာံ ဍာ်၊ လလဳ ညံင် ဂွံ လောဲသွာ ကေုာံ ဖအောန် သြန်ဘဏ္ဍာ ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ လဒက်ပတန်]] (Structural engineering)
* [[ပရေင်အာကၠုင် ကေုာံ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး]] (Transportation)
* [[ကောန်ကရစ်]] (Concrete)
* [[ဒဒန်]] (Bridge)
* [[ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ပွဳပွူ]] (Environmentalism)

{{Navbox
| name = Engineering fields
| title = ကဏ္ဍ အေန်ဂျေန်နဳယာ အဓိကဂမၠိုင် (Major Engineering Disciplines)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင် အေန်ဂျေန်နဳယာ
| list1 =
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ဍုင်ကွာန်]] (Civil)
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ စက်ယန္တရား]] (Mechanical)
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတ်လလဳ]] (Electrical)
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတုဗေဒ]] (Chemical)
| group2 = ကဏ္ဍ အေန်ဂျေန်နဳယာ ဍုင်ကွာန်
| list2 =
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ လဒက်ပတန်]] (Structural)
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ တိ ကေုာံ သဇိုင်]] (Geotechnical)
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး]] (Transportation)
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ပွဳပွူသဘာဝ]] (Environmental)
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ဍာ်]] (Water Resources)
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်
| list3 =
* [[အာခဳတက်]] (Architecture)
* [[ပရေင်သြိုင်ခၞံ]] (Construction)
* [[ပရေင်အုပ်ဓုပ် ပရဝ်ဂျက်]] (Project Management)
* [[နဲပညာ BIM]] (BIM)
}}

[[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:ဘာသာရပ် အေန်ဂျေန်နဳယာဂမၠိုင်]]
[[Category:ပရေင်သြိုင်ခၞံ]]
[[Category:နဲပညာ]]</text>
      <sha1>gvg1shi92bhlz0us6nxvpf1qs1vg0ds</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အေန်ဂျေန်နဳယာ လဒက်ပတန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11986</id>
    <revision>
      <id>57818</id>
      <parentid>57610</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T21:48:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25061" sha1="k8xsj5hbc2072g7l281u0t87slguxgm" xml:space="preserve">'''အေန်ဂျေန်နဳယာ လဒက်ပတန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Structural engineering'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ ဘာသာရပ် ဇၞော် မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် [[အေန်ဂျေန်နဳယာ သြိုင်ခၞံ]] (Civil engineering) မလ္ၚတ် ကေုာံ ဖန်ဇန် ဗီုပြင် ဒက်ပတန် (Framework) သွက် အဆောက်အအုံ၊ တိုက် ဇၞော်၊ ဒဒန်၊ ကေုာံ လဒက်ပတန် တၞဟ်ဂမၠိုင် ရ။ အေန်ဂျေန်နဳယာ လဒက်ပတန် တအ် နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ညံင် လဒက်ပတန် တအ် ဂွံ ဒုင်ပလံင် (Support) လျိုင် ဝန် (Loads) ကေုာံ ဒြဟတ် (Forces) နာနာ သာ် မပ္တံကဵု လျိုင် ကပေါတ်၊ လျိုင် ကျာ၊ ကေုာံ လျိုင် ကသဳတိ တအ် ညံင် ဟွံဂွံ လီုလာ် ဒေါမ် စှ်ေ အာ ရ။&lt;ref name=&quot;hibbeler&quot;&gt;{{cite book |last=Hibbeler |first=R. C. |title=Structural Analysis |edition=9th |publisher=Pearson |year=2014 |pages=3-15}}&lt;/ref&gt;

ဘာသာရပ် ဏအ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ နိယာမ [[ရူပဗေဒ]] (Physics)၊ [[သင်္ချာ]] (Mathematics) ကေုာံ ဓါတုဗေဒ ကပေါတ် (Materials science) သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ တွက် ဂၞန် (Calculate) ဍာ်ဒကေဝ် ကပေါတ် မပ္တံကဵု ပသဲ၊ ကောန်ကရစ်၊ ဆု ကေုာံ တၟအ် တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အေန်ဂျေန်နဳယာ လဒက်ပတန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဳအိုရဳ သဇိုင်၊ ကပေါတ် လဒက်ပတန်၊ လၟေင် ကမၠောန်၊ ကေုာံ နည်းပညာ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Eiffel tower from trocadero.jpg|thumb|right|300px|[[တိုက် အဳဖယ်]] (Eiffel Tower) ပ္ဍဲ ဍုင်ပါရဳ၊ မဒှ် သက်သဳ အစောံသတ္တိ အေန်ဂျေန်နဳယာ လဒက်ပတန် ခေတ်တြေံ မဖန်ဇန် လဝ် နကဵု ပသဲ ညံင် ဂွံ ဒုင် လျိုင် ကျာ ကေုာံ လျိုင် ဇကု မာန်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;အေန်ဂျေန်နဳယာ လဒက်ပတန်&quot; ဝွံ ဒှ် ပညာ မကၠောန် ဗဒှ် &quot;ဇုတ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ကြပ်&quot; (Skeleton) သွက် အရာ မသြိုင်ခၞံ လဝ် သီုဖအိုတ် ရ။ ညံင်ရဴ ကောန်မၞိဟ် တအ် နွံ ဇုတ် သွက်ဂွံ ဒုင်ပလံင် ခန္ဓာကိုယ် ကီု၊ သ္ၚိ၊ တိုက် ကေုာံ ဒဒန် တအ် လေဝ် နွံ ပၟိက် လဒက်ပတန် ဇုတ် ညံင် ဂွံ တန်တဴ မာန် ရ။

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သိပ္ပံ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် ကမၠောန် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ဖန်ဇန် လဒက်ပတန် ညံင် ဂွံ ဒုင် နိုင် (Resist) ဒြဟတ် ဓရောတ် (Tension)၊ ဒြဟတ် ပဍဵု (Compression)၊ ဒြဟတ် ရေက် (Shear) ကေုာံ ဒြဟတ် ဍိုတ် (Bending) အတိုင် စည်းမျဉ်း ဂီုကၠီု (Safety standards) ရ။ အေန်ဂျေန်နဳယာ လဒက်ပတန် တအ် ဒး ပံင်သၟဟ် ကၠောန် ကမၠောန် မွဲစွံ ကု အေန်ဂျေန်နဳယာ အာခဳတက် (Architects) တအ် ညံင် ရုပ်သာ် သ္ၚိ ကေုာံ ဒြဟတ် ဍာ်ဒကေဝ် ဂွံ ကိတ်ညဳ ရေင်သကအ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) ==
ဝင် အေန်ဂျေန်နဳယာ လဒက်ပတန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော် ရ။

* '''ခေတ် တမၠာ:''' ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ လဒက်ပတန် ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု အခိင် ကောန်မၞိဟ် တအ် စ သြိုင် သ္ၚိ ကေုာံ တိုက် ရ။ ဥပမာ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ပိရမစ် (Pyramids) ပ္ဍဲ ဍုင်အဳဂျေပ်၊ မသြိုင် လဝ် နကဵု အေန်ဂျေန်နဳယာ ယၟု အဳမဝ်တေပ် (Imhotep) ပ္ဍဲ ဘဳသဳ ၂၇၀၀ တေအ် ရ။ ညး ဂှ် ဒှ် အေန်ဂျေန်နဳယာ လဒက်ပတန် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် မဂွံ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ရ။
* '''ခေတ် ရဝ်မ ကေုာံ ဂရိတ် (Roman and Greek Era):''' ဂရိတ် တအ် ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် တိုင် ကေုာံ ခရေင် (Post and lintel) မစကာ ပ္ဍဲ ဘာကျာ် ညးတအ် ရ။ လပါ် ရဝ်မ တအ် ဂှ် ညးတအ် ဖန်ဗဒှ် အာတ် (Arches)၊ ဗဗိုဝ် (Domes) ကေုာံ ကောန်ကရစ် တြေံ ဥပမာ ပန်သဳယောန် (Pantheon) မဒှ် လဒက်ပတန် မခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန် ရ။
* '''ခေတ် လဒေါဝ် (Middle Ages) ကေုာံ ကွတ် သိပ္ပံ:''' ခေတ် လဒေါဝ် ဂှ် ညးတအ် သြိုင် ဘာကျာ် ဂေါတိတ် (Gothic cathedrals) မနွံကဵု တိုင် မသၠုင် ဗွဲမလောန် ရ။ စိုပ် ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ၊ တၠပညာ မပ္တံကဵု ဂါလဳလဳယဝ် (Galileo Galilei) ကေုာံ ရဝ်ဗတ် ဟုတ် (Robert Hooke) တအ် စ ပတိုန် လညာတ် သဳအိုရဳ သိပ္ပံ သွက် လဒက်ပတန် (Hooke's Law) မဒှ် သဇိုင် သွက် ခေတ် တၟိ ရ။&lt;ref name=&quot;schodek&quot;&gt;{{cite book |last=Schodek |first=D. L. |title=Structures |edition=7th |publisher=Pearson |year=2013 |pages=25-45}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သဳအိုရဳ သဇိုင် ကေုာံ မေက္ကနစ် (Fundamental Theories and Mechanics) ==
ဘာသာရပ် ဏအ် ဒုင်သဇိုင် လတူ မေက္ကနစ် ရူပဗေဒ (Applied Mechanics) အဓိက ၃ သာ် ရ -

# '''စတက်တစ် (Statics):''' လ္ၚတ် ပရူ အကာဲအရာ မညိင်ဝတ် (Equilibrium)။ လဒက်ပတန် မွဲ သ္ဒး တန်တဴ ညိင်ညိင် မ္ဂး၊ ဒြဟတ် မဍဵု လတူ ဍေဟ် သီုဖအိုတ် သ္ဒး သၟဟ် ကု သုည (Sum of forces = 0) ရ။
# '''ဒုင်သဇိုင် ကပေါတ် (Mechanics of Materials):''' လ္ၚတ် ပရူ ဒဒှ်ရ ကပေါတ် တအ် ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် (Deformation) ကာလ ဒးဒုင် ဍဵု နကဵု ဒြဟတ် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဆက်စပ် ကု လညာတ် သထရက်စ် (Stress - ဒြဟတ် ပ္ဍဲ) ကေုာံ သထရေင် (Strain - ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇမၠိင်) ရ။
# '''ဒုင်သဇိုင် ချဳဓရာင် (Dynamics):''' လ္ၚတ် ပရူ ဒြဟတ် မချဳဓရာင် (Dynamic loads) ဥပမာ ကျာ လဗိုတ် ကေုာံ ကသဳတိ မကဵု ဖဵု လတူ လဒက်ပတန် ရ။

== ၄။ ကပေါတ် လဒက်ပတန်ဂမၠိုင် (Structural Materials) ==
အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် သ္ဒး ရုဲစှ် ကပေါတ် မကိတ်ညဳ ကု ပရေင်သြိုင်ခၞံ ဇၟာပ် သာ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ဇယား ကပေါတ် လဒက်ပတန် အဓိကဂမၠိုင် (Major Structural Materials)
|-
! ကပေါတ် (Material)
! သတ္တိ အဓိက (Key Properties)
! လွပ် (Applications)
|-
| '''ကောန်ကရစ်''' (Concrete)
| ဒုင် ပဍဵု (Compression) ခိုဟ်၊ ဆဂး ဒုင် ဓရောတ် (Tension) ဍိုန်လျ။ နွံ ၚုဟ်မး အောန်။
| သဇိုင် သ္ၚိ၊ တိုင်၊ တိုက် ဇၞော်ဇၞော်၊ ကေုာံ ကၟာ (Dams)။
|-
| '''ပသဲ သတဳ (Steel)'''
| ဒုင် သီု ပဍဵု ကေုာံ ဓရောတ် ခိုဟ် ဗွဲမလောန်။ နွံ ဍာ်ဒကေဝ် ဇြဟတ် သၠုင်။
| တိုက် မသၠုင် (Skyscrapers)၊ ဒဒန် လဒက်ပတန် ပသဲ၊ ရုင်စက် ဇၞော်ဇၞော်။
|-
| '''ကောန်ကရစ် စုတ် ပသဲ''' (Reinforced Concrete)
| ပံင်ကောံ ကောန်ကရစ် (ဒုင် ပဍဵု) ကေုာံ ပသဲ (ဒုင် ဓရောတ်) မာန် အံင်ဇၞး လက္ခဏာ ဍိုန်လျ ၜါ လပါ်။
| ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ အလုံ ဂၠးတိ (အဆောက်အအုံ၊ ဒဒန်)။
|-
| '''ဆု''' (Wood / Timber)
| သာ တုဲ နွံ အစောံသတ္တိ ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် ခိုဟ်။ ဆဂး ဒး ပၟတ် လောဲ။
| သ္ၚိ ဌာန်၊ ကၟဳ သ္ၚိ၊ လဒက်ပတန် ပရေင်သဘာဝ။
|-
| '''ကပေါတ် ပံင်နှဴ''' (Composite Materials)
| မပ္တံကဵု ကာဗောန် ဖာဲဗာ (Carbon fiber) မသာ တုဲ ကြံင်မ္ၚိုဟ် ဗွဲမလောန်။
| ဒဒန် တၟိ၊ ပရေင်စဵုဒၞာ ကသဳတိ၊ ကေုာံ စက် ကွဳယာန်။
|}
&lt;ref name=&quot;nilson&quot;&gt;{{cite book |last=Nilson |first=A. H. |author2=Darwin, D. |author3=Dolan, C. W. |title=Design of Concrete Structures |edition=14th |publisher=McGraw-Hill |year=2009 |pages=10-35}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ လၟေင် ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ လဒက်ပတန် (Structural Engineering Design Process) ==
ကမၠောန် ဖန်ဇန် လဒက်ပတန် ဝွံ သ္ဒး ဖြတ် အာ လၟေင် ကမၠောန် (Phases) အဓိက နာနာ သာ် ရ -

# '''ပရေင်ဖန်ဇန် အယူအဆ (Conceptual Design):''' အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် ကောံသၟဟ် ကု အာခဳတက် တုဲ ရုဲစှ် ဗီုပြင် လဒက်ပတန် သဇိုင် ကေုာံ ကပေါတ် မဒး စကာ။
# '''တွက် လၟိဟ် ဝန် (Load Calculation):''' တွက် ဇြဟတ် မဒး ဒုင် လတူ လဒက်ပတန် ဥပမာ - ဝန် မချိုတ် (Dead load - လျိုင် သ္ၚိ)၊ ဝန် မဂျိုင် (Live load - လျိုင် မၞိဟ်၊ ကပေါတ်)၊ ကေုာံ ဝန် သဘာဝ (Wind, Earthquake)။
# '''သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပတန် (Structural Analysis):''' စကာ သော့ဝဲ (Software) ဟွံသေင်မ္ဂး တွက် နကဵု တဲ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဓရောတ် (Stresses)၊ ဒြဟတ် ရေက် (Shears) ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (Deflections) ပ္ဍဲ လဒက်ပတန် ရ။
# '''ဖန်ဇန် ကဆံင် (Detailed Design):''' ရုဲစှ် ဇမၞော် တိုင်၊ ကရိုင်၊ ကေုာံ လၟိဟ် ပသဲ မဒး စုတ် ညံင် ဂွံ ဒုင် ဝန် မာန် အတိုင် သၞောဝ် ကိုတ် (Building Codes) ရ။
# '''ကၠောန် ဗီုဓဇက် (Drafting and Detailing):''' ဓဇက် ပတိတ် ဗီု ယာန် (Blueprints) သွက် ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ ဇေတ်တ် ဂွံ ကၠောန် ဗက် မာန် ရ။

== ၆။ ဗီုပြင် လဒက်ပတန်ဂမၠိုင် (Types of Structures) ==
အေန်ဂျေန်နဳယာ လဒက်ပတန် ဖန်ဇန် လဒက်ပတန် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု -

* '''အဆောက်အအုံ (Building Structures):''' တိုက် မသၠုင်၊ သ္ၚိ ဌာန်၊ ရုင်စက်၊ ပြတိုက် ကေုာံ ဘာကျာ်။ လဒက်ပတန် ဏအ် ဒး အာရီုစွံ လတူ ပရေင်မင်မဲ လျိုင် ကေုာံ ဒြဟတ် ကျာ ရ။
* '''ဒဒန် ကေုာံ ကတိုင် (Bridge Structures):''' ဒဒန် ကြပ် (Beam bridges)၊ ဒဒန် အာတ် (Arch bridges)၊ ဒဒန် တိုင် (Suspension bridges) တအ် ပါလုပ် ရ။
* '''လဒက်ပတန် သၟဝ် ဍာ် (Offshore Structures):''' ရုင် ပတိတ် ကၠေင် (Oil rigs) မနွံ ပ္ဍဲ သမုဒ္ဒရာ တအ် ဒး ဒုင် လဗိုတ် လပှ် ဍာ် ကေုာံ ကျာ မသ္ကာတ်မြဟ် ရ။
* '''လဒက်ပတန် အာကာသ (Aerospace Structures):''' ၜိုန်ရ ဒှ် အေန်ဂျေန်နဳယာ အာကာသ ကီုလေဝ်၊ သဇိုင် လဒက်ပတန် ဏအ် ဒး စကာ သွက်ဂွံ သြိုင် က္ၜင်ကျာ ကေုာံ ရဝ်ကေတ် (Rockets) ညံင် ဂွံ သာ ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက် ရ။&lt;ref name=&quot;megson&quot;&gt;{{cite book |last=Megson |first=T. H. G. |title=Structural and Stress Analysis |url=https://archive.org/details/structuralstress0000megs |edition=3rd |publisher=Elsevier |year=2014 |pages=[https://archive.org/details/structuralstress0000megs/page/55 55]-70}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဖဵုသက်ရောက် သဘာဝ ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ်ဂမၠိုင် (Environmental Impacts and Loads) ==
တင်ဝါတ်ဂါတ် ဇၞော် အိုတ် သွက် အေန်ဂျေန်နဳယာ လဒက်ပတန် ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် လျိုင် နူ သဘာဝ ရ။ 

* '''ကသဳတိ (Earthquakes):''' ပ္ဍဲ ဒေသ မနွံ ကသဳတိ ဂၠိုင်၊ လဒက်ပတန် တအ် သ္ဒး နွံကဵု အစောံသတ္တိ ယဝီု (Ductility) မာန် ချဳဓရာင် ဟွံဂွံ ထကး ပြဟ်ပြဟ် ရ။ ညးတအ် စကာ သၞောတ် ဒုင် ဖျဝ် ဒြဟတ် (Seismic base isolation) ညံင် သ္ၚိ ဂွံ ဟွံချဳ လောန် အာ ရ။
* '''ကျာ လဗိုတ် (Wind Loads):''' တိုက် မသၠုင် ဗွဲမလောန် ဥပမာ [[ဗာ့ချ် ခါလဳဖာ]] (Burj Khalifa) တအ် ဒး ဒုင် ဒြဟတ် ကျာ ဇၞော် ဗွဲမလောန် တုဲ သ္ဒး ဖန်ဇန် ညံင် ဍေဟ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ ကျာ (Aerodynamics) ညံင် ဟွံဂွံ ဒးဒုင် လဗိုတ် တိုက်ရိုက် ရ။
* '''ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ ဍာ် (Temperature and Moisture):''' ဓါတ်ဂမ္တဴ ပကဵု ညံင် ကပေါတ် တအ် ဂွံ ဇၞော် တိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိ စှ်ေ (Thermal expansion) တုဲ သ္ဒး စွံ ဒၞာဲ သၠး (Expansion joints) ပ္ဍဲ ဒဒန် ကေုာံ ဂၠံင် တအ် ရ။

[[File:GoldenGateBridge-001.jpg|thumb|left|300px|[[ဒဒန် ဂဝ်ဒေန် ဂိတ်]] (Golden Gate Bridge) မဒှ် ဒဒန် တိုင် (Suspension bridge) မပြာကတ် မာန် ဒုင် ဒြဟတ် ကသဳတိ ကေုာံ ကျာ လဗိုတ် ဗွဲမဇၞော် မာန်။]]

== ၈။ ကဏ္ဍ ဆက်စပ် ကေုာံ ပရေင်ပါ်ခြာ (Related Disciplines and Sub-disciplines) ==
အေန်ဂျေန်နဳယာ လဒက်ပတန် ဝွံ ပါ် အာ နကဵု ကဏ္ဍ သီးသန့် ဗွဲမဂၠိုင် ပၠန် ရ -

* '''အေန်ဂျေန်နဳယာ ကသဳတိ (Earthquake Engineering):''' လ္ၚတ် ဆ ပရူ ဒြဟတ် ကသဳတိ ကေုာံ ဖန်ဇန် သ္ၚိ ညံင် ဂွံ ဒုင် မာန် သၟး ရ။ ဏအ်ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ဍုင် ဂျပေန်၊ တွဵုရး ကာလဳဖဝ်နဳယျာ ကေုာံ ဍုင် နယူးဇဳလာန် ရ။
* '''အေန်ဂျေန်နဳယာ ကျာ (Wind Engineering):''' ဖန်ဇန် လဒက်ပတန် ညံင် ဂွံ ဒုင် ကျာ လဗိုတ် မဟာမိတ် ကေုာံ လေဗွေ တအ် မာန်။
* '''အေန်ဂျေန်နဳယာ အာခဳတက် (Architectural Engineering):''' ပရေင်ပံင်နှဴ အကြာ လညာတ် အာခဳတက် (ရုပ်သာ်) ကေုာံ လဒက်ပတန် ညံင် ဂွံ ပံင်ကောံ ခိုဟ် အိုတ် ရ။

== ၉။ ခေတ် နည်းပညာ ကေုာံ သော့ဝဲဂမၠိုင် (Modern Technology and Software) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ လဒက်ပတန် ဝွံ ပြံင်လှာဲ အာ နကဵု ကွန်ပျူတာ ဗွဲမဇၞော် ရ။

* '''CAD ကေုာံ BIM (Building Information Modeling):''' သော့ဝဲ မပ္တံကဵု AutoCAD ကေုာံ Revit တအ် ဖန်ဗဒှ် ဗီု ၃ ဒဳ (3D Models) မာန် ပံင်ကောံ တင်ဂၞင် အေန်ဂျေန်နဳယာ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မွဲ ဓဝ် ရ။
* '''Finite Element Analysis (FEA):''' ဏအ်ဂှ် ဒှ် နဲကဲ သင်္ချာ မပါ် လဒက်ပတန် နဒဒှ် ဒကုတ် ဍောတ်ဍောတ် (Elements) သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဓရောတ် ပ္ဍဲ အကာဲအရာ မဟွံဓမ္မတာ ရ။ သော့ဝဲ မပ္တံကဵု SAP2000, ETABS, ကေုာံ ANSYS တအ် ဂှ် ဒှ် သော့ဝဲ မစကာ ဂၠိုင် အိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;ching&quot;&gt;{{cite book |last=Ching |first=F. D. K. |author2=Onouye, B. S. |author3=Zuberbuhler, D. |title=Building Structures Illustrated: Patterns, Systems, and Design |url=https://archive.org/details/buildingstructur0000chin_j3g4 |edition=2nd |publisher=Wiley |year=2014 |pages=[https://archive.org/details/buildingstructur0000chin_j3g4/page/85 85]-110}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Trends) ==
အေန်ဂျေန်နဳယာ လဒက်ပတန် ဝွံ ဒှ် ပညာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ဂီုကၠီု ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ရ။ ၜိုန်ရ ဟွံဂွံ ညာတ် ကေတ် နကဵု မတ် (ဒးဒုင် တိုပ် လဝ် ပ္ဍဲ အာခဳတက်) ကီုလေဝ်၊ လဒက်ပတန် မခိုင်ကၠိုက် ဂှ် မင်မဲ လဝ် လမျီု ကောန်မၞိဟ် နူကဵု ဘဲအန္တရာယ် သဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ကဏ္ဍ ဏအ် ဝွံ အာရီုစွံ လတူ -
* '''ကပေါတ် သဘာဝ (Sustainable Materials):''' ကလေင် စကာ ဆု ဇၞော် (Mass timber) ကေုာံ ကောန်ကရစ် မပတိတ် ကာဗောန် အောန် ညံင် ဂွံ မင်မဲ သဘာဝ ပွဳပွူ ရ။
* '''လဒက်ပတန် အာကာသ (Space Structures):''' ဖန်ဇန် လဒက်ပတန် သွက်ဂွံ သြိုင် သ္ၚိ ဌာန် လတူ ဂိတု ကေုာံ ဂြိုဟ် အင်္ဂါ (Mars) မနွံကဵု ဒြဟတ် လျိုင် နာနာ သာ် ရ။
* '''AI ကေုာံ ပရေင်တွက် (Artificial Intelligence):''' စကာ က္ဍဟ် AI သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ဗီုပြင် လဒက်ပတန် မခိုဟ် အိုတ် ကေုာံ သြန် အောန် အိုတ် (Optimization) ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ သြိုင်ခၞံ]] (Civil engineering)
* [[ကသဳတိ]] (Earthquake)
* [[ကောန်ကရစ်]] (Concrete)
* [[ပရေင်အာခဳတက်]] (Architecture)
* [[မေက္ကနစ်]] (Mechanics)

{{Navbox
| name = Engineering fields
| title = ကဏ္ဍ အေန်ဂျေန်နဳယာ အဓိကဂမၠိုင် (Major Engineering Fields)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = အေန်ဂျေန်နဳယာ သြိုင်ခၞံ (Civil)
| list1 =
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ လဒက်ပတန်]] (Structural)
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ တိ]] (Geotechnical)
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး]] (Transportation)
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ဍာ်]] (Water Resources)
| group2 = ကဏ္ဍ အေန်ဂျေန်နဳယာ တၞဟ်
| list2 =
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ မေက္ကနဳကယ်]] (Mechanical)
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ]] (Electrical)
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု]] (Chemical)
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ကွန်ပျူတာ]] (Computer)
| group3 = ကပေါတ် ကေုာံ သိပ္ပံ
| list3 =
* [[ကောန်ကရစ်]] (Concrete)
* [[ပသဲ]] (Steel)
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)
* [[သထရက်စ် ကေုာံ သထရေင်]] (Stress and Strain)
}}

[[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ သြိုင်ခၞံ]]
[[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ လဒက်ပတန်]]
[[Category:ကပေါတ် သြိုင်ခၞံဂမၠိုင်]]
[[Category:ရူပဗေဒ မေက္ကနစ်]]
[[Category:နည်းပညာ]]</text>
      <sha1>k8xsj5hbc2072g7l281u0t87slguxgm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ၜဳဒမၠု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11988</id>
    <revision>
      <id>57809</id>
      <parentid>57612</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T21:36:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22787" sha1="ewtxh25tfyy15qm12v2e0jgbmqy9qsb" xml:space="preserve">'''ၜဳဒမၠု''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Black Sea'', တူရကဳ: ''Karadeniz'', ရုရှာ: ''Чёрное море'', ယူကရေိန်: ''Чорне море'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ၜဳ အပ္ဍဲတိ မနွံ အကြာ ရးဥရောပ ဗမံက် (Eastern Europe) ကေုာံ ရးအာရှ ပလိုတ် (Western Asia) ရ။ ၜဳ ဏအ် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု သမုဒ္ဒရာ အာတ္တလာန်တိတ် (Atlantic Ocean) နူကဵု ၜဳ မေဒဳတေရာနဳယေန် (Mediterranean Sea) ကေုာံ ၜဳ အဳဂျဳယေန် (Aegean Sea) နကဵု ဝင်ၜဳ ၜါ မတွဟ်ဂး ဝင်ၜဳ ဗဝ်သပဝ်ရပ် (Bosporus) ကေုာံ ဝင်ၜဳ ဒါဒါနဲ (Dardanelles) ရ။ ၜဳဒမၠု ဝွံ နွံ ဇမၞော် တိဍာ် ၜိုတ် ၄၃၆,၄၀၀ စတုရန်း ကဳလဝ်မဳတာ (ဟွံရိုဟ် ပၠုပ် ၜဳ အာဇြောပ် Sea of Azov) တုဲ နွံ ဇမျိုဟ် အိုတ် ၜိုတ် ၂,၂၁၂ မဳတာ (၇,၂၅၇ ပေ) ရ။&lt;ref name=&quot;murray&quot;&gt;{{cite book |last=Murray |first=J. W. |title=Black Sea Oceanography |publisher=Kluwer Academic Publishers |year=1991 |pages=15-28}}&lt;/ref&gt;

ဍုင် မနွံ ပယျဵု ဇိုင် ၜဳဒမၠု တအ် ဂှ် ဒှ် ဍုင်ယူကရေိန် (Ukraine)၊ ဍုင်ရုရှာ (Russia)၊ ဍုင်ဂျဝ်ဂျဳယျာ (Georgia)၊ ဍုင်တူရကဳ (Turkey)၊ ဍုင်ဗူဂေရဳယျာ (Bulgaria) ကေုာံ ဍုင်ရဝ်မေနဳယျာ (Romania) တအ် ရ။ ၜဳ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ဇမောဝ် ဍာ် မဇွောဝ် လုပ် နူကဵု ကြုင် ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဥရောပ မပ္တံကဵု ကြုင် ဒါန်ညု (Danube)၊ ကြုင် ဒနဳပါ (Dnieper) ကေုာံ ကြုင် ဒေါန် (Don) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ၜဳဒမၠု နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပထဝဳ၊ ဟာဲဒရဝ်လဝ်ဂျဳ၊ ဇဳဝဗေဒ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အကာဲအရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Black Sea map.png|thumb|right|300px|ဗီုပြေင် မြေပုံ ထ္ၜး ဒၞာဲဒတန် ၜဳဒမၠု ကေုာံ ဍုင် မနွံ ပယျဵု ဇိုင် ၜဳ တအ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ၜဳဒမၠု&quot; (Black Sea) ဝွံ ဒှ် ၜဳ မွဲ မနွံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် တိုက် ယူရေးရှား (Eurasia) ရ။ ၜဳ ဏအ် ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ၜဳ တၞဟ် တအ် ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် ဒှ် &quot;ၜဳ မဟွံကၠောအ် နှဴ&quot; (Meromictic basin) အလုံ မွဲ ရ။ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဂှ် ဍာ် လတူ မနွံကဵု ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် (Oxygen) ကေုာံ ဍာ် သၟဝ် မဟွံမဲ ကု ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် (Anoxic water) တအ် ဟွံနှဴရဴ ရေင်သကအ် ပုဟ်။

ၜဳဒမၠု ဝွံ ဒှ် တြင် အဓိက သွက် ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆံ အကြာ ရးဥရောပ၊ ကဝ်ကေဆပ် (Caucasus) ကေုာံ ရးအာရှ ဒေသ လဒေါဝ် ရ။ လၟုဟ် ၜဳ ဏအ် ဒှ် ဒၞာဲ မကိစ္စဇၞော် သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်တရဴ အာတိုင်၊ ကေုာံ ပရေင်မဟာဗျူဟာ ပၞာန် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ယၟု (Etymology and Name Origins) ==
ယၟု &quot;ၜဳဒမၠု&quot; ဝွံ နွံ တမ်မူလ နူကဵု အခိင် တမၠာ တေအ် ရ။ 
* '''ခေတ် ဂရိတ် တြေံ (Ancient Greek):''' ဂရိတ် တအ် ကော်စ ၜဳ ဏအ် နကဵု ယၟု ''Pontus Euxinus'' (Πόντος Εὔξεινος) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ၜဳ မဒုင်တၠုင် ဧည့်သည်&quot; (Hospitable Sea) ရ။ ဆဂး ကိုပ်ကၠာ နူ ဂှ် ညးတအ် ကော်စ ''Pontos Axeinos'' &quot;ၜဳ မဟွံဒုင်တၠုင် ဧည့်သည်&quot; ဟိုတ်နူ လပှ် မကြံင်မ္ၚိုဟ် ကေုာံ ဂကူ ရိုင်းစိုင်း တအ် မမံင် ပ္ဍဲ ဇိုင် ၜဳ ဂှ် ရ။
* '''ခေတ် လဒေါဝ် (Middle Ages):''' အခိင် အေန်ပါယာ အဝ်တဝ်မာန် (Ottoman Empire) မအုပ်ဓုပ် ဂှ်၊ ဂကူ တူရကဳ တအ် ကဵု ယၟု ''Karadeniz'' (Kara = လမ္စံက်/ဒမၠု၊ Deniz = ၜဳ) ရ။ ပ္ဍဲ အခိုက် တူရကဳ တမၠာ၊ အသာ် လမ္စံက် ဂှ် စၞး ကု အရပ် သၟဝ်ကျာ (North) ရ၊ တုဲ ၜဳ ဏအ် နွံ လပါ် သၟဝ်ကျာ ဍုင် တူရကဳ တုဲ ညးတအ် ကော် &quot;ၜဳ သၟဝ်ကျာ&quot; လေဝ် ဒှ် မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;king&quot;&gt;{{cite book |last=King |first=C. |title=The Black Sea: A History |url=https://archive.org/details/blackseahistory00king |publisher=Oxford University Press |year=2004 |pages=[https://archive.org/details/blackseahistory00king/page/33 33]-45}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ပထဝဳ ကေုာံ အကာဲအရာ တိဍာ် (Geography and Topography) ==
ၜဳဒမၠု ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ဒေသ အဓိက ၜါ - ဒေသ ဇိုင် သြင် (Shelf) ကေုာံ ဒေသ ခလံက် ဇမျိုဟ် (Deep basin) ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယား တင်ဂၞင် ပထဝဳ ၜဳဒမၠု
|-
! လက္ခဏာ ပထဝဳ
! တင်ဂၞင် လၟိဟ် ကေုာံ ၚုဟ်မး
|-
| '''ဇမၞော် တိဍာ် (Area)''' || ၄၃၆,၄၀၀ စတုရန်း ကဳလဝ်မဳတာ
|-
| '''လၟိဟ် ဍာ် (Volume)''' || ၅၄၇,၀၀၀ ကုဗ ကဳလဝ်မဳတာ
|-
| '''ဇမျိုဟ် အိုတ် (Maximum Depth)''' || ၂,၂၁၂ မဳတာ (၇,၂၅၇ ပေ)
|-
| '''ဇမျိုဟ် သၟဟ် (Average Depth)''' || ၁,၂၅၃ မဳတာ
|-
| '''ကြုင် ဇွောဝ် လုပ် အဓိက''' || ကြုင် ဒါန်ညု (Danube)၊ ကြုင် ဒနဳပါ (Dnieper)၊ ကြုင် ဒေါန် (Don)၊ ကြုင် ဒနဳသတာ (Dniester)
|}

လပါ် သၟဝ်ကျာ ၜဳဒမၠု ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု '''[[ၜဳ အာဇြောပ်]]''' (Sea of Azov) နကဵု ဝင်ၜဳ ကာတ်ချ် (Strait of Kerch) ရ။ တကအ် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ၜဳ ဏအ် ဂှ် ဒှ် တကအ် ကြာင်မဳယျာ (Crimean Peninsula) မဒှ် ဒၞာဲ ကိစ္စဇၞော် သွက် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။

== ၄။ ဟာဲဒရဝ်လဝ်ဂျဳ ကေုာံ ဍာ် ဟွံမဲ အံက်သဳဂျေန် (Hydrology and Anoxic Basin) ==
ၜဳဒမၠု ဝွံ ဒှ် ကၟာ ဍာ် ဟွံမဲ ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် (Anoxic water body) မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။
* '''လွှာ လတူ (Upper layer):''' နူကဵု လတူ စဵုကဵု ဇမျိုဟ် ၜိုတ် ၁၅၀ - ၂၀၀ မဳတာ ဂှ် နွံကဵု ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် တုဲ ဍာ် ဂှ် သ္ဇိုဟ် ဍာ် ၜဵု အောန် (Lower salinity) ဟိုတ်နူကဵု ဍာ် ကြုင် မဇွောဝ် လုပ် ရ။ လမျီု ၜဳ သီုဖအိုတ် မဂျိုင် ဒၟံင် ပ္ဍဲ လွှာ ဏအ် ရ။
* '''လွှာ သၟဝ် (Lower layer):''' သၟဝ် ၂၀၀ မဳတာ ဂှ် ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် ဟွံမဲ ရ (Anoxic zone)။ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဂှ် ဍာ် ၜဵု ဂၠိုင် (High salinity) မကၠုင် နူကဵု ၜဳ မေဒဳတေရာနဳယေန် တုဲ နွံကဵု ဓါတ် ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် သာလ်ဖိုက် (Hydrogen sulfide) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဟိုတ်နူ ဂှ် လမျီု ကတဵုဒှ် ဟွံမာန် ပုဟ်။ ပရေင်ဏအ် ပကဵု ညံင် က္ၜင် တြေံ မဗၠိုက် တအ် ဟွံအာ လီုလာ် (Perfect preservation) ပ္ဍဲ သၟဝ် ၜဳ ရ။&lt;ref name=&quot;kosarev&quot;&gt;{{cite book |last=Kosarev |first=A. N. |author2=Kostianoy, A. G. |title=The Black Sea Environment |publisher=Springer |year=2007 |pages=75-90}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ရာသဳဥတု (Climate) ==
ရာသဳဥတု ၜဳဒမၠု ဝွံ ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် အတိုင် ဒေသ ဇိုင် သြင် ဍေဟ် ရ -
* '''လပါ် သၟဝ်ကျာ (Northern part):''' မပ္တံကဵု သြင် ယူကရေိန် ကေုာံ ရုရှာ ဂှ် နွံ ရာသဳဥတု က континенталь (Continental climate) မဂွံအဓိပ္ပါယ် မ္ဂး ရာသဳ ၜိုဟ် မ္ဂး ဂံက် ဇၞော် ကေုာံ ရာသဳ ကတဴ မ္ဂး ကတဴ သၠုင် ရ။
* '''လပါ် သၠုင်ကျာ ကေုာံ ဗမံက် (Southern and Eastern parts):''' မပ္တံကဵု သြင် တူရကဳ ကေုာံ ဂျဝ်ဂျဳယျာ ဂှ် နွံ ရာသဳဥတု သာပ်ထရဝ်ပဳကယ် (Subtropical climate) មနွံကဵု ဗြဲ ဂူ ဂၠိုင် ကေုာံ မံင် စ ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ ဒေသ ဏအ် ဂှ် သန်တဴ သွက် ပရေင်တဵုလွဳ လက်ဖက် ကေုာံ သြောအ် ရ။

== ၆။ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ သဘာဝ ပွဳပွူ (Ecology and Biosphere) ==
ၜိုန်ရ ၜဳဒမၠု ဝွံ ဟွံမဲ အံက်သဳဂျေန် ပ္ဍဲ သၟဝ် ကီုလေဝ်၊ လွှာ လတူ ဍေဟ် ဂှ် နွံကဵု လမျီု ဇဳဝ ဂၠိုင်ကဵု ဂကူ ရ။
* '''က အဓိက (Fish species):''' ၜဳ ဏအ် ဝွံ နွံကဵု က ဂကူ မပ္တံကဵု က အာန်ချဝ်ဗဳ (European anchovy / Hamsi)၊ က သထာเจဳယောန် (Sturgeon)၊ က မာကရယ် (Mackerel) ကေုာံ က သပရတ် (Sprat) တအ် ရ။
* '''တိရစ္ဆာန် မို့သှ် (Marine mammals):''' ပ္ဍဲ ၜဳဒမၠု ဂှ် ပိုယ် မာန် ဆဵု ကဝက် (Dolphins) ဂကူ Bottlenose ကေုာံ Common dolphins တအ် ရ။ သီုကဵု ဖျေင် (Porpoises) လေဝ် နွံ ကီု ရ။
* '''ဖါဲတဝ်ပလာန်တန် (Phytoplankton):''' ပ္ဍဲ ရာသဳ တမ်သၞာံ၊ ဖါဲတဝ်ပလာန်တန် တအ် ကတဵုဒှ် ဇၞော် (Algal blooms) မပကဵု ညံင် အသာ် ဍာ် ၜဳ ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဒှ် အာသာ် သၚေက်-ဗု လတူ ဂြိုဟ် (Seen from space) ရ။&lt;ref name=&quot;zaitsev&quot;&gt;{{cite book |last=Zaitsev |first=Yu. |author2=Mamaev, V. |title=Marine Biological Diversity in the Black Sea: A Study of Change and Decline |publisher=United Nations Publications |year=1997 |pages=45-60}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အေန်ပါယာဂမၠိုင် (Political History and Empires) ==
ဝင် ၜဳဒမၠု ဝွံ ဒှ် ဝင် ပေါဲဗတိုက် ကေုာံ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် အကြာ အေန်ပါယာ ဇၞော်ဇၞော် တအ် ရ။
* '''ခေတ် ဂရိတ် ကေုာံ ရဝ်မ:''' ဂကူ ဂရိတ် တအ် ကၠုင် သြိုင် ဍုင် ကဝ်လဝ်နဳ (Colonies) ပ္ဍဲ ဇိုင် ၜဳ နူကဵု ၈ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ တေအ် ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် အေန်ပါယာ ရဝ်မ လုပ် သီ ကေတ် ဒေသ ဏအ် ရ။
* '''အေန်ပါယာ ဗာဲဇြေန်တိန် ကေုာံ အဝ်တဝ်မာန်:''' ပ္ဍဲ ခေတ် လဒေါဝ်၊ ၜဳ ဏအ် ဒှ် ဒၞာဲ အုပ်ဓုပ် အေန်ပါယာ ဗာဲဇြေန်တိန် (Byzantine Empire) တုဲ ကြဴနူ ဍုင် ကောန်သတာန်တဳနဝ်ပယ် (Constantinople) လီု အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၄၅၃ ဂှ်၊ အေန်ပါယာ အဝ်တဝ်မာန် (Ottoman Empire) ထိင်ဒဝ် ကေတ် ၜဳ ဏအ် ညံင် &quot;ကၟာ ဍာ် အပ္ဍဲ&quot; (Internal lake) ညးတအ် ပွိုင် ၃၀၀ သၞာံ ရ။
* '''ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ရုရှာ-အဝ်တဝ်မာန်:''' ပ္ဍဲ ၁၈-၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ အေန်ပါယာ ရုရှာ ဇၞော် တိုန် တုဲ လုပ် ဗတိုက် ကု အဝ်တဝ်မာန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် တိတ် ၜဳ ဏအ် (Access to warm water ports) ရ။ ဏအ်ဂှ် ကတဵုဗဒှ် ပၞာန် ကြာင်မဳယျာ (Crimean War 1853–1856) ရ။&lt;ref name=&quot;ascherson&quot;&gt;{{cite book |last=Ascherson |first=N. |title=Black Sea: The Birthplace of Civilisation and Barbarism |url=https://archive.org/details/blacksea00asch |publisher=Hill and Wang |year=1995 |pages=[https://archive.org/details/blacksea00asch/page/112 112]-128}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပေါဲဗတိုက် ခေတ်တၟိ (Modern Geopolitics and Conflicts) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ၜဳဒမၠု ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Geopolitical hotspot) ဇၞော် အိုတ် မွဲ ရ။
* '''ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် နေတဝ် ကေုာံ ရုရှာ (NATO vs. Russia):''' ဍုင် တူရကဳ၊ ဗူဂေရဳယျာ ကေုာံ ရဝ်မေနဳယျာ တအ် ဒှ် ကောန်ဂကောံ နေတဝ် (NATO) တုဲ ရုရှာ နွံ ပရေင်စဵုဒၞာ ဍေဟ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ် ရ။
* '''ပၞာန် ရုရှာ-ယူကရေိန် (Russo-Ukrainian War):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၄ ဂှ် ရုရှာ သီ ကေတ် တကအ် ကြာင်မဳယျာ (Crimea) နူ ယူကရေိန် တုဲ ကလိဂွံ အာဏာ ထိင်ဒဝ် လတူ ၜဳ ဏအ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ လက္ကရဴ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၂ ပရေင်လုပ် သီ ယူကရေိန် (2022 Russian invasion of Ukraine) ဂှ်၊ ၜဳဒမၠု ဒှ် ဒၞာဲ ပေါဲဗတိုက် ပၞာန် ဍာ် (Naval warfare) ကေုာံ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ဗၞိက် က္ၜင် သြောအ် (Grain blockade) ရ။

== ၉။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ပရေင်ဗၞိက် (Economy, Major Ports and Trade) ==
ၜဳဒမၠု ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဂှ် ရ။
* '''ဍုင် တြင် က္ၜင် ဇၞော် (Major Ports):''' ဍုင် တြင် က္ၜင် အဓိက တအ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် အဝ်ဒေသသာ (Odesa - ယူကရေိန်)၊ ဍုင် အဳသတာန်ဗူ (Istanbul - တူရကဳ)၊ ဍုင် ကောန်သတာန်ထာ (Constanța - ရဝ်မေနဳယျာ)၊ ဍုင် ဗါနာ (Varna - ဗူဂေရဳယျာ)၊ ဍုင် နဝ်ဗဝ်ရဝ်သဳက် (Novorossiysk - ရုရှာ) ကေုာံ ဍုင် ဗါတူမဳ (Batumi - ဂျဝ်ဂျဳယျာ) တအ် ရ။
* '''ကၠေင်ရေနံ ကေုာံ ဓါတ် ဂျာတ် (Oil and Gas):''' ၜဳ ဏအ် ဒှ် လမ်းကြောင်း အဓိက သွက်ဂွံ ပလံင် ကၠေင် ကေုာံ ဂျာတ် နူကဵု ဒေသ ကာသပဳယေန် (Caspian region) ကေုာံ ရုရှာ ဇရေင် ဥရောပ နကဵု ပိုက်လိုင်း ဥပမာ TurkStream ကေုာံ Blue Stream ရ။
* '''ပရေင်တရဴ အာတိုင် (Tourism):''' ဇိုင် သြင် ၜဳ ဏအ် မပ္တံကဵု သြင် သၠုင်ကျာ ကြာင်မဳယျာ၊ သြင် ရုရှာ (Sochi) ကေုာံ သြင် ဗူဂေရဳယျာ (Sunny Beach) တအ် ဒှ် ဒၞာဲ ဝေင် ဇူဒီု မပြာကတ် အိုတ် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ ပြသၞာ သဘာဝ ပွဳပွူ အနာဂတ် (Conclusion and Environmental Issues) ==
ၜဳဒမၠု ဝွံ ဒှ် &quot;တြင်&quot; သဘာဝ မဆက်စပ် ဥရောပ ကဵု အာရှ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ဍေဟ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု ပြသၞာ သဘာဝ ပွဳပွူ ဇၞော်ဇၞော် ရ -
* '''ပရေင်ကၠိခ္ဍက် (Pollution):''' ဍာ် ကၠိခ္ဍက် ကေုာံ ဓါတ် ဂျာတ် စက်ရုံ နူကဵု ကြုင် ဒါန်ညု ကေုာံ ဒနဳပါ တအ် ဇွောဝ် လုပ် ၜဳ ဏအ် လၟိုန် တ္ၚဲ တုဲ ကတဵုဗဒှ် ယဲ Eutrophication (ဓါတ် သြဇာ လောန် က္ဍင်) မပလီု လမျီု က ရ။
* '''က ဒးဒုင် ဖအောန် (Overfishing):''' ပရေင်ရပ် က လောန် က္ဍင် ပကဵု ညံင် လၟိဟ် က ဥပမာ Sturgeon ကေုာံ Anchovy တအ် ယှောတ် စှ်ေ အာ ဗွဲမလောန် ရ။
* '''အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ဓါတ်ဂမ္တဴ ဍာ် သၠုင် တိုန် ကေုာံ ကဆံင် ဍာ် ၜဳ ဇၞော် တိုန် ဂှ် မာန် ပလီုပလာ် ဒေသ ဇိုင် သြင် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရောင်။&lt;ref name=&quot;eea&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.eea.europa.eu/themes/water/europes-seas-and-coasts/black-sea |title=The Black Sea region |publisher=European Environment Agency |year=2020 |access-date=August 24, 2026}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ၜဳ မေဒဳတေရာနဳယေန်]] (Mediterranean Sea)
* [[ၜဳ အာဇြောပ်]] (Sea of Azov)
* [[ဝင်ၜဳ ဗဝ်သပဝ်ရပ်]] (Bosporus)
* [[တကအ် ကြာင်မဳယျာ]] (Crimean Peninsula)

{{Navbox
| name = Oceans and Seas
| title = သမုဒ္ဒရာ ကေုာံ ၜဳ အဓိကဂမၠိုင် (Major Oceans and Seas)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သမုဒ္ဒရာဂမၠိုင်
| list1 =
* [[သမုဒ္ဒရာ ပသဳဖိတ်]] (Pacific)
* [[သမုဒ္ဒရာ အာတ္တလာန်တိတ်]] (Atlantic)
* [[သမုဒ္ဒရာ အိန္ဒိယ]] (Indian)
* [[သမုဒ္ဒရာ အာတိတ်]] (Arctic)
* [[သမုဒ္ဒရာ သၠုင်ကျာ]] (Southern)
| group2 = ၜဳ အပ္ဍဲတိ (Marginal Seas)
| list2 =
* [[ၜဳ မေဒဳတေရာနဳယေန်]] (Mediterranean)
* [[ၜဳဒမၠု]] (Black Sea)
* [[ၜဳဗကေတ်]] (Red Sea)
* [[ၜဳဗောလ်တစ်]] (Baltic Sea)
* [[ၜဳ ကာသပဳယေန်]] (Caspian Sea)
| group3 = ဍုင် ဆက်စပ် ၜဳဒမၠု
| list3 =
* [[တူရကဳ]] (Turkey)
* [[ရဝ်မေနဳယျာ]] (Romania)
* [[ဗူဂေရဳယျာ]] (Bulgaria)
* [[ယူကရေိန်]] (Ukraine)
* [[ရုရှာ]] (Russia)
* [[ဂျဝ်ဂျဳယျာ]] (Georgia)
}}

[[Category:ၜဳဒမၠု]]
[[Category:ၜဳဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဥရောပ]]
[[Category:ၜဳဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အာရှ]]
[[Category:ပထဝဳ]]</text>
      <sha1>ewtxh25tfyy15qm12v2e0jgbmqy9qsb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တိုက်အာဖရိက</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11990</id>
    <revision>
      <id>57819</id>
      <parentid>57614</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T21:49:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21637" sha1="6duv09x3p7vzweg1qlqdkpskpe7yj7c" xml:space="preserve">'''တိုက်အာဖရိက''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Africa'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တိုက် ဇၞော် အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ကေုာံ လၟိဟ် မၞိဟ် ဂၠိုင် အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ (ကြဴနူ တိုက်အာရှ) ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ဇမၞော် တိဍာ် ၜိုတ် ၃၀.၃ ပြကောဋိ စတုရန်း ကဳလဝ်မဳတာ (၁၁.၇ ပြကောဋိ စတုရန်း မိုင်) မဒှ် ၜိုတ် ၂၀% နူကဵု ဇမၞော် တိ ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် ရ။ တိုက်အာဖရိက ဝွံ ပယျဵု ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ၜဳ ယူရဝ် (Mediterranean Sea) လပါ် သၟဝ်ကျာ၊ ပင်လယ် အာရပ် (Red Sea) ကေုာံ ၜဳ သုအေတ် (Isthmus of Suez) လပါ် ဨသာန်၊ သမုဒ္ဒရာ အိန္ဒိယ (Indian Ocean) လပါ် အရှေ့တောင်၊ ကေုာံ သမုဒ္ဒရာ အတ္တလာန်တိတ် (Atlantic Ocean) လပါ် ပလိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;reader&quot;&gt;{{cite book |last=Reader |first=J. |title=Africa: A Biography of the Continent |url=https://archive.org/details/africabiographyo0000read |publisher=Vintage Books |year=1997 |pages=[https://archive.org/details/africabiographyo0000read/page/15 15]-25}}&lt;/ref&gt;

တိုက်အာဖရိက ဝွံ ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် &quot;တမ်မူလ ကောန်မၞိဟ်&quot; (Cradle of Humankind) ဒၞာဲ မဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဇုတ် ကောန်မၞိဟ် တြေံ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ တိုက် ဏအ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဍုင် အချုပ်အခြာအာဏာ (Sovereign states) ၅၄ ဍုင် တုဲ နွံ လၟိဟ် မၞိဟ် ၁.၄ ဗဳလဳယောန် (၂၀၂၁) မဒှ် ၜိုတ် ၁၈% နူကဵု လၟိဟ် မၞိဟ် ဂၠးတိ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ တိုက်အာဖရိက နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပထဝဳ၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Africa (orthographic projection).svg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဒၞာဲဒတန် တိုက်အာဖရိက ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ (အသာ် သၚေက်)]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ တမ်မူလ ယၟု (Introduction and Etymology) ==
ယၟု &quot;အာဖရိက&quot; ဝွံ ကၠုင် နူကဵု အရေဝ် ရဝ်မ တြေံ (Romans) မကော်စ ဒေသ လပါ် သၟဝ်ကျာ တိုက် ဏအ် (အထူးသဖြင့် ဒေသ ဍုင် တူနဳသဳယျာ လၟုဟ်) နဒဒှ် &quot;Africa terra&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;တိဍာ် ဂကူ အာဖရဳ&quot; (Land of the Afri) ရ။ ဂကူ Afri ဝွံ ဒှ် ဂကူ မတန်တဴ ပ္ဍဲ ဒေသ သၟဝ်ကျာ အာဖရိက ကၠာ ခေတ် ရဝ်မ တအ် လုပ် သီ ရ။ 

လက္ကရဴ ဂှ်၊ ယၟု ဏအ် ဂှ် ပြးဇး အာ အလုံ မွဲ တိုက် တုဲ စကာ ကၠုင် နဒဒှ် ယၟု တိုက် အလုံ မွဲ ပ္ဍဲ ရးဥရောပ ရ။ တိုက်အာဖရိက ဝွံ ဒှ် တိုက် မနွံကဵု အရေဝ်ဘာသာ၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ၊ မာန် ထ္ၜး ညာတ် လဒက်ပတန် ပရေင်မၞိဟ် မတၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယား တင်ဂၞင် အဓိက သွက် တိုက်အာဖရိက
|-
! တင်ဂၞင်
! ၚုဟ်မး ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
|-
| '''ဇမၞော် တိဍာ်''' || ၃၀,၃၇၀,၀၀၀ စတုရန်း ကဳလဝ်မဳတာ (၁၁,၇၃၀,၀၀၀ စတုရန်း မိုင်)
|-
| '''လၟိဟ် မၞိဟ်''' || ၁.၄ ဗဳလဳယောန် (၂၀၂၁ ခန့်မှန်းချက်)
|-
| '''လၟိဟ် ဍုင်''' || ၅၄ ဍုင် (အချုပ်အခြာအာဏာ)
|-
| '''အရေဝ်ဘာသာ အဓိက''' || အာရပ်၊ ပြင်သေတ်၊ အင်္ဂလိက်၊ သွာဟဳလဳ (Swahili)၊ ပဝ်တူဂြဳ
|-
| '''ဘာသာ အဓိက''' || အေတ်သလာမ်၊ ခရေတ်ယာန်၊ ဘာသာ သဘာဝ
|}

== ၂။ ဝင် တမၠာ ကေုာံ တမ်မူလ ကောန်မၞိဟ် (Prehistory and Cradle of Humankind) ==
တိုက်အာဖရိက ဂှ် ဂၠးတိ စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် ဒၞာဲ တမ်မူလ မဖန်ဗဒှ် ကောန်မၞိဟ် ရ။ 
* '''Hominids:''' သုတေသန ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဇုတ် ဂကူ မၞိဟ် တြေံ (Hominids) မပ္တံကဵု ''Australopithecus'' ပ္ဍဲ ဒေသ အာဖရိက ဗမံက် (ဥပမာ ဍုင် အဳသဳယဝ်ပဳယျာ ကေုာံ ကေန်ညာ) မနွံ အာယုက် လ္ၚီ ပြကောဋိ သၞာံ။
* '''Homo sapiens:''' ကောန်မၞိဟ် ခေတ်တၟိ (Anatomically modern humans) တအ် စတင် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ပ္ဍဲ အာဖရိက လပါ် ဗမံက် ကေုာံ သၠုင်ကျာ လောန် ကၠုင် ၜိုတ် ၃၀၀,၀၀၀ သၞာံ တေအ် တုဲ နူဂှ် ပြးဇး အာ အလုံ ဂၠးတိ (Out of Africa theory) ရ။&lt;ref name=&quot;stringer&quot;&gt;{{cite book |last=Stringer |first=C. |title=Lone Survivors: How We Came to Be the Only Humans on Earth |publisher=Times Books |year=2012 |pages=105-120}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဂကောံမၞိဟ် သမိုင်း ကေုာံ အေန်ပါယာ တြေံ (Ancient Civilizations and Empires) ==
အာဖရိက ဝွံ ဒှ် သ္ၚိ ဌာန် သွက် အေန်ပါယာ ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် သမိုင်း ဇၞော် အိုတ် လ္ၚဵု ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

* '''အဳဂျေပ် တြေံ (Ancient Egypt):''' တန်တဴ လတူ သြင် ၜဳ နာင် (Nile River)၊ အဳဂျေပ် တြေံ ဝွံ ဒှ် ဂကောံမၞိဟ် မဇၞော်မောဝ် အိုတ် မွဲ မဖန်ဗဒှ် လဝ် ပိရမေတ် (Pyramids)၊ လိက် ဟဳရဝ်ဂလစ် (Hieroglyphs) ကေုာံ နည်းပညာ တဵုလွဳ။
* '''ကာတိတ် (Carthage):''' တန်တဴ ပ္ဍဲ သၟဝ်ကျာ အာဖရိက (တူနဳသဳယျာ) မဒှ် အေန်ပါယာ ဗၞိက် ၜဳ မပြိုင်ပ္ကာန် ကု ရဝ်မ။
* '''အေန်ပါယာ လပါ် ပလိုတ်:''' ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ခေတ်၊ အေန်ပါယာ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု မာလဳ (Mali Empire)၊ သံင်ဟာဲ (Songhai) ကေုာံ ဂါနာ (Ghana) တအ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ ပရေင်ဗၞိက် ထဝ် ကေုာံ ၜဵု ရ။

[[File:Great Sphinx of Giza - 20080716a.jpg|thumb|left|300px|စဖိုင် (Sphinx) ကေုာံ ပိရမေတ် ဂဳဇြာ ပ္ဍဲ ဍုင် အဳဂျေပ်၊ မဒှ် သက်သဳ ဂကောံမၞိဟ် သမိုင်း ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ အာဖရိက။]]

== ၄။ ခေတ် ပရေင်ဗၞိက် ဍိက် ကေုာံ ကဝ်လဝ်နဳ (Slave Trade and Colonial Era) ==
၁၅ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ဒှ် အခိင် မယုတ်မာ အိုတ် သွက် ဝင် အာဖရိက ရ။

* '''ပရေင်ဗၞိက် ဍိက် (Trans-Atlantic Slave Trade):''' ဍုင် ဥရောပ တအ် ရပ် ကေတ် ကောန် အာဖရိက ၜိုတ် ၁၂ ဗဳလဳယောန် တုဲ သွံ ရာန် နဒဒှ် ဍိက် ပ္ဍဲ တိုက် အမေရိက သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ကၠအ် တဵုလွဳ ရ။ ဏအ်ဂှ် ပလီုပလာ် ထောအ် ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အာဖရိက ဗွဲမဇၞော် ရ။
* '''ပရေင်ပါ်ခြာ အာဖရိက (Scramble for Africa):''' ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၁၈၈၁ ကဵု ၁၉၁၄ ဂှ်၊ ဍုင် အင်အား ဇၞော် ဥရောပ (ဗြိတိန်၊ ပြင်သေတ်၊ ပဝ်တူဂြဳ၊ ဂျာမနဳ၊ ဘယ်လ်ဂျဳယောမ်) တအ် ပါ်ခြာ ကေုာံ လုပ် သီ ကေတ် တိုက်အာဖရိက သီုဖအိုတ် (ပါဲနူ အဳသဳယဝ်ပဳယျာ ကဵု လာဲဗေးရီးယား) သွက်ဂွံ ကံက် ကေတ် သယံဇာတ ရ။&lt;ref name=&quot;pakenham&quot;&gt;{{cite book |last=Pakenham |first=T. |title=The Scramble for Africa |publisher=Abacus |year=1992 |pages=55-70}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ခေတ် သၠးပွး ကေုာံ အာဖရိက ခေတ်တၟိ (Independence and Modern Africa) ==
ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ မရနုက်ကဵု ၜါ (WWII) တုဲ၊ ပရေင်ချဳဓရာင် သၠးပွး (Decolonization) ကတဵုဒှ် လိင် လတူ အလုံ မွဲ တိုက် ရ။

* ပ္ဍဲ အကြာ ၁၉၅၀ ကဵု ၁၉၇၀ ဂှ် ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ကလိဂွံ သၠးပွး။ 
* '''သမဂ္ဂ အာဖရိက (African Union - AU):''' ဒက်ပတန် လဝ် သွက်ဂွံ ညဳသၟဟ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလုံ မွဲ တိုက်၊ ကေုာံ ပသောင် ပြသၞာ အပ္ဍဲ တိုက်။
* ခေတ်တၟိ ဏအ်၊ အာဖရိက ဆက် ဆဵုဂဗ ဒၟံင် ကု ပြသၞာ တၠအာဏာ၊ ပရေင်လီုလာ်၊ ကေုာံ ပေါဲဗတိုက် အပ္ဍဲဍုင် ကီုလေဝ်၊ ဍုင် လ္ၚဵု တအ် မပ္တံကဵု ဘော့ဆွာနာ (Botswana)၊ ရဝမ်ဒါ (Rwanda) ကေုာံ ဃာနာ (Ghana) တအ် ကလိဂွံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဗွဲမခိုဟ် ရ။

== ၆။ ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate) ==
ပထဝဳ အာဖရိက ဝွံ လှဲလး ကေုာံ နွံကဵု အကာဲအရာ နာနာ သာ် -

* '''ကန္တရ သာဟာရာ (Sahara Desert):''' ဒှ် ကန္တရ ဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ကှ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မနွံ လပါ် သၟဝ်ကျာ တိုက်။
* '''သာဟေလ် (Sahel) ကေုာံ သာဗာနာ (Savanna):''' ဒှ် တိ မသန်တဴ မနွံ ဇြင် ကန္တရ၊ ဒၞာဲ မနွံကဵု ချောဲ ကေုာံ တိရစ္ဆာန် ဗွဲမဂၠိုင်။
* '''ဂြိုပ် ဆု ဇၞော် (Congo Rainforest):''' ဒှ် ဂြိုပ် မနွံ ဓါတ် ဗြဲ ဇၞော် အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (ကြဴနူ အေမေဇြောန်)။
* '''ဍာ် ကေုာံ ဒဵု:''' ၜဳ နာင် (Nile) ဒှ် ၜဳ ဇမၠိင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။ က္ဍဟ် ဒဵု ကဳလဳမာန်ဂျာရဝ် (Mount Kilimanjaro) ပ္ဍဲ တန်ဇာနဳယျာ ဒှ် ဒဵု သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ အာဖရိက။ ကၟာ ဗစ်တဝ်ရဳယျာ (Lake Victoria) ဒှ် ကၟာ ဍာ် သန့် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ အာဖရိက။

== ၇။ ဇဳဝဗေဒ သဘာဝ ကေုာံ တိရစ္ဆာန်ဂမၠိုင် (Ecology and Wildlife) ==
အာဖရိက ဝွံ ပြာကတ် ဗွဲမလောန် နကဵု တိရစ္ဆာန် သဘာဝ (Megafauna) မဂၠိုင်ကဵု ဂကူ -

* '''တိရစ္ဆာန် အဓိက:''' ဇာဒိသိုင် (Lion)၊ စိင် (African Elephant)၊ ပြကိုဟ် (Rhinoceros)၊ ကၠဵုကၠိက် (Leopard)၊ ကေုာံ ဂၠဴ ကပ္ပလဳ (Cape Buffalo) တအ် ညးတအ် ကော်စ &quot;Big Five&quot; ရ။
* '''ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ:''' ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ သဘာဝ အာဖရိက ဒး ဆဵုဂဗ ကု ဘဲအန္တရာယ် နူ ပရေင်ဂစိုတ် တိရစ္ဆာန် (Poaching) ကေုာံ တိ ဒၞာဲ ဇိုင် မလီုလာ် ရ။ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဒက်ပတန် လဝ် ဥယျာဉ် ကောန်ဂကူ (National Parks) ဥပမာ သာရိန်ဂေတဳ (Serengeti) သွက်ဂွံ မင်မဲ တိရစ္ဆာန် တအ် ဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;kingdon&quot;&gt;{{cite book |last=Kingdon |first=J. |title=The Kingdon Field Guide to African Mammals |url=https://archive.org/details/kingdonfieldguid00jona |publisher=Academic Press |year=1997 |pages=[https://archive.org/details/kingdonfieldguid00jona/page/10 10]-25}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်မၞိဟ်၊ ဘာသာ ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ (Demographics, Religion, and Languages) ==
လၟိဟ် မၞိဟ် အာဖရိက ဝွံ ဒှ် လၟိဟ် မဇၞော်မောဝ် ပြဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ကောန်ၚာ် ကေုာံ သၟတ် တအ် ဒှ် လၟိဟ် မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ တိုက် ဏအ် ရ။

* '''အရေဝ်ဘာသာ (Languages):''' အာဖရိက နွံ အရေဝ်ဘာသာ ပြင် ၂,၀၀၀ ဂကူ။ ညးတအ် ပါ်လဝ် ဂကောံ အဓိက - အာဖရဝ်-အာရှတစ် (Afroasiatic)၊ နဳလဝ်-သာဟာရာန် (Nilo-Saharan)၊ နဳဂျာ-ကောန်ဂဝ် (Niger-Congo - ပါလုပ် အရေဝ် ဘန်တူ)၊ ကေုာံ ခဝ်သာန် (Khoisan) ရ။
* '''ဘာသာ (Religion):''' ဘာသာ အဓိက ၜါ ဂှ် ဒှ် ဘာသာ အေတ်သလာမ် (Islam - ဗွဲမဂၠိုင် လပါ် သၟဝ်ကျာ ကဵု အာဖရိက ဗမံက်) ကေုာံ ဘာသာ ခရေတ်ယာန် (Christianity - ဗွဲမဂၠိုင် လပါ် သၠုင်ကျာ ကဵု လဒေါဝ်) ရ။ ဘာသာ သဘာဝ တြေံ (Traditional African religions) တအ် လေဝ် ဆက် နွံ ဓါတ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်။

== ၉။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သယံဇာတ (Economy and Resources) ==
ၜိုန်ရ တိုက်အာဖရိက နွံကဵု သယံဇာတ ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဒှ် တိုက် မဒိုက်ဂတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ် ပရေအ် ကေုာံ အကျိုးဆက် နူ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ ရ။

* '''သယံဇာတ အဓိက:''' ထဝ်၊ ဗိုတ် (Diamonds)၊ ကဝ်ဗေါတ် (Cobalt)၊ ယူရေနဳယောမ် (Uranium)၊ ကေုာံ ကၠေင်ရေနံ (Oil)။ ဍုင် မပ္တံကဵု နိုင်ဂျီးရီးယား ကဵု တောင်အာဖရိက တအ် ဒှ် ဍုင် မနွံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော် အိုတ် ရ။
* '''ဇြောန် ဗၞိက် သၠးပွး (AfCFTA):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁၊ ဍုင် အာဖရိက သီုဖအိုတ် ဒက်ပတန် ဇြောန် ဗၞိက် သၠးပွး တိုက်အာဖရိက (African Continental Free Trade Area) သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ဗၞိက် အကြာ ဍုင် အပ္ဍဲ တိုက် ညံင် ဂွံ တုပ် ညံင် သမဂ္ဂ ဥရောပ ကီု ရ။&lt;ref name=&quot;worldbank&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.worldbank.org/en/region/afr/overview |title=The World Bank in Africa |publisher=World Bank |year=2023 |access-date=October 7, 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သ္ၚောပ် အနာဂတ် (Culture and Future Perspectives) ==
ယေန်သၞာင် အာဖရိက ဝွံ ဒှ် အရာ မနွံကဵု ဓါတ် ဂမ္တဴ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ဒွက် ကေုာံ လှ်ေ အာဖရိက တအ် ဒှ် တမ်မူလ သွက် ဂဳတ ခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ ဂျက်ဇ်၊ ဗလူး၊ ဒွက် ရပ်)။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ အာဖရိက ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် ဇၞော် ဇၞော် မပ္တံကဵု -
* '''အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ကန္တရ ဇၞော် တိုန် ကေုာံ ဍာ် အောန် စှ်ေ။
* '''ပရေင်ဒိုက်ဂတ် (Poverty):''' ညံင် ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ကမၠောန် သွက် သၟတ် မဂၠိုင် တိုန် ဒၟံင် တအ် ဏအ်။
ဆဂး၊ နကဵု လၟိဟ် မၞိဟ် သၟတ် အာယုက် ဍောတ် မဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ကေုာံ အစဳအဇန် AU Agenda 2063 ဏအ် မ္ဂး၊ အာဖရိက ဝွံ နွံ အလားအလာ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် နဒဒှ် ဒြဟတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ၜါစှော်မွဲ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ် ရောင် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သမဂ္ဂ အာဖရိက]] (African Union)
* [[သာဟာရာ]] (Sahara Desert)
* [[ဝင် အာဖရိက]] (History of Africa)
* [[ဂၠးတိ]] (Earth)

{{Navbox
| name = Continents
| title = တိုက်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Continents of the World)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = တိုက် အဓိကဂမၠိုင်
| list1 =
* [[တိုက်အာရှ]] (Asia)
* [[တိုက်အာဖရိက]] (Africa)
* [[တိုက်အမေရိက သၟဝ်ကျာ]] (North America)
* [[တိုက်အမေရိက သၠုင်ကျာ]] (South America)
* [[အန္တာတိက]] (Antarctica)
* [[ရးဥရောပ]] (Europe)
* [[အဝ်သတြေလျာ]] (Australia/Oceania)
}}

[[Category:တိုက်အာဖရိက]]
[[Category:တိုက်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ပထဝဳ]]</text>
      <sha1>6duv09x3p7vzweg1qlqdkpskpe7yj7c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သမဂ္ဂ အာဖရိက</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11991</id>
    <revision>
      <id>57826</id>
      <parentid>57717</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T21:59:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24922" sha1="crebpkrw8yrnm0b7yev308ii994alvl" xml:space="preserve">'''သမဂ္ဂ အာဖရိက''' (အၚ်္ဂလိက်: ''African Union - AU'', ပြင်သေတ်: ''Union africaine - UA'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကောံ သမဂ္ဂ ဍုင်ဂမၠိုင် အလုံ တိုက်အာဖရိက မွဲ မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဍုင် ကောန်ဂကောံ (Member states) ၅၅ ဍုင် ရ။ သမဂ္ဂ ဏအ် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၉ ဂျူလာင် ၂၀ဝ၂ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဒါဗာန် (Durban)၊ ဍုင်အာဖရိကသၠုင်ကျာ သွက်ဂွံ စၞး ဒၞာဲ ဂကောံ တြေံ မကော်စ '''[[ဂကောံ ညဳသၟဟ် အာဖရိက]]''' (Organisation of African Unity - OAU) မဒက်ပတန် လဝ် နူကဵု သၞာံ ၁၉၆၃ တေအ် ရ။ ဌာန်ဂဥုပ် အဓိက သွက် သမဂ္ဂ အာဖရိက ဝွံ နွံ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် အဒစ် အာဗာဗာ (Addis Ababa)၊ ဍုင်အဳသဳယဝ်ပဳယျာ (Ethiopia) ရ။&lt;ref name=&quot;makinda&quot;&gt;{{cite book |last=Makinda |first=S. M. |author2=Okumu, F. W. |title=The African Union: Challenges of globalization, security, and governance |url=https://archive.org/details/africanunionchal0000maki |publisher=Routledge |year=2007 |pages=[https://archive.org/details/africanunionchal0000maki/page/11 11]-25}}&lt;/ref&gt;

တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် သမဂ္ဂ အာဖရိက ဝွံ ဂှ် ဒှ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ပရေင်ညဳသၟဟ် ကေုာံ ပရေင်မဟာမိတ် အကြာ ဍုင် ပ္ဍဲ အာဖရိက၊ ပရေင်မင်မဲ ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဂီုကၠီု၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သမဂ္ဂ အာဖရိက နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပြသၞာ အနာဂတ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:African Union Member States.svg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဍုင် ကောန်ဂကောံ သမဂ္ဂ အာဖရိက (African Union) သီုဖအိုတ် ၅၅ ဍုင် လတူ တိုက် အာဖရိက (အသာ် သၚေက်)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;သမဂ္ဂ အာဖရိက&quot; (African Union) ဝွံ ဒှ် အေန်သတဳကျူရှေန် အုပ်ဓုပ် အလုံ တိုက်အာဖရိက ဇၞော် အိုတ် မွဲ မစၞး ဍုင် ၅၅ ဍုင် ကေုာံ လၟိဟ် မၞိဟ် ၁.၄ ပြကောဋိ ကိုဋ် ပြင်င် ရ။ 

သမဂ္ဂ ဏအ် ဝွံ နွံကဵု အရေဝ်ဘာသာ ရုံး (Official languages) ဂၠိုင်ကဵု ဂကူ မပ္တံကဵု အာရပ် (Arabic)၊ အင်္ဂလိက် (English)၊ ပြင်သေတ် (French)၊ ပဝ်တူဂြဳ (Portuguese)၊ သွာဟဳလဳ (Swahili) ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ အာဖရိက တၞဟ်တၞဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ နကဵု ဥပဒေသဇိုင် လဒက်ပတန် (Constitutive Act)၊ သမဂ္ဂ ဝွံ ဖန်ဇန် လဝ် သွက်ဂွံ ပကဵု ညံင် ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ အာဖရိက ဂွံ ပံင်ကောံ ကၠောန် ကမၠောန် ရေင်သကအ် ညံင်ရဴ [[သမဂ္ဂ ဥရောပ]] (European Union) ကီု ရ။ ၜိုန်ရ သမဂ္ဂ ဏအ် ဟွံစိုပ် ကဆံင် အလဵုအသဳ မွဲဓဝ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက သွက် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲ တိုက်အာဖရိက ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဒက်ပတန် (History and Foundation) ==
ဝင် သမဂ္ဂ အာဖရိက ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု လညာတ် '''ဝါဒ အာဖရိက မွဲ''' (Pan-Africanism) မဒှ် လညာတ် မမိက်ဂွံ ပံင်ကောံ ဂကူ အာဖရိက သီုဖအိုတ် ရ။

* '''ဂကောံ ညဳသၟဟ် အာဖရိက (OAU - ၁၉၆၃):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၃ ဂှ်၊ ဍုင် အာဖရိက ၃၂ ဍုင် မကလိဂွံ သၠးပွး တၟိတၟိ တအ် ဒက်ပတန် လဝ် OAU ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက OAU ဂှ် သွက်ဂွံ ဗတိုက် သၞောတ် ကဝ်လဝ်နဳ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ခြာ အသာ်စၞာံ (Apartheid) ရ။
* '''လိက်လလောင်တြး သာတေ (Sirte Declaration - ၁၉၉၉):''' ကာလ သၞောတ် ကဝ်လဝ်နဳ အိုတ် အာ ဂှ်၊ OAU ဒး ဆဵုဂဗ ကု ပြသၞာ တၟိ မပ္တံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပေါဲဗတိုက် အပ္ဍဲဍုင် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၉၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင်လဳဗျာ (Libya) မူအာမာ ကဒါဖဳ (Muammar Gaddafi) ကော် ဘိက် ပေါဲသဳကၠဳ ပ္ဍဲ ဍုင် သာတေ (Sirte) တုဲ ညးတအ် တုပ်စိုတ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် သမဂ္ဂ အာဖရိက (AU) မနွံ အာဏာ ဇၞော် နူ OAU ရ။
* '''ပရေင်လလောင်တြး တရားဝင် (၂၀၀၂):''' ပ္ဍဲ ၉ ဂျူလာင် ၂၀၀၂ ဂှ်၊ သမဂ္ဂ အာဖရိက (AU) စ လလောင်တြး ကမၠောန် တရားဝင် ပ္ဍဲ ဍုင် အာဖရိကသၠုင်ကျာ နကဵု သမ္မတ တာဗဝ် မဗေကဳ (Thabo Mbeki) မဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ ပထမအိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;murithi&quot;&gt;{{cite book |last=Murithi |first=T. |title=The African Union: Pan-Africanism, Peacebuilding and Development |url=https://archive.org/details/africanunionpana0000muri |publisher=Ashgate |year=2005 |pages=[https://archive.org/details/africanunionpana0000muri/page/25 25]-40}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ လညာတ် သဳအိုရဳ (Objectives and Principles) ==
အတိုင် ဥပဒေသဇိုင် (Constitutive Act) သမဂ္ဂ အာဖရိက၊ တင်ရန်တၟအ် အဓိက ဂမၠိုင် ဂှ် -

# သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ညဳသၟဟ် ကေုာံ ပရေင်မဟာမိတ် အကြာ ဍုင် အာဖရိက ကေုာံ ကောန်ဂကူ အာဖရိက ဂမၠိုင်။
# သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အဝဵုအာဏာ ပိုင်ပြဳ (Sovereignty)၊ တိဍာ် ကေုာံ ပရေင်သၠးပွး ဍုင် ကောန်ဂကောံ တအ်။
# သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ဂီုကၠီု၊ ကေုာံ တည်ငြိမ်မှု (Stability) ပ္ဍဲ တိုက်အာဖရိက။
# သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democratic principles)၊ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ်၊ ကေုာံ အုပ်ဓုပ် နကဵု သၞောဝ် (Rule of law)။
# သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မတန်တဴ ကေုာံ ပံင်ကောံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလုံ တိုက် (Economic integration)။

== ၄။ လဒက်ပတန် ကေုာံ အေန်သတဳကျူရှေန်ဂမၠိုင် (Structure and Institutions) ==
သမဂ္ဂ အာဖရိက ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု အေန်သတဳကျူရှေန် အဓိက ဂၠိုင်ကဵု သာ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကေုာံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး လဒက်ပတန် အေန်သတဳကျူရှေန် အဓိက ပ္ဍဲ သမဂ္ဂ အာဖရိက
|-
! ယၟု အေန်သတဳကျူရှေန်
! လဒက်ပတန် ကေုာံ တာလျိုင်
! ဒၞာဲ ဌာန်ဂဥုပ်
|-
| '''ကောံဓရီု ဇၞော် သမဂ္ဂ (Assembly of the AU)'''
| ဂကောံ မနွံ အာဏာ ဇၞော် အိုတ်။ ပါလုပ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် (Heads of State) ၅၅ ဍုင်။ ကောံဓရီု မွဲ သၞာံ မွဲ ဝါ။
| အဒစ် အာဗာဗာ
|-
| '''ကံင်သဳ အုပ်ဓုပ် (Executive Council)'''
| ပါလုပ် ဝန်ဇၞော် ပရေင်ဍုင်သ္အာင် နူ ဍုင် ကောန်ဂကောံ တအ်။ ပြင်ဆင် လိက် သွက် ကောံဓရီု ဇၞော်။
| အဒစ် အာဗာဗာ
|-
| '''ကမ္မရှေန် သမဂ္ဂ (AU Commission)'''
| ရုင် ကမၠောန် အုပ်ဓုပ် လၟိုန် တ္ၚဲ (Secretariat)။ ဥက္ကဋ္ဌ ကမ္မရှေန် ဒှ် မၞိဟ် အဓိက ရ။
| အဒစ် အာဗာဗာ
|-
| '''ပါလဳမာန် ပန်-အာဖရိက (Pan-African Parliament)'''
| အေန်သတဳကျူရှေန် ပတန် သၞောဝ်။ လၟုဟ် နွံ ဆ အာဏာ ကဵု ကသပ် (Advisory powers) သၟး ဏီ။
| မဳဒရန်း (Midrand)၊ အာဖရိကသၠုင်ကျာ
|-
| '''ကံင်သဳ ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဂီုကၠီု (Peace and Security Council)'''
| ဂကောံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သွက် ဂီုကၠီု (တုပ် ကု UNSC)။ မာန် ပလံင် ဒပ်ပၞာန် ၜိုဟ်သြိုဟ်။
| အဒစ် အာဗာဗာ
|}

== ၅။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ ၜိုဟ်သြိုဟ် (Politics and Peacekeeping) ==
တၞဟ်ခြာ နူ OAU (မဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ ပြသၞာ အပ္ဍဲဍုင်)၊ AU ဝွံ နွံ အခေါင် သွက်ဂွံ '''လုပ် ပါလုပ် (Right to intervene)''' ပ္ဍဲ ဍုင် ကောန်ဂကောံ ယဝ်ရ ကတဵုဒှ် ဒုဟ် ဂစိုတ် ပလီု ဂကူ (Genocide)၊ ပရေင်ပလီု အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဇၞော်ဇၞော်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်သီအဝဵု ပၞာန် (Coup d'état) ရ။

* '''ဒပ် မင်မဲ ၜိုဟ်သြိုဟ်:''' AU လလောင်တြး လဝ် ပရေင်ပလံင် ဒပ်ပၞာန် သွက်ဂွံ မင်မဲ ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peacekeeping missions) ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ဍုင်ဗူရွန်ဒဳ (AMIB)၊ သုဒါန် (AMIS ပ္ဍဲ ဒါဖူ)၊ ကေုာံ သဝ်မာလဳယျာ (AMISOM/ATMIS) သွက်ဂွံ ဗတိုက် ကဵု ဂကောံ အကြမ်းဖက် Al-Shabaab ရ။
* '''ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်သီအဝဵု:''' သမဂ္ဂ ဝွံ နွံ မူဝါဒ တင်းကျပ် လတူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အလဵုအသဳ နကဵု လွဟ် ရ။ ယဝ်ရ ဒပ်ပၞာန် သီ အဝဵု မ္ဂး၊ AU ကၟာတ်လဒဵု (Suspend) အခေါင် ကောန်ဂကောံ ဍုင် ဂှ် ယာယဳ ရ (ဥပမာ - ဍုင်မာလဳ၊ သုဒါန်၊ နဳဂျာ၊ ဘူကဳနာ ဖာသဝ် တအ် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု လဝ်)။&lt;ref name=&quot;badejo&quot;&gt;{{cite book |last=Badejo |first=D. L. |title=The African Union: Global Security in the 21st Century |url=https://archive.org/details/africanunion0000bade |publisher=Chelsea House |year=2008 |pages=[https://archive.org/details/africanunion0000bade/page/55 55]-70}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဗၞိက် သၠးပွး (Economy and Free Trade) ==
ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ သမဂ္ဂ အာဖရိက ကလိဂွံ ပရေင်အံင်ဇၞး ဇၞော် အိုတ် မွဲ ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဒက်ပတန် '''ဒေသ ဗၞိက် သၠးပွး တိုက်အာဖရိက''' (African Continental Free Trade Area - AfCFTA) ရ။

* '''AfCFTA:''' ပရေင်တုပ်စိုတ် ဏအ် စတင် ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁ တုဲ ဍေဟ် ဒှ် ဒေသ ဗၞိက် သၠးပွး ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (နကဵု လၟိဟ် ဍုင် ပါလုပ်) ရ။ တင်ရန်တၟအ် ဍေဟ် ဂှ် သွက်ဂွံ ပလီု ထောအ် အခေါန် (Tariffs) အကြာ ဍုင် အာဖရိက တအ် ၉၀% တုဲ ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ပရေင်ဗၞိက် အပ္ဍဲ တိုက် (Intra-African trade) ရ။
* '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သဇိုင် (Agenda 2063):''' သမဂ္ဂ ဖျေဟ် လဝ် ကသပ် မဟာဗျူဟာ ၅၀ သၞာံ (Agenda 2063) သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်သြိုင်ခၞံ သဇိုင် (Infrastructure) မပ္တံကဵု ဂၠံင် ကွဳပၟတ်၊ ပလံင် ဍာ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်သွယ်ရေး လတူ တိုက်အာဖရိက ရ။

== ၇။ ပရေင်ယေန်သၞာင်၊ မၞိဟ် ကေုာံ အခေါင်အရာ (Culture, Society, and Human Rights) ==
သမဂ္ဂ အာဖရိက အာရီုစွံ လတူ ပရေင်မင်မဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော် ရ။

* '''ရုင်ဗစာ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် (African Court on Human and Peoples' Rights):''' ဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၆ ပ္ဍဲ ဍုင် အာရှာ (Arusha)၊ ဍုင်တာန်ဇြာနဳယျာ (Tanzania) သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လတူ ပရေင်ပလီု အခေါင်အရာ မၞိဟ် ရ။
* '''ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ရောဂါ:''' AU ဒက်ပတန် လဝ် ဌာန ဇၞော် (Africa CDC) သွက်ဂွံ ကာကွယ် ကေုာံ တဝ်စၞေဟ် ကု ယဲ ကၠောအ် (Epidemics) မပ္တံကဵု ယဲ အဳဗဝ်လာ (Ebola) ကေုာံ ခဝ်ဗစ်-၁၉ (COVID-19) ရ။ Africa CDC ဏအ် ဝွံ ကလိဂွံ ထိုင်သး ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ အခိင် ကပ် ယဲ ခဝ်ဗစ်-၁၉ ရ။

== ၈။ ပရေင်ဆက်ဆံ ဍုင်သ္အာင် ကေုာံ အခန်းကဏ္ဍ ဂၠးတိ (Foreign Relations and Global Role) ==
သမဂ္ဂ အာဖရိက ဝွံ ဒှ် ရမ္သာင် ဇၞော် အိုတ် သွက် တိုက်အာဖရိက ပ္ဍဲ စင် ဂၠးတိ ရ။

* '''G20 (ဂကောံ ၂၀):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၃၊ သမဂ္ဂ အာဖရိက ဂွံ ဒုင် တုပ်စိုတ် ညံင် ဂွံ ပါလုပ် နဒဒှ် ကောန်ဂကောံ တရားဝင် (Permanent member) ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ G20 ရ။ ဏအ်ဂှ် ထ္ၜး ဒဒှ်ရ အာဖရိက နွံ သြဇာ ဇၞော် တိုန် ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ရ။
* '''ကုလသမဂ္ဂ (UN):''' AU တအ် အာတ်မိက် ဒၟံင် ညံင် ဍုင် အာဖရိက (အောန်အိုတ် ၜါ ဍုင်) ဂွံ ဂွံ ဒၞာဲ တရားဝင် (Permanent seat) ပ္ဍဲ ကံင်သဳ ဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ (UN Security Council) နကဵု လိက်လလောင်တြး အဳဇြူဝဳနဳ (Ezulwini Consensus) ရ။&lt;ref name=&quot;tieku&quot;&gt;{{cite journal |last=Tieku |first=T. K. |title=Explaining the Clash and Accommodation of Interests of Major Powers in the Creation of the African Union |url=https://archive.org/details/sim_african-affairs_2004-04_103_411/page/249 |journal=African Affairs |volume=103 |issue=411 |pages=249-267 |year=2004}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပြသၞာ ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ်ဂမၠိုင် (Challenges and Difficulties) ==
ၜိုန်ရ သမဂ္ဂ ဏအ် ကလိဂွံ ပရေင်အံင်ဇၞး ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု ပြသၞာ ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

* '''ပြသၞာ သြန်ဘဏ္ဍာ (Financial Dependency):''' AU ဝွံ ဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ သြန် ထံက်ပင် နူ ဍုင်သ္အာင် (ဥပမာ သမဂ္ဂ ဥရောပ ကေုာံ ဍုင်ကြုက်) ဗွဲမလောန် ရ။ ဍုင် ကောန်ဂကောံ ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံမာန် ပတိတ် သြန် လစွံ (Dues) ဍာံဍာံပြပြ ရ။
* '''ပရေင်ဟွံညိင်ဝတ် ကေုာံ ပေါဲဗတိုက် (Instability and Conflicts):''' ပရေင်သီအဝဵု ပၞာန် မကတဵုဒှ် ဂၠိုင် ကၠုင် ပ္ဍဲ ဒေသ သာဟေလ် (Sahel) ကေုာံ ပေါဲဗတိုက် ပ္ဍဲ သုဒါန်၊ ကွန်ဂို (DRC) တအ် ဂှ် ဒှ် သက်သဳ ထ္ၜး ဒဒှ်ရ AU ဟွံမာန် ထိင်ဒဝ် ပရေင်ဂီုကၠီု အလုံစုံ ဏီ ရ။
* '''ပရေင်ကၠောန် ကမၠောန် (Implementation Gap):''' AU ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကေုာံ သၞောဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ဍုင် ကောန်ဂကောံ တအ် ဟွံဒ္ဂေတ် ဗက် (Lack of enforcement capability) ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော် မွဲ ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
သမဂ္ဂ အာဖရိက ဝွံ ဒှ် အေန်သတဳကျူရှေန် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် အနာဂတ် တိုက်အာဖရိက ရ။ ပ္ဍဲ ပွိုင် ၜါ စှ်ော သၞာံ မလောန် မာ ဂှ်၊ AU မာန် ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ ကေုာံ ရမ္သာင် မွဲ ပ္ဍဲ စင် ဂၠးတိ ရ။ 

သွက် အနာဂတ် ဂှ်၊ အံင်ဇၞး AU ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ဒဒှ်ရ ညးတအ် မာန် ဖန်ဇန် ညံင် AfCFTA ဂွံ အံင်ဇၞး ဍာံဍာံပြပြ၊ မာန် ပသောင် ပြသၞာ အပ္ဍဲဍုင် နကဵု နဲကဲ ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ကေုာံ မာန် ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ညံင် ဂွံ သၠး နူကဵု ပရေင်ဒုင်သဇိုင် လတူ ဍုင်သ္အာင် ရောင်။ လညာတ် &quot;အာဖရိက မွဲ&quot; ဂှ် ဆက် တန်တဴ နဒဒှ် ပၟတ် သၞေဝ် မစၞောန် ဂၠံင် သွက် တိုက် ဏအ် လၟိုန် ရ။&lt;ref name=&quot;williams&quot;&gt;{{cite book |last=Williams |first=P. D. |title=The African Union's Conflict Management Capabilities |publisher=Council on Foreign Relations |year=2011 |pages=15-30}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[တိုက်အာဖရိက]] (Africa)
* [[ဂကောံ ညဳသၟဟ် အာဖရိက]] (Organisation of African Unity)
* [[ပရေင်ဗၞိက် သၠးပွး တိုက်အာဖရိက]] (AfCFTA)
* [[သမဂ္ဂ ဥရောပ]] (European Union)
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)

{{Navbox
| name = African Union topics
| title = ပရူပရာ ဆက်စပ် ကု သမဂ္ဂ အာဖရိက (African Union Topics)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = အေန်သတဳကျူရှေန် အဓိက
| list1 =
* [[ကောံဓရီု ဇၞော် သမဂ္ဂ အာဖရိက]] (Assembly)
* [[ကံင်သဳ အုပ်ဓုပ် သမဂ္ဂ အာဖရိက]] (Executive Council)
* [[ကမ္မရှေန် သမဂ္ဂ အာဖရိက]] (Commission)
* [[ပါလဳမာန် ပန်-အာဖရိက]] (Pan-African Parliament)
* [[ကံင်သဳ ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဂီုကၠီု]] (Peace and Security Council)
| group2 = လိက်တုပ်စိုတ် ကေုာံ ဥပဒေ
| list2 =
* [[ဥပဒေသဇိုင် သမဂ္ဂ အာဖရိက]] (Constitutive Act)
* [[လိက်လလောင်တြး သာတေ]] (Sirte Declaration)
* [[အစီအစဉ် ၂၀၆၃]] (Agenda 2063)
* [[ပရေင်ဗၞိက် သၠးပွး တိုက်အာဖရိက]] (AfCFTA)
| group3 = ဝင် ကေုာံ လညာတ်
| list3 =
* [[ဂကောံ ညဳသၟဟ် အာဖရိက]] (OAU)
* [[ဝါဒ အာဖရိက မွဲ]] (Pan-Africanism)
* [[တ္ၚဲ အာဖရိက]] (Africa Day)
| group4 = ဂကောံ ဒေသ (RECs)
| list4 =
* [[ECOWAS]]
* [[SADC]]
* [[EAC]]
* [[IGAD]]
}}

[[Category:သမဂ္ဂ အာဖရိက]]
[[Category:ဂကောံ အလုံဂၠးတိဂမၠိုင်]]
[[Category:တိုက် အာဖရိက]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ]]</text>
      <sha1>crebpkrw8yrnm0b7yev308ii994alvl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အေန်ဂျေန်နဳယာ သဘာဝ ပွဳပွူ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11992</id>
    <revision>
      <id>57877</id>
      <parentid>57618</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T23:15:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23606" sha1="a9inq7a8r61p9ygqo05w25jiuugp6zm" xml:space="preserve">'''အေန်ဂျေန်နဳယာ သဘာဝ ပွဳပွူ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Environmental engineering'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ ဘာသာ ပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ မွဲ မပံင်ကောံ လဝ် နဲကဲ သိပ္ပံ (Science) ကေုာံ နဲကဲ အေန်ဂျေန်နဳယာ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ မင်မဲ သဘာဝ ပွဳပွူ (Environment) ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန် (Public health) ရ။ ပညာ ဏအ်ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ပသောင် ပြသၞာ ဍာ်ကၠိခ္ဍက်၊ ကျာကၠိခ္ဍက်၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကပေါတ်ဒးသှ်ေ (Waste management) ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကပ်ဘဲ သဘာဝ တအ် ရ။ ဇေတ်တ် မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် လပါ် မွဲ နူကဵု [[အေန်ဂျေန်နဳယာ သြိုင်ခၞံ]] (Civil engineering) ကေုာံ [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု]] (Chemical engineering) မပြာ်တိတ် ကၠုင် ရ။&lt;ref name=&quot;peavy&quot;&gt;{{cite book |last=Peavy |first=H. S. |author2=Rowe, D. R. |author3=Tchobanoglous, G. |title=Environmental Engineering |url=https://archive.org/details/environmentaleng00peav |publisher=McGraw-Hill |year=1985 |pages=[https://archive.org/details/environmentaleng00peav/page/n20 1]-12}}&lt;/ref&gt;

အေန်ဂျေန်နဳယာ သဘာဝ ပွဳပွူ တအ်ဂှ် နွံ တာလျိုင် ဖန်ဇန် ဒက်ပတန် (Design) သၞောတ် ပရေင်ဖန်ဍာ်အး (Water treatment)၊ သၞောတ် ပရေင်စဵုဒၞာ ယက်ကျာ ကေုာံ ဖန်ဇန် ညံင် ဂွံ ဒှ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ (Sustainable development) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အေန်ဂျေန်နဳယာ သဘာဝ ပွဳပွူ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ကဏ္ဍ အဓိကဂမၠိုင် ကေုာံ အနာဂတ် နည်းပညာ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Wastewater treatment facility.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး စက်ဖန်ဍာ်ဟွံအး (Wastewater treatment plant) မဒှ် ကမၠောန် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု အေန်ဂျေန်နဳယာ သဘာဝ ပွဳပွူ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
အေန်ဂျေန်နဳယာ သဘာဝ ပွဳပွူ ဝွံ ဒှ် ဘာသာ မလ္ၚတ် ပရူ အကာဲအရာ မဆက်စပ် အကြာ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သဘာဝ ပွဳပွူ ရ။ ဍေဟ် စကာ သၞောဝ် ရူပဗေဒ၊ ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ မကတဵုဒှ် နူကဵု ကမၠောန် ကောန်မၞိဟ် မပ္တံကဵု ရုင်စက်၊ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ဍုင်ဇၞော် တအ် ရ။

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဂၠးတိ မ္ဂး၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ သဘာဝ ပွဳပွူ ဂှ် ဒှ် ပရေင်စကာ နဲကဲ အေန်ဂျေန်နဳယာ သွက် -
# မင်မဲ ပရေင်ထတ်ယုက် ကောန်မၞိဟ် (Protecting human health)
# စဵုဒၞာ ကေုာံ ပလေဝ်ပလေတ် သဘာဝ ပွဳပွူ မလီုလာ် (Protecting and restoring the environment)
# ဇၞော်မောဝ် သယံဇာတ ညံင် ဂွံ တန်တဴ မာန် လအ်လ (Sustainable use of resources)။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ 
* '''ခေတ် တမၠာ:''' ပ္ဍဲကဵု ဍုင် [[ရဝ်မ တမၠာ]] (Ancient Rome)၊ ညးတအ် သြိုင်ခၞံ လဝ် သၞောတ် ပလံင် ဍာ် (Aqueducts) ကေုာံ သၞောတ် ဍာ်ဟွံအး (Sewers) မကော်စ Cloaca Maxima သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ထတ်ယုက် ပ္ဍဲ ဍုင် ရ။ ပြကိုဟ် အိန္ဒိယ တြေံ တအ် လေဝ် နွံ ပရေင်စၞောန် ညံင် ဂွံ စကာ ဍာ် အးဇ္ၚး ရ။
* '''၁၉ ဗွဝ်ကၠံ:''' ပ္ဍဲ အခိင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရုင်စက် (Industrial Revolution) ဂှ်၊ ယဲ ကဝ်လဳရာ (Cholera) ကတဵုဒှ် ဂၠိုင် ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင်လာန်ဒါန်၊ ဒံက်တာ [[ဂျောန် သနဝ်]] (John Snow) ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဒဒှ်ရ ယဲ ဏအ် ကၠောအ် နူကဵု ဍာ် မဟွံအးဇ္ၚး ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် စတမ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ် ဖန်ဍာ် (Water treatment) ခေတ်တၟိ ရ။
* '''ခေတ် တၟိ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၀ တအ် ဂှ် လညာတ် ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ပွဳပွူ (Environmental movement) ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ ဍုင်အမေရိကာန် ဒက်ပတန် ဌာန EPA (Environmental Protection Agency) ရ။ နူဂှ် စတုဲ ဘာသာ အေန်ဂျေန်နဳယာ သဘာဝ ပွဳပွူ ဂှ် ပြာ်တိတ် နူကဵု အေန်ဂျေန်နဳယာ သြိုင်ခၞံ နဒဒှ် ဘာသာ တၞဟ်ခြာ မွဲ ရ။&lt;ref name=&quot;davis&quot;&gt;{{cite book |last=Davis |first=M. L. |author2=Cornwell, D. A. |title=Introduction to Environmental Engineering |edition=5th |publisher=McGraw-Hill Education |year=2012 |pages=20-35}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ်ဂမၠိုင် (Scope and Sub-disciplines) ==
အေန်ဂျေန်နဳယာ သဘာဝ ပွဳပွူ ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက နာနာ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ကဏ္ဍ အဓိက ပ္ဍဲ အေန်ဂျေန်နဳယာ သဘာဝ ပွဳပွူ
|-
! ကဏ္ဍ (Sub-discipline)
! ပရူပရာ အဓိက မလ္ၚတ်
! ဥပမာ ကမၠောန်
|-
| '''ပရေင်ဖန်ဍာ်''' (Water/Wastewater Engineering)
| ဍာ် သုင်၊ ဍာ် ဟွံအး၊ ကေုာံ ဍာ် ဗြဲ
| ဒက်ပတန် စက် ဖန်ဍာ် သုင် ကေုာံ စက် ပသောင် ဍာ် ဟွံအး။
|-
| '''ပရေင်စဵုဒၞာ ကျာ''' (Air Quality Engineering)
| ယက်၊ ဓါတ် ကၠိခ္ဍက် ပ္ဍဲ ကျာ၊ ဓါတ် ကာဗောန်
| ဖန်ဇန် စက် ကေတ် ထောအ် ယက် (Scrubbers) ပ္ဍဲ ရုင်စက်။
|-
| '''ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကပေါတ်ဒးသှ်ေ''' (Solid Waste Management)
| အမှိုက် ဍုင်၊ ကပေါတ် အန္တရာယ်၊ ပရေင်ကလေင်စကာ (Recycling)
| ဒက်ပတန် ဒၞာဲ တိုပ် အမှိုက် (Landfill) ညံင် ဓါတ် ဟွံဂွံ တိတ်။
|-
| '''ပရေင်ပသောင် တိ ကေုာံ ဍာ်သၟဝ်တိ''' (Soil and Groundwater Remediation)
| ဓါတ်ဂျိ မလုပ် လဝ် ပ္ဍဲ တိ ကေုာံ ဍာ် သၟဝ် တိ
| ပသောင် တိ မကၠိခ္ဍက် နူကဵု ရုင်စက် တြေံ (Bioremediation)။
|}

== ၄။ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဍာ် ကေုာံ စၟတ်မင် ဍာ်ဟွံအး (Water Supply and Wastewater Treatment) ==
ပရေင်ဖန်ဇန် ဍာ် ဂှ် ဒှ် တာလျိုင် ဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် အေန်ဂျေန်နဳယာ သဘာဝ ပွဳပွူ ရ။ 

* '''ဍာ် သုင် (Drinking Water):''' ဍာ် နူကဵု ၜဳ ဟွံသေင်မ္ဂး သၟဝ် တိ ဂှ် ဒး ပလံင် ဏာ စက် ဖန်ဍာ် ရ။ လၟေင် ကမၠောန် တအ် ဂှ် ပါလုပ် - Coagulation (ဖန် ညံင် ဓူလီ ဂွံ ကောံ)၊ Sedimentation (ဖန် ညံင် ဓူလီ ဂွံ စှ်ေ သၟဝ်)၊ Filtration (စၟတ် ဍာ် ညံင် ဂွံ အး)၊ ကေုာံ Disinfection (စကာ ကလဝ်ရဳန် ညံင် ဂွံ ဂစိုတ် စၟတ် ယဲ) ရ။
* '''ဍာ် ဟွံအး (Wastewater):''' ဍာ် မစကာ တုဲ နူကဵု သ္ၚိ ကေုာံ ရုင်စက် တအ် သ္ဒး ဖန် ညံင် ဂွံ အး ကၠာ ဟွံဂွံ ဗလး စုတ် ပ္ဍဲ ၜဳ ရ။ လၟေင် ကမၠောန် ဂှ် ပါလုပ် ၃ အဆံင် - အဆံင် ပထမ (Primary - တြင် ဓူလီ ဇၞော်ဇၞော်)၊ အဆံင် ဒုတိယ (Secondary - စကာ စၟတ် ဇဳဝဗေဒ သွက်ဂွံ စ ဓါတ် ကၠိခ္ဍက်)၊ ကေုာံ အဆံင် တတိယ (Tertiary - ပသောင် ဓါတ် ဇဳဝဗေဒ မပ္တံကဵု ဏာက်ထရဝ်ဂျေန်) ရ။&lt;ref name=&quot;metcalf&quot;&gt;{{cite book |last=Metcalf &amp; Eddy |first=Inc. |title=Wastewater Engineering: Treatment and Resource Recovery |edition=5th |publisher=McGraw-Hill |year=2013 |pages=150-180}}&lt;/ref&gt;

[[File:Air pollution from a factory.jpg|thumb|left|300px|ယက် မတိတ် နူကဵု ရုင်စက် မာန် ကတဵုဗဒှ် ယဲ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု။]]

== ၅။ ပရေင်စဵုဒၞာ ယက်ကျာ ကေုာံ ပရေင်ကၠိခ္ဍက် (Air Pollution Control) ==
ယက်ကျာ ကၠိခ္ဍက် (Air pollution) ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ ဍုင် ခေတ်တၟိ ရ။ ဓါတ် မပ္တံကဵု Sulfur dioxide (SO2), Nitrogen oxides (NOx), ကေုာံ Particulate matter (PM2.5) တအ် ပကဵု ညံင် ကတဵုဒှ် ယဲ ခန္ဓာကိုယ် ကေုာံ ဗြဲ အက်သေတ် (Acid rain) ရ။

အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် ဖန်ဇန် နဲကဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပြသၞာ ဏအ် ဗီုပြင် နာနာ သာ် -
* '''Scrubbers:''' စက် မစကာ ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ် တၞဟ် သွက်ဂွံ ကြာတ် ကေတ် ဓါတ် SO2 နူကဵု ယက် မတိတ် နူ ရုင်စက် ပၟတ်။
* '''Electrostatic Precipitators:''' စက် မစကာ ဓါတ်လလဳ သွက်ဂွံ တံင် ကေတ် ဓူလီ (Particulates) နူကဵု ယက်။
* '''Catalytic Converters:''' ကပေါတ် မစုတ် လဝ် ပ္ဍဲ ကွဳစက် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဓါတ် ဂျိ (CO, NOx) ညံင် ဂွံ ဒှ် ဓါတ် ဟွံမဲ ကု အန္တရာယ် (CO2, H2O, N2) ရ။

== ၆။ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကပေါတ်ဒးသှ်ေ ကေုာံ အန္တရာယ် (Solid and Hazardous Waste Management) ==
ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကပေါတ်ဒးသှ်ေ / အမှိုက် (Solid waste) ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု အေန်ဂျေန်နဳယာ သဘာဝ ပွဳပွူ ရ။ 
* '''ဒၞာဲ တိုပ် အမှိုက် (Sanitary Landfills):''' ဏအ်ဂှ် ဟွံသေင် ညံင် ဒၞာဲ မပစ် စုတ် အမှိုက် ဓမ္မတာ ပုဟ်။ အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် သ္ဒး ဖန်ဇန် ညံင် ဂွံ နွံ လွှာ ပလာတ်သတစ် (Liner) ပ္ဍဲ သၟဝ် ညံင် ဍာ် အမှိုက် (Leachate) ဟွံဂွံ ဇွောဝ် လုပ် ပ္ဍဲ တိ၊ ကေုာံ ဒး နွံ သၞောတ် ပလံင် ဓါတ် မဳတိန် (Methane gas collection) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဓါတ်ဂမ္တဴ ရ။
* '''ပရေင်စံင် (Incineration):''' ပရေင်စံင် အမှိုက် ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ ဒြဟတ် ပၟတ် လလဳ (Waste-to-Energy)။
* '''ကပေါတ် အန္တရာယ် (Hazardous Waste):''' ကပေါတ် မနွံကဵု ဓါတ် ဂျိ၊ ဓါတ် ရေဒဳယဝ် (Radioactive) တအ် ဂှ် သ္ဒး ဒုင် အုပ်ဓုပ် နကဵု နဲကဲ သီးသန့် မပ္တံကဵု စံင် ပ္ဍဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင် (High-temp incineration) ဟွံသေင်မ္ဂး တိုပ် ပ္ဍဲ သၟဝ် တိ ဇြိုဟ်ဇြိုဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;mihelcic&quot;&gt;{{cite book |last=Mihelcic |first=J. R. |author2=Zimmerman, J. B. |title=Environmental Engineering: Fundamentals, Sustainability, Design |url=https://archive.org/details/environmentaleng0000mihe |edition=2nd |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2014 |pages=200-215}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ သဘာဝ ပွဳပွူ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် မၞိဟ် (Environmental and Public Health) ==
အေန်ဂျေန်နဳယာ သဘာဝ ပွဳပွူ ဝွံ ဆက်စပ် ညောန်ကြပ် ကု ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန် (Public health engineering) ရ။ ညးတအ် လ္ၚတ် ပရူ ယဲ မကၠောအ် ကၠုင် နူကဵု ဍာ် ကေုာံ ကျာ ရ။
* '''Epidemiology:''' ညးတအ် စကာ တင်ဂၞင် ယဲ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဒၞာဲ မကတဵုဒှ် ယဲ (Disease vectors) မပ္တံကဵု ကမၠေက် မကတဵုဗဒှ် ယဲ ဂမ္တဴ (Malaria)။
* '''Risk Assessment:''' ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် အန္တရာယ် (Health risk assessment) ဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မစၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ဓါတ် မွဲမွဲ ယဝ်ရ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကျာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် ကဵု ဖဵု ပရေအ် လတူ မၞိဟ် ၜိုတ် လဵု ရဝ်။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သၞောဝ် ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Standards) ရ။

== ၈။ မူဝါဒ၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Policies, Laws, and Regulations) ==
ကမၠောန် အေန်ဂျေန်နဳယာ သဘာဝ ပွဳပွူ ဝွံ သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ မူဝါဒ အလဵုအသဳ လၟိုန် ရ။ 
* ပ္ဍဲ ဍုင်အမေရိကာန်၊ သၞောဝ် အဓိက ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု '''သၞောဝ် ကျာ အးဇ္ၚး''' (Clean Air Act)၊ '''သၞောဝ် ဍာ် အးဇ္ၚး''' (Clean Water Act) ကေုာံ '''သၞောဝ် သဘာဝ ပွဳပွူ ဍုင်''' (National Environmental Policy Act - NEPA) တအ် နွံ ရ။
* '''Environmental Impact Assessment (EIA):''' ကၠာ ဟွံဂွံ စ ကမၠောန် သြိုင်ခၞံ ဇၞော်ဇၞော် (ဥပမာ - ကၟာ တမၠာင်၊ ရုင်စက်)၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် သ္ဒး ကၠောန် ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဖဵုသက်ရောက် (EIA) သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ပရဝ်ဂျေတ် ဏအ် ဟွံပလီုပလာ် သဘာဝ ပွဳပွူ လောန် အာ ရ။&lt;ref name=&quot;vesilind&quot;&gt;{{cite book |last=Vesilind |first=P. A. |author2=Morgan, S. M. |author3=Heine, L. G. |title=Introduction to Environmental Engineering |url=https://archive.org/details/introductiontoen0000vesi_g0w1 |edition=3rd |publisher=Cengage Learning |year=2010 |pages=[https://archive.org/details/introductiontoen0000vesi_g0w1/page/85 85]-95}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ နဲကဲ အေန်ဂျေန်နဳယာ ခေတ်တၟိ (Modern Technologies and Innovations) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဏအ်၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ သဘာဝ ပွဳပွူ ဝွံ စကာ နည်းပညာ တၟိ သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ ရ -
* '''Bioremediation:''' ပရေင်စကာ စၟတ် ဇဳဝဗေဒ (Microbes) ဟွံသေင်မ္ဂး တၞံ (Phytoremediation) သွက်ဂွံ စ ဓါတ် ဂျိ ပ္ဍဲ တိ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ် (ဥပမာ - ပရေင်ပသောင် ကၠေင် မစောတ် ပ္ဍဲ ၜဳ)။
* '''Green Infrastructure:''' ပရေင်ဖန်ဇန် သြိုင်ခၞံ သၞောတ် သဘာဝ (ဥပမာ - ကၟဳ သၚေက် Green roofs, ပရေင်ထိင် ဍာ် ဗြဲ Permeable pavements) ပ္ဍဲ ဍုင်ဇၞော် ညံင် ဂွံ ထိင်ဒဝ် လၟုဟ် ကေုာံ ဍာ် ဗြဲ။
* '''Nanotechnology:''' ပရေင်စကာ နာနဝ် (Nanomaterials) သွက်ဂွံ စၟတ် ကေတ် ဓါတ် ဂျိ မသောဲ ဗွဲမလောန် နူကဵု ဍာ်။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Trends) ==
အေန်ဂျေန်နဳယာ သဘာဝ ပွဳပွူ ဝွံ ဒှ် ဘာသာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် အနာဂတ် ကောန်မၞိဟ် ရ။ ပြသၞာ မပ္တံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change)၊ လၟိဟ် မၞိဟ် ဂၠိုင် တိုန် ကေုာံ ပရေင်သယံဇာတ အောန် စှ်ေ တအ် ဂှ် ပကဵု ညံင် ပညာ ဏအ် ဂွံ ဒး ဇၞော်မောဝ် တိုန် လၟိုန် ရ။

အနာဂတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ဏအ်ဝွံ အာရီုစွံ လတူ '''သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကလေင်စကာ''' (Circular economy) - မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဂှ် ဟွံမဲ ကပေါတ်ဒးသှ်ေ (Zero waste) တုဲ ကပေါတ် သီုဖအိုတ် သ္ဒး ကလေင် ပြံင်လှာဲ သွက်ဂွံ စကာ တၟိ ရ။ သီုကဵု ပရေင်ဖန်ဇန် ဍုင် (Smart cities) ညံင် ဂွံ စကာ စွမ်းအင် (Energy) အောန် တုဲ ပတိတ် ယက် ဓါတ် ကာဗောန် အောန် (Low-carbon development) ရောင်။ ယဝ်ရ ကောန်မၞိဟ် တအ် မိက်ဂွံ တန်တဴ လအ်လ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် မ္ဂး၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ သဘာဝ ပွဳပွူ ဝွံ ဒှ် အရပ်အရာ အဓိက မွဲ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ သြိုင်ခၞံ]] (Civil engineering)
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]] (Climate change)
* [[သဘာဝ ပွဳပွူ]] (Environment)
* [[ပရေင်ကလေင်စကာ]] (Recycling)

{{Navbox
| name = Engineering branches
| title = ကဏ္ဍ ဘာသာ ပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာဂမၠိုင် (Branches of Engineering)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = အေန်ဂျေန်နဳယာ အဓိက
| list1 =
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ သြိုင်ခၞံ]] (Civil)
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ စက်]] (Mechanical)
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတ်လလဳ]] (Electrical)
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ဓါတု]] (Chemical)
| group2 = အေန်ဂျေန်နဳယာ ဆက်စပ်
| list2 =
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ သဘာဝ ပွဳပွူ]] (Environmental)
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ နည်းပညာ သတ္တု]] (Metallurgical)
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ကောန်ပျူတာ]] (Computer)
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ပရေင်တဵုလွဳ]] (Agricultural)
| group3 = ကဏ္ဍ သဘာဝ ပွဳပွူ
| list3 =
* [[ပရေင်ဖန်ဍာ်]] (Water Treatment)
* [[ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကပေါတ်ဒးသှ်ေ]] (Waste Management)
* [[ပရေင်စဵုဒၞာ ယက်ကျာ]] (Air Quality Control)
}}

[[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ]]
[[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ သဘာဝ ပွဳပွူ]]
[[Category:သဘာဝ ပွဳပွူ]]
[[Category:ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ]]</text>
      <sha1>a9inq7a8r61p9ygqo05w25jiuugp6zm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အေန်ဂျေန်နဳယာ ကောန်ပျူတာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11993</id>
    <revision>
      <id>57871</id>
      <parentid>57619</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T23:06:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24760" sha1="9dxn3b069bg0kb6rasudxs58g915ovc" xml:space="preserve">'''အေန်ဂျေန်နဳယာ ကောန်ပျူတာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Computer Engineering'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ ပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ မွဲ မပံင်သၟဟ် လဝ် ကွတ်သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ (Computer Science) ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ အဳလက်ထရဝ်နေတ် (Electronic Engineering) သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် ဟာတ်ဝဲ (Hardware) ကေုာံ သပ်ဝဲ (Software) ကောန်ပျူတာ ရ။ ညးမကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ ဏအ် ဂှ် ဒး လ္ၚတ် ဇြိုဟ်နက် လပါ် ဓါတ်လလဳ၊ အဳလက်ထရဝ်နေတ်၊ လဒက်ပတန် မာက်ခရဝ်ပရဝ်သေသသာ (Microprocessor design) ကေုာံ နဲကဲ ချူ ကုတ် (Programming) သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် စက် ကောန်ပျူတာ ကေုာံ သၞောတ် အဳလက်ထရဝ်နေတ် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;ieee&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.computer.org/ |title=What is Computer Engineering? |publisher=IEEE Computer Society |year=2020 |access-date=October 7, 2026}}&lt;/ref&gt;

အေန်ဂျေန်နဳယာ ကောန်ပျူတာ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ကောန်ပျူတာ စကာ ပ္ဍဲ သ္ၚိ သၟး၊ ဍေဟ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စက် စမတ်မင် ယာန် ကွဳစက်၊ သၞောတ် ဆက်စပ် ဇာနှိက် (Networks)၊ ကွတ်သိပ္ပံ စက်ရုပ် (Robotics) ကေုာံ သၞောတ် မစုတ်လဝ် အပ္ဍဲ (Embedded systems) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကောန်ပျူတာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် ပရေင်ပညာ၊ ဟာတ်ဝဲ၊ သပ်ဝဲ ကေုာံ အကာဲအရာ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Asus motherboard.jpg|thumb|right|350px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ဒက်ပတန် မာသာဗုတ် (Motherboard) ကောန်ပျူတာ မဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက သွက် အေန်ဂျေန်နဳယာ ကောန်ပျူတာ တအ် ဒး ဖန်ဇန်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
အေန်ဂျေန်နဳယာ ကောန်ပျူတာ ဂှ် ဒှ် ဘာသာရပ် မဖျေဟ် လဝ် သဇိုင် လတူ နဲကဲ သြိုင်ခၞံ ကေုာံ ဖန်ဇန် သၞောတ် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital systems) ရ။ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မ္ဂး၊ &quot;အေန်ဂျေန်နဳယာ ကောန်ပျူတာ ဂှ် ဒှ် ညးမစကာ သၞောတ် ပရေင်ပညာ ရူပဗေဒ၊ သင်္ချာ၊ ကေုာံ ကွတ်သိပ္ပံ သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ကပေါတ် အဳလက်ထရဝ်နေတ် မနွံကဵု အစောံသတ္တိ တွက်ဆ (Computing capabilities)&quot; ရ။ 

အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် ဏအ် ဒး ကၠိုဟ်ခၠင် ညံင် သပ်ဝဲ (Software) ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် မွဲစွံ ကု ဟာတ်ဝဲ (Hardware) ညံင် ဂွံ စိုပ် တရဴ အိုတ် ရ။ ဥပမာ - ကာလ ချူ လိက်ကုဒ် (Code) မွဲမွဲ၊ ညးတအ် ဒး တီ ဒဒှ်ရ ကုဒ် ဂှ် မာန် စကာ ဒြဟတ် မာက်ခရဝ်ပရဝ်သေသသာ ၜိုတ် မုစိ၊ ကေုာံ ဍေဟ် ပတိတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ၜိုတ် မုစိ ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် လညာတ် မတၞဟ်ခြာ နူကဵု ညးမချူ သပ်ဝဲ ဓမ္မတာ (Software Developer) တအ် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် အေန်ဂျေန်နဳယာ ကောန်ပျူတာ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်ပျူတာ ခေတ် တမၠာ ကေုာံ မာက်ခရဝ်ပရဝ်သေသသာ ရ။
* '''စတမ် ခေတ် (၁၉၃၀ - ၁၉၄၀):''' တၠပညာ ဂျောန် ဗိန်သေန် အာတာနာသောပ် (John Vincent Atanasoff) ကေုာံ ကလစ်ဖေါ့ ဗေရဳ (Clifford Berry) တအ် ဖန်ဗဒှ် ကောန်ပျူတာ ဒဳဂျဳတေဝ် အဳလက်ထရဝ်နေတ် ပထမအိုတ် (ABC Computer) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၉ ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် ကောန်ပျူတာ ENIAC မဒှ် ကောန်ပျူတာ ဇၞော် မစကာ ပရေင်တွက်ဆ သွက် ပၞာန် ဒုတိယ ဂၠးတိ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။
* '''ခေတ် ထရန်သေတ်သတာ (Transistors):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၇၊ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ထရန်သေတ်သတာ နူကဵု ရုင်စမ်ၜတ် ဘဲလ် (Bell Labs) ဂှ် ပလီုပလာ် ထောအ် သၞောတ် ဗက်ကျူကျု (Vacuum tubes) တုဲ ပကဵု ညံင် ကောန်ပျူတာ ဂွံ ဍောတ် စှ်ေ ကေုာံ ပြဟ် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။
* '''ခေတ် မာက်ခရဝ်ပရဝ်သေသသာ (Microprocessors):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၁ ဂှ် ကုမ္ပဏဳ အေန်တဲလ် (Intel) ဖန်ပတိတ် မာက်ခရဝ်ပရဝ်သေသသာ ပထမအိုတ် (Intel 4004) ရ။ ပရေင်ဏအ် ဂှ် ဒှ် တမ်မူလ သွက် ကဏ္ဍ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကောန်ပျူတာ ခေတ်တၟိ ရ။&lt;ref name=&quot;hennessy&quot;&gt;{{cite book |last=Patterson |first=D. A. |author2=Hennessy, J. L. |title=Computer Organization and Design: The Hardware/Software Interface |url=https://archive.org/details/computerorganiza0000patt_d1r6 |edition=5th |publisher=Morgan Kaufmann |year=2013 |pages=[https://archive.org/details/computerorganiza0000patt_d1r6/page/15 15]-25}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ပရေင်ပညာ ကေုာံ တင်နွံပၟိက်ဂမၠိုင် (Education and Requirements) ==
သွက်ဂွံ ဒှ် အေန်ဂျေန်နဳယာ ကောန်ပျူတာ မွဲ မ္ဂး၊ မၞိဟ် မွဲ သ္ဒး ကလိဂွံ ဘာသာ တက္ကသိုလ် အဆံင် သဇိုင် (Bachelor's Degree in Computer Engineering) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ဏအ်၊ ကွးဘာ တအ် ဒး လ္ၚတ် -

* '''သင်္ချာ ကေုာံ ရူပဗေဒ (Mathematics and Physics):''' သင်္ချာ ကလ်ကူလပ် (Calculus)၊ လွဳစွံ လလဳ (Electricity and Magnetism) ကေုာံ လဝ်ဂျစ် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Logic)။
* '''အဳလက်ထရဝ်နေတ် (Electronics):''' ပရေင်ဖန်ဇန် သာကစ် (Circuit Design) ကေုာံ သၞောတ် ဓါတ်လလဳ လပါ် ဍိုန် (Low-voltage electronics)။
* '''နဲကဲ ချူ ကုတ် (Programming):''' ဘာသာ ချူ ကုတ် မပ္တံကဵု C, C++, Python, ကေုာံ Assembly Language တအ် မဒှ် ဘာသာ မဆက်စပ် ညောန်ကြပ် ကု ဟာတ်ဝဲ။

ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ ဍုင် ဇၞော်မောဝ် တအ် မ္ဂး၊ ဘာ တက္ကသိုလ် သ္ဒး ကလိဂွံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ နူကဵု ဂကောံ ABET (Accreditation Board for Engineering and Technology) သွက်ဂွံ ဒှ် အေန်ဂျေန်နဳယာ မနွံ အဆံင် ရ။

== ၄။ ကဏ္ဍ အဓိက လပါ် ဟာတ်ဝဲ (Hardware Engineering) ==
ဟာတ်ဝဲ (Hardware) ဝွံ ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကောန်ပျူတာ ရ။ အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် သ္ဒး ဖန်ဇန် ကပေါတ် ရုပ် သွက် ကောန်ပျူတာ ညံင် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ခိုဟ် အိုတ် ရ။ 

* '''လဒက်ပတန် VLSI (Very Large-Scale Integration):''' ဒှ် နဲကဲ မစုတ် ထရန်သေတ်သတာ (Transistors) ပြကောဋိ မဂၠိုင် လတူ ခြစ် (Chip) ဍောတ်တ် မွဲ ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် CPU ကေုာံ GPU တအ် ဂွံ နွံ ဒြဟတ် ဇၞော် ရ။
* '''ပရေင်ဖန်ဇန် ပရဝ်သေသသာ (Processor Design):''' ဒှ် ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ဉာဏ် ကောန်ပျူတာ ရ။ အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် ဒး ဖန်ဇန် သၞောတ် ပၠုပ်/ပတိတ် (I/O)၊ ကေုာံ သၞောတ် ဒုင်သမ္တီ ဍောတ်တ် (Cache memory) ညံင် ဂွံ ပလံင် လိက်ပြဟ် ရ။
* '''သၞောတ် စုတ်လဝ် အပ္ဍဲ (Embedded Systems):''' ဒှ် ကောန်ပျူတာ ဍောတ်တ် မစုတ် လဝ် ပ္ဍဲကဵု စက် တၞဟ် မပ္တံကဵု ကွဳစက်၊ မဝ်ဗာင်ဖုန် ကေုာံ စက် ခဝါတ် ကပေါတ် တအ် ရ။ ဍေဟ်တအ် ဒး စကာ ဓါတ်လလဳ အောန် ကေုာံ ဒး ကၠောန် ကမၠောန် ဟွံဂွံ ယောင်ယာ ရ။&lt;ref name=&quot;wolf&quot;&gt;{{cite book |last=Wolf |first=M. |title=Computers as Components: Principles of Embedded Computing System Design |url=https://archive.org/details/computersascompo0000wolf |edition=3rd |publisher=Morgan Kaufmann |year=2012 |pages=[https://archive.org/details/computersascompo0000wolf/page/45 45]-58}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ကဏ္ဍ အဓိက လပါ် သပ်ဝဲ ကေုာံ ဖမ်ဝဲ (Software and Firmware Engineering) ==
ၜိုန်ရ ဟာတ်ဝဲ ဇၞော်မောဝ် ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု သပ်ဝဲ မ္ဂး ဍေဟ် ကၠောန် ကမၠောန် ဟွံမာန် ပုဟ်။

* '''ဖမ်ဝဲ (Firmware):''' ဒှ် သပ်ဝဲ မစုတ် လဝ် လၟိုန် ပ္ဍဲကဵု ဟာတ်ဝဲ (ဥပမာ BIOS ပ္ဍဲ မာသာဗုတ်) ရ။ ဍေဟ် ကဵု အမိင် ပထမအိုတ် သွက် စက် ဂွံ ဂျိုင် တိုန် ရ။ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကောန်ပျူတာ တအ် ဍိုဟ်ကေက် ပ္ဍဲ ပရေင်ချူ ဖမ်ဝဲ ဗွဲမလောန် ရ။
* '''သၞောတ် အုပ်ဓုပ် (Operating Systems - OS):''' သၞောတ် အုပ်ဓုပ် မပ္တံကဵု Windows, Linux, ကေုာံ Android တအ် ဒှ် ဒဒန် အကြာ ဟာတ်ဝဲ ကေုာံ သပ်ဝဲ ရ။ အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် ဒး ဖန်ဇန် ညံင် OS ဂွံ စကာ ဒြဟတ် Memory ကေုာံ CPU နကဵု နဲကဲ သက်သာ အိုတ် ရ။

== ၆။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ကွတ်သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ ကေုာံ အဳလက်ထရဝ်နေတ် (Comparison Table) ==
အေန်ဂျေန်နဳယာ ကောန်ပျူတာ (CE) ဝွံ နွံ ဒၞာဲ လဒေါဝ် အကြာ ကွတ်သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ (CS) ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ အဳလက်ထရဝ်နေတ် (EE) ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ ဘာသာရပ် ကောန်ပျူတာ ပိ သာ်
|-
! လက္ခဏာ
! ကွတ်သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ (Computer Science)
! အေန်ဂျေန်နဳယာ ကောန်ပျူတာ (Computer Engineering)
! အေန်ဂျေန်နဳယာ အဳလက်ထရဝ်နေတ် (Electronic Engineering)
|-
| '''အာရီု အဓိက'''
| သပ်ဝဲ၊ ဒေတာ၊ အလ်ဂဝ်ရဳသေမ် (Algorithms)၊ လညာတ် သဳအိုရဳ
| ဟာတ်ဝဲ ကေုာံ သပ်ဝဲ ပံင်သၟဟ်၊ သၞောတ် စုတ်လဝ် အပ္ဍဲ
| ဓါတ်လလဳ၊ သာကစ်၊ ရေဒဳယဝ်၊ ထရန်သေတ်သတာ ဇေတ်တ်
|-
| '''ဘာသာရပ် တက္ကသိုလ်'''
| လဝ်ဂျစ်၊ AI၊ ပရေင်စဵုဒၞာ၊ သၞောတ် ဒေတာ (Data Structures)
| VLSI၊ မာက်ခရဝ်ကောန်ထရဝ်လာ (Microcontrollers)၊ ဖမ်ဝဲ
| ဓါတ် သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်၊ ဓါတ်လလဳသံလိုက် (Electromagnetism)
|-
| '''ကမၠောန် အဓိက'''
| ညးဖန်ဗဒှ် သပ်ဝဲ၊ တၠပညာ ဒေတာ
| ညးဖန်ဇန် သၞောတ် (Systems Engineer)၊ ညးဖန်ဇန် ခြစ် (Chip Designer)
| ညးဖန်ဇန် ဓါတ်လလဳ သာကစ်၊ ညးဖန်ဇန် ပရေင်ဆက်စပ်
|}

== ၇။ ကဏ္ဍ အေန်ဂျေန်နဳယာ မဆက်စပ်ဂမၠိုင် (Related Engineering Disciplines and Applications) ==
အေန်ဂျေန်နဳယာ ကောန်ပျူတာ ဝွံ နွံ လွပ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ တၞဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

* '''သၞောတ် ဆက်စပ် ဇာနှိက် (Computer Networks):''' ဖန်ဇန် လဒက်ပတန် အေန်တာနဲ (Internet)၊ ရောက်တာ (Routers)၊ ကေုာံ သၞောတ် ဆက်စပ် 5G မနွံကဵု ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ပြဟ် သၠုင်။
* '''ကွတ်သိပ္ပံ စက်ရုပ် (Robotics):''' ဒက်ပတန် စက်ရုပ် (Robots) ညံင် ဂွံ တီ အကာဲအရာ ပွဳပွူ နကဵု သေန်သာ (Sensors) တုဲ တွက်ဆ နကဵု CPU သွက်ဂွံ ချဳဓရာင် ရ။
* '''အေန်တာနဲ သွက် ကပေါတ်ဂမၠိုင် (Internet of Things - IoT):''' ဖန်ဇန် ကပေါတ် သ္ၚိ ဥပမာ - ရုပ်ဒမျိုင်၊ ပၟတ်၊ သၞောတ် ဂမ္တဴ တအ် ညံင် ဂွံ ဆက်စပ် အေန်တာနဲ တုဲ ကဵု အမိင် နူ သ္ၚောဲသ္ၚောဲ မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;stallings&quot;&gt;{{cite book |last=Stallings |first=W. |title=Computer Organization and Architecture: Designing for Performance |edition=10th |publisher=Pearson |year=2015 |pages=102-115}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ကမၠောန် ကေုာံ အခေါင်အရာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Careers and Economic Opportunities) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလုံ ဂၠးတိ ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ နည်းပညာ တုဲ၊ သွက် ညးမကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကောန်ပျူတာ တအ် နွံ အခေါင်အရာ ကမၠောန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

* '''အေန်ဂျေန်နဳယာ ဟာတ်ဝဲ (Hardware Engineer):''' ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု Apple, Intel, AMD သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ခြစ် ကေုာံ မာသာဗုတ် တၟိ။
* '''အေန်ဂျေန်နဳယာ သၞောတ် (Systems Engineer):''' ဖန်ဇန် ညံင် သၞောတ် သာဗာ (Servers) ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ကုမ္ပဏဳ မပ္တံကဵု Google ဟွံသေင်မ္ဂး Amazon ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် လၟိုန် ဟွံမဲ ကု ပရေင်ယောင်ယာ။
* '''ပရေင်လစာ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ်:''' အေန်ဂျေန်နဳယာ ကောန်ပျူတာ တအ် ကလိဂွံ လစာ သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ အေန်ဂျေန်နဳယာ သီုဖအိုတ် ရ။ အတိုင် စရင် နူ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (BLS) မ္ဂး၊ လၟိဟ် တင်နွံပၟိက် သွက် ကမၠောန် ဏအ် ဇၞော် တိုန် ဒၟံင် လၟိုန် ဇၟာပ် သၞာံ ရ။

== ၉။ ပြသၞာ ကေုာံ အကာဲအရာ ခေတ်တၟိ (Modern Challenges and Trends) ==
ခေတ် လၟုဟ် ဏအ်၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကောန်ပျူတာ တအ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ပြသၞာ တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် -

* '''ပရေင်လီုလာ် သၞောတ် မောဝ် (End of Moore's Law):''' သၞောတ် မောဝ် (Moore's Law) မဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် ကောန်ပျူတာ သ္ဒး တိုန် ၜါ ဆ ဇၟာပ် ၜါ သၞာံ ဂှ် လၟုဟ် ဍေဟ် စိုပ် အာ ပယျဵု သဘာဝ (Physical limits) ယျ။ ခြစ် တအ် ဍောတ် လောန် အာ တုဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ ပြသၞာ ကွမ်တမ် (Quantum tunneling) ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။
* '''ပရေင်ဂီုကၠီု လပါ် ဆိုက်ဘာ (Cybersecurity):''' ဟာတ်ဝဲ တအ် ဒးဒုင် ဖန်ဇန် လဝ် ညံင် ဂွံ ဒစးဒုင် ပရေင်ဟက် (Hacking) နူကဵု အေန်တာနဲ ရ။ ပြသၞာ သာကစ် ပ္ဍဲ ဟာတ်ဝဲ ဥပမာ Spectre ကေုာံ Meltdown တအ် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ လဒက်ပတန် ဟာတ်ဝဲ လေဝ် နွံ ပရေင်ဟွံဂီုကၠီု ကီု ရ။
* '''ဉာဏ် ဇကုဖန် (Artificial Intelligence - AI):''' အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် ဒး ဖန်ဇန် ခြစ် တၟိ (AI Accelerators) ဥပမာ NPU ကေုာံ TPU သွက်ဂွံ တွက်ဆ ပရေင် AI ညံင် ဂွံ ပြဟ် ကေုာံ စကာ ဓါတ်လလဳ အောန် ရ။&lt;ref name=&quot;acm&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.acm.org/ |title=Curriculum Guidelines for Undergraduate Degree Programs in Computer Engineering |publisher=Association for Computing Machinery |year=2016 |access-date=October 7, 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
အေန်ဂျေန်နဳယာ ကောန်ပျူတာ ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက အိုတ် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နည်းပညာ ပ္ဍဲ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒဒန် မပံင်ကောံ လညာတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ အဳလက်ထရဝ်နေတ် မစဵုဒၞာ ဓါတ်လလဳ ကေုာံ လညာတ် ကွတ်သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ မဖန်ဗဒှ် အလ်ဂဝ်ရဳသေမ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ကဏ္ဍ ဏအ် သ္ဒး ဇၞော်မောဝ် တိုန် လပါ် ကောန်ပျူတာ ကွမ်တမ် (Quantum Computing) ကေုာံ ကောန်ပျူတာ ဇဳဝ (Biological Computing) ရောင်။ ယဝ်ရ တၠပညာ တအ် မာန် ဖန်ဇန် သၞောတ် တၟိ တအ် ဏအ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် သာ် ကဵု ဖဵု လတူ ပရေင်မၞိဟ်၊ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆံ အလုံ ဂၠးတိ နကဵု ဗီုပြင် မဇၞော်မောဝ် အိုတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ကွတ်သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer Science)
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ အဳလက်ထရဝ်နေတ်]] (Electronic Engineering)
* [[မာက်ခရဝ်ပရဝ်သေသသာ]] (Microprocessor)
* [[သပ်ဝဲ]] (Software)

{{Navbox
| name = Engineering and Computer Science Fields
| title = ကဏ္ဍ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကေုာံ ကွတ်သိပ္ပံဂမၠိုင် (Engineering and Science Fields)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ကဏ္ဍ အေန်ဂျေန်နဳယာ အဓိက
| list1 =
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ ကောန်ပျူတာ]] (Computer Engineering)
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ အဳလက်ထရဝ်နေတ်]] (Electronic Engineering)
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ စက်ယန္တရား]] (Mechanical Engineering)
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ သြိုင်ခၞံ]] (Civil Engineering)
| group2 = ကဏ္ဍ ကောန်ပျူတာ
| list2 =
* [[ကွတ်သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer Science)
* [[ကွတ်ပညာ တင်ဂၞင်]] (Information Technology)
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ သပ်ဝဲ]] (Software Engineering)
* [[ပရေင်ဂီုကၠီု ဆိုက်ဘာ]] (Cybersecurity)
| group3 = ဟာတ်ဝဲ ကေုာံ ကပေါတ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[မာက်ခရဝ်ပရဝ်သေသသာ]] (Microprocessor)
* [[မာသာဗုတ်]] (Motherboard)
* [[ထရန်သေတ်သတာ]] (Transistor)
* [[သၞောတ် စုတ်လဝ် အပ္ဍဲ]] (Embedded System)
}}

[[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ]]
[[Category:ကောန်ပျူတာ]]
[[Category:ဟာတ်ဝဲ]]
[[Category:နည်းပညာ]]</text>
      <sha1>9dxn3b069bg0kb6rasudxs58g915ovc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞေဟ်က္ၜင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11995</id>
    <revision>
      <id>57803</id>
      <parentid>57621</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T21:28:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23587" sha1="3k6qw1l59t3d6i3lb87r2n6xhwfeg5j" xml:space="preserve">'''သၞေဟ်က္ၜင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Port'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒၞာဲဒတန် မနွံ ပ္ဍဲ သြင်ၜဳ၊ သြင်ကြုင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကၟာ ဇၞော်ဇၞော် သွက် က္ၜင် (Ships) တအ် ဂွံ လုပ် ဇူ၊ ဖျေဟ် ကပေါတ်၊ ကေုာံ တိုန် ကပေါတ် ရ။ သၞေဟ်က္ၜင် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက မဆက်စပ် အကြာ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် လတူ ဍာ် (Maritime transport) ကေုာံ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် လတူ တိ (Land transport) မပ္တံကဵု ကွဳစက်၊ ကွဳပၟတ် တအ် ရ။ လဒက်ပတန် သၞေဟ်က္ၜင် ဝွံ နွံကဵု ကပေါတ်အဆောက်အအုံ မပ္တံကဵု တိုင်ဒုင်က္ၜင် (Piers)၊ စက်ယိုက် (Cranes)၊ တိုက်သိုဝ်ကပေါတ် (Warehouses) ကေုာံ ဒၞာဲမင်မဲ ကပေါတ်နာနာ သာ် ရ။&lt;ref name=&quot;branch&quot;&gt;{{cite book |last=Branch |first=A. E. |title=Elements of Port Operation and Management |url=https://archive.org/details/elementsofportop0000bran |publisher=Chapman &amp; Hall |year=1986 |pages=[https://archive.org/details/elementsofportop0000bran/page/2 2]-10}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ခေတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ လၟုဟ်၊ သၞေဟ်က္ၜင် တအ် ဒှ် ကဏ္ဍ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက် ပရေင်ဗၞိက် ဍုင်သ္အာင် ရ။ ကပေါတ် မသွံရာန် အကြာ ဍုင် ကဵု ဍုင် ၜိုတ် ၈၀-၉၀% ဂှ် ဒး ဖြတ် အာ နူကဵု သၞေဟ်က္ၜင် သီုဖအိုတ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၞေဟ်က္ၜင် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ကမၠောန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ အကာဲအရာ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Port of Shanghai - Yangshan.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သၞေဟ်က္ၜင် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ၊ သၞေဟ်က္ၜင် ယန်ရှာန် (Yangshan Port) ဍုင် ရှန်ဟာဲ (Shanghai)၊ ကြုက်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;သၞေဟ်က္ၜင်&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဌာန်တန်တဴ မွဲ မနွံ ဇိုင် ဍာ် ဇၞော်ဇၞော်၊ မနွံကဵု အဆောက်အအုံ ကေုာံ ကိရိယာ သွက်ဂွံ ဒုင်တဲ က္ၜင် တအ် ရ။ လဆောဝ် ညးတအ် ကော်စ &quot;သၞေဟ်ၜဳ&quot; (Seaport) ယဝ်ရ ဍေဟ် နွံ ဇိုင် မှာသၟိတ် (Ocean) ရ။ သၞေဟ်က္ၜင် တအ်ဂှ် ဒှ် တြင် အဓိက သွက် ကပေါတ် ကေုာံ မၞိဟ် ဂွံ လုပ် တိတ် ဍုင် မွဲ ရ။

နကဵု လညာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ မ္ဂး၊ သၞေဟ်က္ၜင် ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ (Node) မပြံင်လှာဲ သၞောတ် ပလံင်ဗစိုပ် (Intermodal transfer) ရ။ ဥပမာ - ကပေါတ် မကၠုင် နကဵု က္ၜင် ဂှ် ကာလ စိုပ် သၞေဟ် မ္ဂး သ္ဒး ပြံင် စုတ် ပ္ဍဲ ကွဳစက် ဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး ကွဳပၟတ် သွက်ဂွံ ဆက် ပလံင် ဏာ အပ္ဍဲ ဍုင် ရ။ 

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် သၞေဟ်က္ၜင် ဝွံ စတင် ကၠုင် မွဲစွံ ကု ဝင် ပရေင်ဗၞိက် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ 
* '''ခေတ် သမိုင်း တြေံ (Ancient Times):''' သၞေဟ်က္ၜင် မတြေံ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ညးတအ် မဂၠာဲဆဵု လဝ် ဂှ် ဒှ် ဝါဒီ အလ်-ဂျာဖ် (Wadi al-Jarf) မနွံ ပ္ဍဲ ၜဳ ဍာဲ (Red Sea) ဍုင်အဳဂျေပ် (Egypt) မနွံ အာယုက် ၜိုတ် ၄၅၀၀ သၞာံ (ခေတ် ဖာရဝ် ခူဖူ) ရ။ တုဲပၠန် သၞေဟ်က္ၜင် ပဳရာယပ် (Piraeus) ပ္ဍဲ ဂရိတ် (Greece) ကေုာံ အောသတဳယာ (Ostia) ပ္ဍဲ ရဝ်မ (Rome) တအ် ဒှ် သၞေဟ် အဓိက ပ္ဍဲ ခေတ် တြေံ တေအ် ရ။
* '''ခေတ် လဒေါဝ် ကေုာံ ဂၠာဲဆဵု တိဍာ် (Age of Discovery):''' ပ္ဍဲ ၁၅-၁၆ ဗွဝ်ကၠံ၊ သၞေဟ်က္ၜင် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ မပ္တံကဵု လစ်သဗောန် (Lisbon)၊ ဗဳနစ် (Venice) ကေုာံ အာမ်သတာဒါမ် (Amsterdam) တအ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမလောန် ဟိုတ်နူ ပရေင်ဗၞိက် ကု အာရှ ကေုာံ အမေရိက ရ။
* '''ခေတ် ပၠန်ဂတး ကွတ်စက် (Industrial Revolution):''' ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ ကာလ က္ၜင် ပၟတ် (Steamships) ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဂှ် သၞေဟ်က္ၜင် တအ် သ္ဒး ခါဲ ဖန်ဇန် ညံင် ဍာ် ဂွံ ဇြိုဟ် တုဲ သ္ဒး စကာ စက်ယိုက် ဇၞော်ဇၞော် ရ။&lt;ref name=&quot;stopford&quot;&gt;{{cite book |last=Stopford |first=M. |title=Maritime Economics |edition=3rd |publisher=Routledge |year=2009 |pages=85-92}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ကပေါတ်အဆောက်အအုံ (Structure and Infrastructure) ==
သၞေဟ်က္ၜင် ခေတ်တၟိ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု သဇိုင်အဆောက်အအုံ ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

* '''ဒၞာဲ က္ၜင် ဇူ (Berths and Wharves):''' ဒှ် ဒၞာဲ သြင် မခိုင်ကၠိုက် သွက် က္ၜင် ဂွံ ဒေါအ် တုဲ ဖျေဟ် ကပေါတ် ရ။
* '''တိုက် တၟာဲ (Breakwaters):''' ဒှ် ကၟာင် တၟအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကောန်ကရစ် မသြိုင် လဝ် ပ္ဍဲ ၜဳ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဒြဟတ် လပှ် ကေုာံ ကျာ ညံင် ဍာ် အပ္ဍဲ သၞေဟ် ဂွံ ညိင် ရ။
* '''စက်ယိုက် ဇၞော် (Gantry Cranes):''' စက်ယိုက် သၠုင်သၠုင် မမာန် ယိုက် ကောန်တိန်နာ ဇၞော်ဇၞော် နူ လတူ က္ၜင် စှ်ေ လတူ ကွဳစက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပြံင် ကပေါတ် ရ။
* '''ဒၞာဲ တိုက်သိုဝ် ကေုာံ ကောန်တိန်နာ (Storage and Container Yards):''' ဒှ် ဒၞာဲ သၠဲသၠဲ သွက်ဂွံ စွံ ကပေါတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကောန်တိန်နာ ကၠာ ဟွံဂွံ ဆက် ပလံင် ဏာ ရ။
* '''တြင် ပလံင်ဗစိုပ် (Hinterland Connections):''' ဂၠံင် ကွဳစက် ဇၞော်၊ ဂၠံင် ကွဳပၟတ် (Railways) ကေုာံ ပလံင်ဗစိုပ် ဍာ် (Inland waterways) တအ် ပါလုပ် ရ။

== ၄။ ဂကူ သၞေဟ်က္ၜင်ဂမၠိုင် (Types of Ports) ==
သၞေဟ်က္ၜင် ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ဂကူ အဓိက နာနာ သာ် အတိုင် ကမၠောန် ဍေဟ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ သၞေဟ်က္ၜင် အဓိကဂမၠိုင် 
|-
! ဂကူ သၞေဟ်က္ၜင် (Type)
! ပွံက် ကေုာံ လက္ခဏာ
! ဥပမာ (Examples)
|-
| '''သၞေဟ်ၜဳ (Seaport)'''
| သၞေဟ် ဇၞော် မနွံ ဇိုင် မှာသၟိတ်၊ ဒုင်တဲ က္ၜင် ပရေင်ဗၞိက် ဍုင်သ္အာင်။
| သၞေဟ် ရော့တာဒါမ် (Rotterdam)၊ သၞေဟ် သေင်ကာပူ (Singapore)။
|-
| '''သၞေဟ် ကပေါတ် ဇၞော် (Cargo Port)'''
| အာရီုစွံ လတူ ကပေါတ် ကောန်တိန်နာ၊ ကၠေင်၊ ကေုာံ ကပေါတ် လျိုင် (Bulk cargo)။
| သၞေဟ် ရှန်ဟာဲ (Shanghai)၊ သၞေဟ် လော့သ် အိန်ဂျလိ (Los Angeles)။
|-
| '''သၞေဟ် လဒေါဝ် ဍုင် (Inland Port)'''
| သၞေဟ် မနွံ လတူ ကြုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၟာ အပ္ဍဲ ဍုင်၊ ဆက်စပ် ကု ၜဳ။
| သၞေဟ် ဒူစဗက် (Duisburg) ပ္ဍဲ ဂျာမနဳ။
|-
| '''သၞေဟ် တရဴ က္ၜင် ဇူ (Cruise Port)'''
| သၞေဟ် သွက် က္ၜင် အာ တရဴ (Cruise ships) တအ် ဇူ ကေုာံ ပလံင် မၞိဟ်။
| သၞေဟ် မာယာမဳ (Miami) ပ္ဍဲ အမေရိကာန်။
|-
| '''သၞေဟ် က တမ္ၚာ (Fishing Port)'''
| သၞေဟ် ဍောတ် သွက် က္ၜင် တမ္ၚာ တအ် ဖျေဟ် က တုဲ သွံရာန်။
| သၞေဟ် သွံ က သူကဳဂျဳ (Tsukiji) ပ္ဍဲ ဂျပေန်။
|}

== ၅။ ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Operations and Management) ==
ပရေင်အုပ်ဓုပ် သၞေဟ်က္ၜင် ဝွံ ဒး စကာ မၞိဟ် ကေုာံ နည်းပညာ ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန် ညံင် ဂွံ ပြဟ် ကေုာံ ဂီုကၠီု ရ။

* '''အာဏာပိုင် သၞေဟ် (Port Authority):''' ဒှ် ဂကောံ အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ပုဂ္ဂလိက မထိင်ဒဝ် ကမၠောန် သၞေဟ် အလုံ မွဲ ရ။
* '''ညးမင် က္ၜင် (Pilots) ကေုာံ က္ၜင် ဓရောတ် (Tugboats):''' ကာလ က္ၜင် ဇၞော် ဇၞော် တအ် လုပ် ကၠုင် သၞေဟ် မ္ဂး၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ သၞေဟ် (Marine pilot) တအ် ဒး တိုန် အာ လတူ က္ၜင် တုဲ ထိင်ဒဝ် ပလံင် လုပ် ရ။ က္ၜင် ဓရောတ် (Tugboats) တအ် ဓရောတ် ကဵု ဒြဟတ် ညံင် က္ၜင် ဂွံ လုပ် ဒၞာဲ ချိုတ်ပၠိုတ် ရ။
* '''စၟတ်မင် အခေါန် (Customs) ကေုာံ ဂီုကၠီု:''' ကပေါတ် သီုဖအိုတ် သ္ဒး ဒးဒုင် စၟတ်မင် သွက် အခေါန် ကေုာံ ပရေင်ဂီုကၠီု (မပ္တံကဵု ဒြပ် ဂျိ ကေုာံ လွဟ်) ရ။&lt;ref name=&quot;notteboom&quot;&gt;{{cite book |last=Notteboom |first=T. |author2=Pallis, A. |author3=Rodrigue, J.-P. |title=Port Economics, Management and Policy |publisher=Routledge |year=2022 |pages=110-125}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သြဇာ လတူ ဂၠးတိ (Economic Impact and Global Influence) ==
သၞေဟ်က္ၜင် ဝွံ ဒှ် &quot;အေန်ဂျေန်&quot; သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ရ။ လၟိဟ် ကပေါတ် ၈၀% ပြင်င် အလုံ ဂၠးတိ ဝွံ ဒး ဖြတ် အာ လတူ ဍာ် ရ။
* '''ဖန်ဗဒှ် ကမၠောန်:''' သၞေဟ်က္ၜင် ဇၞော် မွဲ မာန် ဖန်ဗဒှ် ကမၠောန် သွက် မၞိဟ် မဂၠိုင်ကဵု ကိုဋ် (Direct and indirect jobs) မပ္တံကဵု ကမၠောန် ယိုက် ကပေါတ်၊ ကမၠောန် ကွဳစက်၊ ကေုာံ ကမၠောန် တိုက်သိုဝ် ရ။
* '''ဇၞော်မောဝ် ဍုင်:''' ဍုင် မနွံ သၞေဟ်က္ၜင် ခိုဟ် မပ္တံကဵု သေင်ကာပူ (Singapore)၊ နယ်သာလာန် (Netherlands) တအ် ဂှ် ကလိဂွံ အခေါင်အရာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမဇၞော် ဟိုတ်နူ ညးတအ် ဒှ် ဒၞာဲ ဗဟဵု (Hub) သွက် ပရေင်ဗၞိက် ရ။

[[File:Rotterdam_port.jpg|thumb|left|300px|သၞေဟ်က္ၜင် ရော့တာဒါမ် (Port of Rotterdam) ပ္ဍဲ ဍုင်နယ်သာလာန်၊ မဒှ် သၞေဟ်က္ၜင် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ။]]

== ၇။ ကဏ္ဍ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် ကေုာံ ကောန်တိန်နာ (Logistics and Containerization) ==
ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ၊ သၞောတ် &quot;ကောန်တိန်နာ&quot; (Containerization) ပြံင်လှာဲ ထောအ် ပရေင်ဗၞိက် ဂၠးတိ အလုံ မွဲ ရ။
* ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၆၊ မာလ်ကောမ် မက်လဳ (Malcom McLean) ကတဵုဗဒှ် လဝ် သၞောတ် စုတ် ကပေါတ် ပ္ဍဲ သေက် ကောန်တိန်နာ ပသဲ (Steel shipping container) မနွံ ဇမၞော် တုပ်သၟဟ် (TEU - Twenty-foot Equivalent Unit) ရ။
* ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ကမၠောန် ပြံင် ကပေါတ် နူ က္ၜင် စိုပ် ကွဳစက် ဂွံ ပြဟ် တိုန် ဗွဲမလောန် တုဲ ယှောတ် ဖအောန် ထောအ် စရိတ် ပလံင်ဗစိုပ် ၜိုတ် ၉၀% ရ။ သၞေဟ်က္ၜင် ခေတ်တၟိ သီုဖအိုတ် ဒး သြိုင်ခၞံ ညံင် ဂွံ ဒုင်တဲ ကောန်တိန်နာ တအ် ဏအ် မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;levinson&quot;&gt;{{cite book |last=Levinson |first=M. |title=The Box: How the Shipping Container Made the World Smaller and the World Economy Bigger |url=https://archive.org/details/boxhowshippin00levi |publisher=Princeton University Press |year=2006 |pages=[https://archive.org/details/boxhowshippin00levi/page/45 45]-60}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ သဘာဝ ပွဳပွူ (Environmental Impacts) ==
ၜိုန်ရ သၞေဟ်က္ၜင် နွံ ဖဵု ခိုဟ် သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ပတိတ် ပြသၞာ လတူ သဘာဝ ပွဳပွူ ဗွဲမဇၞော် ရ -
* '''ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ဍာ် (Water Pollution):''' ဍာ် Ballast water မတိတ် နူ က္ၜင် တအ် မာန် ပလံင် ဗစိုပ် စၟစၟောန် ကေုာံ သတ်ဍာ် တၟိ (Invasive species) မလီုလာ် ဂေဟစနစ် ဒေသ ရ။ တုဲပၠန် ပြသၞာ ကၠေင် စောတ် (Oil spills) လေဝ် ဒှ် ဘဲအန္တရာယ် ဇၞော် ရ။
* '''ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ကျာ (Air Pollution):''' က္ၜင် ဇၞော်ဇၞော် တအ် စကာ ကၠေင် ဒဳဇြေဝ် ဟွံသန့်ရှင်း (Bunker fuel) တုဲ ပတိတ် ယက် ဆာလ်ဖာ ကေုာံ ကာဗောန် ဗွဲမဂၠိုင် လတူ ကျာ အပ္ဍဲ သၞေဟ် ရ။
* '''ပရေင်ခါဲ တိ သၟဝ် ဍာ် (Dredging):''' သွက် က္ၜင် ဇၞော် ဂွံ လုပ် မာန် ဂှ်၊ သ္ဒး ခါဲ တိ ဗတဳ သၟဝ် ၜဳ လၟိုန် တုဲ ပလီုပလာ် ထောအ် ဒၞာဲ တန်တဴ က ကေုာံ တၞံ သမုဒ္ဒရာ တအ် ရ။

== ၉။ သၞေဟ်က္ၜင် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (World's Largest Ports) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ သၞေဟ်က္ၜင် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တိုက်အာရှ၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက် ရ။

* '''သၞေဟ် ရှန်ဟာဲ (Port of Shanghai):''' ဍုင်ကြုက်၊ ဒှ် သၞေဟ် ကောန်တိန်နာ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (ကိုင်တွယ် ကောန်တိန်နာ ၄၇ ပြကောဋိ TEU ပြင်င် ပ္ဍဲ မွဲ သၞာံ)။
* '''သၞေဟ် သေင်ကာပူ (Port of Singapore):''' ဒှ် သၞေဟ် ဗဟဵု အဓိက မဆက်စပ် အာရှ ကဵု ဥရောပ။
* '''သၞေဟ် ရော့တာဒါမ် (Port of Rotterdam):''' နယ်သာလာန်၊ ဒှ် သၞေဟ် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ ကေုာံ မဒှ် တြင် အဓိက သွက် ကပေါတ် လုပ် ဥရောပ။
* '''သၞေဟ် လော့သ် အိန်ဂျလိ (Port of Los Angeles):''' အမေရိကာန်၊ ဒှ် သၞေဟ် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ အမေရိက သၟဝ်ကျာ။&lt;ref name=&quot;ducruet&quot;&gt;{{cite book |last=Ducruet |first=C. |title=Maritime Networks: Spatial Structures and Time Dynamics |publisher=Routledge |year=2017 |pages=210-225}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် သၞေဟ်က္ၜင် (Conclusion and Future of Ports) ==
သၞေဟ်က္ၜင် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ (Globalization) မဟွံမာန် ဝေင်ပါဲ ရ။ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် ညံင် ကပေါတ် နူကဵု ဒေသ မွဲ ဂွံ စိုပ် အာ အလုံ ဂၠးတိ နကဵု စရိတ် အောန်အောန် ရ။ 

အနာဂတ် သၞေဟ်က္ၜင် (Future of Ports) ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ &quot;သၞေဟ် ဉာဏ် (Smart Ports)&quot; ရ။ ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် တအ် စကာ ကၠုင် စက်ရုပ် (Automation) ကေုာံ ဉာဏ်တု (AI) သွက်ဂွံ ယိုက် ကပေါတ် သီု ဟွံဒး စကာ မၞိဟ် ရ။ တုဲပၠန် သွက်ဂွံ လျှော့ချ ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ကျာ၊ သၞေဟ် တအ် သ္ဒး ပြံင်လှာဲ စကာ ပၟတ် လလဳ ကေုာံ ဒြဟတ် ဟာဲဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen fuel) ပ္ဍဲ ကမၠောန် သၞေဟ်က္ၜင် တအ် ရောင်။ ယဝ်ရ သၞေဟ်က္ၜင် တအ် မာန် ဇၞော်မောဝ် အာ နကဵု နဲကဲ သဘာဝ သန့်ရှင်း မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဆက် ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ဗၞိက် ကောန်မၞိဟ် စဵုကဵု အနာဂတ် ဗွဲမလံ ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် လတူ ဍာ်]] (Maritime transport)
* [[ပရေင်ဗၞိက် ဂၠးတိ]] (International trade)
* [[က္ၜင် ကောန်တိန်နာ]] (Container ship)
* [[မှာသၟိတ်]] (Ocean)

{{Navbox
| name = Transport Infrastructure
| title = သဇိုင်အဆောက်အအုံ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ်ဂမၠိုင် (Transport Infrastructure)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လတူ ဍာ် ကေုာံ ၜဳ
| list1 =
* [[သၞေဟ်က္ၜင်]] (Port)
* [[သၞေဟ် က္ၜင်ဍောတ်]] (Marina)
* [[တိုင် အခေါင် ပၟတ်]] (Lighthouse)
* [[ကၟာဆေဝ် ဍာ်]] (Lock)
| group2 = လတူ တိ ကေုာံ ဂၠံင်
| list2 =
* [[ဂၠံင် ဇၞော်]] (Highway)
* [[တြင် ကွဳစက်]] (Bus station)
* [[ဂၠံင် ကွဳပၟတ်]] (Railway)
* [[သၞေဟ် ကွဳပၟတ်]] (Train station)
| group3 = အကသ (ကျာ)
| list3 =
* [[သၞေဟ် က္ၜင်ကျာ]] (Airport)
* [[ဒၞာဲ က္ၜင်ကျာ စှ်ေ]] (Runway)
* [[သၞေဟ် ရဟတ်ယာန်]] (Heliport)
| group4 = ပရေင်ကပေါတ် (Logistics)
| list4 =
* [[ကောန်တိန်နာ]] (Container)
* [[တိုက်သိုဝ်]] (Warehouse)
* [[ဗဟဵု ပလံင်ဗစိုပ်]] (Logistics center)
}}

[[Category:သၞေဟ်က္ၜင်]]
[[Category:ပရေင်ဗၞိက် ၜဳ]]
[[Category:ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ်]]
[[Category:သဇိုင်အဆောက်အအုံ]]</text>
      <sha1>3k6qw1l59t3d6i3lb87r2n6xhwfeg5j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>စက် ထိင် အသိင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11997</id>
    <revision>
      <id>57823</id>
      <parentid>57624</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T21:53:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25015" sha1="jurd8opwqlw37rxsz086n4c7gj8ta7w" xml:space="preserve">'''စက် ထိင် အသိင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Governor'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Speed limiter/controller'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကိရိယာ ဟွံသေင်မ္ဂး စက်ယန္တရား အဓိက မွဲ မစကာ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် အသိင် ဗဂေတ် (Rotational speed) စက် မွဲ ညံင် ဂွံ တန်တဴ ညိင်ဝတ် ပ္ဍဲ အကာဲအရာ မနွံကဵု လျိုင် ဍဵုဍိုက် (Load) မပြံင်လှာဲ ဒၟံင် တအ် ရ။ ဍေဟ် ဖန်ဇန် လၟေင် ကမၠောန် ဏအ် နကဵု ပရေင်ထိင်ဒဝ် လၟိဟ် စၞစက် (Fuel) ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ်/ကျာ (Fluid/Air) မလုပ် စိုပ် အပ္ဍဲ စက် ဂှ် ရ။&lt;ref name=&quot;maxwell&quot;&gt;{{cite journal |last=Maxwell |first=J. C. |title=On Governors |journal=Proceedings of the Royal Society of London |volume=16 |year=1868 |pages=270–283}}&lt;/ref&gt;

ယဝ်ရ လျိုင် ဍဵုဍိုက် (Load) လတူ စက် ဂှ် ဇၞော် တိုန် မ္ဂး၊ အသိင် စက် ဂှ် ဍိုန် စှ်ေ အာ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် စက် ထိင် အသိင် ဝွံ ပံက် ကဵု ဂၠံင် ညံင် စၞစက် ဂွံ လုပ် ဂၠိုင် တိုန် တုဲ အသိင် စက် ကလေင် သၠုင် တိုန် စိုပ် ကဆံင် ဓမ္မတာ ရ။ လပါ် ပြန် မ္ဂး၊ ယဝ်ရ လျိုင် အောန် စှ်ေ အာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဖအောန် ထောအ် စၞစက် ညံင် စက် ဟွံဂွံ ဂေတ် ပြဟ် လောန် အာ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ စက် ထိင် အသိင် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဘဴဓဝ် လၟေင်ကမၠောန်၊ ဂကူ နာနာ၊ ပရေင်စကာ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Centrifugal_governor.png|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သဘဴဓဝ် စက် ထိင် အသိင် မစကာ ဒြဟတ် ဗဟဵု (Centrifugal governor) မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ဂျိမ်းစ် ဝတ် သွက်ဂွံ ထိင် အသိင် စက် ယက်ဍာ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
စက် ထိင် အသိင် (Governor) ဝွံ ဒှ် အရာ မပါလုပ် ပ္ဍဲ သၞောတ် ထိင်ဒဝ် ကလေင် ပလံင် (Feedback control system) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် အေန်ဂျေန်နဳယာ (Engineering)၊ စက် မပတိတ် ဒြဟတ် တအ် မပ္တံကဵု [[စက် ယက်ဍာ်]] (Steam engine)၊ [[စက် ပၟတ် အပ္ဍဲ]] (Internal combustion engine) ကေုာံတာဗိုင် (Turbines) တအ် နွံပၟိက် စက် ထိင် အသိင် ဏအ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ 

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ရူပဗေဒ ကေုာံ မက်ကေန်နစ် မ္ဂး၊ စက် ထိင် အသိင် ဝွံ ဒှ် &quot;ကိရိယာ မထိင်ဒဝ် အသိင် လဒေါဝ် (Mean speed) ပွိုင် မွဲ ကာလ ဇၞော် (Over a period of time) ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ လျိုင် (Load variation) လတူ စက်&quot; ရ။ ဍေဟ် ဟွံတုပ် ကု Flywheel (စက် ထိင် ဒြဟတ်) မထိင်ဒဝ် အသိင် ပ္ဍဲ ပွိုင် မွဲ လၟေင် ဗဂေတ် (Within one cycle) ပုဟ်။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် စက် ထိင် အသိင် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်စက်ယန္တရား ပ္ဍဲ ခေတ် ပၠန်ဂတး ပရေင်ကမၠောန် (Industrial Revolution) ဗွဲမလောန် ရ။

* '''ခေတ် တမၠာ (၁၇ ဗွဝ်ကၠံ):''' ကိရိယာ မတုပ် ကု စက် ထိင် အသိင် ဏအ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဂှ် စကာ လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ယူရောပ် သွက်ဂွံ ထိင် ဇမ္ၚောဲ အကြာ တၟအ် ကြိတ် ဂျာင် (Millstones) ပ္ဍဲကဵု ဌာန် ကြိတ် ဂျာင် ကျာ (Windmills) ရ။
* '''ဂျိမ်းစ် ဝတ် ကေုာံ စက် ယက်ဍာ် (၁၇၈၈):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၈ ဂှ် တၠပညာ ဂျိမ်းစ် ဝတ် (James Watt) ဖန်ဗဒှ် လဝ် '''စက် ထိင် အသိင် ဒြဟတ် ဗဟဵု''' (Centrifugal governor) သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ စက် ယက်ဍာ် ညး ရ။ ဍေဟ် ဖန်ဇန် ညံင် ပရေင်ပလံင် ယက်ဍာ် ဂွံ အောန် စှ်ေ ကာလ စက် ဂေတ် ပြဟ် လောန်။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကွတ် စက်ယန္တရား အဓိက မပြံင်လှာဲ ထောအ် ဂၠးတိ ရ။
* '''ခေတ် ရူပဗေဒ (၁၈၆၈):''' တၠပညာ မက်သဝယ် (James Clerk Maxwell) ချူ လဝ် လိက် &quot;On Governors&quot; မဒှ် လိက် သဇိုင် သွက် [[သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ်]] (Control theory) မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရေင်ညိင်ဝတ် (Stability) စက် တအ် နကဵု သင်္ချာ ရ။&lt;ref name=&quot;bennett&quot;&gt;{{cite book |last=Bennett |first=S. |title=A History of Control Engineering 1800-1930 |publisher=IET |year=1979 |pages=15-30}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သဘဴဓဝ် လၟေင်ကမၠောန် (Working Principle) ==
စက် ထိင် အသိင် (အထူးသဖြင့် ဂကူ Centrifugal) မွဲ ကၠောန် ကမၠောန် နကဵု လၟေင် သဘဴဓဝ် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

# '''ပရေင်ဗဂေတ် (Rotation):''' ဝင်ရိုး (Spindle) စက် ထိင် အသိင် ဂှ် ဆက် လဝ် ကု ဝင်ရိုး အဓိက စက် (Engine shaft) ရ။ ကာလ စက် ဂေတ်၊ စက် ထိင် အသိင် လေဝ် ဂေတ် မွဲစွံ ရ။
# '''ဒြဟတ် ဗဟဵု (Centrifugal Force):''' ပ္ဍဲ စက် ထိင် အသိင် ဂှ် နွံ မကလောအ် လျိုင် (Flyweights) ၜါ။ ကာလ အသိင် ပြဟ် တိုန် မ္ဂး၊ ဒြဟတ် မဓရိုဟ် တိတ် နူ ဗဟဵု (Centrifugal force) ပကဵု ညံင် မကလောအ် ၜါ ဂှ် ဂွံ သ္ၚောဲ တိတ် အာ နူ ဝင်ရိုး ရ။
# '''ချဳဓရာင် ကံက် (Sleeve Movement):''' မကလောအ် ၜါ ဂှ် ဆက် လဝ် ကု ကံက် (Sleeve) မွဲ။ ကာလ မကလောအ် ဇိုင် တိတ် အာ၊ ဍေဟ် ဓရိုဟ် ပတိုန် ကံက် ဂှ် လပါ် လတူ ရ။
# '''ပရေင်ထိင် ဗာလ် (Valve Control):''' ကံက် ဂှ် ဆက် လဝ် ကု ဗာလ် ထိင် စၞစက် (Throttle valve) ရ။ ကံက် တိုန် အာ လတူ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ကၟာတ် ဖအောန် ထောအ် ဗာလ် တုဲ စၞစက် လုပ် အောန် စှ်ေ ရ။ သာ်ဏအ် မ္ဂး အသိင် စက် ကလေင် စှ်ေ အာ စိုပ် ကဆံင် ဓမ္မတာ ရ။

== ၄။ ဂကူ စက် ထိင် အသိင်ဂမၠိုင် (Types of Governors) ==
စက် ထိင် အသိင် ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ဂကူ အဓိက အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ စက် ထိင် အသိင်ဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ (Type)
! ပွံက် ကေုာံ လက္ခဏာ (Description)
! လွပ် အဓိက (Main Application)
|-
| '''စက် ထိင် အသိင် ဗဟဵု''' (Centrifugal Governor)
| စကာ ဒြဟတ် ဗဟဵု (Centrifugal force) မကတဵုဒှ် နူ မကလောအ် လျိုင် (Flyweights) သွက်ဂွံ ထိင် အသိင်။ ပါ်လဝ် ဂကူ ဍောတ် ဥပမာ - Watt, Porter, Proell, Hartnell တအ် ရ။
| စက် ယက်ဍာ်၊ စက် ဒီဇယ်၊ တာဗိုင် တြေံဂမၠိုင်။
|-
| '''စက် ထိင် အသိင် အိနားရှား''' (Inertia Governor)
| စကာ သီု ဒြဟတ် ဗဟဵု ကေုာံ ဒြဟတ် အိနားရှား (Inertia - Angular acceleration) တုဲ မာန် ထိင် အသိင် ပြဟ် နူ Centrifugal ဗွဲမလောန်။
| စက် မနွံပၟိက် ပရေင်ထိင် ပြဟ်ပြဟ် ကေုာံ တိကျ။
|-
| '''စက် ထိင် အသိင် ဍာ်''' (Hydraulic Governor)
| စကာ ဒြဟတ် ဍဵု ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠေင် (Hydraulic pressure) သွက်ဂွံ ချဳဓရာင် ဗာလ် ဇၞော်ဇၞော်။
| စက် ဒီဇယ် ဇၞော်၊ တာဗိုင် ဍာ်၊ က္ၜင် ဇၞော်။
|-
| '''စက် ထိင် အသိင် လလဳ''' (Electronic Governor)
| စကာ သေန်သာ (Sensors) သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် အသိင် တုဲ ပလံင် လလဳ ဇရေင် ယူနစ် (ECU) သွက်ဂွံ ပံက်/ကၟာတ် စၞစက်။ ဒှ် သၞောတ် မတိကျ အိုတ် လၟုဟ်။
| ကွဳစက် ခေတ်တၟိ (Cars)၊ မက်သေန် စက်ရုံ ဇၞော်ဇၞော်။
|}
&lt;ref name=&quot;woods&quot;&gt;{{cite book |last=Woods |first=R. L. |author2=Lawrence, K. L. |title=Modeling and Simulation of Dynamic Systems |publisher=Prentice Hall |year=1997 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ စက်ယန္တရားဂမၠိုင် (Applications in Machinery) ==
စက် ထိင် အသိင် ဝွံ ဒှ် ကိရိယာ မဒး နွံ ပ္ဍဲ ကမၠောန် စက်ယန္တရား ဗွဲမဂၠိုင် -

* '''စက် ဒီဇယ် ကေုာံ ဓာတ်ဆီ (Internal Combustion Engines):''' ဇၟာပ် စက် ဒီဇယ် ဂှ် ဒး နွံ ကု စက် ထိင် အသိင် သွက်ဂွံ ထိင် အသိင် ညိင် (Idle speed) ညံင် ဟွံဂွံ ပၠိုတ် အာ ကေုာံ ထိင် အသိင် သၠုင် အိုတ် (Maximum speed) ညံင် စက် ဟွံဂွံ လီုလာ် ရ။
* '''တာဗိုင် (Turbines):''' တာဗိုင် ဍာ်၊ ကျာ ကေုာံ ယက်ဍာ် တအ် မလေပ် ဗဂေတ် စက် ပတိတ် လလဳ (Generators) ရ။ သွက်ဂွံ ပတိတ် ဓါတ် လလဳ မနွံကဵု ကြိမ်နှုန်း ညိင်ဝတ် (Constant frequency 50Hz/60Hz) မ္ဂး၊ အသိင် တာဗိုင် သ္ဒး တန်တဴ လၟိုန် ရ။ ဏအ်ဂှ် စက် ထိင် အသိင် ဖန်ဇန် ကဵု ရ။
* '''ကွဳစက် ကေုာံ သၞောတ် Cruise Control:''' ပ္ဍဲ ကွဳစက် ခေတ်တၟိ တအ်၊ စက် ထိင် အသိင် အေလက်ထရဝ်နစ် ဂှ် စကာ နဒဒှ် Cruise control သွက်ဂွံ ထိင် အသိင် ကွဳစက် ညံင် ဂွံ တန်တဴ ၜိုန်ရ ဇိုင် ဟွံဍဵု လတူ လေဗာ (Accelerator) ကီုလေဝ် ရ။

== ၆။ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ စက် ထိင် အသိင် ကေုာံ စက် ထိင် ဒြဟတ် (Governor vs Flywheel) ==
စက် ထိင် အသိင် (Governor) ကေုာံ စက် ထိင် ဒြဟတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟန်ဘီး (Flywheel) ၜါ ဏအ် နွံ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အဓိက ရ -

* '''တာလျိုင် (Function):''' စက် ထိင် အသိင် ထိင်ဒဝ် အသိင် လဒေါဝ် (Mean speed) ပွိုင် အခိင် မွဲ ကာလ ဇၞော် ယဝ်ရ လျိုင် ပြံင်လှာဲ။ Flywheel ထိင်ဒဝ် အသိင် မပြံင်လှာဲ (Fluctuation of speed) ပ္ဍဲ ပွိုင် မွဲ လၟေင် ဗဂေတ် (Within a single thermodynamic cycle) ယဝ်ရ ဒြဟတ် မပတိတ် ပြံင်လှာဲ။
* '''လၟေင် ကမၠောန် (Operation):''' စက် ထိင် အသိင် ချဳဓရာင် ပံက်/ကၟာတ် ပရေင်ပလံင် စၞစက် (Fuel supply)။ Flywheel ဖန်ဇန် ဍေဟ် နကဵု ပရေင်သီဂိုင် ထောအ် ဒြဟတ် အိနားရှား (Inertia energy) အခိင် ဒြဟတ် ဂၠိုင် တုဲ ကလေင် ပတိတ် ကဵု အခိင် ဒြဟတ် အောန်။
* '''အကာဲအရာ စကာ (Usage):''' စက် ထိင် အသိင် နွံပၟိက် ဆ အခိင် လျိုင် ဍဵုဍိုက် (Load) ပြံင်လှာဲ သၟး ရ။ Flywheel ဒး ကၠောန် ကမၠောန် လၟိုန် အခိင် စက် ဂေတ် ဒၟံင် ရ။&lt;ref name=&quot;heywood&quot;&gt;{{cite book |last=Heywood |first=J. B. |title=Internal Combustion Engine Fundamentals |url=https://archive.org/details/internalcombusti0000heyw_n5y4 |publisher=McGraw-Hill Education |year=2018 |pages=[https://archive.org/details/internalcombusti0000heyw_n5y4/page/850 850]-865}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိကဂမၠိုင် (Key Characteristics) ==
စက် ထိင် အသိင် မခိုဟ် မွဲ သ္ဒး နွံ ကု အင်္ဂလက္ခဏာ ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

# '''ပရေင်စိုတ်လောဲ (Sensitiveness):''' ယဝ်ရ စက် ထိင် အသိင် မွဲ မာန် ပြံင်လှာဲ ကံက် (Sleeve) ဗွဲမပြဟ် ၜိုန်ရ အသိင် စက် ပြံင်လှာဲ အာ ဆ ညိည ကီုလေဝ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် စက် မနွံကဵု Sensitiveness သၠုင် ရ။ 
# '''ပရေင်ညိင်ဝတ် (Stability):''' စက် ထိင် အသိင် မွဲ သ္ဒး တန်တဴ ညိင်ဝတ် ပ္ဍဲ ကဆံင် ရေဒဳယပ်သ် (Radius of rotation) မွဲ သွက် အသိင် မွဲ အသိင် ရ။
# '''ပရေင်တုပ်သၟဟ် အခိင် (Isochronism):''' ယဝ်ရ စက် ထိင် အသိင် မွဲ ကံက် ဍေဟ် မာန် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဇၟာပ် ကဆံင် ရေဒဳယပ်သ် အလုံ မွဲ သွက် အသိင် လဒေါဝ် (Constant speed) မွဲ ဓဝ် မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် Isochronous governor ရ။ (ဆဂး ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဇေတ်တ် ဍေဟ် ဟွံမာန် ညိင်ဝတ် ပုဟ်)။
# '''ပရေင်ဂၠာဲ (Hunting):''' ယဝ်ရ စက် ထိင် အသိင် မွဲ Sensitiveness သၠုင် လောန် အာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဂၠာဲ ဒၟံင် အသိင် ညိင်ဝတ် တုဲ ကံက် ဍေဟ် ဒံင် တိုန် ဒံင် စှ်ေ လၟိုန် ရ။ ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ Hunting ရ။

== ၈။ ကဏ္ဍ အေလက်ထရဝ်နစ် ကေုာံ ခေတ်တၟိ (Electronic and Modern Era) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ စက် ထိင် အသိင် မစကာ မက်ကေန်နစ် ကေုာံ ဒြဟတ် ဗဟဵု တအ် ဂှ် ဒးဒုင် သၠာဲ ထောအ် နကဵု သၞောတ် '''အေလက်ထရဝ်နစ် (Electronic Governors)''' ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

* '''ယူနစ် ထိင် အေလက်ထရဝ်နစ် (ECU):''' ပ္ဍဲ ကွဳစက် ကေုာံ စက် ခေတ်တၟိ၊ သေန်သာ (Speed sensors) တအ် ၜတ်ကၞာတ် အသိင် ဝင်ရိုး တုဲ ပလံင် Data ဇရေင် ယူနစ် ထိင် အေလက်ထရဝ်နစ် (Engine Control Unit) ရ။
* '''Drive-by-Wire:''' ယူနစ် ECU ဏအ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် တုဲ ကဵု အမိင် ဇရေင် မဝ်တာ လလဳ သွက်ဂွံ ပံက် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၟာတ် ဗာလ် စၞစက် (Electronic throttle body) နကဵု လလဳ တိုက်ရိုက် ရ (ဟွံဒး စကာ ဇုက် ပသဲ ဗီု ခေတ် တြေံ)။
* သၞောတ် ဏအ် ပကဵု ညံင် စက် ဂွံ စကာ စၞစက် အောန် စှ်ေ၊ ဓါတ် ယက် ပရေအ် (Emissions) အောန် စှ်ေ ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် တိကျ သၠုင် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။&lt;ref name=&quot;automotive&quot;&gt;{{cite book |last=Johansson |first=R. |title=Modern Automotive Technology |publisher=G-W Publisher |year=2021 |pages=320-335}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ ဂီုကၠီု (Maintenance and Safety) ==
စက် ထိင် အသိင် ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် သွက် ဂီုကၠီု (Safety) စက်ယန္တရား ရ။ 

* '''စက် ထိင် အသိင် လောန် (Overspeed Governors):''' ပ္ဍဲကဵု ဓာတ်လှေကား (Elevators/Lifts) တအ်၊ ယဝ်ရ ဇုက် လီု ဟွံသေင်မ္ဂး အသိင် စှ်ေ ပြဟ် လောန် အာ နူ ကဆံင် ဓမ္မတာ မ္ဂး၊ စက် ထိင် အသိင် ဂီုကၠီု (Safety governor) ဏအ် ဆက် အာ ကမၠောန် တိုက်ရိုက် တုဲ ရပ် ကြိုင် ထောအ် ခ္ဍာ် (Brakes) ညံင် ဓာတ်လှေကား ဂွံ ရပ် ဒေါအ် အာ ရ။
* '''ပရေင်မင်မဲ:''' သွက် စက် ထိင် အသိင် မက်ကေန်နစ် တအ်၊ သ္ဒး စုတ် ကၠေင် (Lubrication) လၟိုန် သွက်ဂွံ ဖအောန် ပရေင်ပွတ်တိုက် (Friction)။ ယဝ်ရ Friction နွံ ဂၠိုင် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် စက် ထိင် အသိင် ဂွံ ညိင်ဝတ် ဟွံမာန် ကေုာံ Sensitiveness စှ်ေ အာ ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
စက် ထိင် အသိင် (Governor) ဝွံ ဒှ် ကိရိယာ သဇိုင် မဖန်ဗဒှ် လဝ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကမၠောန် စက်ယန္တရား ပ္ဍဲ ခေတ် ပၠန်ဂတး ပရေင်ကမၠောန် ရ။ စတမ် နူ ဂျိမ်းစ် ဝတ် မဖန်ဗဒှ် လဝ် စက် ထိင် အသိင် ဒြဟတ် ဗဟဵု တေအ်၊ သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ် ဏအ် လီုလာ် ဟွံမဲ ဆက် စကာ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ကု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဉာဏ်ပညာ ကွတ် (Artificial Intelligence) ကေုာံ သၞောတ် Machine Learning တအ်၊ စက် ထိင် အသိင် အေလက်ထရဝ်နစ် တအ် မာန် ဖန်ဇန် ကမၠောန် ညးတအ် အလဵုအလဵု (Predictive control) ညံင် ဂွံ တီ လဒေါဝ် အခိင် ကၠာ ဟွံဂွံ ဒး ဆဵုဂဗ ကု လျိုင် ပြံင်လှာဲ (Load change) ဇေတ်တ် ရ။ ဏအ်ဂှ် သ္ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မကိစ္စဇၞော် သွက် ယန္တရား မအုပ်ဓုပ် အလဵုအလဵု (Autonomous systems) ကေုာံ သၞောတ် ပတိတ် ဓါတ် လလဳ ခေတ်တၟိ တအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[စက် ယက်ဍာ်]] (Steam engine)
* [[သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ်]] (Control theory)
* [[ယူနစ် ထိင် အေလက်ထရဝ်နစ်]] (Engine control unit)
* [[စက် ထိင် ဒြဟတ်]] (Flywheel)

{{Navbox
| name = Control Systems and Engine Components
| title = သၞောတ် ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ကပေါတ် စက်ယန္တရားဂမၠိုင် (Control Systems and Engine Components)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောတ် ထိင်ဒဝ် သဇိုင်
| list1 =
* [[စက် ထိင် အသိင်]] (Governor)
* [[စက် ထိင် ဒြဟတ်]] (Flywheel)
* [[သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ်]] (Control theory)
* [[ပရေင်ပလံင် ကလေင်]] (Feedback)
| group2 = ဂကူ စက် ထိင် အသိင်ဂမၠိုင်
| list2 =
* [[စက် ထိင် အသိင် ဗဟဵု]] (Centrifugal governor)
* [[စက် ထိင် အသိင် အိနားရှား]] (Inertia governor)
* [[စက် ထိင် အသိင် လလဳ]] (Electronic governor)
| group3 = ကပေါတ် ဆက်စပ် ပ္ဍဲ စက်
| list3 =
* [[ဝင်ရိုး စက်]] (Crankshaft)
* [[ဗာလ်]] (Valve)
* [[ယူနစ် ထိင် အေလက်ထရဝ်နစ်]] (Engine control unit)
* [[စၞစက်]] (Fuel injector)
| group4 = အေန်ဂျေန်နဳယာ ဆက်စပ်
| list4 =
* [[မက်ကေန်နစ်]] (Mechanics)
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)
* [[အေန်ဂျေန်နဳယာ လလဳ]] (Electrical engineering)
}}

[[Category:စက်ယန္တရားဂမၠိုင်]]
[[Category:သၞောတ် ထိင်ဒဝ်]]
[[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ]]
[[Category:ရူပဗေဒ]]</text>
      <sha1>jurd8opwqlw37rxsz086n4c7gj8ta7w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11998</id>
    <revision>
      <id>57841</id>
      <parentid>57625</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:21:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21355" sha1="hgja3tzbkiyrjle2cw683i4g65ebnrs" xml:space="preserve">'''သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Conservation law'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင် [[ရူပဗေဒ]] (Physics) ဒှ် သဘဴဓဝ် မဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ အင်္ဂလက္ခဏာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပမာဏ (Property) မွဲမွဲ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ရူပဗေဒ မပါ်ခြာလဝ် (Isolated physical system) ဝွံ အခိင် ကၠောအ်ကူး အာ ကီုလေဝ် ဟွံပြံင်လှာဲ တုဲ တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ပမာဏ တုပ်သၟဟ် လၟိုန် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ရူပဗေဒ၊ သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ် ဝွံ ဒှ် သၞောဝ် အဓိက အိုတ် မွဲ မထိင်ဒဝ် လဝ် ဥပဒေသ သဘာဝ ဂမၠိုင် ရ။ 

သဘဴဓဝ် ဏအ်ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု သဘဴဓဝ် မချိုတ်ပၠိုတ် (Exact conservation laws) ကေုာံ သဘဴဓဝ် မကြပ်ညောန် (Approximate conservation laws) ရ။ ဥပမာ သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ် မချိုတ်ပၠိုတ် တအ် ဂှ် မပ္တံကဵု သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ် ဒြဟတ် (Conservation of energy)၊ သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ် ဒြဟတ်အသိင် (Conservation of momentum)၊ သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ် ဒြဟတ်အသိင် ကဝိုင် (Conservation of angular momentum) ကေုာံ သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ် ဓါတ်လလဳ (Conservation of electric charge) တအ် ပါလုပ် ရ။ 

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ် ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ရူပဗေဒ ခေတ်တြေံ ကေုာံ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Newtons cradle animation book 2.gif|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ကွိုင် နယူတန် (Newton's cradle) မထ္ၜး ပရေင်ချဳဓရာင် သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ် ဒြဟတ်အသိင် ကေုာံ ဒြဟတ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ်&quot; ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မထိင်ဒဝ် လဝ် ဒြပ်စင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြဟတ် မွဲမွဲ ညံင် ဟွံဂွံ လီုလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကတဵုဒှ် တၟိ နူကဵု အလုံ သုည ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ် မပါ်ခြာလဝ် (Isolated system) မ္ဂး၊ ဒြဟတ် တအ်ဂှ် ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် မာန် ကီုလေဝ်၊ ပမာဏ သီုဖအိုတ် (Total amount) ဂှ် ဒး တန်တဴ လၟိုန် ရ။ ဥပမာ ပ္ဍဲ မခတိုဟ် ဗုံး ဂှ် ဒြဟတ် ဓါတု (Chemical energy) ပြံင် အာ ဒြဟတ် ကွတ်စက် (Kinetic energy) ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Heat) ကီုလေဝ်၊ လၟိဟ် ဒြဟတ် သီုဖအိုတ် ဂှ် တုပ်သၟဟ် ဒၟံင် ရ။ သဘဴဓဝ် ဏအ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေင်ချဳဓရာင် ပ္ဍဲ စကြဝဠာ ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
လညာတ် ပရူ ဒြပ်စင် တအ် ဟွံမာန် ကတဵုဒှ် ဟွံသေင်မ္ဂး လီုလာ် အာ နူ လဒေါဝ် ကျာ ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တမၠာ တေအ် ရ။ 
* '''ခေတ် တမၠာ:''' တၠပညာ ဒဿန အဳပဳကျူရတ် (Epicurus) ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ &quot;အရာ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ စကြဝဠာ ဏအ် လၟုဟ် ဗီုလဵု နွံ၊ အနာဂတ် လေဝ် နွံ အတိုင် ဏအ် ရ&quot;။
* '''၁၈ ဗွဝ်ကၠံ:''' အာန်တွာန် လာဗွိုင်သဳယျာ (Antoine Lavoisier) တၠပညာ ဓါတုဗေဒ ပြင်သေတ် ဂၠာဲဆဵု ညာတ် &quot;သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ် လျိုင်&quot; (Conservation of mass) မစၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတု လျိုင် ဟွံပြံင်လှာဲ။
* '''၁၉ ဗွဝ်ကၠံ:''' တၠပညာ ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ဂျူ (Joule) ကေုာံ မာယာ (Mayer) တအ် စၟတ်သမ္တီ လညာတ် သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ် ဒြဟတ် (Conservation of energy) မဒှ် သၞောဝ် ပထမ သာမဝ်ဒုင်နာမေတ် ရ။&lt;ref name=&quot;feynman&quot;&gt;{{cite book |last=Feynman |first=R. P. |title=The Character of Physical Law |url=https://archive.org/details/characterofphysi0000feyn_a6t9 |publisher=MIT Press |year=1965 |pages=[https://archive.org/details/characterofphysi0000feyn_a6t9/page/59 59]-64}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သဘဴဓဝ် နိုသာ ကေုာံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် (Noether's Theorem and Symmetries) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၅ ဂှ် တၠပညာ သင်္ချာ အေမ်မဳ နိုသာ (Emmy Noether) ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဒဒှ်ရ သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် သာ် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်တုပ်သၟဟ် (Continuous symmetry) ပ္ဍဲ သဘာဝ ရ။ လညာတ် ဏအ် ဒှ် အရာ မပြံင်လှာဲ ထောအ် သၞောတ် ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိ ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ကေုာံ သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ် (အတိုင် သဘဴဓဝ် နိုသာ)
|-
! ပရေင်တုပ်သၟဟ် (Symmetry)
! သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ် (Conservation Law)
! ပွံက် (Description)
|-
| '''အခိင် တုပ်သၟဟ်''' (Time translation)
| '''ဒြဟတ်''' (Energy)
| ဥပဒေသ သဘာဝ ဝွံ တ္ၚဲဏအ် ကဵု တ္ၚဲယး တုပ်သၟဟ် ရ။
|-
| '''ဒၞာဲ တုပ်သၟဟ်''' (Space translation)
| '''ဒြဟတ်အသိင် လတူလာင်''' (Linear Momentum)
| ဥပဒေသ သဘာဝ ဝွံ ဒၞာဲ မွဲ ကဵု ဒၞာဲ မွဲ သ္အာင် တုပ်သၟဟ် ရ။
|-
| '''ပရေင်ဂေတ် တုပ်သၟဟ်''' (Rotation invariance)
| '''ဒြဟတ်အသိင် ကဝိုင်''' (Angular Momentum)
| ဥပဒေသ သဘာဝ ဝွံ မုက်လဵု မူလဵု ဟွံရုဲ တုပ်သၟဟ် ရ။
|-
| '''ဂုဏ် ယူဝမ်း''' (U(1) Gauge invariance)
| '''ဓါတ်လလဳ''' (Electric Charge)
| ဓါတ်လလဳ ဝွံ ပ္ဍဲ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကွမ်တမ် ဟွံပြံင်လှာဲ ရ။
|}

== ၄။ သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ် မချိုတ်ပၠိုတ်ဂမၠိုင် (Exact Conservation Laws) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် ရူပဗေဒ သီုဖအိုတ်၊ သဘဴဓဝ် လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ချိုတ်ပၠိုတ် လောန် တုဲ ဆက်တန်တဴ ဒၟံင် လၟိုန် ရ။ 
# '''သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ် ဒြဟတ်-လျိုင် (Conservation of Mass-Energy):''' ကြဴနူ အာလ်ဗတ် အာင်သတာင် ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် နှိုင်းရ အထူး (Special relativity) တုဲ၊ ဒြဟတ် ကေုာံ လျိုင် ဂှ် ဒှ် အရာ မတုပ် (Equivalent) ရ ($E = mc^2$)။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဒြဟတ်-လျိုင် သီုဖအိုတ် ဂှ် တန်တဴ လၟိုန် ရ။
# '''သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ် ဒြဟတ်အသိင် (Conservation of Linear Momentum):''' ဒြဟတ်အသိင် (Momentum) ဂှ် ကာလ ဟွံမဲ ကု ဒြဟတ် မ္ၚး (External force) မ္ဂး တန်တဴ လၟိုန် ရ။
# '''သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ် ဒြဟတ်အသိင် ကဝိုင် (Conservation of Angular Momentum):''' အရာ မဂေတ် ဒၟံင် တအ်၊ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု Torque မ္ဂး ဆက် ဂေတ် ဒၟံင် အတိုင် ဂှ် ရ။
# '''သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ် ဓါတ်လလဳ (Conservation of Electric Charge):''' လၟိဟ် ဓါတ်လလဳ (Charge) သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ သၞောတ် မပါ်ခြာလဝ် ဝွံ သ္ဒး တန်တဴ လၟိုန် ရ။&lt;ref name=&quot;halliday&quot;&gt;{{cite book |last=Halliday |first=D. |author2=Resnick, R. |author3=Walker, J. |title=Fundamentals of Physics |edition=10th |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2013 |pages=180-195}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ် မကြပ်ညောန်ဂမၠိုင် (Approximate Conservation Laws) ==
သဘဴဓဝ် လ္ၚဵု ဝွံ ဍာံပြ ပ္ဍဲကဵု အကာဲအရာ မွဲမွဲ သၟး ရ၊ ဥပမာ ပ္ဍဲ အသိင် သဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး အခိင် ဇမၠေအ်။
* '''သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ် လျိုင် ဇူ (Conservation of rest mass):''' ဍာံပြ ပ္ဍဲကဵု အသိင် မဟွံပြဟ် လောန် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ အသိင် လျး (Relativistic speeds) မ္ဂး လျိုင် မာန် ပြံင်လှာဲ အာ ဒှ် ဒြဟတ် ရ။
* '''သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ် လၟိဟ် ဘာရဳယောန် (Baryon number):''' တန်တဴ ပ္ဍဲကဵု ဥပဒေသ ဓမ္မတာ ကီုလေဝ်၊ လညာတ် သဳအိုရဳ ဇၞော် (GUTs) တအ် ဟီု လဝ် ဍေဟ် မာန် ပြံင်လှာဲ ရ။
* '''CP တုပ်သၟဟ် (CP symmetry):''' ပ္ဍဲကဵု ဒြဟတ် မဍိုန်လျ (Weak interaction) မ္ဂး၊ သဘဴဓဝ် ဏအ် ဒးဒုင် ပလီုပလာ် ရ။

== ၆။ သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ် ဒြဟတ် ကေုာံ လျိုင် (Conservation of Energy and Mass) ==
ပ္ဍဲကဵု ရူပဗေဒ ခေတ်တြေံ၊ ဒြဟတ် ကဵု လျိုင် ဂှ် ပါ်ခြာ လဝ် ရ။
* '''ဒြဟတ် (Energy):''' ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ စကြဝဠာ ဂှ် ဟွံအောန် စှ်ေ တုဲ ဟွံဂၠိုင် တိုန်။ ဒြဟတ် မာန် ပြံင်လှာဲ နူ မွဲ ဗီု ဇရေင် မွဲ ဗီု သၟး ရ (ဥပမာ လလဳ ပြံင် အာ လျး)။
* '''လျိုင် (Mass):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတု သီုဖအိုတ် လျိုင် ကပေါတ် သီုဖအိုတ် မပါလုပ် (Reactants) ဂှ် ဒး တုပ် ကု လျိုင် ကပေါတ် မတိတ် ကၠုင် (Products) ရ။
ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ (Special relativity) လျိုင် ကဵု ဒြဟတ် ဂှ် ပံင်ကောံ လဝ် နဒဒှ် မွဲ ဥပဒေသ ဓဝ် ရ။&lt;ref name=&quot;goldstein&quot;&gt;{{cite book |last=Goldstein |first=H. |title=Classical Mechanics |edition=3rd |publisher=Addison-Wesley |year=2001 |pages=34-45}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ် ဒြဟတ်အသိင် ကေုာံ ကဝိုင် (Conservation of Momentum and Angular Momentum) ==
ဒြဟတ်အသိင် (Momentum) ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် ဒုတိယ ကေုာံ တတိယ နယူတန် ရ။
* '''ဒြဟတ်အသိင် ($p = mv$):''' ယဝ်ရ ကွဳစက် ၜါ တိုက် ဇီု ရေင်သကအ် မ္ဂး၊ ဒြဟတ်အသိင် သီုဖအိုတ် ကၠာ ဟွံတိုက် ကဵု ကြဴနူ မတိုက် ဂှ် တုပ်သၟဟ် လၟိုန် ရ (Elastic and inelastic collisions)။
* '''ဒြဟတ်အသိင် ကဝိုင် ($L = r \times p$):''' ဥပမာ - မၞိဟ် မလှေ် စကိတ် (Ice skater) မွဲ ကာလ ဂေတ် ဒၟံင် တုဲ ယဝ်ရ ညးတေအ် ပံက် ကေတ် တဲ ညး ညောန် ကၠုင် ဇရေင် ခန္ဓာကိုယ် မ္ဂး၊ ညးတေအ် ဂေတ် ပြဟ် တိုန် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဟိုတ်နူ သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ် ဒြဟတ်အသိင် ကဝိုင် ရ။

== ၈။ လၟေင် သင်္ချာ ကေုာံ တွိုန်ဆီဆက် ညီမျှခြင်း (Mathematical Formulation and Continuity Equation) ==
သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ သီးသန့် မွဲ (Local conservation law) ဂှ် မလေပ် စကာ ညီမျှခြင်း ဆက်စပ် (Continuity equation) သွက်ဂွံ ဓမံက် ထ္ၜး ပရေင်သင်္ချာ ရ။ 
ညီမျှခြင်း ဂှ် ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -
$$ \frac{\partial \rho}{\partial t} + \nabla \cdot \mathbf{J} = 0 $$
* $\rho$ (Density): ဒှ် လၟိဟ် ပမာဏ မတန်တဴ (ဥပမာ လျိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ်လလဳ) ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲ မွဲ။
* $t$ (Time): ဒှ် အခိင်။
* $\nabla \cdot \mathbf{J}$ (Divergence of flux): ဒှ် ပမာဏ မဇွောဝ် တိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇွောဝ် လုပ် နူကဵု ဒၞာဲ ဂှ်။
သဘဴဓဝ် ဏအ် ဟီုတွံ ဒဒှ်ရ &quot;ပမာဏ ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲ မွဲ ယဝ်ရ ပြံင်လှာဲ အာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် သ္ဒး ဇွောဝ် တိတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇွောဝ် လုပ် သၟး ရ&quot;။&lt;ref name=&quot;griffiths&quot;&gt;{{cite book |last=Griffiths |first=D. J. |title=Introduction to Electrodynamics |url=https://archive.org/details/introductiontoel0000grif_j6d5 |edition=4th |publisher=Pearson |year=2013 |pages=[https://archive.org/details/introductiontoel0000grif_j6d5/page/356 356]-360}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ လွပ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိ (Applications in Modern Physics) ==
သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ် ဝွံ ဒှ် လွပ် အဓိက သွက် ကွတ်စက် ခေတ်တၟိ ရ။
* '''ကွတ်စက် ကွမ်တမ် (Quantum Mechanics):''' ပ္ဍဲ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကွမ်တမ်၊ သဘဴဓဝ် ဏအ် ထိင်ဒဝ် လဝ် ညံင် ပမာဏ Probability သီုဖအိုတ် ဂွံ တန်တဴ ပ္ဍဲ ၁ (100%) လၟိုန် ရ။
* '''ရူပဗေဒ မော်လဳကျူ ကေုာံ အဏုမြူ (Particle Physics):''' ပ္ဍဲကဵု စက် ကတဵုဗဒှ် အသိင် လျး (Particle accelerators) မပ္တံကဵု LHC၊ တၠပညာ တအ် စကာ သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ် ဒြဟတ် ကေုာံ အသိင် သွက်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု ညာတ် အဏုမြူ တၟိ (ဥပမာ Higgs boson) ရ။
* '''နှိုင်းရ သဘဴဓဝ် အလုံ (General Relativity):''' ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ် ဂြိုင် (Gravity) မဇၞော် လောန် မ္ဂး၊ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဒြဟတ် ဝွံ ဍာတ်ကြပ် ဗွဲမလောန် တုဲ ဒး စကာ Stress-energy tensor သွက်ဂွံ ဓမံက် ထ္ၜး ရ။&lt;ref name=&quot;wald&quot;&gt;{{cite book |last=Wald |first=R. M. |title=General Relativity |url=https://archive.org/details/generalrelativit0000wald_f5a0 |publisher=University of Chicago Press |year=1984 |pages=[https://archive.org/details/generalrelativit0000wald_f5a0/page/68 68]-70}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ဥပဒေသ သဘာဝ ပ္ဍဲ စကြဝဠာ ဏအ် ရ။ စတမ် နူ ပရေင်ချဳဓရာင် ပ္ဍဲ လၟိုန် တ္ၚဲ စဵုကဵု စိုပ် ပရေင်ချဳဓရာင် ဂြိုဟ် သၞံင် ကေုာံ အဏုမြူ ဍောတ် အိုတ် ဂှ် သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် သဘဴဓဝ် ဏအ် သီုဖအိုတ် ရ။ 

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ သုတေသန မပ္တံကဵု ဒြပ် လမ္စံက် (Dark matter) ကေုာံ ဒြဟတ် လမ္စံက် (Dark energy) တအ် မာန် ပံက် ထ္ၜး ကဵု လညာတ် တၟိ ပရူ သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ် မာန် ရ။ လညာတ် သဳအိုရဳ ဇၞော် (Grand Unified Theories - GUT) လေဝ် ဆက် ဂၠာဲဆဵု ဒၟံင် ပရေင်တုပ်သၟဟ် တၟိ တၟိ မမာန် ဖန်ဗဒှ် သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ် တၟိ ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ ခေတ် အနာဂတ် မာန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)
* [[သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]] (Thermodynamics)
* [[သဘဴဓဝ် နိုသာ]] (Noether's theorem)
* [[အာလ်ဗတ် အာင်သတာင်]] (Albert Einstein)

{{Navbox
| name = Conservation laws
| title = သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ် ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ (Physical Conservation Laws)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဘဴဓဝ် မချိုတ်ပၠိုတ် (Exact)
| list1 =
* [[သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ် ဒြဟတ်]] (Energy)
* [[သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ် လျိုင်]] (Mass-Energy)
* [[သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ် ဒြဟတ်အသိင်]] (Linear momentum)
* [[သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ် ဒြဟတ်အသိင် ကဝိုင်]] (Angular momentum)
* [[ဓါတ်လလဳ]] (Electric charge)
| group2 = သဘဴဓဝ် မကြပ်ညောန် (Approximate)
| list2 =
* [[လျိုင် ဇူ]] (Rest mass)
* [[လၟိဟ် ဘာရဳယောန်]] (Baryon number)
* [[လၟိဟ် လေပ်တောန်]] (Lepton number)
* [[CP တုပ်သၟဟ်]] (CP symmetry)
| group3 = သဘဴဓဝ် ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[သဘဴဓဝ် နိုသာ]] (Noether's theorem)
* [[ညီမျှခြင်း ဆက်စပ်]] (Continuity equation)
* [[ကွတ်စက် ကွမ်တမ်]] (Quantum mechanics)
}}

[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:သဘဴဓဝ် ထိင်ဒဝ်]]
[[Category:သာမဝ်ဒုင်နာမေတ်]]</text>
      <sha1>hgja3tzbkiyrjle2cw683i4g65ebnrs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဓါတ်လလဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11999</id>
    <revision>
      <id>57814</id>
      <parentid>57632</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T21:44:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22830" sha1="m86z7mb7nkxccw4dq9umyo7xjbp52dz" xml:space="preserve">'''ဓါတ်လလဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Electricity'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သဘဴဓရ် ရူပဗေဒ မဆက်စပ် ကု ပရေင်တန်တဴ ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် ဓါတ်တင်ဍိုက် (Electric charge) ရ။ ဓါတ်လလဳ ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု သဘာဝ တုဲ၊ မလေပ် ကတဵုဗဒှ် ဖဵုသက်ရောက် မပ္တံကဵု လလဳ (Lightning)၊ ဓါတ်လလဳ ဇကု (Static electricity)၊ လလဳပသဲဗက် (Electromagnetism) ကေုာံ ပရေင်ဇွောဝ် လၟေင် ဓါတ်လလဳ (Electric current) တအ် ရ။ ဓါတ်လလဳ ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက အိုတ် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နဲပညာ ခေတ်တၟိ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;sears&quot;&gt;{{cite book |last=Young |first=H. D. |author2=Freedman, R. A. |title=Sears and Zemansky's University Physics |url=https://archive.org/details/searszemanskysun0001youn |edition=13th |publisher=Pearson |year=2012 |pages=687-700}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် လၟုဟ်၊ သ္ၚိ၊ ရုင်စက်၊ ကွဳစက် ကေုာံ ကပေါတ် ပရေင်ဆက်စၠောအ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ ဓါတ်လလဳ ညံင် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် မာန် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဓါတ်လလဳ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဘဴဓရ် ရူပဗေဒ၊ ပရေင်ဖန်ပတိတ်၊ လွပ် အဓိက၊ အန္တရာယ်၊ ကေုာံ အနာဂတ် ဓါတ်လလဳ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Lightning over Oradea Romania 2.jpg|thumb|right|300px|လလဳ မထတ် စှ်ေ နူ အကး မဒှ် သဘဴဓရ် ဓါတ်လလဳ ပ္ဍဲ သဘာဝ မပြာကတ် အိုတ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ဓါတ်လလဳ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး အၚ်္ဂလိက် မကော်စ &quot;Electricity&quot; ဝွံ ကၠုင် နူကဵု မလိက် ဂရိတ် &quot;ēlektron&quot; (ἤλεκτρον) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပယျင်&quot; (Amber) ရ။ မၞိဟ် ခေတ် တမၠာ တအ် စၟတ်သမ္တီ ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ကာလ ပွတ် ပယျင် ကု တိရစ္ဆာန် ကသော် မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် ဓဇက် ကေတ် ကပေါတ် သာသာ တအ် မာန် ရ (မဒှ် ဓါတ်လလဳ ဇကု)။

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ရူပဗေဒ၊ ဓါတ်လလဳ ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု တန်တဴ ကေုာံ ချဳဓရာင် အဳလက်ထရောန် (Electrons) ကေုာံ ပရိုတောမ် (Protons) ပ္ဍဲကဵု အက်တောမ် (Atom) ရ။ ပရိုတောမ် နွံကဵု ဓါတ် အပံင် (Positive charge) တုဲ အဳလက်ထရောန် နွံကဵု ဓါတ် အနုတ် (Negative charge) ရ။ ပရေင်ချဳဓရာင် အဳလက်ထရောန် နူကဵု ဒၞာဲ မွဲ ဇရေင် ဒၞာဲ မွဲ ဂှ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ဓါတ်လလဳ ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery) ==
ဝင် ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ဓါတ်လလဳ ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တမၠာ ၜိုတ် ဘဳသဳ ၆၀၀ တေအ် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ၇-၁၈ ဗွဝ်ကၠံ သၟး ရ။

* '''ဘင်ဂျမေန် ဖရန်ကလိန် (Benjamin Franklin):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၂၊ ညး ဗလး ကွန် (Kite) ပ္ဍဲ အခိင် ဗြဲကျာ တုဲ သက်သဳ ထ္ၜး ဒဒှ်ရ လလဳ (Lightning) ဝွံ ဒှ် ဓါတ်လလဳ မွဲ ဂကူ ရ။ ညး သီု ဖန်ဗဒှ် လညာတ် ဓါတ် အပံင် ကဵု အနုတ် ကီု ရ။
* '''အာလေတ်သန်ဒရဝ် ဗို့တာ (Alessandro Volta):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၀၊ တၠပညာ အဳတလဳ ဏအ် ဖန်ဗဒှ် ဘက်ထရဳ (Voltaic pile) ပထမအိုတ် မာန် တုဲ ပကဵု ညံင် ဂွံ ပတိတ် ဓါတ်လလဳ ဇွောဝ် လၟိုန် (Continuous direct current) မာန် ရ။
* '''မာင်ကယ် ဖာရာဒေး (Michael Faraday):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၁၊ ညး ဂၠာဲဆဵု နဲကဲ လလဳပသဲဗက် (Electromagnetic induction) မဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ကၠောန် စက် ဒိုင်နမဝ် (Dynamo) ကေုာံ စက် မဖန်ပတိတ် ဓါတ်လလဳ (Generators) ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;benjamin&quot;&gt;{{cite book |last=Benjamin |first=P. |title=A History of Electricity (The Intellectual Rise in Electricity) from Antiquity to the Days of Benjamin Franklin |url=https://archive.org/details/historyofelectri00benjrich |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=1898 |pages=[https://archive.org/details/historyofelectri00benjrich/page/25 25]-45}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သဘဴဓရ် အဓိက: ဒြဟတ်၊ လျိုင် ကေုာံ ပရေင်ဒစးဒုင် (Key Concepts: Charge, Current, Voltage, Resistance) ==
သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် ဓါတ်လလဳ မ္ဂး၊ သ္ဒး ကၠိုဟ် ဝေါဟာရ ရူပဗေဒ အဓိက ၄ သာ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဝေါဟာရ ကေုာံ ယူနေတ် ဓါတ်လလဳ အဓိက
|-
! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Concept)
! သင်္ကေတ (Symbol)
! ယူနေတ် အလုံဂၠးတိ (SI Unit)
! လညာတ် ဓမ္မတာ (Analogy to Water)
|-
| '''ဓါတ်တင်ဍိုက်''' (Electric Charge)
| Q
| ကူလံ (Coulomb - C)
| လၟိဟ် ဍာ် မနွံ ပ္ဍဲ ကၟာ။
|-
| '''လၟေင် ဓါတ်လလဳ''' (Electric Current)
| I
| အမ်ပဳယျာ (Ampere - A)
| အသိင် ဍာ် မဇွောဝ် တိတ် နူ ပိုက်။
|-
| '''ဒြဟတ် ဍဵု''' (Voltage / Potential Difference)
| V
| ဗို့ (Volt - V)
| ဒြဟတ် ဍဵု ဍာ် (Water pressure) မပကဵု ညံင် ဍာ် ဂွံ ဇွောဝ်။
|-
| '''ပရေင်ဒစးဒုင်''' (Resistance)
| R
| အုမ် (Ohm - Ω)
| ဇမောဝ် ပိုက် (Pipe size) ဟွံသေင်မ္ဂး အရာ မကၟာတ်လဒဵု ဍာ်။
|}

'''သၞောတ် အုမ် (Ohm's Law):''' ဒှ် သၞောဝ် အဓိက မဆက်စပ် အရာ ပိ သာ် ဏအ် ရ။ ဍေဟ် ချူ ဓမံက် လဝ် နကဵု ပုံသေနည်း &lt;math&gt;V = I \times R&lt;/math&gt; ร။&lt;ref name=&quot;purcell&quot;&gt;{{cite book |last=Purcell |first=E. M. |author2=Morin, D. J. |title=Electricity and Magnetism |edition=3rd |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |pages=112-130}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ သၞောတ် ဂၠံင် ဓါတ်လလဳ (Electric Circuits) ==
သၞောတ် ဂၠံင် ဓါတ်လလဳ (Electric circuit) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂၠံင် မကဵု အခေါင် အဳလက်ထရောန် ဂွံ ဇွောဝ် ဂေတ် မွဲ ဗ္ဂေတ် ရ။ ပ္ဍဲ ဂၠံင် ဓါတ်လလဳ မွဲ မ္ဂး သ္ဒး နွံ -
# '''တမ်မူလ ဒြဟတ် (Power Source):''' ဥပမာ ဘက်ထရဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ပလတ် (Outlet)။
# '''ဂၠံင် မကၠောအ်ထၞာန် (Conductor):''' ဥပမာ တောဝ် ဇဗၠု (Copper wire) မကဵု အခေါင် ဓါတ် ဂွံ ဇွောဝ်။
# '''ဝန် (Load):''' ကပေါတ် မစကာ ဓါတ်လလဳ ဥပမာ မပၟတ် (Light bulb) ဟွံသေင်မ္ဂး စက် (Motor)။
# '''ခလုတ် (Switch):''' ကိရိယာ သွက်ဂွံ ပံက် ကေုာံ ကၟာတ် ဂၠံင် ဓါတ်လလဳ။

ဂၠံင် ဓါတ်လလဳ နွံ ၜါ သာ် အဓိက - '''သၞောတ် ဆက်စပ် (Series circuit)''' ကေုာံ '''သၞောတ် ပြိုင် (Parallel circuit)''' ရ။ ပ္ဍဲ သ္ၚိ ဌာန် တအ် ဂှ် စကာ သၞောတ် ပြိုင် ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဟိုတ်နူ ယဝ်ရ ကပေါတ် မွဲ လီု အာ ကီုလေဝ်၊ ကပေါတ် တၞဟ် တအ် ဆက် ကၠောန် ကမၠောန် မာန် ရ။

== ၅။ ပရေင်ဖန်ပတိတ် ကေုာံ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် (Generation and Transmission) ==
ဓါတ်လလဳ မစကာ ပ္ဍဲ သ္ၚိ ကေုာံ ရုင်စက် တအ် ဂှ် ဖန်ပတိတ် နူကဵု ရုံစက် ဓါတ်လလဳ (Power plants) ဇၞော်ဇၞော် ရ။ 

* '''ပရေင်ဖန်ပတိတ် (Generation):''' ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး ညးတအ် စံင် ကပေါတ် စက် (Coal, Natural gas) ဟွံသေင်မ္ဂး စကာ ဓါတ် နျူကလဳယျာ (Nuclear) သွက်ဂွံ ဍုင် ဍာ် ညံင် ဂွံ ဒှ် ယက်။ ယက် ဍာ် ဂှ် ဗဂေတ် စက် တာဗိုင် (Turbines) မဆက် လဝ် ကု စက် ဂျေန်နရေတာ (Generators) တုဲ ဂျေန်နရေတာ ဂှ် ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ် ရုပ် (Mechanical energy) ညံင် ဂွံ ဒှ် ဓါတ်လလဳ ရ။
* '''ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် (Transmission):''' ဟိုတ်နူ ဒး ပလံင် ဓါတ်လလဳ ဇမ္ၚောဲ တုဲ၊ ညးတအ် သၠုင် ပတိုန် ဒြဟတ် ဗို့ (High voltage - ဥပမာ ၂၃၀,၀၀၀ ဗို့) နကဵု တရန်သဖဝ်မာ (Transformers) သွက်ဂွံ ဖအောန် ပရေင်ကျ ဆောမ်လေင် ဓါတ် လတူ တောဝ် လလဳ ရ။ ကာလ စိုပ် ဍုင် မ္ဂး ညးတအ် ကလေင် ယှောတ် ဖျေဟ် ဗို့ (ဥပမာ ၂၂၀ ဗို့ ဟွံသေင်မ္ဂး ၁၁၀ ဗို့) သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ သ္ၚိ ရ။&lt;ref name=&quot;alexander&quot;&gt;{{cite book |last=Alexander |first=C. K. |author2=Sadiku, M. N. O. |title=Fundamentals of Electric Circuits |edition=5th |publisher=McGraw-Hill |year=2012 |pages=15-30}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ လလဳပသဲဗက် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် (Electromagnetism) ==
ဓါတ်လလဳ ကေုာံ ဓါတ်ပသဲဗက် (Magnetism) ဝွံ ဒှ် သဘဴဓရ် ရူပဗေဒ မဆက်စပ် ညောန်ကြပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် မကော်စ လလဳပသဲဗက် (Electromagnetism) ရ။

* ကာလ ဓါတ်လလဳ ဇွောဝ် အာ ပ္ဍဲ တောဝ် မွဲ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် ဝိုင် ပသဲဗက် (Magnetic field) ပွဳပွူ တောဝ် ဂှ် ရ။
* ပ္ဍဲ လပါ် ပြန်၊ ကာလ ဓါတ်ပသဲဗက် ချဳဓရာင် အကြာ တောဝ် ပသဲ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် ဓါတ်လလဳ (Electromagnetic induction) ရ။
သဘဴဓရ် ဏအ် ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ကၠောန် စက် ဓါတ်လလဳ (Electric motors)၊ ဂျေန်နရေတာ၊ တရန်သဖဝ်မာ၊ ကေုာံ ကပေါတ် ပရေင်ဆက်စၠောအ် (ဥပမာ ရေဒဳယဝ် ကေုာံ အေန်တာနဲ) တအ် ရ။

== ၇။ လွပ် ပ္ဍဲ လၟိုန်တ္ၚဲ ကေုာံ နဲပညာ (Daily Uses and Technology) ==
ဓါတ်လလဳ ဝွံ ပြံင်လှာဲ လဝ် လၟေင် ဂျိုင်တန်တဴ ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

* '''ပရေင်လျး (Lighting):''' စတမ် နူ တဝ်မာတ် အေဒဳသေန် (Thomas Edison) ဖန်ဗဒှ် မပၟတ် လလဳ (Incandescent light bulb)၊ ကောန်မၞိဟ် တအ် မာန် ကၠောန် ကမၠောန် ပ္ဍဲ အခိင် ဗတံ မာန် ကၠုင် ရ။
* '''ပရေင်ဂမ္တဴ ကေုာံ ၜိုဟ် (Heating and Cooling):''' စကာ သွက် ပၟတ် ဍုန် စၞ (Electric stoves)၊ အေယျာကောန် (Air conditioners) ကေုာံ စက် လၜိုဟ် (Refrigerators) သွက်ဂွံ မင်မဲ စၞစ။
* '''ကွဳစက် ကေုာံ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် (Transportation):''' ကွဳစက် ဓါတ်လလဳ (Electric vehicles - EVs) ကေုာံ ကွဳပၟတ် (Electric trains) တအ် လၟုဟ် ဒှ် ကၠုင် အရာ မပြာကတ် သွက်ဂွံ ယှောတ် ဖအောန် ပရေင်စကာ ကၠေင် ရ။
* '''ပရေင်ဆက်စၠောအ် ကေုာံ ကွန်ပျူတာ (Telecommunications &amp; Computing):''' သၞောတ် အေန်တာနဲ၊ စမတ်ဖုင် (Smartphones)၊ ကေုာံ ကွန်ပျူတာ တအ် သီုဖအိုတ် ဒး စကာ ဓါတ်လလဳ သွက်ဂွံ လှာဲပြံင် တင်ဂၞင် ရ။

== ၈။ အန္တရာယ် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ (Dangers and Safety) ==
ၜိုန်ရ ဓါတ်လလဳ နွံ ဖဵု ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ စကာ ဟွံစွံ သတိ မ္ဂး မာန် ကတဵုဗဒှ် အန္တရာယ် လမျီု ရ -

* '''ပရေင်ဒး ဓါတ်လလဳ (Electric Shock):''' ယဝ်ရ ဓါတ်လလဳ ဇွောဝ် ဖြတ် အာ ခန္ဓာကိုယ် ကောန်မၞိဟ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် ပကဵု ညံင် ဖျုန် ဒး ဒုင် စံင်၊ ကတောဝ် ဂြိုဟ် ဒေါအ် (Cardiac arrest) ကေုာံ ချိုတ် မာန် ရ။ ဒြဟတ် လၟေင် ဓါတ် (Current) မသၠုင် နူ ၅၀ မဳလဳအမ်ပဳယျာ (mA) ဂှ် ကဵု အန္တရာယ် လမျီု မာန် ရ။
* '''ပၟတ် တူ (Fire Hazards):''' ယဝ်ရ တောဝ် လလဳ ပၠောတ် အာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠံင် ဓါတ် ကၠောအ် (Short circuit) မ္ဂး၊ ဒြဟတ် ဂမ္တဴ ကတဵုဒှ် တုဲ သ္ၚိ မာန် တူ ပၟတ် ရ။
* '''ပရေင်စဵုဒၞာ (Safety Measures):''' သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အန္တရာယ် ဏအ်၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ် စကာ ဂၠံင် ဆက် တိ (Grounding / Earth wire)၊ ဖျူး (Fuses)၊ ကေုာံ သာကစ် ဘရိတ်ကာ (Circuit breakers) သွက်ဂွံ ဖြတ် ထောအ် ဓါတ်လလဳ အလဵုအလဵု အခိင် ကတဵုဒှ် ပြသၞာ ရ။

== ၉။ ဓါတ်လလဳ ပ္ဍဲ သဘာဝ (Electricity in Nature) ==
ဓါတ်လလဳ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ကပေါတ် ကောန်မၞိဟ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ သဘာဝ လၟိုန် ရ။

* '''လလဳ (Lightning):''' ဒှ် ပရေင်ဗလး ဓါတ်လလဳ (Electrical discharge) အကြာ မတ်ဗြဲ (Clouds) ကေုာံ တိ ရ။ လလဳ မွဲ တၞုင် မာန် ပတိတ် ဓါတ် ဗို့ ကိုဋ် ပြကောဋိ မာန် ရ။
* '''ဓါတ်လလဳ ဇဳဝဗေဒ (Bioelectricity):''' ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ကောန်မၞိဟ်၊ သၞောတ် အာရုံ (Nervous system) တအ် စကာ ဓါတ်လလဳ အောန်အောန် သွက်ဂွံ ပလံင် ကေတ် တင်ဂၞင် အကြာ က္ဍဟ် ကေုာံ ဖျုန် တအ် ရ။ တိရစ္ဆာန် လ္ၚဵု ဥပမာ က မနွံ ဓါတ်လလဳ (Electric eel) မာန် ပတိတ် ဓါတ်လလဳ ဇၞော် သွက်ဂွံ ဗတိုက် က ပရေအ် မာန် ရ။

== ၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ဒြဟတ် ကလေင်စကာမာန် (Future and Renewable Energy) ==
ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ လွပ် ဓါတ်လလဳ ဂှ် ဇၞော် တိုန် လၟိုန် ရောင်။ ဆဂး ပြသၞာ အဓိက ဂှ် ဒှ် နဲကဲ ဖန်ပတိတ် ဓါတ်လလဳ မစံင် ကပေါတ် ရုပ် (Fossil fuels) ဏအ် မာန် ပကဵု ညံင် ကတဵုဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) ရ။

* '''ဒြဟတ် ကလေင်စကာမာန် (Renewable Energy):''' ဂၠးတိ လၟုဟ် ပြံင်လှာဲ အာ စကာ ဒြဟတ် တ္ၚဲ (Solar power)၊ ဒြဟတ် ကျာ (Wind power) ကေုာံ ဒြဟတ် ဍာ် (Hydroelectricity) မဟွံပတိတ် ဓါတ် ကာဗောန် ရ။
* '''သၞောတ် ဂရစ် ဍာံ (Smart Grids):''' ဒှ် သၞောတ် ပလံင် ဓါတ်လလဳ ခေတ်တၟိ မစကာ နဲပညာ ကွန်ပျူတာ သွက်ဂွံ ပါ်ပရအ် ဓါတ်လလဳ ညံင် ဂွံ မံက်ဂၠံက် ကေုာံ ဟွံဂွံ ကျ ဆောမ်လေင်။
* '''ပရေင်သိပ်ဒြဟတ် (Energy Storage):''' ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဘက်ထရဳ မာန် သိပ် ဓါတ်လလဳ ဂၠိုင်ဂၠိုင် ဥပမာ လဳသဳယောမ်-အာင်ယောန် (Lithium-ion) ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ စကာ ဒြဟတ် တ္ၚဲ ပ္ဍဲ အခိင် ဗတံ မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;ristinen&quot;&gt;{{cite book |last=Ristinen |first=R. A. |author2=Kraushaar, J. J. |title=Energy and the Environment |url=https://archive.org/details/energyenvironmen00rist |edition=2nd |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2006 |pages=[https://archive.org/details/energyenvironmen00rist/page/150 150]-175}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)
* [[အဳလက်ထရောန်]] (Electron)
* [[လလဳပသဲဗက်]] (Electromagnetism)
* [[ဒြဟတ် ကလေင်စကာမာန်]] (Renewable energy)
* [[ဘင်ဂျမေန် ဖရန်ကလိန်]] (Benjamin Franklin)

{{Navbox
| name = Electricity
| title = ဓါတ်လလဳ ကေုာံ သဘဴဓရ် ရူပဗေဒ (Electricity and Physics Concepts)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဘဴဓရ် အဓိက
| list1 =
* [[ဓါတ်တင်ဍိုက်]] (Electric charge)
* [[လၟေင် ဓါတ်လလဳ]] (Electric current)
* [[ဒြဟတ် ဍဵု ဓါတ်]] (Voltage)
* [[ပရေင်ဒစးဒုင် ဓါတ်]] (Electrical resistance)
* [[ဒြဟတ် ဓါတ်လလဳ]] (Electric power)
| group2 = သၞောတ် ကေုာံ ကိရိယာ
| list2 =
* [[သၞောတ် ဂၠံင် ဓါတ်လလဳ]] (Electric circuit)
* [[ဘက်ထရဳ]] (Battery)
* [[ဂျေန်နရေတာ]] (Electric generator)
* [[တရန်သဖဝ်မာ]] (Transformer)
* [[စက် ဓါတ်လလဳ]] (Electric motor)
| group3 = ဝင် ကေုာံ တၠပညာ
| list3 =
* [[ဘင်ဂျမေန် ဖရန်ကလိန်]] (Benjamin Franklin)
* [[အာလေတ်သန်ဒရဝ် ဗို့တာ]] (Alessandro Volta)
* [[မာင်ကယ် ဖာရာဒေး]] (Michael Faraday)
* [[တဝ်မာတ် အေဒဳသေန်]] (Thomas Edison)
* [[နဳကဝ်လာ တက်သလာ]] (Nikola Tesla)
}}

[[Category:ဓါတ်လလဳ]]
[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:ဒြဟတ်]]
[[Category:နဲပညာ]]</text>
      <sha1>m86z7mb7nkxccw4dq9umyo7xjbp52dz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တဝ်မာတ် အေဒဳသေန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12000</id>
    <revision>
      <id>57825</id>
      <parentid>57633</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T21:56:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26244" sha1="1kwj2s5dbnwv12pmek7ikw63kkf6mwp" xml:space="preserve">'''တဝ်မာတ် အေဒဳသေန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Thomas Alva Edison''; ၁၁ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၈၄၇ – ၁၈ အံက်တဝ်ဗာ ၁၉၃၁) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တၠပညာ ဖန်ဗဒှ် (Inventor) ကေုာံ သၟာဗၞိက် (Businessman) ဍုင်အမေရိကာန် မပြာကတ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဂၠးတိ ရ။ ညးဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မဖန်ဗဒှ် ကိရိယာ ကေုာံ နည်းပညာ တၟိတၟိ မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ မပ္တံကဵု မခဍောတ် ပၟတ် လလဳ (Incandescent light bulb)၊ ကိရိယာ သမ္တီ ရမ္သာင် ဖဝ်နဝ်ဂရာပ် (Phonograph)၊ ကေုာံ ကင်မရာ ရုပ်ဒမျိုင် (Motion picture camera) တအ် ရ။ လညာတ် ကေုာံ ကမၠောန် ညးဝွံ ပကဵု ညံင် ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ခေတ်တၟိ ဂွံ ပြံင်လှာဲ အာ ဗွဲမဇၞော်ကၠေင် ရ။&lt;ref name=&quot;israel&quot;&gt;{{cite book |last=Israel |first=Paul |title=Edison: A Life of Invention |url=https://archive.org/details/edisonlifeofinve0000isra_l4c0 |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=1998 |pages=[https://archive.org/details/edisonlifeofinve0000isra_l4c0/page/15 15]-28}}&lt;/ref&gt;

အေဒဳသေန် ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မစတင် သြိုင်ခၞံ ဌာန်သုတေသန ပရေင်စက်ရုံ (Industrial research laboratory) ပထမအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ ဏအ် တုဲ၊ ညး ပံင်ကောံ လဝ် တၠပညာ နာနာ သာ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ကပေါတ် တၟိတၟိ နကဵု လၟေင် ကမၠောန် မစှ်ေ သၞောတ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ကဵု လဝ် က္ဍိုပ်ယၟု ညး &quot;တၠအစောန် ဂြိုပ် မိန်လဝ် ပါက်&quot; (The Wizard of Menlo Park) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အေဒဳသေန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဘဝ၊ ကေုာံ အစောံသတ္တိ ညး ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Thomas Edison2.jpg|thumb|right|300px|တဝ်မာတ် အေဒဳသေန် (Thomas Edison) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၂]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Overview) ==
တဝ်မာတ် အေဒဳသေန် ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မနွံကဵု စၟတ်တဲ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် (Patents) မဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဝင် အမေရိကာန် (၁,၀၉၃ စောင်) ရ။ ကမၠောန် အဓိက ညးတအ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်လလဳ (Electricity)၊ ပရေင်ပလံင် ဆက်သွယ် (Mass communication)၊ ကေုာံ ပရေင်ရုပ်ဒမျိုင် (Motion pictures) ရ။ ညးဝွံ ဟွံသေင် ဆ တၠပညာ ဖန်ဗဒှ် မွဲ ဓဝ်၊ ညး ဒှ် သၟာဗၞိက် မနွံ အစောံသတ္တိ သွက်ဂွံ ပလံင် ပတိတ် ကပေါတ် ညး ဇရေင် ဖျာ ညးဍုင်ကွာန် နကဵု ၚုဟ် မတန် မာန် ရ။

အေဒဳသေန် စကာ လဝ် သၞောတ် လၟေင် ကမၠောန် ဖန်ပတိတ် မဂၠိုင် (Mass production) ကေုာံ သၞောတ် ကမၠောန် ဂကောံ (Teamwork) သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ညာတ် နဲကဲ တၟိတၟိ ရ။ ၜိုန်ရ ညး ဟွံမဲ ကု ပရေင်ပညာ ဍိုက်က်ပေင်ပေင် နူကဵု ဘာ ကီုလေဝ်၊ အစောံသတ္တိ ပရေင်လ္ၚတ် ကေုာံ ပရေင်ဂစာန် ညး ဂှ် ပကဵု ညံင် ညး ဂွံ အံင်ဇၞး ပ္ဍဲ ဘဝ ရ။

== ၂။ ဘဝ ပထမ ကေုာံ ပရေင်ပညာ (Early Life and Education) ==
တဝ်မာတ် အေဒဳသေန် ဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ၁၁ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၈၄၇ ပ္ဍဲ ဍုင် မဳလာန် (Milan)၊ တွဵုရး အဝ်ဟာဲယဝ် (Ohio)၊ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်။ ညး ဒှ် ကောန် မရနုက်ကဵု ထပှ်၊ တုဲ ဒှ် ကောန် ဍောတ် အိုတ် အကြာ သ္ၚိကၟိန် သာမြူရယ် (Samuel Ogden Edison Jr.) ကေုာံ နာန်သဳ (Nancy Matthews Elliott) ရ။

* '''ပရေင်ပညာ:''' အေဒဳသေန် အာ ဘာ ဆ ၜိုတ် ပိ ဂိတု သၟး ရ။ ဟိုတ်နူ ညး စိုတ် ဂၠိုင် ကေုာံ သၟာန် ဂၠိုင် လောန် အာ တုဲ အစာဘာ တအ် ဟီု ဒဒှ်ရ က္ဍဟ် ညး ဟွံခိုဟ် (addled) ရ။ မိအံက် ညး မဒှ် အစာဘာ တြေံ ဂှ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ညံင် ဂွံ ဗတောန် လိက် ကု ညး ပ္ဍဲ သ္ၚိ (Homeschooling) ရ။ လိက် မပ္တံကဵု သဘာဝ သိပ္ပံ ကေုာံ ဒဿန တအ် ဂှ် ညး လ္ၚတ် ကေတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''ပြသၞာ ကတောဝ် (Hearing Loss):''' ပ္ဍဲ အခိင် ညး ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ဍောတ်တ် ဂှ် ညး ဒး ဆဵုဂဗ ကု ပြသၞာ ကတောဝ် ဟွံမိင် (Deafness) ရ။ ဟိုတ် တမ်မူလ ဍေဟ် ဂှ် ကၠုင် နူကဵု ယဲ ကတောဝ် ပ္ဍဲ အခိင် ကောန်ၚာ်။ ၜိုန်ရ ကတောဝ် ဟွံမိင် ကီုလေဝ်၊ အေဒဳသေန် ညာတ် ကေတ် ပြသၞာ ဏအ် နဒဒှ် တင်ခိုဟ် မွဲ သွက်ဂွံ ဝေင်ပါဲ နူ ရမ္သာင် ကလိုက်ကမဵု တုဲ အာရီုစွံ လတူ ကမၠောန် မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;baldwin&quot;&gt;{{cite book |last=Baldwin |first=Neil |title=Edison: Inventing the Century |publisher=Hyperion |year=2001 |pages=35-42}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ စတင် ကမၠောန် ကေုာံ တဳလေဂရာပ် (Early Career and Telegraphy) ==
အခိင် အေဒဳသေန် ကလိဂွံ အာယုက် ၁၂ သၞာံ၊ ညး စ သွံ လိက်ပရိုင်၊ သတ်ဆု ကေုာံ ကွာင် ပ္ဍဲကဵု က္ၜင်ပၟတ် မအာ ကၠုင် အကြာ ဍုင် ပေါတ် ဟူရွန် (Port Huron) ကေုာံ ဒဳထရိုက် (Detroit) ရ。 ညး သီု ပတိတ် လိက်ပရိုင် ညး အရိုင် နကဵု ယၟု ''Grand Trunk Herald'' မဒှ် လိက်ပရိုင် ပထမအိုတ် မပတိတ် လတူ က္ၜင်ပၟတ် ရ။

* '''တဳလေဂရာပ် (Telegraphy):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၂၊ အေဒဳသေန် ရီုဗင် ကေတ် လမျီု ကောန်ၚာ် သၟတ် မွဲ နူကဵု ဘဲ က္ၜင်ပၟတ် မာန် အာ ရ။ ဟိုတ်နူ ဂှ် မအံက် ကောန်ၚာ် (J.U. MacKenzie) ဂှ် ဗတောန် ကဵု ညး ကမၠောန် တဳလေဂရာပ် နဒဒှ် ပရေင်တင်ဂုဏ် ရ။
* အေဒဳသေန် ဒှ် အာ သၟာကမၠောန် တဳလေဂရာပ် မစိုန်သကီု မွဲ တုဲ၊ ညး ဂေတ် အာ ဂေတ် ကၠုင် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ဏအ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ညး လ္ၚတ် ကေတ် နဲကဲ သွက်ဂွံ သၠုင် ပတိုန် ခိုဟ် တိုန် ကိရိယာ တဳလေဂရာပ် နာနာ သာ် ရ။

== ၄။ မိန်လဝ် ပါက် ကေုာံ ဌာန်သုတေသန စက်ရုံ (Menlo Park and Industrial Research) ==
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၇၆၊ အေဒဳသေန် သြိုင်ခၞံ လဝ် ဌာန်သုတေသန ကေုာံ စက်ရုံ တၟိ ပ္ဍဲ ဍုင် မိန်လဝ် ပါက် (Menlo Park)၊ တွဵုရး နျူဂျာစဳ (New Jersey) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် အဓိက မပကဵု ညံင် ညး ဂွံ ပြာကတ် အာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။

* '''လညာတ် သုတေသန (Research Concept):''' ဌာန်သုတေသန ဏအ် ဒှ် ဒၞာဲ ပထမအိုတ် မရန်တၟအ် လဝ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် နည်းပညာ တၟိတၟိ လၟိုန် ကာလ (Continuous technological innovation) ရ။ အေဒဳသေန် ဟီု လဝ် ဒဒှ်ရ ညး မိက်ဂွံ ဖန်ပတိတ် &quot;ကပေါတ် ဍောတ်တ် မွဲ ဇၟာပ် ၁၀ တ္ၚဲ၊ ကေုာံ ကပေါတ် ဇၞော် မွဲ ဇၟာပ် ၆ ဂိတု&quot; ရ။
* '''ဂကောံ ကမၠောန်:''' ညး ရုဲစှ် လဝ် အေန်ဂျေန်နဳယာ၊ ညးမကၠောန် ပသဲ၊ တၠပညာ ဓါတုဗေဒ ကေုာံ သၟာကမၠောန် မစိုန်သကီု ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ကၠောန် ပံင်ကောံ ကု ညး။ ဒၞာဲ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် သွက် သၞောတ် သုတေသန ခေတ်တၟိ (R&amp;D) အလုံ ဂၠးတိ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်ဖန်ဗဒှ် အဓိက အေဒဳသေန် တအ်
|-
! သၞာံ (Year)
! ယၟု ဖန်ဗဒှ် (Invention)
! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် (Impact)
|-
| ၁۸၇၄
| '''ကွဒရူပလေက် တဳလေဂရာပ်''' (Quadruplex telegraph)
| မာန် ပလံင် လိက် ပန် တင် ပ္ဍဲ ကြော ပသဲ မွဲ တုပ် အခိင် (Four signals simultaneously)။
|-
| ၁၈၇၇
| '''ဖဝ်နဝ်ဂရာပ်''' (Phonograph)
| ကိရိယာ ပထမအိုတ် မမာန် စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ကလေင် ပတိတ် ရမ္သာင်။
|-
| ၁၈၇၉
| '''မခဍောတ် ပၟတ် လလဳ''' (Incandescent bulb)
| ပၟတ် လလဳ မစကာ မာန် ဍာ်ဇမၠိင် ကေုာံ ၚုဟ် တန်၊ မပြံင်လှာဲ ထောအ် သၞောတ် ပၟတ် အလုံ ဂၠးတိ။
|-
| ၁၈၉၁
| '''ကဳနဳတဝ်သကုပ်''' (Kinetoscope)
| ကိရိယာ ထ္ၜး ရုပ်ဒမျိုင် (Motion pictures) ကိုပ်ကၠာ အိုတ်။
|}

== ၅။ ဖဝ်နဝ်ဂရာပ် ကေုာံ ပရေင်ပြာကတ် (The Phonograph and Fame) ==
ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ပထမအိုတ် မပကဵု ညံင် အေဒဳသေန် ဂွံ ပြာကတ် ဗွဲမလောန် အလုံ ဂၠးတိ ဂှ် ဒှ် '''ဖဝ်နဝ်ဂရာပ်''' (Phonograph) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၇၇ ရ။

ကိုပ်ကၠာ နူ ဂှ်၊ ကိရိယာ မစၟတ်သမ္တီ ရမ္သာင် (Phonautograph) နွံ ကီုလေဝ် ဍေဟ် ကလေင် ပတိတ် ရမ္သာင် ဟွံမာန် ပုဟ်။ အေဒဳသေန် ဖန်ဗဒှ် လဝ် စက် မစကာ ဆုဒကိုင် ပသဲ (Tinfoil cylinder) မမာန် စၟတ်သမ္တီ ရမ္သာင် တုဲ ကလေင် ထ္ၜး ကဵု ရမ္သာင် ဂှ် မာန် ရ။ ရမ္သာင် ပထမအိုတ် ညး မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ဂှ် ဒှ် ဒွက် ကောန်ၚာ် &quot;Mary Had a Little Lamb&quot; ရ။ 

ကိရိယာ ဏအ် ပကဵု ညံင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ အမ်သဝ် ဗွဲမလောန် တုဲ ညးတအ် ကဵု ယၟု ညး &quot;တၠအစောန် ဂြိုပ် မိန်လဝ် ပါက်&quot; ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် ညး ပလေဝ်ပလေတ် ဖဝ်နဝ်ဂရာပ် ညံင် ဂွံ စကာ လောဲသွာ တုဲ သွံ ဇရေင် ဖျာ နဒဒှ် ကိရိယာ မဟီု တွဟ် ရမ္သာင် ကေုာံ ဒွက် ရ။&lt;ref name=&quot;jonnes&quot;&gt;{{cite book |last=Jonnes |first=Jill |title=Empires of Light: Edison, Tesla, Westinghouse, and the Race to Electrify the World |url=https://archive.org/details/empiresoflighted00jonn |publisher=Random House |year=2003 |pages=[https://archive.org/details/empiresoflighted00jonn/page/55 55]-70}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပၟတ် လလဳ ကေုာံ ကမၠောန် ပၟတ် (Electric Light and Power Industry) ==
ၜိုန်ရ အေဒဳသေန် ဟွံသေင် မၞိဟ် မဖန်ဗဒှ် ပၟတ် လလဳ ပထမအိုတ် ကီုလေဝ်၊ ညး ဒှ် မၞိဟ် မဖန်ဗဒှ် '''မခဍောတ် ပၟတ် လလဳ မစကာ မာန် ဍာ်ဇမၠိင်''' (Practical incandescent light bulb) ပထမအိုတ် ရ။

* '''ပရေင်သုတေသန ဇၞော်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၇၈-၁၈၇၉၊ ညး ကေုာံ ဂကောံ ညး ၜတ်ကၞာတ် လ္ၚတ် စံၜတ် လဝ် ဓါတ် ဒကုတ် (Filament) မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ ဂကူ ရ။ အဆုက် လက္ကရဴ၊ ညးတအ် ဂၠာဲ ဆဵု ညာတ် ဒဒှ်ရ ဇုက် ဝါသ် (Bamboo) မစံင် လဝ် ဓါတ် ကာဗောန် ဂှ် မာန် တန်တဴ ဒၟံင် လလိုင် ပွိုင် ၁၂၀၀ နာဍဳ မာန် ရ။
* '''စက်ရုံ ပၟတ် ပထမ:''' အေဒဳသေန် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ မခဍောတ် ပၟတ် မွဲ ဓဝ် စကာ ဟွံဂွံ ယဝ်ရ သၞောတ် ပလံင် ဓါတ်လလဳ (Electric power grid) ဟွံမဲ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၂ ညး သြိုင်ခၞံ ဌာန် ပၟတ် [[Pearl Street Station]] ပ္ဍဲ ဍုင် နျူယံက် မဒှ် ဌာန် ဖန်ပတိတ် ဓါတ်လလဳ ကေုာံ ပလံင် ကဵု သ္ၚိ ညးဍုင်ကွာန် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။

== ၇။ ပေါဲဗတိုက် လလဳ: DC vs AC (War of the Currents) ==
ပ္ဍဲ အခိင် မဇၞော်မောဝ် ပတိတ် သၞောတ် ဓါတ်လလဳ ဂှ်၊ ပေါဲပြိုင်ပ္ကာန် ဇၞော် မွဲ မကော်စ &quot;ပေါဲဗတိုက် လလဳ&quot; (War of the Currents) ကတဵုဒှ် ကၠုင် အကြာ ဂကောံ အေဒဳသေန် ကေုာံ ဂကောံ ဂျော့ချ် ဝက်သတေန်ဟောက် (George Westinghouse) ကဵု [[နဳကဝ်လာ တေတ်သလာ]] (Nikola Tesla) ရ။

* '''DC (Direct Current):''' အေဒဳသေန် လွဳလွတ် ဓါတ်လလဳ တပ် (Direct Current - DC) မဒှ် ဓါတ် မနွံကဵု ဂီုကၠီု (Low voltage) ဆဂး ပလံင် ဏာ ဌာန် သ္ၚောဲသ္ၚောဲ ဟွံမာန်။
* '''AC (Alternating Current):''' ဝက်သတေန်ဟောက် ကဵု တေတ်သလာ စကာ ဓါတ်လလဳ ပြံင်လှာဲ (Alternating Current - AC) မမာန် သၠုင် ပတိုန် ဗို့အား (Voltage) တုဲ ပလံင် ဏာ ဌာန် သ္ၚောဲသ္ၚောဲ မာန် ရ။
* '''ပရေင်ဝါဒဖြန့် (Propaganda):''' အေဒဳသေန် မိက်ဂွံ အံင်ဇၞး တုဲ ညး ဖန်ဇန် ညံင် ဂွံ ထ္ၜး ပရေင် အန္တရာယ် ဓါတ် AC ဥပမာ စကာ ဓါတ် AC သွက်ဂွံ ဂစိုတ် တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ခုံ လလဳ (Electric chair) သွက်ဂွံ ဂစိုတ် ကောန်ထံင် ရ။ ဆဂး အဆုက် လက္ကရဴ၊ သၞောတ် AC ဂှ် ဂွံ အံင်ဇၞး အာ ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် ခိုဟ် ဂၠိုင် သွက် ပရေင်ပလံင် ဓါတ်လလဳ သ္ၚောဲသ္ၚောဲ ရ။&lt;ref name=&quot;stross&quot;&gt;{{cite book |last=Stross |first=Randall E. |title=The Wizard of Menlo Park: How Thomas Alva Edison Invented the Modern World |url=https://archive.org/details/wizardofmenlopar0000stro |publisher=Crown Publishers |year=2007 |pages=[https://archive.org/details/wizardofmenlopar0000stro/page/120 120]-135}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ရုပ်ဒမျိုင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တၞဟ် (Motion Pictures and Other Inventions) ==
အေဒဳသေန် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် နည်းပညာ ရုပ်ဒမျိုင် (Motion pictures) အဓိက မွဲ ရ။

* '''ကဳနဳတဝ်သကုပ် (Kinetoscope):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၁၊ ညး ကေုာံ ကောန်ကမၠောန် ညး [[ဝဳလဳယာမ် ကနေဒဳ ဒစ်ဆောန်]] (William Kennedy Dickson) ဖန်ဗဒှ် စက် မရံင် ရုပ်ဒမျိုင် ပထမအိုတ် မကော်စ ကဳနဳတဝ်သကုပ် ရ။ မၞိဟ် မွဲ တၠ မာန် ရံင် လုပ် အပ္ဍဲ ခရံက် ဍောတ် သွက်ဂွံ ဆဵု ရုပ် ချဳဓရာင် ရ။
* '''ဗလက် မာရဳယာ (Black Maria):''' အေဒဳသေန် သြိုင်ခၞံ ဌာန် ရိုက် ဇာတ် (Film studio) ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ နကဵု ယၟု &quot;Black Maria&quot; ပ္ဍဲ တွဵုရး နျူဂျာစဳ သွက်ဂွံ ဖန်ပတိတ် ဇာတ် ဂၠေအ်ဂၠေအ် ရ။

ပါဲနူ ဏအ်၊ ညး သီု ဖန်ဗဒှ် ကိရိယာ တၞဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု စက် ဓါတ်သ္ၚာဲ ဇုတ် (Fluoroscope)၊ ဗက်ထရဳ မစကာ ကု ကွဳစက် လလဳ (Nickel-iron battery) ကေုာံ နဲကဲ ပတိတ် သတ္တု ရ။

== ၉။ ဘဝ သ္ၚိကၟိန် ကေုာံ လက္ကရဴ ဘဝ (Personal Life and Later Years) ==
အေဒဳသေန် ဒက် သ္ၚိကၟိန် ၜါ ဝါ။ 
* ပထမ ဝါ ညး ဒက် သ္ၚိကၟိန် ကု [[မေရဳ သတဳဝေလ်]] (Mary Stilwell) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၇၁ တုဲ ကလိဂွံ ကောန် ပိ တၠ။ မေရဳ စုတိ အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၄ ရ။
* ဒုတိယ ဝါ ညး ဒက် သ္ၚိကၟိန် ကု [[မဳနာ မဳလာ]] (Mina Miller) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၆ တုဲ ကလိဂွံ ကောန် ပိ တၠ ပၠန် ရ။

ပ္ဍဲ လက္ကရဴ ဘဝ ညး၊ အေဒဳသေန် ဇၞော်မောဝ် လဝ် ပရေင်မိတ်သဟာယ ကု တၠပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ညးဖန်ဗဒှ် တၞဟ် မပ္တံကဵု [[ဟိန်ရဳ ဖေါတ်]] (Henry Ford) ကေုာံ ဟာဗဳ ဖါယာသတိုန် (Harvey Firestone) ရ။ ညးတအ် ပံင်ကောံ တုဲ အာ တရဴ သဘာဝ (Camping trips) ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ရ။

== ၁၀။ ဝင် လက္ကရဴ ကေုာံ သ္ၚောပ် (Legacy and Conclusion) ==
တဝ်မာတ် အေဒဳသေန် စုတိ အာ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၈ အံက်တဝ်ဗာ ၁၉၃၁ ပ္ဍဲ သ္ၚိ ညး ပ္ဍဲ ဍုင် ဝေတ် အဝ်ရိန် (West Orange)၊ နျူဂျာစဳ၊ နကဵု အာယုက် ၈၄ သၞာံ။ ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ညး မစုတိ ဂှ် ညးဍုင်ကွာန် အမေရိကာန် တအ် ပလိုတ် ထောအ် ပၟတ် လလဳ ဇကု မွဲ ခဏ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ရှ်ေသှ်ေ ရဴဂဴ ညး ရ။&lt;ref name=&quot;josephson&quot;&gt;{{cite book |last=Josephson |first=Matthew |title=Edison: A Biography |url=https://archive.org/details/edisonbiography0000jose |publisher=Wiley |year=1992 |pages=[https://archive.org/details/edisonbiography0000jose/page/450 450]-465}}&lt;/ref&gt;

ဝင် လက္ကရဴ အေဒဳသေန် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ။ ညး ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဌာန်သုတေသန ခေတ်တၟိ (Modern R&amp;D) မဒှ် ရိုဟ်ကၞက် သွက် ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ရ။ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ညး တအ် မပ္တံကဵု ပၟတ် လလဳ၊ ရုပ်ဒမျိုင်၊ ကေုာံ ပရေင်သမ္တီ ရမ္သာင် တအ် ဂှ် ပကဵု ညံင် ဘဝ ကောန်မၞိဟ် ခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ဂွံ ပြံင်လှာဲ အာ စဵုကဵု ခေတ် လၟုဟ် ရ။ အေဒဳသေန် ဆက် တန်တဴ နဒဒှ် သင်္ကေတ ပရေင်ဂစာန်၊ ပရေင်သုတေသန၊ ကေုာံ အစောံသတ္တိ နည်းပညာ ဍုင်အမေရိကာန် လၟိုန် ကာလ ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[နဳကဝ်လာ တေတ်သလာ]] (Nikola Tesla)
* [[ပၟတ် လလဳ]] (Electricity)
* [[ဖဝ်နဝ်ဂရာပ်]] (Phonograph)
* [[ဟိန်ရဳ ဖေါတ်]] (Henry Ford)

{{Navbox
| name = Thomas Edison
| title = [[တဝ်မာတ် အေဒဳသေန်]] (Thomas Edison)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ပရေင်ဖန်ဗဒှ် အဓိက (Inventions)
| list1 =
* [[ဖဝ်နဝ်ဂရာပ်]] (Phonograph)
* [[မခဍောတ် ပၟတ် လလဳ]] (Incandescent light bulb)
* [[ကဳနဳတဝ်သကုပ်]] (Kinetoscope)
* [[မာဲကရဝ်ဖိုန် ကာဗောန်]] (Carbon microphone)
| group2 = ကုမ္ပဏဳ ကေုာံ ဌာန် (Companies &amp; Places)
| list2 =
* [[မိန်လဝ် ပါက်]] (Menlo Park)
* [[General Electric]] (GE)
* [[Edison Records]]
* [[Black Maria]]
| group3 = ညး ဆက်စပ် (Associated People)
| list3 =
* [[နဳကဝ်လာ တေတ်သလာ]] (Nikola Tesla)
* [[ဂျော့ချ် ဝက်သတေန်ဟောက်]] (George Westinghouse)
* [[ဟိန်ရဳ ဖေါတ်]] (Henry Ford)
* [[ဝဳလဳယာမ် ကနေဒဳ ဒစ်ဆောန်]] (William K. Dickson)
| group4 = ပရူပရာ တၞဟ် (Other Topics)
| list4 =
* [[ပေါဲဗတိုက် လလဳ]] (War of the Currents)
* [[ဓါတ်လလဳ တပ်]] (Direct Current)
}}

[[Category:တဝ်မာတ် အေဒဳသေန်]]
[[Category:တၠပညာ ဖန်ဗဒှ် အမေရိကာန်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ညးမဖန်ဗဒှ် နည်းပညာ ပၟတ်လလဳ]]
[[Category:မၞိဟ်မစုတိ သၞာံ ၁၉၃၁]]
[[Category:မၞိဟ်မဒှ် သၞာံ ၁၈၄၇]]</text>
      <sha1>1kwj2s5dbnwv12pmek7ikw63kkf6mwp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပၟတ် လလဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12001</id>
    <revision>
      <id>57860</id>
      <parentid>57634</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:50:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22636" sha1="dhi8rj9st7eqvdhh4hactyqdm6m5e4d" xml:space="preserve">'''ပၟတ် လလဳ''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''လလဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Electricity'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သဘဴဓဝ် ရူပဗေဒ မဆက်စပ် ကု ပရေင်နွံတန်တဴ ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် ဓါတ်လလဳ (Electric charge) ရ။ ပၟတ်လလဳ ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် မပကဵု ညံင် သဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု လလဳ (Lightning)၊ ဓါတ်လလဳ တန်ကြန် (Static electricity)၊ ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် လလဳ ဓါတ်သံလိုက် (Electromagnetic induction) တအ် ဂွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ခေတ်တၟိ ဏအ်၊ ပၟတ်လလဳ ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် လမျီု မၞိဟ် သီုဖအိုတ်၊ မပ္တံကဵု ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ သ္ၚိဌာန်၊ ရုင်စက်၊ ပရေင်ဆက်စၠောအ်၊ ကေုာံ သၞောတ် ပလံင်ဗစိုပ် တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;sears&quot;&gt;{{cite book |last=Young |first=H. D. |author2=Freedman, R. A. |title=Sears and Zemansky's University Physics |url=https://archive.org/details/universityphysic0003hugh_r7p3 |edition=14th |publisher=Pearson |year=2016 |pages=697-710}}&lt;/ref&gt;

သဘဴဓဝ် အဓိက သွက် ပၟတ်လလဳ ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် အီလက်ထရွန် (Electrons) မချဳဓရာင် နူကဵု ဒၞာဲ မွဲ ဇရေင် ဒၞာဲ မွဲ သ္အာင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပၟတ်လလဳ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဘဴဓဝ် ရူပဗေဒ၊ နဲကဲ ဖန်ပတိတ်၊ လွပ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ကု သဘာဝ ပွဳပွူ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Lightning_over_Oradea_Romania_3.jpg|thumb|right|300px|လလဳ (Lightning) မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သဘာဝ မဒှ် သဘဴဓဝ် ဓါတ်လလဳ မပြဟ်စှ်ေ နူ လတူ အကာသ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ပၟတ်လလဳ&quot; ဝွံ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သိပ္ပံ မ္ဂး၊ ဒှ် ဗီုပြင် ဒြဟတ် (Form of energy) မကတဵုဒှ် နူကဵု ပရေင်ချဳဓရာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်တန်တဴ ဓါတ် အီလက်ထရွန် ပ္ဍဲကဵု ဒြပ်စင် မွဲမွဲ ရ။ မလိက် &quot;Electricity&quot; ဝွံ ကၠုင် နူကဵု မလိက် ဂရိတ် ႀဟောင်း &quot;ēlektron&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပယျင်&quot; (Amber) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂကူ ဂရိတ် တအ် ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ပွတ် ဇွိတ် ပယျင် ကု သော် တိရစ္ဆာန် မ္ဂး ဍေဟ် ဓလိုက် တံင်ကေတ် ကပေါတ် သာသာ တအ် မာန် ရ (Static electricity)။

ပၟတ်လလဳ ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် အဓိက ၜါ သာ် - လလဳ တန်ကြန် (Static electricity) မဒှ် ဓါတ် မကောံ သၟဟ် တန်တဴ ဒၟံင်၊ ကေုာံ လလဳ ဇွောဝ် (Electric current) မဒှ် ဓါတ် မချဳဓရာင် အာ ဇရေင် ကြောတ် ပသဲ (Conductors) ရ။

== ၂။ ဝင် သမိုင်း ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discoveries) ==
ပရေင်လ္ၚတ် ပရူ ပၟတ်လလဳ ဝွံ စတင် ကၠုင် လဝ် နူကဵု သၞာံ မဂၠိုင်ကဵု ဗွဝ်ကၠံ တေအ် ရ။
* '''ခေတ် တမၠာ:''' တၠပညာ ဂရိတ် ཐေးလ် (Thales of Miletus) ဂၠာဲဆဵု လညာတ် လလဳ တန်ကြန် နူ ပယျင် ၜိုတ် ဘဳသဳ ၆၀၀ တေအ် ရ။
* '''၁၈ ဗွဝ်ကၠံ:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၂ ဂှ် ဗေန်ဂျာမေန် ဖရန်ကလေန် (Benjamin Franklin) ကၠောန် သုတေသန ပလံင် စွန် ဍာ် (Kite experiment) ပ္ဍဲ အခိင် ဗြဲ ဂူ လလဳ တး သွက်ဂွံ သက်သဳ ထ္ၜး ဒဒှ်ရ လလဳ အကာသ ကေုာံ ပၟတ်လလဳ ဂှ် ဒှ် အရာ တုပ် သၟဟ် ရ။
* '''၁၉ ဗွဝ်ကၠံ:''' အာလေတ်ဇြာန်ဒရဝ် ဗဝ်တာ (Alessandro Volta) ဖန်ဗဒှ် ဗက်တရဳ ပထမအိုတ် (Voltaic pile) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၀၀ ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် မာဲကယ် ဖာရာဒေး (Michael Faraday) ဂၠာဲဆဵု ညာတ် နဲကဲ လလဳ ဓါတ်သံလိုက် (Electromagnetic induction) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၁ မဒှ် ရိုဟ်ကၞက် သွက် ဂျေန်နရေတာ (Generators) ဖန်ပတိတ် ပၟတ်လလဳ ခေတ်တၟိ ရ။&lt;ref name=&quot;jonnes&quot;&gt;{{cite book |last=Jonnes |first=J. |title=Empires of Light: Edison, Tesla, Westinghouse, and the Race to Electrify the World |url=https://archive.org/details/empiresoflighted00jonn |publisher=Random House |year=2003 |pages=[https://archive.org/details/empiresoflighted00jonn/page/45 45]-60}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ လညာတ် ရူပဗေဒ ကေုာံ ဓါတ်လလဳ (Physics and Electric Charge) ==
သဘဴဓဝ် ပၟတ်လလဳ ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ မော်လီကျူး ကေုာံ အက်တမ် (Atoms) ရ။ 
* '''ဓါတ်လလဳ (Electric Charge):''' အက်တမ် သီုဖအိုတ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ပရဝ်တောန် (Protons - ဓါတ် အဖို) ကေုာံ အီလက်ထရွန် (Electrons - ဓါတ် အမ) ရ။ ယဝ်ရ အီလက်ထရွန် ပြံင်လှာဲ တိတ် အာ နူ အက်တမ် မ္ဂး၊ ဓါတ်လလဳ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။
* '''ဗဟဵု လလဳ (Electric Field):''' ဓါတ်လလဳ မွဲမွဲ ဖန်ဗဒှ် ဏာ ဗဟဵု လလဳ မာန် ရ။ ဗဟဵု ဏအ်ဝွံ ကဵု ဒြဟတ် လတူ ဓါတ်လလဳ တၞဟ် တအ် ညံင် ဂွံ သြောတ် (Attract) ဟွံသေင်မ္ဂး ဍဵုပတိတ် (Repel) ရ။
* '''စက်ဝိုင် သံလိုက် (Electromagnetism):''' ကာလ ဓါတ်လလဳ ချဳဓရာင် မ္ဂး ဍေဟ် ဖန်ဗဒှ် ဏာ ဗဟဵု သံလိုက် (Magnetic field) မာန် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် စက် မဝ်တာ (Electric motors) ကေုာံ ဂျေန်နရေတာ ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဇယား အလံင် ၜတ်ကၞာတ် အဓိက သွက် ပၟတ်လလဳ
|-
! လက္ခဏာ
! သင်္ကေတ
! ဗၞတ် ၜတ်ကၞာတ် (Unit)
! အဓိပ္ပါယ်
|-
| '''ဒြဟတ် ဓါတ် (Voltage/Potential)''' || V || ဗို့ (Volt) || ဒြဟတ် ဍဵု မပကဵု ညံင် ဓါတ် ဂွံ ချဳဓရာင်။
|-
| '''ဇွောဝ် ဓါတ် (Current)''' || I || အမ်ပဳယျာ (Ampere/Amp) || လၟိဟ် ဓါတ် မချဳဓရာင် ဖြတ် အာ ပ္ဍဲ မွဲ စက္က။
|-
| '''ဒစးဒုင် (Resistance)''' || R || အုမ် (Ohm, Ω) || ဒြဟတ် မဒစးဒုင် ညံင် ဓါတ် ဟွံဂွံ ဇွောဝ် လောဲသွာ။
|-
| '''စွမ်းအင် (Power)''' || P || ဝပ် (Watt, W) || လၟိဟ် ဒြဟတ် မစကာ ပ္ဍဲ မွဲ စက္က (P = V × I)။
|}

== ၄။ ဗီုပြင် ပၟတ်လလဳ ဇွောဝ်: AC ကေုာံ DC (Alternating vs. Direct Current) ==
ပၟတ်လလဳ မစကာ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် နွံ ဗီုပြင် အဓိက ၜါ သာ် -

# '''ပၟတ်လလဳ ဇွောဝ် တိုက်ရိုက် (Direct Current - DC):''' ဓါတ်လလဳ ဇွောဝ် အာ ဆ မွဲ လပါ် ဓဝ် သၟး ရ။ ဍေဟ် ကၠုင် နူကဵု ဗက်တရဳ (Batteries) ဟွံသေင်မ္ဂး ဆိုလာ ပြင် (Solar panels)။ စကာ ဂၠိုင် ပ္ဍဲ ကပေါတ် အီလက်ထရွန်းနစ် မပ္တံကဵု ကွန်ပျူတာ၊ ဖုန်း၊ ကေုာံ ကွဳစက် လလဳ ရ။
# '''ပၟတ်လလဳ ဇွောဝ် ပြံင် (Alternating Current - AC):''' ဓါတ်လလဳ ကလေင် ပြံင်လှာဲ လပါ် ဇွောဝ် ဍေဟ် ၅၀ ဟွံသေင်မ္ဂး ၆၀ ဝါ ပ္ဍဲ မွဲ စက္က (50/60 Hz) ရ။ ဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု နဳကဝ်လာ တက်သလာ (Nikola Tesla) တုဲ ဍေဟ် ခိုဟ် သွက်ဂွံ ပလံင် ပၟတ်လလဳ ဇမ္ၚောဲ (Long-distance transmission) ရ။ ပၟတ်လလဳ မစိုပ် သ္ၚိ ဇၟာပ် တ္ၚဲ ဂှ် ဒှ် AC သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;bird&quot;&gt;{{cite book |last=Bird |first=J. |title=Electrical Circuit Theory and Technology |url=https://archive.org/details/electricalcircui0000bird_g5e5 |edition=6th |publisher=Routledge |year=2017 |pages=[https://archive.org/details/electricalcircui0000bird_g5e5/page/15 15]-28}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဆာကေတ် ကေုာံ သၞောတ် ပၟတ်လလဳ (Electric Circuits) ==
ဆာကေတ် လလဳ (Circuit) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂၠံင် တရဴ မဆက် လဝ် ညံင် ဓါတ်လလဳ ဂွံ ဇွောဝ် ဂေတ် ကလေင် စိုပ် ဒၞာဲ တမ် မာန် ရ။

* '''ကပေါတ် သဇိုင်:''' မပ္တံကဵု တမ် ပၟတ် (Source - ဗက်တရဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ပလတ်)၊ ဂၠံင် ပသဲ (Conductor - တောဝ် ဍောတ်)၊ ကပေါတ် စကာ (Load - မပၟတ်)၊ ကေုာံ ခလုတ် (Switch)။
* '''သၞောတ် သဳရဳ (Series Circuit):''' ကပေါတ် သီုဖအိုတ် ဆက် လဝ် လၟေင်င် မွဲ ရ။ ယဝ်ရ ကပေါတ် မွဲ လီု အာ မ္ဂး၊ ပၟတ် ဇွောဝ် သီုဖအိုတ် ဒေါအ် အာ ရ (ဥပမာ ပၟတ် က္ဍိုင် သၞာံ တၟိ)။
* '''သၞောတ် ပါရေဝ် (Parallel Circuit):''' ကပေါတ် တအ် ဆက် လဝ် ဂၠံင် တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် ရ။ ယဝ်ရ မွဲ လီု လေဝ်၊ မသှ်ေ တအ် ဆက် တန်တဴ မာန် ရ။ သ္ၚိ ဌာန် သီုဖအိုတ် စကာ သၞောတ် ဏအ် ရ။

== ၆။ ပရေင်ဖန်ပတိတ် ပၟတ်လလဳ (Electricity Generation) ==
သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပၟတ်လလဳ အလုံ ဍုင် မ္ဂး၊ ဒး စကာ စက် ဂျေန်နရေတာ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ရုံစက် ဖန်ပတိတ် ပၟတ်လလဳ (Power plants) ရ။ ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ် ချဳဓရာင် (Mechanical energy) ညံင် ဂွံ ဒှ် ပၟတ်လလဳ (Electrical energy) ရ။

* '''ဒြဟတ် ပၟတ် (Fossil Fuels):''' စံင် ချာကိုလ် (Coal)၊ ရေနံ (Oil)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ်ငွေ့ (Natural gas) သွက်ဂွံ ဍုင် ဍာ် ဒှ် ယက် တုဲ ယက် ဂှ် ပလံင် ပသေက် တာဗိုင် (Turbines) ရ။
* '''ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ (Nuclear):''' စကာ ပရေင်ပါ် ပရး အက်တမ် ယူရေနဳယောမ် (Uranium) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဓါတ်ဂမ္တဴ ဇၞော်။
* '''ဒြဟတ် သဘာဝ မကလေင် ကလိဂွံ မာန် (Renewable Energy):''' 
  * '''ဍာ် (Hydropower):''' စကာ ဒြဟတ် ဍာ် ဇွောဝ် နူ ကၟာ ဇၞော် ညံင် ဂွံ ပသေက် တာဗိုင်။
  * '''ကျာ (Wind power):''' စကာ ဒြဟတ် ကျာ သွက်ဂွံ ပသေက် ဒၞင် ပသာ် လလဳ။
  * '''တ္ၚဲ (Solar power):''' စကာ ဆိုလာ ပြင် (Photovoltaic cells) မပြံင်လှာဲ လျး တ္ၚဲ ညံင် ဂွံ ဒှ် ပၟတ်လလဳ တိုက်ရိုက် ရ။&lt;ref name=&quot;boyle&quot;&gt;{{cite book |last=Boyle |first=G. |title=Renewable Energy: Power for a Sustainable Future |edition=3rd |publisher=Oxford University Press |year=2012 |pages=102-120}}&lt;/ref&gt;

[[File:Electricity_transmission_lines.jpg|thumb|left|300px|တိုင် ပလံင်ဗစိုပ် ပၟတ်လလဳ ဒြဟတ် သၠုင် (High-voltage transmission lines) မပလံင် ပၟတ် နူ ရုံစက် ဇရေင် ဍုင် ကွာန်ဂမၠိုင်။]]

== ၇။ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပရအ် (Transmission and Distribution) ==
ပၟတ်လလဳ မဖန်ပတိတ် လဝ် နူ ရုံစက် ဂှ် သ္ဒး ပလံင် ဗစိုပ် ဇရေင် ညးစကာ တအ် နကဵု သၞောတ် ဂရိတ် (Power grid) ရ။

# '''စၠောအ် ဒြဟတ် သၠုင် (Step-up Transformer):''' ကၠာ ဟွံပလံင်၊ ညးတအ် သၠုင် ပတိုန် ဗို့ (Voltage) စဵုကဵု ၁၀၀,၀၀၀ ဗို့ ပြင်င် ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ဒြဟတ် ဂွံ လေင် ကျ အောန် ပ္ဍဲ အခိင် ပလံင် ဇမ္ၚောဲ။
# '''ပလံင် ဇမ္ၚောဲ (Transmission):''' ပလံင် ဏာ နကဵု တောဝ် ပသဲ လတူ တိုင် ဇၞော်ဇၞော်။
# '''စၠောအ် ဒြဟတ် သဝ် (Step-down Transformer):''' ကာလ စိုပ် ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကွာန် မ္ဂး၊ ညးတအ် ယှောတ် စှ်ေ ဗို့ စဵုကဵု သှ်ေ ၜိုတ် ၂၂၀/၁၁၀ ဗို့ (အတိုင် သၞောတ် ဍုင်) သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ သ္ၚိ ညံင် ဂွံ ဂီုကၠီု ရ။

== ၈။ လွပ် အဓိက ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ (Modern Applications and Uses) ==
ပၟတ်လလဳ ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ကမၠောန် ကေုာံ လမျီု ခေတ်တၟိ အလုံ ဂၠးတိ ရ -

* '''ပရေင်လျး ကေုာံ ဂမ္တဴ (Lighting and Heating):''' စကာ သွက် မပၟတ် လျး (LEDs)၊ ကေုာံ သၞောတ် ပတိတ် ဂမ္တဴ (Heaters) ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ် ၜိုဟ် (Air conditioners)။
* '''ပရေင်ဆက်စၠောအ် ကေုာံ ကွန်ပျူတာ (Communication and IT):''' ကွန်ပျူတာ၊ အေန်တာနဲ၊ သမာတ်ဖုန်း၊ ကေုာံ စက် အီလက်ထရွန်းနစ် သီုဖအိုတ် တန်တဴ လတူ ပၟတ်လလဳ သၟး ရ။
* '''ပရေင်သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး (Transportation):''' ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ ကွဳစက် ပၟတ်လလဳ (Electric Vehicles - EV) ကေုာံ ကွဳပၟတ် (Electric trains) တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဒၞာဲ ဇၞော် အိုတ် သွက် ပရေင်ပြံင်လှာဲ စွမ်းအင် ရ။

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ သဘာဝ ပွဳပွူ (Environmental Impacts) ==
ပရေင်ဖန်ပတိတ် ပၟတ်လလဳ ဝွံ နွံ ဖဵုသက်ရောက် ဇၞော် ဗွဲမလောန် လတူ သဘာဝ ပွဳပွူ -

* '''အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ရုံစက် မစံင် ချာကိုလ် ကေုာံ ဓါတ်ငွေ့ တအ် ပတိတ် ဓါတ် ကာဗောန် ဒါင်အံက်သာက် (CO2) မာန် ပကဵု ညံင် ဂၠးတိ ဂွံ ကတဴ တိုန် (Global warming) ဗွဲမဇၞော်။
* '''ပရေင်ကၠိခ္ဍက် (Pollution):''' ယက် နူ ရုံစက် တအ် မာန် ဖန်ဗဒှ် ယဲ ထတ်ယုက် ကေုာံ ဗြဲ အက်သေတ် (Acid rain) မာန် ရ။
* ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂၠးတိ လၟုဟ် ဂစာန် ပြံင်လှာဲ အာ စကာ ဒြဟတ် သဘာဝ မပ္တံကဵု တ္ၚဲ ကေုာံ ကျာ ညံင် ဂွံ ယှောတ် ဖအောန် ပရေင်လီုလာ် သဘာဝ ပွဳပွူ ရ။&lt;ref name=&quot;smil&quot;&gt;{{cite book |last=Smil |first=V. |title=Energy Myths and Realities: Bringing Science to the Energy Policy Debate |url=https://archive.org/details/energymythsreali0000smil |publisher=AEI Press |year=2010 |pages=[https://archive.org/details/energymythsreali0000smil/page/85 85]-98}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ ဘဲအန္တရာယ်၊ ဂီုကၠီု ကေုာံ အနာဂတ် (Hazards, Safety and Future) ==
ပၟတ်လလဳ ဝွံ ဒှ် အရာ မကဵု အန္တရာယ် ဇၞော် ယဝ်ရ ဟွံစကာ နကဵု သတိ ရ။

* '''ဘဲ ဓါတ် ကၠောအ် (Electric Shock):''' ဓါတ်လလဳ နွံ လၟိဟ် အမ်ပဳယျာ သၠုင် ဖြတ် အာ ခန္ဓာကိုယ် မၞိဟ် မ္ဂး မာန် ပကဵု ညံင် လီုလာ် လမျီု ဟွံသေင်မ္ဂး ဂြိုဟ် ဒေါအ် အာ မာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သ္ဒး စကာ ကပေါတ် စဵုဒၞာ ကေုာံ စကာ သၞောတ် ပလံင် တိ (Grounding/Earthing) ရ။
* '''အနာဂတ် (Future Trends):''' 
  * သၞောတ် ဂရိတ် သမာတ် (Smart Grids) မမာန် ထိင်ဒဝ် လၟိဟ် ပၟတ် ဗွဲအလဵုအလဵု။
  * ပရေင်သိုကာ ဒြဟတ် (Energy Storage) ဗက်တရဳ ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံ ဂိုင် ဒေပ် ပၟတ် နူ ဆိုလာ ပ္ဍဲ အခိင် ဗတံ။
  * ပရေင်ပလံင် ပၟတ်လလဳ ဟွံမဲ ကု တောဝ် (Wireless power transfer) တအ် ဒှ် ကမၠောန် သုတေသန အဓိက သွက် အနာဂတ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဓါတ်လလဳ]] (Electric charge)
* [[ဒြဟတ် သဘာဝ]] (Renewable energy)
* [[မာဲကယ် ဖာရာဒေး]] (Michael Faraday)
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)

{{Navbox
| name = Electricity and Energy
| title = ပၟတ်လလဳ ကေုာံ ဒြဟတ် (Electricity and Energy)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဘဴဓဝ် သဇိုင်
| list1 =
* [[ဓါတ်လလဳ]] (Charge)
* [[ဒြဟတ် ဓါတ်]] (Voltage)
* [[ဇွောဝ် ဓါတ်]] (Current)
* [[ဒစးဒုင် လလဳ]] (Resistance)
| group2 = ဖန်ပတိတ် ကေုာံ ပလံင်
| list2 =
* [[ရုံစက် ပၟတ်လလဳ]] (Power station)
* [[ဂျေန်နရေတာ]] (Generator)
* [[တာဗိုင်]] (Turbine)
* [[သၞောတ် ဂရိတ်]] (Electrical grid)
| group3 = ကပေါတ် ဆာကေတ်
| list3 =
* [[ဗက်တရဳ]] (Battery)
* [[ကွန်ဒက်တာ]] (Conductor)
* [[သၞောတ် လလဳ ဇွောဝ် တိုက်ရိုက်]] (DC)
* [[သၞောတ် လလဳ ဇွောဝ် ပြံင်]] (AC)
| group4 = တမ်မူလ ဒြဟတ်
| list4 =
* [[ဒြဟတ် တ္ၚဲ]] (Solar power)
* [[ဒြဟတ် ကျာ]] (Wind power)
* [[ဒြဟတ် ဍာ်]] (Hydropower)
* [[ချာကိုလ်]] (Coal)
* [[နျူကလဳယျာ]] (Nuclear)
}}

[[Category:ပၟတ်လလဳ]]
[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:စွမ်းအင်]]
[[Category:ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ]]</text>
      <sha1>dhi8rj9st7eqvdhh4hactyqdm6m5e4d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒြဟတ် သဘာဝ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12002</id>
    <revision>
      <id>57856</id>
      <parentid>57635</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:40:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25333" sha1="fmomj3ct9i1gn5qdfj5nms8igt207np" xml:space="preserve">'''ဒြဟတ် သဘာဝ အဓိကဂမၠိုင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Fundamental interactions'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Fundamental forces'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ [[ရူပဗေဒ]] (Physics) ဒှ် ဒြဟတ် မကတဵုဗဒှ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ဒြပ်စင် (Matter) ကေုာံ စွမ်းအင် (Energy) သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ဏအ် ရ။ စဵုကဵု ခေတ် လၟုဟ်၊ တၠပညာ ရူပဗေဒ တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒြဟတ် သဘာဝ အဓိက နွံ ပန် သာ် ရ - '''ဒြဟတ် ဓရောတ်''' (Gravity)၊ '''ဒြဟတ် လလဳသံလိုက်''' (Electromagnetism)၊ '''ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ ဍိုန်လျ''' (Weak nuclear force)၊ ကေုာံ '''ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ ကြံင်မ္ၚိုဟ်''' (Strong nuclear force) တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;griffiths&quot;&gt;{{cite book |last=Griffiths |first=D. J. |title=Introduction to Elementary Particles |edition=2nd |publisher=Wiley-VCH |year=2008 |pages=15-22}}&lt;/ref&gt;

ဒြဟတ် ပန် သာ် ဏအ် ဝွံ ထိင်ဒဝ် လဝ် လဒက်ပတန် စက္ကဝါ နူကဵု ကဆံင် ဂြိုဟ် သၞံင် ဇၞော်ဇၞော် တအ် စဵုကဵု စိုပ် ကဆံင် အက်တောမ် (Atoms) ကေုာံ ကွာတ် (Quarks) မဍောတ် သၟတ် အိုတ် တအ် ရ။ ဒြဟတ် သဘာဝ ဏအ် ဟွံမာန် ပါ်ပရး ဟွံသေင်မ္ဂး ဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ဒြဟတ် တၞဟ် သ္အာင် တုဲ၊ ဍေဟ်တအ် ဒှ် သဇိုင် အဓိက အိုတ် သွက် သဘာဝ ဂၠးတိ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဒြဟတ် သဘာဝ ပန် သာ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ အင်္ဂလက္ခဏာ ရူပဗေဒ၊ သၞောတ် သာမည (Standard Model)၊ ကေုာံ ပရေင်သုတေသန ပံင်ကောံ ဒြဟတ် သီုဖအိုတ် (Unification) ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Standard_Model_of_Elementary_Particles.svg|thumb|right|400px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သၞောတ် သာမည (Standard Model) ဍိုတ် သဇိုင် ဥပါဒါန် (Elementary particles) မဆက်စပ် ကု ဒြဟတ် သဘာဝဂမၠိုင်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိ၊ အရာ သီုဖအိုတ် မကတဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ပွဳပွူ သဘာဝ ဝွံ ဒှ် ဖဵုသက်ရောက် နူကဵု ဒြဟတ် အဓိက ပန် သာ် ဏအ် ရ။ 
* '''ဒြဟတ် ဓရောတ်''' ဂှ် ဓရောတ် ဇြဟတ် အကြာ ဒြပ် (Mass) မနွံကဵု လျိုင်။
* '''ဒြဟတ် လလဳသံလိုက်''' ဂှ် ကတဵုဒှ် အကြာ ဍိုတ် မနွံကဵု ဓါတ် လလဳ (Electric charge)။
* '''ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ ကြံင်မ္ၚိုဟ်''' ဂှ် ထိင်ဒဝ် လဝ် ပရဝ်တောန် (Protons) ကေုာံ နျူထရဝ်တောန် (Neutrons) ပ္ဍဲ လဒေါဝ် အက်တောမ်။
* '''ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ ဍိုန်လျ''' ဂှ် ဖန်ဗဒှ် ညံင် ဓါတ် ရေဒဳယဝ် (Radioactive decay) ဂွံ ကတဵုဒှ် ရ။

နကဵု သဳအိုရဳ ကွမ်တမ် (Quantum field theory) မ္ဂး၊ ဒြဟတ် တအ် ဏအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကဵုကေတ် (Exchange) ဍိုတ် မကော်စ &quot;ဗဝ်သောန်&quot; (Gauge bosons) အကြာ ဍိုတ် သဇိုင် တအ် ရ။ ဒြဟတ် ဇၟာပ် သာ် နွံကဵု ဍိုတ် မယိုက်ဂၠေင် ဒြဟတ် (Force carriers) သီးသန့် ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် (History and Early Discoveries) ==
ဝင် ပရေင်လ္ၚတ် ဒြဟတ် သဘာဝ ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် တၠပညာ ဂရိတ် တမၠာ တေအ် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ နကဵု ရူပဗေဒ သဇိုင် ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ ရ။

* '''ဒြဟတ် ဓရောတ်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၈၇၊ '''[[အာက်ဇက် နယူတန်]]''' (Isaac Newton) ချူ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် သၞောဝ် ဒြဟတ် ဓရောတ် ဂၠးတိ (Law of Universal Gravitation)။ လက္ကရဴ ဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၅၊ '''[[အာလ်ဗာတ် အာင်သတာင်]]''' (Albert Einstein) ပသောင် လညာတ် တၟိ နကဵု သဳအိုရဳ နှိုင်းယှဉ် အထွေထွေ (General Relativity) ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် ဓရောတ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကဝိုင် အာကာသ ကေုာံ အခိင် (Spacetime curvature) ရ။
* '''ဒြဟတ် လလဳသံလိုက်:''' ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ '''[[ဂျိမ်းစ် ကလပ် မက်စ်ဝဲလ်]]''' (James Clerk Maxwell) ပံင်ကောံ ထောအ် ဓါတ် လလဳ (Electricity) ကေုာံ ဓါတ် သံလိုက် (Magnetism) နကဵု ညီမျှခြင်း မက်စ်ဝဲလ် (Maxwell's equations) ရ။
* '''ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ ၜါ:''' ကြဴနူ တၠပညာ တအ် ဂၠာဲ ဆဵု ညာတ် လဒက်ပတန် အက်တောမ် ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ တုဲ၊ သွက်ဂွံ ပသောင် ညံင် ပရဝ်တောန် တအ် ဂွံ တန်တဴ မွဲစွံ မာန် ဂှ်၊ ညးတအ် ဂၠာဲ ဆဵု ညာတ် ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ ကြံင်မ္ၚိုဟ် ကေုာံ ဍိုန်လျ ရ။&lt;ref name=&quot;weinberg&quot;&gt;{{cite book |last=Weinberg |first=S. |title=The Discovery of Subatomic Particles |url=https://archive.org/details/discoveryofsubat00wein_0 |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=[https://archive.org/details/discoveryofsubat00wein_0/page/45 45]-60}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဒြဟတ် ဓရောတ် ဂရုတ္တမ (Gravity / Gravitational Force) ==
ဒြဟတ် ဓရောတ် ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် မဍိုန်လျ အိုတ် ပ္ဍဲ အကြာ ဒြဟတ် ပန် သာ် ဏအ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒြဟတ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် လတူ စက္ကဝါ မဇၞော် (Macroscopic scale) ရ။ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု ပယျဵု ဇမၠိင် (Infinite range) တုဲ ဓရောတ် ကေတ် အရာ သီုဖအိုတ် မနွံကဵု ဒြပ် (Mass) ရ။

အတိုင် သၞောဝ် နယူတန် မ္ဂး၊ ဇြဟတ် ဒြဟတ် ဓရောတ် $F$ အကြာ ဒြပ် ၜါ ဂှ် တုပ် သၟဟ် ကု -
$$ F = G \frac{m_1 m_2}{r^2} $$
($G$ = Gravitational constant, $m$ = mass, $r$ = distance)

ဆဂး အတိုင် လညာတ် အာင်သတာင် မ္ဂး၊ ဒြဟတ် ဓရောတ် ဂှ် ဒှ် လက္ခဏာ ပထဝဳ (Geometry) သွက် အာကာသ-အခိင် (Spacetime) ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ် ကွမ်တမ်၊ တၠပညာ တအ် ယူဆ လဝ် ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် ဏအ် ဝွံ ယိုက်ဂၠေင် လဝ် နကဵု ဍိုတ် မကော်စ &quot;ဂရာဗဳတောန်&quot; (Graviton) ရ၊ ဆဂး စဵုကဵု လၟုဟ် ဂၠာဲ ဟွံဆဵု ဏီ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ ဒြဟတ် သဘာဝ ပန် သာ်
|-
! ဒြဟတ် (Force)
! ဍိုတ် ယိုက်ဂၠေင် (Mediating Particle)
! ဒြဟတ် နှိုင်းယှဉ် (Relative Strength)
! ဇမၠိင် အစောံ (Range)
! တာလျိုင် (Role in Nature)
|-
| '''ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ ကြံင်မ္ၚိုဟ်'''
| ဂလူအောန် (Gluon)
| $1$
| $10^{-15}$ မဳတာ 
| ထိင်ဒဝ် ကွာတ် ကေုာံ လဒေါဝ် အက်တောမ်
|-
| '''ဒြဟတ် လလဳသံလိုက်'''
| ဖဝ်တောန် (Photon)
| $10^{-2}$
| အနန္တ (Infinite)
| ဖန်ဗဒှ် ဓါတုဗေဒ၊ ပရေင်လလဳ
|-
| '''ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ ဍိုန်လျ'''
| W ကေုာံ Z ဗဝ်သောန် (W, Z Bosons)
| $10^{-5}$
| $10^{-18}$ မဳတာ
| ဖန်ဗဒှ် ဓါတ် ရေဒဳယဝ် (Beta decay)
|-
| '''ဒြဟတ် ဓရောတ်'''
| ဂရာဗဳတောန် (Graviton - Hypothetical)
| $10^{-39}$
| အနန္တ (Infinite)
| ထိင်ဒဝ် ဂြိုဟ်၊ သၞံင်၊ ဂယ်လက်သဳ
|}

== ၄။ ဒြဟတ် လလဳသံလိုက် (Electromagnetic Force) ==
ဒြဟတ် လလဳသံလိုက် ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် မကတဵုဒှ် အကြာ ဍိုတ် မနွံကဵု ဓါတ် လလဳ (Electric charge) မပ္တံကဵု အဳလက်ထရဝ် (Electrons) ကေုာံ ပရဝ်တောန် (Protons) ရ။ ဒြဟတ် ဏအ် ဝွံ နွံ ၜါ သာ် - ဒြဟတ် ဓရောတ် (Attraction - ဓါတ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်) ကေုာံ ဒြဟတ် ဍဵုပတိတ် (Repulsion - ဓါတ် တုပ် ရေင်သကအ်) ရ။

ဒြဟတ် ဏအ် ဝွံ ဍိုန် နူ ဒြဟတ် ကြံင်မ္ၚိုဟ် ၁၀၀ ဆ၊ ဆဂး ဍေဟ် ကြံင်မ္ၚိုဟ် နူ ဒြဟတ် ဓရောတ် ဂၠးတိ (Gravity) ဗွဲမလောန် ရ။ ဍိုတ် မယိုက်ဂၠေင် ဒြဟတ် ဏအ် ဂှ် ဒှ် '''ဖဝ်တောန်''' (Photon) မဒှ် ဍိုတ် လျး ရ။ 

* '''ဖဵုသက်ရောက်:''' ဒြဟတ် လလဳသံလိုက် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ညံင် အက်တောမ် တအ် ဂွံ ပံင်ကောံ မာန် (Chemical bonds) တုဲ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ဓါတုဗေဒ (Chemistry) ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ (Biology) သီုဖအိုတ် ရ။ သၞောတ် စက်၊ လလဳ ကေုာံ ကောန်ပျူတာ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ဒြဟတ် ဏအ် သီုဖအိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;feynman&quot;&gt;{{cite book |last=Feynman |first=R. P. |title=QED: The Strange Theory of Light and Matter |url=https://archive.org/details/qedstrangetheory0000feyn_n4u2 |publisher=Princeton University Press |year=1985 |pages=[https://archive.org/details/qedstrangetheory0000feyn_n4u2/page/33 33]-40}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ ကြံင်မ္ၚိုဟ် (Strong Nuclear Force) ==
ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ ကြံင်မ္ၚိုဟ် ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် မနွံ ဇြဟတ် ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ဏအ် ရ။ ယဝ်ရ ဒြဟတ် ဏအ် ဟွံမဲ မ္ဂး၊ လဒေါဝ် အက်တောမ် (Nucleus) တအ် သရိုဟ် လာ် အာ မာန် ရ၊ ဟိုတ်နူကဵု ပရဝ်တောန် တအ် နွံ ဓါတ် လလဳ ပေါင်း (Positive charge) တုပ် ရေင်သကအ် တုဲ ဍေဟ်တအ် ဍဵုပတိတ် (Repel) ရေင်သကအ် ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ် ရ။

* '''ဇမၠိင် အစောံ:''' ဍေဟ် နွံ အစောံ ဆ ပ္ဍဲ ဇမၠိင် ဍောတ် သၟတ် ဗွဲမလောန် (ၜိုတ် ၁ ဖေမ်တဝ်မဳတာ - $10^{-15}$ မဳတာ) သၟး ရ။
* '''ဍိုတ် ယိုက်ဂၠေင်:''' ဍိုတ် မယိုက်ဂၠေင် ဒြဟတ် ဏအ် ဂှ် ညးကော်စ '''ဂလူအောန်''' (Gluon) ရ။ ဂလူအောန် တအ် ပံင်ကောံ လဝ် ဍိုတ် ကွာတ် (Quarks) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရဝ်တောန် ကေုာံ နျူထရဝ်တောန် ရ။
* သဳအိုရဳ မလ္ၚတ် ပရူ ဒြဟတ် ဏအ် ဂှ် ညးကော်စ &quot;ကွမ်တမ် ခရဝ်မဝ်ဒုင်နာမေတ်&quot; (Quantum Chromodynamics - QCD) ရ။

== ၆။ ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ ဍိုန်လျ (Weak Nuclear Force) ==
ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ ဍိုန်လျ ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် မနွံ အစောံ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂကူ ကွာတ် (Quark flavor) ရ။ ဒြဟတ် ဏအ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက သွက် ပရေင်လီုလာ် ဓါတ် ရေဒဳယဝ် (Radioactive decay) ဥပမာ - ဘဳတာ ဒဳကေ (Beta decay) ရ။

* '''ဍိုတ် ယိုက်ဂၠေင်:''' ဍိုတ် W ကေုာံ Z ဗဝ်သောန် (W and Z bosons) တအ် ယိုက်ဂၠေင် လဝ် ဒြဟတ် ဏအ် ရ။ ဍိုတ် တအ် ဏအ် နွံ လျိုင် ဇၞော် ဗွဲမလောန် (ဇၞော် နူ ပရဝ်တောန် ၜိုတ် ၈၀ ဆ) ဂှ်ရ ဒြဟတ် ဏအ် ဂွံ အစောံ ဍိုန်လျ ကေုာံ နွံ ဇမၠိင် တာဝှ် ဂၠေအ် အိုတ် ($10^{-18}$ မဳတာ) ရ။
* ယဝ်ရ ဒြဟတ် ဏအ် ဟွံမဲ မ္ဂး၊ ပရေင်ပံင်ကောံ နျူကလဳယျာ (Nuclear fusion) ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ဂှ် ကတဵုဒှ် ဟွံမာန် တုဲ၊ လျး တ္ၚဲ လေဝ် ဟွံမဲ မာန် ရ။

== ၇။ သၞောတ် သာမည ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ ဍိုတ် (The Standard Model of Particle Physics) ==
ဒြဟတ် သဘာဝ ၃ သာ် (လလဳသံလိုက်၊ ကြံင်မ္ၚိုဟ်၊ ဍိုန်လျ) ကေုာံ ဍိုတ် သဇိုင် ဥပါဒါန် သီုဖအိုတ် ဂှ် တၠပညာ တအ် ပံင်ကောံ လဝ် နကဵု သဳအိုရဳ မွဲ မကော်စ '''သၞောတ် သာမည''' (Standard Model) ရ။ 

သၞောတ် ဏအ် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု -
# '''ဖာမဳယောန် (Fermions):''' ဍိုတ် မဖန်ဗဒှ် ဒြပ် (Matter) - ကွာတ် ၆ သာ် ကေုာံ လေပ်တောန် (Leptons ဥပမာ အဳလက်ထရဝ်) ၆ သာ်။
# '''ဗဝ်သောန် (Bosons):''' ဍိုတ် မယိုက်ဂၠေင် ဒြဟတ် - ဖဝ်တောန်၊ ဂလူအောန်၊ W ကဵု Z ဗဝ်သောန်။
# '''ဟိဂ် ဗဝ်သောန် (Higgs Boson):''' ဒှ် ဍိုတ် မကဵု ဒြပ် (Mass) ကု ဍိုတ် တၞဟ် သီုဖအိုတ် ရ (ဂၠာဲ ဆဵု ညာတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၂)။

ဆဂး သၞောတ် သာမည ဝွံ ဟွံဍိုက်ပေင် ဏီ ရ၊ ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် ဟွံမာန် ပံင်ကောံ ပသောင် ပရူ ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravity) ကေုာံ ဒြပ် လမ္စံက် (Dark matter) ဏီ ရ။&lt;ref name=&quot;kane&quot;&gt;{{cite book |last=Kane |first=G. |title=Modern Elementary Particle Physics |publisher=Perseus Books |year=1993 |pages=102-115}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်ပံင်ကောံ ဒြဟတ်ဂမၠိုင် (Grand Unified Theory and Unification) ==
ပ္ဍဲ ဝင် ရူပဗေဒ၊ တၠပညာ တအ် ဇၟာပ် အခိင် ဂစာန် ဂၠာဲ နဲကဲ သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ ဒြဟတ် တအ် ဏအ် ညံင် ဂွံ ဒှ် မွဲ (Unification) ရ။

* '''ဒြဟတ် အဳလက်ထရဝ်-ဝိက် (Electroweak Force):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၀ လက္ကရဴ၊ တၠပညာ မပ္တံကဵု ရာဗာတ် ဝါင်ဘာတ် (Steven Weinberg) ကေုာံ အဗဒူ သလာမ် (Abdus Salam) တအ် ပသောင် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ဒြဟတ် လလဳသံလိုက် ကေုာံ ဒြဟတ် ဍိုန်လျ ဝွံ ပ္ဍဲ အခိင် ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင် ဗွဲမလောန် မ္ဂး ဍေဟ်တအ် ဒှ် ဒြဟတ် မွဲဓဝ် ရ။ 
* '''သဳအိုရဳ ပံင်ကောံ ဇၞော် (Grand Unified Theory - GUT):''' တၠပညာ တအ် ဆက် ဂစာန် သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ ဒြဟတ် ကြံင်မ္ၚိုဟ် (Strong force) ပါလုပ် ပ္ဍဲ သဳအိုရဳ အဳလက်ထရဝ်-ဝိက် ကီုလေဝ် စဵုကဵု လၟုဟ် ဟွံအံင်ဇၞး ဏီ ရ။
* '''သဳအိုရဳ အရာ သီုဖအိုတ် (Theory of Everything - ToE):''' ဒှ် သဳအိုရဳ အန္တိမ မမိက်ဂွံ ပံင်ကောံ သီု ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravity) ပါလုပ် မွဲစွံ ရ။ သဳအိုရဳ မနွံ ပရေင်စၟဳ ဂၠိုင် အိုတ် သွက် ဏအ် ဂှ် ဒှ် '''သဳအိုရဳ လတေင်''' (String Theory) ကေုာံ ကွမ်တမ် ဓရောတ် (Quantum Gravity) ရ။

== ၉။ ဒြဟတ် မရနုက်ကဵု မသုန် ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Fifth Force and Future Research) ==
ၜိုန်ရ ဒြဟတ် ပန် သာ် ဏအ် မာန် ပသောင် ပြသၞာ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ စက္ကဝါ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု တၟိ ပ္ဍဲ နက္ခတ္တဗေဒ (Astronomy) ပကဵု ညံင် တၠပညာ တအ် ဒး ဒုင် သံသယ ဒဒှ်ရ မာန် နွံ &quot;ဒြဟတ် မရနုက်ကဵု မသုန်&quot; (Fifth Force) ရ။

* '''စွမ်းအင် လမ္စံက် ကေုာံ ဒြပ် လမ္စံက် (Dark Energy and Dark Matter):''' စက္ကဝါ ဝွံ ဂၠိုင် တိုန် ဒၟံင် နကဵု လဟိန် မပြဟ် တိုန် ဇၟာပ် အခိင် (Accelerating expansion) ရ။ ဏအ်ဂှ် ပသောင် ကဵု ဒြဟတ် ဓရောတ် ဓမ္မတာ ဟွံမာန် တုဲ၊ တၠပညာ တအ် ယူဆ လဝ် ဒဒှ်ရ စွမ်းအင် လမ္စံက် မာန် ဒှ် ဒြဟတ် မရနုက်ကဵု မသုန် မဍဵုပတိတ် ဒၟံင် ဂယ်လက်သဳ တအ် ရ။
* တၠပညာ တအ် ဆက် သုတေသန ပ္ဍဲကဵု ဌာန ဇၞော် မပ္တံကဵု CERN (Large Hadron Collider) သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဍိုတ် တၟိ ကေုာံ သက်သဳ သွက် ဒြဟတ် မရနုက်ကဵု မသုန် ရ။&lt;ref name=&quot;hawking&quot;&gt;{{cite book |last=Hawking |first=S. |title=A Brief History of Time |url=https://archive.org/details/briefhistoryofti0000hawk_j2d2 |publisher=Bantam Books |year=1988 |pages=[https://archive.org/details/briefhistoryofti0000hawk_j2d2/page/65 65]-80}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ဒြဟတ် သဘာဝ အဓိက ပန် သာ် ဝွံ ဒှ် ဥပဒေသ မထိင်ဒဝ် လဝ် လဒက်ပတန် စက္ကဝါ သီုဖအိုတ် - စတမ် နူကဵု ပရေင်စောဲဗာန် အကြာ ကွာတ် ပ္ဍဲ အက်တောမ် စဵုကဵု စိုပ် ပရေင်ချဳဓရာင် ဂယ်လက်သဳ မနွံ ဇမၠိင် ပြကောဋိ သၞာံ လျး တအ် ရ။ 

သၞောတ် သာမည (Standard Model) မာန် ပသောင် ဒြဟတ် ပိ သာ် နကဵု လညာတ် ကွမ်တမ် မာန် ဗွဲမအံင်ဇၞး ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ပံင်ကောံ ကု ဒြဟတ် ဓရောတ် (Gravity) ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ ဝါတ်ဂါတ် အိုတ် သွက် တၠပညာ ရူပဗေဒ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ် ရ။ ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ယဝ်ရ တၠပညာ တအ် မာန် ဖန်ဗဒှ် သဳအိုရဳ အရာ သီုဖအိုတ် (Theory of Everything) အံင်ဇၞး မ္ဂး၊ ဍေဟ် သ္ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ လညာတ် ကောန်မၞိဟ် လတူ သဘာဝ၊ အာကာသ၊ ကေုာံ အခိင် ဗွဲမဇၞော် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ရူပဗေဒ]] (Physics)
* [[သၞောတ် သာမည]] (Standard Model)
* [[ကွမ်တမ် မက္ကနိစ်]] (Quantum Mechanics)
* [[အာလ်ဗာတ် အာင်သတာင်]] (Albert Einstein)

{{Navbox
| name = Fundamental forces
| title = ဒြဟတ် သဘာဝ အဓိကဂမၠိုင် (Fundamental Interactions in Physics)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဒြဟတ် ပန် သာ်
| list1 =
* [[ဒြဟတ် ဓရောတ်]] (Gravity)
* [[ဒြဟတ် လလဳသံလိုက်]] (Electromagnetism)
* [[ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ ကြံင်မ္ၚိုဟ်]] (Strong Interaction)
* [[ဒြဟတ် နျူကလဳယျာ ဍိုန်လျ]] (Weak Interaction)
| group2 = ဍိုတ် ယိုက်ဂၠေင် (Bosons)
| list2 =
* [[ဂရာဗဳတောန်]] (Graviton - Hypothetical)
* [[ဖဝ်တောန်]] (Photon)
* [[ဂလူအောန်]] (Gluon)
* [[W ကေုာံ Z ဗဝ်သောန်]] (W and Z bosons)
| group3 = သဳအိုရဳ ဆက်စပ်
| list3 =
* [[သၞောတ် သာမည]] (Standard Model)
* [[သဳအိုရဳ လတေင်]] (String Theory)
* [[ကွမ်တမ် ခရဝ်မဝ်ဒုင်နာမေတ်]] (QCD)
* [[သဳအိုရဳ နှိုင်းယှဉ် အထွေထွေ]] (General Relativity)
}}

[[Category:ရူပဗေဒ]]
[[Category:ဒြဟတ် သဘာဝ]]
[[Category:ကွမ်တမ် မက္ကနိစ်]]</text>
      <sha1>fmomj3ct9i1gn5qdfj5nms8igt207np</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ် သာမည</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12003</id>
    <revision>
      <id>57833</id>
      <parentid>57636</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:10:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27005" sha1="nngbfgvvmv76wkevp5sx31fz27rz6it" xml:space="preserve">'''သၞောတ် သာမည''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Common law'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Case law'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် ဥပဒေ မဒုင်သဇိုင် လတူ တင်သ္ဂုတ်သွာတ် ရုင်ဗစာ (Judicial decisions) ကေုာံ စီရင်ထုံး (Precedents) မဖျေဟ် လဝ် နကဵု တၠသၞောဝ် တအ် ပ္ဍဲ အခိင် ကၠာတေအ် ရ။ သၞောတ် ဏအ်ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု သၞောတ် ဥပဒေ သဳဗေလ် (Civil law system) မဒုင်သဇိုင် လတူ သၞောဝ်ဥပဒေ မချူ ဓမံက် လဝ် နကဵု လိက် (Statutory laws/Codes) နူကဵု စၠတ်ဓရ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ် သာမည၊ တၠသၞောဝ် တအ် နွံ အာဏာ ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် (Judge-made law) လတူ ပြသၞာ မဟွံမဲ ကု သၞောဝ် မချူ လဝ် ကၠးကၠး၊ တုဲ တင်သ္ဂုတ်သွာတ် ညးတအ် ဂှ် ဒှ် အာ သၞောဝ် မဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် သွက် အမှု မတုပ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။&lt;ref name=&quot;holmes&quot;&gt;{{cite book |last=Holmes |first=O. W. |title=The Common Law |url=https://archive.org/details/dli.bengal.10689.20889 |publisher=Macmillan |year=1881 |pages=[https://archive.org/details/dli.bengal.10689.20889/page/n21 1]-5}}&lt;/ref&gt;

သၞောတ် ဏအ်ဝွံ စတင် ကတဵုဒှ် ကၠုင် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်အင်္ဂလာန် ပ္ဍဲ အခိင် လဒေါဝ် ခေတ် (Middle Ages) တုဲ၊ လက္ကရဴ ဏအ် ပြးဇး အာ ဇရေင် ဍုင် မဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု အေန်ပါယာ ဗြိတိန် (British Empire) ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်၊ အိန္ဒိယ၊ သြသတြေလျ၊ ကနေဒါ ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၞောတ် သာမည နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လက္ခဏာ အဓိက၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ ပရေင်တၞဟ်ခြာ ကု သၞောတ် တၞဟ်ဂမၠိုင် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Royal Courts of Justice 2019.jpg|thumb|right|300px|ရုင်ဗစာ တၠညး (Royal Courts of Justice) ပ္ဍဲ ဍုင်လာန်ဒါန်၊ မဒှ် ဗဟဵု သၞောတ် သာမည (Common Law) ဍုင်အင်္ဂလာန် ကေုာံ ဒၞာဲ မဖျေဟ် စီရင်ထုံး အဓိက။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;သၞောတ် သာမည&quot; (Common law) ဝွံ မလေပ် ကော်စ နကဵု ယၟု တၞဟ် မပ္တံကဵု '''ဥပဒေ စီရင်ထုံး''' (Case law) ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဥပဒေ မဖန်ဗဒှ် နကဵု တၠသၞောဝ်''' (Judge-made law) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် သၞောတ် ဥပဒေ မဟွံချူ လဝ် နကဵု လိက် (Unwritten law) မဒုင်သဇိုင် လတူ အခိုက်အလိုက် (Customs) ကေုာံ တင်သ္ဂုတ်သွာတ် (Rulings) နူ ရုင်ဗစာ တအ် ရ။

ပ္ဍဲ သၞောတ် ဏအ်၊ ကာလ ပြသၞာ မွဲ စိုပ် ကၠုင် ရုင်ဗစာ မ္ဂး၊ တၠသၞောဝ် တအ် သ္ဒး ဂၠာဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်သ္ဂုတ်သွာတ် မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ အမှု မတုပ် တအ် ဂှ် (Precedents) တုဲ သ္ဒး ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အတိုင် ဂှ် ရ။ ယဝ်ရ ပြသၞာ ဂှ် ဒှ် ပြသၞာ တၟိ မဟွံမဲ စီရင်ထုံး တြေံ မ္ဂး၊ တၠသၞောဝ် ဂှ် သ္ဒး ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သဇိုင် တၟိ မွဲ၊ တုဲ တင်သ္ဂုတ်သွာတ် တၟိ ဏအ် ဂှ် ဒှ် အာ စီရင်ထုံး သွက် တၠသၞောဝ် တၞဟ် တအ် သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။ နကဲ ဏအ် ဂှ် ပကဵု ညံင် သၞောတ် သာမည ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ပြံင်လှာဲ အာ အတိုင် အကာဲအရာ ပရေင်မၞိဟ် မပြံင်လှာဲ ရ။&lt;ref name=&quot;blackstone&quot;&gt;{{cite book |last=Blackstone |first=W. |title=Commentaries on the Laws of England |url=https://archive.org/details/lawsofenglandc04blacuoft |publisher=Clarendon Press |year=1765 |pages=[https://archive.org/details/lawsofenglandc04blacuoft/page/63 63]-74}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန် (History and Development in England) ==
သၞောတ် သာမည ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဍုင်အင်္ဂလာန် ဗွဲတၟေင် ရ။
* '''ကၠာ ပေါဲဗတိုက် နဝ်မာန် (Pre-Norman Conquest):''' ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၁၀၆၆ ဂှ်၊ ဍုင်အင်္ဂလာန် နွံ ဆ သၞောတ် ဥပဒေ အခိုက်အလိုက် ဒေသ (Local customary laws) မဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ ဇၟာပ် ဒေသ ရ။
* '''ဨကရာဇ် ဟေန်ရဳ ဒုတိယ (King Henry II - 1154–1189):''' ညးဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မဒက်ပတန် သၞောတ် သာမည ရ။ ညး ဖန်ဗဒှ် လဝ် ရုင်ဗစာ တၠညး (Royal courts) မွဲ မကော်စ &quot;King's Bench&quot; တုဲ ဗလး ဏာ တၠသၞောဝ် တအ် ညံင် ဂွံ အာ ဂေတ် အလုံ ဍုင် သွက်ဂွံ စၟတ် သၞောဝ် ရ။ 
* '''ပရေင်ပံင်ကောံ သၞောဝ် (Unification of Law):''' တၠသၞောဝ် တအ် ဏအ် ကလေင် စိုပ် လာန်ဒါန် မ္ဂး၊ ညးတအ် သဳကၠဳ အခိုက်အလိုက် ဒေသ တအ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ထောအ် သၞောဝ် ဓမ္မတာ မွဲ မတုပ်သၟဟ် သွက် အလုံ ဍုင် (Law &quot;common&quot; to all of England) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍေဟ် ဒးဒုင် ကော်စ ယၟု &quot;Common law&quot; ရ။
* '''မဂ္ဂနာ ကာတာ (Magna Carta - 1215):''' လိက်ကသုက် ဏအ် ပဒိုဟ် လဝ် အာဏာ ဨကရာဇ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ဇၟာပ် မၞိဟ် သီုကဵု ဨကရာဇ် သ္ဒး နွံ သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Rule of law) မဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် သၞောတ် သာမည ရ။&lt;ref name=&quot;maitland&quot;&gt;{{cite book |last=Maitland |first=F. W. |title=The Constitutional History of England |url=https://archive.org/details/constitutionalhi0000mait |publisher=Cambridge University Press |year=1908 |pages=[https://archive.org/details/constitutionalhi0000mait/page/10 10]-15}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ လက္ခဏာ အဓိက သၞောတ် သာမည (Key Characteristics of Common Law) ==
သၞောတ် သာမည နွံကဵု လက္ခဏာ အဓိက မတၞဟ်ခြာ နူ သၞောတ် တၞဟ် တအ် ဂှ် -

# '''ဥပဒေ မဖန်ဗဒှ် နကဵု တၠသၞောဝ် (Judge-made Law):''' လိက် သၞောဝ်ဥပဒေ (Statutes) တအ် နွံ ကီုလေဝ်၊ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ပရေင်စကာ သၞောဝ် တအ် ဂှ် တန်တဴ ဒၟံင် လတူ တင်သ္ဂုတ်သွာတ် တၠသၞောဝ် ရ။
# '''သၞောတ် ပြိုင်ပ္ကာန် (Adversarial System):''' ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ သၞောတ် သာမည ဂှ် စကာ သၞောတ် ပြိုင်ပ္ကာန် (Adversarial procedure) ရ။ တၠသၞောဝ် ဝွံ ဒှ် ညံင် ဒိုင်လူ (Referee) မွဲ မမင် ရံင် ဒၟံင် အတိုင် သၞောဝ် သၟး ရ။ သၟာသၞောဝ် (Lawyers) ၜါ လပါ် တအ် သ္ဒး ဂၠာဲ သက်သဳ ကေုာံ ပြိုင်ပ္ကာန် ရေင်သကအ် နကဵု အစောံသတ္တိ ဇကု ရ။ ဏအ်ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု သၞောတ် စၟတ်သၟာန် (Inquisitorial system) ပ္ဍဲ ဥပဒေ သဳဗေလ် မဒှ် ဒၞာဲ တၠသၞောဝ် တအ် ပါလုပ် ဂၠာဲ သက်သဳ တိုက်ရိုက် ရ။
# '''ဂကောံ ဂျူရဳ (Jury System):''' ပ္ဍဲ အမှု ပြစ်မှု ဇၞော်ဇၞော် တအ်၊ သၞောတ် ဏအ် မလေပ် စကာ ဂကောံ ဂျူရဳ (မၞိဟ် ဓမ္မတာ ၁၂ တၠ) သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ ဒုဟ် နွံ ဟွံမဲ (Questions of fact) ရ။ တၠသၞောဝ် ဂှ် ဆ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လပါ် သၞောဝ် (Questions of law) သၟး ရ။

== ၄။ သၞောတ် စီရင်ထုံး ကေုာံ တင်သ္ဂုတ်သွာတ် ရုင်ဗစာ (Stare Decisis and Judicial Precedent) ==
ရိုဟ်ကၞက် အဓိက အိုတ် သွက် သၞောတ် သာမည ဂှ် ဒှ် သၞောတ် စီရင်ထုံး ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု အရေဝ် လာတ္တေန် မကော်စ '''Stare Decisis''' (တန်တဴ လတူ အရာ မဖျေဟ် လဝ် သ္ဂုတ်သွာတ် တုဲ) ရ။

* '''စီရင်ထုံး မဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် (Binding Precedent):''' တင်သ္ဂုတ်သွာတ် နူကဵု ရုင်ဗစာ ကဆံင် သၠုင် (ဥပမာ Supreme Court) ဂှ်၊ ရုင်ဗစာ ကဆံင် သၟဝ် တအ် သီုဖအိုတ် ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် ဂှ် ဟွံမဲ ကု တင်ယှောတ် ရ။
* '''စီရင်ထုံး မမာန် ဒုင်သဇိုင် (Persuasive Precedent):''' တင်သ္ဂုတ်သွာတ် နူကဵု ရုင်ဗစာ ကဆံင် တုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး နူကဵု ဍုင် တၞဟ် မစကာ သၞောတ် သာမည (ဥပမာ ရုင်ဗစာ ဍုင်အမေရိကာန် ရံင် စီရင်ထုံး ဍုင်အင်္ဂလာန်) ဂှ် ဒှ် တင်သ္ဂုတ်သွာတ် မမာန် ဒုင်သဇိုင် (Persuasive) သၟး ရ၊ ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် တွဵု ဟွံသေင်။
* '''Ratio Decidendi ကေုာံ Obiter Dicta:''' ပ္ဍဲ စီရင်ထုံး မွဲ၊ အရာ မဒှ် ဟိုတ် အဓိက သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် (Ratio Decidendi) ဂှ် သၟး ဒှ် သၞောဝ် ရ။ လညာတ် တၠသၞောဝ် မဟီု ခြာ (Obiter Dicta) တအ် ဂှ် ဟွံဒှ် သၞောဝ် မဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် ရ။

== ၅။ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ သၞောတ် သာမည ကေုာံ သၞောတ် ဥပဒေ သဳဗေလ် (Common Law vs. Civil Law) ==
ဂၠးတိ ဏအ် နွံ သၞောတ် ဥပဒေ ဇၞော် အဓိက ၜါ - သၞောတ် သာမည ကေုာံ သၞောတ် ဥပဒေ သဳဗေလ် (Civil Law) မကၠုင် နူ ရဝ်မ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ သၞောတ် သာမည ကေုာံ ဥပဒေ သဳဗေလ်
|-
! လက္ခဏာ
! သၞောတ် သာမည (Common Law)
! သၞောတ် ဥပဒေ သဳဗေလ် (Civil Law)
|-
| '''တမ်မူလ'''
| ဍုင်အင်္ဂလာန် (England)
| အေန်ပါယာ ရဝ်မ (Roman Empire) / ပြင်သေတ်
|-
| '''သဇိုင် အဓိက ဥပဒေ'''
| စီရင်ထုံး (Precedents) ကေုာံ လိက် သၞောဝ်
| လိက် သၞောဝ်ဥပဒေ မချူ လဝ် (Codes / Statutes) အဓိက
|-
| '''တာလျိုင် တၠသၞောဝ်'''
| ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် ကေုာံ ဒှ် ဒိုင်လူ ပ္ဍဲ အမှု
| ဂၠာဲ သက်သဳ ကေုာံ စကာ သၞောဝ် မချူ လဝ်
|-
| '''သၞောတ် ရုင်ဗစာ'''
| သၞောတ် ပြိုင်ပ္ကာန် (Adversarial)
| သၞောတ် စၟတ်သၟာန် (Inquisitorial)
|-
| '''ဂကောံ ဂျူရဳ'''
| စကာ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ အမှု ဇၞော်ဇၞော်
| ဟွံလေပ် စကာ ဟွံသေင်မ္ဂး အောန် ဗွဲမလောန်
|}
&lt;ref name=&quot;david&quot;&gt;{{cite book |last=David |first=R. |author2=Brierley, J. E. C. |title=Major Legal Systems in the World Today |url=https://archive.org/details/majorlegalsystem00davi |publisher=Stevens &amp; Sons |year=1985 |pages=[https://archive.org/details/majorlegalsystem00davi/page/312 312]-320}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ လဒက်ပတန် ရုင်ဗစာ ကေုာံ တာလျိုင် တၠသၞောဝ် (Court Structure and Role of Judges) ==
ပ္ဍဲ သၞောတ် သာမည၊ ရုင်ဗစာ တအ် နွံ လဒက်ပတန် နကဵု ကဆံင်ကဆံင် (Hierarchical structure) ညံင် သၞောတ် စီရင်ထုံး ဂွံ အံင်ဇၞး ရ -

# '''ရုင်ဗစာ သဇိုင် (Trial Courts):''' ဒှ် ရုင်ဗစာ မစၟတ် အမှု ပထမအိုတ် ရ။ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဏအ် သၟာသၞောဝ် တအ် ပတိုန် သက်သဳ (Evidence)၊ သၟာန် သက်သဳ မၞိဟ် (Witnesses)၊ ကေုာံ ဂကောံ ဂျူရဳ တအ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ရ။
# '''ရုင်ဗစာ အယူခံ (Appellate Courts):''' ယဝ်ရ ဟွံပေင် စိုတ် လတူ သ္ဂုတ်သွာတ် မ္ဂး၊ မာန် ပတိုန် အယူခံ ဇရေင် ရုင်ဗစာ ဏအ် ရ။ ရုင်ဗစာ ဏအ် ဟွံကလေင် စၟတ် သက်သဳ တၟိ ပုဟ်၊ ညးတအ် ဆ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရံင် ဒဒှ်ရ တၠသၞောဝ် သၟဝ် ဂှ် စကာ သၞောဝ် ဗၠေတ် ဟွံဗၠေတ် သၟး ရ။
# '''ရုင်ဗစာ ဇၞော် (Supreme Court):''' ဒှ် ရုင်ဗစာ ကဆံင် သၠုင် အိုတ် မဖျေဟ် တင်သ္ဂုတ်သွာတ် လက္ကရဴ အိုတ် မဒှ် စီရင်ထုံး အဓိက အလုံ ဍုင် ရ။ တၠသၞောဝ် ပ္ဍဲ သၞောတ် ဏအ် နွံ အာဏာ ဇၞော် ကေုာံ နွံ ပရေင်သၠးပွး နူကဵု ကဏ္ဍ အုပ်ဓုပ် ဗွဲမလောန် ရ။

== ၇။ သၞောတ် သာမည ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ကေုာံ ပရေင်စကာ (Common Law in the World and Applications) ==
သၞောတ် သာမည ဝွံ ပြးဇး အာ အလုံ ဂၠးတိ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကဝ်လဝ်နဳ ဍုင်အင်္ဂလာန် ရ။ 

* '''ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်:''' စကာ သၞောတ် သာမည အလုံ ဍုင် ပါဲနူကဵု တွဵုရး လူဝဳဇြဳယျာနာ (Louisiana) မစကာ ဥပဒေ သဳဗေလ် ပြင်သေတ် ရ။
* '''ဍုင်အိန္ဒိယ ကေုာံ ကနေဒါ:''' စကာ သၞောတ် သာမည မနှဴရဴ ကု သၞောတ် ချူ လဝ် နကဵု လိက် (Codified common law) ဗွဲမဂၠိုင် ရ (ပါဲနူ တွဵုရး ကွဳဗေက် ပ္ဍဲ ကနေဒါ)။
* '''ဍုင်ဗၟာ:''' ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ၊ ဍုင်ဗၟာ ဒးဒုင် စကာ သၞောတ် သာမည အိန္ဒိယ-အင်္ဂလိက် ကီုလေဝ်၊ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဥပဒေ ပြစ်မှု (Penal Code) ကေုာံ ဥပဒေ ကသုက် (Contract Act) တအ် ဂှ် နွံ ဒၟံင် သၟဝ် လညာတ် သၞောတ် သာမည ဖိုဟ် ရ။ ဆဂး ပရေင်အိန်ထံင် ဂှ် ညးတအ် စကာ ဥပဒေ အခိုက်အလိုက် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗၟာ (Burmese Buddhist Law) ရ။

== ၈။ သၞောတ် သာမည ကေုာံ ဥပဒေ ဓမ္မတာ / အဳကွဳတဳ (Common Law and Equity) ==
ဝင် သၞောတ် သာမည ဂှ် ဟွံဍိုက်ပေင် ယဝ်ရ ဟွံပါ ပရူ '''ဥပဒေ ဓမ္မတာ''' (Equity) ရ။ 
ပ္ဍဲ အခိင် တမၠာ တေအ်၊ သၞောတ် သာမည ဂှ် ကြံင်မ္ၚိုဟ် လောန် ကေုာံ ဒ္ဂေတ် ဗက် စည်းကမ်း ဂၠိုင် လောန် တုဲ (ဥပမာ ဒဏ် သြန် သၟး ဂွံ၊ ကဵု ဖန် ကမၠောန် ဟွံဂွံ) မၞိဟ် တအ် ဟွံဂွံ တရားမျှတ ရ။ 

ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ညးတအ် အာ လ္ၚောဝ် ပ္တီ ဨကရာဇ်၊ တုဲ ဨကရာဇ် ကဵု တာလျိုင် ကု တၠသၞောဝ် ဇၞော် (Lord Chancellor) ညံင် ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု စိုတ် ဓမ္မတာ ကေုာံ တရားမျှတ ရ။ ဏအ်ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရုင်ဗစာ ခါန်သရဳ (Court of Chancery) ကေုာံ သၞောတ် အဳကွဳတဳ (Equity) မာန် ကဵု အမိင် တၞဟ်ခြာ မပ္တံကဵု (Injunctions - အမိင် ကၟာတ်လဒဵု) ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ သၞောတ် သာမည ကေုာံ အဳကွဳတဳ ၜါ ဏအ် ပံင်ကောံ ထောအ် ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ မွဲ ဓဝ် ရ။&lt;ref name=&quot;slapper&quot;&gt;{{cite book |last=Slapper |first=G. |author2=Kelly, D. |title=The English Legal System |url=https://archive.org/details/englishlegalsyst0000slap_w8j0 |edition=14th |publisher=Routledge |year=2013 |pages=[https://archive.org/details/englishlegalsyst0000slap_w8j0/page/20 15]-28}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ တင်ခက်ခုဲ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲ လတူ သၞောတ် (Challenges and Criticisms of the System) ==
သၞောတ် သာမည ဝွံ ၜိုန်ရ နွံ ဖဵု ခိုဟ် ကီုလေဝ်၊ ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ နွံ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

* '''ပရေင်ထုဲနှဴ ကေုာံ လၟိဟ် ဂၠိုင်:''' ဟိုတ်နူ သၞောဝ် တအ် နွံ ပ္ဍဲကဵု လိက် စီရင်ထုံး (Law reports) မဂၠိုင်ကဵု မသုန် ကိုတ် မဂၠိုင်ကဵု ကၠံ သၞာံ တုဲ၊ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ သၞောဝ် မွဲမွဲ ဂှ် ဒှ် အရာ မဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ ထုဲနှဴ ဗွဲမလောန် ရ။
* '''ကမၠောန် မလဇုဲ ကေုာံ သြန် အိုတ် ဂၠိုင်:''' သၞောတ် ပြိုင်ပ္ကာန် (Adversarial process) ဂှ် ပကဵု ညံင် အမှု မွဲမွဲ သ္ဒး ကေတ် အခိင် ဂၠိုင်၊ တုဲ သြန် အိုတ် သွက် သၟာသၞောဝ် လေဝ် ဂၠိုင် ဗွဲမလောန် ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ညးဒိုက်ဂတ် တအ် ကလိဂွံ တရားမျှတ ဝါတ် ရ။
* '''ပရေင်ကလေင် ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် လက္ကရဴ (Retroactive effect):''' ကာလ တၠသၞောဝ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် တၟိ မွဲ လတူ အမှု တၟိ ဂှ်၊ သ္ဂုတ်သွာတ် ဏအ် အကျိုးသက်ရောက် အာ လတူ ကမၠောန် မကၠောန် လဝ် ကၠာ တေအ် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သၞောတ် မဟွံမဲ ကု ပရေင်ချိုတ်ပၠိုတ် ပ္ဍဲ အခိင် ကၠောန် ကမၠောန် ဂှ် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
သၞောတ် သာမည (Common law) ဝွံ ဒှ် သၞောတ် ဥပဒေ မနွံကဵု အစောံသတ္တိ ပြံင်လှာဲ ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ခေတ် အကာဲအရာ မပြံင်လှာဲ ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် ဒုင်သဇိုင် လတူ တင်သ္ဂုတ်သွာတ် ရုင်ဗစာ (Precedents) တုဲ ဍေဟ် မာန် ဇၞော်မောဝ် အာ အတိုင် ပရေင်မၞိဟ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ နည်းပညာ တၟိ တၟိ တအ် ဗွဲမလောဲသွာ ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ၜိုန်ရ စၠတ်ဓရ် တအ် စ ပတိတ် လိက် သၞောဝ်ဥပဒေ (Statutes) ဂၠိုင် ကၠုင် မာန် ဂွံ အာဏာ ဓလီု လတူ သၞောတ် သာမည ကီုလေဝ်၊ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ် တအ် ဂှ် ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် ပ္ဍဲ လညာတ် တၠသၞောဝ် (Judges) တအ် ဖိုဟ် ရ။ သၞောတ် သာမည ဝွံ သက်သဳ ထ္ၜး ဒၟံင် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဒှ် သၞောတ် မခိုင်ကၠိုက် မွဲ မာန် ရှင်သန် ကၠုင် လဝ် ပွိုင် လ္ၚီ သၞာံ ပြင် တုဲ ဆက် ဇၞော်မောဝ် အာ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သၞောတ်ဥပဒေ သဳဗေလ်]] (Civil law system)
* [[တၠသၞောဝ်]] (Judge)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ]] (Law)
* [[ရုင်ဗစာ]] (Court)

{{Navbox
| name = Legal Systems
| title = သၞောတ် ဥပဒေ အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Major Legal Systems of the World)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောတ် အဓိက
| list1 =
* [[သၞောတ် သာမည]] (Common law)
* [[သၞောတ်ဥပဒေ သဳဗေလ်]] (Civil law)
* [[ဥပဒေ ဘာသာ]] (Religious law)
* [[ဥပဒေ အခိုက်အလိုက်]] (Customary law)
| group2 = လက္ခဏာ သၞောတ် သာမည
| list2 =
* [[စီရင်ထုံး]] (Precedent)
* [[ဂကောံ ဂျူရဳ]] (Jury)
* [[သၞောတ် ပြိုင်ပ္ကာန်]] (Adversarial system)
* [[ဥပဒေ အဳကွဳတဳ]] (Equity)
| group3 = မၞိဟ် ကေုာံ ရုင်ဗစာ
| list3 =
* [[တၠသၞောဝ်]] (Judge)
* [[သၟာသၞောဝ်]] (Lawyer)
* [[ရုင်ဗစာ တၠညး]] (Royal Courts of Justice)
* [[ရုင်ဗစာ ဇၞော်]] (Supreme Court)
| group4 = တမ်မူလ
| list4 =
* [[ဍုင်အင်္ဂလာန်]] (England)
* [[မဂ္ဂနာ ကာတာ]] (Magna Carta)
* [[အေန်ပါယာ ဗြိတိန်]] (British Empire)
}}

[[Category:သၞောတ် ဥပဒေ]]
[[Category:သၞောတ် သာမည]]
[[Category:ဝင် ဥပဒေ]]
[[Category:ရုင်ဗစာ ကေုာံ တရားစီရင်ရေး]]</text>
      <sha1>nngbfgvvmv76wkevp5sx31fz27rz6it</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တၠသၞောဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12004</id>
    <revision>
      <id>57842</id>
      <parentid>57638</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:23:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25616" sha1="7jjy27bxrkor6j62smr9zaqsuia3ytj" xml:space="preserve">'''တၠသၞောဝ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Judge'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် မနွံ အာဏာ ကေုာံ တာလျိုင် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် တုဲ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲကဵု ပေါဲရုင်ဗစာ (Court of law) ရ။ တၠသၞောဝ် တအ် မလေပ် ရေင်တၠုင် ကမၠောန် နကဵု မွဲ တၠ ဓဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု ဂကောံ (Panel of judges) ပ္ဍဲကဵု ရုင်ဗစာ မသၠုင် တအ် ရ။ တာလျိုင် အဓိက သွက် တၠသၞောဝ် ဝွံ ဒှ် ပရေင်ကလင် အရေဝ် သက်သဳ တအ် (Witnesses)၊ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သက်သဳ သာဓက (Evidence) မပတိုန် ထ္ၜး လဝ် နူကဵု ညးစောဲဒုဟ် ကေုာံ ညးဒုင်စောဲဒုဟ် တအ် တုဲ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ် သၞောဝ်ဓဝ် လ္ၚဵု တအ် မ္ဂး၊ တၠသၞောဝ် ဝွံ ပါလုပ် အုပ်ဓုပ် လၟေင် ကမၠောန် အလုံ မွဲ တုဲ မာန် ပံက် အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ်ဥပဒေ ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု အကာဲအရာ မကတဵုဒှ် လဝ် ဂှ် ရ။&lt;ref name=&quot;garner&quot;&gt;{{cite book |last=Garner |first=B. A. |title=Black's Law Dictionary |url=https://archive.org/details/blackslawdiction0000unse_e6s6 |edition=11th |publisher=Thomson Reuters |year=2019 |pages=[https://archive.org/details/blackslawdiction0000unse_e6s6/page/1004 1004]-1005}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်သၠးပွး တၠသၞောဝ် (Judicial independence) ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ပရေင်မင်မဲ သၞောဝ်ဓဝ် ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မစကာ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ တၠသၞောဝ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန် အာဏာ၊ အကာဲအရာ သၞောတ် သၞောဝ်ဓဝ် နာနာ၊ ကေုာံ လွပ် ကယျိုင်ကယဝ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Gavel and block in the Court of Assizes.jpg|thumb|right|300px|တွိုပ် ကေုာံ ခရေင် (Gavel and block) မဒှ် သင်္ကေတ အာဏာ မစကာ နကဵု တၠသၞောဝ် ပ္ဍဲကဵု ရုင်ဗစာ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;တၠသၞောဝ်&quot; ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မနွံ အာဏာ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ရုင်ဗစာ (Judicial branch) တုဲ တာလျိုင် ညး ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လတူ ပြသၞာ သၞောဝ်ဓဝ် နာနာ သာ် ရ။ 

ပ္ဍဲ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ်ဥပဒေ မ္ဂး၊ တၠသၞောဝ် ဒှ် ပူဂိုလ် အလဵုအသဳ မခါန်ကၞက် လဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး မဒးဒုင် ရုဲစှ် လဝ် သွက်ဂွံ ဂွံ သြဇာ လတူ ရုင်ဗစာ ရ။ တာလျိုင် တၠသၞောဝ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် အတိုင် သၞောတ် သၞောဝ်ဓဝ် မစကာ ပ္ဍဲ ဍုင် ညးတအ် ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲ သၞောတ် Common Law (ဥပမာ အမေရိကာန်၊ အင်္ဂလာန်) မ္ဂး တၠသၞောဝ် ဝွံ ညံင်ရဴ ဒိုင်လူကြီး မမင် အုပ်ဓုပ် လၟေင် ကမၠောန် ညံင် ဂွံ တရားမျှတ ရ။ တုဲ ပ္ဍဲ သၞောတ် Civil Law (ဥပမာ ပြင်သေတ်၊ ဂျာမနဳ) မ္ဂး တၠသၞောဝ် ဝွံ ပါလုပ် တိုက်ရိုက် ပ္ဍဲ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ သက်သဳ ကေုာံ ဂၠာဲ ဍာံပြ ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သမိုင်း (History and Historical Development) ==
ပရေင်ခါန်ကၞက် တၠသၞောဝ် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု အခိင် ကောန်မၞိဟ် တအ် စ ဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ် (Society) တေအ် ရ -
* '''ခေတ် တမၠာ:''' ပ္ဍဲကဵု ဍုင် အဳဂျေပ် (Egypt) ကေုာံ ဗာဗဳလောန် (Babylon) တမၠာ တအ်၊ သၟိင်တၠ တအ် ဒှ် တၠသၞောဝ် ဇၞော် အိုတ် တုဲ ညးတအ် ခါန်ကၞက် အမတ် ဟွံသေင်မ္ဂး လကျာ် တအ် ညံင် ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပြသၞာ ကွာန် ရ။
* '''ခေတ် ရဝ်မ (Rome):''' ရဝ်မ တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် တၠသၞောဝ် (Praetors) မနွံကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ မချူ လဝ် နကဵု လိက် ကၠးကၠးမးမး ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် သၞောတ် Civil Law ပ္ဍဲ ရးဥရောပ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ。
* '''ခေတ် လဒေါဝ် ဥရောပ:''' ပ္ဍဲ ဍုင်အင်္ဂလာန်၊ သၟိင် ဇၞော် တအ် ပလံင် ဏာ &quot;တၠသၞောဝ် မကွာ် ဂေတ်&quot; (Travelling judges) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ် ညံင် ဂွံ တုပ်သၟဟ် အလုံ ဍုင် (Common Law) ရ။
* '''ခေတ် အေတ်သလာမ်:''' ပ္ဍဲ သၞောတ် သၞောဝ် အေတ်သလာမ်၊ &quot;ကာဒဳ&quot; (Qadi) တအ် ဒှ် တၠသၞောဝ် မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အတိုင် သၞောဝ် ရှာရဳယာ (Sharia) ရ။&lt;ref name=&quot;abraham&quot;&gt;{{cite book |last=Abraham |first=H. J. |title=The Judicial Process: An Introductory Analysis of the Courts of the United States, England, and France |publisher=Oxford University Press |year=1998 |pages=15-30}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အာဏာ ကေုာံ တာလျိုင် အဓိကဂမၠိုင် (Powers and Core Duties) ==
တာလျိုင် အဓိက သွက် တၠသၞောဝ် ဝွံ နွံ ၃ သာ် -

# '''ပရေင်ထိင်ဒဝ် ပေါဲရုင်ဗစာ (Trial Management):''' တၠသၞောဝ် သ္ဒး ထိင်ဒဝ် ညံင် ပေါဲရုင်ဗစာ ဂွံ အာ အတိုင် သၞောဝ်။ သ္ဒး ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လတူ လိက် ပတိုန် ထ္ၜး (Motions) ကေုာံ သက်သဳ မလဵု ဒုင် ကေတ် မာန် ဟွံမာန် (Admissibility of evidence)။
# '''ပရေင်ပံက် အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ် (Interpreting the Law):''' ယဝ်ရ သၞောဝ်ဥပဒေ ဂှ် ဟွံကၠးမး ဟွံသေင်မ္ဂး နွံ တင်ဟွံတုပ်သၟဟ် မ္ဂး၊ တၠသၞောဝ် သ္ဒး သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တုဲ ပံက် အဓိပ္ပါယ် ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု စိုတ်ဓါတ် မချူ လဝ် သၞောဝ် ဂှ် ရ။
# '''ပရေင်ဖျေဟ် ဒဏ် (Sentencing):''' ပ္ဍဲ ပြသၞာ ရာဇဝတ် (Criminal cases) မ္ဂး၊ ကြဴနူ ညးဒုင်စောဲဒုဟ် နွံ ဒုဟ် (Guilty) တုဲ၊ တၠသၞောဝ် သ္ဒး ဖျေဟ် ဒဏ် (ဥပမာ - ဒဏ် သြန်၊ ဖျေဟ် ထံင်) အတိုင် ပယျဵု သၞောဝ် ရ။ 

== ၄။ သၞောတ် သၞောဝ်ဓဝ်: ဓမ္မတာ ကေုာံ ပြည်သူ့ (Legal Systems: Common vs. Civil Law) ==
ကဏ္ဍ တၠသၞောဝ် ဝွံ တၞဟ်ခြာ ဗွဲမလောန် အတိုင် သၞောတ် ပရေင်သၞောဝ် ၜါ သာ် -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ သၞောတ် သၞောဝ်ဓဝ် သွက် တၠသၞောဝ်
|-
! လက္ခဏာ
! သၞောတ် ဓမ္မတာ (Common Law)
! သၞောတ် ပြည်သူ့ (Civil Law)
|-
| '''စကာ ပ္ဍဲ ဍုင်'''
| အမေရိကာန်၊ အင်္ဂလာန်၊ အဝ်သတြေလျာ၊ အိန္ဒိယ
| ပြင်သေတ်၊ ဂျာမနဳ၊ ဂျပေန်၊ သေံ
|-
| '''တာလျိုင် တၠသၞောဝ်'''
| ဒှ် ဒိုင်လူကြီး မမင် အုပ်ဓုပ် အကြာ ရှေ့နေ ၜါ လပါ် (Adversarial system)
| ဒှ် ညးမစၟတ်သမ္တီ သက်သဳ တိုက်ရိုက် (Inquisitorial system)
|-
| '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ်'''
| သ္ဂုတ်သွာတ် တၠသၞောဝ် ဒှ် အာ သၞောဝ် သွက် အနာဂတ် (Precedents / Case Law)
| တၠသၞောဝ် သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် လိက် သၞောဝ် ဓမံက် လဝ် သၟး (Codified Law)
|-
| '''ဂကောံ ဂျူရဳ (Jury)'''
| စကာ ဂၠိုင် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် မၞိဟ် နွံ ဒုဟ် ဟွံမဲ။
| ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံစကာ၊ တၠသၞောဝ် ဇကု တိုင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေတ်တ်။
|}

== ၅။ လဒက်ပတန် ကဆံင် တၠသၞောဝ်ဂမၠိုင် (Hierarchy and Types of Judges) ==
ပ္ဍဲ သၞောတ် သၞောဝ်ဓဝ် ခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင်၊ ကဆံင် တၠသၞောဝ် တအ် နွံ လၟေင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

* '''တၠသၞောဝ် ဍောတ် (Magistrates / Justices of the Peace):''' ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လတူ ပြသၞာ ရာဇဝတ် ဍောတ်တ် ကေုာံ ပြသၞာ ညးဍုင်ကွာန် (Small claims)။ ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံဒး ဒှ် တၠပညာ သၞောဝ် ဇေတ်တ်။
* '''တၠသၞောဝ် ရုင်ဗစာ တမ် (Trial Court Judges):''' တၠသၞောဝ် မကလင် စ ပေါဲရုင်ဗစာ ပထမ အိုတ် (Court of First Instance)။ ညးတအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သက်သဳ ကေုာံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ်။
* '''တၠသၞောဝ် ရုင်ဗစာ အယူခံ (Appellate Judges):''' ယဝ်ရ မၞိဟ် မွဲမွဲ ဟွံတုပ်စိုတ် ကု သ္ဂုတ်သွာတ် မ္ဂး အာ ပတိုန် ရုင်ဗစာ ဏအ် ရ။ တၠသၞောဝ် အယူခံ တအ် ဟွံကလင် သက်သဳ တၟိ၊ ဆဂး ညးတအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူ သ္ဂုတ်သွာတ် တြေံ ဂှ် ဍာံ ဟွံဍာံ သၟး ရ။
* '''တၠသၞောဝ် ရုင်ဗစာ ဇၞော် (Supreme Court Justices):''' ဒှ် တၠသၞောဝ် ကဆံင် သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် ရ။ ညးတအ် နွံ အာဏာ ပံက် အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitutional law) တုဲ သ္ဂုတ်သွာတ် ညးတအ် ဂှ် ဒှ် လက္ကရဴ အိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;guarnieri&quot;&gt;{{cite book |last=Guarnieri |first=C. |author2=Pederzoli, P. |title=The Power of Judges: A Comparative Study of Courts and Democracy |url=https://archive.org/details/powerofjudgescom0000guar |publisher=Oxford University Press |year=2002 |pages=[https://archive.org/details/powerofjudgescom0000guar/page/65 65]-80}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ခါန်ကၞက် ကေုာံ အကာဲအရာ မနွံပၟိက် (Appointment and Qualifications) ==
ပရေင်ရုဲစှ် ကေုာံ ခါန်ကၞက် တၠသၞောဝ် ဝွံ တၞဟ်ခြာ အာ အတိုင် ဍုင် -

* '''ပရေင်ခါန်ကၞက် နူ အလဵုအသဳ (Executive Appointment):''' ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (ကဆံင် ဖေတ်ဒရေဝ်) ကေုာံ အင်္ဂလာန်၊ သမ္မတ ဟွံသေင်မ္ဂး က္ဍိုပ်သကိုပ် အလဵုအသဳ တအ် ခါန်ကၞက် တၠသၞောဝ် တုဲ စၠတ်ဓရ် (Parliament/Senate) တအ် ဒး ဒုင် တုပ်စိုတ် ရ။
* '''ပရေင်ရုဲစှ် တိုက်ရိုက် (Popular Election):''' ပ္ဍဲ တွဵုရး လ္ၚဵု ပ္ဍဲ အမေရိကာန်၊ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရုဲစှ် တၠသၞောဝ် တိုက်ရိုက် ရ (Partisan or Non-partisan elections)။ ဏအ်ဂှ် လဆောဝ် လဆောဝ် ကဵု ပြသၞာ သြဇာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် လုပ် ပြံက် မာန် ရ။
* '''ပရေင်ပညာ တၠသၞောဝ် (Career Judiciary):''' ပ္ဍဲ ဍုင် မစကာ Civil Law မပ္တံကဵု ပြင်သေတ်၊ ကွးဘာ သၞောဝ်ဥပဒေ တအ် ဒး အာ တိုန် ဘာ သီးသန့် သွက်ဂွံ ဒှ် တၠသၞောဝ် (ဥပမာ ဘာ ENM ပ္ဍဲ ပြင်သေတ်) တုဲ ဒှ် အာ ကမၠောန် ဌာန လၟိုန် ရ။

== ၇။ ပရေင်သၠးပွး ရုင်ဗစာ (Judicial Independence and Ethics) ==
'''ပရေင်သၠးပွး ရုင်ဗစာ''' (Judicial independence) ဂှ် ဒှ် လညာတ် မဟီု မ္ဂး တၠသၞောဝ် တအ် သ္ဒး ဗၠးၜး နူကဵု သြဇာ လပါ် အုပ်ဓုပ် (Executive) ကေုာံ လပါ် ပတန်သၞောဝ် (Legislative) ရ။ ယဝ်ရ တၠသၞောဝ် တအ် ဖေက် ဒးဒုင် ပလီု တာလျိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဒုင် ယှောတ် သြန်ဂိတု ဟိုတ်နူကဵု ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဟွံကိတ်ညဳ ကု အလဵုအသဳ မ္ဂး၊ ပရေင်သၞောဝ်ဓဝ် ဟွံမာန် တန်တဴ ရ။

သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင်ဏအ်၊ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ခါန်ကၞက် လဝ် တၠသၞောဝ် ရုင်ဗစာ ဇၞော် တအ် နကဵု အာယုက် လၟိုန် (Life tenure) စဵုကဵု စုတိ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေါအ် ဇူ ရ။ လတူ နူ ဂှ်၊ တၠသၞောဝ် တအ် သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် စိုတ်ဓါတ် သိက္ခာ (Judicial ethics) ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ်၊ မပ္တံကဵု ဟွံဒုင် လာဘ် (Bribery)၊ ဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ကေုာံ ဟွံဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲ ပြသၞာ မဆက်စပ် ကု ဒြပ်ရတ် ဇကု ရ။&lt;ref name=&quot;bingham&quot;&gt;{{cite book |last=Bingham |first=T. |title=The Rule of Law |url=https://archive.org/details/ruleoflaw00tomb |publisher=Penguin Books |year=2011 |pages=[https://archive.org/details/ruleoflaw00tomb/page/85 85]-95}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ သင်္ကေတ ကေုာံ ကယျိုင်ကယဝ် (Symbols and Attire) ==
တၠသၞောဝ် တအ် နွံ သင်္ကေတ ကေုာံ ကယျိုင်ကယဝ် မထ္ၜး ကဵု သြဇာ ကေုာံ အာဏာ ပရေင်သၞောဝ်ဓဝ် ရ -

* '''ဝတ်လစဝ် (Robes):''' ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင်၊ တၠသၞောဝ် တအ် လတက် ဝတ်လစဝ် အသာ် လမ္စံက် ကာလ က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ရုင်ဗစာ ရ။ အသာ် လမ္စံက် ဝွံ ဍေဟ် စၞး ကဵု ဓဝ်ဂတ (Impartiality) ကေုာံ သိက္ခာ ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင် ဗြိတိန် ကဵု ရုင်ဗစာ ဇၞော် လ္ၚဵု တအ် မ္ဂး ဝတ်လစဝ် ဂှ် နွံကဵု အသာ် ဗကေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး အသာ် နာနာ သာ် ရ။
* '''တွိုပ် (Gavel):''' ဒှ် ခရေင် ဍောတ် မကၠောန် လဝ် နကဵု ဆု၊ တၠသၞောဝ် တအ် ဍဵု တွိုပ် ဏအ် သွက်ဂွံ ထိင် ညိင်ဝတ် (Order in the court) ပ္ဍဲ ပေါဲရုင်ဗစာ ရ။ (ဆဂး တွိုပ် ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် စကာ ပ္ဍဲ အမေရိကာန် သၟး၊ အင်္ဂလာန် ကဵု ဍုင် တၞဟ် တအ် ဟွံစကာ ပုဟ်)။
* '''သော်ပတု (Wigs):''' ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မစကာ သၞောတ် အင်္ဂလာန် လ္ၚဵု တအ် မ္ဂး၊ တၠသၞောဝ် ကေုာံ ရှေ့နေ တအ် သ္ဒး လတက် သော်ပတု ဖျုန် ဗုဗု (Horsehair wigs) စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် နဒဒှ် သင်္ကေတ ဝင် သမိုင်း ရ။

== ၉။ ပြသၞာ ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ (Modern Challenges and Issues) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ကဏ္ဍ တၠသၞောဝ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု ပြသၞာ တၟိတၟိ ဗွဲမဂၠိုင် -

* '''ပရေင်လဇုဲလဇ (Case Backlogs):''' ဟိုတ်နူကဵု လၟိဟ် ညးစောဲဒုဟ် ဂၠိုင် လောန် တုဲ လၟိဟ် တၠသၞောဝ် ဟွံရုံဂပ်၊ ပေါဲရုင်ဗစာ လ္ၚဵု တအ် ဒး ဒုင် လဇုဲ လဇ လဝ် ပွိုင် မဂၠိုင်ကဵု သၞာံ မပကဵု ညံင် သၞောဝ်ဓဝ် ဟွံစိုပ် ပြဟ် ရ။
* '''ပရေင်ရုဲစှ် ဂကူ ကေုာံ လညာတ် အဂတိ (Unconscious Bias):''' သုတေသန ထ္ၜး ဒဒှ်ရ တၠသၞောဝ် လ္ၚဵု တအ် မလေပ် ဖျေဟ် ဒဏ် ဇြိုင် လတူ ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကူ လမ္စံက် တအ် ဟိုတ်နူကဵု လညာတ် အဂတိ (Bias) မၞုံ ပ္ဍဲ စိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;posner&quot;&gt;{{cite book |last=Posner |first=R. A. |title=How Judges Think |url=https://archive.org/details/howjudg_pos_2008_00_5484 |publisher=Harvard University Press |year=2008 |pages=[https://archive.org/details/howjudg_pos_2008_00_5484/page/105 105]-122}}&lt;/ref&gt;
* '''နည်းပညာ ကေုာံ အေအာင် (AI in Judiciary):''' ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ပရေင်စကာ ဉာဏ်တု (Artificial Intelligence) သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဏ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လိက် သၞောဝ် တအ် ဒှ် ကၠုင် ပြသၞာ ဒ္ဂေတ်သိက္ခာ (Ethical issue) မွဲ ရ။
* '''သြဇာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Pressure):''' ပ္ဍဲ ဍုင် တၠအာဏာ လ္ၚဵု တအ်၊ တၠသၞောဝ် တအ် ဒး ဒုင် ဍဵုဍိုက် ညံင် ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အတိုင် ပၟိက် အလဵုအသဳ ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
တၠသၞောဝ် ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင်ဓဝ်ယာ ကေုာံ အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် မွဲ ရ။ ညးတအ် ဒှ် ဒြဟတ် မထိင်ဒဝ် လဝ် အာဏာ အလဵုအသဳ ညံင် ဟွံဂွံ စကာ ဗၠေတ်ဗၠေတ် ရ။

ၜိုန်ရ သၞောတ် တၠသၞောဝ် လၟုဟ် နွံ ကု တင်ဍိုန်လျ မပ္တံကဵု ပရေင်လဇုဲလဇ ကေုာံ ပြသၞာ သြဇာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တၟိတၟိ ဥပမာ ပရေင်ပံက် ဘာ သၞောဝ်၊ ပရေင်စကာ နည်းပညာ တၟိ၊ ကေုာံ ပရေင်ကၠးမး ပ္ဍဲ လၟေင် ကမၠောန် တအ် ဂှ် မာန် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် သၞောတ် သၞောဝ်ဓဝ် ဂွံ ခိုဟ် တိုန် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရောင်။ မင်မဲ ပရေင်သၠးပွး တၠသၞောဝ် ဂှ် ဒှ် တာလျိုင် ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သၞောတ် သၞောဝ်ဓဝ်]] (Legal system)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] (Constitution)
* [[ရှေ့နေ]] (Lawyer)
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)

{{Navbox
| name = Legal Professions
| title = ကမၠောန် ကေုာံ ကဏ္ဍ ဆေင်စပ် ကု သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal Professions and Judiciary)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ပူဂိုလ် ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ
| list1 =
* [[တၠသၞောဝ်]] (Judge)
* [[ရှေ့နေ]] (Lawyer/Attorney)
* [[ညးစောဲဒုဟ် ရုံး]] (Prosecutor)
* [[ဂကောံ ဂျူရဳ]] (Jury)
| group2 = ကဆံင် ရုင်ဗစာ
| list2 =
* [[ရုင်ဗစာ ဇၞော်]] (Supreme Court)
* [[ရုင်ဗစာ အယူခံ]] (Appellate Court)
* [[ရုင်ဗစာ တမ်]] (Trial Court)
| group3 = သၞောတ် သၞောဝ်
| list3 =
* [[သၞောတ် ဓမ္မတာ]] (Common Law)
* [[သၞောတ် ပြည်သူ့]] (Civil Law)
* [[သၞောဝ် အေတ်သလာမ်]] (Sharia Law)
| group4 = တင်ဂၞင် အဓိက
| list4 =
* [[ပရေင်သၠးပွး ရုင်ဗစာ]] (Judicial independence)
* [[သၞောဝ်ဓဝ်]] (Justice)
* [[သက်သဳ]] (Evidence)
}}

[[Category:တၠသၞောဝ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ]]
[[Category:ရုင်ဗစာ]]
[[Category:ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင်]]</text>
      <sha1>7jjy27bxrkor6j62smr9zaqsuia3ytj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သက်သဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12005</id>
    <revision>
      <id>57880</id>
      <parentid>57640</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T23:18:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22444" sha1="q5kv9djt49pvcv2x1sp1stgcaocptr6" xml:space="preserve">'''သက်သဳ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Evidence'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အရာ မထံက်ပင် ဟွံသေင်မ္ဂး မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဍာံစၟတ် သွက် တင်ဒုင်သဇိုင် (Proposition) ဟွံသေင်မ္ဂး လညာတ် မွဲမွဲ ရ။ အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ လွပ် သက်သဳ ဝွံ တၞဟ်ခြာ အာ အတိုင် ကဏ္ဍ မပ္တံကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ၊ သိပ္ပံ၊ ဒဿနိကဗေဒ၊ ကေုာံ ဝင် တအ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ၊ သက်သဳ ဂှ် ဒှ် အရာ မကဵု အခေါင် စၟတ်သမ္တီ သွက်ဂွံ ပတိုန် ထ္ၜး ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဍာံစၟတ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ မ္ဂး၊ သက်သဳ ဝွံ ဒှ် တင်ဂၞင် မကလိဂွံ နူကဵု ပရေင်စမ်ၜတ် ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် သဘာဝ (Empirical data) မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;twining&quot;&gt;{{cite book |last=Twining |first=W. |title=Rethinking Evidence: Exploratory Essays |url=https://archive.org/details/rethinkingeviden0000twin_s7p9 |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=2006 |pages=[https://archive.org/details/rethinkingeviden0000twin_s7p9/page/15 15]-30}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်နူ သက်သဳ ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ၊ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ်၊ ကေုာံ ဂၠာဲ ပရေင်ဍာံစၟတ် ဂှ်ရ၊ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သက်သဳ နကဵု လညာတ် လပါ် နာနာ၊ ဗီုပြင် ကေုာံ ဂကူ သက်သဳ၊ တာလျိုင် ပရေင်ပတိုန်ထ္ၜး၊ ကေုာံ အခန်ကဏ္ဍ သက်သဳ ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Crime scene tape 01.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး တၞးကြဝပ် မစဵုဒၞာ လဝ် ဒၞာဲ မကတဵုဒှ် လဝ် ဒုဟ် (Crime scene) သွက်ဂွံ မင်မဲ ကေုာံ ဂၠာဲ သက်သဳ ရုပ်ဝတ္ထု။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;သက်သဳ&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် တမ်မူလ ကၠုင် နူကဵု ပရေင်မၞိဟ် မဆက်စပ် ကု ပရေင်ဂၠာဲ ဍာံစၟတ် (Truth-seeking) ရ။ ပ္ဍဲ လညာတ် ဓမ္မတာ မ္ဂး၊ သက်သဳ ဒှ် အရာ မကဵု သမ္တီ ညာဏ် ညံင် ဂွံ ပတှ်ေ ဟွံသေင်မ္ဂး ညံင် ဂွံ တးပါဲ လညာတ် မွဲမွဲ ရ။ 

* '''လညာတ် ရူပ (Objective View):''' သက်သဳ ဒှ် ကပေါတ်၊ ဒြပ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အကာဲအရာ မနွံ ဍာံဍာံ (ဥပမာ - ဆီ မနွံ လတူ ၜုန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ရုပ်ဒမျိုင် ဗဳဒဳယော)။
* '''လညာတ် နာမ် (Subjective View):''' သက်သဳ ဒှ် လညာတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဆဵုဂဗ မၞိဟ် မွဲမွဲ မဟီု ပတိုန် ထ္ၜး (ဥပမာ - ပါင်သက်သဳ မဆဵု ညာတ် လဝ် ပရူပရာ မွဲမွဲ)။

ကဏ္ဍ နာနာ တအ် နွံကဵု သၞောတ် သွက်ဂွံ ဒုင် ကေတ် (Admissibility) ကေုာံ ၜတ်ကၞာတ် လျိုင် (Weight) သက်သဳ မဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ရ။

== ၂။ သက်သဳ ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေ (Evidence in Law) ==
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal system)၊ သက်သဳ ဝွံ ဒှ် အရာ အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အမှု ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ (Court of law) ရ။ သၞောဝ် သက်သဳ (Law of Evidence) ဝွံ အုပ်ဓုပ် လဝ် မု ဂကူ သက်သဳ မာန် ပတိုန် ထ္ၜး၊ ကေုာံ ဗီုလဵု ဂွံ ပတိုန် ထ္ၜး ရ။

* '''သက်သဳ တိုက်ရိုက် (Direct Evidence):''' ဒှ် သက်သဳ မထံက်ပင် တိုက်ရိုက် ကု ပရေင်ဍာံစၟတ် ဥပမာ - မၞိဟ် မဆဵု ညာတ် အခိင် ကတဵုဒှ် ဒုဟ် (Eyewitness)။
* '''သက်သဳ ဝန်းရံ (Circumstantial Evidence):''' ဒှ် သက်သဳ မဟွံထ္ၜး တိုက်ရိုက် ဆဂး မကဵု လညာတ် ညံင် ဂွံ ချပ် ကေတ် မာန် (Inference)။ ဥပမာ - လပှ်တဲ ပ္ဍဲ သ္ၚိ ညးမဒးဒုင် ဒုဟ်။
* '''သက်သဳ ကြပ်ညောန် (Relevance):''' သက်သဳ သီုဖအိုတ် မပတိုန် ထ္ၜး ဂှ် သ္ဒး ဆက်စပ် ကေုာံ နွံ ဖဵု ကု အမှု မသဳကၠဳ ဒၟံင် ရ။&lt;ref name=&quot;murphy&quot;&gt;{{cite book |last=Murphy |first=P. |title=Murphy on Evidence |edition=10th |publisher=Oxford University Press |year=2007 |pages=45-62}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဂကူ သက်သဳဂမၠိုင် (Types and Forms of Evidence) ==
သက်သဳ ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ဗီုပြင် အဓိက ၄ သာ် ပ္ဍဲ အခန် ကဏ္ဍ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဗီုပြင် သက်သဳ အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဗီုပြင် သက်သဳ (Form)
! ပွံက် (Description)
! ဥပမာဂမၠိုင် (Examples)
|-
| '''သက်သဳ မၞိဟ်''' (Testimonial Evidence)
| လိက် ဟွံသေင်မ္ဂး အရေဝ် မဟီု ပတိုန် ထ္ၜး နူကဵု မၞိဟ် မွဲမွဲ (ပါင်သက်သဳ) အောက် ကျိန်ဆို လဝ်။
| မၞိဟ်မဆဵုညာတ် ဒုဟ် (Eyewitness)၊ တၠပညာ သက်သဳ (Expert witness)။
|-
| '''သက်သဳ ရုပ်ဝတ္ထု''' (Physical / Real Evidence)
| ကပေါတ် ဒြပ် မရပ် ဆဵု ညာတ် မာန် မဆက်စပ် ကု ပရူပရာ အမှု။
| လွဟ် (Weapon)၊ ကပေါတ် ကၠတ်၊ ဆီ၊ ဇုတ်၊ လပှ်တဲ။
|-
| '''သက်သဳ လိက်''' (Documentary Evidence)
| တင်ဂၞင်၊ စရင်အင် မချူ စၟတ်သမ္တီ လဝ် နကဵု လိက် ဟွံသေင်မ္ဂး စက္ခော။
| [[လိက်ကသုက်]] (Contracts)၊ စရင် သြန်၊ ကာဒ် ဓရေက်။
|-
| '''သက်သဳ သရုပ်''' (Demonstrative Evidence)
| အရာ မဖန်ဗဒှ် လဝ် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဥပမာ ကေုာံ ကဵု သမ္တီ ညာဏ် ကၠးကၠး။
| ဇယား (Charts)၊ ဗီုရုပ် မဓဇက် လဝ် (Diagrams)၊ ရုပ်ပတု (Models)။
|}

== ၄။ လဒက်ပတန် အလုံအလန် ကေုာံ ကဆံင် သက်သဳ (Burden of Proof and Standard of Evidence) ==
ပ္ဍဲ ပရေင်သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်၊ တာလျိုင် မဒး ပတိုန် ထ္ၜး သက်သဳ (Burden of Proof) ဝွံ နွံ လတူ မၞိဟ် မစောဲ ဒုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် မတန် တင်ဒုင်သဇိုင် ရ။ &quot;ညးမဟီု တအ် ဒး ပတိုန် သက်သဳ ရ။&quot;

ကဆံင် သက်သဳ (Standard of Proof) ဝွံ တၞဟ်ခြာ အာ အတိုင် ဂကူ အမှု ရ -
# '''ပရေင်သၠေဟ်ပၟာ ဟွံမဲ (Beyond Reasonable Doubt):''' စကာ ပ္ဍဲ အမှု ရာဇဝတ် (Criminal cases)။ သက်သဳ ဂှ် သ္ဒး ခိုင်ကၠိုက် ဗွဲမလောန် စဵုကဵု မၞိဟ် ဓမ္မတာ မွဲ ဟွံမာန် သၠေဟ်ပၟာ ဒဒှ်ရ ညးမဒးစောဲ ဒုဟ် ဂှ် ကၠောန် လဝ် ဍာံ ရ။
# '''သက်သဳ လျိုင်ဂၠိုင် (Preponderance of the Evidence):''' စကာ ပ္ဍဲ အမှု တရားမ (Civil cases)။ သက်သဳ ၜိုတ် ၅၁% ဍာံ မ္ဂး ရုံဂပ် ရ။
# '''သက်သဳ ကၠးသ္ဇုင် ကေုာံ ဍိုပ်ဍံင် (Clear and Convincing Evidence):''' စကာ ပ္ဍဲ အမှု တရားမ လ္ၚဵု မဇၞော် ကု ဒုဟ်။ ဍေဟ် သၠုင် နူကဵု လျိုင်ဂၠိုင် ဆဂး ဍိုန် နူကဵု ရာဇဝတ် ရ။

== ၅။ သက်သဳ ပ္ဍဲ သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန (Scientific Evidence) ==
ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ သိပ္ပံ၊ သက်သဳ ဝွံ မလေပ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် နူကဵု '''[[လၟေင်ကမၠောန် သိပ္ပံ]]''' (Scientific method) ရ။ သက်သဳ သိပ္ပံ ဒး နွံကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ မမာန် ကလေင် စမ်ၜတ် ကေတ် (Reproducibility) ကေုာံ မမာန် ဖျေဟ် ဒုဟ် (Falsifiability) မာန် ရ။

* '''သက်သဳ ပရေင်ဆဵုဂဗ (Empirical Evidence):''' ဒှ် တင်ဂၞင် မကလိဂွံ နူကဵု ပရေင်လ္ၚတ် (Observation) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်စမ်ၜတ် (Experimentation) ရ။ သက်သဳ သိပ္ပံ ဝွံ ဟွံဒုင်သဇိုင် လတူ လညာတ် ပူဂိုလ် (Opinion) ဆဂး ဒုင်သဇိုင် လတူ အရာ မဆဵု ညာတ် တိုက်ရိုက် မာန် ရ။
* လညာတ် သက်သဳ သိပ္ပံ ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် နူကဵု တၠပညာ ဒဿန '''[[ကားလ် ပေါပ်ပါ]]''' (Karl Popper) မဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ သက်သဳ ခိုဟ် ဂှ် ဒှ် သက်သဳ မမာန် တးပါဲ လညာတ် ဓမ္မတာ (Falsification) မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;popper&quot;&gt;{{cite book |last=Popper |first=K. |title=The Logic of Scientific Discovery |publisher=Routledge |year=1959 |pages=50-65}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ သက်သဳ ပ္ဍဲ ဒဿနိကဗေဒ ကေုာံ ပညာလညာတ် (Evidence in Philosophy and Epistemology) ==
ပ္ဍဲ ဒဿနိကဗေဒ (Philosophy) လပါ် ပညာလညာတ် (Epistemology - အရာ မလ္ၚတ် ဗီုလဵု ပိုယ် ဂွံ တီ ဍာံ) မ္ဂး၊ သက်သဳ ဝွံ ဒှ် အရာ မကဵု အခေါင် စၟတ်သမ္တီ (Justification) သွက် ပရေင်ပတှ်ေ (Belief) ရ။

* '''ပရေင်ပတှ်ေ မနွံကဵု သက်သဳ (Justified True Belief):''' အတိုင် လညာတ် ပလေတဝ် (Plato)၊ လညာတ် မွဲမွဲ ဂွံ ဒှ် ပညာ ဍာံ (Knowledge) မ္ဂး၊ ဍေဟ် သ္ဒး ဍာံ (True)၊ သ္ဒး ပတှ်ေ (Belief)၊ ကေုာံ သ္ဒး နွံကဵု သက်သဳ မခိုင်ကၠိုက် (Justification) ရ။
* တၠပညာ ဒဿန တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပြသၞာ သက်သဳ သဘာဝ (Foundationalism) ကေုာံ သက်သဳ ဆက်စပ် (Coherentism) သွက်ဂွံ ပသောင် ဗီုလဵု ကောန်မၞိဟ် တအ် တီညာတ် ကေတ် ပရေင်ဍာံစၟတ် ရ။&lt;ref name=&quot;kelly&quot;&gt;{{cite web |last=Kelly |first=T. |title=Evidence |url=https://plato.stanford.edu/entries/evidence/ |work=Stanford Encyclopedia of Philosophy |year=2014 |access-date=October 7, 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ သက်သဳ ပ္ဍဲ ဝင် ကေုာံ ရှေးဟောင်းသုတေသန (Historical and Archaeological Evidence) ==
သွက် သၟာဝင် တအ် (Historians) မ္ဂး၊ သက်သဳ ဂှ် ဒှ် သှ်ေသှ်ေ ပရူပရာ မကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ အတိတ် ရ။ သက်သဳ ဝင် တအ် ပါ်လဝ် နကဵု -

* '''သက်သဳ တမ်မူလ (Primary Sources):''' ဒှ် လိက်၊ ကပေါတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အရာ မကတဵုဒှ် လဝ် တိုက်ရိုက် ပ္ဍဲ အခိင် ဝင် ဂှ်။ (ဥပမာ - လိက် တၟအ်၊ လိက် စၟတ်သမ္တီ အလဵုအသဳ၊ ကပေါတ် ရပ်စပ် တြေံ)။
* '''သက်သဳ ဒုတိယ (Secondary Sources):''' ဒှ် လိက် ဟွံသေင်မ္ဂး သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် မချူ လဝ် ကြဴနူ အခိင် ဂှ် နကဵု မၞိဟ် မလ္ၚတ် သက်သဳ တမ်မူလ တအ် ရ။ (ဥပမာ - ပြကိုဟ် ဝင်၊ လိက်ပရေင်)။
* တၠပညာ ရှေးဟောင်းသုတေသန (Archaeologists) တအ် စကာ သက်သဳ ရုပ်ဝတ္ထု (Material culture) မပ္တံကဵု ဇုတ်၊ တၟအ်၊ ကေုာံ အဆောက်အအုံ တြေံ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ် ဝင် ရ။

== ၈။ သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital and Electronic Evidence) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် (Digital age)၊ '''[[သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ်]]''' (Digital evidence) ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ရ။ သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တင်ဂၞင် ဒေတာ (Data) မဂိုင်သိပ် လဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး မပလံင် ဗစိုပ် လဝ် သၟဝ် စက် ကောန်ပျူတာ (Computers) ဟွံသေင်မ္ဂး အေန်တာနဲ (Internet) ရ။

* '''ဥပမာဂမၠိုင်:''' အဳမေဝ် (Emails)၊ လိက် တဝ်လာဇာ (Text messages)၊ တင်ဂၞင် GPS၊ ဗဳဒဳယော CCTV၊ ကေုာံ လၟေင် အေန်တာနဲ (Web history)။
* '''ပြသၞာ:''' သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် မလေပ် လီုလာ် (Volatile) လောဲသွာ တုဲ မာန် ပလေဝ် ပတုဲ (Manipulation/Deepfake) လောဲ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သွက်ဂွံ ရပ်စပ် သက်သဳ ဏအ် သ္ဒး စကာ နဲကဲ ပညာ ကောန်ပျူတာ ဖဝ်ရေန်သေစ် (Computer Forensics) သွက်ဂွံ မင်မဲ ကြက် အတိုင် သဘာဝ ဍေဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;casey&quot;&gt;{{cite book |last=Casey |first=E. |title=Digital Evidence and Computer Crime: Forensic Science, Computers and the Internet |url=https://archive.org/details/digitalevidencec0003case |edition=3rd |publisher=Academic Press |year=2011 |pages=[https://archive.org/details/digitalevidencec0003case/page/420 20]-45}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ သက်သဳ လပါ် ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ဂဥုဲ (Medical and Healthcare Evidence) ==
ပ္ဍဲ ပရေင်ဂဥုဲ ခေတ်တၟိ၊ ညးတအ် စကာ လညာတ် '''[[ပရေင်ဂဥုဲ မဒုင်သဇိုင် လတူ သက်သဳ]]''' (Evidence-Based Medicine - EBM) ရ။ EBM ဝွံ ဒှ် နဲကဲ လွဳယဲ မစကာ သက်သဳ သုတေသန မခိုဟ် အိုတ် (Best available research evidence) သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် ညးယဲ ရ။

* EBM ဝွံ ပါ်လဝ် ကဆံင် သက်သဳ (Hierarchy of evidence) ဗွဲမကၠးသ္ဇုင် ရ။ သက်သဳ မနွံ ကဆံင် သၠုင် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်စမ်ၜတ် မလွဳ ကေတ် နကဵု လၟေင် ပရေင်ပါ်ခြာ (Randomized Controlled Trials - RCTs) ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အလုံ (Systematic reviews) ရ။
* သက်သဳ ပရေင်ဂဥုဲ ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ တးပါဲ လွဳယဲ နကဵု လညာတ် ဓမ္မတာ ဟွံသေင်မ္ဂး နဲကဲ တြေံ မဟွံမဲ ကု တင်ဂၞင် သုတေသန ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် သက်သဳ (Conclusion and Future of Evidence) ==
သက်သဳ ဝွံ ဒှ် ကိရိယာ အဓိက အိုတ် သွက် ကောန်မၞိဟ် တအ် မာန် ပါ်ခြာ အကြာ ပရေင်ဍာံစၟတ် ကေုာံ လညာတ် ဗၠေတ် (Fact vs. Fiction) ရ။ ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေ ဍေဟ် ကဵု ဓဝ်ယာ၊ ပ္ဍဲ သိပ္ပံ ဍေဟ် ကဵု ညာဏ် ပညာ၊ တုဲ ပ္ဍဲ ဝင် ဍေဟ် ကဵု သမ္တီ ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ဗီုပြင် သက်သဳ ဝွံ ဆက် ပြံင်လှာဲ ဒၟံင် ရ။ နကဵု အေအာင် (Artificial Intelligence - AI) ကေုာံ နည်းပညာ Deepfake တအ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ဂှ်ရ၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ပရေင်သက်သဳ ဒဒှ် ဍာံ (Authentication) သွက် သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် ကေုာံ ဗဳဒဳယော တအ် ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် တင်ဝါတ်ဂါတ် ဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် လပါ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ရောင်။ ယဝ်ရ ပိုယ် ဟွံမာန် ပသောင် ပြသၞာ သက်သဳ မပလေဝ် လဝ် တအ် မ္ဂး၊ ပရေင်ပတှ်ေ (Trust) ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် လေဝ် မာန် လီုလာ် အာ အိုတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သၞောဝ် သက်သဳ]] (Law of evidence)
* [[လၟေင်ကမၠောန် သိပ္ပံ]] (Scientific method)
* [[သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ်]] (Digital evidence)
* [[ပရေင်ဍာံစၟတ်]] (Truth)
* [[ဓဝ်ယာ]] (Justice)

{{Navbox
| name = Evidence and Proof
| title = သက်သဳ ကေုာံ ပရေင်ပတိုန်ထ္ၜး (Evidence and Proof)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောဝ်ဥပဒေ (Law)
| list1 =
* [[သက်သဳ တိုက်ရိုက်]] (Direct evidence)
* [[သက်သဳ ဝန်းရံ]] (Circumstantial evidence)
* [[သက်သဳ ရုပ်ဝတ္ထု]] (Physical evidence)
* [[ပါင်သက်သဳ]] (Testimony)
* [[တာလျိုင် ပရေင်ပတိုန်ထ္ၜး]] (Burden of proof)
| group2 = သိပ္ပံ ကေုာံ ဒဿန (Science &amp; Philosophy)
| list2 =
* [[လၟေင်ကမၠောန် သိပ္ပံ]] (Scientific method)
* [[သက်သဳ ပရေင်ဆဵုဂဗ]] (Empirical evidence)
* [[ပညာလညာတ်]] (Epistemology)
* [[ပရေင်ပတှ်ေ]] (Belief)
| group3 = ဗီုပြင် ကေုာံ နည်းပညာ (Forms &amp; Tech)
| list3 =
* [[သက်သဳ လိက်]] (Documentary evidence)
* [[သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ်]] (Digital evidence)
* [[သက်သဳ တမ်မူလ]] (Primary sources)
}}

[[Category:သက်သဳ]]
[[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:ဒဿနိကဗေဒ]]
[[Category:ပညာလညာတ်]]</text>
      <sha1>q5kv9djt49pvcv2x1sp1stgcaocptr6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12006</id>
    <revision>
      <id>57820</id>
      <parentid>57656</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T21:50:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25847" sha1="4djkedv1wudatea89d2eh492m0fgc8x" xml:space="preserve">'''သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Digital evidence'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Electronic evidence'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တင်ဂၞင် ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်စၟတ်သမ္တီ မဂိုင်သိပ် လဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပလံင်ဗစိုပ် လဝ် နကဵု ဗီုပြင် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital form) မမာန် စကာ နဒဒှ် သက်သဳ ခိုင်ကၠိုက် ပ္ဍဲကဵု ရုင်ဗစာ (Court of law) သွက်ဂွံ ထံက်ဂလာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒစးဒုင် လတူ အမှု မွဲမွဲ ရ။ သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ ပါလုပ် သီုကဵု တင်ဂၞင် မကလိဂွံ နူကဵု ကွန်ပျူတာ (Computers)၊ ဖုန် စမတ်ဖုန် (Smartphones)၊ ဟာတ်ဒရိုက် (Hard drives)၊ လိက်အဳမေလ် (Emails)၊ ကေုာံ သၞောတ် ကွန်ရက် သက်သဳ (Network logs) တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;casey&quot;&gt;{{cite book |last=Casey |first=Eoghan |title=Digital Evidence and Computer Crime: Forensic Science, Computers, and the Internet |url=https://archive.org/details/digitalevidencec0003case |publisher=Academic Press |year=2011 |pages=[https://archive.org/details/digitalevidencec0003case/page/415 15]-28}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ် မစကာ နည်းပညာ သၠုင် ကၠုင် ဝွံ၊ သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်စၟတ်စောဲ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် (Criminal investigations) ကေုာံ အမှု တၠဒြပ် (Civil litigations) ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ဒြပ်စင် ဒဳဂျဳတေဝ် တအ် ဝွံ မာန် ပြံင်လှာဲ လောဲ (Volatile) ကေုာံ မာန် လီုလာ် လောဲသွာ ဂှ်ရ၊ ပရေင်ပံင်ကောံ ကေုာံ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သက်သဳ တအ် ဏအ် သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် စံင်ၜတ် ကွတ်စၟတ်စောဲ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital forensics) ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ် ရ။

လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူ၊ လၟေင် ကမၠောန် ကွတ်စၟတ်စောဲ၊ အခေါင် သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ် ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Digital_forensics_lab.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ဌာန သုတေသန ကွတ်စၟတ်စောဲ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital forensics lab) မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒၟံင် သက်သဳ ကွန်ပျူတာ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Evidence) ဂှ် ဒှ် တင်ဂၞင် အီလက်ထရဝ်နစ် (Electronic data) သီုဖအိုတ် မာန် ကဵု တင်ဂၞင် ဆေင်စပ် ကု ဒုဟ်ရာဇာဝတ် ဟွံသေင်မ္ဂး အမှု ရုင်ဗစာ ရ။ အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ မ္ဂး၊ သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ သ္ဒး နွံကဵု လက္ခဏာ သဇိုင် အဓိက သာ်ဏအ် ရ -

* '''ပရေင်ဍာံပြ (Authenticity):''' သက်သဳ ဂှ် သ္ဒး ဍာံပြ တုဲ ဟွံဒး ဒုင် ပလေဝ်ပလေတ် လဝ် (Tampered)။
* '''ပရေင်ဖေက်လွိင် (Reliability):''' နဲကဲ မပံင်ကောံ ကေုာံ မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သက်သဳ ဂှ် သ္ဒး ဒှ် နဲကဲ မစၟတ်သမ္တီ လဝ် နကဵု ဂကောံ သိပ္ပံ (Scientifically valid)။
* '''ပရေင်ပေင်စုံ (Completeness):''' သက်သဳ ဂှ် သ္ဒး ထ္ၜး ပရူပရာ အလုံ မွဲ တုဲ ဟွံသ္ဒး ထ္ၜး ဆ ကဝက် ကမၠင် ရ။

သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု သက်သဳ ရူပဗေဒ (Physical evidence) ဗီုကဵု ဆီ၊ တောဝ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဇုတ် တအ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဒြပ်စင် မဟွံမာန် ရပ် ကေတ် နကဵု တဲ (Intangible) တုဲ ဒး စကာ ကိရိယာ ဆေင်စပ် (Specialized tools) သွက်ဂွံ ဗှ် လ္ၚတ် ကေတ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု အခိင် ကွန်ပျူတာ စ ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၀ တအ် တေအ် ရ။ 

* '''ခေတ် စတမ် (၁၉၇၀-၁၉၈၀):''' ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ်၊ ပြသၞာ ရာဇာဝတ် ဆေင်ကဵု ကွန်ပျူတာ မပ္တံကဵု ပရေင်လီဠာန် ဘဏ် (Bank fraud) စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ。 ညးစၟတ်စောဲ (Investigators) တအ် စကာ နဲကဲ ဓမ္မတာ မပ္တံကဵု ပရေင်ပတိတ် လိက် (Printing out logs) သွက်ဂွံ စကာ နဒဒှ် သက်သဳ ရ။
* '''ခေတ် လဒေါဝ် (၁၉၉၀ တအ်):''' ကွန်ပျူတာ ပူဂိုလ် (Personal computers) ကေုာံ အေန်တာနဲ (Internet) ပြးဇး ကၠုင် တုဲ၊ သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် ဂှ် ဂၠိုင် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။ ဌာန ညးမင်မဲ သၞောဝ် (Law enforcement) ဗီုကဵု FBI စ ဒက်ပတန် ဌာန ကွတ်စၟတ်စောဲ ဒဳဂျဳတေဝ် (Computer Analysis Response Team - CART) ရ။
* '''ခေတ် တၟိ (၂၀၀၀ စဵုကဵု လၟုဟ်):''' ကိရိယာ စမတ်ဖုန် (Smartphones)၊ သၞောတ် ကလောက် (Cloud computing) ကေုာံ ဂကောံ မဳဒဳယာ ညးဍုင်ကွာန် (Social media) တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ၊ သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် ဒှ် အာ အရာ အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဇၟာပ် အမှု ရာဇာဝတ် ရ။&lt;ref name=&quot;nelson&quot;&gt;{{cite book |last=Nelson |first=Bill |author2=Phillips, Amelia |author3=Steuart, Christopher |title=Guide to Computer Forensics and Investigations |edition=5th |publisher=Cengage Learning |year=2014 |pages=2-10}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဂကူ သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ်ဂမၠိုင် (Types of Digital Evidence) ==
သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ နွံ ဗီုပြင် နာနာ သာ် အတိုင် ကိရိယာ မစကာ လဝ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ သက်သဳ (Type)
! ပွံက် ကေုာံ လက္ခဏာ (Description)
! လွပ် ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ (Court Use)
|-
| '''တင်ဂၞင် ကွန်ပျူတာ''' (Computer Data)
| ဟာတ်ဒရိုက် (Hard drives)၊ ဝှာင် (Files)၊ လိက် (Documents)၊ လိက်စၟတ်သမ္တီ လပါ် ပ္ဍဲ (System logs)
| ထ္ၜး သက်သဳ ပရေင်လီဠာန် (Fraud)၊ ပရေင်ပလီုပလာ် (Sabotage)
|-
| '''တင်ဂၞင် ဆက်စပ် သၞောတ် ကွန်ရက်''' (Network Traffic)
| အဳမေလ် (Emails)၊ ရာဇဝင် ဝပ်သာက် (Web history)၊ IP address logs
| စၟတ်စောဲ ညးလဵု မဆက်သွယ် လဝ်၊ လိက် မပလံင်
|-
| '''တင်ဂၞင် ဖုန် ကေုာံ ကိရိယာ''' (Mobile Data)
| SMS, Call logs, တင်ဂၞင် တန်တဴ ဒၞာဲ (GPS location)၊ တင်ဂၞင် ကလာပ်ရုပ် (Photos/Videos)
| ထ္ၜး ဒၞာဲ မၞိဟ် မနွံ ပ္ဍဲ အခိင် ကတဵုဒှ် အမှု၊ ပရေင်ဆက်သွယ်
|-
| '''တင်ဂၞင် အဳလက်ထရဝ်နစ် စက်ယန္တရား''' (Embedded Systems)
| GPS ပ္ဍဲ ကွဳစက်၊ Smart home devices, CCTV
| ထ္ၜး ဝင် ဂၠံင် တရဴ၊ ဗီုရုပ် မကတဵုဒှ် ဘဲအန္တရာယ်
|-
| '''တင်ဂၞင် ကလောက်''' (Cloud Data)
| ဂူဂယ် ဒရိုက် (Google Drive)၊ iCloud, ဂကောံ မဳဒဳယာ သဵုယှေဝ် (Social Media posts)
| သက်သဳ မဂိုင်သိပ် လဝ် မ္ၚး ဍုင်၊ ပရေင်စောဲဒုဟ် မ္ၚး ပယျဵု
|}

== ၄။ လၟေင် ကမၠောန် ကွတ်စၟတ်စောဲ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Forensics Process) ==
သွက်ဂွံ သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် ဂွံ နွံ ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ ဒုင်ကေတ် မာန် ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ မ္ဂး၊ ညးစၟတ်စောဲ တအ် သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် လၟေင် ကမၠောန် သိပ္ပံ (Forensic lifecycle) ၅ ကဆံင် ရ -

# '''ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (Identification):''' စၟတ်သမ္တီ ဒၞာဲ မနွံ သက်သဳ မပ္တံကဵု ကွန်ပျူတာ၊ ဖုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကွန်ရက်။
# '''ပရေင်မင်မဲ (Preservation):''' ကာကွယ် ဟွံကဵု သက်သဳ ပြံင်လှာဲ။ ညးတအ် မလေပ် ကၠောန် '''ဗီုကော်ပဳ မတုပ် ဇေတ်တ်''' (Bit-by-bit forensic image) နူကဵု ကိရိယာ မူလ ရ။ ကိရိယာ မူလ ဂှ် သ္ဒး ဂိုင်သိပ် လဝ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မဂီုကၠီု ရ။
# '''ပရေင်ပံင်ကောံ ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Collection and Analysis):''' ညးတၠပညာ တအ် စကာ ကိရိယာ ဆော့ဖ်ဝဲ (Software tools) မပ္တံကဵု EnCase ဟွံသေင်မ္ဂး FTK သွက်ဂွံ ဂၠာဲ တင်ဂၞင် မဇိုတ် လဝ် (Deleted files)၊ တင်ဂၞင် မပလုင် လဝ် (Hidden files) ကေုာံ ဝှာင် ဆေင်စပ်။
# '''ပရေင်ပတိုန်ထ္ၜး (Reporting/Presentation):''' ချူ လိက်ဒုင်စဳရေင် မထ္ၜး ကဵု လၟေင် ကမၠောန် ကေုာံ တင်ဂၠာဲဆဵု တအ် ညံင် တၠသၞောဝ် (Judge) ကေုာံ ညးစၟတ်သမ္တီ (Jury) တအ် ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် လောဲသွာ ရ။&lt;ref name=&quot;carrier&quot;&gt;{{cite book |last=Carrier |first=Brian |title=File System Forensic Analysis |publisher=Addison-Wesley Professional |year=2005 |pages=45-60}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ လၟေင် မင်မဲ သက်သဳ (Chain of Custody) ==
'''လၟေင် မင်မဲ သက်သဳ''' (Chain of Custody) ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် လိက်စၟတ်သမ္တီ (Chronological documentation) မထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ သက်သဳ ဂှ် ညးလဵု ရပ်စပ် လဝ်၊ အခိင်လဵု، ဒၞာဲလဵု ကေုာံ မု ဟိုတ် ရ။ 

* ယဝ်ရ လၟေင် မင်မဲ သက်သဳ ဏအ် ပိုတ် အာ ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်စၟတ်သမ္တီ ဟွံစုံ မ္ဂး၊ သက်သဳ ဂှ် စၟတ်သမ္တီ ညံင်ရဴ ဒးဒုင် ပလေဝ်ပလေတ် (Contaminated) တုဲ ရုင်ဗစာ မာန် တးပါဲ ထောအ် ဍေဟ် (Inadmissible) ရ။
* သွက် သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် မ္ဂး၊ ညးတအ် လေပ် စကာ '''လၟိဟ် ဟက်ရှ်''' (Hash values - ဥပမာ MD5 ဟွံသေင်မ္ဂး SHA-1) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ညံင် တင်ဂၞင် မူလ ဟွံပြံင်လှာဲ။ ယဝ်ရ တင်ဂၞင် ပြံင်လှာဲ အာ ဆ မွဲ ဘိုက် (Byte) ဍောတ် မ္ဂး၊ လၟိဟ် ဟက်ရှ် ဏအ် လေဝ် ပြံင်လှာဲ အာ အလုံ မွဲ ရ။

== ၆။ အခေါင် ဒုင်ကေတ် ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ (Admissibility in Court) ==
သွက်ဂွံ စကာ သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ မ္ဂး၊ သက်သဳ ဂှ် သ္ဒး ဖြတ် အာ သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Rules of Evidence) ဗွဲမဂၠိုင် -

* '''ပရေင်ဆက်စပ် (Relevance):''' သက်သဳ ဂှ် သ္ဒး ဆက်စပ် ကု အမှု မစၟတ်စောဲ ဒၟံင် ရ။
* '''ပရေင်ဟွံဒှ် သက်သဳ မဟီုပၠန် (Hearsay Exceptions):''' တင်ဂၞင် မချူ လဝ် နကဵု မၞိဟ် (ဥပမာ လိက် အဳမေလ်) ဂှ် ဗွဲဓမ္မတာ ဒှ် သက်သဳ မဟီုပၠန် (Hearsay) တုဲ တးပါဲ မာန်။ ဆဂး ယဝ်ရ ဍေဟ် ဒှ် စရင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဓမ္မတာ (Business records exception) မ္ဂး ဒုင်ကေတ် မာန် ရ။
* '''ပရေင်သက်သဳ မူလ (Best Evidence Rule):''' ရုင်ဗစာ အာတ်မိက် ဝှာင် မူလ ဟွံသေင်မ္ဂး ဗီုကော်ပဳ မတုပ် ဇေတ်တ် (Exact duplicate) ရ။

[[File:Hash_function_illustration.svg|thumb|left|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လၟေင် ကမၠောန် ပရေင်စကာ Hash function သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ပရေင်ဍာံပြ သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ်။]]

== ၇။ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကေုာံ အခက်အခုဲဂမၠိုင် (Challenges and Difficulties) ==
ညးစၟတ်စောဲ သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် တအ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် ခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် -

# '''ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု လျို့ဝှက် (Encryption):''' သၞောတ် မကၟာတ်လဒဵု ဝှာင် နကဵု ပါတ်သဝေါတ် (Passwords) ကေုာံ ကွတ် အေန်ခရစ်ပ်ရှေန် (Encryption) ဥပမာ BitLocker ဟွံသေင်မ္ဂး ဖုန် iPhone တအ် ဂှ် ပကဵု ညံင် ညးစၟတ်စောဲ တအ် ဟွံမာန် ဗှ် ကေတ် တင်ဂၞင် ရ။
# '''ပရေင်တးပါဲ ကွတ်စၟတ်စောဲ (Anti-Forensics):''' ဒုဟ်ရာဇာဝတ် မစကာ နဲကဲ သွက်ဂွံ ပလီု ဟွံသေင်မ္ဂး ပလုင် ထောအ် သက်သဳ (ဥပမာ စကာ ဝပ်ဆိုက် ဇိုတ် ဝှာင် - Wiping software)။
# '''ဇမၞော် တင်ဂၞင် ဇၞော်လောန် (Volume of Data):''' ပ္ဍဲ ခေတ် Big Data ဏအ်၊ ဟာတ်ဒရိုက် မွဲ နွံ တင်ဂၞင် တာရာဗိုက် (Terabytes) ဗွဲမဂၠိုင် တုဲ၊ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂှ် ဒး စကာ အခိင် ဗွဲမလောန် ရ။
# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ လောဲ (Volatility):''' တင်ဂၞင် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု RAM (Random Access Memory) ဂှ် ယဝ်ရ ပၟတ် ကွန်ပျူတာ ပိုတ် အာ မ္ဂး တင်ဂၞင် လီုလာ် အာ သီုဖအိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;vacca&quot;&gt;{{cite book |last=Vacca |first=John R. |title=Computer Forensics: Computer Crime Scene Investigation |edition=2nd |publisher=Charles River Media |year=2010 |pages=150-165}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်စၟတ်စောဲ ရာဇာဝတ် (Applications in Criminal Investigations) ==
သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ လၟုဟ် ဒှ် အရာ မသ္ဒး ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဇၟာပ် အမှု ရာဇာဝတ် အဓိက တအ် ရ -

* '''ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ (Cybercrime):''' အမှု မပ္တံကဵု ဟက်ကေန် (Hacking)၊ ဗလး ဗိုင်းရပ်သ် (Malware)၊ ကေုာံ ပရေင်လီဠာန် အေန်တာနဲ တအ် ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် ၁၀၀% ရ။
* '''အမှု ဓမ္မတာဂမၠိုင်:''' ပ္ဍဲ အမှု ဂစိုတ် မၞိဟ် (Homicide) ဟွံသေင်မ္ဂး အမှု ကမၠတ်၊ ရာဇဝင် မဂၠာဲ လဝ် ပ္ဍဲ ဂူဂယ် (Google searches)၊ တင်ဂၞင် GPS နူ ဖုန်၊ ကေုာံ ဗီုရုပ် နူ CCTV တအ် ဂှ် ဒှ် သက်သဳ အဓိက မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် မာန် ရ။
* '''ပရေင်စဵုဒၞာ ဘဲပၞာန် (Terrorism):''' ဂကောံ ပကီုပရာပ် တအ် မလေပ် စကာ အေန်တာနဲ သွက်ဂွံ ဆက်သွယ် ကေုာံ စန်ဒက် တုဲ၊ သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် ဂှ် ဒှ် သက်သဳ အဓိက သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညးတအ် ရ။

== ၉။ သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ ကေုာံ စံင်ၜတ် (International Laws and Standards) ==
ဟိုတ်နူကဵု သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ မလေပ် ပလံင် ၜက် အာ ပယျဵု ဍုင် လောဲသွာ တုဲ၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ ကေုာံ စံင်ၜတ် တအ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် ရ။

* '''လိက်ကသုက် ဘူဒါပက် (Budapest Convention on Cybercrime):''' ဒှ် လိက်ကသုက် ဂၠးတိ ပထမအိုတ် မဆေင်ကဵု ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ (Cybercrime) ကေုာံ သက်သဳ အဳလက်ထရဝ်နစ် ရ။ ဍေဟ် ပံက် လဝ် သၞောတ် သွက် ဍုင် တအ် ဂွံ ပံင်တဲ စၟတ်စောဲ ရေင်သကအ် ရ။
* '''စံင်ၜတ် ISO (ISO/IEC 27037):''' ဒှ် လိက်စံင်ၜတ် ဂၠးတိ မချူ ဓမံက် လဝ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု၊ ပံင်ကောံ ကေုာံ မင်မဲ သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် ညံင် ဂွံ နွံ ဍာ်ဒကေဝ် တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;daniel&quot;&gt;{{cite book |last=Daniel |first=L. |author2=Daniel, L. |title=Digital Forensics for Legal Professionals |publisher=Syngress |year=2012 |pages=210-225}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် (Conclusion and Future of Digital Evidence) ==
သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်စောဲ ရာဇာဝတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ လိက်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ တင်ဂၞင် မပလံင် နကဵု အဳလက်ထရဝ်နစ် တအ် ဝွံ ဒှ် သက်သဳ မဟီု ဍာံ အိုတ် (Silent witnesses) ပ္ဍဲကဵု ရုင်ဗစာ လၟုဟ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ် ဝွံ၊ ကိရိယာ တၟိ တၟိ မပ္တံကဵု အေန်တာနဲ အရာနာနာ (Internet of Things - IoT) ဥပမာ သ္ၚိ စမတ် (Smart homes)၊ ကွဳစက် မစကာ အလဵုအလဵု (Autonomous vehicles) ကေုာံ နည်းပညာ ပရေင်ချပ်ဉာဏ် ဇကုအလဵု (Artificial Intelligence - AI) တအ် ဝွံ သ္ဂောအ် ဖန်ဗဒှ် ပတိတ် သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ် မဂၠိုင် တိုန် တုဲ သီုကဵု ထပ် ကဵု တင်ဝါတ်ဂါတ် တၟိ တၟိ သွက် ညးစၟတ်စောဲ တအ် ရောင်။ ယဝ်ရ သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ကွတ်စၟတ်စောဲ ဒဳဂျဳတေဝ် တအ် ဟွံမာန် ဇၞော်မောဝ် ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု နည်းပညာ တၟိ တအ် ဏအ် မ္ဂး၊ ပရေင်စၟတ်စောဲ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် ဝွံ သ္ဒး ဆဵုဂဗ ကု အခက်အခုဲ ဇၞော် ဗွဲမလောန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ကွတ်စၟတ်စောဲ ကွန်ပျူတာ]] (Computer forensics)
* [[ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ]] (Cybercrime)
* [[ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ကာပၞုက်]] (Encryption)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ ဒုဟ်ရာဇာဝတ်]] (Criminal law)
* [[ဟာတ်ဒရိုက်]] (Hard disk drive)

{{Navbox
| name = Forensics
| title = ကွတ်စၟတ်စောဲ သိပ္ပံ ကေုာံ သက်သဳ (Forensic Science and Evidence)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ်
| list1 =
* [[ကွတ်စၟတ်စောဲ ကွန်ပျူတာ]] (Computer forensics)
* [[ကွတ်စၟတ်စောဲ စမတ်ဖုန်]] (Mobile device forensics)
* [[ကွတ်စၟတ်စောဲ ကွန်ရက်]] (Network forensics)
* [[ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ]] (Cybercrime)
| group2 = သက်သဳ ရူပဗေဒ
| list2 =
* [[စၟတ်တဲ]] (Fingerprint)
* [[ကွတ်စၟတ်စောဲ ဇုတ်]] (Forensic anthropology)
* [[ကွတ်စၟတ်စောဲ ဓါတုဗေဒ]] (Forensic chemistry)
* [[DNA စၟတ်သမ္တီ]] (DNA profiling)
| group3 = သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ
| list3 =
* [[လၟေင် မင်မဲ သက်သဳ]] (Chain of custody)
* [[အခေါင် ဒုင်ကေတ် ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ]] (Admissibility)
* [[သက်သဳ မဟီုပၠန်]] (Hearsay)
* [[စံင်ၜတ် ဒုဟ်ရာဇာဝတ်]] (Criminal investigation)
}}

[[Category:သက်သဳ ဒဳဂျဳတေဝ်]]
[[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ]]
[[Category:ကွတ်စၟတ်စောဲ ဒဳဂျဳတေဝ်]]
[[Category:နည်းပညာ သတင်းအချက်အလက်]]</text>
      <sha1>4djkedv1wudatea89d2eh492m0fgc8x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12007</id>
    <revision>
      <id>57810</id>
      <parentid>57643</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T21:39:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25074" sha1="mes24908id2cmvt4pxfg203ptuxc950" xml:space="preserve">'''ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Cybercrime'', ဟွံသေင်မ္ဂး ''Computer crime'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒုဟ်ရာဇာဝတ် မဆက်စပ် ကု ကွန်ပျူတာ (Computer) ကေုာံ ကွန်ရက် (Network) မကတဵုဒှ် လတူ လဒက်ပတန် အေန်တာနဲ (Internet) ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ရာဇာဝတ် ဏအ်၊ ကွန်ပျူတာ ဝွံ မာန် ဒှ် အရာ မဒးဒုင် ဗတိုက် (Target) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒှ် ကိရိယာ (Tool) သွက်ဂွံ ကၠောန် ဒုဟ်ရာဇာဝတ် တၞဟ် တအ် ရ။ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ ဝွံ ပါလုပ် သီုကဵု ပရေင်ကၠတ် တင်ဂၞင် ပူဂိုလ် (Identity theft)၊ ပရေင်လှေံလှန် သြန်၊ ပရေင်ဍဵုဍိုက် လတူ အေန်တာနဲ၊ ကေုာံ ပရေင်တြး ယဲ ကွန်ပျူတာ (Malware) တအ် ရ။&lt;ref name=&quot;wall&quot;&gt;{{cite book |last=Wall |first=D. S. |title=Cybercrime: The Transformation of Crime in the Information Age |url=https://archive.org/details/cybercrimetransf0000wall |publisher=Polity Press |year=2007 |pages=[https://archive.org/details/cybercrimetransf0000wall/page/10 10]-25}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နည်းပညာ ကေုာံ ပရေင်စကာ အေန်တာနဲ မဂၠိုင် တိုန် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ်၊ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ ဝွံ ဒှ် ကၠုင် ပြသၞာ ဂီုကၠီု ဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် ပူဂိုလ်၊ ကုမ္ပဏဳ ကေုာံ အလဵုအသဳ တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူ ဒုဟ်ရာဇာဝတ်၊ ဖဵုသက်ရောက်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကေုာံ နဲကဲ စဵုဒၞာ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Hacker-1.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး သင်္ကေတ သၟာ ဟာတ်ကာ (Hacker) မစကာ ကွန်ပျူတာ သွက်ဂွံ လုပ် ကၠတ် တင်ဂၞင် ဟွံသေင်မ္ဂး ပလီုပလာ် သၞောတ် ပရေင်ဂီုကၠီု။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ ဟီုမ္ဂးဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ အဓိက ၜါ သာ် ရ -

# '''ဒုဟ်ရာဇာဝတ် မဗတိုက် လတူ ကွန်ပျူတာ (Crimes targeting networks or devices):''' မပ္တံကဵု ပရေင်လုပ် သီ သၞောတ် (Hacking)၊ ပရေင်တြး မာလ်ဝေရ် (Malware) ကေုာံ ဝါင်ရက်သ် (Viruses)၊ ကေုာံ ပရေင်ဗတိုက် ညံင် သၞောတ် ဂွံ လီုလာ် (Denial-of-Service - DoS attacks)။
# '''ဒုဟ်ရာဇာဝတ် မစကာ ကွန်ပျူတာ နဒဒှ် ကိရိယာ (Crimes using devices to commit other offenses):''' မပ္တံကဵု ပရေင်လှေံလှန် (Fraud)၊ ပရေင်ကၠတ် ယၟု (Identity theft)၊ ပရေင်ဍဵုဍိုက် (Cyberstalking)၊ ကေုာံ ပရေင်သွံရာန် ကပေါတ် မဟွံကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ် ပ္ဍဲ [[ဒါတ်ဝေပ်]] (Dark Web) ရ။

ကဏ္ဍ ၜါ ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ညံင် ပြသၞာ ဂီုကၠီု ဂၠးတိ ဂွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ ဍေဟ် ဟွံမဲ ကု ပယျဵု ဍုင် (Border-less crime) ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution) ==
ဝင် ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု အခိင် ကွန်ပျူတာ ကေုာံ သၞောတ် ကွန်ရက် စ ကတဵုဒှ် တေအ် ရ။
* '''သၞာံ ၁၉၇၀ ဂမၠိုင်:''' ဒုဟ်ရာဇာဝတ် ပထမအိုတ် ဝွံ ဒှ် &quot;Phone phreaking&quot; မဒှ် ပရေင်ဟက်ကာ လတူ သၞောတ် ဇြဟတ် ရမ္သာင် ဖုန် (Telephone networks) သွက်ဂွံ တွိုန် ဖုန် မဟွံဒး ကဵု သြန် ရ။
* '''သၞာံ ၁၉၈၈:''' [[မဝ်ရေတ်သ် ဝေါမ်]] (Morris Worm) ဂှ် ဒှ် ဝါင်ရက်သ် ကွန်ပျူတာ ဇၞော် အိုတ် မတြး ကၠောအ် လတူ အေန်တာနဲ တုဲ ပလီုပလာ် ကွန်ပျူတာ ၜိုတ် ၆,၀၀၀ မဒှ် လၟိဟ် ၁၀% နူ ကွန်ပျူတာ မဆက် လဝ် အေန်တာနဲ အခိင် ဂှ် ရ။
* '''သၞာံ ၂၀၀၀ ကေုာံ လက္ကရဴ:''' ကြဴနူ အေန်တာနဲ ပြာကတ် ကၠုင် တုဲ၊ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် လပါ် ပရေင်လှေံလှန် သြန် (Financial fraud)၊ ပရေင်ဗတိုက် ဘဏ်၊ ကေုာံ ရမ်သမ်ဝေရ် (Ransomware) မကၟာတ် ဒေတာ တုဲ အာတ် သြန် ရ။&lt;ref name=&quot;brenner&quot;&gt;{{cite book |last=Brenner |first=S. W. |title=Cybercrime: Criminal Threats from Cyberspace |url=https://archive.org/details/cybercrimecrimin0000bren |publisher=Praeger |year=2010 |pages=[https://archive.org/details/cybercrimecrimin0000bren/page/45 45]-56}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဂကူ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါဂမၠိုင် (Types of Cybercrime) ==
ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ ဝွံ နွံ ဗွဲမဂၠိုင်၊ တုဲ ဂကူ မပြာကတ် အိုတ် တအ် ဂှ် မပ္တံကဵု -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ (Type)
! ပွံက် ကေုာံ လက္ခဏာ (Description)
! ဥပမာ (Example)
|-
| '''[[မာလ်ဝေရ်]]''' (Malware)
| ဆော့ဖ်ဝဲလ် (Software) မချူ လဝ် သွက်ဂွံ လုပ် ကၠတ် တင်ဂၞင် ဟွံသေင်မ္ဂး ပလီု သၞောတ်။
| Virus, Trojan, Spyware.
|-
| '''[[ဖေတ်ရှေန်]]''' (Phishing)
| ပရေင်ပလံင် လိက် (Email/SMS) လှေံလှန် ညံင် ဂွံ ထေင် ဂကောံ ဍာံ တုဲ ကၠတ် မလိက်ဓလုက် (Passwords)။
| အဳမေဝ် မဟီု ဘဏ် ကၟာတ် တုဲ ဒး တဵု ဒၞာဲ ဏအ်။
|-
| '''[[ရမ်သမ်ဝေရ်]]''' (Ransomware)
| ဝါင်ရက်သ် မကၟာတ် လဒဵု ေဖာင် (Files) ကွန်ပျူတာ တုဲ အာတ် သြန် (ခရေပ်တဝ်) သွက်ဂွံ ကလေင် ပံက်။
| WannaCry (၂၀၁၇) မဗတိုက် ရုင်ဂဥုဲဂမၠိုင်။
|-
| '''[[ဒဳအဝ်အက်သ်]]''' (DDoS)
| ပရေင်ပလံင် လၟိဟ် ကလုတ် (Traffic) ဂၠိုင်လောန် ဇရေင် ဝေပ်သာက် မွဲ ညံင် ဂွံ ဒတုံ စှ်ေ အာ။
| ဝေပ်သာက် ဘဏ် လီုလာ် ဟိုတ်နူ မၞိဟ် လုပ် ဂၠိုင်။
|-
| '''ကၠတ် ယၟု''' (Identity Theft)
| ပရေင်ကၠတ် ကေတ် တင်ဂၞင် ပူဂိုလ် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်လှေံလှန် သြန်ဘဏ္ဍာ။
| စကာ မုက်လိက် ခရေဒေတ်ကာတ် (Credit card) ညးတၞဟ်။
|}

== ၄။ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ ဟိုတ် မကတဵုဒှ် (Motivations and Causes) ==
သၟာ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ (Cybercriminals) တအ် နွံ တင်ရန်တၟအ် နာနာ သာ် ရ -

# '''ဖဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Financial Gain):''' ဒှ် ဟိုတ် အဓိက အိုတ်။ ညးတအ် ကၠတ် တင်ဂၞင် ဘဏ်၊ အာတ် သြန် နကဵု ရမ်သမ်ဝေရ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သွံ တင်ဂၞင် ပူဂိုလ် ပ္ဍဲ ဒါတ်ဝေပ် (Dark Web) ရ။
# '''ဟက်တဳဗိဇြေမ် (Hacktivism):''' ပရေင်ဗတိုက် လတူ အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ကုမ္ပဏဳ သွက် တင်ရန်တၟအ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပွဳပွူ (ဥပမာ ဂကောံ [[အနောန်နဳမတ်သ်]] - Anonymous)။
# '''ပရေင်စုံထံက် သာ်ဗါ (Cyber Espionage):''' ပရေင်ဗတိုက် မဒုင်သဇိုင် နူကဵု ဍုင် မွဲမွဲ (State-sponsored) သွက်ဂွံ ကၠတ် တင်ဂၞင် ပၞာန်၊ နည်းပညာ၊ ကေုာံ လိက်ဓလုက် ဍုင် တၞဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;clough&quot;&gt;{{cite book |last=Clough |first=J. |title=Principles of Cybercrime |publisher=Cambridge University Press |year=2015 |pages=85-110}}&lt;/ref&gt;

[[File:Phishing_attack_concept.png|thumb|left|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်လှေံလှန် ဖေတ်ရှေန် (Phishing) မစကာ အဳမေဝ် မတုပ် ညံင် ကုမ္ပဏဳ ဇေတ်တ် သွက်ဂွံ ကၠတ် တင်ဂၞင် ပူဂိုလ်။]]

== ၅။ ပရေင်လီုလာ် ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Impact and Damages) ==
ဖဵုသက်ရောက် ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ဝွံ ဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ အတိုင် စရင် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ဂၠးတိ ဒး ကျ ဆောမ်လေင် သြန် ဒဝ်လာ ပြကောဋိ ကိုဋ် (Trillions of dollars) ဇၟာပ် သၞာံ ရ။
* '''ပရေင်ဆောမ်လေင် တိုက်ရိုက်:''' သြန် မဒး ဒုင် ကၠတ်၊ သြန် မဒး ကဵု လတူ ရမ်သမ်ဝေရ်၊ ကေုာံ တင်ဂၞင် မလီုလာ်။
* '''ပရေင်ဆောမ်လေင် ယဝ်ရ သၞောတ် ဒေါအ် (Downtime Costs):''' ကာလ ကုမ္ပဏဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ရုင်စက် တအ် ဒး ဒုင် ဗတိုက် တုဲ သၞောတ် ဒေါအ် အာ မ္ဂး၊ ကမၠောန် သီုဖအိုတ် ဒး ရပ်ဇူ တုဲ ကျ အာ သြန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''ပရေင်စဵုဒၞာ (Cybersecurity Costs):''' အလဵုအသဳ ကေုာံ ကုမ္ပဏဳ တအ် ဒး စကာ သြန် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ သၞောတ် စဵုဒၞာ ကေုာံ ခါန်ကၞက် တၠပညာ ဂီုကၠီု သာ်ဗါ ရ။

== ၆။ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ လတူ ပူဂိုလ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Impact on Individuals and Society) ==
ပါဲနူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တုဲ၊ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ ဝွံ ပလီုပလာ် ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပူဂိုလ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဇၞော် ရ -

* '''ပရေင်ဍဵုဍိုက် လတူ အေန်တာနဲ (Cyberbullying and Harassment):''' မၞိဟ် တအ်၊ ဗွဲတၟေင် သၟတ် တအ်၊ ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက်၊ စောဲ ဒုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ထ္ၜး ရုပ် ညံင် ဂွံ ဂွ ပ္ဍဲ လတူ ဝှုက်ဗောက် (Social media) မာန် ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် စိုတ် ဍိုန်လျ ကေုာံ အန္တရာယ် လတူ လမျီု ကတဵုဒှ် မာန် ရ။
* '''ပရေင်လီုလာ် လုံခြုံရေး ပူဂိုလ် (Loss of Privacy):''' တင်ဂၞင် ပူဂိုလ် မပ္တံကဵု ဗီုရုပ်၊ ပရိုင် ထတ်ယုက်၊ ကေုာံ လိက် တအ် ဒးဒုင် ကၠတ် တုဲ တြး ပ္ဍဲ အေန်တာနဲ၊ မပလီုပလာ် ဂုဏ်သိက္ခာ ရ။
* '''ပရေင်ဟွံပတှ်ေ လတူ ဒဳဂျဳတယ် (Distrust in Digital Systems):''' ယဝ်ရ ပရေင်ဗတိုက် ဂၠိုင် တိုန် မ္ဂး၊ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဟွံဂံင် စကာ သၞောတ် ဒဳဂျဳတယ် သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အလဵုအသဳ ရ။

== ၇။ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ ရးနိဂီု (Legal Framework and National Security) ==
သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ၊ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဖျေဟ် လဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ သီးသန့် ရ။ 

* '''လိက်ကသုက် ဗူဒါပေတ် (Budapest Convention on Cybercrime):''' ဒှ် လိက်ကသုက် ဂၠးတိ ပထမအိုတ် မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ကံင်သဳ ဥရောပ (Council of Europe) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၁ သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ သၞောဝ် ဒုဟ်ရာဇာဝတ် လတူ ကွန်ပျူတာ အကြာ ဍုင် တၞဟ်ဟ် ရ။
* '''သၞောဝ် အပ္ဍဲဍုင်:''' ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် နွံ CFAA (Computer Fraud and Abuse Act)၊ တုဲ ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် နွံ သၞောဝ် ဂီုကၠီု အေန်တာနဲ ကေုာံ သၞောဝ် မင်မဲ တင်ဂၞင် (Data Protection laws ဥပမာ GDPR) ရ။
* '''ပြသၞာ သၞောဝ် (Legal Challenges):''' ဟိုတ်နူ သၟာ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် တအ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင် မွဲ တုဲ ဗတိုက် အာ ဍုင် မွဲ သ္အာင် (Cross-border operations) ဂှ်ရ၊ ညံင် ဂွံ ရပ် ညးတအ် ဂှ် ဒှ် အရာ ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ သၞောဝ် ရ။&lt;ref name=&quot;holt&quot;&gt;{{cite book |last=Holt |first=T. J. |author2=Bossler, A. M. |author3=Seigfried-Spellar, K. C. |title=Cybercrime and Digital Forensics: An Introduction |url=https://archive.org/details/cybercrimedigita0000holt |publisher=Routledge |year=2015 |pages=[https://archive.org/details/cybercrimedigita0000holt/page/200 200]-220}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ လဒက်ပတန် ဂၠးတိ ကေုာံ ပရေင်ပံင်တဲ (International Cooperation and Interpol) ==
ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ ဂှ် ဟွံမဲ ကု ပယျဵု ဍုင် တုဲ၊ သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ဍေဟ် သ္ဒး နွံ ပရေင်ပံင်တဲ နူကဵု ဂၠးတိ ရ။

* '''အေန်တာပဝ် (INTERPOL):''' ဒက်ပတန် လဝ် ဌာန &quot;Global Complex for Innovation&quot; ပ္ဍဲ ဍုင် သိင်္ဃပူ (Singapore) သွက်ဂွံ ဗိုင် ထံက်ပင် ပရေင်သုတေသန ကေုာံ ပရေင်ရပ် သၟာ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ လတူ ဂၠးတိ ရ။
* '''ယူရဝ်ပဝ် (Europol):''' နွံကဵု ဌာန EC3 (European Cybercrime Centre) သွက်ဂွံ တဝ်စၞေဟ် ကု ဂကောံ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် မဇၞော် တအ် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ ရ။
* ပြသၞာ ဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဒှ် '''ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဒုဟ် (Attribution Problem)''' ရ - ဒဒှ်ရ ဂွံ ပဒတန် ညာတ် ညးလဵု မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင်လဵု မွဲ မကၠောန် လဝ် ပရေင်ဗတိုက် ဏအ် ဂှ် ဒှ် အရာ ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန် နကဵု နည်းပညာ ရ။

== ၉။ နဲကဲ စဵုဒၞာ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ လုံခြုံရေး (Prevention and Cybersecurity Measures) ==
သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ နူ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ၊ ညးစကာ ကေုာံ ဂကောံ တအ် သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် နဲကဲ လုံခြုံရေး (Cyber hygiene) ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

* '''ပရေင်စၟတ်သမ္တီ မဲ ၜါ အဆံင် (Two-Factor Authentication - 2FA):''' စကာ မလိက်ဓလုက် သၟး ဟွံရုံဂပ်၊ သ္ဒး စကာ ကိုဒ် (Code) မပလံင် နူ ဖုန် ဟွံသေင်မ္ဂး အေပ် (App) မွဲ ဝါ ပၠန်။
* '''သၞောတ် ဗိုင်စဵုဒၞာ (Firewalls and Antivirus):''' စကာ ဆော့ဖ်ဝဲလ် အန်တဳ-ဝါင်ရက်သ် ကေုာံ ၾာဲယျာဝေါလ် သွက်ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်လုပ် သီ နူကဵု မ္ၚး။
* '''ပရေင်အာပ်ဒိတ် သၞောတ် (Software Updates):''' ဇၟာပ် ဆော့ဖ်ဝဲလ် တအ် နွံ ဒၞာဲ ဟွံခိုင်ကၠိုက် (Vulnerabilities) တုဲ၊ ကုမ္ပဏဳ တအ် ပလံင် ပရေင်ပလေဝ် (Patches) လၟိုန်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ သ္ဒး ကၠောန် Update လၟိုန် ရ။
* '''ပရေင်ပညာ (Education and Awareness):''' ညးစကာ တအ် သ္ဒး လ္ၚတ် ဝေင်ပါဲ နူကဵု ပရေင်ကဵု တင်ဂၞင် ပူဂိုလ် ပ္ဍဲ လိက် အဳမေဝ် မဟွံတီ တမ်မူလ တအ် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ (Conclusion and Future Trends) ==
ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဒဳဂျဳတယ် ဏအ် ရ။ ပရေင်ဗတိုက် တအ် ဂှ် ဍိုတ်ပညာ ဇၞော် တိုန် ကေုာံ ပြာကတ် တိုန် ဇၟာပ် တ္ၚဲ ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ပြသၞာ သာ်ဗါ ဝွံ ဂၠိုင် တိုန် မာန် ဟိုတ်နူ -
* '''ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence - AI):''' သၟာ ရာဇာဝတ် တအ် မာန် စကာ AI သွက်ဂွံ ကၠောန် ဗီုရုပ် မပတောအ် (Deepfakes)၊ ကေုာံ ချူ လိက် ဖေတ်ရှေန် (Phishing) မတုပ် ညံင် မၞိဟ် ဇေတ်တ် ရ။
* '''အေန်တာနဲ ကပေါတ် (Internet of Things - IoT):''' ကပေါတ် ပ္ဍဲ သ္ၚိ မပ္တံကဵု တဳဗဳ၊ ကမ္မရာ (Cameras) တအ် မဆက် လဝ် အေန်တာနဲ ဂှ် နွံ လုံခြုံရေး ဍိုန်လျ တုဲ ဒးဒုင် ဟက် လောဲသွာ ရ။
* '''ကွန်ပျူတာ ကွမ်တမ် (Quantum Computing):''' ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ကွန်ပျူတာ မနွံ ဇြဟတ် ထတ် သၠုင် ဏအ် မာန် ပလီု ထောအ် သၞောတ် ပရေင်ဓလုက် (Encryption) တြေံ တအ် မာန် ရ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ စဵုဒၞာ သၞောတ် ကွန်ပျူတာ (Cybersecurity) ဝွံ သ္ဒး ဆက် ဇၞော်မောဝ် အာ ညံင် ဂွံ တုပ် ကု အပြံင်အလှာဲ နည်းပညာ တအ် လၟိုန် ရောင်။&lt;ref name=&quot;kshetri&quot;&gt;{{cite book |last=Kshetri |first=N. |title=The Global Cybercrime Industry: Economic, Institutional and Strategic Perspectives |url=https://archive.org/details/globalcybercrime0000kshe |publisher=Springer |year=2010 |pages=[https://archive.org/details/globalcybercrime0000kshe/page/150 150]-165}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဟာတ်ကာ]] (Hacker)
* [[မာလ်ဝေရ်]] (Malware)
* [[ပရေင်ဂီုကၠီု ကွန်ပျူတာ]] (Computer Security)
* [[အေန်တာနဲ]] (Internet)

{{Navbox
| name = Cybersecurity
| title = ပရေင်ဂီုကၠီု ကွန်ပျူတာ ကေုာံ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ (Cybersecurity and Cybercrime)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ဂကူ ဒုဟ်ရာဇာဝတ် (Types)
| list1 =
* [[မာလ်ဝေရ်]] (Malware)
* [[ဖေတ်ရှေန်]] (Phishing)
* [[ရမ်သမ်ဝေရ်]] (Ransomware)
* [[ဒဳအဝ်အက်သ်]] (DDoS)
* [[ပရေင်လှေံလှန် လတူ အေန်တာနဲ]] (Internet Fraud)
| group2 = နဲကဲ စဵုဒၞာ (Defense)
| list2 =
* [[အန်တဳ-ဝါင်ရက်သ်]] (Antivirus)
* [[ၾာဲယျာဝေါလ်]] (Firewall)
* [[ဝဳပဳအေန်]] (VPN)
* [[သၞောတ် ပရေင်ဓလုက်]] (Encryption)
| group3 = ဂကောံ ကေုာံ သၞောဝ် (Organizations &amp; Law)
| list3 =
* [[အေန်တာပဝ်]] (INTERPOL)
* [[ယူရဝ်ပဝ်]] (Europol)
* [[လိက်ကသုက် ဗူဒါပေတ်]] (Budapest Convention)
| group4 = အရာ ဆက်စပ် (Related)
| list4 =
* [[ဒါတ်ဝေပ်]] (Dark Web)
* [[ဟာတ်ကာ]] (Hacker)
* [[အနောန်နဳမတ်သ်]] (Anonymous)
* [[ဉာဏ်စက်]] (Artificial Intelligence)
}}

[[Category:ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သာ်ဗါ]]
[[Category:ပရေင်ဂီုကၠီု ကွန်ပျူတာ]]
[[Category:အေန်တာနဲ]]
[[Category:ဒုဟ်ရာဇာဝတ်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>mes24908id2cmvt4pxfg203ptuxc950</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကွတ်စၟတ်စောဲ ကွန်ပျူတာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12008</id>
    <revision>
      <id>57881</id>
      <parentid>57644</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T23:19:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26411" sha1="gqo72d5aryuntibichjls2mb9jcvb4o" xml:space="preserve">'''ကွတ်စၟတ်စောဲ ကွန်ပျူတာ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Computer programming'') ဟွံသေင်မ္ဂး ကော်စ ဗွဲခမၞောန် '''စၟတ်စောဲ ကုတ်''' (Coding) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မဖန်ဗဒှ်၊ ချူ၊ စမ်ၜတ် ကေုာံ ပလေဝ်ပလေတ် စေဝ်ပၞောန် (Instructions) သွက် ကွန်ပျူတာ ညံင် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် မွဲမွဲ ဗွဲမဍာံပြ ရ။ စေဝ်ပၞောန် တအ် ဏအ် ဝွံ ဒး ချူ လဝ် နကဵု '''[[အရေဝ်ဘာသာ စၟတ်စောဲ ကွန်ပျူတာ]]''' (Programming language) မကိတ်ညဳ ကု စက် မာန် ကၠိုဟ်ခၠင် ကေတ် ရ။ ကွတ်စၟတ်စောဲ ဝွံ ဒှ် လဒက်ပတန် အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် '''[[သပ်ဝဴ]]''' (Software)၊ အပ်ပလဳကေရှေန် (Applications) ကေုာံ သၞောတ် စက်နာနာ သာ် ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဇမၞော်မောဝ် နည်းပညာ တ္ၚဲဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;knuth&quot;&gt;{{cite book |last=Knuth |first=D. E. |title=The Art of Computer Programming, Vol. 1: Fundamental Algorithms |publisher=Addison-Wesley |year=1997 |pages=1-10}}&lt;/ref&gt;

ညးမချူ လိက်ကုတ် (Source code) တအ် ဂှ် ညးကော်စ '''သၟာစၟတ်စောဲ ပရဝ်ဂရာမ်''' (Programmer) ဟွံသေင်မ္ဂး သၟာဇၞော်မောဝ် သပ်ဝဴ (Software developer) ရ။ ကမၠောန် စၟတ်စောဲ ကွန်ပျူတာ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ချူ လိက်ကုတ် မွဲဓဝ်၊ ဍေဟ် သီု ပါလုပ် သီုကဵု ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပြသၞာ၊ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် '''[[အယ်လဂဝ်ရဳသမ်]]''' (Algorithm)၊ ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် လဒက်ပတန် တင်ဂၞင် (Data structures) မစှ်ေ ကု သၞောတ်ဝ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ကွတ်စၟတ်စောဲ ကွန်ပျူတာ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လၟေင် ကမၠောန်၊ အရေဝ်ဘာသာ၊ သၞောတ် ပါ်ခြာ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:C Hello World Program.png|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လိက်ကုတ် &quot;Hello, World!&quot; မချူ လဝ် နကဵု အရေဝ်ဘာသာ C မဒှ် ပရဝ်ဂရာမ် သဇိုင် အိုတ် သွက် ညးမစ လ္ၚတ် ကွတ်စၟတ်စောဲ တအ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ကွတ်စၟတ်စောဲ ကွန်ပျူတာ&quot; ဝွံ နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် အေန်ဂျေန်နဳယာ မ္ဂး ဒှ် ပရေင်ကၠာဲ စၠောအ် လညာတ် ဖြေစှ် ပြသၞာ (Problem-solving logic) ညံင် ဂွံ ဒှ် အာ လိက် စေဝ်ပၞောန် (Code) မစက် ကွန်ပျူတာ တအ် ညာတ် ကၠိုဟ် ကေုာံ ကၠောန် ဗက် မာန် ရ။ ကွန်ပျူတာ မွဲ မာန် ကၠောန် ကမၠောန် ဆ အတိုင် မၞိဟ် စၞောန် ပၠတရဴ လဝ် ဍေဟ် သၟး ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ သၟာစၟတ်စောဲ ဝွံ ဒှ် ညးမဟီု အရေဝ် ကု ကွန်ပျူတာ နကဵု သၞောတ် သဒ္ဒါ (Syntax) ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Semantics) မချိုတ်ပၠိုတ် ရ။

ပရေင်စၟတ်စောဲ ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ပရေင်ချူ လိက် ဓမ္မတာ ရ။ လိက် ဓမ္မတာ ဂှ် ချူ သွက် မၞိဟ် ဂွံ ဗှ်၊ ဆဂး လိက်ကုတ် (Source code) ဂှ် သ္ဒး ချူ လဝ် ညံင် သီု မၞိဟ် (ညးမချူ ကေုာံ ညးမကလေင် လ္ၚတ်) သီု စက် (ကွန်ပျူတာ) ဂွံ ကၠိုဟ် မာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ကွတ်စၟတ်စောဲ ဝွံ ဒှ် ပရေင်နှဴရဴ အကြာ ကွတ် ပါန်ခဳ (Art) ကေုာံ သိပ္ပံ (Science) မွဲ ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် ကွတ်စၟတ်စောဲ ကွန်ပျူတာ ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဖန်ဗဒှ် ကွန်ပျူတာ ဓါတ်လလဳ (Electronic computers) တေအ် ရ။ 

* '''ခေတ် သမိုင်း တြေံ (19th Century):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၄၀ လက္ကရဴ ဂှ်၊ '''[[အေဒါ လဝ်ဗလေ့စ်]]''' (Ada Lovelace) ညးမဒှ် တၠပညာ သင်္ချာ ဍုင်အင်္ဂလာန် ဝွံ ချူ လဝ် အယ်လဂဝ်ရဳသမ် သွက် စက် Analytical Engine မဖန်ဗဒှ် နကဵု ချာလ် ဘာဘိတ် (Charles Babbage) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညး ဂှ် ဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် သၟာစၟတ်စောဲ ပရဝ်ဂရာမ် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။
* '''ခေတ် စက် ကေုာံ စၟတ်စောဲ သဇိုင် (1940s-1950s):''' ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ၊ တၠပညာ တအ် မပ္တံကဵု '''[[အလန် တျူရင်]]''' (Alan Turing) ဖန်ဗဒှ် ကွန်ပျူတာ ဇၞော်ဇၞော် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ဒး စၟတ်စောဲ နကဵု အရေဝ်ဘာသာ စက် (Machine language - 0 ကဵု 1) မဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမလောန် ရ။
* '''ခေတ် အရေဝ်ဘာသာ ကဆံင် သၠုင် (1950s-1970s):''' သွက်ဂွံ လောဲသွာ တိုန်၊ တၠပညာ တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် အရေဝ်ဘာသာ ကဆံင် သၠုင် (High-level languages) မပ္တံကဵု Fortran, COBOL, ကေုာံ C မဒှ် သဇိုင် သွက် အရေဝ်ဘာသာ ခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;sebesta&quot;&gt;{{cite book |last=Sebesta |first=R. W. |title=Concepts of Programming Languages |edition=10th |publisher=Pearson |year=2012 |pages=23-45}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ လၟေင် ကမၠောန် စၟတ်စောဲ (The Programming Process) ==
ကမၠောန် စၟတ်စောဲ ကွန်ပျူတာ မခိုဟ် မွဲ ဂှ် ဟွံသေင် ဆ ဂဇအ် လတူ ခုင် တုဲ ပတက် ကဳဗုတ် ချူ လိက် ဓဝ် ရ။ ဍေဟ် သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် လၟေင် ကမၠောန် ဇၞော်မောဝ် သပ်ဝဴ (Software Development Life Cycle - SDLC) ရ -

# '''ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အခေါင်အရာ (Requirement Analysis):''' မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒဒှ်ရ ညးစကာ (User) တအ် နွံပၟိက် မု ရော၊ ပြသၞာ မု မဒး ဖြေစှ် ရော ဂှ် ရ။
# '''ပရေင်ဖန်ဇန် ဗီုပြင် (System Design):''' ဖန်ဇန် လဒက်ပတန် အယ်လဂဝ်ရဳသမ် (Algorithm)၊ လဒက်ပတန် တင်ဂၞင် (Data Architecture) ကေုာံ ဗီုပြင် မုက် သၞောတ် (User Interface) သွက် ပရဝ်ဂရာမ် ရ။
# '''ပရေင်ချူ ကုတ် (Implementation/Coding):''' ဏအ်ဂှ် ဒှ် အခိင် ဇေတ်တ် မကၠာဲ စၠောအ် လညာတ် ဇမၞော် ဂှ် ညံင် ဂွံ ဒှ် အာ လိက်ကုတ် နကဵု အရေဝ်ဘာသာ စၟတ်စောဲ မရုဲစှ် လဝ် ရ။
# '''ပရေင်စမ်ၜတ် (Testing):''' စမ်ၜတ် ပရဝ်ဂရာမ် ဂှ် ညံင် ဟွံဂွံ နွံ ကု အရာ မဗၠေတ်ယောင်ယျာ (Bugs) ကေုာံ ညံင် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ဍာံပြ အတိုင် မရန်တၟအ် လဝ် ရ။
# '''ပရေင်ပတိတ် ကေုာံ မင်မဲ (Deployment and Maintenance):''' ပတိတ် ကဵု ညးစကာ တအ် စကာ တုဲ၊ ဆက် ပလေဝ်ပလေတ် ပြသၞာ တၟိ ကေုာံ ထပ် သၠုင် ပတိုန် ဍာ်ဒကေဝ် ဍေဟ် လၟိုန် ရ။

== ၄။ အရေဝ်ဘာသာ စၟတ်စောဲဂမၠိုင် (Programming Languages) ==
အရေဝ်ဘာသာ စၟတ်စောဲ ဝွံ နွံ ပြင် ၇၀၀ ဂကူ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ်၊ ဆဂး အရေဝ် မစကာ ဂၠိုင် အိုတ် ဂှ် နွံ ၜိုတ် ၂၀ သၟး ရ။ အရေဝ်ဘာသာ တအ် ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကဆံင် (Levels) အဓိက ၜါ သာ် -

* '''အရေဝ်ဘာသာ ကဆံင် သၟဝ် (Low-level Languages):''' ဒှ် အရေဝ် မကြပ် ညောန် ကု စက် အိုတ် ရ။ ဥပမာ - အရေဝ်ဘာသာ စက် (Machine Code - 11010010) ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ အာသေမ်ဗလဳ (Assembly Language) မစကာ လိက် အောန်အောန် သွက်ဂွံ ထိင် ဟာတ်ဝဴ တိုက်ရိုက် ရ။ ဍေဟ် ကၠောန် ကမၠောန် ပြဟ် ဗွဲမလောန် ဆဂး မၞိဟ် ကၠိုဟ် ဝါတ် ရ။
* '''အရေဝ်ဘာသာ ကဆံင် သၠုင် (High-level Languages):''' ဒှ် အရေဝ် မကြပ် ညောန် ကု အရေဝ် မၞိဟ် (ဗွဲမဂၠိုင် အၚ်္ဂလိက်) တုဲ သၟာစၟတ်စောဲ တအ် ချူ လောဲ၊ ဗှ် လောဲ ရ။ ဥပမာ - Python, Java, C++, JavaScript, ကေုာံ Ruby တအ် ရ။ လိက်ကုတ် နူ အရေဝ် တအ် ဏအ် ဂှ် သ္ဒး စကာ ကိရိယာ ကၠာဲ ဘာသာ (Compiler ဟွံသေင်မ္ဂး Interpreter) သွက်ဂွံ ကၠာဲ ကဵု စက် ကၠိုဟ် ရ။

== ၅။ သၞောတ် ပါ်ခြာ အရေဝ်ဘာသာ (Programming Paradigms) ==
အရေဝ်ဘာသာ စၟတ်စောဲ တအ် ဝွံ နွံကဵု သၞောတ် လညာတ် (Paradigms) မတၞဟ်ခြာ သွက်ဂွံ ဖြေစှ် ပြသၞာ ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး သၞောတ် ပါ်ခြာ အရေဝ်ဘာသာ စၟတ်စောဲ အဓိကဂမၠိုင်
|-
! သၞောတ် (Paradigm)
! ပွံက် ကေုာံ လက္ခဏာ (Description)
! အရေဝ်ဘာသာ ဥပမာ (Examples)
|-
| '''စၞောန် ပၠတရဴ''' (Imperative)
| ညးချူ ကုတ် ဟီု သ္ဂး တိုက်ရိုက် ကု စက် ဒဒှ်ရ &quot;ဗီုလဵု&quot; ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် (How to do it) အတိုင် လၟေင်င်။
| C, Pascal, Assembly
|-
| '''ဒုင်သဇိုင် ဝတ္ထု''' (Object-Oriented / OOP)
| လဒက်ပတန် လိက်ကုတ် နဒဒှ် &quot;ဝတ္ထု&quot; (Objects) မနွံကဵု တင်ဂၞင် (Data) ကေုာံ ကမၠောန် (Methods) မပံင်ကောံ လဝ် ရ။ ဍေဟ် ကဵု ဖဵု ခိုဟ် သွက် ပရဝ်ဂျေတ် ဇၞော်ဇၞော် ရ။
| Java, C++, C#, Python
|-
| '''လလောင်တြး''' (Declarative)
| ညးချူ ကုတ် ဟီု သ္ဂး ဒဒှ်ရ &quot;မု&quot; ဍေဟ် မိက်ဂွံ ဂွံ ဖဵု (What to do) သၟး တုဲ၊ စက် ဖန် ကေတ် နဲကဲ အလဵုအလဵု ရ။
| SQL, HTML (Markup)
|-
| '''ကမၠောန် လုပ်စ (Functional)'''
| လဒက်ပတန် လိက်ကုတ် နကဵု သၞောတ် သင်္ချာ ဖြန်ရှေန် (Mathematical functions) သၟး တုဲ ဝေင်ပါဲ ပရေင်ပြံင်လှာဲ တင်ဂၞင် လဒေါဝ် ရ။
| Haskell, Lisp, Scala
|}

== ၆။ အယ်လဂဝ်ရဳသမ် ကေုာံ လဒက်ပတန် တင်ဂၞင် (Algorithms and Data Structures) ==
အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ကွတ်စၟတ်စောဲ ဂှ် ဒှ် လညာတ် လပါ် အယ်လဂဝ်ရဳသမ် ကေုာံ လဒက်ပတန် တင်ဂၞင် (Algorithms and Data Structures) ရ။ သၟာစၟတ်စောဲ မခိုဟ် မွဲ သ္ဒး တီ ညံင် ဂွံ ရုဲစှ် အရာ ၜါ ဏအ် ညံင် ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ပြသၞာ ရ။

* '''လဒက်ပတန် တင်ဂၞင် (Data Structures):''' ဒှ် နဲကဲ သွက်ဂွံ စွံ ပကောံ တင်ဂၞင် ပ္ဍဲ ကွန်ပျူတာ ညံင် ဂွံ လောဲသွာ ပ္ဍဲ ပရေင်စကာ ကေုာံ ထိင်ဒဝ်။ ဥပမာ - ကရိုင် (Arrays)၊ စရင် ဆက်စပ် (Linked Lists)၊ သတက် (Stacks)၊ ကျူ (Queues) ကေုာံ တၞံ (Trees/Graphs)။
* '''အယ်လဂဝ်ရဳသမ် (Algorithms):''' ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် အဆင့်ဆင့် သွက်ဂွံ ဖြေစှ် ပြသၞာ ရ။ အယ်လဂဝ်ရဳသမ် မခိုဟ် ဂှ် သ္ဒး ကၠောန် ကမၠောန် ဍာံပြ တုဲ သီုကဵု သ္ဒး သုင်စောဲ အခိင် (Time complexity - Big O notation) ကေုာံ ဒၞာဲ (Space complexity) မအောန် အိုတ် ရ။ ဥပမာ - အယ်လဂဝ်ရဳသမ် ဂၠာဲ (Searching) ကေုာံ ဖျေဟ် လၟေင် (Sorting)။&lt;ref name=&quot;cormen&quot;&gt;{{cite book |last=Cormen |first=T. H. |author2=Leiserson, C. E. |author3=Rivest, R. L. |author4=Stein, C. |title=Introduction to Algorithms |edition=3rd |publisher=MIT Press |year=2009 |pages=15-30}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ နဲကဲ စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ပလေဝ်ပလေတ် ပြသၞာ (Debugging and Testing) ==
ပ္ဍဲ အခိင် မချူ လိက်ကုတ်၊ ပရေင်ဗၠေတ်ယောင်ယျာ ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ပါတ်&quot; (Bugs) တအ် ဝွံ ဒှ် အရာ မကတဵုဒှ် လၟိုန် ရ။ ကမၠောန် ဂၠာဲ သ္ၚေဝ် ကေုာံ ပလေဝ် ထောအ် ပါတ် တအ် ဏအ် ဂှ် ကော်စ '''ပရေင်ဒဳဗက်''' (Debugging) ရ။

* '''ဂကူ ပါတ် (Types of Bugs):'''
  * '''ပါတ် သဒ္ဒါ (Syntax Errors):''' ပရေင်ဗၠေတ် ပ္ဍဲ ဓဝ် ချူ လိက် (ဥပမာ - ဝိုတ် ထောအ် စၟတ် ကော်မာ ;) တုဲ ကိရိယာ ကၠာဲ (Compiler) ဟွံမာန် ကၠာဲ လိက်ကုတ် ရ။
  * '''ပါတ် အခိင် ကၠောန် (Runtime Errors):''' ပရဝ်ဂရာမ် ကၠောန် ကမၠောန် ခိုဟ် ဒၟံင် ဆဂး စိုပ် ဒၞာဲ လ္ၚဵု မ္ဂး လီု အာ (Crash) (ဥပမာ - စုတ် ဂၞန် ပါ် ကု 0)။
  * '''ပါတ် ယုတ္တိ (Logical Errors):''' ပရဝ်ဂရာမ် အံင်ဇၞး ဒၟံင်၊ ဆဂး ဖဵု မတိတ် ကၠုင် ဂှ် ဟွံဍာံပြ အတိုင် မရန်တၟအ် လဝ်။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပါတ် မဂၠာဲ ဝါတ် အိုတ် ရ။
* သွက်ဂွံ ဝေင်ပါဲ ပြသၞာ ဏအ်၊ ညးတအ် စကာ နဲကဲ စမ်ၜတ် (Testing) မပ္တံကဵု စမ်ၜတ် ယူနစ် (Unit testing) - မစမ်ၜတ် ကုတ် ဍောတ်တ် ဇၟာပ် ကဏ္ဍ၊ ကေုာံ စမ်ၜတ် ပံင်ကောံ (Integration testing) ရ။

== ၈။ ကပေါတ် ကိရိယာ ကေုာံ သဘာဝ ပွဳပွူ မစၟတ်စောဲ (Development Tools and IDEs) ==
သၟာစၟတ်စောဲ ခေတ်လၟုဟ် တအ် ဝွံ ဟွံစကာ လိက် ဓမ္မတာ (Notepad) သွက်ဂွံ ချူ ကုတ် ရ။ ညးတအ် စကာ ကိရိယာ မဇၞော်မောဝ် လဝ် ဗွဲမလှဲလး မပ္တံကဵု -

* '''သဘာဝ ပွဳပွူ ပံင်ကောံ သွက် သၟာစၟတ်စောဲ (IDE - Integrated Development Environment):''' ဥပမာ Visual Studio Code, IntelliJ IDEA, ဟွံသေင်မ္ဂး Eclipse ရ။ IDE တအ် ဏအ် ဝွံ နွံကဵု ပရေင်ထ္ၜး အသာ် လိက်ကုတ် (Syntax highlighting)၊ ပရေင်ထပ် ပေင် ကုတ် အလိုတ် (Auto-completion) ကေုာံ ကိရိယာ ဒဳဗက် မပံင်ကောံ လဝ် တုဲတုဲ ရ။
* '''သၞောတ် ထိင်ဒဝ် ဗားရှင်း (Version Control Systems):''' ဥပမာ '''[[ဂေတ်]]''' (Git) ကေုာံ ဂေတ်ဟပ် (GitHub) ရ။ ဍေဟ် တအ် ရီု ညံင် သၟာစၟတ်စောဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် မွဲစွံ ပ္ဍဲ ပရဝ်ဂျေတ် မွဲ မာန်၊ တုဲ မင်မဲ လဝ် ဝင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ လိက်ကုတ် သီုဖအိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;brooks&quot;&gt;{{cite book |last=Brooks |first=F. P. |title=The Mythical Man-Month: Essays on Software Engineering |url=https://archive.org/details/mythicalmonth00broo |edition=Anniversary |publisher=Addison-Wesley |year=1995 |pages=[https://archive.org/details/mythicalmonth00broo/page/45 45]-55}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ လွပ် အဓိက ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် (Major Applications and Modern Relevance) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital age) တ္ၚဲဏအ်၊ ကွတ်စၟတ်စောဲ ကွန်ပျူတာ ဝွံ နွံ ပရေင်ဆက်စပ် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒၞာဲ ရ -

* '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဝေပ်သာ် (Web Development):''' ချူ လိက်ကုတ် သွက် မုက် ဝေပ်သာ် ကေုာံ အပ်ပလဳကေရှေန် လတူ အေန်တာနဲ တအ် နကဵု HTML, CSS, JavaScript ကေုာံ စက် လပါ် လက္ကရဴ (Backend) ဗီုကဵု PHP ဟွံသေင်မ္ဂး Node.js ရ။
* '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မဝ်ဘိုင်း (Mobile App Development):''' ဖန်ဗဒှ် သပ်ဝဴ သွက် ဖုန် စမတ် (Smartphones) နကဵု Swift (သွက် iOS) ကေုာံ Kotlin/Java (သွက် Android)။
* '''ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဂိမ်း (Game Development):''' ဖန်ဗဒှ် ဝဳဒဳယဝ် ဂိမ်း မစကာ ရုပ် 3D နကဵု C++ ကေုာံ C# ပ္ဍဲကဵု ကိရိယာ ဗီုကဵု Unity ကေုာံ Unreal Engine။
* '''ပညာ ဉာဏ် ပန်ဗဒှ် (Artificial Intelligence) ကေုာံ လ္ၚတ် စက် (Machine Learning):''' စကာ လိက်ကုတ် (ဗွဲမဂၠိုင် Python) သွက်ဂွံ ဗ္တောန် ကွန်ပျူတာ ညံင် ဂွံ တီ ကၠိုဟ် အလဵုအလဵု၊ ဥပမာ ကမၠောန် စကာ ChatGPT ကေုာံ စက် ကား မစသိုင် တိုက်ရိုက် တအ် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ်၊ ပြသၞာ မဆဵုဂဗ ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion, Challenges, and Future Trends) ==
ကွတ်စၟတ်စောဲ ကွန်ပျူတာ ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက မပတန် လဒက်ပတန် ဂၠးတိ ခေတ်တၟိ ရ။ သၟာစၟတ်စောဲ တအ် ဝွံ နွံ တာလျိုင် ဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် မနွံကဵု ဂီုကၠီု (Security) ကေုာံ အစောံသတ္တိ (Efficiency) မသၠုင် ရ။

ၜိုန်ရ နည်းပညာ တအ် ပြံင်လှာဲ ပြဟ် ဒၟံင် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ကွတ်စၟတ်စောဲ ဝွံ အာရီုစွံ လတူ -
* '''ဉာဏ် ပန်ဗဒှ် ကေုာံ ပရေင်စၟတ်စောဲ အလဵုအလဵု (AI-assisted Coding):''' ကိရိယာ ဗီုကဵု GitHub Copilot တအ် မာန် ရီု ချူ ကုတ် အလိုတ် ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် သၟာစၟတ်စောဲ တအ် ဂွံ အာရီုစွံ လတူ လညာတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Architecture) ဂၠိုင် နူကဵု ပရေင်ချူ လိက်ကုတ် ဓမ္မတာ ရ။
* '''ကွန်ပျူတာ ကွမ်တမ် (Quantum Computing):''' ဒှ် နည်းပညာ သၞောတ် တၟိ မစကာ သတ္တိ ရူပဗေဒ ကွမ်တမ် မနွံပၟိက် အရေဝ်ဘာသာ စၟတ်စောဲ တၟိ ကေုာံ အယ်လဂဝ်ရဳသမ် သီးသန့် သွက်ဂွံ ဖြေစှ် ပြသၞာ မဝါတ်ဂါတ် လောန် တအ် ရောင်။&lt;ref name=&quot;sommerville&quot;&gt;{{cite book |last=Sommerville |first=I. |title=Software Engineering |edition=10th |publisher=Pearson |year=2015 |pages=20-35}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အယ်လဂဝ်ရဳသမ်]] (Algorithm)
* [[သပ်ဝဴ]] (Software)
* [[အရေဝ်ဘာသာ စၟတ်စောဲ ကွန်ပျူတာ]] (Programming Language)
* [[ဉာဏ် ပန်ဗဒှ်]] (Artificial Intelligence)

{{Navbox
| name = Computer Science
| title = သိပ္ပံ ကွန်ပျူတာ ကေုာံ ကွတ်စၟတ်စောဲ (Computer Science and Programming)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဇိုင်ဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ကွတ်စၟတ်စောဲ ကွန်ပျူတာ]] (Computer Programming)
* [[အယ်လဂဝ်ရဳသမ်]] (Algorithms)
* [[လဒက်ပတန် တင်ဂၞင်]] (Data Structures)
* [[သပ်ဝဴ]] (Software)
| group2 = အရေဝ်ဘာသာဂမၠိုင်
| list2 =
* [[C (အရေဝ်ဘာသာ စၟတ်စောဲ)|C]]
* [[C++]]
* [[Java]]
* [[Python (အရေဝ်ဘာသာ စၟတ်စောဲ)|Python]]
* [[JavaScript]]
| group3 = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်
| list3 =
* [[ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဝေပ်သာ်]] (Web Development)
* [[ဉာဏ် ပန်ဗဒှ်]] (Artificial Intelligence)
* [[လ္ၚတ် စက်]] (Machine Learning)
* [[ဂီုကၠီု သိုက်ဗာ]] (Cybersecurity)
}}

[[Category:သိပ္ပံ ကွန်ပျူတာ]]
[[Category:ကွတ်စၟတ်စောဲ ကွန်ပျူတာ]]
[[Category:သပ်ဝဴ]]
[[Category:နည်းပညာ ခေတ်တၟိ]]</text>
      <sha1>gqo72d5aryuntibichjls2mb9jcvb4o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောဝ်ဥပဒေ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12010</id>
    <revision>
      <id>57848</id>
      <parentid>57646</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:34:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27188" sha1="e097gszssjajzsz5y1tsg6i3hckm3sl" xml:space="preserve">'''သၞောဝ်ဥပဒေ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Law'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် စေဝ်ကၞေင် ကေုာံ မူဝါဒဂမၠိုင် မဒက်ပတန် လဝ် နကဵု အေန်သတဳကျူရှေန် မပ္တံကဵု အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ဖန်ဇန် ပရေင်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဏအ် ဝွံ နွံကဵု လညာတ် ဒဿနဗေဒ မလှဲလး တုဲ၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ဂှ် ဒှ် အရာ မဆေင်စပ် ကု ပရေင်သိပ္ပံ ကေုာံ ပါန်ကွတ် မွဲ ကီု ရ။ သၞောဝ်ဥပဒေ ဝွံ နွံကဵု ကဏ္ဍ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု အာဏာ ပတန်သၞောဝ် (Legislature) မပတိတ် သၞောဝ်၊ ကဏ္ဍ အုပ်ဓုပ် (Executive) မဖန်ဇန် ညံင် သၞောဝ် ဂွံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန်၊ ကေုာံ ရုင်ဗစာ (Judiciary) မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တုဲ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် အတိုင် သၞောဝ် ရ။&lt;ref name=&quot;hart&quot;&gt;{{cite book |last=Hart |first=H. L. A. |title=The Concept of Law |url=https://archive.org/details/conceptoflaw0000unse |publisher=Oxford University Press |year=1961 |pages=[https://archive.org/details/conceptoflaw0000unse/page/15 15]-24}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မ္ဂး၊ သၞောဝ်ဥပဒေ ဂှ် ဒှ် အရာ မကဵု အခေါင်အရာ၊ ပရေင်သၠးပွး၊ ကေုာံ တာလျိုင် ဇၟာပ် ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၞောဝ်ဥပဒေ နကဵု လညာတ် ဝင် တမ်မူလ၊ သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ အဓိကဂမၠိုင်၊ ကဏ္ဍ မပါ်လဝ် ဂမၠိုင်၊ အေန်သတဳကျူရှေန် ဆေင်စပ်၊ ကေုာံ လညာတ် ဒဿနဗေဒ သၞောဝ်ဥပဒေ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Statue of Justice courthouse.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် လေဒဳ ဂျပ်သတစ် (Lady Justice) မဒှ် သင်္ကေတ သၞောဝ်ဓဝ်၊ မရပ် လဝ် ဇုက်ချိန် (scales) ကေုာံ သၞာ် (sword)၊ သီု ကၟာတ် လဝ် မတ် (blindfold) မထ္ၜး ဒဒှ်ရ သၞောဝ်ဥပဒေ ဝွံ နွံ ကု တရားမျှတမှု ရ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
သၞောဝ်ဥပဒေ ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင်ညိင်ဝတ် ပရေင်မၞိဟ် (Social order) ရ။ ဍေဟ် ပသောင် ပြသၞာ အကြာ ပူဂိုလ် ကဵု ပူဂိုလ်၊ အကြာ ပူဂိုလ် ကဵု အလဵုအသဳ၊ ကေုာံ အကြာ ဍုင် ကဵု ဍုင် ရ။ 

* '''လညာတ် ပရေင်မၞိဟ် (Sociological perspective):''' သၞောဝ်ဥပဒေ ဂှ် ဒှ် ကိရိယာ မထိင်ဒဝ် စိုတ်စရိုတ် မၞိဟ် တုဲ ပကဵု ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ဂွံ ဆက် တန်တဴ အာ မာန် ရ။ ဟွံမဲ ကု သၞောဝ် မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ် သ္ဒး စိုပ် အာ အကာဲအရာ ကလိုက်ကမဵု (Anarchy) ရ။
* '''လညာတ် အလဵုအသဳ (Governmental perspective):''' သၞောဝ်ဥပဒေ ဂှ် ဒှ် အရာ မကဵု အာဏာ ကု အလဵုအသဳ သွက်ဂွံ ကံက် အခေါန်၊ ရပ် ကြိုင် ညးမကလိလောန် ဒုဟ်၊ ကေုာံ ဖန်ဇန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ရ။

ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ခေတ်တၟိ၊ သၞောဝ် ဝွံ သ္ဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ '''တၠသၞောဝ်ဥပဒေ''' (Rule of Law) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဂှ် ဇၟာပ် မၞိဟ်၊ သီုကဵု ညးမနွံ အဝဵု တအ်၊ သ္ဒး မံင် သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ တုပ်သၟဟ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ သၞောဝ်ဥပဒေ (History and Origins of Law) ==
ဝင် သၞောဝ်ဥပဒေ ဝွံ ဆက်စပ် ညောန်ကြပ် ကု ဝင် ဂကောံမၞိဟ် ခေတ် သမိုင်း တအ် ရ။
* '''ခေတ် ဘေဘဳလောန် (Babylon):''' ပ္ဍဲ ၜိုတ် ၁၇၆၀ BC တေအ်၊ သၟိင် ဟာမ်မူရာဗဳ (Hammurabi) ဓမံက် ပတိတ် '''[[သၞောဝ် ဟာမ်မူရာဗဳ]]''' (Code of Hammurabi) မဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ မချူ လဝ် နကဵု လိက် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ ရ။ သၞောဝ် ဏအ် ဒုင်သဇိုင် လတူ လညာတ် &quot;မတ် ဒး မ္ဂး မတ်၊ ၚေက် ဒး မ္ဂး ၚေက်&quot; (Eye for an eye) ရ။
* '''ခေတ် ရဝ်မ (Roman Law):''' သၞောဝ် ရဝ်မ ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် သၞောတ် သၞောဝ် ဥရောပ ခေတ်တၟိ ရ။ ပ္ဍဲ ၆ ဗွဝ်ကၠံ၊ သၟိင် အေန်ပါယာ ဂျာသတဳနဳယာန် (Justinian I) ပံင်ကောံ တုဲ ပတိတ် လိက် ''Corpus Juris Civilis'' မဒှ် တမ်မူလ သၞောတ် စဳဗဳလ် (Civil law) လၟုဟ် ရ။
* '''ခေတ် လဒေါဝ် အင်္ဂလာန်:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၂၁၅၊ သၟိင် အင်္ဂလာန် ထပက် စၟတ်တဲ လိက်ကသုက် '''[[မာဂနာ ကာတာ]]''' (Magna Carta) မစၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ သၟိင် လေဝ် သ္ဒး မံင် သၟဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကီု တုဲ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အစ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပါလဳမာန် ရ။&lt;ref name=&quot;kelly&quot;&gt;{{cite book |last=Kelly |first=J. M. |title=A Short History of Western Legal Theory |url=https://archive.org/details/nlsiu.340.1.kel-2.40697 |publisher=Oxford University Press |year=1992 |pages=45-56}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Major Legal Systems of the World) ==
ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ်၊ ဍုင် တၞဟ်ဟ် တအ် စကာ သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ရ။ သၞောတ် အဓိက ၃ သာ် ဂှ် -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ အဓိက ၃ သာ်
|-
! သၞောတ် သၞောဝ် (Legal System)
! တမ်မူလ ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ်
! ဍုင် မစကာ ဂၠိုင်
|-
| '''သၞောတ် စဳဗဳလ်''' (Civil Law)
| ဒုင်သဇိုင် လတူ သၞောဝ် ရဝ်မ တုဲ၊ သၞောဝ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ချူ ဓမံက် လဝ် နကဵု လိက် ကောဒ် (Codified rules) အတိုင် ကဏ္ဍ ဍေဟ် ကဵု ဍေဟ် ရ။
| ရးဥရောပ၊ လာတ္တေန် အမေရိက၊ ဂျပေန်၊ ကေုာံ ဍုင် မဒး ဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု ပြင်သေတ် တအ်။
|-
| '''သၞောတ် ကောမောန်''' (Common Law)
| ကၠုင် နူ အင်္ဂလာန်၊ မဒုင်သဇိုင် လတူ သ္ဂုတ်သွာတ် တၠသၞောဝ် ပ္ဍဲ အတိတ် (Precedent) ဟွံသေင်မ္ဂး Case law ရ။ တၠသၞောဝ် နွံ အာဏာ ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် မာန်။
| အင်္ဂလာန်၊ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်၊ အဝ်သတြေလျာ၊ အိန္ဒိယ၊ ကေုာံ ဍုင် မဒး ဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု ဗြိတိန် တအ်။
|-
| '''သၞောတ် ဘာသာ''' (Religious Law)
| သၞောဝ် မဒုင်သဇိုင် လတူ ကျာ် ကေုာံ လိက် ဘာသာ။ ဥပမာ သၞောဝ် အေတ်သလာမ် (Sharia law) ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောဝ် ဂျူ (Halakha)။
| သော်ဒဳ အာရေဗျာ၊ အဳရန်၊ ကေုာံ ဍုင် အေတ်သလာမ် လ္ၚဵု တအ်။
|}

[[File:LegalSystemsOfTheWorldMap.png|thumb|left|400px|ဗီုရုပ် ဂၠးတိ ထ္ၜး လဝ် ဒေသ မစကာ သၞောတ် စဳဗဳလ် (အသာ် ပ္ၚာ်)၊ သၞောတ် ကောမောန် (အသာ် မိတ်)၊ ကေုာံ သၞောတ် ဘာသာ (အသာ် ဍာ်မိတ်)။]]

== ၄။ ကဏ္ဍ သၞောဝ်ဥပဒေဂမၠိုင် (Branches of Law) ==
သၞောဝ်ဥပဒေ ဝွံ နွံကဵု လဒက်ပတန် မလှဲလး တုဲ ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက ၜါ သာ် - '''သၞောဝ် ညးဍုင်ကွာန်''' (Public Law) ကေုာံ '''သၞောဝ် ပူဂိုလ်''' (Private/Civil Law) ရ။&lt;ref name=&quot;david&quot;&gt;{{cite book |last=David |first=R. |author2=Brierley, J. E. C. |title=Major Legal Systems in the World Today |url=https://archive.org/details/majorlegalsystem00davi |publisher=Stevens &amp; Sons |year=1985 |pages=[https://archive.org/details/majorlegalsystem00davi/page/20 20]-35}}&lt;/ref&gt;

# '''သၞောဝ် ညးဍုင်ကွာန် (Public Law):''' ဆေင်စပ် ကု ပရေင်ဆက်ဆံ အကြာ အလဵုအသဳ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် ရ။
#* '''သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitutional Law):''' စၟတ်သမ္တီ လဒက်ပတန် အလဵုအသဳ ကေုာံ အခေါင်အရာ ကောန်ဍုင်ကွာန်။
#* '''သၞောဝ် အုပ်ဓုပ် (Administrative Law):''' ထိင်ဒဝ် ကမၠောန် ဌာန အလဵုအသဳ တအ် ညံင် ဟွံဂွံ လောန် အာဏာ။
#* '''သၞောဝ် ရာဇာဝတ် (Criminal Law):''' စၟတ်သမ္တီ ဒုဟ် ကေုာံ ဒဏ် သွက် ညးမကလိလောန် ဒုဟ် မပ္တံကဵု ပရေင်ဂစိုတ်၊ ပရေင်ကၠတ် ရ။
# '''သၞောဝ် ပူဂိုလ် (Private Law):''' ဆေင်စပ် ကု ပရေင်ဆက်ဆံ အကြာ ပူဂိုလ် ကဵု ပူဂိုလ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကုမ္ပဏဳ တအ် ရ။
#* '''သၞောဝ် လိက်ကသုက် (Contract Law):''' ပသောင် ပြသၞာ အကြာ ညးမထပက် လဝ် လိက်ကသုက် တအ်။
#* '''သၞောဝ် ပရေင်လီုလာ် (Tort Law):''' သွက်ဂွံ အာတ် လျော် ၚုဟ်မး ယဝ်ရ ပူဂိုလ် မွဲ ဖန် ညံင် ညးတၞဟ် ဂွံ ဒး လီုလာ် (ဥပမာ ထိခိုက် ဒဏ်ရာ ပ္ဍဲ ကွဳစက်)။
#* '''သၞောဝ် ပိုင်ပြဳ (Property Law):''' ဆေင်စပ် ကု အခေါင် ပိုင်ပြဳ တိဍာ်၊ သ္ၚိ ကေုာံ ဒြပ်ရတ် တၞဟ်ဟ်။

== ၅။ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ အေန်သတဳကျူရှေန်ဂမၠိုင် (Law and Institutions) ==
သွက် သၞောဝ်ဥပဒေ ဂွံ စိုပ် တရဴ ဂှ်၊ သ္ဒး နွံကဵု အေန်သတဳကျူရှေန် မခိုင်ကၠိုက် ရ။ ဍုင် ဒဳမဝ်ကရေသဳ တအ် စကာ သၞောတ် '''ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ''' (Separation of Powers) ရ။

* '''အာဏာ ပတန်သၞောဝ် (Legislature):''' မပ္တံကဵု [[ပါလဳမာန်]] (Parliament) ဟွံသေင်မ္ဂး [[ကောန်ဂရေတ်]] (Congress) တအ် နွံ တာလျိုင် သဳကၠဳ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ် တၟိ ရ။ ညးစၞး တအ် ဒး ဒုင် ရုဲစှ် နူ ညးဍုင်ကွာန် ရ။
* '''ကဏ္ဍ အုပ်ဓုပ် (Executive):''' မပ္တံကဵု သမ္မတ၊ ဝန်ဇၞော်၊ ကေုာံ ဗၠာဲတွဳ (Police) တအ် နွံ တာလျိုင် ညံင် သၞောဝ် ဂွံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန် အတိုင် သၞောဝ် မဖျေဟ် လဝ် ရ။ 
* '''ရုင်ဗစာ (Judiciary):''' ရုင်ဗစာ တအ် နွံ တာလျိုင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပြသၞာ တုဲ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ရ။ တၠသၞောဝ် (Judges) တအ် သ္ဒး တန်တဴ သၠးပွး နူကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Judicial independence) ညံင် ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု တရားမျှတမှု ရ။

== ၆။ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကေုာံ အခေါင်အရာဂမၠိုင် (Constitutional Law and Rights) ==
သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitution) ဝွံ ဒှ် သၞောဝ် မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မွဲ ရ။ သၞောဝ် တၞဟ်ဟ် သီုဖအိုတ် သ္ဒး ကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဏအ် လၟိုန် ရ။ 

* '''လဒက်ပတန် ဍုင်:''' သၞောဝ်သဇိုင် ဓမံက် ထ္ၜး လဒက်ပတန် ဍုင် မပ္တံကဵု သၞောတ် ဖေတ်ဒရေဝ် (Federalism) ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် တွဵုရး မွဲ (Unitary state)၊ ကေုာံ အာဏာ အလဵုအသဳ တအ် ရ။
* '''အခေါင်အရာ အခြေခံ (Fundamental Rights):''' သၞောဝ်သဇိုင် ဂၠိုင်ကဵု ဍုင် နွံကဵု စရင် အခေါင်အရာ (Bill of Rights) မစဵုဒၞာ အခေါင် ညးဍုင်ကွာန် မပ္တံကဵု - အခေါင် ဟီုဂး သၠးပွး (Freedom of speech)၊ အခေါင် လျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာ (Freedom of religion)၊ ကေုာံ အခေါင် မာန် ဒုင် ရုင်ဗစာ နကဵု သၞောဝ်ဓဝ် (Right to a fair trial) ရ။ 
* '''အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ:''' ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ၊ ကုလသမဂ္ဂ ပတိတ် '''[[လလောင်တြး အခေါင်အရာ မၞိဟ် အလုံဂၠးတိ]]''' (UDHR) မဒှ် သဇိုင် သွက် သၞောဝ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ ရ။

== ၇။ သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ကေုာံ သၞောတ် သၞောဝ်ဓဝ် (Criminal Law and Justice System) ==
သၞောဝ် ရာဇာဝတ် (Criminal Law) ဝွံ ဆေင်စပ် ကု အကာဲအရာ မလီုလာ် လတူ ဂီုကၠီု ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ သၞောတ် ဖျေဟ် ဒဏ် ရ။

သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒုဟ် ရာဇာဝတ် မွဲ မ္ဂး၊ သ္ဒး နွံ လက္ခဏာ ၜါ သာ် -
# '''Actus reus:''' ပရေင်ကမၠောန် မကလိလောန် ဒုဟ် (Guilty act) ဥပမာ ဂစိုတ် မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠတ် ဒြပ်။
# '''Mens rea:''' ပရေင်စိုတ် မနွံကဵု ဒုဟ် (Guilty mind) ဥပမာ တီ ဒၟံင် ဒဒှ်ရ ကမၠောန် ဏအ် ဗၠေတ် ဒၟံင် သၞောဝ် ကီုလေဝ် တမင်တ ကၠောန် ရ။

သၞောတ် ဖျေဟ် ဒဏ် (Punishment) ဝွံ နွံ ရည်ရွယ်ချက် နာနာ သာ် မပ္တံကဵု - '''ပရေင်ဖေက်လကိုတ်''' (Deterrence - ညံင် ညးတၞဟ် ဟွံဂွံ ကၠောန် ဗၠေတ်)၊ '''ပရေင်ဆာမ်ဒဏ်''' (Retribution - ဒး ဒုင် ဒဏ် အတိုင် ဒုဟ် မကၠောန် လဝ်)၊ ကေုာံ '''ပရေင်ကလေင်ပလေဝ်''' (Rehabilitation - ဖန် ညံင် တၠဒုဟ် ဂွံ ကလေင် ဒှ် မၞိဟ် ခိုဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်) ရ။&lt;ref name=&quot;glenn&quot;&gt;{{cite book |last=Glenn |first=H. P. |title=Legal Traditions of the World |url=https://archive.org/details/legaltraditionso0000glen |publisher=Oxford University Press |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/legaltraditionso0000glen/page/120 120]-135}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ သၞောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဗၞိက် (Economic and Commercial Law) ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ကမ္ဘာပြာပ် (Globalization) ဏအ်၊ သၞောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ 

* '''သၞောဝ် ကုမ္ပဏဳ (Company Law):''' ထိင်ဒဝ် ပရေင်ဒက်ပတန် ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် ကုမ္ပဏဳ တအ် ညံင် ဂွံ ဒ္ဂေတ် ဗက် သၞောဝ်၊ ကေုာံ မင်မဲ အခေါင်အရာ ညးမသြိုင်သြန် (Shareholders) တအ် ရ။
* '''အခေါင် ပိုင်ပြဳ ပညာ (Intellectual Property - IP):''' သၞောဝ် မစဵုဒၞာ အခေါင် ညးမဖန်ဗဒှ် တၟိ မပ္တံကဵု ပရေင်ချူ လိက်၊ ပါန်ကွတ် (Copyright)၊ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် စက် (Patent)၊ ကေုာံ သင်္ကေတ ဗၞိက် (Trademark) တအ် ရ။
* '''သၞောဝ် စဵုဒၞာ သၟာစကာ (Consumer Protection):''' သၞောဝ် မမင်မဲ သၟာစကာ တအ် ညံင် ဟွံဂွံ ဒး ဒုင် လှေက်လှန် နူကဵု ကုမ္ပဏဳ မသွံ ကပေါတ် မဟွံမဲ ကု ဍာ်ဒကေဝ် တအ် ရ။

== ၉။ ဒဿနဗေဒ သၞောဝ်ဥပဒေ (Jurisprudence / Philosophy of Law) ==
ဒဿနဗေဒ သၞောဝ်ဥပဒေ (Jurisprudence) ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ် တမ်မူလ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ဆက်စပ် ဍေဟ် ကု ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Morality) ရ။ လညာတ် အဓိက နွံ ၜါ သာ် -

# '''သၞောဝ် သဘာဝ (Natural Law):''' လညာတ် ဏအ် (မစတမ် နူ တၠပညာ အရစ်သတဝ်တယ် Aristotle ကေုာံ အကွိုင်နတ် Thomas Aquinas) ဟီု ဒဒှ်ရ သၞောဝ်ဥပဒေ ဍာံ ဂှ် သ္ဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ တရားမျှတမှု သဘာဝ ရ။ ယဝ်ရ သၞောဝ် မွဲ ဟွံမဲ ကု တရားမျှတမှု မ္ဂး၊ သၞောဝ် ဂှ် ဟွံဒှ် သၞောဝ် ဍာံ ရ (Lex iniusta non est lex)။
# '''ဝါဒ တိကျ သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal Positivism):''' လညာတ် ဏအ် (မစတမ် နူ ဂျောန် အဝ်သတေန် John Austin ကေုာံ အိတ်အယ်အေ ဟာတ် H.L.A. Hart) ဟီု ဒဒှ်ရ သၞောဝ်ဥပဒေ ကဵု ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ဂှ် ပါ်ခြာ လဝ် ရ။ သၞောဝ် ဂှ် ဒှ် ဆ စေဝ်ကၞေင် မဖျေဟ် လဝ် နကဵု အလဵုအသဳ မနွံ အဝဵု သၟး ရ။ ၜိုန်ရ သၞောဝ် ဂှ် ပရေအ် ကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဖျေဟ် လဝ် နကဵု လၟေင်ကမၠောန် မဍာံပြ မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဒှ် သၞောဝ် ဥပဒေ ရ။&lt;ref name=&quot;bix&quot;&gt;{{cite book |last=Bix |first=B. |title=Jurisprudence: Theory and Context |url=https://archive.org/details/jurisprudencethe0000bria_y2h0 |publisher=Carolina Academic Press |year=2004 |pages=[https://archive.org/details/jurisprudencethe0000bria_y2h0/page/30 30]-45}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Conclusion and Future of Law) ==
သၞောဝ်ဥပဒေ ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် မခိုင်ကၠိုက် အိုတ် သွက် ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ ရ။ သၞောဝ်ဥပဒေ မခိုဟ် ကေုာံ သၞောတ် ရုင်ဗစာ မသၠးပွး တအ် ဂှ် ဒှ် အရာ မပကဵု ညံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန် ဂွံ တန်တဴ ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ သ္ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ 
* '''ကွတ်ပညာ တၟိ:''' ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်ပညာ မပ္တံကဵု ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence - AI)၊ အေန်တာနဲ ကေုာံ ဒေတာ နည်းပညာ တအ် ပကဵု ညံင် ဒး ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် ဆိုက်ဘာ (Cyberlaw) ကေုာံ သၞောဝ် မင်မဲ တင်ဂၞင် ပူဂိုလ် (Data privacy laws) ဗွဲမမောဝ် ရ။
* '''သၞောဝ် သဘာဝ ပွဳပွူ (Environmental Law):''' ဟိုတ်နူ ပြသၞာ အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change)၊ ဂၠးတိ သ္ဒး ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် ဂၠးတိ မကြံင်မ္ၚိုဟ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ကၠိခ္ဍက် ကျာ ကေုာံ မင်မဲ သဘာဝ ပွဳပွူ သွက် အနာဂတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] (Constitution)
* [[သၞောဝ်ဓဝ်]] (Justice)
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human Rights)
* [[ရုင်ဗစာ]] (Court)

{{Navbox
| name = Law
| title = သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်သၞောဝ်ဓဝ် (Law and Justice)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ကဏ္ဍ သၞောဝ်ဥပဒေ
| list1 =
* [[သၞောဝ် ညးဍုင်ကွာန်]] (Public Law)
* [[သၞောဝ် ပူဂိုလ်]] (Private Law)
* [[သၞောဝ် ရာဇာဝတ်]] (Criminal Law)
* [[သၞောဝ် လိက်ကသုက်]] (Contract Law)
* [[သၞောဝ် ပိုင်ပြဳ]] (Property Law)
* [[သၞောဝ် ဂၠးတိ]] (International Law)
| group2 = သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ
| list2 =
* [[သၞောတ် စဳဗဳလ်]] (Civil Law System)
* [[သၞောတ် ကောမောန်]] (Common Law System)
* [[သၞောတ် ဘာသာ]] (Religious Law)
| group3 = အေန်သတဳကျူရှေန် ဆေင်စပ်
| list3 =
* [[ရုင်ဗစာ]] (Court)
* [[တၠသၞောဝ်]] (Judge)
* [[ပါလဳမာန်]] (Parliament)
* [[ဗၠာဲတွဳ]] (Police)
| group4 = လညာတ် ဒဿနဗေဒ
| list4 =
* [[သၞောဝ် သဘာဝ]] (Natural Law)
* [[ဝါဒ တိကျ သၞောဝ်ဥပဒေ]] (Legal Positivism)
* [[တၠသၞောဝ်ဥပဒေ]] (Rule of Law)
}}

[[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ]]
[[Category:ဒဿနဗေဒ]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:ဂကောံမၞိဟ်]]</text>
      <sha1>e097gszssjajzsz5y1tsg6i3hckm3sl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12011</id>
    <revision>
      <id>57824</id>
      <parentid>57647</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T21:54:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22799" sha1="3gqty5rpsilgzsyekwvpvn15657ftq9" xml:space="preserve">'''သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Civil law'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Civilian law'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal system) အဓိက မွဲ မတမ်မူလ ကၠုင် နူကဵု ရးဥရောပ တုဲ၊ လၟုဟ် ဒှ် သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ မစကာ ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ သၞောတ် ဏအ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ သၞောဝ်ဥပဒေ ဍုင်ရဝ်မ (Roman law) အထူးသဖြင့် လတူ ပြကိုဟ် ဇၞော် ''ကဝ်ပပ် ဂျူရေတ် သဳဗဳလစ်'' (Corpus Juris Civilis) မချူ ပကောံ လဝ် နကဵု အေန်ပါယာ ဂျတ်သတဳနဳယာန် (Justinian I) ပ္ဍဲ ၆ ဗွဝ်ကၠံ ရ။&lt;ref name=&quot;merryman&quot;&gt;{{cite book |last=Merryman |first=J. H. |author2=Pérez-Perdomo, R. |title=The Civil Law Tradition: An Introduction to the Legal Systems of Europe and Latin America |url=https://archive.org/details/civillawtraditio0000merr_f2j3 |edition=3rd |publisher=Stanford University Press |year=2007 |pages=[https://archive.org/details/civillawtraditio0000merr_f2j3/page/6 6]-14}}&lt;/ref&gt;

အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိက အိုတ် သွက် သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ချူ ပကောံ သၞောဝ် သီုဖအိုတ် စုတ် လဝ် ပ္ဍဲကဵု '''ပြကိုဟ် သၞောဝ်ဥပဒေ''' (Civil codes) နကဵု လၟေင်လၟေတ် မချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ သၞောတ် ဏအ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု သၞောတ် '''[[သၞောဝ်ဓမ္မတာ]]''' (Common law) မစကာ ပ္ဍဲ ဍုင်အင်္ဂလာန် ကေုာံ ဍုင်အမေရိကာန် ဗွဲမလောန် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ အင်္ဂလက္ခဏာ တၞဟ်ခြာ၊ ကေုာံ လွပ် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Corpus Juris Civilis Romani.jpg|thumb|right|300px|ပြကိုဟ် ''ကဝ်ပပ် ဂျူရေတ် သဳဗဳလစ်'' (Corpus Juris Civilis) မဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
အရေဝ် မဟီု &quot;သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန်&quot; ဝွံ နွံ အဓိပ္ပါယ် ၜါ သာ် -
# '''သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal System):''' ဒှ် သၞောတ် အုပ်ဓုပ် သၞောဝ် အလုံ မွဲ ဍုင် (ဥပမာ - ဍုင်ပြင်သေတ် ကေုာံ ဍုင်ဂျာမနဳ စကာ သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန်)။
# '''ကဏ္ဍ သၞောဝ်ဥပဒေ (Branch of Law):''' ပ္ဍဲ ဍုင်မွဲမွဲ၊ သၞောဝ် မဆေင် ကု အခေါင်အရာ ပူဂိုလ် ကေုာံ ပူဂိုလ် (ဥပမာ - ကိစ္စ သ္ၚိကၟိန်၊ ဒြပ်ရတ်၊ လိက်ကသုက်) ဂှ် ပါ်ခြာ နူကဵု သၞောဝ် ရာဇာဝတ် (Criminal law) ရ။

ပ္ဍဲ လိက်ပရေင် ဏအ်၊ ပိုယ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အာ လညာတ် ပထမ မဒှ် &quot;သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ&quot; မတမ်မူလ ကၠုင် နူ ရဝ်မ ရ။ သၞောတ် ဏအ်ဝွံ အာရီုစွံ လတူ လိက် သၞောဝ် မချူ လဝ် နကဵု ကဏ္ဍ ပတန်သၞောဝ် (Legislature) ဇၞော် အိုတ် တုဲ၊ တၠသၞောဝ် (Judges) တအ် နွံ တာလျိုင် ဆ သွက်ဂွံ စကာ ဍေဟ် လတူ အကာဲအရာ ဍာံ (Facts) သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;glenn&quot;&gt;{{cite book |last=Glenn |first=H. P. |title=Legal Traditions of the World: Sustainable Diversity in Law |url=https://archive.org/details/legaltraditionso0000glen_g0u2 |edition=5th |publisher=Oxford University Press |year=2014 |pages=[https://archive.org/details/legaltraditionso0000glen_g0u2/page/132 132]-140}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ရဝ်မ (History and Roman Origins) ==
ဝင် သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဝင် အေန်ပါယာ ရဝ်မ ရ။ 

* '''ခေတ် ရဝ်မ (Roman Era):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၅၂၉-၅၃၄ AD၊ ဨကရာဇ် ဂျတ်သတဳနဳယာန် မရနုက်ကဵု မွဲ (Justinian I) ဖျေဟ် အသံ ကဵု တၠပညာ သၞောဝ် တအ် ချူ ပကောံ သၞောဝ် ရဝ်မ တြေံ သီုဖအိုတ် သွက်ဂွံ ဒှ် မွဲ ပြကိုဟ် ဇၞော် မနွံ ယၟု ''Corpus Juris Civilis'' ရ။ ပြကိုဟ် ဏအ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် မခိုင်ကၠိုက် အိုတ် သွက် သၞောဝ်ဥပဒေ ရးဥရောပ ရ။
* '''ခေတ် ဥရောပ လဒေါဝ် (Middle Ages):''' ကြဴနူ အေန်ပါယာ ရဝ်မ လီုလာ် အာ၊ ပြကိုဟ် ဏအ် လေဝ် ကၠေအ် အာ မွဲ လစင်။ ဆဂး ပ္ဍဲ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ၊ တၠပညာ တအ် ကလေင် ဂၠာဲ ဆဵု ပြကိုဟ် ဏအ် တုဲ စ ဗ္တောန် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ဗဝ်လဝ်ညာ (University of Bologna) ဍုင်အဳတလဳ ရ။ 
* '''ပရေင်တြး အာ (Reception):''' ကွးဘာ နူ အလုံ ရးဥရောပ ကၠုင် ကတ်လ္ၚတ် သၞောဝ် ရဝ်မ တုဲ၊ ကာလ ညးတအ် ကလေင် စိုပ် ဍုင် ညးတအ် ဂှ် ညးတအ် စကာ သၞောဝ် ရဝ်မ ဏအ် သွက်ဂွံ ပလေဝ်ပလေတ် သၞောဝ် ဒေသ ညးတအ် ရ (Reception of Roman Law)။

== ၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ဂကူ သၞောဝ်ဥပဒေ (Structure and Types of Civil Law) ==
သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လၟေင်လၟေတ် မယုတ္တိ (Logical system) ရ။ ဍေဟ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက ၜါ သာ် -

# '''သၞောဝ်ဥပဒေ အပြောမ် (Substantive Law):''' ဒှ် သၞောဝ် မပွံက် ထ္ၜး အခေါင်အရာ ကေုာံ တာလျိုင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် (ဥပမာ - သၞောဝ် ဒြပ်ရတ်၊ သၞောဝ် လိက်ကသုက်)။ 
# '''သၞောဝ်ဥပဒေ လၟေင်ကမၠောန် (Procedural Law):''' ဒှ် သၞောဝ် မထ္ၜး လၟေင် ကမၠောန် ဗီုလဵု ဂွံ လုပ် ရုင်ဗစာ၊ ဗီုလဵု ဂွံ တင် တင်ဂၞင် သက်သဳ (Rules of procedure)။

လတူ နူ ဏအ်၊ သၞောတ် ဏအ်ဝွံ အာရီုစွံ လတူ '''ကဆံင် သၞောဝ်''' (Hierarchy of norms) ဗွဲမဇၞော် - သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitution) ဒှ် သၠုင် အိုတ်၊ သၟဝ် ဍေဟ် ပြကိုဟ် သၞောဝ် (Codes/Statutes)၊ ကေုာံ သၟဝ် အိုတ် ဂှ် စေဝ်ပၞောန် ဌာန (Regulations) ရ။

== ၄။ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၞောဝ်ဓမ္မတာ (Differences from Common Law) ==
ပရေင်တၞဟ်ခြာ အဓိက အကြာ သၞောတ် ၜါ ဏအ် ဂှ် ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၞောဝ်ဓမ္မတာ
|-
! လက္ခဏာ
! သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် (Civil Law)
! သၞောဝ်ဓမ္မတာ (Common Law)
|-
| '''တမ်မူလ'''
| သၞောဝ် ရဝ်မ ကေုာံ ပြကိုဟ် ဇၞော်
| သၞောဝ် ဒေသ အင်္ဂလာန်
|-
| '''သဇိုင် အဓိက'''
| ပြကိုဟ် သၞောဝ် မချူလဝ် (Codes/Statutes)
| သ္ဂုတ်သွာတ် တၠသၞောဝ် တြေံ (Precedents / Case Law)
|-
| '''တာလျိုင် တၠသၞောဝ်'''
| ပရေင်စၟတ်သမ္တီ အကာဲအရာ (Inquisitorial) - တၠသၞောဝ် ပါလုပ် ဂၠာဲ သက်သဳ 
| ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် (Adversarial) - တၠသၞောဝ် ဒှ် မၞိဟ် မင်ဗဵု လဒေါဝ်
|-
| '''သၞောတ် မဲ (Jury)'''
| အောန် ဗွဲမလောန် (စကာ တၠသၞောဝ် အေန်သတဳကျူတ်)
| စကာ ဂၠိုင် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒုဟ်
|-
| '''သ္ဂုတ်သွာတ် တြေံ (Stare Decisis)'''
| ဟွံဒး ဒဂေတ် ဗက် အတိုင် သ္ဂုတ်သွာတ် တြေံ တွဵု
| သ္ဒး ဒဂေတ် ဗက် သ္ဂုတ်သွာတ် ရုင်ဗစာ မသၠုင်
|}
&lt;ref name=&quot;zweigert&quot;&gt;{{cite book |last=Zweigert |first=K. |author2=Kötz, H. |title=An Introduction to Comparative Law |edition=3rd |publisher=Oxford University Press |year=1998 |pages=63-75}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပြကိုဟ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဇၞော်ဂမၠိုင် (Major Civil Codes) ==
ပရေင်ချူ ပကောံ ပြကိုဟ် သၞောဝ် (Codification) ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် အဓိက ပ္ဍဲ ၁၈ ကေုာံ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ ပြကိုဟ် မပြာကတ် အိုတ် ၜါ ဂှ် -

# '''ပြကိုဟ် သၞောဝ် ပြင်သေတ် (Code Civil / Napoleonic Code - 1804):''' နပိုလဳယန် (Napoleon) ဖျေဟ် အသံ ကဵု ချူ လဝ် ပြကိုဟ် ဏအ်။ ဍေဟ် ချူ လဝ် နကဵု အရေဝ် မကၠးသ္ဇုင်၊ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ကၠိုဟ် လောဲ။ ပြကိုဟ် ဏအ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ဍုင် မပ္တံကဵု ဗယ်ဂျဳယောမ်၊ သပေန်၊ အဳတလဳ ကေုာံ ဍုင် အမေရိက သၠုင်ကျာ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
# '''ပြကိုဟ် သၞောဝ် ဂျာမနဳ (Bürgerliches Gesetzbuch - BGB - 1900):''' ပြကိုဟ် ဂျာမနဳ ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု လညာတ် ဒဿန ကေုာံ ရူပဗေဒ မဇြိုဟ်နက်၊ နွံကဵု တင်စၟတ် သ္ဍိုက်မၠိုက် ဗွဲမလောန် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ဍုင် မပ္တံကဵု ဂျပါန်၊ တောင်ကိုရီးယား၊ ကေုာံ ထာဲ ရ။&lt;ref name=&quot;watson&quot;&gt;{{cite book |last=Watson |first=A. |title=The Making of the Civil Law |url=https://archive.org/details/makingo_wat_1981_00_2388 |publisher=Harvard University Press |year=1981 |pages=[https://archive.org/details/makingo_wat_1981_00_2388/page/102 102]-115}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ လၟေင် ကမၠောန် ရုင်ဗစာ (Court Procedures in Civil Law) ==
လၟေင် ကမၠောန် ပ္ဍဲ သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဟွံတုပ် ကု ရုပ်ဒမျိုင် ရုင်ဗစာ ပ္ဍဲ ဟဝ်လဳဝုတ် (Hollywood) ပုဟ် ရ။

* '''သၞောတ် အေန်ကွဳသဳတဝ်ရဳယယ် (Inquisitorial System):''' တၠသၞောဝ် (Judge) ဒှ် မၞိဟ် မနွံ တာလျိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဍာံ (Truth)။ ညး မာန် ကော် သက်သဳ၊ ကဵု အသံ သွက်ဂွံ စၟတ် သက်သဳ၊ ကေုာံ ဖန်ဇန် လၟေင် ရုင်ဗစာ ရ။ သၟာသၞောဝ် (Lawyers) တအ် နွံ တာလျိုင် ဆ ရီုဗင် တၠသၞောဝ် သၟး ရ။
* '''ပရေင်ချူ လိက် (Written Submissions):''' ပေါဲဗစာ ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ လိက် သက်သဳ ကေုာံ လိက် မချူ ပတိုန် လဝ် သၟး ရ။ ပရေင်ဟီု အရေဝ် ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ (Oral arguments) ဂှ် နွံ အောန် ဗွဲမလောန်။

== ၇။ ကဏ္ဍ အဓိက ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် (Key Branches of Civil Law) ==
ပြကိုဟ် သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင် ပါ်လဝ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

* '''သၞောဝ် ပူဂိုလ် ကေုာံ သ္ၚိကၟိန် (Law of Persons and Family):''' ပရူ ကတဵုဒှ် မၞိဟ်၊ ပရေင်ထပ်တဲ၊ ပရေင်လီုလာ် ထပ်တဲ၊ ကေုာံ အခေါင် လွဳလွတ် ကောန်။
* '''သၞောဝ် ဒြပ်ရတ် (Property Law):''' အခေါင် ပိုင်ပြဳ တိဍာ်၊ သ္ၚိ၊ ကေုာံ ဒြပ် မချဳဓရာင်။
* '''သၞောဝ် လိက်ကသုက် ကေုာံ တာလျိုင် (Law of Obligations/Contracts):''' သၞောဝ် မဆေင် ကု တင်တုပ်စိုတ် အကြာ ပူဂိုလ် ၜါ၊ ပရေင်ကၠောန် ဗၠေတ် (Delict/Tort) မဒး လေဲ ဒြပ် မလီုလာ်။
* '''သၞောဝ် အမွေ (Succession Law):''' ပရေင်ပါ် ပရအ် ဒြပ်ရတ် ကာလ မၞိဟ် မွဲ စုတိ အာ။

== ၈။ သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ အာရှ ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ (Civil Law in Asia and Myanmar) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ တေအ်၊ ဍုင် ပ္ဍဲ အာရှ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ဂျပါန် ကေုာံ ထာဲ တအ် သွက်ဂွံ ဗၠး နူကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ် တိုက်ရိုက် နူ ရးဥရောပ ဂှ်၊ ညးတအ် ကူး ကေတ် ပြကိုဟ် သၞောဝ် ဂျာမနဳ (BGB) ကေုာံ ပြင်သေတ် တုဲ ဒက်ပတန် သၞောတ် သၞောဝ် ညးတအ် ရ။

သွက် '''ဍုင်ဗၟာ (Myanmar)''' ဂှ်၊ ဟိုတ်နူ မဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု အင်္ဂလိက် တုဲ ဍုင်ဗၟာ စကာ သၞောတ် '''သၞောဝ်ဓမ္မတာ''' (Common law) ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ကိစ္စ သ္ၚိကၟိန်၊ ဒြပ်ရတ်၊ ကေုာံ အမွေ ဂှ်၊ ဍုင်ဗၟာ စကာ &quot;သၞောဝ် ဓမ္မသာတ်&quot; (Customary law / Buddhist law) မဒှ် ပရေင်နှဴရဴ အကြာ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သၞောဝ် ရ။ ဍုင်ဗၟာ ဒှ် ဍုင် မစကာ သၞောတ် နှဴရဴ (Mixed legal system) မွဲ ကီု ရ။&lt;ref name=&quot;tetley&quot;&gt;{{cite journal |last=Tetley |first=W. |title=Mixed Jurisdictions: Common Law vs. Civil Law (Codified and Uncodified) |journal=Uniform Law Review |volume=4 |issue=3 |year=1999 |pages=591-619}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ (Modern Challenges and Changes) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် ဂၠးတိ (Globalization) လၟုဟ်၊ သၞောတ် ၜါ ဏအ် စ နှဴရဴ ကၠုင် ရေင်သကအ် ဗွဲမဇၞော် ရ။

* '''ပရေင်နှဴရဴ (Convergence):''' ဍုင် မစကာ သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် တအ် စ ပတှ်ေ ကၠုင် လတူ သ္ဂုတ်သွာတ် တြေံ (Precedents) ဂၠိုင် တိုန် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်တုပ်သၟဟ်။ တုဲပၠန် ဍုင် မစကာ သၞောဝ်ဓမ္မတာ တအ် လေဝ် စ ချူ ပကောံ သၞောဝ် (Statutes) ဂၠိုင် တိုန် ရ။
* '''သၞောဝ် ဥရောပ (EU Law):''' သမဂ္ဂ ဥရောပ (EU) မာန် ပံင်ကောံ သၞောတ် ၜါ ဏအ် ညံင် ဂွံ ဒှ် မွဲ သၞောတ် မစကာ မာန် အလုံ ဥရောပ။
* '''ပရေင်ဗၞိက် ဂၠးတိ (International Trade):''' ပ္ဍဲ ပရေင်ဗၞိက် ဂၠးတိ၊ လိက်ကသုက် ဗွဲမဂၠိုင် စကာ သၞောတ် Common Law ကီုလေဝ်၊ သၞောဝ် သမာသမဂ္ဂ (UNIDROIT) တအ် ပံင်ကောံ လဝ် လညာတ် နူ Civil Law ကီု ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မနွံကဵု ဝင် မဇၞော် သၠဲ ကေုာံ လဒက်ပတန် မချိုတ်ပၠိုတ် မွဲ ရ။ ဍေဟ် ပကဵု ညံင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် မာန် ဖတ် ကၠိုဟ် သၞောဝ် နူကဵု ပြကိုဟ် မွဲ အုပ် နကဵု လောဲသွာ တုဲ၊ ပရေင်ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဂှ် တန်တဴ လတူ လိက် သၞောဝ် မချူ လဝ် ဟေင် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ၜိုန်ရ သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၞောဝ်ဓမ္မတာ တအ် ဆက် နှဴရဴ အာ ရေင်သကအ် ကီုလေဝ်၊ ရိုဟ်ကၞက် လညာတ် မဒုင်သဇိုင် လတူ ရဝ်မ ဏအ် ဂှ် ဆက် တန်တဴ အာ နဒဒှ် သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[သၞောဝ်ဓမ္မတာ]] (Common law)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ ရဝ်မ]] (Roman law)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] (Constitution)
* [[အေန်ပါယာ ရဝ်မ]] (Roman Empire)

{{Navbox
| name = Legal Systems
| title = သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ (Legal Systems of the World)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောတ် အဓိကဂမၠိုင်
| list1 =
* [[သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန်]] (Civil law)
* [[သၞောဝ်ဓမ္မတာ]] (Common law)
* [[သၞောဝ် ဘာသာ]] (Religious law)
* [[သၞောဝ် ဓမ္မသာတ်]] (Customary law)
| group2 = ပြကိုဟ် သၞောဝ်ဥပဒေ
| list2 =
* [[ပြကိုဟ် ကဝ်ပပ် ဂျူရေတ် သဳဗဳလစ်]] (Corpus Juris Civilis)
* [[ပြကိုဟ် သၞောဝ် ပြင်သေတ်]] (Napoleonic Code)
* [[ပြကိုဟ် သၞောဝ် ဂျာမနဳ]] (Bürgerliches Gesetzbuch - BGB)
| group3 = ကဏ္ဍ သၞောဝ်
| list3 =
* [[သၞောဝ် ရာဇာဝတ်]] (Criminal law)
* [[သၞောဝ် လိက်ကသုက်]] (Contract law)
* [[သၞောဝ် ဒြပ်ရတ်]] (Property law)
}}

[[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ]]
[[Category:သၞောတ် သၞောဝ်ဥပဒေ]]
[[Category:ဝင် သၞောဝ်ဥပဒေ]]</text>
      <sha1>3gqty5rpsilgzsyekwvpvn15657ftq9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင်ဍုင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12012</id>
    <revision>
      <id>57884</id>
      <parentid>57648</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T23:24:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26705" sha1="3969hmj57risaivzlah4teth9r98cu4" xml:space="preserve">'''သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင်ဍုင်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ကောန်သတဳကျူရှေန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Constitution'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် မူဝါဒ သဇိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောဝ် မဖျေဟ်လဝ် ကိုပ်ကၠာ သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ လဒက်ပတန် အလဵုအသဳ၊ ဂကောံ မဟာဇန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင် မွဲမွဲ ရ။ သၞောဝ် ဏအ်ဝွံ ဍေဟ် ဖျေဟ် ကဵု ပယျဵု အာဏာ အလဵုအသဳ တုဲ စဵုဒၞာ ကဵု အခေါင်အရာ သဇိုင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင်၊ သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင်ဍုင် ဝွံ ဒှ် သၞောဝ် မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် (Supreme law of the land) တုဲ၊ သၞောဝ်ဥပဒေ တၞဟ် သီုဖအိုတ် သ္ဒး ကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ် ဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;wheare&quot;&gt;{{cite book |last=Wheare |first=K. C. |title=Modern Constitutions |publisher=Oxford University Press |year=1966 |pages=1-15}}&lt;/ref&gt;

သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင်ဍုင် ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး ပါ်လဝ် နကဵု လိက် မချူ ပကောံ လဝ် မွဲ အုပ်ဓဝ် (Codified constitution) ဥပမာ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (Constitution of the United States) ဟွံသေင်မ္ဂး အိန္ဒိယ၊ ကေုာံ သၞောဝ် မဟွံချူ ပကောံ လဝ် နကဵု လိက် မွဲ အုပ် (Uncodified constitution) ဥပမာ သၞောတ် အင်္ဂလာန် (United Kingdom) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင်ဍုင် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ၊ ဂကူ သၞောဝ်ဂမၠိုင် ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Constitution of the United States, page 1.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး မုက်လိက် ပထမ နူကဵု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (၁၇၈၇)၊ မဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် မချူလဝ် နကဵု လိက် မနွံ အာယုက် ဂၠိင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ဝေါဟာရ &quot;Constitution&quot; ဝွံ ကၠုင် နူကဵု မလိက် လာတ္တေန် &quot;constitutio&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပရေင်ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ပရေင်ဒက်ပတန်&quot; ရ။ ပ္ဍဲကဵု ရဝ်မ တြေံ (Roman law)၊ ဝေါဟာရ ဏအ် ဂှ် စကာ သွက် သၞောဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး အသံ မပတိတ် နူကဵု သၟိင် အေန်ပါယာ ရ။ 

နကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ခေတ်တၟိ (Modern political science) မ္ဂး၊ သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင်ဍုင် ဝွံ ဒှ် လိက်ကသုက် အကြာ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ ရ။ ဍေဟ် သှ် ကဵု ပြသၞာ အဓိက ပိ သာ် -
# '''ညးလဵု နွံ အာဏာ?''' (Who has the power?) - ဍေဟ် စၟတ်သမ္တီ ဒၞာဲ တမ်မူလ အာဏာ အုပ်ဓုပ် ဍုင်။
# '''အာဏာ ဂှ် ဗီုလဵု စကာ?''' (How is power exercised?) - ဍေဟ် ဖျေဟ် လဒက်ပတန် သၞောတ် အလဵုအသဳ (ဥပမာ - ပါလဳမာန်၊ သမ္မတ)။
# '''ပယျဵု အာဏာ နွံ စဵုကဵု ဒၞာဲ လဵု?''' (What are the limits?) - ဍေဟ် စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ သဇိုင် ညးဍုင်ကွာန် နူကဵု ပရေင်စကာ အဝဵု မလောန် က္ဍင် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Evolution) ==
ဝင် မဖျေဟ် သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင်ဍုင် ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် လဝ် နူကဵု အခိင် ဂကောံမၞိဟ် စ ကောံသၟဟ် တေအ် ရ။ 

* '''ခေတ် သမိုင်း တြေံ (Ancient Times):''' ပ္ဍဲ ဍုင် ဘာဘဳလုံ (Babylon)၊ သၞောဝ် ဟာမ်မူရာဗဳ (Code of Hammurabi - 1754 BC) ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် မချူ လဝ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မဖျေဟ် လဝ် စေဝ်ပၞောန် သွက် ဂကောံမၞိဟ် ရ။ ပ္ဍဲ ဂရိတ် (Greece) တြေံ၊ တၠပညာ အာရဳသတဝ်တယ် (Aristotle) လ္ၚတ် လဝ် သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳ ၁၅၈ ဍုင် တုဲ ပါ်ခြာ လဝ် ဂကူ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ပ္ဍဲကဵု လိက် ညး မနွံ ယၟု ''Politics'' ရ။
* '''ခေတ် လဒေါဝ် (Middle Ages):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၂၁၅၊ ဍုင်အင်္ဂလာန် ပတိတ် လိက်ကသုက် ဇၞော် '''မာဂ်နာ ကာတာ''' (Magna Carta) မဒှ် လိက် မဖျေဟ် ပယျဵု အာဏာ သၟိင် ဨကရာဇ် ကေုာံ စဵုဒၞာ အခေါင် ညးဍုင်ကွာန် ပထမအိုတ် ရ။
* '''ခေတ် တၟိ (Modern Era):''' ပရေင်ချူ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် မနွံကဵု လိက် မွဲ အုပ် ဂှ် စတင် ကၠုင် ကြဴနူ ပေါဲပၠန်ဂတး အမေရိကာန် ကေုာံ ပြင်သေတ် ရ။ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (၁၇၈၇) ဝွံ ဒှ် သၞောဝ် မချူလဝ် နကဵု လိက် မနွံ အာယုက် ဂၠိင် အိုတ် မဆက် စကာ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။&lt;ref name=&quot;finer&quot;&gt;{{cite book |last=Finer |first=S. E. |title=The History of Government from the Earliest Times |url=https://archive.org/details/historyofgovernm0002fine |publisher=Oxford University Press |year=1997 |pages=45-60}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ မူဝါဒ သဇိုင် အဓိကဂမၠိုင် (Key Fundamental Principles) ==
သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင်ဍုင် ခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး ဒက်ပတန် လဝ် လတူ မူဝါဒ အဓိက (Core Principles) ၅ သာ် -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး မူဝါဒ သဇိုင် ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင်ဍုင်
|-
! မူဝါဒ (Principle)
! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Definition)
! ဖဵု (Purpose)
|-
| '''အာဏာပိုင် ညးဍုင်ကွာန်''' (Popular Sovereignty)
| အာဏာ သီုဖအိုတ် ဝွံ တမ်မူလ ကၠုင် နူ ညးဍုင်ကွာန် ရ။ အလဵုအသဳ အုပ်ဓုပ် ဂွံ ဂှ် ဟိုတ်နူ ညးဍုင်ကွာန် ကဵု အခေါင်။
| စဵုဒၞာ သၞောတ် တၠအာဏာ ကေုာံ ဖန် ညံင် ဂွံ ဒှ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ။
|-
| '''သၞောတ် အလဵုအသဳ မနွံ ပယျဵု''' (Limited Government)
| အလဵုအသဳ ဝွံ မာန် ကၠောန် ဆ အရာ မကဵု လဝ် အခေါင် ပ္ဍဲ သၞောဝ် သၟး ရ။
| ကာကွယ် အခေါင် ညးဍုင်ကွာန် နူကဵု ပရေင်ဍဵုဍိုက်။
|-
| '''ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ''' (Separation of Powers)
| အာဏာ အလဵုအသဳ ဂှ် ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ ၃ သာ် (ပတန်သၞောဝ်၊ အုပ်ဓုပ်၊ သၞောဝ်ဓဝ်)။
| ဝေင်ပါဲ ညံင် အာဏာ ဟွံဂွံ ကောံ ပ္ဍဲ မၞိဟ် မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ မွဲ။
|-
| '''သၞောတ် ထိင်ဒဝ် ကေုာံ အုပ်ဓုပ်''' (Checks and Balances)
| ကဏ္ဍ မွဲမွဲ မာန် ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ကန့်ကွက် ကဏ္ဍ တၞဟ် တအ် မာန်။
| ဖန် ညံင် ကဏ္ဍ ပိ သာ် ဂွံ ညိင်ဝတ် တုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ်။
|-
| '''တရားဥပဒေ စိုးမိုးရေး''' (Rule of Law)
| မၞိဟ် သီုဖအိုတ်၊ သီုကဵု သမ္မတ ဟွံသေင်မ္ဂး သၟိင်၊ သ္ဒး မံင် သၟဝ် သၞောဝ် တုပ်တုပ်။
| ဖန် ညံင် ဂွံ နွံ တရားမျှတ ကေုာံ ဟွံမဲ ကု ပရေင်ရွေးချယ် မျက်နှာ။
|}

== ၄။ ဂကူ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်ဂမၠိုင် (Types of Constitutions) ==
တၠပညာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် တအ် ပါ်ခြာ လဝ် ဂကူ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် နကဵု လက္ခဏာ နာနာ သာ် ရ -

* '''သၞောဝ် မချူလဝ် (Codified) ကေုာံ မဟွံချူလဝ် (Uncodified):'''
** ''Codified Constitution:'' ဒှ် သၞောဝ် မချူ ပကောံ လဝ် နကဵု လိက် မွဲ အုပ် ဓဝ် ရ (ဥပမာ - အမေရိကာန်၊ ဂျာမနဳ၊ အိန္ဒိယ)။ သၞောဝ် ဏအ် နွံ အာဏာ သၠုင် နူ သၞောဝ် ဓမ္မတာ ရ။
** ''Uncodified Constitution:'' ဒှ် သၞောဝ် မဟွံမဲ လိက် မွဲ အုပ် ဓဝ်၊ ဆဂး ဍေဟ် တန်တဴ လတူ သၞောဝ် ပါလဳမာန် ဂမၠိုင်၊ လိက်ကသုက် ဝင်၊ ကေုာံ ဓလေ့ထုံးစံ (Conventions) ရ (ဥပမာ - အင်္ဂလာန်၊ နျူးဇြဳလာန်၊ အေဿရေ)။

* '''သၞောဝ် မကြံင်မ္ၚိုဟ် (Rigid) ကေုာံ မယံင်ဇြ (Flexible):'''
** ''Rigid Constitution:'' ဒှ် သၞောဝ် မဝါတ်ဂါတ် သွက်ဂွံ ပလေဝ်ပလေတ် ရ။ သ္ဒး နွံပၟိက် မဲ အထူး (ဥပမာ - ၂/၃ ဟွံသေင်မ္ဂး ၃/၄ နူ ပါလဳမာန် ကေုာံ တွဵုရး)။ 
** ''Flexible Constitution:'' ဒှ် သၞောဝ် မမာန် ပလေဝ်ပလေတ် နကဵု လၟေင် ကမၠောန် စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ် ဓမ္မတာ (မဲ ၅၀% ပြင်) ရ။&lt;ref name=&quot;barendt&quot;&gt;{{cite book |last=Barendt |first=E. |title=An Introduction to Constitutional Law |url=https://archive.org/details/introductiontoco0000bare |publisher=Oxford University Press |year=1998 |pages=[https://archive.org/details/introductiontoco0000bare/page/23 23]-40}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ (Separation of Powers) ==
သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင်ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး ဒုင်သဇိုင် လတူ လညာတ် တၠပညာ ပြင်သေတ် '''မောန်တက်သကယူ''' (Montesquieu) မဖျေဟ် လဝ် ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ (Separation of Powers) ညံင် ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်တၠအာဏာ ရ။ ဍေဟ် ပါ် လဝ် ကဏ္ဍ ပိ သာ် -

# '''အာဏာ ပတန်သၞောဝ် (Legislature):''' (ဥပမာ - ပါလဳမာန်၊ ကောန်ဂရေတ်)။ တာလျိုင် အဓိက ဂှ် ဒှ် ပရေင်ချူ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ်၊ ဖျေဟ် စရင်သြန် ဍုင်၊ ကေုာံ စၟတ်မင် ကမၠောန် အုပ်ဓုပ် ရ။
# '''အာဏာ အုပ်ဓုပ် (Executive):''' (ဥပမာ - သမ္မတ၊ ဝန်ဇၞော်၊ ကေုာံ ဌာန အလဵုအသဳ)။ တာလျိုင် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဖော်ထုတ် ကေုာံ ရေင်တၠုင် ညံင် သၞောဝ် ဂွံ ဒှ် ကမၠောန်၊ ကေုာံ အုပ်ဓုပ် ဍုင် ရ။
# '''အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ် (Judiciary):''' (ဥပမာ - ရုင်ဗစာ ဇၞော်၊ တၠသၞောဝ်)။ တာလျိုင် ဂှ် ဒှ် ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ်၊ ပသောင် ပြသၞာ၊ ကေုာံ စၟတ်မင် ညံင် သၞောဝ် ဟွံဂွံ ဗၠေတ် ကု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ရ။

== ၆။ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ကေုာံ အခေါင်သၠးပွး (Human Rights and Civil Liberties) ==
ကဏ္ဍ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင်ဍုင် ခေတ်တၟိ ဂှ် ဒှ် ပရေင်စၟတ်သမ္တီ အခေါင်အရာ သဇိုင် (Fundamental Rights) သွက် ညးဍုင်ကွာန် ရ။ လိက် ကဏ္ဍ ဏအ် ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ကော်စ '''စရင် အခေါင်အရာ''' (Bill of Rights) ရ။

* '''အခေါင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ နိုင်ငံရေး (Civil and Political Rights):''' ပါလုပ် သီုကဵု အခေါင် မဟီုဂး သၠးပွး (Freedom of speech)၊ အခေါင် လျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာ (Freedom of religion)၊ အခေါင် ပံင်ကောံ ကေုာံ ထ္ၜးဆန္ဒ၊ ကေုာံ အခေါင် မဂွံ ဒုင် စၟတ် စောဲ နကဵု တရားမျှတ (Right to a fair trial) ရ။
* '''အခေါင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Economic and Social Rights):''' ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် တၟိ တအ် (ဥပမာ - သၞောဝ် အာဖရိကသၠုင်ကျာ ၁၉၉၆) မ္ဂး၊ ညးတအ် ထပ် စုတ် လဝ် အခေါင် မပ္တံကဵု အခေါင် ဂွံ ဘာ၊ အခေါင် လွဳ ယဲ၊ ကေုာံ အခေါင် ဂွံ ဍာ် သန့်ရှင်း ရ။

[[File:Constitution of India.jpg|thumb|left|300px|သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဍုင်အိန္ဒိယ၊ မဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် မချူလဝ် နကဵု လိက် မနွံ ဇမၠိင် ကေုာံ အချက်အလက် ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။]]

== ၇။ ရုင်ဗစာ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကေုာံ ပရေင်စၟတ်မင် သၞောဝ် (Constitutional Courts and Judicial Review) ==
သွက်ဂွံ မင်မဲ ညံင် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဂွံ ဆက် နွံ အာဏာ သၠုင် အိုတ် ဂှ်၊ သၞောတ် '''ပရေင်စၟတ်မင် သၞောဝ်''' (Judicial Review) ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။ 

* '''Judicial Review:''' ဒှ် အာဏာ ရုင်ဗစာ သွက်ဂွံ စၟတ်မင် ဥပဒေ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဖန်ဇန် နူ အလဵုအသဳ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဟွံကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ရ။ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဟွံကိတ်ညဳ မ္ဂး၊ ရုင်ဗစာ မာန် ပလီု ထောအ် သၞောဝ် ဂှ် ရ (ဥပမာ ပြာကတ် - အမှု Marbury v. Madison ပ္ဍဲ အမေရိကာန် သၞာံ ၁၈၀၃)။
* '''ရုင်ဗစာ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitutional Court):''' ပ္ဍဲ ဍုင် ရးဥရောပ ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ - ဂျာမနဳ၊ အဳတလဳ)၊ ညးတအ် ဒက်ပတန် လဝ် ရုင်ဗစာ အထူး မွဲ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပြသၞာ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;dorsen&quot;&gt;{{cite book |last=Dorsen |first=N. |author2=Rosenfeld, M. |author3=Sajo, A. |author4=Baer, S. |title=Comparative Constitutionalism: Cases and Materials |publisher=West Group |year=2003 |pages=105-120}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ လၟေင် ကမၠောန် မချူဓမံက် ကေုာံ ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် (Drafting and Amending) ==
* '''ပရေင်ချူဓမံက် (Drafting):''' သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် တၟိ မွဲ ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ချူ ပ္ဍဲ အခိင် ဍုင် ကလိဂွံ သၠးပွး၊ ကြဴနူ ပေါဲပၠန်ဂတး၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကြဴနူ ပေါဲဗတိုက် အပ္ဍဲဍုင် ရ။ ပရေင်ချူ ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ကၠောန် နကဵု '''စၠတ်ဓရ် ပတန် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်''' (Constituent Assembly) မဒှ် မၞိဟ်စၞး ညးဍုင်ကွာန် ရုဲစှ် လဝ် ရ။ လဆောဝ် မ္ဂး သ္ဒး ကေတ် မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် (Referendum) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ရ။
* '''ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် (Amendment):''' ဟိုတ်နူ ဂကောံမၞိဟ် ပြံင်လှာဲ တိုန် လၟိုန် ဂှ်ရ၊ သၞောဝ် လေဝ် သ္ဒး မာန် ပလေဝ်ပလေတ် ကီု ရ။ ဆဂး ညံင် အလဵုအသဳ ဟွံဂွံ ပလေဝ် လောဲလောဲ သွက် အကျိုး ညးတအ် ဂှ်၊ လၟေင် ကမၠောန် ပလေဝ်ပလေတ် ဂှ် ဖန် လဝ် ညံင် ဂွံ ဝါတ် နူ သၞောဝ် ဓမ္မတာ ရ (ဥပမာ - ဒး ဂွံ မဲ ၂/၃ နူ ပါလဳမာန်)။

== ၉။ ပြသၞာ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitutional Crisis) ==
'''ပြသၞာ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်''' (Constitutional Crisis) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ မကတဵုဒှ် ကာလ အေန်သတဳကျူရှေန် အလဵုအသဳ တအ် (ဥပမာ - သမ္မတ ကေုာံ ပါလဳမာန်) ပြိုင်ပ္ကာန် ရေင်သကအ် တုဲ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဂှ် သှ် ကဵု ပြသၞာ ဂှ် ဟွံမာန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် ဇၞော် တအ် ဟွံဒ္ဂေတ် ဗက် အတိုင် သၞောဝ် ရ။

ဥပမာ ပြသၞာ တအ် ဂှ် -
* အခိင် ကဏ္ဍ အုပ်ဓုပ် (သမ္မတ) ဟွံဒုင် ကေတ် အသံ နူ ရုင်ဗစာ ဇၞော်။
* အခိင် ပၞာန် သီ အဝဵု (Coup d'état) မဒှ် ပရေင်ပလီုပလာ် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် နကဵု အာဏာ လွဟ်။ ပ္ဍဲ အကာဲအရာ ဏအ် သၞောဝ် တြေံ ဂှ် လီု အာ တုဲ သ္ဒး ကလေင် ချူ တၟိ ကာလ ပၞာန် အုပ်ဓုပ် လိက် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင်ဍုင် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် လဝိင် အဓိက သွက် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင် မွဲ မနွံကဵု တရားမျှတ ကေုာံ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် လိက် မစဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန် နူကဵု တၠအာဏာ တုဲ ဖန် ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ဂွံ တန်တဴ နကဵု သၞောတ် တရားဥပဒေ စိုးမိုးရေး (Rule of Law) ရ။

ပ္ဍဲ ခေတ် အနာဂတ် ဏအ်၊ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် တအ် ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် တၟိ တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု အခေါင်အရာ ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital rights)၊ ပရေင်စဵုဒၞာ သဘာဝ ပွဳပွူ ကေုာံ အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု၊ ကေုာံ ပြသၞာ ဒဳမဝ်ကရေသဳ မဍိုန်လျ ကၠုင် ရ။ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် မခိုဟ် မွဲ ဂှ် သ္ဒး နွံ ဓဝ် ကြံင်မ္ၚိုဟ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ မူဝါဒ သဇိုင်၊ ဆဂး သီု သ္ဒး နွံ ဓဝ် ယံင်ဇြ သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ကိတ်ညဳ ကု ခေတ် မပြံင်လှာဲ ဒၟံင် လၟိုန် ဏအ် ရောင်။&lt;ref name=&quot;grimm&quot;&gt;{{cite book |last=Grimm |first=D. |title=Constitutionalism: Past, Present, and Future |publisher=Oxford University Press |year=2016 |pages=315-330}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အာဏာ ပတန်သၞောဝ်]] (Legislature)
* [[ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ]] (Separation of powers)
* [[တရားဥပဒေ စိုးမိုးရေး]] (Rule of law)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန်]] (United States Constitution)
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)

{{Navbox
| name = Constitutional Law
| title = သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင်ဍုင် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Constitutional Law and Politics)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = မူဝါဒ သဇိုင်ဂမၠိုင်
| list1 =
* [[တရားဥပဒေ စိုးမိုးရေး]] (Rule of law)
* [[ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ]] (Separation of powers)
* [[အာဏာပိုင် ညးဍုင်ကွာန်]] (Popular sovereignty)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)
| group2 = ကဏ္ဍ အာဏာ ပိ သာ်
| list2 =
* [[အာဏာ ပတန်သၞောဝ်]] (Legislature / Parliament)
* [[အာဏာ အုပ်ဓုပ်]] (Executive / Government)
* [[အာဏာ သၞောဝ်ဓဝ်]] (Judiciary / Supreme Court)
| group3 = လက္ခဏာ သၞောဝ်ဂမၠိုင်
| list3 =
* [[သၞောဝ် မချူလဝ်]] (Codified constitution)
* [[သၞောတ် စၠတ်ဓရ် ၜါ]] (Bicameralism)
* [[ပရေင်စၟတ်မင် သၞောဝ်]] (Judicial review)
* [[ဖေတ်ဒရေဝ်]] (Federalism)
| group4 = အရာ ဆက်စပ်
| list4 =
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[မာဂ်နာ ကာတာ]] (Magna Carta)
* [[စၠတ်ဓရ် ပတန် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] (Constituent assembly)
* [[ပရေင်ကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန်]] (Referendum)
}}

[[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ သဇိုင်ဍုင်]]
[[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:အလဵုအသဳ]]</text>
      <sha1>3969hmj57risaivzlah4teth9r98cu4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12013</id>
    <revision>
      <id>57846</id>
      <parentid>57650</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:30:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26853" sha1="nwb78pt4eadsnarjf2fd6ts4cxxj6et" xml:space="preserve">'''သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Constitution of the United States'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေ အဓိက ကေုာံ မသၠုင် အိုတ် (Supreme Law) ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ရ။ သၞောဝ်ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် မဒက်ပတန် လဝ် သၞောတ် အလဵုအသဳ ဖေတ်ဒရေဝ် (Federal government) ကေုာံ မပါ်ခြာ လဝ် အာဏာ အကြာ ကဏ္ဍ အုပ်ဓုပ် (Executive)၊ ကဏ္ဍ ပတန်သၞောဝ် (Legislative) ကေုာံ ကဏ္ဍ ရုင်ဗစာ (Judicial) ရ။ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဏအ် ဝွံ ချူဓဇက် လဝ် ပ္ဍဲ ပေါဲသဳကၠဳ ပရေင်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitutional Convention) ပ္ဍဲ ဍုင်ဖဳလာဒဲဖဳယျာ (Philadelphia) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၇ တုဲ ဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် မချူလဝ် နကဵု လိက် မတြေံ အိုတ် ကေုာံ မဆက် စကာ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;maier&quot;&gt;{{cite book |last=Maier |first=P. |title=Ratification: The People Debate the Constitution, 1787–1788 |url=https://archive.org/details/ratificationpeop00paul |publisher=Simon &amp; Schuster |year=2010 |pages=[https://archive.org/details/ratificationpeop00paul/page/35 35]-50}}&lt;/ref&gt;

သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဝွံ နွံကဵု နိဒါန် (Preamble)၊ ပိုဒ်ဇၞော် အဓိက ၇ ပိုဒ် (Articles) ကေုာံ လိက်ပလေဝ် ၂၇ ပိုဒ် (Amendments) ရ။ လိက်ပလေဝ် ၁၀ ပိုဒ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဂှ် ညးကော်စ '''သၞောဝ် အခေါင်အရာဂမၠိုင်''' (Bill of Rights) မဒှ် လိက် မစဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ကေုာံ ပရေင်သၠးပွး ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ အာဏာ၊ အခေါင်အရာ၊ ကေုာံ သြဇာ လတူ ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Constitution of the United States, page 1.jpg|thumb|right|300px|မုက်လိက် ပထမ အိုတ် နူကဵု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ဇေတ်တ် မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၇။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လိက်ကသုက် အဓိက မဖျေဟ် လဝ် သဇိုင် သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဍုင် မွဲ ရ။ သွက် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် မ္ဂး၊ သၞောဝ်ဏအ် ဝွံ ဒှ် &quot;သၞောဝ် မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ တိဍာ် ဏအ်&quot; (Supreme Law of the Land) အတိုင် မချူ လဝ် ပ္ဍဲ ပိုဒ်ဇၞော် ၆ ရ။ 

သၞောဝ်ဏအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် သၞောတ် '''ဖေတ်ဒရေဝ်လေစ်ဇြေမ်''' (Federalism) - မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဂှ် ပရေင်ပါ်ခြာ အဝဵု အကြာ အလဵုအသဳ ဗဟဵု (Federal government) ကေုာံ အလဵုအသဳ တွဵုရး (State governments) ရ။ သၞောဝ်ဝွံ ဒှ် လိက် မဟွံဂၠိင် လောန် (နွံ ၜိုတ် ၄,၅၀၀ မလိက် ပ္ဍဲ တမ်မူလ ဍေဟ်) ဆဂး နွံကဵု လညာတ် မလှဲလး တုဲ မာန် ကဵု အဓိပ္ပါယ် တၟိ အတိုင် ခေတ်ကာလ မပြံင်လှာဲ ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ချူဓဇက် (History and Drafting) ==
ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ချူဓဇက် သၞောဝ်ဏအ်၊ ဍုင်အမေရိကာန် ဝွံ ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု '''လိက်ကသုက် ဒက်ပတန် ကၟိန်ဍုင်''' (Articles of Confederation) မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၁ ရ။ ဆဂး သၞောတ် တြေံ ဂှ် အလဵုအသဳ ဗဟဵု ဍိုန်လျ လောန်၊ ဟွံမဲ ကု အာဏာ ကံက် အခေါန် ကေုာံ ဟွံမဲ ဒပ်ပၞာန် ဍုင် ရ။

* '''ပေါဲသဳကၠဳ ပရေင်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitutional Convention):''' ပ္ဍဲ ဂိတု မေ သၞာံ ၁၇၈၇၊ ညးစၞး ၅၅ တၠ နူကဵု တွဵုရး ၁၂ (စိုတ် သေတ် တွဵုရး ရုတ်အာင်လာန်) ကောံသၟဟ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဖဳလာဒဲဖဳယျာ သွက်ဂွံ ပလေဝ် လိက်ကသုက် တြေံ။ ဆဂး ညးတအ် သ္ဂုတ်သွာတ် ချူ သၞောဝ် တၟိ သီုဖအိုတ် ရ။
* '''ပရေင်တုပ်စိုတ် ဇၞော် (The Great Compromise):''' ပြသၞာ အဓိက ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပိုင်ပြဳ အာဏာ အကြာ တွဵုရး ဇၞော် ကေုာံ တွဵုရး ဍောတ် တအ် ရ။ လက္ကရဴ အိုတ် ညးတအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် စၠတ်ဓရ် ၜါ - စၠတ်ဓရ် ညးစၞး (အတိုင် လၟိဟ် မၞိဟ်) ကေုာံ သဳနိတ် (တွဵုရး မွဲ မ္ဂး ၜါ တၠ)။
* မၞိဟ် အဓိက မပါလုပ် ချူဓဇက် ဂှ် ဒှ် '''[[ဂျေမ်း မက်ဒဳသောန်]]''' (James Madison - မဒှ် မအံက် သၞောဝ်)၊ '''[[အာလေက်ဇြာန်ဒါ ဟာမ်မေလ်တောန်]]''' (Alexander Hamilton)၊ ကေုာံ '''[[ဂျော့ချ် ဝါရှင်တန်]]''' (George Washington - မဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ ပေါဲသဳကၠဳ) ရ။&lt;ref name=&quot;beeman&quot;&gt;{{cite book |last=Beeman |first=R. |title=Plain, Honest Men: The Making of the American Constitution |url=https://archive.org/details/plainhonestmenm00beem |publisher=Random House |year=2009 |pages=[https://archive.org/details/plainhonestmenm00beem/page/112 112]-130}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက ကေုာံ နိဒါန် သၞောဝ် (Preamble and Purpose) ==
နိဒါန် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Preamble) ဝွံ စတင် နကဵု မလိက် မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် '''&quot;We the People&quot;''' (ပိုဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ်) ရ။ ဏအ်ဂှ် ထ္ၜး ကဵု ဒဒှ်ရ အာဏာ ဍုင် ဝွံ ကၠုင် နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် (Popular sovereignty) တုဲ ဟွံသေင် နူ ဨကရာဇ် ရ။

နိဒါန် ဏအ် ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် တင်ရန်တၟအ် အဓိက ၆ သာ် သွက် အလဵုအသဳ တၟိ -
# သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ကၟိန်ဍုင် မခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ ညဳသၟဟ် ဂၠိုင် တိုန် (To form a more perfect Union)
# သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ဗဗွဲဓဝ် (Establish Justice)
# သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင်ညိင်ဝတ် အပ္ဍဲဍုင် (Insure domestic Tranquility)
# သွက်ဂွံ ပတန် ပရေင်စဵုဒၞာ သွက် အလုံ ဍုင် (Provide for the common defence)
# သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ဖဵုခိုဟ် ညးဍုင်ကွာန် (Promote the general Welfare)
# သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင်သၠးပွး သွက် ပိုဲ ကေုာံ တၞောဝ် အနာဂတ် (Secure the Blessings of Liberty)

== ၄။ ပိုဒ်ဇၞော် ၁၊ ၂၊ ၃: ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ (Articles I, II, III: Separation of Powers) ==
သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဝွံ ပါ်ခြာ လဝ် အာဏာ ဍုင် နကဵု ဌာန ဇၞော် ၃ သာ် သွက် ဟွံဂွံ ကဵု မၞိဟ် မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ မွဲ ဂွံ အာဏာ သီုဖအိုတ် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး လဒက်ပတန် ကဏ္ဍ အလဵုအသဳ အဓိက ပိ သာ်
|-
! ပိုဒ်ဇၞော်
! ကဏ္ဍ အလဵုအသဳ (Branch)
! ဂကောံ (Institution)
! တာလျိုင် အဓိက (Main Function)
|-
| '''ပိုဒ်ဇၞော် ၁''' (Article I) || ကဏ္ဍ ပတန်သၞောဝ် (Legislative) || [[ကောန်ဂရေတ် အမေရိကာန်|ကောန်ဂရေတ်]] (Congress - သဳနိတ် &amp; ညးစၞး) || ချူ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကံက် အခေါန်၊ လလောင်တြး ပၞာန်။
|-
| '''ပိုဒ်ဇၞော် ၂''' (Article II) || ကဏ္ဍ အုပ်ဓုပ် (Executive) || [[သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်|သမ္မတ]] ကေုာံ ဝန်ဇၞော်ဂမၠိုင် || ရေင်တၠုင် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် အတိုင် သၞောဝ်၊ ဒှ် ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပၞာန် ဇၞော် အိုတ်။
|-
| '''ပိုဒ်ဇၞော် ၃''' (Article III) || ကဏ္ဍ ရုင်ဗစာ (Judicial) || [[ရုင်ဗစာ ဇၞော် အမေရိကာန်|ရုင်ဗစာ ဇၞော်]] (Supreme Court) ကေုာံ ရုင်ဗစာ သၟဝ် || သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ်၊ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပြသၞာ အကြာ တွဵုရး၊ စၟတ်မင် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်။
|}

== ၅။ ပိုဒ်ဇၞော် သၟေဟ်: အခေါင် တွဵုရး ကေုာံ လဒက်ပတန် (Articles IV-VII) ==
ပိုဒ်ဇၞော် မသှ်ေ ဒၟံင် ၄ ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ မဆက်စပ် ကု တွဵုရး ကေုာံ သၞောတ် လဒက်ပတန် ဍုင် ရ။

* '''ပိုဒ်ဇၞော် ၄ (Article IV - State Relations):''' ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ တွဵုရး တအ် သ္ဒး ရှ်ေသှ်ေ သၞောဝ် ကေုာံ သ္ဂုတ်သွာတ် ရုင်ဗစာ နူ တွဵုရး တၞဟ် ရ (Full Faith and Credit Clause)။ ဍေဟ် သီု ဖျေဟ် လဝ် လၟေင် ကမၠောန် သွက်ဂွံ ဒုင် ကေတ် တွဵုရး တၟိ။
* '''ပိုဒ်ဇၞော် ၅ (Article V - Amendment Process):''' ဖျေဟ် လဝ် နဲကဲ သွက်ဂွံ ပလေဝ် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်။ လိက်ပလေဝ် တၟိ မွဲ သ္ဒး ကလိဂွံ မဲ ထံက်ဂလာန် ၂/၃ နူ ကောန်ဂရေတ် ၜါ လပါ် တုဲ သ္ဒး ဒုင် တုပ်စိုတ် (Ratify) နူ တွဵုရး ၃/၄ (လၟုဟ် ၃၈ တွဵုရး) ရ။
* '''ပိုဒ်ဇၞော် ၆ (Article VI - Supremacy Clause):''' လလောင်တြး လဝ် ဒဒှ်ရ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကေုာံ သၞောဝ် ဖေတ်ဒရေဝ် တအ် ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် မသၠုင် အိုတ် ရ။ ယဝ်ရ သၞောဝ် တွဵုရး ကဵု သၞောဝ် ဗဟဵု ဇီုကပိုက် ရေင်သကအ် မ္ဂး၊ သၞောဝ် ဗဟဵု ဂှ် ဟေင် သ္ဒး အံင်ဇၞး ရ။
* '''ပိုဒ်ဇၞော် ၇ (Article VII - Ratification):''' သၞောဝ် ဏအ် ဂွံ စ အာစိုပ် ဒတုဲ မ္ဂး၊ သ္ဒး ကလိဂွံ ပရေင်တုပ်စိုတ် နူကဵု ၉ တွဵုရး (နူကဵု ၁၃ တွဵုရး တမ်မူလ) ရ။&lt;ref name=&quot;farrand&quot;&gt;{{cite book |last=Farrand |first=M. |title=The Framing of the Constitution of the United States |url=https://archive.org/details/framingofconstit00farruoft |publisher=Yale University Press |year=1913 |pages=[https://archive.org/details/framingofconstit00farruoft/page/150 150]-175}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ သၞောဝ် အခေါင်အရာဂမၠိုင် (The Bill of Rights - Amendments 1-10) ==
ပ္ဍဲ အခိင် မစၟတ်သမ္တီ သၞောဝ် ဂှ်၊ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် (Anti-Federalists) ဒစးဒုင် ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် ဟွံပါလုပ် လိက် မစဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၁ ဂှ်၊ ညးတအ် ပတိတ် လိက်ပလေဝ် ၁၀ ပိုဒ် မကော်စ '''သၞောဝ် အခေါင်အရာဂမၠိုင်''' (Bill of Rights) ရ။

* '''လိက်ပလေဝ် ၁ (1st Amendment):''' အခေါင် သၠးပွး ဟီုတွဟ်၊ သၠးပွး ဘာသာ၊ သၠးပွး ပရိုင် (Press)၊ ကေုာံ အခေါင် ကောံသၟဟ် မဟွံမဲ ကု လွဟ်။
* '''လိက်ပလေဝ် ၂ (2nd Amendment):''' အခေါင် သွက် ညးဍုင်ကွာန် ဂွံ ရပ် လွဟ် (Right to bear arms)။
* '''လိက်ပလေဝ် ၄ (4th Amendment):''' အခေါင် စဵုဒၞာ နူကဵု ပရေင်လုပ် နှိုက် ဂၠာဲ ကေုာံ ရပ် ကြိုင် မဟွံမဲ ကု ဟိုတ် မခိုင်ကၠိုက်။
* '''လိက်ပလေဝ် ၅ ကဵု ၆ (5th &amp; 6th Amendments):''' အခေါင် သွက် မၞိဟ် မဒးဒုင် စောဲ ဒုဟ် (Due process)၊ အခေါင် ဟွံဟီု ထ္ၜး ဒုဟ် ဇကု၊ ကေုာံ အခေါင် ကလိဂွံ ရုင်ဗစာ မနွံကဵု ဂျူရဳ (Jury) နကဵု ပရေင်ပြဟ်ပြေဟ် ရ။

== ၇။ ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် သၞောဝ် လက္ကရဴဂမၠိုင် (Subsequent Amendments) ==
ကြဴနူ သၞောဝ် အခေါင်အရာ ဂှ် တုဲ၊ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဂှ် ဒးဒုင် ပလေဝ် လဝ် ဆ ၁၇ ဝါ သၟး ရ။ လိက်ပလေဝ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် တအ် ဂှ် -

* '''လိက်ပလေဝ် လပါ် ပေါဲဗတိုက် အပ္ဍဲဍုင် (Reconstruction Amendments - 13, 14, 15):''' 
  * ၁၃ - ပလီုပလာ် ထောအ် သၞောတ် ဍိက် (Abolition of slavery)။
  * ၁၄ - ညးမကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် သီုဖအိုတ် ဒှ် ကောန်ဍုင် (Citizenship) ကေုာံ ကလိဂွံ အခေါင် တုပ်သၟဟ် သၟဝ် သၞောဝ် (Equal protection)။
  * ၁၅ - ကဵု အခေါင် စုတ် မဲ ကု ကောန်ဍုင် သီုဖအိုတ် (ဟွံပါ် အသာ်စၞာံ)။
* '''လိက်ပလေဝ် ၁၉ (19th Amendment - 1920):''' ကဵု အခေါင် စုတ် မဲ ကု မၞိဟ် ဗြဴ သီုဖအိုတ် ရ။
* '''လိက်ပလေဝ် ၂၂ (22nd Amendment - 1951):''' ကၟာတ်လဒဵု အာယုက် သမ္မတ ညံင် ဂွံ ဒှ် ဆ ၜါ ဝါ (၈ သၞာံ) သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;kyvig&quot;&gt;{{cite book |last=Kyvig |first=D. E. |title=Explicit and Authentic Acts: Amending the U.S. Constitution, 1776-1995 |url=https://archive.org/details/isbn_9780700607921 |publisher=University Press of Kansas |year=1996 |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780700607921/page/200 200]-215}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ သၞောတ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Checks and Balances) ==
အရာ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဏအ် ဂှ် ဒှ် သၞောတ် '''Checks and Balances''' မဖန် လဝ် ညံင် ကဏ္ဍ ပိ သာ် ဂွံ ထိင်ဒဝ် ရေင်သကအ် ရ။

* '''သမ္မတ (Executive) လတူ ကောန်ဂရေတ် (Legislative):''' သမ္မတ မာန် တးပါဲ (Veto) သၞောဝ် မဖျေဟ် လဝ် နူ ကောန်ဂရေတ်။
* '''ကောန်ဂရေတ် လတူ သမ္မတ:''' ကောန်ဂရေတ် မာန် ကလေင် ပလီု ဝဳတဝ် (Override veto) ယဝ်ရ ဂွံ မဲ ၂/၃။ ဍေဟ် သီု မာန် ပတိုန် ဒုဟ် (Impeach) တုဲ ပတိတ် ထောအ် သမ္မတ နူ တာလျိုင် မာန် ရ။
* '''ရုင်ဗစာ (Judiciary) လတူ သမ္မတ ကေုာံ ကောန်ဂရေတ်:''' ရုင်ဗစာ ဇၞော် နွံ အာဏာ စၟတ်မင် သၞောဝ် (Judicial Review)။ ညးတအ် မာန် ပလီု ထောအ် သၞောဝ် ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဇန် သမ္မတ ယဝ်ရ ဍေဟ် ဟွံကိတ်ညဳ ကု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ရ။

== ၉။ သြဇာ လတူ ဍုင်တၞဟ် ကေုာံ သၞောဝ် ဂၠးတိ (Global Influence and Legacy) ==
သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန် ဝွံ ဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် မချူ လဝ် မသက်ဟဳ တန်တဴ လအ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် လဝ် မဝ်ဒယ် (Model) သွက် ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် မအာ လပါ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပ္ဍဲကဵု ၁၉ ကေုာံ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ရ။

ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ရးလာတ္တေန် အမေရိကာ (Latin America)၊ ဥရောပ (Europe) ကေုာံ အာရှ (Asia - ဥပမာ ဖဳလဳပိန်) တအ် စာဲ ကေတ် လညာတ် သၞောတ် သမ္မတ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ခြာ အာဏာ နူကဵု သၞောဝ် ဏအ် ရ။ လိက် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ (UDHR) မပတိတ် လဝ် နကဵု ကုလသမဂ္ဂ ဂှ် လေဝ် ကေတ် လဝ် သဇိုင် နူကဵု သၞောဝ် အခေါင်အရာ (Bill of Rights) ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီု ရ။&lt;ref name=&quot;amar&quot;&gt;{{cite book |last=Amar |first=A. R. |title=America's Constitution: A Biography |url=https://archive.org/details/americasconstitu00amar_0 |publisher=Random House |year=2005 |pages=[https://archive.org/details/americasconstitu00amar_0/page/451 450]-465}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ဝွံ ဒှ် သၞောဝ် မဂျိုင် တန်တဴ (Living document) မွဲ ရ။ ဟိုတ်နူကဵု လညာတ် ဍေဟ် လှဲလး တုဲ၊ ရုင်ဗစာ ဇၞော် တအ် မာန် ကဵု အဓိပ္ပါယ် တၟိ အတိုင် အကာဲအရာ ပရေင်မၞိဟ် မပြံင်လှာဲ ကၠုင် ရ။ 

ၜိုန်ရ သၞောဝ် ဏအ် အံင်ဇၞး ဗွဲမလောန် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ညးလ္ၚဵု တအ် ပါ်ပါဲ ဒဒှ်ရ သၞောတ် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ဂကောံ မဲ သမ္မတ (Electoral College) ကေုာံ သၞောတ် သဳနိတ် မကဵု အာဏာ တုပ်သၟဟ် ကု တွဵုရး ဍောတ် တအ် ဂှ် ဟွံကိတ်ညဳ ကု လညာတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ညးလၟိဟ်ဂၠိုင် (Majoritarian democracy) တုဲ ယျ ရ။ ဆဂး၊ ပရေင်ဝါတ်ဂါတ် သွက်ဂွံ ပလေဝ် သၞောဝ် (Article V) ဂှ် ပကဵု ညံင် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဏအ် ဂွံ ဆက် တန်တဴ အာ နဒဒှ် ရိုဟ်ကၞက် ပရေင်ဍုင်ကွာန် အမေရိကာန် ပ္ဍဲ အနာဂတ် လအ်လ မာန် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အာဏာ ပတန်သၞောဝ်]] (Legislature)
* [[သမ္မတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (President of the United States)
* [[ကောန်ဂရေတ် အမေရိကာန်]] (United States Congress)
* [[ရုင်ဗစာ ဇၞော် အမေရိကာန်]] (Supreme Court of the United States)

{{Navbox
| name = US Constitution
| title = သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (Constitution of the United States)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = ပိုဒ်ဇၞော်ဂမၠိုင် (Articles)
| list1 =
* [[နိဒါန် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန်|နိဒါန် (Preamble)]]
* [[ပိုဒ်ဇၞော် ၁ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန်|ပိုဒ်ဇၞော် ၁ (ကောန်ဂရေတ်)]]
* [[ပိုဒ်ဇၞော် ၂ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန်|ပိုဒ်ဇၞော် ၂ (သမ္မတ)]]
* [[ပိုဒ်ဇၞော် ၃ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန်|ပိုဒ်ဇၞော် ၃ (ရုင်ဗစာ)]]
* [[ပိုဒ်ဇၞော် ၄ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန်|ပိုဒ်ဇၞော် ၄ (တွဵုရး)]]
* [[ပိုဒ်ဇၞော် ၅ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန်|ပိုဒ်ဇၞော် ၅ (ပရေင်ပလေဝ်)]]
* [[ပိုဒ်ဇၞော် ၆ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန်|ပိုဒ်ဇၞော် ၆ (အာဏာ မသၠုင်အိုတ်)]]
* [[ပိုဒ်ဇၞော် ၇ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အမေရိကာန်|ပိုဒ်ဇၞော် ၇ (စၟတ်သမ္တီ)]]
| group2 = သၞောဝ် အခေါင်အရာ (Bill of Rights)
| list2 =
* လိက်ပလေဝ် ၁ 
* လိက်ပလေဝ် ၂
* လိက်ပလေဝ် ၃
* လိက်ပလေဝ် ၄
* လိက်ပလေဝ် ၅
* လိက်ပလေဝ် ၆
* လိက်ပလေဝ် ၇
* လိက်ပလေဝ် ၈
* လိက်ပလေဝ် ၉
* လိက်ပလေဝ် ၁၀
| group3 = မၞိဟ် အဓိက ကေုာံ ဝင်
| list3 =
* [[ဂျေမ်း မက်ဒဳသောန်]] (James Madison)
* [[အာလေက်ဇြာန်ဒါ ဟာမ်မေလ်တောန်]] (Alexander Hamilton)
* [[ဂျော့ချ် ဝါရှင်တန်]] (George Washington)
* [[ပေါဲသဳကၠဳ ပရေင်သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] (Constitutional Convention)
}}

[[Category:သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]]
[[Category:ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန် အမေရိကာန်]]
[[Category:ဝင် အမေရိကာန်]]
[[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ]]</text>
      <sha1>nwb78pt4eadsnarjf2fd6ts4cxxj6et</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12014</id>
    <revision>
      <id>57840</id>
      <parentid>57651</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:20:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26766" sha1="iusnrmkc7hhktlbdltr4pu4ld26lg1m" xml:space="preserve">'''ပရေင်ကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Referendum'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Plebiscite'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မွဲ မကဵု အခေါင် ကု ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် မနွံ အခေါင် ကဵု မဲ တအ် ညံင် ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် တိုက်ရိုက် လတူ ပြသၞာ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောဝ်ဥပဒေ မွဲမွဲ ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မရုဲစှ် မၞိဟ်စၞး (Representative democracy) မ္ဂး ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရုဲစှ် အမတ် တုဲ အမတ် တအ် ဖျေဟ် သၞောဝ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ပရေင်ကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် ဏအ် မ္ဂး ညးဍုင်ကွာန် တအ် အလဵုဇကု ညးတအ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် (ယွံ/ဟွံသေင်) သွက် အရာ မကိစ္စဇၞော် မပ္တံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပါ်တိတ် ဍုင် ရ။&lt;ref name=&quot;qvortrup&quot;&gt;{{cite book |last=Qvortrup |first=M. |title=A Comparative Study of Referendums: Government by the People |url=https://archive.org/details/comparativestudy0000qvor_g0j0 |publisher=Manchester University Press |year=2005 |pages=[https://archive.org/details/comparativestudy0000qvor_g0j0/page/15 15]-30}}&lt;/ref&gt;

သၞောတ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် အင်္ဂလက္ခဏာ အဓိက သွက် '''[[ဒဳမဝ်ကရေသဳ တိုက်ရိုက်]]''' (Direct democracy) ရ။ ဍုင်လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ဍုင်သွိတ်ဇြာလာန် (Switzerland) တအ်ဂှ် စကာ သၞောတ် ဏအ် လၟိုန် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဍုင် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်ကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူဂမၠိုင်၊ လၟေင် ကမၠောန်၊ ဖဵုခိုဟ် ဖဵုပရေအ်၊ ကေုာံ ဥပမာ ဝင် မပြာကတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:UK EU referendum ballot paper.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး လိက်စၟတ် မဲ (Ballot paper) ပ္ဍဲ ပေါဲကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် ဗြိတိန် သွက်ဂွံ တိတ် နူ သမဂ္ဂ ဥရောပ (Brexit) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၆။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
မလိက် အင်္ဂလိက် &quot;Referendum&quot; ဝွံ ကၠုင် နူကဵု မလိက် လာတ္တေန် &quot;referre&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;အရာ မသ္ဒး ကလေင် ပလံင် ပတိုန်&quot; ရ။ ပ္ဍဲ သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ခေတ်တၟိ၊ ဍေဟ် ဒှ် ပေါဲရုဲစှ် မွဲ မဟွံသေင် ကု ပရေင်ရုဲစှ် မၞိဟ် (ဟွံရုဲစှ် အမတ် ဟွံသေင်မ္ဂး သမ္မတ) ဆဂး ဒှ် ပရေင်ရုဲစှ် လညာတ် လတူ လိက်ကသုက် (Proposal) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောဝ် (Law amendment) ရ။

မွဲသာ်ပၠန် မလိက် &quot;Plebiscite&quot; (ပလဳဗဳသိုက်) မ္ဂး ဂှ် မလေပ် စကာ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် မဆေင် ကု အဝဵုအာဏာ ပိုင်ပြဳ တိဍာ် (Sovereignty) ဥပမာ ပရေင်သၠးပွး နူ ဍုင် မွဲမွဲ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မလိက် သီု ၜါ ဏအ် စကာ ပြံင်လှာဲ ရေင်သကအ် ဒၟံင် ရ။ လက္ခဏာ အဓိက သွက် ပေါဲကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် ဂှ် သ္ဒး ဒှ် တိုက်ရိုက်၊ သ္ဒး ကဵု သီုဖအိုတ် (Universal suffrage) ကေုာံ သ္ဒး ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု လၟိဟ် မဲ မဂၠိုင် (Majority vote) ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် ပရေင်ကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု တမ်မူလ ဒဳမဝ်ကရေသဳ -
* '''ခေတ် ရဝ်မ တမၠာ (Ancient Rome):''' ပ္ဍဲ ဍုင် ရဝ်မ တမၠာ ဂှ် ညးတအ် နွံ ကဵု သၞောတ် &quot;Plebiscita&quot; (သ္ဂုတ်သွာတ် နူ ညးဍုင်ကွာန်) သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သၞောဝ် မဆေင် ကု ညးဍုင်ကွာန် သာမည တအ် ရ။
* '''ဍုင်သွိတ်ဇြာလာန် (Switzerland):''' ပရေင်စကာ သၞောတ် ဏအ် မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ကတဵုဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ တွဵုရး (Cantons) ဍုင်သွိတ်ဇြာလာန် စတမ် နူ ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ တေအ် ရ။ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ကောံသၟဟ် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် (Landsgemeinde) တုဲ ယိုက် တဲ ကဵု မဲ ရ။
* '''ခေတ် ပၠန်ဂတး ပြင်သေတ် (French Revolution):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၃ ဂှ် အလဵုအသဳ ပၠန်ဂတး ပြင်သေတ် ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် တၟိ တုဲ ကဵု ညးဍုင်ကွာန် တအ် အခေါင် စၟတ်သမ္တီ နကဵု ပရေင်ကဵု မဲ ဆန္ဒ ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပေါဲကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် မကၠောန် ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ ကဆံင် အလုံ ဍုင် ပထမအိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;butler&quot;&gt;{{cite book |last=Butler |first=D. |author2=Ranney, A. |title=Referendums Around the World: The Growing Use of Direct Democracy |publisher=AEI Press |year=1994 |pages=1-12}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဂကူ ပရေင်ကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန်ဂမၠိုင် (Types of Referendums) ==
ပရေင်ကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ဂကူ အဓိက နာနာ သာ် အတိုင် အခေါင်အရာ သၞောဝ် ကေုာံ ဟိုတ် -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ပရေင်ကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ (Type)
! ပွံက် ကေုာံ လက္ခဏာ (Definition and Characteristics)
! ဥပမာ (Example)
|-
| '''မသ္ဒး ကၠောန် သ္ဒးဒ္ဂေတ်ဗက်''' (Mandatory/Binding)
| ယဝ်ရ မိက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် မ္ဂး၊ အတိုင် သၞောဝ် သ္ဒး ကၠောန် ပေါဲကဵု မဲ ဏအ် တွဵု ရ။ သွဟ် မဲ ဂှ် အလဵုအသဳ သ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် မွဲကၠံ တၟေင်။
| ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဍုင်အဝ်သတေလျာ၊ အာဲယျာလာန်။
|-
| '''မနွံ အခေါင် ရုဲစှ်''' (Optional/Facultative)
| ညးဍုင်ကွာန် တအ် ကံက် စရင် ယၟု (Petition) စိုပ် လၟိဟ် မ္ဂး၊ မာန် အာတ်မိက် ညံင် ဂွံ ကၠောန် ပေါဲကဵု မဲ သွက်ဂွံ ပလီု သၞောဝ် မဖျေဟ် လဝ် နူ စၠတ်ဓရ်။
| သၞောတ် ပ္ဍဲ ဍုင်သွိတ်ဇြာလာန် (နွံပၟိက် စရင် ယၟု ၅၀,၀၀၀)။
|-
| '''မအာတ်မိက် ကသပ်''' (Advisory/Consultative)
| အလဵုအသဳ ကၠောန် ပေါဲကဵု မဲ သွက်ဂွံ တီ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် သၟး ရ။ သွဟ် ဂှ် ၜိုန်ရ တိတ် ကၠုင် ကီုလေဝ် အလဵုအသဳ ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် တွဵု ဟွံသေင် ပုဟ်။
| ပေါဲကဵု မဲ သွက်ဂွံ တိတ် နူ သမဂ္ဂ ဥရောပ ဍုင်ဗြိတိန် (Brexit 2016)။
|-
| '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် နူ ညးဍုင်ကွာန်''' (Citizens' Initiative)
| ညးဍုင်ကွာန် တအ် အလဵုဇကု ညးတအ် ချူ လိက်ကသုက် သၞောဝ် တၟိ တုဲ ကံက် စရင် ယၟု သွက်ဂွံ ပတိုန် လတူ ပေါဲကဵု မဲ တိုက်ရိုက် ရ။
| တွဵုရး ကာလဳဖဝ်နဳယျာ (California Propositions)။
|}

== ၄။ ဟိုတ် မဒးကၠောန် ကေုာံ အခေါင်အရာ သၞောဝ် (Reasons and Legal Framework) ==
ပေါဲကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဟွံကၠောန် လတူ ပြသၞာ သာမည တအ် ပုဟ်။ ဍေဟ် ကၠောန် လတူ ပြသၞာ မဇၞော် ကေုာံ မကဵု ဖဵုသက်ရောက် လတူ အနာဂတ် ဍုင် ရ -

# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitutional Amendment):''' ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် မ္ဂး၊ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဂှ် ဒှ် သၞောဝ် မသၠုင် အိုတ် တုဲ စၠတ်ဓရ် မွဲဓဝ် ပြံင်လှာဲ ဟွံဂွံ ရ။ သ္ဒး ကလိဂွံ ပရေင်တုပ်စိုတ် နူ ညးဍုင်ကွာန် တိုက်ရိုက် ရ။
# '''ပရေင်အဝဵုအာဏာ ကေုာံ သၠးပွး (Sovereignty and Independence):''' ယဝ်ရ ဒေသ မွဲ မိက်ဂွံ ပါ် တိတ် နူ ဍုင် မိ (Secession) ဟွံသေင်မ္ဂး မိက်ဂွံ လုပ် ပံင်ကောံ ကု ဂကောံ ဍုင် (ဥပမာ EU) မ္ဂး၊ သ္ဒး ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု ဆန္ဒ မဲ ညးဍုင်ကွာန် ရ။
# '''ပရေင်ပသောင် ပြသၞာ (Deadlock Resolution):''' ယဝ်ရ အလဵုအသဳ ကေုာံ စၠတ်ဓရ် နွံ ပြသၞာ မဟွံမာန် ပသောင် ရေင်သကအ် မ္ဂး၊ ညးတအ် ပလံင် ပတိုန် ဇရေင် ညးဍုင်ကွာန် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လက္ကရဴ အိုတ် ရ။&lt;ref name=&quot;leduc&quot;&gt;{{cite book |last=LeDuc |first=L. |title=The Politics of Direct Democracy: Referendums in Global Perspective |url=https://archive.org/details/politicsofdirect0000ledu |publisher=Broadview Press |year=2003 |pages=[https://archive.org/details/politicsofdirect0000ledu/page/45 45]-60}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ လၟေင် ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်စဳဇန် (Process and Organization) ==
လၟေင် ကမၠောန် မကၠောန် ဗဒှ် ပေါဲကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ တုပ် ညံင် ပေါဲရုဲစှ် ဓမ္မတာ ကီု ဆဂး နွံ တင် တၞဟ်ခြာ ညိည -

* '''ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ကေုာံ ကံက် စရင် (Initiation):''' ပေါဲကဵု မဲ ဏအ် စတင် နူကဵု အသံ စၠတ်ဓရ် (Government-initiated) ဟွံသေင်မ္ဂး နူကဵု ပရေင်ကံက် စရင် ယၟု ညးဍုင်ကွာန် (Citizen-initiated)။
* '''ပရေင်ချူ ပြသၞာ (Drafting the Question):''' ဏအ်ဂှ် ကိစ္စဇၞော် အိုတ် ရ။ ဂလာန်သၟာန် မစုတ် ပ္ဍဲ လိက်စၟတ် မဲ (Ballot question) ဂှ် သ္ဒး ကၠးသ္ဇုင်၊ ဟွံနွံ လပါ် မွဲမွဲ (Neutral) တုဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ် သ္ဒး ကၠိုဟ် လောဲသွာ (ဥပမာ - ယွံ/ဟွံသေင်)။ 
* '''ပရေင်စန်ဒက် (Campaigning):''' ဂကောံ မထံက်ဂလာန် (Yes campaign) ကေုာံ ဂကောံ မဒစးဒုင် (No campaign) တအ် စန်ဒက် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ မဲ။
* '''တ္ၚဲ ကဵု မဲ ကေုာံ ရိုဟ် မဲ (Voting and Counting):''' ကမ္မရှေန် ပေါဲရုဲစှ် (Election Commission) တအ် စဳဇန် တ္ၚဲ ကဵု မဲ ကေုာံ လလောင်တြး သွဟ် လက္ကရဴ အိုတ် ရ။

== ၆။ ဖဵုခိုဟ် ကေုာံ လညာတ် ထံက်ဂလာန် (Advantages and Supporting Arguments) ==
တၠပညာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် တအ် ထံက်ဂလာန် ပေါဲကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် နကဵု ဟိုတ် ဂမၠိုင် -

* '''ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဇေတ်တ် (True Democracy):''' ဍေဟ် ဒှ် အခေါင် မကဵု ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် တိုက်ရိုက်၊ ဟွံဒး ဒုင်သဇိုင် လတူ အမတ် မလဆောဝ် ဟွံမင်မဲ ဖဵု ညးဍုင်ကွာန်။
* '''ပရေင်ပတှ်ေ ခိုင်ကၠိုက် (Legitimacy):''' သၞောဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပြံင်လှာဲ မကလိဂွံ လဝ် အထံက်အပင် နူ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် တိုက်ရိုက် ဂှ် နွံ ပရေင်ခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ မၞိဟ် ဒုင် ကေတ် ဂၠိုင် နူကဵု အလဵုအသဳ သၟး မဖျေဟ်။
* '''ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ပါလုပ် (Civic Engagement):''' ပေါဲကဵု မဲ တအ် ပကဵု ညံင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ လ္ၚတ် ပရူ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တုဲ ကတဵုဗဒှ် ညးဍုင်ကွာန် မနွံကဵု လညာတ် လိက်ပတ် (Informed citizenry) ရ။&lt;ref name=&quot;altman&quot;&gt;{{cite book |last=Altman |first=D. |title=Direct Democracy Worldwide |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |pages=85-92}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ဖဵုပရေအ် ကေုာံ လညာတ် ဒစးဒုင် (Disadvantages and Criticisms) ==
ၜိုန်ဂှ် ကီုလေဝ်၊ သၞောတ် ဏအ် နွံ ဖဵုပရေအ် ကေုာံ တင် ဝါတ်ဂါတ် ဗွဲမဂၠိုင် -

* '''ပရေင်ကၠိုဟ်ခိုဟ် အောန် (Oversimplification):''' ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် မလှဲလး ကေုာံ ဝါတ်ဂါတ် တအ် ဂှ် ဒး ဒုင် ဖ္ဍောတ် ဖအောန် ထောအ် သွက်ဂွံ ကဵု သွဟ် ဆ &quot;ယွံ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ဟွံသေင်&quot; သၟး တုဲ၊ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဟွံမာန် ကၠိုဟ် အလုံ မွဲ လဒက်ပတန်။
* '''သြဇာ ညးဂၠိုင် ဍဵုဍိုက် ညးအောန် (Tyranny of the Majority):''' ယဝ်ရ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် လတူ အခေါင်အရာ ဂကောံ မၞိဟ် အောန် (Minority rights) မ္ဂး၊ ညးမဲ ဂၠိုင် တအ် မာန် ဍဵုဍိုက် ပလီု အခေါင်အရာ ညးအောန် တအ် မာန် ရ။
* '''သတင်း ဠာန် ကေုာံ ဝါဒ (Misinformation):''' ပ္ဍဲ ပေါဲစန်ဒက်၊ ဂကောံ မနွံ သြန် ဂၠိုင် တအ် မလေပ် စကာ ဝါဒ ဟွံဍာံ ကေုာံ ပရေင်ဖေက်လကိုတ် ညံင် ညးဍုင်ကွာန် ဂွံ ကဵု မဲ သွက် ညးတအ် (Populisim) ရ။

== ၈။ ဥပမာ ဝင် မပြာကတ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Famous Historical Examples Worldwide) ==
ဝင် ဂၠးတိ နွံကဵု ဥပမာ ပေါဲကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် မကိစ္စဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် -

# '''ဗြိတိန် ကေုာံ သမဂ္ဂ ဥရောပ (Brexit 2016):''' ညးဍုင်ကွာန် ဗြိတိန် ၅၁.၉% ကဵု မဲ သွက်ဂွံ တိတ် နူကဵု သမဂ္ဂ ဥရောပ (EU)။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် သွဟ် မကဵု ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။
# '''ပရေင်သၠးပွး သကော့တလာန် (Scottish Independence 2014):''' ညးဍုင်ကွာန် သကော့တလာန် တအ် ၅၅% ကဵု မဲ &quot;ဟွံသေင်&quot; သွက်ဂွံ ပါ် တိတ် နူ ဗြိတိန် တုဲ ဍေဟ်တအ် ဆက် တန်တဴ သၟဝ် ကၟိန်ဍုင် ဗြိတိန် (UK) ရ။
# '''ပရေင်သၠးပွး တဳမော-လက်သတေ (East Timor 1999):''' ကၠောန် ဗဒှ် သၟဝ် ကုလသမဂ္ဂ (UN) တုဲ ညးဍုင်ကွာန် တဳမော-လက်သတေ ၇၈.၅% ကဵု မဲ သွက်ဂွံ သၠးပွး နူကဵု ဍုင်အေန်ဒဝ်နဳရှာ။ လက္ကရဴ ဂှ် ဍုင် တဳမော-လက်သတေ ဂွံ ဒှ် ဍုင် တၟိ ရ။

[[File:Scotland independence referendum voting.jpg|thumb|left|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ညးဍုင်ကွာန် မကွာ် လုပ် ဇရေင် ရုင် မဲ ပ္ဍဲ ပေါဲကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် သွက် ပရေင်သၠးပွး သကော့တလာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၄။]]

== ၉။ ပရေင်ကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ဍုင်ဆေင်စပ်ဂမၠိုင် (Referendums in Specific Countries) ==
ဍုင် နာနာ စကာ သၞောတ် ဏအ် ဗီုပြင် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ရ -

* '''ဍုင်သွိတ်ဇြာလာန် (Switzerland):''' ဍုင် ဏအ် ဒှ် &quot;သၟိင်&quot; ဒဳမဝ်ကရေသဳ တိုက်ရိုက် ရ။ ဇၟာပ် သၞာံ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဒး ကဵု မဲ ဆန္ဒ လတူ ပြသၞာ နာနာ ၜိုတ် ၃-၄ ဝါ (ပ္ဍဲ ကဆံင် ဖေတ်ဒရေဝ်၊ တွဵုရး၊ ကေုာံ ပွိုင်ဍုင်)။ သၞောတ် ဏအ် ပကဵု ညံင် ညးဍုင်ကွာန် နွံ အာဏာ ခိုင်ကၠိုက် လတူ အလဵုအသဳ ရ။
* '''ဍုင်ဗၟာ (Myanmar 2008):''' ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ၊ အလဵုအသဳ ပၞာန် (နအဖ) ကၠောန် ဗဒှ် လဝ် ပေါဲကဵု မဲ ဆန္ဒ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ '''[[သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဍုင်ဗၟာ (၂၀၀၈)]]''' ပ္ဍဲ အခိင် ကပ်ဘဲ ကျာမုန် နာဂစ် (Cyclone Nargis) ရ။ အလဵုအသဳ လလောင်တြး ဒဒှ်ရ မၞိဟ် ၉၂.၄% ထံက်ဂလာန် ကီုလေဝ်၊ ဂၠးတိ ကေုာံ ဂကောံ ဒဳမဝ်ကရေသဳ တအ် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ဏအ်ဂှ် ဒှ် ပေါဲကဵု မဲ မဟွံမဲ ကု ဗၠးၜး ကေုာံ ဓဝ်ယာ (Sham referendum) မွဲ ရ။&lt;ref name=&quot;mcb&quot;&gt;{{cite book |last=Macdonald |first=A. |title=Democracy and Elections in Myanmar |publisher=Routledge |year=2013 |pages=105-120}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ပရေင်ကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဒှ် ကိရိယာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် မနွံ အာဏာ ဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် သွက်ဂွံ လလောင် ထ္ၜး ရမ္သာင် ဇကု တိုက်ရိုက် ပ္ဍဲ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ရ။ 

ၜိုန်ရ သၞောတ် ဏအ် မာန် ကဵု ဖဵုခိုဟ် မပ္တံကဵု ပရေင်ပတှ်ေ ခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဇေတ်တ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် လေဝ် နွံ အန္တရာယ် မာန် ကတဵုဗဒှ် ပရေင်ပါ်ခြာ၊ လညာတ် မဒုင်သဇိုင် လတူ ဒေါသ၊ ကေုာံ သြဇာ ဝါဒ မလီုလာ် မာန် ရ။ ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ကောန်ဂၠးတိ တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ပံင်နှဴ အကြာ ဒဳမဝ်ကရေသဳ မရုဲစှ် မၞိဟ်စၞး (Representative) မနွံကဵု သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အခိင် လအ်လ ကေုာံ ပရေင်ကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် (Direct) သွက် အရာ အဓိက ဇၞော်ဇၞော် ဂှ် ဒှ် သၞောတ် မခိုဟ် အိုတ် သွက်ဂွံ မင်မဲ အနာဂတ် ဍုင် ကေုာံ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[ပေါဲရုဲစှ်]] (Election)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] (Constitution)
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ တိုက်ရိုက်]] (Direct Democracy)

{{Navbox
| name = Elections and Democracy
| title = ပေါဲရုဲစှ် ကေုာံ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳဂမၠိုင် (Elections and Democratic Systems)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ
| list1 =
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ တိုက်ရိုက်]] (Direct democracy)
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ မရုဲစှ် မၞိဟ်စၞး]] (Representative democracy)
* [[ပါလဳမာန်]] (Parliament)
| group2 = ဂကူ ပေါဲရုဲစှ်
| list2 =
* [[ပေါဲရုဲစှ် အလုံဍုင်]] (General election)
* [[ပေါဲရုဲစှ် မွဲဒကုတ်]] (By-election)
* [[ပရေင်ကဵု မဲ ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန်]] (Referendum)
* [[ပေါဲရုဲစှ် ဒေသ]] (Local election)
| group3 = ကိရိယာ ကေုာံ လၟေင် ကမၠောန်
| list3 =
* [[လိက်စၟတ် မဲ]] (Ballot paper)
* [[ကမ္မရှေန် ပေါဲရုဲစှ်]] (Election commission)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] (Constitution)
* [[မဲ ညးဂၠိုင်]] (Majority rule)
}}

[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:ဒဳမဝ်ကရေသဳ]]
[[Category:ပေါဲရုဲစှ်]]
[[Category:သၞောဝ်ဥပဒေ]]</text>
      <sha1>iusnrmkc7hhktlbdltr4pu4ld26lg1m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပေါဲရုဲစှ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12015</id>
    <revision>
      <id>57868</id>
      <parentid>57652</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T23:02:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24033" sha1="rpoxbmhd0332b9f345q005fi9vvke63" xml:space="preserve">'''ပေါဲရုဲစှ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Election'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် ကမၠောန် သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု သၞောတ်ဝ် မကဵု အခေါင် ကု ညးဍုင်ကွာန် တအ် သွက်ဂွံ ရုဲစှ် ကေတ် မၞိဟ်စၞး ညံင် ဂွံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန် ပ္ဍဲကဵု ဌာန အလဵုအသဳ ကေုာံ ဒၞာဲ အာဏာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ ပေါဲရုဲစှ် ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက အိုတ် ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မနွံ ကု ညးစၞး (Representative democracy) မကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ ရ။&lt;ref name=&quot;katz&quot;&gt;{{cite book |last=Katz |first=Richard S. |title=Democracy and Elections |url=https://archive.org/details/democracyelectio0000katz |publisher=Oxford University Press |year=1997 |pages=[https://archive.org/details/democracyelectio0000katz/page/12 12]-15}}&lt;/ref&gt;

ပေါဲရုဲစှ် တအ် ဂှ် စကာ လဝ် သွက်ဂွံ ရုဲစှ် လပါ် အာဏာ ပတန်သၞောဝ် (Legislature)၊ လဆောဝ် လပါ် အုပ်ဓုပ် (Executive - ဥပမာ သမ္မတ) ကေုာံ လပါ် ရုင်ဗစာ (Judiciary) တအ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ပါဲနူ ပရေင်ဍုင်ကွာန် တုဲ၊ ပေါဲရုဲစှ် ဂှ် သီု စကာ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဂကောံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ဂကောံ သၟာကမၠောန်၊ ကေုာံ ဂကောံ စေတနာ နာနာ သာ် ကီု ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပေါဲရုဲစှ် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သၞောတ်ဂမၠိုင်၊ ပရေင်ပါလုပ် ညးဍုင်ကွာန်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ သၞောတ် အုပ်ဓုပ် ဍုင် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Ballot box 2.jpg|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ထောအ် မဲ ပ္ဍဲကဵု ပေါဲရုဲစှ် ဍုင် ပြင်သေတ်၊ မဒှ် သင်္ကေတ အဓိက သွက် ပေါဲရုဲစှ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ပေါဲရုဲစှ်&quot; ဂှ် ကၠုင် နူ မလိက် လာတ္တေန် ''eligere'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;သွက်ဂွံ ရုဲစှ် ပတိတ်&quot; ရ။ နကဵု လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပေါဲရုဲစှ် ဝွံ ဒှ် နဲကဲ သဇိုင် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ အဝဵု အလဵုအသဳ နကဵု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။ 

ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် တၠအာဏာ (Dictatorship) ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် ဨကရာဇ် ပိုင်ပြဳ အာဏာ တအ် ဂှ်၊ ပေါဲရုဲစှ် ဍာံပြ ဟွံမဲ တုဲ လဆောဝ် ကၠောန် ပေါဲရုဲစှ် ရုပ်ထ္ၜး (Sham elections) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ နူ ဍုင်သ္အာင် သၟး ရ။ ပေါဲရုဲစှ် မနွံ ကု ဗဗွဲဓဝ် ကေုာံ သၠးပွး (Free and fair elections) ဂှ် သ္ဒး နွံ ကု အခေါင် မာဲ လှဲလး၊ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် သၠးပွး၊ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်မင် နူ ဂကောံ မဟွံမဲ ကု လပါ် ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) ==
ဝင် ပေါဲရုဲစှ် ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဍုင်ဂရေတ် (Greece) ကေုာံ ရဝ်မ (Rome) တမၠာ တေအ် ရ။ 
* '''ခေတ် ဂရေတ် ကေုာံ ရဝ်မ:''' ပ္ဍဲ ဍုင် အေသင် (Athens) ဂှ် ညးတအ် စကာ သၞောတ် ရုဲစှ် နကဵု ပရေင်မာဲ တိုက်ရိုက် သွက် ကိစ္စ လ္ၚဵု ကီုလေဝ်၊ သွက်ဂွံ ရုဲစှ် ညးတာလျိုင် ဍုင် ဂှ် ညးတအ် လေပ် စကာ နဲကဲ စုတ် မဲ ဖျေဟ် နှောတ် (Sortition) ညံင် ဂွံ ဝေင်ပါဲ သြဇာ မၞိဟ် ပိုန်ဒြပ် ဇၞော် ရ။ ရဝ်မ တအ် စကာ ပေါဲရုဲစှ် သွက်ဂွံ ရုဲ ကံင်သေလ် (Consuls) ကေုာံ မၞိဟ်တာလျိုင် ဂမၠိုင် ရ။
* '''ခေတ် လဒေါဝ် (Middle Ages):''' ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ်၊ ပေါဲရုဲစှ် ဂှ် စကာ ဆ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ သာသနာ မပ္တံကဵု ပရေင်ရုဲစှ် သင်ပုပ် (Pope) ဟွံသေင်မ္ဂး ဨကရာဇ် ရဝ်မ ဟဝ်လဳ (Holy Roman Emperor) သၟး ရ။
* '''ခေတ် တၟိ (Modern Era):''' ပေါဲရုဲစှ် မနွံ ကု မၞိဟ်စၞး (Representative elections) အတိုင် မဆဵု ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ ကေုာံ အမေရိက သၟဝ်ကျာ ပ္ဍဲ ၁၇ ကေုာံ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ရ။ လညာတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ လစ်ဘရယ် (Liberal democracy) ဇၞော်မောဝ် တိုန် တုဲ ပေါဲရုဲစှ် လေဝ် ဇၞော်လှဲ ကၠုင် ရ။&lt;ref name=&quot;przeworski&quot;&gt;{{cite book |last=Przeworski |first=Adam |title=Democracy and the Limits of Self-Government |url=https://archive.org/details/democracylimitso0000prze |publisher=Cambridge University Press |year=2010 |pages=[https://archive.org/details/democracylimitso0000prze/page/45 45]-56}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သၞောတ် ပေါဲရုဲစှ်ဂမၠိုင် (Electoral Systems) ==
သၞောတ် ပေါဲရုဲစှ် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောဝ် မပြံင်လှာဲ လၟိဟ် မဲ (Votes) ညံင် ဂွံ ဒှ် အာ လၟိဟ် ဒၞာဲ (Seats) ပ္ဍဲ စၠတ်ဓရ် ရ။ သၞောတ် အဓိက နွံ ၃ သာ် -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး သၞောတ် ပေါဲရုဲစှ် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! သၞောတ် ပေါဲရုဲစှ်
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ လက္ခဏာ
! ဍုင် မစကာ အဓိက
|-
| '''မဲ ဂၠိုင်အိုတ် ဇၞး''' &lt;br&gt; (First-Past-The-Post / Plurality)
| မၞိဟ်စၞး မကလိဂွံ မဲ ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ခရိုင် ဂှ် ကလိဂွံ ဇမၞး။ ဟွံဒး နွံပၟိက် မဲ ၅၀% ပြင်။ ကဵု ဖဵု သွက် ဗော် ဇၞော် ၜါ။
| ဍုင်အင်္ဂလာန်၊ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်၊ ဍုင်အိန္ဒိယ၊ ဍုင်ဗၟာ
|-
| '''သၞောတ် စၞး အချိုးကျ''' &lt;br&gt; (Proportional Representation - PR)
| ဗော် တအ် ကလိဂွံ ဒၞာဲ စၠတ်ဓရ် အတိုင် တၟာ အချိုး (Percentage) မဲ မကလိဂွံ နူ ညးဍုင်ကွာန်။ ကဵု အခေါင် ဗော် ဍောတ်ဍောတ် ပါလုပ် မာန်။
| ဍုင်နဝ်ဝေ၊ ဍုင်ဂျာမနဳ၊ ဍုင်အေဿရေ၊ ဍုင်သပေန်
|-
| '''သၞောတ် နှဴရဴ''' &lt;br&gt; (Mixed Systems)
| စကာ သီု သၞောတ် မဲ ဂၠိုင်အိုတ် ဇၞး သွက် ခရိုင် ကေုာံ သၞောတ် အချိုးကျ သွက် စရင် ဗော် ညံင် ဂွံ ညိင်သၟဟ် ရေင်သကအ်။
| ဍုင်နျူဇြဳလာန်၊ ဍုင်ဂျပေန်၊ ဍုင်ဂျာမနဳ (MMP)
|}
&lt;ref name=&quot;lijphart&quot;&gt;{{cite book |last=Lijphart |first=Arend |title=Electoral Systems and Party Systems |url=https://archive.org/details/electoralsystems0000lijp |publisher=Oxford University Press |year=1994 |pages=[https://archive.org/details/electoralsystems0000lijp/page/20 20]-35}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ အခေါင်မာဲ ကေုာံ ပရေင်ပါလုပ် (Suffrage and Voter Participation) ==
အခေါင် မဲ (Suffrage ဟွံသေင်မ္ဂး Franchise) ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲစှ် ရ။ 
* '''အခေါင်မာဲ လှဲလး (Universal Suffrage):''' လၟုဟ် ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ကဵု အခေါင် မဲ ကု ကောန်ဍုင် သီုဖအိုတ် မစိုပ် အာယုက် (ဗွဲမဂၠိုင် ၁၈ သၞာံ)။ ဆဂး ဝင် အခေါင် မဲ ဝွံ ဒး တဝ်စၞေဟ် ကၠုင် လဝ် ဗွဲမလောန် ရ။ ကိုပ်ကၠာ တေအ် အခေါင် မဲ ဂှ် ကဵု လဝ် ဆ ညးတြုဟ် မနွံ ကု ပိုန်ဒြပ် သၟး ရ။
* '''အခေါင်မာဲ သွက် မၞိဟ်ဗြဴ (Women's Suffrage):''' ဍုင် နျူဇြဳလာန် (New Zealand) ဂှ် ဒှ် ဍုင် ပထမအိုတ် မကဵု အခေါင် မဲ ကု မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၃ ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် တန်တေအ် သၞာံ ဗွဲမဂၠိုင် ဍုင် တၞဟ် တအ် မကဵု အခေါင် ဏအ် ရ။
* '''ပရေင်ထောအ် မဲ သၞောဝ် (Compulsory Voting):''' ဍုင် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု အဝ်သတြေလျာ (Australia) ကေုာံ ဗယ်ဂျဳယောမ် (Belgium) တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် သ္ဒး ထောအ် မဲ နကဵု သၞောဝ် ရ။ ယဝ် ဟွံထောအ် မ္ဂး ဒး ဒုင် ဒဏ် ငွေ ရ။

== ၅။ လၟေင် ကမၠောန် ပေါဲရုဲစှ် (The Electoral Process) ==
လၟေင် ကမၠောန် ပေါဲရုဲစှ် မွဲ သ္ဒး ဖြတ် အာ အဆံင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ -
# '''လလောင်တြး ပေါဲရုဲစှ် (Calling the Election):''' အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ကမ္မရှင် ပေါဲရုဲစှ် လလောင်တြး စၟတ်တ္ၚဲ ပေါဲရုဲစှ်။
# '''စၟတ်သမ္တီ စရင် မဲ (Voter Registration):''' ညးဍုင်ကွာန် တအ် သ္ဒး စုတ် ယၟု ပ္ဍဲ စရင် ညးမနွံ အခေါင် မဲ။
# '''ပရေင်စန်ဒက် (Campaigning):''' ဗော် ကေုာံ မၞိဟ်စၞး တအ် ဟီုတွဟ် စန်ဒက် သွက် ဂွံ ကလိဂွံ မဲ။
# '''တ္ၚဲ ပေါဲရုဲစှ် (Polling Day):''' ညးဍုင်ကွာန် တအ် အာ ရုင် မဲ (Polling station) တုဲ စုတ် မဲ နကဵု လိက် ဟွံသေင်မ္ဂး စက် (Electronic voting)။
# '''ရိုဟ် မဲ ကေုာံ လလောင်တြး (Counting and Declaration):''' မဲ သီုဖအိုတ် ဂှ် ကလေင် ရိုဟ် တုဲ လလောင်တြး သွဟ် မအံင်ဇၞး။

== ၆။ ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်စန်ဒက် (Political Parties and Campaigns) ==
ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political parties) တအ် ဝွံ ဒှ် ကိရိယာ အဓိက မချဳဓရာင် ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲစှ် ရ။ 
* '''ပရေင်ရုဲစှ် အပ္ဍဲဗော် (Primary Elections):''' ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု ဥပမာ အမေရိကာန်၊ ဗော် တအ် သ္ဒး ကၠောန် ပေါဲရုဲစှ် အပ္ဍဲ သွက်ဂွံ ရုဲ မၞိဟ်စၞး (Candidate) မသ္ဒး ပြိုင် ပ္ဍဲ ပေါဲ ဇၞော် ရ။
* '''ကြေညာစာတမ်း (Manifesto):''' ဗော် တအ် ပတိတ် ကြေညာစာတမ်း မဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ပရေင်ကတိ ကေုာံ မူဝါဒ ယဝ်ရ ညးတအ် ကလိဂွံ အဝဵု မ္ဂး မု ဂွံ ကၠောန် ရောင်။
* '''ပရေင်စန်ဒက် မဲ (Canvassing):''' မၞိဟ်စၞး တအ် အာ ဆဵု ညးဍုင်ကွာန်၊ ဟီု တွဟ် လတူ စင်၊ ကေုာံ စကာ မဳဒဳယာ နာနာ (တဳဗဳ၊ အေန်တာနဲ) သွက်ဂွံ လှေအ်လှန် ကေတ် မဲ။&lt;ref name=&quot;norris&quot;&gt;{{cite book |last=Norris |first=Pippa |title=A Virtuous Circle: Political Communications in Postindustrial Societies |url=https://archive.org/details/virtuouscirclepo0000norr |publisher=Cambridge University Press |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/virtuouscirclepo0000norr/page/120 120]-135}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ သြန်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ပေါဲရုဲစှ် (Campaign Finance) ==
ပေါဲရုဲစှ် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဝွံ ဒး စကာ သြန် ဗွဲမဂၠိုင် လောန် ရ။ ပရေင်ဏအ် ကတဵုဗဒှ် ပြသၞာ သြဇာ သြန် လတူ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။
* '''သြန် နူ အလဵုအသဳ (Public Funding):''' ပ္ဍဲ ရးဥရောပ ဗွဲမဂၠိုင်၊ အလဵုအသဳ ကဵု သြန် ထံက်ပင် ကု ဗော် တအ် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲစှ် ညံင် ဂွံ တုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ် ကေုာံ ဝေင်ပါဲ သြဇာ ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် ရ။
* '''သြန် သီးသန့် (Private Funding):''' ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်၊ ဗော် တအ် ဒး ဒုင် ဒါန် နူကဵု ပူဂိုလ် ကေုာံ ကုမ္ပဏဳ (PACs) သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲစှ်။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် ညးပိုန်ဒြပ် ဇၞော် တအ် နွံ သြဇာ လတူ သၞောဝ် မဖျေဟ် လက္ကရဴ ရ။

== ၈။ ပရေင်ကၠတ်စ မဲ ကေုာံ ပရေင်ဟွံမဲကဵု ဗဗွဲဓဝ် (Electoral Fraud and Malpractice) ==
ပေါဲရုဲစှ် ဝွံ ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကု ပရေင်စၟတ်မင် ဍာံပြ မ္ဂး၊ မာန် ကတဵုဒှ် ပရေင်ကၠတ်စ မဲ (Electoral fraud) ဗွဲမလောန် ရ။
* '''ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု မဲ (Voter Suppression):''' ပရေင်ဖန်ဇန် သၞောဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး အကာဲအရာ ညံင် ဂကောံမၞိဟ် လ္ၚဵု ဟွံဂွံ ထောအ် မဲ လောဲလောဲ။
* '''ပရေင်စုတ် မဲ လောန် (Ballot Stuffing):''' ပရေင်စုတ် လိက် မဲ အတု ပ္ဍဲ ဟိုင် မဲ သွက်ဂွံ သၠုင် ပတိုန် လၟိဟ် မဲ သွက် မၞိဟ်စၞး မွဲမွဲ။
* '''ပရေင်ဂိရု (Intimidation):''' စကာ လွဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ဖေက်ဂၟံက် ညးဍုင်ကွာန် ညံင် ဂွံ ထောအ် မဲ ကု ဗော် ဇကု။
သွက်ဂွံ ဝေင်ပါဲ အရာ ဏအ်၊ ဂကောံ ဍုင်သ္အာင် မပ္တံကဵု ကုလသမဂ္ဂ ကေုာံ EU တအ် မလေပ် ပလံင် ညးစၟတ်မင် ပေါဲရုဲစှ် (Election Observers) ရ။

== ၉။ ပေါဲရုဲစှ် ပ္ဍဲ လဒက်ပတန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Elections in Democratic Frameworks) ==
ပေါဲရုဲစှ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ရုဲစှ် မၞိဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် အရာ မကဵု သြဇာ အုပ်ဓုပ် (Legitimacy) ကု အလဵုအသဳ ရ။
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ အဝဵု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် (Peaceful Transition of Power):''' ဏအ်ဂှ် ဒှ် လက္ခဏာ အဓိက အိုတ် သွက် ဍုင် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မဇၞော်မောဝ် ရ။ မၞိဟ် မကျ အာ တအ် ဒုင် ကေတ် သွဟ် တုဲ သၠး ကဵု အဝဵု ကု မၞိဟ် မအံင်ဇၞး နကဵု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။
* '''ပရေင်စၟတ်မင် ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် (Accountability):''' ပေါဲရုဲစှ် ဝွံ ပကဵု ညံင် အလဵုအသဳ တအ် သ္ဒး ဖေက် ညးဍုင်ကွာန်၊ ယဝ်ရ ညးတအ် ကၠောန် ကမၠောန် ဟွံခိုဟ် မ္ဂး ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲစှ် အလန် ဂတ ညးတအ် ဒး ဒုင် ဖျေဟ် ထောအ် နူ အဝဵု မာန် ရ။&lt;ref name=&quot;powell&quot;&gt;{{cite book |last=Powell |first=G. Bingham |title=Elections as Instruments of Democracy: Majoritarian and Proportional Visions |url=https://archive.org/details/electionsasinstr0000powe |publisher=Yale University Press |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/electionsasinstr0000powe/page/85 85]-98}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် ပေါဲရုဲစှ် (Conclusion and Future of Elections) ==
ပေါဲရုဲစှ် ဝွံ ဆက် တန်တဴ ဒၟံင် နဒဒှ် တိုင်ခဳ အဓိက သွက် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင် ခေတ်တၟိ ရ။ ၜိုန်ရ သၞောတ် ပေါဲရုဲစှ် တအ် ဟွံဍိုက်ပေင် သီုဖအိုတ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဒှ် နဲကဲ မခိုဟ် အိုတ် သွက်ဂွံ ဝေင်ပါဲ ပေါဲဗတိုက် ဆီ ပါ် တုဲ ပြံင်လှာဲ အဝဵု ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ် ဏအ်၊ နည်းပညာ တၟိ တအ် မပ္တံကဵု ပရေင်ထောအ် မဲ လတူ အေန်တာနဲ (Internet voting) ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် ဘလံက်ချေန် (Blockchain) တအ် လေပ် စိုပ် ကၠုင် မာန် ရ။ ဆဂး ပြသၞာ သွက်ဂွံ မင်မဲ လုံခြုံရေး ကေုာံ ဝေင်ပါဲ သြဇာ ဉာဏ်တု (AI) ကေုာံ ပရေင်ပရိုင် ဗၠေတ် (Disinformation) မလေပ် ပလီုပလာ် လညာတ် ညးဍုင်ကွာန် ဂှ် ဒှ် အရာ မဒး ဆဵုဂဗ ဇၞော် အိုတ် သွက် ကမ္မရှင် ပေါဲရုဲစှ် ပ္ဍဲ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဏအ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[သၞောတ် စၠတ်ဓရ်]] (Parliamentary system)
* [[ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Political party)
* [[အခေါင်မာဲ]] (Suffrage)

{{Navbox
| name = Politics and Elections
| title = ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ လၟေင် ပေါဲရုဲစှ် (Politics and Elections)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သၞောတ် ပေါဲရုဲစှ်
| list1 =
* [[မဲ ဂၠိုင်အိုတ် ဇၞး]] (First-Past-The-Post)
* [[သၞောတ် စၞး အချိုးကျ]] (Proportional Representation)
* [[မဲ နဲကဲ လၟေင်]] (Ranked Voting)
* [[သၞောတ် နှဴရဴ]] (Mixed Electoral Systems)
| group2 = အခေါင် ကေုာံ ပရေင်ပါလုပ်
| list2 =
* [[အခေါင်မာဲ]] (Suffrage)
* [[အခေါင်မာဲ သွက် မၞိဟ်ဗြဴ]] (Women's suffrage)
* [[စရင် မဲ]] (Voter registration)
* [[ပရေင်ထောအ် မဲ သၞောဝ်]] (Compulsory voting)
| group3 = ကမၠောန် ပေါဲရုဲစှ်
| list3 =
* [[ကမ္မရှင် ပေါဲရုဲစှ်]] (Election commission)
* [[ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] (Political party)
* [[မၞိဟ်စၞး]] (Candidate)
* [[ပရေင်ကၠတ်စ မဲ]] (Electoral fraud)
| group4 = ဒဳမဝ်ကရေသဳ
| list4 =
* [[အာဏာ ပတန်သၞောဝ်]] (Legislature)
* [[အာဏာ အုပ်ဓုပ်]] (Executive)
* [[အာဏာ ရုင်ဗစာ]] (Judiciary)
}}

[[Category:ပေါဲရုဲစှ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဒဳမဝ်ကရေသဳ]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]</text>
      <sha1>rpoxbmhd0332b9f345q005fi9vvke63</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အခေါင်မာဲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12016</id>
    <revision>
      <id>57883</id>
      <parentid>57720</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T23:23:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29995" sha1="kbv0xdtwmbjpl0mh5r3ge1ac9ec29ll" xml:space="preserve">'''အခေါင်မာဲ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Suffrage'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Franchise'', မြန်မာ: မဲပေးခွင့်) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခေါင်အရာ သွက်ဂွံ ကဵု မဲ (Right to vote) ပ္ဍဲကဵု ပေါဲရုဲစှ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံ ရုဲစှ် မၞိဟ်စၞး အလဵုအသဳ ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democracy) မ္ဂး၊ အခေါင်မာဲ ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက မွဲ သွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။ အရေဝ် မစကာ ဂၠိုင် သွက် &quot;အခေါင်မာဲ&quot; ပ္ဍဲ ဘာသာ အင်္ဂလိက် ဝွံ ဒှ် &quot;Suffrage&quot; တုဲ ဍေဟ် ကၠုင် နူကဵု မလိက် လာတ္တေန် &quot;suffragium&quot; မဂွံအဓိပ္ပါယ် မဲ ဟွံသေင်မ္ဂး အခေါင် ကဵု မဲ ရ။&lt;ref name=&quot;keyssar&quot;&gt;{{cite book |last=Keyssar |first=A. |title=The Right to Vote: The Contested History of Democracy in the United States |url=https://archive.org/details/righttovoteconte0000keys_l9z9 |publisher=Basic Books |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/righttovoteconte0000keys_l9z9/page/15 15]-25}}&lt;/ref&gt;

ဝင် အခေါင်မာဲ ဝွံ ဒှ် ဝင် ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တရားမျှတ ကေုာံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် အကြာ ဂကောံမၞိဟ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ တေအ်၊ အခေါင်မာဲ ဝွံ ဂွံ လဝ် ဆ မၞိဟ်တြုဟ် မနွံကဵု ဒြပ်ရတ် ဟွံသေင်မ္ဂး တၠတိ တအ် သၟး ရ။ လက္ကရဴ ဏအ်၊ နကဵု ပရေင်ချဳဓရာင် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ အခေါင်မာဲ ဝွံ ပြးဇး အာ ဇရေင် ညးမဒိုက်ဂတ်၊ မၞိဟ်ဗြဴ၊ ကေုာံ ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် တအ် စဵုကဵု မကလိဂွံ အခေါင်မာဲ ဂၠးတိ (Universal suffrage) ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အခေါင်မာဲ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ဂကူ အခေါင်မာဲ၊ ပရေင်တဝ်စၞေဟ်၊ ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Election_MG_3455.JPG|thumb|right|300px|ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ကဵု မဲ သွက် ပေါဲရုဲစှ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မစကာ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ။ ညးဍုင်ကွာန် တအ် စကာ အခေါင်မာဲ ညးတအ် သွက်ဂွံ ရုဲစှ် အလဵုအသဳ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
အခေါင်မာဲ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခေါင် မကဵု လဝ် သွက် ကောန်ဍုင် (Citizen) မွဲ ညံင် ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် နကဵု ပရေင်ရုဲစှ် ညးစၞး (Representatives) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ကဵု မဲ သွက် ပရေင်ဖျေဟ် သၞောဝ် (Referendum) ရ။ 

* '''အခေါင်မာဲ လပါ် ပတိုန် (Active Suffrage):''' ဒှ် အခေါင် သွက်ဂွံ ကဵု မဲ ဇရေင် မၞိဟ်စၞး အလဵုအသဳ ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အခေါင် အဓိက သွက် ညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ရ။
* '''အခေါင်မာဲ လပါ် ဒုင် (Passive Suffrage):''' ဒှ် အခေါင် သွက်ဂွံ ဒုင် ရုဲစှ် နဒဒှ် မၞိဟ်စၞး (Right to stand for election)။ ဏအ်ဂှ် မလေပ် နွံကဵု တင်ကၟာတ်လဒဵု မဂၠိုင် နူ အခေါင် လပါ် ပတိုန် ရ (ဥပမာ - အာယုက် ဒး ဇၞော် ဂၠိုင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒး ဒှ် ကောန်ဍုင် ဇေတ်တ်)။

အခေါင်မာဲ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ အခေါင်အရာ သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် သီု တာလျိုင် ညးဍုင်ကွာန် (Civic duty) မွဲ သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် အနာဂတ် ဍုင် ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု သြသတြေလျာ (Australia) ကေုာံ ဘယ်လ်ဂျဳယောမ် (Belgium) တအ် မ္ဂး၊ ပရေင်ကဵု မဲ ဝွံ ဒှ် အရာ မဒး ကၠောန် ဟွံကၠောန် ဟွံဂွံ (Compulsory voting) ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ပရေင်ကဵု မဲ (History and Origins of Voting) ==
ဝင် အခေါင်မာဲ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ ရ။

* '''ဂရိတ် ကေုာံ ရဝ်မ တမၠာ (Ancient Greece and Rome):''' ပ္ဍဲ ဍုင် អាថေန် (Athens) ခေတ် ၆ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ၊ ညးတအ် စကာ လဝ် သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ တိုက်ရိုက် (Direct democracy)။ ဆဂး အခေါင်မာဲ ဝွံ ကလိဂွံ ဆ မၞိဟ်တြုဟ် မဒှ် ကောန်ဍုင် (Citizens) တအ် သၟး ရ။ ဍိက် (Slaves)၊ ညးဗြဴ ကေုာံ မၞိဟ် ဍုင်သ္အာင် တအ် ဟွံကလိဂွံ အခေါင်မာဲ ရ။ 
* '''ခေတ် လဒေါဝ် ကေုာံ အင်္ဂလာန် (Middle Ages and England):''' ပ္ဍဲ ရးဥရောပ၊ အခေါင်မာဲ ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်ပိုင်ပြဳ တိဍာ် (Property ownership) ရ။ ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန်၊ ကၠာ သၞာံ ၁၈၃၂ တေအ်၊ ဆ မၞိဟ် မနွံ တိဍာ် ကေုာံ ဒြပ်ရတ် ဇၞော် သၟး ဂွံ အခေါင် ရုဲစှ် မၞိဟ်စၞး ပါလဳမာန် ရ။
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲ ၁၈ ကေုာံ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ:''' ကြဴနူ ပေါဲပၠန်ဂတး အမေရိကာန် (American Revolution) ကေုာံ ပေါဲပၠန်ဂတး ပြင်သေတ် (French Revolution)၊ လညာတ် &quot;အခေါင်အရာ မၞိဟ် သီုဖအိုတ်&quot; (Rights of Man) ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် လိက်လလောင်တြး တအ် ဏအ် ဆက် ကၟာတ်လဒဵု လဝ် အခေါင် ညးဗြဴ ကေုာံ ညးမဒိုက်ဂတ် တအ် ဖိုဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;marshall&quot;&gt;{{cite book |last=Marshall |first=T. H. |title=Citizenship and Social Class |publisher=Cambridge University Press |year=1950 |pages=45-56}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အခေါင်မာဲ ဂၠးတိ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Universal Suffrage) ==
'''အခေါင်မာဲ ဂၠးတိ''' (Universal suffrage) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် သၞောတ် မကဵု အခေါင်မာဲ ကု ညးဍုင်ကွာန် အာယုက် မပေင် သီုဖအိုတ်၊ မဟွံပါ်ခြာ လတူ ဓန (Wealth)၊ လိင် (Gender)၊ ဂကူ (Race)၊ ဘာသာ (Religion)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကဆံင် ပရေင်မၞိဟ် ရ။

* '''ပရေင်တဝ်စၞေဟ် သွက် အခေါင် သၟာကမၠောန်:''' ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ သၟာကမၠောန် တအ် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ (ဥပမာ ဂကောံ Chartist ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန်) အာတ်မိက် ညံင် ဂွံ ပလီု ထောအ် တင်ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ပိုင်ပြဳ ဒြပ်ရတ် ရ။ အစဳအဇန် ဏအ် အံင်ဇၞး ကၠုင် ဗွဲလၟေင်င် တုဲ မၞိဟ်တြုဟ် သီုဖအိုတ် ကလိဂွံ အခေါင်မာဲ (Universal male suffrage) ရ။
* '''ပရေင်လီုလာ် ပါ်ခြာ ဂကူ:''' ပ္ဍဲ အမေရိကာန်၊ ၜိုန်ရ စၟတ်သမ္တီ လဝ် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် မရနုက်ကဵု ၁၅ (15th Amendment) သွက်ဂွံ ကဵု အခေါင် ကု မၞိဟ် လမ္စံက် ကီုလေဝ်၊ လပါ် သၠုင်ကျာ စကာ သၞောတ် ကံက် အခေါန် မဲ (Poll taxes) ကေုာံ စၟတ် စမ် လိက် (Literacy tests) သွက်ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု ညးတအ် ရ။ စဵုကဵု စိုပ် သၞာံ ၁၉၆၅ နကဵု သၞောဝ် အခေါင်မာဲ (Voting Rights Act) ဟေင် ပရေင်ပါ်ခြာ ဏအ် အိုတ် အာ ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး သၞာံ မစၟတ်သမ္တီ အခေါင်မာဲ ဂၠးတိ (Universal Suffrage) ပ္ဍဲ ဍုင် ဇၞော်ဂမၠိုင်
|-
! ဍုင်
! သၞာံ စၟတ်သမ္တီ (အခေါင် မၞိဟ်တြုဟ် ကေုာံ မၞိဟ်ဗြဴ တုပ်သၟဟ်)
! တင်စၟတ်
|-
| [[နျူဇြဳလာန်]] (New Zealand)
| ၁၈၉၃
| ဒှ် ဍုင် ပထမအိုတ် မကဵု အခေါင်မာဲ ကု ညးဗြဴ သီုဖအိုတ်။
|-
| [[ဖိန်လာန်]] (Finland)
| ၁၉၀၆
| ဒှ် ဍုင် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ မကဵု အခေါင်မာဲ ကေုာံ အခေါင် လုပ် ရုဲစှ်။
|-
| [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] (United States)
| ၁၉၂၀ (သွက် ညးဗြဴ) / ၁၉၆၅ (သွက် ဂကူ သီုဖအိုတ်)
| စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ် ၁၉th Amendment သွက် ညးဗြဴ။
|-
| [[ဍုင်အိန္ဒိယ]] (India)
| ၁၉၅၀
| ကဵု အခေါင်မာဲ ဂၠးတိ တိုက်ရိုက် ကြဴနူ ကလိဂွံ သၠးပွး။
|-
| [[အာဖရိကသၠုင်ကျာ]] (South Africa)
| ၁၉၉၄
| အခေါင်မာဲ ဂၠးတိ အလုံ ဍုင် ကြဴနူ အိုတ် သၞောတ် အပါတိုက် (Apartheid)။
|}

== ၄။ ပရေင်ချဳဓရာင် အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ (Women's Suffrage Movement) ==
'''အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ''' (Women's suffrage) ဝွံ ဒှ် လၟေင် ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင် ခေတ်တၟိ ရ။ ကၠာ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ တေအ်၊ ညးဗြဴ တအ် ဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် မၞိဟ် မဟွံမဲ ကု အဝဵု သွက်ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။

* '''ဂကောံ တဝ်စၞေဟ်ဂမၠိုင် (Suffragettes):''' ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန် ကေုာံ အမေရိကာန်၊ ညးဗြဴ တအ် ဒက်ပတန် ဂကောံ မပ္တံကဵု WSPU (Women's Social and Political Union) တုဲ ထ္ၜး ဆန္ဒ၊ ဟွံစ စၞ (Hunger strikes)၊ ကေုာံ ဒုင် ဖျေဟ် ထံင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ရ။
* မၞိဟ် အဓိက မပ္တံကဵု အဳမလဳ ပေန်ခတ် (Emmeline Pankhurst)၊ သူဇြာန် ဘဳ အာန်တဝ်နဳ (Susan B. Anthony) တအ် ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် သွက် ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ဏအ် ရ။
* '''ပရေင်အံင်ဇၞး:''' ဍုင် နျူဇြဳလာန် ဒှ် ဍုင် ပထမအိုတ် မကဵု အခေါင်မာဲ ကု ညးဗြဴ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၃။ ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ပထမ (WWI) ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ရုရှာ၊ ဂျာမနဳ၊ ကေုာံ အင်္ဂလာန် တအ် စၟတ်သမ္တီ အခေါင်မာဲ သွက် ညးဗြဴ ရ။&lt;ref name=&quot;sneider&quot;&gt;{{cite book |last=Sneider |first=A. L. |title=Suffragists in an Imperial Age |url=https://archive.org/details/suffragistsinimp0000snei |publisher=Oxford University Press |year=2008 |pages=[https://archive.org/details/suffragistsinimp0000snei/page/70 70]-85}}&lt;/ref&gt;

[[File:Woman_suffrage_headquarters_in_Cleveland.jpg|thumb|left|300px|ရုင် ဌာနဂဥုပ် ဂကောံ အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ ဍုင် ကလဳဗလာန် (Cleveland)၊ အမေရိကာန် (၁၉၁၂)။ ညးဗြဴ တအ် တဝ်စၞေဟ် ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင်မာဲ။]]

== ၅။ လဒက်ပတန် အခေါင်မာဲ ကေုာံ သၞောတ်ရုဲစှ် (Structure of Suffrage and Electoral Systems) ==
အခေါင်မာဲ ဝွံ ဒး ဒုင် ရပ်စပ် လဝ် နကဵု '''သၞောတ် ပရေင်ရုဲစှ်''' (Electoral systems) တၞဟ်ဟ် သာ် ရ။ သၞောတ် တအ် ဏအ် ဖန်ဇန် ဒဒှ်ရ ဗီုလဵု မဲ တအ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ အာ နဒဒှ် မၞိဟ်စၞး ပ္ဍဲ ပါလဳမာန် ရ။

# '''သၞောတ် မဲ ဂၠိုင် အံင်ဇၞး (First-Past-The-Post / Plurality):''' ညးမကလိဂွံ မဲ ဂၠိုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ခရိုင် မွဲ ဂှ် အံင်ဇၞး ရ။ (ဥပမာ - အမေရိကာန်၊ အင်္ဂလာန်၊ ဍုင်ဗၟာ)။ သၞောတ် ဏအ် ပကဵု ညံင် ဗော် ဇၞော် ၜါ သၟး ဂွံ အဝဵု မာန် ရ။
# '''သၞောတ် မၞိဟ်စၞး အတိုင် အချိုးအစား (Proportional Representation - PR):''' လၟိဟ် မၞိဟ်စၞး မကလိဂွံ ဂှ် တုပ် လတူ အချိုး လၟိဟ် မဲ အလုံ ဍုင် ရ။ (ဥပမာ - ဂျာမနဳ၊ နျူဇြဳလာန်)။ သၞောတ် ဏအ် ပကဵု ညံင် ဗော် ဍောတ်တ် တအ် ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပါလဳမာန် မာန် ရ။
# '''ပရေင်ကဵု မဲ မဒး ကၠောန် (Compulsory Voting):''' ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု ၜိုတ် ၂၂ ဍုင် မပ္တံကဵု သြသတြေလျာ တအ်၊ ယဝ်ရ ဟွံအာ ကဵု မဲ မ္ဂး ဒး ဒုင် ဒဏ် သြန် ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် လၟိဟ် မၞိဟ် တိတ် ကဵု မဲ (Voter turnout) ဂွံ သၠုင် လၟိုန် ရ။&lt;ref name=&quot;nohlen&quot;&gt;{{cite book |last=Nohlen |first=D. |author2=Stöver, P. |title=Elections in Europe: A Data Handbook |publisher=Nomos |year=2010 |pages=112-125}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အခေါင်မာဲ (Disfranchisement and Voting Restrictions) ==
ၜိုန်ရ ဒှ် ဍုင် မစကာ အခေါင်မာဲ ဂၠးတိ ကီုလေဝ်၊ အလဵုအသဳ တအ် ဖျေဟ် လဝ် သၞောဝ် ကၟာတ်လဒဵု (Disfranchisement) ကု ဂကောံ မၞိဟ် လ္ၚဵု ဖိုဟ် ရ -

* '''ပရေင်ကောန်ဍုင် (Citizenship):''' ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ကဵု အခေါင် ဆ ကောန်ဍုင် ဇေတ်တ် သၟး ရ။ မၞိဟ် ဍုင်သ္အာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကောန်ဍုင် မလုပ် ဍုင် တၟိ တအ် ဟွံကလိဂွံ အခေါင်။
* '''အာယုက် (Age):''' မၞိဟ် မဟွံပေင် အာယုက် သၞောဝ် (ဗွဲမဂၠိုင် ၁၈ သၞာံ) ဂှ် ဟွံဂွံ အခေါင်။
* '''မၞိဟ် ကလိလောန် ဒုဟ် (Felony Disenfranchisement):''' ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု ဥပမာ အမေရိကာန်၊ မၞိဟ် မဒး ဒုင် ထံင် ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် ကလိလောန် ဒုဟ် ဇၞော်ဇၞော် တအ် သ္ဒး ဒုင် ပလီု ထောအ် အခေါင်မာဲ အလုံ မွဲ ဘဝ ရ။ လညာတ် ဏအ် ဒး ဒုင် ပါ်ပါဲ ဗွဲမဇၞော် ဟိုတ်နူ ဍေဟ် ဖန် ညံင် မၞိဟ် ဂကူ လ္ၚဵု (ဥပမာ မၞိဟ် လမ္စံက်) ဂွံ ကျ အခေါင်မာဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''ဒတန် လၟိုန် (Residency):''' ဒး တန်တဴ ပ္ဍဲ ခရိုင် မဲ ဂှ် ပွိုင် အခိင် ကာလ မွဲ သၟး ဂွံ ကဵု မဲ မာန်။

== ၇။ အခေါင်မာဲ ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Suffrage and Human Rights) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ အခေါင်မာဲ ဝွံ ဒး ဒုင် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် '''အခေါင်အရာ မၞိဟ် သဇိုင်''' (Fundamental Human Right) မွဲ နူကဵု ဂၠးတိ ရ။

* '''လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ မၞိဟ် ဂၠးတိ (UDHR):''' ပ္ဍဲကဵု ပိုဒ် ၂၁ (Article 21) ဂှ် ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ &quot;မၞိဟ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တၠ နွံ အခေါင် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု အလဵုအသဳ ဍုင် ဇကု... ပရေင်ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် ဂှ် သ္ဒး ဒှ် သဇိုင် အာဏာ သွက် အလဵုအသဳ ရ။&quot; တုဲ ပရေင်ဏအ် သ္ဒး ကၠောန် ဗက် နကဵု ပေါဲရုဲစှ် မနွံကဵု အခေါင်မာဲ ဂၠးတိ ရ။
* '''လိက်ကသုက် အခေါင်အရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (ICCPR):''' ပိုဒ် ၂၅ ဂှ် လေဝ် ထပ် ကဵု အာမခံ ဒဒှ်ရ ကောန်ဍုင် သီုဖအိုတ် နွံ အခေါင် ရုဲစှ် ကေုာံ ဒုင် ရုဲစှ် သီု ဟွံမဲ ပရေင်ပါ်ခြာ ရ။&lt;ref name=&quot;ramirez&quot;&gt;{{cite journal |last=Ramirez |first=F. O. |author2=Soysal, Y. |author3=Shanahan, S. |title=The Changing Logic of Political Citizenship |url=https://archive.org/details/sim_american-sociological-review_1997-10_62_5/page/n66 |journal=American Sociological Review |year=1997 |volume=62 |issue=5 |pages=735-745}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ပရေင်ချဳဓရာင် သွက် အခေါင်မာဲ ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ (Modern Suffrage Movements) ==
ၜိုန်ရ အခေါင်မာဲ ဂၠးတိ အံင်ဇၞး လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ချဳဓရာင် သွက်ဂွံ လှဲလး ပတိတ် အခေါင်မာဲ ဆက် ကတဵုဒှ် ဒၟံင် ဖိုဟ် ရ -

* '''အခေါင်မာဲ သွက် မၞိဟ် ဍုင်သ္အာင် (Non-citizen voting):''' ပ္ဍဲ ဍုင် ရးဥရောပ လ္ၚဵု ကေုာံ ဍုင် နျူဇြဳလာန်၊ မၞိဟ် ဍုင်သ္အာင် မတန်တဴ လၟိုန် (Permanent residents) တအ် နွံ အခေါင် ကဵု မဲ ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲစှ် ဒေသ (Local elections) သွက်ဂွံ ရုဲစှ် အလဵုအသဳ ဍုင်ကွာန်။
* '''အခေါင်မာဲ သွက် မၞိဟ် ယူကလေတ် (Expatriate voting):''' ကောန်ဍုင် မတန်တဴ မ္ၚး ဍုင် (ဥပမာ သၟာကမၠောန် ရာမည) တအ် သ္ဒး ဂွံ အခေါင် ကဵု မဲ နူကဵု ကလုတ် ရုင် (Embassies) ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု လိက် ပလံင် (Postal voting) ရ။
* '''အခေါင်မာဲ သွက် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ထံင်:''' ဂကောံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် တအ် တဝ်စၞေဟ် ညံင် မၞိဟ် မနွံ ပ္ဍဲ ထံင် ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင်မာဲ ညံင်ရဴ ကောန်ဍုင် ဓမ္မတာ ကီု၊ ဟိုတ်နူ ညးတအ် လေဝ် သ္ဒး ဒုင် အုပ်ဓုပ် နကဵု သၞောဝ် အလဵုအသဳ ကီု ရ။

== ၉။ အခေါင်မာဲ အယုက်သၟတ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (Youth Suffrage and Voting Age) ==
ပြသၞာ အာယုက် မကဵု မဲ (Voting age) ဝွံ လေဝ် ဒှ် တင်သဳကၠဳ ဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ရ။ 

* '''နူ ၂၁ စိုပ် ၁၈ သၞာံ:''' ပ္ဍဲ အခိင် ကၠာ တေအ်၊ အာယုက် မကဵု မဲ ဂှ် ဒှ် ၂၁ သၞာံ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ အခိင် ပၞာန် ဗဳယေတ်နာမ် (Vietnam War)၊ သၟတ် အမေရိကာန် တအ် ထ္ၜး ဆန္ဒ &quot;အာယုက် ပေင် သွက်ဂွံ ဒး ဒုင် ပန် (၁၈)၊ ဆဂး အာယုက် ဟွံပေင် သွက်ဂွံ ကဵု မဲ (Old enough to fight, old enough to vote)&quot; ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် အမေရိကာန် ဒး ပြံင်လှာဲ သၞောဝ် (26th Amendment) ဖျေဟ် အာယုက် မဲ စိုပ် ၁၈ သၞာံ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၁ ရ။
* '''ပရေင်ချဳဓရာင် ၁၆ သၞာံ (Vote at 16):''' ပ္ဍဲ တ္ၚဲဏအ်၊ ဍုင် လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ဩစတြီးယား (Austria)၊ သကော့တလန် (Scotland)၊ ကေုာံ ဗြာဇြဳ (Brazil) တအ် ယှောတ် ဖျေဟ် လဝ် အာယုက် မဲ စဵုကဵု စိုပ် ၁၆ သၞာံ ရ။ လညာတ် ဏအ်ဂှ် မိက်ဂွံ ညံင် သၟတ် တအ် ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် မပ္တံကဵု ပြသၞာ ရာသဳဥတု ကေုာံ ပရေင်ပညာ မဆက်စပ် ကု အနာဂတ် ညးတအ် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် အခေါင်မာဲ (Conclusion and Future Perspectives) ==
အခေါင်မာဲ ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ လဒက်ပတန် သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မခိုင်ကၠိုက် ရ။ နူကဵု ခေတ် မကဵု အခေါင် ဆ တၠတိ သၟး ဂှ်၊ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် ဂွံ ဒှ် လာပ် အခေါင်မာဲ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ အခေါင်မာဲ ဝွံ သ္ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် တၟိ မပ္တံကဵု လုံခြုံရေး ပရေင်ကဵု မဲ နကဵု ကွန်ပျူတာ (Electronic voting)၊ ပရေင်ဖအောန် ထောအ် သြဇာ သြန် ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲစှ်၊ ကေုာံ ပရေင်ကဵု ပညာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Civic education) ညံင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ စကာ အခေါင် ညးတအ် နကဵု ညာဏ် ပညာ ရောင်။ မွဲလပါ် ဂှ် လေဝ်၊ ဍုင် မအုပ်ဓုပ် နကဵု တၠအာဏာ (Authoritarian regimes) တအ် သ္ဒး ဒုင် ဒစးဒုင် နူကဵု ပရေင်အာတ်မိက် အခေါင်မာဲ မဗၠးၜး (Free and fair elections) နူ ညးဍုင်ကွာန် လၟိုန် ရောင်။ သ္ၚောပ် မ္ဂး၊ အခေါင်မာဲ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လိက် ပ္ဍဲ သၞောဝ် သၟး၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ပရေင်မၞိဟ် ရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[ပေါဲရုဲစှ်]] (Election)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human Rights)
* [[အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ]] (Women's Suffrage)
* [[သၞောတ် ပရေင်ရုဲစှ်]] (Electoral System)

{{Navbox
| name = Politics and Elections
| title = သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပေါဲရုဲစှ် (Political Systems and Elections)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လညာတ် သဇိုင်
| list1 =
* [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)
* [[အခေါင်မာဲ]] (Suffrage)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human Rights)
* [[သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်]] (Constitution)
| group2 = ပေါဲရုဲစှ် ကေုာံ သၞောတ်
| list2 =
* [[ပေါဲရုဲစှ်]] (Election)
* [[သၞောတ် မဲ ဂၠိုင် အံင်ဇၞး]] (First-past-the-post)
* [[သၞောတ် မၞိဟ်စၞး အတိုင် အချိုးအစား]] (Proportional representation)
* [[ပရေင်ကဵု မဲ မဒး ကၠောန်]] (Compulsory voting)
| group3 = ဝင် ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင်
| list3 =
* [[အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ]] (Women's suffrage)
* [[အခေါင်မာဲ ဂၠးတိ]] (Universal suffrage)
* [[ပေါဲပၠန်ဂတး]] (Revolution)
}}

[[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]
[[Category:ဒဳမဝ်ကရေသဳ]]
[[Category:ပေါဲရုဲစှ်]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:အခေါင်မာဲ]]</text>
      <sha1>kbv0xdtwmbjpl0mh5r3ge1ac9ec29ll</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12017</id>
    <revision>
      <id>57866</id>
      <parentid>57654</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:57:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27547" sha1="kkbnqyrmioeuwbkryr2z2yxw9rwoqic" xml:space="preserve">'''အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Women's suffrage'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Woman suffrage'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အခေါင် သွက် မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဂွံ ပါလုပ် ကဵု မဲ ပ္ဍဲကဵု ပေါဲရုဲစှ် (Elections) ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။ ပရေင်ချဳဓရာင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင်မာဲ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် အခေါင်အရာ မၞိဟ် မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ လပါ် ခေတ်တၟိ ရ။ ကိုပ်ကၠာ နူ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ်၊ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင်၊ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဟွံမဲ ကု အခေါင် ကဵု မဲ ကေုာံ အခေါင် ဒုင် ရုဲစှ် နဒဒှ် မၞိဟ်စၞး ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။ ပရေင်ချဳဓရာင် အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ (Women's suffrage movement) ဝွံ စတင် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ တုဲ ဆက် ကတဵုဒှ် ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ် ပ္ဍဲ အစ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ရ။&lt;ref name=&quot;dubois&quot;&gt;{{cite book |last=DuBois |first=E. C. |title=Woman Suffrage and Women's Rights |url=https://archive.org/details/womansuffragewom00dubo |publisher=New York University Press |year=1998 |pages=[https://archive.org/details/womansuffragewom00dubo/page/n26 15]-22}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၃ ဂှ် ဍုင် [[နယူဇြဳလာန်]] (New Zealand) ဒှ် ဍုင် မအုပ်ဓုပ် ကေတ်မွဲဓဝ် (Self-governing country) ပထမအိုတ် မကဵု အခေါင်မာဲ ကု မၞိဟ်ဗြဴ သီုဖအိုတ် ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် ဍုင် [[အဝ်သတေလျာ]] (Australia) လေဝ် ကဵု အခေါင်မာဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၂ ရ။ ပ္ဍဲ ရးဥရောပ၊ ဍုင် [[ဖေန်လာန်]] (Finland) ဒှ် ဍုင် ပထမအိုတ် မကဵု သီု အခေါင်မာဲ ကေုာံ အခေါင် ဒုင် ရုဲစှ် သွက် ပါလဳမာန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၆ ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ နဲကဲ ပေါဲဗတိုက်၊ အကာဲအရာ ပ္ဍဲ တိုက် နာနာ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်မၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Map_of_Women's_Suffrage_by_Country.svg|thumb|right|400px|ဗီုတိ ထ္ၜး သၞာံ မကဵု အခေါင်မာဲ ကု မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ ဍုင် နာနာ အလုံ ဂၠးတိ။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
အခေါင်မာဲ ဟီုမ္ဂးဂှ် ပ္ဍဲ သၞောတ် [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]]၊ ဍေဟ် ဒှ် အခေါင်အရာ သဇိုင် အိုတ် သွက် ကောန်ဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ ရုဲစှ် အလဵုအသဳ ရ။ &quot;အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ&quot; (Women's suffrage) ဂှ် ဒှ် ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ညံင် မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် တုပ်သၟဟ် ကု မၞိဟ်တြုဟ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။

ကိုပ်ကၠာ တေအ်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် နဒဒှ် &quot;ကဏ္ဍ မ္ၚး&quot; (Public sphere) မဆေင် ကု မၞိဟ်တြုဟ် သၟး တုဲ၊ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဂှ် ဒး တန်တဴ ပ္ဍဲ &quot;ကဏ္ဍ အပ္ဍဲ သ္ၚိ&quot; (Private sphere) မပ္တံကဵု လွဳလွတ် ကောန်ၚာ် ကေုာံ ကမၠောန် သ္ၚိ သၟး ရ။ လညာတ် ဏအ် ကၟာတ်လဒဵု လဝ် ညံင် မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဟွံဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် သၞောဝ်ဥပဒေ မကဵု ဖဵု လတူ ဘဝ ညးတအ် ရ။ ပရေင်ချဳဓရာင် ဏအ်ဝွံ မိက်ဂွံ ပလီု ထောအ် သၞောတ် ဟွံတုပ်သၟဟ် ဏအ် တုဲ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မပါလုပ် သီု ၜါ လပါ် (Inclusive politics) ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် ကိုပ်ကၠာ (Early History and Movements) ==
လညာတ် မမိက်ဂွံ ကဵု အခေါင် တုပ်သၟဟ် ကု မၞိဟ်ဗြဴ ဝွံ စတင် မံက်ဂတဝ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ခေတ် [[ပရေင်ယေန်သၞာင် တၟးတၟန်]] (Age of Enlightenment) ကေုာံ ကြဴနူ ပေါဲပၠန်ဂတး ပြင်သေတ် (French Revolution) ရ။ 
* ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၂၊ တၠပညာ အင်္ဂလာန် '''[[မေရဳ ဝေါလ်သတောန်ခရပ်]]''' (Mary Wollstonecraft) ချူ ပတိတ် လိက် &quot;A Vindication of the Rights of Woman&quot; မဒှ် လိက် မဟီု တွဟ် ညံင် မၞိဟ်ဗြဴ ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ပရေင်ပညာ ကေုာံ အခေါင် တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။
* ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၄၈ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ဍုင် အမေရိကာန်၊ ညးတအ် ကၠောန် ပေါဲကောံသန္နိပါတ် '''သဳနဳကာ ဖဝ်''' (Seneca Falls Convention) မဒှ် ပေါဲကောံသန္နိပါတ် ပရေင်အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ ပထမအိုတ် ရ။ ပ္ဍဲ ပေါဲ ဏအ်၊ ညးတအ် ပတိတ် လိက်လလောင်တြး မအာတ်မိက် ညံင် ဂွံ ကဵု အခေါင်မာဲ ကု မၞိဟ်ဗြဴ ရ။&lt;ref name=&quot;flexner&quot;&gt;{{cite book |last=Flexner |first=E. |title=Century of Struggle: The Woman's Rights Movement in the United States |url=https://archive.org/details/centuryofstruggl0000flex_h2g6 |publisher=Harvard University Press |year=1996 |pages=[https://archive.org/details/centuryofstruggl0000flex_h2g6/page/71 71]-85}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ပရေင်ချဳဓရာင် ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ ခေတ် သာဖရက်ဂျေတ် (19th Century and Suffragette Era) ==
ကာလ စိုပ် လက္ကရဴ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ အစ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ၊ ပရေင်ချဳဓရာင် ဏအ် ပါ် အာ ၜါ ဂၠံင် -
* '''သာဖရက်ဂျေတ် (Suffragists):''' ညးတအ် ဝွံ စကာ နဲကဲ မၜိုဟ်သြိုဟ် မပ္တံကဵု ချူ လိက်၊ အာတ်မိက် အလဵုအသဳ၊ ကေုာံ ပတိုန် လိက် စၟတ်တဲ (Petitions) ရ။ ဂကောံ နူ အမေရိကာန် (NAWSA) ကေုာံ ဂကောံ မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု မဳလဳသေန် ဖဝ်သေတ် (Millicent Fawcett) ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန် တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂၠံင် ဏအ် ရ။
* '''သာဖရက်ဂျေတ် အစောန် (Suffragettes):''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၃ ဂှ် '''[[အေမ္မလဳန် ပါန်ခါတ်]]''' (Emmeline Pankhurst) ဒက်ပတန် ဂကောံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် မၞိဟ်ဗြဴ (WSPU) ပ္ဍဲ ဍုင်အင်္ဂလာန် ရ။ ညးတအ် စကာ ကြက်အရေဝ် &quot;Deeds, not words&quot; (ကမၠောန်၊ ဟွံသေင် အရေဝ်) တုဲ စကာ နဲကဲ သ္ကာတ်မြဟ် မပ္တံကဵု ထပှ်ေ မန်သ္ၚိ ဇၞော်ဇၞော်၊ ကၠေင် ဇကု ကု ဇုက် ပသဲ ပ္ဍဲ ခြိုင် သ္ၚိစၠတ်၊ ကေုာံ တဝ်စၞေဟ် ဟွံစ စၞ (Hunger strikes) ကာလ ဒးဒုင် ရပ် ကြိုင် ရ။&lt;ref name=&quot;holton&quot;&gt;{{cite book |last=Holton |first=S. S. |title=Feminism and Democracy: Women's Suffrage and Reform Politics in Britain |url=https://archive.org/details/feminismdemocrac0000holt |publisher=Cambridge University Press |year=1986 |pages=[https://archive.org/details/feminismdemocrac0000holt/page/45 45]-56}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ ရးဥရောပ (Women's Suffrage in Europe) ==
ရးဥရောပ (Europe) ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ မနွံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ မတၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် -
* '''ဍုင် နဝ်ဒေတ် (Nordic Countries):''' ဒေသ ဏအ် ကလိဂွံ ပြဟ် အိုတ် ရ။ ဖေန်လာန် (၁၉၀၆)၊ နဝ်ဝေ (၁၉၁၃) ကေုာံ ဒေန်မက် (၁၉၁၅) တအ် ကဵု အခေါင်မာဲ ကိုပ်ကၠာ တၞဟ် ရ။
* '''အင်္ဂလာန် (United Kingdom):''' ကြဴနူ ပေါဲဗတိုက် ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ် ကေုာံ ဟိုတ်နူ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် လုပ် ရေင်တၠုင် ကမၠောန် ပ္ဍဲ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ပထမ (WWI) တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၈ အလဵုအသဳ ကဵု အခေါင်မာဲ ကု မၞိဟ်ဗြဴ အာယုက် ၃၀ ပြင်။ စိုပ် သၞာံ ၁၉၂၈ မှ ညးတအ် ကဵု အခေါင် တုပ် ကု မၞိဟ်တြုဟ် (အာယုက် ၂၁) ရ။
* '''ဍုင် ဥရောပ တၞဟ်ဂမၠိုင်:''' ဂျာမနဳ ကေုာံ ရုရှာ တအ် ကလိဂွံ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၈-၁၉၁၉ ရ။ ဆဂး ဍုင် ပြင်သေတ် ဂှ် ကလိဂွံ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၄၊ ကေုာံ သွိတ်ဇြာလာန် (Switzerland) ဂှ် ဒး မင် စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၇၁ မှ ကလိဂွံ အခေါင် ဏအ် ရ။

== ၅။ အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ တိုက် အမေရိက (Women's Suffrage in the Americas) ==
* '''ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (United States):''' ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ပ္ဍဲ အမေရိကာန် ဝွံ ဂၠိင်သ္ၚောဲ ဗွဲမလောန် ရ။ ညးမက္ဍိုက်က္ဍိုပ် မပ္တံကဵု '''[[သူဇြာန် ဘဳ အာန်ထဝ်နဳ]]''' (Susan B. Anthony) ကေုာံ '''အလဳဇြဗေတ် ကေဒဳ သတာန်တောန်''' (Elizabeth Cady Stanton) တအ် ပတိတ် ဇြဟတ် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၀ ဂှ် &quot;ပရေင်ပလေဝ် သၞောဝ် မရနုက်ကဵု ၁၉&quot; (19th Amendment) အံင်ဇၞး အာ တုဲ မၞိဟ်ဗြဴ အမေရိကာန် သီုဖအိုတ် ကလိဂွံ အခေါင်မာဲ ရ။ 
* '''ကနေဒါ ကေုာံ လာတေန် အမေရိက:''' ကနေဒါ ကဵု အခေါင်မာဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၈ ရ။ ပ္ဍဲ တိုက် လာတေန် အမေရိက၊ ဍုင် ཨေကွေဒေါ (Ecuador) ဒှ် ပထမ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၂၉ တုဲ၊ ဗြာဇြဳ (Brazil) ကေုာံ ဥရုဂွေး (Uruguay) တအ် ဗက် ကၠုင် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၂ ရ။&lt;ref name=&quot;daley&quot;&gt;{{cite book |last=Daley |first=C. |author2=Nolan, M. |title=Suffrage and Beyond: International Feminist Perspectives |publisher=New York University Press |year=1994 |pages=102-118}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး သၞာံ မကဵု အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ ဍုင် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ဍုင် (Country)
! သၞာံ မကလိဂွံ (Year)
! တင်စၟတ် (Notes)
|-
| နယူဇြဳလာန် || ၁၈၉၃ || ဒှ် ဍုင် ပထမအိုတ် အလုံ ဂၠးတိ။
|-
| အဝ်သတေလျာ || ၁၉၀၂ || ဟွံပါလုပ် ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် အဗဝ်ရဳဂျေန် စဵုကဵု ၁၉၆၂။
|-
| ဖေန်လာန် || ၁၉၀၆ || ဒှ် ဍုင် ပထမအိုတ် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ မကဵု အခေါင် ဒုင် ရုဲစှ် သီု ဖအိုတ်။
|-
| ရုရှာ || ၁۹၁၇ || ကြဴနူ ပေါဲပၠန်ဂတး ရုရှာ။
|-
| အင်္ဂလာန် (UK) || ၁၉၁၈ / ၁၉၂၈ || ၁၉၁၈ ဂှ် သွက် အာယုက် ၃၀ ပြင်၊ ၁၉၂၈ ဂှ် တုပ်သၟဟ် သီုဖအိုတ်။
|-
| အမေရိကာန် || ၁၉၂၀ || နကဵု သၞောဝ် ပလေဝ် ၁၉ (19th Amendment)။
|-
| အိန္ဒိယ || ၁၉၅၀ || နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဍုင်သၠးပွး တၟိ။
|-
| သွိတ်ဇြာလာန် || ၁၉၇၁ || ကလိဂွံ လက္ကရဴ အိုတ် ပ္ဍဲ ရးဥရောပ ပလိုတ်။
|-
| သէုဒဳ အရေဗဳယျာ || ၂၀၁၅ || ဒှ် ဍုင် လက္ကရဴ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မကဵု အခေါင်။
|}

== ၆။ အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ အာရှ ကေုာံ အာဖရိက (Women's Suffrage in Asia and Africa) ==
* '''အာရှ (Asia):''' ပ္ဍဲ တိုက်အာရှ၊ ပရေင်ချဳဓရာင် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်တဝ်စၞေဟ် သၠးပွး နူ ကဝ်လဝ်နဳ ရ။ ပ္ဍဲ ဍုင် [[အိန္ဒိယ]] (India)၊ ဂကောံ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် သၠးပွး မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ဂန္ဓဳ (Gandhi) တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၀ ကလိဂွံ အခေါင်မာဲ တုပ်သၟဟ် ရ။ ဍုင် ဂျပေန် (Japan) ကလိဂွံ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ ရ။
* '''အာဖရိက (Africa):''' ပ္ဍဲ အာဖရိက၊ အခေါင်မာဲ ဂှ် ဆက်စပ် ကု လညာတ် ဖျေဟ် ကဝ်လဝ်နဳ (Decolonization) ရ။ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ဂါနာ၊ နိုင်ဂျီးရီးယား တအ် ကလိဂွံ အခေါင်မာဲ သီု မၞိဟ်တြုဟ် ကေုာံ မၞိဟ်ဗြဴ မွဲစွံ ပ္ဍဲ အခိင် ကလိဂွံ သၠးပွး ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၁၉၅၀ ကဵု ၁၉၆၀ တအ် ရ။ ပ္ဍဲ အာဖရိက သၠုင်ကျာ (South Africa) မၞိဟ်ဗြဴ သာ်ဗု ကလိဂွံ ပ္ဍဲ ၁၉၃၀၊ ဆဂး မၞိဟ်ဗြဴ လမ္စံက် တအ် ဒး မင် စဵုကဵု ပရေင်ပါ်ခြာ အသာ်စၞာံ (Apartheid) လီုလာ် အာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၄ ရ။

== ၇။ နဲကဲ ပေါဲဗတိုက် ကေုာံ မဟာဗျူဟာဂမၠိုင် (Campaign Methods and Strategies) ==
မၞိဟ်ဗြဴ တအ် စကာ လဝ် နဲကဲ ပေါဲဗတိုက် နာနာ သာ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ဏအ် -
# '''ပရေင်လလောင်တြး ကေုာံ လိက်ပတ် (Propaganda and Literature):''' ပတိတ် လိက်ကၞပ်၊ ဂျာနယ် တုဲ ဟီု တွဟ် ညံင် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ကၠိုဟ်ခိုဟ် လတူ အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ။
# '''ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ဇၞော်ဇၞော် (Mass Parades):''' ကၠောန် ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဂၠံင် ဍုင် ဥပမာ ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ပ္ဍဲ ဝါရှင်တန် ဒဳသဳ သၞာံ ၁၉၁၃ မနွံ မၞိဟ် ပါလုပ် လ္ၚီ ပြင်င် ရ။
# '''ပရေင်တဝ်စၞေဟ် သၞောဝ် (Civil Disobedience):''' မၞိဟ်ဗြဴ တအ် သ္ၚေဝ် ဟွံသၠာဲ အခေါန် (Tax resistance) ဟိုတ်နူ ညးတအ် ဟွံမဲ ကု မၞိဟ်စၞး (No taxation without representation) ရ။
# '''ပရေင်သ္ကာတ်မြဟ် (Militancy):''' WSPU ပ္ဍဲ အင်္ဂလာန် စကာ နဲကဲ ထပှ်ေ မန်သ္ၚိ၊ စံင် သ္ၚိ၊ ကေုာံ ကၠေင် ဇကု ကု ပသဲ ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ စိုတ်စောဲ နူကဵု ပရိုင် တအ် ရ။

== ၈။ ဂကောံ ဍုင်သ္အာင် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ဂၠးတိ (International Organizations and Global Context) ==
ပရေင်ချဳဓရာင် အခေါင်မာဲ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပ္ဍဲ ဍုင် မွဲဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်ဆက်စပ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။
* ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၄ ဂှ် ဒက်ပတန် '''မဟာမိတ် မၞိဟ်ဗြဴ ဂၠးတိ''' (International Alliance of Women - IAW) ပ္ဍဲ ဍုင် ဗာလင် (Berlin) သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် မဟာမိတ် အကြာ ဂကောံ မၞိဟ်ဗြဴ နူ ဍုင် နာနာ ရ။
* လက္ကရဴ ပၞာန် ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ၊ ကုလသမဂ္ဂ (UN) ပတိတ် လိက် '''လလောင်တြး အခေါင်အရာ မၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ''' (Universal Declaration of Human Rights) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ မစၟတ်သမ္တီ လဝ် ဒဒှ်ရ ဇၟာပ် မၞိဟ် သီုဖအိုတ် နွံ အခေါင် ပါလုပ် ပ္ဍဲ အလဵုအသဳ ဍုင် ဇကု မတုပ်သၟဟ် (Article 21) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် စံချိန်စံညွှန်း ဂၠးတိ မသ္ဒး ဒ္ဂေတ် ဗက် ရ။&lt;ref name=&quot;hannam&quot;&gt;{{cite book |last=Hannam |first=J. |author2=Hunt, K. |title=Socialist Women: Britain, 1880s to 1920s |publisher=Routledge |year=2002 |pages=90-105}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ဖဵုသက်ရောက် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပရေင်မၞိဟ် (Impact and Social Changes) ==
ပရေင်ကလိဂွံ အခေါင်မာဲ ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ -
* '''ပရေင်ဍုင်ကွာန်:''' မၞိဟ်ဗြဴ တအ် စ ပါလုပ် ပ္ဍဲ သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဒှ် အမာတ် ပါလဳမာန်၊ တုဲ ဂွံ ဒှ် ဝန်ဇၞော် တအ် ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် သၞောဝ်ဥပဒေ တအ် ဂွံ အာရီုစွံ လတူ ပြသၞာ မၞိဟ်ဗြဴ ကေုာံ ကောန်ၚာ် ဂၠိုင် တိုန် ရ။
* '''ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်:''' ကြဴနူ ကလိဂွံ အခေါင်မာဲ တုဲ၊ သၞောဝ် မဆေင် ကု အခေါင် ပိုင်ပြဳ ဒြပ်ရတ်၊ အခေါင် တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ကေုာံ အခေါင် ပါ် ဒြပ် သမ္ဘာ ကဵု တၠသ္ၚိ တအ် လေဝ် ခိုဟ် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ။
* '''လညာတ် ဂကောံမၞိဟ်:''' ပလီု ထောအ် လညာတ် တြေံ မဟီု တွဟ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဟွံနွံ ကု ဉာဏ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် (Conclusion and Women's Rights Today) ==
ပရေင်တဝ်စၞေဟ် သွက် အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ ဝွံ ဒှ် ပေါဲအံင်ဇၞး မဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် လညာတ် တုပ်သၟဟ် ပရေင်မၞိဟ် (Gender equality) ရ။ တ္ၚဲဏအ်၊ ဍုင် ၉၉% ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ကဵု လဝ် အခေါင်မာဲ ကု မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ရ။ ဍုင် လက္ကရဴ အိုတ် မကဵု အခေါင် ဏအ် ဂှ် ဒှ် ဍုင် သဲုဒဳ အရေဗဳယျာ (Saudi Arabia) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ရ။

ၜိုန်ရ နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ကလိဂွံ လဝ် အခေါင် တုပ်သၟဟ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်၊ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဆက် ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် မပ္တံကဵု ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ င္ၚုဟ် ကမၠောန် (Gender pay gap)၊ ပရေင်ဍဵုဍိုက် အကြမ်းဖက် (Violence against women)၊ ကေုာံ ပရေင်ပါလုပ် ပ္ဍဲ ကဆံင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် မသၠုင် (Underrepresentation in leadership) တအ် ဏီ ဖိုဟ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ဝင် အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ ဝွံ သှ်ေ တန်တဴ နဒဒှ် တင်ခ္ဍံက် မတွဟ် ကဵု ဇြဟတ် ညံင် ဂွံ ဆက် တဝ်စၞေဟ် သွက် အခေါင်အရာ မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ]] (Women's rights)
* [[ဖေမဳနေဇြေမ်]] (Feminism)
* [[အေမ္မလဳန် ပါန်ခါတ်]] (Emmeline Pankhurst)
* [[သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] (Democracy)

{{Navbox
| name = Women's rights
| title = ပရေင်ချဳဓရာင် ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ (Women's Rights and Movements)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လညာတ် ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင်
| list1 =
* [[အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ]] (Women's suffrage)
* [[ဖေမဳနေဇြေမ်]] (Feminism)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ]] (Women's rights)
* [[အခေါင် ပရေင်ပညာ မၞိဟ်ဗြဴ]] (Women's right to education)
| group2 = မၞိဟ် အဓိကဂမၠိုင်
| list2 =
* [[မေရဳ ဝေါလ်သတောန်ခရပ်]] (Mary Wollstonecraft)
* [[အေမ္မလဳန် ပါန်ခါတ်]] (Emmeline Pankhurst)
* [[သူဇြာန် ဘဳ အာန်ထဝ်နဳ]] (Susan B. Anthony)
* [[မာလဳလဳ မောန်ထဝ်ဂဝ်မေရဳ]] (Lucretia Mott)
| group3 = ဂကောံ ကေုာံ ပေါဲကောံသန္နိပါတ်
| list3 =
* [[ပေါဲကောံသန္နိပါတ် သဳနဳကာ ဖဝ်]] (Seneca Falls Convention)
* [[မဟာမိတ် မၞိဟ်ဗြဴ ဂၠးတိ]] (International Alliance of Women)
* [[ဂကောံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် မၞိဟ်ဗြဴ]] (WSPU)
}}

[[Category:အခေါင်မာဲ မၞိဟ်ဗြဴ]]
[[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ]]
[[Category:ဝင် ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:ဖေမဳနေဇြေမ်]]
[[Category:ပရေင်ချဳဓရာင် အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>kkbnqyrmioeuwbkryr2z2yxw9rwoqic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဖေမဳနေဇြေမ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12018</id>
    <revision>
      <id>57864</id>
      <parentid>57655</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:54:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28599" sha1="11rp8x5ylaw62l3knn3kpm5iofn2bep" xml:space="preserve">'''ဖေမဳနေဇြေမ်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Feminism'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် လပါ် ပရေင်မၞိဟ် (Social movements)၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political movements)၊ ကေုာံ လညာတ် သဳအိုရဳဂမၠိုင် မရန်တၟအ် လဝ် သွက်ဂွံ ပွံက်ထ္ၜး၊ ဒက်ပတန်၊ ကေုာံ ကလိဂွံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် အကြာ လိင် (တြုဟ် ကဵု ဗြဴ) ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ပူဂိုလ်၊ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;hooks&quot;&gt;{{cite book |last=hooks |first=bell |title=Feminism is for Everybody: Passionate Politics |publisher=Pluto Press |year=2000 |pages=1-5}}&lt;/ref&gt; ဖေမဳနေဇြေမ် ဝွံ ဒစးဒုင် သၞောတ် ပိုင်ပြဳ မၞိဟ်တြုဟ် (Patriarchy) မဒှ် သၞောတ် မကဵု လဝ် အခေါင်အရာ၊ အာဏာ ကေုာံ သြဇာ ကု မၞိဟ်တြုဟ် လတူ မၞိဟ်ဗြဴ တုဲ၊ ဂစာန် ရေင်တၠုင် ညံင် မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင်အရာ တုပ်သၟဟ် ကု မၞိဟ်တြုဟ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။ 

ပရေင်ချဳဓရာင် ဖေမဳနေဇြေမ် ဝွံ ဒှ် ဟိုတ် အဓိက မပကဵု ညံင် ဂွံ ကတဵုဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပရေင်မၞိဟ် ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် မပ္တံကဵု အခေါင် ကဵု မဲ သွက် မၞိဟ်ဗြဴ (Women's suffrage)၊ အခေါင် ပိုင်ပြဳ ဒြပ်ရတ်၊ အခေါင် ကလိဂွံ ပရေင်ပညာ၊ အခေါင် ကလိဂွံ သြန်တာလျိုင် တုပ်သၟဟ် (Equal pay)၊ ကေုာံ အခေါင် ပိုင်ပြဳ ခန္ဓာကိုယ် ဇကု (Bodily autonomy) တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဖေမဳနေဇြေမ် နကဵု လညာတ် ဝင် ပရေင်ချဳဓရာင် လပှ် မပန် အဆံင်၊ လညာတ် သဳအိုရဳ၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် ဍေဟ် လတူ ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Woman-power emblem.svg|thumb|right|300px|သင်္ကေတ လက္ကရဴ ပရေင်ချဳဓရာင် မၞိဟ်ဗြဴ (Women's liberation movement) မဒှ် တဲ ကၟာတ် မနွံ အပ္ဍဲ သင်္ကေတ လိင် ဗြဴ ♀ (Venus symbol)။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
အရေဝ်ဝေါဟာရ &quot;ဖေမဳနေဇြေမ်&quot; (Feminism) ဝွံ ကၠုင် နူကဵု အရေဝ် ပြင်သေတ် ''féminisme'' မစကာ လဝ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ၜိုတ် သၞာံ ၁၈၃၇ နကဵု တၠပညာ သဵုယှေဝ်လေတ် ပြင်သေတ် ឆားလ် ဖူရီယေ (Charles Fourier) ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ဖေမဳနေဇြေမ် ဂှ် ဟွံသေင် ဆ အရာ မဆေင် ကု မၞိဟ်ဗြဴ သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် လညာတ် မယိုက်ဂၠေင် ညံင် လိင် သီုဖအိုတ် (တြုဟ်၊ ဗြဴ၊ ကေုာံ လိင် တၞဟ်တအ်) ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင်အရာ ကေုာံ ဂုဏ်သိက္ခာ တုပ်သၟဟ် ရ။

ရန်တၟအ် အဓိက သွက် ဖေမဳနေဇြေမ် ဂှ် -
* '''ပရေင်ဍုင်ကွာန်:''' အခေါင် ကဵု မဲ၊ အခေါင် လုပ် ပြိုင် ပေါဲရုဲစှ်၊ ကေုာံ အခေါင် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင်။
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ်:''' အခေါင် လုပ် ကမၠောန် တုပ်သၟဟ်၊ အခေါင် ကလိဂွံ သြန်တာလျိုင် တုပ် ကု မၞိဟ်တြုဟ် မကၠောန် ကမၠောန် တုပ်၊ ကေုာံ အခေါင် ပိုင်ပြဳ ဒြပ်ရတ်။
* '''ပရေင်ခန္ဓာ ကေုာံ လိင်:''' အခေါင် စဵုဒၞာ နူ ပရေင်ပျဲပျာံ လပါ် ကာမ (Sexual harassment)၊ အခေါင် ရုဲစှ် ပရေင်သန္ဓေ (Reproductive rights)၊ ကေုာံ အခေါင် ဝေင်ပါဲ ပရေင်စှ်ေဒၞာဲ မဟွံမဲ ကု ဆန္ဒ (Forced marriage)။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ လပှ် ပထမ (History and First-Wave Feminism) ==
ပရေင်ချဳဓရာင် ဖေမဳနေဇြေမ် ဝွံ ညးတအ် ပါ် လဝ် နကဵု &quot;လပှ်&quot; (Waves) ၄ အဆံင် သွက်ဂွံ ထောံထ္ၜး ကာလ အခိင် ကေုာံ ရန်တၟအ် မတၞဟ်ခြာ ရ။ 

'''လပှ် ပထမ''' (First-wave feminism) ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ လဒေါဝ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဍုင် ရးဥရောပ ပလိုတ် ကေုာံ ဍုင် အမေရိကာန် ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် လပှ် ပထမ ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကလိဂွံ '''အခေါင် ကဵု မဲ''' (Women's suffrage) ကေုာံ အခေါင် ပိုင်ပြဳ ဒြပ်ရတ် သွက် မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ရ။ 
* ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၉၂ ဂှ် မေရဳ ဝေါလ်သတုန်းကရဖ် (Mary Wollstonecraft) ချူ လိက် '''[[ပရေင်တဝ်စၞေဟ် သွက် အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ]]''' (A Vindication of the Rights of Woman) မဒှ် လိက် ထ္ၜး လညာတ် ဖေမဳနေဇြေမ် အဓိက ပထမအိုတ် ရ။
* ပ္ဍဲ ဍုင် အင်္ဂလာန် ကေုာံ အမေရိကာန်၊ ဂကောံ သာဖရက်ဂျေတ် (Suffragettes) တအ် ထ္ၜး ဆန္ဒ ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ် တုဲ ကလိဂွံ အခေါင် ကဵု မဲ ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၁၉၁၈ ကဵု ၁၉၂၀ ရ။&lt;ref name=&quot;freedman&quot;&gt;{{cite book |last=Freedman |first=Estelle B. |title=No Turning Back: The History of Feminism and the Future of Women |url=https://archive.org/details/noturningbackhis00free |publisher=Ballantine Books |year=2002 |pages=[https://archive.org/details/noturningbackhis00free/page/45 45]-60}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ လပှ် ဒုတိယ (Second-Wave Feminism) ==
'''လပှ် ဒုတိယ''' (Second-wave feminism) စတင် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၀ တအ် တုဲ ဆက် အာ စဵုကဵု ၁၉၈၀ တအ် ရ။ လပှ် ဏအ် လှဲလး တိုန် နူကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန် တုဲ လုပ် စိုပ် အာ ပ္ဍဲ ပရေင်ဘဝ ပူဂိုလ် မပ္တံကဵု တာလျိုင် ပ္ဍဲ သ္ၚိ၊ ပရေင်လိင် (Sexuality)၊ ကေုာံ အခေါင်အရာ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကမၠောန် ရ။

* စကားပုံ အဓိက သွက် လပှ် ဏအ် ဂှ် &quot;'''အရာ ပူဂိုလ် ဂှ် ဒှ် အရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ'''&quot; (The personal is political) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ ပြသၞာ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သ္ၚိဌာန် ကေုာံ ဘဝ ပူဂိုလ် ဂှ် ဒှ် ဖဵု နူကဵု သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မဍဵုဍိုက် လဝ် မၞိဟ်ဗြဴ ရ။
* သၞာံ ၁၉၄၉ ဂှ် သဳမောန် ဒဳ ဗဝ်ဗွာ (Simone de Beauvoir) ချူ လိက် '''[[လိင် ဒုတိယ]]''' (The Second Sex) မပသောင် ထ္ၜး ဒဒှ်ရ &quot;မၞိဟ်ဗြဴ ဂှ် ဒးဒုင် ဖန်ဗဒှ် လဝ် နူ သၞောတ် ပရေင်မၞိဟ်၊ ဟွံသေင် နူ သဘာဝ&quot; ရ။
* ပ္ဍဲ အမေရိကာန်၊ ဗဲတဳ ဖရဳဒါန် (Betty Friedan) တအ် ဒက်ပတန် ဂကောံ မၞိဟ်ဗြဴ ကၟိန်ဍုင် (NOW) သွက်ဂွံ ဂစာန် အခေါင် ကမၠောန် တုပ်သၟဟ် ကေုာံ အခေါင် သၠုဟ် ကောန် (Abortion rights) ရ။

== ၄။ လပှ် တတိယ (Third-Wave Feminism) ==
'''လပှ် တတိယ''' (Third-wave feminism) စတင် ကၠုင် ပ္ဍဲ ၜိုတ် သၞာံ ၁၉၉၀ တအ် အကြာ ကောန်ၚာ် ညးမပါလုပ် ပ္ဍဲ လပှ် ဒုတိယ တအ် ရ။ လပှ် ဏအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ဟိုတ်နူ ညာတ် ဒဒှ်ရ လပှ် ဒုတိယ ဂှ် နွံ အာရီု ဆ လတူ မၞိဟ်ဗြဴ အသာ် ဗု၊ ဂကောံ မၞိဟ် လဒေါဝ်၊ ကေုာံ ဍုင် ရးပလိုတ် တအ် သၟး ရ။

* '''ပရေင်ဆက်စပ် အလုံ (Intersectionality):''' လညာတ် ဏအ် (မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ကိမ်ဗာလဳ ကရေန်ရှော Kimberlé Crenshaw) ထ္ၜး ဒဒှ်ရ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် ပုဟ်။ ဍေဟ် တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ပရေင်နှဴရဴ အကြာ အသာ် စၞာံ (Race)၊ ကဆံင် ဘဝ (Class)၊ လိင် (Gender) ကေုာံ ဍုင် (Nationality) တအ် ရ။
* လပှ် တတိယ ဝွံ ထံက်ဂလာန် လတူ အခေါင်အရာ မၞိဟ် မနွံ လိင် မတၞဟ်ခြာ (LGBTQ+ rights) ကေုာံ ဟွံစၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် သ္ဒး ဒှ် ဆ &quot;ညးဒးဒုင် ဍဵုဍိုက်&quot; (Victims) သၟး ပုဟ်၊ ညးတအ် နွံ အစောံသတ္တိ မာန် ဖန်ဇန် ဘဝ ဇကု (Empowerment) ရ။&lt;ref name=&quot;crenshaw&quot;&gt;{{cite journal |last=Crenshaw |first=K. |title=Mapping the Margins: Intersectionality, Identity Politics, and Violence against Women of Color |journal=Stanford Law Review |year=1991 |volume=43 |issue=6 |pages=1241-1299}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ လပှ် စတုတ္ထ ကေုာံ ခေတ် တၟိ (Fourth-Wave Feminism and Modern Era) ==
'''လပှ် စတုတ္ထ''' (Fourth-wave feminism) စတင် ကၠုင် ပ္ဍဲ ၜိုတ် သၞာံ ၂၀၁၂ တုဲ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ သၞောတ် အေန်တာနက် ကေုာံ မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် (Social media) ရ။

* ရန်တၟအ် အဓိက လပှ် ဏအ် ဂှ် သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် ပရေင်ပျဲပျာံ လပါ် ကာမ (Sexual harassment)၊ ပရေင်စကာ အဝဵု ဂံက်ဂံက် (Rape culture) ကေုာံ ပရေင်ဟီု ပျုတ်ပဒေက် မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ လပှ် ကျာ ရ။
* '''ပရေင်ချဳဓရာင် #MeToo:''' ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၇ ဂှ်၊ ပရေင်ချဳဓရာင် #MeToo (အဲလေဝ် ကီု) ကတဵုဒှ် အလုံ ဂၠးတိ သွက်ဂွံ ဖ္ဍိုက်ဗပေင် သတ္တိ ကု မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ညံင် ဂွံ ဟီု တိတ် ပရူ ညးတအ် ဒးဒုင် ပျဲပျာံ လပါ် ကာမ နူကဵု မၞိဟ်တြုဟ် မနွံ အာဏာ တအ် ရ။ 
* ဖေမဳနေဇြေမ် ခေတ် ဏအ် ဝွံ နွံ ပရေင်ချဳဓရာင် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital activism) ဇၞော် ဗွဲမလောန် တုဲ သီု အာရီုစွံ လတူ အခေါင် သၟာကမၠောန် လိင် (Sex workers) ကေုာံ အခေါင် တြာန်ဂျေန်ဒါ (Transgender rights) ကီု ရ။

== ၆။ လညာတ် သဳအိုရဳ ကေုာံ ဂကူ ဖေမဳနေဇြေမ် (Ideologies and Subtypes) ==
ဖေမဳနေဇြေမ် ဝွံ ဒှ် ဟွံသေင် လညာတ် မွဲ ဓဝ်။ ဍေဟ် ပါ် လဝ် နကဵု ဂကူ လညာတ် သဳအိုရဳ နာနာ သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး ဂကူ ဖေမဳနေဇြေမ် အဓိကဂမၠိုင် 
|-
! ဂကူ ဖေမဳနေဇြေမ်
! တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ လညာတ် အဓိက
! နဲကဲ သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ
|-
| '''ဖေမဳနေဇြေမ် လဳဗရယ် (Liberal Feminism)'''
| ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် လိင် ဂှ် ကၠုင် နူ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ယေန်သၞာင် တြေံ။ 
| ပလေဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal reform) ညံင် ဂွံ တုပ်သၟဟ်၊ ပံက် အခေါင် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ကမၠောန် သွက် မၞိဟ်ဗြဴ အပ္ဍဲ သၞောတ် မနွံ လၟုဟ်။
|-
| '''ဖေမဳနေဇြေမ် ရာဒဳကယ် (Radical Feminism)'''
| ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ သၞောတ် &quot;မၞိဟ်တြုဟ် ဓလီု&quot; (Patriarchy) ဂှ် ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် ပြသၞာ သီုဖအိုတ် ရ။ သၞောတ် ဏအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဇၟာပ် ကဏ္ဍ ဘဝ။
| သ္ဒး ပလီုပလာ် ထောအ် သၞောတ် ပိုင်ပြဳ မၞိဟ်တြုဟ် အလုံ မွဲ တုဲ ဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ် တၟိ မဟွံမဲ ကု ပရေင်အုပ်ဓုပ် နကဵု လိင်။
|-
| '''ဖေမဳနေဇြေမ် မာတ်သဇြေမ် (Marxist/Socialist Feminism)'''
| ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ပရေင်ဍဵုဍိုက် မၞိဟ်ဗြဴ ဂှ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေပဳတယ်လစ် (Capitalism)။
| သ္ဒး ပလီု သၞောတ် ကေပဳတယ်လစ် တုဲ၊ သ္ဒး ကဵု င္ၚုဟ်မး လတူ ကမၠောန် မၞိဟ်ဗြဴ မကၠောန် ပ္ဍဲ သ္ၚိ (Unpaid domestic labor)။
|-
| '''ဖေမဳနေဇြေမ် ပရေင်ဆက်စပ် (Intersectional Feminism)'''
| ပတှ်ေ ဒဒှ်ရ ပရေင်ဍဵုဍိုက် ဂှ် ဟွံတန်တဴ လတူ လိင် မွဲ ဓဝ်။ ဍေဟ် ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု အသာ်၊ ဘာသာ၊ ကဆံင် ဘဝ။
| သ္ဒး တဝ်စၞေဟ် ကု ဝါဒ အသာ် စၞာံ (Racism) ကေုာံ ဝါဒ ကဆံင် ဘဝ (Classism) မွဲစွံ ကု ဝါဒ လိင် (Sexism)။
|}

== ၇။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Impact on Society and Culture) ==
ပရေင်ချဳဓရာင် ဖေမဳနေဇြေမ် ဝွံ ကဵု လဝ် ဖဵုသက်ရောက် ဇၞော်ဇၞော် လတူ ဂကောံမၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ -

* '''ပရေင်အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန်:''' ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင်၊ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ကလိဂွံ အခေါင် သြိုင် သ္ၚိဌာန်၊ အခေါင် ပိုင်ပြဳ ဒြပ်ရတ် ကေုာံ အခေါင် ကွာဲ သမ္ဘာ ကဵု တၠသ္ၚိ (Divorce rights) နကဵု တရားမျှတ ရ။
* '''ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကမၠောန်:''' စၞး မဒး ကၠောန် ဆ ကမၠောန် ပ္ဍဲ သ္ၚိ၊ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် လၟုဟ် လုပ် ကၠောန် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ အေန်ဂျေန်နဳယာ၊ ဂဥုဲ၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ကေုာံ ပၞာန် မာန် ကၠုင် ရ။ သၞောဝ်ဥပဒေ ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ပါ်ခြာ အခေါင် သြန် (Equal Pay Act) လေဝ် စၟတ်သမ္တီ ကၠုင် ရ။
* '''ပရေင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ အရေဝ်:''' အရေဝ်ဝေါဟာရ မစကာ လဝ် အစောဲ အလာ် လိင် တအ် (Sexist language) ဂှ် ဒးဒုင် ပြံင်လှာဲ ကၠုင် ညံင် ဂွံ ဒှ် လဒေါဝ် (Gender-neutral language) ရ (ဥပမာ - မၞိဟ်စၟတ်မင် ပၟတ် Fireman ဂှ် ပြံင် နဒဒှ် Firefighter)။&lt;ref name=&quot;lorber&quot;&gt;{{cite book |last=Lorber |first=Judith |title=Gender Inequality: Feminist Theories and Politics |edition=5th |publisher=Oxford University Press |year=2012 |pages=15-30}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ ဖေမဳနေဇြေမ် ပ္ဍဲ အာရှ ကေုာံ ဂၠးတိ (Feminism in Asia and Global Context) ==
ဖေမဳနေဇြေမ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လညာတ် ရးပလိုတ် မွဲ ဓဝ် ပုဟ်။ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ရးအာရှ ကေုာံ အာဖရိက တအ် လေဝ် နွံကဵု ပရေင်ချဳဓရာင် ဖေမဳနေဇြေမ် မကိတ်ညဳ ကု ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပြသၞာ ညးတအ် အပိုင် ရ။

* '''ဖေမဳနေဇြေမ် ကြဴ-ကဝ်လဝ်နဳ (Postcolonial Feminism):''' ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဖေမဳနေဇြေမ် ရးပလိုတ် ဂှ် လဆောဝ် မ္ဂး ဟွံကိတ်ညဳ ကု ဘဝ မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ ဍုင် မဇၞော်မောဝ် တအ် ရ။ လညာတ် ဏအ် တဝ်စၞေဟ် ကု သြဇာ ယေန်သၞာင် ရးပလိုတ် ကေုာံ ပရေင်ဍဵုဍိုက် နူ သၞောတ် တြေံ ဍုင် ညးတအ် မွဲစွံ ရ။
* ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဒေသ အာရှ အရှေ့တောင်၊ ဂကောံ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် မပ္တံကဵု '''[[ဂကောံ မၞိဟ်ဗြဴ မန်]]''' (Mon Women's Organization) တအ် ဝွံ ရေင်တၠုင် ဒၟံင် ညံင် ကောန်ၚာ် ဗြဴ တအ် ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ပညာ၊ ဒစးဒုင် ပရေင်ပျဲပျာံ အပ္ဍဲ ပေါဲဗတိုက် (Sexual violence in conflict) ကေုာံ ညံင် မၞိဟ်ဗြဴ ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ရ။

== ၉။ ပရေင်ပါ်ပဲါ ကေုာံ ပရေင်ဒစးဒုင် (Criticisms and Opposition) ==
ပရေင်ချဳဓရာင် ဖေမဳနေဇြေမ် ဝွံ ဒးဒုင် ဆဵုဂဗ ကု ပရေင်ပါ်ပဲါ ကေုာံ ပရေင်ဒစးဒုင် (Anti-feminism) နာနာ သာ် ရ -

* '''ပရေင်ဒစးဒုင် နူ လပါ် တြေံ (Conservative Opposition):''' လညာတ် ဘာသာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် တြေံ လ္ၚဵု တအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ဖေမဳနေဇြေမ် ဝွံ ပလီုပလာ် ထောအ် လဒက်ပတန် သ္ၚိဌာန် (Family structure) ကေုာံ တာလျိုင် သဘာဝ မၞိဟ်တြုဟ် ကဵု ဗြဴ ရ။
* '''ပရေင်ချဳဓရာင် အခေါင်အရာ မၞိဟ်တြုဟ် (Men's Rights Movement):''' ဂကောံ လ္ၚဵု တအ် ဟီု ဒဒှ်ရ ဖေမဳနေဇြေမ် လၟုဟ် ဂှ် အာ လောန် အာ တုဲ၊ ပကဵု ညံင် မၞိဟ်တြုဟ် တအ် ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် စၞး ဂှ် (ဥပမာ - ပြသၞာ မၞိဟ်တြုဟ် ကျ မဲ ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ အခိင် ပါ် ကောန်) ရ။
* '''ပရေင်ပါ်ပဲါ အပ္ဍဲ ဂကောံ (Internal Critiques):''' တၠပညာ ဖေမဳနေဇြေမ် အသာ် လမ္စံက် တအ် ပါ်ပဲါ လဝ် ဖေမဳနေဇြေမ် ရးပလိုတ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ် ဂၠာဲ ဖဵု သွက် ဆ မၞိဟ်ဗြဴ အသာ် ဗု မနွံ သြန် တအ် သၟး ရ။&lt;ref name=&quot;faludi&quot;&gt;{{cite book |last=Faludi |first=Susan |title=Backlash: The Undeclared War Against American Women |url=https://archive.org/details/backlashundeclar0falu |publisher=Crown Publishing |year=1991 |pages=[https://archive.org/details/backlashundeclar0falu/page/75 75]-90}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
ဖေမဳနေဇြေမ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ လညာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မွဲ ဓဝ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဂကောံမၞိဟ် ညံင် ဂွံ နွံ ကု ပရေင်တရားမျှတ ကေုာံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ရ။ နူကဵု ဂစာန် အခေါင် ကဵု မဲ ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် လၟုဟ်၊ ဖေမဳနေဇြေမ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် ရုပ်ရဴ နာနာ သာ် သွက်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု အကာဲအရာ ခေတ် ရ။

ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ ဖေမဳနေဇြေမ် သ္ဒး ဆက် ရပ်စပ် ကု ပြသၞာ မပ္တံကဵု ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် သြန်တာလျိုင် မဆက် နွံ ဒၟံင်၊ ပြသၞာ ပရေင်ပျဲပျာံ လပါ် ကာမ အပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကမၠောန်၊ ကေုာံ သ္ဒး ဖန်ဇန် ညံင် အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ ဍုင် မဇၞော်မောဝ် အောန် တအ် ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ဍာံပြ ရောင်။ ဖေမဳနေဇြေမ် အနာဂတ် ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ဒဒှ်ရ ဍေဟ် မာန် ပံင်ကောံ ရမ္သာင် မၞိဟ် နူကဵု ကဆံင် ဘဝ ကေုာံ ဂကူ နာနာ ညံင် ဂွံ ဒှ် ဒြဟတ် မွဲ မာန် ဟွံမာန် ဂှ် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ]] (Women's rights)
* [[သၞောတ် မၞိဟ်တြုဟ် ဓလီု]] (Patriarchy)
* [[ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင်]] (Gender equality)
* [[မာတ်သဇြေမ်]] (Marxism)

{{Navbox
| name = Feminism Topics
| title = ပရူပရာ ဆက်စပ် ကု ဖေမဳနေဇြေမ် (Feminism Topics)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = လညာတ် သဳအိုရဳဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ဖေမဳနေဇြေမ် လဳဗရယ်]] (Liberal feminism)
* [[ဖေမဳနေဇြေမ် ရာဒဳကယ်]] (Radical feminism)
* [[ဖေမဳနေဇြေမ် မာတ်သဇြေမ်]] (Marxist feminism)
* [[ဖေမဳနေဇြေမ် ပရေင်ဆက်စပ်]] (Intersectional feminism)
| group2 = လပှ် ဝင် ပရေင်ချဳဓရာင်
| list2 =
* [[ဖေမဳနေဇြေမ် လပှ် ပထမ]] (First-wave)
* [[ဖေမဳနေဇြေမ် လပှ် ဒုတိယ]] (Second-wave)
* [[ဖေမဳနေဇြေမ် လပှ် တတိယ]] (Third-wave)
* [[ဖေမဳနေဇြေမ် လပှ် စတုတ္ထ]] (Fourth-wave)
| group3 = ပြသၞာ ကေုာံ အခေါင်အရာ
| list3 =
* [[အခေါင် ကဵု မဲ မၞိဟ်ဗြဴ]] (Women's suffrage)
* [[အခေါင် ရုဲစှ် ပရေင်သန္ဓေ]] (Reproductive rights)
* [[ပရေင်တုပ်သၟဟ် သြန်တာလျိုင်]] (Equal pay)
* [[ပရေင်ပျဲပျာံ လပါ် ကာမ]] (Sexual harassment)
| group4 = မၞိဟ် အဓိကဂမၠိုင်
| list4 =
* [[မေရဳ ဝေါလ်သတုန်းကရဖ်]] (Mary Wollstonecraft)
* [[သဳမောန် ဒဳ ဗဝ်ဗွာ]] (Simone de Beauvoir)
* [[ဗဲတဳ ဖရဳဒါန်]] (Betty Friedan)
* [[ကိမ်ဗာလဳ ကရေန်ရှော]] (Kimberlé Crenshaw)
}}

[[Category:ဖေမဳနေဇြေမ်]]
[[Category:သဳအိုရဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:ပရေင်ချဳဓရာင် ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>11rp8x5ylaw62l3knn3kpm5iofn2bep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12019</id>
    <revision>
      <id>57852</id>
      <parentid>57657</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:37:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28587" sha1="mykbr4svm3behem1y72o81lvynnysew" xml:space="preserve">'''ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင်''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Gender equality''), မကော်စ နကဵု ယၟု သၞောဝ် '''ပရေင်တုပ်သၟဟ် အခေါင်အရာ လိင်''' (Sexual equality) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ မဖန်ဇန် ညံင် လိင် သီုဖအိုတ် ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင်အရာ၊ တာလျိုင်၊ ကေုာံ အခေါင်အရာ မတုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဟွံသေင် ဆ ပရေင်တုပ်သၟဟ် အကြာ မၞိဟ်တြုဟ် ကေုာံ မၞိဟ်ဗြဴ သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် သီု ပံင်ကောံ လဝ် အခေါင်အရာ သွက် မၞိဟ် လိင်တၞဟ် (LGBTQ+) တအ် ညံင် ဟွံဂွံ ဒးဒုင် ပါ်ခြာ ကေုာံ ဍဵုဍိုက် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်လိင် ညးတအ် ရ။ ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင် ဝွံ ဒှ် အခေါင်အရာ သဇိုင် မၞိဟ် (Fundamental human right) မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ် သီု ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဂၠးတိ မနွံကဵု ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ လၟိုန် (Sustainable development) ရ။&lt;ref name=&quot;unfpa&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.unfpa.org/gender-equality |title=Gender equality |publisher=United Nations Population Fund (UNFPA) |year=2020 |access-date=October 8, 2026}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ၜိုန်ရ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ပတန် လဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ပါ်ခြာ အခေါင်အရာ လိင် (Gender discrimination) မပ္တံကဵု ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် သြန်ဂိတု ကမၠောန် (Gender pay gap)၊ ပရေင်ပကီုပရာပ် လတူ မၞိဟ်ဗြဴ ကေုာံ အခေါင်အရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် မအောန် ဒၟံင် တအ် ဂှ် ဆက် ကတဵုဒှ် ဒၟံင် ဖိုဟ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်ပညာ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ အခေါင်အရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ အကာဲအရာ ဂၠးတိ ခေတ်တၟိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Gender Equality.svg|thumb|right|300px|သင်္ကေတ ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင် (Gender equality) မဒှ် သင်္ကေတ မစၞောန်ထ္ၜး ပရေင်တုပ်သၟဟ် အကြာ မၞိဟ်တြုဟ် ကေုာံ မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
&quot;ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင်&quot; ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အကာဲအရာ မကဵု အခေါင် ကု မၞိဟ် ဇၟာပ် တၠ၊ ဟွံရုဲ လိင် (Gender)၊ ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ဇၞော်မောဝ်၊ တာလျိုင် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ အခေါင်အရာ မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် တုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ် ရ။ ဍေဟ် ဟွံဂွံ အဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်တြုဟ် ကေုာံ မၞိဟ်ဗြဴ ဒး တုပ် အာ ဇၟာပ် အရာ ပုဟ်၊ ဆဂး ဍေဟ် ဂွံ အဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ အခေါင်အရာ ကေုာံ အခေါင် ကလိဂွံ (Opportunities) တအ် ဂှ် ဟွံဒး တန်တဴ ဒၟံင် လတူ လိင် မကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။

* '''ပရေင်တုပ်သၟဟ် အခေါင်အရာ (Equality of opportunity):''' ဇၟာပ် လိင် သ္ဒး နွံ အခေါင် အာ ဘာ တုပ်သၟဟ်၊ အခေါင် ကၠောန် ကမၠောန် တုပ်သၟဟ် ကေုာံ အခေါင် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် တုပ်သၟဟ်။
* '''ပရေင်ကဵု အဝဵု (Empowerment):''' သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဏအ် မ္ဂး၊ သ္ဒး သၠုင် ပတိုန် ဒြဟတ် ကေုာံ အဝဵု (Empowerment) သွက် မၞိဟ်ဗြဴ ကေုာံ ဂကောံ မဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် တအ် ညံင် ညးတအ် ဂွံ မာန် တန်တဴ နကဵု ဇကု ညးတအ် ရ။ 
ကုလသမဂ္ဂ (UN) စၟတ်သမ္တီ လဝ် ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင် ဏအ် နဒဒှ် တင်ရန်တၟအ် ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ လၟိုန် မရနုက်ကဵု ၅ (Sustainable Development Goal 5) သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်မၞိဟ် အလုံ ဂၠးတိ ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် (History and Movements) ==
ဝင် ပရေင်ချဳဓရာင် သွက် ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင် ဝွံ စတင် ကၠုင် နူကဵု ဗွဝ်ကၠံ ဗွဲမဂၠိုင် တေအ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ်၊ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု သၞောတ် မအံက် ပိုင်ပြဳ (Patriarchy) မပကဵု ညံင် မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဂွံ ဒး တန်တဴ သၟဝ် ဩဇာ မၞိဟ်တြုဟ် လၟိုန် ရ။ 

ပရေင်တဝ်စၞေဟ် သွက် အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် နကဵု လညာတ် '''[[ဝါဒဖေမဳနေတ်]]''' (Feminism) မပါ် လဝ် နကဵု အလန် (Waves) အဓိက နာနာ သာ် -
# '''အလန် ပထမ (First-wave feminism):''' ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ နှောင်းပိုင်း ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ လဒေါဝ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ။ အာရီုစွံ အဓိက လတူ အခေါင် ကဵု မဲ သွက် မၞိဟ်ဗြဴ (Women's suffrage) ကေုာံ အခေါင် ပိုင်ပြဳ ဒြပ်ရတ်။ ဥပမာ ဍုင် နယူးဇြဳလာန် (New Zealand) ဒှ် ဍုင် ပထမအိုတ် မကဵု အခေါင် မဲ ကု မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၃ ရ။
# '''အလန် ဒုတိယ (Second-wave feminism):''' ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၀ စဵုကဵု ၁၉၈၀ တအ်။ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကမၠောန်၊ အခေါင်အရာ ပရေင်မေထုန်၊ ကေုာံ ပရေင်ဒစးဒုင် ပရေင်ပကီုပရာပ် လတူ မိမ (Domestic violence)။
# '''အလန် တတိယ ကေုာံ စတုတ္ထ (Third and Fourth-wave feminism):''' စတင် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀ တအ် စဵုကဵု လၟုဟ်။ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ဆက်စပ် လိင် ကု ဂကူ၊ ဘာသာ (Intersectionality) ကေုာံ ပရေင်စကာ ဝေပ်သာက် မဳဒဳယာ (Social media) သွက်ဂွံ ဒစးဒုင် ပရေင်စောဲလာံ လိင် (ဥပမာ ပရေင်ချဳဓရာင် #MeToo)။&lt;ref name=&quot;connell&quot;&gt;{{cite book |last=Connell |first=R.W. |title=Gender and Power: Society, the Person and Sexual Politics |url=https://archive.org/details/genderpowersocie00conn_0 |publisher=Stanford University Press |year=1987 |pages=[https://archive.org/details/genderpowersocie00conn_0/page/46 45]-60}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ (Equality in Education) ==
ပရေင်ပညာ ဝွံ ဒှ် လွဟ် အဓိက အိုတ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် ပသောင် ပြသၞာ ပရေင်ပါ်ခြာ လိင် ရ။ ၜိုန်ရ ဂၠးတိ ဏအ် ကလိဂွံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ကောန်ၚာ် ဗြဴ ၜိုတ် ၁၂၉ ပြကောဋိ ဂှ် ဟွံဂွံ အခေါင် အာ ဘာ (Out of school) ဏီ ရ။

* '''တင်ဝါတ်ဂါတ်ဂမၠိုင်:''' ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မဒိုက်ဂတ် တအ်၊ မိမ တအ် ရုဲစှ် သွက်ဂွံ ပလံင် ကောန်ၚာ် တြုဟ် အာ ဘာ ဂၠိုင် နူ ကောန်ၚာ် ဗြဴ၊ ဟိုတ်နူကဵု ပြသၞာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ထပ်တဲ အခိင် ဍောတ်ဍောတ် (Child marriage) ရ။
* '''ဖဵု ပရေင်ပညာ ကု မၞိဟ်ဗြဴ:''' တၠပညာ တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ကလိဂွံ ပရေင်ပညာ မ္ဂး၊ ညးတအ် မာန် ကၠောန် သြန် ဂၠိုင် တိုန်၊ အာယုက် မဂျိုင်တန်တဴ ကောန်ၚာ် သၠုင် တိုန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလုံ ဍုင် ဂှ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမမံက်ဂတှ် ရ။
ကုလသမဂ္ဂ ဂစာန် ဒၟံင် ညံင် ကောန်ၚာ် ဇၟာပ် တၠ ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ဗ္တောန် ပညာ သဇိုင် မတုပ်သၟဟ် ညံင် ဂွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် သွက် အနာဂတ် ရ။

== ၄။ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန် (Economic Equality and Workplace) ==
ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် လိင် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲ ကမၠောန် (Workplace) ဝွံ ဒှ် ပြသၞာ ဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ လၟုဟ် ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တင်ဂၞင် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အကြာ လိင် (အတိုင် စရင် WEF ၂၀၂၃)
|-
! ပြသၞာ အဓိက
! သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ
|-
| '''ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် သြန်ဂိတု''' (Gender Pay Gap)
| အလုံ ဂၠးတိ၊ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ကလိဂွံ သြန် ဆ ၇၇ ဖြာ (Cents) သၟး ယဝ်ရ မၞိဟ်တြုဟ် ကလိဂွံ ၁ ဒဝ်လာ သွက် ကမၠောန် မတုပ်သၟဟ်။
|-
| '''ကမၠောန် ဟွံဂွံ သြန်''' (Unpaid Care Work)
| မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဒး ကၠောန် ကမၠောန် သ္ၚိ ကေုာံ လွဳလွတ် ကောန်ၚာ် သက်ကု သြန် ဂၠိုင် နူ မၞိဟ်တြုဟ် ၃ ဆ စဵုကဵု ၄ ဆ ရ။
|-
| '''ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ကဆံင်''' (Glass Ceiling)
| ပ္ဍဲကဵု ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော်၊ လၟိဟ် မၞိဟ်ဗြဴ မနွံ ပ္ဍဲ ကဆံင် ဂဥုပ် (CEOs) ကေုာံ ကံင်သဳ အုပ်ဓုပ် ဂှ် နွံ အောန် ဗွဲမလောန်။
|}

ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မၞိဟ်ဗြဴ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ဒှ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် သီု ဒှ် ဖဵု သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ရ။ စရင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တုပ် ကု မၞိဟ်တြုဟ် မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် ဇၞော် ပတိုန် ဂျဳဒဳပဳ (GDP) ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် ပြကောဋိ ဒဝ်လာ ရ။&lt;ref name=&quot;wef&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.weforum.org/reports/global-gender-gap-report-2023 |title=Global Gender Gap Report 2023 |publisher=World Economic Forum |year=2023 |access-date=October 8, 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ အခေါင်အရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပါလုပ် (Political Rights and Participation) ==
ပရေင်ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political participation) ဂှ် ဒှ် အရာ အဓိက သွက်ဂွံ ဖျေဟ် သၞောဝ် မညိင်သၟဟ် သွက် လိင် သီုဖအိုတ် ရ။ 
ၜိုန်ရ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဒှ် လၟိဟ် မၞိဟ် ကဝက် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု စၠတ်ဓရ် (Parliaments) လၟိဟ် မၞိဟ်ဗြဴ ဂှ် နွံ ဆ ၜိုတ် ၂၆% သၟး ပ္ဍဲ အလုံ ဂၠးတိ ရ (စရင် သၞာံ ၂၀၂၃)။

* '''စၠတ်ဓရ် ကေုာံ အလဵုအသဳ:''' ဍုင် ရဝမ်ဒါ (Rwanda) ကေုာံ ဍုင် နဝ်ဝေ (Norway) တအ် ဒှ် ဍုင် မနွံ လၟိဟ် ညးစၞး မၞိဟ်ဗြဴ သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ စၠတ်ဓရ် ရ။
* '''သၞောတ် ကွိုတာ (Quota systems):''' ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် လၟုဟ် စကာ သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ လၟိဟ် မၞိဟ်ဗြဴ မအောန် အိုတ် သ္ဒး ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပေါဲရုဲစှ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ ကမ္မတဳ အလဵုအသဳ သွက်ဂွံ သၠုင် ပတိုန် ပရေင်ပါလုပ် ရ။
မၞိဟ်ဗြဴ မဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဍုင် (Head of State) တအ် မလေပ် အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ဖန်ဇန် ပရေင်မၞိဟ်၊ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေင်ပညာ ဂၠိုင် နူ မၞိဟ်တြုဟ် တအ် ရ။

== ၆။ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ အခေါင်အရာ ပရေင်မေထုန် (Health and Reproductive Rights) ==
အခေါင်အရာ ပရေင်ထတ်ယုက် မေထုန် (Sexual and Reproductive Health and Rights - SRHR) ဝွံ ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင် ရ။ 

* '''အခေါင် ပိုင်ပြဳ ခန္ဓာကိုယ် (Bodily Autonomy):''' မၞိဟ်ဗြဴ တအ် သ္ဒး နွံ အခေါင် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု ဇကု ညးတအ် ပရူ ဒဒှ်ရ ညးတအ် မိက်ဂွံ ဂွံ ကောန် ဟွံမိက်ဂွံ ဂွံ၊ ကေုာံ အခိင် လဵု မိက်ဂွံ ဂွံ ရ။ 
* '''စကာ ဂဥုဲ စဵုဒၞာ ကောန်ၚာ် (Contraception):''' ပရေင်ကလိဂွံ ဂဥုဲ စဵုဒၞာ မာန် ပကဵု ညံင် မၞိဟ်ဗြဴ တအ် မာန် ဖန်ဇန် အနာဂတ် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ကမၠောန် ညးတအ် မာန် ရ။
* '''ပရေင်စဵုဒၞာ သၠးဂၠံဂဝ် ကေုာံ ခြာ ကောန် (Maternal Health and Abortion):''' ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင်၊ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဒး စုတိ ဒၟံင် ဟိုတ်နူ ပရေင်သၠးဂၠံဂဝ် မဟွံမဲ ကု ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အခေါင် ခြာ ကောန် (Abortion rights) မဒှ် အရာ မကဵု ဖဵု လတူ လမျီု ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ညးတအ် ရ။&lt;ref name=&quot;sen&quot;&gt;{{cite book |last=Sen |first=Amartya |title=More Than 100 Million Women Are Missing |publisher=The New York Review of Books |year=1990 |pages=61-66}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ပကီုပရာပ် လတူ မၞိဟ်ဗြဴ ကေုာံ လိင် (Gender-based Violence) ==
ပရေင်ပကီုပရာပ် မဒုင်သဇိုင် လတူ လိင် (Gender-based violence - GBV) ဝွံ ဒှ် ပရေင်လီုလာ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် မဇၞော် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ 

* '''ပရေင်ပကီုပရာပ် ပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန် (Domestic Violence):''' မၞိဟ်ဗြဴ ၃ ပ္ဍဲ ၁ တၠ လၟိုန် ဒးဒုင် ပရေင်ပကီုပရာပ် နကဵု ရူပ ဟွံသေင်မ္ဂး လိင် နူကဵု တြုဟ်တၠသ္ၚိ ဟွံသေင်မ္ဂး သကအ်ရဲ ညးတအ် ရ။
* '''ပရေင်စောဲလာံ လိင် (Sexual Harassment):''' ကတဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ကမၠောန်၊ ဒၞာဲ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ လတူ လပှ်ကျာ (Cyberbullying) ဗွဲမဂၠိုင်။
* '''ဓလေ့ထုံးစံ မလီုလာ် (Harmful Practices):''' ပရေင်ထပ်တဲ အခိင် ဍောတ်ဍောတ် (Child marriage) ကေုာံ ပရေင်စုတ် ၚေက် အင်္ဂဇာတ် မၞိဟ်ဗြဴ (Female Genital Mutilation - FGM) ဝွံ ဆက် ကတဵုဒှ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဒေသ အာဖရိက ကေုာံ အာရှ လ္ၚဵု တအ် ဏီ ရ။

== ၈။ အခန်းကဏ္ဍ ဂၠးတိ ကေုာံ ပရေင်ပံင်ကောံ ကုလသမဂ္ဂ (Global Role and UN Involvement) ==
ကုလသမဂ္ဂ (UN) ဝွံ ဒှ် အေန်သတဳကျူရှေန် အဓိက မချဳဓရာင် သွက် ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင် လတူ ဂၠးတိ ရ။

&gt; &quot;ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ဒှ် အခေါင်အရာ သဇိုင် မၞိဟ် သၟး ပုဟ်၊ ဍေဟ် သီု ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် မနွံပၟိက် အိုတ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဂၠးတိ မနွံကဵု ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ မတန်တဴ လၟိုန် ရ။&quot; — ''ကုလသမဂ္ဂ''

* '''SDG 5:''' တင်ရန်တၟအ် ဇၞော်မောဝ် မတန်တဴ လၟိုန် မရနုက်ကဵု ၅ (Sustainable Development Goal 5) ဂှ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် သွက်ဂွံ &quot;ကလိဂွံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင် ကေုာံ သၠုင် ပတိုန် အဝဵု သွက် မၞိဟ်ဗြဴ ကေုာံ ကောန်ၚာ် ဗြဴ သီုဖအိုတ်&quot; ကၠာ ဟွံစိုပ် သၞာံ ၂၀၃၀ ရ။
* '''CEDAW:''' လိက်ကသုက် ကၟိန်ဍုင်ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် ပရေင်ပါ်ခြာ လတူ မၞိဟ်ဗြဴ သီုဖအိုတ် (Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination Against Women) မဒှ် &quot;သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ အလုံ ဂၠးတိ&quot; ရ။&lt;ref name=&quot;unwomen&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.unwomen.org/en/news/in-focus/women-and-the-sdgs/sdg-5-gender-equality |title=SDG 5: Achieve gender equality and empower all women and girls |publisher=UN Women |year=2021 |access-date=October 8, 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပြသၞာ ပ္ဍဲ ခေတ်တၟိ ကေုာံ အကာဲအရာ မဆက်စပ် (Modern Challenges and Intersectionality) ==
ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ်၊ လညာတ် သွက် ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် တုဲ ပံင်ကောံ လဝ် လညာတ် အကာဲအရာ မဆက်စပ် (Intersectionality) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဂွံ အဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ပါ်ခြာ ဏအ် ဒးဒုင် ဇၞော် တိုန် ယဝ်ရ လိင် ဏအ် ဆက်စပ် အာ ကု အသာ် စၞာံ၊ ဘာသာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကဆံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရ။

* '''LGBTQ+ Rights:''' ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင် လၟုဟ် ပါလုပ် သီုကဵု ပရေင်စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ညးမနွံ လိင်တၞဟ် (LGBTQ+ people) ညံင် ဟွံဂွံ ဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် ပ္ဍဲ သၞောဝ် ကေုာံ ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ရ။
* '''ပရေင်ပါ်ခြာ နကဵု ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Gender Divide):''' ပ္ဍဲ ခေတ် အေန်တာနဲ၊ မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ ဍုင် မဇၞော်မောဝ် အောန် တအ် ကလိဂွံ အခေါင် စကာ အေန်တာနဲ ကေုာံ နည်းပညာ အောန် နူ မၞိဟ်တြုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မပကဵု ညံင် ညးတအ် ဂွံ ဒး သှ်ေ လက္ကရဴ ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဒဳဂျဳတေဝ် ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future) ==
ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင် ဝွံ ဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် အလုံ ဂၠးတိ မဟွံတုဲဒှ် ဏီ ရ။ ၜိုန်ရ ဂၠးတိ ဏအ် ကလိဂွံ ပရေင်အံင်ဇၞး ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု လပါ် ပရေင်ပညာ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် ဇေတ်တ် ဂှ် ဆက် နွံ ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဓလေ့ထုံးစံ၊ လညာတ်၊ ကေုာံ ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဏီ ရ။

သွက် အနာဂတ်၊ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင် မဍာံပြ မ္ဂး၊ ဍေဟ် သ္ဒး နွံပၟိက် ပရေင်ပါလုပ် နူကဵု မၞိဟ် ဇၟာပ် တၠ - သီု မၞိဟ်တြုဟ်၊ မၞိဟ်ဗြဴ ကေုာံ အလဵုအသဳ တအ် ရ။ ဇၟာပ် ဂကောံမၞိဟ် သ္ဒး ကလေင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ် တြေံ (Gender stereotypes) တုဲ သ္ဒး ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် မွဲ မကဵု တန်ဖျာ လတူ အစောံစရာဲ ကေုာံ လမျီု ကောန်မၞိဟ် ဇၟာပ် တၠ သက်ကု ပရေင်ပါ်ခြာ လိင် ရောင်။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်]] (Human rights)
* [[ဝါဒဖေမဳနေတ်]] (Feminism)
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (United Nations)
* [[ပရေင်တုပ်သၟဟ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economic equality)

{{Navbox
| name = Human Rights
| title = အခေါင်အရာ မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင် (Human Rights and Gender Equality)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = သဘဴဓဝ် အဓိကဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင်]] (Gender equality)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ]] (Women's rights)
* [[ဝါဒဖေမဳနေတ်]] (Feminism)
* [[အခေါင်အရာ ကောန်ၚာ်]] (Children's rights)
* [[အခေါင်အရာ LGBT]] (LGBT rights)
| group2 = လိက်လလောင်တြး ကေုာံ ဂကောံ
| list2 =
* [[ကုလသမဂ္ဂ]] (UN)
* [[SDG 5]] (Sustainable Development Goal 5)
* [[CEDAW]] (Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination Against Women)
* [[လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ မၞိဟ် အလုံဂၠးတိ]] (UDHR)
| group3 = ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ခြာ
| list3 =
* [[ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် သြန်ဂိတု]] (Gender pay gap)
* [[ပရေင်စောဲလာံ လိင်]] (Sexual harassment)
* [[ပရေင်ပကီုပရာပ် အကြာ မိမ]] (Domestic violence)
* [[ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ကဆံင်]] (Glass ceiling)
}}

[[Category:ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင်]]
[[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ဝါဒဖေမဳနေတ်]]</text>
      <sha1>mykbr4svm3behem1y72o81lvynnysew</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၅</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12024</id>
    <revision>
      <id>57858</id>
      <parentid>57662</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:45:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25020" sha1="an426kzy0ibrtz5wazka37hrhg26e6e" xml:space="preserve">'''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၅''' (အၚ်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goal 5'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''SDG 5'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Global Goal 5'') ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မဆေင်ကဵု '''&quot;ပရေင်တုပ်သၟဟ် ကဆံင် လိင် ကေုာံ ပရေင်သၠုင်ပတိုန် အစောံသတ္တိ မၞိဟ်ဗြဴ ကေုာံ သၟတ်ဗြဴ သီုဖအိုတ်&quot;''' (Gender Equality) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် တိုင်ပ္ကဴ မရနုက်ကဵု ၅ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ (Sustainable Development Goals - SDGs) ၁၇ တိုင် မဖျေဟ် လဝ် နကဵု ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (United Nations) ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပွဳပွူ သဘာဝ အလုံ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref name=&quot;un2015&quot;&gt;{{cite book |author=United Nations |title=Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development |publisher=United Nations General Assembly |year=2015 |url=https://sdgs.un.org/2030agenda}}&lt;/ref&gt;

တိုင်ပ္ကဴ SDG 5 ဝွံ နွံကဵု ရည်မှန်းချက် (Targets) ၉ သာ် ကေုာံ အလံင် အညွှန်းကိန်း (Indicators) ၁၄ သာ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ပရေင်အံင်ဇၞး။ တိုင်ပ္ကဴ အဓိက တအ်ဂှ် ပ္တံကဵု ပရေင်ဖအိုတ် ထောအ် ပရေင်ပါ်ခြာ (Discrimination)၊ ပရေင်ပကီုပရာပ် (Violence)၊ ကေုာံ အခိုက်အလိုက် မဟွံခိုဟ် မပ္တံကဵု ပရေင်ဒက်အိန်ထံင် အခိင် ကောန်ၚာ် (Child marriage) တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၅ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ တိုင်ပ္ကဴ အဓိက၊ အကာဲအရာ ဂၠးတိ၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ကု တိုင်ပ္ကဴ တၞဟ် တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

[[File:Sustainable_Development_Goal_5.svg|thumb|right|300px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၅ (SDG 5) - ပရေင်တုပ်သၟဟ် ကဆံင် လိင်။]]

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
ပရေင်တုပ်သၟဟ် ကဆံင် လိင် (Gender Equality) ဂှ် ဟွံသေင် ဆ အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human right) သဇိုင် မွဲဓဝ်၊ ဍေဟ် သီု ဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဂၠးတိ မနွံကဵု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ တန်တဴ မာန် ရ။ 

SDG 5 ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်သၠုင်ပတိုန် အစောံသတ္တိ (Empowerment) သွက် မၞိဟ်ဗြဴ ကေုာံ သၟတ်ဗြဴ တအ် ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ရ။ စဵုကဵု မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒၞာဲ နကဵု အခေါင် မတုပ်သၟဟ် ဟွံမဲ မ္ဂး၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင် ကေုာံ ဂၠးတိ ဂှ် ဟွံမာန် ကလိဂွံ အောင်မြင်မှု ဍာံပြ ရ။

== ၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်လဒက်ပတန် (History and Background) ==
ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် SDGs ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ်၊ ဂၠးတိ စကာ လဝ် '''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် သဟဿစုသၞာံ''' (Millennium Development Goals - MDGs) ပ္ဍဲ အကြာ သၞာံ ၂၀၀၀-၂၀၁၅ ရ။ ပ္ဍဲကဵု MDGs ဂှ် တိုင်ပ္ကဴ မရနုက်ကဵု ၃ (MDG 3) ဝွံ ဆေင်ကဵု ပရေင်တုပ်သၟဟ် မၞိဟ်ဗြဴ ကီု ရ။ ဆဂး MDG 3 ဝွံ အာရီုစွံ အဓိက လတူ ပရေင်ပညာ သၟး တုဲ ဟွံလှဲလး ပုဟ်။

ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ကာလ ညးတအ် ချူ ဓမံက် တိုင်ပ္ကဴ တၟိ (SDGs 2030 Agenda) ဂှ်၊ ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ တအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် SDG 5 ဏအ် ညံင် ဂွံ လှဲလး တုဲ ဓလီု လဝ် ပြသၞာ သီုဖအိုတ် မပ္တံကဵု ပရေင်ပကီုပရာပ် ကေုာံ အခေါင်အရာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရ။&lt;ref name=&quot;unwomen2018&quot;&gt;{{cite book |author=UN Women |title=Turning promises into action: Gender equality in the 2030 Agenda for Sustainable Development |url=https://archive.org/details/PARI.turning-promises-into-action-gender-equality-in-the-2030-agenda-for-sustainable-development |publisher=UN Women |year=2018 |pages=[https://archive.org/details/PARI.turning-promises-into-action-gender-equality-in-the-2030-agenda-for-sustainable-development/page/10 10]-25}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ တိုင်ပ္ကဴ အဓိကဂမၠိုင် (The 9 Targets) ==
SDG 5 ဝွံ နွံကဵု ရည်မှန်းချက် (Targets) ၉ သာ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်တုပ်သၟဟ်။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ [[သ္ၚိအင်]] ထ္ၜး တိုင်ပ္ကဴ အဓိက သွက် SDG 5
|-
! စၟတ် တိုင်ပ္ကဴ
! ပွံက် ကေုာံ ကမၠောန် အဓိက
|-
| '''၅.၁'''
| '''ဖအိုတ် ထောအ် ပရေင်ပါ်ခြာ:''' ဖအိုတ် ထောအ် ပရေင်ပါ်ခြာ လတူ မၞိဟ်ဗြဴ ကေုာံ သၟတ်ဗြဴ ဇၟာပ် ဒၞာဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။
|-
| '''၅.၂'''
| '''ဖအိုတ် ထောအ် ပရေင်ပကီုပရာပ်:''' ဖအိုတ် ထောအ် ပရေင်ပကီုပရာပ် ဇၟာပ် ဂကူ လတူ မၞိဟ်ဗြဴ သီုကဵု ပရေင်ဗၞိက် မၞိဟ် (Trafficking) ကေုာံ ကမၠောန် ဍိက်။
|-
| '''၅.၃'''
| '''ဖအိုတ် ထောအ် အခိုက်အလိုက် မဟွံခိုဟ်:''' ဖအိုတ် ထောအ် ပရေင်ဒက်အိန်ထံင် အခိင် ကောန်ၚာ် (Child marriage) ကေုာံ ပရေင်ကုတ် ဒၞာဲ ဣတ္ထိလိင် (FGM)။
|-
| '''၅.၄'''
| '''သ္ၚေဝ်မၠာ် ကမၠောန် သ္ၚိ ဟွံဂွံ သြန်:''' သ္ၚေဝ်မၠာ် ကေုာံ ကဵု ၚုဟ်မး လတူ ကမၠောန် လွဳလွတ် ဟွံဂွံ သြန် (Unpaid care and domestic work) နကဵု သၞောတ် ပရေင်မင်မဲ မၞိဟ်။
|-
| '''၅.၅'''
| '''ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ်:''' ဖန်ဇန် ညံင် မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဂွံ ပါလုပ် အပြည့်အဝ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။
|-
| '''၅.၆'''
| '''အခေါင် ပရေင်ထတ်ယုက် လိင်:''' ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ လောဲသွာ ပရေင်ထတ်ယုက် ဆေင်ကဵု လိင် ကေုာံ မျိုးဆက်ပွား (Sexual and reproductive health)။
|-
| '''၅.က''' (5.a)
| '''အခေါင် သယံဇာတ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်:''' ကဵု အခေါင် တုပ်သၟဟ် သွက် မၞိဟ်ဗြဴ ညံင် ဂွံ ပိုင်ပြဳ တိဍာ် ကေုာံ ပရေင်ဘဏ္ဍာ။
|-
| '''၅.ခ''' (5.b)
| '''စကာ နည်းပညာ:''' စကာ နည်းပညာ သက်မက် (ICT) သွက်ဂွံ သၠုင်ပတိုန် အစောံသတ္တိ မၞိဟ်ဗြဴ။
|-
| '''၅.ဂ''' (5.c)
| '''မူဝါဒ ကေုာံ သၞောဝ်:''' စၟတ်သမ္တီ မူဝါဒ ကေုာံ သၞောဝ် မနွံကဵု ဇြဟတ် သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ပရေင်တုပ်သၟဟ် ကဆံင် လိင်။
|}

== ၄။ အလံင် အညွှန်းကိန်းဂမၠိုင် (Indicators for Measurement) ==
သွက်ဂွံ တီ ဒဒှ်ရ ဂၠးတိ ဏအ် ဇၞော်မောဝ် အာ စိုပ် အဆံင် လဵု ဂှ်၊ ညးတအ် စကာ လဝ် အညွှန်းကိန်း (Indicators) ၁၄ သာ် ရ။ ဥပမာ -
* လၟိဟ် မၞိဟ်ဗြဴ မဒးဒုင် ပကီုပရာပ် နူ သမ္ဘာ/တၠသ္ၚိ (Intimate partner violence)။
* လၟိဟ် ညးစၞး မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ ပါလဳမာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ ဒေသ။
* လၟိဟ် မၞိဟ်ဗြဴ မနွံ မဝ်ဗာင် ဖုင် (Mobile phone) သွက်ဂွံ တီ ပရေင်ပါလုပ် ပ္ဍဲ နည်းပညာ။

== ၅။ ပြသၞာ ကေုာံ တင်ဝါတ်ဂါတ် အဓိကဂမၠိုင် (Major Challenges and Issues) ==
ၜိုန်ရ နွံကဵု တိုင်ပ္ကဴ သွက် ဂၠးတိ ကီုလေဝ်၊ ပရေင်တုပ်သၟဟ် လိင် ဝွံ ဒး ဆဵုဂဗ ကု တင်ဝါတ်ဂါတ် ဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ -

# '''ပရေင်ပကီုပရာပ်:''' အတိုင် စရင် နူ WHO မ္ဂး၊ မၞိဟ်ဗြဴ ၃ တၠ မ္ဂး ၁ တၠ (ၜိုတ် ၃၀%) ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ဒးဒုင် ပကီုပရာပ် နကဵု ခန္ဓာ ဟွံသေင်မ္ဂး လိင် ပ္ဍဲ အာယုက် ညးတအ် ရ။&lt;ref name=&quot;who2021&quot;&gt;{{cite book |author=World Health Organization |title=Violence against women prevalence estimates, 2018 |publisher=WHO |year=2021 |pages=2-10}}&lt;/ref&gt;
# '''အခိုက်အလိုက် မဟွံခိုဟ်:''' ၜိုန်ရ လၟိဟ် ကောန်ၚာ် ဗြဴ မဒးဒုင် ဒက်အိန်ထံင် အခိင် ဍောတ်တ် ယှောတ် စှ်ေ အာ ကီုလေဝ်၊ ဇၟာပ် သၞာံ ကောန်ၚာ် ဗြဴ ၁၂ ပြကောဋိ (မသၟဝ် အာယုက် ၁၈ သၞာံ) ဒး ဒက်အိန်ထံင် ဒၟံင် ဖိုဟ် ရ။&lt;ref name=&quot;unicef2020&quot;&gt;{{cite book |author=UNICEF |title=Child marriage around the world |publisher=UNICEF Data |year=2020}}&lt;/ref&gt;
# '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သြန်ဂိတု ဟွံတုပ်:''' ပ္ဍဲ ကမၠောန် မတုပ်၊ မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ကလိဂွံ သြန်ဂိတု အောန် နူ မၞိဟ်တြိ ၜိုတ် ၁၆% - ၂၃% ရ (Gender pay gap)။

== ၆။ သက်ရောက်မှု ကိုဗစ်-၁၉ လတူ SDG 5 (Impact of COVID-19) ==
ကပ်ယဲ ကဝ်ရဝ်နာဗဳရုသ် (COVID-19 pandemic) ဝွံ ပကဵု ညံင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သွက် SDG 5 ဂွံ ဆုတ် ကလေင် အာ ဗွဲမလောန် ရ။

* '''ကပ်ယဲ လမၠုက် (Shadow Pandemic):''' အခိင် ကၟာတ် ဍုင် (Lockdown) ဂှ်၊ ပရေင်ပကီုပရာပ် အပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန် (Domestic violence) ဇၞော် တိုန် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
* '''ပရေင်ဆောမ်လေင် ကမၠောန်:''' မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ကၠောန် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ဟွံခိုင်ကၠိုက် (Informal economy) တုဲ ညးတအ် ကျ ဆောမ်လေင် ကမၠောန် ဂၠိုင် နူ မၞိဟ်တြိ တအ် ရ။
* '''ကမၠောန် သ္ၚိ ဇၞော် တိုန်:''' ဟိုတ်နူ ဘာ ကၟာတ် တုဲ၊ လျိုင် ကမၠောန် သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ကောန်ၚာ် ကေုာံ ညးယဲ ပ္ဍဲ သ္ၚိ ဂှ် ဒတုံ စှ်ေ လတူ ပၞး မၞိဟ်ဗြဴ တအ် သီုဖအိုတ် ရ။

== ၇။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု တိုင်ပ္ကဴ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Intersections with Other SDGs) ==
SDG 5 ဝွံ ဆက်စပ် ညောန်ကြပ် ဒၟံင် ကု တိုင်ပ္ကဴ SDGs တၞဟ် သီုဖအိုတ် ရ။ 
* '''SDG 1 (ဖအိုတ် ပရေင်ဒိုက်ဂတ်):''' မၞိဟ်ဗြဴ တအ် ဒး ဆဵုဂဗ ပရေင်ဒိုက်ဂတ် ဂၠိုင် နူ မၞိဟ်တြိ ရ။ ယဝ်ရ သၠုင်ပတိုန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မၞိဟ်ဗြဴ မ္ဂး၊ ပရေင်ဒိုက်ဂတ် အလုံ သ္ၚိကၟိန် ယှောတ် စှ်ေ မာန် ရ။
* '''SDG 4 (ပရေင်ပညာ မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ်):''' ကောန်ၚာ် ဗြဴ တအ် ဂွံ အခေါင် အာ ဘာ မ္ဂး၊ ဍေဟ် မာန် ဖအိုတ် ထောအ် ပရေင်ဒက်အိန်ထံင် ကောန်ၚာ် တုဲ သၠုင်ပတိုန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင် ရ။
* '''SDG 8 (ကမၠောန် ခိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်):''' ညံင် ဂွံ ကလိဂွံ သြန်ဂိတု တုပ်သၟဟ် သွက် ကမၠောန် တုပ် ကေုာံ အခေါင် ကမၠောန် တုပ်သၟဟ်။

== ၈။ ပရေင်ကမၠောန် ကေုာံ ဌာန မပါလုပ်ဂမၠိုင် (Organizations and Actions) ==
သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ညံင် SDG 5 ဂွံ အံင်ဇၞး၊ ဌာန ဂၠးတိ ကေုာံ ဍုင် နာနာ တအ် ပါလုပ် ချဳဓရာင် ဒၟံင် ရ -

* '''UN Women (ဂကောံ မၞိဟ်ဗြဴ ကုလသမဂ္ဂ):''' ဒှ် ဌာန အဓိက မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် လပါ် ပရေင်တုပ်သၟဟ် ကဆံင် လိင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ။ ညးတအ် ပတိတ် စရင်၊ ကဵု အရီုအဗင် ပရေင်ဥပဒေ ကေုာံ ထံက်ပင် ဂကောံ မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ ဒေသ တအ် ရ။
* '''UNFPA (ရံပုံငွေ လူဦးရေ ကုလသမဂ္ဂ):''' ကၠောန် ကမၠောန် အဓိက သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် မျိုးဆက်ပွား၊ ဖအိုတ် ကမၠောန် FGM ကေုာံ ဒက်အိန်ထံင် ကောန်ၚာ်။
* '''ဂကောံ အလဵုအသဳ ဟွံသေင်ဂမၠိုင် (NGOs):''' ဂကောံ အရီုအဗင် မပ္တံကဵု Plan International, CARE တအ် ကၠောန် ကမၠောန် စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ သၟတ်ဗြဴ ပ္ဍဲ ဍုင် မဇၞော်မောဝ် ဒၟံင် တအ် ရ။

== ၉။ အကာဲအရာ လၟုဟ် ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ လတူ ဂၠးတိ (Current Global Progress) ==
အတိုင် စရင် နူ ကုလသမဂ္ဂ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၂ မ္ဂး၊ ဂၠးတိ ဏအ် ဇၞော်မောဝ် အာ လပါ် SDG 5 ဂှ် သ္ဇိုန် ဗွဲမလောန် ရ။ 

* ကုလသမဂ္ဂ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ဆက် အာ နကဵု လၟေင် အသိင် လၟုဟ် ဏအ် မ္ဂး၊ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ကဆံင် လိင် ဍာံပြ (Full gender equality) ဂှ် ဒး ကေတ် အခိင် ၜိုတ် ၃၀၀ သၞာံ ဏီ ရောင်။&lt;ref name=&quot;un2022&quot;&gt;{{cite book |author=United Nations |title=The Sustainable Development Goals Report 2022 |publisher=UN DESA |year=2022 |pages=32-35}}&lt;/ref&gt;
* ဍုင် ပ္ဍဲ ဒေသ ဥရောပ သၟဝ်ကျာ (Nordic countries) မပ္တံကဵု ဍုင်အာက်သလာန် (Iceland)၊ နဝ်ဝေ (Norway) ကေုာံ သွဳဒေန် (Sweden) တအ် ဂှ် ကလိဂွံ အဆံင် သၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်တုပ်သၟဟ်။ ဆဂး ဍုင် ပ္ဍဲ ဒေသ အာဖရိက ကေုာံ လဒေါဝ် ဗမံက် လ္ၚဵု တအ် ဂှ် သှ်ေ ဒၟံင် လက္ကရဴ ဗွဲမလောန် ဏီ ရ။

== ၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives) ==
တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၅ (SDG 5) ဝွံ ဒှ် ပရေင်အာမခံချက် အဓိက သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ် ပရေင်မၞိဟ် မနွံကဵု တရားမျှတ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ၜိုန်ရ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲ ၃၀ သၞာံ လက္ကရဴ ဏအ် နွံ ကၠုင် ကီုလေဝ်၊ ပြသၞာ တြေံ မပ္တံကဵု အခိုက်အလိုက် မဟွံခိုဟ် ကေုာံ ပြသၞာ တၟိ မပ္တံကဵု ပရေင်ပကီုပရာပ် လတူ အောန်လာင် (Cyberbullying) တအ် ဆက် ကတဵုဒှ် ဒၟံင် ဏီ ရ။

သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး တိုင်ပ္ကဴ ဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၃၀ ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ဍုင် အလုံ ဂၠးတိ၊ ကဏ္ဍ ပုဂ္ဂလိက ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် တအ် သ္ဒး ပံင်ကောံ တုဲ ပတိတ် ဇြဟတ် ရေင်တၠုင် နကဵု သြန်ဘဏ္ဍာ၊ မူဝါဒ ခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ လညာတ် စိုတ် (Mindset shift) ဗွဲမဇၞော် ရောင်။ 

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (Sustainable Development Goals)
* [[ဂကောံ မၞိဟ်ဗြဴ ကုလသမဂ္ဂ]] (UN Women)
* [[ပရေင်တုပ်သၟဟ် ကဆံင် လိင်]] (Gender Equality)
* [[အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ]] (Women's rights)

{{Navbox
| name = Sustainable Development Goals
| title = [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (Sustainable Development Goals - SDGs)
| listclass = hlist
| state = autocollapse
| group1 = တိုင်ပ္ကဴ ၁-၆ (Goals 1-6)
| list1 =
* [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁|၁. ဖအိုတ် ပရေင်ဒိုက်ဂတ်]]
* [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၂|၂. ဖအိုတ် ပရေင်ကၠောဝ်ဗျဵု]]
* [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၃|၃. ပရေင်ထတ်ယုက် ခိုဟ်]]
* [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၄|၄. ပရေင်ပညာ မနွံ ဍာ်ဒကေဝ်]]
* [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၅|၅. တုပ်သၟဟ် ကဆံင် လိင်]] (SDG 5)
* [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၆|၆. ဍာ် သန့်ရှင်း ကေုာံ ပရေင်အနာမယ]]
| group2 = တိုင်ပ္ကဴ ၇-၁၂ (Goals 7-12)
| list2 =
* [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၇|၇. စွမ်းအင် သန့်ရှင်း]]
* [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၈|၈. ကမၠောန် ခိုဟ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ပိုန်ဒြပ်]]
* [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၉|၉. စက်မှု ကေုာံ အခြေခံအဆောက်အအုံ]]
* [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၀|၁၀. ဖအောန် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ်]]
* [[တိုင်ပ္ကဴ ဇ্যুော်မောဝ် တန်တဴ ၁၁|၁၁. ဍုင် တန်တဴ မာန်]]
* [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၂|၁၂. သုင်စောဲ ကေုာံ ဖန်ပတိတ် မနွံ တာလျိုင်]]
| group3 = တိုင်ပ္ကဴ ၁၃-၁၇ (Goals 13-17)
| list3 =
* [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၃|၁၃. ရာသဳဥတု]]
* [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၄|၁၄. ဘဝ သၟဝ် ဍာ်]]
* [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၅|၁၅. ဘဝ လတူ တိ]]
* [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၆|၁၆. ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ တရားမျှတ]]
* [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၇|၁၇. ပံင်ကောံ ရေင်တၠုင်]]
}}

[[Category:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]]
[[Category:အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴ]]
[[Category:ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဂၠးတိ]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]</text>
      <sha1>an426kzy0ibrtz5wazka37hrhg26e6e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12038</id>
    <revision>
      <id>57853</id>
      <parentid>57723</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:38:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20000" sha1="8xzjt2oyo2a83ydwij08ridde3auy8s" xml:space="preserve">[[File:Millennium Development Goals logo.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ (MDGs) ၈ သာ် မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]]]]

'''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ''' (အင်္ဂလိက်: ''Millennium Development Goals'', အတ္ထကံက်: '''MDGs''') ဝွံ ဒှ်တိုင်ပ္ကဴ ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် ၈ သာ် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]] သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ဇၞော်မောဝ် ပရေင်မံင်စံင် ကောန်မၞိဟ်တအ် ပ္ဍဲအကြာ သၞာံ ၂၀၀၀ ကဵု ၂၀၁၅ ရ။ တိုင်ပ္ကဴဝွံ မံက်ဂတှ်ေကၠုင် နူကဵု သဘင်သဳကၠဳဇၞော် ဠက်သၞာံ (Millennium Summit) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၀ တုဲ ဍုင်ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ ၁၈၉ ဍုင် ကေုာံ ဂကောံဂၠးတိ အလုံအိုတ်သီုတအ် တုပ်လဝ်စိုတ် သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ညံင်ဂွံ စိုပ်တိုင်ပ္ကဴ ကိုပ်ကၠာ ဟွံစိုပ် သၞာံ ၂၀၁၅ ရ။&lt;ref name=&quot;UNMDG2000&quot;&gt;{{cite web|title=United Nations Millennium Declaration|url=https://www.un.org/millennium/declaration/ares552e.htm|publisher=United Nations|date=18 September 2000|access-date=8 October 2026}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ သမိုင်းလဒက်ပတန် ==
ပ္ဍဲအခိင် ၜက်ကၠောအ်ကၠုင် ဠက်သၞာံတၟိ (သၞာံ ၂၀၀၀) ဂှ်၊ ဂၠးတိပိုဲဝွံ ဆဵုဂဗဒၟံင် ပြသၞာဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု ပရေင်ဒိုက်ဂတ် မလောန်ကာဲ၊ ယဲဘဲ မလောန်ကာဲ၊ ကေုာံ ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် အကြာ ဍုင်မဇၞော်မောဝ် ကဵု ဍုင်မဍိုန်လျတအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဍုင်ဂမၠိုင် သဳကၠဳ ပ္ဍဲရုင်ဇၞော် ကုလသမဂ္ဂ ပ္ဍဲနယူးယောက် တုဲ ထပက်လဝ် စၟတ်တဲ လိက်လလောင်တြး ဠက်သၞာံ (Millennium Declaration) ရ။ လိက်လလောင်တြးဏအ်ဝွံ ဒှ်သဇိုင် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် MDGs ၈ သာ်ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ်မၞိဟ် မဒးမံင်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဆံင် လဒိုက်ဂတ် မလောန်ကာဲ (extreme poverty) ကဝက် ပ္ဍဲအကြာ သၞာံ ၁၉၉၀ စဵုကဵု ၂၀၁၅ ရ။&lt;ref name=&quot;Sachs2005&quot;&gt;{{cite book|author=Sachs, Jeffrey D.|title=The End of Poverty: Economic Possibilities for Our Time|url=https://archive.org/details/endofpovertyecon0000sach_c3q9|publisher=Penguin Books|year=2005|isbn=978-0143036586}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ တိုင်ပ္ကဴ ၈ သာ် ==
တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ ၈ သာ် ဂှ် ပါ်လဝ် တင်ရန်တၟအ် (Targets) ၜိုတ် ၂၁ သာ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး (Indicators) ၆၀ သာ် သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် ပရေင်အံင်ဇၞးရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ လၟေင် တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ (MDGs) ၈ သာ်
|-
! လၟိဟ်
! သင်္ကေတ / ယၟု တိုင်ပ္ကဴ
! အဓိက တင်ရန်တၟအ်
|-
| '''၁''' || [[ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ဒိုက်ဂတ် ကေုာံ ကၠောဝ်ဗျဵု]] || ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ်မၞိဟ် မကလိဂွံ သြန် အောန်နူ ၁.၂၅ ဒေါ်လာ ပ္ဍဲမွဲတ္ၚဲ (ကဝက်)။
|-
| '''၂''' || [[ပရေင်ပညာ ကဆံင်သဇိုင် အလုံဂၠးတိ]] || ကောန်ၚာ် ဇၟာပ်ဇၟာပ်မၞိဟ် (တြုံ၊ ဗြဴ) သ္ဒးအံင်ဇၞး ပရေင်ပညာ သဇိုင် (Primary Education)။
|-
| '''၃''' || [[အခေါင်တုပ်သၟဟ် လိင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ညးဗြဴ]] || ပလီုထောံ ပရေင်ပါ်ခြာ မဆေင်ကဵု လိင် ပ္ဍဲကဆံင် ဘာသဇိုင် ကေုာံ ဘာတန်သမၠုင်။
|-
| '''၄''' || [[ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ်ကောန်ၚာ် ချိုတ်]] || ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ်ကောန်ၚာ် (အယုက် သၟဝ် ၅ သၞာံ) မချိုတ် ၜါဂအုံ ပိဂအုံ (2/3)။
|-
| '''၅''' || [[ပခိုဟ်တိုန် ပရေင်ထတ်ယုက် မိ]] || ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ် မိမချိုတ် အခိင်သၠးဂၠံဂဝ် ပိဂအုံ ပန်ဂအုံ (3/4)။
|-
| '''၆''' || [[စဵုဒၞာ ယဲအေအာင်ဒဳအေတ်၊ ယဲဇြဟ် ကေုာံ ယဲတၞဟ်ဂမၠိုင်]] || ပဒေါအ် ကေုာံ ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ကၠောအ်က္ဍ ယဲ HIV/AIDS ကေုာံ မငှ်။
|-
| '''၇''' || [[ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ ညံင်ဂွံ တန်တဴ]] || ပၠုပ်စုတ် တင်သ္ဂုတ်စုတ် သဘာဝ ပ္ဍဲသၞောဝ်ဍုင် ကေုာံ ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ်မၞိဟ် ဟွံဂွံ ဍာ်သွုင် အးဇ္ၚး။
|-
| '''၈''' || [[ပရေင်ပံင်သၟဟ် ဂၠးတိ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ်]] || သြိုင်ခၞံ သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်သွံရာန် မၞုံကဵု ဓဝ်ယာတုဲ ရီုဗင် ဍုင်မဍိုန်လျတအ်။
|}

== ၃။ တိုင်ပ္ကဴ ၁-၃: ပရေင်ဒိုက်ဂတ်၊ ပညာ ကေုာံ အခေါင်အရာ ညးဗြဴ ==
တိုင်ပ္ကဴ မွဲ စဵုကဵု ပိ ဝွံ သဇိုင် ကုပရေင်မံင်စံင် မၞိဟ်မွဲဂကောံ ကေုာံ အခေါင်အရာ သဇိုင် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။
* '''တိုင်ပ္ကဴ ၁''': ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ်ဝွံ ဒှ်အရာ မအံင်ဇၞးအိုတ် ပ္ဍဲ MDGs ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ကြုက် (China) ကေုာံ ဍုင်အိန္ဒိယ (India) ဇၞော်မောဝ် တိုန်ကၠုင်တုဲ လၟိဟ်မၞိဟ် မဒးမံင် ပ္ဍဲလဒိုက်ဂတ် မလောန်ကာဲဂှ် ဖအောန်ဖျေဟ်မာန်လဝ် ကဝက် ကိုပ်ကၠာ ဟွံစိုပ် သၞာံ ၂၀၁၅ ဏီရ။ 
* '''တိုင်ပ္ကဴ ၂''': လၟိဟ် ကောန်ၚာ် မတိုန်ဘာ ကဆံင်သဇိုင် (Primary school enrollment) ဂှ် ဂၠိုင်တိုန် စဵုကဵု ၉၁% ပ္ဍဲဍုင် မဇၞော်မောဝ်ကၠုင်ဒၟံင်တအ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲဒေသ အာဖရိက (Sub-Saharan Africa) ဂှ် ပြသၞာ ကောန်ၚာ် ဟွံဂွံ တိုန်ဘာ နွံဒၟံင်ဏီ။
* '''တိုင်ပ္ကဴ ၃''': ပရေင်ပတုပ်သၟဟ် လိင်ဂှ် ကလိဂွံ ပရေင်အံင်ဇၞး ပ္ဍဲကဆံင် ဘာတန်သဇိုင် (လၟိဟ် ကောန်ၚာ်တြုံ ကဵု ကောန်ၚာ်ဗြဴ တိုန်ဘာ တုပ်ကၠုင်) ရ။ 

== ၄။ တိုင်ပ္ကဴ ၄-၆: ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ယဲဘဲ ==
ပရေင်ထတ်ယုက် (Health) ဝွံ ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ MDGs ရ။
* '''တိုင်ပ္ကဴ ၄''': လၟိဟ် ကောန်ၚာ် မချိုတ် သၟဝ်အယုက် ၅ သၞာံ ဂှ် ဖအောန်ဖျေဟ်မာန် နူကဵု ၁၂.၇ မဳလဳယောန် (သၞာံ ၁၉၉၀) ဇရေင် ၆ မဳလဳယောန် (သၞာံ ၂၀၁၅) ရ။ ပရေင်ထောံစုတ် ဂဥုဲစဵုဒၞာ (Vaccination) ဒှ်ဟိုတ် အဓိက မအံင်ဇၞးရ။&lt;ref name=&quot;WHO_MDG&quot;&gt;{{cite web|title=Health and the Millennium Development Goals|url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/millennium-development-goals-(mdgs)|publisher=World Health Organization|year=2015|access-date=8 October 2026}}&lt;/ref&gt;
* '''တိုင်ပ္ကဴ ၅''': လၟိဟ် မိ မချိုတ် အခိင်သၠးဂၠံဂဝ် (Maternal mortality ratio) ဂှ် စှ်ေအာ ၄၅% ရ။ ၜိုန်ရ ဟွံစိုပ် တိုင်ပ္ကဴ သွက်ဂွံ ဖအောန် ၇၅% ကီုလေဝ်၊ ပရေင်အံင်ဇၞးဝွံ ဒှ်အရာ မခိုဟ်မွဲရ။
* '''တိုင်ပ္ကဴ ၆''': ယဲ [[အေအာင်ဒဳအေတ်]] (HIV/AIDS)၊ ယဲဇြဟ် (Malaria) ကေုာံ ယဲခယျာ (Tuberculosis) တအ်ဝွံ ဒးဒုင် ဖအောန်ဖျေဟ်မာန် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ ပရေင်ကဵု ဂဥုဲ ARV သွက်ညး မနွံကဵု HIV ဂှ် ဂၠိုင်တိုန် ဗွဲမလောန်ရ။

== ၅။ တိုင်ပ္ကဴ ၇-၈: သဘာဝ ကေုာံ ပရေင်ပံင်သၟဟ် ==
* '''တိုင်ပ္ကဴ ၇''': သွက်ဂွံ မင်မဲ သဘာဝဂှ် ပရေင်ကမၠောန် မကဵု ဍာ်သွုင် အးဇ္ၚး (Safe drinking water) ဂှ် အံင်ဇၞးလဝ် ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၂၀၁၅ ရ။ ဆဂး ပြသၞာ သဘာဝ မပ္တံကဵု တၞံဆု ကၠက်၊ ကေုာံ ဓါတ်ကာဗောန် ဂၠိုင်တိုန်ဂှ် ဟွံမာန် ပသောင်လဝ် ပ္ဍဲအခိင် MDGs ရ။
* '''တိုင်ပ္ကဴ ၈''': ပရေင်ပံင်သၟဟ် ဂၠးတိ (Global Partnership) ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ရီုဗင် ဘဏ္ဍာ (Official Development Assistance - ODA) ကေုာံ ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် လဒက်သြန် (Debt relief) သွက် ဍုင်မဒိုက်ဂတ်အိုတ် (LDCs) ရ။ ဍုင်မဇၞော်မောဝ်တအ် ကဵုလဝ် အရီုအဗင် သြန် ဂၠိုင်တိုန်ကီုလေဝ်၊ အတိုင် တင်ရန်တၟအ် ၀.၇% နူကဵု သြန်လုပ်ဍုင် (GNI) ဂှ် ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံစိုပ်ဏီရ။

== ၆။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ပရေင်ဘဏ္ဍာ ==
သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် MDGs ဂှ်၊ ပရေင်ဘဏ္ဍာ (Financing for Development) ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော်ရ။ သဘင်သဳကၠဳ ပရေင်ဘဏ္ဍာ အလုံဂၠးတိ မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ မောန်တာရဳ (Monterrey Consensus, 2002) ဂှ် ဒှ်သဇိုင် သွက်ဂွံ ပကောံ သြန် သွက် MDGs ရ။&lt;ref name=&quot;Monterrey&quot;&gt;{{cite web|title=Monterrey Consensus of the International Conference on Financing for Development|url=https://www.un.org/esa/ffd/monterrey/MonterreyConsensus.pdf|publisher=United Nations|year=2002}}&lt;/ref&gt; ဂကောံ မပ္တံကဵု ဘဏ်ဂၠးတိ (World Bank)၊ ဂကောံသြန်ဂၠးတိ (IMF) ကေုာံ ဂကောံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂမၠိုင် ပါလုပ် ဗိုင်ရီုဗင် ပ္ဍဲပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် လဒက်သြန် (HIPC Initiative) သွက် ဍုင် အာဖရိက ဗွဲမဂၠိုင်ရ။

== ၇။ ပရေင်အံင်ဇၞး ကေုာံ တင်တၟေင်ဂမၠိုင် ==
MDGs ဝွံ ဒှ်အစဳအဇန် မအံင်ဇၞးအိုတ် ပ္ဍဲသမိုင်း ကုလသမဂ္ဂ သွက်ဂွံ ရီုဗင် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ လၟိဟ်မၞိဟ် မဒးမံင် ပ္ဍဲလဒိုက်ဂတ် စှ်ေအာ နူ ၄၇% (သၞာံ ၁၉၉၀) ဇရေင် ၁၄% (သၞာံ ၂၀၁၅) ရ။ ကောန်ၚာ် မချိုတ် ကေုာံ မိ မချိုတ် စှ်ေအာ ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ ပရေင်ကမၠောန်ဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ဂၠးတိဏအ် တုပ်စိုတ် ကေုာံ ပါလုပ် မွဲတဲဓဝ်မ္ဂး၊ ပြသၞာ ဇၞော်ဇၞော်တအ် ပြံင်လှာဲမာန်ရ။

== ၈။ တင်ဆောမ်ဒဵု ကေုာံ တင်ပါ်ပဲါ ==
ၜိုန်ရ အံင်ဇၞးကီုလေဝ်၊ MDGs ဝွံ ဒးဒုင် ပါ်ပဲါ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ 
* '''ဟွံတုပ်သၟဟ်''': ပရေင်အံင်ဇၞးဂှ် ဟွံတုပ်သၟဟ် အလုံမွဲ ဂၠးတိရ။ ဍုင်လ္ၚဵု ပ္ဍဲ အာရှ တအ် အံင်ဇၞးကီုလေဝ်၊ ဍုင်လ္ၚဵု ပ္ဍဲ အာဖရိက တအ်ဂှ် ပြသၞာ နွံဒၟံင်ဏီရ။
* '''တင်ရန်တၟအ် ဍန်''': MDGs ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်မံင်စံင် (Social issues) ဟေင်တုဲ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ အခေါင်အရာ မၞိဟ်၊ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change) ဂှ် ဟွံဂွံ ပၠုပ်စုတ်လဝ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်ရ။
* '''ဟွံပါလုပ်''': လဒက်ပတန် MDGs ဝွံ ကၠောန်ပ္တိတ် နူကဵု ညးစၞး လတူ (Top-down approach) တုဲ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဂကောံသၟဝ်တအ် ဟွံဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲအစဳအဇန် ကိုပ်ကၠာရ။&lt;ref name=&quot;Easterly2009&quot;&gt;{{cite journal|last=Easterly|first=William|title=How the Millennium Development Goals are Unfair to Africa|url=https://archive.org/details/sim_world-development_2009-01_37_1/page/n31|journal=World Development|volume=37|issue=1|pages=26–35|year=2009|doi=10.1016/j.worlddev.2008.02.009}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ နူ MDGs ဇရေင် SDGs (၂၀၁၅ - ၂၀၃၀) ==
ဟိုတ်နူကဵု MDGs သ္ဒးအိုတ်အာ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ တုဲ၊ ကုလသမဂ္ဂ သ္ဒးခၞံဗဒှ် တိုင်ပ္ကဴ တၟိ သွက် အနာဂတ်ရ။ ပရေင်ဆောမ်ဒဵု နူကဵု MDGs ဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်တုဲ ကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (Sustainable Development Goals - SDGs) ရ။ SDGs ဂှ် နွံ ၁၇ သာ်တုဲ ပါ်လဝ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကဏ္ဍ မပ္တံကဵု သဘာဝ၊ အခေါင်အရာ မၞိဟ်၊ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တန်တဴရ။ တင်တၟေင် SDGs ဂှ် ဟွံသေင် သွက် ဍုင်မဍိုန်လျ သၟးရ၊ ဒှ်သွက် &quot;ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဍုင်&quot; အလုံဂၠးတိရ။

== ၁၀။ နိဂီု ==
တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ (MDGs) ဝွံ ဒှ်သဇိုင် သမိုင်း မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် အလုံဂၠးတိရ။ ပ္ဍဲအကြာ ၁၅ သၞာံဂှ် လဒိုက်ဂတ် ကေုာံ ယဲဘဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင် ဖအောန်ဖျေဟ်မာန်လဝ်ရ။ ၜိုန်ရ ပြသၞာလ္ၚဵု ဟွံပသောင်မာန်ဏီ ကီုလေဝ်၊ MDGs ဝွံ စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဂၠံင်တရဴ သွက် ပရေင်ပံင်သၟဟ် ဂၠးတိ ကေုာံ ပံက်လဝ် ဂၠံင် သွက် [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်|SDGs]] သွက်ဂွံ ဆက်ရေင်တၠုင်အာ စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၃၀ ရ။&lt;ref name=&quot;UNReport2015&quot;&gt;{{cite book|title=The Millennium Development Goals Report 2015|url=https://www.un.org/millenniumgoals/2015_MDG_Report/pdf/MDG%202015%20rev%20(July%201).pdf|publisher=United Nations|year=2015}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://www.un.org/millenniumgoals/ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ ပ္ဍဲ ရုင် ကုလသမဂ္ဂ]
* [https://www.worldbank.org/mdgs/ MDGs အစီအဇန် လတူ ဌာန်ဂၠာဲတင် ဘဏ်ဂၠးတိ]

[[Category:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဂၠးတိ]]
[[Category:ဝင် သၞာံ ၂၀၀၀]]

{{တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် ဠက်သၞာံ}}</text>
      <sha1>8xzjt2oyo2a83ydwij08ridde3auy8s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12054</id>
    <revision>
      <id>57859</id>
      <parentid>57702</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:47:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 6 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18897" sha1="e53em1tfggb1365y8ivbxjaakd40z8g" xml:space="preserve">[[File:United Nations Headquarters in New York City, view from Roosevelt Island.jpg|thumb|300px|ရုင်ဗဟဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]] ပ္ဍဲဍုင်နေဝ်ယံက်၊ မဒှ် ဂကောံအကြာဍုင်ဂမၠိုင် မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ မၞုံကဵု ဓဇဟ်အဝဵုအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ လၟုဟ်။]]

'''ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်''' (အင်္ဂလိက်: ''Intergovernmental organization'', ဝေါဟာရမသ္ၚေဝ်: '''IGO''') ဝွံ ဒှ်ဂကောံ မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လိက်ကသုက် တုပ်စိုတ် အကြာ ဍုင်မၞုံကဵု အဝဵုကၞောတ်အထောတ် (Sovereign states) ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူဂှ် သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ပ္ဍဲကဆံင် ဂၠးတိ ဟွံသေင်မ္ဂး ကဆံင်ဒေသရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဂကောံဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ ပခိုင်ကဵု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်မံင်စံင် ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် အကြာဍုင်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Archer2014&quot;&gt;{{cite book|author=Archer, C.|title=International Organizations|url=https://archive.org/details/internationalorg0000arch_f4m5|publisher=Routledge|year=2014|isbn=978-0415732154|page=[https://archive.org/details/internationalorg0000arch_f4m5/page/35 35]}}&lt;/ref&gt;

ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင် အဓိက မပြာကတ်တအ်ဂှ် မပ္တံကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]] (UN)၊ [[ဂကောံ ဍုင်အာရှအရှိုတ်ဂမၠိုင်|အာသဳယာန်]] (ASEAN)၊ [[ပံင်ကောံ ဥရောပ]] (EU) ကေုာံ [[ဂကောံပရေင်ထတ်ယုက်ဂၠးတိ]] (WHO) တအ် ပါလုပ်ရ။ နကဵု သၞောဝ် အကြာဍုင်ဂမၠိုင် (International Law) မ္ဂး ဂကောံတအ်ဏအ် နွံကဵု အခေါင်အရာ ကေုာံ တာလျိုင် တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဍုင်မပါလုပ်တအ်ရ။

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက် ==
ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင် (IGO) ဝွံ ဒှ်ဂကောံ မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု အလဵုအသဳ ဍုင်ဂမၠိုင်ရ။ ဒဒှ်မတၞဟ်ခြာ နူကဵု [[ဂကောံအလဵုအသဳ-ဟွံသေင် အကြာဍုင်ဂမၠိုင်]] (INGO) ဂှ်၊ ကောန်ဂကောံ IGO တအ်ဂှ် ဒှ်ဍုင် (States) တအ်ရ။ သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် IGO မွဲဂှ် ဍုင်မပါလုပ်တအ် သ္ဒးထပက် လိက်ကသုက် (Treaty) ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်ပဋိညာဏ် (Charter) သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ဂကောံဂှ်ရ။ 

အတိုင် ကမ္မရှေန် သၞောဝ် အကြာဍုင်ဂမၠိုင် (International Law Commission) မ္ဂး၊ ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင် မွဲ သ္ဒးနွံကဵု ဌာန ဗဟဵု၊ ကောန်ဂကောံ မဒှ် ဍုင် ကေုာံ နွံကဵု အဝဵု သွက်ဂွံ ကေတ် တင်သ္ဂုတ်စုတ် နကဵု ယၟု ဂကောံ အလုံမွဲရ။&lt;ref name=&quot;Rittberger2019&quot;&gt;{{cite book|author=Rittberger, V., Zangl, B., &amp; Kruck, A.|title=International Organization: Polity, Politics and Policies|publisher=Red Globe Press|year=2019|isbn=978-1352004656|page=12}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ဒဒှ်လက္ကရဴ ==
ဝင် လဒက်ပတန် ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်ဝွံ စတင်ကၠုင် နူကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၁၉ အခိင် ဍုင် ဥရောပတအ် စကၠောန်ဗဒှ် ကမၠောန် မဆေင်ကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တရဴဍာ် သၟဟ်န်ရ။ ဥပမာ- ဂကောံ ကမ္မရှေန် ကြုင်ရိုန် (Central Commission for the Navigation of the Rhine) မဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၅ ဂှ် ဒှ်ဂကောံ IGO ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဝင်ရ။

ကြဴနူ ပေါဲပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ပထမ တုဲ၊ သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်ဂှ် ဍုင်ဂမၠိုင် ဒက်ပတန်လဝ် [[ဂကောံ ဍုင်သၟဟ်သၟန်ဂမၠိုင်]] (League of Nations) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၉ ရ။ ၜိုန်ရ ဂကောံဏအ် ဟွံအံင်ဇၞးတုဲ လီုလာ်အာ အခိင် ပေါဲပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ ကီုလေဝ်၊ ဍေံဒှ်ကၠုင် သြိုင်ခၞံ အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် [[ကုလသမဂ္ဂ]] ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၅ ရ။&lt;ref name=&quot;Pease2011&quot;&gt;{{cite book|author=Pease, K. K.|title=International Organizations: Perspectives on Governance in the Twenty-First Century|publisher=Longman|year=2011|isbn=978-0205007421|page=58}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ ဂကူ ဂကောံဂမၠိုင် ==
ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင် တအ်ဂှ် ပါ်ကရေက်မာန် နကဵု ဗီုပြင် တၞဟ်ဟ်သာ် ရ-

* '''နကဵု ဒေသ (Regional vs. Global):'''
** '''ဂကောံ ဂၠးတိ (Global IGOs):''' ကုလသမဂ္ဂ၊ [[ဂကောံ ဗၞိက် ဂၠးတိ]] (WTO)၊ ဂကောံပရေင်ထတ်ယုက်ဂၠးတိ (WHO)။
** '''ဂကောံ ဒေသ (Regional IGOs):''' အာသဳယာန် (ASEAN)၊ ပံင်ကောံ ဥရောပ (EU)၊ ပံင်ကောံ အာဖရိက (African Union)။

* '''နကဵု တင်ရန်တၟအ် (Purpose-specific):'''
** '''ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ပၞာန်:''' နေတဝ် ([[NATO]])။
** '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဘဏ္ဍာ:''' ဗဏ်ဂၠးတိ ([[World Bank]])၊ ရန်ပုံငွေ ဘဏ္ဍာ ဂၠးတိ (IMF)။
** '''ပရေင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပညာ:''' ယူနေတ်သကဝ် ([[UNESCO]])။

== ၄။ လဒက်ပတန် ကေုာံ သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ==
ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင် နွံကဵု သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် (Institutional Framework) သွက်ဂွံ စဳမံင် တာလျိုင် ဍေံတအ်ရ။ သၞောတ်ဝ်ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် နွံကဵု-
# '''သဘင်သဳကၠဳဇၞော် (General Assembly / Plenary Body):''' ကောန်ဂကောံ ဍုင် သီုဖအိုတ် ပါလုပ်တုဲ ကေတ် တင်သ္ဂုတ်စုတ် သွက် ပရေင်ဝါဒ အဓိက။
# '''ကံင်စဳ အုပ်ဓုပ် (Executive Council):''' ကောန်ဂကောံ မရုဲစှ်လဝ် နူကဵု သဘင်သဳကၠဳဇၞော်တအ် ပါလုပ်တုဲ ကေတ် တင်သ္ဂုတ်စုတ် လၟေင်တ္ၚဲ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ။ (ဥပမာ- ကံင်စဳ ပရေင်ဂီုကၠီု ကုလသမဂ္ဂ)။
# '''ရုင်ညးအုပ်ကာ (Secretariat):''' ရုင် ဌာနဗဟဵု သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန် စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ညးအုပ်ကာနာနာ (Secretary-General)။

== ၅။ သၞောဝ် အကြာဍုင်ဂမၠိုင် ==
နကဵု သၞောဝ် အကြာဍုင်ဂမၠိုင်မ္ဂး ဂကောံ IGO တအ် နွံကဵု &quot;Legal Personality&quot; ဟီုမ္ဂး ဍေံတအ် မၞုံကဵု အခေါင် ထပက် လိက်ကသုက်၊ စုတ်စောဲ အမှု ပ္ဍဲရုင်ဗစာ၊ ကေုာံ ကေတ်တာလျိုင် ပရေင်ဘဏ္ဍာ နကဵု ယၟု ဂကောံ မာန်ရ။ တင်သ္ဂုတ်စုတ် နူကဵု ဂကောံ IGO တအ် (ဥပမာ - [[Resolutions]]) တအ်ဂှ် လဆောဝ်မ္ဂး ဒှ်အရာ မဒးဒ္ဂေတ်ဗက် နကဵုသၞောဝ် သွက် ဍုင်ကောန်ဂကောံ တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Alvarez2005&quot;&gt;{{cite book|author=Alvarez, J. E.|title=International Organizations as Law-makers|url=https://archive.org/details/internationalorg0000alva|publisher=Oxford University Press|year=2005|isbn=978-0199275149|page=[https://archive.org/details/internationalorg0000alva/page/145 145]}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ တာလျိုင် ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် ==
ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင် တအ် ရေင်တၠုင်ဒၟံင် တာလျိုင် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဂၠးတိ (Global Governance) ရ။
* '''စဵုဒၞာ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်:''' ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ပဋိပက္ခ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်၊ ပလံင် ပၞာန်မင်မဲၜိုဟ်သြိုဟ် (Peacekeeping forces)။
* '''ခၞံဗဒှ် သၞောတ်ဝ် ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ်:''' ပလံင် စၞောန်ထ္ၜး သွက် ပရေင်ထတ်ယုက် (WHO)၊ သၞောဝ်ဗၞိက် (WTO)၊ ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ သဘာဝ။
* '''ပရေင်ရီုဗင် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ်:''' ဇိုန်ကဵု သြန်တမ် သွက် လဒက်ပတန် ဘဝ ကေုာံ ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ် အလုံဂၠးတိ။

== ၇။ ဂကောံ မၞုံကဵု ဒြဟတ်တမ် အဓိကဂမၠိုင် ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင် မပြာကတ်တအ်ဂမၠိုင်
|-
! ယၟု ဂကောံ
! သၞာံ မဒက်ပတန်
! ဗဟဵု ဌာန
! တင်ရန်တၟအ် အဓိက
|-
| [[ကုလသမဂ္ဂ]] (UN) || ၁၉၄၅ || နေဝ်ယံက်၊ အမေရိကာန် || ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဂီုကၠီု ဂၠးတိ
|-
| [[ပံင်ကောံ ဥရောပ]] (EU) || ၁၉၉၃ || ဘရပ်သေလ်၊ ဗဴဂျဳယောမ် || ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲဥရောပ
|-
| [[ဂကောံ ဍုင်အာရှအရှိုတ်ဂမၠိုင်|အာသဳယာန်]] (ASEAN) || ၁၉၆၇ || ဂျာကာတာ၊ အေန်ဒဝ်နဳယျာ || ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဒေသ
|-
| နေတဝ် ([[NATO]]) || ၁၉၄၉ || ဘရပ်သေလ်၊ ဗဴဂျဳယောမ် || ပရေင်စဵုဒၞာ ပၞာန် မပံင်ကောံ
|}

== ၈။ အခေါင်တၟေင် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ ==
သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန် ဗွဲမဗၠးၜးဂှ် ဂကောံ IGO တအ် ကေုာံ ကောန်ကမၠောန်တအ် က္လိဂွံလဝ် အခေါင်တၟေင် သံတမန် (Diplomatic immunity) ရ။ အဓိပ္ပါယ်ဂှ် ဍေံတအ် ဟွံဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် သၟဝ် သၞောဝ် ရုင်ဗစာ ဍုင်မွဲမွဲ (Immunity from jurisdiction) တုဲ မာန်ရေင်တၠုင် ကမၠောန် ဟွံဒးဒုင် ဓရိုဟ် နူကဵု အလဵုအသဳ ဒေသတအ်ရ။ 

== ၉။ တင်ဆောမ်ဒဵု ကေုာံ တင်ပါ်ပဲါ ==
ၜိုန်ရ ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင် တအ် ကိစ္စဇၞော်ကီုလေဝ် ဍေံတအ် ဒးဒုင် ပါ်ပဲါ ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
* '''အဝဵု ဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင်:''' ပ္ဍဲ ကုလသမဂ္ဂ မ္ဂး ဍုင်မၞုံကဵု အဝဵု Veto (ဥပမာ- ရုရှာ၊ အမေရိကာန်၊ ကြုက်) တအ် ဓလီုလဝ် အဝဵု ဂၠိုင်နူ ဍုင်ဍောတ်တ်တအ်ရ။
* '''ဟွံမဲကဵု ပရေင်ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democratic Deficit):''' ညးမကေတ် တင်သ္ဂုတ်စုတ် ပ္ဍဲ IGO တအ်ဂှ် ဒှ် အလဵုအသဳတအ်တုဲ၊ ညးဍုင်ကွာန် သာမည တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲပရေင်ရုဲစှ် ဟွံမာန်။
* '''အဝဵုကၞောတ်အထောတ် လီုလာ်:''' ဍုင်လ္ၚဵုတအ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ လဒက်ပတန် IGO တအ်ဝွံ ကၟာတ်လဒဵု အဝဵုကၞောတ်အထောတ် (Sovereignty) ဍုင်ညးတအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Barnett2004&quot;&gt;{{cite book|author=Barnett, M., &amp; Finnemore, M.|title=Rules for the World: International Organizations in Global Politics|url=https://archive.org/details/rulesforworldint00barn_0|publisher=Cornell University Press|year=2004|isbn=978-0801489060|page=[https://archive.org/details/rulesforworldint00barn_0/page/86 85]}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ အနာဂတ် ==
ပ္ဍဲအခိင် ဗွဝ်ကၠံ ၂၁ ဏအ်၊ ပြသၞာ ဂၠးတိ မပ္တံကဵု [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]]၊ ယဲကပ် (ဥပမာ- ကိုဗေဒ်-၁၉) ကေုာံ ပရေင်ဂီုကၠီု အေန်တာနေတ် တအ်ဝွံ ဒှ်အရာ ဍုင်မွဲဓဝ် ပသောင် ဟွံမာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင် တအ် သ္ဒးပြံင်လှာဲ သၞောတ်ဝ် (Institutional Adaptation) တုဲ သ္ဒးရေင်တၠုင် ပရေင်ပံင်ကောံ အလုံဂၠးတိ ညံင်ဂွံ ခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ မၞုံကဵု ဓဝ်ယာပ္ဍဲ လတူ ပြသၞာတၟိတအ်ဏအ် ရ။ လဒက်ပတန် အနာဂတ် သွက် IGO ဝွံ သ္ဒးပံင်ကောံ ကု ဂကောံအလဵုအသဳ-ဟွံသေင် (NGO) ကေုာံ ပရေင်ပညာ သွက်ဂွံ ဂၠာဲသွဟ် မတန်တဴမာန်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Archer2014&quot;&gt;{{cite book|author=Archer, C.|title=International Organizations|url=https://archive.org/details/internationalorg0000arch_f4m5|publisher=Routledge|year=2014|isbn=978-0415732154|page=[https://archive.org/details/internationalorg0000arch_f4m5/page/35 35]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Rittberger2019&quot;&gt;{{cite book|author=Rittberger, V., Zangl, B., &amp; Kruck, A.|title=International Organization: Polity, Politics and Policies|publisher=Red Globe Press|year=2019|isbn=978-1352004656|page=12}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Pease2011&quot;&gt;{{cite book|author=Pease, K. K.|title=International Organizations: Perspectives on Governance in the Twenty-First Century|publisher=Longman|year=2011|isbn=978-0205007421|page=58}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Alvarez2005&quot;&gt;{{cite book|author=Alvarez, J. E.|title=International Organizations as Law-makers|url=https://archive.org/details/internationalorg0000alva|publisher=Oxford University Press|year=2005|isbn=978-0199275149|page=[https://archive.org/details/internationalorg0000alva/page/145 145]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Barnett2004&quot;&gt;{{cite book|author=Barnett, M., &amp; Finnemore, M.|title=Rules for the World: International Organizations in Global Politics|url=https://archive.org/details/rulesforworldint00barn_0|publisher=Cornell University Press|year=2004|isbn=978-0801489060|page=[https://archive.org/details/rulesforworldint00barn_0/page/86 85]}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://www.un.org/ မုက်လိက် တရာဝင် ကုလသမဂ္ဂ]
* [https://asean.org/ မုက်လိက် တရာဝင် အာသဳယာန်]

[[Category:ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ]]
[[Category:သၞောဝ် အကြာဍုင်ဂမၠိုင်]]

{{ဂကောံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်}}</text>
      <sha1>e53em1tfggb1365y8ivbxjaakd40z8g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လိက်လလောင်တြး ဖဳလာဒဲဖဳယျာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12063</id>
    <revision>
      <id>57822</id>
      <parentid>57712</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T21:52:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12914" sha1="6tvsz0w11mduzvzgxxsflpfi2mim7e5" xml:space="preserve">[[File:ILO logo.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ ဂကောံကမၠောန် ဍုင်သအာင် (ILO) မဒှ် ဂကောံ မပတိတ်လဝ် လိက်လလောင်တြး ဖဳလာဒဲဖဳယျာ]]

'''လိက်လလောင်တြး ဖဳလာဒဲဖဳယျာ''' (အင်္ဂလိက်: ''Declaration of Philadelphia'') ဝွံ ဒှ်လိက်လလောင်တြး မဆေင်စပ် ကုတင်ရန်တၟအ် ကေုာံ သဘဴဓဝ် အဓိက သွက် [[ဂကောံကမၠောန် ဍုင်သအာင်]] (International Labour Organization - ILO) ရ။ လိက်လလောင်တြးဝွံ ဒးဒုင် ပဒတန် ပ္ဍဲကဵု သဘင်သဳကၠဳ ဇၞော် မရနုက်ကဵု ၂၆ မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဍုင် [[ဖဳလာဒဲဖဳယျာ]]၊ [[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]] ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၁၀ မေ၊ သၞာံ ၁၉၄၄ ရ [cite: 1.2.3]။ 

== ၁။ နိဒါန် ==
လိက်လလောင်တြး ဖဳလာဒဲဖဳယျာ ဝွံ ဒှ်လိက်ကသုက် မကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဝင် ပရေင်အခေါင်အရာ ကောန်ကမၠောန်ရ။ ဍေံဝွံ ထပ်ပဒတန် လညာတ် မဒက်ပတန်လဝ် ILO ကိုပ်ကၠာတေအ် တုဲ သီုဖန်ဗဒှ် သၞောတ်ဝ်တၟိ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အခေါင်ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲအခိင် လက္ကရဴ ပေါဲဗတိုက် ဂၠးတိ ဒုတိယ ရ။ လိက်လလောင်တြးဝွံ ပလံင်ဗစိုပ် လညာတ် မဟီုမ္ဂး &quot;ကောန်ကမၠောန်ဂှ် ဒှ်ကပေါတ်သွံရာန် ဟွံသေင်&quot; (labour is not a commodity) ကုအလုံဂၠးတိရ [cite: 1.1.2; 1.2.1]။

== ၂။ ပရေင်ဝင် ကေုာံ အကာဲအရာ ==
ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ သ္ဂုတ်စုတ် လိက်လလောင်တြးဏအ်၊ ဂကောံ ILO ဝွံ ဒးဒုင် ဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၉ နကဵု လိက်ကသုက် ဗာသေလ် (Treaty of Versailles) ရ [cite: 1.1.2]။ ကာလ ပေါဲဗတိုက် ဂၠးတိ ဒုတိယ ကတဵုဒှ်၊ ကမၠောန် ILO လ္ၚဵု ဒးဒေါအ်ဇူအာရ။ သွက်ဂွံ ကလေင်ဒက်ပတန် သၞောတ်ဝ် ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂၠးတိဂှ်၊ သကိုပ်သက ဂၠးတိတအ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်တန်တဴ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ဆက်မင်မဲ ၜိုဟ်သြိုဟ်ရ။ 

== ၃။ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ သဘဴဓဝ် ==
လိက်လလောင်တြးဝွံ လလောင်တြးလဝ် သဘဴဓဝ် အဓိက (၄) သာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ-
* (က) ကောန်ကမၠောန် ကေုာံ ကမၠောန်ဂှ် ဒှ်ကပေါတ်သွံရာန် ဟွံသေင် [cite: 1.2.1]။
* (ခ) အခေါင်ဟီုဂး ကေုာံ အခေါင်ဒက်ပတန် ဂကောံဂှ် ဒှ်အရာ အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ [cite: 1.2.1]။
* (ဂ) ပရေင်ဒိုက်ဂတ် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲဒၞာဲလဵုမွဲ ဟွံဟီု ဒှ်အန္တရာဲ ကုပရေင်ဇၞော်မောဝ် သီုဖအိုတ်ရ [cite: 1.2.1]။
* (ဃ) ပရေင်တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲလပါ် သၞောဝ် ကေုာံ ပရေင်မံင်စံင် ဒှ်အရာ မဒးရေင်တၠုင် နကဵု လွပ် စဵုဒၞာ။

== ၄။ ပရေင်အခေါင်အရာ ကမၠောန် ==
ပ္ဍဲလိက်လလောင်တြးဏအ်၊ တင်မစၞောန်ထ္ၜးလဝ် ကိစ္စဇၞော်အိုတ်ဂှ် ဒှ်ပရေင်စဵုဒၞာ ဘဝကောန်ကမၠောန်ရ။ ဍေံအာတ်မိက် ညံင်ဂွံ ဖန်ဇန်ကဵု အခေါင် ကလိဂွံ သြန်လစာ မထေက်တန် ကုကမၠောန်၊ ပရေင်စဵုဒၞာ ထတ်ယုက် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန်၊ ကေုာံ သၞောတ် ပရေင်ရီုဗင် မဆေင်ကဵု မသ ကေုာံ ကောန်ၚာ်ရ [cite: 1.2.1]။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ အဓိက အခေါင်အရာ ကောန်ကမၠောန်
|-
! လၟေင်
! အခေါင်အရာ
! တင်သောင်ကလး
|-
| ၁ || လစာ မထေက်တန် || ညံင်ဂွံ ဖန်ဇန် လစာ မရုံဂိုတ် သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ဇကု ကေုာံ သ္ၚိကၟိန်။
|-
| ၂ || ထတ်ယုက် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန် || ညံင်ဂွံ စဵုဒၞာ အန္တရာဲ ယဲဘဲ ကေုာံ ဘဲအန္တရာဲ နူဒၞာဲကမၠောန် [cite: 1.2.1]။
|-
| ၃ || အခေါင်ဒက် ဂကောံ || ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ဒက်ပတန် သမဂ္ဂ ဗွဲမဗၠးၜး [cite: 1.2.1]။
|}

== ၅။ ပရေင်တန်တဴ ကေုာံ ၜိုဟ်သြိုဟ် ==
ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂၠးတိဝွံ သ္ဒးဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်တုပ်သၟဟ် မဆေင်ကဵု ပရေင်မံင်စံင် ကောန်မၞိဟ်ရ။ လိက်လလောင်တြးဝွံ ပသောင်ကလးလဝ် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ မၞိဟ်တအ် ဟွံကလိဂွံ အခေါင်အရာ ကမၠောန် မဒးရးမ္ဂး ပရေင်ကလိုက်ကၟဵု ကတဵုဒှ်မာန် တုဲ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်လေဝ် ပလီုပလာ်အာ မာန်ရ။

== ၆။ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ပြဝ ==
လိက်လလောင်တြးဏအ် ဟီုတွဟ်လဝ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကောန်မၞိဟ် ဟွံရုဲ ဂကူ၊ ဘာသာ၊ ဍ်ာယောင်၊ ကေုာံ လိင် သ္ဒးကလိဂွံ အခေါင် မတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ နူသၞောတ်ဝ်ရ [cite: 1.2.1]။ တင်ဏအ်ဂှ် လက္ကရဴဏအ် ဒှ်ကၠုင် သဇိုင် သွက် လိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ဂၠးတိ (UDHR) ရ။

== ၇။ တင်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် ==
လိက်လလောင်တြးဝွံ ဒးဒုင် သ္ဂုတ်စုတ် နကဵု ညးစၞး ဍုင်နာနာ ပ္ဍဲကဵု သဘင်သဳကၠဳ မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဖဳလာဒဲဖဳယျာ ရ [cite: 1.2.3]။ ညးမချူခၞံ အဓိကဂှ် ဒှ် [[အက်ဒဝပ် ဂျေ ဖဳလန်|Edward J. Phelan]] မဒှ် သကိုပ်ညွှန်ကြားရေဝ် ဇၞော် ဥပဒေ ကေုာံ ဂကောံ ILO ရ [cite: 1.1.1]။ လိက်လလောင်တြးဏအ် ဒှ်ကၠုင် ဥပဒေသ အဓိက သွက် ဂကောံ ILO လက္ကရဴဏအ်ရ။

== ၈။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ်ဝ် ဂၠးတိ ==
သၞောတ်ဝ် ကမၠောန် ဂၠးတိဝွံ ပြံင်လှာဲကၠုင် ဗွဲမဇၞော် ကေုာံ ဒြဟတ် ဗွဲကြဴ နူမပဒတန် လိက်လလောင်တြးဏအ်ရ။ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ပၠုပ်စုတ် တင်သ္ဂုတ်စုတ်ဏအ် ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ ကမၠောန် ဍုင်ညးတအ်ရ။ 

== ၉။ လွပ် ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ လက္ကရဴ ==
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၆ ဂှ်၊ ILO ဒှ်ကၠုင် အေဂျေန်သဳ မဆေင်ကဵု ကမၠောန် တၟေင် အောက် ကုလသမဂ္ဂ (UN) ရ [cite: 1.1.2]။ လိက်လလောင်တြး ဖဳလာဒဲဖဳယျာ ဝွံ ဒးဒုင် သၠောပ်စုတ် ပ္ဍဲကဵု ဥပဒေသ သဇိုင် ILO ရ [cite: 1.1.2]။ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် လိက်လလောင်တြးဝွံ ဒှ်ဒၟံင် တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် ပရေင်မင်မဲ အခေါင်ကမၠောန် လတူဂၠးတိဏီရ [cite: 1.2.5]။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
လိက်လလောင်တြး ဖဳလာဒဲဖဳယျာ ဝွံ ဒှ်သ္ကေံတဲ ကေုာံ ပၠတရဴ မဇၞော်မောဝ် သွက် ကောန်ကမၠောန် အလုံဂၠးတိရ။ ဍေံစၞောန်ထ္ၜး ကဵု လညာတ် မဟီုမ္ဂး ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် မွဲဓဝ် ဟွံရုံဂိုတ်၊ ပရေင်စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်တုပ်သၟဟ်ဂှ် သ္ဒးပါလုပ် မွဲစွံရ။ လိက်လလောင်တြးဏအ်ဝွံ ဒှ်ရိုဟ်ကၞက် မခိုင်ကၠိုက် သွက် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ လက္ကရဴဏအ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;ILO1944&quot;&gt;{{cite web|title=ILO Declaration of Philadelphia|url=https://www.ilo.org/declaration-philadelphia|publisher=International Labour Organization|year=1944}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Judt2006&quot;&gt;{{cite book|author=Judt, Tony|title=Postwar: A history of Europe since 1945|url=https://archive.org/details/alf.3003.940.5.jud|year=2006|publisher=Penguin Books|page=283}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;ILOPDF&quot;&gt;{{cite web|title=Declaration concerning the aims and purposes of the International Labour Organisation|url=https://webapps.ilo.org/static/english/inwork/cb-policy-guide/declarationofPhiladelphia1944.pdf|publisher=ILO|year=1944}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Phelan&quot;&gt;{{cite web|title=Edward J. Phelan|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Edward_J._Phelan|publisher=Wikipedia}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;UNAgencies&quot;&gt;{{cite web|title=International Labour Organization - UN|url=https://en.wikipedia.org/wiki/International_Labour_Organization|publisher=Wikipedia}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://www.ilo.org/ ဌာန်မုက်ဝက် အဓိက ILO]
* [https://webapps.ilo.org/static/english/inwork/cb-policy-guide/declarationofPhiladelphia1944.pdf လိက်လလောင်တြး ဖဳလာဒဲဖဳယျာ (PDF အင်္ဂလိက်)]

[[Category:လိက်လလောင်တြးဂၠးတိ]]
[[Category:ဂကောံကမၠောန် ဍုင်သအာင်]]
[[Category:သၞာံ ၁၉၄၄]]
[[Category:အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ်]]

{{ဂကောံကမၠောန် ဍုင်သအာင် (ILO)}}</text>
      <sha1>6tvsz0w11mduzvzgxxsflpfi2mim7e5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12070</id>
    <revision>
      <id>57873</id>
      <parentid>57736</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T23:09:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25767" sha1="p1robo6mstuh5w84pa5hpc1bszu1i71" xml:space="preserve">[[File:Sustainable_Development_Goals.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ (SDGs) ၁၇ သာ် မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]]]]

'''တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ''' (အင်္ဂလိက်: ''Sustainable Development Goals'', မကော်ဂၠေအ် '''SDGs''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''Global Goals''') ဝွံ ဒှ်ကမောန် တိုင်ပ္ကဴ သီုဖအိုတ် ၁၇ သာ် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု [[ကုလသမဂ္ဂ]] သွက်ဂွံ ဒှ်ဂၠံင်တရဴ အနာဂတ် မခိုဟ်ဆာဲ သွက်သတ္တဝါ ကေုာံ ဂၠးတိရ။ တိုင်ပ္ကဴဏအ်ဝွံ ဒှ်အစဳအဇန် မသ္ဒးကၠောန် ညံင်ဂွံစိုပ်တရဴ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၃၀ တုဲ၊ မကော်စ &quot;အစဳအဇန် ၂၀၃၀ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ&quot; (2030 Agenda for Sustainable Development) ရ။&lt;ref name=&quot;UN2015&quot;&gt;{{cite web|title=Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development|url=https://sdgs.un.org/2030agenda|publisher=United Nations General Assembly|year=2015|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt; တိုင်ပ္ကဴဂမၠိုင်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ်တုဲ၊ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် &quot;ညးမွဲဓဝ်လေဝ် ဟွံသှ်ေဇာ်&quot; (Leave no one behind) မဒှ်ရ။

== ၁။ နိဒါန် ==
တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဝွံ ဒှ်ကသပ်လညာတ် ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် ဂၠးတိ သွက်ဂွံ ပသောင်ကလး ပြသၞာ မၞိဟ်တအ် မဒးဆဵုဂဗဒၟံင် မပ္တံကဵု ပရေင်ဒိုက်ဂတ်၊ ပရေင်ကၠောဝ်ဗျဵု၊ ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ်၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု၊ ပရေင်လီုလာ် သဘာဝ၊ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဓဝ်ယာတအ်ရ။ သဘင်သဳကၠဳဇၞော် ကုလသမဂ္ဂ ပဒတန် တိုင်ပ္ကဴဏအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ သွက်ဂွံ ဒှ်အဆက် နူကဵု တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် လ္ၚီသၞာံ (Millennium Development Goals - MDGs) မအိုတ်အာ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ်ရ။

တိုင်ပ္ကဴ SDGs ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု တိုင်ပ္ကဴ အဓိက (၁၇) သာ်၊ တင်ရန်တၟအ် (Targets) သီုဖအိုတ် (၁၆၉) သာ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး (Indicators) ၂၃၁ သာ်ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ဒှ်တင်တုပ်စိုတ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ သဵုယှေဝ် (ပရေင်မၞိဟ်) ကေုာံ သဘာဝပွဳပွူ မဆက်စပ်ဒၟံင်ရေင်သကအ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်ရ။ ဍုင်ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ သီုဖအိုတ် (၁၉၃) ဍုင် တုပ်လဝ်စိုတ် သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန်ဏအ် ညံင်ဂွံစိုပ်တရဴ အပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၃၀ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ အကာဲအရာလက္ကရဴ ==
ဝင် အရာမကတဵုဒှ် တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဝွံ စကၠုင် နူကဵု သဘင်သဳကၠဳ ဂၠးတိ မဆေင်ကဵု ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Earth Summit) ပ္ဍဲဍုင် ရဳအဝ်ဒဳဂျာနဲရဝ် (Rio de Janeiro) သၞာံ ၁၉၉၂ တေအ်ရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၀ ဂှ် ကုလသမဂ္ဂ ခၞံဗဒှ် တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် လ္ၚီသၞာံ (MDGs) ၈ သာ် သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ် အပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ ရ။

အကာဲအရာ MDGs အံင်ဇၞး ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၂ သဘင်သဳကၠဳ (Rio+20) ဂှ် ဍုင်ကောန်ဂကောံတအ် စသဳကၠဳ သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် တိုင်ပ္ကဴတၟိ မကော်စ SDGs ရ။&lt;ref name=&quot;Sachs2021&quot;&gt;{{cite book|author=Sachs, Jeffrey D.|title=The Ages of Globalization: Geography, Technology, and Institutions|url=https://archive.org/details/agesofglobalizat0000jeff|publisher=Columbia University Press|year=2021|isbn=978-0231193740}}&lt;/ref&gt; အစဳအဇန်ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင်ဆ သွက်ဍုင်မဍိုန်လျသၟး၊ ဒှ်သွက် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဍုင် သီုဍုင်မဇၞော်မောဝ်တအ် သ္ဒးရေင်တၠုင်ရ။ ပ္ဍဲဂိတုသေပ်တေမ်ဗာ ၂၀၁၅ ဂှ် သဘင်သဳကၠဳဇၞော် ကုလသမဂ္ဂ ပဒတန် လိက်ကသုက် အစဳအဇန် ၂၀၃၀ တုဲ တိုင်ပ္ကဴ ၁၇ သာ်ဝွံ စဒှ်ကၠုင် ဒတန် ပ္ဍဲဂိတုဇာန္နဝါရဳ ၁၊ ၂၀၁၆ ရ။

== ၃။ တိုင်ပ္ကဴ ၁၇ သာ် ==
တိုင်ပ္ကဴ ၁၇ သာ်ဝွံ ဒှ်ဗဟဵု အဓိက သွက်ဂွံ ပသောင်ကလး ပြသၞာ ဂၠးတိရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၇ သာ်
|-
! လၟိဟ်
! ယၟု တိုင်ပ္ကဴ (Mon)
! ယၟု တိုင်ပ္ကဴ (English)
! တင်ရန်တၟအ် ဗွဲခမၞန်
|-
| '''[[SDG 1]]''' || ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ် || No Poverty || ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဗီုပြင် ပ္ဍဲဇၟာပ်ဒေသ။
|-
| '''[[SDG 2]]''' || ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် ကၠောဝ်ဗျဵု || Zero Hunger || ဖအောန်ဖျေဟ် ကၠောဝ်ဗျဵု၊ ကလိဂွံ စၞစမခိုဟ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်တဵုလွဳ။
|-
| '''[[SDG 3]]''' || ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ပရေင်မံင်စံင်ခိုဟ် || Good Health and Well-being || သွက်ဂွံ ပဒတန် ဘဝမထတ်ယုက် ကေုာံ ဇၞော်ပၟဝ် ပရေင်မံင်စံင်ခိုဟ် သွက်ဇၟာပ်မၞိဟ်။
|-
| '''[[SDG 4]]''' || ပရေင်ပညာ မၞုံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် || Quality Education || သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ပညာ မတုပ်သၟဟ် ကေုာံ အခေါင်ဗ္တောန်ပညာ ဇၟာပ်အခိင်။
|-
| '''[[SDG 5]]''' || ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဣထဳ ကေုာံ ပုလ္လိင် || Gender Equality || ပတုပ်သၟဟ် အခေါင်အရာ မၞိဟ်တြုဟ် ကေုာံ မၞိဟ်ဗြဴ။
|-
| '''[[SDG 6]]''' || ဍာ်သုင်အးဇ္ၚး ကေုာံ ပရေင်အးဇ္ၚး || Clean Water and Sanitation || သွက်ဂွံ စဳမံင် ဍာ်သုင် မအးဇ္ၚး ကေုာံ ဌာန်မံင် သန့်ရှင်း ဇၟာပ်မၞိဟ်။
|-
| '''[[SDG 7]]''' || ဒြဟတ်လျးတၟး မအးဇ္ၚး ကေုာံ မင္ၚုဟ်တန် || Affordable and Clean Energy || သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဒြဟတ်လျးတၟး (Energy) မဟွံပလီုသဘာဝ။
|-
| '''[[SDG 8]]''' || ကမၠောန်ခိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ် || Decent Work and Economic Growth || ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မတန်တဴ ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် ခိုဟ်သွက်ညးအိုတ်သီု။
|-
| '''[[SDG 9]]''' || ကမၠောန်စက်၊ ကမၠောန်ခၞံဗဒှ် ကေုာံ အခြေခံ || Industry, Innovation &amp; Infrastructure || သြိုင်ခၞံ အခြေခံအဆောက်အအုံ မခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ကမၠောန်စက်။
|-
| '''[[SDG 10]]''' || ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် || Reduced Inequalities || ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် အပ္ဍဲဍုင် ကေုာံ အကြာဍုင်ဂမၠိုင်။
|-
| '''[[SDG 11]]''' || ဍုင် ကေုာံ ဌာန်မံင်စံင် မတန်တဴမာန် || Sustainable Cities and Communities || ပဒတန် ဍုင် ကေုာံ ကွာန် မၞုံကဵု ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ တန်တဴလအ်မာန်။
|-
| '''[[SDG 12]]''' || ပရေင်စကာ ကေုာံ ပရေင်ပ္တိတ် မတာလျိုင် || Responsible Consumption &amp; Production || စကာ သယံဇာတ သဘာဝ နကဵု နဲကဲ မၞုံကဵု တာလျိုင်။
|-
| '''[[SDG 13]]''' || ပရေင်ကမၠောန် ရာသဳဥတု || Climate Action || ကေတ်တာလျိုင် မွဲတဲဓဝ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု။
|-
| '''[[SDG 14]]''' || ဘဝ သၟဝ်ဍာ် || Life Below Water || မင်မဲ ဍာ်မှာသၟိတ် ကေုာံ သတ္တဝါ ပ္ဍဲဍာ် သွက် ပရေင်တန်တဴ။
|-
| '''[[SDG 15]]''' || ဘဝ လတူတိ || Life On Land || မင်မဲ ဂြိုပ်ဆု၊ စဵုဒၞာ တိကှ်ဍာ်ကှ် ကေုာံ မင်မဲ ဇဳဝဗေဒ နာနာ။
|-
| '''[[SDG 16]]''' || ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ဓဝ်ယာ ကေုာံ ဌာနအုပ်ဓုပ် || Peace, Justice and Strong Institutions || ဗဂဵုလဟဵု ဌာန်မံင်စံင် မၞုံကဵု ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ သၞောတ်သၞောဝ် မခိုင်ကၠိုက်။
|-
| '''[[SDG 17]]''' || ပရေင်ပံင်ကောံ သွက် တိုင်ပ္ကဴဂမၠိုင် || Partnerships for the Goals || သၠုင်ပတိုန် ပရေင်ပံင်ကောံ ဂၠးတိ သွက်ဂွံ စိုပ်တရဴ တိုင်ပ္ကဴဂမၠိုင်။
|}

== ၄။ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး ==
သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ ပရေင်အံင်ဇၞးဂှ်၊ ကုလသမဂ္ဂ ပါ်လဝ် တိုင်ပ္ကဴ ၁၇ သာ်ဏအ် နဒဒှ် တင်ရန်တၟအ် (Targets) ဍောတ်တ် သီုဖအိုတ် ၁၆၉ သာ်ရ။ ဥပမာ၊ တိုင်ပ္ကဴ SDG 1 (ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ်) ဂှ် နွံကဵု တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ဟံင်ပြာ် မၞိဟ်မဒးဆဵုဂဗဒၟံင် လဒိုက်ဂတ် အလုံဂၠးတိ ညံင်ဂွံ စိုပ်ကဆံင် သုည အပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၃၀ ရ。&lt;ref name=&quot;WB2022&quot;&gt;{{cite report|title=Poverty and Shared Prosperity 2022: Correcting Course|publisher=World Bank|year=2022}}&lt;/ref&gt;

သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် တင်ရန်တၟအ်ဏအ်ဂှ် စကာလဝ် စၞောန်ထ္ၜး (Indicators) အပိုင်အခြာ သီုဖအိုတ် ၂၃၁ သာ်ရ။ စၞောန်ထ္ၜးတအ်ဝွံ သ္ဒးဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ကိန်းဂဏန်း (Data) ဍာံပြ မပကောံလဝ် နူကဵု ဍုင်နာနာရ။ ဍုင်ဇၟာပ်ဍုင် သ္ဒးပ္တိတ် လိက်ဒုင်စဳရေင် ဆေင်ကဵု SDGs ဇၟာပ်သၞာံ ညံင်ဂွံတီ ဒဒှ်ရ ကမၠောန် စိုပ်ဒၟံင် ကဆံင်လဵုရ။

== ၅။ ပရေင်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ အရီုအဗင် ==
ပရေင်ဘဏ္ဍာ ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး တိုင်ပ္ကဴ SDGs ရ။ အတိုင် လိက်ဒုင်စဳရေင် ကုလသမဂ္ဂ မ္ဂး၊ သွက်ဂွံ စိုပ်တရဴ အစဳအဇန် ၂၀၃၀ ဂှ် သ္ဒးစကာ သြန် ဒေါ်လာ ဗွဲမဂၠိုင် (Trillions of dollars) ဇၟာပ်သၞာံရ။ 

သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ ဘဏ္ဍာဏအ်ဂှ် ဍုင်ဂၠးတိတအ် တုပ်လဝ်စိုတ် ပ္ဍဲလိက်ကသုက် (Addis Ababa Action Agenda) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ ရ။ လိက်ကသုက်ဏအ် ဗ္တိုက်ဖ္အောဝ် ညံင်ဂွံ ပကောံသြန် နူကဵု အလဵုအသဳ၊ ကမ္ပဏဳ ပုဂ္ဂလိက ကေုာံ ဂကောံ မကဵုဒါန် နူဍုင်နာနာရ။ ဍုင်မဇၞော်မောဝ်တအ် သ္ဒးကဵု အရီုအဗင် Official Development Assistance (ODA) ညံင်ဂွံ ပေင် အတိုင်လၟိဟ် ၆ ဒသမ ၇ က္ဍိုပ်ကၠံ (0.7%) နူကဵု ဂျဳဒဳပဳ (GNI) ဍုင်ညးတအ် ကုဍုင်မဍိုန်လျရ။

== ၆။ လၟေင်ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်တုပ်စိုတ် ==
လၟေင်ကမၠောန် ရေင်တၠုင် တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဝွံ ဒှ်တာလျိုင် ဇၟာပ်ဍုင် (Country-led process) ရ။ အလဵုအသဳ ဇၟာပ်ဍုင် သ္ဒးပၠုပ်စုတ် တိုင်ပ္ကဴ SDGs ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင်ညးတအ်ရ။ လၟေင်ကမၠောန်ဏအ်ဝွံ ကော်စ &quot;ပရေင်လွဳစ ပ္ဍဲအဆံင်ဍုင်&quot; (Localization of SDGs) ရ။

ကုလသမဂ္ဂ ကေုာံ ဂကောံ UN Development Programme (UNDP) တအ် ကဵုဒၟံင် အရီုအဗင် နဲကဲပညာ ကေုာံ အစဳအဇန် ကုအလဵုအသဳ ဍုင်နာနာရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ၊ ဂကောံအလဵုအသဳ-ဟွံသေင် (NGOs)၊ ညးဍုင်ကွာန်၊ လညာတ်ပညာသၟတ် ကေုာံ ကမ္ပဏဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်တအ်လေဝ် သ္ဒးပါလုပ် ပ္ဍဲပရေင်ကမၠောန်ဏအ် ဟေင် ဂွံအံင်ဇၞးမာန်ရ။ ဇၟာပ်သၞာံ ကုလသမဂ္ဂ ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်သဳကၠဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကဆံင်သၠုင် (High-Level Political Forum - HLPF) သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ အလုံဂၠးတိရ။

== ၇။ တင်ဆောမ်ဒဵု ကေုာံ ပြသၞာဂမၠိုင် ==
ၜိုန်ရ တိုင်ပ္ကဴ SDGs ဒှ်အရာ မခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ရေင်တၠုင်ကမၠောန်ဂှ် ဆဵုဂဗဒၟံင် တင်ဆောမ်ဒဵု ကေုာံ ပြသၞာ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
# '''ယဲကပ် ကိုဗစ်-၁၉ (COVID-19):''' ယဲကပ်ဏအ် ပလီုပလာ်ထောံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိတုဲ၊ မၞိဟ် မဒးဒုင် လဒိုက်ဂတ် ကလေင်ဂၠိုင်တိုန် ကၠုင်ရ။
# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု:''' ပြသၞာ ရာသဳဥတု မပ္တံကဵု ဗြဲကျာ လဗိုတ်၊ တိကှ်ဍာ်ကှ်တအ် ပလီုပလာ်ဒၟံင် အခြေခံအဆောက်အအုံ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ၊ မပ္တုဲကဵု အန္တရာဲ ကုတိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ်ရ။
# '''ပဋိပက္ခ ကေုာံ ပရေင်ပၞာန်:''' ပ္ဍဲဍုင် မၞုံကဵု ပဋိပက္ခ မပ္တံကဵု ရသျှာ-ယူကရေန် ကေုာံ ဒေသ လဒေါဝ်ဗမံက်တအ်ဂှ် ပရေင်ရေင်တၠုင် တိုင်ပ္ကဴ SDGs လီုလာ်အာ ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။
# '''ဘဏ္ဍာ ဟွံပေင်:''' သြန်အရီုအဗင် နူကဵု ဍုင်မဇၞော်မောဝ်တအ် ဟွံစိုပ်ကဆံင် မအာတ်မိက်လဝ်တုဲ၊ ဍုင်မဍိုန်လျတအ် ဟွံမာန် ရေင်တၠုင် ကမၠောန် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်ရ။

== ၈။ ပရေင်ဆက်စပ် သဵုယှေဝ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ==
တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဝွံ ဟွံသေင် အရာမဒးကၠောန် တၞဟ်ခြာ၊ ဍေံဆက်စပ်ဒၟံင် အကြာ သဵုယှေဝ် (ပရေင်မၞိဟ်)၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သဘာဝပွဳပွူရ။ ဥပမာ - ပရေင်ထတ်ယုက် (SDG 3) ခိုဟ်မ္ဂး၊ ကောန်ၚာ်တအ် မာန်အာဘာ (SDG 4)၊ ကလိဂွံ ပရေင်ပညာမ္ဂး မာန်ကၠောန် ကမၠောန်ခိုဟ် (SDG 8) တုဲ ပရေင်ဒိုက်ဂတ် (SDG 1) လေဝ် အောန်စှ်ေအာရ။&lt;ref name=&quot;WHO2023&quot;&gt;{{cite report|title=World Health Statistics 2023: Monitoring health for the SDGs|publisher=World Health Organization|year=2023}}&lt;/ref&gt;

ဟိုတ်ဂှ်ရ အစဳအဇန် သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် ပရေင်တုပ်သၟဟ် (SDG 10) ကေုာံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဣထဳ-ပုလ္လိင် (SDG 5) ဝွံ ဒှ်ကောန်ဍေ (Key) သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး တိုင်ပ္ကဴ သီုဖအိုတ်ရ။ ညးဗြဴ ကေုာံ သၟတ်တအ် ယဝ်ရ ကလိဂွံ အခေါင်အရာ ပေင်ပေင်မ္ဂး ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်လေဝ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဍာံဍာံရ။

== ၉။ အကာဲအရာ ဂၠးတိ ကေုာံ ပရေင်အံင်ဇၞး ==
အတိုင် လိက်ဒုင်စဳရေင် ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ သၞာံ ၂၀၂၃ (Sustainable Development Goals Report 2023) မ္ဂး၊ အကာဲအရာ ပရေင်အံင်ဇၞး သွက်ဂွံ စိုပ်တရဴ သၞာံ ၂၀၃၀ ဂှ် &quot;ဟွံတပ်ဒၟံင် ဂၠံင်တရဴ&quot; (Off track) ဏီရ。&lt;ref name=&quot;SDGReport2023&quot;&gt;{{cite report|title=The Sustainable Development Goals Report 2023: Special Edition|publisher=United Nations|year=2023}}&lt;/ref&gt; လၟိဟ် တင်ရန်တၟအ် ၜိုတ် ၅၀ က္ဍိုပ်ကၠံ (50%) ဂှ် ကတဵုဒှ် လဇုဲလဇဒၟံင်တုဲ၊ ၜိုတ် ၃၀ က္ဍိုပ်ကၠံ (30%) ဂှ် ကလေင်ဆုတ်က္ညင်အာ နူကဵု အကာဲအရာ သၞာံ ၂၀၁၅ တေအ်ရ။

ဟိုတ်နူဏအ်တုဲ၊ အေန်တဝ်နဳယဝ် ဂူတာရက် (António Guterres) ညးအုပ်ကာနာနာ ကုလသမဂ္ဂ ကော်ဆောဝ်လဝ် သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် &quot;အစဳအဇန် ဟံင်ပြာ် တိုင်ပ္ကဴ&quot; (SDG Rescue Plan) ရ။ ဍုင်ဂၠးတိတအ် သ္ဒးဒက်ပတန် ပရေင်ပံင်ကောံ (Partnerships - SDG 17) ညံင်ဂွံ ခိုင်ကၠိုက်နူကၠာတုဲ သ္ဒးရေင်တၠုင် ကမၠောန် ဗွဲမပြဟ်ရ။

== ၁၀။ နိဂီု ==
တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ (SDGs) ဝွံ ဒှ်လညာတ် အနာဂတ် မခိုဟ်အိုတ် သွက် သတ္တဝါ ကောန်မၞိဟ်တအ် ကေုာံ ဂၠးတိပိုဲရ။ သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ်၊ စဵုဒၞာ သဘာဝပွဳပွူ ကေုာံ ပဒတန် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်ဂှ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဍုင်၊ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဂကောံ ကေုာံ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ပူဂိုလ် သ္ဒးကေတ် တာလျိုင် သီုဖအိုတ်ရ။ အခိင်ဝွံ ဒှ်အခိင် သ္ဒးကၠောန် ကမၠောန် (Time for Action) ရတုဲ၊ ယဝ်ရ ပိုဲတအ် ဆက်ကၠောန်အာ မွဲစွံမ္ဂး တိုင်ပ္ကဴ အစဳအဇန် ၂၀၃၀ ဝွံ ကြက်အံင်ဇၞးမာန် ဍာံဍာံရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;UN2015&quot;&gt;{{cite web|title=Transforming our world: the 2030 Agenda for Sustainable Development|url=https://sdgs.un.org/2030agenda|publisher=United Nations General Assembly|year=2015|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Sachs2021&quot;&gt;{{cite book|author=Sachs, Jeffrey D.|title=The Ages of Globalization: Geography, Technology, and Institutions|url=https://archive.org/details/agesofglobalizat0000jeff|publisher=Columbia University Press|year=2021|isbn=978-0231193740}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WB2022&quot;&gt;{{cite report|title=Poverty and Shared Prosperity 2022: Correcting Course|publisher=World Bank|year=2022}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WHO2023&quot;&gt;{{cite report|title=World Health Statistics 2023: Monitoring health for the SDGs|publisher=World Health Organization|year=2023}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;SDGReport2023&quot;&gt;{{cite report|title=The Sustainable Development Goals Report 2023: Special Edition|publisher=United Nations|year=2023}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://sdgs.un.org/ ကုလသမဂ္ဂ - တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ]
* [https://www.undp.org/sustainable-development-goals UN Development Programme (UNDP) သွက် SDGs]

[[Category:တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ်]]

{{တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ကုလသမဂ္ဂ}}</text>
      <sha1>p1robo6mstuh5w84pa5hpc1bszu1i71</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ဇၞော်မောဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12073</id>
    <revision>
      <id>57850</id>
      <parentid>57739</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:36:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 8 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20924" sha1="cdigoj8ge8jf077stwnmcwjwjd9hcvq" xml:space="preserve">[[File:2021 Human Development Index.svg|thumb|300px|စၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ် (Human Development Index - HDI) အလုံဂၠးတိ သၞာံ ၂၀၂၁။ အသာ်သၚေက်ဂှ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဍုင်မၞုံကဵု ကဆံင်ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၠုင်အိုတ်ရ။]]

'''ပရေင်ဇၞော်မောဝ်''' (အင်္ဂလိက်: ''Development'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''International development'' ကေုာံ ''Economic development'') ဝွံ ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် မကတဵုဗဒှ်ကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ မခိုဟ်တိုန် သွက်ဘဝ ကောန်မၞိဟ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်မံင်စံင်၊ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်မွဲမွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒေသမွဲမွဲရ။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ဝွံ ဟွံသေင်ဆ ပရေင်သၠုင်တိုန် လၟိဟ်သြန်လုပ် (GDP) မွဲဓဝ်တုဲ၊ ဍေံပံင်သီလဝ် ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ်၊ ပရေင်တုပ်သၟဟ်၊ ပရေင်ပညာ၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ကေုာံ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Sen1999&quot;&gt;{{cite book|last=Sen|first=Amartya|title=Development as Freedom|url=https://archive.org/details/apu.jd.338.9.sen.g51719|publisher=Oxford University Press|year=1999|isbn=978-0198297581}}&lt;/ref&gt; 

အစာပါရဂူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်တအ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နာနာသာ်ရ။ သာမညမ္ဂး ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ဂှ် ဒှ်အရာ မသၠုင်ပတိုန် ကဆံင်ဘဝ ညးဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ၊ ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ လၟေင်အနာဂတ် (Sustainable Development) ရ။ 

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ==
ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ဝွံ လှဲလး ဗွဲမလောန်ရ။ ကိုပ်ကၠာတေအ် မၞိဟ်တအ် ကၠိုဟ်လဝ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မ္ဂးဂှ် ဒှ်ဆ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic growth) မွဲဓဝ်ရ။ ဆဂး လက္ကရဴဏအ် ပ္ဍဲကဵု ၜိုတ် သၞာံ ၁၉၇၀ ဂမၠိုင် လညာတ်ဝွံ ပြံင်လှာဲကၠုင်တုဲ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မ္ဂးဂှ် ဒးဒှ် ပရေင်ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ်၊ ပရေင်အာမခံန် ဘဝ၊ ကေုာံ ပရေင်သၠုင်ပတိုန် ပညာကဆံင်မၞိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Todaro2020&quot;&gt;{{cite book|last=Todaro|first=Michael P.|last2=Smith|first2=Stephen C.|title=Economic Development|url=https://archive.org/details/economicdevelopm0000toda_u6u4|publisher=Pearson|year=2020|edition=13th}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အလုံဂၠးတိ (International Development) ဂှ် စွံအာရီု လတူ ပရေင်ရီုဗင် ကေုာံ ပရေင်ပံင်တဲ အကြာ ဍုင်မဇၞော်မောဝ်တုဲ (Developed countries) ကေုာံ ဍုင်မဍိုန်လျ (Developing countries) သွက်ဂွံ ဇၞော်ပၟဝ် ကဆံင်ဘဝ ကောန်မၞိဟ် အလုံမွဲ ဂၠးတိရ။

== ၂။ အကာဲအရာ သမိုင်းကြောင်း ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နဒဒှ် ကဏ္ဍမွဲဂှ် စမံက်ဂတှ်ေကၠုင် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ကြဴနူ [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ]] တုဲရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဍုင်ယူရောပ်ဂမၠိုင် ဒးဒုင် ပလီုပလာ်လဝ် နကဵု ပၞာန်တုဲ၊ ဍုင်အမေရိကာန် ဖန်ဗဒှ်လဝ် [[အစဳအဇန် မာရှေဝ်]] (Marshall Plan) သွက်ဂွံ ကလေင်သြိုင်ခၞံ ဍုင်တအ်ဂှ်ရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၉ ဂှ် သမ္မတ အမေရိကာန် [[ဟာရဳ ထရူးမေန်]] (Harry Truman) ဟီုတွဟ်လဝ် ပ္ဍဲအစဳအဇန် (Point Four Program) သွက်ဂွံ ကဵုအရီုအဗင် နဲကဲပညာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကုဍုင်မဍိုန်လျတအ်ရ။ ဣဏအ်ဂှ် ဒှ်လဒက်ပတန် အစ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အလုံဂၠးတိ ခေတ်တၟိရ။ ကြဴနူဏအ် ဍုင်မကလိဂွံ ဍုင်သၠးပွး နူကဵု လက်ကရဴ ဂကောံကဝ်လဝ်နဳ (Decolonization) တအ်လေဝ် ဒးဆက်ဂစာန်ကၠုင် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင်ညးကဵုညးရ။

== ၃။ လညာတ် သီအိုရဳ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ဂမၠိုင် ==
ပ္ဍဲကဏ္ဍ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ဝွံ အစာသုတေသနတအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် သီအိုရဳ နာနာသာ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဟိုတ် ဍုင်လ္ၚဵု ဇၞော်မောဝ်တုဲ ဍုင်လ္ၚဵု ဟွံဇၞော်မောဝ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ အဓိက သီအိုရဳ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ဂမၠိုင်
|-
! ယၟု သီအိုရဳ
! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ လညာတ်
! အစာ မဖန်ဗဒှ် / ထံက်ဂလာန်
|-
| [[သီအိုရဳ ပရေင်ခေတ်တၟိ]] (Modernization Theory) || ဍုင်မဍိုန်လျတအ် သ္ဒးပြံင်လှာဲ နူကဵု ပရေင်မံင်စံင် တြေံ ဇရေင် ပရေင်မံင်စံင် ခေတ်တၟိ အတိုင် ဂၠံင်တရဴ ဍုင်ရးပလိုတ်။ || [[ဝေါလတ် ရောတ်သတဝ်]] (W. W. Rostow)&lt;ref name=&quot;Rostow1960&quot;&gt;{{cite book|last=Rostow|first=W. W.|title=The Stages of Economic Growth: A Non-Communist Manifesto|url=https://archive.org/details/bwb_KS-435-274|publisher=Cambridge University Press|year=1960}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[သီအိုရဳ မဒးဗ္ဒဗဒါဲ]] (Dependency Theory) || ဍုင်မဍိုန်လျတအ် ဒးဒိုက်ဂတ်ဒၟံင်ဂှ် ဟိုတ်နူ ဍုင်မဇၞော်မောဝ်တအ် ကေတ်အသာဲ လတူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဇွောအ်မ ညးတအ်။ || ရာအူး ဖြဳဗိသ် (Raúl Prebisch)
|-
| [[သီအိုရဳ သၞောတ်ဂၠးတိ]] (World-Systems Theory) || ဂၠးတိပိုဲဝွံ ပါ်လဝ် ဒေသလဒေါဝ် (Core) မဇၞော်မောဝ်၊ ဒေသလပါ်မ္ၚး (Periphery) မဍိုန်လျ၊ ကေုာံ လဒေါဝ်-မ္ၚး (Semi-periphery) ရ။ || [[အီမာနျူအေဝ် ဝဝ်လာသတိန်]] (Immanuel Wallerstein)
|-
| [[လညာတ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ်]] (Human Development) || ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာ မဇၞော်ပၟဝ်ကဵု အခေါင်အရာ ကေုာံ အစောံစရာဲ ကောန်မၞိဟ် (Capabilities approach)။ || [[အမာရတျာ သေန်]] (Amartya Sen)
|}

== ၄။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Development) ဝွံ ဒှ်တိုင်ခဳ အဓိက သွက် ဍုင်မွဲမွဲ ဂွံတိတ်ဗၠး နူကဵု လဒိုက်ဂတ်ရ။ ဍေံပံင်သီလဝ် ပရေင်သၠုင်တိုန် ဍာ်ဒကေဝ် ပ္တိတ်ကမၠောန် (Productivity)၊ ပရေင်သြိုင်ခၞံ စက်ယန္တရား (Industrialization)၊ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သၞောတ်ဝ် ကမၠောန်ရ။ 

သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂှ် ဍုင်ဂမၠိုင် သ္ဒးဖန်ဇန်လဝ် သၞောတ်သြိုင်ခၞံ (Infrastructure) မပ္တံကဵု ဂၠံင်တရဴ, ပရေင်ဆက်စၠောအ်, ကေုာံ ဒြဟတ်လလဳတအ် ခိုဟ်မံင်ရ။ ပါဲနူဂှ် ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် လွတ်လပ် (Free trade) လေဝ် ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ပၠုပ်သြန် နူကဵု ဍုင်မ္ၚးရ။

== ၅။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ် (Human Development) ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ် ဝွံ ဒှ်လညာတ် မမံက်ဂတှ်ေကၠုင် နူကဵု အစဳအဇန် ဇၞော်မောဝ် ကုလသမဂ္ဂ (UNDP) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၀ ရ။ အတိုင်လညာတ်ဏအ်မ္ဂး၊ ဓနဟိုတ် (Wealth) ဟွံသေင် တိုင်ပ္ကဴ လက္ကရဴအိုတ်၊ မၞိဟ် (Human) မဒှ် တိုင်ပ္ကဴ လက္ကရဴအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;UNDP2022&quot;&gt;{{cite report|title=Human Development Report 2021/2022|publisher=United Nations Development Programme (UNDP)|year=2022}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ်ဂှ် စွံအာရီု လတူ- 
# '''ပရေင်ထတ်ယုက် (Health):''' ညံင်ဂွံ မံင်ဂျိုင်လမျီု ဂၠိင် ကေုာံ ထတ်ယုက်။
# '''ပရေင်ပညာ (Education):''' ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ပညာ ကေုာံ လညာတ်။
# '''ကဆံင်ဘဝ (Standard of Living):''' ညံင်ဂွံ မၞုံကဵု သြန်လုပ် မရုံဂပ် သွက်ဂွံ မံင်စံင် ဍိုက်ပေင်။

== ၆။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ (Sustainable Development) ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ဝွံ ဒှ်ကမၠောန် မရေင်တၠုင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အခိင်လၟုဟ် နမဟွံပလီုပလာ် အခေါင်အရာ ကေုာံ သဘာဝ သွက် အနာဂတ် တၞောဝ်ဒတၟအ်ဂမၠိုင်ရ။ လညာတ်ဏအ် ပြာကတ်ကၠုင် နူကဵု လိက်ဒုင်စဳရေင် ဘရတ်လာန် (Brundtland Report) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၇ ရ။ 

ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ် [[ကုလသမဂ္ဂ]] ဒက်ပတန်လဝ် [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]] (Sustainable Development Goals - SDGs) သီုဖအိုတ် ၁၇ သာ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ဂၠးတိ နကဵု နဲကဲ မညဳသၟဟ် ကုသဘာဝ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ ပရေင်မံင်စံင် မၞိဟ် စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၃၀ ရ။

== ၇။ စၞောန်ထ္ၜး ကေုာံ နဲကဲ တော်လၟိဟ်ဂမၠိုင် ==
သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် ကဆံင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင်မွဲမွဲဂှ် စကာလဝ် နဲကဲ စၞောန်ထ္ၜး နာနာသာ်ရ။ အဓိက စၞောန်ထ္ၜးဂမၠိုင်ဂှ်-
* '''[[လၟိဟ်ပ္တိတ်အပ္ဍဲဍုင်]] (GDP) ကေုာံ GNI''': တော်လၟိဟ် ၚုဟ်မး သြန်လုပ် ကေုာံ ကမၠောန်ပ္တိတ် သီုဖအိုတ် အပ္ဍဲဍုင်။
* '''[[စၞောန်ထ္ၜး ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ်]] (HDI)''': တော်လၟိဟ် ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပညာ၊ ကေုာံ သြန်လုပ် မွဲကိုဒ်။
* '''[[စၞောန်ထ္ၜး ဂျဳနဳ]] (Gini Coefficient)''': တော်လၟိဟ် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် (Inequality) အကြာ ညးမၞုံကဵု သြန်ဂၠိုင် ကေုာံ ညးမၞုံကဵု သြန်အောန် ပ္ဍဲဍုင်မွဲ။

== ၈။ ဌာန်ဂကောံ ကေုာံ အေဂျေန်သဳ မဆေင်ကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အလုံဂၠးတိဂှ် ဒးဒုင် ကေတ်တာလျိုင် ကေုာံ ထံက်ပင် နူကဵု ဌာန်ဂကောံ ဇၞော်ဇၞော် နာနာသာ်ရ-
* '''[[ကုလသမဂ္ဂ]] (UN)''': မပ္တံကဵု အစဳအဇန် ဇၞော်မောဝ် (UNDP), ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးတိ (WHO), ဂကောံ ပရေင်ပညာ (UNESCO)။
* '''[[ဘဏ်ဂၠးတိ]] (World Bank)''': ကဵု သြန်လွဳ ကေုာံ နဲကဲပညာ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင်မဍိုန်လျ။
* '''[[ဂကောံ ရန်ပုံငွေ ဂၠးတိ]] (IMF)''': ထိင်ဒဝ် ပရေင်သြန် ကေုာံ ဘဏ္ဍာ အလုံဂၠးတိ။
* '''ဂကောံအလဵုအသဳ-ဟွံသေင်ဂမၠိုင် (NGOs)''': မပ္တံကဵု Oxfam, Save the Children, BRAC တအ် ဒှ်ဂကောံ မကၠောန်ကမၠောန် လတူတိ သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် လဒိုက်ဂတ်။

== ၉။ တင်ဆောမ်ဒဵု ကေုာံ ပြသၞာ ပ္ဍဲပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ဝွံ ဒးဒုင်ဆောမ်ဒဵု ကုပြသၞာ နာနာသာ် ဇၟာပ်တ္ၚဲရ။ ပြသၞာ အဓိကဂမၠိုင်ဂှ် ပါလုပ်ကဵု-
# '''ပရေင်လဒိုက်ဂတ် (Poverty):''' ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ဒးမံင်ဒၟံင် သၟဝ် ကဆံင် လဒိုက်ဂတ် ဗွဲမဇၞော်ဏီရ။&lt;ref name=&quot;Sachs2005&quot;&gt;{{cite book|last=Sachs|first=Jeffrey D.|title=The End of Poverty: Economic Possibilities for Our Time|url=https://archive.org/details/apu.mr.339.46091724.sac.g54301|publisher=Penguin Books|year=2005}}&lt;/ref&gt;
# '''ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် (Inequality):''' ဓနဟိုတ် အလုံဂၠးတိဝွံ စိုပ်အာ ပ္ဍဲတဲ မၞိဟ်လၟိဟ်အောန်တုဲ၊ မၞိဟ်လၟိဟ်ဂၠိုင် ဒးဒိုက်ဂတ်ဒၟံင်ရ။
# '''ပရေင်အဂတိ (Corruption):''' ဍုင်မဍိုန်လျ ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင် ပြသၞာ အဂတိ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဟွံခိုဟ်တုဲ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဟွံစိုပ်တရဴရ။
# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change):''' ဘဲအန္တရာဲ သဘာဝဝွံ ပလီုပလာ် ထောံ သၞောတ်သြိုင်ခၞံ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်မဍိုန်လျတအ် ဗွဲမဇၞော်ရ။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မ္ဂးဂှ် ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် မဟွံမဲကဵု လက္ကရဴအိုတ်တုဲ၊ ဍေံဒးပြံင်လှာဲ ဗက်အာ အတိုင် အကာဲအရာ ခေတ် ကေုာံ ပြသၞာ တၟိတၟိဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်ဏအ်မ္ဂး၊ နဲကဲပညာ ဓိဂျဳတေဝ် (Digital technology) ကေုာံ အစောံစရာဲ ကောန်မၞိဟ် (AI) တအ် ကြက်ဒှ်ကၠုင် အဓိက လဆေဝ် သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ရ။ 

အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ်ဂှ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အနာဂတ် သ္ဒးဒှ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မပါလုပ် သီုဖအိုတ် (Inclusive development) ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မညဳသၟဟ် ကုသဘာဝ (Sustainable development) တုဲ ညံင်ဟွံဂွံ ထောံလသာလဝ် ညးလဵုမွဲ (Leave no one behind) ဂှ် ဒှ်တိုင်ပ္ကဴ အဓိကရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Sen1999&quot;&gt;{{cite book|last=Sen|first=Amartya|title=Development as Freedom|url=https://archive.org/details/apu.jd.338.9.sen.g51719|publisher=Oxford University Press|year=1999|isbn=978-0198297581}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Todaro2020&quot;&gt;{{cite book|last=Todaro|first=Michael P.|last2=Smith|first2=Stephen C.|title=Economic Development|url=https://archive.org/details/economicdevelopm0000toda_u6u4|publisher=Pearson|year=2020|edition=13th}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Rostow1960&quot;&gt;{{cite book|last=Rostow|first=W. W.|title=The Stages of Economic Growth: A Non-Communist Manifesto|url=https://archive.org/details/bwb_KS-435-274|publisher=Cambridge University Press|year=1960}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;UNDP2022&quot;&gt;{{cite report|title=Human Development Report 2021/2022|publisher=United Nations Development Programme (UNDP)|year=2022}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Sachs2005&quot;&gt;{{cite book|last=Sachs|first=Jeffrey D.|title=The End of Poverty: Economic Possibilities for Our Time|url=https://archive.org/details/apu.mr.339.46091724.sac.g54301|publisher=Penguin Books|year=2005}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://www.worldbank.org/en/understanding-poverty World Bank: Understanding Poverty and Development]
* [https://hdr.undp.org/ United Nations Human Development Reports]

[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ပရေင်ဇၞော်မောဝ်]]
[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]
[[Category:ပရေင်မံင်စံင်မၞိဟ်]]

{{ပရေင်ဇၞော်မောဝ်}}</text>
      <sha1>cdigoj8ge8jf077stwnmcwjwjd9hcvq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝၚ်လှုဲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12076</id>
    <revision>
      <id>57861</id>
      <parentid>57742</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:52:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16153" sha1="arap4f0c6hpumqgpvsy1ilvz6hb97pl" xml:space="preserve">[[File:Lydian lion coin.jpg|thumb|300px|မသြန် ဍုင်လဳဒဳယာ (Lydia) မကၠောန်လဝ် နကဵု ဓါတ်ထဝ် ကေုာံ သြန် (Electrum) မဒှ် မသြန် ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ (ၜိုတ် ဘဳသဳ ၆၀၀)]]

'''ဝၚ်လှုဲ''' (အင်္ဂလိက်: ''History of money'') ဝွံ ဒှ်ပရေင်လ္ၚတ် မဆေင်စပ် ကုဗီုပြင် ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကောန်မၞိဟ် နူကဵု ခေတ်တမၠာ စဵုကဵုစိုပ် ခေတ်လၟုဟ်ရ။ လှုဲ (Money) ဝွံ ဒှ်ကိရိယာ အဓိက သွက်ဂွံ သၠာဲပြာ် (Medium of exchange)၊ တော်လၟိဟ် ၚုဟ်မး (Unit of account)၊ ကေုာံ ဂိုင်ဒေပ် ၚုဟ်မး (Store of value) ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Davies&quot;&gt;{{cite book|last=Davies|first=G.|title=A History of Money: From Ancient Times to the Present Day|publisher=University of Wales Press|year=2002|isbn=978-0708317174}}&lt;/ref&gt;

ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် လှုဲဏီဂှ် ကောန်မၞိဟ်တအ် သကာလဝ် သၞောတ် သၠာဲပြာ် ကပေါတ် (Barter system) ရ။ နူဂှ် ပြံင်လှာဲအာ စကာ လှုဲကပေါတ် မပ္တံကဵု ခြုံခရုဲ၊ ဇွောအ်မ ကေုာံ တိရစ္ဆာန်တအ်ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲအခိင် ဘဳသဳ ၆၀၀ ဂှ် မသြန် (Coinage) စကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲဍုင်လဳဒဳယာ၊ တုဲ လှုဲစက္ခော (Paper money) ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲဍုင်ကြုက် ပ္ဍဲခေတ် မင်းဆက် တင် (Tang Dynasty) ရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ သၞောတ်လှုဲဂှ် ပြံင်လှာဲစိုပ်အာ လှုဲဖဳယတ် (Fiat money) ကေုာံ လှုဲဒဳဂျဳတေဝ် (Digital currency) ရ။

== ၁။ နိဒါန် ==
လှုဲဝွံ ဒှ်အရာ မၞုံကဵု အဓိပ္ပါယ် ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။ သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် ကပေါတ် ကေုာံ ကမၠောန်တအ်ဂှ် လှုဲဝွံ ဒှ်ပေင်ၜတ် မွဲရ။ ဝၚ်လှုဲဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဝၚ် ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ်၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ ကေုာံ သၞောတ် ဗၞိက် အလုံဂၠးတိရ။ ကောန်မၞိဟ်တအ် ဂၠာဲသွာ် ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ နဲကဲ သၠာဲပြာ် မလောဲသွာ ကေုာံ စှ်ေကဵု သၞောတ်ဝ် အိုတ်ရ။

== ၂။ သၞောတ် လာဲပြာ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တမ်မူလ ==
ပ္ဍဲခေတ် မကၠာဲဂၠာဲစ ကေုာံ ခေတ် တဵုလွဳ တမ်မူလဂှ် ကောန်မၞိဟ်တအ် စကာ သၞောတ် [[သၞောတ် လာဲပြာ်|လာဲပြာ်]] (Barter) ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်သၞောတ် မကေတ် ကပေါတ် ဇကု မၞုံဂှ် အာသၠာဲ ကုကပေါတ် ညးတၞဟ် မၞုံရ။ ဥပမာ - ကောန်ၚာ် မၞုံကဵု က သၠာဲကဵု ညးမၞုံကဵု သ္ၚု ရ။ ဆဂး သၞောတ်ဏအ်ဝွံ မၞုံကဵု အခက်အခုဲရ။ ဟိုတ်နူကဵု တင်နွံပၟိက် ၜါလပါ် ဒးတုပ် (Coincidence of wants) ဟေင် သၠာဲပြာ် ဂွံမာန်ရ။&lt;ref name=&quot;Graeber&quot;&gt;{{cite book|last=Graeber|first=D.|title=Debt: The First 5000 Years|url=https://archive.org/details/debtfirst5000yea0000grae|publisher=Melville House|year=2011|isbn=978-1933633862}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ လှုဲ ကပေါတ် (Commodity Money) ==
သွက်ဂွံ သှ်ပလး ပြသၞာ သၞောတ်လာဲပြာ်ဂှ် မၞိဟ်တအ် စကာကၠုင် [[လှုဲ ကပေါတ်]] (Commodity money) ရ။ ကပေါတ် မၞိဟ်တအ် မဒုင်တဲမာန် ကေုာံ မၞုံကဵု ၚုဟ်မးဂှ် စကာ နဒဒှ် လှုဲရ။ ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာဖရိက ကေုာံ အာရှ လ္ၚဵုတအ်ဂှ် စကာ ခြုံခရုဲ (Cowrie shells) ရ။ ပ္ဍဲဒေသ တၞဟ်တအ်ဂှ် စကာ ၜဵု၊ သ္ၚု၊ တိရစ္ဆာန် (ဂၠဴ၊ ပြေင်) ကေုာံ မဗ္တဳတအ်ရ။ ဆဂး လှုဲကပေါတ်တအ်ဝွံ အခက်အခုဲ သွက်ဂွံ ယိုက်ဂၠေင် ကေုာံ ၚုဟ်မး ဟွံတန်ကြန်ရ။

== ၄။ ပရေင်ခၞံဗဒှ် မသြန် (Invention of Coinage) ==
[[File:Achaemenid_Daric.jpg|thumb|250px|မသြန် ဒါရစ် (Daric) မစကာ ပ္ဍဲအေန်ပါယာ ပါသျှာ]]
မသြန် (Coin) ကၠာအိုတ်ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဍုင် [[လဳဒဳယာ]] (Lydia) ပ္ဍဲအခိင် ၜိုတ် ဘဳသဳ ၆၀၀ ရ။ မသြန်ဏအ်ဝွံ ကၠောန်လဝ် နကဵု ထဝ် ကေုာံ သြန် နှဴလဝ် မကော်စ (Electrum) ရ။ နူဂှ် မွဲကဆံင် ဍုင်ဂရိတ်၊ ဍုင်ပါသျှာ၊ အိန္ဒိယ ကေုာံ ဍုင်ကြုက် တအ်လေဝ် ကၠောန်ပ္တိတ် မသြန် ဇကုကဵု ဇကုအိုတ်ရ။ မသြန်ဝွံ မၞုံကဵု ၚုဟ်မး မတန်ကြန်၊ ယိုက်ဂၠေင် လောဲသွာ တုဲပၠန် အလဵုအသဳတအ် ခ္ဍဳပ္တိတ်လဝ် ဟိုတ်ဒှ်တုဲ မၞိဟ်တအ် ပတှ်ေစ ဂၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Weatherford&quot;&gt;{{cite book|last=Weatherford|first=J.|title=The History of Money|url=https://archive.org/details/historyofmoneyfr0000weat_h5p3|publisher=Crown Business|year=1997|isbn=978-0609801727}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ လှုဲ စက္ခော ပ္ဍဲ တိုက်အာရှ (Paper Money in Asia) ==
လှုဲ စက္ခော (Paper money) ဝွံ ကတဵုဒှ် ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ [[ဍုင်ကြုက်]] ပ္ဍဲအခိင် မင်းဆက် တင် (Tang Dynasty, 7th century) ရ။ ညးဗၞိက်တအ် ဟိုတ်နူ ယိုက်ဂၠေင် မသြန် မဇြိုင်တအ် ဟွံမာန်တုဲ စကာ လိက်ဒုင်လျိုင် သြန် (Promissory notes) ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲခေတ် မင်းဆက် သံင် (Song Dynasty) ဂှ် အလဵုအသဳ ကြုက် ပ္တိတ် လှုဲစက္ခော အလဵုအသဳ မကော်စ Jiaozi (ဂျဴဇြဳ) မဒှ် လှုဲစက္ခော ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

== ၆။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ်ဘဏ် ပ္ဍဲ ဥရောပ (Banking in Europe) ==
ပ္ဍဲကဵု ဥရောပ မ္ဂး သၞောတ် ဘဏ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲခေတ်လဒေါဝ် (Middle Ages) ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဍုင် ဣတလဳ ရ။ ညးမကၠောန် ထဝ်တအ် (Goldsmiths) ဒုင်ဒေပ်လဝ် ထဝ် ညးဍုင်ကွာန်တအ်တုဲ ပ္တိတ်ကဵု လိက်ဒုင်လျိုင်ရ။ လိက်ဒုင်လျိုင်တအ်ဂှ် ဗွဲကြဴ ဒှ်ကၠုင် လှုဲစက္ခော ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၉၄ ဂှ် ဒက်ပတန် [[ဘဏ် အင်္ဂလာန်]] (Bank of England) တုဲ သၞောတ် လှုဲစက္ခော အလဵုအသဳ (Banknotes) ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် အလုံမွဲ ဥရောပ ရ။&lt;ref name=&quot;Ferguson&quot;&gt;{{cite book|last=Ferguson|first=N.|title=The Ascent of Money: A Financial History of the World|url=https://archive.org/details/ascentofmoneyfin0000ferg|publisher=Penguin Press|year=2008|isbn=978-1594201929}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ သၞောတ် ထဝ် ကေုာံ လှုဲစက္ခော (Gold Standard and Fiat Money) ==
ပ္ဍဲ ၜိုတ် သၞာံ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် စကာ [[သၞောတ် ထဝ်]] (Gold Standard) ရ။ အဓိပ္ပါယ်ဂှ် လှုဲစက္ခော မပ္တိတ်လဝ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တၞးဂှ် မၞုံကဵု ထဝ် မဒုင်လဝ် လျိုင် နူကဵု ဘဏ် အလဵုအသဳရ။ ဆဂး ကြဴနူ ပေါဲပၞာန် ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၁ ဂှ် သမ္မတ အမေရိကာန် နိက်ဆောန် (Nixon) ပလီုထောံ သၞောတ်ထဝ် တုဲ၊ လှုဲဂၠးတိ ပြံင်လှာဲစိုပ်အာ သၞောတ် [[လှုဲ ဖဳယတ်]] (Fiat money) ရ။ လှုဲဖဳယတ် မ္ဂးဂှ် ဒှ်လှုဲ ဟွံမဲကဵု ထဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် မဒုင်လျိုင်၊ ဆဂး ဍေံတန်တဴဒၟံင် လတူ ပရေင်ပတှ်ေ (Trust) လတူ အလဵုအသဳ ဟေင်ရ။

== ၈။ ခေတ် လှုဲအီလက်ထရဝ်နစ် ကေုာံ လှုဲဒဳဂျဳတေဝ် (Electronic and Digital Money) ==
ပ္ဍဲကၞောတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဟိုတ်နူ ကွတ်ပညာ ကောန်ပျူတာ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ ကတ်ခရေဒေတ် (Credit cards) ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ သြန် နကဵု အီလက်ထရဝ်နစ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၉ ဂှ် [[ဘိက်ကွိုင်]] (Bitcoin) မဒှ် [[လှုဲ ဒဳဂျဳတေဝ်]] ဟွံသေင်မ္ဂး ကရိပ်တို (Cryptocurrency) ကၠာအိုတ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ လှုဲဏအ်ဝွံ ဟွံဒးဒုင် ထိင်ဒဝ် ကုအလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘဏ် လဵုမွဲတုဲ စကာလဝ် ကွတ်ပညာ ဘလံက်ချေန် (Blockchain) ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗီုပြင် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် လှုဲ (Timeline of Money)
|-
! အခိင် !! ဗီုပြင် လှုဲ !! ဒေသ / ဍုင် မစကတဵုဒှ်
|-
| ဘဳသဳ ၉၀၀၀ || လာဲပြာ် ကပေါတ် (Barter) || အလုံဂၠးတိ
|-
| ဘဳသဳ ၃၀၀၀ || လှုဲ ကပေါတ် (ခြုံခရုဲ၊ ၜဵု) || အာဖရိက, အာရှ
|-
| ဘဳသဳ ၆၀၀ || မသြန် (Coins) || လဳဒဳယာ (တူရကဳ လၟုဟ်)
|-
| အေဒဳ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ || လှုဲ စက္ခော (Paper Money) || ဍုင်ကြုက် (Song Dynasty)
|-
| အေဒဳ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ || သၞောတ် ဘဏ် (Banknotes) || ဥရောပ
|-
| အေဒဳ ၁၉၇၁ || လှုဲ ဖဳယတ် (Fiat Money) || အမေရိကာန် (ဂၠးတိ)
|-
| အေဒဳ ၂၀၀၉ || လှုဲ ဒဳဂျဳတေဝ် (Cryptocurrency) || အေန်တာနက် (Bitcoin)
|}

== ၉။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Sociocultural Impacts) ==
လှုဲဝွံ ပၠောပ်လဝ် စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ပရေင်မံင်စံင် ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်ဂှ် ကတဵုဗဒှ်ကဵု သၞောတ် ဗၞိက် အလုံဂၠးတိ (Globalization) ရ။ ဆဂး၊ လှုဲဝွံ ဒှ်ဟိုတ် ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် (Inequality) ပ္ဍဲအကြာ မၞိဟ်မၞုံကဵု ဒြပ် ကေုာံ မၞိဟ်ဒိုက်ဂတ်တအ်ရ။ တုဲပၠန် ဝၚ်လှုဲဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဝၚ် ပေါဲပၞာန်၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ ကေုာံ အဝဵုအာဏာ အလုံမွဲ ဂၠးတိရ။&lt;ref name=&quot;Menger&quot;&gt;{{cite journal|last=Menger|first=C.|title=On the Origin of Money|journal=The Economic Journal|volume=2|issue=6|pages=239–255|year=1892|url=https://www.jstor.org/stable/2956146}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Outlook) ==
ဝၚ်လှုဲဝွံ ဒှ်ဝၚ် ပရေင်ကွတ်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ပတှ်ေ (Trust) အကြာ ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ နူကဵု ကပေါတ် သဘာဝ၊ စိုပ်အာ ထဝ်သြန်၊ နူဂှ် စိုပ် လိက်စက္ခော၊ လၟုဟ်မ္ဂး လှုဲဝွံ ဒှ်အာ ဆဂး လၟိဟ်ဒေတာ ပ္ဍဲကောန်ပျူတာ (Data in computer) ရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး လှုဲဒဳဂျဳတေဝ် အလဵုအသဳ (CBDCs) ကေုာံ ကွတ်ပညာ ပရေင်ဘဏ္ဍာ (FinTech) တအ် ကြက်ဆက် ဇၞော်မောဝ်အာတုဲ ဗီုပြင် မၞိဟ်တအ် စကာလှုဲဂှ် ကြက်ဆက် ပြံင်လှာဲအာ ၜိုတ်လဵု ဇၞော်မောဝ်ဏီဂှ် ဒှ်အရာ မဒးမင်ရံင် အိုတ်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics)
* [[ဘဏ်]] (Bank)

[[Category:ဝၚ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:လှုဲ]]

{{လှုဲ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်}}</text>
      <sha1>arap4f0c6hpumqgpvsy1ilvz6hb97pl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လှုဲ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12078</id>
    <revision>
      <id>57834</id>
      <parentid>57746</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:14:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 6 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17231" sha1="87eytt074esgsyhlrbq72o1gytozn9i" xml:space="preserve">[[File:Banknotes of different countries.jpg|thumb|300px|လှုဲစက္ခော ကေုာံ မသြန် နူကဵု ဍုင်နာနာ ပ္ဍဲဂၠးတိ]]

'''လှုဲ''' (အင်္ဂလိက်: ''Money'', သံသကြိုတ်: धन) ဝွံ ဒှ်အရာ မစကာ သွက်ဂွံ သၠာဲဂတး ကပေါတ်၊ ရာန်ကပေါတ် ကေုာံ ကဵုၚုဟ်မး ကမၠောန် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်မံင်စံင် လၟေင်တ္ၚဲ မၞိဟ်တအ်ဂှ် လှုဲဝွံ ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် မွဲရ။ နကဵု လညာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics) မ္ဂး လှုဲဝွံ ဒှ်အရာ သၠာဲဂတး (medium of exchange)၊ အရာ မစၟတ်သမ္တီ ၚုဟ်မး (unit of account)၊ အရာ မင်မဲ ၚုဟ်မး (store of value) ကေုာံ သၞောတ် သွက်ဂွံ ကဵုလျုင် (standard of deferred payment) ရ။&lt;ref name=&quot;Mankiw2014&quot;&gt;{{cite book|author=Mankiw, N. Gregory|title=Principles of Economics|publisher=Cengage Learning|year=2014|isbn=978-1-285-16587-5|page=320}}&lt;/ref&gt; 

လှုဲ မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ်ဂကူ လှုဲ ဖဳယေတ် (Fiat money) မဒှ် လှုဲ အလဵုအသဳတအ် မပ္တိတ်လဝ် ကေုာံ မၞုံကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ သွက်ဂွံ စကာရ။ ဍုင်ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဍုင် နွံကဵု လှုဲ မဆေင်ကဵု ဍုင်ညးကဵုညး ဥပမာ - လှုဲဒေါ်လာ (ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်)၊ လှုဲယူရဝ် (ယူရောပ်)၊ လှုဲၜါတ် (သေံ)၊ ကေုာံ လှုဲဒကေဝ် (ဗၟာ) တအ် ဒှ်တမ်ရ။

== ၁။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ==
ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ကတဵုဒှ် လှုဲဏီဂှ် ကောန်မၞိဟ်တအ် စကာ သၞောတ် သၠာဲဂတး ကပေါတ် (Barter system) ရ။ ဥပမာ - ညးမၞုံကဵု သြောအ်ဂှ် အာသၠာဲကေတ် က သဵု နူကဵု ညးမၞုံကဵု က သဵု တအ်ရ။ ဆဂး သၞောတ်ဏအ်ဂှ် မၞုံကဵု တင်ဝါတ်ဂါတ် ဟိုတ်နူကဵု ပၟိက်ဆန္ဒ ၜါလပါ် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ် (double coincidence of wants) ရ။&lt;ref name=&quot;Graeber2011&quot;&gt;{{cite book|author=Graeber, David|title=Debt: The First 5000 Years|url=https://archive.org/details/debtfirst5000yea0000grae|publisher=Melville House|year=2011|isbn=978-1-933633-86-2|pages=[https://archive.org/details/debtfirst5000yea0000grae/page/21 21]-40}}&lt;/ref&gt; 

လက္ကရဴဏအ် ညးတအ် စကာကၠုင် လှုဲ ကပေါတ်သဘာဝ (Commodity money) မပ္တံကဵု ဇၞော်မ၊ ဖရံက်၊ မသြောအ် ကေုာံ ထဝ် သြန် တအ်ရ။ သၞာံၜိုတ် ၆၀၀ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (600 BC) ပ္ဍဲဍုင် [[လဳဒဳယာ]] (Lydia) (လၟုဟ် ဍုင်တူရကဳ) ဂှ် စကၠောန်ပ္တိတ် မသြန် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ နူဂှ် ပြးဇးအာ အလုံမွဲ ဂၠးတိရ။ လှုဲစက္ခော (Paper money) ဂှ် စကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဍုင်ကြုက် ပ္ဍဲခေတ် မင်းဆက် တန် (Tang Dynasty) ပ္ဍဲၜိုတ် သၞာံ ၇ ရာစုရ။ 

== ၂။ ကမၠောန် အဓိက လှုဲ (Functions of Money) ==
နကဵု သဘဴဓဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်မ္ဂး လှုဲဝွံ မၞုံကဵု ကမၠောန် အဓိက ၄ သာ်ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ကမၠောန် အဓိက လှုဲ ၄ သာ်
|-
! လၟိဟ်
! ကမၠောန် (Function)
! သွပ်အဓိပ္ပါယ် (Description)
|-
| ၁
| '''အရာ သၠာဲဂတး''' (Medium of Exchange)
| စကာ သွက်ဂွံ ရာန်ကပေါတ် ကေုာံ သၠာဲဂတး ကပေါတ်၊ ပြေပြံင်လောဲ နူကဵု သၞောတ် Barter။
|-
| ၂
| '''အရာ စၟတ်သမ္တီ ၚုဟ်မး''' (Measure of Value)
| ဒှ် လၟိဟ် သွက်ဂွံ တော် ၚုဟ်မး ကပေါတ် ကေုာံ ကမၠောန် အလုံသီုဖအိုတ် ပ္ဍဲမွဲ စံက် (ဥပမာ - ကာ ဏအ် ၚုဟ် $20,000)။
|-
| ၃
| '''အရာ မင်မဲ ၚုဟ်မး''' (Store of Value)
| လှုဲဝွံ ဂိုင်သိပ်လဝ် ဂွံတုဲ အနာဂတ်မ္ဂး ကလေင်စကာ ကေတ် ၚုဟ်မးဍေံ မာန် (ၚုဟ်မး တန်ကြန်)။
|-
| ၄
| '''သၞောတ် ကဵုလျုင်''' (Standard of Deferred Payment)
| ဒှ် သၞောတ် သွက်ဂွံ ပလံင်လျုင် ကေုာံ တော် ဂတှ် သွက် အနာဂတ်။
|}

== ၃။ ဂုဏ်သတ္တိဂမၠိုင် (Properties of Money) ==
လှုဲ မခိုဟ်မွဲဂှ် သ္ဒးဍိုက်ပေင်ကဵု ဂုဏ်သတ္တိ (၆) သာ်ရ။&lt;ref name=&quot;Mishkin2007&quot;&gt;{{cite book|author=Mishkin, Frederic S.|title=The Economics of Money, Banking, and Financial Markets|url=https://archive.org/details/economicsofmoney0000mish|publisher=Pearson Addison Wesley|year=2007|isbn=978-0-321-42177-7|page=[https://archive.org/details/economicsofmoney0000mish/page/49 49]}}&lt;/ref&gt;
# '''တုပ်သၟဟ်''' (Fungibility): လှုဲမွဲမ ကဵု မွဲမ ၚုဟ်မး ဒးတုပ် (ဥပမာ ဒေါ်လာ ၁၀ မွဲတၞး ကဵု ဒေါ်လာ ၁၀ မွဲတၞး ပဵု ဟွံမဲ)။
# '''ခိုင်ဗိုန်''' (Durability): ဒးခိုင်ဗိုန် ဟွံလီုလာ် လောဲလောဲ (စက္ခောလှုဲ ဒးခိုင်)။
# '''ယိုက်ဂၠေင်လောဲ''' (Portability): ကေတ်ဏာ ကေတ်င် လောဲသွာ၊ လျိုင် သာ။
# '''တီလောဲ''' (Cognizability): ညးဍုင်ကွာန်တအ် ညာတ်မ္ဂး တီလောဲ ဒှ်လှုဲဇေတ်၊ ဒှ်လှုဲပတောအ်။
# '''ပါ်ပရအ်လောဲ''' (Divisibility): ပါ်လၟိဟ် ဍောတ်တ် ဂွံ (ဥပမာ - ၁ ဒေါ်လာ ဂှ် ပါ် ၁၀၀ သေန် ဂွံ)။
# '''ၚုဟ်မး တန်ကြန်''' (Stability of Value): ၚုဟ်မး ဟွံပြံင်လှာဲ ပြဟ်ပြဟ်၊ ညံင်ဂွံ စဵုဒၞာ [[ယောင်လှုဲ]] (Inflation)။

== ၄။ ဂကူ လှုဲဂမၠိုင် (Types of Money) ==
[[File:Gold coins.jpg|thumb|250px|ထဝ် မစကာလဝ် နဒဒှ် လှုဲ ကပေါတ်သဘာဝ ပ္ဍဲအခိင်တမၠာ]]
* '''လှုဲ ကပေါတ်သဘာဝ (Commodity money)''': လှုဲ မၞုံကဵု ၚုဟ်မး ပ္ဍဲဇကုဍေံ။ ဥပမာ ထဝ်၊ သြန်၊ သြောအ်။
* '''လှုဲ စၞး (Representative money)''': လှုဲ မစကာ သွက်ဂွံ စၞး ထဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး သြန်။ အလဵုအသဳတအ် အာမခံလဝ် နကဵု ထဝ်။
* '''လှုဲ အလဵုအသဳ (Fiat money)''': လှုဲ မစကာဒၟံင် လၟုဟ်။ ဍေံ ဟွံမဲကဵု ၚုဟ်မး ပ္ဍဲဇကုဍေံ (intrinstic value) ဆဂး အလဵုအသဳတအ် ပဒတန်လဝ် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ သွက်ဂွံ စကာရ။ ဥပမာ ဒေါ်လာ၊ ယူရဝ်၊ ၜါတ်။
* '''လှုဲ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital currency)''': လှုဲ မၞုံပ္ဍဲ ကောန်ပျူတာ၊ ဥပမာ ဗေတ်ကွိုင် ([[Bitcoin]]) ကေုာံ လှုဲ ပ္ဍဲဘာဏ် သၞောတ်အေန်တာနေတ်။

== ၅။ သၞောတ် ပ္တိတ်လှုဲ ကေုာံ တော်လၟိဟ် (Money Supply) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်မ္ဂး လၟိဟ်လှုဲ မၞုံပ္ဍဲ သၞောတ်ဂှ် တော်လဝ် နကဵု လၟေင် M0, M1, M2, M3 ရ။&lt;ref name=&quot;Krugman2012&quot;&gt;{{cite book|author=Krugman, Paul|title=Macroeconomics|url=https://archive.org/details/macroeconomics0003krug|publisher=Worth Publishers|year=2012|isbn=978-1-4292-8343-4|pages=[https://archive.org/details/macroeconomics0003krug/page/380 380]-385}}&lt;/ref&gt;
* '''M0 (Monetary Base)''': လၟိဟ် စက္ခောလှုဲ ကေုာံ မသြန် မၞုံပ္ဍဲ တဲ ညးဍုင်ကွာန်။
* '''M1''': M0 + လှုဲ မၞုံပ္ဍဲ ကံက်သြန် (Demand deposits / Checking accounts)။
* '''M2''': M1 + လှုဲ ဂိုင်သိပ် (Savings accounts) ကေုာံ လှုဲ မဂိုင်လဝ် အခိင်ဂၠေအ်။
* '''M3''': M2 + လှုဲ မဂိုင်လဝ် အခိင်ဂၠိင် ကေုာံ လှုဲ သၞောတ် ဇၞော်တအ်။

== ၆။ ပဝ်လသဳ ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ဘာဏ် (Monetary Policy) ==
[[ဘာဏ်ဗဟဵု]] (Central Bank) ဝွံ ဒှ်ဒတန် မထိင်ဒဝ် သၞောတ်လှုဲ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်မွဲမွဲရ။ ဥပမာ ပ္ဍဲအမေရိကာန်မ္ဂး ဒှ် [[Federal Reserve]] ရ။ ဘာဏ်ဗဟဵု တအ် ထိင်ဒဝ် လၟိဟ်လှုဲ (Money supply) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ယောင်လှုဲ (Inflation) ကေုာံ ၚုဟ်မး စှ်ေ (Deflation) ရ။ ယဝ်ရ လှုဲ ပ္တိတ်ဂၠိုင်လောန်အာမ္ဂး ၚုဟ်မး ကပေါတ် တိုန်တုဲ၊ ယဝ်ရ လှုဲ အောန်အာမ္ဂး ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍိုန်လျအာ မာန်ရ။

== ၇။ ဘာဏ် ကေုာံ သၞောတ် ဘဏ္ဍာ (Banking System) ==
လှုဲ ကေုာံ ဘာဏ် ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်ရ။ ဘာဏ် ဓမ္မတာတအ် (Commercial banks) ဝွံ ဒုင်ကေတ် လှုဲ နူကဵု ညးဍုင်ကွာန်တအ်တုဲ၊ ကလေင် လွိင်ကဵု သြန် (Loans) ကု ကမ္ပဏဳ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တၞဟ်တအ်ရ။ သၞောတ်ဏအ် ဒှ်အရာ မဗဒှ်ကဵု &quot;ပရေင်ဖန်ဗဒှ် လှုဲ&quot; (Money creation) ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။

== ၈။ လှုဲပတောအ် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ (Counterfeiting and Security) ==
[[File:EUR_100_obverse_(2019_issue).jpg|thumb|300px|လှုဲ ယူရဝ် မၞုံကဵု သၞောတ် ပရေင်စဵုဒၞာ ဗွဲမခိုဟ်]]
ဟိုတ်နူကဵု လှုဲဝွံ ဒှ်အရာ မၞုံကဵု ၚုဟ်မးတုဲ၊ မၞိဟ်တအ် ဂစာန် ကၠောန် လှုဲပတောအ် (Counterfeit money) ရ။ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လှုဲပတောအ်ဂှ် အလဵုအသဳတအ် ပၠုပ်စုတ် သၞောတ် ပရေင်ဂီုကၠီု ပ္ဍဲလှုဲစက္ခော ဗွဲမဂၠိုင် ဥပမာ - 
* '''Watermarks''' (ရုပ် ဍာ် မညာတ် ပ္ဍဲလျး)
* '''Security threads''' (တောဝ် ဂီုကၠီု မၞုံအပ္ဍဲ စက္ခော)
* '''Holograms''' (ရုပ် ဟဝ်လဝ်ဂရာမ် မပြံင်အရံင်)
* '''Color-shifting ink''' (မှင် မပြံင်အရံင် အခိင်လှာဲ ဒၞာဲ)

== ၉။ လှုဲ ဒဳဂျဳတေဝ် ကေုာံ ခရေပ်တဝ် (Cryptocurrency) ==
ပ္ဍဲခေတ် ၂၁ ရာစုဝွံ လှုဲ ဒဳဂျဳတေဝ် မပ္တံကဵု [[Bitcoin]], Ethereum တအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Nakamoto2008&quot;&gt;{{cite web|author=Nakamoto, Satoshi|title=Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System|url=https://bitcoin.org/bitcoin.pdf|year=2008|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt; လှုဲတအ်ဏအ်ဝွံ ဟွံဒးဒုင် ထိင်ဒဝ် နကဵု ဘာဏ်ဗဟဵု တုဲ စကာ သၞောတ် ဗလံက်ချေန် (Blockchain technology) သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ၚုဟ်မးဍေံ ပြံင်လှာဲလောဲ (High volatility) တုဲ စကာ နဒဒှ် လှုဲ လၟေင်တ္ၚဲ ဟွံလောဲသွာဏီရ။

== ၁၀။ သၞောတ် ဟွံစကာ လှုဲ ကေုာံ အနာဂတ် (Cashless Society) ==
ပ္ဍဲအခိင် အနာဂတ်ဝွံ သၞောတ် ဟွံစကာ လှုဲစက္ခော (Cashless society) ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဂၠိုင်ရ။ ဍုင် မပ္တံကဵု သူဒေန် (Sweden) ကေုာံ ကြုက် (China) တအ် စကာ သၞောတ် မိုဝ်ဗာင် (Mobile payments), Apple Pay, ကေုာံ WeChat Pay ဂၠိုင် နူကဵု လှုဲစက္ခောရ။ အလဵုအသဳ ဍုင်လ္ၚဵုတအ်လေဝ် ဂစာန် ကၠောန်ပ္တိတ် လှုဲ ဒဳဂျဳတေဝ် ဘာဏ်ဗဟဵု (Central Bank Digital Currency - CBDC) သွက်ဂွံ စၞး လှုဲစက္ခော ပ္ဍဲအနာဂတ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Mankiw2014&quot;&gt;{{cite book|author=Mankiw, N. Gregory|title=Principles of Economics|publisher=Cengage Learning|year=2014|isbn=978-1-285-16587-5|page=320}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Graeber2011&quot;&gt;{{cite book|author=Graeber, David|title=Debt: The First 5000 Years|url=https://archive.org/details/debtfirst5000yea0000grae|publisher=Melville House|year=2011|isbn=978-1-933633-86-2|pages=[https://archive.org/details/debtfirst5000yea0000grae/page/21 21]-40}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mishkin2007&quot;&gt;{{cite book|author=Mishkin, Frederic S.|title=The Economics of Money, Banking, and Financial Markets|url=https://archive.org/details/economicsofmoney0000mish|publisher=Pearson Addison Wesley|year=2007|isbn=978-0-321-42177-7|page=[https://archive.org/details/economicsofmoney0000mish/page/49 49]}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Krugman2012&quot;&gt;{{cite book|author=Krugman, Paul|title=Macroeconomics|url=https://archive.org/details/macroeconomics0003krug|publisher=Worth Publishers|year=2012|isbn=978-1-4292-8343-4|pages=[https://archive.org/details/macroeconomics0003krug/page/380 380]-385}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Nakamoto2008&quot;&gt;{{cite web|author=Nakamoto, Satoshi|title=Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System|url=https://bitcoin.org/bitcoin.pdf|year=2008|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Money Money - English Wikipedia]
* [https://www.imf.org/en/About/Factsheets/Sheets/2023/money What is Money? - IMF]

[[Category:လှုဲ]]
[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ဘဏ္ဍာ]]

{{ပရေင်ပိုန်ဒြပ်}}</text>
      <sha1>87eytt074esgsyhlrbq72o1gytozn9i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဗွဝ်ဖျာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12080</id>
    <revision>
      <id>57867</id>
      <parentid>57748</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:59:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15249" sha1="kbygv7tff7vjid01ixnlux654bt4aaa" xml:space="preserve">[[File:Borough Market, London.jpg|thumb|300px|ဗွဝ်ဖျာ ၜဝ်ရဝ် (Borough Market) မနွံ ပ္ဍဲဍုင်လောန်ဒောန်၊ ဍုင်အင်္ဂလာန် ဝွံ ဒှ်ဗွဝ်ဖျာ ဇၞော် ကေုာံ တြေံအိုတ် မွဲရ။]]

'''ဗွဝ်ဖျာ''' (အင်္ဂလိက်: ''Market'') ဝွံ ပ္ဍဲကဵု [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics) မ္ဂး ဒှ်ဒၞာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ်ဝ် မကဵုအခေါင် ကုညးရာန် ကေုာံ ညးသွံတအ် ဂွံဆဵုဂဗ တုဲ သၠာဲဂတး ကပေါတ်၊ သြန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ကမၠောန် ရေင်သကအ်ရ။ ဗွဝ်ဖျာဝွံ ဒှ်အရာ အဓိက သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ၚုဟ်မး ကပေါတ် ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိပိုဲရ။&lt;ref name=&quot;Mankiw&quot;&gt;{{cite book |last=Mankiw |first=N. Gregory |year=2014 |title=Principles of Economics |publisher=Cengage Learning |page=66}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိင်တမၠာတေအ် ဗွဝ်ဖျာ မ္ဂးဂှ် ဒှ်ဒၞာဲ တိဍာ် မွဲမွဲ သွက်မၞိဟ်တအ် ဂွံပကောံ ကပေါတ်တုဲ သွံရာန် သၠာဲဂတး ရေင်သကအ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ဗွဝ်ဖျာဝွံ ဟွံဒးနွံ ကဵုဒၞာဲတိဍာ် ဇေတ်တ်လေဝ် ဂွံရ။ ဗွဝ်ဖျာ အေန်တာနဲ (Online Market)၊ ဗွဝ်ဖျာ သြန် (Financial Market) ကေုာံ ဗွဝ်ဖျာ ကမၠောန် (Labor Market) တအ်လေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ပွံက် အဓိပ္ပါယ် ဗွဝ်ဖျာ ဏအ် သီုဖအိုတ်ရ။

== ၁။ နိဒါန် ==
ဗွဝ်ဖျာဝွံ ဒှ်သၞောတ်ဝ် မဆက်စၠောအ်ကဵု အကြာ ညးမပ္တိတ် ကပေါတ် (Producer) ကေုာံ ညးမစကာ ကပေါတ် (Consumer) ရ။ ဟွံမဲ ကုဗွဝ်ဖျာမ္ဂး ပရေင်သၠာဲဂတး ကပေါတ် ဟွံမာန် ကတဵုဒှ်တုဲ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိလေဝ် ဟွံမာန် ဇၞော်မောဝ် တိုန်ရ။ နူကဵု ကမၠောန် သၠာဲဂတး ကပေါတ် ကဵု ကပေါတ် (Barter system) ဂှ် ပြံင်လှာဲ စကာကၠုင် [[သြန်]] (Money) နဒဒှ် အရာလဒေါဝ် သွက်ဂွံ တော်ၚုဟ်မး ပ္ဍဲဗွဝ်ဖျာရ။ 

== ၂။ ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
နကဵု လညာတ် [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မာက္ကရဝ်]] (Macroeconomics) မ္ဂး ဗွဝ်ဖျာ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာ မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဒြဟတ်ရာန် (Demand) ကေုာံ ဒြဟတ်သွံ (Supply) ရ။&lt;ref name=&quot;Krugman&quot;&gt;{{cite book |last=Krugman |first=Paul |year=2018 |title=Economics |url=https://archive.org/details/economics0000krug_f6w1 |publisher=Worth Publishers |page=[https://archive.org/details/economics0000krug_f6w1/page/71 71]}}&lt;/ref&gt; ဗွဝ်ဖျာဂှ် ဒှ်ဒၞာဲ မဖန်ဇန် ၚုဟ်မး ကပေါတ် (Price mechanism) ရ။ ယဝ်ရ မၞိဟ်မိက်ဂွံ ရာန် နွံဂၠိုင် (ဒြဟတ်ရာန် သၠုင်) တုဲ ကပေါတ် နွံအောန် (ဒြဟတ်သွံ ဍိုန်) မ္ဂး ၚုဟ်မး ဇၞော်တိုန်ရ။ ယဝ်ရ ကပေါတ် နွံဂၠိုင်တုဲ မၞိဟ်ရာန် နွံအောန်မ္ဂး ၚုဟ်မး စှ်ေအာရ။

== ၃။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
ဝင် ဗွဝ်ဖျာဝွံ စကတဵုဒှ်လဝ် နူကဵု အခိင် ကောန်မၞိဟ်တအ် စကၠောန် ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ မၞုံကဵု ကပေါတ် မလောန်ကာဲ (Surplus) နူကဵု ပရေင်စသုင် ဇကုရ။ နူဂှ် စသၠာဲဂတး ကပေါတ် ရေင်သကအ်ရ။ ဗွဲကြဴ သြန် (တမ်ဝါဒ မပ္တံကဵု ထဝ်၊ သြန်) မံက်ဂတှ်ေကၠုင်တုဲ ဗွဝ်ဖျာလေဝ် ဇၞော်မောဝ် လောဲသွာကၠုင်ရ။

ပ္ဍဲခေတ် လဒေါဝ် ဥရောပ၊ ဗွဝ်ဖျာတအ် ဒှ်ကၠုင် ဒၞာဲအဓိက သွက် ဍုင် ကေုာံ ကွာန်ဂမၠိုင်ရ။ ကြဴနူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် စက်ယန္တရား (Industrial Revolution) တုဲ၊ ဗွဝ်ဖျာ ဂၠးတိ (Global Market) မံက်ဂတှ်ေကၠုင်တုဲ ကပေါတ်တအ်ဂှ် သွံရာန်ကၠုင် အလုံမွဲ ဂၠးတိ မာန်ကၠုင်ရ။

== ၄။ ဗီုပြင် ဗွဝ်ဖျာဂမၠိုင် ==
ဗွဝ်ဖျာဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် နာနာသာ်ရ။ သၟဝ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် သ္ၚိအင် (Table) မထ္ၜးလဝ် ဗီုပြင် ဗွဝ်ဖျာ အဓိကဂမၠိုင်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗီုပြင် ဗွဝ်ဖျာဂမၠိုင် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
|-
! ဂကူ ဗွဝ်ဖျာ (Market Type) !! အဓိပ္ပါယ် (Description) !! ဥပမာ (Example)
|-
| ဗွဝ်ဖျာ တိဍာ် (Physical Market) || ဒၞာဲမၞိဟ်တအ် ဂွံဆဵုဂဗ ရေင်သကအ် ဇေတ်တ်တုဲ သွံရာန် ကပေါတ်။ || ဖျာစၞစ၊ ဇိုင်ဖျာ၊ ဖျာကတိုင်
|-
| ဗွဝ်ဖျာ သြန်ဘဏ္ဍာ (Financial Market) || ဗွဝ်ဖျာ သွက်ဂွံ သွံရာန် ပရေင်သြန် မပ္တံကဵု ရှယ်ယာ၊ ၚုဟ်သြန်။ || [[ဗွဝ်ဖျာ ရှယ်ယာ]] (Stock Market)
|-
| ဗွဝ်ဖျာ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital/E-commerce Market) || ဗွဝ်ဖျာ မသွံရာန် လတူ လပှ်ကျာ (Internet) ဟွံမဲ ကဵုဒၞာဲ တိဍာ်။ || [[အမေဇြောန်]] (Amazon), [[အလဳဗာဗာ]] (Alibaba)
|-
| ဗွဝ်ဖျာ ဒမၠု (Black Market) || ဗွဝ်ဖျာ မသွံရာန် ကပေါတ် မမ္ၚးသၞောဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် မပါဲ အခေါန်။ || ဗွဝ်ဖျာ သွံဂဥုဲၜူမာဲ၊ ဗွဝ်ဖျာ သွံလွဟ်
|}

== ၅။ သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဗွဝ်ဖျာ ==
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်မွဲကဵုမွဲ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။ သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗွဝ်ဖျာ သၠးပွး (Free Market Economy) မ္ဂး အလဵုအသဳ ဟွံစုတ်စောဲ ပ္ဍဲပရေင်ဖန်ဇန် ၚုဟ်မးတုဲ၊ ၚုဟ်မးဂှ် တန်တဴဒၟံင် လတူ ဒြဟတ်ရာန် ကဵု ဒြဟတ်သွံ (Supply and Demand) သၟးရ။&lt;ref name=&quot;Smith&quot;&gt;{{cite book |last=Smith |first=Adam |year=1776 |title=The Wealth of Nations |publisher=W. Strahan and T. Cadell |page=45}}&lt;/ref&gt; ဆဂး ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် မထိင်ဒဝ် (Command Economy) မ္ဂး၊ အလဵုအသဳ ဒှ်ညး မဖန်ဇန် ၚုဟ်မး ကေုာံ လၟိဟ် ကပေါတ် မဒးပ္တိတ်ရ။

== ၆။ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ပ္ဍဲဗွဝ်ဖျာ ==
ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် (Market Competition) ဝွံ ဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ၚုဟ်မး မဒးရး ကေုာံ ကပေါတ် မခိုဟ်ရ။ ဗီုပြင် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် နွံနာနာသာ်-
* '''ပြိုင်ပ္ကာန် ဍိုက်ပေင် (Perfect Competition)''': ညးသွံ နွံဂၠိုင်၊ ကပေါတ် တုပ်၊ ညးလဵုမွဲလေဝ် ဟွံမာန် ထိင် ၚုဟ်မး။
* '''မဝ်နဝ်ပဝ်လဳ (Monopoly)''': ညးသွံ နွံဆ မွဲဓဝ်တုဲ၊ ညးဂှ် ဒှ်ညး မထိင်လဝ် ၚုဟ်မး ကေုာံ ဗွဝ်ဖျာ အလုံမွဲ။
* '''အဝ်လဳဂဝ်ပဝ်လဳ (Oligopoly)''': ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် ညိနာင်ဓဝ် ထိင်လဝ် ဗွဝ်ဖျာ။

== ၇။ ဒြဟတ်ရာန် ကေုာံ ဒြဟတ်သွံ ==
[[File:Supply-and-demand.svg|thumb|300px|ဗီုပြင် ထ္ၜးလဝ် စက်ဝိုင် ဒြဟတ်ရာန် (Demand) ကေုာံ ဒြဟတ်သွံ (Supply) မစုက်လုဲ ဒၞာဲလဒေါဝ် မကော်စ တင်ညဳသၟဟ် ၚုဟ်မး (Equilibrium)]]
သၞောဝ် ဒြဟတ်ရာန် ကေုာံ ဒြဟတ်သွံ (Law of Supply and Demand) ဝွံ ဒှ်သၞောဝ် မထိင်ဒဝ် ဗွဝ်ဖျာရ။&lt;ref name=&quot;Varian&quot;&gt;{{cite book |last=Varian |first=Hal R. |year=2014 |title=Intermediate Microeconomics: A Modern Approach |url=https://archive.org/details/intermediatemicr0000vari_z9edo2 |publisher=W. W. Norton &amp; Company |page=[https://archive.org/details/intermediatemicr0000vari_z9edo2/page/n42 15]}}&lt;/ref&gt; 
* '''ဒြဟတ်ရာန် (Demand)''' ဝွံ ပစၞး ကုပၟိက်ဆန္ဒ ကေုာံ အစောံစရာဲ ညးရာန် သွက်ဂွံ ရာန် ကပေါတ်မွဲမွဲ ပ္ဍဲၚုဟ်မး မတၞဟ်ခြာ။
* '''ဒြဟတ်သွံ (Supply)''' ဝွံ ပစၞး ကုလၟိဟ် ကပေါတ် ညးသွံတအ် မိက်ဂွံ ပ္တိတ်သွံ ပ္ဍဲၚုဟ်မး မတၞဟ်ခြာ။
ဒၞာဲ မၞိဟ်ရာန် ကဵု မၞိဟ်သွံ တုပ်စိုတ် ရေင်သကအ် လတူ ၚုဟ်မး ကေုာံ လၟိဟ်ဂှ် ကော်စ ၚုဟ်မး ညဳသၟဟ် (Equilibrium Price) ရ။

== ၈။ ဗွဝ်ဖျာ ဒဳဂျဳတေဝ် ကေုာံ အေန်တာနဲ ==
ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ၜါစှ်ောမွဲ ဗွတ်စှ်ဏအ်၊ ဗွဝ်ဖျာ ဒဳဂျဳတေဝ် (E-commerce) ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမလောန်ရ။ ဟိုတ်နူကဵု အေန်တာနဲတုဲ၊ ညးရာန်တအ် ဟွံဒးအာ ဇရေင် ဖျာ ဇေတ်တ်တုဲ ရာန်ကပေါတ် နူကဵု သ္ၚိမာန်ကၠုင်ရ။ ပရေင်ဏအ် ဗဒှ်ကဵု ညံင် [[ဗွဝ်ဖျာ ဂၠးတိ]] (Global Market) ဂွံဆက်စၠောအ် ရေင်သကအ် လောဲသွာ ကေုာံ ၚုဟ်မး စှ်ေအာရ။&lt;ref name=&quot;Stiglitz&quot;&gt;{{cite journal |last=Stiglitz |first=Joseph E. |year=2001 |title=Information and the Change in the Paradigm in Economics |journal=American Economic Review |volume=92 |issue=3 |pages=460-501}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ဗွဝ်ဖျာ နကဵု အလဵုအသဳ ==
ၜိုန်ရ ဗွဝ်ဖျာ သၠးပွး နွံကီုလေဝ်၊ အလဵုအသဳတအ် သ္ဒးပါလုပ် ထိင်ဒဝ် (Regulation) ညံင် ဗွဝ်ဖျာ ဂွံဒှ် ဓဝ်ယာ၊ ဟွံမဲ ကဵု ပရေင်လီဠာန် ကေုာံ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ ညးစကာ ကပေါတ် (Consumer Protection) ရ။ အလဵုအသဳတအ် ကံက်အခေါန် (Taxes) လတူ ကပေါတ် မသွံရာန်၊ ကေုာံ ပတိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ လေပ်ပရေင် မဝ်နဝ်ပဝ်လဳ (Anti-monopoly laws) ရ။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ အနာဂတ် ဗွဝ်ဖျာ ==
ဗွဝ်ဖျာဝွံ ဆက်တုဲ ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် တိုန်ဒၟံင် လၟိုန် အတိုင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နဲကဲပညာရ။ အနာဂတ် ဗွဝ်ဖျာဝွံ ကြက်ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု [[ပညာစက် ကေုာံ AI]] (Artificial Intelligence) မာန်တုဲ၊ ပရေင်သွံရာန်တအ် ကြက်ပြဟ်ပြေဟ် ကေုာံ ဍိုက်ပေင်ကၠုင် မာန်ရ။ ဆဂး အဓိက သဘဴဓဝ် ဗွဝ်ဖျာ မဒှ် ပရေင်သၠာဲဂတး အကြာ ညးရာန် ကဵု ညးသွံ ဂှ် ဆက်တန်တဴ အာ ဒဵုကဵု အနာဂတ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [[Commons:Category:Markets|ရုပ်ကပေါတ် ဗွဝ်ဖျာ ပ္ဍဲကဵု ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကောမန် (Wikimedia Commons)]]

[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ဗွဝ်ဖျာ]]
[[Category:သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]

{{ပရေင်ပိုန်ဒြပ်}}</text>
      <sha1>kbygv7tff7vjid01ixnlux654bt4aaa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12081</id>
    <revision>
      <id>57849</id>
      <parentid>57749</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:35:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17343" sha1="9k4vhtw9vwon78g4ki4k8cjquwyxdsd" xml:space="preserve">[[File:Fighting hartebeest.jpg|thumb|300px|ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ပ္ဍဲကဵု သဘာဝ (တိရစ္ဆာန်ဂမၠိုင် ပြိုင်ပ္ကာန် ရေင်သကအ် သွက်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ)]]

'''ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်''' ({{lang-en|Competition}}) ဝွံ ဒှ်အကာဲအရာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ကမၠောန် မကတဵုဒှ် အကြာ ပူဂိုလ်၊ ဂကောံ၊ တိရစ္ဆာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင်ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အရာမွဲမွဲ မပ္တံကဵု ဒြပ်ရတ်၊ အဝဵု၊ ဒၞာဲဒတန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်အံင်ဇၞးရ။ ပ္ဍဲကဵု သဘာဝ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်မ္ဂး၊ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဝွံ ဒှ်အရာ အဓိက သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ကေုာံ ပြံင်လှာဲ တုဲ ဍေံကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲအရာနာနာ ဗီုကဵု ဇဳဝဗေဒ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ဝေင်ဒြဟတ် ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Kohn1992&quot;&gt;{{cite book |last=Kohn |first=Alfie |title=No Contest: The Case Against Competition |url=https://archive.org/details/nocontestcaseaga0000kohn_o7g4 |year=1992 |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |isbn=978-0395631256}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ==
ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဝွံ မံက်ဂတှ်ေကၠုင် နူကဵု အရာမဟွံပေင်ဖ္ဍိုက် (Scarcity) ရ။ ဟိုတ်နူကဵု အရာမနွံပၟိက်တအ်ဂှ် အောန်ဒၟံင်တုဲ၊ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အရာတအ်ဂှ် သ္ဒးပြိုင်ပ္ကာန် ရေင်သကအ်ရ။ ဥပမာ- ပ္ဍဲကဵု သဘာဝမ္ဂး တိရစ္ဆာန်တအ် ပြိုင်ပ္ကာန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ စၞစ ကေုာံ ဒၞာဲမံင်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ်မ္ဂး မၞိဟ်တအ် ပြိုင်ပ္ကာန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဒြပ်ရတ်၊ ကဆံင်ပညာ၊ ကေုာံ ကမၠောန်ခိုဟ်ဟ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဝွံ ဒှ်ဒြဟတ် မပ္တိတ်ကဵု ညံင်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ညံင်ဂွံ ဂစာန်ကၠောန်ရ။

== ၂။ ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
အဓိပ္ပါယ် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဝွံ တန်တဴဒၟံင် လတူ လညာတ် ကေုာံ ဘာသာရပ်ရ။ နကဵု လညာတ် [[လူမုရေးဗေဒ]] မ္ဂး ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဝွံ ဒှ်ပရေင်ဆက်ဆောံ မၞိဟ် မဒှ်အရာ မပါ်ပရအ် ပရေင်အံင်ဇၞး ကေုာံ ပရေင်ကျရ။ လ္ၚဵုဂှ် ဟီုဝါတ် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဝွံ ကဵုဖိုလ်ခိုဟ် သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် အရာတၟိတၟိတုဲ၊ လ္ၚဵုဂှ် ဟီုဝါတ် ဍေံဗဒှ်ကဵု ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် ကေုာံ ပရေင်ဍဵုဍိုက်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိပိုဲလၟုဟ် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဝွံ ဒှ်လဒက်ပတန် အဓိက သွက် ကမၠောန်နာနာရ။

== ၃။ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ပ္ဍဲ ဇဳဝဗေဒ ==
ပ္ဍဲကဵု [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology) ကေုာံ ပရေင်သဘာဝမ္ဂး၊ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဝွံ ဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴရ။ အတိုင် လညာတ် [[ချာလ် ဒါဝင်]] (Charles Darwin) မ္ဂး &quot;ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် သွက်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ&quot; (Struggle for existence) ဝွံ ဒှ်ဟိုတ် အဓိက သွက် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇဳဝ (Evolution) ရ။&lt;ref name=&quot;Darwin1859&quot;&gt;{{cite book |last=Darwin |first=Charles |title=On the Origin of Species |year=1859 |publisher=John Murray}}&lt;/ref&gt; 
ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ပ္ဍဲသဘာဝ နွံ (၂) သာ်-
* '''ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် အကြာဂကူတုပ်''' (Intraspecific competition): တိရစ္ဆာန် ဟွံသေင်မ္ဂး တၞံဆု ဂကူတုပ်တုပ် ပြိုင်ပ္ကာန် ရေင်သကအ် (ဥပမာ - ဇာဒိသိုင် ၜါ ပြိုင်ပ္ကာန် သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဒေသ)။
* '''ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် အကြာဂကူဟွံတုပ်''' (Interspecific competition): တိရစ္ဆာန် ဟွံသေင်မ္ဂး တၞံဆု ဂကူဟွံတုပ် ပြိုင်ပ္ကာန် ရေင်သကအ် (ဥပမာ - ဇာဒိသိုင် ကဵု ကၠဵုကၠိင် ပြိုင်ပ္ကာန် သွက်ဂွံ ရပ်စ သဵု)။&lt;ref name=&quot;Begon1996&quot;&gt;{{cite book |last=Begon |first=Michael |title=Ecology: Individuals, Populations and Communities |url=https://archive.org/details/ecology00mich |year=1996 |publisher=Blackwell Science}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ==
ပ္ဍဲကဵု [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics) မ္ဂး၊ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဝွံ ဒှ်သၞောတ် အဓိက သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ၚုဟ်မး ကေုာံ ခၞံဗဒှ် ကမၠောန်တၟိရ။ အတိုင် လညာတ် [[အာဒါမ် သမိတ်]] (Adam Smith) မ္ဂး ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဝွံ တုပ်သၟဟ် ကု &quot;တဲ မဟွံညာတ်&quot; (Invisible hand) မကဵုဖိုလ် ကုညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Smith1776&quot;&gt;{{cite book |last=Smith |first=Adam |title=The Wealth of Nations |year=1776 |publisher=W. Strahan and T. Cadell}}&lt;/ref&gt;
ကမ္ပဏဳဂမၠိုင် ပြိုင်ပ္ကာန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ညးရာန်စ (Customers) တုဲ ဍေံတအ် ဒးဖအောန်ဖျေဟ် ၚုဟ်မး ကေုာံ ဒးကၠောန်ပ္တိတ် ကပေါတ် မခိုဟ်အိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Stigler1987&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last=Stigler |first=George J. |title=Competition |encyclopedia=The New Palgrave: A Dictionary of Economics |year=1987 |volume=1 |pages=531–35}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗီုပြင် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ပ္ဍဲ ဗွိုက်လွာ
|-
! ဗီုပြင်
! လၟိဟ် ကမ္ပဏဳ
! ၚုဟ်မး
! ဥပမာ
|-
| ပြိုင်ပ္ကာန် ဍိုက်ပေင် (Perfect Competition) || ဂၠိုင်အိုတ် || ဟွံမာန်ထိင် || [[သြောအ်]]၊ [[ဗ္စံက်]] 
|-
| ပြိုင်ပ္ကာန် မွဲမွဲ (Monopolistic) || ဂၠိုင် || ထိင်မာန် ညိည || [[ကပေါတ်စၞ]]၊ [[ကယျိုင်ကယဝ်]]
|-
| လဒက်ပတန် ကမ္ပဏဳအောန် (Oligopoly) || အောန် || ထိင်မာန် ဂၠိုင် || [[ကွဳစက်]]၊ [[ကမ္ပဏဳဖုန်]]
|-
| အုပ်ဓုပ်မွဲဓဝ် (Monopoly) || မွဲဓဝ် || ထိင်မာန် သီုဖအိုတ် || [[ဒြဟတ်လလဳ]]၊ [[ဍာ်]]
|}

== ၅။ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ==
ပ္ဍဲကဵု [[ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] မ္ဂး၊ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဝွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင် သဘင်မာဲ ကေုာံ လဒက်ပတန် အလဵုအသဳရ။ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂမၠိုင် ပြိုင်ပ္ကာန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ မာဲ ကေုာံ သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ဍုင်ရ။ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် သၞောတ် [[ဒဳမဝ်ကရေသဳ]] ရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဆက်ဆောံ ဍုင်သ္အာင် (International Relations) မ္ဂး ဍုင်ဇၞော်ဇၞော်တအ် ပြိုင်ပ္ကာန် ရေင်သကအ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အဝဵု ကေုာံ ဒြပ်ရတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

== ၆။ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်စိုတ် ==
ပ္ဍဲကဵု [[ပရေင်ပညာ]] မ္ဂး၊ ကွးဘာတအ် ပြိုင်ပ္ကာန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ စၟတ်ခိုဟ်ဟ် ကေုာံ ပရေင်အံင်ဇၞးရ။ ဣဏအ်ဝွံ ကဵုဒြဟတ် ညံင်ကွးဘာတအ် ဂွံဂစာန် လ္ၚတ်ပညာမာန်ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ပြိုင်ပ္ကာန် လောန်ကာဲအာမ္ဂး ဍေံဗဒှ်ကဵု ပရေင်စိုတ်ဟွံမိပ် (Stress) ကေုာံ ယဲစိုတ်မာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အစာပညာလ္ၚဵုတအ် ဟီုဝါတ် သ္ဒးဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် တုဲ သ္ဒးဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပံင်ကောံကၠောန် (Collaboration) ရ။

== ၇။ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ပ္ဍဲ ပရေင်ဝေင်ဒြဟတ် ==
[[ဝေင်ဒြဟတ်]] (Sports) ဝွံ ဒှ်အရာ မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် သက်သက်ရ။ ညးဝေင်ဒြဟတ်တအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံတအ် ပြိုင်ပ္ကာန် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်အံင်ဇၞး (Zero-sum game) ရ။ ဗီုကဵု [[ပေဲါဝ်ဝ်ကလောအ်]] (Football)၊ [[ပြိုင်ပါ်]] (Athletics)၊ ကေုာံ ဝေင်ပြိုင်နာနာတအ်ဝွံ ဒှ်ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် မကဵု ပရေင်မိပ်ဇြိပ် ကုညးဗဵုတအ်ရ။ 

== ၈။ အကျိုး ကေုာံ အပြစ် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ==
ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဝွံ နွံသီု အကျိုး (Pros) ကေုာံ အပြစ် (Cons) ရ။ 
* '''အကျိုး (Pros)''':
** ဗဒှ်ကဵု ပရေင်ခၞံဗဒှ် တၟိတၟိ (Innovation)။
** ဖအောန်ဖျေဟ် ၚုဟ်မး ကပေါတ် ပ္ဍဲဗွိုက်လွာ။
** ကဵုဒြဟတ် ညံင်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် ခိုဟ်တိုန်။
** ကတဵုဗဒှ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပူဂိုလ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်။

* '''အပြစ် (Cons)''':
** ဗဒှ်ကဵု ပရေင်စိုတ်ဟွံမိပ် (Stress) ကေုာံ ယဲစိုတ်။
** ဗဒှ်ကဵု ပရေင်ဟွံတုပ်သၟဟ် (Inequality) (ညးမဇၞး ကလိဂွံ သီုဖအိုတ်၊ ညးမကျ ကလိဟွံဂွံ မုရ်)။
** လဆောဝ်မ္ဂး ဗဒှ်ကဵု ပရေင်လီုလာ် သဘာဝ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဟွံမင်မဲ သၞောဝ် (Unethical practices) ဟိုတ်နူ မိက်ဂွံဇၞးလောန်။

== ၉။ သၞောဝ် ကေုာံ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ==
သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ညံင်ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ဂွံဒှ် နကဵု ဗီုပြင် ဓဝ်ယာ၊ အလဵုအသဳဂမၠိုင် သ္ဒးခၞံဗဒှ် [[သၞောဝ်ပြိုင်ပ္ကာန်]] (Competition Law or Anti-trust Law) ရ။ သၞောဝ်ဏအ်ဝွံ စဵုဒၞာ ညံင်ကမ္ပဏဳဇၞော်ဇၞော်တအ် ဟွံဂွံ ဍဵုဍိုက် ကမ္ပဏဳဍောတ်တ်၊ ကေုာံ ညံင်ဟွံဂွံ ကတဵုဗဒှ် အုပ်ဓုပ်မွဲဓဝ် (Monopoly) ရ။ ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ သမဂ္ဂဥရောပ မ္ဂး နွံကဵု ဂကောံထိင်ဒဝ် ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် မစၟဳစၟတ်ဒၟံင် ဇၟာပ်အခိင်ရ။ 

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ရံင်မ္ဂး ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဝွံ ဒှ်လဒက်ပတန် အဓိက သွက်သဘာဝ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် သီုဖအိုတ်ရ။ ဍေံကဵု ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ခိုဟ်တိုန်မာန်ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်ဝွံ ဟွံမဲကဵု သၞောဝ် ကေုာံ ဓဝ်ယာမ္ဂး ဍေံဗဒှ်ကဵု ပရေင်လီုလာ် ကေုာံ ပရေင်ဍဵုဍိုက်မာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ကေုာံ ပရေင်ပံင်ကောံ (Cooperation) ဝွံ သ္ဒးအာ မွဲစွံ သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ် မသာယာ ကေုာံ တန်တဴမာန်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚး ==
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Competition Competition] - English Wikipedia 
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Competition Category:Competition] - Wikimedia Commons

{{Navbox
| name = ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
| title = ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ကေုာံ ဗွိုက်လွာ လဒက်ပတန်
| listclass = hlist
| group1 = ဗီုပြင်
| list1 =
* [[ပြိုင်ပ္ကာန် ဍိုက်ပေင်]] 
* [[အုပ်ဓုပ်မွဲဓဝ်]] 
* [[လဒက်ပတန် ကမ္ပဏဳအောန်]]
| group2 = မဆက်စပ်
| list2 =
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] 
* [[ဇဳဝဗေဒ]] 
* [[ဝေင်ဒြဟတ်]] 
* [[သၞောဝ်ပြိုင်ပ္ကာန်]]
}}

[[Category:ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန်]]
[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ဝေင်ဒြဟတ်]]</text>
      <sha1>9k4vhtw9vwon78g4ki4k8cjquwyxdsd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ၚုဟ်မး ကမၠောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12082</id>
    <revision>
      <id>57869</id>
      <parentid>57750</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T23:02:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16132" sha1="l87jtqv6iy28t0uwlm2eq6n15oem4my" xml:space="preserve">[[File:Karl Marx 001.jpg|thumb|300px|ကာလ် မာက် (Karl Marx) ညးမခၞံဗဒှ် သဘဴဓဝ် ၚုဟ်မး ကမၠောန် မၞုံကဵု ပရေင်အထံက်အပင်ဇၞော် ကေုာံ လညာတ် ဝါဒမာက်။]]

'''ၚုဟ်မး ကမၠောန်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''သဘဴဓဝ် ၚုဟ်မး ကမၠောန်''' ({{lang-en|Labor theory of value}} - LTV) ဂှ် ဒှ်တေသြရဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မွဲ မဟီုတွဟ်လဝ် ဒဒှ်ရ ၚုဟ်မး ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သွက်ကပေါတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်သောင်ကလးမွဲဂှ် ဒးဒုင်စၟတ်သမ္တီ နကဵု လၟိဟ် အခိင်ဒြဟတ်ကမၠောန် မဒးစကာ သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ကပေါတ်ဂှ်ရ။ လညာတ်ဝွံ ဒှ်လညာတ် အဓိက ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ခေတ်တြေံ (Classical economics) တုဲ ညးမခၞံဗဒှ် လညာတ်ဏအ် အဓိကဂှ် ဒှ် [[အာဒမ် သမိတ်]] (Adam Smith) ကေုာံ [[ဒေဝိတ် ရဳကာဒဝ်]] (David Ricardo) တအ်ရ။ ဆဂး လညာတ်ဝွံ ဂွံယၟုပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု [[ကာလ် မာက်]] (Karl Marx) မစကာလဝ် ပ္ဍဲကဵု [[ဝါဒမာက်]] (Marxism) မဒှ်ရ။

== ၁။ နိဒါန် ==
သဘဴဓဝ် ၚုဟ်မး ကမၠောန် ဝွံ ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ကပေါတ်မွဲ ၚုဟ်မး ဍေံ ဂလိုင်လဵု နွံဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကုလၟိဟ် ဒြဟတ်ကမၠောန် မစုတ်လဝ် ပ္ဍဲအရာဂှ်ရ။ ဥပမာ - ကပေါတ် A ဂှ် ဒးကေတ် အခိင် ၂ နာဍဳ သွက်ဂွံ ကၠောန်၊ ကပေါတ် B ဂှ် ဒးကေတ် အခိင် ၁ နာဍဳ မ္ဂး၊ ၚုဟ်မး ကပေါတ် A ဂှ် ဒးနွံ ၜါဆ နူကပေါတ် B ရ။ လညာတ်ဏအ် ဒှ်သဇိုင် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခိုဟ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ခေတ်ကိုပ်ကၠာ ကၠာဟွံဂွံ ပြံင်လှာဲစိုပ် သဘဴဓဝ် ၚုဟ်မး ပူဂိုလ် (Subjective theory of value)။ တေသြရဳဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် စကာ သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ သၞောတ်သြန်ဓန ကေုာံ ပရေင်ဟွံသၟဟ်အစောံ ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

== ၂။ ပရေင်စကတဵုဒှ် ကေုာံ ဝင် ==
လညာတ် သဘဴဓဝ် ၚုဟ်မး ကမၠောန်ဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ်တြေံ ကေုာံ အခိင်လဒေါဝ်ရ။ သၟာဒဿန ဗီုကဵု ထဝ်မာတ် အာကွဳနာတ် (Thomas Aquinas) တအ် စိုတ်လုပ်စ ပ္ဍဲကဵု &quot;ၚုဟ်မး မတန်တဴ&quot; (Just price) မဒှ်ရ။ ဆဂး လညာတ် မဆေင်ကဵု ကမၠောန်ဝွံ ဂွံကၠိုဟ်ခိုဟ်အိုတ်ဂှ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲခေတ် အသိင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပြံင်လှာဲ (Commercial Revolution) မဒှ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ကပေါတ်ဂမၠိုင် စကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ၊ သၟာဒဿနတအ် လ္ၚတ်ကၠုင် ဟိုတ် ကေုာံ ဖိုလ် မဆေင်ကဵု ၚုဟ်မး ရ။

== ၃။ လညာတ် ဂျောန် လံက် ကေုာံ ဒြပ်သီ ==
သၟာဒဿန ဂရိတ် [[ဂျောန် လံက်]] (John Locke) ဝွံ ခၞံဗဒှ် လညာတ် &quot;သဘဴဓဝ် ၚုဟ်မး ဒြပ်သီ&quot; ([[Labor theory of property]]) ရ။ ညးဟီုတွဟ်လဝ် ဒဒှ်ရ အရာမွဲမွဲ မၞိဟ်မွဲ ပၠုပ်စုတ် ဒြဟတ်ကမၠောန်ဇကု (Mixes his labor) တုဲ ကၠောန်ပ္တိတ်မ္ဂး အရာဂှ် ဒှ်ဒြပ် ညးဂှ်ရ။ နူဂှ်မွဲအဆက် လညာတ်ဏအ် ပြးဇးတုဲ လုပ်စိုပ်အာ ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂမၠိုင်တုဲ၊ ဒှ်အထံက်အပင် သွက် အာဒမ် သမိတ် သွက်ဂွံ ဆက်ချူ သဘဴဓဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရ။

== ၄။ သဘဴဓဝ် အာဒမ် သမိတ် ==
[[File:AdamSmith.jpg|thumb|200px|အာဒမ် သမိတ်]]
အာဒမ် သမိတ် (Adam Smith) ညးမချူလိက် &quot;သြန်ဓန ဍုင်ဂမၠိုင်&quot; (The Wealth of Nations) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၇၆ ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မပါ်ပဲါ သဘဴဓဝ်ဏအ် ဗွဲမလှဲလးရ။ သမိတ် ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲကဵု ခေတ်ကိုပ်ကၠာ မၞိဟ်တအ် သၠာဲဂတး ကပေါတ်မ္ဂး လၟိဟ်ဒြဟတ်ကမၠောန်ဂှ် ဒှ်သဇိုင် အဓိကရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ခေတ်သၞောတ်သြန်ဓန (Capitalism) မ္ဂး ၚုဟ်မးဂှ် ဟွံသေင် ဆကမၠောန်မွဲဓဝ်၊ ဍေံပါလုပ်ကၠုင် သြန်တမ် (Capital) ကေုာံ တိဍာ် (Land) တအ်ကီုရ။&lt;ref name=&quot;Smith1776&quot;&gt;{{cite book|last=Smith|first=Adam|title=An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations|year=1776|publisher=W. Strahan and T. Cadell}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ သဘဴဓဝ် ဒေဝိတ် ရဳကာဒဝ် ==
[[File:David Ricardo.jpg|thumb|200px|ဒေဝိတ် ရဳကာဒဝ်]]
[[ဒေဝိတ် ရဳကာဒဝ်]] (David Ricardo) ပ္ဍဲလိက်ညး သၞာံ ၁၈၁၇ ဂှ် ထံက်ဂလာန် ကဵု သမိတ် တုဲ ညးပလေဝ်စ သဘဴဓဝ်ဏအ် ကဵုခိုဟ်တိုန်ရ။ ရဳကာဒဝ် ဟီု ဒဒှ်ရ ၚုဟ်မး ကပေါတ်မွဲဂှ် ဒးဒုင်စၟတ်သမ္တီ နကဵု လၟိဟ် ကမၠောန် မဒးစကာ သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ဍေံဟေင်ရ။ ညးဟီု ဒဒှ်ရ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲကဵု ၚုဟ်မး ကမၠောန် (Wages) ဂှ် ဟွံပြံင်လှာဲ ၚုဟ်မး ကပေါတ် (Value of commodity) ဆဂး ဍေံပြံင်လှာဲ သြန်ပရဲ (Profit) သၟဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Ricardo1817&quot;&gt;{{cite book|last=Ricardo|first=David|title=On the Principles of Political Economy and Taxation|year=1817|publisher=John Murray}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ တေသြရဳ ကာလ် မာက် ကေုာံ အခိင်ကမၠောန် ==
ကာလ် မာက် ဝွံ ဒှ်မၞိဟ် မသၠုင်ပ္တိုန် သဘဴဓဝ် ၚုဟ်မး ကမၠောန် ကဵုစိုပ် ကဆံင်အလုံမွဲရ။ ပ္ဍဲလိက် &quot;Capital&quot; ညးဂှ် ညးဟီု ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲသၞောတ်သြန်ဓနဂှ် ၚုဟ်မး အလုံသီုဖအိုတ်ဂှ် ကၠုင်နူ ဒြဟတ်ကမၠောန် မၞိဟ်ရ။ သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ လၟိဟ်အခိင်ဂှ် မာက် ခၞံဗဒှ် လညာတ် &quot;အခိင်ကမၠောန် မဒးနွံ သွက်မၞိဟ်&quot; (Socially necessary labor time) ရ။ ယဝ်ရ သၟာကမၠောန်မွဲ လှိုင်ဒၟံင်တုဲ ဒးကေတ် အခိင်ဂၠိုင်မ္ဂး ၚုဟ်မး ကပေါတ်ဂှ် သၠုင်တိုန် ဟွံသေင်။ ၚုဟ်မး ကပေါတ်ဂှ် ဒးဒုင်စၟတ်သမ္တီ နကဵု အခိင်လဒေါဝ် (Average time) မဒးစကာ ပ္ဍဲကဵု ခေတ်ကာလ ကေုာံ နဲကဲပညာ လၟုဟ်ဟေင်ရ။&lt;ref name=&quot;Marx1867&quot;&gt;{{cite book|last=Marx|first=Karl|title=Capital: Critique of Political Economy, Volume I|year=1867|publisher=Charles H. Kerr and Co.}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ၚုဟ်မး မသှ်ေၜက် ကေုာံ ပရေင်ကေတ်ဂြဲစ ==
အရာ ကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲတေသြရဳ မာက် ဂှ် ဒှ် &quot;ၚုဟ်မး မသှ်ေၜက်&quot; (Surplus value) ရ။ တၠသြန်ဓနတအ် ကဵုၚုဟ်ကမၠောန် ကုသၟာကမၠောန်တအ် ဆၜိုတ် သွက်ဂွံ ဂျိုင်လမျီုဟေင်ရ။ ဆဂး သၟာကမၠောန်တအ် ကၠောန်ပ္တိတ် ၚုဟ်မး ကပေါတ် မဂၠိုင်နူ ၚုဟ်ကမၠောန် ညးတအ် ကလိဂွံရ။ ၚုဟ်မး မသှ်ေၜက်ဏအ်ဂှ် တၠသြန်ဓနတအ် ကေတ်ထောံ နဒဒှ် သြန်ပရဲ (Profit) ရ။ ဣဏအ်ဂှ် မာက် ကော်စ ပရေင်ကေတ်ဂြဲစ (Exploitation) ပ္ဍဲသၞောတ်သြန်ဓနရ။&lt;ref name=&quot;Harvey2010&quot;&gt;{{cite book|last=Harvey|first=David|title=A Companion to Marx's Capital|url=https://archive.org/details/companiontomarxs0000harv|year=2010|publisher=Verso Books}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ လညာတ် တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
ပ္ဍဲကၞောတ် သၞာံ ၁၈၀၀ တအ်ဂှ် သၟာပရေင်ပိုန်ဒြပ် တၞဟ်တအ် (Marginalists) ဗီုကဵု [[Eugen von Böhm-Bawerk]] (အဳဂေန် ဗောန် ဗုမ်-ဗာဝါက်) ကေုာံ [[William Stanley Jevons]] တအ် ခၞံဗဒှ် လညာတ် &quot;သဘဴဓဝ် ၚုဟ်မး ပူဂိုလ်&quot; (Subjective theory of value) ရ။ ညးတအ်ဟီု ၚုဟ်မး ကပေါတ်မွဲဂှ် ဟွံတန်တဴ ကုလၟိဟ် ကမၠောန် မပ္တိတ်လဝ်၊ ဍေံတန်တဴ ကုလၟိဟ် ပၟိက်ဆန္ဒ ကေုာံ အစောံမာန် သွက်ညးရာန် (Consumer utility and preference) ဟေင်ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ သဘဴဓဝ် ၚုဟ်မး ၜါသာ်
|-
! တင်ရန်တၟအ်
! သဘဴဓဝ် ၚုဟ်မး ကမၠောန် (LTV)
! သဘဴဓဝ် ၚုဟ်မး ပူဂိုလ် (STV)
|-
| '''သဇိုင် ၚုဟ်မး''' || ဒြဟတ်ကမၠောန် ကေုာံ အခိင် မဒးစကာ သွက်ဂွံပ္တိတ် || ပၟိက်ဆန္ဒ ကေုာံ တင်နွံပၟိက် ညးရာန် (Utility)
|-
| '''ညးမခၞံဗဒှ် အဓိက''' || အာဒမ် သမိတ်၊ ဒေဝိတ် ရဳကာဒဝ်၊ ကာလ် မာက် || Carl Menger, William Stanley Jevons, Leon Walras
|-
| '''ပရေင်စကာ ခေတ်လၟုဟ်''' || စကာအောန် (ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲဝါဒမာက်) || စကာဂၠိုင် (ပ္ဍဲပရေင်ပိုန်ဒြပ် ခေတ်လၟုဟ် သီုဖအိုတ်)
|-
| '''ပြသၞာ အဓိက''' || ဟွံမာန် သောင်ကလး ၚုဟ်မး ကပေါတ် သဘာဝ ဟွံသေင်မ္ဂး အနုသုခုမ || ဟွံကဵု သတိ ကုပရေင်ကေတ်ဂြဲစ (Exploitation) ပ္ဍဲကမၠောန်
|}

== ၉။ ပရေင်ပါ်ပဲါ သဘဴဓဝ်ဝွံ ==
ပရေင်ပါ်ပဲါ အဓိက သွက် သဘဴဓဝ် ၚုဟ်မး ကမၠောန် ဂှ် ဟွံမာန် သောင်ကလး ၚုဟ်မး ကပေါတ် မဟွံဒးစကာ ကမၠောန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဥပမာ - တိဍာ် မသၠာဲၚုဟ်မး၊ ရုပ်ပါန်ခဳ တြေံတြဟ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် သဘာဝ တအ်ဂှ် ၚုဟ်မး ဍေံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပၟိက်ဆန္ဒ ညးရာန် (Demand) ရ။&lt;ref name=&quot;Bohm1896&quot;&gt;{{cite book|last=Böhm-Bawerk|first=Eugen von|title=Karl Marx and the Close of His System|year=1896|publisher=T.F. Unwin}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ ပရေင်စကာ ခေတ်လၟုဟ် ==
သရုပ်မ္ဂး သဘဴဓဝ် ၚုဟ်မး ကမၠောန် ဝွံ ဒှ်တေသြရဳ မၞုံကဵု ဝင် မဇၞော်မောဝ်ကၠုင်လဝ် ဗွဲမလှဲလးရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သၞောတ်ဓမ္မတာ (Neoclassical economics) ဂှ် ဟွံစကာ သဘဴဓဝ် ၚုဟ်မး ကမၠောန် ဏအ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ဝါဒမာက် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political economy) လ္ၚဵုတအ်ဂှ် စကာဒၟံင်ဖိုဟ်ရ။ ၜိုန်ရ ခေတ်လၟုဟ် မၞိဟ်စကာအောန်အာကီုလေဝ်၊ လညာတ်ဏအ် သှ်ေၜက်ဒၟံင် နဒဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေင်ကမၠောန်၊ ၚုဟ်မး ကေုာံ ဘဝ သၟာကမၠောန် ပ္ဍဲသၞောတ်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိပိုဲရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Labor_theory_of_value Labor theory of value - Wikipedia]

{{Navbox
| name  = သဘဴဓဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
| title = လညာတ် ကေုာံ သဘဴဓဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂမၠိုင်
| list1 = [[သဘဴဓဝ် ၚုဟ်မး ကမၠောန်]] • [[သဘဴဓဝ် ၚုဟ်မး ပူဂိုလ်]] • [[သၞောတ်သြန်ဓန]] • [[ဝါဒမာက်]]
}}

[[Category:သဘဴဓဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ဝါဒမာက်]]
[[Category:ကမၠောန်]]</text>
      <sha1>l87jtqv6iy28t0uwlm2eq6n15oem4my</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ခမဳသင် အစာကဗျမန်ဂမၠိုင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12093</id>
    <revision>
      <id>57761</id>
      <timestamp>2026-10-09T12:28:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Palm leaf manuscript in Myanmar.jpg|thumb|300px|လိက်သၠရိုတ် မဒှ် တမ်မူလ လိက်ပတ်၊ လင်္ကာ ကေုာံ ကဗျမန် နူခေတ်တြေံ မချူဇန်လဝ် နကဵု ခမဳသင်တအ်]]  '''ကဏ္ဍ:ခမဳသင် အစာကဗျမန်ဂမၠိုင်''' (အင်္ဂလိက်...&quot;</comment>
      <origin>57761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15258" sha1="slbh6lw4mbabx1zu7kmhjrvcemu3ako" xml:space="preserve">[[File:Palm leaf manuscript in Myanmar.jpg|thumb|300px|လိက်သၠရိုတ် မဒှ် တမ်မူလ လိက်ပတ်၊ လင်္ကာ ကေုာံ ကဗျမန် နူခေတ်တြေံ မချူဇန်လဝ် နကဵု ခမဳသင်တအ်]]

'''ကဏ္ဍ:ခမဳသင် အစာကဗျမန်ဂမၠိုင်''' (အင်္ဂလိက်: ''Category:Mon Buddhist monk poets'') ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ အဓိက သွက်ဂွံ ပကောံပကေဝ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ခမဳသင် ဂကူမန် မၞုံကဵု အစောံစရာဲ ပ္ဍဲအရာ ပရေင်ချူဇန် လိက်ပတ် ကေုာံ ကဗျလင်္ကာဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲဝင် လိက်ပတ်မန်မ္ဂး ခမဳသင်တအ်ဝွံ ဒှ်ညးမထိင်ဒဝ် လိက်ပတ်၊ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ပညာ ဂကူမန် နူခေတ် အဆက်ဆက်ရ။ ကဏ္ဍဝွံ ပကောံလဝ် မုက်လိက် ဝင်ပူဂိုလ် ကျာ်ဇၞော်အစာ ကေုာံ ခမဳသင်မန် မချူလဝ် ကဗျ၊ လင်္ကာ ကေုာံ ပြကိုဟ် သာသနာ နကဵု လိက်ပတ်မန်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;MonLit&quot;&gt;{{cite book|author=South, Ashley|title=Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake|publisher=Routledge|year=2003|page=45-50}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ==
လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဂကူမန်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဘာလကျာ် ကေုာံ ပရေင်သာသနာ ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။ ပ္ဍဲအခိင် ကၠာတေအ် ဘာလကျာ်ဂှ် ဒှ်ဌာန် ဒတန် ပရေင်ပညာ (University) သွက် ညးဍုင်ကွာန်တအ်ရ။ ခမဳသင်တအ်ဝွံ ဟိုတ်နူ မလေပ်လ္ၚတ်လဝ် လိက်ပါဠိ ကေုာံ သုတ်ဇာတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ ညးတအ် ချူဇန် ပ္တိတ် ကဗျလင်္ကာ ညံင်ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဂွံကၠိုဟ်ခိုဟ် ဓမ္မ ကေုာံ ပရေင်မံင်စံင်ရ။ ခမဳသင် အစာကဗျမန်တအ်ဝွံ ဒှ်အစာ မပၠတရဴ ပရေင်လိက်ပတ် မန် ဗွဲမပြာကတ်ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် လိက်ပတ်သင် ==
ဝင် လိက်ပတ်မန် စကတဵုဒှ် နူခေတ် သဓီု (သုဝဏ္ဏဘူမိ) ကေုာံ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ပ္ဍဲခေတ် ဟံသာဝတဳ ရ။ ပ္ဍဲခေတ်တအ်ဂှ် ခမဳသင်တအ် စကာ လိက်သၠရိုတ် သွက်ဂွံ ချူဇန် ပြကိုဟ် ကေုာံ လင်္ကာဂမၠိုင်ရ။ ဇာတ် ၅၅၀ နူကဵု ပါဠိဂှ် ဒးဒုင် ကၠာဲစၠောအ် ကေုာံ ဖန်ဇန် နကဵု လင်္ကာမန် သွက်ဂွံ ဟီုတွဟ် ပ္ဍဲပေါဲဓမ္မဒေသနာရ။ ပရေင်ချူဇန် လင်္ကာဏအ်ဝွံ ဒှ်တမ်ရိုဟ် ပရေင်ကဗျမန် အခိင်လၟုဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Guhler&quot;&gt;{{cite journal|author=Gühler, U.|title=A Study of Mon Literature and History|journal=Journal of the Siam Society|year=1948|volume=37|issue=1|pages=23-30}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ခေတ် လိက်ပတ် ကေုာံ ကဗျမန် ==
ခေတ် လိက်ပတ်မန် မဆေင်ကဵု ခမဳသင်တအ်ဂှ် ပါ်ပရအ်လဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ -
* '''ခေတ် သဓီု ကေုာံ ဗုကာံ:''' ဒှ်ခေတ် လိက်တၟအ် ကေုာံ ပရေင်စကၠာဲစၠောအ် လိက်ပါဠိ။
* '''[[ခေတ် လိက်ပတ် ဟံသာဝတဳ]]:''' ဒှ်ခေတ် ထဝ် သွက် လိက်ပတ်မန်။ ခမဳသင်တအ် ချူဇန် လင်္ကာ ကေုာံ ကဗျ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု လင်္ကာ သၠပတ်။
* '''ခေတ် အမရပူရ ကေုာံ မာန္တလေ:''' ၜိုန်ရ ဒးဒုင် ပလီုပလာ် ဍုင်ကီုလေဝ်၊ ခမဳသင်မန်တအ် ဆက်ထိင်ဒဝ်လဝ် လိက်ပတ် နကဵု လိက်သၠရိုတ် ပ္ဍဲဘာလကျာ်ဂမၠိုင်ရ။
* '''ခေတ် လၟုဟ်:''' ခမဳသင်တအ် စချူကၠုင် ကဗျ ခေတ်တၟိ၊ ကဗျ သၠးပွး ကေုာံ လိက်ပရေင် ဓမ္မ နကဵု ဗီုပြင် တက်စက် (Printed books) ရ။

== ၄။ ခမဳသင် အစာကဗျ မပြာကတ်ဂမၠိုင် ==
ပ္ဍဲဝင် ဂကူမန်မ္ဂး နွံကဵု ကျာ်ဇၞော်အစာ ကေုာံ ခမဳသင် မဒှ် အစာကဗျ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ညးတအ်ဝွံ ဖန်ဇန်လဝ် ပြကိုဟ် ကေုာံ လင်္ကာ မၞုံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် သၠုင်ရ။ မပ္တံကဵု -
* '''ကျာ်ဇၞော်အစာ [[:Category:ခမဳသင် အစာကဗျမန်ဂမၠိုင်|အစာလင်္ကာ]]တြေံ:''' မချူဇန်လဝ် လင်္ကာ သၠပတ် ဇာတ် နာနာ။
* '''ကျာ်ဇၞော် ပါလိတ:''' ညးမချူလဝ် ကဗျ ကေုာံ လိက်ပတ် ယေန်သၞာင် ဗွဲမဂၠိုင်။
* '''ကျာ်ဇၞော်အစာ ညာဏ:''' ညးမကၠာဲစၠောအ် ပြကိုဟ် သာသနာ ကေုာံ ချူဇန် လင်္ကာ တန်ဝိပဿနာ။
(တင်စၟတ် - ယၟု ခမဳသင်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု ယၟု ပြကိုဟ် ညးတအ် မချူလဝ်ရ။)

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗီုပြင် လိက်ပတ် ကေုာံ ကဗျ မချူဇန် နကဵု ခမဳသင်မန်
|-
! ဂကူ လိက်ပတ် (Type)
! ပရူပရာ အဓိက (Main Theme)
! ဥပမာ (Example)
|-
| လင်္ကာ သုတ်ဇာတ် (Jataka Poetry) || ပရူ ဇာတ် ၅၅၀ ကေုာံ ဓမ္မဒေသနာ || သၠပတ် ဝေသန္တဝ်၊ လင်္ကာ မဟောသဓ
|-
| လင်္ကာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Historical/Political) || ဝင် ဍုင်၊ ဝင် သၟိင်ဨကရာဇ်မန် || [[လိက် ဝင်ဟံသာဝတဳ]]
|-
| ကဗျ ဓမ္မ (Dhamma Poetry) || ပရေင် ဝိပဿနာ ကေုာံ လဒေါဝ် သံသာ || ကဗျ သတိပဋ္ဌာန်
|-
| လိက် သၟာန်သွဟ် (Didactic Poetry) || ပရေင် ကဵုသတိ ကေုာံ လညာတ် ပညာ || သၠပတ် လောကသာရ
|}

== ၅။ ဗီုပြင် ကဗျ ကေုာံ လင်္ကာမန် ==
ခမဳသင်တအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် စကာ &quot;လင်္ကာ&quot; (Linga/Verse) မဒှ် ဗီုပြင် ကဗျမန် တြေံရ။ လင်္ကာမန် နွံကဵု ကာရန် မစှ်ေသၞောတ် (Rhyme schemes) မပ္တံကဵု ၄ မွဲပိုဒ်၊ ၇ မွဲပိုဒ် ရ။ ခမဳသင်တအ် ချူလင်္ကာ နကဵု အရေဝ် ဝေါဟာရ မဇြိုဟ်နက်၊ စကာ ဝေါဟာရ ပါဠိ နှဴရဴ ကု ဝေါဟာရ မန် ညံင်ဂွံ ဒှ် ရှ်သာ ကဗျ မခိုဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Shorto&quot;&gt;{{cite book|author=Shorto, H. L.|title=A Dictionary of Modern Spoken Mon|publisher=Oxford University Press|year=1962|page=xiv-xv}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ပရေင်ဆက်စပ် ကုသာသနာ ကေုာံ လိက်ပတ် ==
ပရေင်ချူ ကဗျ ကေုာံ လင်္ကာ နူကဵု ခမဳသင်တအ်ဝွံ ဒှ်နဲကဲ အဓိက သွက်ဂွံ ပြးဇး သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲအကြာ ညးဍုင်ကွာန် မန်ရ။ အခိင်ကၠာတေအ် ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဗှ်လိက် ဟွံလေပ် သီုဖအိုတ်တုဲ၊ ပရေင်ဖဍောတ် လင်္ကာ ပ္ဍဲဘာလကျာ်ဂှ် ဒှ်အရာ မကဵု ပရေင်ပညာ ရ။ ကဗျ လင်္ကာတအ်ဝွံ ဟိုတ်နူ နွံကဵု ကာရန် တုဲ လောဲသွာ သွက်ဂွံ စွံသမ္တီ ပ္ဍဲစိုတ်ရ။

== ၇။ တင်ရန်တၟအ် ပရေင်ချူကဗျ ==
တင်ရန်တၟအ် အဓိက ခမဳသင်တအ် မချူ ကဗျ လင်္ကာဂှ် နွံ (၃) သာ်ရ - 
# '''ပရေင်သာသနာ:''' သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ဂၠံင်တရဴ ဓမ္မ ကေုာံ ပရေင်ကုသိုလ် ကုညးဍုင်ကွာန်။
# '''ပရေင်မင်မဲ လိက်ပတ်:''' သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဝေါဟာရ မန်၊ သဒ္ဒါ ကေုာံ အက္ခရ် မန် ညံင်ဟွံဂွံ ကၠေအ်ကၠက်။
# '''ပရေင်ဒ္ဂေတ်လၟေတ်:''' သွက်ဂွံ ကဵုသတိ ပရေင် မံင်စံင် စသုင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် မၞိဟ် အတိုင် ဗုဒ္ဓဘာသာ။&lt;ref name=&quot;Bauer&quot;&gt;{{cite journal|author=Bauer, Christian|title=Language and Ethnicity: The Mon in Burma and Thailand|journal=Journal of Southeast Asian Studies|year=1990|volume=21|issue=1|pages=14-47}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ သြဇာ လတူ ညးဍုင်ကွာန် ==
ခမဳသင် အစာကဗျတအ်ဝွံ နွံကဵု သြဇာ လတူ ဂကူမန် ဗွဲမလောန်ရ။ ညးတအ် ဒှ် အစာ မကဵု ပညာ၊ ဒှ် ညးမကဵု ကသပ် ပ္ဍဲပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဒှ် ညးမထိင်ဒဝ် စိုတ်ဓါတ် ဂကူ (National identity) ရ။ ပ္ဍဲအခိင် ဍုင်မန် ဒးဒုင် ထိင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ လိက်ပတ်မန် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵုဂှ်၊ ဘာလကျာ် ကေုာံ ကဗျလင်္ကာ သင်တအ်ဂှ်ဟေင် ဒှ်အရာ မဆက်မင်မဲလဝ် လမျီု ဂကူမန် ရ။

== ၉။ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ကေုာံ တင်ဆောမ်ဒဵု (Preservation and Challenges) ==
ပ္ဍဲအခိင် လၟုဟ် ပြသၞာ အဓိက မကတဵုဒှ်ဒၟံင်ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကၠေအ်ကၠက် လိက်သၠရိုတ် ကေုာံ ကဗျ တြေံဂမၠိုင်ရ。 ဟိုတ်နူ ဥတုရာသဳ၊ စၟစၟောန် ကေုာံ ပရေင်ဟွံစွံသတိတုဲ လိက်သၠရိုတ် ဗွဲမဂၠိုင် လီုလာ်အာရ။ ဆဂး ဂကောံ လိက်ပတ်မန် ကေုာံ တၠပညာတအ် ဂစာန် ပြံင်လှာဲ စုတ် လိက်သၠရိုတ် တအ်ဏအ် ပ္ဍဲကဵု စက် ကောန်ပျူတာ (Digitization) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ်လဝ် ညံင်ဟွံဂွံ ကၠေအ်ကၠက်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce&quot;&gt;{{cite book|author=Luce, G. H.|title=Phases of Pre-Pagan Burma|publisher=Oxford University Press|year=1985|page=112-115}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
ကဏ္ဍ &quot;ခမဳသင် အစာကဗျမန်ဂမၠိုင်&quot; ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မစၞောန်ထ္ၜးကဵု င္ၚုဟ်မး ဝင် လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဂကူမန် ရ။ ခမဳသင်တအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဆညးမမင်မဲ သာသနာ မွဲဓဝ်၊ ညးတအ် ဒှ် သၟာအနုသုခုမ၊ အစာပညာ ကေုာံ ညးမစဵုဒၞာ လိက်ပတ်မန် ကီုရ။ ပရေင်လ္ၚတ် ကေုာံ ပကောံပကေဝ် ယၟု ကေုာံ ကမၠောန် ခမဳသင် အစာကဗျတအ်ဝွံ ဒှ်တာလျိုင် ကောန်ဂကူမန် သီုဖအိုတ် သွက်ဂွံ ဆက်ဇၞော်မောဝ် အာ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Mon_people Mon people (Wikipedia ပရူ ဂကူမန်)]
* [https://kengtung.org/mon-literature/ Mon Literature and Culture Society]

{{Navbox
| name = လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် မန်
| title = လိက်ပတ်၊ အနုသုခုမ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဂကူမန်
| list1 = [[လိက်ပတ်မန်]] • [[ကဗျမန်]] • [[ခမဳသင်မန်ဂမၠိုင်]] • [[လိက်သၠရိုတ်မန်]] • [[ဝင်ဂကူမန်]]
}}

[[Category:အစာကဗျမန်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ခမဳသင်မန်ဂမၠိုင်]]
[[Category:လိက်ပတ်မန်]]
[[Category:ယေန်သၞာင်မန်]]</text>
      <sha1>slbh6lw4mbabx1zu7kmhjrvcemu3ako</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဗျမန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12094</id>
    <revision>
      <id>57762</id>
      <timestamp>2026-10-09T12:32:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Mon palm leaf manuscript.jpg|thumb|300px|လိက်သၠရိုတ်မန် တြေံ မချူလဝ် နကဵု လင်္ကာ ကေုာံ ကဗျ သွက်ဂွံ တွဟ်ဍောင်ဓရ်။]]  '''ကဗျမန်''' (အင်္ဂလိက်: ''Mon Poetry'', {{lang-th|กวีนิพนธ์มอญ}}) ဝွံ ဒှ်အင်္ဂလက္သဏ...&quot;</comment>
      <origin>57762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14282" sha1="c5stsw4sews0v44qpfsuaa7jifh0w13" xml:space="preserve">[[File:Mon palm leaf manuscript.jpg|thumb|300px|လိက်သၠရိုတ်မန် တြေံ မချူလဝ် နကဵု လင်္ကာ ကေုာံ ကဗျ သွက်ဂွံ တွဟ်ဍောင်ဓရ်။]]

'''ကဗျမန်''' (အင်္ဂလိက်: ''Mon Poetry'', {{lang-th|กวีนิพนธ์มอญ}}) ဝွံ ဒှ်အင်္ဂလက္သဏ် အဓိက ပ္ဍဲကဵု [[လိက်ပတ်မန်]] မပါ်ပရအ်လဝ် နကဵု လဒက်ပတန် လင်္ကာ ကေုာံ ကဗျနာနာသာ်ရ။ ကဗျမန်ဝွံ နွံကဵု ဝင်မဂၠိင်သ္ၚောဲတုဲ စတမ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ်သဓီု ကေုာံ ခေတ်ဟံသာဝတဳ မဒှ်အခိင် လိက်ပတ်မန် ဇၞော်မောဝ် ကတိုင်ကၟဟ်အိုတ်ရ။ ကဗျမန်တအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ချူလဝ် သွက်ဂွံ ပသောင်ထ္ၜး ပရူပရာ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ဝင်ဍုင်၊ ပရူသဘာဝ ကေုာံ ဘဝမံင်စံင် ညးဍုင်ကွာန်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Guillon1999&quot;&gt;{{cite book|author=Guillon, E.|title=The Mons: A Civilization of Southeast Asia|publisher=Siam Society|year=1999|isbn=978-9748298443|pages=85-90}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ==
ကဗျမန်ဝွံ ဒှ်အနုသုခုမ မွဲသာ် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ရမ္သာင် လင်္ကာ မဍိုက်ပေင်ကဵု ရှ်သာ လိက်ပတ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ်မန် ခေတ်တြေံဂှ် လိက်ဗွဲမဂၠိုင် ချူလဝ် နကဵု ဗီုပြင် လင်္ကာတုဲ ကော်စ &quot;လိက်လင်္ကာ&quot; ရ။ လိက်လင်္ကာတအ်ဝွံ လောဲသွာ သွက်ဂွံ ဖ္ဍောတ် ကေုာံ သမ္တီလောဲတုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ချူလဝ် ပ္ဍဲ လိက်သၠရိုတ် ဂမၠိုင်ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက မချူကဗျမန် ပ္ဍဲခေတ်တြေံဂှ် သွက်ဂွံ သၠိုင်ပၠုပ် ဓရ်ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲစိုတ် ညးဍုင်ကွာန်၊ ကေုာံ မင်မဲ ယေန်သၞာင် အခိုက်ကၞာမန်ရ။ 

== ၂။ ဝင် ကေုာံ အခိင်ကာလ ==
ဝင်ကဗျမန်ဝွံ ပါ်မာန် နကဵု ပိခေတ် အဓိက -
# '''ခေတ်တြေံ (ခေတ်သဓီု ကေုာံ ဗုကာံ):''' စတမ်နူ ၉ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ။ ပ္ဍဲခေတ်ဏအ် ကဗျမန် မံက်ဂတှ်ေ ပ္ဍဲ တိုင်သလုံးတၟအ် (Inscriptions) မပ္တံကဵု တၟအ်လိက်မန်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Shorto1971&quot;&gt;{{cite book|author=Shorto, H.L.|title=A Dictionary of the Mon Inscriptions from the Sixth to the Sixteenth Centuries|publisher=Oxford University Press|year=1971|pages=12-15}}&lt;/ref&gt;
# '''ခေတ်လဒေါဝ် (ခေတ်ဟံသာဝတဳ):''' ဒှ်ခေတ် ထဝ် သွက်လိက်ပတ်မန်ရ။ (၁၄ - ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ)။ ပ္ဍဲခေတ်ဏအ် အစာလိက်ပတ်မန် မပ္တံကဵု ခမဳသင်တအ် ချူခၞံ လိက်သၠရိုတ် နကဵု လင်္ကာ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
# '''ခေတ်တၟိ (ခေတ်ပစ္စုပ္ပန်):''' စတမ်နူ အခိင် မစိုပ်ကၠုင် စက်ပ္ဍဵုဗီုလိက်။ ပ္ဍဲခေတ်ဏအ် ကဗျမန် ပြံင်လှာဲအာ ဗီုပြင် ကေုာံ ရသ မပ္တံကဵု ပရူပရာ ဆာန်ဂကူ ကေုာံ ပရေင်မံင်စံင် မၞိဟ်တအ်ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ လဒက်ပတန် ==
လဒက်ပတန် ကဗျမန်ဝွံ နွံကဵု သၞောဝ် လင်္ကာ မချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ ကဗျမန်ဝွံ နိဿဲလဝ် သၞောဝ် ပိဋကတ် ပါဠိ ကေုာံ သက္ကတ လ္ၚဵုတုဲ ဖန်ဗဒှ်လဝ် အတိုင် အခိုက်ရမ္သာင်မန် (Tonal features of Mon) ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဂကူလင်္ကာမန် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ယၟု လင်္ကာ !! လဒက်ပတန် !! တင်ရန်တၟအ် မစကာဂၠိုင်
|-
| လင်္ကာ ၄ မ || မွဲပိုဒ် ၄ မ || သွက်ဂွံ ဖ္ဍောတ် လောဲသွာ ကေုာံ ဂၠေအ်။
|-
| လင်္ကာ ၇ မ || မွဲပိုဒ် ၇ မ || ကဗျ ပရူ ဝင်၊ ကေုာံ လိက်ဇာတ်ဂမၠိုင်။
|-
| ကဗျလွတ် (Free Verse) || ဟွံမွဲ ကုသၞောဝ် ချိုတ်ပၠိုတ် || ကဗျခေတ်တၟိ မဟီုပရူ ခံစားချက်။
|}

== ၄။ ကဗျမန် ခေတ်တြေံ ==
ပ္ဍဲခေတ်တြေံဂှ် ကဗျမန်တအ်ဝွံ မံက်ဂတှ်ေ ပ္ဍဲ လိက်တၟအ် မပ္တံကဵု လိက်တၟအ် ကျာ်မြစေတဳ (Myazedi Inscription) ရ။ ၜိုန်ရ လိက်တၟအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ်လိက်ပလး (Prose) ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲဒၞာဲလ္ၚဵုဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ရမ္သာင်လင်္ကာ မဍိုက်ပေင် ကု ကဗျအလင်္ကာရ။ လိက်တအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ချူလဝ် ပရူ ကမၠောန်ကုသိုလ် ကေုာံ ရာဒနာမိက် သွက်ဂွံ စိုပ် နိဗ္ဗာန် ရ။

== ၅။ ကဗျမန် ခေတ်လဒေါဝ် ကေုာံ လိက်ဟံသာဝတဳ ==
ခေတ် ဟံသာဝတဳ (ဟံသာဝတဳ) ဝွံ ဒှ်အခိင် လိက်ပတ်မန် ဇၞော်မောဝ်အိုတ်ရ။ အစာကဗျ ကေုာံ ခမဳသင်မန်တအ် ကၠာဲစၠောအ် လိက်ဇာတ် ၅၅၀ နူ ပါဠိ နကဵု လင်္ကာမန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ လိက်မပြာကတ်တအ်ဂှ် -
* '''လိက်သၟိင်အသး''' (Lik Smin Asah) - ချူလဝ် ပရူ ဝင် သၟိင်အသး နကဵု လင်္ကာ မဍိုက်ပေင် ကု ရသ။
* '''ပြကိုဟ်လောကသိဒ္ဓိ''' - ချူလဝ် နကဵု လင်္ကာ သွက်ဂွံ ဒှ်နဲကဲ မံင်စံင် လောကဳ ကေုာံ လောကုတ္တဵု။
ပ္ဍဲခေတ်ဏအ် ညးမချူလိက် ဗွဲမဂၠိုင်ဝွံ ဟွံစွံလဝ် ယၟုတုဲ၊ လိက်ဗွဲမဂၠိုင်ဝွံ စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ပြကိုဟ် သာသနာ ရ။&lt;ref name=&quot;South2003&quot;&gt;{{cite book|author=South, Ashley|title=Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake|publisher=Routledge|year=2003|isbn=978-0700717144|pages=45-48}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကဗျမန် ခေတ်တၟိ ==
ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ကဗျမန် စပြံင်လှာဲကၠုင် ဗီုပြင် ကေုာံ ပရူပရာရ။ ကဗျခေတ်တၟိဝွံ ဟွံဒုင်သဇိုင် လတူ ပရူ ဇာတ် နိပါတ် သၟးတုဲ၊ စချူကၠုင် ပရူ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ဆာန်ဂကူ၊ ပရေင်မံင်စံင် ညးဍုင်ကွာန်၊ ကေုာံ ရသ စိုတ် (Emotion) မၞိဟ်တအ်ရ။ အစာကဗျမန် ခေတ်တၟိတအ် စကာ နဲကဲ ကဗျလွတ် (Free verse) ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ တက်တြး ပ္ဍဲကဵု မဂ္ဂဇြေန် ကေုာံ ဂျာနေဝ်မန် ဂမၠိုင်ရ။

== ၇။ ပါ်စၟတ် လိက်ပတ် ကေုာံ အလင်္ကာ ==
ကဗျမန်ဝွံ နွံကဵု အလင်္ကာ (Alankara - Figures of Speech) မခိုဟ်ဆာဲ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲကဵု သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လိက်ပတ်မ္ဂး၊ ကဗျမန်ဝွံ သုင်စောဲလဝ် -
* '''ဥပမာ အလင်္ကာ (Simile)''': ပတောအ်ၜတ် အရာမွဲ ကု အရာမွဲ (ဥပမာ - စိုတ် ခိုဟ် ညံင် ဍာ်ရမိတ်)။
* '''ရူပက အလင်္ကာ (Metaphor)''': စၞောန်ထ္ၜး အရာမွဲ နဒဒှ် အရာမွဲ။
ရမ္သာင် ကဗျမန်ဝွံ ထိင်လဝ် နကဵု သၞောဝ် ကာရန် (Rhyme) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ ဒှ်အရာ မကဵု ရှ်သာ ကုညးမဗှ် ကေုာံ ညးမကလင်တအ်ရ။

== ၈။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ယေန်သၞာင် ==
ကဗျမန်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ယေန်သၞာင်မန် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်ရ။ ပ္ဍဲကဵု သဘင်ကၞာဂမၠိုင် မပ္တံကဵု သဘင်မ္ၚဵုထပ်တဲ၊ သဘင်ကၠောန်ကုသိုလ်၊ ကေုာံ သဘင်နာနာတအ်ဂှ် ညးတအ် ဒယှ်ေ တိင်တိုက် နကဵု လင်္ကာမန်ဂမၠိုင်ရ။ ကဗျမန်ဝွံ ဒှ်အရာ မမင်မဲလဝ် ဝေါဟာရမန် တြေံဂမၠိုင် ကေုာံ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် မန် နူကဵု ခေတ်အဆက်ဆက်ရ။&lt;ref name=&quot;Bauer1990&quot;&gt;{{cite journal|author=Bauer, Christian|title=Language and Ethnicity: The Mon in Burma and Thailand|journal=Georgetown University Round Table on Languages and Linguistics|year=1990|pages=230-235}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ အစာကဗျမန် ယၟုပြာကတ်ဂမၠိုင် ==
ပ္ဍဲကဵု ဝင်လိက်ပတ်မန် အစာကဗျ ကေုာံ အစာလိက်ပတ် ယၟုပြာကတ် နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ။ 
* '''ကျာ်ဇၞော်အစာ သဳလဝန္တ''' - ညးမခၞံ ပြကိုဟ် လင်္ကာမန် ခေတ်လဒေါဝ် ဗွဲမဂၠိုင်။
* '''နာဲပါန်သာ (Nai Pan Thar)''' - အစာလိက်ပတ် ညးမစၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲဝင် လိက်ပတ် ကေုာံ ဝေါဟာရမန် ခေတ်တၟိ။&lt;ref name=&quot;Jenny2015&quot;&gt;{{cite book|author=Jenny, Mathias|title=The Mon Language: Descriptive Grammar and Texts|publisher=De Gruyter Mouton|year=2015|isbn=978-3110374116|pages=310-312}}&lt;/ref&gt;
* '''အစာကဗျ ခေတ်တၟိဂမၠိုင်''' - မပ္တံကဵု မာံမောဝ်ဇေတ် ကေုာံ ညးမချူကဗျ ပ္ဍဲကဵု ဝှုက်ဗောက် ကေုာံ လပှ်ကျာ အခိင်လၟုဟ်။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ အနာဂတ် ==
ကဗျမန်ဝွံ ၜိုန်ရ ဒးဒုင် အခက်အခုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု အခိင်ကာလ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပြံင်လှာဲကီုလေဝ်၊ ကဗျမန်ဝွံ ဆက်တုဲ ဂျိုင်တန်တဴဒၟံင် ဖိုဟ်ရ။ သၟတ်မန် အခိင်လၟုဟ်တအ်ဝွံ စကာကၠုင် သၞောတ် အေန်တာနဲ ကေုာံ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Media) သွက်ဂွံ တြးပ္တိတ် ကဗျမန်ဂမၠိုင်ရ။ ပရေင်ကၠောန်ဗဒှ် တ္ၚဲလိက်ပတ်မန် ကေုာံ ပေါဲပြိုင် ချူကဗျမန်တအ်ဝွံ ဒှ်အရာ မဇၞော်ပၟဝ်ကဵု အနာဂတ် ကဗျမန် ညံင်ဂွံ တန်တဴအာ သွာတ်သြာဲရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Guillon1999&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;Shorto1971&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;South2003&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;Bauer1990&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;Jenny2015&quot; /&gt;
&lt;/references&gt;

== လေန်မ္ၚး ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mon_manuscripts Mon Manuscripts on Wikimedia Commons]
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Mon_language Mon Language (Wikipedia)]

[[Category:ကဗျမန်]]
[[Category:လိက်ပတ်မန်]]
[[Category:ယေန်သၞာင်မန်]]
[[Category:လင်္ကာ]]

{{လိက်ပတ်မန်}}</text>
      <sha1>c5stsw4sews0v44qpfsuaa7jifh0w13</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57862</id>
      <parentid>57762</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:53:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14523" sha1="eye0y98kvp1bvkucet6hxpjzihr3jki" xml:space="preserve">[[File:Mon palm leaf manuscript.jpg|thumb|300px|လိက်သၠရိုတ်မန် တြေံ မချူလဝ် နကဵု လင်္ကာ ကေုာံ ကဗျ သွက်ဂွံ တွဟ်ဍောင်ဓရ်။]]

'''ကဗျမန်''' (အင်္ဂလိက်: ''Mon Poetry'', {{lang-th|กวีนิพนธ์มอญ}}) ဝွံ ဒှ်အင်္ဂလက္သဏ် အဓိက ပ္ဍဲကဵု [[လိက်ပတ်မန်]] မပါ်ပရအ်လဝ် နကဵု လဒက်ပတန် လင်္ကာ ကေုာံ ကဗျနာနာသာ်ရ။ ကဗျမန်ဝွံ နွံကဵု ဝင်မဂၠိင်သ္ၚောဲတုဲ စတမ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ်သဓီု ကေုာံ ခေတ်ဟံသာဝတဳ မဒှ်အခိင် လိက်ပတ်မန် ဇၞော်မောဝ် ကတိုင်ကၟဟ်အိုတ်ရ။ ကဗျမန်တအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ချူလဝ် သွက်ဂွံ ပသောင်ထ္ၜး ပရူပရာ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ဝင်ဍုင်၊ ပရူသဘာဝ ကေုာံ ဘဝမံင်စံင် ညးဍုင်ကွာန်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Guillon1999&quot;&gt;{{cite book|author=Guillon, E.|title=The Mons: A Civilization of Southeast Asia|publisher=Siam Society|year=1999|isbn=978-9748298443|pages=85-90}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ==
ကဗျမန်ဝွံ ဒှ်အနုသုခုမ မွဲသာ် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ရမ္သာင် လင်္ကာ မဍိုက်ပေင်ကဵု ရှ်သာ လိက်ပတ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ်မန် ခေတ်တြေံဂှ် လိက်ဗွဲမဂၠိုင် ချူလဝ် နကဵု ဗီုပြင် လင်္ကာတုဲ ကော်စ &quot;လိက်လင်္ကာ&quot; ရ။ လိက်လင်္ကာတအ်ဝွံ လောဲသွာ သွက်ဂွံ ဖ္ဍောတ် ကေုာံ သမ္တီလောဲတုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ချူလဝ် ပ္ဍဲ လိက်သၠရိုတ် ဂမၠိုင်ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက မချူကဗျမန် ပ္ဍဲခေတ်တြေံဂှ် သွက်ဂွံ သၠိုင်ပၠုပ် ဓရ်ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲစိုတ် ညးဍုင်ကွာန်၊ ကေုာံ မင်မဲ ယေန်သၞာင် အခိုက်ကၞာမန်ရ။ 

== ၂။ ဝင် ကေုာံ အခိင်ကာလ ==
ဝင်ကဗျမန်ဝွံ ပါ်မာန် နကဵု ပိခေတ် အဓိက -
# '''ခေတ်တြေံ (ခေတ်သဓီု ကေုာံ ဗုကာံ):''' စတမ်နူ ၉ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ။ ပ္ဍဲခေတ်ဏအ် ကဗျမန် မံက်ဂတှ်ေ ပ္ဍဲ တိုင်သလုံးတၟအ် (Inscriptions) မပ္တံကဵု တၟအ်လိက်မန်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Shorto1971&quot;&gt;{{cite book|author=Shorto, H.L.|title=A Dictionary of the Mon Inscriptions from the Sixth to the Sixteenth Centuries|url=https://archive.org/details/dictionaryofmoni0000shor|publisher=Oxford University Press|year=1971|pages=[https://archive.org/details/dictionaryofmoni0000shor/page/n59 12]-15}}&lt;/ref&gt;
# '''ခေတ်လဒေါဝ် (ခေတ်ဟံသာဝတဳ):''' ဒှ်ခေတ် ထဝ် သွက်လိက်ပတ်မန်ရ။ (၁၄ - ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ)။ ပ္ဍဲခေတ်ဏအ် အစာလိက်ပတ်မန် မပ္တံကဵု ခမဳသင်တအ် ချူခၞံ လိက်သၠရိုတ် နကဵု လင်္ကာ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
# '''ခေတ်တၟိ (ခေတ်ပစ္စုပ္ပန်):''' စတမ်နူ အခိင် မစိုပ်ကၠုင် စက်ပ္ဍဵုဗီုလိက်။ ပ္ဍဲခေတ်ဏအ် ကဗျမန် ပြံင်လှာဲအာ ဗီုပြင် ကေုာံ ရသ မပ္တံကဵု ပရူပရာ ဆာန်ဂကူ ကေုာံ ပရေင်မံင်စံင် မၞိဟ်တအ်ရ။

== ၃။ ဗီုပြင် ကေုာံ လဒက်ပတန် ==
လဒက်ပတန် ကဗျမန်ဝွံ နွံကဵု သၞောဝ် လင်္ကာ မချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ ကဗျမန်ဝွံ နိဿဲလဝ် သၞောဝ် ပိဋကတ် ပါဠိ ကေုာံ သက္ကတ လ္ၚဵုတုဲ ဖန်ဗဒှ်လဝ် အတိုင် အခိုက်ရမ္သာင်မန် (Tonal features of Mon) ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဂကူလင်္ကာမန် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ယၟု လင်္ကာ !! လဒက်ပတန် !! တင်ရန်တၟအ် မစကာဂၠိုင်
|-
| လင်္ကာ ၄ မ || မွဲပိုဒ် ၄ မ || သွက်ဂွံ ဖ္ဍောတ် လောဲသွာ ကေုာံ ဂၠေအ်။
|-
| လင်္ကာ ၇ မ || မွဲပိုဒ် ၇ မ || ကဗျ ပရူ ဝင်၊ ကေုာံ လိက်ဇာတ်ဂမၠိုင်။
|-
| ကဗျလွတ် (Free Verse) || ဟွံမွဲ ကုသၞောဝ် ချိုတ်ပၠိုတ် || ကဗျခေတ်တၟိ မဟီုပရူ ခံစားချက်။
|}

== ၄။ ကဗျမန် ခေတ်တြေံ ==
ပ္ဍဲခေတ်တြေံဂှ် ကဗျမန်တအ်ဝွံ မံက်ဂတှ်ေ ပ္ဍဲ လိက်တၟအ် မပ္တံကဵု လိက်တၟအ် ကျာ်မြစေတဳ (Myazedi Inscription) ရ။ ၜိုန်ရ လိက်တၟအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ်လိက်ပလး (Prose) ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲဒၞာဲလ္ၚဵုဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ရမ္သာင်လင်္ကာ မဍိုက်ပေင် ကု ကဗျအလင်္ကာရ။ လိက်တအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ချူလဝ် ပရူ ကမၠောန်ကုသိုလ် ကေုာံ ရာဒနာမိက် သွက်ဂွံ စိုပ် နိဗ္ဗာန် ရ။

== ၅။ ကဗျမန် ခေတ်လဒေါဝ် ကေုာံ လိက်ဟံသာဝတဳ ==
ခေတ် ဟံသာဝတဳ (ဟံသာဝတဳ) ဝွံ ဒှ်အခိင် လိက်ပတ်မန် ဇၞော်မောဝ်အိုတ်ရ။ အစာကဗျ ကေုာံ ခမဳသင်မန်တအ် ကၠာဲစၠောအ် လိက်ဇာတ် ၅၅၀ နူ ပါဠိ နကဵု လင်္ကာမန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ လိက်မပြာကတ်တအ်ဂှ် -
* '''လိက်သၟိင်အသး''' (Lik Smin Asah) - ချူလဝ် ပရူ ဝင် သၟိင်အသး နကဵု လင်္ကာ မဍိုက်ပေင် ကု ရသ။
* '''ပြကိုဟ်လောကသိဒ္ဓိ''' - ချူလဝ် နကဵု လင်္ကာ သွက်ဂွံ ဒှ်နဲကဲ မံင်စံင် လောကဳ ကေုာံ လောကုတ္တဵု။
ပ္ဍဲခေတ်ဏအ် ညးမချူလိက် ဗွဲမဂၠိုင်ဝွံ ဟွံစွံလဝ် ယၟုတုဲ၊ လိက်ဗွဲမဂၠိုင်ဝွံ စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ပြကိုဟ် သာသနာ ရ။&lt;ref name=&quot;South2003&quot;&gt;{{cite book|author=South, Ashley|title=Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake|url=https://archive.org/details/monnationalismci0000sout|publisher=Routledge|year=2003|isbn=978-0700717144|pages=[https://archive.org/details/monnationalismci0000sout/page/45 45]-48}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ကဗျမန် ခေတ်တၟိ ==
ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ကဗျမန် စပြံင်လှာဲကၠုင် ဗီုပြင် ကေုာံ ပရူပရာရ။ ကဗျခေတ်တၟိဝွံ ဟွံဒုင်သဇိုင် လတူ ပရူ ဇာတ် နိပါတ် သၟးတုဲ၊ စချူကၠုင် ပရူ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ဆာန်ဂကူ၊ ပရေင်မံင်စံင် ညးဍုင်ကွာန်၊ ကေုာံ ရသ စိုတ် (Emotion) မၞိဟ်တအ်ရ။ အစာကဗျမန် ခေတ်တၟိတအ် စကာ နဲကဲ ကဗျလွတ် (Free verse) ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ တက်တြး ပ္ဍဲကဵု မဂ္ဂဇြေန် ကေုာံ ဂျာနေဝ်မန် ဂမၠိုင်ရ။

== ၇။ ပါ်စၟတ် လိက်ပတ် ကေုာံ အလင်္ကာ ==
ကဗျမန်ဝွံ နွံကဵု အလင်္ကာ (Alankara - Figures of Speech) မခိုဟ်ဆာဲ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲကဵု သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လိက်ပတ်မ္ဂး၊ ကဗျမန်ဝွံ သုင်စောဲလဝ် -
* '''ဥပမာ အလင်္ကာ (Simile)''': ပတောအ်ၜတ် အရာမွဲ ကု အရာမွဲ (ဥပမာ - စိုတ် ခိုဟ် ညံင် ဍာ်ရမိတ်)။
* '''ရူပက အလင်္ကာ (Metaphor)''': စၞောန်ထ္ၜး အရာမွဲ နဒဒှ် အရာမွဲ။
ရမ္သာင် ကဗျမန်ဝွံ ထိင်လဝ် နကဵု သၞောဝ် ကာရန် (Rhyme) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ ဒှ်အရာ မကဵု ရှ်သာ ကုညးမဗှ် ကေုာံ ညးမကလင်တအ်ရ။

== ၈။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ယေန်သၞာင် ==
ကဗျမန်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ယေန်သၞာင်မန် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်ရ။ ပ္ဍဲကဵု သဘင်ကၞာဂမၠိုင် မပ္တံကဵု သဘင်မ္ၚဵုထပ်တဲ၊ သဘင်ကၠောန်ကုသိုလ်၊ ကေုာံ သဘင်နာနာတအ်ဂှ် ညးတအ် ဒယှ်ေ တိင်တိုက် နကဵု လင်္ကာမန်ဂမၠိုင်ရ။ ကဗျမန်ဝွံ ဒှ်အရာ မမင်မဲလဝ် ဝေါဟာရမန် တြေံဂမၠိုင် ကေုာံ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် မန် နူကဵု ခေတ်အဆက်ဆက်ရ။&lt;ref name=&quot;Bauer1990&quot;&gt;{{cite journal|author=Bauer, Christian|title=Language and Ethnicity: The Mon in Burma and Thailand|journal=Georgetown University Round Table on Languages and Linguistics|year=1990|pages=230-235}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ အစာကဗျမန် ယၟုပြာကတ်ဂမၠိုင် ==
ပ္ဍဲကဵု ဝင်လိက်ပတ်မန် အစာကဗျ ကေုာံ အစာလိက်ပတ် ယၟုပြာကတ် နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ။ 
* '''ကျာ်ဇၞော်အစာ သဳလဝန္တ''' - ညးမခၞံ ပြကိုဟ် လင်္ကာမန် ခေတ်လဒေါဝ် ဗွဲမဂၠိုင်။
* '''နာဲပါန်သာ (Nai Pan Thar)''' - အစာလိက်ပတ် ညးမစၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲဝင် လိက်ပတ် ကေုာံ ဝေါဟာရမန် ခေတ်တၟိ။&lt;ref name=&quot;Jenny2015&quot;&gt;{{cite book|author=Jenny, Mathias|title=The Mon Language: Descriptive Grammar and Texts|publisher=De Gruyter Mouton|year=2015|isbn=978-3110374116|pages=310-312}}&lt;/ref&gt;
* '''အစာကဗျ ခေတ်တၟိဂမၠိုင်''' - မပ္တံကဵု မာံမောဝ်ဇေတ် ကေုာံ ညးမချူကဗျ ပ္ဍဲကဵု ဝှုက်ဗောက် ကေုာံ လပှ်ကျာ အခိင်လၟုဟ်။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ အနာဂတ် ==
ကဗျမန်ဝွံ ၜိုန်ရ ဒးဒုင် အခက်အခုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု အခိင်ကာလ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပြံင်လှာဲကီုလေဝ်၊ ကဗျမန်ဝွံ ဆက်တုဲ ဂျိုင်တန်တဴဒၟံင် ဖိုဟ်ရ။ သၟတ်မန် အခိင်လၟုဟ်တအ်ဝွံ စကာကၠုင် သၞောတ် အေန်တာနဲ ကေုာံ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital Media) သွက်ဂွံ တြးပ္တိတ် ကဗျမန်ဂမၠိုင်ရ။ ပရေင်ကၠောန်ဗဒှ် တ္ၚဲလိက်ပတ်မန် ကေုာံ ပေါဲပြိုင် ချူကဗျမန်တအ်ဝွံ ဒှ်အရာ မဇၞော်ပၟဝ်ကဵု အနာဂတ် ကဗျမန် ညံင်ဂွံ တန်တဴအာ သွာတ်သြာဲရ။

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Guillon1999&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;Shorto1971&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;South2003&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;Bauer1990&quot; /&gt;
&lt;ref name=&quot;Jenny2015&quot; /&gt;
&lt;/references&gt;

== လေန်မ္ၚး ==
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mon_manuscripts Mon Manuscripts on Wikimedia Commons]
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Mon_language Mon Language (Wikipedia)]

[[Category:ကဗျမန်]]
[[Category:လိက်ပတ်မန်]]
[[Category:ယေန်သၞာင်မန်]]
[[Category:လင်္ကာ]]

{{လိက်ပတ်မန်}}</text>
      <sha1>eye0y98kvp1bvkucet6hxpjzihr3jki</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:လိက်ပတ်မန်</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12095</id>
    <revision>
      <id>57763</id>
      <timestamp>2026-10-09T12:35:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Navbox | name       = လိက်ပတ်မန် | title      = [[လိက်ပတ်မန်]] | state      = {{{state|autocollapse}}} | listclass  = hlist | image      = [[File:Mon palm leaf manuscript.jpg|80px|လိက်သၠရိုတ်မန်]]  | group1 = ခေတ်လိက်ပတ်ဂမၠိုင် | list1  =  * လိက်ပတ်မန် ခေတ်သဓီု|ခေတ်သ...&quot;</comment>
      <origin>57763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2625" sha1="hsprvvofum0bqgc4fm00o5emj9ve5bx" xml:space="preserve">{{Navbox
| name       = လိက်ပတ်မန်
| title      = [[လိက်ပတ်မန်]]
| state      = {{{state|autocollapse}}}
| listclass  = hlist
| image      = [[File:Mon palm leaf manuscript.jpg|80px|လိက်သၠရိုတ်မန်]]

| group1 = ခေတ်လိက်ပတ်ဂမၠိုင်
| list1  = 
* [[လိက်ပတ်မန် ခေတ်သဓီု|ခေတ်သဓီု]]
* [[လိက်ပတ်မန် ခေတ်ဗုကာံ|ခေတ်ဗုကာံ]]
* [[လိက်ပတ်မန် ခေတ်ဟံသာဝတဳ|ခေတ်ဟံသာဝတဳ]]
* [[လိက်ပတ်မန် ခေတ်တၟိ|ခေတ်တၟိ]]

| group2 = ဗီုပြင် ကေုာံ ဂကူလိက်
| list2  = 
* [[လိက်သၠရိုတ်မန်|လိက်သၠရိုတ်]]
* [[လိက်တၟအ်မန်|လိက်တၟအ်]]
* [[ကဗျမန်]]
* [[လင်္ကာမန်|လင်္ကာ]]
* [[ပုံအာဂီုမန်|ပုံအာဂီု]]
* [[လိက်ဇာတ်မန်|လိက်ဇာတ်]]
* [[ဂလာန်တွဟ်မန်|ဂလာန်တွဟ်]]

| group3 = ပြကိုဟ် ကေုာံ လိက်ပြာကတ်
| list3  = 
* [[လိက်သၟိင်အသး]]
* [[ပြကိုဟ်လောကသိဒ္ဓိ]]
* [[ပြကိုဟ်ဥပ္ပန္နသုဝဏ္ဏဘူမိ]]
* [[ရာဇာဝင်မန်]]
* [[လိက်ပလးမန်]]

| group4 = အစာလိက်ပတ် ကေုာံ အစာကဗျ
| list4  = 
* [[ကျာ်ဇၞော်အစာ သဳလဝန္တ]]
* [[နာဲပါန်သာ]]
* [[နာဲထောန်သိင်]]
* [[မာံမောဝ်ဇေတ်]]
* [[နာဲအံင်ဇၞး (ရုင်ဒါန်)]]

| group5 = အရာမဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list5  = 
* [[မလိက်မန်]]
* [[အရေဝ်မန်]]
* [[ယေန်သၞာင်မန်]]
* [[ဝင်မန်]]
* [[ပရေင်ဇၞော်မောဝ် လိက်ပတ်မန်]]

| below = 
* {{icon|category}} [[:Category:လိက်ပတ်မန်|ကဏ္ဍ လိက်ပတ်မန်]]
* {{icon|commons}} [[:commons:Category:Mon literature|ဝဳကဳ ကွန်မောန်]]
}}
&lt;noinclude&gt;
{{collapsible option}}

[[Category:ထာမ်ပလိက် လိက်ပတ်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် မန်]]
[[Category:လိက်ပတ်မန်]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hsprvvofum0bqgc4fm00o5emj9ve5bx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57764</id>
      <parentid>57763</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T12:36:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2625" sha1="5ylad2q0oafq7t1h0dhlic091ixfc0s" xml:space="preserve">{{Navbox
| name       = လိက်ပတ်မန်
| title      = [[လိက်ပတ်မန်]]
| state      = {{{state|autocollapse}}}
| listclass  = hlist
| image      = [[File:Mon palm leaf manuscript.jpg|80px|လိက်သၠရိုတ်မန်]]

| group1 = ခေတ်လိက်ပတ်ဂမၠိုင်
| list1  = 
* [[လိက်ပတ်မန် ခေတ်သဓီု|ခေတ်သဓီု]]
* [[လိက်ပတ်မန် ခေတ်ဗုကာံ|ခေတ်ဗုကာံ]]
* [[လိက်ပတ်မန် ခေတ်ဟံသာဝတဳ|ခေတ်ဟံသာဝတဳ]]
* [[လိက်ပတ်မန် ခေတ်တၟိ|ခေတ်တၟိ]]

| group2 = ဗီုပြင် ကေုာံ ဂကူလိက်
| list2  = 
* [[လိက်သၠရိုတ်မန်|လိက်သၠရိုတ်]]
* [[လိက်တၟအ်မန်|လိက်တၟအ်]]
* [[ကဗျမန်]]
* [[လင်္ကာမန်|လင်္ကာ]]
* [[ပုံအာဂီုမန်|ပုံအာဂီု]]
* [[လိက်ဇာတ်မန်|လိက်ဇာတ်]]
* [[ဂလာန်တွဟ်မန်|ဂလာန်တွဟ်]]

| group3 = ပြကိုဟ် ကေုာံ လိက်ပြာကတ်
| list3  = 
* [[လိက်သၟိင်အသး]]
* [[ပြကိုဟ်လောကသိဒ္ဓိ]]
* [[ပြကိုဟ်ဥပ္ပန္နသုဝဏ္ဏဘူမိ]]
* [[ရာဇာဝင်မန်]]
* [[လိက်ပလးမန်]]

| group4 = အစာလိက်ပတ် ကေုာံ အစာကဗျ
| list4  = 
* [[ကျာ်ဇၞော်အစာ သဳလဝန္တ]]
* [[နာဲပါန်သာ]]
* [[နာဲထောန်သိင်]]
* [[မာံမောဝ်ဇေတ်]]
* [[နာဲအံင်ဇၞး (ရုတ္တံင်)]]

| group5 = အရာမဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list5  = 
* [[မလိက်မန်]]
* [[အရေဝ်မန်]]
* [[ယေန်သၞာင်မန်]]
* [[ဝင်မန်]]
* [[ပရေင်ဇၞော်မောဝ် လိက်ပတ်မန်]]

| below = 
* {{icon|category}} [[:Category:လိက်ပတ်မန်|ကဏ္ဍ လိက်ပတ်မန်]]
* {{icon|commons}} [[:commons:Category:Mon literature|ဝဳကဳ ကွန်မောန်]]
}}
&lt;noinclude&gt;
{{collapsible option}}

[[Category:ထာမ်ပလိက် လိက်ပတ်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် မန်]]
[[Category:လိက်ပတ်မန်]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5ylad2q0oafq7t1h0dhlic091ixfc0s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57765</id>
      <parentid>57764</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T12:37:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2659" sha1="0coniie6dq63f04wj7j8x12jvjyxr3v" xml:space="preserve">{{Navbox
| name       = လိက်ပတ်မန်
| title      = [[လိက်ပတ်မန်]]
| state      = {{{state|autocollapse}}}
| listclass  = hlist
| image      = [[File:Mon palm leaf manuscript.jpg|80px|လိက်သၠရိုတ်မန်]]

| group1 = ခေတ်လိက်ပတ်ဂမၠိုင်
| list1  = 
* [[လိက်ပတ်မန် ခေတ်သဓီု|ခေတ်သဓီု]]
* [[လိက်ပတ်မန် ခေတ်ဗုကာံ|ခေတ်ဗုကာံ]]
* [[လိက်ပတ်မန် ခေတ်ဟံသာဝတဳ|ခေတ်ဟံသာဝတဳ]]
* [[လိက်ပတ်မန် ခေတ်တၟိ|ခေတ်တၟိ]]

| group2 = ဗီုပြင် ကေုာံ ဂကူလိက်
| list2  = 
* [[လိက်သၠရိုတ်မန်|လိက်သၠရိုတ်]]
* [[လိက်တၟအ်မန်|လိက်တၟအ်]]
* [[ကဗျမန်]]
* [[လင်္ကာမန်|လင်္ကာ]]
* [[ပုံအာဂီုမန်|ပုံအာဂီု]]
* [[လိက်ဇာတ်မန်|လိက်ဇာတ်]]
* [[ဂလာန်တွဟ်မန်|ဂလာန်တွဟ်]]

| group3 = ပြကိုဟ် ကေုာံ လိက်ပြာကတ်
| list3  = 
* [[လိက်သၟိင်အသး]]
* [[ပြကိုဟ်လောကသိဒ္ဓိ]]
* [[ပြကိုဟ်ဥပ္ပန္နသုဝဏ္ဏဘူမိ]]
* [[ရာဇာဝင်မန်]]
* [[လိက်ပလးမန်]]

| group4 = အစာလိက်ပတ် ကေုာံ အစာကဗျ
| list4  = 
* [[ကျာ်ဇၞော်အစာ သဳလဝန္တ]]
* [[နာဲပါန်သာ]]
* [[နာဲထောန်သိင်]]
* [[မာံမောဝ်ဇေတ်]]
* [[အံၚ်ဇၞး၊နာဲ|နာဲအံင်ဇၞး (ရုတ္တံင်)]]

| group5 = အရာမဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list5  = 
* [[မလိက်မန်]]
* [[အရေဝ်မန်]]
* [[ယေန်သၞာင်မန်]]
* [[ဝင်မန်]]
* [[ပရေင်ဇၞော်မောဝ် လိက်ပတ်မန်]]

| below = 
* {{icon|category}} [[:Category:လိက်ပတ်မန်|ကဏ္ဍ လိက်ပတ်မန်]]
* {{icon|commons}} [[:commons:Category:Mon literature|ဝဳကဳ ကွန်မောန်]]
}}
&lt;noinclude&gt;
{{collapsible option}}

[[Category:ထာမ်ပလိက် လိက်ပတ်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် မန်]]
[[Category:လိက်ပတ်မန်]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0coniie6dq63f04wj7j8x12jvjyxr3v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>စရင်အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12096</id>
    <revision>
      <id>57767</id>
      <timestamp>2026-10-09T13:04:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Myazedi inscription Mon face.jpg|thumb|300px|လိက်တၟအ်မြစေတဳ (မုက်လိက်မန်) မဒှ် သက်သဳ ကမၠောန်အစာချူလိက်မန် တြေံအိုတ် ပ္ဍဲခေတ်ပုဂံ]]  '''စရင်အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်''' (အင်္ဂလိက်: ''List of Mon writers''...&quot;</comment>
      <origin>57767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16810" sha1="laqeyx9nlnpee3byqyyj2xspp7fr9r4" xml:space="preserve">[[File:Myazedi inscription Mon face.jpg|thumb|300px|လိက်တၟအ်မြစေတဳ (မုက်လိက်မန်) မဒှ် သက်သဳ ကမၠောန်အစာချူလိက်မန် တြေံအိုတ် ပ္ဍဲခေတ်ပုဂံ]]

'''စရင်အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်''' (အင်္ဂလိက်: ''List of Mon writers'') ဝွံ ဒှ်စရင် မပကောံပကေဝ်လဝ် ယၟု ကေုာံ ဝင်အတ္ထုပ္ပတ္တိ အစာချူလိက်မန်၊ အစာသုတေသန၊ တၠပညာ လိက်ပတ် ကေုာံ အစာကဗျမန် နူကဵု ခေတ်အဆက်ဆက်ရ။ ဂကူမန်ဝွံ ဒှ်ဂကူ မၞုံကဵု ဝင်လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် မဇၞော်တၠာ ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲတုဲ၊ အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်ဝွံ ဒှ်ညးမထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပိုတ်သရိုဟ်လဝ် အာဲကၟာဲ လိက်ပတ်မန် ညံင်ဟွံဂွံ ကၠေအ်ကၠက်အာရ။&lt;ref name=&quot;South2003&quot;&gt;{{cite book|last=South|first=Ashley|title=Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake|publisher=Routledge|year=2003|isbn=978-0700716098|page=25-30}}&lt;/ref&gt; ကမၠောန် အစာချူလိက်မန်တအ်ဝွံ ပြးဇးဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု လိက်တၟအ်၊ လိက်သၠရိုတ်၊ လိက်ခရိုင် ကေုာံ လိက်ကၞပ် ခေတ်တၟိဂမၠိုင်ရ။

== ၁။ နိဒါန် ==
အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်ဝွံ ဒှ်မၞိဟ် အဓိက သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ မင်မဲ အရေဝ် လိက်ပတ်မန်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဝင်ဂကူမန်ဂှ် အစာချူလိက်တအ်ဝွံ ဟွံသေင်ဆ မချူ လိက်ပတ် သၟး၊ ညးတအ်ဝွံ ဒှ်အစာဝင်၊ အစာဓရ် ကေုာံ ညးမကဵု ပညာ ကုညးဍုင်ကွာန်တအ်ရ။ ကမၠောန် လိက်ပတ်မန် မပ္တံကဵု ဝင်၊ ပေါမ်အာဂီု၊ လိက်သုတ်ဇာတ် ကေုာံ ကဗျလင်္ကာဂမၠိုင်ဝွံ ဒှ်အရာ မထ္ၜးကဵု ကဆံင်ပညာ ကေုာံ လညာတ် အစာချူလိက်မန်တအ်ရ။

== ၂။ ဝင် လိက်ပတ်မန် ကေုာံ အစာချူလိက်ဂမၠိုင် ==
ဝင် လိက်ပတ်မန်ဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ်ဒွါရဝတဳ (Dvaravati) တုဲ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ပ္ဍဲခေတ် သုဝဏ္ဏဘုံ ကေုာံ ဟံသာဝတဳရ။ ကိုပ်ကၠာအိုတ် လိက်ပတ်မန်ဂှ် ချူလဝ် ပ္ဍဲလတူ တၟအ် ကေုာံ ဍိုတ်ဂမၠိုင်ရ။ အစာချူလိက် မန် ပ္ဍဲခေတ်တြေံတအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ်ခမဳသင် ကေုာံ တၠပညာ ပ္ဍဲနန် ဨကရာဇ်တအ်ရ။ ညးတအ် ချူခၞံလဝ် လိက်မဆေင်ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Guillon1999&quot;&gt;{{cite book|last=Guillon|first=Emmanuel|title=The Mons: A Civilization of Southeast Asia|publisher=Siam Society|year=1999|isbn=978-9748298443|page=112-115}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ခေတ် သုဝဏ္ဏဘုံ ကေုာံ ဟံသာဝတဳ ==
ခေတ်ဟံသာဝတဳဝွံ ဒှ်ခေတ်ထဝ် သွက်လိက်ပတ်မန်ရ။ ပ္ဍဲခေတ် ဨကရာဇ်မန် မပ္တံကဵု [[တၠညးရာဇာဓိရာဇ်]] (Razadarit) ကေုာံ တၠညး မိစောဗု (Shin Saw Pu) တအ်ဂှ် အစာချူလိက်မန် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဗွဲမလောန်ရ။ လိက်ဝင် အဓိက မပ္တံကဵု [[ဥပ္ပန္နဟံသာဝတဳရာဇာဝံသကထာ]] ကေုာံ ဝင်ရာဇာဓိရာဇ် (Rajadhiraja Chronicle) ဂှ် ဒှ်လက်သန် ကမၠောန် အစာချူလိက် ပ္ဍဲခေတ်ဂှ်ရ။ အစာချူလိက် မဒယှ်တမ္ညဝ် ပ္ဍဲခေတ်ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ယၟုဟွံပြာကတ်ကီုလေဝ်၊ ကမၠောန်ညးတအ်ဝွံ သှ်ေၜိုက်ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

== ၄။ ခေတ် အဝဵုအာဏာ အင်္ဂလိက် ကေုာံ လိက်ပတ်မန် ==
ကာလ ဍုင်မန် ဒးဒုင်သီ ကဵုအင်္ဂလိက်ဂှ် ပရေင်လိက်ပတ်မန်လေဝ် ပြံင်လှာဲကၠုင် နဲကဲတၟိရ။ စက်ပ္ဍဵုဗီုလိက် (Printing press) စိုပ်ကၠုင်တုဲ၊ လိက်သၠရိုတ်မန်ဂမၠိုင်ဂှ် စပ္ဍဵုတြးပ္တိတ် နကဵု လိက်ကၞပ်ရ။ အစာချူလိက်မန် နူကဵု ဒေသပါ်လာတ် (Pak Lat) ဍုင်သေံ၊ မပ္တံကဵု နာဲကျာ်ဇၞော် ဖရာစန္ဒကန္တ (Phra Candakanta) တအ်ဝွံ ဒှ်ညးမပ္တိတ် လိက်ကၞပ်မန် ကိုပ်ကၠာအိုတ်တုဲ ဗိုင်ရီုဗင်လဝ် ညံင်လိက်ပတ်မန် ဂွံပြးဇး အလုံဂၠးတိရ။

== ၅။ အစာချူလိက်မန် ခေတ်တၟိ ==
ပ္ဍဲကဵု ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံဏအ်ဂှ် အစာချူလိက်မန် ခေတ်တၟိ ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ညးတအ် ချူလိက် အတိုင် သၞောတ်ဝ် ခေတ်တၟိ မပ္တံကဵု လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထုဇမၠေအ်၊ ဝတ္ထုဇမၠိင် ကေုာံ ပရေင်သုတေသနဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ဏအ်ဝွံ အစာချူလိက်မန်တအ် ဒးဆောမ်ဒဵု ကဵု ပရေင်ဍဵုဍိုက် နူကဵု အလဵုအသဳ ဗၟာကီုလေဝ်၊ ညးတအ် ဆက်ကၠောန်ဒၟံင် ကမၠောန် မင်မဲ လိက်ပတ် နကဵု လညာတ် ဆာန်ဂကူရ။ အစာချူလိက် မပ္တံကဵု နာဲပါန်သာ (Nai Pan Thar) တအ်ဝွံ ပ္တိတ်လဝ် လိက်ကၞပ် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ဝင် ကေုာံ ယေန်သၞာင်မန်ရ။&lt;ref name=&quot;NaiPanThar&quot;&gt;{{cite book|last=Pan Thar|first=Nai|title=Mon History and Cultural Heritage|publisher=Daw Tin Tin Mon, သင်းစာပေ (00372)|year=2000|location=Yangon}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ စရင် အစာချူလိက်မန် မဒယှ်တမ္ညဝ်ဂမၠိုင် ==
ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်စရင် အစာချူလိက်မန် ကေုာံ တၠပညာလိက်ပတ် မပြာကတ်ဂမၠိုင်ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ အစာချူလိက်မန် မပြာကတ်ဂမၠိုင်
|-
! ယၟု (Name)
! အခိင် (Period)
! ကမၠောန်အဓိက (Notable Works)
! ကဏ္ဍ (Category)
|-
| [[ဗညာဒလ]] (Banya Dala) || ခေတ် ဟံသာဝတဳ || ဝင်ရာဇာဓိရာဇ် || အစာဝင် / သကိုပ်ပၞာန်
|-
| ခမဳ မဒုင်ယၟု &quot;အစွောအ်&quot; (A-cwo') || ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ || လိက်လင်္ကာ၊ ကဗျမန် ခေတ်တြေံ || အစာကဗျ
|-
| [[နာဲပါန်လှ]] (Nai Pan Hla) || ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ || သုတေသန ဝင်မန်၊ ပြကိုဟ် ရာဇာဓိရာဇ် အရေးတော်ပုံကျမ်း || အစာသုတေသန / အစာဝင်
|-
| [[နာဲပါန်သာ]] (Nai Pan Thar) || ၂၀-၂၁ ဗွဝ်ကၠံ || လိက်ပတ် ဝင် ကေုာံ ယေန်သၞာင်မန် || အစာချူလိက် / အစာသုတေသန
|-
| [[နာဲထောန်ဝေ]] (Nai Tun Way) || ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ || အဘိဓာန် မန်-အင်္ဂလိက်၊ လိက်ပတ် သဒ္ဒါမန် || တၠပညာ အရေဝ်ဘာသာ
|-
| ကျာ်ဇၞော် ပါလိတ (Palita) || ၂၀-၂၁ ဗွဝ်ကၠံ || လိက်ပရေင် ဓရ်၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ လိက်ပတ် မန် || ခမဳသင် / အစာချူလိက်
|}

== ၇။ အစာချူလိက် သၟတ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်ဝွံ အစာချူလိက်မန် သၟတ်တအ် ပါလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲကမၠောန် လိက်ပတ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဂကောံလိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင်မန် (Mon Literature and Culture Committee) ကေုာံ ဂကောံသၟတ်မန် တအ်ဝွံ ကၠောန်ဗဒှ် တန်ဗ္တောန် ချူလိက် ကေုာံ ပေါဲပြိုင် ချူဝတ္ထု၊ ကဗျဂမၠိုင် ဇၟာပ်ဇၟာပ်သၞာံရ။ လိက်မဂ္ဂဇြေန် (Magazine) မပ္တံကဵု လာင်ဇိုင် (Hlaing Zine)၊ လိက်ဂျာနေဝ် (Journal) တအ်ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ သွက် အစာချူလိက် သၟတ်တအ် ဂွံပ္တိတ်ထ္ၜး အစောံစရာဲ ညးတအ်ရ။

== ၈။ ပရေင်ကမၠောန် သုတေသန ကေုာံ လိက်ပတ် ==
အစာချူလိက်မန် လ္ၚဵုတအ်ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်သုတေသန (Research) ရ။ ညးတအ် လ္ၚတ် ဝင်တြေံ၊ လိက်တၟအ်၊ ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာမန် တုဲ ချူပ္တိတ် လိက်ကၞပ် သွက်ဂွံ ဒှ်သက်သဳ ခိုင်ကၠိုက်ရ။ တၠပညာ ဍုင်သၟာင် မပ္တံကဵု Mathias Jenny ကေုာံ Christian Bauer တအ်လေဝ် ပံင်တောဲ ကဵု အစာချူလိက် ကေုာံ သုတေသဳမန်တအ်တုဲ ချူပ္တိတ် လိက်ပတ် မဆေင်ကဵု သဒ္ဒါ ကေုာံ ဝင်အရေဝ်မန် နကဵု ဘာသာအင်္ဂလိက်ကီုရ။&lt;ref name=&quot;Jenny2005&quot;&gt;{{cite book|last=Jenny|first=Mathias|title=The Mon Language: Descriptive Grammar, History and Texts|publisher=University of Zurich|year=2005|page=45-50}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bauer1982&quot;&gt;{{cite book|last=Bauer|first=Christian|title=Morphology and Syntax of Spoken Mon|publisher=University of London|year=1982|page=12-18}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ဆဵုဂဗ ကေုာံ အနာဂတ် အစာချူလိက်မန် ==
အစာချူလိက်မန်တအ် ဒးဆောမ်ဒဵု ကဵု ပြသၞာ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲအရာ မပ္တိတ် လိက်ကၞပ်ရ။ ပြသၞာ အဓိကဂှ် ပရေင်ဘဏ္ဍာ ဟွံပေင်ဖဍိုက်၊ ဗွိုက်လဒေါဝ် ဗှ်လိက်မန် ဍောတ်၊ ကေုာံ လိက်ပတ်မန် ဟွံဂွံ ဒုင်စကာ ပ္ဍဲဘာအလဵုအသဳဂမၠိုင်ရ။ တုဲပၠန်၊ ပ္ဍဲခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital era) ဏအ်ဝွံ အစာချူလိက်တအ် သ္ဒးပြံင်လှာဲ နဲကဲ ချူလိက် နူကဵု လိက်ကၞပ် ဇရေင် လတူအေန်တာနဲ (Online) ညံင်ဂွံ ဍိုက်ကေက် ကဵု အခိင်အခါရ။ ပရေင်စကာ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] (Mon Wikipedia) ကေုာံ လိက်ဝက်ဘ်ဆိုဒ် (Websites) တအ်ဝွံ ဒှ်ဂၠံင်တရဴ တၟိ သွက် အစာချူလိက်မန်တအ်ရ။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်ဝွံ ဒှ်ကောန်တၟအ် (Pillars) မဒက်ပတန်လဝ် ယေန်သၞာင် ကေုာံ လိက်ပတ်ဂကူမန်ရ။ နူကဵု ခေတ် လိက်တၟအ် စဵုကဵု ခေတ် အေန်တာနဲ လၟုဟ်ဝွံ ညးတအ် ဆက်တုဲ ကၠောန်ဒၟံင် ကမၠောန် သွက်ဂကူရ။ အနာဂတ် လိက်ပတ်မန် သ္ဂောအ် ဇၞော်မောဝ် တန်တဴအာမာန်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် လတူ အစောံစရာဲ ကေုာံ လွဳပရာ အစာချူလိက် သၟတ်တအ် ကေုာံ ပရေင်ထံက်ပင် နူကဵု ညးဍုင်ကွာန်မန် သီုဖအိုတ်ရ။ စရင်အစာချူလိက်မန်ဝွံ ဒှ်စရင် မဟွံအိုတ်အာတုဲ ကြက်ဆက် ဇၞော်မောဝ်အာ နကဵု ကမၠောန် အစာချူလိက် အနာဂတ်တအ် ပၠန်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;South2003&quot;&gt;{{cite book|last=South|first=Ashley|title=Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake|publisher=Routledge|year=2003|isbn=978-0700716098|page=25-30}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Guillon1999&quot;&gt;{{cite book|last=Guillon|first=Emmanuel|title=The Mons: A Civilization of Southeast Asia|publisher=Siam Society|year=1999|isbn=978-9748298443|page=112-115}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NaiPanThar&quot;&gt;{{cite book|last=Pan Thar|first=Nai|title=Mon History and Cultural Heritage|publisher=Daw Tin Tin Mon, သင်းစာပေ (00372)|year=2000|location=Yangon}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Jenny2005&quot;&gt;{{cite book|last=Jenny|first=Mathias|title=The Mon Language: Descriptive Grammar, History and Texts|publisher=University of Zurich|year=2005|page=45-50}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bauer1982&quot;&gt;{{cite book|last=Bauer|first=Christian|title=Morphology and Syntax of Spoken Mon|publisher=University of London|year=1982|page=12-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [[လိက်ပတ်မန်]]
* [[ဝင်မန်]]
* [https://khamoon.com လိက်ပတ် ကေုာံ အစာချူလိက်မန်]

[[Category:အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်]]
[[Category:လိက်ပတ်မန်]]
[[Category:စရင်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဝင်မန်]]

{{စရင် အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်}}</text>
      <sha1>laqeyx9nlnpee3byqyyj2xspp7fr9r4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57865</id>
      <parentid>57767</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:56:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17050" sha1="9wxzgpt7uc1vmvr9ji1fulae4s0ud32" xml:space="preserve">[[File:Myazedi inscription Mon face.jpg|thumb|300px|လိက်တၟအ်မြစေတဳ (မုက်လိက်မန်) မဒှ် သက်သဳ ကမၠောန်အစာချူလိက်မန် တြေံအိုတ် ပ္ဍဲခေတ်ပုဂံ]]

'''စရင်အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်''' (အင်္ဂလိက်: ''List of Mon writers'') ဝွံ ဒှ်စရင် မပကောံပကေဝ်လဝ် ယၟု ကေုာံ ဝင်အတ္ထုပ္ပတ္တိ အစာချူလိက်မန်၊ အစာသုတေသန၊ တၠပညာ လိက်ပတ် ကေုာံ အစာကဗျမန် နူကဵု ခေတ်အဆက်ဆက်ရ။ ဂကူမန်ဝွံ ဒှ်ဂကူ မၞုံကဵု ဝင်လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် မဇၞော်တၠာ ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲတုဲ၊ အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်ဝွံ ဒှ်ညးမထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပိုတ်သရိုဟ်လဝ် အာဲကၟာဲ လိက်ပတ်မန် ညံင်ဟွံဂွံ ကၠေအ်ကၠက်အာရ။&lt;ref name=&quot;South2003&quot;&gt;{{cite book|last=South|first=Ashley|title=Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake|url=https://archive.org/details/monnationalismci0000sout|publisher=Routledge|year=2003|isbn=978-0700716098|page=[https://archive.org/details/monnationalismci0000sout/page/25 25]-30}}&lt;/ref&gt; ကမၠောန် အစာချူလိက်မန်တအ်ဝွံ ပြးဇးဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု လိက်တၟအ်၊ လိက်သၠရိုတ်၊ လိက်ခရိုင် ကေုာံ လိက်ကၞပ် ခေတ်တၟိဂမၠိုင်ရ။

== ၁။ နိဒါန် ==
အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်ဝွံ ဒှ်မၞိဟ် အဓိက သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ မင်မဲ အရေဝ် လိက်ပတ်မန်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဝင်ဂကူမန်ဂှ် အစာချူလိက်တအ်ဝွံ ဟွံသေင်ဆ မချူ လိက်ပတ် သၟး၊ ညးတအ်ဝွံ ဒှ်အစာဝင်၊ အစာဓရ် ကေုာံ ညးမကဵု ပညာ ကုညးဍုင်ကွာန်တအ်ရ။ ကမၠောန် လိက်ပတ်မန် မပ္တံကဵု ဝင်၊ ပေါမ်အာဂီု၊ လိက်သုတ်ဇာတ် ကေုာံ ကဗျလင်္ကာဂမၠိုင်ဝွံ ဒှ်အရာ မထ္ၜးကဵု ကဆံင်ပညာ ကေုာံ လညာတ် အစာချူလိက်မန်တအ်ရ။

== ၂။ ဝင် လိက်ပတ်မန် ကေုာံ အစာချူလိက်ဂမၠိုင် ==
ဝင် လိက်ပတ်မန်ဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ်ဒွါရဝတဳ (Dvaravati) တုဲ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ပ္ဍဲခေတ် သုဝဏ္ဏဘုံ ကေုာံ ဟံသာဝတဳရ။ ကိုပ်ကၠာအိုတ် လိက်ပတ်မန်ဂှ် ချူလဝ် ပ္ဍဲလတူ တၟအ် ကေုာံ ဍိုတ်ဂမၠိုင်ရ။ အစာချူလိက် မန် ပ္ဍဲခေတ်တြေံတအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ်ခမဳသင် ကေုာံ တၠပညာ ပ္ဍဲနန် ဨကရာဇ်တအ်ရ။ ညးတအ် ချူခၞံလဝ် လိက်မဆေင်ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Guillon1999&quot;&gt;{{cite book|last=Guillon|first=Emmanuel|title=The Mons: A Civilization of Southeast Asia|publisher=Siam Society|year=1999|isbn=978-9748298443|page=112-115}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ခေတ် သုဝဏ္ဏဘုံ ကေုာံ ဟံသာဝတဳ ==
ခေတ်ဟံသာဝတဳဝွံ ဒှ်ခေတ်ထဝ် သွက်လိက်ပတ်မန်ရ။ ပ္ဍဲခေတ် ဨကရာဇ်မန် မပ္တံကဵု [[တၠညးရာဇာဓိရာဇ်]] (Razadarit) ကေုာံ တၠညး မိစောဗု (Shin Saw Pu) တအ်ဂှ် အစာချူလိက်မန် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဗွဲမလောန်ရ။ လိက်ဝင် အဓိက မပ္တံကဵု [[ဥပ္ပန္နဟံသာဝတဳရာဇာဝံသကထာ]] ကေုာံ ဝင်ရာဇာဓိရာဇ် (Rajadhiraja Chronicle) ဂှ် ဒှ်လက်သန် ကမၠောန် အစာချူလိက် ပ္ဍဲခေတ်ဂှ်ရ။ အစာချူလိက် မဒယှ်တမ္ညဝ် ပ္ဍဲခေတ်ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ယၟုဟွံပြာကတ်ကီုလေဝ်၊ ကမၠောန်ညးတအ်ဝွံ သှ်ေၜိုက်ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

== ၄။ ခေတ် အဝဵုအာဏာ အင်္ဂလိက် ကေုာံ လိက်ပတ်မန် ==
ကာလ ဍုင်မန် ဒးဒုင်သီ ကဵုအင်္ဂလိက်ဂှ် ပရေင်လိက်ပတ်မန်လေဝ် ပြံင်လှာဲကၠုင် နဲကဲတၟိရ။ စက်ပ္ဍဵုဗီုလိက် (Printing press) စိုပ်ကၠုင်တုဲ၊ လိက်သၠရိုတ်မန်ဂမၠိုင်ဂှ် စပ္ဍဵုတြးပ္တိတ် နကဵု လိက်ကၞပ်ရ။ အစာချူလိက်မန် နူကဵု ဒေသပါ်လာတ် (Pak Lat) ဍုင်သေံ၊ မပ္တံကဵု နာဲကျာ်ဇၞော် ဖရာစန္ဒကန္တ (Phra Candakanta) တအ်ဝွံ ဒှ်ညးမပ္တိတ် လိက်ကၞပ်မန် ကိုပ်ကၠာအိုတ်တုဲ ဗိုင်ရီုဗင်လဝ် ညံင်လိက်ပတ်မန် ဂွံပြးဇး အလုံဂၠးတိရ။

== ၅။ အစာချူလိက်မန် ခေတ်တၟိ ==
ပ္ဍဲကဵု ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံဏအ်ဂှ် အစာချူလိက်မန် ခေတ်တၟိ ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ညးတအ် ချူလိက် အတိုင် သၞောတ်ဝ် ခေတ်တၟိ မပ္တံကဵု လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထုဇမၠေအ်၊ ဝတ္ထုဇမၠိင် ကေုာံ ပရေင်သုတေသနဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ဏအ်ဝွံ အစာချူလိက်မန်တအ် ဒးဆောမ်ဒဵု ကဵု ပရေင်ဍဵုဍိုက် နူကဵု အလဵုအသဳ ဗၟာကီုလေဝ်၊ ညးတအ် ဆက်ကၠောန်ဒၟံင် ကမၠောန် မင်မဲ လိက်ပတ် နကဵု လညာတ် ဆာန်ဂကူရ။ အစာချူလိက် မပ္တံကဵု နာဲပါန်သာ (Nai Pan Thar) တအ်ဝွံ ပ္တိတ်လဝ် လိက်ကၞပ် ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ဝင် ကေုာံ ယေန်သၞာင်မန်ရ။&lt;ref name=&quot;NaiPanThar&quot;&gt;{{cite book|last=Pan Thar|first=Nai|title=Mon History and Cultural Heritage|publisher=Daw Tin Tin Mon, သင်းစာပေ (00372)|year=2000|location=Yangon}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ စရင် အစာချူလိက်မန် မဒယှ်တမ္ညဝ်ဂမၠိုင် ==
ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်စရင် အစာချူလိက်မန် ကေုာံ တၠပညာလိက်ပတ် မပြာကတ်ဂမၠိုင်ရ -

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ အစာချူလိက်မန် မပြာကတ်ဂမၠိုင်
|-
! ယၟု (Name)
! အခိင် (Period)
! ကမၠောန်အဓိက (Notable Works)
! ကဏ္ဍ (Category)
|-
| [[ဗညာဒလ]] (Banya Dala) || ခေတ် ဟံသာဝတဳ || ဝင်ရာဇာဓိရာဇ် || အစာဝင် / သကိုပ်ပၞာန်
|-
| ခမဳ မဒုင်ယၟု &quot;အစွောအ်&quot; (A-cwo') || ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ || လိက်လင်္ကာ၊ ကဗျမန် ခေတ်တြေံ || အစာကဗျ
|-
| [[နာဲပါန်လှ]] (Nai Pan Hla) || ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ || သုတေသန ဝင်မန်၊ ပြကိုဟ် ရာဇာဓိရာဇ် အရေးတော်ပုံကျမ်း || အစာသုတေသန / အစာဝင်
|-
| [[နာဲပါန်သာ]] (Nai Pan Thar) || ၂၀-၂၁ ဗွဝ်ကၠံ || လိက်ပတ် ဝင် ကေုာံ ယေန်သၞာင်မန် || အစာချူလိက် / အစာသုတေသန
|-
| [[နာဲထောန်ဝေ]] (Nai Tun Way) || ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ || အဘိဓာန် မန်-အင်္ဂလိက်၊ လိက်ပတ် သဒ္ဒါမန် || တၠပညာ အရေဝ်ဘာသာ
|-
| ကျာ်ဇၞော် ပါလိတ (Palita) || ၂၀-၂၁ ဗွဝ်ကၠံ || လိက်ပရေင် ဓရ်၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ လိက်ပတ် မန် || ခမဳသင် / အစာချူလိက်
|}

== ၇။ အစာချူလိက် သၟတ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်ဝွံ အစာချူလိက်မန် သၟတ်တအ် ပါလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲကမၠောန် လိက်ပတ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဂကောံလိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင်မန် (Mon Literature and Culture Committee) ကေုာံ ဂကောံသၟတ်မန် တအ်ဝွံ ကၠောန်ဗဒှ် တန်ဗ္တောန် ချူလိက် ကေုာံ ပေါဲပြိုင် ချူဝတ္ထု၊ ကဗျဂမၠိုင် ဇၟာပ်ဇၟာပ်သၞာံရ။ လိက်မဂ္ဂဇြေန် (Magazine) မပ္တံကဵု လာင်ဇိုင် (Hlaing Zine)၊ လိက်ဂျာနေဝ် (Journal) တအ်ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ သွက် အစာချူလိက် သၟတ်တအ် ဂွံပ္တိတ်ထ္ၜး အစောံစရာဲ ညးတအ်ရ။

== ၈။ ပရေင်ကမၠောန် သုတေသန ကေုာံ လိက်ပတ် ==
အစာချူလိက်မန် လ္ၚဵုတအ်ဝွံ အာရီုစွံ လတူ ပရေင်သုတေသန (Research) ရ။ ညးတအ် လ္ၚတ် ဝင်တြေံ၊ လိက်တၟအ်၊ ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာမန် တုဲ ချူပ္တိတ် လိက်ကၞပ် သွက်ဂွံ ဒှ်သက်သဳ ခိုင်ကၠိုက်ရ။ တၠပညာ ဍုင်သၟာင် မပ္တံကဵု Mathias Jenny ကေုာံ Christian Bauer တအ်လေဝ် ပံင်တောဲ ကဵု အစာချူလိက် ကေုာံ သုတေသဳမန်တအ်တုဲ ချူပ္တိတ် လိက်ပတ် မဆေင်ကဵု သဒ္ဒါ ကေုာံ ဝင်အရေဝ်မန် နကဵု ဘာသာအင်္ဂလိက်ကီုရ။&lt;ref name=&quot;Jenny2005&quot;&gt;{{cite book|last=Jenny|first=Mathias|title=The Mon Language: Descriptive Grammar, History and Texts|publisher=University of Zurich|year=2005|page=45-50}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bauer1982&quot;&gt;{{cite book|last=Bauer|first=Christian|title=Morphology and Syntax of Spoken Mon|publisher=University of London|year=1982|page=12-18}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ပရေင်ဆဵုဂဗ ကေုာံ အနာဂတ် အစာချူလိက်မန် ==
အစာချူလိက်မန်တအ် ဒးဆောမ်ဒဵု ကဵု ပြသၞာ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲအရာ မပ္တိတ် လိက်ကၞပ်ရ။ ပြသၞာ အဓိကဂှ် ပရေင်ဘဏ္ဍာ ဟွံပေင်ဖဍိုက်၊ ဗွိုက်လဒေါဝ် ဗှ်လိက်မန် ဍောတ်၊ ကေုာံ လိက်ပတ်မန် ဟွံဂွံ ဒုင်စကာ ပ္ဍဲဘာအလဵုအသဳဂမၠိုင်ရ။ တုဲပၠန်၊ ပ္ဍဲခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital era) ဏအ်ဝွံ အစာချူလိက်တအ် သ္ဒးပြံင်လှာဲ နဲကဲ ချူလိက် နူကဵု လိက်ကၞပ် ဇရေင် လတူအေန်တာနဲ (Online) ညံင်ဂွံ ဍိုက်ကေက် ကဵု အခိင်အခါရ။ ပရေင်စကာ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] (Mon Wikipedia) ကေုာံ လိက်ဝက်ဘ်ဆိုဒ် (Websites) တအ်ဝွံ ဒှ်ဂၠံင်တရဴ တၟိ သွက် အစာချူလိက်မန်တအ်ရ။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်ဝွံ ဒှ်ကောန်တၟအ် (Pillars) မဒက်ပတန်လဝ် ယေန်သၞာင် ကေုာံ လိက်ပတ်ဂကူမန်ရ။ နူကဵု ခေတ် လိက်တၟအ် စဵုကဵု ခေတ် အေန်တာနဲ လၟုဟ်ဝွံ ညးတအ် ဆက်တုဲ ကၠောန်ဒၟံင် ကမၠောန် သွက်ဂကူရ။ အနာဂတ် လိက်ပတ်မန် သ္ဂောအ် ဇၞော်မောဝ် တန်တဴအာမာန်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် လတူ အစောံစရာဲ ကေုာံ လွဳပရာ အစာချူလိက် သၟတ်တအ် ကေုာံ ပရေင်ထံက်ပင် နူကဵု ညးဍုင်ကွာန်မန် သီုဖအိုတ်ရ။ စရင်အစာချူလိက်မန်ဝွံ ဒှ်စရင် မဟွံအိုတ်အာတုဲ ကြက်ဆက် ဇၞော်မောဝ်အာ နကဵု ကမၠောန် အစာချူလိက် အနာဂတ်တအ် ပၠန်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;South2003&quot;&gt;{{cite book|last=South|first=Ashley|title=Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake|url=https://archive.org/details/monnationalismci0000sout|publisher=Routledge|year=2003|isbn=978-0700716098|page=[https://archive.org/details/monnationalismci0000sout/page/25 25]-30}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Guillon1999&quot;&gt;{{cite book|last=Guillon|first=Emmanuel|title=The Mons: A Civilization of Southeast Asia|publisher=Siam Society|year=1999|isbn=978-9748298443|page=112-115}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;NaiPanThar&quot;&gt;{{cite book|last=Pan Thar|first=Nai|title=Mon History and Cultural Heritage|publisher=Daw Tin Tin Mon, သင်းစာပေ (00372)|year=2000|location=Yangon}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Jenny2005&quot;&gt;{{cite book|last=Jenny|first=Mathias|title=The Mon Language: Descriptive Grammar, History and Texts|publisher=University of Zurich|year=2005|page=45-50}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bauer1982&quot;&gt;{{cite book|last=Bauer|first=Christian|title=Morphology and Syntax of Spoken Mon|publisher=University of London|year=1982|page=12-18}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [[လိက်ပတ်မန်]]
* [[ဝင်မန်]]
* [https://khamoon.com လိက်ပတ် ကေုာံ အစာချူလိက်မန်]

[[Category:အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်]]
[[Category:လိက်ပတ်မန်]]
[[Category:စရင်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဝင်မန်]]

{{စရင် အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်}}</text>
      <sha1>9wxzgpt7uc1vmvr9ji1fulae4s0ud32</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:စရင် အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12097</id>
    <revision>
      <id>57768</id>
      <timestamp>2026-10-09T13:06:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;noinclude&gt; {{Documentation|content= ထာမ်ပလိက်ဝွံ ဒှ်ထာမ်ပလိက် (Navbox) မပကောံလဝ် စရင်ယၟု အစာချူလိက်၊ အစာဝင်၊ တၠပညာလိက်ပတ် ကေုာံ အစာကဗျမန် နူကဵု ခေတ်အဆက်ဆက်ရ။   === နဲကဲ လွပ် === ထာမ်ပလိ...&quot;</comment>
      <origin>57768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3168" sha1="d7g8g846a75z4msuq6qbgj17kmep878" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|content=
ထာမ်ပလိက်ဝွံ ဒှ်ထာမ်ပလိက် (Navbox) မပကောံလဝ် စရင်ယၟု အစာချူလိက်၊ အစာဝင်၊ တၠပညာလိက်ပတ် ကေုာံ အစာကဗျမန် နူကဵု ခေတ်အဆက်ဆက်ရ။ 

=== နဲကဲ လွပ် ===
ထာမ်ပလိက်ဏအ်ဂှ် စုတ်ပ္ဍဲ သၟဝ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် မဆေင်စပ် ကုအစာချူလိက်မန် ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်ပတ်မန်မာန်ရ။
&lt;pre&gt;{{စရင် အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်}}&lt;/pre&gt;
}}
&lt;/noinclude&gt;{{Navbox
| name       = စရင် အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်
| title      = [[စရင်အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်|အစာချူလိက်မန် ကေုာံ တၠပညာလိက်ပတ်မန်ဂမၠိုင်]]
| state      = {{{state|autocollapse}}}
| listclass  = hlist
| image      = [[File:Hamsa_of_Hongsawatoi.svg|70px|Hamsa]]

| group1     = ခေတ်တြေံ ကေုာံ ဟံသာဝတဳ
| list1      = 
* [[ဗညာဒလ]]
* [[အစွောအ်|ခမဳအစွောအ်]]
* [[ကျာ်ဇၞော် ဖရာစန္ဒကန္တ]]
* [[တၠညးရာဇာဓိရာဇ်]]

| group2     = အစာဝင် ကေုာံ အစာသုတေသန
| list2      = 
* [[နာဲပါန်လှ]]
* [[နာဲပါန်သာ]]
* [[နာဲထောန်ဝေ]]
* [[နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ]]
* [[နာဲဖေသိင်ဇြာ]]
* [[မာံလွဳမန်]]

| group3     = ခမဳသင် တၠပညာ
| list3      = 
* [[ကျာ်ဇၞော်ပါလိတ|ကျာ်ဇၞော် ပါလိတ]]
* [[ကျာ်ဇၞော် သဳလာစာရ]]
* [[ကျာ်ဇၞော် နန္ဒသာရ]]
* [[ကျာ်ဇၞော် ကေလာသ]]
* [[တၠဂုဏ် ဝရဝံသ]]

| group4     = အစာချူလိက် ကေုာံ အစာကဗျ ခေတ်တၟိ
| list4      = 
* [[နာဲသက်လောန်]]
* [[နာဲအံင်ဇၞး (ရိုင်ဇာ)]]
* [[မိပါန်ဇြဟာန်]]
* [[နာဲရတ်သြန်]]
* [[နာဲလျးရတ်]]
* [[အစာဇြဟာန်မန်]]

| below      = 
* {{Icon|Category}} '''[[:Category:အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်|ကဏ္ဍ အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်]]'''
* {{Icon|Portal}} '''[[လိက်ပတ်မန်]]'''
* {{Icon|Portal}} '''[[ဝင်မန်]]'''

}}&lt;noinclude&gt;
{{collapsible option}}
[[Category:ထာမ်ပလိက် လိက်ပတ်မန်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် စရင်ဂမၠိုင်]]
[[Category:အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်|*]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>d7g8g846a75z4msuq6qbgj17kmep878</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57769</id>
      <parentid>57768</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T13:07:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3171" sha1="nnv33046xgt4v8f3tvk6nlaiz7htxnk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|content=
ထာမ်ပလိက်ဝွံ ဒှ်ထာမ်ပလိက် (Navbox) မပကောံလဝ် စရင်ယၟု အစာချူလိက်၊ အစာဝင်၊ တၠပညာလိက်ပတ် ကေုာံ အစာကဗျမန် နူကဵု ခေတ်အဆက်ဆက်ရ။ 

=== နဲကဲ လွပ် ===
ထာမ်ပလိက်ဏအ်ဂှ် စုတ်ပ္ဍဲ သၟဝ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် မဆေင်စပ် ကုအစာချူလိက်မန် ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်ပတ်မန်မာန်ရ။
&lt;pre&gt;{{စရင် အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်}}&lt;/pre&gt;
}}
&lt;/noinclude&gt;{{Navbox
| name       = စရင် အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်
| title      = [[စရင်အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်|အစာချူလိက်မန် ကေုာံ တၠပညာလိက်ပတ်မန်ဂမၠိုင်]]
| state      = {{{state|autocollapse}}}
| listclass  = hlist
| image      = [[File:Hamsa_of_Hongsawatoi.svg|70px|Hamsa]]

| group1     = ခေတ်တြေံ ကေုာံ ဟံသာဝတဳ
| list1      = 
* [[ဗညာဒလ]]
* [[အစွောအ်|ခမဳအစွောအ်]]
* [[ကျာ်ဇၞော် ဖရာစန္ဒကန္တ]]
* [[တၠညးရာဇာဓိရာဇ်]]

| group2     = အစာဝင် ကေုာံ အစာသုတေသန
| list2      = 
* [[နာဲပါန်လှ]]
* [[နာဲပါန်သာ]]
* [[နာဲထောန်ဝေ]]
* [[နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ]]
* [[နာဲဖေသိင်ဇြာ]]
* [[မာံလွဳမန်]]

| group3     = ခမဳသင် တၠပညာ
| list3      = 
* [[ကျာ်ဇၞော်ပါလိတ|ကျာ်ဇၞော် ပါလိတ]]
* [[ကျာ်ဇၞော် သဳလာစာရ]]
* [[ကျာ်ဇၞော် နန္ဒသာရ]]
* [[ကျာ်ဇၞော် ကေလာသ]]
* [[တၠဂုဏ် ဝရဝံသ]]

| group4     = အစာချူလိက် ကေုာံ အစာကဗျ ခေတ်တၟိ
| list4      = 
* [[နာဲသက်လောန်]]
* [[နာဲအံင်ဇၞး (ရုတ္တံင်)]]
* [[မိပါန်ဇြဟာန်]]
* [[နာဲရတ်သြန်]]
* [[နာဲလျးရတ်]]
* [[အစာဇြဟာန်မန်]]

| below      = 
* {{Icon|Category}} '''[[:Category:အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်|ကဏ္ဍ အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်]]'''
* {{Icon|Portal}} '''[[လိက်ပတ်မန်]]'''
* {{Icon|Portal}} '''[[ဝင်မန်]]'''

}}&lt;noinclude&gt;
{{collapsible option}}
[[Category:ထာမ်ပလိက် လိက်ပတ်မန်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် စရင်ဂမၠိုင်]]
[[Category:အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်|*]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nnv33046xgt4v8f3tvk6nlaiz7htxnk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57770</id>
      <parentid>57769</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T14:27:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3205" sha1="edo921ga0sxmcq3pfkcrogo578lfjad" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|content=
ထာမ်ပလိက်ဝွံ ဒှ်ထာမ်ပလိက် (Navbox) မပကောံလဝ် စရင်ယၟု အစာချူလိက်၊ အစာဝင်၊ တၠပညာလိက်ပတ် ကေုာံ အစာကဗျမန် နူကဵု ခေတ်အဆက်ဆက်ရ။ 

=== နဲကဲ လွပ် ===
ထာမ်ပလိက်ဏအ်ဂှ် စုတ်ပ္ဍဲ သၟဝ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် မဆေင်စပ် ကုအစာချူလိက်မန် ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်ပတ်မန်မာန်ရ။
&lt;pre&gt;{{စရင် အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်}}&lt;/pre&gt;
}}
&lt;/noinclude&gt;{{Navbox
| name       = စရင် အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်
| title      = [[စရင်အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်|အစာချူလိက်မန် ကေုာံ တၠပညာလိက်ပတ်မန်ဂမၠိုင်]]
| state      = {{{state|autocollapse}}}
| listclass  = hlist
| image      = [[File:Hamsa_of_Hongsawatoi.svg|70px|Hamsa]]

| group1     = ခေတ်တြေံ ကေုာံ ဟံသာဝတဳ
| list1      = 
* [[ဗညာဒလ]]
* [[အစွောအ်|ခမဳအစွောအ်]]
* [[ကျာ်ဇၞော် ဖရာစန္ဒကန္တ]]
* [[တၠညးရာဇာဓိရာဇ်]]

| group2     = အစာဝင် ကေုာံ အစာသုတေသန
| list2      = 
* [[နာဲပါန်လှ]]
* [[နာဲပါန်သာ]]
* [[နာဲထောန်ဝေ]]
* [[နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ]]
* [[နာဲဖေသိင်ဇြာ]]
* [[မာံလွဳမန်]]

| group3     = ခမဳသင် တၠပညာ
| list3      = 
* [[ကျာ်ဇၞော်ပါလိတ|ကျာ်ဇၞော် ပါလိတ]]
* [[ကျာ်ဇၞော် သဳလာစာရ]]
* [[ကျာ်ဇၞော် နန္ဒသာရ]]
* [[ကျာ်ဇၞော် ကေလာသ]]
* [[တၠဂုဏ် ဝရဝံသ]]

| group4     = အစာချူလိက် ကေုာံ အစာကဗျ ခေတ်တၟိ
| list4      = 
* [[နာဲသက်လောန်]]
* [[အံၚ်ဇၞး၊နာဲ|နာဲအံင်ဇၞး (ရုတ္တံင်)]]
* [[မိပါန်ဇြဟာန်]]
* [[နာဲရတ်သြန်]]
* [[နာဲလျးရတ်]]
* [[အစာဇြဟာန်မန်]]

| below      = 
* {{Icon|Category}} '''[[:Category:အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်|ကဏ္ဍ အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်]]'''
* {{Icon|Portal}} '''[[လိက်ပတ်မန်]]'''
* {{Icon|Portal}} '''[[ဝင်မန်]]'''

}}&lt;noinclude&gt;
{{collapsible option}}
[[Category:ထာမ်ပလိက် လိက်ပတ်မန်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် စရင်ဂမၠိုင်]]
[[Category:အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်|*]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>edo921ga0sxmcq3pfkcrogo578lfjad</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:သၞောဝ် ကဵုယၟု ကဏ္ဍ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>12098</id>
    <revision>
      <id>57771</id>
      <timestamp>2026-10-09T14:33:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Shortcut|WP:CATNAME|ဝဳပဳ:ယၟုကဏ္ဍ}} {{Policy|WP:POL}}  [[File:Folder icon.svg|thumb|150px|ကဏ္ဍဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် သ္ဒးဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သၞောဝ် ကဵုယၟု မစှ်ေကဵု သၞောတ်ဝ်ရ။]]  '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ:သၞောဝ် ကဵုယ...&quot;</comment>
      <origin>57771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18087" sha1="25kotoe08mpqpxd303naee94kppwxco" xml:space="preserve">{{Shortcut|WP:CATNAME|ဝဳပဳ:ယၟုကဏ္ဍ}}
{{Policy|WP:POL}}

[[File:Folder icon.svg|thumb|150px|ကဏ္ဍဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် သ္ဒးဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သၞောဝ် ကဵုယၟု မစှ်ေကဵု သၞောတ်ဝ်ရ။]]

'''ဝဳကဳပဳဒဳယာ:သၞောဝ် ကဵုယၟု ကဏ္ဍ''' (အင်္ဂလိက်: ''Wikipedia:Category naming conventions'') ဝွံ ဒှ်မုက်လိက် သၞောတ်ဝ် (Policy) မစၞောန်ထ္ၜး နဲကဲ ကေုာံ သၞောဝ် အဓိက သွက်ဂွံ ကဵုယၟု [[ကဏ္ဍ]] (Category) ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] ရ။ ပရေင်ကဵုယၟု ကဏ္ဍ မစှ်ေကဵု သၞောတ်ဝ်ဝွံ ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ပကောံပကေဝ် မုက်လိက်ဂမၠိုင် ညံင်ဂွံ ဂၠာဲလောဲသွာ ကေုာံ ညံင်ဂွံ ဍိုက်ပေင် ကုသဒ္ဒါ အရေဝ်မန်ရ။&lt;ref name=&quot;WPCAT&quot;&gt;{{cite web|title=Wikipedia:Categorization|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Categorization|publisher=Wikimedia Foundation|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

ယၟု ကဏ္ဍတအ်ဝွံ သ္ဒးဒှ် ယၟု မကၠးဖ္ဍး၊ မၞိဟ်စကာဂၠိုင်၊ တုဲပၠန် သ္ဒးဒှ် မဝေါဟာရ မစှ်ေကဵု လညာတ် လဒေါဝ် (Neutral point of view) ရ။ သၞောဝ်ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:သၞောဝ် ကဵုယၟု]] (Article titles) တုဲ တင်ဂမၠိုင် မပါလုပ် ပ္ဍဲသၞောဝ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်အရာ ညးမချူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် တအ် သီုဖအိုတ် သ္ဒးဒ္ဂေတ်ဗက်ရ။

== ၁။ နိဒါန် (Introduction) ==
ကဏ္ဍ (Categories) ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာဝွံ နွံပၟိက် သွက်ဂွံ စုတ် မုက်လိက် မၞုံကဵု ကဏ္ဍ တုပ်ပ် ဟွံသေင်မ္ဂး မဆက်စပ် ရေင်သကအ် ညံင်ဂွံဒှ် မွဲစွံရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယၟု ကဏ္ဍ မွဲမွဲဝွံ သ္ဒးဒှ် ယၟု မစၞောန်ထ္ၜးကဵု အဓိပ္ပာယ် ကဏ္ဍဂှ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရ။ ဥပမာ - မုက်လိက် မဆေင်ကဵု အစာချူလိက် ဂကူမန် သီုဖအိုတ်ဂှ် သ္ဒးစုတ် ပ္ဍဲကဏ္ဍ `[[Category:အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်]]` ရ။ သၞောတ်ဝ် မကဵုယၟုဏအ်ဝွံ ရန်တၟအ်လဝ် ညံင် လိက်ပတ်မန် ကေုာံ သဒ္ဒါမန် ဂွံတန်တဴ ဗွဲမဍိုက်ပေင် ကေုာံ ညံင် ကောန်ကၟိန် ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wiki community) ဂွံစကာလောဲသွာရ။&lt;ref name=&quot;WPCATNAME&quot;&gt;{{cite web|title=Wikipedia:Naming conventions (categories)|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Naming_conventions_(categories)|publisher=Wikimedia Foundation|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ သၞောဝ် သာမညဂမၠိုင် (General Rules) ==
ယၟု ကဏ္ဍ အဓိကဂမၠိုင်ဝွံ သ္ဒးဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ် သာမည ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ -
* '''ကၠးဖ္ဍး ကေုာံ ဓမ္မတာ (Clarity and commonality)''': သ္ဒးစကာ ဝေါဟာရ မၞိဟ်စကာဂၠိုင် ကေုာံ မၞိဟ်တီဂၠိုင်အိုတ်ရ။
* '''ယၟု က္ဍန် (Abbreviations)''': ယၟုက္ဍန် မပ္တံကဵု NLD, UN တအ်ဂှ် ဟွံထေက်ကဵု စကာ ပ္ဍဲယၟု ကဏ္ဍရ။ သ္ဒးစကာ ယၟု အတိုင်အပြည့်အစုံ မပ္တံကဵု `[[Category:ကုလသမဂ္ဂ]]` ရ။
* '''လညာတ် လဒေါဝ် (Neutrality)''': ယၟု ကဏ္ဍ သ္ဒးဒှ် ဝေါဟာရ မဟွံဗက်စ လပါ်မွဲမွဲ ကေုာံ မဟွံပလီုပလာ်လဝ် လညာတ် ညးတၞဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;WPNPOV&quot;&gt;{{cite web|title=Wikipedia:Neutral point of view|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Neutral_point_of_view|publisher=Wikimedia Foundation|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;
* '''သဒ္ဒါမန် (Mon Grammar)''': ဝါကျ ကေုာံ ပရေင်ဖျေဟ် လိက် သ္ဒးဍိုက်ပေင် ကုသၞောတ်ဝ် သဒ္ဒါ အရေဝ်မန် ဇေတ်တ်ရ။ (မနာမ် + မနာမဝိသေသန)။

== ၃။ လဒက်ပတန် ယၟု ကေုာံ ပရေင်စကာ &quot;ဂမၠိုင်&quot; (Plurality) ==
ပ္ဍဲကဵု လိက်မန် မ္ဂး ယၟု ကဏ္ဍဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ်ဒှ် ကိုန်ဗဟုဝစ် (Plural) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယၟု ကဏ္ဍ မဆေင်ကဵု သတ္တဝါ၊ ပူဂိုလ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် မရိုဟ်လၟိဟ်ဂွံ (Countable nouns) တအ်ဂှ် သ္ဒးစကာ မအရေဝ် '''&quot;ဂမၠိုင်&quot;''' လက္ကရဴအိုတ်ရ။

* '''ဒးစကာ &quot;ဂမၠိုင်&quot;''': `[[Category:ဍုင်ဂမၠိုင်]]` (Countries)၊ `[[Category:အစာချူလိက်မန်ဂမၠိုင်]]` (Mon writers)၊ `[[Category:တၞံဆုဂမၠိုင်]]` (Trees)။
* '''ဟွံဒးစကာ &quot;ဂမၠိုင်&quot;''': အရာ မရိုဟ်လၟိဟ် ဟွံဂွံ (Uncountable nouns) ဟွံသေင်မ္ဂး နာမ် အဘိဓမ္မာ (Abstract nouns) မပ္တံကဵု `[[Category:ဝင်]]` (History)၊ `[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]` (Politics)၊ `[[Category:သာသနာ]]` (Religion) တအ်ဂှ် ဟွံဒးစကာ &quot;ဂမၠိုင်&quot; ရ။

တင်စွံသတိ: ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်မန်ဝွံ မအရေဝ် &quot;တအ်&quot; လေဝ် ဒှ်ကိုန်ဗဟုဝစ် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ် ကေုာံ ယၟု ကဏ္ဍ မ္ဂး သ္ဒးစကာ &quot;ဂမၠိုင်&quot; ရ။

== ၄။ ပရေင်စကာ ဝေါဟာရ (Vocabulary Usage) ==
ယၟု ကဏ္ဍတအ်ဝွံ သ္ဒးဒှ် ဝေါဟာရ မစှ်ေကဵု လိက်ပတ် မန် ဇေတ်တ်ရ။ 
* '''စကာ အရေဝ် မန်''': ယဝ်ရ ဝေါဟာရ မန် နွံဒၟံင်မ္ဂး သ္ဒးစကာ အရေဝ်မန်ရ။ ဥပမာ - စၞးမစကာ `[[Category:တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင်]]` ဂှ် သ္ဒးစကာ `[[Category:တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင်]]` (University) ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာတက္ကသိုလ်ရ။
* '''မလိက် တၟေင် (Special characters)''': ပ္ဍဲယၟု ကဏ္ဍဂှ် ဟွံထေက်ကဵု စကာ သင်္ကေတ မပ္တံကဵု &amp;၊ @၊ # တအ်ရ။ စၞး မစကာ &quot;&amp;&quot; ဂှ် သ္ဒးစကာ မအရေဝ် &quot;ကေုာံ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ကဵု&quot; ရ။
* '''ပရေင် စကာ အက္ခရ် အင်္ဂလိက်''': ယဝ်ရ ယၟုဂှ် ဒှ်ယၟု က္ဍန် မဟွံမာန် ကၠာဲစၠောအ် ဘာသာမန်မ္ဂး (ဥပမာ - `[[Category:NASA]]`) ဂွံအခေါင် စကာ အက္ခရ် အင်္ဂလိက်ရ။

== ၅။ ကဏ္ဍ မဆေင်ကဵု ပူဂိုလ် (Biographical Categories) ==
ကဏ္ဍ မဆေင်ကဵု ပူဂိုလ် (Biographies) ဂှ် သ္ဒးပါ်လဝ် နကဵု ဂကူ၊ ကမၠောန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အခိင်ကာလ ရ။
* '''ဂကူ ကေုာံ ကမၠောန်''': `[[Category:သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂကူအမေရိကာန်ဂမၠိုင်]]`၊ `[[Category:အစာဝင် မန်ဂမၠိုင်]]`။
* ယၟု ကဏ္ဍ မဆေင်ကဵု ပူဂိုလ် သီုဖအိုတ်ဂှ် သ္ဒးစုတ် &quot;ဂမၠိုင်&quot; ပ္ဍဲလက္ကရဴအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;WPMOS&quot;&gt;{{cite web|title=Wikipedia:Manual of Style/Biographies|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Manual_of_Style/Biographies|publisher=Wikimedia Foundation|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;
* ဟွံထေက်ကဵု ခၞံ ကဏ္ဍ မပ္တံကဵု `[[Category:မၞိဟ်ခိုဟ်ဂမၠိုင်]]` ဟွံသေင်မ္ဂး `[[Category:မၞိဟ်ယုတ်ဂမၠိုင်]]` မဒှ် ကဏ္ဍ မဟွံမွဲ ကုလညာတ် လဒေါဝ်ရ။

== ၆။ ကဏ္ဍ မဆေင်ကဵု ဒေသ ကေုာံ ပထဝဳ (Geography and Places) ==
သွက် ကဏ္ဍ မဆေင်ကဵု ဍုင်၊ ဒေသ၊ ကေုာံ ပထဝဳဂမၠိုင်ဂှ် သ္ဒးစကာ ယၟု ဍုင် ကေုာံ တွဵုရး အတိုင် တင်တုပ်စိုတ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ရ။
* '''ယၟု ဍုင်''': `[[Category:ဍုင် ယူကရေိန်]]`၊ `[[Category:ဍုင် သေံ]]`။
* '''ယၟု ခရိုင်/ပွိုင်ဍုင်''': သ္ဒးပါ် နကဵု &quot;မွဲမွဲ + ပ္ဍဲ + မွဲမွဲ&quot;။ ဥပမာ - `[[Category:ပွိုင်ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်]]`၊ `[[Category:ကွာန်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ခရိုင်သဓီု]]`။
* တင်စွံသတိ: &quot;တွဵုရးဍုင်မန်&quot; ဂှ် ဒှ်ယၟု တရာဲဝင် (Official name) တုဲ သ္ဒးစကာ ယၟုဏအ်ရ။

== ၇။ ကဏ္ဍ မဆေင်ကဵု အခိင်ကာလ (Chronology and Time) ==
ကဏ္ဍ မဆေင်ကဵု အခိင်ကာလ၊ သၞာံ၊ ကေုာံ ဗွဝ်ကၠံ (Centuries) ဂှ် သ္ဒးကဵု ယၟု အတိုင် သၞောတ်ဝ် ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ -
* '''သၞာံ''': `[[Category:ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၆]]` (Events in 2026)၊ `[[Category:မကတဵုဒှ်မၞိဟ် သၞာံ ၁၉၉၀ ဂမၠိုင်]]` (1990 births)။
* '''ဗွဝ်ကၠံ''': `[[Category:၂၁ ဗွဝ်ကၠံ]]` (21st century)။
* သ္ဒးစကာ ဂၞန်သင်္ချာ (၁၊ ၂၊ ၃) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၞန်အင်္ဂလိက် (1, 2, 3) အတိုင် မသ္ဂုတ်စုတ်လဝ် ပ္ဍဲ လိက်ပရေင် မဆေင်စပ်ဂှ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် မ္ဂး ဂၞန်မန် ဂှ် အာဇယားကိုပ်ကၠာရ။

== ၈။ အရာ ဟွံထေက်ကဵု ကၠောန် (Things to Avoid) ==
ပ္ဍဲအရာ မကဵု ယၟု ကဏ္ဍဂှ် အရာ ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်အရာ ဟွံထေက်ကဵု ကၠောန် (Things to avoid) ရ -
# '''လ္ပစကာ ဝါကျ ဇမၠိင်''': ယၟု ကဏ္ဍဂှ် သ္ဒးဒှ် ဝေါဟာရ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝါကျ ဇမၠေအ်ရ။ (ဥပမာ - `[[Category:လိက်အုပ် မချူလဝ် နကဵု အစာချူလိက်မန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၆ ဂမၠိုင်]]` ဂှ် ဂၠိင်လောန်အာရ)။
# '''လ္ပစကာ မအရေဝ် မဆေင်ကဵု အခိင်လၟုဟ်''': ဥပမာ `[[Category:သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် လၟုဟ်ဂမၠိုင်]]` ဂှ် ဟွံထေက်ကဵု စကာရ၊ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး &quot;လၟုဟ်&quot; ဝွံ အခိင်ပြံင်လှာဲအာမာန်ရ။
# '''လ္ပခၞံ ကဏ္ဍ ယဝ်ရ မုက်လိက် နွံအောန်''': ကဏ္ဍ မွဲမွဲဂှ် သ္ဒးနွံ မုက်လိက် အောန်အိုတ် (၃) မုက်လိက် လတူရ။ ယဝ်ရ နွံဆ မွဲမုက်လိက်မ္ဂး ဟွံထေက်ကဵု ခၞံ ကဏ္ဍ တၟိ ဏီရ။

== ၉။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ပလေဝ် ယၟုကဏ္ဍ (Renaming and Moving Categories) ==
ယဝ်ရ ညးမစကာ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မွဲမွဲ မိက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ပလေဝ် ယၟု ကဏ္ဍ (Rename or Move a category) မ္ဂး၊ သ္ဒးဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုင် သၞောတ်ဝ် `[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကဏ္ဍ သွက် သဳကၠဳ (Categories for discussion)]]` ရ။&lt;ref name=&quot;WPTITLE&quot;&gt;{{cite web|title=Wikipedia:Article titles|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Article_titles|publisher=Wikimedia Foundation|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;
* ယၟု ကဏ္ဍ မပလေဝ်လောဲသွာ မပ္တံကဵု အက္ခရ် ဗၠေတ် (Typo error) တအ်ဂှ် ပလေဝ် ပြံင်လှာဲ ကေတ်တ် ဂွံရ။
* ယၟု ကဏ္ဍ မၞုံကဵု ပရေင်ဟွံတုပ်စိုတ် (Controversial names) တအ်ဂှ် သ္ဒးသဳကၠဳ ပ္ဍဲ မုက်လိက် သဳကၠဳ ကိုပ်ကၠာ အိုတ်ရ။ တင်တုပ်စိုတ် (Consensus) ဂွံတုဲဟေင် ဂွံအခေါင် ပြံင်လှာဲ ယၟု ကဏ္ဍရ။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Conclusion) ==
သၞောဝ် ကဵုယၟု ကဏ္ဍ ဝွံ ဒှ်သၞောတ်ဝ် အဓိက သွက်ဂွံ ပကောံပကေဝ် တင်ဂၞင် ကေုာံ မုက်လိက်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ညံင်ဂွံ စှ်ေကဵု လၟေင်လၟေတ်ရ။ ကောန်ဂကောံ ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wikipedians) သီုဖအိုတ်ဝွံ သ္ဒးဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ်ဏအ် တုဲ သ္ဒးမင်မဲ သဒ္ဒါ အရေဝ်မန် ကေုာံ လညာတ် လဒေါဝ် ဗွဲမဍိုက်ပေင်ရ။ ယဝ်ရ တင်သဳကၠဳ မွဲမွဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင်မ္ဂး၊ သ္ဒးသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နကဵု တင်တုပ်စိုတ် ကောန်ဂကောံ (Community consensus) လၟိုန်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;WPCAT&quot;&gt;{{cite web|title=Wikipedia:Categorization|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Categorization|publisher=Wikimedia Foundation|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WPCATNAME&quot;&gt;{{cite web|title=Wikipedia:Naming conventions (categories)|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Naming_conventions_(categories)|publisher=Wikimedia Foundation|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WPNPOV&quot;&gt;{{cite web|title=Wikipedia:Neutral point of view|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Neutral_point_of_view|publisher=Wikimedia Foundation|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WPMOS&quot;&gt;{{cite web|title=Wikipedia:Manual of Style/Biographies|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Manual_of_Style/Biographies|publisher=Wikimedia Foundation|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;WPTITLE&quot;&gt;{{cite web|title=Wikipedia:Article titles|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Article_titles|publisher=Wikimedia Foundation|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:သၞောတ်ဝ် မကဵုယၟု]]
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကဏ္ဍဂမၠိုင်]]

{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ သၞောဝ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜးဂမၠိုင်}}

[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ သၞောဝ် ကဵုယၟုဂမၠိုင်]]
[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ စၞောန်ထ္ၜးဂမၠိုင်]]
[[Category:ကဏ္ဍ ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]</text>
      <sha1>25kotoe08mpqpxd303naee94kppwxco</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Policy</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12099</id>
    <revision>
      <id>57772</id>
      <timestamp>2026-10-09T14:34:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{ombox | type  = policy | image = [[File:Wikipedia-logo-v2.svg|40px|alt=သင်္ကေတ ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] | text  = '''မုက်လိက်ဏအ်ဝွံ ဒှ် မူဝါဒ မဒှ်ဒတန် သွက် [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] ရ။'''&lt;br&gt;မူဝါဒဏအ်ဝွံ ဒှ်သၞောဝ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး မဒ...&quot;</comment>
      <origin>57772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1074" sha1="kyqxhqcq32c53ju8z3y9hu4l0mo9mg8" xml:space="preserve">{{ombox
| type  = policy
| image = [[File:Wikipedia-logo-v2.svg|40px|alt=သင်္ကေတ ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]
| text  = '''မုက်လိက်ဏအ်ဝွံ ဒှ် မူဝါဒ မဒှ်ဒတန် သွက် [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန်]] ရ။'''&lt;br&gt;မူဝါဒဏအ်ဝွံ ဒှ်သၞောဝ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး မဒးဒ္ဂေတ်ဗက် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် သွက် ညးလွပ်တအ် သီုဖအိုတ်ရ။ ယဝ်ရ မိက်ဂွံ ပလေဝ်ဒါန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပြံင်လှာဲ တင်သ္ဂုတ်စုတ် မ္ဂး၊ အာတ်မိက် ညံင်ဂွံ သဳကၠဳ ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက်သဳကၠဳ ကိုပ်ကၠာညိ။ 
}}&lt;includeonly&gt;[[Category:မူဝါဒ ဝဳကဳပဳဒဳယာဂမၠိုင်]]&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kyqxhqcq32c53ju8z3y9hu4l0mo9mg8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:ဝဳကဳပဳဒဳယာ သၞောဝ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜးဂမၠိုင်</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12100</id>
    <revision>
      <id>57773</id>
      <timestamp>2026-10-09T14:37:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Navbox | name = ဝဳကဳပဳဒဳယာ သၞောဝ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜးဂမၠိုင် | title = [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:သၞောဝ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜးဂမၠိုင်|ဝဳကဳပဳဒဳယာ သၞောဝ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜးဂမၠိုင်]] | state = {{{state|autocollapse}}}...&quot;</comment>
      <origin>57773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5539" sha1="d0x26xeksafwcb89hzon7ooz4739w6p" xml:space="preserve">{{Navbox
| name = ဝဳကဳပဳဒဳယာ သၞောဝ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜးဂမၠိုင်
| title = [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:သၞောဝ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜးဂမၠိုင်|ဝဳကဳပဳဒဳယာ သၞောဝ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜးဂမၠိုင်]]
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| image = [[File:Wikipedia-logo-v2.svg|70px|link=|alt=ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]

| group1 = သၞောဝ် အဓိကဂမၠိုင်
| list1 =
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:မသုန် ကဏ္ဍ|မသုန် ကဏ္ဍ (Five pillars)]]
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:သၞောဝ်ဂမၠိုင်|သၞောဝ်ဂမၠိုင် (Policies)]]
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:စၞောန်ထ္ၜးဂမၠိုင်|စၞောန်ထ္ၜးဂမၠိုင် (Guidelines)]]
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လညာတ် မဟွံဗက်စ မွဲမွဲလပါ်|လညာတ် မဟွံဗက်စ မွဲမွဲလပါ် (NPOV)]]
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ပရေင်စၟတ်သမ္တီ သက်သဳ|ပရေင်စၟတ်သမ္တီ သက်သဳ (Verifiability)]]
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:သုတေသန အာဒိ ဟွံသေင်|သုတေသန အာဒိ ဟွံသေင် (NOR)]]

| group2 = ပရေင်မံင်စံင် ကေုာံ ဆက်ဆောံ
| list2 =
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:စၟတ်သမ္တီ နကဵု စိုတ်ခိုဟ်|စၟတ်သမ္တီ နကဵု စိုတ်ခိုဟ် (AGF)]]
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ပရေင်ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ|ပရေင်ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ (Civility)]]
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ဟွံပလီုပလာ် ပူဂိုလ်|ဟွံပလီုပလာ် ပူဂိုလ် (No personal attacks)]]
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ပၞာန် ပလေဝ်ဒါန်|ပၞာန် ပလေဝ်ဒါန် (Edit warring)]]
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ပရေင်စဵုဒၞာ|ပရေင်စဵုဒၞာ (Protection)]]
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ညးကောပ်ကာဲဂမၠိုင်|ညးကောပ်ကာဲဂမၠိုင် (Administrators)]]

| group3 = မာတိကာ ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜးချူလိက်
| list3 =
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ယၟု မုက်လိက်ဂမၠိုင်|ယၟု မုက်လိက် (Article titles)]]
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:လိက်အုပ် စၞောန်ထ္ၜး နဲကဲချူလိက်|စၞောန်ထ္ၜး နဲကဲချူလိက် (Manual of Style)]]
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ဟွံကၠတ်ချူ လိက်ညးတၞဟ်|ဟွံကၠတ်ချူ လိက်ညးတၞဟ် (Copyrights)]]
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:မုက်လိက် မသ္ဒးကိတ်ညဳ ကဵုစံင်|ကိတ်ညဳကဵုစံင် (Notability)]]

| group4 = ပရေင်ဇိုတ်ပလီု
| list4 =
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:သၞောဝ် ပရေင်ဇိုတ်ပလီု|သၞောဝ် ပရေင်ဇိုတ်ပလီု (Deletion policy)]]
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:စၞောန်ထ္ၜး ဇိုတ်ပလီု ပြဟ်ပြဟ်|ဇိုတ်ပလီု ပြဟ်ပြဟ် (Speedy deletion)]]
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ပရေင်အာတ်မိက် ဇိုတ်ပလီု|အာတ်မိက် ဇိုတ်ပလီု (Proposed deletion)]]

| group5 = အေန်တာဖုက် ကေုာံ နဲကဲ
| list5 =
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ထာမ်ပလိက်ဂမၠိုင်|ထာမ်ပလိက်ဂမၠိုင် (Templates)]]
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကဏ္ဍဂမၠိုင်|ကဏ္ဍဂမၠိုင် (Categories)]]
* [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:မုက်လိက် ဗီုရုပ်|ဗီုရုပ် (Images)]]

| below =
* {{icon|category}} [[:Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ သၞောဝ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜးဂမၠိုင်|ကဏ္ဍဂမၠိုင်]]
* {{icon|list}} [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:စရင် သၞောဝ်ဂမၠိုင်|စရင် သၞောဝ်ဂမၠိုင်]]
}}
&lt;noinclude&gt;
{{documentation|content=
== စကာ ==
ထာမ်ပလိက်ဏအ်ဝွံ ဒှ်ထာမ်ပလိက် မစုတ်လဝ် ပ္ဍဲသၟဝ် မုက်လိက် မဆေင်ကဵု သၞောဝ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜး ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ လောဲကဵု ပရေင်ဂၠာဲစမ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ်ရ။

{{collapsible option}}

[[Category:ထာမ်ပလိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာဂမၠိုင်]]
[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ သၞောဝ် ကေုာံ စၞောန်ထ္ၜးဂမၠိုင်]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>d0x26xeksafwcb89hzon7ooz4739w6p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ၚုဟ်မး စှ်ေ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12101</id>
    <revision>
      <id>57774</id>
      <timestamp>2026-10-09T14:41:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Depreciation.svg|thumb|300px|ဗီုပြေင် ထ္ၜး ပရေင်ၚုဟ်မး စှ်ေ ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ ၚုဟ်မး ဒြပ်ရတ် အခိင်ကာလ လောန်အာ သၞာံ ဗွဲမဂၠိုင်]]  '''ၚုဟ်မး စှ်ေ''' (အင်္ဂလိက်: ''Depreciation'') ဝွံ ပ္ဍဲပရေ...&quot;</comment>
      <origin>57774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13357" sha1="ou3vxk7ph2phtptp4idops442h30251" xml:space="preserve">[[File:Depreciation.svg|thumb|300px|ဗီုပြေင် ထ္ၜး ပရေင်ၚုဟ်မး စှ်ေ ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ ၚုဟ်မး ဒြပ်ရတ် အခိင်ကာလ လောန်အာ သၞာံ ဗွဲမဂၠိုင်]]

'''ၚုဟ်မး စှ်ေ''' (အင်္ဂလိက်: ''Depreciation'') ဝွံ ပ္ဍဲပရေင်စရင်အင် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂှ် ဒှ်အရာ မဖအောန်ဖျေဟ် ၚုဟ်မး ဒြပ်ရတ် (Assets) ဟွံသေင်မ္ဂး ၚုဟ်မး သြန် ဗွဲလၟေင် အခိင်လောန်အာရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်စရင်အင်ဂှ် ၚုဟ်မး စှ်ေဝွံ ဒှ်သဘဴဓဝ် အဓိက သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် ၚုဟ်မး ပိုင်ပြဳ ကေုာံ သြန်ဗွဝ် မသှ်ေၜက်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Weygandt&quot;&gt;{{cite book|author=Weygandt, J. J., Kimmel, P. D., &amp; Kieso, D. E.|title=Accounting Principles|year=2015|publisher=Wiley|isbn=978-1118875056|pages=412-415}}&lt;/ref&gt; အရာဝွံ ဒှ်သၞောတ် ပရေင်စရင်အင် မပါ်ပရအ် ၚုဟ်မး ပရေင်စကာ ဒြပ်ရတ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ဍေံမဂျိုင်တန်တဴ (Useful life) ရ။ 

== ၁။ နိဒါန် ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂၠးတိ ကေုာံ ကမၠောန်ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂမၠိုင်ဂှ် ၚုဟ်မး စှ်ေဝွံ ဒှ်ကိစ္စ မဇၞော်ကွေံကွေံရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကမ္ပဏဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလဵုအသဳတအ်ဂှ် သ္ဒးတော်လၟိဟ် ၚုဟ်မး စှ်ေ သွက်ဂွံ တီ ၚုဟ်မး ဒြပ်ရတ် ကေုာံ သြန်ဗွဝ် အတိုင် ဒဒှ်ဍာံရ။ ၚုဟ်မး စှ်ေဝွံ မလေပ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ဒြပ်ရတ်တအ်ဂှ် တြေံအာ၊ စကာဂၠိုင်အာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး နဲကဲပညာ (Technology) တၟိ မံက်ဂတှ်ေကၠုင်တုဲ ကပေါတ်တြေံတအ် ၚုဟ်မး စှ်ေအာရ။&lt;ref name=&quot;Kieso&quot;&gt;{{cite book|author=Kieso, D. E., Weygandt, J. J., &amp; Warfield, T. D.|title=Intermediate Accounting|year=2019|publisher=Wiley|isbn=978-1119503668|pages=520-535}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
ပ္ဍဲပရေင်စရင်အင် (Accounting)၊ &quot;ၚုဟ်မး စှ်ေ&quot; (Depreciation) ဂှ် ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် မတော်လၟိဟ် ပရေင်ယအ်အာ ၚုဟ်မး ဒြပ်ရတ် မပ္တံကဵု စက်ယန္တရား၊ သ္ၚိ၊ တိဍာ် ကေုာံ ကွဳစက်ဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics)၊ ၚုဟ်မး စှ်ေ ဂှ် ဒှ်အရာ မဆေင်စပ် ကု ၚုဟ်မး သြန် ဍုင်မွဲ မစှ်ေအာ နှိုင်းယှဉ် (compare) ကု သြန် ဍုင်တၞဟ်ရ။ 

== ၃။ ဟိုတ် ၚုဟ်မး ဂွံစှ်ေ ==
ဟိုတ် ၚုဟ်မး ဒြပ်ရတ် ဂွံစှ်ေဂှ် နွံနာနာသာ်ရ - 
* '''ဟိုတ်နူ လွပ် (Wear and Tear):''' စကာဂၠိုင်တုဲ တြေံအာ၊ ပလီုပလာ်အာ။
* '''ဟိုတ်နူ အခိင်ကာလ (Effluxion of time):''' ဒြပ်ရတ် လ္ၚဵုတအ်ဂှ် သၞာံလောန်အာမ္ဂး ၚုဟ်မးဍေံ စှ်ေအာ အလဵုအလဵုရ (ဥပမာ - မူပိုင်ခွင့် / Copyrights)။
* '''ဟိုတ်နူ နဲကဲပညာ (Obsolescence):''' ကပေါတ် တၟိ မၞုံကဵု နဲကဲပညာ ခိုဟ်နူ မံက်ကၠုင်မ္ဂး ကပေါတ်တြေံ ၚုဟ်မး စှ်ေရ။
* '''ဟိုတ်နူ သဘာဝ (Depletion):''' ပရေင်ခါဲ ပ္တိတ် ဓါတ်သဘာဝ မပ္တံကဵု ရေနံ၊ မံက်ဒကှ်တအ်ဂှ် ၚုဟ်မး စှ်ေအာ ဗွဲလၟေင်ရ။

== ၄။ သၞောတ် နဲကဲ တော် ၚုဟ်မး စှ်ေ ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်စရင်အင်ဂှ် သၞောတ် နဲကဲ တော် ၚုဟ်မး စှ်ေ နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ။ အဓိက နဲကဲဂမၠိုင်ဂှ် -

၁။ '''နဲကဲ ၚုဟ်မး စှ်ေ တပ်တပ် (Straight-line Method):''' တော်လၟိဟ် ၚုဟ်မး စှ်ေ တုပ်တုပ် ဇၟာပ်သၞာံရ။
: &lt;code&gt;ၚုဟ်မး စှ်ေ ဇၟာပ်သၞာံ = (ၚုဟ်မး ဒြပ်ရတ် တမ် - ၚုဟ်မး မသှ်ေၜက်) / အခိင်ကာလ ဍေံမဂျိုင်တန်တဴ&lt;/code&gt;

၂။ '''နဲကဲ ၚုဟ်မး စှ်ေ ဖအောန် (Declining Balance Method):''' တော်လၟိဟ် ၚုဟ်မး စှ်ေ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ကိုပ်ကၠာတုဲ သၞာံလက္ကရဴဂှ် ဖအောန်ဖျေဟ် ဗွဲလၟေင်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဥပမာ - နဲကဲ တော် ၚုဟ်မး စှ်ေ တပ်တပ် (Straight-line)
|-
! သၞာံ
! ၚုဟ်မး တမ် (Original Cost)
! ၚုဟ်မး စှ်ေ သၞာံ (Depreciation Expense)
! ၚုဟ်မး စရင် (Book Value)
|-
| သၞာံ ၀ || $၁၀,၀၀၀ || - || $၁၀,၀၀၀
|-
| သၞာံ ၁ || $၁၀,၀၀၀ || $၂,၀၀၀ || $၈,၀၀၀
|-
| သၞာံ ၂ || $၁၀,၀၀၀ || $၂,၀၀၀ || $၆,၀၀၀
|-
| သၞာံ ၃ || $၁၀,၀၀၀ || $၂,၀၀၀ || $၄,၀၀၀
|}

== ၅။ အခေါင်အရာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ==
ၚုဟ်မး စှ်ေဝွံ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်ကွေံကွေံရ။ ဍေံဗဒှ်ကဵု ဖဵု ကုကမ္ပဏဳဂမၠိုင် သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ် သြန် အခေါန် (Tax deductions) ရ။&lt;ref name=&quot;Mankiw&quot;&gt;{{cite book|author=Mankiw, N. G.|title=Principles of Economics|year=2020|publisher=Cengage Learning|isbn=978-0357038314|pages=435-440}}&lt;/ref&gt; နကဵု လညာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်မ္ဂး ၚုဟ်မး စှ်ေဂှ် ဒှ်အရာ မထိင်ဒဝ် ၚုဟ်မး ပိုင်ပြဳ ညံင်ဂွံ တန်တဴ အတိုင် ဒဒှ်ဍာံ ကေုာံ ဒှ်အရီုအဗင် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် လၟေင်ကမၠောန် သြန် (Cash flow) ရ။

== ၆။ ၚုဟ်မး သြန် စှ်ေ (Currency Depreciation) ==
ပ္ဍဲပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်သအာင် (Macroeconomics)၊ ၚုဟ်မး သြန် စှ်ေ ဂှ် ဒှ်အကာဲအရာ မထ္ၜး ဒဒှ်ရ ၚုဟ်မး သြန် ဍုင်မွဲ စှ်ေအာ နူကဵု ၚုဟ်မး သြန် ဍုင်သအာင် (Exchange rate depreciation) ရ။ ဥပမာ - သြန်ဒေါ်လာ (USD) ၚုဟ်တိုန်မ္ဂး သြန်ၜါတ် (THB) ဟွံသေင်မ္ဂး သြန်ကျာတ် (MMK) ၚုဟ်မး စှ်ေအာရ။ အရာဝွံ ဗဒှ်ကဵု ဖဵုခိုဟ် သွက် ပရေင်သွံပ္တိတ် ကပေါတ် (Exports)၊ ဆဂး ဗဒှ်ကဵု ဖဵုပရေအ် သွက် ပရေင်ရာန်ပၠုပ် ကပေါတ် (Imports) ရ။&lt;ref name=&quot;Krugman&quot;&gt;{{cite book|author=Krugman, P. R., Obstfeld, M., &amp; Melitz, M. J.|title=International Economics: Theory and Policy|year=2018|publisher=Pearson|isbn=978-1292214870|pages=312-320}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ လွပ် ပ္ဍဲ စရင်အင် ==
ပ္ဍဲကဵု လိက်စရင်အင် မပ္တံကဵု စရင် ၚုဟ်မး (Balance Sheet) ကေုာံ စရင် ပရေင်ပရဲ (Income Statement) ဂှ် ၚုဟ်မး စှ်ေဝွံ ပါလုပ် အဓိကရ။ ဍေံဒှ် စရင်စရိတ် (Expense) မွဲ မဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ် ပရဲ ကမ္ပဏဳ (Net Income) ရ။ 

== ၈။ ပရေင်ကံက်အခေါန် ကေုာံ သၞောဝ် ==
အလဵုအသဳ ဍုင်နာနာတအ်ဂှ် နွံကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ မဆေင်ကဵု ပရေင်ကံက်အခေါန် သွက်ဂွံ ကဵုအခေါင် ကုကမ္ပဏဳဂမၠိုင် ဂွံဖအောန် ၚုဟ်မး စှ်ေ အခိင်ကာလ တော်လၟိဟ် အခေါန် (Tax Depreciation) ရ။ သၞောတ်ဝွံ ကဵုအရီုအဗင် ညံင် ကမ္ပဏဳဂမၠိုင် ဂွံရာန် ကပေါတ် စက်ယန္တရား တၟိတၟိတုဲ ဗဂဵုလဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ရ။

== ၉။ တင်အဝဵု ကေုာံ ဖဵုပရေအ် ==
'''တင်အဝဵု:'''
* ရီုဗင် ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ကံက်အခေါန်။
* ဗဒှ်ကဵု လိက်စရင်အင် အတိုင် ဒဒှ်ဍာံ။
* ကဵုသတိ သွက်ဂွံ စၞး (Replace) ကပေါတ် စက်ယန္တရား တြေံ။

'''ဖဵုပရေအ်:'''
* တော်လၟိဟ် ၚုဟ်မး စှ်ေဂှ် ဒှ်ဆ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Estimation) တုဲ တော်လၟိဟ် ဒတန် ဍာံဍာံ ဟွံလောဲသွာ။
* ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ပရဲ (Net profit) ပ္ဍဲလိက်စရင်။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
ၚုဟ်မး စှ်ေ ဝွံ ဒှ်သဘဴဓဝ် မဟွံမာန် ဟွံကၠောန် ဟွံဂွံ ပ္ဍဲလၟေင်ကမၠောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်စရင်အင်ရ။ နကဵု လညာတ် စရင်အင်မ္ဂး ဍေံဒှ် နဲကဲ မပါ်ပရအ် ၚုဟ်မး စရိတ် ဒြပ်ရတ်၊ တုဲ နကဵု လညာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်မ္ဂး ဍေံဒှ် အကာဲအရာ မထ္ၜးကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ၚုဟ်မး သြန် ကေုာံ အစောံစရာဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရ။&lt;ref name=&quot;Samuelson&quot;&gt;{{cite book|author=Samuelson, P. A., &amp; Nordhaus, W. D.|title=Economics|year=2009|publisher=McGraw-Hill|isbn=978-0073511290|pages=543-548}}&lt;/ref&gt; သွက် ဂကောံ၊ ကမ္ပဏဳ ကေုာံ ဍုင် မွဲမွဲ ညံင်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴမာန်ဂှ် ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ပ္ဍဲ ၚုဟ်မး စှ်ေ ဝွံ ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;/references&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://www.investopedia.com/terms/d/depreciation.asp ပွံက် ၚုဟ်မး စှ်ေ (Depreciation) ပ္ဍဲ Investopedia]
* [https://www.accountingcoach.com/depreciation/explanation ပရေင်လ္ၚတ် စရင်အင်: ၚုဟ်မး စှ်ေ]

[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:စရင်အင်]]
[[Category:သြန်]]

{{ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ စရင်အင်}}</text>
      <sha1>ou3vxk7ph2phtptp4idops442h30251</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57828</id>
      <parentid>57774</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:02:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13806" sha1="3tt3dszw9u9k2sede9cuqmo06vnpyd7" xml:space="preserve">[[File:Depreciation.svg|thumb|300px|ဗီုပြေင် ထ္ၜး ပရေင်ၚုဟ်မး စှ်ေ ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ ၚုဟ်မး ဒြပ်ရတ် အခိင်ကာလ လောန်အာ သၞာံ ဗွဲမဂၠိုင်]]

'''ၚုဟ်မး စှ်ေ''' (အင်္ဂလိက်: ''Depreciation'') ဝွံ ပ္ဍဲပရေင်စရင်အင် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂှ် ဒှ်အရာ မဖအောန်ဖျေဟ် ၚုဟ်မး ဒြပ်ရတ် (Assets) ဟွံသေင်မ္ဂး ၚုဟ်မး သြန် ဗွဲလၟေင် အခိင်လောန်အာရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်စရင်အင်ဂှ် ၚုဟ်မး စှ်ေဝွံ ဒှ်သဘဴဓဝ် အဓိက သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် ၚုဟ်မး ပိုင်ပြဳ ကေုာံ သြန်ဗွဝ် မသှ်ေၜက်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Weygandt&quot;&gt;{{cite book|author=Weygandt, J. J., Kimmel, P. D., &amp; Kieso, D. E.|title=Accounting Principles|url=https://archive.org/details/accountingprinci0000weyg_12edw8y2|year=2015|publisher=Wiley|isbn=978-1118875056|pages=[https://archive.org/details/accountingprinci0000weyg_12edw8y2/page/412 412]-415}}&lt;/ref&gt; အရာဝွံ ဒှ်သၞောတ် ပရေင်စရင်အင် မပါ်ပရအ် ၚုဟ်မး ပရေင်စကာ ဒြပ်ရတ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ဍေံမဂျိုင်တန်တဴ (Useful life) ရ။ 

== ၁။ နိဒါန် ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂၠးတိ ကေုာံ ကမၠောန်ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂမၠိုင်ဂှ် ၚုဟ်မး စှ်ေဝွံ ဒှ်ကိစ္စ မဇၞော်ကွေံကွေံရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကမ္ပဏဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလဵုအသဳတအ်ဂှ် သ္ဒးတော်လၟိဟ် ၚုဟ်မး စှ်ေ သွက်ဂွံ တီ ၚုဟ်မး ဒြပ်ရတ် ကေုာံ သြန်ဗွဝ် အတိုင် ဒဒှ်ဍာံရ။ ၚုဟ်မး စှ်ေဝွံ မလေပ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ဒြပ်ရတ်တအ်ဂှ် တြေံအာ၊ စကာဂၠိုင်အာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး နဲကဲပညာ (Technology) တၟိ မံက်ဂတှ်ေကၠုင်တုဲ ကပေါတ်တြေံတအ် ၚုဟ်မး စှ်ေအာရ။&lt;ref name=&quot;Kieso&quot;&gt;{{cite book|author=Kieso, D. E., Weygandt, J. J., &amp; Warfield, T. D.|title=Intermediate Accounting|url=https://archive.org/details/intermediateacco0000dona_q8c4|year=2019|publisher=Wiley|isbn=978-1119503668|pages=520-535}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
ပ္ဍဲပရေင်စရင်အင် (Accounting)၊ &quot;ၚုဟ်မး စှ်ေ&quot; (Depreciation) ဂှ် ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် မတော်လၟိဟ် ပရေင်ယအ်အာ ၚုဟ်မး ဒြပ်ရတ် မပ္တံကဵု စက်ယန္တရား၊ သ္ၚိ၊ တိဍာ် ကေုာံ ကွဳစက်ဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics)၊ ၚုဟ်မး စှ်ေ ဂှ် ဒှ်အရာ မဆေင်စပ် ကု ၚုဟ်မး သြန် ဍုင်မွဲ မစှ်ေအာ နှိုင်းယှဉ် (compare) ကု သြန် ဍုင်တၞဟ်ရ။ 

== ၃။ ဟိုတ် ၚုဟ်မး ဂွံစှ်ေ ==
ဟိုတ် ၚုဟ်မး ဒြပ်ရတ် ဂွံစှ်ေဂှ် နွံနာနာသာ်ရ - 
* '''ဟိုတ်နူ လွပ် (Wear and Tear):''' စကာဂၠိုင်တုဲ တြေံအာ၊ ပလီုပလာ်အာ။
* '''ဟိုတ်နူ အခိင်ကာလ (Effluxion of time):''' ဒြပ်ရတ် လ္ၚဵုတအ်ဂှ် သၞာံလောန်အာမ္ဂး ၚုဟ်မးဍေံ စှ်ေအာ အလဵုအလဵုရ (ဥပမာ - မူပိုင်ခွင့် / Copyrights)။
* '''ဟိုတ်နူ နဲကဲပညာ (Obsolescence):''' ကပေါတ် တၟိ မၞုံကဵု နဲကဲပညာ ခိုဟ်နူ မံက်ကၠုင်မ္ဂး ကပေါတ်တြေံ ၚုဟ်မး စှ်ေရ။
* '''ဟိုတ်နူ သဘာဝ (Depletion):''' ပရေင်ခါဲ ပ္တိတ် ဓါတ်သဘာဝ မပ္တံကဵု ရေနံ၊ မံက်ဒကှ်တအ်ဂှ် ၚုဟ်မး စှ်ေအာ ဗွဲလၟေင်ရ။

== ၄။ သၞောတ် နဲကဲ တော် ၚုဟ်မး စှ်ေ ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်စရင်အင်ဂှ် သၞောတ် နဲကဲ တော် ၚုဟ်မး စှ်ေ နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ။ အဓိက နဲကဲဂမၠိုင်ဂှ် -

၁။ '''နဲကဲ ၚုဟ်မး စှ်ေ တပ်တပ် (Straight-line Method):''' တော်လၟိဟ် ၚုဟ်မး စှ်ေ တုပ်တုပ် ဇၟာပ်သၞာံရ။
: &lt;code&gt;ၚုဟ်မး စှ်ေ ဇၟာပ်သၞာံ = (ၚုဟ်မး ဒြပ်ရတ် တမ် - ၚုဟ်မး မသှ်ေၜက်) / အခိင်ကာလ ဍေံမဂျိုင်တန်တဴ&lt;/code&gt;

၂။ '''နဲကဲ ၚုဟ်မး စှ်ေ ဖအောန် (Declining Balance Method):''' တော်လၟိဟ် ၚုဟ်မး စှ်ေ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ကိုပ်ကၠာတုဲ သၞာံလက္ကရဴဂှ် ဖအောန်ဖျေဟ် ဗွဲလၟေင်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဥပမာ - နဲကဲ တော် ၚုဟ်မး စှ်ေ တပ်တပ် (Straight-line)
|-
! သၞာံ
! ၚုဟ်မး တမ် (Original Cost)
! ၚုဟ်မး စှ်ေ သၞာံ (Depreciation Expense)
! ၚုဟ်မး စရင် (Book Value)
|-
| သၞာံ ၀ || $၁၀,၀၀၀ || - || $၁၀,၀၀၀
|-
| သၞာံ ၁ || $၁၀,၀၀၀ || $၂,၀၀၀ || $၈,၀၀၀
|-
| သၞာံ ၂ || $၁၀,၀၀၀ || $၂,၀၀၀ || $၆,၀၀၀
|-
| သၞာံ ၃ || $၁၀,၀၀၀ || $၂,၀၀၀ || $၄,၀၀၀
|}

== ၅။ အခေါင်အရာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ==
ၚုဟ်မး စှ်ေဝွံ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်ကွေံကွေံရ။ ဍေံဗဒှ်ကဵု ဖဵု ကုကမ္ပဏဳဂမၠိုင် သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ် သြန် အခေါန် (Tax deductions) ရ။&lt;ref name=&quot;Mankiw&quot;&gt;{{cite book|author=Mankiw, N. G.|title=Principles of Economics|year=2020|publisher=Cengage Learning|isbn=978-0357038314|pages=435-440}}&lt;/ref&gt; နကဵု လညာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်မ္ဂး ၚုဟ်မး စှ်ေဂှ် ဒှ်အရာ မထိင်ဒဝ် ၚုဟ်မး ပိုင်ပြဳ ညံင်ဂွံ တန်တဴ အတိုင် ဒဒှ်ဍာံ ကေုာံ ဒှ်အရီုအဗင် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် လၟေင်ကမၠောန် သြန် (Cash flow) ရ။

== ၆။ ၚုဟ်မး သြန် စှ်ေ (Currency Depreciation) ==
ပ္ဍဲပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်သအာင် (Macroeconomics)၊ ၚုဟ်မး သြန် စှ်ေ ဂှ် ဒှ်အကာဲအရာ မထ္ၜး ဒဒှ်ရ ၚုဟ်မး သြန် ဍုင်မွဲ စှ်ေအာ နူကဵု ၚုဟ်မး သြန် ဍုင်သအာင် (Exchange rate depreciation) ရ။ ဥပမာ - သြန်ဒေါ်လာ (USD) ၚုဟ်တိုန်မ္ဂး သြန်ၜါတ် (THB) ဟွံသေင်မ္ဂး သြန်ကျာတ် (MMK) ၚုဟ်မး စှ်ေအာရ။ အရာဝွံ ဗဒှ်ကဵု ဖဵုခိုဟ် သွက် ပရေင်သွံပ္တိတ် ကပေါတ် (Exports)၊ ဆဂး ဗဒှ်ကဵု ဖဵုပရေအ် သွက် ပရေင်ရာန်ပၠုပ် ကပေါတ် (Imports) ရ။&lt;ref name=&quot;Krugman&quot;&gt;{{cite book|author=Krugman, P. R., Obstfeld, M., &amp; Melitz, M. J.|title=International Economics: Theory and Policy|url=https://archive.org/details/internationaleco0000krug_u9y7|year=2018|publisher=Pearson|isbn=978-1292214870|pages=[https://archive.org/details/internationaleco0000krug_u9y7/page/312 312]-320}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ လွပ် ပ္ဍဲ စရင်အင် ==
ပ္ဍဲကဵု လိက်စရင်အင် မပ္တံကဵု စရင် ၚုဟ်မး (Balance Sheet) ကေုာံ စရင် ပရေင်ပရဲ (Income Statement) ဂှ် ၚုဟ်မး စှ်ေဝွံ ပါလုပ် အဓိကရ။ ဍေံဒှ် စရင်စရိတ် (Expense) မွဲ မဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ် ပရဲ ကမ္ပဏဳ (Net Income) ရ။ 

== ၈။ ပရေင်ကံက်အခေါန် ကေုာံ သၞောဝ် ==
အလဵုအသဳ ဍုင်နာနာတအ်ဂှ် နွံကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ မဆေင်ကဵု ပရေင်ကံက်အခေါန် သွက်ဂွံ ကဵုအခေါင် ကုကမ္ပဏဳဂမၠိုင် ဂွံဖအောန် ၚုဟ်မး စှ်ေ အခိင်ကာလ တော်လၟိဟ် အခေါန် (Tax Depreciation) ရ။ သၞောတ်ဝွံ ကဵုအရီုအဗင် ညံင် ကမ္ပဏဳဂမၠိုင် ဂွံရာန် ကပေါတ် စက်ယန္တရား တၟိတၟိတုဲ ဗဂဵုလဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ရ။

== ၉။ တင်အဝဵု ကေုာံ ဖဵုပရေအ် ==
'''တင်အဝဵု:'''
* ရီုဗင် ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ကံက်အခေါန်။
* ဗဒှ်ကဵု လိက်စရင်အင် အတိုင် ဒဒှ်ဍာံ။
* ကဵုသတိ သွက်ဂွံ စၞး (Replace) ကပေါတ် စက်ယန္တရား တြေံ။

'''ဖဵုပရေအ်:'''
* တော်လၟိဟ် ၚုဟ်မး စှ်ေဂှ် ဒှ်ဆ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (Estimation) တုဲ တော်လၟိဟ် ဒတန် ဍာံဍာံ ဟွံလောဲသွာ။
* ဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်ပရဲ (Net profit) ပ္ဍဲလိက်စရင်။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
ၚုဟ်မး စှ်ေ ဝွံ ဒှ်သဘဴဓဝ် မဟွံမာန် ဟွံကၠောန် ဟွံဂွံ ပ္ဍဲလၟေင်ကမၠောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်စရင်အင်ရ။ နကဵု လညာတ် စရင်အင်မ္ဂး ဍေံဒှ် နဲကဲ မပါ်ပရအ် ၚုဟ်မး စရိတ် ဒြပ်ရတ်၊ တုဲ နကဵု လညာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်မ္ဂး ဍေံဒှ် အကာဲအရာ မထ္ၜးကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ၚုဟ်မး သြန် ကေုာံ အစောံစရာဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရ။&lt;ref name=&quot;Samuelson&quot;&gt;{{cite book|author=Samuelson, P. A., &amp; Nordhaus, W. D.|title=Economics|url=https://archive.org/details/economics0000samu_c7w7|year=2009|publisher=McGraw-Hill|isbn=978-0073511290|pages=[https://archive.org/details/economics0000samu_c7w7/page/543 543]-548}}&lt;/ref&gt; သွက် ဂကောံ၊ ကမ္ပဏဳ ကေုာံ ဍုင် မွဲမွဲ ညံင်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴမာန်ဂှ် ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ပ္ဍဲ ၚုဟ်မး စှ်ေ ဝွံ ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;/references&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://www.investopedia.com/terms/d/depreciation.asp ပွံက် ၚုဟ်မး စှ်ေ (Depreciation) ပ္ဍဲ Investopedia]
* [https://www.accountingcoach.com/depreciation/explanation ပရေင်လ္ၚတ် စရင်အင်: ၚုဟ်မး စှ်ေ]

[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:စရင်အင်]]
[[Category:သြန်]]

{{ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ စရင်အင်}}</text>
      <sha1>3tt3dszw9u9k2sede9cuqmo06vnpyd7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ စရင်အင်</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12102</id>
    <revision>
      <id>57775</id>
      <timestamp>2026-10-09T14:57:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;noinclude&gt; {{Documentation|content= ထာမ်ပလိက် (Navbox) ဝွံ ဒှ်ထာမ်ပလိက် သွက်ဂွံ စကာ လက္ကရဴအိုတ် ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် (ဝဳကဳပဳဒဳယာ) မဆေင်စပ် ကု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်စရင်အင်ဂမၠိုင်ရ။...&quot;</comment>
      <origin>57775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2643" sha1="jluc8gt3vzcx8q85v3w6z8fd8jf36ab" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|content=
ထာမ်ပလိက် (Navbox) ဝွံ ဒှ်ထာမ်ပလိက် သွက်ဂွံ စကာ လက္ကရဴအိုတ် ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် (ဝဳကဳပဳဒဳယာ) မဆေင်စပ် ကု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်စရင်အင်ဂမၠိုင်ရ။
}}
&lt;/noinclude&gt;{{Navbox
| name  = ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ စရင်အင်
| title = [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] ကေုာံ [[စရင်အင်]]
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist

| group1 = ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
| list1  =
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မက်ခရဝ်]] (Macroeconomics)
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မာက်ခရဝ်]] (Microeconomics)
* [[လၟိဟ်ပ္တိတ် ကေုာံ လၟိဟ်အာတ်မိက်]] (Supply and Demand)
* [[ၚုဟ်မး သြန်]] (Currency)
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်သအာင်]] (International Economics)
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်]] (Public Economics)

| group2 = သဘဴဓဝ် စရင်အင် 
| list2  = 
* [[ဒြပ်ရတ်]] (Assets)
* [[ဒြပ်လျိုင်]] (Liabilities)
* [[သြန်ဗွဝ် ပိုင်ပြဳ]] (Equity)
* [[သြန်လုပ်]] (Revenue)
* [[စရိတ်]] (Expenses)
* [[ၚုဟ်မး စှ်ေ]] (Depreciation)
* [[ပရေင်ပရဲ ကေုာံ အရှောံ]] (Profit and Loss)

| group3 = လိက်စရင်အင် 
| list3  = 
* [[စရင် ၚုဟ်မး တုပ်]] (Balance Sheet)
* [[စရင် သြန်လုပ်သြန်တိတ်]] (Income Statement)
* [[စရင် လၟေင်သြန်]] (Cash Flow Statement)

| group4 = မဆက်စပ် တၞဟ်ဟ်
| list4  =
* [[အခေါန်]] (Tax)
* [[စရင်အင် အလဵုအသဳ]] (Government Accounting)
* [[စရင်အင် ကမ္ပဏဳ]] (Corporate Accounting)
* [[စရင်အင် လၟိဟ်စရိတ်]] (Cost Accounting)
* [[ပရေင်စၟတ်စရင်]] (Auditing)
}}&lt;noinclude&gt;
[[Category:ထာမ်ပလိက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် စရင်အင်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် သွက် မုက်လိက်ဂမၠိုင်]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jluc8gt3vzcx8q85v3w6z8fd8jf36ab</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>စရင်အင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12103</id>
    <revision>
      <id>57776</id>
      <timestamp>2026-10-09T15:05:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Standard deviation diagram.svg|thumb|300px|ဗီုရုပ် စၞောန်ထ္ၜး သၞောတ်ဝ် (Standard deviation) ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပရအ် (Normal distribution) ပ္ဍဲပညာ စရင်အင်]]  '''စရင်အင်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပညာစရင်အင်''' (အင်္ဂလိက်: ''Statistics'') ဝ...&quot;</comment>
      <origin>57776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17483" sha1="ocs2c0x42pqrqfeuwfyp4c6qvproz3y" xml:space="preserve">[[File:Standard deviation diagram.svg|thumb|300px|ဗီုရုပ် စၞောန်ထ္ၜး သၞောတ်ဝ် (Standard deviation) ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပရအ် (Normal distribution) ပ္ဍဲပညာ စရင်အင်]]

'''စရင်အင်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပညာစရင်အင်''' (အင်္ဂလိက်: ''Statistics'') ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သိပ္ပံ ကေုာံ သင်္ချာ မဆေင်စပ် ကုပရေင်ပကောံပကေဝ် (collection)၊ ပရေင်စဳဇန် (organization)၊ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (analysis)၊ ပရေင်ပံက်အဓိပ္ပါယ် (interpretation)၊ ကေုာံ ပရေင်ထ္ၜးပျး (presentation) တင်ဂၞင် (data) ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Dodge2006&quot;&gt;{{cite book |last=Dodge |first=Y. |year=2006 |title=The Oxford Dictionary of Statistical Terms |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-920613-9}}&lt;/ref&gt; နကဵု လညာတ် လပါ် ပရေင်စရင်အင်မ္ဂး အရာအိုတ်သီု မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲလောကဏအ်ဂှ် ပကောံကေတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နကဵု ဂၞန်သင်္ချာမာန်ရ။ ပညာဝွံ ဒှ်အရာ အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန် ပရေင်သုတေသန (Research) မဆေင်ကဵု သိပ္ပံ၊ ပရေင်မၞိဟ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင်ရ။

ပညာစရင်အင်ဝွံ ဍေံဒုင်သဇိုင် ကု [[သၞောတ်ဝ် အခေါင်ဒှ်မာန်]] (Probability theory) တုဲ ပါ်လဝ် နကဵု အဓိက ၜါကဏ္ဍ မတွဟ်ဂး '''စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ်''' (Descriptive statistics) ကေုာံ '''စရင်အင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ်''' (Inferential statistics) ရ။&lt;ref name=&quot;Moore2003&quot;&gt;{{cite book |last=Moore |first=D. S. |last2=McCabe |first2=G. P. |year=2003 |title=Introduction to the Practice of Statistics |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-0716796572}}&lt;/ref&gt; အခိင်လၟုဟ် ဟိုတ်နူကဵု နဲကဲ ကောန်ပျူတာ ကေုာံ သော့ဝေဝ် (Software) ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ ကမၠောန် စရင်အင်ဝွံလေဝ် ပြဟ်ပြေဟ် ကေုာံ ချိုတ်ပၠိုတ်ကၠုင် ဗွဲမလောန်ရ။

== ၁။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
ပရေင်စရင်အင်ဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ်တမၠာ မပ္တံကဵု ခေတ် [[အေဂျေပ် တမၠာ]] (Ancient Egypt)၊ ခေတ် [[ၜါဗဳလောန်]] (Babylon) ကေုာံ ခေတ် [[အေန်ပါယာ ရဝ်မ]] (Roman Empire) တေအ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်မ္ဂး သၟိင်တၠတအ် ပကောံပကေဝ် စရင် လၟိဟ်မၞိဟ် (Census) သွက်ဂွံ ကံက်အခေါန် ကေုာံ သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဒပ်ပၞာန်ရ။

လပါ် ခေတ်လဒေါဝ်တေအ်ဂှ် ပညာစရင်အင်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုပရေင်လ္ၚတ် လၟိဟ်မၞိဟ် မသၠးဂၠံဂဝ် ကေုာံ မစုတိရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ပညာသင်္ချာ မဆေင်ကဵု သၞောတ်ဝ် အခေါင်ဒှ်မာန် (Probability) ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ ပညာစရင်အင် လေဝ် စိုပ်ကၠုင် ကဆံင် သိပ္ပံ မွဲရ။ ညးမစိုန်သကီု ပညာစရင်အင် မပ္တံကဵု Carl Friedrich Gauss, Pierre-Simon Laplace ကေုာံ Ronald Fisher တအ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိကဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Stigler1986&quot;&gt;{{cite book |last=Stigler |first=S. M. |year=1986 |title=The History of Statistics: The Measurement of Uncertainty before 1900 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0674403413}}&lt;/ref&gt; တၠပညာ Ronald Fisher ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မခၞံဗဒှ် နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စရင်အင် ခေတ်တၟိ (Modern Statistics) မွဲတၠရ။&lt;ref name=&quot;Fisher1925&quot;&gt;{{cite book |last=Fisher |first=R. A. |year=1925 |title=Statistical Methods for Research Workers |publisher=Oliver and Boyd}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ နဲကဲ ပကောံပကေဝ် တင်ဂၞင် (Data Collection Methods) ==
သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စရင်အင် မွဲဂှ် နဲကဲ ပကောံပကေဝ် တင်ဂၞင် ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ်ရ။ တင်ဂၞင် (Data) တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ၜါသာ် အဓိက - တင်ဂၞင် တိုက်ရိုက် (Primary Data) ကေုာံ တင်ဂၞင် ဆက်စပ် (Secondary Data) ရ။
* '''တင်ဂၞင် တိုက်ရိုက်''': တင်ဂၞင် မပကောံကေတ် နကဵု ညးသုတေသန အလဵုဇကု။ ဥပမာ - ပရေင်စမ်ၜတ် (Experiment)၊ စရင်သၟာန်သွဟ် (Survey/Questionnaire)၊ ပရေင်မင်ရံင် (Observation) ကေုာံ ပရေင်သၟာန်စၟဳစၟတ် (Interview)။
* '''တင်ဂၞင် ဆက်စပ်''': တင်ဂၞင် မနွံဒၟံင်တုဲတုဲ မပ္တံကဵု လိက်ဒုင်စဳရေင် အလဵုအသဳ၊ တင်ဂၞင် နူကဵု ဂကောံသုတေသန တၞဟ်တအ်ရ။

နဲကဲ ပကောံပကေဝ် မချိုတ်ပၠိုတ်တအ်ဂှ် ဖအောန်ဖျေဟ် လပါ်စံင် (Bias) တုဲ ဗဒှ်ကဵု သွဟ် မဍာံပြ မာန်ရ။

== ၃။ ဒၞာဲဇမၞော် ကေုာံ ဒၞာဲနမူနာ (Population and Sample) ==
ပ္ဍဲပညာ စရင်အင်ဝွံ တင်ဂၞင် သီုဖအိုတ် မဒးလ္ၚတ်ဂှ် ကော်စ '''ဒၞာဲဇမၞော်''' (Population) ရ။ ဆဂး အလုံမွဲ ဒၞာဲဇမၞော်ဂှ် ဟွံမာန် ကေတ်ဟွံမာန်တုဲ ဒးရုဲကေတ် '''ဒၞာဲနမူနာ''' (Sample) ရ။
* '''ဒၞာဲဇမၞော် (Population)''': ဥပမာ - ကွးဘာ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲမွဲ ဍုင်။
* '''ဒၞာဲနမူနာ (Sample)''': ဥပမာ - ကွးဘာ ၁၀၀၀ တၠ မရုဲကေတ် နကဵု သၞောတ်ဝ် အခေါင်ဒှ်မာန် သွက်ဂွံ စမ်ၜတ်။

နဲကဲ ရုဲကေတ် နမူနာ မပ္တံကဵု (Random sampling)၊ (Stratified sampling) ကေုာံ (Cluster sampling) တအ်ဝွံ ဒှ်နဲကဲ အဓိက သွက်ဂွံ ဂွံတင်ဂၞင် မတုပ်ကဵု အလုံမွဲ ဒၞာဲဇမၞော်ရ။

== ၄။ စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Descriptive Statistics) ==
စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပကောံပကေဝ်၊ စဳဇန်၊ ကေုာံ ပံက်အဓိပ္ပါယ် တင်ဂၞင် မနွံဒၟံင်တအ်ရ။ ဍေံဟွံသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ်၊ ဆဂး ဍေံထ္ၜးကဵု အကာဲအရာ လၟုဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Freedman2007&quot;&gt;{{cite book |last=Freedman |first=D. |last2=Pisani |first2=R. |last3=Purves |first3=R. |year=2007 |title=Statistics |edition=4th |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0393929720}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ အဓိက ကိရိယာ စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ်
|-
! ယၟု (Mon)
! ယၟု (English)
! ပွံက်အဓိပ္ပါယ်
|-
| မိတ် (တၟော်လဒေါဝ်) || Mean || လၟိဟ် တင်ဂၞင် သီုဖအိုတ် ပံင်ပ္ကောံတုဲ ပါ်ကဵု လၟိဟ်ဒၞာဲ။
|-
| မဳဒဳယေန် (လဒေါဝ်) || Median || တင်ဂၞင် မနွံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် အခိင် စဳရေင်လဝ် နူဍောတ် စဵုကဵု ဇၞော်။
|-
| မုဒ် (ဂၠိုင်အိုတ်) || Mode || တင်ဂၞင် မကတဵုဒှ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု လၟိဟ် တင်ဂၞင်။
|-
| သၞောတ်ဝ် (အစောံ) || Standard Deviation || တင်ဂၞင် မစၞောန်ထ္ၜး လၟိဟ် မပြးဇး နူကဵု တၟော်လဒေါဝ်။
|}

== ၅။ စရင်အင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ် (Inferential Statistics) ==
စရင်အင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ် ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မစကာ တင်ဂၞင် နမူနာ (Sample data) သွက်ဂွံ ဒုင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ တော်ဆ အနာဂတ် အလုံမွဲ ဒၞာဲဇမၞော် (Population) ရ။ အဓိက ကိရိယာ မစကာ ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ်ဂှ် -
* '''သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဟိုတ်ကေုာံဖဵု (Hypothesis Testing)''': သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် တင်ဂၞင် မစှ်ေကဵု သဘာဝ ဟွံသေင်မ္ဂး မဒှ်မာန် (ဥပမာ - တၞဟ်ခြာ အကြာ ဂကောံ ၜါ)။
* '''စရင်အင် မဆက်စပ် (Correlation &amp; Regression)''': သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အရာၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူၜါ။

== ၆။ သၞောတ်ဝ် လၟိဟ် ကေုာံ အခေါင်ဒှ်မာန် (Probability Theory) ==
အခေါင်ဒှ်မာန် (Probability) ဝွံ ဒှ်သဇိုင် အဓိက သွက် ပညာစရင်အင် သီုဖအိုတ်ရ။ ဍေံဒှ် ဂၞန်သင်္ချာ မစၞောန်ထ္ၜး အခေါင် မကတဵုဒှ်မာန် ပ္ဍဲအရာမွဲမွဲ (နူကဵု ၀ စဵုကဵု ၁)။ ဥပမာ - ဖလံက် မွဲမ ကၠဟ်ပတိုန်မ္ဂး အခေါင် က္ဍိုပ် ဟွံသေင် ဗုင် ဍေံဒှ် 0.5 (၅၀%) ရ။
ပ္ဍဲစရင်အင်ဂှ် သၞောတ်ဝ် (Normal distribution - ဗီုရုပ် ခေါင်လံင်) ဝွံ ဒှ်သၞောတ်ဝ် မစကာ ဂၠိုင်အိုတ်ရ။ ဟိုတ်နူကဵု သဘာဝ အရာအိုတ်သီုဂှ် မလေပ် ပါ်ပရအ် နကဵု သၞောတ်ဝ်ဏအ်ရ။

== ၇။ စရင်အင် ပ္ဍဲ ပရေင်သုတေသန (Statistics in Research) ==
ပရေင်သုတေသန (Research) မဆေင်ကဵု သိပ္ပံ (Science)၊ ဂဥုဲ (Medicine) ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Social Science) တအ်ဝွံ ဟွံမဲကဵု ပညာစရင်အင်မ္ဂး အံင်ဇၞး ဟွံမာန်ရ။
* '''ပရေင်သုတေသန ဂဥုဲ''': သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ဂဥုဲ တၟိ ခိုဟ် ဟွံခိုဟ် (Clinical trials) ဂှ် ဒးစကာ နဲကဲ စရင်အင် ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ်ရ။
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ်''': သွက်ဂွံ တော်ဆ ၚုဟ်မး စကာ သြန်၊ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင်။

== ၈။ စက်ယန္တရား ကေုာံ သော့ဝေဝ် စရင်အင် (Statistical Software and Computing) ==
ပ္ဍဲခေတ် လၟုဟ် ဟိုတ်နူကဵု တင်ဂၞင် ဇၞော် (Big Data) ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ မၞိဟ်တအ် ဒးစကာ ကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ရ။ အဓိက သော့ဝေဝ် ကေုာံ အရေဝ်ပရဝ်ဂရာမ် (Programming languages) မစကာ ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် -
* '''[[R (programming language)|R]]''': အရေဝ်ပရဝ်ဂရာမ် မဒက်ပတန်လဝ် သွက် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စရင်အင်။
* '''[[Python (programming language)|Python]]''': စကာဂၠိုင် ပ္ဍဲကဏ္ဍ သိပ္ပံ တင်ဂၞင် (Data Science) ကေုာံ စက်ယန္တရား ကတ်လ္ၚတ် (Machine Learning)။
* '''[[SPSS]]''': သော့ဝေဝ် သွက် ပရေင်မၞိဟ် သုတေသန။
* '''[[Excel]]''': သော့ဝေဝ် သဇိုင် သွက်ဂွံ စဳဇန် တင်ဂၞင် ကေုာံ တော်လၟိဟ်။

== ၉။ ပရေင်စကာ စရင်အင် ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Application in Economics and Social Sciences) ==
စရင်အင်ဝွံ ဟွံသေင် ဆပ္ဍဲ သိပ္ပံဟေင် စကာ၊ ပ္ဍဲပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်လေဝ် စကာ ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။
* '''စရင်အင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Econometrics)''': မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ၚုဟ်မး ကပေါတ် ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် သွက်ဂွံ တော်ဆ အနာဂတ်။
* '''လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ အခေါန် (Demographics)''': အလဵုအသဳ ဇၟာပ်ဍုင် ဒးပကောံ တင်ဂၞင် လၟိဟ်မၞိဟ် (Census) သွက်ဂွံ ဖျေဟ် အစဳအဇန် သြိုင်ခၞံ ဘာ၊ ရုင်ဂဥုဲ ကေုာံ ဂၠံင်တရဴ သွက် ညးဍုင်ကွာန်ရ။

== ၁၀။ နိဂီု ==
ပညာစရင်အင်ဝွံ ဒှ်ကိရိယာ အဓိက သွက်ဂွံ ပသောင်ကလး အရာ မဟွံချိုတ်ပၠိုတ် ပ္ဍဲလောကဏအ် နကဵု တင်ဂၞင် မဍာံပြရ။ ပ္ဍဲခေတ် တင်ဂၞင် ဒှ်သြန် (Data Age) ဏအ်မ္ဂး ညးမစိုန်သကီု လပါ် စရင်အင် ကေုာံ တင်ဂၞင် (Data Scientists) တအ်ဝွံ ဒှ်မၞိဟ် မနွံကဵု ၚုဟ်မး အိုတ် ပ္ဍဲကဵု လောက ပရေင်ကမၠောန် အလုံဂၠးတိရ။ သဇိုင် ပညာစရင်အင်ဝွံ ဒှ်အရာ ဇၟာပ်မၞိဟ် ဒးကတ်လ္ၚတ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ဇၟာပ်တ္ၚဲမာန်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚး ==
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Statistics စရင်အင် - အင်္ဂလိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]
* [https://www.stat.berkeley.edu/~stark/SticiGui/Text/ Department of Statistics, University of California, Berkeley]

[[Category:စရင်အင်]]
[[Category:သင်္ချာ]]
[[Category:သိပ္ပံ တင်ဂၞင်]]

{{စရင်အင် ကေုာံ သင်္ချာ}}</text>
      <sha1>ocs2c0x42pqrqfeuwfyp4c6qvproz3y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57829</id>
      <parentid>57776</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:03:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17647" sha1="04uqqcyex4c69rrc157jn79wdkk6ycb" xml:space="preserve">[[File:Standard deviation diagram.svg|thumb|300px|ဗီုရုပ် စၞောန်ထ္ၜး သၞောတ်ဝ် (Standard deviation) ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပရအ် (Normal distribution) ပ္ဍဲပညာ စရင်အင်]]

'''စရင်အင်''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပညာစရင်အင်''' (အင်္ဂလိက်: ''Statistics'') ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သိပ္ပံ ကေုာံ သင်္ချာ မဆေင်စပ် ကုပရေင်ပကောံပကေဝ် (collection)၊ ပရေင်စဳဇန် (organization)၊ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (analysis)၊ ပရေင်ပံက်အဓိပ္ပါယ် (interpretation)၊ ကေုာံ ပရေင်ထ္ၜးပျး (presentation) တင်ဂၞင် (data) ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Dodge2006&quot;&gt;{{cite book |last=Dodge |first=Y. |year=2006 |title=The Oxford Dictionary of Statistical Terms |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-920613-9}}&lt;/ref&gt; နကဵု လညာတ် လပါ် ပရေင်စရင်အင်မ္ဂး အရာအိုတ်သီု မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲလောကဏအ်ဂှ် ပကောံကေတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နကဵု ဂၞန်သင်္ချာမာန်ရ။ ပညာဝွံ ဒှ်အရာ အဓိက သွက်ဂွံ ကၠောန် ပရေင်သုတေသန (Research) မဆေင်ကဵု သိပ္ပံ၊ ပရေင်မၞိဟ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင်ရ။

ပညာစရင်အင်ဝွံ ဍေံဒုင်သဇိုင် ကု [[သၞောတ်ဝ် အခေါင်ဒှ်မာန်]] (Probability theory) တုဲ ပါ်လဝ် နကဵု အဓိက ၜါကဏ္ဍ မတွဟ်ဂး '''စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ်''' (Descriptive statistics) ကေုာံ '''စရင်အင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ်''' (Inferential statistics) ရ။&lt;ref name=&quot;Moore2003&quot;&gt;{{cite book |last=Moore |first=D. S. |last2=McCabe |first2=G. P. |year=2003 |title=Introduction to the Practice of Statistics |url=https://archive.org/details/introductiontopr0000moor_i5e6 |publisher=W. H. Freeman |isbn=978-0716796572}}&lt;/ref&gt; အခိင်လၟုဟ် ဟိုတ်နူကဵု နဲကဲ ကောန်ပျူတာ ကေုာံ သော့ဝေဝ် (Software) ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ ကမၠောန် စရင်အင်ဝွံလေဝ် ပြဟ်ပြေဟ် ကေုာံ ချိုတ်ပၠိုတ်ကၠုင် ဗွဲမလောန်ရ။

== ၁။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
ပရေင်စရင်အင်ဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ်တမၠာ မပ္တံကဵု ခေတ် [[အေဂျေပ် တမၠာ]] (Ancient Egypt)၊ ခေတ် [[ၜါဗဳလောန်]] (Babylon) ကေုာံ ခေတ် [[အေန်ပါယာ ရဝ်မ]] (Roman Empire) တေအ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်မ္ဂး သၟိင်တၠတအ် ပကောံပကေဝ် စရင် လၟိဟ်မၞိဟ် (Census) သွက်ဂွံ ကံက်အခေါန် ကေုာံ သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဒပ်ပၞာန်ရ။

လပါ် ခေတ်လဒေါဝ်တေအ်ဂှ် ပညာစရင်အင်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုပရေင်လ္ၚတ် လၟိဟ်မၞိဟ် မသၠးဂၠံဂဝ် ကေုာံ မစုတိရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ပညာသင်္ချာ မဆေင်ကဵု သၞောတ်ဝ် အခေါင်ဒှ်မာန် (Probability) ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ ပညာစရင်အင် လေဝ် စိုပ်ကၠုင် ကဆံင် သိပ္ပံ မွဲရ။ ညးမစိုန်သကီု ပညာစရင်အင် မပ္တံကဵု Carl Friedrich Gauss, Pierre-Simon Laplace ကေုာံ Ronald Fisher တအ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိကဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Stigler1986&quot;&gt;{{cite book |last=Stigler |first=S. M. |year=1986 |title=The History of Statistics: The Measurement of Uncertainty before 1900 |url=https://archive.org/details/historyofstatist0000stig |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0674403413}}&lt;/ref&gt; တၠပညာ Ronald Fisher ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မခၞံဗဒှ် နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စရင်အင် ခေတ်တၟိ (Modern Statistics) မွဲတၠရ။&lt;ref name=&quot;Fisher1925&quot;&gt;{{cite book |last=Fisher |first=R. A. |year=1925 |title=Statistical Methods for Research Workers |url=https://archive.org/details/b32736071 |publisher=Oliver and Boyd}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ နဲကဲ ပကောံပကေဝ် တင်ဂၞင် (Data Collection Methods) ==
သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စရင်အင် မွဲဂှ် နဲကဲ ပကောံပကေဝ် တင်ဂၞင် ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ်ရ။ တင်ဂၞင် (Data) တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ၜါသာ် အဓိက - တင်ဂၞင် တိုက်ရိုက် (Primary Data) ကေုာံ တင်ဂၞင် ဆက်စပ် (Secondary Data) ရ။
* '''တင်ဂၞင် တိုက်ရိုက်''': တင်ဂၞင် မပကောံကေတ် နကဵု ညးသုတေသန အလဵုဇကု။ ဥပမာ - ပရေင်စမ်ၜတ် (Experiment)၊ စရင်သၟာန်သွဟ် (Survey/Questionnaire)၊ ပရေင်မင်ရံင် (Observation) ကေုာံ ပရေင်သၟာန်စၟဳစၟတ် (Interview)။
* '''တင်ဂၞင် ဆက်စပ်''': တင်ဂၞင် မနွံဒၟံင်တုဲတုဲ မပ္တံကဵု လိက်ဒုင်စဳရေင် အလဵုအသဳ၊ တင်ဂၞင် နူကဵု ဂကောံသုတေသန တၞဟ်တအ်ရ။

နဲကဲ ပကောံပကေဝ် မချိုတ်ပၠိုတ်တအ်ဂှ် ဖအောန်ဖျေဟ် လပါ်စံင် (Bias) တုဲ ဗဒှ်ကဵု သွဟ် မဍာံပြ မာန်ရ။

== ၃။ ဒၞာဲဇမၞော် ကေုာံ ဒၞာဲနမူနာ (Population and Sample) ==
ပ္ဍဲပညာ စရင်အင်ဝွံ တင်ဂၞင် သီုဖအိုတ် မဒးလ္ၚတ်ဂှ် ကော်စ '''ဒၞာဲဇမၞော်''' (Population) ရ။ ဆဂး အလုံမွဲ ဒၞာဲဇမၞော်ဂှ် ဟွံမာန် ကေတ်ဟွံမာန်တုဲ ဒးရုဲကေတ် '''ဒၞာဲနမူနာ''' (Sample) ရ။
* '''ဒၞာဲဇမၞော် (Population)''': ဥပမာ - ကွးဘာ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲမွဲ ဍုင်။
* '''ဒၞာဲနမူနာ (Sample)''': ဥပမာ - ကွးဘာ ၁၀၀၀ တၠ မရုဲကေတ် နကဵု သၞောတ်ဝ် အခေါင်ဒှ်မာန် သွက်ဂွံ စမ်ၜတ်။

နဲကဲ ရုဲကေတ် နမူနာ မပ္တံကဵု (Random sampling)၊ (Stratified sampling) ကေုာံ (Cluster sampling) တအ်ဝွံ ဒှ်နဲကဲ အဓိက သွက်ဂွံ ဂွံတင်ဂၞင် မတုပ်ကဵု အလုံမွဲ ဒၞာဲဇမၞော်ရ။

== ၄။ စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Descriptive Statistics) ==
စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပကောံပကေဝ်၊ စဳဇန်၊ ကေုာံ ပံက်အဓိပ္ပါယ် တင်ဂၞင် မနွံဒၟံင်တအ်ရ။ ဍေံဟွံသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ်၊ ဆဂး ဍေံထ္ၜးကဵု အကာဲအရာ လၟုဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Freedman2007&quot;&gt;{{cite book |last=Freedman |first=D. |last2=Pisani |first2=R. |last3=Purves |first3=R. |year=2007 |title=Statistics |edition=4th |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0393929720}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ အဓိက ကိရိယာ စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ်
|-
! ယၟု (Mon)
! ယၟု (English)
! ပွံက်အဓိပ္ပါယ်
|-
| မိတ် (တၟော်လဒေါဝ်) || Mean || လၟိဟ် တင်ဂၞင် သီုဖအိုတ် ပံင်ပ္ကောံတုဲ ပါ်ကဵု လၟိဟ်ဒၞာဲ။
|-
| မဳဒဳယေန် (လဒေါဝ်) || Median || တင်ဂၞင် မနွံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် အခိင် စဳရေင်လဝ် နူဍောတ် စဵုကဵု ဇၞော်။
|-
| မုဒ် (ဂၠိုင်အိုတ်) || Mode || တင်ဂၞင် မကတဵုဒှ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု လၟိဟ် တင်ဂၞင်။
|-
| သၞောတ်ဝ် (အစောံ) || Standard Deviation || တင်ဂၞင် မစၞောန်ထ္ၜး လၟိဟ် မပြးဇး နူကဵု တၟော်လဒေါဝ်။
|}

== ၅။ စရင်အင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ် (Inferential Statistics) ==
စရင်အင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ် ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မစကာ တင်ဂၞင် နမူနာ (Sample data) သွက်ဂွံ ဒုင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ တော်ဆ အနာဂတ် အလုံမွဲ ဒၞာဲဇမၞော် (Population) ရ။ အဓိက ကိရိယာ မစကာ ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ်ဂှ် -
* '''သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဟိုတ်ကေုာံဖဵု (Hypothesis Testing)''': သွက်ဂွံ စၟဳစၟတ် တင်ဂၞင် မစှ်ေကဵု သဘာဝ ဟွံသေင်မ္ဂး မဒှ်မာန် (ဥပမာ - တၞဟ်ခြာ အကြာ ဂကောံ ၜါ)။
* '''စရင်အင် မဆက်စပ် (Correlation &amp; Regression)''': သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အရာၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူၜါ။

== ၆။ သၞောတ်ဝ် လၟိဟ် ကေုာံ အခေါင်ဒှ်မာန် (Probability Theory) ==
အခေါင်ဒှ်မာန် (Probability) ဝွံ ဒှ်သဇိုင် အဓိက သွက် ပညာစရင်အင် သီုဖအိုတ်ရ။ ဍေံဒှ် ဂၞန်သင်္ချာ မစၞောန်ထ္ၜး အခေါင် မကတဵုဒှ်မာန် ပ္ဍဲအရာမွဲမွဲ (နူကဵု ၀ စဵုကဵု ၁)။ ဥပမာ - ဖလံက် မွဲမ ကၠဟ်ပတိုန်မ္ဂး အခေါင် က္ဍိုပ် ဟွံသေင် ဗုင် ဍေံဒှ် 0.5 (၅၀%) ရ။
ပ္ဍဲစရင်အင်ဂှ် သၞောတ်ဝ် (Normal distribution - ဗီုရုပ် ခေါင်လံင်) ဝွံ ဒှ်သၞောတ်ဝ် မစကာ ဂၠိုင်အိုတ်ရ။ ဟိုတ်နူကဵု သဘာဝ အရာအိုတ်သီုဂှ် မလေပ် ပါ်ပရအ် နကဵု သၞောတ်ဝ်ဏအ်ရ။

== ၇။ စရင်အင် ပ္ဍဲ ပရေင်သုတေသန (Statistics in Research) ==
ပရေင်သုတေသန (Research) မဆေင်ကဵု သိပ္ပံ (Science)၊ ဂဥုဲ (Medicine) ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Social Science) တအ်ဝွံ ဟွံမဲကဵု ပညာစရင်အင်မ္ဂး အံင်ဇၞး ဟွံမာန်ရ။
* '''ပရေင်သုတေသန ဂဥုဲ''': သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ဂဥုဲ တၟိ ခိုဟ် ဟွံခိုဟ် (Clinical trials) ဂှ် ဒးစကာ နဲကဲ စရင်အင် ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ်ရ။
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ်''': သွက်ဂွံ တော်ဆ ၚုဟ်မး စကာ သြန်၊ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင်။

== ၈။ စက်ယန္တရား ကေုာံ သော့ဝေဝ် စရင်အင် (Statistical Software and Computing) ==
ပ္ဍဲခေတ် လၟုဟ် ဟိုတ်နူကဵု တင်ဂၞင် ဇၞော် (Big Data) ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ မၞိဟ်တအ် ဒးစကာ ကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ရ။ အဓိက သော့ဝေဝ် ကေုာံ အရေဝ်ပရဝ်ဂရာမ် (Programming languages) မစကာ ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် -
* '''[[R (programming language)|R]]''': အရေဝ်ပရဝ်ဂရာမ် မဒက်ပတန်လဝ် သွက် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စရင်အင်။
* '''[[Python (programming language)|Python]]''': စကာဂၠိုင် ပ္ဍဲကဏ္ဍ သိပ္ပံ တင်ဂၞင် (Data Science) ကေုာံ စက်ယန္တရား ကတ်လ္ၚတ် (Machine Learning)။
* '''[[SPSS]]''': သော့ဝေဝ် သွက် ပရေင်မၞိဟ် သုတေသန။
* '''[[Excel]]''': သော့ဝေဝ် သဇိုင် သွက်ဂွံ စဳဇန် တင်ဂၞင် ကေုာံ တော်လၟိဟ်။

== ၉။ ပရေင်စကာ စရင်အင် ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Application in Economics and Social Sciences) ==
စရင်အင်ဝွံ ဟွံသေင် ဆပ္ဍဲ သိပ္ပံဟေင် စကာ၊ ပ္ဍဲပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်လေဝ် စကာ ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။
* '''စရင်အင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Econometrics)''': မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ၚုဟ်မး ကပေါတ် ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် သွက်ဂွံ တော်ဆ အနာဂတ်။
* '''လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ အခေါန် (Demographics)''': အလဵုအသဳ ဇၟာပ်ဍုင် ဒးပကောံ တင်ဂၞင် လၟိဟ်မၞိဟ် (Census) သွက်ဂွံ ဖျေဟ် အစဳအဇန် သြိုင်ခၞံ ဘာ၊ ရုင်ဂဥုဲ ကေုာံ ဂၠံင်တရဴ သွက် ညးဍုင်ကွာန်ရ။

== ၁၀။ နိဂီု ==
ပညာစရင်အင်ဝွံ ဒှ်ကိရိယာ အဓိက သွက်ဂွံ ပသောင်ကလး အရာ မဟွံချိုတ်ပၠိုတ် ပ္ဍဲလောကဏအ် နကဵု တင်ဂၞင် မဍာံပြရ။ ပ္ဍဲခေတ် တင်ဂၞင် ဒှ်သြန် (Data Age) ဏအ်မ္ဂး ညးမစိုန်သကီု လပါ် စရင်အင် ကေုာံ တင်ဂၞင် (Data Scientists) တအ်ဝွံ ဒှ်မၞိဟ် မနွံကဵု ၚုဟ်မး အိုတ် ပ္ဍဲကဵု လောက ပရေင်ကမၠောန် အလုံဂၠးတိရ။ သဇိုင် ပညာစရင်အင်ဝွံ ဒှ်အရာ ဇၟာပ်မၞိဟ် ဒးကတ်လ္ၚတ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ဇၟာပ်တ္ၚဲမာန်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚး ==
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Statistics စရင်အင် - အင်္ဂလိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]
* [https://www.stat.berkeley.edu/~stark/SticiGui/Text/ Department of Statistics, University of California, Berkeley]

[[Category:စရင်အင်]]
[[Category:သင်္ချာ]]
[[Category:သိပ္ပံ တင်ဂၞင်]]

{{စရင်အင် ကေုာံ သင်္ချာ}}</text>
      <sha1>04uqqcyex4c69rrc157jn79wdkk6ycb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:စရင်အင် ကေုာံ သင်္ချာ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12104</id>
    <revision>
      <id>57777</id>
      <timestamp>2026-10-09T15:06:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Navbox | name  = စရင်အင် ကေုာံ သင်္ချာ | title = [[စရင်အင်]] ကေုာံ [[သင်္ချာ]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image = [[File:Standard deviation diagram.svg|80px|link=|alt=]]  | group1 = သဇိုင် [[စရင်အင်]] (Statistics) | list1 =  * စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါ...&quot;</comment>
      <origin>57777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2573" sha1="o1mvdehcicmphw8rzg47mfx3rw32f1y" xml:space="preserve">{{Navbox
| name  = စရင်အင် ကေုာံ သင်္ချာ
| title = [[စရင်အင်]] ကေုာံ [[သင်္ချာ]]
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| image = [[File:Standard deviation diagram.svg|80px|link=|alt=]]

| group1 = သဇိုင် [[စရင်အင်]] (Statistics)
| list1 = 
* [[စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ်]]
* [[စရင်အင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ်]]
* [[ဒၞာဲဇမၞော်]] (Population)
* [[ဒၞာဲနမူနာ]] (Sample)
* [[တၟော်လဒေါဝ်]] (Mean)
* [[မဳဒဳယေန်]] (Median)
* [[မုဒ်]] (Mode)
* [[သၞောတ်ဝ် အစောံ]] (Standard deviation)
* [[အခေါင်ဒှ်မာန်]] (Probability)

| group2 = ကဏ္ဍ [[သင်္ချာ]] (Mathematics)
| list2 = 
* [[ဂၞန်သင်္ချာ]] (Arithmetic)
* [[အက္ခရသင်္ချာ]] (Algebra)
* [[ဂျဳသြမေတ်တြဳ]] (Geometry)
* [[ကာလကူလာတ်]] (Calculus)
* [[တြဳဂိုနဝ်မေတ်တြဳ]] (Trigonometry)
* [[သၞောတ်ဝ် လၟိဟ်]] (Number theory)

| group3 = ပရေင်စကာ ကေုာံ တၞဟ်ဟ် (Applications)
| list3 = 
* [[သိပ္ပံ တင်ဂၞင်]] (Data science)
* [[စက်ယန္တရား ကတ်လ္ၚတ်]] (Machine learning)
* [[စရင်အင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Econometrics)
* [[သုတေသန စရင်အင်]] (Statistical research)
* [[လၟိဟ်မၞိဟ်]] (Demographics)

| below = 
* {{Icon|Category}} [[:Category:စရင်အင်|ကဏ္ဍ စရင်အင်]]
* {{Icon|Category}} [[:Category:သင်္ချာ|ကဏ္ဍ သင်္ချာ]]
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|content=
== ပရေင်စကာ ==
ထာမ်ပလိက်ဝွံ စုတ်ကဵု ပ္ဍဲသၟဝ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် မဆေင်ကဵု စရင်အင် ကေုာံ သင်္ချာ ဂမၠိုင်ရ။

စကာ ကောဒ် - &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{စရင်အင် ကေုာံ သင်္ချာ}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

[[Category:ထာမ်ပလိက် သင်္ချာ]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် စရင်အင်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် သ္ၚိအင် နာနာ]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o1mvdehcicmphw8rzg47mfx3rw32f1y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57778</id>
      <parentid>57777</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T15:06:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2570" sha1="2wpndk3qtgmrepts8im4dncdiq0mri9" xml:space="preserve">{{Navbox
| name  = စရင်အင် ကေုာံ သင်္ချာ
| title = [[စရင်အင်]] ကေုာံ [[သင်္ချာ]]
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| image = [[File:Standard deviation diagram.svg|80px|link=|alt=]]

| group1 = သဇိုင် [[စရင်အင်]] (Statistics)
| list1 = 
* [[စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ်]]
* [[စရင်အင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ်]]
* [[ဒၞာဲဇမၞော်]] (Population)
* [[ဒၞာဲနမူနာ]] (Sample)
* [[တၟော်လဒေါဝ်]] (Mean)
* [[မဳဒဳယေန်]] (Median)
* [[မုဒ်]] (Mode)
* [[သၞောတ်ဝ် အစောံ]] (Standard deviation)
* [[အခေါင်ဒှ်မာန်]] (Probability)

| group2 = ကဏ္ဍ [[သင်္ချာ]] (Mathematics)
| list2 = 
* [[ဂၞန်သင်္ချာ]] (Arithmetic)
* [[အက္ခရသင်္ချာ]] (Algebra)
* [[ဂျဳသြမေတ်တြဳ]] (Geometry)
* [[ကာလကူလာတ်]] (Calculus)
* [[တြဳဂိုနဝ်မေတ်တြဳ]] (Trigonometry)
* [[သၞောတ်ဝ် လၟိဟ်]] (Number theory)

| group3 = ပရေင်စကာ ကေုာံ တၞဟ်ဟ် (Applications)
| list3 = 
* [[သိပ္ပံ တင်ဂၞင်]] (Data science)
* [[စက်ယန္တယာ ကတ်လ္ၚတ်]] (Machine learning)
* [[စရင်အင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Econometrics)
* [[သုတေသန စရင်အင်]] (Statistical research)
* [[လၟိဟ်မၞိဟ်]] (Demographics)

| below = 
* {{Icon|Category}} [[:Category:စရင်အင်|ကဏ္ဍ စရင်အင်]]
* {{Icon|Category}} [[:Category:သင်္ချာ|ကဏ္ဍ သင်္ချာ]]
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|content=
== ပရေင်စကာ ==
ထာမ်ပလိက်ဝွံ စုတ်ကဵု ပ္ဍဲသၟဝ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် မဆေင်ကဵု စရင်အင် ကေုာံ သင်္ချာ ဂမၠိုင်ရ။

စကာ ကောဒ် - &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{စရင်အင် ကေုာံ သင်္ချာ}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

[[Category:ထာမ်ပလိက် သင်္ချာ]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် စရင်အင်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် သ္ၚိအင် နာနာ]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2wpndk3qtgmrepts8im4dncdiq0mri9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သုတေသန စရင်အင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12105</id>
    <revision>
      <id>57779</id>
      <timestamp>2026-10-09T15:11:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Standard deviation diagram.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ စရင်အင် ကေုာံ ပရေင်ပြးဇး တင်ဂၞင် (Standard deviation) မဒှ် အဓိက သဇိုင် ပ္ဍဲ သုတေသန စရင်အင်]]  '''သုတေသန စရင်အင်''' (အင်္ဂလိက်: ''Quantitative research'') ဝွံ ဒှ်နဲကဲ...&quot;</comment>
      <origin>57779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13689" sha1="dy4uz7l0ja3tgnpfw09bpj83u27sfyv" xml:space="preserve">[[File:Standard deviation diagram.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ စရင်အင် ကေုာံ ပရေင်ပြးဇး တင်ဂၞင် (Standard deviation) မဒှ် အဓိက သဇိုင် ပ္ဍဲ သုတေသန စရင်အင်]]

'''သုတေသန စရင်အင်''' (အင်္ဂလိက်: ''Quantitative research'') ဝွံ ဒှ်နဲကဲ သုတေသန မစကာ ဂၞန်သင်္ချာ၊ စရင်အင် ကေုာံ လၟိဟ် သွက်ဂွံ ပကောံပကေဝ်၊ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပသောင်ကလး ပြသၞာ ဟွံသေင်မ္ဂး တင်ရန်တၟအ် သုတေသန မွဲမွဲရ။&lt;ref name=&quot;Creswell&quot;&gt;Creswell, J. W. (2013). ''Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches''. Sage publications.&lt;/ref&gt; သုတေသနဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ လညာတ် သိပ္ပံ (Positivism) တုဲ ဍေံဗၟံက်ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အရာမပြံင်လှာဲဂမၠိုင် ([[Variables]]) နကဵု လၟိဟ်ဂၞန်ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက သုတေသန စရင်အင်ဂှ် သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် လညာတ် (Hypothesis testing) ကေုာံ သွက်ဂွံ လလောင်တြး အကျိုးအမြတ် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် (Generalization) ရ။

== ၁။ နိဒါန် ==
သုတေသန စရင်အင် ဝွံ ဒှ်နဲကဲ မစကာ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာ သိပ္ပံ၊ သိပ္ပံမၞိဟ် (Social Sciences)၊ စိတ္တဗေဒ (Psychology)၊ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။ နဲကဲဏအ်ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု [[သုတေသန ဍာ်ဒကေဝ်]] (Qualitative research) မစကာ အရေဝ် ကေုာံ ပရေင်ပသောင်ကလးရ။ သုတေသန စရင်အင်ဂှ် ဍေံကၠောန်ပတိတ် တင်ဂၞင် (Data) နကဵု လၟိဟ်ဂၞန်တုဲ စကာ သၞောတ်ဝ် စရင်အင် (Statistical methods) သွက်ဂွံ ကၠောန်ပတိတ် သွဟ် သုတေသနရ။&lt;ref name=&quot;Babbie&quot;&gt;Babbie, E. R. (2010). ''The Practice of Social Research''. Cengage Learning.&lt;/ref&gt; 

== ၂။ ဝင် ကေုာံ အကာဲအရာ သမိုင်း ==
လညာတ် သုတေသန စရင်အင် ဝွံ စမံက်ဂတှ်ေကၠုင် နူကဵု ခေတ် [[အသိပ္ပံ]] ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ ကေုာံ ၁၉ ရ။ တၠပညာ မပ္တံကဵု Auguste Comte ကေုာံ Émile Durkheim တအ် စကာလဝ် နဲကဲ စရင်အင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်ရ။ ကိုပ်ကၠာတေအ် နဲကဲဏအ်ဂှ် စကာ ဆပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ သဘာဝ (Natural Sciences) ဓဝ်ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဂှ် သုတေသန စရင်အင် ပြးဇးအာ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာ သိပ္ပံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမလှဲလးရ။

== ၃။ သဘဴဓဝ် ကေုာံ လညာတ် ==
သုတေသန စရင်အင် ဒုင်သဇိုင် လတူ လညာတ် အရာမဒှ်ဍာံ (Objectivism) ကေုာံ သိပ္ပံ (Positivism) ရ။ အဓိက သဘဴဓဝ်ဂှ် -
* '''Ontology''': ဒဒှ်ဍာံဂှ် နွံဒၟံင်မ္ၚးတုဲ ၜတ်ကၞာတ် ကေတ်မာန်ရ။
* '''Epistemology''': ညးလ္ၚတ် ကေုာံ အရာမလ္ၚတ်ဂှ် တၞဟ်ခြာဒၟံင် ရေင်သကအ်ရ။
* '''Methodology''': စကာ နဲကဲ စမ်ၜတ် ကေုာံ လၟိဟ်ဂၞန် သွက်ဂွံ ဂၠာဲသွဟ်။ 
နဲကဲ သုတေသနဏအ်ဂှ် စကာ ဒ္ဂေတ်လၟေင် နူအလုံ စိုပ် အဝယ် (Deductive reasoning) တုဲ စမ်ၜတ် လညာတ် (Hypotheses) ရ။&lt;ref name=&quot;Bryman&quot;&gt;Bryman, A. (2012). ''Social Research Methods''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၄။ နဲကဲ သုတေသန (Research Designs) ==
နဲကဲ သုတေသန စရင်အင် အဓိက နွံ (၄) သာ် -
# '''နဲကဲ စရင်သၟာန်''' (Descriptive/Survey Research): ကံက်ယူ စရင်အင် နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် သွက်ဂွံ ဗၟံက်ထ္ၜး အကာဲအရာ။
# '''နဲကဲ ဆက်စပ်''' (Correlational Research): လ္ၚတ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အရာမပြံင်လှာဲ (Variables) ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူဂှ်။
# '''နဲကဲ ဟိုတ်ကေုာံဖဵု''' (Causal-Comparative): လ္ၚတ် ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု မကတဵုဒှ်လဝ် တုဲတုဲ။
# '''နဲကဲ စမ်ၜတ်''' (Experimental Research): ထိင်ဒဝ် အရာမပြံင်လှာဲတုဲ စမ်ၜတ် အကျိုးအမြတ် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲမထိင်လဝ် (Laboratory setting) ရ။

== ၅။ ပရေင်ပကောံပကေဝ် တင်ဂၞင် ==
သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တင်ဂၞင် (Data Collection) ပ္ဍဲကဵု သုတေသန စရင်အင်ဂှ် ဒးစကာ ကိရိယာ မၞုံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ ပရေင်တန်ကြန် (Validity and Reliability) ရ။ အဓိက ကိရိယာဂမၠိုင်ဂှ် -
* လိက်သၟာန် (Questionnaires) - မၞုံကဵု သွဟ်မရုဲစှ် (Multiple-choice) ဟွံသေင်မ္ဂး ကဆံင် (Likert scale)။
* သၟာန်သွဟ် မၞုံကဵု သၞောတ်ဝ် (Structured Interviews)။
* ပရေင်စမ်ၜတ် ကေုာံ ကိရိယာ ၜတ်ကၞာတ် သိပ္ပံ။
ပရေင်ရုဲစှ် မၞိဟ်စမ်ၜတ် (Sampling) ဂှ်လေဝ် ဒးဒှ် နဲကဲ မရုဲစှ် နကဵု အလုံ (Probability sampling) ညံင်ဂွံ ပစၞး ကုဂကောံမၞိဟ် အလုံမာန်ရ။

== ၆။ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စရင်အင် ==
တင်ဂၞင် မကလိဂွံတအ်ဂှ် ဒးသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နကဵု ကိရိယာ စရင်အင် (Statistical tools) မပ္တံကဵု [[SPSS]], [[R (programming language)|R]], ဟွံသေင်မ္ဂး [[Python]] ရ။ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပါ်လဝ် (ၜါ) ကဆံင် -
# '''စရင်အင် ဗၟံက်ထ္ၜး (Descriptive Statistics)''': သွက်ဂွံ ဗၟံက်ထ္ၜး ဗီုပြင် တင်ဂၞင် ဗွဲခမၞောန် (ဥပမာ - Mean, Median, Mode, Standard Deviation)။
# '''စရင်အင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Inferential Statistics)''': သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် လညာတ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကျိုးအမြတ် အလုံဂကောံမၞိဟ် (ဥပမာ - t-test, ANOVA, Regression analysis)။&lt;ref name=&quot;Field&quot;&gt;Field, A. (2013). ''Discovering Statistics Using IBM SPSS Statistics''. Sage.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်စကာ ကေုာံ အကျောဝ် ==
သုတေသန စရင်အင် ဝွံ မၞုံကဵု အကျောဝ် ကေုာံ ဖဵု ဗွဲမဂၠိုင် -
* ကလိဂွံ သွဟ် မတန်ကြန် ကေုာံ ၜတ်ကၞာတ်မာန်။
* သွဟ် မကလိဂွံဂှ် လလောင်တြး စကာမာန် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး (High generalizability)။
* အခိင် ပကောံ တင်ဂၞင် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ဂှ် ပြဟ်တုဲ ကၠောန်မာန် နကဵု ကောန်ပျူတာ။
* သ္ၚောဲခြာ နူကဵု လညာတ် ပူဂိုလ် (Objectivity) တုဲ သွဟ် မကလိဂွံဂှ် ပတှ်ေစမာန်။

== ၈။ တင်ဍိုန်လျ ကေုာံ တင်ဆောမ်ဒဵု ==
ၜိုန်ရ နွံကဵု အကျောဝ် ဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ သုတေသန စရင်အင် ဝွံ မၞုံကဵု တင်ဍိုန်လျ ညိညကီုရ -
* ဟွံမာန် ပသောင်ကလး ဟိုတ် ကေုာံ လညာတ် အပ္ဍဲစိုတ် မၞိဟ် (Lack of depth)။
* တင်ဂၞင် မကလိဂွံဂှ် ဒှ်ဆ လၟိဟ်ဂၞန်တုဲ ဟွံမာန် ဗၟံက်ထ္ၜး အကာဲအရာ ဒဒှ်ဍာံ လၟေင်တ္ၚဲ။
* လိက်သၟာန်ဂမၠိုင်ဂှ် ဟွံမာန် ပၠုပ်စုတ် တင်သၟာန် မလှဲလး တုဲ ဒးဒုင် ပိုင်ခြာလဝ် နကဵု သွဟ် မကဵုလဝ် ကိုပ်ကၠာ။&lt;ref name=&quot;Neuman&quot;&gt;Neuman, W. L. (2014). ''Social Research Methods: Qualitative and Quantitative Approaches''. Pearson.&lt;/ref&gt;

== ၉။ တၞဟ်ခြာ အကြာ သုတေသန စရင်အင် ကေုာံ သုတေသန ဍာ်ဒကေဝ် ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ နဲကဲ သုတေသန (ၜါ) သာ်
|-
! အရာမၜတ်ကၞာတ် !! သုတေသန စရင်အင် (Quantitative) !! သုတေသန ဍာ်ဒကေဝ် (Qualitative)
|-
| '''တင်ရန်တၟအ်''' || စမ်ၜတ် လညာတ်၊ ပကောံ လၟိဟ်ဂၞန် || လ္ၚတ် ပသောင်ကလး၊ ဒက်ပတန် လညာတ်
|-
| '''ဗီုပြင် တင်ဂၞင်''' || လၟိဟ်ဂၞန် ကေုာံ စရင်အင် (Numbers) || အရေဝ်၊ စာတမ်း ကေုာံ ဗီုရုပ် (Words, Texts)
|-
| '''နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်''' || စရင်အင် သင်္ချာ (Statistical analysis) || သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိပ္ပါယ် (Thematic analysis)
|-
| '''မၞိဟ်ပါလုပ်''' || လၟိဟ်မၞိဟ် ဂၠိုင် (Large sample size) || လၟိဟ်မၞိဟ် အောန် (Small sample size)
|-
| '''လညာတ်''' || အရာမဒှ်ဍာံ (Objective) || လညာတ်ပူဂိုလ် (Subjective)
|}

== ၁၀။ နိဂီု ==
သုတေသန စရင်အင် ဝွံ ဒှ်ဒြဟတ် အဓိက ပ္ဍဲကဵု လောက ပရေင်ပညာ ကေုာံ သိပ္ပံ သွက်ဂွံ ဂၠာဲသွဟ် မတန်ကြန် ကေုာံ မၞုံကဵု သက်သဳခိုင်ကၠိုက်ရ။ နဲကဲဏအ်ဂှ် ၜိုန်ရ မၞုံကဵု တင်ပိုင်ခြာ ပ္ဍဲကဵု လညာတ် လှဲလးကီုလေဝ်၊ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ ဂကောံမၞိဟ် ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ စမ်ၜတ် လညာတ် သဘဴဓဝ်တအ်မ္ဂး ဍေံဒှ် နဲကဲ မဟွံမဲ ဟွံတုဲ မွဲရ။ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ကောန်ပျူတာ ကေုာံ ကိရိယာ စရင်အင် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ၊ သုတေသန စရင်အင် လေဝ် ကဆံင်သၠုင် ကေုာံ ကၠောန်လောဲသွာကၠုင် ဗွဲမလောန်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚး ==
* [[Statistics|စရင်အင်]]
* [[Qualitative research|သုတေသန ဍာ်ဒကေဝ်]]
* [[Research methodology|နဲကဲ သုတေသန]]
* [[Scientific method|နဲကဲ သိပ္ပံ]]

[[Category:နဲကဲ သုတေသန]]
[[Category:စရင်အင်]]
[[Category:ပရေင်ပညာ]]
[[Category:သိပ္ပံ မၞိဟ်]]

{{နဲကဲ သုတေသန ကေုာံ သိပ္ပံ}}</text>
      <sha1>dy4uz7l0ja3tgnpfw09bpj83u27sfyv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57783</id>
      <parentid>57779</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T15:18:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13678" sha1="l6n6era4phjoca6x8qzc4b6o0cx2hyc" xml:space="preserve">[[File:Standard deviation diagram.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ စရင်အင် ကေုာံ ပရေင်ပြးဇး တင်ဂၞင် (Standard deviation) မဒှ် အဓိက သဇိုင် ပ္ဍဲ သုတေသန စရင်အင်]]

'''သုတေသန စရင်အင်''' (အင်္ဂလိက်: ''Quantitative research'') ဝွံ ဒှ်နဲကဲ သုတေသန မစကာ ဂၞန်သင်္ချာ၊ စရင်အင် ကေုာံ လၟိဟ် သွက်ဂွံ ပကောံပကေဝ်၊ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပသောင်ကလး ပြသၞာ ဟွံသေင်မ္ဂး တင်ရန်တၟအ် သုတေသန မွဲမွဲရ။&lt;ref name=&quot;Creswell&quot;&gt;Creswell, J. W. (2013). ''Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches''. Sage publications.&lt;/ref&gt; သုတေသနဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ လညာတ် သိပ္ပံ (Positivism) တုဲ ဍေံဗၟံက်ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အရာမပြံင်လှာဲဂမၠိုင် ([[Variables]]) နကဵု လၟိဟ်ဂၞန်ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက သုတေသန စရင်အင်ဂှ် သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် လညာတ် (Hypothesis testing) ကေုာံ သွက်ဂွံ လလောင်တြး အကျိုးအမြတ် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် (Generalization) ရ။

== ၁။ နိဒါန် ==
သုတေသန စရင်အင် ဝွံ ဒှ်နဲကဲ မစကာ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာ သိပ္ပံ၊ သိပ္ပံမၞိဟ် (Social Sciences)၊ စိတ္တဗေဒ (Psychology)၊ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။ နဲကဲဏအ်ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု [[သုတေသန ဍာ်ဒကေဝ်]] (Qualitative research) မစကာ အရေဝ် ကေုာံ ပရေင်ပသောင်ကလးရ။ သုတေသန စရင်အင်ဂှ် ဍေံကၠောန်ပတိတ် တင်ဂၞင် (Data) နကဵု လၟိဟ်ဂၞန်တုဲ စကာ သၞောတ်ဝ် စရင်အင် (Statistical methods) သွက်ဂွံ ကၠောန်ပတိတ် သွဟ် သုတေသနရ။&lt;ref name=&quot;Babbie&quot;&gt;Babbie, E. R. (2010). ''The Practice of Social Research''. Cengage Learning.&lt;/ref&gt; 

== ၂။ ဝင် ကေုာံ အကာဲအရာ သမိုင်း ==
လညာတ် သုတေသန စရင်အင် ဝွံ စမံက်ဂတှ်ေကၠုင် နူကဵု ခေတ် [[အသိပ္ပံ]] ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ ကေုာံ ၁၉ ရ။ တၠပညာ မပ္တံကဵု Auguste Comte ကေုာံ Émile Durkheim တအ် စကာလဝ် နဲကဲ စရင်အင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်ရ။ ကိုပ်ကၠာတေအ် နဲကဲဏအ်ဂှ် စကာ ဆပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ သဘာဝ (Natural Sciences) ဓဝ်ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဂှ် သုတေသန စရင်အင် ပြးဇးအာ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာ သိပ္ပံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမလှဲလးရ။

== ၃။ သဘဴဓဝ် ကေုာံ လညာတ် ==
သုတေသန စရင်အင် ဒုင်သဇိုင် လတူ လညာတ် အရာမဒှ်ဍာံ (Objectivism) ကေုာံ သိပ္ပံ (Positivism) ရ။ အဓိက သဘဴဓဝ်ဂှ် -
* '''Ontology''': ဒဒှ်ဍာံဂှ် နွံဒၟံင်မ္ၚးတုဲ ၜတ်ကၞာတ် ကေတ်မာန်ရ။
* '''Epistemology''': ညးလ္ၚတ် ကေုာံ အရာမလ္ၚတ်ဂှ် တၞဟ်ခြာဒၟံင် ရေင်သကအ်ရ။
* '''Methodology''': စကာ နဲကဲ စမ်ၜတ် ကေုာံ လၟိဟ်ဂၞန် သွက်ဂွံ ဂၠာဲသွဟ်။ 
နဲကဲ သုတေသနဏအ်ဂှ် စကာ ဒ္ဂေတ်လၟေင် နူအလုံ စိုပ် အဝယ် (Deductive reasoning) တုဲ စမ်ၜတ် လညာတ် (Hypotheses) ရ။&lt;ref name=&quot;Bryman&quot;&gt;Bryman, A. (2012). ''Social Research Methods''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၄။ နဲကဲ သုတေသန (Research Designs) ==
နဲကဲ သုတေသန စရင်အင် အဓိက နွံ (၄) သာ် -
# '''နဲကဲ စရင်သၟာန်''' (Descriptive/Survey Research): ကံက်ယူ စရင်အင် နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် သွက်ဂွံ ဗၟံက်ထ္ၜး အကာဲအရာ။
# '''နဲကဲ ဆက်စပ်''' (Correlational Research): လ္ၚတ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အရာမပြံင်လှာဲ (Variables) ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူဂှ်။
# '''နဲကဲ ဟိုတ်ကေုာံဖဵု''' (Causal-Comparative): လ္ၚတ် ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု မကတဵုဒှ်လဝ် တုဲတုဲ။
# '''နဲကဲ စမ်ၜတ်''' (Experimental Research): ထိင်ဒဝ် အရာမပြံင်လှာဲတုဲ စမ်ၜတ် အကျိုးအမြတ် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲမထိင်လဝ် (Laboratory setting) ရ။

== ၅။ ပရေင်ပကောံပကေဝ် တင်ဂၞင် ==
သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တင်ဂၞင် (Data Collection) ပ္ဍဲကဵု သုတေသန စရင်အင်ဂှ် ဒးစကာ ကိရိယာ မၞုံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ ပရေင်တန်ကြန် (Validity and Reliability) ရ။ အဓိက ကိရိယာဂမၠိုင်ဂှ် -
* လိက်သၟာန် (Questionnaires) - မၞုံကဵု သွဟ်မရုဲစှ် (Multiple-choice) ဟွံသေင်မ္ဂး ကဆံင် (Likert scale)။
* သၟာန်သွဟ် မၞုံကဵု သၞောတ်ဝ် (Structured Interviews)။
* ပရေင်စမ်ၜတ် ကေုာံ ကိရိယာ ၜတ်ကၞာတ် သိပ္ပံ။
ပရေင်ရုဲစှ် မၞိဟ်စမ်ၜတ် (Sampling) ဂှ်လေဝ် ဒးဒှ် နဲကဲ မရုဲစှ် နကဵု အလုံ (Probability sampling) ညံင်ဂွံ ပစၞး ကုဂကောံမၞိဟ် အလုံမာန်ရ။

== ၆။ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စရင်အင် ==
တင်ဂၞင် မကလိဂွံတအ်ဂှ် ဒးသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နကဵု ကိရိယာ စရင်အင် (Statistical tools) မပ္တံကဵု [[SPSS]], [[R (programming language)|R]], ဟွံသေင်မ္ဂး [[Python]] ရ။ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပါ်လဝ် (ၜါ) ကဆံင် -
# '''စရင်အင် ဗၟံက်ထ္ၜး (Descriptive Statistics)''': သွက်ဂွံ ဗၟံက်ထ္ၜး ဗီုပြင် တင်ဂၞင် ဗွဲခမၞောန် (ဥပမာ - Mean, Median, Mode, Standard Deviation)။
# '''စရင်အင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Inferential Statistics)''': သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် လညာတ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကျိုးအမြတ် အလုံဂကောံမၞိဟ် (ဥပမာ - t-test, ANOVA, Regression analysis)။&lt;ref name=&quot;Field&quot;&gt;Field, A. (2013). ''Discovering Statistics Using IBM SPSS Statistics''. Sage.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်စကာ ကေုာံ အကျောဝ် ==
သုတေသန စရင်အင် ဝွံ မၞုံကဵု အကျောဝ် ကေုာံ ဖဵု ဗွဲမဂၠိုင် -
* ကလိဂွံ သွဟ် မတန်ကြန် ကေုာံ ၜတ်ကၞာတ်မာန်။
* သွဟ် မကလိဂွံဂှ် လလောင်တြး စကာမာန် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး (High generalizability)။
* အခိင် ပကောံ တင်ဂၞင် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ဂှ် ပြဟ်တုဲ ကၠောန်မာန် နကဵု ကောန်ပျူတာ။
* သ္ၚောဲခြာ နူကဵု လညာတ် ပူဂိုလ် (Objectivity) တုဲ သွဟ် မကလိဂွံဂှ် ပတှ်ေစမာန်။

== ၈။ တင်ဍိုန်လျ ကေုာံ တင်ဆောမ်ဒဵု ==
ၜိုန်ရ နွံကဵု အကျောဝ် ဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ သုတေသန စရင်အင် ဝွံ မၞုံကဵု တင်ဍိုန်လျ ညိညကီုရ -
* ဟွံမာန် ပသောင်ကလး ဟိုတ် ကေုာံ လညာတ် အပ္ဍဲစိုတ် မၞိဟ် (Lack of depth)။
* တင်ဂၞင် မကလိဂွံဂှ် ဒှ်ဆ လၟိဟ်ဂၞန်တုဲ ဟွံမာန် ဗၟံက်ထ္ၜး အကာဲအရာ ဒဒှ်ဍာံ လၟေင်တ္ၚဲ။
* လိက်သၟာန်ဂမၠိုင်ဂှ် ဟွံမာန် ပၠုပ်စုတ် တင်သၟာန် မလှဲလး တုဲ ဒးဒုင် ပိုင်ခြာလဝ် နကဵု သွဟ် မကဵုလဝ် ကိုပ်ကၠာ။&lt;ref name=&quot;Neuman&quot;&gt;Neuman, W. L. (2014). ''Social Research Methods: Qualitative and Quantitative Approaches''. Pearson.&lt;/ref&gt;

== ၉။ တၞဟ်ခြာ အကြာ သုတေသန စရင်အင် ကေုာံ သုတေသန ဍာ်ဒကေဝ် ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ နဲကဲ သုတေသန (ၜါ) သာ်
|-
! အရာမၜတ်ကၞာတ် !! သုတေသန စရင်အင် (Quantitative) !! သုတေသန ဍာ်ဒကေဝ် (Qualitative)
|-
| '''တင်ရန်တၟအ်''' || စမ်ၜတ် လညာတ်၊ ပကောံ လၟိဟ်ဂၞန် || လ္ၚတ် ပသောင်ကလး၊ ဒက်ပတန် လညာတ်
|-
| '''ဗီုပြင် တင်ဂၞင်''' || လၟိဟ်ဂၞန် ကေုာံ စရင်အင် (Numbers) || အရေဝ်၊ စာတမ်း ကေုာံ ဗီုရုပ် (Words, Texts)
|-
| '''နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်''' || စရင်အင် သင်္ချာ (Statistical analysis) || သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိပ္ပါယ် (Thematic analysis)
|-
| '''မၞိဟ်ပါလုပ်''' || လၟိဟ်မၞိဟ် ဂၠိုင် (Large sample size) || လၟိဟ်မၞိဟ် အောန် (Small sample size)
|-
| '''လညာတ်''' || အရာမဒှ်ဍာံ (Objective) || လညာတ်ပူဂိုလ် (Subjective)
|}

== ၁၀။ နိဂီု ==
သုတေသန စရင်အင် ဝွံ ဒှ်ဒြဟတ် အဓိက ပ္ဍဲကဵု လောက ပရေင်ပညာ ကေုာံ သိပ္ပံ သွက်ဂွံ ဂၠာဲသွဟ် မတန်ကြန် ကေုာံ မၞုံကဵု သက်သဳခိုင်ကၠိုက်ရ။ နဲကဲဏအ်ဂှ် ၜိုန်ရ မၞုံကဵု တင်ပိုင်ခြာ ပ္ဍဲကဵု လညာတ် လှဲလးကီုလေဝ်၊ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ ဂကောံမၞိဟ် ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ စမ်ၜတ် လညာတ် သဘဴဓဝ်တအ်မ္ဂး ဍေံဒှ် နဲကဲ မဟွံမဲ ဟွံတုဲ မွဲရ။ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ကောန်ပျူတာ ကေုာံ ကိရိယာ စရင်အင် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ၊ သုတေသန စရင်အင် လေဝ် ကဆံင်သၠုင် ကေုာံ ကၠောန်လောဲသွာကၠုင် ဗွဲမလောန်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚး ==
* [[စရင်အင်]]
* [[Qualitative research|သုတေသန ဍာ်ဒကေဝ်]]
* [[Research methodology|နဲကဲ သုတေသန]]
* [[Scientific method|နဲကဲ သိပ္ပံ]]

[[Category:နဲကဲ သုတေသန]]
[[Category:စရင်အင်]]
[[Category:ပရေင်ပညာ]]
[[Category:သိပ္ပံ မၞိဟ်]]

{{နဲကဲ သုတေသန ကေုာံ သိပ္ပံ}}</text>
      <sha1>l6n6era4phjoca6x8qzc4b6o0cx2hyc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57784</id>
      <parentid>57783</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T15:18:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* လေန်မ္ၚး */</comment>
      <origin>57784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13657" sha1="lt2ak0mepurgmrytpuhk6nxq6b78y4i" xml:space="preserve">[[File:Standard deviation diagram.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ စရင်အင် ကေုာံ ပရေင်ပြးဇး တင်ဂၞင် (Standard deviation) မဒှ် အဓိက သဇိုင် ပ္ဍဲ သုတေသန စရင်အင်]]

'''သုတေသန စရင်အင်''' (အင်္ဂလိက်: ''Quantitative research'') ဝွံ ဒှ်နဲကဲ သုတေသန မစကာ ဂၞန်သင်္ချာ၊ စရင်အင် ကေုာံ လၟိဟ် သွက်ဂွံ ပကောံပကေဝ်၊ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပသောင်ကလး ပြသၞာ ဟွံသေင်မ္ဂး တင်ရန်တၟအ် သုတေသန မွဲမွဲရ။&lt;ref name=&quot;Creswell&quot;&gt;Creswell, J. W. (2013). ''Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches''. Sage publications.&lt;/ref&gt; သုတေသနဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ လညာတ် သိပ္ပံ (Positivism) တုဲ ဍေံဗၟံက်ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အရာမပြံင်လှာဲဂမၠိုင် ([[Variables]]) နကဵု လၟိဟ်ဂၞန်ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက သုတေသန စရင်အင်ဂှ် သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် လညာတ် (Hypothesis testing) ကေုာံ သွက်ဂွံ လလောင်တြး အကျိုးအမြတ် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် (Generalization) ရ။

== ၁။ နိဒါန် ==
သုတေသန စရင်အင် ဝွံ ဒှ်နဲကဲ မစကာ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာ သိပ္ပံ၊ သိပ္ပံမၞိဟ် (Social Sciences)၊ စိတ္တဗေဒ (Psychology)၊ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။ နဲကဲဏအ်ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု [[သုတေသန ဍာ်ဒကေဝ်]] (Qualitative research) မစကာ အရေဝ် ကေုာံ ပရေင်ပသောင်ကလးရ။ သုတေသန စရင်အင်ဂှ် ဍေံကၠောန်ပတိတ် တင်ဂၞင် (Data) နကဵု လၟိဟ်ဂၞန်တုဲ စကာ သၞောတ်ဝ် စရင်အင် (Statistical methods) သွက်ဂွံ ကၠောန်ပတိတ် သွဟ် သုတေသနရ။&lt;ref name=&quot;Babbie&quot;&gt;Babbie, E. R. (2010). ''The Practice of Social Research''. Cengage Learning.&lt;/ref&gt; 

== ၂။ ဝင် ကေုာံ အကာဲအရာ သမိုင်း ==
လညာတ် သုတေသန စရင်အင် ဝွံ စမံက်ဂတှ်ေကၠုင် နူကဵု ခေတ် [[အသိပ္ပံ]] ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ ကေုာံ ၁၉ ရ။ တၠပညာ မပ္တံကဵု Auguste Comte ကေုာံ Émile Durkheim တအ် စကာလဝ် နဲကဲ စရင်အင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်ရ။ ကိုပ်ကၠာတေအ် နဲကဲဏအ်ဂှ် စကာ ဆပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ သဘာဝ (Natural Sciences) ဓဝ်ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဂှ် သုတေသန စရင်အင် ပြးဇးအာ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာ သိပ္ပံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမလှဲလးရ။

== ၃။ သဘဴဓဝ် ကေုာံ လညာတ် ==
သုတေသန စရင်အင် ဒုင်သဇိုင် လတူ လညာတ် အရာမဒှ်ဍာံ (Objectivism) ကေုာံ သိပ္ပံ (Positivism) ရ။ အဓိက သဘဴဓဝ်ဂှ် -
* '''Ontology''': ဒဒှ်ဍာံဂှ် နွံဒၟံင်မ္ၚးတုဲ ၜတ်ကၞာတ် ကေတ်မာန်ရ။
* '''Epistemology''': ညးလ္ၚတ် ကေုာံ အရာမလ္ၚတ်ဂှ် တၞဟ်ခြာဒၟံင် ရေင်သကအ်ရ။
* '''Methodology''': စကာ နဲကဲ စမ်ၜတ် ကေုာံ လၟိဟ်ဂၞန် သွက်ဂွံ ဂၠာဲသွဟ်။ 
နဲကဲ သုတေသနဏအ်ဂှ် စကာ ဒ္ဂေတ်လၟေင် နူအလုံ စိုပ် အဝယ် (Deductive reasoning) တုဲ စမ်ၜတ် လညာတ် (Hypotheses) ရ။&lt;ref name=&quot;Bryman&quot;&gt;Bryman, A. (2012). ''Social Research Methods''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၄။ နဲကဲ သုတေသန (Research Designs) ==
နဲကဲ သုတေသန စရင်အင် အဓိက နွံ (၄) သာ် -
# '''နဲကဲ စရင်သၟာန်''' (Descriptive/Survey Research): ကံက်ယူ စရင်အင် နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် သွက်ဂွံ ဗၟံက်ထ္ၜး အကာဲအရာ။
# '''နဲကဲ ဆက်စပ်''' (Correlational Research): လ္ၚတ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အရာမပြံင်လှာဲ (Variables) ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူဂှ်။
# '''နဲကဲ ဟိုတ်ကေုာံဖဵု''' (Causal-Comparative): လ္ၚတ် ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု မကတဵုဒှ်လဝ် တုဲတုဲ။
# '''နဲကဲ စမ်ၜတ်''' (Experimental Research): ထိင်ဒဝ် အရာမပြံင်လှာဲတုဲ စမ်ၜတ် အကျိုးအမြတ် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲမထိင်လဝ် (Laboratory setting) ရ။

== ၅။ ပရေင်ပကောံပကေဝ် တင်ဂၞင် ==
သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တင်ဂၞင် (Data Collection) ပ္ဍဲကဵု သုတေသန စရင်အင်ဂှ် ဒးစကာ ကိရိယာ မၞုံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ ပရေင်တန်ကြန် (Validity and Reliability) ရ။ အဓိက ကိရိယာဂမၠိုင်ဂှ် -
* လိက်သၟာန် (Questionnaires) - မၞုံကဵု သွဟ်မရုဲစှ် (Multiple-choice) ဟွံသေင်မ္ဂး ကဆံင် (Likert scale)။
* သၟာန်သွဟ် မၞုံကဵု သၞောတ်ဝ် (Structured Interviews)။
* ပရေင်စမ်ၜတ် ကေုာံ ကိရိယာ ၜတ်ကၞာတ် သိပ္ပံ။
ပရေင်ရုဲစှ် မၞိဟ်စမ်ၜတ် (Sampling) ဂှ်လေဝ် ဒးဒှ် နဲကဲ မရုဲစှ် နကဵု အလုံ (Probability sampling) ညံင်ဂွံ ပစၞး ကုဂကောံမၞိဟ် အလုံမာန်ရ။

== ၆။ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စရင်အင် ==
တင်ဂၞင် မကလိဂွံတအ်ဂှ် ဒးသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နကဵု ကိရိယာ စရင်အင် (Statistical tools) မပ္တံကဵု [[SPSS]], [[R (programming language)|R]], ဟွံသေင်မ္ဂး [[Python]] ရ။ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပါ်လဝ် (ၜါ) ကဆံင် -
# '''စရင်အင် ဗၟံက်ထ္ၜး (Descriptive Statistics)''': သွက်ဂွံ ဗၟံက်ထ္ၜး ဗီုပြင် တင်ဂၞင် ဗွဲခမၞောန် (ဥပမာ - Mean, Median, Mode, Standard Deviation)။
# '''စရင်အင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Inferential Statistics)''': သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် လညာတ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကျိုးအမြတ် အလုံဂကောံမၞိဟ် (ဥပမာ - t-test, ANOVA, Regression analysis)။&lt;ref name=&quot;Field&quot;&gt;Field, A. (2013). ''Discovering Statistics Using IBM SPSS Statistics''. Sage.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်စကာ ကေုာံ အကျောဝ် ==
သုတေသန စရင်အင် ဝွံ မၞုံကဵု အကျောဝ် ကေုာံ ဖဵု ဗွဲမဂၠိုင် -
* ကလိဂွံ သွဟ် မတန်ကြန် ကေုာံ ၜတ်ကၞာတ်မာန်။
* သွဟ် မကလိဂွံဂှ် လလောင်တြး စကာမာန် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး (High generalizability)။
* အခိင် ပကောံ တင်ဂၞင် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ဂှ် ပြဟ်တုဲ ကၠောန်မာန် နကဵု ကောန်ပျူတာ။
* သ္ၚောဲခြာ နူကဵု လညာတ် ပူဂိုလ် (Objectivity) တုဲ သွဟ် မကလိဂွံဂှ် ပတှ်ေစမာန်။

== ၈။ တင်ဍိုန်လျ ကေုာံ တင်ဆောမ်ဒဵု ==
ၜိုန်ရ နွံကဵု အကျောဝ် ဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ သုတေသန စရင်အင် ဝွံ မၞုံကဵု တင်ဍိုန်လျ ညိညကီုရ -
* ဟွံမာန် ပသောင်ကလး ဟိုတ် ကေုာံ လညာတ် အပ္ဍဲစိုတ် မၞိဟ် (Lack of depth)။
* တင်ဂၞင် မကလိဂွံဂှ် ဒှ်ဆ လၟိဟ်ဂၞန်တုဲ ဟွံမာန် ဗၟံက်ထ္ၜး အကာဲအရာ ဒဒှ်ဍာံ လၟေင်တ္ၚဲ။
* လိက်သၟာန်ဂမၠိုင်ဂှ် ဟွံမာန် ပၠုပ်စုတ် တင်သၟာန် မလှဲလး တုဲ ဒးဒုင် ပိုင်ခြာလဝ် နကဵု သွဟ် မကဵုလဝ် ကိုပ်ကၠာ။&lt;ref name=&quot;Neuman&quot;&gt;Neuman, W. L. (2014). ''Social Research Methods: Qualitative and Quantitative Approaches''. Pearson.&lt;/ref&gt;

== ၉။ တၞဟ်ခြာ အကြာ သုတေသန စရင်အင် ကေုာံ သုတေသန ဍာ်ဒကေဝ် ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ နဲကဲ သုတေသန (ၜါ) သာ်
|-
! အရာမၜတ်ကၞာတ် !! သုတေသန စရင်အင် (Quantitative) !! သုတေသန ဍာ်ဒကေဝ် (Qualitative)
|-
| '''တင်ရန်တၟအ်''' || စမ်ၜတ် လညာတ်၊ ပကောံ လၟိဟ်ဂၞန် || လ္ၚတ် ပသောင်ကလး၊ ဒက်ပတန် လညာတ်
|-
| '''ဗီုပြင် တင်ဂၞင်''' || လၟိဟ်ဂၞန် ကေုာံ စရင်အင် (Numbers) || အရေဝ်၊ စာတမ်း ကေုာံ ဗီုရုပ် (Words, Texts)
|-
| '''နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်''' || စရင်အင် သင်္ချာ (Statistical analysis) || သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိပ္ပါယ် (Thematic analysis)
|-
| '''မၞိဟ်ပါလုပ်''' || လၟိဟ်မၞိဟ် ဂၠိုင် (Large sample size) || လၟိဟ်မၞိဟ် အောန် (Small sample size)
|-
| '''လညာတ်''' || အရာမဒှ်ဍာံ (Objective) || လညာတ်ပူဂိုလ် (Subjective)
|}

== ၁၀။ နိဂီု ==
သုတေသန စရင်အင် ဝွံ ဒှ်ဒြဟတ် အဓိက ပ္ဍဲကဵု လောက ပရေင်ပညာ ကေုာံ သိပ္ပံ သွက်ဂွံ ဂၠာဲသွဟ် မတန်ကြန် ကေုာံ မၞုံကဵု သက်သဳခိုင်ကၠိုက်ရ။ နဲကဲဏအ်ဂှ် ၜိုန်ရ မၞုံကဵု တင်ပိုင်ခြာ ပ္ဍဲကဵု လညာတ် လှဲလးကီုလေဝ်၊ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ ဂကောံမၞိဟ် ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ စမ်ၜတ် လညာတ် သဘဴဓဝ်တအ်မ္ဂး ဍေံဒှ် နဲကဲ မဟွံမဲ ဟွံတုဲ မွဲရ။ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ကောန်ပျူတာ ကေုာံ ကိရိယာ စရင်အင် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ၊ သုတေသန စရင်အင် လေဝ် ကဆံင်သၠုင် ကေုာံ ကၠောန်လောဲသွာကၠုင် ဗွဲမလောန်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚး ==
* [[စရင်အင်]]
* [[သုတေသန ဍာ်ဒကေဝ်]]
* [[Research methodology|နဲကဲ သုတေသန]]
* [[Scientific method|နဲကဲ သိပ္ပံ]]

[[Category:နဲကဲ သုတေသန]]
[[Category:စရင်အင်]]
[[Category:ပရေင်ပညာ]]
[[Category:သိပ္ပံ မၞိဟ်]]

{{နဲကဲ သုတေသန ကေုာံ သိပ္ပံ}}</text>
      <sha1>lt2ak0mepurgmrytpuhk6nxq6b78y4i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57785</id>
      <parentid>57784</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T15:18:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* လေန်မ္ၚး */</comment>
      <origin>57785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13618" sha1="j8r7f20wfcglggx390v25uq4acqdmsz" xml:space="preserve">[[File:Standard deviation diagram.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ စရင်အင် ကေုာံ ပရေင်ပြးဇး တင်ဂၞင် (Standard deviation) မဒှ် အဓိက သဇိုင် ပ္ဍဲ သုတေသန စရင်အင်]]

'''သုတေသန စရင်အင်''' (အင်္ဂလိက်: ''Quantitative research'') ဝွံ ဒှ်နဲကဲ သုတေသန မစကာ ဂၞန်သင်္ချာ၊ စရင်အင် ကေုာံ လၟိဟ် သွက်ဂွံ ပကောံပကေဝ်၊ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပသောင်ကလး ပြသၞာ ဟွံသေင်မ္ဂး တင်ရန်တၟအ် သုတေသန မွဲမွဲရ။&lt;ref name=&quot;Creswell&quot;&gt;Creswell, J. W. (2013). ''Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches''. Sage publications.&lt;/ref&gt; သုတေသနဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ လညာတ် သိပ္ပံ (Positivism) တုဲ ဍေံဗၟံက်ထ္ၜး ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အရာမပြံင်လှာဲဂမၠိုင် ([[Variables]]) နကဵု လၟိဟ်ဂၞန်ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိက သုတေသန စရင်အင်ဂှ် သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် လညာတ် (Hypothesis testing) ကေုာံ သွက်ဂွံ လလောင်တြး အကျိုးအမြတ် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် (Generalization) ရ။

== ၁။ နိဒါန် ==
သုတေသန စရင်အင် ဝွံ ဒှ်နဲကဲ မစကာ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာ သိပ္ပံ၊ သိပ္ပံမၞိဟ် (Social Sciences)၊ စိတ္တဗေဒ (Psychology)၊ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။ နဲကဲဏအ်ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု [[သုတေသန ဍာ်ဒကေဝ်]] (Qualitative research) မစကာ အရေဝ် ကေုာံ ပရေင်ပသောင်ကလးရ။ သုတေသန စရင်အင်ဂှ် ဍေံကၠောန်ပတိတ် တင်ဂၞင် (Data) နကဵု လၟိဟ်ဂၞန်တုဲ စကာ သၞောတ်ဝ် စရင်အင် (Statistical methods) သွက်ဂွံ ကၠောန်ပတိတ် သွဟ် သုတေသနရ။&lt;ref name=&quot;Babbie&quot;&gt;Babbie, E. R. (2010). ''The Practice of Social Research''. Cengage Learning.&lt;/ref&gt; 

== ၂။ ဝင် ကေုာံ အကာဲအရာ သမိုင်း ==
လညာတ် သုတေသန စရင်အင် ဝွံ စမံက်ဂတှ်ေကၠုင် နူကဵု ခေတ် [[အသိပ္ပံ]] ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ ကေုာံ ၁၉ ရ။ တၠပညာ မပ္တံကဵု Auguste Comte ကေုာံ Émile Durkheim တအ် စကာလဝ် နဲကဲ စရင်အင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်ရ။ ကိုပ်ကၠာတေအ် နဲကဲဏအ်ဂှ် စကာ ဆပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ သဘာဝ (Natural Sciences) ဓဝ်ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဂှ် သုတေသန စရင်အင် ပြးဇးအာ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာ သိပ္ပံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ ပိုန်ဒြပ် ဗွဲမလှဲလးရ။

== ၃။ သဘဴဓဝ် ကေုာံ လညာတ် ==
သုတေသန စရင်အင် ဒုင်သဇိုင် လတူ လညာတ် အရာမဒှ်ဍာံ (Objectivism) ကေုာံ သိပ္ပံ (Positivism) ရ။ အဓိက သဘဴဓဝ်ဂှ် -
* '''Ontology''': ဒဒှ်ဍာံဂှ် နွံဒၟံင်မ္ၚးတုဲ ၜတ်ကၞာတ် ကေတ်မာန်ရ။
* '''Epistemology''': ညးလ္ၚတ် ကေုာံ အရာမလ္ၚတ်ဂှ် တၞဟ်ခြာဒၟံင် ရေင်သကအ်ရ။
* '''Methodology''': စကာ နဲကဲ စမ်ၜတ် ကေုာံ လၟိဟ်ဂၞန် သွက်ဂွံ ဂၠာဲသွဟ်။ 
နဲကဲ သုတေသနဏအ်ဂှ် စကာ ဒ္ဂေတ်လၟေင် နူအလုံ စိုပ် အဝယ် (Deductive reasoning) တုဲ စမ်ၜတ် လညာတ် (Hypotheses) ရ။&lt;ref name=&quot;Bryman&quot;&gt;Bryman, A. (2012). ''Social Research Methods''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၄။ နဲကဲ သုတေသန (Research Designs) ==
နဲကဲ သုတေသန စရင်အင် အဓိက နွံ (၄) သာ် -
# '''နဲကဲ စရင်သၟာန်''' (Descriptive/Survey Research): ကံက်ယူ စရင်အင် နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် သွက်ဂွံ ဗၟံက်ထ္ၜး အကာဲအရာ။
# '''နဲကဲ ဆက်စပ်''' (Correlational Research): လ္ၚတ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အရာမပြံင်လှာဲ (Variables) ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူဂှ်။
# '''နဲကဲ ဟိုတ်ကေုာံဖဵု''' (Causal-Comparative): လ္ၚတ် ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု မကတဵုဒှ်လဝ် တုဲတုဲ။
# '''နဲကဲ စမ်ၜတ်''' (Experimental Research): ထိင်ဒဝ် အရာမပြံင်လှာဲတုဲ စမ်ၜတ် အကျိုးအမြတ် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲမထိင်လဝ် (Laboratory setting) ရ။

== ၅။ ပရေင်ပကောံပကေဝ် တင်ဂၞင် ==
သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တင်ဂၞင် (Data Collection) ပ္ဍဲကဵု သုတေသန စရင်အင်ဂှ် ဒးစကာ ကိရိယာ မၞုံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ ပရေင်တန်ကြန် (Validity and Reliability) ရ။ အဓိက ကိရိယာဂမၠိုင်ဂှ် -
* လိက်သၟာန် (Questionnaires) - မၞုံကဵု သွဟ်မရုဲစှ် (Multiple-choice) ဟွံသေင်မ္ဂး ကဆံင် (Likert scale)။
* သၟာန်သွဟ် မၞုံကဵု သၞောတ်ဝ် (Structured Interviews)။
* ပရေင်စမ်ၜတ် ကေုာံ ကိရိယာ ၜတ်ကၞာတ် သိပ္ပံ။
ပရေင်ရုဲစှ် မၞိဟ်စမ်ၜတ် (Sampling) ဂှ်လေဝ် ဒးဒှ် နဲကဲ မရုဲစှ် နကဵု အလုံ (Probability sampling) ညံင်ဂွံ ပစၞး ကုဂကောံမၞိဟ် အလုံမာန်ရ။

== ၆။ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စရင်အင် ==
တင်ဂၞင် မကလိဂွံတအ်ဂှ် ဒးသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နကဵု ကိရိယာ စရင်အင် (Statistical tools) မပ္တံကဵု [[SPSS]], [[R (programming language)|R]], ဟွံသေင်မ္ဂး [[Python]] ရ။ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပါ်လဝ် (ၜါ) ကဆံင် -
# '''စရင်အင် ဗၟံက်ထ္ၜး (Descriptive Statistics)''': သွက်ဂွံ ဗၟံက်ထ္ၜး ဗီုပြင် တင်ဂၞင် ဗွဲခမၞောန် (ဥပမာ - Mean, Median, Mode, Standard Deviation)။
# '''စရင်အင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Inferential Statistics)''': သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် လညာတ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကျိုးအမြတ် အလုံဂကောံမၞိဟ် (ဥပမာ - t-test, ANOVA, Regression analysis)။&lt;ref name=&quot;Field&quot;&gt;Field, A. (2013). ''Discovering Statistics Using IBM SPSS Statistics''. Sage.&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်စကာ ကေုာံ အကျောဝ် ==
သုတေသန စရင်အင် ဝွံ မၞုံကဵု အကျောဝ် ကေုာံ ဖဵု ဗွဲမဂၠိုင် -
* ကလိဂွံ သွဟ် မတန်ကြန် ကေုာံ ၜတ်ကၞာတ်မာန်။
* သွဟ် မကလိဂွံဂှ် လလောင်တြး စကာမာန် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလှဲလး (High generalizability)။
* အခိင် ပကောံ တင်ဂၞင် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ဂှ် ပြဟ်တုဲ ကၠောန်မာန် နကဵု ကောန်ပျူတာ။
* သ္ၚောဲခြာ နူကဵု လညာတ် ပူဂိုလ် (Objectivity) တုဲ သွဟ် မကလိဂွံဂှ် ပတှ်ေစမာန်။

== ၈။ တင်ဍိုန်လျ ကေုာံ တင်ဆောမ်ဒဵု ==
ၜိုန်ရ နွံကဵု အကျောဝ် ဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ သုတေသန စရင်အင် ဝွံ မၞုံကဵု တင်ဍိုန်လျ ညိညကီုရ -
* ဟွံမာန် ပသောင်ကလး ဟိုတ် ကေုာံ လညာတ် အပ္ဍဲစိုတ် မၞိဟ် (Lack of depth)။
* တင်ဂၞင် မကလိဂွံဂှ် ဒှ်ဆ လၟိဟ်ဂၞန်တုဲ ဟွံမာန် ဗၟံက်ထ္ၜး အကာဲအရာ ဒဒှ်ဍာံ လၟေင်တ္ၚဲ။
* လိက်သၟာန်ဂမၠိုင်ဂှ် ဟွံမာန် ပၠုပ်စုတ် တင်သၟာန် မလှဲလး တုဲ ဒးဒုင် ပိုင်ခြာလဝ် နကဵု သွဟ် မကဵုလဝ် ကိုပ်ကၠာ။&lt;ref name=&quot;Neuman&quot;&gt;Neuman, W. L. (2014). ''Social Research Methods: Qualitative and Quantitative Approaches''. Pearson.&lt;/ref&gt;

== ၉။ တၞဟ်ခြာ အကြာ သုတေသန စရင်အင် ကေုာံ သုတေသန ဍာ်ဒကေဝ် ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ နဲကဲ သုတေသန (ၜါ) သာ်
|-
! အရာမၜတ်ကၞာတ် !! သုတေသန စရင်အင် (Quantitative) !! သုတေသန ဍာ်ဒကေဝ် (Qualitative)
|-
| '''တင်ရန်တၟအ်''' || စမ်ၜတ် လညာတ်၊ ပကောံ လၟိဟ်ဂၞန် || လ္ၚတ် ပသောင်ကလး၊ ဒက်ပတန် လညာတ်
|-
| '''ဗီုပြင် တင်ဂၞင်''' || လၟိဟ်ဂၞန် ကေုာံ စရင်အင် (Numbers) || အရေဝ်၊ စာတမ်း ကေုာံ ဗီုရုပ် (Words, Texts)
|-
| '''နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်''' || စရင်အင် သင်္ချာ (Statistical analysis) || သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိပ္ပါယ် (Thematic analysis)
|-
| '''မၞိဟ်ပါလုပ်''' || လၟိဟ်မၞိဟ် ဂၠိုင် (Large sample size) || လၟိဟ်မၞိဟ် အောန် (Small sample size)
|-
| '''လညာတ်''' || အရာမဒှ်ဍာံ (Objective) || လညာတ်ပူဂိုလ် (Subjective)
|}

== ၁၀။ နိဂီု ==
သုတေသန စရင်အင် ဝွံ ဒှ်ဒြဟတ် အဓိက ပ္ဍဲကဵု လောက ပရေင်ပညာ ကေုာံ သိပ္ပံ သွက်ဂွံ ဂၠာဲသွဟ် မတန်ကြန် ကေုာံ မၞုံကဵု သက်သဳခိုင်ကၠိုက်ရ။ နဲကဲဏအ်ဂှ် ၜိုန်ရ မၞုံကဵု တင်ပိုင်ခြာ ပ္ဍဲကဵု လညာတ် လှဲလးကီုလေဝ်၊ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ ဂကောံမၞိဟ် ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ စမ်ၜတ် လညာတ် သဘဴဓဝ်တအ်မ္ဂး ဍေံဒှ် နဲကဲ မဟွံမဲ ဟွံတုဲ မွဲရ။ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ကောန်ပျူတာ ကေုာံ ကိရိယာ စရင်အင် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ၊ သုတေသန စရင်အင် လေဝ် ကဆံင်သၠုင် ကေုာံ ကၠောန်လောဲသွာကၠုင် ဗွဲမလောန်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚး ==
* [[စရင်အင်]]
* [[သုတေသန ဍာ်ဒကေဝ်]]
* [[နဲကဲ သုတေသန]]
* [[နဲကဲ သိပ္ပံ]]

[[Category:နဲကဲ သုတေသန]]
[[Category:စရင်အင်]]
[[Category:ပရေင်ပညာ]]
[[Category:သိပ္ပံ မၞိဟ်]]

{{နဲကဲ သုတေသန ကေုာံ သိပ္ပံ}}</text>
      <sha1>j8r7f20wfcglggx390v25uq4acqdmsz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:နဲကဲ သုတေသန ကေုာံ သိပ္ပံ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12106</id>
    <revision>
      <id>57780</id>
      <timestamp>2026-10-09T15:13:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Navbox | name  = နဲကဲ သုတေသန ကေုာံ သိပ္ပံ | title = [[နဲကဲ သုတေသန]] ကေုာံ [[သိပ္ပံ]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image = [[File:Scientific method characterization (2021).svg|80px]]  | group1 = အဓိက နဲကဲ သုတေသနဂမၠိုင် | list1  =  * သုတေသန ဍာ်ဒ...&quot;</comment>
      <origin>57780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2763" sha1="f354tssn2m0nic2tt6nfb9xl0qddrvo" xml:space="preserve">{{Navbox
| name  = နဲကဲ သုတေသန ကေုာံ သိပ္ပံ
| title = [[နဲကဲ သုတေသန]] ကေုာံ [[သိပ္ပံ]]
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| image = [[File:Scientific method characterization (2021).svg|80px]]

| group1 = အဓိက နဲကဲ သုတေသနဂမၠိုင်
| list1  = 
* [[သုတေသန ဍာ်ဒကေဝ်]] (Qualitative research)
* [[သုတေသန စရင်အင်]] (Quantitative research)
* [[သုတေသန နှဴ]] (Mixed methods research)
* [[သုတေသန ကမၠောန်]] (Action research)

| group2 = ပရေင်ပကောံပကေဝ် တင်ဂၞင်
| list2  = 
* [[လိက်သၟာန်]] (Questionnaire)
* [[သၟာန်သွဟ်]] (Interview)
* [[ပရေင်စမ်ၜတ်]] (Experiment)
* [[ပရေင်လ္ၚတ်]] (Observation)
* [[သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လိက်ကၞပ်]] (Literature review)
* [[သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒြပ်အပ္ဍဲ]] (Content analysis)

| group3 = စရင်အင် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်
| list3  = 
* [[စရင်အင်]] (Statistics)
* [[ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင်]] (Data analysis)
* [[SPSS]]
* [[R (programming language)|R]]
* [[သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိပ္ပါယ်]] (Thematic analysis)
* [[Variables]] (အရာမပြံင်လှာဲ)

| group4 = သိပ္ပံ ကေုာံ လညာတ်သဘဴဓဝ်
| list4  = 
* [[နဲကဲ သိပ္ပံ]] (Scientific method)
* [[Epistemology]] (လညာတ် ပရေင်ပညာ)
* [[Ontology]] (လညာတ် အရာမဒှ်ဍာံ)
* [[Positivism]] (လညာတ် သိပ္ပံ)
* [[Constructivism]] (လညာတ် သြိုင်ခၞံပညာ)
* [[သီအိုရဳ]] (Theory)
* [[Hypothesis]] (လညာတ် အပိုင်အခြာ)

| group5 = ဘာသာရပ် ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list5 =
* [[သိပ္ပံ မၞိဟ်]] (Social sciences)
* [[သိပ္ပံ သဘာဝ]] (Natural sciences)
* [[စိတ္တဗေဒ]] (Psychology)
* [[ပရေင်ပညာ]] (Education)
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics)

}}&lt;noinclude&gt;
{{collapsible option}}
[[Category:ထာမ်ပလိက် နဲကဲ သုတေသန]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် သိပ္ပံ]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် ပရေင်ပညာ]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် ညွှန်းဆိုလာဗီုပြင်ဂမၠိုင်]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f354tssn2m0nic2tt6nfb9xl0qddrvo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် စရင်အင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12107</id>
    <revision>
      <id>57781</id>
      <timestamp>2026-10-09T15:16:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပကောံပကေဝ်လဝ် ထာမ်ပလိက် (Templates) မဆေင်စပ် ကုပရေင်စရင်အင် (Statistics)၊ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် ကေုာံ နဲကဲ သုတေသနဂမၠိုင်ရ။  [[Category:စရင်အင်]] Category:ထာ...&quot;</comment>
      <origin>57781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="537" sha1="av5nsdcx6ubokwiregtaeowqcbrirus" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပကောံပကေဝ်လဝ် ထာမ်ပလိက် (Templates) မဆေင်စပ် ကုပရေင်စရင်အင် (Statistics)၊ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် ကေုာံ နဲကဲ သုတေသနဂမၠိုင်ရ။

[[Category:စရင်အင်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် သင်္ချာ]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် နဲကဲ သုတေသန]]</text>
      <sha1>av5nsdcx6ubokwiregtaeowqcbrirus</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:စရင်အင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12108</id>
    <revision>
      <id>57782</id>
      <timestamp>2026-10-09T15:17:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Commons category|Statistics}} ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ပကောံပကေဝ်လဝ် လိက်ပရေင် မဆေင်စပ် ကု [[စရင်အင်]] (Statistics)၊ လၟိဟ်ဂၞန်၊ ကေုာံ နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင်ဂမၠိုင်ရ။  [[Category:သင်္ချာ]] [[Category:တင်ဂၞင်]] ...&quot;</comment>
      <origin>57782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="495" sha1="87vz58x4g9ufdklfvssi8utq46i4qzt" xml:space="preserve">{{Commons category|Statistics}}
ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ပကောံပကေဝ်လဝ် လိက်ပရေင် မဆေင်စပ် ကု [[စရင်အင်]] (Statistics)၊ လၟိဟ်ဂၞန်၊ ကေုာံ နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင်ဂမၠိုင်ရ။

[[Category:သင်္ချာ]]
[[Category:တင်ဂၞင်]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:နဲကဲ သုတေသန]]</text>
      <sha1>87vz58x4g9ufdklfvssi8utq46i4qzt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12109</id>
    <revision>
      <id>57786</id>
      <timestamp>2026-10-09T15:21:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Icon-glossary.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Glossary) မစကာလဝ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ။]]  '''စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ်''' (အင်္ဂလိက်: ''Glossary'', ဒြင်ဗွဟ်: /'glɒsəri/) ဝွံ ဒှ်စရင် မအရေဝ်၊ ဝ...&quot;</comment>
      <origin>57786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14192" sha1="9vvftekomopb6l092t0jjqmskjqdf22" xml:space="preserve">[[File:Icon-glossary.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Glossary) မစကာလဝ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ။]]

'''စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ်''' (အင်္ဂလိက်: ''Glossary'', ဒြင်ဗွဟ်: /'glɒsəri/) ဝွံ ဒှ်စရင် မအရေဝ်၊ ဝေါဟာရ ဟွံသေင်မ္ဂး တင်ရန်တၟအ် ဗွဲလၟေင် အက္ခရ် မဆေင်စပ် ကုဘာသာရပ်၊ လိက်အုပ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပညာမွဲမွဲတုဲ၊ မၞုံကဵု သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မအရေဝ်တအ်ဂှ်ရ။ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ်ဝွံ ဒးစွံလဝ် ပ္ဍဲကၞောတ် လိက်အုပ် လိက်ကၞပ်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;OED&quot;&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|publisher=Oxford University Press|year=1989|edition=2nd|chapter=Glossary}}&lt;/ref&gt; အဓိက တင်ရန်တၟအ် စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ်ဂှ် သွက်ဂွံ ပသောင်ကလး ဝေါဟာရ မတၟေင်၊ မဝါတ်ဂါတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဝေါဟာရ မစကာလဝ် ပ္ဍဲအရာမဆေင်ကဵု နဲကဲပညာ (technical terms) ညံင်ညးဗှ်လိက်တအ် ဂွံကၠိုဟ်ခၠင် ကၠးဖ္ဍးရ။

== ၁။ နိဒါန် ==
စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဝွံ ပ္ဍဲလပါ် လိက်ပတ် ကေုာံ ပညာဂှ် ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော်မွဲရ။ လိက်အုပ် မဆေင်ကဵု ဘာသာရပ် ဝိဇ္ဇာ၊ သိပ္ပံ၊ တက္ကသိုလ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်သုတေသနဂမၠိုင် ယဝ်ရ စကာလဝ် ဝေါဟာရ မဝါတ်ဂါတ်မ္ဂး၊ ညးချူလိက်တအ် သ္ဒးဖန်ဇန် ကဵုလဝ် စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သွက် ညးဗှ်လိက်တအ်ရ။ တင်ဂၞင်ဝွံ ရီုဗင် ညံင်ညးဗှ်လိက်တအ် ဟွံဒးအာ ဂၠာဲသ္ၚေဝ် ပ္ဍဲကဵု [[အဘိဓာန်]] (Dictionary) အလုံမွဲအုပ်ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ သမိုင်း ==
ဝင် စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူခေတ် ဂရိတ် (Greek) ကေုာံ လေတ္တေန် (Latin) တေံရ။ ပ္ဍဲအခိင်တေံ ညးချူလိက် ကေုာံ အစာပညာတအ် ချူစၟတ်သမ္တီလဝ် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဝေါဟာရတြေံဂမၠိုင် ပ္ဍဲဇိုင်လိက် (marginalia) သွက်ကွးဘာတအ် ဂွံကၠိုဟ်ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲခေတ် လဒေါဝ် (Middle Ages) ဂှ် စရင်ဝေါဟာရတအ်ဏအ် ပကောံပကေဝ်တုဲ ဒက်ပတန်ကၠုင် နဒဒှ် လိက်အုပ် စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် တၞဟ်ခြာရ။&lt;ref name=&quot;Crystal&quot;&gt;{{cite book|author=David Crystal|title=A Dictionary of Linguistics and Phonetics|publisher=Blackwell Publishing|year=2008|edition=6th|isbn=978-1405152969|page=214}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အဓိက တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ လစွံစိုတ် ==
တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ်ဂှ် ဒှ်သွက်ဂွံ ကဵုလညာတ် အဓိပ္ပါယ် မကၠးဖ္ဍး ကုဝေါဟာရ မစကာလဝ် ပ္ဍဲလိက်အုပ်မွဲမွဲရ။ 
* '''ပရေင်လပါ် လိက်ပတ်''' - ညံင်ညးဗှ်လိက် ဟွံဂွံ ယောင်ယာ အဓိပ္ပါယ်။
* '''ပရေင်လပါ် ကမၠောန်''' - ပ္ဍဲဌာနကမၠောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကမ္ပဏဳဂမၠိုင် စကာ ဝေါဟာရ ဂၠေအ်ဂၠေအ်တုဲ၊ စရင်အင်ဏအ် ရီုဗင် ညံင်ဂွံ ကၠိုဟ်သကအ် ညဳသၟဟ်ရ။
* '''ပရေင်လပါ် ပညာ''' - ရီုဗင် ကွးဘာတအ် ညံင်ဂွံ တီကၠိုဟ် ဝေါဟာရ အဓိကဂမၠိုင်။

== ၄။ ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ==
ဗီုပြင် လဒက်ပတန် စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ဖျေဟ်လဝ် လၟေင် အက္ခရ် (Alphabetical order) ရ။ ဥပမာ ပ္ဍဲလိက်မန်မ္ဂး နူ &quot;က&quot; စဵုကဵု &quot;အ&quot; လၟေင်င် ဖျေဟ်လဝ်ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဝေါဟာရဂှ် ပါလုပ်ကဵု-
# '''ဝေါဟာရ (Term)''' - မအရေဝ် အဓိက။
# '''ပွံက် (Definition)''' - အဓိပ္ပါယ် မဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး။
# '''နိဿဲ ဟွံသေင်မ္ဂး တင်စၟတ် (Notes/Cross-references)''' - ထ္ၜးလဝ် ဝေါဟာရ မဆက်စပ် (ဥပမာ - ရံင် ''[ဝေါဟာရ တၞဟ်]'')။&lt;ref name=&quot;Chicago&quot;&gt;{{cite book|title=The Chicago Manual of Style|publisher=University of Chicago Press|year=2017|edition=17th|chapter=1.61 Glossary}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဂကူ စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ==
စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် နွံနာနာသာ်၊ ဗွဲမဂၠိုင် ပါ်လဝ် အတိုင် ဘာသာရပ်ရ။
* '''စရင်အင် လိက်ပတ် (Literary Glossary)''': ပသောင်ကလး မအရေဝ် လိက်ပတ်၊ မအရေဝ် တြေံ ကေုာံ ပုံအဂီုဂမၠိုင်။
* '''စရင်အင် သိပ္ပံ ကေုာံ နဲကဲပညာ (Technical Glossary)''': မအရေဝ် မဆေင်ကဵု ကောန်ပျူတာ၊ ဂဥုဲ၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ။
* '''စရင်အင် မအရေဝ် ၜါဘာသာ (Bilingual Glossary)''': ဥပမာ မအရေဝ် အင်္ဂလိက် ကဵု အဓိပ္ပါယ် မန်။

== ၆။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲလိက်ပတ် ကေုာံ ပညာ ==
ပ္ဍဲအရာ မချူ လိက်သုတေသန ဟွံသေင်မ္ဂး ပြကိုဟ်မ္ဂး စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဒှ်အရာ မဒးပါတွဵုရ။ ညးသုတေသနတအ် စကာ စရင်အင်ဏအ် သွက်ဂွံ ဗၟံက်ထ္ၜး ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဝေါဟာရ မစကာလဝ် ပ္ဍဲကမၠောန်ညးတအ်ရ။ သွက် ကွးဘာတက္ကသိုလ်တအ်မ္ဂး ဍေံဒှ် ဒၞာဲမဂၠာဲ တင်ဂၞင် အဓိက မွဲရ။

== ၇။ နဲကဲ ချူခၞံ စရင်အင် ==
နဲကဲ သွက်ဂွံ ချူခၞံ စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မွဲမ္ဂး-
# ပကောံ ဝေါဟာရ အဓိက နူကဵု လိက်အုပ်။
# ဖျေဟ် လၟေင် အက္ခရ်။
# ချူ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ကေုာံ ဂၠေအ်။
# ကလေင်စၟဳစၟတ် ညံင်ဟွံဂွံ ဒးစကာ ဝေါဟာရ မဝါတ်ဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ်ဂှ်။

== ၈။ စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ပ္ဍဲခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ==
ပ္ဍဲခေတ် လၟုဟ်ဝွံ စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ်တအ် ပြံင်လှာဲအာ ဇရေင် လတူ [[အေန်တာနဲ]] (Internet) ကေုာံ ဒပ် ဝေပ်သာက် (Websites) ဂမၠိုင်ရ။ နကဵု သၞောတ် ဟာဲပါလေန် (Hyperlinks) ဂှ် ညးဗှ်လိက်တအ် ဍဵုလတူ ဝေါဟာရဂှ်မ္ဂး ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဍေံ မံက်တိုန်ကၠုင် လွာဲဂှ်မာန်ရ။ ဗီုပြင်ဏအ်ဂှ် စကာလဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] ကေုာံ ဝေပ်သာက် ပညာဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;W3C&quot;&gt;{{cite web|title=Web Content Accessibility Guidelines (WCAG) 2.1 - Glossary|url=https://www.w3.org/TR/WCAG21/#glossary|publisher=World Wide Web Consortium (W3C)|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ တင်တၞဟ်ခြာ အကြာ စရင်အင် ကေုာံ အဘိဓာန် ==
ၜိုန်ရ စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ အဘိဓာန် (Dictionary) တုပ်ရေင်သကအ် ပ္ဍဲအရာ မကဵု အဓိပ္ပါယ် မအရေဝ်ကီုလေဝ်၊ တင်တၞဟ်ခြာ အဓိက နွံဒၟံင်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ တင်တၞဟ်ခြာ အကြာ စရင်အင် ကေုာံ အဘိဓာန်
|-
! လက္ချဏ် !! စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Glossary) !! အဘိဓာန် (Dictionary)
|-
| '''ပွဳပွူ (Scope)''' || ဆေင်စပ် ကုဘာသာရပ် ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်အုပ် မွဲမွဲဟေင်။ || ပကောံလဝ် မအရေဝ် အလုံမွဲ ဘာသာ။
|-
| '''တင်ဂၞင် (Detail)''' || ကဵု အဓိပ္ပါယ် မဆေင်ကဵု ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ်ဟေင်။ || ကဵု အဓိပ္ပါယ် နာနာသာ်၊ သဒ္ဒါ၊ မဗြိုဟ်ရမ္သာင်။
|-
| '''ဒၞာဲစွံ (Location)''' || ဗွဲမဂၠိုင် နွံပ္ဍဲ ကၞောတ် လိက်အုပ်။ || နွံ နဒဒှ် လိက်အုပ် တၞဟ်ခြာ။
|-
| '''ညးစကာ (Users)''' || ညးဗှ်လိက် လိက်အုပ်ဂှ် ဟွံသေင်မ္ဂး ညးလ္ၚတ် ဘာသာရပ်ဂှ်။ || ညးမစကာ ဘာသာအရေဝ် သီုဖအိုတ်။
|}

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဝွံ ဒှ်ကိရိယာ မကိစ္စဇၞော်မွဲ သွက် ညးလ္ၚတ်ပညာ ကေုာံ ညးဗှ်လိက်တအ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ဝေါဟာရ မဆေင်ကဵု ဘာသာရပ် နာနာသာ်ရ။ နူခေတ် လိက်ကၞပ် စဵုကဵု ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ်ဏအ် ဗီုပြင် စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်လဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Sager&quot;&gt;{{cite book|author=Juan C. Sager|title=A Practical Course in Terminology Processing|publisher=John Benjamins Publishing|year=1990|isbn=978-9027220776|page=130}}&lt;/ref&gt; အရာဏအ်ဝွံ ဆက်တုဲ ဒှ်ဒၟံင် အထံက်အပင် ပ္ဍဲပရေင် လိက်ပတ် ကေုာံ ပရေင်စၠောံပၠုပ် ညာဏ် သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ် လၟိုန်ကာလရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန် မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Glossary ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ဗီုပြင်စရင်အင် - အင်္ဂလိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]

[[Category:လိက်ပတ်]]
[[Category:ဝေါဟာရ]]
[[Category:ပညာ]]
[[Category:အဘိဓာန်ဂမၠိုင်]]

{{Navbox
| name  = လိက်ပတ် ကေုာံ ဝေါဟာရ
| title = အင်္ဂါရပ် မဆေင်ကဵု လိက်ပတ် ကေုာံ ဝေါဟာရ
| listclass = hlist
| group1 = ဗီုပြင် လိက်
| list1  =
* [[အဘိဓာန်]]
* [[စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ်]]
* [[ပြကိုဟ်မဟိမော်]]
* [[လိက်ကၞပ်]]
| group2 = အရာမဆက်စပ်
| list2  =
* [[ဝေါဟာရ]]
* [[သဒ္ဒါ]]
* [[အရေဝ်ဘာသာ]]
}}</text>
      <sha1>9vvftekomopb6l092t0jjqmskjqdf22</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57808</id>
      <parentid>57786</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T21:35:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14432" sha1="1kyj1mgs0vrq6kkn9ylaiymdumjexok" xml:space="preserve">[[File:Icon-glossary.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Glossary) မစကာလဝ် ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ။]]

'''စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ်''' (အင်္ဂလိက်: ''Glossary'', ဒြင်ဗွဟ်: /'glɒsəri/) ဝွံ ဒှ်စရင် မအရေဝ်၊ ဝေါဟာရ ဟွံသေင်မ္ဂး တင်ရန်တၟအ် ဗွဲလၟေင် အက္ခရ် မဆေင်စပ် ကုဘာသာရပ်၊ လိက်အုပ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပညာမွဲမွဲတုဲ၊ မၞုံကဵု သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မအရေဝ်တအ်ဂှ်ရ။ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ်ဝွံ ဒးစွံလဝ် ပ္ဍဲကၞောတ် လိက်အုပ် လိက်ကၞပ်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;OED&quot;&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionary|url=https://archive.org/details/oxfordenglishdic0000unse_a3t6|publisher=Oxford University Press|year=1989|edition=2nd|chapter=Glossary}}&lt;/ref&gt; အဓိက တင်ရန်တၟအ် စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ်ဂှ် သွက်ဂွံ ပသောင်ကလး ဝေါဟာရ မတၟေင်၊ မဝါတ်ဂါတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဝေါဟာရ မစကာလဝ် ပ္ဍဲအရာမဆေင်ကဵု နဲကဲပညာ (technical terms) ညံင်ညးဗှ်လိက်တအ် ဂွံကၠိုဟ်ခၠင် ကၠးဖ္ဍးရ။

== ၁။ နိဒါန် ==
စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဝွံ ပ္ဍဲလပါ် လိက်ပတ် ကေုာံ ပညာဂှ် ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော်မွဲရ။ လိက်အုပ် မဆေင်ကဵု ဘာသာရပ် ဝိဇ္ဇာ၊ သိပ္ပံ၊ တက္ကသိုလ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်သုတေသနဂမၠိုင် ယဝ်ရ စကာလဝ် ဝေါဟာရ မဝါတ်ဂါတ်မ္ဂး၊ ညးချူလိက်တအ် သ္ဒးဖန်ဇန် ကဵုလဝ် စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သွက် ညးဗှ်လိက်တအ်ရ။ တင်ဂၞင်ဝွံ ရီုဗင် ညံင်ညးဗှ်လိက်တအ် ဟွံဒးအာ ဂၠာဲသ္ၚေဝ် ပ္ဍဲကဵု [[အဘိဓာန်]] (Dictionary) အလုံမွဲအုပ်ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ သမိုင်း ==
ဝင် စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူခေတ် ဂရိတ် (Greek) ကေုာံ လေတ္တေန် (Latin) တေံရ။ ပ္ဍဲအခိင်တေံ ညးချူလိက် ကေုာံ အစာပညာတအ် ချူစၟတ်သမ္တီလဝ် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဝေါဟာရတြေံဂမၠိုင် ပ္ဍဲဇိုင်လိက် (marginalia) သွက်ကွးဘာတအ် ဂွံကၠိုဟ်ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲခေတ် လဒေါဝ် (Middle Ages) ဂှ် စရင်ဝေါဟာရတအ်ဏအ် ပကောံပကေဝ်တုဲ ဒက်ပတန်ကၠုင် နဒဒှ် လိက်အုပ် စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် တၞဟ်ခြာရ။&lt;ref name=&quot;Crystal&quot;&gt;{{cite book|author=David Crystal|title=A Dictionary of Linguistics and Phonetics|publisher=Blackwell Publishing|year=2008|edition=6th|isbn=978-1405152969|page=214}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ အဓိက တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ လစွံစိုတ် ==
တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ်ဂှ် ဒှ်သွက်ဂွံ ကဵုလညာတ် အဓိပ္ပါယ် မကၠးဖ္ဍး ကုဝေါဟာရ မစကာလဝ် ပ္ဍဲလိက်အုပ်မွဲမွဲရ။ 
* '''ပရေင်လပါ် လိက်ပတ်''' - ညံင်ညးဗှ်လိက် ဟွံဂွံ ယောင်ယာ အဓိပ္ပါယ်။
* '''ပရေင်လပါ် ကမၠောန်''' - ပ္ဍဲဌာနကမၠောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကမ္ပဏဳဂမၠိုင် စကာ ဝေါဟာရ ဂၠေအ်ဂၠေအ်တုဲ၊ စရင်အင်ဏအ် ရီုဗင် ညံင်ဂွံ ကၠိုဟ်သကအ် ညဳသၟဟ်ရ။
* '''ပရေင်လပါ် ပညာ''' - ရီုဗင် ကွးဘာတအ် ညံင်ဂွံ တီကၠိုဟ် ဝေါဟာရ အဓိကဂမၠိုင်။

== ၄။ ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ==
ဗီုပြင် လဒက်ပတန် စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ဖျေဟ်လဝ် လၟေင် အက္ခရ် (Alphabetical order) ရ။ ဥပမာ ပ္ဍဲလိက်မန်မ္ဂး နူ &quot;က&quot; စဵုကဵု &quot;အ&quot; လၟေင်င် ဖျေဟ်လဝ်ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဝေါဟာရဂှ် ပါလုပ်ကဵု-
# '''ဝေါဟာရ (Term)''' - မအရေဝ် အဓိက။
# '''ပွံက် (Definition)''' - အဓိပ္ပါယ် မဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး။
# '''နိဿဲ ဟွံသေင်မ္ဂး တင်စၟတ် (Notes/Cross-references)''' - ထ္ၜးလဝ် ဝေါဟာရ မဆက်စပ် (ဥပမာ - ရံင် ''[ဝေါဟာရ တၞဟ်]'')။&lt;ref name=&quot;Chicago&quot;&gt;{{cite book|title=The Chicago Manual of Style|url=https://archive.org/details/chicagomanualofs0017unse|publisher=University of Chicago Press|year=2017|edition=17th|chapter=1.61 Glossary}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ဂကူ စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ==
စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် နွံနာနာသာ်၊ ဗွဲမဂၠိုင် ပါ်လဝ် အတိုင် ဘာသာရပ်ရ။
* '''စရင်အင် လိက်ပတ် (Literary Glossary)''': ပသောင်ကလး မအရေဝ် လိက်ပတ်၊ မအရေဝ် တြေံ ကေုာံ ပုံအဂီုဂမၠိုင်။
* '''စရင်အင် သိပ္ပံ ကေုာံ နဲကဲပညာ (Technical Glossary)''': မအရေဝ် မဆေင်ကဵု ကောန်ပျူတာ၊ ဂဥုဲ၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ။
* '''စရင်အင် မအရေဝ် ၜါဘာသာ (Bilingual Glossary)''': ဥပမာ မအရေဝ် အင်္ဂလိက် ကဵု အဓိပ္ပါယ် မန်။

== ၆။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲလိက်ပတ် ကေုာံ ပညာ ==
ပ္ဍဲအရာ မချူ လိက်သုတေသန ဟွံသေင်မ္ဂး ပြကိုဟ်မ္ဂး စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဒှ်အရာ မဒးပါတွဵုရ။ ညးသုတေသနတအ် စကာ စရင်အင်ဏအ် သွက်ဂွံ ဗၟံက်ထ္ၜး ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဝေါဟာရ မစကာလဝ် ပ္ဍဲကမၠောန်ညးတအ်ရ။ သွက် ကွးဘာတက္ကသိုလ်တအ်မ္ဂး ဍေံဒှ် ဒၞာဲမဂၠာဲ တင်ဂၞင် အဓိက မွဲရ။

== ၇။ နဲကဲ ချူခၞံ စရင်အင် ==
နဲကဲ သွက်ဂွံ ချူခၞံ စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် မွဲမ္ဂး-
# ပကောံ ဝေါဟာရ အဓိက နူကဵု လိက်အုပ်။
# ဖျေဟ် လၟေင် အက္ခရ်။
# ချူ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ကေုာံ ဂၠေအ်။
# ကလေင်စၟဳစၟတ် ညံင်ဟွံဂွံ ဒးစကာ ဝေါဟာရ မဝါတ်ဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ပွံက်အဓိပ္ပါယ်ဂှ်။

== ၈။ စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ပ္ဍဲခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ==
ပ္ဍဲခေတ် လၟုဟ်ဝွံ စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ်တအ် ပြံင်လှာဲအာ ဇရေင် လတူ [[အေန်တာနဲ]] (Internet) ကေုာံ ဒပ် ဝေပ်သာက် (Websites) ဂမၠိုင်ရ။ နကဵု သၞောတ် ဟာဲပါလေန် (Hyperlinks) ဂှ် ညးဗှ်လိက်တအ် ဍဵုလတူ ဝေါဟာရဂှ်မ္ဂး ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဍေံ မံက်တိုန်ကၠုင် လွာဲဂှ်မာန်ရ။ ဗီုပြင်ဏအ်ဂှ် စကာလဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု [[ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] ကေုာံ ဝေပ်သာက် ပညာဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;W3C&quot;&gt;{{cite web|title=Web Content Accessibility Guidelines (WCAG) 2.1 - Glossary|url=https://www.w3.org/TR/WCAG21/#glossary|publisher=World Wide Web Consortium (W3C)|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ တင်တၞဟ်ခြာ အကြာ စရင်အင် ကေုာံ အဘိဓာန် ==
ၜိုန်ရ စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ အဘိဓာန် (Dictionary) တုပ်ရေင်သကအ် ပ္ဍဲအရာ မကဵု အဓိပ္ပါယ် မအရေဝ်ကီုလေဝ်၊ တင်တၞဟ်ခြာ အဓိက နွံဒၟံင်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ တင်တၞဟ်ခြာ အကြာ စရင်အင် ကေုာံ အဘိဓာန်
|-
! လက္ချဏ် !! စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Glossary) !! အဘိဓာန် (Dictionary)
|-
| '''ပွဳပွူ (Scope)''' || ဆေင်စပ် ကုဘာသာရပ် ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်အုပ် မွဲမွဲဟေင်။ || ပကောံလဝ် မအရေဝ် အလုံမွဲ ဘာသာ။
|-
| '''တင်ဂၞင် (Detail)''' || ကဵု အဓိပ္ပါယ် မဆေင်ကဵု ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ်ဟေင်။ || ကဵု အဓိပ္ပါယ် နာနာသာ်၊ သဒ္ဒါ၊ မဗြိုဟ်ရမ္သာင်။
|-
| '''ဒၞာဲစွံ (Location)''' || ဗွဲမဂၠိုင် နွံပ္ဍဲ ကၞောတ် လိက်အုပ်။ || နွံ နဒဒှ် လိက်အုပ် တၞဟ်ခြာ။
|-
| '''ညးစကာ (Users)''' || ညးဗှ်လိက် လိက်အုပ်ဂှ် ဟွံသေင်မ္ဂး ညးလ္ၚတ် ဘာသာရပ်ဂှ်။ || ညးမစကာ ဘာသာအရေဝ် သီုဖအိုတ်။
|}

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဝွံ ဒှ်ကိရိယာ မကိစ္စဇၞော်မွဲ သွက် ညးလ္ၚတ်ပညာ ကေုာံ ညးဗှ်လိက်တအ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ဝေါဟာရ မဆေင်ကဵု ဘာသာရပ် နာနာသာ်ရ။ နူခေတ် လိက်ကၞပ် စဵုကဵု ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ်ဏအ် ဗီုပြင် စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်လဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Sager&quot;&gt;{{cite book|author=Juan C. Sager|title=A Practical Course in Terminology Processing|url=https://archive.org/details/practicalcoursei0000sage|publisher=John Benjamins Publishing|year=1990|isbn=978-9027220776|page=[https://archive.org/details/practicalcoursei0000sage/page/130 130]}}&lt;/ref&gt; အရာဏအ်ဝွံ ဆက်တုဲ ဒှ်ဒၟံင် အထံက်အပင် ပ္ဍဲပရေင် လိက်ပတ် ကေုာံ ပရေင်စၠောံပၠုပ် ညာဏ် သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ် လၟိုန်ကာလရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန် မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Glossary ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ဗီုပြင်စရင်အင် - အင်္ဂလိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]

[[Category:လိက်ပတ်]]
[[Category:ဝေါဟာရ]]
[[Category:ပညာ]]
[[Category:အဘိဓာန်ဂမၠိုင်]]

{{Navbox
| name  = လိက်ပတ် ကေုာံ ဝေါဟာရ
| title = အင်္ဂါရပ် မဆေင်ကဵု လိက်ပတ် ကေုာံ ဝေါဟာရ
| listclass = hlist
| group1 = ဗီုပြင် လိက်
| list1  =
* [[အဘိဓာန်]]
* [[စရင်အင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ်]]
* [[ပြကိုဟ်မဟိမော်]]
* [[လိက်ကၞပ်]]
| group2 = အရာမဆက်စပ်
| list2  =
* [[ဝေါဟာရ]]
* [[သဒ္ဒါ]]
* [[အရေဝ်ဘာသာ]]
}}</text>
      <sha1>1kyj1mgs0vrq6kkn9ylaiymdumjexok</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>စရင်အင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12110</id>
    <revision>
      <id>57787</id>
      <timestamp>2026-10-09T15:27:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Futures-cone.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ ပလင် အနာဂတ် (Futures Cone) မထ္ၜးလဝ် လညာတ် အနာဂတ် မဒှ်မာန်နာနာ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ်]]  '''စရင်အင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ်''' (အင်္ဂလိက်: ''Futures studi...&quot;</comment>
      <origin>57787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19963" sha1="9l1c0yrqz82tz73ugo6eccnq79bn66a" xml:space="preserve">[[File:Futures-cone.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ ပလင် အနာဂတ် (Futures Cone) မထ္ၜးလဝ် လညာတ် အနာဂတ် မဒှ်မာန်နာနာ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ်]]

'''စရင်အင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ်''' (အင်္ဂလိက်: ''Futures studies'', ဟွံသေင်မ္ဂး ''Foresight'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Futurology'') ဝွံ ဒှ်ပရေင်လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ နဲကဲပညာ မလ္ၚတ်ဗ္စာရဏာ အကာဲအရာ အနာဂတ် မမာန်ကတဵုဒှ်၊ မထေက်ကဵုဒးဒှ် ကေုာံ မနွံပၟိက် မိက်ဂွံကဵုဒှ်ဂမၠိုင်ရ။ ပရေင်ပညာဏအ်ဝွံ လ္ၚတ်ကေတ် လၟေင်ပြံင်လှာဲ (Trends) ပ္ဍဲလပါ် ပရေင်မၞိဟ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ နဲကဲပညာ (Technology) ကေုာံ သဘာဝပွဳပွူ သွက်ဂွံ စဳမံင်ဖန်ဇန်လဝ် ကိုပ်ကၠာ ကိုပ်ကၠာရ။&lt;ref name=&quot;Bell1997&quot;&gt;{{cite book|author=Bell, Wendell|title=Foundations of Futures Studies: Human Science for a New Era|publisher=Transaction Publishers|year=1997|isbn=1-56000-271-9}}&lt;/ref&gt; 

အရာမတၞဟ်ခြာ နူကဵု ပရေင်လ္ၚတ် ဝင်ဂှ်၊ ဝင်ဝွံ လ္ၚတ်အရာ မကတဵုဒှ်လဝ် တုဲကၠုင်၊ ဆဂး ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ်ဝွံ လ္ၚတ်အရာ မဟွံကတဵုဒှ်ဏီ ကေုာံ ဖန်ဇန် ညံင်ဂွံ ဒုင်ဒဝ် အနာဂတ်မာန်ရ။ လညာတ်ဏအ် ဒှ်လညာတ် မပံင်သၟဟ်လဝ် ဘာသာရပ်နာနာ (Interdisciplinary) တုဲ ပါလုပ် သီုကဵု သိပ္ပံ၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဒဿနိကဗေဒ ရ။ 

== ၁။ နိဒါန် ==
စရင်အင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ် (Futures studies) ဝွံ မံက်ဂတှ်ေကၠုင် သွက်ဂွံ ဗိုင်ရီုဗင် ကဵုကသပ် ပ္ဍဲပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်စုတ် သွက်အနာဂတ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် မၞုံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ မပြဟ်ပြေဟ်ဏအ် (ဥပမာ - နဲကဲပညာ အေအာင် AI၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု)၊ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ဏအ် ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။ 

အဓိက တင်ရန်တၟအ် ပရေင်ပညာဏအ်ဂှ် ဟွံသေင် သွက်ဂွံ ဟီုပျဲ (predict) အနာဂတ် ဍာံဍာံပြပြ၊ ဆဂး သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် &quot;အနာဂတ် မဒှ်မာန်နာနာ&quot; (Alternative Futures) သွက်ဂွံ ရုဲစှ် ကေုာံ ကေတ်တာလျိုင် ပရေင်ကမၠောန်ရ။ လညာတ်ဏအ်ဝွံ ကဵုအရီုအဗင် ကုအလဵုအသဳ ကေုာံ ကမ္ပဏဳဇၞော်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲကမၠောန် ဖျေဟ်ဗျူဟာ (Strategic planning) ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Slaughter1995&quot;&gt;{{cite book|author=Slaughter, Richard A.|title=The Foresight Principle: Cultural Recovery in the 21st Century|publisher=Adamantine Press|year=1995|isbn=0-9589332-1-8}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ် နဒဒှ် ပရေင်ပညာမွဲဂှ် စမံက်ဂတှ်ေကၠုင် ကြဴနူ [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ]] တုဲရ။ ပ္ဍဲအခိင် ပၞာန်လၜိုဟ် (Cold War) ဂှ်၊ ရုင်စမ်ၜတ် လိက်တၟအ် မပ္တံကဵု [[ကမ္ပဏဳ ရာန် (RAND Corporation)]] ပ္ဍဲဍုင် အမေရိကာန်တအ် စကာ နဲကဲပညာဏအ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗျူဟာ ပၞာန် ကေုာံ နဲကဲစဵုဒၞာ အနာဂတ်ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၀ ကေုာံ ၁၉၇၀ ဂမၠိုင်ဂှ် တၠပညာ မပ္တံကဵု [[အလ်ဗိန် တဝ်ဖလာ (Alvin Toffler)]] ညးမချူလိက်အုပ် ''Future Shock'' (၁၉၇၀) တအ် ပတိတ်ကဵု လညာတ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ သမာဇ မၞိဟ် ဗွဲမပြဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Toffler1970&quot;&gt;{{cite book|author=Toffler, Alvin|title=Future Shock|publisher=Random House|year=1970|isbn=0-394-42586-3}}&lt;/ref&gt; စနူအခိင်ဂှ်တုဲ ပရေင်ပညာဏအ်ဝွံ ဟွံဆေင်ကဵု ပၞာန်သၟးတုဲ၊ စၠောံအာ လပါ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေင်မၞိဟ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ နဲကဲပညာ (Technology) အလုံမွဲ ဂၠးတိရ။

== ၃။ နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ဂမၠိုင် ==
ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ်ဝွံ စကာ နဲကဲ (Methodologies) ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ တော်ဆ ကေုာံ ဖျေဟ်စဳမံင်ရ။ နဲကဲ အဓိက မစကာဂၠိုင်တအ်ဂှ် ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲသ္ၚိအင် သၟဝ်ဏအ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ အဓိက နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ်
|-
! ယၟု နဲကဲ
! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ နဲကဲစကာ
! အရာမဂွံဖဵု
|-
| '''နဲကဲ ဒေလ်ဖဳ''' (Delphi Method) || ကေတ်လညာတ် တၠပညာ (Experts) နကဵု လိက်သၟာန် လှိုင်လှိုင် (Anonymous surveys) ဗွဲမဂၠိုင်ကဆံင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တင်တုပ်စိုတ် မွဲ။ || တော်ဆ နဲကဲပညာ တၟိ ကေုာံ လၟေင်ပြံင်လှာဲ မကတဵုဒှ်မာန် ပ္ဍဲအနာဂတ်။
|-
| '''စဳမံင် အကာဲအရာ''' (Scenario Planning) || သြိုင်ခၞံ ပုံအာဂီု အနာဂတ် (Scenarios) ၃-၄ သာ် မတၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် လညာတ် ဗျူဟာ။ || ဗိုင်ရီုဗင် ညံင်ဂွံ ရေင်တၠုင်မာန် ပ္ဍဲအကာဲအရာ မဟွံချိုတ်ပၠိုတ် (Uncertainty)။
|-
| '''သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပွဳပွူ''' (Horizon Scanning) || လ္ၚတ်စၟဳစၟတ် တင်ဂၞင် ကေုာံ ပရိုင်ဍောတ်တ် (Weak signals) ပ္ဍဲပွဳပွူ သွက်ဂွံ ဂွံတီ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇၞော်ဇၞော် ကိုပ်ကၠာ။ || စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာဲ ကေုာံ ကလိဂွံ အခေါင်အရာ (Opportunities) တၟိ။
|-
| '''သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လၟေင်''' (Trend Analysis) || လ္ၚတ် စရင်အင် ဝင် တုဲ ဆက်ဆ (extrapolate) အာ လပါ် အနာဂတ်။ || သွက်ဂွံ တော်ဆ လၟိဟ်မၞိဟ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ်။
|}

== ၄။ ပရေင်စကာ ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် ==
ကမၠောန် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ်ဝွံ ဒးဒုင်စကာ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍနာနာရ။ အလဵုအသဳ ဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင် စကာ နဲကဲဏအ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ်ဗျူဟာ စဵုဒၞာဍုင်၊ ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက်ရ။ 

ပ္ဍဲကဏ္ဍ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Corporate sector) မ္ဂး၊ ကမ္ပဏဳ မပ္တံကဵု [[Shell (ကမ္ပဏဳ ကၠေင်)]] တအ်ဝွံ ကေင်စကာလဝ် နဲကဲ စဳမံင် အကာဲအရာ (Scenario Planning) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၀ ဂမၠိုင်တုဲ၊ ညးတအ် ဗၠးၜး နူကဵု ပြသၞာ ကၠေင်အောန် (Oil crisis) မာန်ကၠုင်လဝ်ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန်လဝ် ဗျူဟာ မဒုင်ဒဝ်မာန် (Resilient strategies) သွက်အကာဲအရာ အနာဂတ် မဟွံချိုတ်ပၠိုတ်တအ်ရ။

== ၅။ အနာဂတ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ==
ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ် ပ္ဍဲပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Futures) ဝွံ လ္ၚတ်ကေတ် ဗီုပြင် လွပ်သြန်၊ ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ ပြသၞာ ကမၠောန် ပ္ဍဲအနာဂတ်ရ။ နကဵု လညာတ် တၠပညာတအ်မ္ဂး သၞောတ်သြန် ဍဳဂျဳတေဝ် (Digital currency) ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် အေအာင် (Automation) ကြက်ပြံင်လှာဲထောံ သၞောတ်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိမာန်ရ။

လညာတ်မွဲပၠန်ဂှ် ဒှ်လညာတ် &quot;ပိုန်ဒြပ် မတန်တဴ&quot; (Sustainable Economy) မဒှ်အရာ မဟွံပလီုသဘာဝတုဲ မသြိုင်ခၞံ ပရေင်တန်တဴ သွက်ဂကူမၞိဟ် အနာဂတ်ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲဏအ် အာတ်မိက်ဒၟံင် လညာတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗွဲမလှဲလးရ။

== ၆။ အနာဂတ် မဆေင်ကဵု ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ==
ပြသၞာ မဆေင်ကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် (Demographics) ဒှ်အရာ အဓိက ပ္ဍဲ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Sociocultural Futures) ရ။ လၟိဟ်မၞိဟ် ဗယု (Aging population) ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်မောဝ်တအ် ကေုာံ လၟိဟ်မၞိဟ် သၟတ် မဇၞော်တိုန် ပ္ဍဲဍုင် အာဖရိက တအ် ကြက်ဗဒှ်ကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သၞောတ်အုပ်ဓုပ်မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;Inayatullah2004&quot;&gt;{{cite book|author=Inayatullah, Sohail|title=The Causal Layered Analysis (CLA) Reader: Theory and Case Studies of an Integrative and Transformative Methodology|publisher=Tamkang University Press|year=2004|isbn=957-9078-86-6}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ပြံင်လှာဲ လညာတ်ယေန်သၞာင် မပ္တံကဵု အခေါင်အရာ မၞိဟ်၊ ပရေင်ညဳသၟဟ် ဂျေန်ဒါ (Gender equality)၊ ကေုာံ သၞောတ် ပရေင်ပညာ တၟိတအ်လေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဏ္ဍ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ဏအ် သီုဖအိုတ်ရ။

== ၇။ အနာဂတ် မဆေင်ကဵု နဲကဲပညာ ကေုာံ သိပ္ပံ ==
ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပြံင်လှာဲ ပြဟ်အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ်ရ။ နဲကဲပညာ တၟိ မပ္တံကဵု ဉာဏ်ပညာ က္ဍဟ်စက် ([[အေအာင်]] AI)၊ ပညာ ဇဳဝဗေဒ (Biotechnology)၊ နာနဝ် (Nanotechnology) ကေုာံ ပရေင်စမ်ၜတ် အာကာသ တအ် ကြက်ပြံင်လှာဲထောံ ဗီုပြင် ကောန်မၞိဟ်တအ် ဂျိုင်လမျီုရ။

လညာတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္ၚဵု ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲအနာဂတ်ဏအ် ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ စက်ယန္တရား (Cyborgs) ကြက်ပံင်နှဴအာ မွဲစွံ (Singularity) မာန်ရ။ ဆဂး အရာဏအ်ဝွံ နွံကဵု အန္တရာဲ ကေုာံ ပြသၞာ သီလ (Ethics) မထေက်ကဵု ဒးလ္ၚတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

== ၈။ အနာဂတ် မဆေင်ကဵု သဘာဝ ကေုာံ ပွဳပွူ ==
သဘာဝ ကေုာံ ပွဳပွူ (Environmental Futures) ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုလမျီု ကောန်မၞိဟ် အလုံဂၠးတိရ။ ပြသၞာ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change)၊ ပရေင်လီုလာ် ဂြိုပ်ဆု၊ ကေုာံ ဍာ်မှာသၟိတ် ကတဵုဇၞော်ဂှ် ဒှ်အရာ မဒးသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပ္ဍဲအနာဂတ်ရ။

တၠပညာတအ် သြိုင်ခၞံလဝ် အကာဲအရာ အနာဂတ် (Scenarios) မပ္တံကဵု ယဝ်ရ ဓါတ်ဂမ္တဴ ဇၞော်တိုန် ၂ ဒီဂရဳ မ္ဂး ဗီုလဵု ဂၠးတိ ကြက်လီုလာ်မာန်၊ ကေုာံ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာဂှ် ဗီုလဵု ဒးပြံင်လှာဲ စကာ ဒြဟတ် မအးဇ္ၚး (Renewable energy) မာန်ရ။ အရာဏအ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၃]] (SDG 13) နကဵု ကုလသမဂ္ဂ ရ။

== ၉။ တင်ဆောမ်ဒဵု ကေုာံ ပြသၞာ ==
ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ် ဝွံ ၜိုန်ရ နွံဖဵု ဇၞော်ကွေံကွေံကီုလေဝ်၊ တင်ဆောမ်ဒဵု ကေုာံ ပြသၞာ နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ။ အဓိက ပြသၞာဂှ် ဒှ် &quot;အနာဂတ်ဝွံ ဟွံချိုတ်ပၠိုတ်&quot; တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဍာံပြ ၁၀၀% ဟွံမာန်ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ပရေင်တော်ဆတအ်ဝွံ ဟွံဒှ်ကၠုင် အတိုင် မတော်လဝ်တုဲ ဒးဒုင်ပါ်ပဲါ နူကဵု ညးမလ္ၚတ် သိပ္ပံ ချိုတ်ပၠိုတ် (Hard sciences) တအ်ရ။

ပါဲနူဂှ်ပၠန်၊ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗွဲမဂၠိုင်ဝွံ ဒးဒုင် ဓလီုလဝ် နကဵု လညာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ လညာတ် ဍုင်ပလိုတ် (Western-centric bias) တုဲ လညာတ် ယေန်သၞာင် ဒေသ (Indigenous futures) တအ် ဟွံပါလုပ် ကွေံကွေံရ။&lt;ref name=&quot;Dator2002&quot;&gt;{{cite book|author=Dator, Jim|title=Advancing Futures: Futures Studies in Higher Education|publisher=Praeger|year=2002|isbn=0-275-98165-5}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ လညာတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
နိဂီုမ္ဂး၊ စရင်အင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ် ဝွံ ဟွံသေင် နဲကဲ သွက်ဂွံ ဟီုပျဲ အနာဂတ် အတိုင် ကံကုသိုလ်၊ ဆဂး ဒှ်ကိရိယာ သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ ကေုာံ ရုဲစှ် အနာဂတ် မခိုဟ်အိုတ်ရ။ နကဵု လညာတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Analytical perspective) မ္ဂး၊ အနာဂတ်ဝွံ ဟွံသေင် အရာမဒးဒုင်စမဳမံင် ဆဂး ဒှ်အရာ မဒးခၞံဗဒှ် နကဵု ကမၠောန် လၟုဟ်ရ။ 

အကာဲအရာ ဂၠးတိ လၟုဟ် မၞုံကဵု ပြသၞာ ရာသဳဥတု ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဇၞော် နဲကဲပညာတအ်ဝွံ အာတ်မိက်ဒၟံင် ညံင်ကောန်မၞိဟ်တအ် ဂွံလ္ၚတ် ပရေင်ပညာဏအ် ဗွဲမလှဲလး သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ အနာဂတ် မတန်တဴ (Sustainable future) သွက် အဆက်မၞိဟ် ဂတတေံရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://wfsf.org/ World Futures Studies Federation (WFSF)]
* [https://jfsdigital.org/ Journal of Futures Studies]

[[Category:ပရေင်ပညာ]]
[[Category:သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ်]]
[[Category:သိပ္ပံ မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်]]

{{Navbox
| name       = ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ်
| title      = [[စရင်အင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ်]] ကေုာံ နဲကဲဂမၠိုင်
| state      = autocollapse
| listclass  = hlist
| image      = 
| group1     = နဲကဲ အဓိက
| list1      = 
* [[နဲကဲ ဒေလ်ဖဳ]]
* [[စဳမံင် အကာဲအရာ]]
* [[သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လၟေင်]]
* [[သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပွဳပွူ]]

| group2     = တၠပညာဂမၠိုင်
| list2      = 
* [[အလ်ဗိန် တဝ်ဖလာ]]
* [[ဂျေမ် ဒါတာ]]
* [[သဝ်ဟေလ် အိနာယတ်တူလာ]]

| group3     = ပရေင်ဆက်စပ်
| list3      = 
* [[နဲကဲပညာ အေအာင်]]
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]]
* [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]]
}}</text>
      <sha1>9l1c0yrqz82tz73ugo6eccnq79bn66a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57821</id>
      <parentid>57787</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T21:51:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20134" sha1="p001szqvcn39akpu8awnfk1q6r5ktry" xml:space="preserve">[[File:Futures-cone.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ ပလင် အနာဂတ် (Futures Cone) မထ္ၜးလဝ် လညာတ် အနာဂတ် မဒှ်မာန်နာနာ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ်]]

'''စရင်အင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ်''' (အင်္ဂလိက်: ''Futures studies'', ဟွံသေင်မ္ဂး ''Foresight'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Futurology'') ဝွံ ဒှ်ပရေင်လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ နဲကဲပညာ မလ္ၚတ်ဗ္စာရဏာ အကာဲအရာ အနာဂတ် မမာန်ကတဵုဒှ်၊ မထေက်ကဵုဒးဒှ် ကေုာံ မနွံပၟိက် မိက်ဂွံကဵုဒှ်ဂမၠိုင်ရ။ ပရေင်ပညာဏအ်ဝွံ လ္ၚတ်ကေတ် လၟေင်ပြံင်လှာဲ (Trends) ပ္ဍဲလပါ် ပရေင်မၞိဟ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ နဲကဲပညာ (Technology) ကေုာံ သဘာဝပွဳပွူ သွက်ဂွံ စဳမံင်ဖန်ဇန်လဝ် ကိုပ်ကၠာ ကိုပ်ကၠာရ။&lt;ref name=&quot;Bell1997&quot;&gt;{{cite book|author=Bell, Wendell|title=Foundations of Futures Studies: Human Science for a New Era|url=https://archive.org/details/foundationsoffut0001bell|publisher=Transaction Publishers|year=1997|isbn=1-56000-271-9}}&lt;/ref&gt; 

အရာမတၞဟ်ခြာ နူကဵု ပရေင်လ္ၚတ် ဝင်ဂှ်၊ ဝင်ဝွံ လ္ၚတ်အရာ မကတဵုဒှ်လဝ် တုဲကၠုင်၊ ဆဂး ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ်ဝွံ လ္ၚတ်အရာ မဟွံကတဵုဒှ်ဏီ ကေုာံ ဖန်ဇန် ညံင်ဂွံ ဒုင်ဒဝ် အနာဂတ်မာန်ရ။ လညာတ်ဏအ် ဒှ်လညာတ် မပံင်သၟဟ်လဝ် ဘာသာရပ်နာနာ (Interdisciplinary) တုဲ ပါလုပ် သီုကဵု သိပ္ပံ၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဒဿနိကဗေဒ ရ။ 

== ၁။ နိဒါန် ==
စရင်အင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ် (Futures studies) ဝွံ မံက်ဂတှ်ေကၠုင် သွက်ဂွံ ဗိုင်ရီုဗင် ကဵုကသပ် ပ္ဍဲပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်စုတ် သွက်အနာဂတ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် မၞုံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ မပြဟ်ပြေဟ်ဏအ် (ဥပမာ - နဲကဲပညာ အေအာင် AI၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု)၊ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ဏအ် ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။ 

အဓိက တင်ရန်တၟအ် ပရေင်ပညာဏအ်ဂှ် ဟွံသေင် သွက်ဂွံ ဟီုပျဲ (predict) အနာဂတ် ဍာံဍာံပြပြ၊ ဆဂး သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် &quot;အနာဂတ် မဒှ်မာန်နာနာ&quot; (Alternative Futures) သွက်ဂွံ ရုဲစှ် ကေုာံ ကေတ်တာလျိုင် ပရေင်ကမၠောန်ရ။ လညာတ်ဏအ်ဝွံ ကဵုအရီုအဗင် ကုအလဵုအသဳ ကေုာံ ကမ္ပဏဳဇၞော်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲကမၠောန် ဖျေဟ်ဗျူဟာ (Strategic planning) ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Slaughter1995&quot;&gt;{{cite book|author=Slaughter, Richard A.|title=The Foresight Principle: Cultural Recovery in the 21st Century|url=https://archive.org/details/foresightprincip0000rich|publisher=Adamantine Press|year=1995|isbn=0-9589332-1-8}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ် နဒဒှ် ပရေင်ပညာမွဲဂှ် စမံက်ဂတှ်ေကၠုင် ကြဴနူ [[ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ]] တုဲရ။ ပ္ဍဲအခိင် ပၞာန်လၜိုဟ် (Cold War) ဂှ်၊ ရုင်စမ်ၜတ် လိက်တၟအ် မပ္တံကဵု [[ကမ္ပဏဳ ရာန် (RAND Corporation)]] ပ္ဍဲဍုင် အမေရိကာန်တအ် စကာ နဲကဲပညာဏအ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗျူဟာ ပၞာန် ကေုာံ နဲကဲစဵုဒၞာ အနာဂတ်ရ။

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၀ ကေုာံ ၁၉၇၀ ဂမၠိုင်ဂှ် တၠပညာ မပ္တံကဵု [[အလ်ဗိန် တဝ်ဖလာ (Alvin Toffler)]] ညးမချူလိက်အုပ် ''Future Shock'' (၁၉၇၀) တအ် ပတိတ်ကဵု လညာတ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ သမာဇ မၞိဟ် ဗွဲမပြဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Toffler1970&quot;&gt;{{cite book|author=Toffler, Alvin|title=Future Shock|url=https://archive.org/details/futureshock0000alvi_s3d4|publisher=Random House|year=1970|isbn=0-394-42586-3}}&lt;/ref&gt; စနူအခိင်ဂှ်တုဲ ပရေင်ပညာဏအ်ဝွံ ဟွံဆေင်ကဵု ပၞာန်သၟးတုဲ၊ စၠောံအာ လပါ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေင်မၞိဟ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ နဲကဲပညာ (Technology) အလုံမွဲ ဂၠးတိရ။

== ၃။ နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ဂမၠိုင် ==
ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ်ဝွံ စကာ နဲကဲ (Methodologies) ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ဂွံ တော်ဆ ကေုာံ ဖျေဟ်စဳမံင်ရ။ နဲကဲ အဓိက မစကာဂၠိုင်တအ်ဂှ် ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲသ္ၚိအင် သၟဝ်ဏအ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ အဓိက နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ်
|-
! ယၟု နဲကဲ
! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ နဲကဲစကာ
! အရာမဂွံဖဵု
|-
| '''နဲကဲ ဒေလ်ဖဳ''' (Delphi Method) || ကေတ်လညာတ် တၠပညာ (Experts) နကဵု လိက်သၟာန် လှိုင်လှိုင် (Anonymous surveys) ဗွဲမဂၠိုင်ကဆံင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တင်တုပ်စိုတ် မွဲ။ || တော်ဆ နဲကဲပညာ တၟိ ကေုာံ လၟေင်ပြံင်လှာဲ မကတဵုဒှ်မာန် ပ္ဍဲအနာဂတ်။
|-
| '''စဳမံင် အကာဲအရာ''' (Scenario Planning) || သြိုင်ခၞံ ပုံအာဂီု အနာဂတ် (Scenarios) ၃-၄ သာ် မတၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် လညာတ် ဗျူဟာ။ || ဗိုင်ရီုဗင် ညံင်ဂွံ ရေင်တၠုင်မာန် ပ္ဍဲအကာဲအရာ မဟွံချိုတ်ပၠိုတ် (Uncertainty)။
|-
| '''သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပွဳပွူ''' (Horizon Scanning) || လ္ၚတ်စၟဳစၟတ် တင်ဂၞင် ကေုာံ ပရိုင်ဍောတ်တ် (Weak signals) ပ္ဍဲပွဳပွူ သွက်ဂွံ ဂွံတီ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇၞော်ဇၞော် ကိုပ်ကၠာ။ || စဵုဒၞာ ဘဲအန္တရာဲ ကေုာံ ကလိဂွံ အခေါင်အရာ (Opportunities) တၟိ။
|-
| '''သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လၟေင်''' (Trend Analysis) || လ္ၚတ် စရင်အင် ဝင် တုဲ ဆက်ဆ (extrapolate) အာ လပါ် အနာဂတ်။ || သွက်ဂွံ တော်ဆ လၟိဟ်မၞိဟ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ်။
|}

== ၄။ ပရေင်စကာ ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် ==
ကမၠောန် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ်ဝွံ ဒးဒုင်စကာ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍနာနာရ။ အလဵုအသဳ ဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင် စကာ နဲကဲဏအ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ်ဗျူဟာ စဵုဒၞာဍုင်၊ ပရေင်ပညာ၊ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက်ရ။ 

ပ္ဍဲကဏ္ဍ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Corporate sector) မ္ဂး၊ ကမ္ပဏဳ မပ္တံကဵု [[Shell (ကမ္ပဏဳ ကၠေင်)]] တအ်ဝွံ ကေင်စကာလဝ် နဲကဲ စဳမံင် အကာဲအရာ (Scenario Planning) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၀ ဂမၠိုင်တုဲ၊ ညးတအ် ဗၠးၜး နူကဵု ပြသၞာ ကၠေင်အောန် (Oil crisis) မာန်ကၠုင်လဝ်ရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန်လဝ် ဗျူဟာ မဒုင်ဒဝ်မာန် (Resilient strategies) သွက်အကာဲအရာ အနာဂတ် မဟွံချိုတ်ပၠိုတ်တအ်ရ။

== ၅။ အနာဂတ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ==
ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ် ပ္ဍဲပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Futures) ဝွံ လ္ၚတ်ကေတ် ဗီုပြင် လွပ်သြန်၊ ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ ပြသၞာ ကမၠောန် ပ္ဍဲအနာဂတ်ရ။ နကဵု လညာတ် တၠပညာတအ်မ္ဂး သၞောတ်သြန် ဍဳဂျဳတေဝ် (Digital currency) ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် အေအာင် (Automation) ကြက်ပြံင်လှာဲထောံ သၞောတ်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိမာန်ရ။

လညာတ်မွဲပၠန်ဂှ် ဒှ်လညာတ် &quot;ပိုန်ဒြပ် မတန်တဴ&quot; (Sustainable Economy) မဒှ်အရာ မဟွံပလီုသဘာဝတုဲ မသြိုင်ခၞံ ပရေင်တန်တဴ သွက်ဂကူမၞိဟ် အနာဂတ်ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲဏအ် အာတ်မိက်ဒၟံင် လညာတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗွဲမလှဲလးရ။

== ၆။ အနာဂတ် မဆေင်ကဵု ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ==
ပြသၞာ မဆေင်ကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် (Demographics) ဒှ်အရာ အဓိက ပ္ဍဲ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Sociocultural Futures) ရ။ လၟိဟ်မၞိဟ် ဗယု (Aging population) ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်မောဝ်တအ် ကေုာံ လၟိဟ်မၞိဟ် သၟတ် မဇၞော်တိုန် ပ္ဍဲဍုင် အာဖရိက တအ် ကြက်ဗဒှ်ကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သၞောတ်အုပ်ဓုပ်မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;Inayatullah2004&quot;&gt;{{cite book|author=Inayatullah, Sohail|title=The Causal Layered Analysis (CLA) Reader: Theory and Case Studies of an Integrative and Transformative Methodology|publisher=Tamkang University Press|year=2004|isbn=957-9078-86-6}}&lt;/ref&gt;

ပရေင်ပြံင်လှာဲ လညာတ်ယေန်သၞာင် မပ္တံကဵု အခေါင်အရာ မၞိဟ်၊ ပရေင်ညဳသၟဟ် ဂျေန်ဒါ (Gender equality)၊ ကေုာံ သၞောတ် ပရေင်ပညာ တၟိတအ်လေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဏ္ဍ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ဏအ် သီုဖအိုတ်ရ။

== ၇။ အနာဂတ် မဆေင်ကဵု နဲကဲပညာ ကေုာံ သိပ္ပံ ==
ကဏ္ဍဏအ်ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပြံင်လှာဲ ပြဟ်အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ်ရ။ နဲကဲပညာ တၟိ မပ္တံကဵု ဉာဏ်ပညာ က္ဍဟ်စက် ([[အေအာင်]] AI)၊ ပညာ ဇဳဝဗေဒ (Biotechnology)၊ နာနဝ် (Nanotechnology) ကေုာံ ပရေင်စမ်ၜတ် အာကာသ တအ် ကြက်ပြံင်လှာဲထောံ ဗီုပြင် ကောန်မၞိဟ်တအ် ဂျိုင်လမျီုရ။

လညာတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္ၚဵု ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲအနာဂတ်ဏအ် ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ စက်ယန္တရား (Cyborgs) ကြက်ပံင်နှဴအာ မွဲစွံ (Singularity) မာန်ရ။ ဆဂး အရာဏအ်ဝွံ နွံကဵု အန္တရာဲ ကေုာံ ပြသၞာ သီလ (Ethics) မထေက်ကဵု ဒးလ္ၚတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

== ၈။ အနာဂတ် မဆေင်ကဵု သဘာဝ ကေုာံ ပွဳပွူ ==
သဘာဝ ကေုာံ ပွဳပွူ (Environmental Futures) ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုလမျီု ကောန်မၞိဟ် အလုံဂၠးတိရ။ ပြသၞာ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change)၊ ပရေင်လီုလာ် ဂြိုပ်ဆု၊ ကေုာံ ဍာ်မှာသၟိတ် ကတဵုဇၞော်ဂှ် ဒှ်အရာ မဒးသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပ္ဍဲအနာဂတ်ရ။

တၠပညာတအ် သြိုင်ခၞံလဝ် အကာဲအရာ အနာဂတ် (Scenarios) မပ္တံကဵု ယဝ်ရ ဓါတ်ဂမ္တဴ ဇၞော်တိုန် ၂ ဒီဂရဳ မ္ဂး ဗီုလဵု ဂၠးတိ ကြက်လီုလာ်မာန်၊ ကေုာံ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာဂှ် ဗီုလဵု ဒးပြံင်လှာဲ စကာ ဒြဟတ် မအးဇ္ၚး (Renewable energy) မာန်ရ။ အရာဏအ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ ၁၃]] (SDG 13) နကဵု ကုလသမဂ္ဂ ရ။

== ၉။ တင်ဆောမ်ဒဵု ကေုာံ ပြသၞာ ==
ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ် ဝွံ ၜိုန်ရ နွံဖဵု ဇၞော်ကွေံကွေံကီုလေဝ်၊ တင်ဆောမ်ဒဵု ကေုာံ ပြသၞာ နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ။ အဓိက ပြသၞာဂှ် ဒှ် &quot;အနာဂတ်ဝွံ ဟွံချိုတ်ပၠိုတ်&quot; တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဍာံပြ ၁၀၀% ဟွံမာန်ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ပရေင်တော်ဆတအ်ဝွံ ဟွံဒှ်ကၠုင် အတိုင် မတော်လဝ်တုဲ ဒးဒုင်ပါ်ပဲါ နူကဵု ညးမလ္ၚတ် သိပ္ပံ ချိုတ်ပၠိုတ် (Hard sciences) တအ်ရ။

ပါဲနူဂှ်ပၠန်၊ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗွဲမဂၠိုင်ဝွံ ဒးဒုင် ဓလီုလဝ် နကဵု လညာတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ လညာတ် ဍုင်ပလိုတ် (Western-centric bias) တုဲ လညာတ် ယေန်သၞာင် ဒေသ (Indigenous futures) တအ် ဟွံပါလုပ် ကွေံကွေံရ။&lt;ref name=&quot;Dator2002&quot;&gt;{{cite book|author=Dator, Jim|title=Advancing Futures: Futures Studies in Higher Education|publisher=Praeger|year=2002|isbn=0-275-98165-5}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ လညာတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
နိဂီုမ္ဂး၊ စရင်အင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ် ဝွံ ဟွံသေင် နဲကဲ သွက်ဂွံ ဟီုပျဲ အနာဂတ် အတိုင် ကံကုသိုလ်၊ ဆဂး ဒှ်ကိရိယာ သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ ကေုာံ ရုဲစှ် အနာဂတ် မခိုဟ်အိုတ်ရ။ နကဵု လညာတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Analytical perspective) မ္ဂး၊ အနာဂတ်ဝွံ ဟွံသေင် အရာမဒးဒုင်စမဳမံင် ဆဂး ဒှ်အရာ မဒးခၞံဗဒှ် နကဵု ကမၠောန် လၟုဟ်ရ။ 

အကာဲအရာ ဂၠးတိ လၟုဟ် မၞုံကဵု ပြသၞာ ရာသဳဥတု ကေုာံ ပရေင်ကတဵုဇၞော် နဲကဲပညာတအ်ဝွံ အာတ်မိက်ဒၟံင် ညံင်ကောန်မၞိဟ်တအ် ဂွံလ္ၚတ် ပရေင်ပညာဏအ် ဗွဲမလှဲလး သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ အနာဂတ် မတန်တဴ (Sustainable future) သွက် အဆက်မၞိဟ် ဂတတေံရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://wfsf.org/ World Futures Studies Federation (WFSF)]
* [https://jfsdigital.org/ Journal of Futures Studies]

[[Category:ပရေင်ပညာ]]
[[Category:သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ်]]
[[Category:သိပ္ပံ မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်]]

{{Navbox
| name       = ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ်
| title      = [[စရင်အင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ်]] ကေုာံ နဲကဲဂမၠိုင်
| state      = autocollapse
| listclass  = hlist
| image      = 
| group1     = နဲကဲ အဓိက
| list1      = 
* [[နဲကဲ ဒေလ်ဖဳ]]
* [[စဳမံင် အကာဲအရာ]]
* [[သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လၟေင်]]
* [[သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပွဳပွူ]]

| group2     = တၠပညာဂမၠိုင်
| list2      = 
* [[အလ်ဗိန် တဝ်ဖလာ]]
* [[ဂျေမ် ဒါတာ]]
* [[သဝ်ဟေလ် အိနာယတ်တူလာ]]

| group3     = ပရေင်ဆက်စပ်
| list3      = 
* [[နဲကဲပညာ အေအာင်]]
* [[ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု]]
* [[တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴဂမၠိုင်]]
}}</text>
      <sha1>p001szqvcn39akpu8awnfk1q6r5ktry</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂျဳသြမေတ်တြဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12111</id>
    <revision>
      <id>57788</id>
      <timestamp>2026-10-09T15:29:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Geometry overview.svg|thumb|300px|ဂျဳသြမေတ်တြဳ ကေုာံ ရုပ်သာ်ဂမၠိုင် (Geometry overview)]]  '''ဂျဳသြမေတ်တြဳ''' (အင်္ဂလိက်: ''Geometry'', နူကဵု ဂရိတ်တြေံ: ''γεωμετρία''; ''geo-'' &quot;တိ&quot;, ''-metron'' &quot;ပရေင်ၜတ်ကၞာတ်&quot;) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ...&quot;</comment>
      <origin>57788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12080" sha1="mzqdmtg95ce5xh13spel7rffww6nxli" xml:space="preserve">[[File:Geometry overview.svg|thumb|300px|ဂျဳသြမေတ်တြဳ ကေုာံ ရုပ်သာ်ဂမၠိုင် (Geometry overview)]]

'''ဂျဳသြမေတ်တြဳ''' (အင်္ဂလိက်: ''Geometry'', နူကဵု ဂရိတ်တြေံ: ''γεωμετρία''; ''geo-'' &quot;တိ&quot;, ''-metron'' &quot;ပရေင်ၜတ်ကၞာတ်&quot;) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မွဲ မနွံပ္ဍဲကဵု [[ဂၞန်သင်္ချာ]] မလ္ၚတ်ပရူ ပုံသဏ္ဍာန် (shape)၊ ဇမၞော် (size)၊ ဒၞာဲဒတန် (relative position of figures) ကေုာံ သတ္တိ ရုပ်ဝတ္ထုဂမၠိုင် မနွံပ္ဍဲ လဟဲ (properties of space) ရ။ ညးမလ္ၚတ် ကေုာံ စိုန်သကီု ပ္ဍဲကဵု ဂျဳသြမေတ်တြဳဂှ် ကော်စ ညးပါရဂူ ဂျဳသြမေတ်တြဳ (geometer) ရ။

== ၁။ နိဒါန် ==
ဂျဳသြမေတ်တြဳဝွံ ဒှ်ပညာ သင်္ချာ မွဲ မစကတဵုဒှ်လဝ် နူကဵု အခိင် တမၠာတေံ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် တိဗ္ၚ၊ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ကေုာံ ပရေင်နက္ခတ္တဗေဒရ။ ဂျဳသြမေတ်တြဳဝွံ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်လဝ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲအခိင် ယူကလစ် (Euclid) မချူလဝ် ပြကိုဟ် ''Elements'' (အဲလဳမေန်) ပ္ဍဲ ၃၀၀ ဘဳသဳ (BC) တေံရ။ ပြကိုဟ် ယူကလစ် ဝွံ ဒှ်သဇိုင် သွက်ပညာ ဂျဳသြမေတ်တြဳ စဵုကဵုစိုပ် ခေတ်လၟုဟ်ဏီရ။

== ၂။ ဝင် ==
ဝင် ဂျဳသြမေတ်တြဳ ဝွံ စကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဍုင် [[အဳဂျေပ်]] (Egypt) ကေုာံ [[မေသဝ်ပိုဝ်တေးမဳယျာ]] (Mesopotamia) နူကဵု ၃၀၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (3000 BC) တေံရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးတအ် စကာလဝ် ပညာဏအ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် တိ၊ သြိုင်ခၞံ ဌာန်ပူဇဴ ကေုာံ ပရေင်နက္ခတ်ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲခေတ် [[ဂရိတ်]] (Greece) တေံ၊ တၠပညာ မပ္တံကဵု သာလဳ (Thales) ကေုာံ ပဳသာဂဝ်ရာ (Pythagoras) တအ် ပၠုပ်စုတ် သဘဴဓဝ် လၟေင်လၟေတ် (logical deduction) ပ္ဍဲကဵု ဂျဳသြမေတ်တြဳရ။ 

== ၃။ အဓိက သဘဴဓဝ်ဂမၠိုင် ==
ဂျဳသြမေတ်တြဳဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သဇိုင် အဓိက မပ္တံကဵု -
* '''တင် (Point)''': ဒၞာဲဒတန် မဟွံမဲကဵု ဇမၞော် (ဟွံမဲကဵု ဇမၠိင်၊ အနာံ)။
* '''ပၞောန် (Line)''': မနွံကဵု ဇမၠိင် သၟး တုဲ အနာံ ဟွံမဲ။
* '''ဗလး (Plane)''': မနွံကဵု ဇမၠိင် ကေုာံ အနာံ မပၠးတိတ်အာ ဟွံမဲကဵု အပိုိုင်အခြာ။
* '''ကလင် (Angle)''': ဒၞာဲ ပၞောန်ၜါ မစုက်လဝ် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲမွဲတင်။
* '''ပြင် (Curve)''' ကေုာံ '''ဗလးပြင် (Surface)''': သဏ္ဍာန် မဟွံတပ် မနွံပ္ဍဲ လဟဲ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဂျဳသြမေတ်တြဳ အဓိက သဏ္ဍာန်ဂမၠိုင်
|-
! သဏ္ဍာန်
! နိရုတ္တိ
! ဥပမာ
|-
| တြိဂံ (Triangle) || ဒကဲ ၃၊ ကလင် ၃ || သြိုင်ခၞံ
|-
| စတုဂံ (Square) || ဒကဲ ၄ တုပ်၊ ကလင် ၄ တုပ် || ဒၞာဲတိ
|-
| ဗွိုင် (Circle) || တင်ဂမၠိုင် မနွံ ဇမ္ၚောဲ တုပ် နူလဒေါဝ် || စက်ကာ
|}

== ၄။ ဂျဳသြမေတ်တြဳ ယူကလစ် ==
[[ဂျဳသြမေတ်တြဳ ယူကလစ်]] (Euclidean geometry) ဝွံ ဒှ်ပညာ ဂျဳသြမေတ်တြဳ မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လညာတ် တၠပညာ ဂရိတ် [[ယူကလစ်]] (Euclid) ရ။ လညာတ်ဏအ် ဒက်ပတန်လဝ် လတူ &quot;Axioms&quot; (သဘဴဓဝ် မဒုင်တဲ ဟွံဒးထ္ၜးသက်သဳ) မသုန်သာ်ရ။ လညာတ် ယူကလစ် ဝွံ လ္ၚတ်ပရူ သဏ္ဍာန် မနွံပ္ဍဲ ဗလး (2D) ကေုာံ သဏ္ဍာန် မနွံပ္ဍဲ လဟဲ ၃ တိုင် (3D) မပ္တံကဵု ထုပ်၊ ခဍံက် တအ်ရ။ 

== ၅။ ဂျဳသြမေတ်တြဳ ဟွံသေင်ကဵု ယူကလစ် ==
ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် တၠပညာ သင်္ချာတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ သဘဴဓဝ် ယူကလစ် မရနုက်ကဵု မသုန်ဂှ် (Parallel postulate) ပြံင်လှာဲထောံမ္ဂး ပညာ ဂျဳသြမေတ်တြဳ တၟိ ကတဵုဒှ်ကၠုင်မာန်ရ။ ဏအ်ဂှ် ကော်စ [[ဂျဳသြမေတ်တြဳ ဟွံသေင်ကဵု ယူကလစ်]] (Non-Euclidean geometry) ရ။ အဓိကဂှ် -
* '''ဂျဳသြမေတ်တြဳ ခဍံက် (Spherical geometry)''': လ္ၚတ်ပရူ သဏ္ဍာန် လတူ ဗလးပြင် ခဍံက် (ဥပမာ - ဂၠးတိပိုဲ)။
* '''ဂျဳသြမေတ်တြဳ ဟိုက်ပါဗဝ်လစ် (Hyperbolic geometry)''': လ္ၚတ်ပရူ ဗလးပြင် မနွံကဵု ဒကဲ ကဝိုင် မတုပ်ကဵု ရုပ်ခၟောက်ရ။

== ၆။ ဂျဳသြမေတ်တြဳ ကေုာံ ဂၞန်သင်္ချာ ==
[[ဂျဳသြမေတ်တြဳ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်]] (Analytic geometry) ဝွံ ဒှ်နဲကဲ မစကာ သၞောတ် ဂၞန် (coordinate system) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဂျဳသြမေတ်တြဳ ရ။ လညာတ်ဏအ်ဂှ် [[ရနေး ဒေကာတ်]] (René Descartes) ကေုာံ ပီယဲ ဖါမတ် (Pierre de Fermat) တအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံရ။ ဍေံဗဒှ်ကဵု သက္ကုအပိုင်အခြာ သွက်ဂွံ စကာ အလ်ဂျဳဘရာ (Algebra) ပ္ဍဲ ဂျဳသြမေတ်တြဳရ။

== ၇။ ဂျဳသြမေတ်တြဳ တြိဂံဏာ ==
[[တြိဂံဏာမေတ်တြဳ]] (Trigonometry) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ ဂျဳသြမေတ်တြဳ မလ္ၚတ် ပရူ အဆက်အစပ် အကြာ ကလင် ကေုာံ ဇမၠိင် ဒကဲ နွံပ္ဍဲ တြိဂံဂမၠိုင်ရ။ ပညာဏအ်ဂှ် စကာဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု နက္ခတ္တဗေဒ၊ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ကေုာံ နဲကဲ ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် ဂၠံင်တရဴ (Navigation) ရ။

== ၈။ တာပိုလဝ်ဂျဳ ==
[[တာပိုလဝ်ဂျဳ]] (Topology) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မတိတ်ကၠုင် နူကဵု ဂျဳသြမေတ်တြဳ ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံရ။ ဍေံလ္ၚတ်ပရူ သတ္တိ ရုပ်ဝတ္ထုဂမၠိုင် မဟွံပြံင်လှာဲ ကာလမဒးဒုင် ဓဇံက် ဟွံသေင်မ္ဂး ကဝိုင် (ဆဂး ဟွံထကး ဟွံပိုတ်) ရ။ တာပိုလဝ်ဂျဳ ဝွံ စွံအာရီု လတူ အဆက်အစပ် (connectivity) ဂၠိုင်နူ ဇမၞော် တအ်ရ။

== ၉။ လွပ်ဂမၠိုင် ==
ဂျဳသြမေတ်တြဳ ဝွံ နွံကဵု လွပ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်မံင်စံင် လၟေင်တ္ၚဲ ကေုာံ ပညာသိပ္ပံဂမၠိုင် -
* '''သတုပ္ပတိ (Architecture)''': သွက်ဂွံ ဓဇက် ရုပ်ပုံ သြိုင်ခၞံ သ္ၚိ ကေုာံ တိုက်ဂမၠိုင်။
* '''အနုသုခုမ (Art)''': စကာ သဏ္ဍာန် ဂျဳသြမေတ်တြဳ ပ္ဍဲကဵု ပါန်ခဳ ကေုာံ ပရေင်ဓဇက်ရုပ်ဂမၠိုင်။
* '''ရူပဗေဒ (Physics)''': သဘဴဓဝ် အာကာသ ကေုာံ အခိင် (Spacetime) ပ္ဍဲ လညာတ် [[အာင်သတာင်]] (Einstein) ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဂျဳသြမေတ်တြဳ ဟွံသေင်ကဵု ယူကလစ် ရ။
* '''ကောန်ပျူတာ (Computer Graphics)''': သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် ရုပ် 3D ပ္ဍဲကဵု ဝဳဒဳယောဂိမ်း ကေုာံ ရုပ်ဒမျိုင်ဂမၠိုင်။

== ၁၀။ နိဂီု ==
ဂျဳသြမေတ်တြဳ ဝွံ ဒှ်သဇိုင် အဓိက သွက် ပညာ ဂၞန်သင်္ချာ ကေုာံ ပညာသိပ္ပံ မဆေင်ကဵု ရုပ်ဝတ္ထုဂမၠိုင်ရ။ နူကဵု အခိင် တမၠာ စဵုကဵုစိုပ် ခေတ် နဲကဲပညာ လၟုဟ်၊ ဂျဳသြမေတ်တြဳ ဆက်တုဲ ဖန်ဇန်ကဵု သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် သဘာဝ ကေုာံ စက္ကဝါ (Universe) ပိုဲဏအ် ဗွဲမလှဲလးရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Boyer&quot;&gt;{{cite book|last=Boyer|first=C. B.|title=A History of Mathematics|publisher=John Wiley &amp; Sons|year=1991|isbn=0-471-54397-7}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Euclid&quot;&gt;{{cite book|last=Heath|first=Thomas L.|title=The Thirteen Books of Euclid's Elements|publisher=Dover Publications|year=1956|isbn=0-486-60088-2}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Coxeter&quot;&gt;{{cite book|last=Coxeter|first=H. S. M.|title=Introduction to Geometry|publisher=Wiley|year=1969|isbn=0-471-50458-0}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Greenberg&quot;&gt;{{cite book|last=Greenberg|first=Marvin J.|title=Euclidean and Non-Euclidean Geometries: Development and History|publisher=W. H. Freeman|year=1993|isbn=0-7167-2446-4}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kline&quot;&gt;{{cite book|last=Kline|first=Morris|title=Mathematical Thought from Ancient to Modern Times|publisher=Oxford University Press|year=1972|isbn=0-19-506135-7}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://mathworld.wolfram.com/Geometry.html Geometry at MathWorld]
* [https://www.khanacademy.org/math/geometry Geometry course at Khan Academy]

[[Category:ဂၞန်သင်္ချာ]]
[[Category:ဂျဳသြမေတ်တြဳ]]

{{ဂၞန်သင်္ချာ}}</text>
      <sha1>mzqdmtg95ce5xh13spel7rffww6nxli</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57835</id>
      <parentid>57788</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:16:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12304" sha1="rlnt86amg9qkik49y0fnehs9s5tgjns" xml:space="preserve">[[File:Geometry overview.svg|thumb|300px|ဂျဳသြမေတ်တြဳ ကေုာံ ရုပ်သာ်ဂမၠိုင် (Geometry overview)]]

'''ဂျဳသြမေတ်တြဳ''' (အင်္ဂလိက်: ''Geometry'', နူကဵု ဂရိတ်တြေံ: ''γεωμετρία''; ''geo-'' &quot;တိ&quot;, ''-metron'' &quot;ပရေင်ၜတ်ကၞာတ်&quot;) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မွဲ မနွံပ္ဍဲကဵု [[ဂၞန်သင်္ချာ]] မလ္ၚတ်ပရူ ပုံသဏ္ဍာန် (shape)၊ ဇမၞော် (size)၊ ဒၞာဲဒတန် (relative position of figures) ကေုာံ သတ္တိ ရုပ်ဝတ္ထုဂမၠိုင် မနွံပ္ဍဲ လဟဲ (properties of space) ရ။ ညးမလ္ၚတ် ကေုာံ စိုန်သကီု ပ္ဍဲကဵု ဂျဳသြမေတ်တြဳဂှ် ကော်စ ညးပါရဂူ ဂျဳသြမေတ်တြဳ (geometer) ရ။

== ၁။ နိဒါန် ==
ဂျဳသြမေတ်တြဳဝွံ ဒှ်ပညာ သင်္ချာ မွဲ မစကတဵုဒှ်လဝ် နူကဵု အခိင် တမၠာတေံ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် တိဗ္ၚ၊ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ကေုာံ ပရေင်နက္ခတ္တဗေဒရ။ ဂျဳသြမေတ်တြဳဝွံ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်လဝ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲအခိင် ယူကလစ် (Euclid) မချူလဝ် ပြကိုဟ် ''Elements'' (အဲလဳမေန်) ပ္ဍဲ ၃၀၀ ဘဳသဳ (BC) တေံရ။ ပြကိုဟ် ယူကလစ် ဝွံ ဒှ်သဇိုင် သွက်ပညာ ဂျဳသြမေတ်တြဳ စဵုကဵုစိုပ် ခေတ်လၟုဟ်ဏီရ။

== ၂။ ဝင် ==
ဝင် ဂျဳသြမေတ်တြဳ ဝွံ စကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဍုင် [[အဳဂျေပ်]] (Egypt) ကေုာံ [[မေသဝ်ပိုဝ်တေးမဳယျာ]] (Mesopotamia) နူကဵု ၃၀၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (3000 BC) တေံရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးတအ် စကာလဝ် ပညာဏအ် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် တိ၊ သြိုင်ခၞံ ဌာန်ပူဇဴ ကေုာံ ပရေင်နက္ခတ်ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲခေတ် [[ဂရိတ်]] (Greece) တေံ၊ တၠပညာ မပ္တံကဵု သာလဳ (Thales) ကေုာံ ပဳသာဂဝ်ရာ (Pythagoras) တအ် ပၠုပ်စုတ် သဘဴဓဝ် လၟေင်လၟေတ် (logical deduction) ပ္ဍဲကဵု ဂျဳသြမေတ်တြဳရ။ 

== ၃။ အဓိက သဘဴဓဝ်ဂမၠိုင် ==
ဂျဳသြမေတ်တြဳဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သဇိုင် အဓိက မပ္တံကဵု -
* '''တင် (Point)''': ဒၞာဲဒတန် မဟွံမဲကဵု ဇမၞော် (ဟွံမဲကဵု ဇမၠိင်၊ အနာံ)။
* '''ပၞောန် (Line)''': မနွံကဵု ဇမၠိင် သၟး တုဲ အနာံ ဟွံမဲ။
* '''ဗလး (Plane)''': မနွံကဵု ဇမၠိင် ကေုာံ အနာံ မပၠးတိတ်အာ ဟွံမဲကဵု အပိုိုင်အခြာ။
* '''ကလင် (Angle)''': ဒၞာဲ ပၞောန်ၜါ မစုက်လဝ် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲမွဲတင်။
* '''ပြင် (Curve)''' ကေုာံ '''ဗလးပြင် (Surface)''': သဏ္ဍာန် မဟွံတပ် မနွံပ္ဍဲ လဟဲ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဂျဳသြမေတ်တြဳ အဓိက သဏ္ဍာန်ဂမၠိုင်
|-
! သဏ္ဍာန်
! နိရုတ္တိ
! ဥပမာ
|-
| တြိဂံ (Triangle) || ဒကဲ ၃၊ ကလင် ၃ || သြိုင်ခၞံ
|-
| စတုဂံ (Square) || ဒကဲ ၄ တုပ်၊ ကလင် ၄ တုပ် || ဒၞာဲတိ
|-
| ဗွိုင် (Circle) || တင်ဂမၠိုင် မနွံ ဇမ္ၚောဲ တုပ် နူလဒေါဝ် || စက်ကာ
|}

== ၄။ ဂျဳသြမေတ်တြဳ ယူကလစ် ==
[[ဂျဳသြမေတ်တြဳ ယူကလစ်]] (Euclidean geometry) ဝွံ ဒှ်ပညာ ဂျဳသြမေတ်တြဳ မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လညာတ် တၠပညာ ဂရိတ် [[ယူကလစ်]] (Euclid) ရ။ လညာတ်ဏအ် ဒက်ပတန်လဝ် လတူ &quot;Axioms&quot; (သဘဴဓဝ် မဒုင်တဲ ဟွံဒးထ္ၜးသက်သဳ) မသုန်သာ်ရ။ လညာတ် ယူကလစ် ဝွံ လ္ၚတ်ပရူ သဏ္ဍာန် မနွံပ္ဍဲ ဗလး (2D) ကေုာံ သဏ္ဍာန် မနွံပ္ဍဲ လဟဲ ၃ တိုင် (3D) မပ္တံကဵု ထုပ်၊ ခဍံက် တအ်ရ။ 

== ၅။ ဂျဳသြမေတ်တြဳ ဟွံသေင်ကဵု ယူကလစ် ==
ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် တၠပညာ သင်္ချာတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ သဘဴဓဝ် ယူကလစ် မရနုက်ကဵု မသုန်ဂှ် (Parallel postulate) ပြံင်လှာဲထောံမ္ဂး ပညာ ဂျဳသြမေတ်တြဳ တၟိ ကတဵုဒှ်ကၠုင်မာန်ရ။ ဏအ်ဂှ် ကော်စ [[ဂျဳသြမေတ်တြဳ ဟွံသေင်ကဵု ယူကလစ်]] (Non-Euclidean geometry) ရ။ အဓိကဂှ် -
* '''ဂျဳသြမေတ်တြဳ ခဍံက် (Spherical geometry)''': လ္ၚတ်ပရူ သဏ္ဍာန် လတူ ဗလးပြင် ခဍံက် (ဥပမာ - ဂၠးတိပိုဲ)။
* '''ဂျဳသြမေတ်တြဳ ဟိုက်ပါဗဝ်လစ် (Hyperbolic geometry)''': လ္ၚတ်ပရူ ဗလးပြင် မနွံကဵု ဒကဲ ကဝိုင် မတုပ်ကဵု ရုပ်ခၟောက်ရ။

== ၆။ ဂျဳသြမေတ်တြဳ ကေုာံ ဂၞန်သင်္ချာ ==
[[ဂျဳသြမေတ်တြဳ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်]] (Analytic geometry) ဝွံ ဒှ်နဲကဲ မစကာ သၞောတ် ဂၞန် (coordinate system) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဂျဳသြမေတ်တြဳ ရ။ လညာတ်ဏအ်ဂှ် [[ရနေး ဒေကာတ်]] (René Descartes) ကေုာံ ပီယဲ ဖါမတ် (Pierre de Fermat) တအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံရ။ ဍေံဗဒှ်ကဵု သက္ကုအပိုင်အခြာ သွက်ဂွံ စကာ အလ်ဂျဳဘရာ (Algebra) ပ္ဍဲ ဂျဳသြမေတ်တြဳရ။

== ၇။ ဂျဳသြမေတ်တြဳ တြိဂံဏာ ==
[[တြိဂံဏာမေတ်တြဳ]] (Trigonometry) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ ဂျဳသြမေတ်တြဳ မလ္ၚတ် ပရူ အဆက်အစပ် အကြာ ကလင် ကေုာံ ဇမၠိင် ဒကဲ နွံပ္ဍဲ တြိဂံဂမၠိုင်ရ။ ပညာဏအ်ဂှ် စကာဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု နက္ခတ္တဗေဒ၊ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ကေုာံ နဲကဲ ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် ဂၠံင်တရဴ (Navigation) ရ။

== ၈။ တာပိုလဝ်ဂျဳ ==
[[တာပိုလဝ်ဂျဳ]] (Topology) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မတိတ်ကၠုင် နူကဵု ဂျဳသြမေတ်တြဳ ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံရ။ ဍေံလ္ၚတ်ပရူ သတ္တိ ရုပ်ဝတ္ထုဂမၠိုင် မဟွံပြံင်လှာဲ ကာလမဒးဒုင် ဓဇံက် ဟွံသေင်မ္ဂး ကဝိုင် (ဆဂး ဟွံထကး ဟွံပိုတ်) ရ။ တာပိုလဝ်ဂျဳ ဝွံ စွံအာရီု လတူ အဆက်အစပ် (connectivity) ဂၠိုင်နူ ဇမၞော် တအ်ရ။

== ၉။ လွပ်ဂမၠိုင် ==
ဂျဳသြမေတ်တြဳ ဝွံ နွံကဵု လွပ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်မံင်စံင် လၟေင်တ္ၚဲ ကေုာံ ပညာသိပ္ပံဂမၠိုင် -
* '''သတုပ္ပတိ (Architecture)''': သွက်ဂွံ ဓဇက် ရုပ်ပုံ သြိုင်ခၞံ သ္ၚိ ကေုာံ တိုက်ဂမၠိုင်။
* '''အနုသုခုမ (Art)''': စကာ သဏ္ဍာန် ဂျဳသြမေတ်တြဳ ပ္ဍဲကဵု ပါန်ခဳ ကေုာံ ပရေင်ဓဇက်ရုပ်ဂမၠိုင်။
* '''ရူပဗေဒ (Physics)''': သဘဴဓဝ် အာကာသ ကေုာံ အခိင် (Spacetime) ပ္ဍဲ လညာတ် [[အာင်သတာင်]] (Einstein) ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဂျဳသြမေတ်တြဳ ဟွံသေင်ကဵု ယူကလစ် ရ။
* '''ကောန်ပျူတာ (Computer Graphics)''': သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် ရုပ် 3D ပ္ဍဲကဵု ဝဳဒဳယောဂိမ်း ကေုာံ ရုပ်ဒမျိုင်ဂမၠိုင်။

== ၁၀။ နိဂီု ==
ဂျဳသြမေတ်တြဳ ဝွံ ဒှ်သဇိုင် အဓိက သွက် ပညာ ဂၞန်သင်္ချာ ကေုာံ ပညာသိပ္ပံ မဆေင်ကဵု ရုပ်ဝတ္ထုဂမၠိုင်ရ။ နူကဵု အခိင် တမၠာ စဵုကဵုစိုပ် ခေတ် နဲကဲပညာ လၟုဟ်၊ ဂျဳသြမေတ်တြဳ ဆက်တုဲ ဖန်ဇန်ကဵု သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် သဘာဝ ကေုာံ စက္ကဝါ (Universe) ပိုဲဏအ် ဗွဲမလှဲလးရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Boyer&quot;&gt;{{cite book|last=Boyer|first=C. B.|title=A History of Mathematics|url=https://archive.org/details/historyofmathema00boye|publisher=John Wiley &amp; Sons|year=1991|isbn=0-471-54397-7}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Euclid&quot;&gt;{{cite book|last=Heath|first=Thomas L.|title=The Thirteen Books of Euclid's Elements|url=https://archive.org/details/thirteenbooksofe00eucl|publisher=Dover Publications|year=1956|isbn=0-486-60088-2}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Coxeter&quot;&gt;{{cite book|last=Coxeter|first=H. S. M.|title=Introduction to Geometry|url=https://archive.org/details/introductiontoge0000coxe|publisher=Wiley|year=1969|isbn=0-471-50458-0}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Greenberg&quot;&gt;{{cite book|last=Greenberg|first=Marvin J.|title=Euclidean and Non-Euclidean Geometries: Development and History|publisher=W. H. Freeman|year=1993|isbn=0-7167-2446-4}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kline&quot;&gt;{{cite book|last=Kline|first=Morris|title=Mathematical Thought from Ancient to Modern Times|url=https://archive.org/details/mathematicalthou0000unse|publisher=Oxford University Press|year=1972|isbn=0-19-506135-7}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://mathworld.wolfram.com/Geometry.html Geometry at MathWorld]
* [https://www.khanacademy.org/math/geometry Geometry course at Khan Academy]

[[Category:ဂၞန်သင်္ချာ]]
[[Category:ဂျဳသြမေတ်တြဳ]]

{{ဂၞန်သင်္ချာ}}</text>
      <sha1>rlnt86amg9qkik49y0fnehs9s5tgjns</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:ဂၞန်သင်္ချာ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12112</id>
    <revision>
      <id>57789</id>
      <timestamp>2026-10-09T15:31:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Navbox | name      = ဂၞန်သင်္ချာ | title     = [[ဂၞန်သင်္ချာ]] | state     = {{{state|autocollapse}}} | bodyclass = hlist | image     = [[File:Euler's formula.svg|80px|link=ဂၞန်သင်္ချာ|alt=ဂၞန်သင်္ချာ]]  | group1 = [[လၟိဟ်]] ကေုာံ ဂၞန် | list1  = * [[ဂၞန်]] (Arithmetic) * လၟိဟ်ဂ...&quot;</comment>
      <origin>57789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4469" sha1="0fk6lgobgx19w0vddxqklnmtfys5s2c" xml:space="preserve">{{Navbox
| name      = ဂၞန်သင်္ချာ
| title     = [[ဂၞန်သင်္ချာ]]
| state     = {{{state|autocollapse}}}
| bodyclass = hlist
| image     = [[File:Euler's formula.svg|80px|link=ဂၞန်သင်္ချာ|alt=ဂၞန်သင်္ချာ]]

| group1 = [[လၟိဟ်]] ကေုာံ ဂၞန်
| list1  =
* [[ဂၞန်]] (Arithmetic)
* [[လၟိဟ်ဂၞန်]] (Numbers)
* [[လညာတ် လၟိဟ်ဂၞန်]] (Number theory)
* [[ဖရင်ရှေန်]] (Fractions)

| group2 = တင်ဂတင် ကေုာံ လျိုင်
| list2  =
* [[အလ်ဂျဳဘရာ]] (Algebra)
* [[အလ်ဂျဳဘရာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်]] (Abstract algebra)
* [[အလ်ဂျဳဘရာ လဳနဳယျာ]] (Linear algebra)
* [[ကောမ်ဗဳနေတဝ်ရိတ်]] (Combinatorics)
* [[သဳအဝ်ရဳ လၟေင်]] (Order theory)

| group3 = လဟဲ ကေုာံ သဏ္ဍာန်
| list3  =
* [[ဂျဳသြမေတ်တြဳ]] (Geometry)
* [[အလ်ဂျဳဘရာ ဂျဳသြမေတ်တြဳ]] (Algebraic geometry)
* [[တြိဂံဏာမေတ်တြဳ]] (Trigonometry)
* [[ဂျဳသြမေတ်တြဳ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်]] (Analytic geometry)
* [[တာပိုလဝ်ဂျဳ]] (Topology)
* [[ဖရက်တေလ်]] (Fractal)

| group4 = ပရေင်ပြံင်လှာဲ
| list4  =
* [[ကာလကူလသ်]] (Calculus)
* [[ဂၞန်သင်္ချာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်]] (Mathematical analysis)
* [[ညီမျှခြင်း ဒဳဖရန်ရှယ်]] (Differential equations)
* [[စက်ယန္တရား ဒဳနမိတ်]] (Dynamical systems)
* [[သဳအဝ်ရဳ ကေအဝ်သ်]] (Chaos theory)

| group5 = သဇိုင် ကေုာံ [[ယုတ္တိဗေဒ]]
| list5  =
* [[သဇိုင် ဂၞန်သင်္ချာ]] (Foundations of mathematics)
* [[သင်္ချာ ယုတ္တိဗေဒ]] (Mathematical logic)
* [[သဘဴဓဝ် ဂကောံ]] (Set theory)
* [[သဳအဝ်ရဳ ကဏ္ဍ]] (Category theory)
* [[သဳအဝ်ရဳ သက်သဳ]] (Proof theory)

| group6 = [[ဂၞန်သင်္ချာ လွပ်]]
| list6  =
* [[ပရေင်စရင်အင်]] (Statistics)
* [[စိစောန်ဒှ်မာန်]] (Probability)
* [[ဂၞန်သင်္ချာ ရူပဗေဒ]] (Mathematical physics)
* [[ဂၞန်သင်္ချာ ကောန်ပျူတာ]] (Computational mathematics)
* [[ဂိမ်း သဳအဝ်ရဳ]] (Game theory)
* [[သဳအဝ်ရဳ တင်ဂၞင်]] (Information theory)
* [[ခရိပ်တဝ်ဂရပ်ဖဳ]] (Cryptography)

| group7 = ဝင် ကေုာံ တၠပညာ
| list7  =
* [[ဝင် ဂၞန်သင်္ချာ]] (History of mathematics)
* [[တၠပညာ ဂၞန်သင်္ချာဂမၠိုင်]] (Mathematicians)
* [[တဆိပ်ကြာ ဖဳလ်]] (Fields Medal)
* [[လာပ် အာဗေလ်]] (Abel Prize)

| below =
* {{Icon|Category}} [[:Category:ဂၞန်သင်္ချာ|ကဏ္ဍ]]
* {{Icon|Portal}} [[Portal:ဂၞန်သင်္ချာ|ပါင်တြင်]]
* {{Icon|WikiProject}} [[Wikipedia:ဝဳကဳပရဝ်ဂျေတ် ဂၞန်သင်္ချာ|ဝဳကဳပရဝ်ဂျေတ်]]

}}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|content=
== လွပ် ==
ထာမ်ပလိက်ဏအ်ဝွံ ဒှ် ထာမ်ပလိက် နာဝဳဂေရှေန် (Navigational box) သွက်ဂွံ စုတ် ပ္ဍဲသၟဝ် မုက်လိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မဆေင်ကဵု '''ဂၞန်သင်္ချာ''' (Mathematics) ရ။

=== နဲကဲ စကာ ===
စုတ် ကုဒ် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ပ္ဍဲကဵု သၟဝ်အိုတ် နူကဵု မုက်လိက် မဆေင်ကဵု ဂၞန်သင်္ချာ ဂမၠိုင် -
&lt;pre&gt;
{{ဂၞန်သင်္ချာ}}
&lt;/pre&gt;

[[Category:ထာမ်ပလိက် ဂၞန်သင်္ချာဂမၠိုင်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် နာဝဳဂေရှေန်ဂမၠိုင်]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0fk6lgobgx19w0vddxqklnmtfys5s2c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57795</id>
      <parentid>57789</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T15:46:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4466" sha1="alcvzqsuftxw8yk1neqdp4a784ert7c" xml:space="preserve">{{Navbox
| name      = ဂၞန်သင်္ချာ
| title     = [[ဂၞန်သင်္ချာ]]
| state     = {{{state|autocollapse}}}
| bodyclass = hlist
| image     = [[File:Euler's formula.svg|80px|link=ဂၞန်သင်္ချာ|alt=ဂၞန်သင်္ချာ]]

| group1 = [[လၟိဟ်]] ကေုာံ ဂၞန်
| list1  =
* [[ဂၞန်]] (Arithmetic)
* [[လၟိဟ်ဂၞန်]] (Numbers)
* [[လညာတ် လၟိဟ်ဂၞန်]] (Number theory)
* [[ဖရင်ရှေန်]] (Fractions)

| group2 = တင်ဂတင် ကေုာံ လျိုင်
| list2  =
* [[အလ်ဂျဳဘရာ]] (Algebra)
* [[အလ်ဂျဳဘရာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်]] (Abstract algebra)
* [[အလ်ဂျဳဘရာ လဳနဳယျာ]] (Linear algebra)
* [[ကောမ်ဗဳနေတဝ်ရိတ်]] (Combinatorics)
* [[သဳအဝ်ရဳ လၟေင်]] (Order theory)

| group3 = လဟဲ ကေုာံ သဏ္ဍာန်
| list3  =
* [[ဂျဳသြမေတ်တြဳ]] (Geometry)
* [[အလ်ဂျဳဘရာ ဂျဳသြမေတ်တြဳ]] (Algebraic geometry)
* [[တြိဂံဏာမေတ်တြဳ]] (Trigonometry)
* [[ဂျဳသြမေတ်တြဳ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်]] (Analytic geometry)
* [[တာပိုလဝ်ဂျဳ]] (Topology)
* [[ဖရက်တေလ်]] (Fractal)

| group4 = ပရေင်ပြံင်လှာဲ
| list4  =
* [[ကာလကူလသ်]] (Calculus)
* [[ဂၞန်သင်္ချာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်]] (Mathematical analysis)
* [[ညီမျှခြင်း ဒဳဖရန်ရှယ်]] (Differential equations)
* [[စက်ယန္တယာ ဒဳနမိတ်]] (Dynamical systems)
* [[သဳအဝ်ရဳ ကေအဝ်သ်]] (Chaos theory)

| group5 = သဇိုင် ကေုာံ [[ယုတ္တိဗေဒ]]
| list5  =
* [[သဇိုင် ဂၞန်သင်္ချာ]] (Foundations of mathematics)
* [[သင်္ချာ ယုတ္တိဗေဒ]] (Mathematical logic)
* [[သဘဴဓဝ် ဂကောံ]] (Set theory)
* [[သဳအဝ်ရဳ ကဏ္ဍ]] (Category theory)
* [[သဳအဝ်ရဳ သက်သဳ]] (Proof theory)

| group6 = [[ဂၞန်သင်္ချာ လွပ်]]
| list6  =
* [[ပရေင်စရင်အင်]] (Statistics)
* [[စိစောန်ဒှ်မာန်]] (Probability)
* [[ဂၞန်သင်္ချာ ရူပဗေဒ]] (Mathematical physics)
* [[ဂၞန်သင်္ချာ ကောန်ပျူတာ]] (Computational mathematics)
* [[ဂိမ်း သဳအဝ်ရဳ]] (Game theory)
* [[သဳအဝ်ရဳ တင်ဂၞင်]] (Information theory)
* [[ခရိပ်တဝ်ဂရပ်ဖဳ]] (Cryptography)

| group7 = ဝင် ကေုာံ တၠပညာ
| list7  =
* [[ဝင် ဂၞန်သင်္ချာ]] (History of mathematics)
* [[တၠပညာ ဂၞန်သင်္ချာဂမၠိုင်]] (Mathematicians)
* [[တဆိပ်ကြာ ဖဳလ်]] (Fields Medal)
* [[လာပ် အာဗေလ်]] (Abel Prize)

| below =
* {{Icon|Category}} [[:Category:ဂၞန်သင်္ချာ|ကဏ္ဍ]]
* {{Icon|Portal}} [[Portal:ဂၞန်သင်္ချာ|ပါင်တြင်]]
* {{Icon|WikiProject}} [[Wikipedia:ဝဳကဳပရဝ်ဂျေတ် ဂၞန်သင်္ချာ|ဝဳကဳပရဝ်ဂျေတ်]]

}}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|content=
== လွပ် ==
ထာမ်ပလိက်ဏအ်ဝွံ ဒှ် ထာမ်ပလိက် နာဝဳဂေရှေန် (Navigational box) သွက်ဂွံ စုတ် ပ္ဍဲသၟဝ် မုက်လိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မဆေင်ကဵု '''ဂၞန်သင်္ချာ''' (Mathematics) ရ။

=== နဲကဲ စကာ ===
စုတ် ကုဒ် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ပ္ဍဲကဵု သၟဝ်အိုတ် နူကဵု မုက်လိက် မဆေင်ကဵု ဂၞန်သင်္ချာ ဂမၠိုင် -
&lt;pre&gt;
{{ဂၞန်သင်္ချာ}}
&lt;/pre&gt;

[[Category:ထာမ်ပလိက် ဂၞန်သင်္ချာဂမၠိုင်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် နာဝဳဂေရှေန်ဂမၠိုင်]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>alcvzqsuftxw8yk1neqdp4a784ert7c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57796</id>
      <parentid>57795</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T15:48:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4475" sha1="67qgatt2kqvejszuqxkmr3rvuanoay2" xml:space="preserve">{{Navbox
| name      = ဂၞန်သင်္ချာ
| title     = [[ဂၞန်သင်္ချာ]]
| state     = {{{state|autocollapse}}}
| bodyclass = hlist
| image     = [[File:Euler's formula.svg|80px|link=ဂၞန်သင်္ချာ|alt=ဂၞန်သင်္ချာ]]

| group1 = [[လၟိဟ်]] ကေုာံ ဂၞန်
| list1  =
* [[ဂၞန်]] (Arithmetic)
* [[လၟိဟ်ဂၞန်]] (Numbers)
* [[လညာတ် လၟိဟ်ဂၞန်]] (Number theory)
* [[ဖရင်ရှေန်]] (Fractions)

| group2 = တင်ဂတင် ကေုာံ လျိုင်
| list2  =
* [[အလ်ဂျဳဘရာ]] (Algebra)
* [[အလ်ဂျဳဘရာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်]] (Abstract algebra)
* [[အလ်ဂျဳဘရာ လဳနဳယျာ]] (Linear algebra)
* [[ကောမ်ဗဳနေတဝ်ရိတ်]] (Combinatorics)
* [[သဳအဝ်ရဳ လၟေင်]] (Order theory)

| group3 = လဟဲ ကေုာံ သဏ္ဍာန်
| list3  =
* [[ဂျဳသြမေတ်တြဳ]] (Geometry)
* [[အလ်ဂျဳဘရာ ဂျဳသြမေတ်တြဳ]] (Algebraic geometry)
* [[တြိဂံဏာမေတ်တြဳ]] (Trigonometry)
* [[ဂျဳသြမေတ်တြဳ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်]] (Analytic geometry)
* [[တာပိုလဝ်ဂျဳ]] (Topology)
* [[ဖရက်တေလ်]] (Fractal)

| group4 = ပရေင်ပြံင်လှာဲ
| list4  =
* [[ကာလကူလသ်]] (Calculus)
* [[ဂၞန်သင်္ချာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်]] (Mathematical analysis)
* [[ညီမျှခြင်း ဒဳဖရန်ရှယ်]] (Differential equations)
* [[စက်ယန္တယာ ဒိုင်နမေတ်]] (Dynamical systems)
* [[သဳအဝ်ရဳ ကေအဝ်သ်]] (Chaos theory)

| group5 = သဇိုင် ကေုာံ [[ယုတ္တိဗေဒ]]
| list5  =
* [[သဇိုင် ဂၞန်သင်္ချာ]] (Foundations of mathematics)
* [[သင်္ချာ ယုတ္တိဗေဒ]] (Mathematical logic)
* [[သဘဴဓဝ် ဂကောံ]] (Set theory)
* [[သဳအဝ်ရဳ ကဏ္ဍ]] (Category theory)
* [[သဳအဝ်ရဳ သက်သဳ]] (Proof theory)

| group6 = [[ဂၞန်သင်္ချာ လွပ်]]
| list6  =
* [[ပရေင်စရင်အင်]] (Statistics)
* [[စိစောန်ဒှ်မာန်]] (Probability)
* [[ဂၞန်သင်္ချာ ရူပဗေဒ]] (Mathematical physics)
* [[ဂၞန်သင်္ချာ ကောန်ပျူတာ]] (Computational mathematics)
* [[ဂိမ်း သဳအဝ်ရဳ]] (Game theory)
* [[သဳအဝ်ရဳ တင်ဂၞင်]] (Information theory)
* [[ခရိပ်တဝ်ဂရပ်ဖဳ]] (Cryptography)

| group7 = ဝင် ကေုာံ တၠပညာ
| list7  =
* [[ဝင် ဂၞန်သင်္ချာ]] (History of mathematics)
* [[တၠပညာ ဂၞန်သင်္ချာဂမၠိုင်]] (Mathematicians)
* [[တဆိပ်ကြာ ဖဳလ်]] (Fields Medal)
* [[လာပ် အာဗေလ်]] (Abel Prize)

| below =
* {{Icon|Category}} [[:Category:ဂၞန်သင်္ချာ|ကဏ္ဍ]]
* {{Icon|Portal}} [[Portal:ဂၞန်သင်္ချာ|ပါင်တြင်]]
* {{Icon|WikiProject}} [[Wikipedia:ဝဳကဳပရဝ်ဂျေတ် ဂၞန်သင်္ချာ|ဝဳကဳပရဝ်ဂျေတ်]]

}}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|content=
== လွပ် ==
ထာမ်ပလိက်ဏအ်ဝွံ ဒှ် ထာမ်ပလိက် နာဝဳဂေရှေန် (Navigational box) သွက်ဂွံ စုတ် ပ္ဍဲသၟဝ် မုက်လိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မဆေင်ကဵု '''ဂၞန်သင်္ချာ''' (Mathematics) ရ။

=== နဲကဲ စကာ ===
စုတ် ကုဒ် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ပ္ဍဲကဵု သၟဝ်အိုတ် နူကဵု မုက်လိက် မဆေင်ကဵု ဂၞန်သင်္ချာ ဂမၠိုင် -
&lt;pre&gt;
{{ဂၞန်သင်္ချာ}}
&lt;/pre&gt;

[[Category:ထာမ်ပလိက် ဂၞန်သင်္ချာဂမၠိုင်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် နာဝဳဂေရှေန်ဂမၠိုင်]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>67qgatt2kqvejszuqxkmr3rvuanoay2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပါင်မုက်:ဂၞန်သင်္ချာ</title>
    <ns>100</ns>
    <id>12113</id>
    <revision>
      <id>57790</id>
      <timestamp>2026-10-09T15:33:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;__NOTOC__ &lt;div style=&quot;text-align:center; padding: 15px; background-color: #f5faff; border: 2px solid #a3b8cc; margin-bottom: 20px; border-radius: 10px;&quot;&gt; &lt;span style=&quot;font-size:220%; font-weight:bold;&quot;&gt;ဒုင်တၠုင်ရအဴ နူကဵု ပါင်မုက် ဂၞန်သင်္ချာ&lt;/span&gt;&lt;br /&gt; &lt;span style=&quot;font-size:120%; color: #333333;&quot;&gt;ပါင်မုက် မဆေင်ကဵ...&quot;</comment>
      <origin>57790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9218" sha1="c7f4lsmqtkverze3p6atxjuvl5za51v" xml:space="preserve">__NOTOC__
&lt;div style=&quot;text-align:center; padding: 15px; background-color: #f5faff; border: 2px solid #a3b8cc; margin-bottom: 20px; border-radius: 10px;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-size:220%; font-weight:bold;&quot;&gt;ဒုင်တၠုင်ရအဴ နူကဵု ပါင်မုက် ဂၞန်သင်္ချာ&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;
&lt;span style=&quot;font-size:120%; color: #333333;&quot;&gt;ပါင်မုက် မဆေင်ကဵု ပညာဂၞန်သင်္ချာ၊ လၟိဟ်၊ သဏ္ဍာန် ကေုာံ လဟဲ သီုဖအိုတ်&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;display:flex; flex-wrap:wrap; margin: -10px;&quot;&gt;
&lt;!-- လက္ကရဴ ပုင် (Left Column) --&gt;
&lt;div style=&quot;flex: 2; padding: 10px; min-width: 300px;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;background-color: #ffffff; border: 1px solid #c8d8e8; margin-bottom: 15px; padding: 15px; border-radius: 5px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background-color: #e6f0fa; padding: 8px; font-weight: bold; font-size: 130%; border-bottom: 2px solid #a3b8cc; margin-bottom: 10px;&quot;&gt;နိဒါန်&lt;/div&gt;
'''ဂၞန်သင်္ချာ''' (Mathematics) ဝွံ ဒှ်ပညာ မလ္ၚတ်ပရူ လၟိဟ် (quantity)၊ တင်ဂတင် (structure)၊ လဟဲ (space) ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (change) ရ။ ညးမလ္ၚတ် ကေုာံ စိစောန် ပ္ဍဲကဵု ဂၞန်သင်္ချာဂှ် ညးကော်စ တၠပညာ ဂၞန်သင်္ချာ (Mathematicians) ရ။ ပညာဂၞန်သင်္ချာဝွံ ဒှ်သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်မံင်စံင် လၟေင်တ္ၚဲပိုဲ ကေုာံ ပ္ဍဲပညာသိပ္ပံ နာနာ မပ္တံကဵု ရူပဗေဒ၊ ဓာတုဗေဒ၊ အေန်ဂျေန်နဳယာ၊ ဗေဒသတ္တဗေဒ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တအ်ရ။

လညာတ် ဂၞန်သင်္ချာဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု အခိင်ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (BC) ပ္ဍဲဍုင် အဳဂျေပ်၊ မေသဝ်ပိုဝ်တေးမဳယျာ ကေုာံ ဂရိတ် တအ်တုဲ၊ ဆက်ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်လဝ် စဵုကဵုစိုပ် ခေတ်လၟုဟ်ရ။ ဂၞန်သင်္ချာဂှ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက မပ္တံကဵု ဂၞန် (Arithmetic)၊ အလ်ဂျဳဘရာ (Algebra)၊ ဂျဳသြမေတ်တြဳ (Geometry) ကေုာံ ကာလကူလသ် (Calculus) တအ်ရ။
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;background-color: #ffffff; border: 1px solid #c8d8e8; margin-bottom: 15px; padding: 15px; border-radius: 5px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background-color: #e6f0fa; padding: 8px; font-weight: bold; font-size: 130%; border-bottom: 2px solid #a3b8cc; margin-bottom: 10px;&quot;&gt;လိက်ပရေင် မရုဲစှ်လဝ်&lt;/div&gt;
[[File:Geometry overview.svg|thumb|left|180px|ဂျဳသြမေတ်တြဳ ကေုာံ ရုပ်သာ်ဂမၠိုင်]]
'''[[ဂျဳသြမေတ်တြဳ]]''' (Geometry) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မွဲ မနွံပ္ဍဲကဵု ဂၞန်သင်္ချာ မလ္ၚတ်ပရူ ပုံသဏ္ဍာန် (shape)၊ ဇမၞော် (size)၊ ဒၞာဲဒတန် (relative position of figures) ကေုာံ သတ္တိ ရုပ်ဝတ္ထုဂမၠိုင် မနွံပ္ဍဲ လဟဲ (properties of space) ရ။ ဂျဳသြမေတ်တြဳဝွံ ဒှ်ပညာ သင်္ချာ မွဲ မစကတဵုဒှ်လဝ် နူကဵု အခိင် တမၠာတေံ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် တိဗ္ၚ၊ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ကေုာံ ပရေင်နက္ခတ္တဗေဒရ။ 

ဂျဳသြမေတ်တြဳဝွံ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်လဝ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲအခိင် ယူကလစ် (Euclid) မချူလဝ် ပြကိုဟ် ''Elements'' (အဲလဳမေန်) ပ္ဍဲ ၃၀၀ ဘဳသဳ (BC) တေံရ။ ပြကိုဟ် ယူကလစ် ဝွံ ဒှ်သဇိုင် သွက်ပညာ ဂျဳသြမေတ်တြဳ စဵုကဵုစိုပ် ခေတ်လၟုဟ်ဏီရ။ ဂျဳသြမေတ်တြဳဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သဇိုင် အဓိက မပ္တံကဵု တင် (Point)၊ ပၞောန် (Line)၊ ဗလး (Plane) ကေုာံ ကလင် (Angle) တအ်ရ။
&lt;br clear=&quot;all&quot; /&gt;
'''[[ဂျဳသြမေတ်တြဳ|ဆက်ဗှ် လိက်ပရေင် ပေင်ပေင်...]]'''
&lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;

&lt;!-- လက္ကရဴ ဇွိ (Right Column) --&gt;
&lt;div style=&quot;flex: 1; padding: 10px; min-width: 280px;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;background-color: #ffffff; border: 1px solid #c8d8e8; margin-bottom: 15px; padding: 15px; border-radius: 5px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background-color: #e6f0fa; padding: 8px; font-weight: bold; font-size: 130%; border-bottom: 2px solid #a3b8cc; margin-bottom: 10px;&quot;&gt;မၞး တီလဝ်ဟာ...&lt;/div&gt;
* ... ဒဒှ်ရ ဂၞန် '''သုည (0)''' ဝွံ စကတဵုဒှ်လဝ် အတိုင်သၞောတ် ပ္ဍဲဍုင် အိန္ဒိယ တမၠာတေံရော?
* ... ဒဒှ်ရ သဘဴဓဝ် '''ပဳသာဂဝ်ရာ (Pythagorean theorem)''' ဂှ် လ္ၚတ်ပရူ အဆက်အစပ် အကြာ ဒကဲ ပ္ဍဲကဵု တြိဂံ ထောင့်မှန် ရော?
* ... ဒဒှ်ရ ပြကိုဟ် '''အဲလဳမေန် (Elements)''' မချူလဝ် နကဵု ယူကလစ် ဂှ် ဒှ်ပြကိုဟ် မစကာဂၠိုင်အိုတ် ကေုာံ မပ္တိတ်လဝ် လိက်ကၞပ် ဂၠိုင်အိုတ် ကြဴနူ သၠပတ်သမ္မာ ရော?
* ... ဒဒှ်ရ '''ပဳ (Pi, $\pi$)''' ဝွံ ဒှ်လၟိဟ် မတန်ကြန် (constant) မစကာ သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဗွိုင် ကေုာံ ဇမၞော် ဗွိုင်စက်ကာ ရော?
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;background-color: #ffffff; border: 1px solid #c8d8e8; margin-bottom: 15px; padding: 15px; border-radius: 5px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background-color: #e6f0fa; padding: 8px; font-weight: bold; font-size: 130%; border-bottom: 2px solid #a3b8cc; margin-bottom: 10px;&quot;&gt;ရုပ် မရုဲစှ်လဝ်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;
[[File:Mandel_zoom_00_mandelbrot_set.jpg|260px|Mandelbrot set]]&lt;br /&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: 90%; margin-top: 5px; text-align: left;&quot;&gt;
ရုပ် '''ဖရက်တေလ်''' (Fractal) မကော်စ Mandelbrot set မဒှ်ရုပ် မထ္ၜးကဵု သဏ္ဍာန် မထပ်တုပ်ဒၟံင် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကဆံင် ဇမၞော်။ ဍေံဝွံ ဒှ်ရုပ် မတိတ်ကၠုင် နူကဵု ဂၞန်သင်္ချာ ကောန်ပျူတာ (Computational mathematics) ရ။
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;background-color: #ffffff; border: 1px solid #c8d8e8; margin-bottom: 15px; padding: 15px; border-radius: 5px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background-color: #e6f0fa; padding: 8px; font-weight: bold; font-size: 130%; border-bottom: 2px solid #a3b8cc; margin-bottom: 10px;&quot;&gt;ကဏ္ဍ အဓိကဂမၠိုင်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:100%; line-height: 1.6;&quot;&gt;
* [[:Category:ဂၞန်သင်္ချာ|ဂၞန်သင်္ချာ နာနာ]]
* [[:Category:အလ်ဂျဳဘရာ|အလ်ဂျဳဘရာ]] (Algebra)
* [[:Category:ဂျဳသြမေတ်တြဳ|ဂျဳသြမေတ်တြဳ]] (Geometry)
* [[:Category:ကာလကူလသ်|ကာလကူလသ်]] (Calculus)
* [[:Category:ပရေင်စရင်အင်|ပရေင်စရင်အင်]] (Statistics)
* [[:Category:တၠပညာ ဂၞန်သင်္ချာဂမၠိုင်|တၠပညာ ဂၞန်သင်္ချာ]] 
* [[:Category:ဝင် ဂၞန်သင်္ချာ|ဝင် ဂၞန်သင်္ချာ]] (History)
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;background-color: #ffffff; border: 1px solid #c8d8e8; padding: 15px; margin-bottom: 15px; border-radius: 5px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background-color: #e6f0fa; padding: 8px; font-weight: bold; font-size: 130%; border-bottom: 2px solid #a3b8cc; margin-bottom: 10px;&quot;&gt;က္ဍိုပ်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်&lt;/div&gt;
{{ဂၞန်သင်္ချာ}}
&lt;/div&gt;

[[Category:ပါင်မုက်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဂၞန်သင်္ချာ]]</text>
      <sha1>c7f4lsmqtkverze3p6atxjuvl5za51v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂၞန်သင်္ချာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12114</id>
    <revision>
      <id>57791</id>
      <timestamp>2026-10-09T15:38:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Euclid's Elements.jpg|thumb|300px|လိက် ယူကလစ် မၞုံယၟု (Elements) မဒှ် လိက်သဇိုင် ဂၞန်သင်္ချာ မခၞံလဝ် နူခေတ် ဂရိတ် တမၠာ။]]  '''ဂၞန်သင်္ချာ''' (အင်္ဂလိက်: ''Mathematics'') ဝွံ ဒှ် ပညာ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠ...&quot;</comment>
      <origin>57791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15301" sha1="9juu9vyl6pf7e6lp0c4vvy27zo8cg37" xml:space="preserve">[[File:Euclid's Elements.jpg|thumb|300px|လိက် ယူကလစ် မၞုံယၟု (Elements) မဒှ် လိက်သဇိုင် ဂၞန်သင်္ချာ မခၞံလဝ် နူခေတ် ဂရိတ် တမၠာ။]]

'''ဂၞန်သင်္ချာ''' (အင်္ဂလိက်: ''Mathematics'') ဝွံ ဒှ် ပညာ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူပရာ မဆေင်ကဵု လၟိဟ် (numbers)၊ သၞောတ်ဗီုပြင် (formulas and related structures)၊ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒၞာဲဒတန် (shapes and the spaces in which they are contained) ကေုာံ လၟိဟ်အပြံင်အလှာဲ (quantities and their changes) ရ။ ပညာသင်္ချာဝွံ ဟွံမဲကဵု ပွံက် အဓိပ္ပါယ် မွဲတၠသၟး မတုပ်သၟဟ် တန်ကြန်ရ၊ သာ်ဂှ်သ္ဇိုင် သာ်ဝွံဍာံ မၞိဟ်တအ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် နာနာသာ်ရ။ လ္ၚတ်သင်္ချာဝွံ စကာလဝ် နဲကဲ ဗစာရဏာ (logic) ကေုာံ သက်သဳသာဓက သွက်ဂွံ ဂၠာဲသွဟ် ပရူ သဘာဝ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ နဲကဲ အေန်ဂျေန်နဳယျာ ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Boyer1991&quot;&gt;{{cite book |last=Boyer |first=Carl B. |title=A History of Mathematics |year=1991 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0-471-54397-8 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက် ==
ပွံက် အဓိပ္ပါယ် ဂၞန်သင်္ချာဂှ် လပါ် ဝေါဟာရ (etymology) မ္ဂး ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ်တမၠာ ''máthēma'' (μάθημα) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပညာ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;အရာမဒးလ္ၚတ်&quot; ရ။ ပ္ဍဲခေတ်တမၠာတေံ သင်္ချာဂှ် ဒှ်ပညာ မဆေင်ကဵု ဂၞန်၊ လၟိဟ် ကေုာံ ဗီုပြင် ဟေင်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ သင်္ချာဝွံ ပြးဇးအာ စဵုကဵုစိုပ် ပရေင်လ္ၚတ် သၞောတ်ဗီုပြင် မဇြိုဟ်နက် (abstract structures) ရ။ 

သင်္ချာဝွံ ဒှ် &quot;အရေဝ်ဘာသာ သိပ္ပံ&quot; မွဲ ဟီုစဂွံရ။ ကမၠောန် သုတေသန သိပ္ပံ ဇၟာပ်ဇၟာပ်ဒၞာဲဂှ် ဒးစကာ သင်္ချာ သွက်ဂွံ ပသောင်ကလး ပြသၞာ သဘာဝတအ်ရ။ သာ်ဂှ်မ္ဂး ဂၞန်သင်္ချာဝွံ ဒှ်သဇိုင် သွက် ပညာ ရူပဗေဒ၊ ဓာတုဗေဒ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကောန်ပျူတာ ပညာရ။&lt;ref name=&quot;Courant1996&quot;&gt;{{cite book |last=Courant |first=Richard |author2=Robbins, Herbert |title=What Is Mathematics? An Elementary Approach to Ideas and Methods |year=1996 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-510519-3}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ==
ဝင် ဂၞန်သင်္ချာဝွံ စတမ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ကောန်မၞိဟ်တအ် စကတ်လ္ၚတ် လၟိဟ် သွက်ဂွံ သွံရာန် ဗၞိက်၊ ပတန် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ လ္ၚတ် နက္ခတ်တာရာ ရ။ 
* '''ခေတ်တမၠာ:''' ဂကူ [[အဳဂျေပ် (Egypt)]] ကေုာံ [[ၜါဗဳလောန် (Babylon)]] တအ် ဒှ်ဂကူ မစကာ သင်္ချာ ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက်ဂွံ တော် အခေါန်၊ တော် သၞာံ အခိင်အခါ၊ ကေုာံ သြိုင်ခၞံ ပရမိတ် ဂမၠိုင်ရ။
* '''ခေတ် ဂရိတ်:''' ပညာသျှင် ဂရိတ် မပ္တံကဵု ပဳသာဂဝ်ရသ် (Pythagoras) ကေုာံ ယူကလစ် (Euclid) တအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် နဲကဲ ဇီဝမေတြဳ ကေုာံ နဲကဲ သက်သဳသာဓက (Mathematical proof) ရ။ 
* '''ခေတ် အိန္ဒိယ ကေုာံ အာရပ်:''' သင်္ချာ ဂကူအိန္ဒိယ တအ် ခၞံဗဒှ် လၟိဟ် သုည (0) ကေုာံ သၞောတ်ဂၞန် ဒသမ (decimal system) ရ။ ဂကူအာရပ်တအ် ဆက်မံင် ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် အလဂျဳဗရာ (Algebra)။
* '''ခေတ် တၟိ:''' ပ္ဍဲခေတ် အေရဝ်ပ (Europe) ရေနေသြန် (Renaissance) ဂှ် နယူတန် (Newton) ကေုာံ လာပ်နိဇ် (Leibniz) တအ် ခၞံဗဒှ် ကလကူလသ် (Calculus) သွက်ဂွံ တော် လၟိဟ် အပြံင်အလှာဲရ။&lt;ref name=&quot;Katz1998&quot;&gt;{{cite book |last=Katz |first=Victor J. |title=A History of Mathematics: An Introduction |year=1998 |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0-321-01618-8 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ကဏ္ဍဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၞန်သင်္ချာ ==
ဂၞန်သင်္ချာဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ပါ်လဝ် ၜါ ကဏ္ဍ ဇၞော်ဇၞော်ရ -
# '''သင်္ချာ အပြောမ် (Pure Mathematics):''' ဒှ်ပညာ မလ္ၚတ် သင်္ချာ သွက် သင်္ချာဟေင်ရ။ ဟွံရန်တၟအ် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲလောက ကိစ္စတၞဟ်တုဲ၊ လ္ၚတ် သၞောတ်ဗီုပြင် ကေုာံ သဘာဝ လၟိဟ် သၟးရ။
# '''သင်္ချာ စကာ (Applied Mathematics):''' ဒှ်ပညာ မစကာ နဲကဲ သင်္ချာ သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ သိပ္ပံ၊ အေန်ဂျေန်နဳယျာ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂဥုဲ။

== ၄။ လၟိဟ် ကေုာံ ဂၞန် (Number Theory) ==
ပညာ လၟိဟ် ကေုာံ ဂၞန် (Number Theory) ဝွံ လ္ၚတ် သဘာဝ လၟိဟ် ကလိတ် (integers) ကေုာံ ဂၞန်ဂမၠိုင်ရ။ အဓိက အရာမလ္ၚတ်ဂှ် ဂၞန် ပရာမ် (Prime numbers) မဒှ် ဂၞန် မပါ်ကရေက် ဟွံဂွံ နကဵု ဂၞန်တၞဟ် သာ်အပ္ဍဲ (၁) ကဵု ဇကုဍေံဟေင်ရ။
ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် လ္ၚတ် လၟိဟ်ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲပညာ ခရိပ်တဝ်ဂရာဖဳ (Cryptography) မဒှ် ပညာ လေပ် ဂၞန် ဓလုက် သွက် ကွန်ပျူတာ အေန်တာနက် ရ။

== ၅။ ဇီဝမေတြဳ ကေုာံ ရုပ် (Geometry and Topology) ==
[[ဇီဝမေတြဳ]] (Geometry) ဝွံ လ္ၚတ် ပရူ ဒၞာဲဒတန် (space)၊ ဗီုပြင် (shape)၊ ဇမၠိင် အနာံ ကေုာံ ဗလး (dimensions) ရ။ စတမ်နူ ပညာ ယူကလစ်တုဲ စိုပ်အာ ဇီဝမေတြဳ မဟွံသေင်ကဵု ယူကလစ် (Non-Euclidean geometry) ရ။
တဝ်ပဝ်လဝ်ဂျဳ (Topology) ဝွံ ဆက်ကၠုင် နူ ဇီဝမေတြဳတုဲ လ္ၚတ် အပြံင်အလှာဲ ဗီုပြင် မဟွံပလီု အဆက်အစပ် ဍေံရ။ ဥပမာ - ဗီုပြင် ခေါက်ဍာ် မွဲ ကဵု ဗီုပြင် ကဝိုင်မွဲ ပ္ဍဲ တဝ်ပဝ်လဝ်ဂျဳ မ္ဂး ဒှ်မွဲဗီုပြင်ဓဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;Stillwell2010&quot;&gt;{{cite book |last=Stillwell |first=John |title=Mathematics and Its History |year=2010 |publisher=Springer |isbn=978-1-4419-6052-8 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ အလဂျဳဗရာ (Algebra) ==
[[အလဂျဳဗရာ]] (Algebra) မ္ဂးဂှ် ဒှ်ပညာ မစကာ အက္ခရ် (letters) သွက်ဂွံ စၞး လၟိဟ် မဟွံတီ (unknown numbers) တုဲ သောင်ကလး သမဳကရဏ (equations) ရ။
ပ္ဍဲ သင်္ချာ ကဆံင်သၠုင်ဂှ် ဍေံတအ် လ္ၚတ် အလဂျဳဗရာ မဇြိုဟ်နက် (Abstract Algebra) မပ္တံကဵု ဂရုပ် (Groups)၊ ရိုင် (Rings) ကေုာံ ဖြေဝ် (Fields) ရ။ သၞောတ်ဏအ် ဒှ်သဇိုင် သွက် ပညာ ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိ (Modern Physics) ရ။

== ၇။ သင်္ချာ ကလကူလသ် ကေုာံ တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Calculus and Analysis) ==
[[ကလကူလသ်]] (Calculus) ဝွံ ဒှ်ပညာ မလ္ၚတ် အပြံင်အလှာဲ (change) ရ။ ကလကူလသ် ပါ်လဝ် ၜါကဏ္ဍ အဓိက - 
* ဒဳဖှရိန်ရှယ် ကလကူလသ် (Differential Calculus): တော် လဟိန် အပြံင်အလှာဲ (rates of change) ကေုာံ စလံက် (slopes of curves)။
* အေန်တဳဂရယ် ကလကူလသ် (Integral Calculus): တော် လၟိဟ် မပံင်သီုဖအိုတ် (accumulation of quantities) ကေုာံ ဨရိယျာ သၟဝ် ဇုက် (areas under curves)။
တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Mathematical Analysis) ဝွံ ဒှ်ပညာ မစမ်ၜတ် ကလကူလသ် နကဵု နဲကဲ သက်သဳ ဇြိုဟ်နက်ရ။

== ၈။ သင်္ချာ စကာ (Applied Mathematics) ==
သင်္ချာစကာဂှ် စကာ နဲကဲ သင်္ချာ သွက် သိပ္ပံ ကေုာံ ဘဝလၟေင်တ္ၚဲ။ ကဏ္ဍ အဓိက ဂမၠိုင် -
* '''သတတ္တိစ် (Statistics) ကေုာံ ပရဝ်ဗဗဳလဳတဳ (Probability):''' လ္ၚတ် ကလိတ်ကလောတ် ပရူ ဒေတာ (Data) ကေုာံ အခေါင်မဒှ်မာန် သွက် ကိစ္စ မဟွံချိုတ်ပၠိုတ်တအ်ရ။
* '''သိပ္ပံ ကွန်ပျူတာ (Computer Science):''' စကာ အလဂဝ်ရစ်သမ် (Algorithms) ကေုာံ သင်္ချာ လၟိဟ် သွက် ကွန်ပျူတာ ကေုာံ ပညာ အတုအယောင် (AI)။
* '''ရူပဗေဒ သင်္ချာ (Mathematical Physics):''' စကာ သၞောတ် သင်္ချာ သွက်ဂွံ သောင်ကလး ဒြဟတ် သဘာဝ ဂၠးတိ။&lt;ref name=&quot;Hardy1940&quot;&gt;{{cite book |last=Hardy |first=G. H. |title=A Mathematician's Apology |year=1940 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-42706-7}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ဒဿန ကေုာံ သဇိုင် (Philosophy and Foundations) ==
သဇိုင် သင်္ချာဝွံ လ္ၚတ် ပရူ ဗီုလဵု သင်္ချာ ဂွံဒက်ပတန်လဝ် ဍာံပြရ။ ဍေံ စကာ နဲကဲ လဝ်ဂျိစ် (Logic) ကေုာံ ပညာ သေတ် (Set Theory)။ 
ပ္ဍဲ အေဒဳ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ၊ ကတ် ဂဝ်ဒယ် (Kurt Gödel) ထ္ၜးကဵုလဝ် သက်သဳ သီုဟွံမာန်ပေင် (Incompleteness Theorems) မဟီုမ္ဂး &quot;ပ္ဍဲ သၞောတ် သင်္ချာ လဵုဟွံဟီု၊ အရာ ဍာံလ္ၚဵုတအ်ဂှ် သက်သဳထ္ၜး ဟွံမာန်&quot; ရ။ အရာဝွံ ပြံင်လှာဲထောံ လညာတ် ဒဿန ပညာ သင်္ချာ ဗွဲမဇၞော်ရ။

== ၁၀။ သင်္ချာ ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ==
ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်လၟုဟ်၊ သင်္ချာဝွံ ဒှ် ပညာ သဇိုင် သွက် ကောန်ၚာ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဘာ ဗ္တောန်ပညာ ရ။ ပညာ သင်္ချာဝွံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု လညာတ် ဗစာရဏာ မခိုဟ် သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ ဆဂး မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ကတဵုဒှ် ယဲဖေက် သင်္ချာ (Math anxiety) မာန်ရ။

သွက် တၠပညာ သင်္ချာတအ်ဂှ် လာပ်ဇၞော်အိုတ်ဂှ် လာပ် ဖြဳလ် (Fields Medal) ကေုာံ လာပ် အေဗယ် (Abel Prize) မဒှ် လာပ် တုပ်သၟဟ် ကဵု လာပ် နဝ်ဗယ် (Nobel Prize) သွက် သင်္ချာ ရ။ ပညာ သင်္ချာ ဆက်တုဲ ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် လၟိုန်တုဲ ဒှ် ဒြဟတ် သွက် အနာဂတ် သိပ္ပံ ကေုာံ ပညာ နဲကဲတၟိဂမၠိုင်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚး ==
* [https://www.mathworld.wolfram.com/ MathWorld] (Online Mathematics Encyclopedia)
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Mathematics Mathematics on English Wikipedia]

[[Category:ဂၞန်သင်္ချာ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:ပညာ]]

{{Navbox
| name  = ဂၞန်သင်္ချာ
| title = [[ဂၞန်သင်္ချာ]]
| listclass = hlist
| group1 = ကဏ္ဍ အဓိက
| list1 =
* [[လၟိဟ် ကေုာံ ဂၞန်]] (Arithmetic)
* [[အလဂျဳဗရာ]] (Algebra)
* [[ဇီဝမေတြဳ]] (Geometry)
* [[ကလကူလသ်]] (Calculus)
* [[တဝ်ပဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Topology)
| group2 = သင်္ချာ စကာ
| list2 =
* [[သတတ္တိစ်]] (Statistics)
* [[ရူပဗေဒ သင်္ချာ]] (Mathematical Physics)
* [[ခရိပ်တဝ်ဂရာဖဳ]] (Cryptography)
}}</text>
      <sha1>9juu9vyl6pf7e6lp0c4vvy27zo8cg37</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57792</id>
      <parentid>57791</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T15:39:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15301" sha1="5jm4re72uccj689704o2k9fstu1vrtk" xml:space="preserve">[[File:Euclid's Elements.jpg|thumb|300px|လိက် ယူကလစ် မၞုံယၟု (Elements) မဒှ် လိက်သဇိုင် ဂၞန်သင်္ချာ မခၞံလဝ် နူခေတ် ဂရိတ် တမၠာ။]]

'''ဂၞန်သင်္ချာ''' (အင်္ဂလိက်: ''Mathematics'') ဝွံ ဒှ် ပညာ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူပရာ မဆေင်ကဵု လၟိဟ် (numbers)၊ သၞောတ်ဗီုပြင် (formulas and related structures)၊ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒၞာဲဒတန် (shapes and the spaces in which they are contained) ကေုာံ လၟိဟ်အပြံင်အလှာဲ (quantities and their changes) ရ။ ပညာသင်္ချာဝွံ ဟွံမဲကဵု ပွံက် အဓိပ္ပါယ် မွဲတၠသၟး မတုပ်သၟဟ် တန်ကြန်ရ၊ သာ်ဂှ်သ္ဇိုင် သာ်ဝွံဍာံ မၞိဟ်တအ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် နာနာသာ်ရ။ လ္ၚတ်သင်္ချာဝွံ စကာလဝ် နဲကဲ ဗစာရဏာ (logic) ကေုာံ သက်သဳသာဓက သွက်ဂွံ ဂၠာဲသွဟ် ပရူ သဘာဝ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ နဲကဲ အေန်ဂျေန်နဳယျာ ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Boyer1991&quot;&gt;{{cite book |last=Boyer |first=Carl B. |title=A History of Mathematics |year=1991 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0-471-54397-8 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက် ==
ပွံက် အဓိပ္ပါယ် ဂၞန်သင်္ချာဂှ် လပါ် ဝေါဟာရ (etymology) မ္ဂး ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ်တမၠာ ''máthēma'' (μάθημα) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပညာ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;အရာမဒးလ္ၚတ်&quot; ရ။ ပ္ဍဲခေတ်တမၠာတေံ သင်္ချာဂှ် ဒှ်ပညာ မဆေင်ကဵု ဂၞန်၊ လၟိဟ် ကေုာံ ဗီုပြင် ဟေင်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ သင်္ချာဝွံ ပြးဇးအာ စဵုကဵုစိုပ် ပရေင်လ္ၚတ် သၞောတ်ဗီုပြင် မဇြိုဟ်နက် (abstract structures) ရ။ 

သင်္ချာဝွံ ဒှ် &quot;အရေဝ်ဘာသာ သိပ္ပံ&quot; မွဲ ဟီုစဂွံရ။ ကမၠောန် သုတေသန သိပ္ပံ ဇၟာပ်ဇၟာပ်ဒၞာဲဂှ် ဒးစကာ သင်္ချာ သွက်ဂွံ ပသောင်ကလး ပြသၞာ သဘာဝတအ်ရ။ သာ်ဂှ်မ္ဂး ဂၞန်သင်္ချာဝွံ ဒှ်သဇိုင် သွက် ပညာ ရူပဗေဒ၊ ဓာတုဗေဒ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကောန်ပျူတာ ပညာရ။&lt;ref name=&quot;Courant1996&quot;&gt;{{cite book |last=Courant |first=Richard |author2=Robbins, Herbert |title=What Is Mathematics? An Elementary Approach to Ideas and Methods |year=1996 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-510519-3}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ==
ဝင် ဂၞန်သင်္ချာဝွံ စတမ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ကောန်မၞိဟ်တအ် စကတ်လ္ၚတ် လၟိဟ် သွက်ဂွံ သွံရာန် ဗၞိက်၊ ပတန် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ လ္ၚတ် နက္ခတ်တာရာ ရ။ 
* '''ခေတ်တမၠာ:''' ဂကူ [[အဳဂျေပ် (Egypt)]] ကေုာံ [[ၜါဗဳလောန် (Babylon)]] တအ် ဒှ်ဂကူ မစကာ သင်္ချာ ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက်ဂွံ တော် အခေါန်၊ တော် သၞာံ အခိင်အခါ၊ ကေုာံ သြိုင်ခၞံ ပရမိတ် ဂမၠိုင်ရ။
* '''ခေတ် ဂရိတ်:''' ပညာသျှင် ဂရိတ် မပ္တံကဵု ပဳသာဂဝ်ရသ် (Pythagoras) ကေုာံ ယူကလစ် (Euclid) တအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် နဲကဲ ဇဳဝမေတြဳ ကေုာံ နဲကဲ သက်သဳသာဓက (Mathematical proof) ရ။ 
* '''ခေတ် အိန္ဒိယ ကေုာံ အာရပ်:''' သင်္ချာ ဂကူအိန္ဒိယ တအ် ခၞံဗဒှ် လၟိဟ် သုည (0) ကေုာံ သၞောတ်ဂၞန် ဒသမ (decimal system) ရ။ ဂကူအာရပ်တအ် ဆက်မံင် ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် အလဂျဳဗရာ (Algebra)။
* '''ခေတ် တၟိ:''' ပ္ဍဲခေတ် အေရဝ်ပ (Europe) ရေနေသြန် (Renaissance) ဂှ် နယူတန် (Newton) ကေုာံ လာပ်နိဇ် (Leibniz) တအ် ခၞံဗဒှ် ကလကူလသ် (Calculus) သွက်ဂွံ တော် လၟိဟ် အပြံင်အလှာဲရ။&lt;ref name=&quot;Katz1998&quot;&gt;{{cite book |last=Katz |first=Victor J. |title=A History of Mathematics: An Introduction |year=1998 |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0-321-01618-8 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ကဏ္ဍဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၞန်သင်္ချာ ==
ဂၞန်သင်္ချာဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ပါ်လဝ် ၜါ ကဏ္ဍ ဇၞော်ဇၞော်ရ -
# '''သင်္ချာ အပြောမ် (Pure Mathematics):''' ဒှ်ပညာ မလ္ၚတ် သင်္ချာ သွက် သင်္ချာဟေင်ရ။ ဟွံရန်တၟအ် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲလောက ကိစ္စတၞဟ်တုဲ၊ လ္ၚတ် သၞောတ်ဗီုပြင် ကေုာံ သဘာဝ လၟိဟ် သၟးရ။
# '''သင်္ချာ စကာ (Applied Mathematics):''' ဒှ်ပညာ မစကာ နဲကဲ သင်္ချာ သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ သိပ္ပံ၊ အေန်ဂျေန်နဳယျာ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂဥုဲ။

== ၄။ လၟိဟ် ကေုာံ ဂၞန် (Number Theory) ==
ပညာ လၟိဟ် ကေုာံ ဂၞန် (Number Theory) ဝွံ လ္ၚတ် သဘာဝ လၟိဟ် ကလိတ် (integers) ကေုာံ ဂၞန်ဂမၠိုင်ရ။ အဓိက အရာမလ္ၚတ်ဂှ် ဂၞန် ပရာမ် (Prime numbers) မဒှ် ဂၞန် မပါ်ကရေက် ဟွံဂွံ နကဵု ဂၞန်တၞဟ် သာ်အပ္ဍဲ (၁) ကဵု ဇကုဍေံဟေင်ရ။
ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် လ္ၚတ် လၟိဟ်ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲပညာ ခရိပ်တဝ်ဂရာဖဳ (Cryptography) မဒှ် ပညာ လေပ် ဂၞန် ဓလုက် သွက် ကွန်ပျူတာ အေန်တာနက် ရ။

== ၅။ ဇဳဝမေတြဳ ကေုာံ ရုပ် (Geometry and Topology) ==
[[ဇဳဝမေတြဳ]] (Geometry) ဝွံ လ္ၚတ် ပရူ ဒၞာဲဒတန် (space)၊ ဗီုပြင် (shape)၊ ဇမၠိင် အနာံ ကေုာံ ဗလး (dimensions) ရ။ စတမ်နူ ပညာ ယူကလစ်တုဲ စိုပ်အာ ဇဳဝမေတြဳ မဟွံသေင်ကဵု ယူကလစ် (Non-Euclidean geometry) ရ။
တဝ်ပဝ်လဝ်ဂျဳ (Topology) ဝွံ ဆက်ကၠုင် နူ ဇဳဝမေတြဳတုဲ လ္ၚတ် အပြံင်အလှာဲ ဗီုပြင် မဟွံပလီု အဆက်အစပ် ဍေံရ။ ဥပမာ - ဗီုပြင် ခေါက်ဍာ် မွဲ ကဵု ဗီုပြင် ကဝိုင်မွဲ ပ္ဍဲ တဝ်ပဝ်လဝ်ဂျဳ မ္ဂး ဒှ်မွဲဗီုပြင်ဓဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;Stillwell2010&quot;&gt;{{cite book |last=Stillwell |first=John |title=Mathematics and Its History |year=2010 |publisher=Springer |isbn=978-1-4419-6052-8 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ အလဂျဳဗရာ (Algebra) ==
[[အလဂျဳဗရာ]] (Algebra) မ္ဂးဂှ် ဒှ်ပညာ မစကာ အက္ခရ် (letters) သွက်ဂွံ စၞး လၟိဟ် မဟွံတီ (unknown numbers) တုဲ သောင်ကလး သမဳကရဏ (equations) ရ။
ပ္ဍဲ သင်္ချာ ကဆံင်သၠုင်ဂှ် ဍေံတအ် လ္ၚတ် အလဂျဳဗရာ မဇြိုဟ်နက် (Abstract Algebra) မပ္တံကဵု ဂရုပ် (Groups)၊ ရိုင် (Rings) ကေုာံ ဖြေဝ် (Fields) ရ။ သၞောတ်ဏအ် ဒှ်သဇိုင် သွက် ပညာ ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိ (Modern Physics) ရ။

== ၇။ သင်္ချာ ကလကူလသ် ကေုာံ တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Calculus and Analysis) ==
[[ကလကူလသ်]] (Calculus) ဝွံ ဒှ်ပညာ မလ္ၚတ် အပြံင်အလှာဲ (change) ရ။ ကလကူလသ် ပါ်လဝ် ၜါကဏ္ဍ အဓိက - 
* ဒဳဖှရိန်ရှယ် ကလကူလသ် (Differential Calculus): တော် လဟိန် အပြံင်အလှာဲ (rates of change) ကေုာံ စလံက် (slopes of curves)။
* အေန်တဳဂရယ် ကလကူလသ် (Integral Calculus): တော် လၟိဟ် မပံင်သီုဖအိုတ် (accumulation of quantities) ကေုာံ ဨရိယျာ သၟဝ် ဇုက် (areas under curves)။
တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Mathematical Analysis) ဝွံ ဒှ်ပညာ မစမ်ၜတ် ကလကူလသ် နကဵု နဲကဲ သက်သဳ ဇြိုဟ်နက်ရ။

== ၈။ သင်္ချာ စကာ (Applied Mathematics) ==
သင်္ချာစကာဂှ် စကာ နဲကဲ သင်္ချာ သွက် သိပ္ပံ ကေုာံ ဘဝလၟေင်တ္ၚဲ။ ကဏ္ဍ အဓိက ဂမၠိုင် -
* '''သတတ္တိစ် (Statistics) ကေုာံ ပရဝ်ဗဗဳလဳတဳ (Probability):''' လ္ၚတ် ကလိတ်ကလောတ် ပရူ ဒေတာ (Data) ကေုာံ အခေါင်မဒှ်မာန် သွက် ကိစ္စ မဟွံချိုတ်ပၠိုတ်တအ်ရ။
* '''သိပ္ပံ ကွန်ပျူတာ (Computer Science):''' စကာ အလဂဝ်ရစ်သမ် (Algorithms) ကေုာံ သင်္ချာ လၟိဟ် သွက် ကွန်ပျူတာ ကေုာံ ပညာ အတုအယောင် (AI)။
* '''ရူပဗေဒ သင်္ချာ (Mathematical Physics):''' စကာ သၞောတ် သင်္ချာ သွက်ဂွံ သောင်ကလး ဒြဟတ် သဘာဝ ဂၠးတိ။&lt;ref name=&quot;Hardy1940&quot;&gt;{{cite book |last=Hardy |first=G. H. |title=A Mathematician's Apology |year=1940 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-42706-7}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ဒဿန ကေုာံ သဇိုင် (Philosophy and Foundations) ==
သဇိုင် သင်္ချာဝွံ လ္ၚတ် ပရူ ဗီုလဵု သင်္ချာ ဂွံဒက်ပတန်လဝ် ဍာံပြရ။ ဍေံ စကာ နဲကဲ လဝ်ဂျိစ် (Logic) ကေုာံ ပညာ သေတ် (Set Theory)။ 
ပ္ဍဲ အေဒဳ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ၊ ကတ် ဂဝ်ဒယ် (Kurt Gödel) ထ္ၜးကဵုလဝ် သက်သဳ သီုဟွံမာန်ပေင် (Incompleteness Theorems) မဟီုမ္ဂး &quot;ပ္ဍဲ သၞောတ် သင်္ချာ လဵုဟွံဟီု၊ အရာ ဍာံလ္ၚဵုတအ်ဂှ် သက်သဳထ္ၜး ဟွံမာန်&quot; ရ။ အရာဝွံ ပြံင်လှာဲထောံ လညာတ် ဒဿန ပညာ သင်္ချာ ဗွဲမဇၞော်ရ။

== ၁၀။ သင်္ချာ ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ==
ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်လၟုဟ်၊ သင်္ချာဝွံ ဒှ် ပညာ သဇိုင် သွက် ကောန်ၚာ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဘာ ဗ္တောန်ပညာ ရ။ ပညာ သင်္ချာဝွံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု လညာတ် ဗစာရဏာ မခိုဟ် သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ ဆဂး မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ကတဵုဒှ် ယဲဖေက် သင်္ချာ (Math anxiety) မာန်ရ။

သွက် တၠပညာ သင်္ချာတအ်ဂှ် လာပ်ဇၞော်အိုတ်ဂှ် လာပ် ဖြဳလ် (Fields Medal) ကေုာံ လာပ် အေဗယ် (Abel Prize) မဒှ် လာပ် တုပ်သၟဟ် ကဵု လာပ် နဝ်ဗယ် (Nobel Prize) သွက် သင်္ချာ ရ။ ပညာ သင်္ချာ ဆက်တုဲ ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် လၟိုန်တုဲ ဒှ် ဒြဟတ် သွက် အနာဂတ် သိပ္ပံ ကေုာံ ပညာ နဲကဲတၟိဂမၠိုင်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚး ==
* [https://www.mathworld.wolfram.com/ MathWorld] (Online Mathematics Encyclopedia)
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Mathematics Mathematics on English Wikipedia]

[[Category:ဂၞန်သင်္ချာ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:ပညာ]]

{{Navbox
| name  = ဂၞန်သင်္ချာ
| title = [[ဂၞန်သင်္ချာ]]
| listclass = hlist
| group1 = ကဏ္ဍ အဓိက
| list1 =
* [[လၟိဟ် ကေုာံ ဂၞန်]] (Arithmetic)
* [[အလဂျဳဗရာ]] (Algebra)
* [[ဇဳဝမေတြဳ]] (Geometry)
* [[ကလကူလသ်]] (Calculus)
* [[တဝ်ပဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Topology)
| group2 = သင်္ချာ စကာ
| list2 =
* [[သတတ္တိစ်]] (Statistics)
* [[ရူပဗေဒ သင်္ချာ]] (Mathematical Physics)
* [[ခရိပ်တဝ်ဂရာဖဳ]] (Cryptography)
}}</text>
      <sha1>5jm4re72uccj689704o2k9fstu1vrtk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57793</id>
      <parentid>57792</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T15:39:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15316" sha1="9rxig1tcnmifjkfw8ueit284ai1lwcy" xml:space="preserve">[[File:Euclid's Elements.jpg|thumb|300px|လိက် ယူကလစ် မၞုံယၟု (Elements) မဒှ် လိက်သဇိုင် ဂၞန်သင်္ချာ မခၞံလဝ် နူခေတ် ဂရိတ် တမၠာ။]]

'''ဂၞန်သင်္ချာ''' (အင်္ဂလိက်: ''Mathematics'') ဝွံ ဒှ် ပညာ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူပရာ မဆေင်ကဵု လၟိဟ် (numbers)၊ သၞောတ်ဗီုပြင် (formulas and related structures)၊ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒၞာဲဒတန် (shapes and the spaces in which they are contained) ကေုာံ လၟိဟ်အပြံင်အလှာဲ (quantities and their changes) ရ။ ပညာသင်္ချာဝွံ ဟွံမဲကဵု ပွံက် အဓိပ္ပါယ် မွဲတၠသၟး မတုပ်သၟဟ် တန်ကြန်ရ၊ သာ်ဂှ်သ္ဇိုင် သာ်ဝွံဍာံ မၞိဟ်တအ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် နာနာသာ်ရ။ လ္ၚတ်သင်္ချာဝွံ စကာလဝ် နဲကဲ ဗစာရဏာ (logic) ကေုာံ သက်သဳသာဓက သွက်ဂွံ ဂၠာဲသွဟ် ပရူ သဘာဝ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ နဲကဲ အေန်ဂျေန်နဳယျာ ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Boyer1991&quot;&gt;{{cite book |last=Boyer |first=Carl B. |title=A History of Mathematics |year=1991 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0-471-54397-8 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက် ==
ပွံက် အဓိပ္ပါယ် ဂၞန်သင်္ချာဂှ် လပါ် ဝေါဟာရ (etymology) မ္ဂး ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ်တမၠာ ''máthēma'' (μάθημα) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပညာ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;အရာမဒးလ္ၚတ်&quot; ရ။ ပ္ဍဲခေတ်တမၠာတေံ သင်္ချာဂှ် ဒှ်ပညာ မဆေင်ကဵု ဂၞန်၊ လၟိဟ် ကေုာံ ဗီုပြင် ဟေင်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ သင်္ချာဝွံ ပြးဇးအာ စဵုကဵုစိုပ် ပရေင်လ္ၚတ် သၞောတ်ဗီုပြင် မဇြိုဟ်နက် (abstract structures) ရ။ 

သင်္ချာဝွံ ဒှ် &quot;အရေဝ်ဘာသာ သိပ္ပံ&quot; မွဲ ဟီုစဂွံရ။ ကမၠောန် သုတေသန သိပ္ပံ ဇၟာပ်ဇၟာပ်ဒၞာဲဂှ် ဒးစကာ သင်္ချာ သွက်ဂွံ ပသောင်ကလး ပြသၞာ သဘာဝတအ်ရ။ သာ်ဂှ်မ္ဂး ဂၞန်သင်္ချာဝွံ ဒှ်သဇိုင် သွက် ပညာ ရူပဗေဒ၊ ဓာတုဗေဒ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကောန်ပျူတာ ပညာရ။&lt;ref name=&quot;Courant1996&quot;&gt;{{cite book |last=Courant |first=Richard |author2=Robbins, Herbert |title=What Is Mathematics? An Elementary Approach to Ideas and Methods |year=1996 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-510519-3}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ==
ဝင် ဂၞန်သင်္ချာဝွံ စတမ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ကောန်မၞိဟ်တအ် စကတ်လ္ၚတ် လၟိဟ် သွက်ဂွံ သွံရာန် ဗၞိက်၊ ပတန် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ လ္ၚတ် နက္ခတ်တာရာ ရ။ 
* '''ခေတ်တမၠာ:''' ဂကူ [[အဳဂျေပ် (Egypt)]] ကေုာံ [[ၜါဗဳလောန် (Babylon)]] တအ် ဒှ်ဂကူ မစကာ သင်္ချာ ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက်ဂွံ တော် အခေါန်၊ တော် သၞာံ အခိင်အခါ၊ ကေုာံ သြိုင်ခၞံ ပရမိတ် ဂမၠိုင်ရ။
* '''ခေတ် ဂရိတ်:''' ပညာသျှင် ဂရိတ် မပ္တံကဵု ပဳသာဂဝ်ရသ် (Pythagoras) ကေုာံ ယူကလစ် (Euclid) တအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် နဲကဲ ဇဳအဝ်မေတြဳကေုာံ နဲကဲ သက်သဳသာဓက (Mathematical proof) ရ။ 
* '''ခေတ် အိန္ဒိယ ကေုာံ အာရပ်:''' သင်္ချာ ဂကူအိန္ဒိယ တအ် ခၞံဗဒှ် လၟိဟ် သုည (0) ကေုာံ သၞောတ်ဂၞန် ဒသမ (decimal system) ရ။ ဂကူအာရပ်တအ် ဆက်မံင် ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် အလဂျဳဗရာ (Algebra)။
* '''ခေတ် တၟိ:''' ပ္ဍဲခေတ် အေရဝ်ပ (Europe) ရေနေသြန် (Renaissance) ဂှ် နယူတန် (Newton) ကေုာံ လာပ်နိဇ် (Leibniz) တအ် ခၞံဗဒှ် ကလကူလသ် (Calculus) သွက်ဂွံ တော် လၟိဟ် အပြံင်အလှာဲရ။&lt;ref name=&quot;Katz1998&quot;&gt;{{cite book |last=Katz |first=Victor J. |title=A History of Mathematics: An Introduction |year=1998 |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0-321-01618-8 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ကဏ္ဍဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၞန်သင်္ချာ ==
ဂၞန်သင်္ချာဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ပါ်လဝ် ၜါ ကဏ္ဍ ဇၞော်ဇၞော်ရ -
# '''သင်္ချာ အပြောမ် (Pure Mathematics):''' ဒှ်ပညာ မလ္ၚတ် သင်္ချာ သွက် သင်္ချာဟေင်ရ။ ဟွံရန်တၟအ် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲလောက ကိစ္စတၞဟ်တုဲ၊ လ္ၚတ် သၞောတ်ဗီုပြင် ကေုာံ သဘာဝ လၟိဟ် သၟးရ။
# '''သင်္ချာ စကာ (Applied Mathematics):''' ဒှ်ပညာ မစကာ နဲကဲ သင်္ချာ သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ သိပ္ပံ၊ အေန်ဂျေန်နဳယျာ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂဥုဲ။

== ၄။ လၟိဟ် ကေုာံ ဂၞန် (Number Theory) ==
ပညာ လၟိဟ် ကေုာံ ဂၞန် (Number Theory) ဝွံ လ္ၚတ် သဘာဝ လၟိဟ် ကလိတ် (integers) ကေုာံ ဂၞန်ဂမၠိုင်ရ။ အဓိက အရာမလ္ၚတ်ဂှ် ဂၞန် ပရာမ် (Prime numbers) မဒှ် ဂၞန် မပါ်ကရေက် ဟွံဂွံ နကဵု ဂၞန်တၞဟ် သာ်အပ္ဍဲ (၁) ကဵု ဇကုဍေံဟေင်ရ။
ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် လ္ၚတ် လၟိဟ်ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲပညာ ခရိပ်တဝ်ဂရာဖဳ (Cryptography) မဒှ် ပညာ လေပ် ဂၞန် ဓလုက် သွက် ကွန်ပျူတာ အေန်တာနက် ရ။

== ၅။ ဇဳအဝ်မေတြဳကေုာံ ရုပ် (Geometry and Topology) ==
[[ဇဳဝမေတြဳ]] (Geometry) ဝွံ လ္ၚတ် ပရူ ဒၞာဲဒတန် (space)၊ ဗီုပြင် (shape)၊ ဇမၠိင် အနာံ ကေုာံ ဗလး (dimensions) ရ။ စတမ်နူ ပညာ ယူကလစ်တုဲ စိုပ်အာ ဇဳအဝ်မေတြဳမဟွံသေင်ကဵု ယူကလစ် (Non-Euclidean geometry) ရ။
တဝ်ပဝ်လဝ်ဂျဳ (Topology) ဝွံ ဆက်ကၠုင် နူ ဇဳဝမေတြဳတုဲ လ္ၚတ် အပြံင်အလှာဲ ဗီုပြင် မဟွံပလီု အဆက်အစပ် ဍေံရ။ ဥပမာ - ဗီုပြင် ခေါက်ဍာ် မွဲ ကဵု ဗီုပြင် ကဝိုင်မွဲ ပ္ဍဲ တဝ်ပဝ်လဝ်ဂျဳ မ္ဂး ဒှ်မွဲဗီုပြင်ဓဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;Stillwell2010&quot;&gt;{{cite book |last=Stillwell |first=John |title=Mathematics and Its History |year=2010 |publisher=Springer |isbn=978-1-4419-6052-8 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ အလဂျဳဗရာ (Algebra) ==
[[အလဂျဳဗရာ]] (Algebra) မ္ဂးဂှ် ဒှ်ပညာ မစကာ အက္ခရ် (letters) သွက်ဂွံ စၞး လၟိဟ် မဟွံတီ (unknown numbers) တုဲ သောင်ကလး သမဳကရဏ (equations) ရ။
ပ္ဍဲ သင်္ချာ ကဆံင်သၠုင်ဂှ် ဍေံတအ် လ္ၚတ် အလဂျဳဗရာ မဇြိုဟ်နက် (Abstract Algebra) မပ္တံကဵု ဂရုပ် (Groups)၊ ရိုင် (Rings) ကေုာံ ဖြေဝ် (Fields) ရ။ သၞောတ်ဏအ် ဒှ်သဇိုင် သွက် ပညာ ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိ (Modern Physics) ရ။

== ၇။ သင်္ချာ ကလကူလသ် ကေုာံ တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Calculus and Analysis) ==
[[ကလကူလသ်]] (Calculus) ဝွံ ဒှ်ပညာ မလ္ၚတ် အပြံင်အလှာဲ (change) ရ။ ကလကူလသ် ပါ်လဝ် ၜါကဏ္ဍ အဓိက - 
* ဒဳဖှရိန်ရှယ် ကလကူလသ် (Differential Calculus): တော် လဟိန် အပြံင်အလှာဲ (rates of change) ကေုာံ စလံက် (slopes of curves)။
* အေန်တဳဂရယ် ကလကူလသ် (Integral Calculus): တော် လၟိဟ် မပံင်သီုဖအိုတ် (accumulation of quantities) ကေုာံ ဨရိယျာ သၟဝ် ဇုက် (areas under curves)။
တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Mathematical Analysis) ဝွံ ဒှ်ပညာ မစမ်ၜတ် ကလကူလသ် နကဵု နဲကဲ သက်သဳ ဇြိုဟ်နက်ရ။

== ၈။ သင်္ချာ စကာ (Applied Mathematics) ==
သင်္ချာစကာဂှ် စကာ နဲကဲ သင်္ချာ သွက် သိပ္ပံ ကေုာံ ဘဝလၟေင်တ္ၚဲ။ ကဏ္ဍ အဓိက ဂမၠိုင် -
* '''သတတ္တိစ် (Statistics) ကေုာံ ပရဝ်ဗဗဳလဳတဳ (Probability):''' လ္ၚတ် ကလိတ်ကလောတ် ပရူ ဒေတာ (Data) ကေုာံ အခေါင်မဒှ်မာန် သွက် ကိစ္စ မဟွံချိုတ်ပၠိုတ်တအ်ရ။
* '''သိပ္ပံ ကွန်ပျူတာ (Computer Science):''' စကာ အလဂဝ်ရစ်သမ် (Algorithms) ကေုာံ သင်္ချာ လၟိဟ် သွက် ကွန်ပျူတာ ကေုာံ ပညာ အတုအယောင် (AI)။
* '''ရူပဗေဒ သင်္ချာ (Mathematical Physics):''' စကာ သၞောတ် သင်္ချာ သွက်ဂွံ သောင်ကလး ဒြဟတ် သဘာဝ ဂၠးတိ။&lt;ref name=&quot;Hardy1940&quot;&gt;{{cite book |last=Hardy |first=G. H. |title=A Mathematician's Apology |year=1940 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-42706-7}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ဒဿန ကေုာံ သဇိုင် (Philosophy and Foundations) ==
သဇိုင် သင်္ချာဝွံ လ္ၚတ် ပရူ ဗီုလဵု သင်္ချာ ဂွံဒက်ပတန်လဝ် ဍာံပြရ။ ဍေံ စကာ နဲကဲ လဝ်ဂျိစ် (Logic) ကေုာံ ပညာ သေတ် (Set Theory)။ 
ပ္ဍဲ အေဒဳ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ၊ ကတ် ဂဝ်ဒယ် (Kurt Gödel) ထ္ၜးကဵုလဝ် သက်သဳ သီုဟွံမာန်ပေင် (Incompleteness Theorems) မဟီုမ္ဂး &quot;ပ္ဍဲ သၞောတ် သင်္ချာ လဵုဟွံဟီု၊ အရာ ဍာံလ္ၚဵုတအ်ဂှ် သက်သဳထ္ၜး ဟွံမာန်&quot; ရ။ အရာဝွံ ပြံင်လှာဲထောံ လညာတ် ဒဿန ပညာ သင်္ချာ ဗွဲမဇၞော်ရ။

== ၁၀။ သင်္ချာ ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ==
ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်လၟုဟ်၊ သင်္ချာဝွံ ဒှ် ပညာ သဇိုင် သွက် ကောန်ၚာ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဘာ ဗ္တောန်ပညာ ရ။ ပညာ သင်္ချာဝွံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု လညာတ် ဗစာရဏာ မခိုဟ် သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ ဆဂး မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ကတဵုဒှ် ယဲဖေက် သင်္ချာ (Math anxiety) မာန်ရ။

သွက် တၠပညာ သင်္ချာတအ်ဂှ် လာပ်ဇၞော်အိုတ်ဂှ် လာပ် ဖြဳလ် (Fields Medal) ကေုာံ လာပ် အေဗယ် (Abel Prize) မဒှ် လာပ် တုပ်သၟဟ် ကဵု လာပ် နဝ်ဗယ် (Nobel Prize) သွက် သင်္ချာ ရ။ ပညာ သင်္ချာ ဆက်တုဲ ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် လၟိုန်တုဲ ဒှ် ဒြဟတ် သွက် အနာဂတ် သိပ္ပံ ကေုာံ ပညာ နဲကဲတၟိဂမၠိုင်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚး ==
* [https://www.mathworld.wolfram.com/ MathWorld] (Online Mathematics Encyclopedia)
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Mathematics Mathematics on English Wikipedia]

[[Category:ဂၞန်သင်္ချာ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:ပညာ]]

{{Navbox
| name  = ဂၞန်သင်္ချာ
| title = [[ဂၞန်သင်္ချာ]]
| listclass = hlist
| group1 = ကဏ္ဍ အဓိက
| list1 =
* [[လၟိဟ် ကေုာံ ဂၞန်]] (Arithmetic)
* [[အလဂျဳဗရာ]] (Algebra)
* [[ဇဳဝမေတြဳ]] (Geometry)
* [[ကလကူလသ်]] (Calculus)
* [[တဝ်ပဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Topology)
| group2 = သင်္ချာ စကာ
| list2 =
* [[သတတ္တိစ်]] (Statistics)
* [[ရူပဗေဒ သင်္ချာ]] (Mathematical Physics)
* [[ခရိပ်တဝ်ဂရာဖဳ]] (Cryptography)
}}</text>
      <sha1>9rxig1tcnmifjkfw8ueit284ai1lwcy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57794</id>
      <parentid>57793</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T15:41:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15325" sha1="nptd1a64vhqr65vqn241le46i96bdgc" xml:space="preserve">[[File:Euclid's Elements.jpg|thumb|300px|လိက် ယူကလစ် မၞုံယၟု (Elements) မဒှ် လိက်သဇိုင် ဂၞန်သင်္ချာ မခၞံလဝ် နူခေတ် ဂရိတ် တမၠာ။]]

'''ဂၞန်သင်္ချာ''' (အင်္ဂလိက်: ''Mathematics'') ဝွံ ဒှ် ပညာ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူပရာ မဆေင်ကဵု လၟိဟ် (numbers)၊ သၞောတ်ဗီုပြင် (formulas and related structures)၊ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒၞာဲဒတန် (shapes and the spaces in which they are contained) ကေုာံ လၟိဟ်အပြံင်အလှာဲ (quantities and their changes) ရ။ ပညာသင်္ချာဝွံ ဟွံမဲကဵု ပွံက် အဓိပ္ပါယ် မွဲတၠသၟး မတုပ်သၟဟ် တန်ကြန်ရ၊ သာ်ဂှ်သ္ဇိုင် သာ်ဝွံဍာံ မၞိဟ်တအ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် နာနာသာ်ရ။ လ္ၚတ်သင်္ချာဝွံ စကာလဝ် နဲကဲ ဗစာရဏာ (logic) ကေုာံ သက်သဳသာဓက သွက်ဂွံ ဂၠာဲသွဟ် ပရူ သဘာဝ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ နဲကဲ အေန်ဂျေန်နဳယျာ ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Boyer1991&quot;&gt;{{cite book |last=Boyer |first=Carl B. |title=A History of Mathematics |year=1991 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0-471-54397-8 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက် ==
ပွံက် အဓိပ္ပါယ် ဂၞန်သင်္ချာဂှ် လပါ် ဝေါဟာရ (etymology) မ္ဂး ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ်တမၠာ ''máthēma'' (μάθημα) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပညာ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;အရာမဒးလ္ၚတ်&quot; ရ။ ပ္ဍဲခေတ်တမၠာတေံ သင်္ချာဂှ် ဒှ်ပညာ မဆေင်ကဵု ဂၞန်၊ လၟိဟ် ကေုာံ ဗီုပြင် ဟေင်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ သင်္ချာဝွံ ပြးဇးအာ စဵုကဵုစိုပ် ပရေင်လ္ၚတ် သၞောတ်ဗီုပြင် မဇြိုဟ်နက် (abstract structures) ရ။ 

သင်္ချာဝွံ ဒှ် &quot;အရေဝ်ဘာသာ သိပ္ပံ&quot; မွဲ ဟီုစဂွံရ။ ကမၠောန် သုတေသန သိပ္ပံ ဇၟာပ်ဇၟာပ်ဒၞာဲဂှ် ဒးစကာ သင်္ချာ သွက်ဂွံ ပသောင်ကလး ပြသၞာ သဘာဝတအ်ရ။ သာ်ဂှ်မ္ဂး ဂၞန်သင်္ချာဝွံ ဒှ်သဇိုင် သွက် ပညာ ရူပဗေဒ၊ ဓာတုဗေဒ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကောန်ပျူတာ ပညာရ။&lt;ref name=&quot;Courant1996&quot;&gt;{{cite book |last=Courant |first=Richard |author2=Robbins, Herbert |title=What Is Mathematics? An Elementary Approach to Ideas and Methods |year=1996 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-510519-3}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ==
ဝင် ဂၞန်သင်္ချာဝွံ စတမ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ကောန်မၞိဟ်တအ် စကတ်လ္ၚတ် လၟိဟ် သွက်ဂွံ သွံရာန် ဗၞိက်၊ ပတန် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ လ္ၚတ် နက္ခတ်တာရာ ရ။ 
* '''ခေတ်တမၠာ:''' ဂကူ [[အဳဂျေပ် (Egypt)]] ကေုာံ [[ၜါဗဳလောန် (Babylon)]] တအ် ဒှ်ဂကူ မစကာ သင်္ချာ ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက်ဂွံ တော် အခေါန်၊ တော် သၞာံ အခိင်အခါ၊ ကေုာံ သြိုင်ခၞံ ပရမိတ် ဂမၠိုင်ရ။
* '''ခေတ် ဂရိတ်:''' ပညာသျှင် ဂရိတ် မပ္တံကဵု ပဳသာဂဝ်ရသ် (Pythagoras) ကေုာံ ယူကလစ် (Euclid) တအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် နဲကဲ ဇဳအဝ်မေတြဳကေုာံ နဲကဲ သက်သဳသာဓက (Mathematical proof) ရ။ 
* '''ခေတ် အိန္ဒိယ ကေုာံ အာရပ်:''' သင်္ချာ ဂကူအိန္ဒိယ တအ် ခၞံဗဒှ် လၟိဟ် သုည (0) ကေုာံ သၞောတ်ဂၞန် ဒသမ (decimal system) ရ။ ဂကူအာရပ်တအ် ဆက်မံင် ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် အလဂျဳဗရာ (Algebra)။
* '''ခေတ် တၟိ:''' ပ္ဍဲခေတ် အေရဝ်ပ (Europe) ရေနေသြန် (Renaissance) ဂှ် နယူတန် (Newton) ကေုာံ လာပ်နိဇ် (Leibniz) တအ် ခၞံဗဒှ် ကလကူလသ် (Calculus) သွက်ဂွံ တော် လၟိဟ် အပြံင်အလှာဲရ။&lt;ref name=&quot;Katz1998&quot;&gt;{{cite book |last=Katz |first=Victor J. |title=A History of Mathematics: An Introduction |year=1998 |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0-321-01618-8 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ကဏ္ဍဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၞန်သင်္ချာ ==
ဂၞန်သင်္ချာဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ပါ်လဝ် ၜါ ကဏ္ဍ ဇၞော်ဇၞော်ရ -
# '''သင်္ချာ အပြောမ် (Pure Mathematics):''' ဒှ်ပညာ မလ္ၚတ် သင်္ချာ သွက် သင်္ချာဟေင်ရ။ ဟွံရန်တၟအ် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲလောက ကိစ္စတၞဟ်တုဲ၊ လ္ၚတ် သၞောတ်ဗီုပြင် ကေုာံ သဘာဝ လၟိဟ် သၟးရ။
# '''သင်္ချာ စကာ (Applied Mathematics):''' ဒှ်ပညာ မစကာ နဲကဲ သင်္ချာ သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ သိပ္ပံ၊ အေန်ဂျေန်နဳယျာ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂဥုဲ။

== ၄။ လၟိဟ် ကေုာံ ဂၞန် (Number Theory) ==
ပညာ လၟိဟ် ကေုာံ ဂၞန် (Number Theory) ဝွံ လ္ၚတ် သဘာဝ လၟိဟ် ကလိတ် (integers) ကေုာံ ဂၞန်ဂမၠိုင်ရ။ အဓိက အရာမလ္ၚတ်ဂှ် ဂၞန် ပရာမ် (Prime numbers) မဒှ် ဂၞန် မပါ်ကရေက် ဟွံဂွံ နကဵု ဂၞန်တၞဟ် သာ်အပ္ဍဲ (၁) ကဵု ဇကုဍေံဟေင်ရ။
ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် လ္ၚတ် လၟိဟ်ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲပညာ ခရိပ်တဝ်ဂရာဖဳ (Cryptography) မဒှ် ပညာ လေပ် ဂၞန် ဓလုက် သွက် ကွန်ပျူတာ အေန်တာနက် ရ။

== ၅။ ဇဳအဝ်မေတြဳကေုာံ ရုပ် (Geometry and Topology) ==
[[ဂျဳဩမေတြဳ]] (Geometry) ဝွံ လ္ၚတ် ပရူ ဒၞာဲဒတန် (space)၊ ဗီုပြင် (shape)၊ ဇမၠိင် အနာံ ကေုာံ ဗလး (dimensions) ရ။ စတမ်နူ ပညာ ယူကလစ်တုဲ စိုပ်အာ ဇဳအဝ်မေတြဳမဟွံသေင်ကဵု ယူကလစ် (Non-Euclidean geometry) ရ။
တဝ်ပဝ်လဝ်ဂျဳ (Topology) ဝွံ ဆက်ကၠုင် နူ ဂျဳဩမေတြဳတုဲ လ္ၚတ် အပြံင်အလှာဲ ဗီုပြင် မဟွံပလီု အဆက်အစပ် ဍေံရ။ ဥပမာ - ဗီုပြင် ခေါက်ဍာ် မွဲ ကဵု ဗီုပြင် ကဝိုင်မွဲ ပ္ဍဲ တဝ်ပဝ်လဝ်ဂျဳ မ္ဂး ဒှ်မွဲဗီုပြင်ဓဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;Stillwell2010&quot;&gt;{{cite book |last=Stillwell |first=John |title=Mathematics and Its History |year=2010 |publisher=Springer |isbn=978-1-4419-6052-8 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ အလဂျဳဗရာ (Algebra) ==
[[အလဂျဳဗရာ]] (Algebra) မ္ဂးဂှ် ဒှ်ပညာ မစကာ အက္ခရ် (letters) သွက်ဂွံ စၞး လၟိဟ် မဟွံတီ (unknown numbers) တုဲ သောင်ကလး သမဳကရဏ (equations) ရ။
ပ္ဍဲ သင်္ချာ ကဆံင်သၠုင်ဂှ် ဍေံတအ် လ္ၚတ် အလဂျဳဗရာ မဇြိုဟ်နက် (Abstract Algebra) မပ္တံကဵု ဂရုပ် (Groups)၊ ရိုင် (Rings) ကေုာံ ဖြေဝ် (Fields) ရ။ သၞောတ်ဏအ် ဒှ်သဇိုင် သွက် ပညာ ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိ (Modern Physics) ရ။

== ၇။ သင်္ချာ ကလကူလသ် ကေုာံ တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Calculus and Analysis) ==
[[ကလကူလသ်]] (Calculus) ဝွံ ဒှ်ပညာ မလ္ၚတ် အပြံင်အလှာဲ (change) ရ။ ကလကူလသ် ပါ်လဝ် ၜါကဏ္ဍ အဓိက - 
* ဒဳဖှရိန်ရှယ် ကလကူလသ် (Differential Calculus): တော် လဟိန် အပြံင်အလှာဲ (rates of change) ကေုာံ စလံက် (slopes of curves)။
* အေန်တဳဂရယ် ကလကူလသ် (Integral Calculus): တော် လၟိဟ် မပံင်သီုဖအိုတ် (accumulation of quantities) ကေုာံ ဨရိယျာ သၟဝ် ဇုက် (areas under curves)။
တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Mathematical Analysis) ဝွံ ဒှ်ပညာ မစမ်ၜတ် ကလကူလသ် နကဵု နဲကဲ သက်သဳ ဇြိုဟ်နက်ရ။

== ၈။ သင်္ချာ စကာ (Applied Mathematics) ==
သင်္ချာစကာဂှ် စကာ နဲကဲ သင်္ချာ သွက် သိပ္ပံ ကေုာံ ဘဝလၟေင်တ္ၚဲ။ ကဏ္ဍ အဓိက ဂမၠိုင် -
* '''သတတ္တိစ် (Statistics) ကေုာံ ပရဝ်ဗဗဳလဳတဳ (Probability):''' လ္ၚတ် ကလိတ်ကလောတ် ပရူ ဒေတာ (Data) ကေုာံ အခေါင်မဒှ်မာန် သွက် ကိစ္စ မဟွံချိုတ်ပၠိုတ်တအ်ရ။
* '''သိပ္ပံ ကွန်ပျူတာ (Computer Science):''' စကာ အလဂဝ်ရစ်သမ် (Algorithms) ကေုာံ သင်္ချာ လၟိဟ် သွက် ကွန်ပျူတာ ကေုာံ ပညာ အတုအယောင် (AI)။
* '''ရူပဗေဒ သင်္ချာ (Mathematical Physics):''' စကာ သၞောတ် သင်္ချာ သွက်ဂွံ သောင်ကလး ဒြဟတ် သဘာဝ ဂၠးတိ။&lt;ref name=&quot;Hardy1940&quot;&gt;{{cite book |last=Hardy |first=G. H. |title=A Mathematician's Apology |year=1940 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-42706-7}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ဒဿန ကေုာံ သဇိုင် (Philosophy and Foundations) ==
သဇိုင် သင်္ချာဝွံ လ္ၚတ် ပရူ ဗီုလဵု သင်္ချာ ဂွံဒက်ပတန်လဝ် ဍာံပြရ။ ဍေံ စကာ နဲကဲ လဝ်ဂျိစ် (Logic) ကေုာံ ပညာ သေတ် (Set Theory)။ 
ပ္ဍဲ အေဒဳ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ၊ ကတ် ဂဝ်ဒယ် (Kurt Gödel) ထ္ၜးကဵုလဝ် သက်သဳ သီုဟွံမာန်ပေင် (Incompleteness Theorems) မဟီုမ္ဂး &quot;ပ္ဍဲ သၞောတ် သင်္ချာ လဵုဟွံဟီု၊ အရာ ဍာံလ္ၚဵုတအ်ဂှ် သက်သဳထ္ၜး ဟွံမာန်&quot; ရ။ အရာဝွံ ပြံင်လှာဲထောံ လညာတ် ဒဿန ပညာ သင်္ချာ ဗွဲမဇၞော်ရ။

== ၁၀။ သင်္ချာ ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ==
ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်လၟုဟ်၊ သင်္ချာဝွံ ဒှ် ပညာ သဇိုင် သွက် ကောန်ၚာ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဘာ ဗ္တောန်ပညာ ရ။ ပညာ သင်္ချာဝွံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု လညာတ် ဗစာရဏာ မခိုဟ် သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ ဆဂး မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ကတဵုဒှ် ယဲဖေက် သင်္ချာ (Math anxiety) မာန်ရ။

သွက် တၠပညာ သင်္ချာတအ်ဂှ် လာပ်ဇၞော်အိုတ်ဂှ် လာပ် ဖြဳလ် (Fields Medal) ကေုာံ လာပ် အေဗယ် (Abel Prize) မဒှ် လာပ် တုပ်သၟဟ် ကဵု လာပ် နဝ်ဗယ် (Nobel Prize) သွက် သင်္ချာ ရ။ ပညာ သင်္ချာ ဆက်တုဲ ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် လၟိုန်တုဲ ဒှ် ဒြဟတ် သွက် အနာဂတ် သိပ္ပံ ကေုာံ ပညာ နဲကဲတၟိဂမၠိုင်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚး ==
* [https://www.mathworld.wolfram.com/ MathWorld] (Online Mathematics Encyclopedia)
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Mathematics Mathematics on English Wikipedia]

[[Category:ဂၞန်သင်္ချာ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:ပညာ]]

{{Navbox
| name  = ဂၞန်သင်္ချာ
| title = [[ဂၞန်သင်္ချာ]]
| listclass = hlist
| group1 = ကဏ္ဍ အဓိက
| list1 =
* [[လၟိဟ် ကေုာံ ဂၞန်]] (Arithmetic)
* [[အလဂျဳဗရာ]] (Algebra)
* [[ဂျဳဩမေတြဳ]] (Geometry)
* [[ကလကူလသ်]] (Calculus)
* [[တဝ်ပဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Topology)
| group2 = သင်္ချာ စကာ
| list2 =
* [[သတတ္တိစ်]] (Statistics)
* [[ရူပဗေဒ သင်္ချာ]] (Mathematical Physics)
* [[ခရိပ်တဝ်ဂရာဖဳ]] (Cryptography)
}}</text>
      <sha1>nptd1a64vhqr65vqn241le46i96bdgc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57857</id>
      <parentid>57794</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:43:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15502" sha1="5r9zdzpmkqle9ssssd4rnlaqqqiitze" xml:space="preserve">[[File:Euclid's Elements.jpg|thumb|300px|လိက် ယူကလစ် မၞုံယၟု (Elements) မဒှ် လိက်သဇိုင် ဂၞန်သင်္ချာ မခၞံလဝ် နူခေတ် ဂရိတ် တမၠာ။]]

'''ဂၞန်သင်္ချာ''' (အင်္ဂလိက်: ''Mathematics'') ဝွံ ဒှ် ပညာ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူပရာ မဆေင်ကဵု လၟိဟ် (numbers)၊ သၞောတ်ဗီုပြင် (formulas and related structures)၊ ဗီုပြင် ကေုာံ ဒၞာဲဒတန် (shapes and the spaces in which they are contained) ကေုာံ လၟိဟ်အပြံင်အလှာဲ (quantities and their changes) ရ။ ပညာသင်္ချာဝွံ ဟွံမဲကဵု ပွံက် အဓိပ္ပါယ် မွဲတၠသၟး မတုပ်သၟဟ် တန်ကြန်ရ၊ သာ်ဂှ်သ္ဇိုင် သာ်ဝွံဍာံ မၞိဟ်တအ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် နာနာသာ်ရ။ လ္ၚတ်သင်္ချာဝွံ စကာလဝ် နဲကဲ ဗစာရဏာ (logic) ကေုာံ သက်သဳသာဓက သွက်ဂွံ ဂၠာဲသွဟ် ပရူ သဘာဝ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ နဲကဲ အေန်ဂျေန်နဳယျာ ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Boyer1991&quot;&gt;{{cite book |last=Boyer |first=Carl B. |title=A History of Mathematics |year=1991 |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-0-471-54397-8 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက် ==
ပွံက် အဓိပ္ပါယ် ဂၞန်သင်္ချာဂှ် လပါ် ဝေါဟာရ (etymology) မ္ဂး ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ်တမၠာ ''máthēma'' (μάθημα) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပညာ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;အရာမဒးလ္ၚတ်&quot; ရ။ ပ္ဍဲခေတ်တမၠာတေံ သင်္ချာဂှ် ဒှ်ပညာ မဆေင်ကဵု ဂၞန်၊ လၟိဟ် ကေုာံ ဗီုပြင် ဟေင်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ သင်္ချာဝွံ ပြးဇးအာ စဵုကဵုစိုပ် ပရေင်လ္ၚတ် သၞောတ်ဗီုပြင် မဇြိုဟ်နက် (abstract structures) ရ။ 

သင်္ချာဝွံ ဒှ် &quot;အရေဝ်ဘာသာ သိပ္ပံ&quot; မွဲ ဟီုစဂွံရ။ ကမၠောန် သုတေသန သိပ္ပံ ဇၟာပ်ဇၟာပ်ဒၞာဲဂှ် ဒးစကာ သင်္ချာ သွက်ဂွံ ပသောင်ကလး ပြသၞာ သဘာဝတအ်ရ။ သာ်ဂှ်မ္ဂး ဂၞန်သင်္ချာဝွံ ဒှ်သဇိုင် သွက် ပညာ ရူပဗေဒ၊ ဓာတုဗေဒ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကောန်ပျူတာ ပညာရ။&lt;ref name=&quot;Courant1996&quot;&gt;{{cite book |last=Courant |first=Richard |author2=Robbins, Herbert |title=What Is Mathematics? An Elementary Approach to Ideas and Methods |url=https://archive.org/details/whatismathematic0000cour |year=1996 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-510519-3}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ==
ဝင် ဂၞန်သင်္ချာဝွံ စတမ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ကောန်မၞိဟ်တအ် စကတ်လ္ၚတ် လၟိဟ် သွက်ဂွံ သွံရာန် ဗၞိက်၊ ပတန် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ လ္ၚတ် နက္ခတ်တာရာ ရ။ 
* '''ခေတ်တမၠာ:''' ဂကူ [[အဳဂျေပ် (Egypt)]] ကေုာံ [[ၜါဗဳလောန် (Babylon)]] တအ် ဒှ်ဂကူ မစကာ သင်္ချာ ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက်ဂွံ တော် အခေါန်၊ တော် သၞာံ အခိင်အခါ၊ ကေုာံ သြိုင်ခၞံ ပရမိတ် ဂမၠိုင်ရ။
* '''ခေတ် ဂရိတ်:''' ပညာသျှင် ဂရိတ် မပ္တံကဵု ပဳသာဂဝ်ရသ် (Pythagoras) ကေုာံ ယူကလစ် (Euclid) တအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် နဲကဲ ဇဳအဝ်မေတြဳကေုာံ နဲကဲ သက်သဳသာဓက (Mathematical proof) ရ။ 
* '''ခေတ် အိန္ဒိယ ကေုာံ အာရပ်:''' သင်္ချာ ဂကူအိန္ဒိယ တအ် ခၞံဗဒှ် လၟိဟ် သုည (0) ကေုာံ သၞောတ်ဂၞန် ဒသမ (decimal system) ရ။ ဂကူအာရပ်တအ် ဆက်မံင် ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် အလဂျဳဗရာ (Algebra)။
* '''ခေတ် တၟိ:''' ပ္ဍဲခေတ် အေရဝ်ပ (Europe) ရေနေသြန် (Renaissance) ဂှ် နယူတန် (Newton) ကေုာံ လာပ်နိဇ် (Leibniz) တအ် ခၞံဗဒှ် ကလကူလသ် (Calculus) သွက်ဂွံ တော် လၟိဟ် အပြံင်အလှာဲရ။&lt;ref name=&quot;Katz1998&quot;&gt;{{cite book |last=Katz |first=Victor J. |title=A History of Mathematics: An Introduction |url=https://archive.org/details/historyofmathema00katz |year=1998 |publisher=Addison-Wesley |isbn=978-0-321-01618-8 |edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ကဏ္ဍဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၞန်သင်္ချာ ==
ဂၞန်သင်္ချာဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ပါ်လဝ် ၜါ ကဏ္ဍ ဇၞော်ဇၞော်ရ -
# '''သင်္ချာ အပြောမ် (Pure Mathematics):''' ဒှ်ပညာ မလ္ၚတ် သင်္ချာ သွက် သင်္ချာဟေင်ရ။ ဟွံရန်တၟအ် သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲလောက ကိစ္စတၞဟ်တုဲ၊ လ္ၚတ် သၞောတ်ဗီုပြင် ကေုာံ သဘာဝ လၟိဟ် သၟးရ။
# '''သင်္ချာ စကာ (Applied Mathematics):''' ဒှ်ပညာ မစကာ နဲကဲ သင်္ချာ သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ သိပ္ပံ၊ အေန်ဂျေန်နဳယျာ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂဥုဲ။

== ၄။ လၟိဟ် ကေုာံ ဂၞန် (Number Theory) ==
ပညာ လၟိဟ် ကေုာံ ဂၞန် (Number Theory) ဝွံ လ္ၚတ် သဘာဝ လၟိဟ် ကလိတ် (integers) ကေုာံ ဂၞန်ဂမၠိုင်ရ။ အဓိက အရာမလ္ၚတ်ဂှ် ဂၞန် ပရာမ် (Prime numbers) မဒှ် ဂၞန် မပါ်ကရေက် ဟွံဂွံ နကဵု ဂၞန်တၞဟ် သာ်အပ္ဍဲ (၁) ကဵု ဇကုဍေံဟေင်ရ။
ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် လ္ၚတ် လၟိဟ်ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲပညာ ခရိပ်တဝ်ဂရာဖဳ (Cryptography) မဒှ် ပညာ လေပ် ဂၞန် ဓလုက် သွက် ကွန်ပျူတာ အေန်တာနက် ရ။

== ၅။ ဇဳအဝ်မေတြဳကေုာံ ရုပ် (Geometry and Topology) ==
[[ဂျဳဩမေတြဳ]] (Geometry) ဝွံ လ္ၚတ် ပရူ ဒၞာဲဒတန် (space)၊ ဗီုပြင် (shape)၊ ဇမၠိင် အနာံ ကေုာံ ဗလး (dimensions) ရ။ စတမ်နူ ပညာ ယူကလစ်တုဲ စိုပ်အာ ဇဳအဝ်မေတြဳမဟွံသေင်ကဵု ယူကလစ် (Non-Euclidean geometry) ရ။
တဝ်ပဝ်လဝ်ဂျဳ (Topology) ဝွံ ဆက်ကၠုင် နူ ဂျဳဩမေတြဳတုဲ လ္ၚတ် အပြံင်အလှာဲ ဗီုပြင် မဟွံပလီု အဆက်အစပ် ဍေံရ။ ဥပမာ - ဗီုပြင် ခေါက်ဍာ် မွဲ ကဵု ဗီုပြင် ကဝိုင်မွဲ ပ္ဍဲ တဝ်ပဝ်လဝ်ဂျဳ မ္ဂး ဒှ်မွဲဗီုပြင်ဓဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;Stillwell2010&quot;&gt;{{cite book |last=Stillwell |first=John |title=Mathematics and Its History |url=https://archive.org/details/mathematicsitshi0000stil_r3u7 |year=2010 |publisher=Springer |isbn=978-1-4419-6052-8 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ အလဂျဳဗရာ (Algebra) ==
[[အလဂျဳဗရာ]] (Algebra) မ္ဂးဂှ် ဒှ်ပညာ မစကာ အက္ခရ် (letters) သွက်ဂွံ စၞး လၟိဟ် မဟွံတီ (unknown numbers) တုဲ သောင်ကလး သမဳကရဏ (equations) ရ။
ပ္ဍဲ သင်္ချာ ကဆံင်သၠုင်ဂှ် ဍေံတအ် လ္ၚတ် အလဂျဳဗရာ မဇြိုဟ်နက် (Abstract Algebra) မပ္တံကဵု ဂရုပ် (Groups)၊ ရိုင် (Rings) ကေုာံ ဖြေဝ် (Fields) ရ။ သၞောတ်ဏအ် ဒှ်သဇိုင် သွက် ပညာ ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိ (Modern Physics) ရ။

== ၇။ သင်္ချာ ကလကူလသ် ကေုာံ တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Calculus and Analysis) ==
[[ကလကူလသ်]] (Calculus) ဝွံ ဒှ်ပညာ မလ္ၚတ် အပြံင်အလှာဲ (change) ရ။ ကလကူလသ် ပါ်လဝ် ၜါကဏ္ဍ အဓိက - 
* ဒဳဖှရိန်ရှယ် ကလကူလသ် (Differential Calculus): တော် လဟိန် အပြံင်အလှာဲ (rates of change) ကေုာံ စလံက် (slopes of curves)။
* အေန်တဳဂရယ် ကလကူလသ် (Integral Calculus): တော် လၟိဟ် မပံင်သီုဖအိုတ် (accumulation of quantities) ကေုာံ ဨရိယျာ သၟဝ် ဇုက် (areas under curves)။
တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Mathematical Analysis) ဝွံ ဒှ်ပညာ မစမ်ၜတ် ကလကူလသ် နကဵု နဲကဲ သက်သဳ ဇြိုဟ်နက်ရ။

== ၈။ သင်္ချာ စကာ (Applied Mathematics) ==
သင်္ချာစကာဂှ် စကာ နဲကဲ သင်္ချာ သွက် သိပ္ပံ ကေုာံ ဘဝလၟေင်တ္ၚဲ။ ကဏ္ဍ အဓိက ဂမၠိုင် -
* '''သတတ္တိစ် (Statistics) ကေုာံ ပရဝ်ဗဗဳလဳတဳ (Probability):''' လ္ၚတ် ကလိတ်ကလောတ် ပရူ ဒေတာ (Data) ကေုာံ အခေါင်မဒှ်မာန် သွက် ကိစ္စ မဟွံချိုတ်ပၠိုတ်တအ်ရ။
* '''သိပ္ပံ ကွန်ပျူတာ (Computer Science):''' စကာ အလဂဝ်ရစ်သမ် (Algorithms) ကေုာံ သင်္ချာ လၟိဟ် သွက် ကွန်ပျူတာ ကေုာံ ပညာ အတုအယောင် (AI)။
* '''ရူပဗေဒ သင်္ချာ (Mathematical Physics):''' စကာ သၞောတ် သင်္ချာ သွက်ဂွံ သောင်ကလး ဒြဟတ် သဘာဝ ဂၠးတိ။&lt;ref name=&quot;Hardy1940&quot;&gt;{{cite book |last=Hardy |first=G. H. |title=A Mathematician's Apology |year=1940 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-42706-7}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ဒဿန ကေုာံ သဇိုင် (Philosophy and Foundations) ==
သဇိုင် သင်္ချာဝွံ လ္ၚတ် ပရူ ဗီုလဵု သင်္ချာ ဂွံဒက်ပတန်လဝ် ဍာံပြရ။ ဍေံ စကာ နဲကဲ လဝ်ဂျိစ် (Logic) ကေုာံ ပညာ သေတ် (Set Theory)။ 
ပ္ဍဲ အေဒဳ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ၊ ကတ် ဂဝ်ဒယ် (Kurt Gödel) ထ္ၜးကဵုလဝ် သက်သဳ သီုဟွံမာန်ပေင် (Incompleteness Theorems) မဟီုမ္ဂး &quot;ပ္ဍဲ သၞောတ် သင်္ချာ လဵုဟွံဟီု၊ အရာ ဍာံလ္ၚဵုတအ်ဂှ် သက်သဳထ္ၜး ဟွံမာန်&quot; ရ။ အရာဝွံ ပြံင်လှာဲထောံ လညာတ် ဒဿန ပညာ သင်္ချာ ဗွဲမဇၞော်ရ။

== ၁၀။ သင်္ချာ ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ==
ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်လၟုဟ်၊ သင်္ချာဝွံ ဒှ် ပညာ သဇိုင် သွက် ကောန်ၚာ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဘာ ဗ္တောန်ပညာ ရ။ ပညာ သင်္ချာဝွံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု လညာတ် ဗစာရဏာ မခိုဟ် သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ ဆဂး မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ကတဵုဒှ် ယဲဖေက် သင်္ချာ (Math anxiety) မာန်ရ။

သွက် တၠပညာ သင်္ချာတအ်ဂှ် လာပ်ဇၞော်အိုတ်ဂှ် လာပ် ဖြဳလ် (Fields Medal) ကေုာံ လာပ် အေဗယ် (Abel Prize) မဒှ် လာပ် တုပ်သၟဟ် ကဵု လာပ် နဝ်ဗယ် (Nobel Prize) သွက် သင်္ချာ ရ။ ပညာ သင်္ချာ ဆက်တုဲ ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် လၟိုန်တုဲ ဒှ် ဒြဟတ် သွက် အနာဂတ် သိပ္ပံ ကေုာံ ပညာ နဲကဲတၟိဂမၠိုင်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚး ==
* [https://www.mathworld.wolfram.com/ MathWorld] (Online Mathematics Encyclopedia)
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Mathematics Mathematics on English Wikipedia]

[[Category:ဂၞန်သင်္ချာ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:ပညာ]]

{{Navbox
| name  = ဂၞန်သင်္ချာ
| title = [[ဂၞန်သင်္ချာ]]
| listclass = hlist
| group1 = ကဏ္ဍ အဓိက
| list1 =
* [[လၟိဟ် ကေုာံ ဂၞန်]] (Arithmetic)
* [[အလဂျဳဗရာ]] (Algebra)
* [[ဂျဳဩမေတြဳ]] (Geometry)
* [[ကလကူလသ်]] (Calculus)
* [[တဝ်ပဝ်လဝ်ဂျဳ]] (Topology)
| group2 = သင်္ချာ စကာ
| list2 =
* [[သတတ္တိစ်]] (Statistics)
* [[ရူပဗေဒ သင်္ချာ]] (Mathematical Physics)
* [[ခရိပ်တဝ်ဂရာဖဳ]] (Cryptography)
}}</text>
      <sha1>5r9zdzpmkqle9ssssd4rnlaqqqiitze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂၞန်သင်္ချာ လွပ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12115</id>
    <revision>
      <id>57797</id>
      <timestamp>2026-10-09T15:49:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Navier_Stokes_Laminar.svg|thumb|300px|ဂၞန်သင်္ချာ လွပ် မစကာလဝ် ပ္ဍဲကဵု သီအိုရဳ ဇၟောဝ်ဍာ် ကေုာံ ပရေင်စက်ယန္တရား (Fluid dynamics) မဒှ် ကဏ္ဍအဓိကမွဲ ပ္ဍဲကွတ်ပညာဏအ်။]]  '''ဂၞန်သင်္ချာ လွပ်''' ({{lang...&quot;</comment>
      <origin>57797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13044" sha1="mw48yv9hhwwc9l64zbtjxn098czqcrm" xml:space="preserve">[[File:Navier_Stokes_Laminar.svg|thumb|300px|ဂၞန်သင်္ချာ လွပ် မစကာလဝ် ပ္ဍဲကဵု သီအိုရဳ ဇၟောဝ်ဍာ် ကေုာံ ပရေင်စက်ယန္တရား (Fluid dynamics) မဒှ် ကဏ္ဍအဓိကမွဲ ပ္ဍဲကွတ်ပညာဏအ်။]]

'''ဂၞန်သင်္ချာ လွပ်''' ({{lang-en|Applied mathematics}}) ဝွံ ဒှ်ကွတ်ပညာ မစကာလဝ် နဲကဲ ဂၞန်သင်္ချာ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာတၞဟ်တအ် မပ္တံကဵု [[ရူပဗေဒ]] (Physics)၊ [[အေန်ဂျေန်နဳယာ]] (Engineering)၊ [[ဂဥုဲ]] (Medicine)၊ [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)၊ [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Finance and Economics)၊ ကေုာံ [[ကွတ်စက် ကောန်ပျူတာ]] (Computer science) တအ်ရ။ ပရေင်ပညာဝွံ လ္ၚတ်ပရူ ဗီုလဵု ဂၞန်သင်္ချာ သ္ဂောအ်ပါ်ပရအ် ကဵုသွဟ် သွက်ပြသၞာ ပ္ဍဲဘဝလၟေင်တ္ၚဲ ကေုာံ ပရေင်စက်ယန္တရားဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Strang2007&quot;&gt;{{cite book|last1=Strang|first1=Gilbert|title=Computational Science and Engineering|publisher=Wellesley-Cambridge Press|year=2007|isbn=978-0961408817}}&lt;/ref&gt;

ဂၞန်သင်္ချာ လွပ် ဝွံ သ္ဒးပံင်ကောံလဝ် လညာတ် ဂၞန်သင်္ချာ ကေုာံ လညာတ် သီအိုရဳ နူကဵု ဘာသာတၞဟ်တအ်တုဲ၊ ဍေံဒှ် ဒဒပ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲသွဟ် ပြသၞာ တန်တဴ နာနာသာ်ရ။ သာ်ဂှ်မ္ဂး ဂၞန်သင်္ချာ လွပ် ဝွံ ဟွံတုပ် ကု [[ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်]] (Pure mathematics) မလ္ၚတ်လဝ် ပရူသီအိုရဳ သၟးဂှ်ရ။ 

== ၁။ နိဒါန် ==
ဂၞန်သင်္ချာ လွပ် ဝွံ ဒှ်ဘာသာ ကွတ်ပညာ မဆက်စပ်ဒၟံင် ကုကဏ္ဍ သိပ္ပံ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ နဲကဲ မပ္တံကဵု စက်ယန္တရား၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဒေတာ (Data analysis)၊ ကေုာံ သီအိုရဳ ဂမၠိုင်ဂှ် ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်ပညာရ။ ဂၞန်သင်္ချာ လွပ် ဒှ်အရာ မထ္ၜးကဵု ဗီုပြင် (Model) မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲသဘာဝ ကေုာံ ဂၠးတိပိုဲဏအ် နကဵု လၟိဟ် ကေုာံ သင်္ကေတဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Courant1989&quot;&gt;{{cite book|last1=Courant|first1=Richard|last2=Robbins|first2=Herbert|title=What is Mathematics? An Elementary Approach to Ideas and Methods|publisher=Oxford University Press|year=1989|isbn=978-0195105193}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ အခိင်ကိုပ်ကၠာ ==
ဝင် ဂၞန်သင်္ချာ လွပ် ဝွံ စကတဵုဒှ်လဝ် နူအခိင် သမိုင်း တမၠာ၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲအခိင် ညးတအ် သြိုင်ခၞံ ကျာ်စေတဳ၊ တာဲ ကေုာံ စက်ယန္တရားဂမၠိုင်ရ။ ကိုပ်ကၠာတေအ် မၞိဟ်တအ် စကာ ဂၞန်သင်္ချာ သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် တ္ၚဲ၊ အခိင်၊ ကေုာံ ပရေင်ဗၞိက်ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲခေတ် အေ薩က် နိဝ်တန် ([[Isaac Newton]]) ဂှ် လညာတ် ကာကုလသ် (Calculus) မံက်ဂတှ်ေကၠုင်တုဲ ဂၞန်သင်္ချာ လွပ် ဂှ် ကတဵုဒှ် ကွတ်ပညာ မဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဗွဲမလောန်ရ။ 

== ၃။ ပါ်ကရေက် ဘာသာဂမၠိုင် ==
လၟုဟ်ဝွံ ဂၞန်သင်္ချာ လွပ် ဂှ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ 
* '''Numerical analysis''': နဲကဲ တော်လၟိဟ် နကဵု ကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံ ဂၠာဲသွဟ် ဂၞန်သင်္ချာ မဝါတ်ဂါတ်။
* '''Operations research''': သီအိုရဳ သွက်ဂွံ စဳစဉ် ကေုာံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်စုတ် ပ္ဍဲပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ စက်ယန္တရား။
* '''Mathematical modeling''': ပရေင်ခၞံဗဒှ် ဗီုပြင် သဘာဝ နကဵု ဂၞန်သင်္ချာ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ကေုာံ ဂၞန်သင်္ချာ လွပ်
|-
! လက္ချဏ်
! ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် (Pure Mathematics)
! ဂၞန်သင်္ချာ လွပ် (Applied Mathematics)
|-
| '''တင်ရန်တၟအ်''' || ဂၠာဲသွဟ် သီအိုရဳ ကေုာံ တင်သမ္တီ တၟိ || ဂၠာဲသွဟ် သွက် ပြသၞာ ပ္ဍဲဘဝ လၟေင်တ္ၚဲ ကေုာံ စက်ယန္တရား
|-
| '''အသုံးအစောဲ''' || ဟွံမဲ ကဵု အသုံးအစောဲ တိုက်ရိုက် || စကာ ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ဇဳဝဗေဒ
|-
| '''ဗီုပြင်''' || Abstract ကေုာံ လညာတ် သီအိုရဳ || Model ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် ဒေတာ
|}

== ၄။ အသုံးအစောဲ ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ ==
ရူပဗေဒ ကေုာံ ဂၞန်သင်္ချာ လွပ် ဝွံ ဒှ်ကွတ်ပညာ မဆက်စပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်ရ။ ဥပမာ - နဲကဲ သီအိုရဳ ဇၟောဝ်ဍာ် (Fluid dynamics)၊ ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရိုင် (Classical mechanics) တအ်ဂှ် ဒးသုင်စောဲ လညာတ် Differential equations ဗွဲမလှဲလးရ။ အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ်လေဝ် စကာ ဂၞန်သင်္ချာ လွပ် သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် ဒြဟတ် ဒဒုင်ဒဝ် ခဒမ်၊ တဒါ၊ ကေုာံ က္ၜင်ကျာဂမၠိုင်ရ။

== ၅။ ဂၞန်သင်္ချာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ==
ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဘဏ္ဍာ (Economics and Finance)၊ ဂၞန်သင်္ချာ လွပ် ဝွံ ပါလုပ် အဓိကရ။ လညာတ် ဂိမ်း သီအိုရဳ (Game theory) မဖန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ဂျောန် ဗောန် နူမေန် ([[John von Neumann]]) ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ပါ်ပါဲ လညာတ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်စုတ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ။&lt;ref name=&quot;VonNeumann1944&quot;&gt;{{cite book|last1=Von Neumann|first1=John|last2=Morgenstern|first2=Oskar|title=Theory of Games and Economic Behavior|publisher=Princeton University Press|year=1944}}&lt;/ref&gt; ပါဲနူဂှ် တော်လၟိဟ် ၚုဟ်မး စတော့ (Stock market) တအ်လေဝ် သ္ဒးစကာ ဂၞန်သင်္ချာ လွပ် ရ။

== ၆။ ဂၞန်သင်္ချာ ဇဳဝဗေဒ ==
ဂၞန်သင်္ချာ ဇဳဝဗေဒ (Mathematical Biology) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ တၟိ မလ္ၚတ်ပရူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ တၞောဝ်သတ္တဝါ ကေုာံ ယဲဘဲဂမၠိုင်ရ။ ဥပမာ - သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် ဗီုလဵု ယဲကဝ်ဗေဒ် (COVID-19) မပြးဇးအာမာန်ဂှ် သ္ဒးစကာ ဂၞန်သင်္ချာ မကော်စ Epidemiological models ရ။

== ၇။ ကွတ်စက် ကေုာံ ဂၞန်သင်္ချာ လွပ် ==
ကွတ်စက် ကောန်ပျူတာ (Computer Science) ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် လတူ ဂၞန်သင်္ချာ လွပ် ရ။ [[Alan Turing]] မဒှ် မအံက် ကွတ်စက် ကောန်ပျူတာ ဂှ် စကာလဝ် ဂၞန်သင်္ချာ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် စက် မပါ်ပါဲ တင်စၟတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Turing1936&quot;&gt;{{cite journal|last1=Turing|first1=Alan M.|title=On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem|journal=Proceedings of the London Mathematical Society|year=1936|volume=42|pages=230-265}}&lt;/ref&gt; နဲကဲ Algorithm, Cryptography ကေုာံ Machine learning တအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒှ်လွပ် နူကဵု ဂၞန်သင်္ချာရ။

== ၈။ လညာတ် သီအိုရဳ ကေုာံ လွပ် ==
ၜိုန်ရ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် (Theory) ကေုာံ လွပ် (Applied) တၞဟ်ခြာဒၟံင်ကီုလေဝ်၊ ဍေံတအ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ် လၟိုန်ရ။ လညာတ် သီအိုရဳ လ္ၚဵု မဟွံမဲ ကဵု အသုံးအစောဲ ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာဂှ်၊ ဗွဲကြဴ ကတဵုဒှ် အရာအဓိက သွက် ကွတ်ပညာ တၟိမာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပါ်ကရေက် အကြာ ဘာသာ ၜါဏအ်ဂှ် ဟွံမဲကဵု ပယျဵု မကၠးဖ္ဍးရ။&lt;ref name=&quot;Halmos1981&quot;&gt;{{cite journal|last1=Halmos|first1=Paul R.|title=Applied Mathematics is Bad Mathematics|journal=Mathematics Today|year=1981|pages=9-20}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ကဆံင် ပရေင်ပညာ ကေုာံ သုတေသန ==
တက္ကသိုလ် ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲအလုံဂၠးတိဂှ် နွံကဵု ဌာန ဂၞန်သင်္ချာ လွပ် မပ္တံကဵု တက္ကသိုလ် MIT, Stanford ကေုာံ Cambridge တအ်ရ။ ကွတ်ပညာဏအ်ဝွံ ကဵုလဝ် ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ကၠောန် သုတေသန (Research) မဆေင်ကဵု ပြသၞာ သဘာဝ ညံင်ဂွံ ပါ်ပါဲ နကဵု ဂၞန်သင်္ချာရ။

== ၁၀။ နိဂီု ==
နိဂီုမ္ဂး၊ ဂၞန်သင်္ချာ လွပ် ဝွံ ဒှ်ကွတ်ပညာ မဟွံမာန် ဟွံကၠောန် ဟွံဂွံ သွက် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကဏ္ဍ သိပ္ပံ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်ရ။ နူကဵု ပရေင်သြိုင်ခၞံ စဵုကဵုစိုပ် ပရေင်လ္ၚတ် အာကာသ၊ ဂၞန်သင်္ချာ လွပ် ဒှ်ဒြဟတ် မပ္တန်လဝ် တိုင်ခဳ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://siam.org Society for Industrial and Applied Mathematics (SIAM)]
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Applied_mathematics Applied mathematics - English Wikipedia]

[[Category:ဂၞန်သင်္ချာ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ]]

{{ဂၞန်သင်္ချာ}}</text>
      <sha1>mw48yv9hhwwc9l64zbtjxn098czqcrm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57874</id>
      <parentid>57797</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T23:10:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13215" sha1="rhqvkaawji3ogw49sylgmvo4k2xuyjs" xml:space="preserve">[[File:Navier_Stokes_Laminar.svg|thumb|300px|ဂၞန်သင်္ချာ လွပ် မစကာလဝ် ပ္ဍဲကဵု သီအိုရဳ ဇၟောဝ်ဍာ် ကေုာံ ပရေင်စက်ယန္တရား (Fluid dynamics) မဒှ် ကဏ္ဍအဓိကမွဲ ပ္ဍဲကွတ်ပညာဏအ်။]]

'''ဂၞန်သင်္ချာ လွပ်''' ({{lang-en|Applied mathematics}}) ဝွံ ဒှ်ကွတ်ပညာ မစကာလဝ် နဲကဲ ဂၞန်သင်္ချာ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာတၞဟ်တအ် မပ္တံကဵု [[ရူပဗေဒ]] (Physics)၊ [[အေန်ဂျေန်နဳယာ]] (Engineering)၊ [[ဂဥုဲ]] (Medicine)၊ [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)၊ [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Finance and Economics)၊ ကေုာံ [[ကွတ်စက် ကောန်ပျူတာ]] (Computer science) တအ်ရ။ ပရေင်ပညာဝွံ လ္ၚတ်ပရူ ဗီုလဵု ဂၞန်သင်္ချာ သ္ဂောအ်ပါ်ပရအ် ကဵုသွဟ် သွက်ပြသၞာ ပ္ဍဲဘဝလၟေင်တ္ၚဲ ကေုာံ ပရေင်စက်ယန္တရားဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Strang2007&quot;&gt;{{cite book|last1=Strang|first1=Gilbert|title=Computational Science and Engineering|url=https://archive.org/details/computationalsci0000stra|publisher=Wellesley-Cambridge Press|year=2007|isbn=978-0961408817}}&lt;/ref&gt;

ဂၞန်သင်္ချာ လွပ် ဝွံ သ္ဒးပံင်ကောံလဝ် လညာတ် ဂၞန်သင်္ချာ ကေုာံ လညာတ် သီအိုရဳ နူကဵု ဘာသာတၞဟ်တအ်တုဲ၊ ဍေံဒှ် ဒဒပ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲသွဟ် ပြသၞာ တန်တဴ နာနာသာ်ရ။ သာ်ဂှ်မ္ဂး ဂၞန်သင်္ချာ လွပ် ဝွံ ဟွံတုပ် ကု [[ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်]] (Pure mathematics) မလ္ၚတ်လဝ် ပရူသီအိုရဳ သၟးဂှ်ရ။ 

== ၁။ နိဒါန် ==
ဂၞန်သင်္ချာ လွပ် ဝွံ ဒှ်ဘာသာ ကွတ်ပညာ မဆက်စပ်ဒၟံင် ကုကဏ္ဍ သိပ္ပံ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ နဲကဲ မပ္တံကဵု စက်ယန္တရား၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဒေတာ (Data analysis)၊ ကေုာံ သီအိုရဳ ဂမၠိုင်ဂှ် ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်ပညာရ။ ဂၞန်သင်္ချာ လွပ် ဒှ်အရာ မထ္ၜးကဵု ဗီုပြင် (Model) မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲသဘာဝ ကေုာံ ဂၠးတိပိုဲဏအ် နကဵု လၟိဟ် ကေုာံ သင်္ကေတဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Courant1989&quot;&gt;{{cite book|last1=Courant|first1=Richard|last2=Robbins|first2=Herbert|title=What is Mathematics? An Elementary Approach to Ideas and Methods|url=https://archive.org/details/whatismathematic0000cour|publisher=Oxford University Press|year=1989|isbn=978-0195105193}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ အခိင်ကိုပ်ကၠာ ==
ဝင် ဂၞန်သင်္ချာ လွပ် ဝွံ စကတဵုဒှ်လဝ် နူအခိင် သမိုင်း တမၠာ၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲအခိင် ညးတအ် သြိုင်ခၞံ ကျာ်စေတဳ၊ တာဲ ကေုာံ စက်ယန္တရားဂမၠိုင်ရ။ ကိုပ်ကၠာတေအ် မၞိဟ်တအ် စကာ ဂၞန်သင်္ချာ သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် တ္ၚဲ၊ အခိင်၊ ကေုာံ ပရေင်ဗၞိက်ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲခေတ် အေ薩က် နိဝ်တန် ([[Isaac Newton]]) ဂှ် လညာတ် ကာကုလသ် (Calculus) မံက်ဂတှ်ေကၠုင်တုဲ ဂၞန်သင်္ချာ လွပ် ဂှ် ကတဵုဒှ် ကွတ်ပညာ မဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဗွဲမလောန်ရ။ 

== ၃။ ပါ်ကရေက် ဘာသာဂမၠိုင် ==
လၟုဟ်ဝွံ ဂၞန်သင်္ချာ လွပ် ဂှ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ 
* '''Numerical analysis''': နဲကဲ တော်လၟိဟ် နကဵု ကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံ ဂၠာဲသွဟ် ဂၞန်သင်္ချာ မဝါတ်ဂါတ်။
* '''Operations research''': သီအိုရဳ သွက်ဂွံ စဳစဉ် ကေုာံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်စုတ် ပ္ဍဲပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ စက်ယန္တရား။
* '''Mathematical modeling''': ပရေင်ခၞံဗဒှ် ဗီုပြင် သဘာဝ နကဵု ဂၞန်သင်္ချာ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ကေုာံ ဂၞန်သင်္ချာ လွပ်
|-
! လက္ချဏ်
! ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် (Pure Mathematics)
! ဂၞန်သင်္ချာ လွပ် (Applied Mathematics)
|-
| '''တင်ရန်တၟအ်''' || ဂၠာဲသွဟ် သီအိုရဳ ကေုာံ တင်သမ္တီ တၟိ || ဂၠာဲသွဟ် သွက် ပြသၞာ ပ္ဍဲဘဝ လၟေင်တ္ၚဲ ကေုာံ စက်ယန္တရား
|-
| '''အသုံးအစောဲ''' || ဟွံမဲ ကဵု အသုံးအစောဲ တိုက်ရိုက် || စကာ ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ဇဳဝဗေဒ
|-
| '''ဗီုပြင်''' || Abstract ကေုာံ လညာတ် သီအိုရဳ || Model ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် ဒေတာ
|}

== ၄။ အသုံးအစောဲ ပ္ဍဲ ရူပဗေဒ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ ==
ရူပဗေဒ ကေုာံ ဂၞန်သင်္ချာ လွပ် ဝွံ ဒှ်ကွတ်ပညာ မဆက်စပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်ရ။ ဥပမာ - နဲကဲ သီအိုရဳ ဇၟောဝ်ဍာ် (Fluid dynamics)၊ ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရိုင် (Classical mechanics) တအ်ဂှ် ဒးသုင်စောဲ လညာတ် Differential equations ဗွဲမလှဲလးရ။ အေန်ဂျေန်နဳယာ တအ်လေဝ် စကာ ဂၞန်သင်္ချာ လွပ် သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် ဒြဟတ် ဒဒုင်ဒဝ် ခဒမ်၊ တဒါ၊ ကေုာံ က္ၜင်ကျာဂမၠိုင်ရ။

== ၅။ ဂၞန်သင်္ချာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ==
ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဘဏ္ဍာ (Economics and Finance)၊ ဂၞန်သင်္ချာ လွပ် ဝွံ ပါလုပ် အဓိကရ။ လညာတ် ဂိမ်း သီအိုရဳ (Game theory) မဖန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ဂျောန် ဗောန် နူမေန် ([[John von Neumann]]) ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ပါ်ပါဲ လညာတ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်စုတ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ။&lt;ref name=&quot;VonNeumann1944&quot;&gt;{{cite book|last1=Von Neumann|first1=John|last2=Morgenstern|first2=Oskar|title=Theory of Games and Economic Behavior|url=https://archive.org/details/theoryofgameseco0000john|publisher=Princeton University Press|year=1944}}&lt;/ref&gt; ပါဲနူဂှ် တော်လၟိဟ် ၚုဟ်မး စတော့ (Stock market) တအ်လေဝ် သ္ဒးစကာ ဂၞန်သင်္ချာ လွပ် ရ။

== ၆။ ဂၞန်သင်္ချာ ဇဳဝဗေဒ ==
ဂၞန်သင်္ချာ ဇဳဝဗေဒ (Mathematical Biology) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ တၟိ မလ္ၚတ်ပရူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ တၞောဝ်သတ္တဝါ ကေုာံ ယဲဘဲဂမၠိုင်ရ။ ဥပမာ - သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် ဗီုလဵု ယဲကဝ်ဗေဒ် (COVID-19) မပြးဇးအာမာန်ဂှ် သ္ဒးစကာ ဂၞန်သင်္ချာ မကော်စ Epidemiological models ရ။

== ၇။ ကွတ်စက် ကေုာံ ဂၞန်သင်္ချာ လွပ် ==
ကွတ်စက် ကောန်ပျူတာ (Computer Science) ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် လတူ ဂၞန်သင်္ချာ လွပ် ရ။ [[Alan Turing]] မဒှ် မအံက် ကွတ်စက် ကောန်ပျူတာ ဂှ် စကာလဝ် ဂၞန်သင်္ချာ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် စက် မပါ်ပါဲ တင်စၟတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Turing1936&quot;&gt;{{cite journal|last1=Turing|first1=Alan M.|title=On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem|journal=Proceedings of the London Mathematical Society|year=1936|volume=42|pages=230-265}}&lt;/ref&gt; နဲကဲ Algorithm, Cryptography ကေုာံ Machine learning တအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒှ်လွပ် နူကဵု ဂၞန်သင်္ချာရ။

== ၈။ လညာတ် သီအိုရဳ ကေုာံ လွပ် ==
ၜိုန်ရ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် (Theory) ကေုာံ လွပ် (Applied) တၞဟ်ခြာဒၟံင်ကီုလေဝ်၊ ဍေံတအ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ် လၟိုန်ရ။ လညာတ် သီအိုရဳ လ္ၚဵု မဟွံမဲ ကဵု အသုံးအစောဲ ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာဂှ်၊ ဗွဲကြဴ ကတဵုဒှ် အရာအဓိက သွက် ကွတ်ပညာ တၟိမာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပါ်ကရေက် အကြာ ဘာသာ ၜါဏအ်ဂှ် ဟွံမဲကဵု ပယျဵု မကၠးဖ္ဍးရ။&lt;ref name=&quot;Halmos1981&quot;&gt;{{cite journal|last1=Halmos|first1=Paul R.|title=Applied Mathematics is Bad Mathematics|journal=Mathematics Today|year=1981|pages=9-20}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ ကဆံင် ပရေင်ပညာ ကေုာံ သုတေသန ==
တက္ကသိုလ် ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲအလုံဂၠးတိဂှ် နွံကဵု ဌာန ဂၞန်သင်္ချာ လွပ် မပ္တံကဵု တက္ကသိုလ် MIT, Stanford ကေုာံ Cambridge တအ်ရ။ ကွတ်ပညာဏအ်ဝွံ ကဵုလဝ် ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ကၠောန် သုတေသန (Research) မဆေင်ကဵု ပြသၞာ သဘာဝ ညံင်ဂွံ ပါ်ပါဲ နကဵု ဂၞန်သင်္ချာရ။

== ၁၀။ နိဂီု ==
နိဂီုမ္ဂး၊ ဂၞန်သင်္ချာ လွပ် ဝွံ ဒှ်ကွတ်ပညာ မဟွံမာန် ဟွံကၠောန် ဟွံဂွံ သွက် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကဏ္ဍ သိပ္ပံ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်ရ။ နူကဵု ပရေင်သြိုင်ခၞံ စဵုကဵုစိုပ် ပရေင်လ္ၚတ် အာကာသ၊ ဂၞန်သင်္ချာ လွပ် ဒှ်ဒြဟတ် မပ္တန်လဝ် တိုင်ခဳ သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://siam.org Society for Industrial and Applied Mathematics (SIAM)]
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Applied_mathematics Applied mathematics - English Wikipedia]

[[Category:ဂၞန်သင်္ချာ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:အေန်ဂျေန်နဳယာ]]

{{ဂၞန်သင်္ချာ}}</text>
      <sha1>rhqvkaawji3ogw49sylgmvo4k2xuyjs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ဝဳကဳပရဝ်ဂျေတ် ဂၞန်သင်္ချာ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>12116</id>
    <revision>
      <id>57798</id>
      <timestamp>2026-10-09T15:51:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Nuvola apps edu mathematics blue-p.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ ဝဳကဳပရဝ်ဂျေတ် ဂၞန်သင်္ချာ (WikiProject Mathematics) မစကာလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဝဳကဳပဳဒဳယာဂမၠိုင်။]]  '''ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ဝဳကဳပရဝ်ဂျေတ် ဂၞန်သင်္ချာ''' ({{lang-en|Wikipedia:WikiPro...&quot;</comment>
      <origin>57798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17668" sha1="3cuqyp33pgymshk2m2bfjclwe1pjt2w" xml:space="preserve">[[File:Nuvola apps edu mathematics blue-p.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ ဝဳကဳပရဝ်ဂျေတ် ဂၞန်သင်္ချာ (WikiProject Mathematics) မစကာလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဝဳကဳပဳဒဳယာဂမၠိုင်။]]

'''ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ဝဳကဳပရဝ်ဂျေတ် ဂၞန်သင်္ချာ''' ({{lang-en|Wikipedia:WikiProject Mathematics}}) ဝွံ ဒှ်ပရေင်ကမၠောန် မကောံသၟဟ်လဝ် ညးမချူ ဒါန် လိက်ပရေင် ပ္ဍဲဝဳကဳပဳဒဳယာမန် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ်၊ ပလေဝ်ပလေတ်၊ ကေုာံ ခၞံဗဒှ် လိက်ပရေင် မဆေင်စပ် ကု[[ဂၞန်သင်္ချာ]] (Mathematics) အလုံသီုဖအိုတ်ရ။ ပရဝ်ဂျေတ်ဝွံ ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ ကဵုအရီုအဗင် ကုညးမလ္ၚတ် ကွတ်ဂၞန်သင်္ချာတအ် ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ တင်ဂၞင် မဍာံပြ၊ မကၠးဖ္ဍး ကေုာံ မၞုံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာမန်ရ။&lt;ref name=&quot;WPMath&quot;&gt;{{cite web|title=Wikipedia:WikiProject Mathematics|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WikiProject_Mathematics|publisher=English Wikipedia|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိက တင်ရန်တၟအ် ==
ဝဳကဳပရဝ်ဂျေတ် ဂၞန်သင်္ချာ ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် သွက်ဂွံ ပကောံ ညးမဆာန် ကွတ်ဂၞန်သင်္ချာ ကေုာံ ညးမချူ လိက်ပရေင် ပ္ဍဲဝဳကဳပဳဒဳယာ သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန် မွဲတဲဓဝ်ရ။ အဓိက တင်ရန်တၟအ် ပရဝ်ဂျေတ်ဝွံ နွံ (၃) သာ်ရ-
# '''ဇၞော်မောဝ် ကဆံင်''' - လိက်ပရေင် ဂၞန်သင်္ချာ မၞုံဒၟံင်တုဲတအ်ဂှ် ညံင်ဂွံ ဍိုက်ပေင် ကဵု တင်ဂၞင် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် အကိုက်အညဳ။
# '''ခၞံဗဒှ် လိက်တၟိ''' - ချူခၞံ လိက်ပရေင် တၟိတၟိ မဆေင်ကဵု သီအိုရဳ၊ ပရေင်တော်လၟိဟ် ကေုာံ ဝင် ဂၞန်သင်္ချာ နူကဵု ကဆံင်သဇိုင် စဵုကဵု ကဆံင်တက္ကသိုလ်။
# '''ဒက်ပတန် ဝေါဟာရမန်''' - သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ကေုာံ ပံက်အဓိပ္ပါယ် ဝေါဟာရ ဂၞန်သင်္ချာ မကၠုင်နူ ဘာသာအင်္ဂလိက် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကုသဒ္ဒါ ကေုာံ လဒက်ပတန် အရေဝ်မန်။&lt;ref name=&quot;MoSMath&quot;&gt;{{cite web|title=Wikipedia:Manual of Style/Mathematics|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Manual_of_Style/Mathematics|publisher=English Wikipedia|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ပရေင်ကမၠောန် ကေုာံ တာလျိုင် (Scope) ==
တာလျိုင် အဓိက နူကဵု ပရဝ်ဂျေတ်ဏအ်ဂှ် လိက်ပရေင် မဆေင်စပ် ကုဂၞန်သင်္ချာ သီုဖအိုတ် ဒးပါလုပ် ပ္ဍဲသၟဝ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ်ဏအ်ရ။ ကဏ္ဍ မပါလုပ်တအ်ဂှ် -
* '''[[ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်]]''' (Pure Mathematics): အာလ်ဂျဳဗရာ (Algebra)၊ ဂျဳအဝ်မေတ်ထရဳ (Geometry)၊ ကာကုလသ် (Calculus) ကေုာံ သီအိုရဳ ဂၞန် (Number Theory)။
* '''[[ဂၞန်သင်္ချာ လွပ်]]''' (Applied Mathematics): စာရင်းအင်းပညာ (Statistics)၊ Probability၊ ကေုာံ ဂၞန်သင်္ချာ ရူပဗေဒ။
* '''ဝင် ကေုာံ ပူဂိုလ်''' (History and Biographies): ဝင် မဆေင်ကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဂၞန်သင်္ချာ၊ ကေုာံ ပရူပူဂိုလ် အ္စာသင်္ချာ ယၟုဒယှ်ဂမၠိုင် (ဥပမာ - [[အာခဳမဳဒဳသ်]]၊ [[အေသာက် နိဝ်တန်]])။
* '''ဝေါဟာရ ကေုာံ သင်္ကေတ''' (Terminology and Notation): လိက်ပရေင် မပံက်အဓိပ္ပါယ် သင်္ကေတ ဂၞန်သင်္ချာ ကေုာံ သွဟ် ပရေင်တော်လၟိဟ်ဂမၠိုင်။

== ၃။ လၟေင်ကမၠောန် မဒးကၠောန် (To-Do List) ==
သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရဝ်ဂျေတ်ဏအ်၊ ညးပါလုပ်တအ် မာန်ကၠောန် လၟေင်ကမၠောန် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ -
* '''ကၠာဲဘာသာ (Translation)''': ကၠာဲဘာသာ လိက်ပရေင် ဂၞန်သင်္ချာ ကဆံင်ခိုဟ် (FA, GA) နူကဵု ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက် ဇရေင် ဘာသာမန်။
* '''ပလေဝ်ဒါန် (Copyediting)''': လိက်ပရေင် ဂၞန်သင်္ချာ မၞုံဒၟံင်တုဲတအ်ဂှ် သ္ဒးဒါန် ညံင်ဂွံ ဍိုက်ပေင် ကုသၞောတ်ဝ် အက္ခရ်မန် ကေုာံ သဒ္ဒါ။
* '''စုတ် သင်္ကေတ (Adding Formulas)''': ပၠုပ်စုတ် သင်္ကေတ ဂၞန်သင်္ချာ နကဵု နဲကဲ `&lt;math&gt;` tag ပ္ဍဲလိက်ပရေင် မနွံပၟိက်တအ်။
* '''သြိုင်ခၞံ ကဏ္ဍ (Categorization)''': ပလေဝ်ပလေတ် ကဏ္ဍ (Categories) မဆေင်ကဵု ဂၞန်သင်္ချာ ညံင်ဂွံ စှေ်သၞောတ်။

== ၄။ သၞောတ်ဝ် အစဳအဇန် ချူလိက် (Manual of Style) ==
လိက်ပရေင် ဂၞန်သင်္ချာ သီုဖအိုတ် သ္ဒးချူ အတိုင် သၞောတ်ဝ် သ္ၚိအင် (Manual of Style) မဆေင်ကဵု ဂၞန်သင်္ချာရ။ တင်မဒးစွံသတိ အဓိကဂှ် -
* '''အနုသံဝေဂ လညာတ်''' (Accessibility): လိက်ပရေင် မွဲမွဲ ကိုပ်ကၠာ ဟွံစိုပ် ကဆံင် မဍိုန်လျ တော်လၟိဟ် သီအိုရဳ မဇြိုင်သ္ကာတ်ဂှ်၊ ပ္ဍဲနိဒါန် သ္ဒးချူလဝ် နကဵု အရေဝ် ပလး ညံင်ညးမဗှ်လိက် ဓမ္မတာတအ် ဂွံကၠိုဟ်ခိုဟ်။
* '''ပရေင်ချူ သင်္ကေတ''' (Formatting): သွက်ဂွံ ချူ သင်္ကေတ ဂၞန်သင်္ချာ (Formulas) ဂှ် သ္ဒးစကာ လေတက် (LaTeX) ဝှောတ်မေတ် ပ္ဍဲအကြာ `&lt;math&gt;` ကေုာံ `&lt;/math&gt;` ရ။ ဥပမာ - `&lt;math&gt;E=mc^2&lt;/math&gt;`။&lt;ref name=&quot;HelpFormula&quot;&gt;{{cite web|title=Help:Displaying a formula|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Help:Displaying_a_formula|publisher=English Wikipedia|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;
* '''နိဿဲ''' (Citations): သီအိုရဳ ကေုာံ လညာတ် သီုဖအိုတ် သ္ဒးပါလုပ် ကုပြကိုဟ် နိဿဲ မပ္တံကဵု လိက်အုပ် အ္စာသင်္ချာ တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင်။&lt;ref name=&quot;AMSStyle&quot;&gt;{{cite book|title=AMS Style Guide|publisher=American Mathematical Society|year=2017|url=https://www.ams.org/publications/authors/AMS-StyleGuide-online.pdf}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ စၟတ်သမ္တီ ကဆံင် ကေုာံ အရေးပါမှု (Assessment) ==
ဝဳကဳပရဝ်ဂျေတ် ဂၞန်သင်္ချာ ဝွံ စၟတ်သမ္တီ ကဆံင် (Quality) ကေုာံ ပရေင်ကိစ္စဇၞော် (Importance) လိက်ပရေင်ဂမၠိုင် အတိုင် သၞောတ်ဝ် အလုံ ဝဳကဳပဳဒဳယာ ရ။&lt;ref name=&quot;WPAssess&quot;&gt;{{cite web|title=Wikipedia:Assessment|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Assessment|publisher=English Wikipedia|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%;&quot;
|+ သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ ကဆံင် လိက်ပရေင် (Quality Scale)
|-
! ကဆံင် !! အဓိပ္ပါယ် !! တင်မဒးကၠောန် ဆက်
|-
| style=&quot;background:#6699ff; color:white;&quot; | '''FA (ရုဲစှ်လဝ်)''' || လိက်ပရေင် မဍိုက်ပေင်အိုတ်၊ ဟွံမဲကဵု ဒၞာဲယောင်ယာ။ || ထိင်ဒဝ် ညံင်ဟွံဂွံ လီုလာ်။
|-
| style=&quot;background:#66ffff;&quot; | '''A-class (ကဆံင်-က)''' || ဍိုက်ပေင် ကြပ်က္ဍင်၊ နွံကဵု နိဿဲ ဍိုက်ပေင်။ || ပလေဝ်ဒါန် ညိည သွက်ဂွံ ပတိုန် FA။
|-
| style=&quot;background:#99ff99;&quot; | '''GA (ကဆံင်ခိုဟ်)''' || လိက်ပရေင် ခိုဟ်၊ စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု ဂကောံ။ || ဆက်ချူ ဇၞော်ပၟဝ် တင်ဂၞင် လှဲလှဲ။
|-
| style=&quot;background:#b2ff66;&quot; | '''B-class (ကဆံင်-ခ)''' || လိက်ပရေင် မနွံကဵု ရုပ် ကေုာံ နိဿဲ တၟာဂလိုင်၊ ဆဂး ဒးပလေဝ် သဒ္ဒါ။ || ဒါန်သဒ္ဒါ ကေုာံ လဒက်ပတန် ဝါကျ။
|-
| style=&quot;background:#ffff66;&quot; | '''C-class (ကဆံင်-ဂ)''' || လိက်ပရေင် လဒေါဝ်၊ လညာတ် ဟွံဍိုက်ပေင် သီုဖအိုတ်ဏီ။ || ထပ်စုတ် တင်ဂၞင် ကေုာံ နိဿဲ။
|-
| style=&quot;background:#ffb266;&quot; | '''Start (စတိုန်)''' || လိက်ပရေင် မစချူလဝ် ဆဂး ဟွံပေင် ကဏ္ဍဏီ။ || ထပ်ချူ ကဏ္ဍ အဓိကဂမၠိုင်။
|-
| style=&quot;background:#ff6666;&quot; | '''Stub (ကရေက်)''' || လိက်ပရေင် ဂၠေအ်အိုတ်၊ နွံဆ နိဒါန်။ || ဒးချူ ဇၞော်ပၟဝ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်။
|}

== ၆။ ထာမ်ပလိက် ကေုာံ အထံက်အပင် (Templates) ==
သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ လိက်ပရေင် ကေုာံ မုက်လိက် ညးပါလုပ်တအ်ဂှ်၊ ထာမ်ပလိက် (Templates) မဆေင်ကဵု ဂၞန်သင်္ချာ ဗွဲမဂၠိုင် ဖန်ဗဒှ်လဝ်ရ။
* '''ထာမ်ပလိက် ပရဝ်ဂျေတ်''': `{{ဝဳကဳပရဝ်ဂျေတ် ဂၞန်သင်္ချာ}}` (စုတ် ပ္ဍဲ မုက်လိက် ဓရီုကျာ လိက်ပရေင် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ကဆံင်)
* '''ထာမ်ပလိက် သ္ၚိအင် (Infobox)''': ဥပမာ `{{Infobox mathematician}}` သွက် လိက်ပရေင် ဝင် ပူဂိုလ် အ္စာသင်္ချာ။
* '''ထာမ်ပလိက် ညးပါလုပ် (Userbox)''': `{{User WP Mathematics}}` သွက်ဂွံ စုတ် ပ္ဍဲ မုက်လိက် ညးလွပ် (User page) ညံင်ဂွံ တီ ဒဒှ်ရ ဇကု ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရဝ်ဂျေတ်ဏအ်။

== ၇။ ဂကောံ ကေုာံ ကောန်ဂကောံဂမၠိုင် (Participants) ==
ပရေင်ကမၠောန်ဏအ်ဝွံ လွပ်မုက်လိက် (Users) ဆမၞုံပၟိက်တအ် သီုဖအိုတ် ပါလုပ် ပံင်တောဲမာန်ရ။ ယဝ်ရ ညးမွဲမွဲ မိက်ဂွံ ပါလုပ်မ္ဂး၊ ပၠုပ်ယၟု ဇကု ပ္ဍဲစရင် ညးပါလုပ် (Participants List) တုဲ စစကာ ထာမ်ပလိက် `{{User WP Mathematics}}` ဂွံရ။ ကောန်ဂကောံတအ် မာန်ကၠောန် တာလျိုင် ညဳသၟဟ် ကုအခိင် ကေုာံ ကွတ်ပညာ ဇကု မနွံရ။

== ၈။ ကဏ္ဍ ကေုာံ ပရေင်ပါ်စွံ (Categorization) ==
လိက်ပရေင် မဆေင်ကဵု ဂၞန်သင်္ချာ သီုဖအိုတ် သ္ဒးစုတ် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ (Categories) မစှေ်သၞောတ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲလောဲသွာ။ လၟေင် ကဏ္ဍ အဓိက ဂှ် -
* `[[:Category:ဂၞန်သင်္ချာ]]` (Mathematics - ကဏ္ဍ အဓိက)
** `[[:Category:အာလ်ဂျဳဗရာ]]` (Algebra)
** `[[:Category:ဂျဳအဝ်မေတ်ထရဳ]]` (Geometry)
** `[[:Category:သီအိုရဳ ဂၞန်]]` (Number theory)
** `[[:Category:အ္စာသင်္ချာဂမၠိုင်]]` (Mathematicians)

== ၉။ ဝဳကဳပရဝ်ဂျေတ် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် (Related WikiProjects) ==
ဝဳကဳပရဝ်ဂျေတ် ဂၞန်သင်္ချာ ဝွံ ဆက်စပ် ကၠောန်ဗက်ဒၟံင် မွဲစွံ ကု ပရဝ်ဂျေတ် တၞဟ်ဂမၠိုင်ရ။ အဓိက ပရဝ်ဂျေတ် မဆက်စပ်တအ်ဂှ် -
* '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ဝဳကဳပရဝ်ဂျေတ် သိပ္ပံ|ဝဳကဳပရဝ်ဂျေတ် သိပ္ပံ]]''' (WikiProject Science)
* '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ဝဳကဳပရဝ်ဂျေတ် ရူပဗေဒ|ဝဳကဳပရဝ်ဂျေတ် ရူပဗေဒ]]''' (WikiProject Physics)
* '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ဝဳကဳပရဝ်ဂျေတ် ကွတ်စက် ကောန်ပျူတာ|ဝဳကဳပရဝ်ဂျေတ် ကွတ်စက် ကောန်ပျူတာ]]''' (WikiProject Computer Science)
ဟိုတ်နူ ဂၞန်သင်္ချာ ဒှ် သဇိုင် သွက် ဘာသာ သိပ္ပံတၞဟ်တအ်တုဲ၊ ပရေင်ပံင်တောဲ အကြာ ပရဝ်ဂျေတ်တအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ ဆက်စၠောအ် (Conclusion and Contact) ==
ယဝ်ရ မၞး နွံပၟိက် တင်ဂၞင်၊ မိက်ဂွံ သၟာန် ပြသၞာ (ဟွံသေင်မ္ဂး) မိက်ဂွံ ကဵု ကသပ် စပ်ကဵု လိက်ပရေင် ဂၞန်သင်္ချာ မွဲမွဲမ္ဂး၊ အာဇရေင် '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ:ဝဳကဳပရဝ်ဂျေတ် ဂၞန်သင်္ချာ|မုက်လိက် ဓရီုကျာ ပရဝ်ဂျေတ်]]''' (Project Talk Page) တုဲ ချူ သဳကၠဳ မာန်ရ။ ပရေင်ကမၠောန်ဏအ် အံင်ဇၞးမာန်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် လတူ ဒြဟတ် ပံင်တောဲ နူကဵု ညးလွပ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် သီုဖအိုတ်ရ။ 

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WikiProject_Mathematics Wikipedia:WikiProject Mathematics (English Wikipedia)]
* [https://www.mathunion.org/ International Mathematical Union (IMU)]

[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဝဳကဳပရဝ်ဂျေတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဝဳကဳပရဝ်ဂျေတ် ဂၞန်သင်္ချာ]]
[[Category:ဂၞန်သင်္ချာ]]

{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ လမ်းညွှန်}}</text>
      <sha1>3cuqyp33pgymshk2m2bfjclwe1pjt2w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12117</id>
    <revision>
      <id>57799</id>
      <timestamp>2026-10-09T15:53:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Navier_Stokes_Laminar.svg|thumb|300px|နဲကဲ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် မစကာလဝ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယျာ တွဟ်ဍာ် ကေုာံ ကျာ (Fluid dynamics)။]]  '''ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်''' ({{lang-en|Applied mathematics}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆ...&quot;</comment>
      <origin>57799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15272" sha1="269ycokv7uyvcnsnydlb4ljiclp9oi5" xml:space="preserve">[[File:Navier_Stokes_Laminar.svg|thumb|300px|နဲကဲ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် မစကာလဝ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယျာ တွဟ်ဍာ် ကေုာံ ကျာ (Fluid dynamics)။]]

'''ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်''' ({{lang-en|Applied mathematics}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆေင်စပ် ကုအသုံးအစောဲ နဲကဲဂၞန်သင်္ချာ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ်တၞဟ် မပ္တံကဵု [[သိပ္ပံ]] (Science)၊ [[အေန်ဂျေန်နဳယျာ]] (Engineering)၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics)၊ ကောန်ပျူတာ (Computer Science) ကေုာံ ပရေင်စက်ယန္တရားဂမၠိုင်ရ။ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်ဝွံ ပံင်ကောံလဝ် လညာတ်သမ္တီ ဂၞန်သင်္ချာ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ဗွဲလက်တွေ့တုဲ၊ စကာ သွက်ဂွံ သှ်ပသောင် ပြသၞာ မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဘဝလၟေင်တ္ၚဲ ကေုာံ ကမၠောန်သုတေသနဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;siam&quot;&gt;{{cite web|title=What is Applied Mathematics?|url=https://www.siam.org/about-siam/what-is-applied-mathematics|publisher=Society for Industrial and Applied Mathematics (SIAM)|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ==
ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဝွံ ဟွံတုပ် ကု [[ဂၞန်သင်္ချာ ပကတိ]] (Pure mathematics) မလ္ၚတ်ပရူ လညာတ်တိုင်သ္ၚိ (Theoretical) သၟးရ။ ဍေံဝွံ ဇောင်းသ္ဇိုအ် လတူ အသုံးအစောဲ မကတဵုဒှ် ဍာံဍာံ ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓလောက (Physical world) ရ။ တၠပညာ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်တအ်ဝွံ ကၠောန်ဗဒှ် နဲကဲတၟိတၟိ သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲကမၠောန် မပ္တံကဵု ပရေင်ဆိင်ဆ ရာသဳဥတု၊ ပရေင်သြိုင်ခၞံဒဒန် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် အာတဳဖဳယှေဝ် ဣန်တေလလဳဂျေန် (Artificial Intelligence) ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;higham&quot;&gt;{{cite book|last=Higham|first=Nicholas J.|title=The Princeton Companion to Applied Mathematics|publisher=Princeton University Press|year=2015|isbn=978-0691150390}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ အကာဲအရာ သမိုင်း ==
ဝင် ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ရူပဗေဒ (Physics) ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ၁၇ ဗွဝ်ကၠံဂှ် တၠပညာ မပ္တံကဵု [[အာက်ဇက် နယူတန်]] (Isaac Newton) ကေုာံ ဂေါတ်ဖရဳတ် လာပ်ဗနေတ် (Gottfried Leibniz) တအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် နဲကဲ ကာကုလတ် (Calculus) မဒှ် သ္ဇိုင် ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်ရ။ နူဂှ် အဆက်ဆက် စဵုကဵုစိုပ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ၊ တၠပညာတအ် စကာ ဂၞန်သင်္ချာ သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ မဆေင်ကဵု ဒြဟတ်လလဳ ကေုာံ မေက်ကဲနေတ် (Mechanics) ရ။&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite book|last=Kline|first=Morris|title=Mathematical Thought from Ancient to Modern Times|publisher=Oxford University Press|year=1972}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ပါ်ကရေက် ဘာသာရပ်ဂမၠိုင် ==
ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဝွံ နွံကဵု ကဏ္ဍ ကေုာံ ဘာသာရပ် ပါ်ကရေက် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု -
* '''နဲကဲ အဳကွေယှေန် (Differential Equations)''' : သွက်ဂွံ တော် အသိင် ပြံင်လှာဲ မပ္တံကဵု လလဳ ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ။
* '''တွဟ်စရင် ကေုာံ ပရေင်ဆိင်ဆ (Statistics and Probability)''' : သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် (Data analysis)။
* '''နဲကဲ ဂၞန် (Numerical Analysis)''' : သွက်ဂွံ သှ်ပသောင် ဂၞန် ဝါတ်တ် ပ္ဍဲကဵု ကောန်ပျူတာ။
* '''ပရေင်လ္ၚတ် ဂလိုင် (Optimization)''' : သွက်ဂွံ ဂၠာဲ နဲကဲ မခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲကမၠောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။

== ၄။ အသုံးအစောဲ ပ္ဍဲ ပရေင်သိပ္ပံ ==
ပ္ဍဲကဵု ရူပဗေဒ၊ ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒဂှ် ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဒှ်အရာ မဟွံမဲ ဟွံတုဲရ။ ဥပမာ- ပ္ဍဲကဵု ဇဳဝဗေဒ မ္ဂး နဲကဲ ဂၞန်သင်္ချာဂှ် စကာ သွက်ဂွံ တော် အသိင် ယဲကၠောအ်ကၠະ မပ္တံကဵု [[ယဲကဝ်ဗေတ်-၁၉]] ညံင်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ် မၞိဟ်ဒးဒုင်ယဲ။ တၠပညာ သိပ္ပံတအ် စကာ မဝ်ဒေဝ် ဂၞန်သင်္ချာ (Mathematical modeling) သွက်ဂွံ ဆိင်ဆ အရာ မကတဵုဒှ်မာန် ပ္ဍဲ အနာဂတ်ရ။

== ၅။ အသုံးအစောဲ ပ္ဍဲ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယျာ ==
[[အေန်ဂျေန်နဳယျာ]] (Engineering) ဝွံ သ္ဒးပ္တန်လဝ် လတူ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ရ။ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ဒဒန်၊ က္ၜင်ကျာ၊ ကေုာံ စက်ယန္တရား ဇၞော်ဇၞော်တအ်ဂှ် သ္ဒးစကာ နဲကဲ Differential Equations ကေုာံ Linear Algebra သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ဓရိုဟ် ကေုာံ ဒြဟတ် မဒးဒုင် ဍေံတအ်ရ။ တၠပညာ အေန်ဂျေန်နဳယျာတအ် စကာ ဂၞန်သင်္ချာ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် အရာ မၞုံကဵု ဂီုကၠီု ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက်ရ။&lt;ref name=&quot;courant&quot;&gt;{{cite book|last=Courant|first=Richard|title=Methods of Mathematical Physics|publisher=Interscience Publishers|year=1953}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ဂၞန်သင်္ချာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics) ကေုာံ ပရေင်ဘဏ္ဍာ (Finance) ဂှ် စကာ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဗွဲမလှဲလးရ။ နဲကဲ Game Theory (သဳအိုရဳ ဝေင်ပြိုင်) ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ ပြိုင်ပ္ကာန် အကြာ ကမ္ပဏဳဂမၠိုင်။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ပရေင်ဘဏ္ဍာ (Financial Mathematics) ဂှ် နဲကဲ ပရေင်ဆိင်ဆ တွဟ်စရင် (Stochastic processes) ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ တော် င္ၚုဟ်မး သတံက် (Stock market) တအ်ရ။

== ၇။ သၞောတ်ဝ် ကောန်ပျူတာ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ==
ပ္ဍဲခေတ် လၟုဟ်ဝွံ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ကေုာံ ကောန်ပျူတာ (Computer Science) ဒှ်အရာ မဆက်စပ်ဒၟံင် ညံင်ရဴ ခန္ဓ ကဵု စိုတ်ရ။ ကမၠောန် အာလဂေါရဳသမ် (Algorithms)၊ ဍေတာသာင် (Data Science)၊ ကေုာံ စက်ဗ္တောန်ပညာ (Machine Learning) တအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သ္ဇိုင် ဂၞန်သင်္ချာ မပ္တံကဵု Matrix algebra ကေုာံ Calculus ရ။

== ၈။ အဆက်အစပ် ကု ဂၞန်သင်္ချာ ပကတိ ==
ဂၞန်သင်္ချာ ပကတိ ကေုာံ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဝွံ နွံကဵု အဆက်အစပ် မကြပ်ညောန်ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး လညာတ် သဳအိုရဳ မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲ ဂၞန်သင်္ချာ ပကတိ ဂှ် ဗွဲကြဴ ဒှ်အာ အသုံးအစောဲ အဓိက ပ္ဍဲ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ ဂၞန်သင်္ချာ ပကတိ ကေုာံ အပြောမ်
|-
! လက္ချဏ်
! [[ဂၞန်သင်္ချာ ပကတိ]] (Pure Mathematics)
! [[ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်]] (Applied Mathematics)
|-
| '''တင်ရန်တၟအ်''' || သွက်ဂွံ မံက်ဂတှ်ေ သဳအိုရဳ တၟိတၟိ ကေုာံ ပရေင်ဍာံ။ || သွက်ဂွံ သှ်ပသောင် ပြသၞာ မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ ခန္ဓလောက။
|-
| '''အသုံးအစောဲ''' || ဟွံမဲ ကု တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ စကာ ဗွဲလက်တွေ့ ကိုပ်ကၠာ။ || ဒးစကာ ပ္ဍဲ သိပ္ပံ၊ အေန်ဂျေန်နဳယျာ ကေုာံ ကောန်ပျူတာ ဗွဲလက်တွေ့။
|-
| '''ဥပမာ''' || သဳအိုရဳ လၟိဟ် (Number Theory)၊ Topology။ || နဲကဲ ဂၞန် (Numerical Analysis)၊ Statistics။
|}
&lt;ref name=&quot;halmos&quot;&gt;{{cite journal|last=Halmos|first=Paul R.|title=Applied Mathematics is Bad Mathematics|journal=Mathematics Tomorrow|year=1981|publisher=Springer}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ တၠပညာ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဂမၠိုင် ==
[[File:Leonhard_Euler.jpg|thumb|200px|လေအောန်ဟာတ် အွောဲလာ (Leonhard Euler) ညးမကဵုလဝ် ဒြဟတ်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်]]
ပ္ဍဲကဵု ဝင်ဂၠးတိဂှ် နွံကဵု တၠပညာ ဂၞန်သင်္ချာ မကၠောန်လဝ် ကမၠောန် ဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ 
* '''[[အာက်ဇက် နယူတန်]] (Isaac Newton)''' : ခၞံဗဒှ် နဲကဲ ကာကုလတ် (Calculus) ကေုာံ သၞောဝ် ဒြဟတ်ဓရောတ် (Laws of motion)။
* '''[[လေအောန်ဟာတ် အွောဲလာ]] (Leonhard Euler)''' : ဖန်ဗဒှ်လဝ် နဲကဲ Differential Equations မစကာ ပ္ဍဲ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယျာ။
* '''[[ဂျောန် ဗောန် နျူမာန်]] (John von Neumann)''' : ဒှ်မၞိဟ် မခၞံဗဒှ် သဳအိုရဳ ဝေင်ပြိုင် (Game theory) ကေုာံ ဒက်ပတန် သ္ဇိုင် ကောန်ပျူတာခေတ်တၟိ။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဝွံ ဒှ်ဒြဟတ် မပ္တိုန်ကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ်တအ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကဏ္ဍရ။ နူကဵု ပရေင်အာကာသ (Space exploration) စဵုကဵုစိုပ် ပရေင်စက်ယန္တရား အာတဳဖဳယှေဝ် ဣန်တေလလဳဂျေန် (AI) တအ်ဂှ် ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ပါလုပ်လဝ် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး ဟိုတ်နူ တင်ဂၞင် (Data) ကေုာံ နဲကဲ ကောန်ပျူတာ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ ကဏ္ဍ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဝွံလေဝ် ဆက်တုဲ ကိစ္စဇၞော် ကၠုင် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် မာန်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;siam&quot;&gt;{{cite web|title=What is Applied Mathematics?|url=https://www.siam.org/about-siam/what-is-applied-mathematics|publisher=Society for Industrial and Applied Mathematics (SIAM)|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;higham&quot;&gt;{{cite book|last=Higham|first=Nicholas J.|title=The Princeton Companion to Applied Mathematics|publisher=Princeton University Press|year=2015|isbn=978-0691150390}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite book|last=Kline|first=Morris|title=Mathematical Thought from Ancient to Modern Times|publisher=Oxford University Press|year=1972}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;courant&quot;&gt;{{cite book|last=Courant|first=Richard|title=Methods of Mathematical Physics|publisher=Interscience Publishers|year=1953}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;halmos&quot;&gt;{{cite journal|last=Halmos|first=Paul R.|title=Applied Mathematics is Bad Mathematics|journal=Mathematics Tomorrow|year=1981|publisher=Springer}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://www.siam.org/ ဂကောံ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ကေုာံ စက်ယန္တရား (SIAM)]
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Applied_mathematics ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက် မဆေင်ကဵု Applied mathematics]

[[Category:ဂၞန်သင်္ချာ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်]]

{{ဂၞန်သင်္ချာ}}</text>
      <sha1>269ycokv7uyvcnsnydlb4ljiclp9oi5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57800</id>
      <parentid>57799</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T15:55:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15269" sha1="9oqhx76coanx7cgbc4srdx1r0c5zdwe" xml:space="preserve">[[File:Navier_Stokes_Laminar.svg|thumb|300px|နဲကဲ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် မစကာလဝ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယျာ တွဟ်ဍာ် ကေုာံ ကျာ (Fluid dynamics)။]]

'''ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်''' ({{lang-en|Applied mathematics}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆေင်စပ် ကုအသုံးအစောဲ နဲကဲဂၞန်သင်္ချာ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ်တၞဟ် မပ္တံကဵု [[သိပ္ပံ]] (Science)၊ [[အေန်ဂျေန်နဳယျာ]] (Engineering)၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics)၊ ကောန်ပျူတာ (Computer Science) ကေုာံ ပရေင်စက်ယန္တယာဂမၠိုင်ရ။ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်ဝွံ ပံင်ကောံလဝ် လညာတ်သမ္တီ ဂၞန်သင်္ချာ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ဗွဲလက်တွေ့တုဲ၊ စကာ သွက်ဂွံ သှ်ပသောင် ပြသၞာ မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဘဝလၟေင်တ္ၚဲ ကေုာံ ကမၠောန်သုတေသနဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;siam&quot;&gt;{{cite web|title=What is Applied Mathematics?|url=https://www.siam.org/about-siam/what-is-applied-mathematics|publisher=Society for Industrial and Applied Mathematics (SIAM)|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ==
ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဝွံ ဟွံတုပ် ကု [[ဂၞန်သင်္ချာ ပကတိ]] (Pure mathematics) မလ္ၚတ်ပရူ လညာတ်တိုင်သ္ၚိ (Theoretical) သၟးရ။ ဍေံဝွံ ဇောင်းသ္ဇိုအ် လတူ အသုံးအစောဲ မကတဵုဒှ် ဍာံဍာံ ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓလောက (Physical world) ရ။ တၠပညာ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်တအ်ဝွံ ကၠောန်ဗဒှ် နဲကဲတၟိတၟိ သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲကမၠောန် မပ္တံကဵု ပရေင်ဆိင်ဆ ရာသဳဥတု၊ ပရေင်သြိုင်ခၞံဒဒန် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် အာတဳဖဳယှေဝ် ဣန်တေလလဳဂျေန် (Artificial Intelligence) ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;higham&quot;&gt;{{cite book|last=Higham|first=Nicholas J.|title=The Princeton Companion to Applied Mathematics|publisher=Princeton University Press|year=2015|isbn=978-0691150390}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ အကာဲအရာ သမိုင်း ==
ဝင် ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ရူပဗေဒ (Physics) ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ၁၇ ဗွဝ်ကၠံဂှ် တၠပညာ မပ္တံကဵု [[အာက်ဇက် နယူတန်]] (Isaac Newton) ကေုာံ ဂေါတ်ဖရဳတ် လာပ်ဗနေတ် (Gottfried Leibniz) တအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် နဲကဲ ကာကုလတ် (Calculus) မဒှ် သ္ဇိုင် ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်ရ။ နူဂှ် အဆက်ဆက် စဵုကဵုစိုပ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ၊ တၠပညာတအ် စကာ ဂၞန်သင်္ချာ သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ မဆေင်ကဵု ဒြဟတ်လလဳ ကေုာံ မေက်ကဲနေတ် (Mechanics) ရ။&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite book|last=Kline|first=Morris|title=Mathematical Thought from Ancient to Modern Times|publisher=Oxford University Press|year=1972}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ပါ်ကရေက် ဘာသာရပ်ဂမၠိုင် ==
ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဝွံ နွံကဵု ကဏ္ဍ ကေုာံ ဘာသာရပ် ပါ်ကရေက် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု -
* '''နဲကဲ အဳကွေယှေန် (Differential Equations)''' : သွက်ဂွံ တော် အသိင် ပြံင်လှာဲ မပ္တံကဵု လလဳ ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ။
* '''တွဟ်စရင် ကေုာံ ပရေင်ဆိင်ဆ (Statistics and Probability)''' : သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် (Data analysis)။
* '''နဲကဲ ဂၞန် (Numerical Analysis)''' : သွက်ဂွံ သှ်ပသောင် ဂၞန် ဝါတ်တ် ပ္ဍဲကဵု ကောန်ပျူတာ။
* '''ပရေင်လ္ၚတ် ဂလိုင် (Optimization)''' : သွက်ဂွံ ဂၠာဲ နဲကဲ မခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲကမၠောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။

== ၄။ အသုံးအစောဲ ပ္ဍဲ ပရေင်သိပ္ပံ ==
ပ္ဍဲကဵု ရူပဗေဒ၊ ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒဂှ် ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဒှ်အရာ မဟွံမဲ ဟွံတုဲရ။ ဥပမာ- ပ္ဍဲကဵု ဇဳဝဗေဒ မ္ဂး နဲကဲ ဂၞန်သင်္ချာဂှ် စကာ သွက်ဂွံ တော် အသိင် ယဲကၠောအ်ကၠະ မပ္တံကဵု [[ယဲကဝ်ဗေတ်-၁၉]] ညံင်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ် မၞိဟ်ဒးဒုင်ယဲ။ တၠပညာ သိပ္ပံတအ် စကာ မဝ်ဒေဝ် ဂၞန်သင်္ချာ (Mathematical modeling) သွက်ဂွံ ဆိင်ဆ အရာ မကတဵုဒှ်မာန် ပ္ဍဲ အနာဂတ်ရ။

== ၅။ အသုံးအစောဲ ပ္ဍဲ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယျာ ==
[[အေန်ဂျေန်နဳယျာ]] (Engineering) ဝွံ သ္ဒးပ္တန်လဝ် လတူ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ရ။ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ဒဒန်၊ က္ၜင်ကျာ၊ ကေုာံ စက်ယန္တရား ဇၞော်ဇၞော်တအ်ဂှ် သ္ဒးစကာ နဲကဲ Differential Equations ကေုာံ Linear Algebra သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ဓရိုဟ် ကေုာံ ဒြဟတ် မဒးဒုင် ဍေံတအ်ရ။ တၠပညာ အေန်ဂျေန်နဳယျာတအ် စကာ ဂၞန်သင်္ချာ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် အရာ မၞုံကဵု ဂီုကၠီု ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက်ရ။&lt;ref name=&quot;courant&quot;&gt;{{cite book|last=Courant|first=Richard|title=Methods of Mathematical Physics|publisher=Interscience Publishers|year=1953}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ဂၞန်သင်္ချာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics) ကေုာံ ပရေင်ဘဏ္ဍာ (Finance) ဂှ် စကာ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဗွဲမလှဲလးရ။ နဲကဲ Game Theory (သဳအိုရဳ ဝေင်ပြိုင်) ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ ပြိုင်ပ္ကာန် အကြာ ကမ္ပဏဳဂမၠိုင်။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ပရေင်ဘဏ္ဍာ (Financial Mathematics) ဂှ် နဲကဲ ပရေင်ဆိင်ဆ တွဟ်စရင် (Stochastic processes) ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ တော် င္ၚုဟ်မး သတံက် (Stock market) တအ်ရ။

== ၇။ သၞောတ်ဝ် ကောန်ပျူတာ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ==
ပ္ဍဲခေတ် လၟုဟ်ဝွံ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ကေုာံ ကောန်ပျူတာ (Computer Science) ဒှ်အရာ မဆက်စပ်ဒၟံင် ညံင်ရဴ ခန္ဓ ကဵု စိုတ်ရ။ ကမၠောန် အာလဂေါရဳသမ် (Algorithms)၊ ဍေတာသာင် (Data Science)၊ ကေုာံ စက်ဗ္တောန်ပညာ (Machine Learning) တအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သ္ဇိုင် ဂၞန်သင်္ချာ မပ္တံကဵု Matrix algebra ကေုာံ Calculus ရ။

== ၈။ အဆက်အစပ် ကု ဂၞန်သင်္ချာ ပကတိ ==
ဂၞန်သင်္ချာ ပကတိ ကေုာံ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဝွံ နွံကဵု အဆက်အစပ် မကြပ်ညောန်ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး လညာတ် သဳအိုရဳ မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲ ဂၞန်သင်္ချာ ပကတိ ဂှ် ဗွဲကြဴ ဒှ်အာ အသုံးအစောဲ အဓိက ပ္ဍဲ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ ဂၞန်သင်္ချာ ပကတိ ကေုာံ အပြောမ်
|-
! လက္ချဏ်
! [[ဂၞန်သင်္ချာ ပကတိ]] (Pure Mathematics)
! [[ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်]] (Applied Mathematics)
|-
| '''တင်ရန်တၟအ်''' || သွက်ဂွံ မံက်ဂတှ်ေ သဳအိုရဳ တၟိတၟိ ကေုာံ ပရေင်ဍာံ။ || သွက်ဂွံ သှ်ပသောင် ပြသၞာ မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ ခန္ဓလောက။
|-
| '''အသုံးအစောဲ''' || ဟွံမဲ ကု တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ စကာ ဗွဲလက်တွေ့ ကိုပ်ကၠာ။ || ဒးစကာ ပ္ဍဲ သိပ္ပံ၊ အေန်ဂျေန်နဳယျာ ကေုာံ ကောန်ပျူတာ ဗွဲလက်တွေ့။
|-
| '''ဥပမာ''' || သဳအိုရဳ လၟိဟ် (Number Theory)၊ Topology။ || နဲကဲ ဂၞန် (Numerical Analysis)၊ Statistics။
|}
&lt;ref name=&quot;halmos&quot;&gt;{{cite journal|last=Halmos|first=Paul R.|title=Applied Mathematics is Bad Mathematics|journal=Mathematics Tomorrow|year=1981|publisher=Springer}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ တၠပညာ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဂမၠိုင် ==
[[File:Leonhard_Euler.jpg|thumb|200px|လေအောန်ဟာတ် အွောဲလာ (Leonhard Euler) ညးမကဵုလဝ် ဒြဟတ်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်]]
ပ္ဍဲကဵု ဝင်ဂၠးတိဂှ် နွံကဵု တၠပညာ ဂၞန်သင်္ချာ မကၠောန်လဝ် ကမၠောန် ဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ 
* '''[[အာက်ဇက် နယူတန်]] (Isaac Newton)''' : ခၞံဗဒှ် နဲကဲ ကာကုလတ် (Calculus) ကေုာံ သၞောဝ် ဒြဟတ်ဓရောတ် (Laws of motion)။
* '''[[လေအောန်ဟာတ် အွောဲလာ]] (Leonhard Euler)''' : ဖန်ဗဒှ်လဝ် နဲကဲ Differential Equations မစကာ ပ္ဍဲ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယျာ။
* '''[[ဂျောန် ဗောန် နျူမာန်]] (John von Neumann)''' : ဒှ်မၞိဟ် မခၞံဗဒှ် သဳအိုရဳ ဝေင်ပြိုင် (Game theory) ကေုာံ ဒက်ပတန် သ္ဇိုင် ကောန်ပျူတာခေတ်တၟိ။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဝွံ ဒှ်ဒြဟတ် မပ္တိုန်ကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ်တအ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကဏ္ဍရ။ နူကဵု ပရေင်အာကာသ (Space exploration) စဵုကဵုစိုပ် ပရေင်စက်ယန္တရား အာတဳဖဳယှေဝ် ဣန်တေလလဳဂျေန် (AI) တအ်ဂှ် ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ပါလုပ်လဝ် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး ဟိုတ်နူ တင်ဂၞင် (Data) ကေုာံ နဲကဲ ကောန်ပျူတာ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ ကဏ္ဍ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဝွံလေဝ် ဆက်တုဲ ကိစ္စဇၞော် ကၠုင် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် မာန်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;siam&quot;&gt;{{cite web|title=What is Applied Mathematics?|url=https://www.siam.org/about-siam/what-is-applied-mathematics|publisher=Society for Industrial and Applied Mathematics (SIAM)|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;higham&quot;&gt;{{cite book|last=Higham|first=Nicholas J.|title=The Princeton Companion to Applied Mathematics|publisher=Princeton University Press|year=2015|isbn=978-0691150390}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite book|last=Kline|first=Morris|title=Mathematical Thought from Ancient to Modern Times|publisher=Oxford University Press|year=1972}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;courant&quot;&gt;{{cite book|last=Courant|first=Richard|title=Methods of Mathematical Physics|publisher=Interscience Publishers|year=1953}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;halmos&quot;&gt;{{cite journal|last=Halmos|first=Paul R.|title=Applied Mathematics is Bad Mathematics|journal=Mathematics Tomorrow|year=1981|publisher=Springer}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://www.siam.org/ ဂကောံ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ကေုာံ စက်ယန္တရား (SIAM)]
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Applied_mathematics ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက် မဆေင်ကဵု Applied mathematics]

[[Category:ဂၞန်သင်္ချာ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်]]

{{ဂၞန်သင်္ချာ}}</text>
      <sha1>9oqhx76coanx7cgbc4srdx1r0c5zdwe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57801</id>
      <parentid>57800</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T15:56:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15309" sha1="9eobjcukcero1ooepycuyujvm6f4qi4" xml:space="preserve">[[File:Navier_Stokes_Laminar.svg|thumb|300px|နဲကဲ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် မစကာလဝ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယျာ တွဟ်ဍာ် ကေုာံ ကျာ (Fluid dynamics)။]]

'''ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်''' ({{lang-en|Applied mathematics}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆေင်စပ် ကုအသုံးအစောဲ နဲကဲဂၞန်သင်္ချာ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ်တၞဟ် မပ္တံကဵု [[သိပ္ပံ]] (Science)၊ [[အေန်ဂျေန်နဳယာ|အေန်ဂျေန်နဳယျာ]] (Engineering)၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics)၊ ကောန်ပျူတာ (Computer Science) ကေုာံ ပရေင်စက်ယန္တယာဂမၠိုင်ရ။ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်ဝွံ ပံင်ကောံလဝ် လညာတ်သမ္တီ ဂၞန်သင်္ချာ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ဗွဲလက်တွေ့တုဲ၊ စကာ သွက်ဂွံ သှ်ပသောင် ပြသၞာ မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဘဝလၟေင်တ္ၚဲ ကေုာံ ကမၠောန်သုတေသနဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;siam&quot;&gt;{{cite web|title=What is Applied Mathematics?|url=https://www.siam.org/about-siam/what-is-applied-mathematics|publisher=Society for Industrial and Applied Mathematics (SIAM)|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ==
ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဝွံ ဟွံတုပ် ကု [[ဂၞန်သင်္ချာ ပကတိ]] (Pure mathematics) မလ္ၚတ်ပရူ လညာတ်တိုင်သ္ၚိ (Theoretical) သၟးရ။ ဍေံဝွံ ဇောင်းသ္ဇိုအ် လတူ အသုံးအစောဲ မကတဵုဒှ် ဍာံဍာံ ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓလောက (Physical world) ရ။ တၠပညာ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်တအ်ဝွံ ကၠောန်ဗဒှ် နဲကဲတၟိတၟိ သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲကမၠောန် မပ္တံကဵု ပရေင်ဆိင်ဆ ရာသဳဥတု၊ ပရေင်သြိုင်ခၞံဒဒန် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် အာတဳဖဳယှေဝ် ဣန်တေလလဳဂျေန် (Artificial Intelligence) ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;higham&quot;&gt;{{cite book|last=Higham|first=Nicholas J.|title=The Princeton Companion to Applied Mathematics|publisher=Princeton University Press|year=2015|isbn=978-0691150390}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ အကာဲအရာ သမိုင်း ==
ဝင် ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ရူပဗေဒ (Physics) ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ၁၇ ဗွဝ်ကၠံဂှ် တၠပညာ မပ္တံကဵု [[အာက်ဇက် နယူတန်]] (Isaac Newton) ကေုာံ ဂေါတ်ဖရဳတ် လာပ်ဗနေတ် (Gottfried Leibniz) တအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် နဲကဲ ကာကုလတ် (Calculus) မဒှ် သ္ဇိုင် ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်ရ။ နူဂှ် အဆက်ဆက် စဵုကဵုစိုပ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ၊ တၠပညာတအ် စကာ ဂၞန်သင်္ချာ သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ မဆေင်ကဵု ဒြဟတ်လလဳ ကေုာံ မေက်ကဲနေတ် (Mechanics) ရ။&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite book|last=Kline|first=Morris|title=Mathematical Thought from Ancient to Modern Times|publisher=Oxford University Press|year=1972}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ပါ်ကရေက် ဘာသာရပ်ဂမၠိုင် ==
ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဝွံ နွံကဵု ကဏ္ဍ ကေုာံ ဘာသာရပ် ပါ်ကရေက် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု -
* '''နဲကဲ အဳကွေယှေန် (Differential Equations)''' : သွက်ဂွံ တော် အသိင် ပြံင်လှာဲ မပ္တံကဵု လလဳ ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ။
* '''တွဟ်စရင် ကေုာံ ပရေင်ဆိင်ဆ (Statistics and Probability)''' : သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် (Data analysis)။
* '''နဲကဲ ဂၞန် (Numerical Analysis)''' : သွက်ဂွံ သှ်ပသောင် ဂၞန် ဝါတ်တ် ပ္ဍဲကဵု ကောန်ပျူတာ။
* '''ပရေင်လ္ၚတ် ဂလိုင် (Optimization)''' : သွက်ဂွံ ဂၠာဲ နဲကဲ မခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲကမၠောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။

== ၄။ အသုံးအစောဲ ပ္ဍဲ ပရေင်သိပ္ပံ ==
ပ္ဍဲကဵု ရူပဗေဒ၊ ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒဂှ် ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဒှ်အရာ မဟွံမဲ ဟွံတုဲရ။ ဥပမာ- ပ္ဍဲကဵု ဇဳဝဗေဒ မ္ဂး နဲကဲ ဂၞန်သင်္ချာဂှ် စကာ သွက်ဂွံ တော် အသိင် ယဲကၠောအ်ကၠະ မပ္တံကဵု [[ယဲကဝ်ဗေတ်-၁၉]] ညံင်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ် မၞိဟ်ဒးဒုင်ယဲ။ တၠပညာ သိပ္ပံတအ် စကာ မဝ်ဒေဝ် ဂၞန်သင်္ချာ (Mathematical modeling) သွက်ဂွံ ဆိင်ဆ အရာ မကတဵုဒှ်မာန် ပ္ဍဲ အနာဂတ်ရ။

== ၅။ အသုံးအစောဲ ပ္ဍဲ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယျာ ==
[[အေန်ဂျေန်နဳယျာ]] (Engineering) ဝွံ သ္ဒးပ္တန်လဝ် လတူ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ရ။ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ဒဒန်၊ က္ၜင်ကျာ၊ ကေုာံ စက်ယန္တရား ဇၞော်ဇၞော်တအ်ဂှ် သ္ဒးစကာ နဲကဲ Differential Equations ကေုာံ Linear Algebra သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ဓရိုဟ် ကေုာံ ဒြဟတ် မဒးဒုင် ဍေံတအ်ရ။ တၠပညာ အေန်ဂျေန်နဳယျာတအ် စကာ ဂၞန်သင်္ချာ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် အရာ မၞုံကဵု ဂီုကၠီု ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက်ရ။&lt;ref name=&quot;courant&quot;&gt;{{cite book|last=Courant|first=Richard|title=Methods of Mathematical Physics|publisher=Interscience Publishers|year=1953}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ဂၞန်သင်္ချာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics) ကေုာံ ပရေင်ဘဏ္ဍာ (Finance) ဂှ် စကာ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဗွဲမလှဲလးရ။ နဲကဲ Game Theory (သဳအိုရဳ ဝေင်ပြိုင်) ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ ပြိုင်ပ္ကာန် အကြာ ကမ္ပဏဳဂမၠိုင်။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ပရေင်ဘဏ္ဍာ (Financial Mathematics) ဂှ် နဲကဲ ပရေင်ဆိင်ဆ တွဟ်စရင် (Stochastic processes) ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ တော် င္ၚုဟ်မး သတံက် (Stock market) တအ်ရ။

== ၇။ သၞောတ်ဝ် ကောန်ပျူတာ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ==
ပ္ဍဲခေတ် လၟုဟ်ဝွံ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ကေုာံ ကောန်ပျူတာ (Computer Science) ဒှ်အရာ မဆက်စပ်ဒၟံင် ညံင်ရဴ ခန္ဓ ကဵု စိုတ်ရ။ ကမၠောန် အာလဂေါရဳသမ် (Algorithms)၊ ဍေတာသာင် (Data Science)၊ ကေုာံ စက်ဗ္တောန်ပညာ (Machine Learning) တအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သ္ဇိုင် ဂၞန်သင်္ချာ မပ္တံကဵု Matrix algebra ကေုာံ Calculus ရ။

== ၈။ အဆက်အစပ် ကု ဂၞန်သင်္ချာ ပကတိ ==
ဂၞန်သင်္ချာ ပကတိ ကေုာံ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဝွံ နွံကဵု အဆက်အစပ် မကြပ်ညောန်ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး လညာတ် သဳအိုရဳ မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲ ဂၞန်သင်္ချာ ပကတိ ဂှ် ဗွဲကြဴ ဒှ်အာ အသုံးအစောဲ အဓိက ပ္ဍဲ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ ဂၞန်သင်္ချာ ပကတိ ကေုာံ အပြောမ်
|-
! လက္ချဏ်
! [[ဂၞန်သင်္ချာ ပကတိ]] (Pure Mathematics)
! [[ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်]] (Applied Mathematics)
|-
| '''တင်ရန်တၟအ်''' || သွက်ဂွံ မံက်ဂတှ်ေ သဳအိုရဳ တၟိတၟိ ကေုာံ ပရေင်ဍာံ။ || သွက်ဂွံ သှ်ပသောင် ပြသၞာ မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ ခန္ဓလောက။
|-
| '''အသုံးအစောဲ''' || ဟွံမဲ ကု တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ စကာ ဗွဲလက်တွေ့ ကိုပ်ကၠာ။ || ဒးစကာ ပ္ဍဲ သိပ္ပံ၊ အေန်ဂျေန်နဳယျာ ကေုာံ ကောန်ပျူတာ ဗွဲလက်တွေ့။
|-
| '''ဥပမာ''' || သဳအိုရဳ လၟိဟ် (Number Theory)၊ Topology။ || နဲကဲ ဂၞန် (Numerical Analysis)၊ Statistics။
|}
&lt;ref name=&quot;halmos&quot;&gt;{{cite journal|last=Halmos|first=Paul R.|title=Applied Mathematics is Bad Mathematics|journal=Mathematics Tomorrow|year=1981|publisher=Springer}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ တၠပညာ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဂမၠိုင် ==
[[File:Leonhard_Euler.jpg|thumb|200px|လေအောန်ဟာတ် အွောဲလာ (Leonhard Euler) ညးမကဵုလဝ် ဒြဟတ်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်]]
ပ္ဍဲကဵု ဝင်ဂၠးတိဂှ် နွံကဵု တၠပညာ ဂၞန်သင်္ချာ မကၠောန်လဝ် ကမၠောန် ဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ 
* '''[[အာက်ဇက် နယူတန်]] (Isaac Newton)''' : ခၞံဗဒှ် နဲကဲ ကာကုလတ် (Calculus) ကေုာံ သၞောဝ် ဒြဟတ်ဓရောတ် (Laws of motion)။
* '''[[လေအောန်ဟာတ် အွောဲလာ]] (Leonhard Euler)''' : ဖန်ဗဒှ်လဝ် နဲကဲ Differential Equations မစကာ ပ္ဍဲ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယျာ။
* '''[[ဂျောန် ဗောန် နျူမာန်]] (John von Neumann)''' : ဒှ်မၞိဟ် မခၞံဗဒှ် သဳအိုရဳ ဝေင်ပြိုင် (Game theory) ကေုာံ ဒက်ပတန် သ္ဇိုင် ကောန်ပျူတာခေတ်တၟိ။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဝွံ ဒှ်ဒြဟတ် မပ္တိုန်ကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ်တအ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကဏ္ဍရ။ နူကဵု ပရေင်အာကာသ (Space exploration) စဵုကဵုစိုပ် ပရေင်စက်ယန္တရား အာတဳဖဳယှေဝ် ဣန်တေလလဳဂျေန် (AI) တအ်ဂှ် ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ပါလုပ်လဝ် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး ဟိုတ်နူ တင်ဂၞင် (Data) ကေုာံ နဲကဲ ကောန်ပျူတာ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ ကဏ္ဍ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဝွံလေဝ် ဆက်တုဲ ကိစ္စဇၞော် ကၠုင် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် မာန်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;siam&quot;&gt;{{cite web|title=What is Applied Mathematics?|url=https://www.siam.org/about-siam/what-is-applied-mathematics|publisher=Society for Industrial and Applied Mathematics (SIAM)|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;higham&quot;&gt;{{cite book|last=Higham|first=Nicholas J.|title=The Princeton Companion to Applied Mathematics|publisher=Princeton University Press|year=2015|isbn=978-0691150390}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite book|last=Kline|first=Morris|title=Mathematical Thought from Ancient to Modern Times|publisher=Oxford University Press|year=1972}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;courant&quot;&gt;{{cite book|last=Courant|first=Richard|title=Methods of Mathematical Physics|publisher=Interscience Publishers|year=1953}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;halmos&quot;&gt;{{cite journal|last=Halmos|first=Paul R.|title=Applied Mathematics is Bad Mathematics|journal=Mathematics Tomorrow|year=1981|publisher=Springer}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://www.siam.org/ ဂကောံ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ကေုာံ စက်ယန္တရား (SIAM)]
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Applied_mathematics ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက် မဆေင်ကဵု Applied mathematics]

[[Category:ဂၞန်သင်္ချာ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်]]

{{ဂၞန်သင်္ချာ}}</text>
      <sha1>9eobjcukcero1ooepycuyujvm6f4qi4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57802</id>
      <parentid>57801</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T15:56:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* ၅။ အသုံးအစောဲ ပ္ဍဲ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယျာ */</comment>
      <origin>57802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15349" sha1="207cz09k0ltxt573baja8tovunvdvkq" xml:space="preserve">[[File:Navier_Stokes_Laminar.svg|thumb|300px|နဲကဲ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် မစကာလဝ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယျာ တွဟ်ဍာ် ကေုာံ ကျာ (Fluid dynamics)။]]

'''ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်''' ({{lang-en|Applied mathematics}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆေင်စပ် ကုအသုံးအစောဲ နဲကဲဂၞန်သင်္ချာ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ်တၞဟ် မပ္တံကဵု [[သိပ္ပံ]] (Science)၊ [[အေန်ဂျေန်နဳယာ|အေန်ဂျေန်နဳယျာ]] (Engineering)၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics)၊ ကောန်ပျူတာ (Computer Science) ကေုာံ ပရေင်စက်ယန္တယာဂမၠိုင်ရ။ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်ဝွံ ပံင်ကောံလဝ် လညာတ်သမ္တီ ဂၞန်သင်္ချာ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ဗွဲလက်တွေ့တုဲ၊ စကာ သွက်ဂွံ သှ်ပသောင် ပြသၞာ မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဘဝလၟေင်တ္ၚဲ ကေုာံ ကမၠောန်သုတေသနဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;siam&quot;&gt;{{cite web|title=What is Applied Mathematics?|url=https://www.siam.org/about-siam/what-is-applied-mathematics|publisher=Society for Industrial and Applied Mathematics (SIAM)|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ==
ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဝွံ ဟွံတုပ် ကု [[ဂၞန်သင်္ချာ ပကတိ]] (Pure mathematics) မလ္ၚတ်ပရူ လညာတ်တိုင်သ္ၚိ (Theoretical) သၟးရ။ ဍေံဝွံ ဇောင်းသ္ဇိုအ် လတူ အသုံးအစောဲ မကတဵုဒှ် ဍာံဍာံ ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓလောက (Physical world) ရ။ တၠပညာ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်တအ်ဝွံ ကၠောန်ဗဒှ် နဲကဲတၟိတၟိ သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲကမၠောန် မပ္တံကဵု ပရေင်ဆိင်ဆ ရာသဳဥတု၊ ပရေင်သြိုင်ခၞံဒဒန် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် အာတဳဖဳယှေဝ် ဣန်တေလလဳဂျေန် (Artificial Intelligence) ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;higham&quot;&gt;{{cite book|last=Higham|first=Nicholas J.|title=The Princeton Companion to Applied Mathematics|publisher=Princeton University Press|year=2015|isbn=978-0691150390}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ အကာဲအရာ သမိုင်း ==
ဝင် ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ရူပဗေဒ (Physics) ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ၁၇ ဗွဝ်ကၠံဂှ် တၠပညာ မပ္တံကဵု [[အာက်ဇက် နယူတန်]] (Isaac Newton) ကေုာံ ဂေါတ်ဖရဳတ် လာပ်ဗနေတ် (Gottfried Leibniz) တအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် နဲကဲ ကာကုလတ် (Calculus) မဒှ် သ္ဇိုင် ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်ရ။ နူဂှ် အဆက်ဆက် စဵုကဵုစိုပ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ၊ တၠပညာတအ် စကာ ဂၞန်သင်္ချာ သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ မဆေင်ကဵု ဒြဟတ်လလဳ ကေုာံ မေက်ကဲနေတ် (Mechanics) ရ။&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite book|last=Kline|first=Morris|title=Mathematical Thought from Ancient to Modern Times|publisher=Oxford University Press|year=1972}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ပါ်ကရေက် ဘာသာရပ်ဂမၠိုင် ==
ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဝွံ နွံကဵု ကဏ္ဍ ကေုာံ ဘာသာရပ် ပါ်ကရေက် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု -
* '''နဲကဲ အဳကွေယှေန် (Differential Equations)''' : သွက်ဂွံ တော် အသိင် ပြံင်လှာဲ မပ္တံကဵု လလဳ ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ။
* '''တွဟ်စရင် ကေုာံ ပရေင်ဆိင်ဆ (Statistics and Probability)''' : သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် (Data analysis)။
* '''နဲကဲ ဂၞန် (Numerical Analysis)''' : သွက်ဂွံ သှ်ပသောင် ဂၞန် ဝါတ်တ် ပ္ဍဲကဵု ကောန်ပျူတာ။
* '''ပရေင်လ္ၚတ် ဂလိုင် (Optimization)''' : သွက်ဂွံ ဂၠာဲ နဲကဲ မခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲကမၠောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။

== ၄။ အသုံးအစောဲ ပ္ဍဲ ပရေင်သိပ္ပံ ==
ပ္ဍဲကဵု ရူပဗေဒ၊ ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒဂှ် ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဒှ်အရာ မဟွံမဲ ဟွံတုဲရ။ ဥပမာ- ပ္ဍဲကဵု ဇဳဝဗေဒ မ္ဂး နဲကဲ ဂၞန်သင်္ချာဂှ် စကာ သွက်ဂွံ တော် အသိင် ယဲကၠောအ်ကၠະ မပ္တံကဵု [[ယဲကဝ်ဗေတ်-၁၉]] ညံင်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ် မၞိဟ်ဒးဒုင်ယဲ။ တၠပညာ သိပ္ပံတအ် စကာ မဝ်ဒေဝ် ဂၞန်သင်္ချာ (Mathematical modeling) သွက်ဂွံ ဆိင်ဆ အရာ မကတဵုဒှ်မာန် ပ္ဍဲ အနာဂတ်ရ။

== ၅။ အသုံးအစောဲ ပ္ဍဲ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယျာ ==
[[အေန်ဂျေန်နဳယာ|အေန်ဂျေန်နဳယျာ]] (Engineering) ဝွံ သ္ဒးပ္တန်လဝ် လတူ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ရ။ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ဒဒန်၊ က္ၜင်ကျာ၊ ကေုာံ စက်ယန္တရား ဇၞော်ဇၞော်တအ်ဂှ် သ္ဒးစကာ နဲကဲ Differential Equations ကေုာံ Linear Algebra သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ဓရိုဟ် ကေုာံ ဒြဟတ် မဒးဒုင် ဍေံတအ်ရ။ တၠပညာ အေန်ဂျေန်နဳယျာတအ် စကာ ဂၞန်သင်္ချာ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် အရာ မၞုံကဵု ဂီုကၠီု ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက်ရ။&lt;ref name=&quot;courant&quot;&gt;{{cite book|last=Courant|first=Richard|title=Methods of Mathematical Physics|publisher=Interscience Publishers|year=1953}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ဂၞန်သင်္ချာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics) ကေုာံ ပရေင်ဘဏ္ဍာ (Finance) ဂှ် စကာ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဗွဲမလှဲလးရ။ နဲကဲ Game Theory (သဳအိုရဳ ဝေင်ပြိုင်) ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ ပြိုင်ပ္ကာန် အကြာ ကမ္ပဏဳဂမၠိုင်။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ပရေင်ဘဏ္ဍာ (Financial Mathematics) ဂှ် နဲကဲ ပရေင်ဆိင်ဆ တွဟ်စရင် (Stochastic processes) ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ တော် င္ၚုဟ်မး သတံက် (Stock market) တအ်ရ။

== ၇။ သၞောတ်ဝ် ကောန်ပျူတာ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ==
ပ္ဍဲခေတ် လၟုဟ်ဝွံ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ကေုာံ ကောန်ပျူတာ (Computer Science) ဒှ်အရာ မဆက်စပ်ဒၟံင် ညံင်ရဴ ခန္ဓ ကဵု စိုတ်ရ။ ကမၠောန် အာလဂေါရဳသမ် (Algorithms)၊ ဍေတာသာင် (Data Science)၊ ကေုာံ စက်ဗ္တောန်ပညာ (Machine Learning) တအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သ္ဇိုင် ဂၞန်သင်္ချာ မပ္တံကဵု Matrix algebra ကေုာံ Calculus ရ။

== ၈။ အဆက်အစပ် ကု ဂၞန်သင်္ချာ ပကတိ ==
ဂၞန်သင်္ချာ ပကတိ ကေုာံ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဝွံ နွံကဵု အဆက်အစပ် မကြပ်ညောန်ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး လညာတ် သဳအိုရဳ မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲ ဂၞန်သင်္ချာ ပကတိ ဂှ် ဗွဲကြဴ ဒှ်အာ အသုံးအစောဲ အဓိက ပ္ဍဲ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ ဂၞန်သင်္ချာ ပကတိ ကေုာံ အပြောမ်
|-
! လက္ချဏ်
! [[ဂၞန်သင်္ချာ ပကတိ]] (Pure Mathematics)
! [[ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်]] (Applied Mathematics)
|-
| '''တင်ရန်တၟအ်''' || သွက်ဂွံ မံက်ဂတှ်ေ သဳအိုရဳ တၟိတၟိ ကေုာံ ပရေင်ဍာံ။ || သွက်ဂွံ သှ်ပသောင် ပြသၞာ မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ ခန္ဓလောက။
|-
| '''အသုံးအစောဲ''' || ဟွံမဲ ကု တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ စကာ ဗွဲလက်တွေ့ ကိုပ်ကၠာ။ || ဒးစကာ ပ္ဍဲ သိပ္ပံ၊ အေန်ဂျေန်နဳယျာ ကေုာံ ကောန်ပျူတာ ဗွဲလက်တွေ့။
|-
| '''ဥပမာ''' || သဳအိုရဳ လၟိဟ် (Number Theory)၊ Topology။ || နဲကဲ ဂၞန် (Numerical Analysis)၊ Statistics။
|}
&lt;ref name=&quot;halmos&quot;&gt;{{cite journal|last=Halmos|first=Paul R.|title=Applied Mathematics is Bad Mathematics|journal=Mathematics Tomorrow|year=1981|publisher=Springer}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ တၠပညာ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဂမၠိုင် ==
[[File:Leonhard_Euler.jpg|thumb|200px|လေအောန်ဟာတ် အွောဲလာ (Leonhard Euler) ညးမကဵုလဝ် ဒြဟတ်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်]]
ပ္ဍဲကဵု ဝင်ဂၠးတိဂှ် နွံကဵု တၠပညာ ဂၞန်သင်္ချာ မကၠောန်လဝ် ကမၠောန် ဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ 
* '''[[အာက်ဇက် နယူတန်]] (Isaac Newton)''' : ခၞံဗဒှ် နဲကဲ ကာကုလတ် (Calculus) ကေုာံ သၞောဝ် ဒြဟတ်ဓရောတ် (Laws of motion)။
* '''[[လေအောန်ဟာတ် အွောဲလာ]] (Leonhard Euler)''' : ဖန်ဗဒှ်လဝ် နဲကဲ Differential Equations မစကာ ပ္ဍဲ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယျာ။
* '''[[ဂျောန် ဗောန် နျူမာန်]] (John von Neumann)''' : ဒှ်မၞိဟ် မခၞံဗဒှ် သဳအိုရဳ ဝေင်ပြိုင် (Game theory) ကေုာံ ဒက်ပတန် သ္ဇိုင် ကောန်ပျူတာခေတ်တၟိ။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဝွံ ဒှ်ဒြဟတ် မပ္တိုန်ကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ်တအ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကဏ္ဍရ။ နူကဵု ပရေင်အာကာသ (Space exploration) စဵုကဵုစိုပ် ပရေင်စက်ယန္တရား အာတဳဖဳယှေဝ် ဣန်တေလလဳဂျေန် (AI) တအ်ဂှ် ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ပါလုပ်လဝ် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး ဟိုတ်နူ တင်ဂၞင် (Data) ကေုာံ နဲကဲ ကောန်ပျူတာ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ ကဏ္ဍ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဝွံလေဝ် ဆက်တုဲ ကိစ္စဇၞော် ကၠုင် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် မာန်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;siam&quot;&gt;{{cite web|title=What is Applied Mathematics?|url=https://www.siam.org/about-siam/what-is-applied-mathematics|publisher=Society for Industrial and Applied Mathematics (SIAM)|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;higham&quot;&gt;{{cite book|last=Higham|first=Nicholas J.|title=The Princeton Companion to Applied Mathematics|publisher=Princeton University Press|year=2015|isbn=978-0691150390}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite book|last=Kline|first=Morris|title=Mathematical Thought from Ancient to Modern Times|publisher=Oxford University Press|year=1972}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;courant&quot;&gt;{{cite book|last=Courant|first=Richard|title=Methods of Mathematical Physics|publisher=Interscience Publishers|year=1953}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;halmos&quot;&gt;{{cite journal|last=Halmos|first=Paul R.|title=Applied Mathematics is Bad Mathematics|journal=Mathematics Tomorrow|year=1981|publisher=Springer}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://www.siam.org/ ဂကောံ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ကေုာံ စက်ယန္တရား (SIAM)]
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Applied_mathematics ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက် မဆေင်ကဵု Applied mathematics]

[[Category:ဂၞန်သင်္ချာ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်]]

{{ဂၞန်သင်္ချာ}}</text>
      <sha1>207cz09k0ltxt573baja8tovunvdvkq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57851</id>
      <parentid>57802</parentid>
      <timestamp>2026-10-09T22:37:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261009)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>57851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15565" sha1="8zdf2xnj9ngl42d6ryqcppodkt9bh6l" xml:space="preserve">[[File:Navier_Stokes_Laminar.svg|thumb|300px|နဲကဲ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် မစကာလဝ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယျာ တွဟ်ဍာ် ကေုာံ ကျာ (Fluid dynamics)။]]

'''ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်''' ({{lang-en|Applied mathematics}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆေင်စပ် ကုအသုံးအစောဲ နဲကဲဂၞန်သင်္ချာ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ်တၞဟ် မပ္တံကဵု [[သိပ္ပံ]] (Science)၊ [[အေန်ဂျေန်နဳယာ|အေန်ဂျေန်နဳယျာ]] (Engineering)၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics)၊ ကောန်ပျူတာ (Computer Science) ကေုာံ ပရေင်စက်ယန္တယာဂမၠိုင်ရ။ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်ဝွံ ပံင်ကောံလဝ် လညာတ်သမ္တီ ဂၞန်သင်္ချာ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ဗွဲလက်တွေ့တုဲ၊ စကာ သွက်ဂွံ သှ်ပသောင် ပြသၞာ မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဘဝလၟေင်တ္ၚဲ ကေုာံ ကမၠောန်သုတေသနဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;siam&quot;&gt;{{cite web|title=What is Applied Mathematics?|url=https://www.siam.org/about-siam/what-is-applied-mathematics|publisher=Society for Industrial and Applied Mathematics (SIAM)|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ==
ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဝွံ ဟွံတုပ် ကု [[ဂၞန်သင်္ချာ ပကတိ]] (Pure mathematics) မလ္ၚတ်ပရူ လညာတ်တိုင်သ္ၚိ (Theoretical) သၟးရ။ ဍေံဝွံ ဇောင်းသ္ဇိုအ် လတူ အသုံးအစောဲ မကတဵုဒှ် ဍာံဍာံ ပ္ဍဲကဵု ခန္ဓလောက (Physical world) ရ။ တၠပညာ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်တအ်ဝွံ ကၠောန်ဗဒှ် နဲကဲတၟိတၟိ သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲကမၠောန် မပ္တံကဵု ပရေင်ဆိင်ဆ ရာသဳဥတု၊ ပရေင်သြိုင်ခၞံဒဒန် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် အာတဳဖဳယှေဝ် ဣန်တေလလဳဂျေန် (Artificial Intelligence) ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;higham&quot;&gt;{{cite book|last=Higham|first=Nicholas J.|title=The Princeton Companion to Applied Mathematics|url=https://archive.org/details/isbn_9780691150390|publisher=Princeton University Press|year=2015|isbn=978-0691150390}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ အကာဲအရာ သမိုင်း ==
ဝင် ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ရူပဗေဒ (Physics) ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ၁၇ ဗွဝ်ကၠံဂှ် တၠပညာ မပ္တံကဵု [[အာက်ဇက် နယူတန်]] (Isaac Newton) ကေုာံ ဂေါတ်ဖရဳတ် လာပ်ဗနေတ် (Gottfried Leibniz) တအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် နဲကဲ ကာကုလတ် (Calculus) မဒှ် သ္ဇိုင် ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်ရ။ နူဂှ် အဆက်ဆက် စဵုကဵုစိုပ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ၊ တၠပညာတအ် စကာ ဂၞန်သင်္ချာ သွက်ဂွံ ပသောင် ပြသၞာ မဆေင်ကဵု ဒြဟတ်လလဳ ကေုာံ မေက်ကဲနေတ် (Mechanics) ရ။&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite book|last=Kline|first=Morris|title=Mathematical Thought from Ancient to Modern Times|url=https://archive.org/details/mathematicalthou0000unse|publisher=Oxford University Press|year=1972}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ပါ်ကရေက် ဘာသာရပ်ဂမၠိုင် ==
ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဝွံ နွံကဵု ကဏ္ဍ ကေုာံ ဘာသာရပ် ပါ်ကရေက် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု -
* '''နဲကဲ အဳကွေယှေန် (Differential Equations)''' : သွက်ဂွံ တော် အသိင် ပြံင်လှာဲ မပ္တံကဵု လလဳ ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ။
* '''တွဟ်စရင် ကေုာံ ပရေင်ဆိင်ဆ (Statistics and Probability)''' : သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တင်ဂၞင် (Data analysis)။
* '''နဲကဲ ဂၞန် (Numerical Analysis)''' : သွက်ဂွံ သှ်ပသောင် ဂၞန် ဝါတ်တ် ပ္ဍဲကဵု ကောန်ပျူတာ။
* '''ပရေင်လ္ၚတ် ဂလိုင် (Optimization)''' : သွက်ဂွံ ဂၠာဲ နဲကဲ မခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲကမၠောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။

== ၄။ အသုံးအစောဲ ပ္ဍဲ ပရေင်သိပ္ပံ ==
ပ္ဍဲကဵု ရူပဗေဒ၊ ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒဂှ် ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဒှ်အရာ မဟွံမဲ ဟွံတုဲရ။ ဥပမာ- ပ္ဍဲကဵု ဇဳဝဗေဒ မ္ဂး နဲကဲ ဂၞန်သင်္ချာဂှ် စကာ သွက်ဂွံ တော် အသိင် ယဲကၠောအ်ကၠະ မပ္တံကဵု [[ယဲကဝ်ဗေတ်-၁၉]] ညံင်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ် မၞိဟ်ဒးဒုင်ယဲ။ တၠပညာ သိပ္ပံတအ် စကာ မဝ်ဒေဝ် ဂၞန်သင်္ချာ (Mathematical modeling) သွက်ဂွံ ဆိင်ဆ အရာ မကတဵုဒှ်မာန် ပ္ဍဲ အနာဂတ်ရ။

== ၅။ အသုံးအစောဲ ပ္ဍဲ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယျာ ==
[[အေန်ဂျေန်နဳယာ|အေန်ဂျေန်နဳယျာ]] (Engineering) ဝွံ သ္ဒးပ္တန်လဝ် လတူ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ရ။ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ဒဒန်၊ က္ၜင်ကျာ၊ ကေုာံ စက်ယန္တရား ဇၞော်ဇၞော်တအ်ဂှ် သ္ဒးစကာ နဲကဲ Differential Equations ကေုာံ Linear Algebra သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ဓရိုဟ် ကေုာံ ဒြဟတ် မဒးဒုင် ဍေံတအ်ရ။ တၠပညာ အေန်ဂျေန်နဳယျာတအ် စကာ ဂၞန်သင်္ချာ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် အရာ မၞုံကဵု ဂီုကၠီု ကေုာံ ခိုင်ကၠိုက်ရ။&lt;ref name=&quot;courant&quot;&gt;{{cite book|last=Courant|first=Richard|title=Methods of Mathematical Physics|publisher=Interscience Publishers|year=1953}}&lt;/ref&gt;

== ၆။ ဂၞန်သင်္ချာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics) ကေုာံ ပရေင်ဘဏ္ဍာ (Finance) ဂှ် စကာ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဗွဲမလှဲလးရ။ နဲကဲ Game Theory (သဳအိုရဳ ဝေင်ပြိုင်) ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ ပြိုင်ပ္ကာန် အကြာ ကမ္ပဏဳဂမၠိုင်။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် ပရေင်ဘဏ္ဍာ (Financial Mathematics) ဂှ် နဲကဲ ပရေင်ဆိင်ဆ တွဟ်စရင် (Stochastic processes) ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ တော် င္ၚုဟ်မး သတံက် (Stock market) တအ်ရ။

== ၇။ သၞောတ်ဝ် ကောန်ပျူတာ ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ==
ပ္ဍဲခေတ် လၟုဟ်ဝွံ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ကေုာံ ကောန်ပျူတာ (Computer Science) ဒှ်အရာ မဆက်စပ်ဒၟံင် ညံင်ရဴ ခန္ဓ ကဵု စိုတ်ရ။ ကမၠောန် အာလဂေါရဳသမ် (Algorithms)၊ ဍေတာသာင် (Data Science)၊ ကေုာံ စက်ဗ္တောန်ပညာ (Machine Learning) တအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သ္ဇိုင် ဂၞန်သင်္ချာ မပ္တံကဵု Matrix algebra ကေုာံ Calculus ရ။

== ၈။ အဆက်အစပ် ကု ဂၞန်သင်္ချာ ပကတိ ==
ဂၞန်သင်္ချာ ပကတိ ကေုာံ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဝွံ နွံကဵု အဆက်အစပ် မကြပ်ညောန်ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး လညာတ် သဳအိုရဳ မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲ ဂၞန်သင်္ချာ ပကတိ ဂှ် ဗွဲကြဴ ဒှ်အာ အသုံးအစောဲ အဓိက ပ္ဍဲ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ ဂၞန်သင်္ချာ ပကတိ ကေုာံ အပြောမ်
|-
! လက္ချဏ်
! [[ဂၞန်သင်္ချာ ပကတိ]] (Pure Mathematics)
! [[ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်]] (Applied Mathematics)
|-
| '''တင်ရန်တၟအ်''' || သွက်ဂွံ မံက်ဂတှ်ေ သဳအိုရဳ တၟိတၟိ ကေုာံ ပရေင်ဍာံ။ || သွက်ဂွံ သှ်ပသောင် ပြသၞာ မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ ခန္ဓလောက။
|-
| '''အသုံးအစောဲ''' || ဟွံမဲ ကု တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ စကာ ဗွဲလက်တွေ့ ကိုပ်ကၠာ။ || ဒးစကာ ပ္ဍဲ သိပ္ပံ၊ အေန်ဂျေန်နဳယျာ ကေုာံ ကောန်ပျူတာ ဗွဲလက်တွေ့။
|-
| '''ဥပမာ''' || သဳအိုရဳ လၟိဟ် (Number Theory)၊ Topology။ || နဲကဲ ဂၞန် (Numerical Analysis)၊ Statistics။
|}
&lt;ref name=&quot;halmos&quot;&gt;{{cite journal|last=Halmos|first=Paul R.|title=Applied Mathematics is Bad Mathematics|journal=Mathematics Tomorrow|year=1981|publisher=Springer}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ တၠပညာ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဂမၠိုင် ==
[[File:Leonhard_Euler.jpg|thumb|200px|လေအောန်ဟာတ် အွောဲလာ (Leonhard Euler) ညးမကဵုလဝ် ဒြဟတ်ဇၞော် ပ္ဍဲ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်]]
ပ္ဍဲကဵု ဝင်ဂၠးတိဂှ် နွံကဵု တၠပညာ ဂၞန်သင်္ချာ မကၠောန်လဝ် ကမၠောန် ဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ 
* '''[[အာက်ဇက် နယူတန်]] (Isaac Newton)''' : ခၞံဗဒှ် နဲကဲ ကာကုလတ် (Calculus) ကေုာံ သၞောဝ် ဒြဟတ်ဓရောတ် (Laws of motion)။
* '''[[လေအောန်ဟာတ် အွောဲလာ]] (Leonhard Euler)''' : ဖန်ဗဒှ်လဝ် နဲကဲ Differential Equations မစကာ ပ္ဍဲ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယျာ။
* '''[[ဂျောန် ဗောန် နျူမာန်]] (John von Neumann)''' : ဒှ်မၞိဟ် မခၞံဗဒှ် သဳအိုရဳ ဝေင်ပြိုင် (Game theory) ကေုာံ ဒက်ပတန် သ္ဇိုင် ကောန်ပျူတာခေတ်တၟိ။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဝွံ ဒှ်ဒြဟတ် မပ္တိုန်ကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ်တအ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ကဏ္ဍရ။ နူကဵု ပရေင်အာကာသ (Space exploration) စဵုကဵုစိုပ် ပရေင်စက်ယန္တရား အာတဳဖဳယှေဝ် ဣန်တေလလဳဂျေန် (AI) တအ်ဂှ် ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ပါလုပ်လဝ် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး ဟိုတ်နူ တင်ဂၞင် (Data) ကေုာံ နဲကဲ ကောန်ပျူတာ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ ကဏ္ဍ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ဝွံလေဝ် ဆက်တုဲ ကိစ္စဇၞော် ကၠုင် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် မာန်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;siam&quot;&gt;{{cite web|title=What is Applied Mathematics?|url=https://www.siam.org/about-siam/what-is-applied-mathematics|publisher=Society for Industrial and Applied Mathematics (SIAM)|access-date=2026-10-09}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;higham&quot;&gt;{{cite book|last=Higham|first=Nicholas J.|title=The Princeton Companion to Applied Mathematics|url=https://archive.org/details/isbn_9780691150390|publisher=Princeton University Press|year=2015|isbn=978-0691150390}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;history&quot;&gt;{{cite book|last=Kline|first=Morris|title=Mathematical Thought from Ancient to Modern Times|url=https://archive.org/details/mathematicalthou0000unse|publisher=Oxford University Press|year=1972}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;courant&quot;&gt;{{cite book|last=Courant|first=Richard|title=Methods of Mathematical Physics|publisher=Interscience Publishers|year=1953}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;halmos&quot;&gt;{{cite journal|last=Halmos|first=Paul R.|title=Applied Mathematics is Bad Mathematics|journal=Mathematics Tomorrow|year=1981|publisher=Springer}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [https://www.siam.org/ ဂကောံ ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ် ကေုာံ စက်ယန္တရား (SIAM)]
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Applied_mathematics ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက် မဆေင်ကဵု Applied mathematics]

[[Category:ဂၞန်သင်္ချာ]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:ဂၞန်သင်္ချာ အပြောမ်]]

{{ဂၞန်သင်္ချာ}}</text>
      <sha1>8zdf2xnj9ngl42d6ryqcppodkt9bh6l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လၟိဟ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12118</id>
    <revision>
      <id>57886</id>
      <timestamp>2026-10-10T04:50:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Fibonacci spiral 34.svg|thumb|300px|လၟိဟ် (Number) ကေုာံ သင်္ကေတ သင်္ချာ မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သၞောတ် ဖဳဗဝ်နာချဳ (Fibonacci sequence)]]  '''လၟိဟ်''' ({{lang-en|Number}}) ဝွံ ဒှ်သဘဴဓဝ် သင်္ချာ (Mathematical object) မစကာ သွက်ဂွံ တော်...&quot;</comment>
      <origin>57886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13520" sha1="o7cu7psvq5bi6wsm7j5arrqz2dhu755" xml:space="preserve">[[File:Fibonacci spiral 34.svg|thumb|300px|လၟိဟ် (Number) ကေုာံ သင်္ကေတ သင်္ချာ မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သၞောတ် ဖဳဗဝ်နာချဳ (Fibonacci sequence)]]

'''လၟိဟ်''' ({{lang-en|Number}}) ဝွံ ဒှ်သဘဴဓဝ် သင်္ချာ (Mathematical object) မစကာ သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် (count)၊ ၜတ်ကၞာတ် (measure) ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ (label) ရ။ လၟိဟ် မသဇိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ်လၟိဟ်သဘာဝ (Natural numbers) မပ္တံကဵု ၁၊ ၂၊ ၃၊ ၄ ဒှ်တမ်ရ။&lt;ref name=&quot;Smith1958&quot;&gt;{{cite book |last=Smith |first=D. E. |title=History of Mathematics, Volume II |publisher=Dover Publications |year=1958 |isbn=978-0486204307 |page=12}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲကဵု ပရေင်သင်္ချာ ခေတ်တၟိဂှ် လၟိဟ်ဝွံ ပြးဇးအာ စဵုကဵု လၟိဟ်အလုံ (Integers)၊ လၟိဟ်ပကတိ (Real numbers) ကေုာံ လၟိဟ်ကောမ် (Complex numbers) ရ။ 

သင်္ကေတ မစကာ သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး လၟိဟ်ဂှ် ကော်စ ဂၞန် (Numeral) ရ။ လၟိဟ်ဝွံ ဟွံသေင်ဆ ပ္ဍဲသင်္ချာဟေင် မစကာ၊ ပ္ဍဲကဵု ဘဝလၟေင်တ္ၚဲ၊ ပရေင်သိပ္ပံ၊ နဲကဲပညာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်တအ်လေဝ် ဒှ်အရာ မကိစ္စဇၞော် မွဲရ။

== ၁။ နိဒါန် ==
လၟိဟ်ဝွံ ဒှ်အရာသဇိုင် သွက်ပရေင်ကောန်မၞိဟ်တအ် ဂွံဆက်စၠောအ်၊ တော်ဂၞန် ကေုာံ သၠာဲဂတိုတ် ကပေါတ်နာနာရ။ နူခေတ် တမၠာတေအ် ပ္ဍဲအခိင် ကောန်မၞိဟ်တအ် စကတဵုဒှ် လၟိဟ်ဝွံ ပါလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲပရေင်မံင်စံင် လၟေင်တ္ၚဲရ။ ပ္ဍဲသင်္ချာ (Mathematics) လၟိဟ်ဝွံ ဒှ်အရာမဒးကေတ် စွံသတိ အဓိကတုဲ ကမၠောန် မပံင်၊ နုက်၊ တော်၊ ပရး တအ် သီုဖအိုတ် ဒက်ပတန်လဝ် လတူ လၟိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Dantzig1930&quot;&gt;{{cite book |last=Dantzig |first=Tobias |title=Number: The Language of Science |publisher=Macmillan Company |year=1930 |page=5-8}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
ဝင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် လၟိဟ်ဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူအခိင် သမိုင်းကိုပ်ကၠာ (Prehistory) ရ။ မၞိဟ်ခေတ်တမၠာတအ် စကာ ဇုတ်၊ တၟအ် ကေုာံ ဆု သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ လၟိဟ် တိရစ္ဆာန် ဟွံသေင်မ္ဂး လၟိဟ်တ္ၚဲရ။ ဂၞန် မဂွံဆဵုကေတ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ် ဇုတ် အိရှာန်ဂဝ် ([[Ishango bone]]) မဂွံဆဵု ပ္ဍဲတိုက်အာဖရိက မၞုံအာယုက် ၜိုတ် ၂၀,၀၀၀ သၞာံရ။ 

ကြဴနူဂှ် ဂကူသုမေရဳယာန် ([[Sumerians]]) ကေုာံ အဳဂျေပ် ([[Egyptians]]) တအ် စဒက်ပတန် သၞောတ်လၟိဟ် မချူနကဵု သင်္ကေတရ။ သၞောတ်လၟိဟ် ဒသမ (Decimal system) ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် ၁၀ ဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ဍုင်အိန္ဒိယတုဲ ပြးဇးအာ ဇရေင် ဍုင်အာရပ် ကေုာံ ဥရောပရ။&lt;ref name=&quot;Ifrah2000&quot;&gt;{{cite book |last=Ifrah |first=Georges |title=The Universal History of Numbers: From Prehistory to the Invention of the Computer |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2000 |isbn=978-0471393405 |page=45}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဂကူလၟိဟ်ဂမၠိုင် ==
လၟိဟ် ပ္ဍဲသင်္ချာဝွံ ပါ်လဝ် ဂကူနာနာသာ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ-
* '''လၟိဟ် သဘာဝ (Natural numbers)''': $1, 2, 3, \dots$ စကာ သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ်။
* '''လၟိဟ် အလုံ (Integers)''': ပါလုပ် သီုလၟိဟ် အနှုတ် ကေုာံ ညးသုည ($-2, -1, 0, 1, 2, \dots$)။
* '''လၟိဟ် ပါ် (Rational numbers)''': လၟိဟ် မချူနကဵု အပိုင်းကိန်း (Fractions) ဥပမာ $1/2$, $3/4$။
* '''လၟိဟ် ပကတိ (Real numbers)''': လၟိဟ် မပါလုပ် သီု လၟိဟ်ပါ် ဟွံမာန် (Irrational numbers) ဥပမာ $\pi$, $\sqrt{2}$။
* '''လၟိဟ် ကောမ် (Complex numbers)''': လၟိဟ် မပါလုပ် သီု အပိုင်းကल्पိတ (Imaginary part) $a + bi$။

== ၄။ လၟိဟ် ပ္ဍဲအရေဝ်မန် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ==
အရေဝ်မန်ဝွံ နွံကဵု သၞောတ်လၟိဟ် မကၠးဖ္ဍး မွဲရ။ အရေဝ်လၟိဟ်မန် သဇိုင်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သၞောတ် ၁၀ (Decimal) ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေင်တုပ်သၟဟ် လၟိဟ် အာရပ် ကေုာံ လၟိဟ် မန်
|-
! ဂၞန်အာရပ် !! ဂၞန်မန် !! ရမ္သာင်မန် (အက္ခရ်) !! အင်္ဂလိက် (English)
|-
| 0 || 0 || သုည || Zero
|-
| 1 || ၁ || မွဲ || One
|-
| 2 || ၂ || ၜါ || Two
|-
| 3 || ၃ || ပိ || Three
|-
| 4 || ၄ || ပန် || Four
|-
| 5 || ၅ || မသုန် || Five
|-
| 6 || ၆ || တြဴ || Six
|-
| 7 || ၇ || ထပှ် || Seven
|-
| 8 || ၈ || ဒ္စာံ || Eight
|-
| 9 || ၉ || ဒစိတ် || Nine
|-
| 10 || ၁၀ || စှ် || Ten
|}

== ၅။ သင်္ချာ ကေုာံ ဂၞန် ==
ဂၞန် (Numerals) ဝွံ ဒှ်သင်္ကေတ မစကာ သွက်ဂွံ ချူ လၟိဟ်ရ။ ဂၞန် မစကာ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ လၟုဟ်ဂှ် ဒှ် ဂၞန် ဟိန္ဒူ-အာရပ် (Hindu-Arabic numeral system) ရ။ ဂၞန်မန် ကေုာံ ဂၞန်ဗၟာတအ်ဂှ် စေန်ဆက်ကၠုင် နူကဵု အက္ခရ် ဗြဟ္မဳ (Brahmi script) နူအိန္ဒိယရ။ ပ္ဍဲပရေင်သင်္ချာ သၞောတ် ဂၞန် ဒသမ (Base-10) ဂှ် ဒှ်သၞောတ် မစကာ လောဲသွာအိုတ် သွက်ဂွံ တော် လၟိဟ်ဇၞော်ဇၞော်ရ။

== ၆။ လၟိဟ် ပ္ဍဲပရေင်သိပ္ပံ ကေုာံ နဲကဲပညာ ==
ပ္ဍဲပရေင်သိပ္ပံ မပ္တံကဵု [[ရူပဗေဒ]] ကေုာံ [[ဓာတုဗေဒ]] ဂှ် လၟိဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။ သွက်ဂွံ တော် အသိင်၊ လျိုင်၊ ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ ဗလးမုက်တအ် သ္ဒးစကာ လၟိဟ် သီုဖအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Boyer1991&quot;&gt;{{cite book |last=Boyer |first=Carl B. |title=A History of Mathematics |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=1991 |isbn=978-0471543978 |page=110}}&lt;/ref&gt; 

ပ္ဍဲကဵု ကောန်ပျူတာ ကေုာံ နဲကဲ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital technology) ဂှ် သၞောတ်လၟိဟ် ဒွိ (Binary numeral system - Base-2) မစကာ ၀ ကဵု ၁ ဂှ် ဒှ်သဇိုင် အဓိကရ။ ဒေတာ ကေုာံ တင်ဂၞင် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲကောန်ပျူတာဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လၟိဟ် 0 ကေုာံ 1 ရ။

== ၇။ သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင် ==
သၞောတ်လၟိဟ် (Numeral systems) နွံနာနာသာ်ရ-
* '''သၞောတ် ဒသမ (Decimal)''': Base-10 (စကာ 0-9)
* '''သၞောတ် ဒွိ (Binary)''': Base-2 (စကာ 0 ကဵု 1) - ကောန်ပျူတာ စကာဂၠိုင်။
* '''သၞောတ် အဋ္ဌ (Octal)''': Base-8 (စကာ 0-7)
* '''သၞောတ် ဟေက်ဇာ (Hexadecimal)''': Base-16 (စကာ 0-9 ကေုာံ A-F)

== ၈။ လက္ခဏာ ကေုာံ သင်္ကေတ ==
လၟိဟ် နွံကဵု လက္ခဏာ သဘာဝ အာသိုတ်ရ။ ဥပမာ - လၟိဟ် ကလောအ် (Even numbers - မပါ်ကဵု ၂ ပိုတ်) ကေုာံ လၟိဟ် ဇၟာ (Odd numbers - မပါ်ကဵု ၂ ဟွံပိုတ်) ရ။ တုဲပၠန် လၟိဟ် မူလ (Prime numbers) မဒှ်လၟိဟ် မပါ်ကဵု ၁ ကေုာံ ဇကုဍေံဟေင် ပိုတ် မပ္တံကဵု ၂၊ ၃၊ ၅၊ ၇ တအ်ဂှ် ဒှ်အရာ သဇိုင် ပ္ဍဲ ပရေင်စဵုဒၞာ ဒေတာ (Cryptography) ရ။&lt;ref name=&quot;Russell1919&quot;&gt;{{cite book |last=Russell |first=Bertrand |title=Introduction to Mathematical Philosophy |publisher=George Allen and Unwin |year=1919 |page=21-25}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ လၟိဟ် ပ္ဍဲပရေင်ကွေတ်ဘာသာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ==
ပ္ဍဲကွေတ်ဘာသာ နာနာ လၟိဟ်တအ် နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ပေါဲမင်္ဂလာ ဟွံသေင်မ္ဂး အမင်္ဂလာ ရ။ ပ္ဍဲယေန်သၞာင် မန် ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ လၟိဟ် ၃ (ရတ်ပိပြကာ)၊ လၟိဟ် ၅ (သဳလမသုန်)၊ လၟိဟ် ၈ (မဂ္ဂင်ဒစာံ) ကေုာံ လၟိဟ် ၉ တအ်ဂှ် ဒှ်လၟိဟ် မကိစ္စဇၞော် ကေုာံ နွံကဵု ကျာ်သြဳရ။ ဆဂး ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ဍုင်ကြုက်မ္ဂး လၟိဟ် ၄ ဂှ် ရမ္သာင် တုပ်ကဵု မအရေဝ် &quot;ချိုတ်&quot; တုဲ ဒှ်လၟိဟ် ဟွံခိုဟ် စၟတ်သမ္တီလဝ်ရ။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
လၟိဟ်ဝွံ ဟွံသေင်ဆ ပရေင်သင်္ချာ သၟး၊ ဍေံဒှ် တွဟ်အရေဝ် သဘာဝ မကောပ်ကာဲလဝ် အလုံစက္ကဝါ ပိုဲရ။ နူကဵု ပရေင်သွံရာန် လၟေင်တ္ၚဲ စဵုကဵု ပရေင်သုတေသန ဂြိုဟ်သၞံင် ကေုာံ ကောန်ပျူတာ လၟိဟ်ဝွံ ဒှ်ကိရိယာ အဓိက သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ် ဂွံကၠိုဟ်ခၠင် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် အာ ဂတတေအ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Smith1958&quot;&gt;{{cite book |last=Smith |first=D. E. |title=History of Mathematics, Volume II |publisher=Dover Publications |year=1958 |isbn=978-0486204307}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Dantzig1930&quot;&gt;{{cite book |last=Dantzig |first=Tobias |title=Number: The Language of Science |publisher=Macmillan Company |year=1930}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ifrah2000&quot;&gt;{{cite book |last=Ifrah |first=Georges |title=The Universal History of Numbers: From Prehistory to the Invention of the Computer |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2000 |isbn=978-0471393405}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Boyer1991&quot;&gt;{{cite book |last=Boyer |first=Carl B. |title=A History of Mathematics |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=1991 |isbn=978-0471543978}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Russell1919&quot;&gt;{{cite book |last=Russell |first=Bertrand |title=Introduction to Mathematical Philosophy |publisher=George Allen and Unwin |year=1919}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [[သၞောတ်လၟိဟ်]]
* [[သင်္ချာ]]
* [[ဂၞန်]]

[[Category:သင်္ချာ]]
[[Category:လၟိဟ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:သၞောတ်လၟိဟ်]]

{{လၟိဟ် ကေုာံ သင်္ချာ}}</text>
      <sha1>o7cu7psvq5bi6wsm7j5arrqz2dhu755</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:လၟိဟ် ကေုာံ သင်္ချာ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12119</id>
    <revision>
      <id>57887</id>
      <timestamp>2026-10-10T04:52:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Navbox | name  = လၟိဟ် ကေုာံ သင်္ချာ | title = [[လၟိဟ်]] ကေုာံ [[သင်္ချာ]] | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image = [[File:Fibonacci spiral 34.svg|80px|လၟိဟ် ကေုာံ သင်္ချာ]]  | group1 = ဂကူလၟိဟ်ဂမၠိုင် | list1  =  * [[လၟိဟ် သဘာဝ]] * လၟိ...&quot;</comment>
      <origin>57887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2079" sha1="jowmyrsugn32txt27fy7ecpwpkc0mc7" xml:space="preserve">{{Navbox
| name  = လၟိဟ် ကေုာံ သင်္ချာ
| title = [[လၟိဟ်]] ကေုာံ [[သင်္ချာ]]
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| image = [[File:Fibonacci spiral 34.svg|80px|လၟိဟ် ကေုာံ သင်္ချာ]]

| group1 = ဂကူလၟိဟ်ဂမၠိုင်
| list1  = 
* [[လၟိဟ် သဘာဝ]]
* [[လၟိဟ် အလုံ]]
* [[လၟိဟ် ပါ်]]
* [[လၟိဟ် ပကတိ]]
* [[လၟိဟ် ကောမ်]]
* [[လၟိဟ် မူလ]]
* [[လၟိဟ် ကလောအ်]]
* [[လၟိဟ် ဇၟာ]]

| group2 = သၞောတ်လၟိဟ် ကေုာံ ဂၞန်
| list2  = 
* [[သၞောတ် ဒသမ]]
* [[သၞောတ် ဒွိ]]
* [[သၞောတ် အဋ္ဌ]]
* [[သၞောတ် ဟေက်ဇာ]]
* [[ဂၞန် ဟိန္ဒူ-အာရပ်|ဂၞန် အာရပ်]]
* [[ဂၞန် ရဝ်မ]]
* [[ဂၞန် မန်]]

| group3 = ကမၠောန် သဇိုင် သင်္ချာ
| list3  = 
* [[ပရေင်ပံင်|ပံင် (+)]]
* [[ပရေင်နုက်|နုက် (-)]]
* [[ပရေင်တော်|တော် (×)]]
* [[ပရေင်ပရး|ပရး (÷)]]
* [[တၟအ်ကၠင်]] (√)

| group4 = ကဏ္ဍ သင်္ချာဂမၠိုင်
| list4  = 
* [[ဂၞန်သင်္ချာ]]
* [[အာလ်ဂျဳဗရာ]]
* [[ဂျဳအဝ်မေတြဳ]]
* [[တြဳဂဝ်နဝ်မေတြဳ]]
* [[ကေလ်ကုလသ်]]
* [[သတိတိက]]

| below = 
* {{Icon|Category}} '''[[:Category:သင်္ချာ|ကဏ္ဍ သင်္ချာ]]'''
* {{Icon|Category}} '''[[:Category:လၟိဟ်ဂမၠိုင်|ကဏ္ဍ လၟိဟ်ဂမၠိုင်]]'''
}}
&lt;noinclude&gt;
{{collapsible option}}
[[Category:ထာမ်ပလိက် သင်္ချာ]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် နာဗ်ဗံက်]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jowmyrsugn32txt27fy7ecpwpkc0mc7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:လၟိဟ်ဂမၠိုင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12120</id>
    <revision>
      <id>57888</id>
      <timestamp>2026-10-10T04:53:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Cat main|လၟိဟ်}}  ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပကောံပကေဝ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု [[လၟိဟ်]] (Numbers)၊ ဂကူလၟိဟ်နာနာသာ်၊ သၞောတ်လၟိဟ်၊ ကေုာံ သင်္ကေတဂၞန်ဂမၠိုင် မဒှ်...&quot;</comment>
      <origin>57888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="568" sha1="7a9kaawomwpu2xsog955yk617saqpov" xml:space="preserve">{{Cat main|လၟိဟ်}}

ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပကောံပကေဝ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု [[လၟိဟ်]] (Numbers)၊ ဂကူလၟိဟ်နာနာသာ်၊ သၞောတ်လၟိဟ်၊ ကေုာံ သင်္ကေတဂၞန်ဂမၠိုင် မဒှ်ရ။

{{လၟိဟ် ကေုာံ သင်္ချာ}}

[[Category:သင်္ချာ]]
[[Category:သၞောတ်လၟိဟ်]]</text>
      <sha1>7a9kaawomwpu2xsog955yk617saqpov</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:သၞောတ်လၟိဟ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12121</id>
    <revision>
      <id>57889</id>
      <timestamp>2026-10-10T04:54:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Cat main|သၞောတ်လၟိဟ်}}  ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပကောံပကေဝ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု သၞောတ်လၟိဟ် (Numeral systems)၊ သင်္ကေတ ဂၞန် (Numerals) ကေုာံ နဲကဲ မချူစၟတ်သမ္တီ လၟိဟ်...&quot;</comment>
      <origin>57889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="607" sha1="1ix3zb6utulq6ayznh16wjfxggoeaka" xml:space="preserve">{{Cat main|သၞောတ်လၟိဟ်}}

ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပကောံပကေဝ်လဝ် လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ် မဆေင်စပ် ကု သၞောတ်လၟိဟ် (Numeral systems)၊ သင်္ကေတ ဂၞန် (Numerals) ကေုာံ နဲကဲ မချူစၟတ်သမ္တီ လၟိဟ် နာနာသာ် မဒှ်ရ။

{{လၟိဟ် ကေုာံ သင်္ချာ}}

[[Category:သင်္ချာ]]
[[Category:လၟိဟ်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>1ix3zb6utulq6ayznh16wjfxggoeaka</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ်လၟိဟ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12122</id>
    <revision>
      <id>57890</id>
      <timestamp>2026-10-10T04:55:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Numeral systems of the world.svg|thumb|300px|ဂၠးတိ ကေုာံ သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင် မစကာဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်]]  '''သၞောတ်လၟိဟ်''' ({{lang-en|Numeral system}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်သၞောတ် သွက်ဂွံချူ၊ ဂရင်ဗ...&quot;</comment>
      <origin>57890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14306" sha1="bftpf080new98lj7ighi7p0dn9dfzue" xml:space="preserve">[[File:Numeral systems of the world.svg|thumb|300px|ဂၠးတိ ကေုာံ သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင် မစကာဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်]]

'''သၞောတ်လၟိဟ်''' ({{lang-en|Numeral system}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်သၞောတ် သွက်ဂွံချူ၊ ဂရင်ဗော်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပစၞး ကုလၟိဟ် သင်္ချာဂမၠိုင် နကဵု သင်္ကေတ ဟွံသေင်မ္ဂး မအက္ခရ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်လၟိဟ်ဝွံ သၞောတ်မစကာဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ်သၞောတ်လၟိဟ် ဟိန္ဒူ-အာရပ် (Hindu-Arabic numeral system) မဒှ် သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀ (Base-10) ရ။ သၞောတ်လၟိဟ်ဂှ် ရေင်တၠုင်လဝ် သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍးမာန်ရ။ 

== ၁။ နိဒါန် ==
သၞောတ်လၟိဟ်ဝွံ ဒှ်သဇိုင် အဓိက သွက် ပညာသင်္ချာ ကေုာံ ကမၠောန်လၟေင်တ္ၚဲ ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ သၞောတ်လၟိဟ် မွဲမွဲဂှ် သ္ဒးနွံကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ သွက်ဂွံ ပံင်ဖျပ် သင်္ကေတ (ဥပမာ - ၁၊ ၂၊ ၃) ညံင်ဂွံ ဒှ်အဓိပ္ပါယ် လၟိဟ် မဇၞော်၊ မဍောတ်ရ။ သၞောတ်လၟိဟ် ခိုဟ်မွဲမ္ဂး သ္ဒးကဵု အစောံသတ္တိ သွက်ဂွံ ချူ လၟိဟ် မဇၞော်အိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး မဍောတ်အိုတ်၊ ကေုာံ ဍိုက်ပေင်ကဵု ပရေင်စကာ ပ္ဍဲကမၠောန် တော်လၟိဟ် မပ္တံကဵု ပံင်၊ နုက်၊ ပၟဝ်၊ ဇိုင် ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Boyer1991&quot;&gt;{{cite book|last=Boyer|first=Carl B.|title=A History of Mathematics|publisher=John Wiley &amp; Sons|year=1991|isbn=0-471-54397-7}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
ပ္ဍဲအခိင် မတုဲကၠုင် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဇၞော်မောဝ် သၞောတ်လၟိဟ်ဏီဂှ် ကောန်မၞိဟ်တအ် စကာလဝ် နဲကဲ ပစၞး ကုလၟိဟ် နကဵု လေအ်၊ တၟအ် ကေုာံ ကရိုက်ပ္ဍဲဇုတ် (Tally marks) ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲအခိင် ဂကူသူမေရဳယာန် (Sumerian) ကေုာံ ဂကူအဳဂျေပ် (Egyptian) တအ်ဂှ် စဒက်ပတန်ကၠုင် သၞောတ်လၟိဟ် မချူ နကဵု သင်္ကေတရ။ ဂကူဗေဘဳလောန် (Babylonians) တအ်ဂှ် စကာ သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၆၀ (Base-60) တုဲ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဒှ်သဇိုင် သွက်ဂွံ တော် အခိင် (၆၀ စက္က၊ ၆၀ မိနေတ်) ကေုာံ ဗလး (၃၆၀ ဒီဂရဳ) ရ။&lt;ref name=&quot;Ifrah2000&quot;&gt;{{cite book|last=Ifrah|first=Georges|title=The Universal History of Numbers: From Prehistory to the Invention of the Computer|publisher=John Wiley &amp; Sons|year=2000|isbn=0-471-39340-1}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ ဂကူ သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင် ==
သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်ဝွံ ပါ်ကရေက်လဝ် နကဵု ဂကူ အဓိက ၜါသာ်ရ-
# '''သၞောတ် ဒၞာဲဒတန် (Positional system)''': ၚုဟ်မး လၟိဟ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကုဒၞာဲ ဒတန် ဍေံရ (ဥပမာ - ပ္ဍဲ ၁၂၃၊ လၟိဟ် ၁ ဂှ် ဒှ် ကၠံ၊ ၂ ဂှ် ဒှ် စှ်)။ သၞောတ် ဟိန္ဒူ-အာရပ် ဒှ် သၞောတ်ဏအ်ရ။
# '''သၞောတ် ဟွံမွဲကဵု ဒၞာဲဒတန် (Non-positional system)''': ၚုဟ်မး လၟိဟ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကုသင်္ကေတ ဟေင်ရ၊ ဒၞာဲဒတန် ဟွံကိစ္စဇၞော်ရ။ ဥပမာ - လၟိဟ် ရဝ်မ (Roman numerals) မပ္တံကဵု I, V, X, L, C, D, M ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Katz1998&quot;&gt;{{cite book|last=Katz|first=Victor J.|title=A History of Mathematics: An Introduction|publisher=Addison-Wesley|year=1998|isbn=0-321-01618-1}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ သၞောတ်လၟိဟ် ဟိန္ဒူ-အာရပ် ==
သၞောတ်လၟိဟ် ဟိန္ဒူ-အာရပ် ဝွံ ဒှ်သၞောတ် မစကာဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ အခိင်လၟုဟ်ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်သၞောတ် သဇိုင်-၁၀ တုဲ နွံကဵု ဂကောံသင်္ကေတ လၟိဟ် ၁၀ မ (0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9) ရ။ သၞောတ်ဝွံ ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်အိန္ဒိယ (India) ပ္ဍဲအကြာ အေဒဳ ၁ တုဲ ဗွဲကြဴ ပြးဇးအာ ဇရေင် ဍုင်အာရပ်၊ နူအာရပ် မွဲကဆံင် ပြးဇးအာ ဇရေင် ယူရောပ် ကေုာံ အလုံဂၠးတိရ။ အရာမပြဲပြဲ ပ္ဍဲသၞောတ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာမခၞံဗဒှ်လဝ် လၟိဟ် &quot;သုည&quot; (Zero) မဒှ် တင်အဓိက သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲသၞောတ် ဒၞာဲဒတန်ရ။

== ၅။ သၞောတ်လၟိဟ် မန် ကေုာံ ရာမည ==
[[File:Mon numerals.png|thumb|250px|သင်္ကေတ လၟိဟ် မန် ပ္ဍဲလိက်ခၞိင်]]
ဂကူမန်တအ်ဝွံ နွံကဵု သင်္ကေတ လၟိဟ် ညးကဵုညး မစကာကၠုင်လဝ် နူခေတ် တမၠာတေအ်ရ။ သၞောတ်လၟိဟ် မန်ဂှ် ဒှ်သၞောတ် သဇိုင်-၁၀ တုပ်ကဵု သၞောတ် ဟိန္ဒူ-အာရပ် ကီုရ။ လၟိဟ်မန် မစကာ ပ္ဍဲလိက်ပတ်မန်ဂှ် ဒှ်- ၀ (သုည)၊ ၁ (မွဲ)၊ ၂ (ၜါ)၊ ၃ (ပိ)၊ ၄ (ပန်)၊ ၅ (မသုန်)၊ ၆ (တြဴ)၊ ၇ (ထပှ်)၊ ၈ (ဒစာံ)၊ ၉ (ဒစိတ်) ဂမၠိုင်ရ။ လၟိဟ်မန်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုလၟိဟ် ဗြဟ္မဳ (Brahmi numerals) တုဲ တုပ်သၟဟ်ဒၟံင် ကုလၟိဟ် ဗၟာ ကေုာံ သေံလ္ၚဵုရ။

== ၆။ သၞောတ် အလုံမွဲ ဒၞာဲ (Positional system) ==
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဒၞာဲဒတန် (Positional system) ဝွံ သဇိုင် (Base / Radix) ဒှ်အရာ အဓိကရ။ 
* '''သဇိုင်-၁၀ (Decimal)''': စကာ လၟိဟ် ၁၀ မ၊ ညးဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ စကာဒၟံင် လၟေင်တ္ၚဲ။
* '''သဇိုင်-၂ (Binary)''': စကာ လၟိဟ် ၂ မ (၀ ကေုာံ ၁)၊ စကာ ပ္ဍဲကောန်ပျူတာ။
* '''သဇိုင်-၈ (Octal)''': စကာ လၟိဟ် ၈ မ (၀ စဵုကဵု ၇)။
* '''သဇိုင်-၁၆ (Hexadecimal)''': စကာ လၟိဟ် ၁၆ မ (၀-၉ ကေုာံ A-F)။&lt;ref name=&quot;Knuth1997&quot;&gt;{{cite book|last=Knuth|first=Donald|title=The Art of Computer Programming, Volume 2: Seminumerical Algorithms|publisher=Addison-Wesley|year=1997|isbn=0-201-89684-2}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗီုပြင် သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်နာနာ
|-
! Decimal (၁၀) !! Binary (၂) !! Octal (၈) !! Hexadecimal (၁၆) !! လၟိဟ်မန်
|-
| 0 || 0000 || 0 || 0 || ၀
|-
| 1 || 0001 || 1 || 1 || ၁
|-
| 5 || 0101 || 5 || 5 || ၅
|-
| 10 || 1010 || 12 || A || ၁၀
|-
| 15 || 1111 || 17 || F || ၁၅
|}

== ၇။ လၟိဟ် မစကာ ပ္ဍဲကောန်ပျူတာ ==
ကောန်ပျူတာ ကေုာံ စက်အီလက်ထရောနစ်တအ်ဝွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ဆ လၟိဟ် သဇိုင်-၂ (Binary system) ဟေင်ရ။ ဟိုတ်နူ ဓါတ်လလဳ နွံၜါကဆံင် (On ကဵု Off, ဟွံသေင်မ္ဂး 1 ကဵု 0) တုဲ သၞောတ်ဏအ် ဒှ်သဇိုင် သွက် နဲကဲပညာ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital technology) အလုံအိုတ်သီုရ။ နူကဵု Binary ဂှ် သွက်ဂွံ ချူ လောဲသွာ ကေုာံ ကၠိုဟ်လောဲဂှ် ညးတအ် စကာ သၞောတ် Hexadecimal (သဇိုင်-၁၆) သွက် ကောဒ် (Code) ကေုာံ ကသပ်စက် (Memory addresses) ဂမၠိုင်ရ။

== ၈။ သၞောတ်လၟိဟ် ပ္ဍဲ သင်္ချာ ==
ပ္ဍဲပညာ သင်္ချာ (Mathematics) ဂှ် သၞောတ်လၟိဟ်ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ဂကောံလၟိဟ် (Number sets) အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ-
* '''လၟိဟ် သဘာဝ (Natural numbers, $\mathbb{N}$)''': ၁, ၂, ၃, ...
* '''လၟိဟ် ပေင် (Integers, $\mathbb{Z}$)''': ..., -၂, -၁, ၀, ၁, ၂, ...
* '''လၟိဟ် ရာရှေန်နယ် (Rational numbers, $\mathbb{Q}$)''': လၟိဟ် မချူ နကဵု အပိုင် (Fractions) ဥပမာ ၁/၂, ၃/၄။
* '''လၟိဟ် ရဳယာ (Real numbers, $\mathbb{R}$)''': လၟိဟ် သီုဖအိုတ် မၞုံ လတူ ღရီုလၟိဟ် (Number line) မပ္တံကဵု လၟိဟ် $\pi$ ကေုာံ $\sqrt{2}$။
* '''လၟိဟ် ကောမ်ပလေတ် (Complex numbers, $\mathbb{C}$)''': လၟိဟ် မၞုံကဵု လၟိဟ် စိတ်ကူး (Imaginary part, $i$)။&lt;ref name=&quot;Rudin1976&quot;&gt;{{cite book|last=Rudin|first=Walter|title=Principles of Mathematical Analysis|publisher=McGraw-Hill|year=1976|isbn=0-07-054235-X}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ နိဂီု ကေုာံ လညာတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
သၞောတ်လၟိဟ်ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက် ဂၠးတိပိုဲ မဂွံဇၞော်မောဝ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ်တမၠာ စဵုကဵု ခေတ် နဲကဲပညာ (Information Age) လၟုဟ်ရ။ ဟွံမွဲကဵု သၞောတ်လၟိဟ် မခိုင်ကၠိုက်မ္ဂး၊ ကမၠောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်စက်ယန္တရား၊ ကေုာံ ပရေင်သိပ္ပံ သီုဖအိုတ်ဂှ် ကတဵုဒှ် ဟွံမာန်ရ။ သၞောတ်လၟိဟ် ဟိန္ဒူ-အာရပ် ဝွံ ဟိုတ်နူ မၞုံကဵု &quot;သုည&quot; ကေုာံ သၞောတ် ဒၞာဲဒတန် မလောဲသွာတုဲ ဍေံမာန် ပရေင်အံင်ဇၞး လတူ သၞောတ်တၞဟ်တအ် အလုံဂၠးတိရ။

== ၁၀။ နိဿဲ ကေုာံ လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

'''လေန်မ္ၚးဂမၠိုင်'''
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Numeral_system Numeral system] ပ္ဍဲ အင်္ဂလိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ
* [https://mathworld.wolfram.com/Base.html Number Bases] ပ္ဍဲ Wolfram MathWorld

[[Category:သၞောတ်လၟိဟ်]]
[[Category:သင်္ချာ]]

{{Navbox
| name      = သၞောတ်လၟိဟ်
| title     = [[သၞောတ်လၟိဟ်]] ဂမၠိုင်
| listclass = hlist
| group1    = နကဵု သဇိုင် (Base)
| list1     = 
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂|သဇိုင်-၂ (Binary)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈|သဇိုင်-၈ (Octal)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀|သဇိုင်-၁၀ (Decimal)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၂|သဇိုင်-၁၂ (Duodecimal)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၆|သဇိုင်-၁၆ (Hexadecimal)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂၀|သဇိုင်-၂၀ (Vigesimal)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၆၀|သဇိုင်-၆၀ (Sexagesimal)]]

| group2    = နကဵု ယေန်သၞာင်
| list2     = 
* [[လၟိဟ် ဟိန္ဒူ-အာရပ်|ဟိန္ဒူ-အာရပ်]]
* [[လၟိဟ် ရဝ်မ|ရဝ်မ (Roman)]]
* [[လၟိဟ် မာယာန်|မာယာန် (Mayan)]]
* [[လၟိဟ် အဳဂျေပ်|အဳဂျေပ် (Egyptian)]]
* [[လၟိဟ် မန်|မန် (Mon)]]
}}</text>
      <sha1>bftpf080new98lj7ighi7p0dn9dfzue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12123</id>
    <revision>
      <id>57891</id>
      <timestamp>2026-10-10T04:58:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Binary-board-game.jpg|thumb|300px|ဂၞန် သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂ (၀ ကေုာံ ၁) မစကာလဝ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ကောန်ပျူတာ]]  '''သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂''' (အင်္ဂလိက်: ''Binary numeral system'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Base-2'') ဝွံ ဒှ်သၞ...&quot;</comment>
      <origin>57891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13212" sha1="b7v5za3m7izd5s48in12xcw3pbqrpea" xml:space="preserve">[[File:Binary-board-game.jpg|thumb|300px|ဂၞန် သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂ (၀ ကေုာံ ၁) မစကာလဝ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပညာ ကောန်ပျူတာ]]

'''သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂''' (အင်္ဂလိက်: ''Binary numeral system'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Base-2'') ဝွံ ဒှ်သၞောတ် ဂၞန်သင်္ချာ မစကာ ဂၞန်ဆၜါမဟေင် မတွဟ်ဂး &quot;၀&quot; ကေုာံ &quot;၁&quot; သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး လၟိဟ်ဂမၠိုင်ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်သၞောတ် သဇိုင်-၂ (radix 2) တုဲ ပ္ဍဲအရာမကၠောန်ဗဒှ် စက်ယန္တရား ဒဳဂျဳတေဝ် (digital electronics) ကေုာံ ကောန်ပျူတာဂမၠိုင်ဂှ် ဒှ်အရာ အဓိကအိုတ်ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်အလုံ ကောန်ပျူတာ ခေတ်လၟုဟ်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လျးဓါတ် (voltage) ၜါသာ် မတွဟ်ဂး &quot;ပၟတ်ယး/လုပ်&quot; (1) ကေုာံ &quot;ပၟတ်ပၠိုတ်/ဟွံလုပ်&quot; (0) ဂှ်ရ သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂ ဝွံ ဒှ်အရေဝ်ဘာသာ သဇိုင် သွက် ကောန်ပျူတာ ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Knuth&quot;&gt;{{cite book | last = Knuth | first = Donald E. | title = The Art of Computer Programming, Volume 2: Seminumerical Algorithms | publisher = Addison-Wesley | year = 1997 | edition = 3rd | isbn = 0-201-89684-2}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ==
သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂ ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀ (Decimal system) မဒှ် သၞောတ်ပိုဲကောန်မၞိဟ်တအ် မစကာဒၟံင် လၟေင်တ္ၚဲဂှ်ရ။ ပ္ဍဲသၞောတ် သဇိုင်-၁၀ ဂှ် နွံဂၞန် (၀, ၁, ၂, ၃, ၄, ၅, ၆, ၇, ၈, ၉) စှ်မတုဲ ပ္ဍဲသၞောတ် သဇိုင်-၂ ဂှ် နွံဆ ဂၞန် &quot;၀&quot; ကဵု &quot;၁&quot; ၜါမဓဝ်ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဂၞန် ပ္ဍဲသၞောတ်ဏအ်ဂှ် ကော်စ &quot;ဘိတ်&quot; ([[bit]], ဗွဲခမၞောန် binary digit) ရ။&lt;ref name=&quot;Mano&quot;&gt;{{cite book | last = Mano | first = M. Morris | title = Digital Design | publisher = Prentice Hall | year = 2001 | edition = 3rd | isbn = 0-13-062121-8}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ==
ဝင် သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂ ဝွံ ကတဵုဒှ်လဝ် နူကဵု အခိင်တမၠာတေံရ။ ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယ၊ အစာသင်္ချာ ပိင်္ဂလာ (Pingala) ပ္ဍဲ ၃၀၀ ဗဳသဳ ဂှ် စကာလဝ် သၞောတ် မတုပ်ကဵု သၞောတ် သဇိုင်-၂ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ လၟေင် ကဗျဂမၠိုင်ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲအခိင် ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ တၠပညာ ဂျာမနဳ [[Gottfried Wilhelm Leibniz]] (ဂေါတ်ဖရိုက် ဝီလ်ဟေမ် လိုက်ဗနစ်) ဂှ် ခၞံဗဒှ်ပတိုန် သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂ မဍိုက်ပေင် မစကာ ၀ ကဵု ၁ မဒှ် သၞောတ် မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်ဏအ်ရ။ လိုက်ဗနစ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဂၞန်သင်္ချာ သီုဖအိုတ်ဂှ် ပကောံပ္တိတ် နကဵု ၀ ကဵု ၁ မာန်ရ။&lt;ref name=&quot;Leibniz&quot;&gt;{{cite journal | last = Leibniz | first = G.W. | title = Explication de l'Arithmétique Binaire | journal = Histoire de l'Académie Royale des Sciences | year = 1703 | pages = 85–89}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သၞောတ် စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ပရေင်စကာ ==
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂ ဝွံ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒၞာဲဂၞန် (position) ဂှ် မၞုံကဵု ၚုဟ်မး မဒှ် ဒြဟတ် သဇိုင်-၂ (powers of 2) ရ။ 
ဥပမာ - ဂၞန် သဇိုင်-၂ (1011) ဂှ် တော်ကေတ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ:
* 1 × 2³ = 8
* 0 × 2² = 0
* 1 × 2¹ = 2
* 1 × 2⁰ = 1
ပံင်သီုဖအိုတ် (8 + 0 + 2 + 1) = 11 (ပ္ဍဲသၞောတ် သဇိုင်-၁၀)။

== ၄။ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လၟိဟ် ကေုာံ သ္ၚိအင် ==
သွက်ဂွံ ညာတ်ကၠး ပရေင်တၞဟ်ခြာ သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂ ကဵု သဇိုင်-၁၀ ဂှ် သ္ၚေဝ်ရံင် သ္ၚိအင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ်မာန်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ သ္ၚိအင် မပတုပ်ရံင် သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀ ကေုာံ သဇိုင်-၂
|-
! သဇိုင်-၁၀ (Decimal) !! သဇိုင်-၂ (Binary) !! ဗီုပြင်မတော်
|-
| 0 || 0 || 0
|-
| 1 || 1 || 1
|-
| 2 || 10 || 1×2¹ + 0×2⁰
|-
| 3 || 11 || 1×2¹ + 1×2⁰
|-
| 4 || 100 || 1×2² + 0×2¹ + 0×2⁰
|-
| 5 || 101 || 1×2² + 0×2¹ + 1×2⁰
|-
| 6 || 110 || 1×2² + 1×2¹ + 0×2⁰
|-
| 7 || 111 || 1×2² + 1×2¹ + 1×2⁰
|-
| 8 || 1000 || 1×2³ + 0 + 0 + 0
|}

== ၅။ ပရေင်ဂၞန် (Arithmetic in Binary) ==
ပရေင်ဂၞန် ပ္ဍဲသၞောတ် သဇိုင်-၂ ဂှ် တုပ်လွာ ကဵု သၞောတ် သဇိုင်-၁၀ ကီုရ။ 
'''ပရေင်ပံင် (Addition):'''
* 0 + 0 = 0
* 0 + 1 = 1
* 1 + 0 = 1
* 1 + 1 = 10 (ဒှ်အာ ၀ တုဲ တိုန် ၁)

'''ပရေင်နုက် (Subtraction):'''
* 0 - 0 = 0
* 1 - 0 = 1
* 1 - 1 = 0
* 10 - 1 = 1 (ကေတ်အလန် နူဒၞာဲဂတ)

== ၆။ ဗီုပြင် မပြံင်လှာဲ သၞောတ်ဂၞန် ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ နူ သဇိုင်-၁၀ ဇရေင် သဇိုင်-၂ ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နကဵု ပရေင်ပါ် (division by 2) လၟေင်လၟေင်ရ။ 
ဥပမာ - ပြံင်လှာဲ ဂၞန် 13 ဇရေင် သဇိုင်-၂:
* 13 ÷ 2 = 6, သၟေဟ် 1
* 6 ÷ 2 = 3, သၟေဟ် 0
* 3 ÷ 2 = 1, သၟေဟ် 1
* 1 ÷ 2 = 0, သၟေဟ် 1
ဂၞန်သၟေဟ်တအ်ဂှ် ပကောံကေတ် နူသၟဝ် ပ္တိုန်လတူမ္ဂး ကလိဂွံ '''1101''' ရ။

== ၇။ စကာ ပ္ဍဲ ကောန်ပျူတာ ကေုာံ အဳလက်ထရောနစ် ==
ကောန်ပျူတာဂမၠိုင် စကာ သၞောတ် သဇိုင်-၂ ဟိုတ်နူ ဍေံကၠောန်ကမၠောန် ကဵု [[အဳလက်ထရောနစ်]] ဗွဲမလောဲသွာရ။ ထရန်သေတ်သတာ (Transistors) ပ္ဍဲကဵု သာကေတ် (circuits) ဂှ် နွံအကာဲအရာ ၜါသာ် &quot;On&quot; (လျးဓါတ်လုပ် = 1) ကဵု &quot;Off&quot; (လျးဓါတ်ပၠိုတ် = 0) ရ။ လညာတ် ယုတ္တိဗေဒ ဗူးလ် (Boolean logic) မဖန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု [[George Boole]] ဂှ် ဒှ်သဇိုင် သွက်ဂွံ ဖန်ကၠောန် ပရေင်တော်ဂၞန် ပ္ဍဲကောန်ပျူတာ နကဵု ဂၞန် 0 ကဵု 1 ရ။&lt;ref name=&quot;Boole&quot;&gt;{{cite book | last = Boole | first = George | title = An Investigation of the Laws of Thought on Which are Founded the Mathematical Theories of Logic and Probabilities | publisher = Macmillan | year = 1854 }}&lt;/ref&gt;

== ၈။ သၞောတ် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာ ကောန်ပျူတာ မ္ၚးနူ သၞောတ် သဇိုင်-၂ (Binary) တုဲ သၞောတ် မဆက်စပ် မပ္တံကဵု သၞောတ် သဇိုင်-၈ (Octal) ကေုာံ သၞောတ် သဇိုင်-၁၆ (Hexadecimal) တအ်လေဝ် စကာဒၟံင် ဗွဲမလှဲလးရ။ သၞောတ်တအ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်အရာ မဖန်ဗဒှ်လဝ် သွက်ဂွံ ဖ္ဍောတ် ကေုာံ ချူ လၟိဟ် သဇိုင်-၂ မဂၠိုင်ဂၠေင် ညံင်ဂွံ ဂၠေအ် ကေုာံ လောဲသွာရ။&lt;ref name=&quot;Patterson&quot;&gt;{{cite book | last = Patterson | first = David A. | last2 = Hennessy | first2 = John L. | title = Computer Organization and Design: The Hardware/Software Interface | publisher = Morgan Kaufmann | year = 2013 | edition = 5th | isbn = 978-0-12-407726-3}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ တင်ဂၞင် အဓိကဂမၠိုင် ကေုာံ ပရေင်တိုန်တၞဟ် ==
သၞောတ် သဇိုင်-၂ ဂှ် ၜိုန်ရ ချူမ္ဂး ဒးစကာ ဒၞာဲ (digits) ဂၠိုင်နူ သဇိုင်-၁၀ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲအရာ မကၠောန်ဗဒှ် စက်ကောန်ပျူတာဂှ် ဒှ်သၞောတ် မယိုင်တၟိ (reliable) အိုတ်ရ။ ဟိုတ်နူ နွံဆ 0 ကဵု 1 ၜါသာ်ဓဝ်တုဲ ပရေင်ယောင်ယာ မကတဵုဒှ် နူကဵု လျးဓါတ် ဟွံတန်ကြန် (noise) တအ်ဂှ် အောန်အာ ဗွဲမလောန်ရ။ 

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂ ဝွံ ၜိုန်ရ သဘာဝ ဍေံ သာမည မၞုံဆ ဂၞန် ၜါမ ကီုလေဝ်၊ ဍေံဒှ် ကောန်သိုင် အဓိက သွက် ကောန်ပျူတာ ကေုာံ ပရေင်အဳလက်ထရောနစ် ခေတ်တၟိ သီုဖအိုတ်ရ။ နူကဵု ပရေင်တော်ဂၞန် မလောဲသွာ စဵုကဵု ပရေင်ကမၠောန် သော့ဝဴ (software) မဇၞော်ကၠိုဟ်ခက်တအ်ဂှ် သ္ဒးစကာ သဇိုင်-၂ (၀ ကဵု ၁) သီုဖအိုတ်ရ။ တင်ရန်တၟအ် သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်သၞောတ် မကၠာဲစၠောအ်ကဵု လညာတ် ကောန်မၞိဟ် ဇရေင် လညာတ် စက်ယန္တရားရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references/&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [[ဂၞန်သင်္ချာ]] (Mathematics)
* [[ကောန်ပျူတာ]] (Computer science)
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀]] (Decimal numeral system)

[[Category:သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:သင်္ချာ]]
[[Category:ကောန်ပျူတာ]]

{{Navbox
| name = Numeral systems
| title = [[သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်]]
| bodyclass = hlist

| group1 = သဇိုင် မစကာဂၠိုင်
| list1 =
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂|သဇိုင်-၂ (Binary)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈|သဇိုင်-၈ (Octal)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀|သဇိုင်-၁၀ (Decimal)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၂|သဇိုင်-၁၂ (Duodecimal)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၆|သဇိုင်-၁၆ (Hexadecimal)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂၀|သဇိုင်-၂၀ (Vigesimal)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၆၀|သဇိုင်-၆၀ (Sexagesimal)]]

| below = 
* [[:Category:Numeral systems|ကဏ္ဍ]]
* [[ဝင် သၞောတ်လၟိဟ်|ဝင်]]
}}</text>
      <sha1>b7v5za3m7izd5s48in12xcw3pbqrpea</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12124</id>
    <revision>
      <id>57892</id>
      <timestamp>2026-10-10T05:00:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Octal_clock.svg|thumb|300px|နာဍဳ မထ္ၜးလဝ် လၟိဟ် နကဵု သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈ (Octal Clock)]]  '''သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈''' (အင်္ဂလိက်: ''Octal numeral system'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Oct'') ဝွံ ဒှ်သၞောတ် သင်္ချာ မစကာ သဇိ...&quot;</comment>
      <origin>57892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13832" sha1="jzv0skk6ydig6xn25vjjz8giqka6idt" xml:space="preserve">[[File:Octal_clock.svg|thumb|300px|နာဍဳ မထ္ၜးလဝ် လၟိဟ် နကဵု သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈ (Octal Clock)]]

'''သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈''' (အင်္ဂလိက်: ''Octal numeral system'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Oct'') ဝွံ ဒှ်သၞောတ် သင်္ချာ မစကာ သဇိုင် (၈) တုဲ ဍေံစကာ လၟိဟ် ဂၞန် နူ (၀) စဵုကဵု (၇) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀ ([[Decimal]]) မ္ဂး လၟိဟ် ၈ ဂှ် ဒှ်လၟိဟ် ၁၀ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈ ဝွံရ။ သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈ ဝွံ ဒှ်သၞောတ် မကိစ္စဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်စက်ယန္တရား၊ ကောန်ပျူတာ၊ ကေုာံ ဘာသာစက် (Machine Language) ဟိုတ်နူကဵု ဍေံဆက်စပ်ဒၟံင် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ကုသၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂ ([[Binary]]) ရ။&lt;ref name=&quot;Knuth&quot;&gt;{{cite book|last=Knuth|first=Donald E.|title=The Art of Computer Programming, Volume 2: Seminumerical Algorithms|publisher=Addison-Wesley|year=1997|isbn=0-201-89684-2|pages=194-213}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ==
သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈ (Octal) ဝွံ သွက်ဂွံ ဂၞန်သင်္ချာ ကေုာံ ကောန်ပျူတာတအ်မ္ဂး ဍေံဒှ် ဒတန်သဇိုင် မဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ်ဇမၠိင် ဂၞန်သဇိုင်-၂ ရ။ လၟိဟ် သဇိုင်-၂ (Binary) ပိမ (3 bits) မ္ဂး ဍေံတုပ်ကဵု လၟိဟ် သဇိုင်-၈ (Octal) မွဲမ ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာ ကောန်ပျူတာ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်ဂှ် ညးတအ် စကာ သၞောတ် သဇိုင်-၈ ဏအ် ဗွဲမလှဲလး သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် လၟိဟ်ဒေတာဂမၠိုင်ရ။ ဂၞန် မပါလုပ် ပ္ဍဲသၞောတ်ဏအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် နွံ ဒစာံ မ တွဟ်ဂး ၀, ၁, ၂, ၃, ၄, ၅, ၆, ၇ တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Mano&quot;&gt;{{cite book|last=Mano|first=M. Morris|title=Digital Design|publisher=Prentice Hall|year=2001|isbn=0-13-062121-8|pages=4-7}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
ဝင် သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈ ဝွံ စကတဵုဒှ်လဝ် နူကဵု ဂကူ ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ လ္ၚဵု ပ္ဍဲခေတ်တမၠာရ။ မၞိဟ်တအ်ဂှ် တော်လၟိဟ် နကဵု လပှ်တဲ ဟွံသေင်၊ ညးတအ် တော်လၟိဟ် နကဵု ကသိုင် လပှ်တဲ (Spaces between fingers) ရ။ မၞိဟ်မွဲမ္ဂး လပှ်တဲ နွံ (၅) မ တုဲ ကသိုင်လပှ်တဲ နွံ (၄) ဒၞာဲရ။ တဲၜါလပါ် ပံင်မ္ဂး ဒှ် (၈) ဒၞာဲရ။ အရေဝ်ဘာသာ မပ္တံကဵု အရေဝ် Yuki (ပ္ဍဲ ကာလဳဖဝ်နဳယျာ) ကေုာံ အရေဝ် Pamean ပ္ဍဲမက်သဳကဝ် တအ်ဂှ် စကာလဝ် သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈ ဏအ် ပ္ဍဲအရာမရိုဟ်လၟိဟ် ပ္ဍဲအခိင်တမၠာရ။

== ၃။ သဇိုင်လၟိဟ်-၈ ကေုာံ လၟိဟ်-၁၀ ==
သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀ ဂှ် ဒှ်သၞောတ် မၞိဟ်တအ် မစကာဒၟံင် လၟေင်တ္ၚဲ မစကာ ဂၞန် (၀ နေတ် ၉) ရ။ သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈ ဂှ် စကာ ဂၞန် (၀ နေတ် ၇) ရ။
ဥပမာ လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀ ကဵု သဇိုင်-၈ -
* သဇိုင်-၁၀ (Decimal): 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10
* သဇိုင်-၈ (Octal): 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 10, 11, 12

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ လၟိဟ် ပြံင်လှာဲ အကြာ သဇိုင်နာနာ
! သဇိုင်-၁၀ (Decimal)
! သဇိုင်-၂ (Binary)
! သဇိုင်-၈ (Octal)
|-
| 0 || 000 || 0
|-
| 1 || 001 || 1
|-
| 2 || 010 || 2
|-
| 3 || 011 || 3
|-
| 4 || 100 || 4
|-
| 5 || 101 || 5
|-
| 6 || 110 || 6
|-
| 7 || 111 || 7
|-
| 8 || 1000 || 10
|-
| 9 || 1001 || 11
|}

== ၄။ နဲကဲ သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ လၟိဟ်ဂမၠိုင် ==
သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀ ဇရေင် သဇိုင်-၈ ဂှ် နဲကဲ မပါ် (Division method) နကဵု ၈ ဂှ် စကာဂၠိုင်ရ။ 
ဥပမာ - ပြံင်လှာဲ လၟိဟ်သဇိုင်-၁၀ (156) ဇရေင် သဇိုင်-၈:
* 156 / 8 = 19 (သှေ် 4)
* 19 / 8 = 2 (သှေ် 3)
* 2 / 8 = 0 (သှေ် 2)
လၟိဟ် သှေ်ဂမၠိုင်ဂှ် ပကောံကေတ် နူသၟဝ် ပ္တိုန်လတူမ္ဂး ကလိဂွံ '''234''' ရ။ 156 (Decimal) = 234 (Octal) ရ။&lt;ref name=&quot;Floyd&quot;&gt;{{cite book|last=Floyd|first=Thomas L.|title=Digital Fundamentals|publisher=Pearson Education|year=2015|isbn=978-0132737968|pages=61-65}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ အဆက်အစပ် ကု လၟိဟ်ၜါ (Binary-Octal) ==
သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈ ကေုာံ သဇိုင်-၂ တအ်ဝွံ အဆက်အစပ် ညးတအ် ခိုင်က္ညင် ဗွဲမလောန်ရ။ ဟိုတ်နူကဵု &lt;math&gt;8 = 2^3&lt;/math&gt; တုဲ၊ လၟိဟ် သဇိုင်-၂ (၃) မ ဂှ် တုပ်ကဵု လၟိဟ် သဇိုင်-၈ (၁) မ ရ။ 
ဥပမာ - ပြံင်လှာဲ 11010110 (Binary) ဇရေင် Octal:
* ပါ်ကရေက် လၟိဟ် သဇိုင်-၂ ပိမ မွဲကရေက် (နူလပါ်ပုင်): 011 010 110
* ပြံင်လှာဲ ဇၟာပ်ကရေက်: 011=3, 010=2, 110=6
* သွဟ်: 326 (Octal)

== ၆။ လွပ် ပ္ဍဲကဵု ကောန်ပျူတာ ==
ပ္ဍဲခေတ်ကိုပ်ကၠာ မပ္တံကဵု 12-bit, 24-bit, ကေုာံ 36-bit computers ဂမၠိုင်ဂှ် သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈ ဝွံ ဒှ်သၞောတ် အဓိက မစကာလဝ်ရ။ ဥပမာ စက် IBM ပ္ဍဲအခိင်တေံဂှ် လၟိဟ်တအ်ဝွံ လောဲသွာ သွက်ဂွံ ဖတ် ကေုာံ ဓမံက်ထ္ၜး ပ္ဍဲ မျက်နှာပြင် (Screen) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် နကဵု 16-bit, 32-bit, ကေုာံ 64-bit ဂမၠိုင် မံက်ကၠုင်တုဲ၊ သၞောတ် သဇိုင်-၁၆ (Hexadecimal) ဂှ် ဒှ်လွပ် ဂၠိုင်ကၠုင် လတူ သဇိုင်-၈ ရ။&lt;ref name=&quot;Patterson&quot;&gt;{{cite book|last=Patterson|first=David A.|title=Computer Organization and Design|publisher=Morgan Kaufmann|year=2013|isbn=978-0124077263|pages=112-115}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ သၞောတ်လၟိဟ် ပ္ဍဲ အရေဝ်ဘာသာဂမၠိုင် ==
ဗွဲမဂၠိုင် အရေဝ်ဘာသာ ပ္ဍဲဂၠးတိဝွံ စကာ သၞောတ်သဇိုင်-၁၀ (Decimal) ရ။ ဆဂး ဂကူလ္ၚဵု မပ္တံကဵု ဂကူ Yuki ပ္ဍဲ ကာလဳဖဝ်နဳယျာ ကေုာံ ဂကူ Pamean ပ္ဍဲ မက်သဳကဝ် တအ်ဂှ် စကာလဝ် သၞောတ် သဇိုင်-၈ ရ။ ညးတအ် တော်လၟိဟ် နကဵု လဒေါဝ် လပှ်တဲ (၄ ဒၞာဲ) ၜါလပါ် ပံင် ၈ ရ။ ဣဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ သင်္ချာဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ အကာဲအရာ သဘာဝ ကေုာံ အခိုက်ကၞာ မၞိဟ်တအ်ရ။

== ၈။ ဂုဏ်ဖိုလ် ကေုာံ တင်ဍိုန်လျ ==
'''ဂုဏ်ဖိုလ်:'''
* ပြံင်လှာဲ စၠောံ အကြာ သဇိုင်-၂ ကေုာံ သဇိုင်-၈ ဝွံ လောဲသွာ ဗွဲမလောန်ရ။
* လၟိဟ် ဒေတာ ဂၠိုင်င်ဂမၠိုင်ဂှ် ချူဗွဲခမၞောန် နကဵု သဇိုင်-၈ မာန်တုဲ၊ ဖအောန်ဖျေဟ် လၟိဟ် ဂၞန် ဇမၠိင် သဇိုင်-၂ မာန်ရ။

'''တင်ဍိုန်လျ:'''
* ကာလ ပြံင်လှာဲ ဇရေင် သဇိုင်-၁၀ မ္ဂး ဒးစကာ နဲကဲ မဂၠိုင် ကေုာံ ထုဲထံင် အောန်အောန်ရ။
* ပ္ဍဲခေတ် ကောန်ပျူတာ လၟုဟ် မစကာ 8-bit bytes ဂှ် သၞောတ် သဇိုင်-၁၆ (Hexadecimal) ဂှ် ကိတ်ညဳဂၠိုင်တုဲ သဇိုင်-၈ စကာအောန်စှေ်အာရ။

== ၉။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ အခိင်လၟုဟ် ==
လၟုဟ် သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈ ဂှ် စကာအောန်အာ ကွေံကွေံ ပ္ဍဲပရေင် စက်ယန္တရား ဓမ္မတာ၊ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ကောန်ပျူတာ လ္ၚဵု မပ္တံကဵု [[UNIX]] လွပ် အခေါင်လုပ်စကာဖိုင် (File permissions) ဂှ် စကာဒၟံင် သၞောတ် သဇိုင်-၈ ဏီဖိုဟ်ရ။ ဥပမာ ''chmod 755'' မ္ဂး လၟိဟ် 7, 5, 5 တအ်ဂှ် ဒှ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈ မကဵု သမ္တီ အခေါင် Read, Write, ကေုာံ Execute ရ။&lt;ref name=&quot;Kernighan&quot;&gt;{{cite book|last=Kernighan|first=Brian W.|title=The UNIX Programming Environment|publisher=Prentice Hall|year=1984|isbn=978-0139376818|pages=45-50}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈ (Octal numeral system) ဝွံ ၜိုန်ရ ဟွံဒှ် သၞောတ်လၟိဟ် အဓိက မၞိဟ်တအ် မစကာ လၟေင်တ္ၚဲကီုလေဝ်၊ ဍေံဒှ် သၞောတ် မကိစ္စဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲဝင် ဇၞော်မောဝ် ကောန်ပျူတာ ကေုာံ အစီအစဉ်စက် (Programming) ရ။ အဆက်အစပ် ဍေံ ကု သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂ ဂှ် ရီုဗင်ကဵု သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် လၟိဟ် ကောန်ပျူတာ နကဵု လမၠေအ် ကေုာံ ခမၞောန်ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် UNIX ဇမၠိင်အခိင်လၟုဟ်ဂှ် ဍေံဆက်တန်တဴဒၟံင် နဒဒှ် နဲကဲ သွက်ဂွံ စဳမံင် အခေါင်ဖိုင်ဂမၠိုင်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Knuth&quot;&gt;{{cite book|last=Knuth|first=Donald E.|title=The Art of Computer Programming, Volume 2: Seminumerical Algorithms|publisher=Addison-Wesley|year=1997|isbn=0-201-89684-2|pages=194-213}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mano&quot;&gt;{{cite book|last=Mano|first=M. Morris|title=Digital Design|publisher=Prentice Hall|year=2001|isbn=0-13-062121-8|pages=4-7}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Floyd&quot;&gt;{{cite book|last=Floyd|first=Thomas L.|title=Digital Fundamentals|publisher=Pearson Education|year=2015|isbn=978-0132737968|pages=61-65}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Patterson&quot;&gt;{{cite book|last=Patterson|first=David A.|title=Computer Organization and Design|publisher=Morgan Kaufmann|year=2013|isbn=978-0124077263|pages=112-115}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kernighan&quot;&gt;{{cite book|last=Kernighan|first=Brian W.|title=The UNIX Programming Environment|publisher=Prentice Hall|year=1984|isbn=978-0139376818|pages=45-50}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== လေန်မ္ၚးဂမၠိုင် ==
* [[သင်္ချာ]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၆]]

[[Category:သၞောတ်လၟိဟ်]]
[[Category:သင်္ချာ]]
[[Category:ကောန်ပျူတာ]]

{{သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်}}</text>
      <sha1>jzv0skk6ydig6xn25vjjz8giqka6idt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12125</id>
    <revision>
      <id>57893</id>
      <timestamp>2026-10-10T05:02:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Arabic numerals transparent.png|thumb|300px|ဂၞန်သဇိုင် စှ်မ (၀-၉) မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀ အလုံဂၠးတိ]]  '''သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀''' (အင်္ဂလိက်: ''Decimal numeral system'', ဟွံသေင်မ္ဂး ''Base-10'') ဝ...&quot;</comment>
      <origin>57893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14626" sha1="hjd4ladq3nhps1i879fhxfkx8dsi911" xml:space="preserve">[[File:Arabic numerals transparent.png|thumb|300px|ဂၞန်သဇိုင် စှ်မ (၀-၉) မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀ အလုံဂၠးတိ]]

'''သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀''' (အင်္ဂလိက်: ''Decimal numeral system'', ဟွံသေင်မ္ဂး ''Base-10'') ဝွံ ဒှ်သၞောတ် လၟိဟ်သင်္ချာ မစကာဒၟံင် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိပိုဲ အခိင်လၟုဟ်ရ။ သၞောတ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကုလၟိဟ် &quot;စှ်&quot; (၁၀) တုဲ သွက်ဂွံ ချူထ္ၜး လၟိဟ်ဂမၠိုင်ဂှ် ညးစကာ ဂၞန်သမ္တီ (Digits) စှ်မ မတွဟ်ဂး ၀, ၁, ၂, ၃, ၄, ၅, ၆, ၇, ၈, ကေုာံ ၉ ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်သၞောတ် ဒၞာဲတန် (Positional notation) မွဲတုဲ ၚုဟ်မး ဂၞန်မွဲမဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကုဒၞာဲဍေံ မနွံဒၟံင် ပ္ဍဲလၟေင်ဂၞန်ဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;Smith1958&quot;&gt;{{cite book|last=Smith|first=D. E.|title=History of Mathematics|publisher=Dover Publications|year=1958|isbn=978-0486204291}}&lt;/ref&gt;

သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀ ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုသၞောတ်လၟိဟ် ဟိန္ဒူ-အာရပ် ([[Hindu-Arabic numeral system]]) တုဲ ဒှ်သၞောတ် အဓိက သွက်ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ပညာ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ ဘဝလၟေင်တ္ၚဲ ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ တမ်မူလ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ကၠုင်နူ လၟိဟ်လပှ်တဲ ကောန်မၞိဟ် မနွံစှ်လပှ်ဂှ်ရ ဟီုစဂွံရ။

== ၁။ နိဒါန် ==
သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀ (Decimal system) ဝွံ ဒှ်သၞောတ် အဓိက ပ္ဍဲကဵု သင်္ချာ မကော်စ Base-10 ရ။ ပ္ဍဲသၞောတ်ဏအ် လၟိဟ်ဇၟာပ်ဇၟာပ်မဂှ် တော်လဝ် နကဵု ဆတိုန် စှ် (Powers of 10) ရ။ ဥပမာ - လၟိဟ် &quot;၃၄၅&quot; (345) ဂှ် မၞုံအဓိပ္ပါယ် ၃ x ၁၀၀ (၁၀^၂) + ၄ x ၁၀ (၁၀^၁) + ၅ x ၁ (၁၀^၀) ရ။ သၞောတ်ဝွံ ရီုဗင်ကဵု ညံင်ဂွံ တော်လၟိဟ် မဇၞော်ကွေံကွေံ ဟွံသေင်မ္ဂး မဍောတ်ကွေံကွေံ လောဲသွာမာန်ရ။ ဟိုတ်နူ သၞောတ်ဒၞာဲတန် (Place value) နွံတုဲ ဍေံပြဲနူကဵု [[သၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ]] (Roman numerals) မစကာ အက္ခရ်ဂှ်ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
ဝင် သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀ ဝွံ စကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယ တြေံရ။ အိန္ဒိယတအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် သၞောတ်လၟိဟ် မၞုံကဵု ဒၞာဲတန် ကေုာံ ကၠိုဟ်ခၠင် ၚုဟ်မး &quot;သုည&quot; (Zero) ရ။&lt;ref name=&quot;Ifrah2000&quot;&gt;{{cite book|last=Ifrah|first=G.|title=The Universal History of Numbers: From Prehistory to the Invention of the Computer|publisher=John Wiley &amp; Sons|year=2000|isbn=978-0471393405}}&lt;/ref&gt; နူဂှ် ပ္ဍဲခေတ် လဒေါဝ် (Middle Ages) ဂှ် တၠပညာ သင်္ချာ ဂကူအာရပ်တအ် ကေတ်နင် သၞောတ်ဏအ် နူအိန္ဒိယတုဲ ဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန်လဝ်ရ။ တၠပညာ မပ္တံကဵု အယ်-ခဝါရစ်ဇမဳ (Al-Khwarizmi) တအ် ပရးပ္တိတ် သၞောတ်ဏအ် ဇရေင် ယူရောပ်ရ။ ကိုပ်ကၠာ နူဂှ် ညးတအ် စကာလဝ် [[သၞောတ်လၟိဟ် ဗေဗဳလောန်]] (Babylonian numerals - သဇိုင် ၆၀) ကေုာံ သၞောတ် ရဝ်မ အိုတ်ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ သၞောတ် ဟိန္ဒူ-အာရပ် ဏအ် တော်လောဲသွာတုဲ ဍေံကၠောအ်က္ဍ စကာကၠုင် အလုံဂၠးတိရ။

== ၃။ သၞောတ် သင်္ချာ ==
သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀ ဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကုလၟေင် ဆတိုန် စှ် ရ။ ဂၞန်မွဲမ နွံဒၞာဲလဵုမ္ဂး ၚုဟ်မးဍေံ ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။
* ဒၞာဲ မွဲ (Ones) = $10^0 = 1$
* ဒၞာဲ စှ် (Tens) = $10^1 = 10$
* ဒၞာဲ ကၠံ (Hundreds) = $10^2 = 100$
* ဒၞာဲ လ္ၚီ (Thousands) = $10^3 = 1000$

သၞောတ်ဏအ် ပါ်ပ္တိတ် ၜါလပါ် မတွဟ်ဂး လၟိဟ်ပေင် (Integer) ကေုာံ လၟိဟ်အဝဲ (Fractional part) နကဵု ပ္ဍောတ်ဒသမ (Decimal point) ရ။ လပါ်ပုင် ပ္ဍောတ်ဒသမ ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲ သွက် $10^{-1}$ (0.1), $10^{-2}$ (0.01) ရ။&lt;ref name=&quot;Dantzig2005&quot;&gt;{{cite book|last=Dantzig|first=T.|title=Number: The Language of Science|publisher=Pi Press|year=2005|isbn=978-0131856275}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ ဂၞန် ဒက်ပ္တန်ဂမၠိုင် ==
ပ္ဍဲသၞောတ်ဝွံ နွံဆ ဂၞန် စှ်မ ဓဝ်ရ။ ဂၞန်တအ်ဂှ် အတိုင် ဗီုပြင် အာရပ် ကေုာံ ဗီုပြင် မန် မ္ဂး -
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဂၞန် သဇိုင်-၁၀ ပ္ဍဲ အရေဝ်နာနာ
|-
! ၚုဟ်မး (Value) !! ဂၞန် အာရပ် (Arabic) !! ဂၞန် မန် (Mon) !! မအရေဝ် (Mon Word)
|-
| Zero || 0 || ၀ || သုည
|-
| One || 1 || ၁ || မွဲ
|-
| Two || 2 || ၂ || ၜါ
|-
| Three || 3 || ၃ || ပိ
|-
| Four || 4 || ၄ || ပန်
|-
| Five || 5 || ၅ || မသုန်
|-
| Six || 6 || ၆ || တြဴ
|-
| Seven || 7 || ၇ || ထပှ်
|-
| Eight || 8 || ၈ || ဒ္စာံ
|-
| Nine || 9 || ၉ || ဒစိတ်
|}

== ၅။ သၞောတ် ဒၞာဲတန် (Positional Notation) ==
အရာ မစိစောန်အိုတ် ပ္ဍဲသၞောတ် သဇိုင်-၁၀ ဂှ် ဒှ် သၞောတ် ဒၞာဲတန် (Place-value notation) ရ။&lt;ref name=&quot;Menninger1992&quot;&gt;{{cite book|last=Menninger|first=K.|title=Number Words and Number Symbols: A Cultural History of Numbers|publisher=Dover Publications|year=1992|isbn=978-0486270968}}&lt;/ref&gt; ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ သုည (0) မ္ဂး လၟိဟ် ဗီုကဵု ၃၀၅ ကဵု ၃၅ ဂှ် ပါ်ခြာဝါတ်ဒၟံင်ရ။ ကာလ သုည ပါလုပ်ကၠုင်တုဲ၊ သုည ဂှ် ဒှ်အရာ မမင်ဒၞာဲ (Placeholder) မွဲတုဲ ၃ (ကၠံ) ကေုာံ ၅ (မွဲ) ဂှ် နွံဒၞာဲ ဍေံကဵုဍေံ ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်ရ။ သၞောတ်ဏအ် ဗဒှ်ကဵု ညံင် သွက်ဂွံ ထပ်၊ နုက်၊ ပၟဝ်၊ စုတ် ဂၞန်တအ် ဂွံလောဲသွာအာ ဗွဲမလောန်ရ။

== ၆။ ကမၠောန်လၟေင် သင်္ချာ (Arithmetic Operations) ==
ကမၠောန်လၟေင် သင်္ချာ အဓိက ၄ သာ် မပ္တံကဵု ပရေင်ထပ် (Addition)၊ ပရေင်နုက် (Subtraction)၊ ပရေင်ပၟဝ် (Multiplication)၊ ကေုာံ ပရေင်စုတ် (Division) တအ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုသၞောတ် သဇိုင်-၁၀ အိုတ်ရ။ 
* တော်ထပ်: ကာလ ဒၞာဲမွဲဂှ် ဇၞော်နူ ၉ မ္ဂး ဒးပလံင် (Carry over) လၟိဟ် ၁ ဇရေင် ဒၞာဲစှ်။
* တော်နုက်: ကာလ ဂၞန်သၟဝ် ဇၞော်နူ ဂၞန်လတူ ဒးလွဳ (Borrow) ၁၀ နူဒၞာဲ မဇၞော်နူ ဍေံ။
နဲကဲဏအ်ဂှ် ကွတ်သင်္ချာ အလုံဂၠးတိ ဒုင်တဲ စကာဒၟံင် သွက် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။

== ၇။ မဆက်စပ် ကုသၞောတ်တၞဟ် ==
ၜိုန်ရ သၞောတ် သဇိုင်-၁၀ ဝွံ မၞိဟ်စကာဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ သၞောတ်တၞဟ် နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဥပမာ -
* '''သဇိုင်-၂ (Binary)''': စကာ ဆ 0 ကဵု 1 ဓဝ်။ ဒှ်သၞောတ် အဓိက ကောန်ပျူတာ။
* '''သဇိုင်-၈ (Octal)''': စကာ 0 ကဵု 7။
* '''သဇိုင်-၁၆ (Hexadecimal)''': စကာ 0 ကဵု 9 တုဲ သွက် 10-15 ဂှ် စကာ A, B, C, D, E, F။
သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ သဇိုင်-၁၀ ဇရေင် သဇိုင်တၞဟ်ဂှ် ဒးစကာ နဲကဲ စုတ် (Divide) ကေုာံ ကေတ် လၟိဟ်သှ်ေ (Remainder) ရ။

== ၈။ လွပ် ပ္ဍဲကဵု ဘဝလၟေင်တ္ၚဲ ==
ပ္ဍဲဘဝ လၟေင်တ္ၚဲပိုဲ သၞောတ် သဇိုင်-၁၀ ပါလုပ်ဒၟံင် ဇၟာပ်ဒၞာဲရ။ 
* '''သြန်''': ၚုဟ်မး သြန် ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် (ဥပမာ - ဒေါ်လာ၊ ဘတ်) ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သဇိုင်-၁၀ (၁ ဒေါ်လာ = ၁၀၀ သေန်)။
* '''ဗၞတ်ဗ္ၜတ် (Metric system)''': ပရေင် တော် ဇမ္ၚောဲ (ကဳလိုမဳတာ၊ မဳတာ)၊ လျိုင် (ကဳလိုဂရာမ်) တအ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သၞောတ် သဇိုင်-၁၀ အိုတ်ရ။
* '''အခိင်''': ၜိုန်ရ အခိင်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သဇိုင်-၆၀ (၆၀ စက္က = ၁ မိနေတ်) ကီုလေဝ်၊ စက္ကဍောတ်တ် (Milliseconds) တအ်ဂှ် စကာ သဇိုင်-၁၀ ပၠန်ရ။

== ၉။ ကဏ္ဍ ပ္ဍဲကွတ်ကောန်ပျူတာ ကေုာံ နဲကဲသိပ္ပံ ==
ၜိုန်ရ ကောန်ပျူတာတအ် ကၠိုဟ်ဆ သၞောတ် သဇိုင်-၂ (Binary) ကီုလေဝ်၊ သွက် ညးမစကာ (User Interface) ဂှ် ကောန်ပျူတာ ပြံင်လှာဲထ္ၜးကဵု နကဵု သၞောတ် သဇိုင်-၁၀ ရ။&lt;ref name=&quot;Knuth1997&quot;&gt;{{cite book|last=Knuth|first=D. E.|title=The Art of Computer Programming, Volume 2: Seminumerical Algorithms|publisher=Addison-Wesley|year=1997|isbn=978-0201896848}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲနဲကဲ သိပ္ပံ မတွဟ်ဂး Scientific notation မ္ဂး လၟိဟ် မဇၞော်လောန် (ဥပမာ ဇမ္ၚောဲ သၞံင်ဂမၠိုင်) ဂှ် ချူစ နကဵု $a \times 10^b$ ရ။ ဏအ်ဂှ် ရီုဗင်ကဵု ညံင် တၠပညာ သိပ္ပံတအ် ဂွံစၟတ်သမ္တီ လၟိဟ်လောဲသွာရ။

== ၁၀။ နိဂီု ==
သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀ ဝွံ ဒှ်အရာ မပြံင်လှာဲကဵု ဝင် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ကွတ်သိပ္ပံ ကောန်မၞိဟ်တအ် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ နကဵု ပရေင် ဒုင်သဇိုင် ကုလၟိဟ် စှ် ကေုာံ နဲကဲ သၞောတ် ဒၞာဲတန် (Place value) မၞုံကဵု သုည ဂှ်၊ ကမၠောန် တော်သင်္ချာ မဝါတ်ဂါတ်တအ် လောဲသွာကၠုင်တုဲ၊ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဒှ်သၞောတ် မၞိဟ်တအ် စကာဂၠိုင်အိုတ် သွက်ဂွံ သောင်ကလး လၟိဟ် ကေုာံ ၚုဟ်မး ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚး ==
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Decimal Decimal Numeral System on English Wikipedia]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Decimal_system Decimal system on Wikimedia Commons]

[[Category:သင်္ချာ]]
[[Category:သၞောတ် လၟိဟ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဝင် သိပ္ပံ]]

{{Navbox
| name = Numeral systems
| title = သၞောတ် လၟိဟ်ဂမၠိုင်
| listclass = hlist
| list1 =
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂]] (Binary)
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈]] (Octal)
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀]] (Decimal)
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၆]] (Hexadecimal)
* [[သၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ]] (Roman)
* [[သၞောတ်လၟိဟ် ဗေဗဳလောန်]] (Babylonian)
}}</text>
      <sha1>hjd4ladq3nhps1i879fhxfkx8dsi911</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၆</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12126</id>
    <revision>
      <id>57894</id>
      <timestamp>2026-10-10T05:04:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Odometer hex.svg|thumb|300px|စက်တော်လၟိဟ် မစကာလဝ် သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၆ (Hexadecimal odometer) မထ္ၜးလဝ် သင်္ကေတ ဂၞန် 0–9 ကေုာံ A–F။]]  '''သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၆''' (အင်္ဂလိက်: ''Hexadecimal'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''B...&quot;</comment>
      <origin>57894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13214" sha1="mzvobyrqsbchgxerdx202xxjgnzntv6" xml:space="preserve">[[File:Odometer hex.svg|thumb|300px|စက်တော်လၟိဟ် မစကာလဝ် သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၆ (Hexadecimal odometer) မထ္ၜးလဝ် သင်္ကေတ ဂၞန် 0–9 ကေုာံ A–F။]]

'''သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၆''' (အင်္ဂလိက်: ''Hexadecimal'' ဟွံသေင်မ္ဂး ''Base-16'') ဝွံ ဒှ်သၞောတ်လၟိဟ် မၞုံကဵု သဇိုင် (၁၆) တုဲ စကာလဝ် သင်္ကေတ သီုဖအိုတ် (၁၆) မ မဒှ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်လၟိဟ်ဏအ်ဝွံ သင်္ကေတ ဂၞန် နူ (၀) စဵုကဵု (၉) ဂှ် စကာလဝ် သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ဍာ်ဒကေဝ် လၟိဟ် သုည စဵုကဵု ဒစိတ် တုဲ၊ သင်္ကေတ အက္ခရ် အင်္ဂလိက် (A, B, C, D, E, F) တအ်ဂှ် စကာလဝ် သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ဍာ်ဒကေဝ် လၟိဟ် စှ် စဵုကဵု စှ်သုန် (10-15) ရ။ သၞောတ်လၟိဟ်ဏအ်ဂှ် စကာဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ကွတ်ပညာ [[ကောန်ပျူတာ]] ကေုာံ စက်အလဳထရဝ်နစ်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Knuth97&quot;&gt;{{cite book |last=Knuth |first=Donald E. |title=The Art of Computer Programming, Volume 2: Seminumerical Algorithms |year=1997 |publisher=Addison-Wesley |isbn=0-201-89684-2 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ==
သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၆ ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ပၟိက်အာသံ သွက်ဂွံ ဖ္ဍောတ်ဖျေဟ် ပရေင်ချူစၞောန် ဂၞန် [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂]] (Binary) မစကာ ပ္ဍဲကောန်ပျူတာဂမၠိုင်ရ။ ဂၞန်သဇိုင်-၂ မၞုံကဵု &quot;0&quot; ကဵု &quot;1&quot; ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ယဝ်ရ ကောန်မၞိဟ်တအ် ဗှ် ဟွံသေင်မ္ဂး ချူမ္ဂး ထုဲကြာန် ဝါတ်ဂါတ်မာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂၞန်သဇိုင်-၂ (၄) မ (4 bits) ဂှ် ပံင်ကောံတုဲ စၞးမစကာ ဂၞန် (၄) မဂှ် ပြံင်လှာဲစကာ သင်္ကေတ သဇိုင်-၁၆ ဆ (၁) မဓဝ်ရ။ ဣဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာ မလောဲသွာ သွက် ကောန်မၞိဟ်တအ် ဂွံလ္ၚတ် ကေုာံ တော်လၟိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Petzold&quot;&gt;{{cite book |last=Petzold |first=Charles |title=Code: The Hidden Language of Computer Hardware and Software |year=2000 |publisher=Microsoft Press |isbn=0-7356-1131-9}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ==
အခိုက်အလိုက် ပရေင်စကာ သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၆ ဝွံ စကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲခေတ် စက်ကောန်ပျူတာ စကတဵုဒှ်တေံရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၃ ဂှ် ကမ္ပဏဳ [[IBM]] စကာကၠုင်လဝ် သၞောတ်ဏအ် သွက် စက်ကောန်ပျူတာ ညးတအ် ဗီုပြင် (System/360) ရ။ ကိုပ်ကၠာ နူဂှ် ညးတအ် စကာကၠုင် [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈]] (Octal) ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူကဵု လဒက်ပတန် (8-bit byte) ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ၊ သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၆ ဝွံ ကိတ်ညဳ ကုဗလး (byte) မွဲ (မၞုံ 8 bits မပြးဒှ် ၂ မ သဇိုင်-၁၆) ဂၠိုင်နူတုဲ ဒြဟတ်ဇၞော် စကာဂၠိုင်ကၠုင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် သၞောတ်လၟိဟ် ==
ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်လၟိဟ်ဏအ်ဝွံ တန်ဖျူ သင်္ကေတ ဇၟာပ်ဇၟာပ်မဂှ် တန်တဴဒၟံင် ဒၞာဲဒတန် (position) ဍေံရ။ ဥပမာ - ဂၞန် &quot;2A3&quot; ပ္ဍဲသဇိုင်-၁၆ မ္ဂး:
* 3 ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ 16&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt; (ဒၞာဲမွဲ) = 3 × 1 = 3
* A (တန်ဖျူ 10) ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ 16&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (ဒၞာဲစှ်သုန်) = 10 × 16 = 160
* 2 ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ 16&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (ဒၞာဲၜါကၠံမသုန်စှ်တြဴ) = 2 × 256 = 512
ပံင်သီုဖအိုတ် (3 + 160 + 512) = 675 (သဇိုင်-၁၀) ရ။&lt;ref name=&quot;Harris&quot;&gt;{{cite book |last=Harris |first=David |last2=Harris |first2=Sarah |title=Digital Design and Computer Architecture |year=2012 |publisher=Morgan Kaufmann |isbn=978-0123944245}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ သ္ၚိအင် သင်္ကေတဂမၠိုင် ==
ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ဒှ်သ္ၚိအင် ထ္ၜးကဵု အဆက်အစပ် အကြာ သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်နာနာရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ သ္ၚိအင် ပြံင်လှာဲ သၞောတ်လၟိဟ်
|-
! သဇိုင်-၁၆ (Hex) !! သဇိုင်-၁၀ (Decimal) !! သဇိုင်-၂ (Binary) !! သဇိုင်-၈ (Octal)
|-
| 0 || 0 || 0000 || 00
|-
| 1 || 1 || 0001 || 01
|-
| 2 || 2 || 0010 || 02
|-
| 9 || 9 || 1001 || 11
|-
| A || 10 || 1010 || 12
|-
| B || 11 || 1011 || 13
|-
| C || 12 || 1100 || 14
|-
| D || 13 || 1101 || 15
|-
| E || 14 || 1110 || 16
|-
| F || 15 || 1111 || 17
|}

== ၅။ နဲကဲ ပြံင်လှာဲ သၞောတ်လၟိဟ် ==
နဲကဲ ပြံင်လှာဲ နူ သဇိုင်-၁၆ ဇရေင် သဇိုင်-၂ ဂှ် လောဲသွာ ဗွဲမလောန်ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် သင်္ကေတ သဇိုင်-၁၆ မွဲမဂှ် တုပ်သၟဟ် ကုဂၞန် သဇိုင်-၂ (၄) မ ရ။ ဥပမာ - စၞောန် &quot;A3&quot; (သဇိုင်-၁၆) ဝွံ -
* A = 1010 (သဇိုင်-၂)
* 3 = 0011 (သဇိုင်-၂)
ဟိုတ်ဂှ်ရ A3 (Hex) = 10100011 (Binary) ရ။

ပြံင်လှာဲ ဇရေင် သဇိုင်-၁၀ မ္ဂး ဒးစကာ နဲကဲ ပၟဝ်ကဵု ဒြဟတ် (16&lt;sup&gt;n&lt;/sup&gt;) အတိုင် မထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲကဏ္ဍ လဒက်ပတန် လတူတေံရ။

== ၆။ နဲကဲ ပံင်၊ နုက် ကေုာံ တော်လၟိဟ် ==
ပရေင်တော်လၟိဟ် ပ္ဍဲသဇိုင်-၁၆ ဝွံလေဝ် တုပ်ဗီု သဇိုင်-၁၀ ကီုရ။ ဆဂး အခိင် ပံင်လၟိဟ် စိုပ် 15 (F) တုဲ ယဝ်ရ ဆက်ပံင် 1 မ္ဂး ဍေံဒှ်အာ 10 (မဖျေဟ် 0 တုဲ ဇိုန် 1 ဇရေင် လတူ) ရ။ 
ဥပမာ ပံင်: 8 + 5 = D
ဥပမာ ပံင်: 9 + 8 = 11 (ဟိုတ်နူ 9+8=17 ပ္ဍဲသဇိုင်-၁၀၊ 17=16+1, ဒှ် 11 ပ္ဍဲသဇိုင်-၁၆)။ ဣဏအ်ဂှ် ဒှ်နဲကဲ အဓိက သွက် ကောန်ပျူတာဂမၠိုင် ဒးတော်ရ။&lt;ref name=&quot;Stallings&quot;&gt;{{cite book |last=Stallings |first=William |title=Computer Organization and Architecture: Designing for Performance |year=2010 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0136073734}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲကွတ်ကောန်ပျူတာ ==
ပ္ဍဲကဵု ကွတ်ကောန်ပျူတာ (Computer Science) မ္ဂး သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၆ ဂှ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲအရာ မပ္တံကဵု -
* '''စၞောန်ဒတန် တင်သမ္တီ (Memory Addresses):''' ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒၞာဲ memory ပ္ဍဲ RAM တအ်ဂှ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် နကဵု လၟိဟ် Hex (ဥပမာ 0x7FFF0000)။ (0x ဂှ် ဒှ်သင်္ကေတ စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဍေံဒှ် သၞောတ် Hex ရ)။
* '''ဗၠေတ်ဗစိုပ် (Error Codes):''' ပ္ဍဲအခိင် သၞောတ်လၟုဟ် ကောန်ပျူတာ ယောင်ယာမ္ဂး မလေပ်ထ္ၜးကဵု လၟိဟ်ဗၠေတ် နကဵု Hex မပ္တံကဵု 0x000000ED ရ။

== ၈။ သင်္ကေတ အသာ် ပ္ဍဲဝေပ်သာ် (Hex Colors) ==
[[File:Hex-color-wheel.svg|thumb|200px|အသာ်ဂမၠိုင် မစကာ သင်္ကေတ သဇိုင်-၁၆ သွက်ဝေပ်သာ်]]
အရာမၞိဟ်တအ် တီဂၠိုင်အိုတ် သွက် သၞောတ်လၟိဟ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ပ္ဍဲ ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ဝေပ်သာ် (Web Design) သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး အသာ်ရ။ သၞောတ်အသာ် (RGB - Red, Green, Blue) ဂှ် စကာလဝ် Hex ၆ မ (ဥပမာ #RRGGBB)။
* အသာ်ဗု (White) = #FFFFFF (R:255, G:255, B:255)
* အသာ်လမ္စံက် (Black) = #000000
* အသာ်ဗကေတ် (Red) = #FF0000 
နဲကဲဏအ် ပ္ကောံကဵု အသာ် သီုဖအိုတ် ၁၆ မဳလဳယာန် ပြင်င် (16,777,216) မာန်ရ။

== ၉။ တၞဟ်ခြာ ကုသၞောတ်လၟိဟ်တၞဟ် ==
ယဝ်ရ ပတောံၜတ် ကုသၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀ မ္ဂး၊ သဇိုင်-၁၆ ဝွံ ဟွံကိတ်ညဳ ကုလၟိဟ် လပုဟ်တဲ မၞိဟ်တအ်ရ (ဟိုတ်နူ မၞိဟ်နွံ လပုဟ်တဲ စှ်)။ ဆဂး သွက် စက် မကၠောန်ကမၠောန် နကဵု ဓါတ်လလဳ (သဇိုင်-၂ ဍိုတ် ကဵု ပၟတ်) ဂှ်၊ သဇိုင်-၁၆ ဝွံ ဒှ်သၞောတ် မဍိုက်ပေင်အိုတ် ကေုာံ ဂၠေအ်ဖ္ဍောတ်အိုတ်ရ။ သဇိုင်-၈ (Octal) ဂှ် စကာအောန်စှ်ေအာ ဟိုတ်နူ လဒက်ပတန် ဒြဟတ် ဗလး 8-bit ဟွံကိတ်ညဳ ဍိုက်ပေင် ကု ၃ မ သဇိုင်-၂ ရ။&lt;ref name=&quot;Kahan&quot;&gt;{{cite journal |last=Kahan |first=W. |title=Mathematics of Computation and Numerical Analysis |journal=Mathematics of Computation |year=1987 |volume=48 |issue=178 |pages=254-256}}&lt;/ref&gt;

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ လညာတ်အနာဂတ် ==
သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၆ ဝွံ ၜိုန်ရ ဒှ်အရာ မစကာ ပ္ဍဲလက္ကရဴ ကောန်ပျူတာ (Backend) ကီုလေဝ်၊ ဒှ်အရာ မဟွံမဲ ဟွံတန် သွက် အနာဂတ် ကွတ်ပညာ တမ်သၞောဝ် (Digital technology) ရ။ အနာဂတ်မ္ဂး ကောန်ပျူတာတအ် ဇၞော်မောဝ်တိုန် ဒှ် 64-bit, 128-bit မ္ဂး ပရေင်စကာ သင်္ကေတ သဇိုင်-၁၆ ဝွံ ဆက်တုဲ ကိစ္စဇၞော်ဒၟံင် သွက်ဂွံ ဂွံဖ္ဍောတ်ဖျေဟ် လၟိဟ်ဂၞန် ဇၞော်ဇၞော်တအ်ဏအ် ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚး ==
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Hexadecimal Hexadecimal ပ္ဍဲ အင်္ဂလိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Hexadecimal ဓါတ်ရုပ် ကေုာံ ဗဳဒဳယော မဆေင်ကဵု သဇိုင်-၁၆ ပ္ဍဲ ဝဳကဳမဳဒဳယာ ကောမန်]

{{သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်}}

[[Category:သၞောတ်လၟိဟ်]]
[[Category:ကွတ်ကောန်ပျူတာ]]
[[Category:သင်္ချာ]]</text>
      <sha1>mzvobyrqsbchgxerdx202xxjgnzntv6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12127</id>
    <revision>
      <id>57895</id>
      <timestamp>2026-10-10T05:06:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Roman numerals (2).jpg|thumb|300px|သင်္ကေတ သၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ မစကာလဝ် ပ္ဍဲကဵု တိုင်တၟအ်]]  '''သၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ''' ({{lang-en|Roman numerals}}) ဝွံ ဒှ်သၞောတ် သင်္ကေတ လၟိဟ်ဂၞန် မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအခိင် ရ...&quot;</comment>
      <origin>57895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13194" sha1="6fdvpdo9os4h7ebaukkl2u8lsczzatv" xml:space="preserve">[[File:Roman numerals (2).jpg|thumb|300px|သင်္ကေတ သၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ မစကာလဝ် ပ္ဍဲကဵု တိုင်တၟအ်]]

'''သၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ''' ({{lang-en|Roman numerals}}) ဝွံ ဒှ်သၞောတ် သင်္ကေတ လၟိဟ်ဂၞန် မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအခိင် ရဝ်မ ခေတ်တြေံတုဲ ဒှ်သၞောတ်လၟိဟ် မစကာကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲအလုံမွဲ ရးဥရောပ စဵုကဵုစိုပ် ခေတ်လဒေါဝ်ရ။ သၞောတ်လၟိဟ်ဝွံ စကာလဝ် အက္ခရ် လေတ္တေန် ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး လၟိဟ်ဂၞန်တအ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ သင်္ကေတ သၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ အဓိက နွံ ၇ မတုဲ ဍေံတအ်ဂှ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် လၟိဟ်ဂၞန် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web|title=Roman Numerals|url=https://www.britannica.com/topic/Roman-numeral|publisher=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-10-10}}&lt;/ref&gt;

သၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ ဝွံ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်လေဝ် ၜိုန်ရ ဟွံစကာ ပ္ဍဲကမၠောန် တော်လၟိဟ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဇၞော်ဇၞော်ကီုလေဝ်၊ သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး လၟေင်နာဍဳ၊ ယၟုသၟိင်တၠဂမၠိုင် (ဥပမာ - အလိုင်ဇြာန်ဒါ ၃)၊ ကေုာံ လၟေင်ကဏ္ဍ လိက်အုပ်တအ်ဂှ် ဆက်စကာဒၟံင် ဖိုဟ်ရ။ 

== ၁။ နိဒါန် ==
သၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ ဝွံ ဒှ်သၞောတ် သင်္ကေတ မစကာလဝ် အက္ခရ် ဒတုဲ သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ်ရ။ အက္ခရ် I, V, X, L, C, D, ကေုာံ M တအ်ဝွံ ဒှ်ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက်ဂွံ ဇန်ချူ လၟိဟ်ဂၞန်ဂမၠိုင်ရ။ သၞောတ်ဝွံ ဟွံစကာ ဂၞန်သုည (0) တုဲ သၞောတ်လၟိဟ် ဒၞာဲ (place value) ဗီုကဵု [[ဂၞန်အာရာပ်]] လေဝ် ဟွံသေင်ရ။ ဍေံစကာ သၞောတ် ပံင်စုတ် (addition) ကေုာံ သၞောတ် နုက်ပ္တိတ် (subtraction) သွက်ဂွံ ဗဒှ်ပတိုန် လၟိဟ်ဂၞန်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Ifrah&quot;&gt;{{cite book|last=Ifrah|first=Georges|title=The Universal History of Numbers|year=2000|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-0471393405}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ ဝင် ==
ဝင် သၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ ဝွံ စကတဵုဒှ်လဝ် နူကဵု ဂကူအေတြုသကန် (Etruscans) မပဒတဴလဝ် ပ္ဍဲဒေသ အဳတလဳ အခိင်တြေံတေအ်ရ။ ကြဴနူဂှ် ဂကူရဝ်မတအ် ကေတ်ဇၞော်မောဝ်တုဲ ပြံင်လှာဲစကာကၠုင် အက္ခရ် လေတ္တေန် ရ။ ပ္ဍဲအခိင် အေန်ပါယာ ရဝ်မ ဇၞော်မောဝ်ပြးဇးအာ အလုံမွဲ ဥရောပ၊ ယူကေ၊ ကေုာံ အာဖရိက သၟဝ်ကျာဂှ် သၞောတ်လၟိဟ်ဏအ်လေဝ် ပြးဇးအာ အလုံမွဲ ဒေသတအ်ဂှ်ကီုရ။ ဒဵုကဵုစိုပ် ၁၄ ဗွဝ်ကၠံ (အခိင် ဂၞန်အာရာပ် စိုပ်ကၠုင် ဥရောပ) ဂှ် သၞောတ်ရဝ်မဝွံ ဒှ်သၞောတ် အဓိက သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ တော်လၟိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Smith&quot;&gt;{{cite journal|last=Smith|first=David E.|title=History of Mathematics, Vol. 2|year=1958|publisher=Dover Publications}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သင်္ကေတဂမၠိုင် ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် ==
သင်္ကေတ အဓိက မစကာ ပ္ဍဲသၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ ဝွံ နွံ (၇) မ ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ သင်္ကေတ အဓိက သၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ
|-
! သင်္ကေတ (Roman)
! ဍာ်ဒကေဝ် (Value)
! ပွံက် အဓိပ္ပါယ် (Description)
|-
| I || ၁ || တိုင်မွဲ
|-
| V || ၅ || အက္ခရ် V
|-
| X || ၁၀ || အက္ခရ် X (I စှ်မ)
|-
| L || ၅၀ || အက္ခရ် L
|-
| C || ၁၀၀ || Centum (ကၠံ)
|-
| D || ၅၀၀ || အက္ခရ် D
|-
| M || ၁၀၀၀ || Mille (လ္ၚီ)
|}

== ၄။ သၞောတ်ဝ် မချူ ==
သၞောတ်ဝ် ချူ ဂၞန်ရဝ်မ ဝွံ နွံကဵု သၞောတ်ပံင် ကေုာံ သၞောတ်နုက် ရ။
* '''သၞောတ်ပံင်''': သင်္ကေတ မၞုံဍာ်ဒကေဝ် ဍောတ်မ္ဂး ချူလက္ကရဴ သင်္ကေတ မၞုံဍာ်ဒကေဝ် ဇၞော်မ္ဂး သ္ဒးပံင်စုတ်ရ။ 
** ဥပမာ - VI = ၅ + ၁ = ၆, LX = ၅၀ + ၁၀ = ၆၀.
* '''သၞောတ်နုက်''': သင်္ကေတ မၞုံဍာ်ဒကေဝ် ဍောတ်မ္ဂး ချူဂတ သင်္ကေတ မၞုံဍာ်ဒကေဝ် ဇၞော်မ္ဂး သ္ဒးနုက်ပ္တိတ်ရ။
** ဥပမာ - IV = ၅ - ၁ = ၄, IX = ၁၀ - ၁ = ၉, XL = ၅၀ - ၁၀ = ၄၀.

သင်္ကေတမွဲမဂှ် ဟွံချူ ထပ်ရေင်သကအ် ၄ မ ရ။ ဥပမာ သွက်လၟိဟ် ၄ ဂှ် ဟွံချူ IIII တုဲ ချူ IV ရ။ (ဆဂး ပ္ဍဲနာဍဳခေတ်တြေံ လ္ၚဵုတအ် စကာ IIII နွံရ)။&lt;ref name=&quot;Cajori&quot;&gt;{{cite book|last=Cajori|first=Florian|title=A History of Mathematical Notations|year=1993|publisher=Dover Publications}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲအခိင်တြေံ ==
ပ္ဍဲခေတ် အေန်ပါယာ ရဝ်မ သၞောတ်လၟိဟ်ဝွံ စကာလဝ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ ပရေင်ပၞာန် (လၟိဟ် ဒပ်ပၞာန် ကော်စ Legion)၊ ပရေင်သွံရာန် ကေုာံ လိက်တၟအ်ဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲကဵု တိုင်တၟအ်၊ ရုပ်ပဋိမာရုပ် ကေုာံ ဓမ္မသာတ် သၞောဝ်ဥပဒေတအ်ဂှ် ချူစၟတ်သမ္တီလဝ် သက္ကရာဇ် နကဵု သၞောတ်ရဝ်မ ဝွံရ။

== ၆။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲခေတ်လဒေါဝ် ကေုာံ ဥရောပ ==
စိုပ်ခေတ်လဒေါဝ် (Middle Ages) ၜိုန်ရ အေန်ပါယာ ရဝ်မ လီုလာ်အာကီုလေဝ်၊ သၞောတ်လၟိဟ်ဏအ်ဂှ် သက်မံင်တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ် ဘာသာခရေတ်ယာန် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် အုပ်ဓုပ် ဥရောပ ပေင်င်ရ။ ဒဵုကဵု သၞာံ ၁၃၀၀ တေအ်၊ သၟာဗၞိက် ဥရောပတအ် ဆက်စကာဒၟံင် ဂၞန်ရဝ်မ ဖိုဟ်ရ။ ကြဴနူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်၊ ဂၞန်အာရာပ် မၞုံကဵု သုည ကေုာံ ဒၞာဲ (place value) စိုပ်ကၠုင်တုဲဟေင်၊ သၞောတ်ရဝ်မဂှ် ဒးဒုင် ဖအောန်ဖျေဟ် လဒက်ပ္တန်ရ။&lt;ref name=&quot;Menninger&quot;&gt;{{cite book|last=Menninger|first=Karl|title=Number Words and Number Symbols|year=1992|publisher=Dover Publications}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်စကာ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ==
ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ၊ သၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ ကို ဟွံစကာ ပ္ဍဲသင်္ချာ ကေုာံ သိပ္ပံ ရ။ ဆဂး စကာဒၟံင် ပ္ဍဲဒၞာဲ တၟေင်တၟေင် ဗီုကဵု -
* '''ယၟု သၟိင်တၠ ကေုာံ သံဃာဇၞော်''': King Charles III (သၟိင် ချာလ် တတိယ)၊ Pope John Paul II.
* '''နာဍဳ''': နာဍဳတြေံတြေံ ကေုာံ နာဍဳခေတ်တၟိ လ္ၚဵုတအ် စကာ ဂၞန်ရဝ်မ (I ဒဵုကဵု XII).
* '''လိက်အုပ်''': လၟေင် အခန် လိက်အုပ် (Chapter I, II, III).
* '''သဘင် ဇၞော်ဇၞော်ဂမၠိုင်''': ပေါဲပြိုင် အိုဝ်လာမ်ပိစ် (Olympic Games) ဟွံသေင်မ္ဂး Super Bowl (ဥပမာ Super Bowl LVIII).

== ၈။ သၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ ကေုာံ ဂၞန်အာရာပ် ==
တၞဟ်ခြာ အဓိက အကြာ သၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ ကေုာံ ဂၞန်အာရာပ် ဂှ် ဒှ်စပ်ကဵု &quot;သုည&quot; (0) ကေုာံ &quot;သၞောတ်ဒၞာဲ&quot; (Positional system) ရ။ ဂၞန်အာရာပ် နွံကဵု သုည ကေုာံ ကဆံင်စှ်၊ ကဆံင်ကၠံ (base-10 system) တုဲ သွက်ဂွံ ပံင်၊ နုက်၊ ပၟဝ်၊ စုတ် ဂှ် လောဲသွာကွေံကွေံရ။ သၞောတ်ရဝ်မ ဂှ် ဟိုတ်နူ သုည ဟွံမဲတုဲ သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် တၟာဇၞော်ဂှ် ဝါတ်ဂါတ်ကွေံကွေံရ။ 

== ၉။ ဂၞန်ရဝ်မ မၞုံလၟိဟ်ဇၞော်ဇၞော် ==
သွက်ဂွံ ချူ လၟိဟ်ဇၞော် နူ ၃၉၉၉ (MMMCMXCIX) မ္ဂး၊ သၞောတ်ရဝ်မ စကာ သင်္ကေတ လေအ် (Vinculum) မချူလတူ အက္ခရ်ရ။ အက္ခရ် မၞုံကဵု လေအ်လတူဂှ် ဍာ်ဒကေဝ်ဍေံ တၟဝ်တိုန် ၁၀၀၀ ဆ ရ။
* $\overline{V}$ = ၅,၀၀၀ (၅ × ၁,၀၀၀)
* $\overline{X}$ = ၁၀,၀၀၀
* $\overline{C}$ = ၁၀၀,၀၀၀
* $\overline{M}$ = ၁,၀၀၀,၀၀၀

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
သၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ ဝွံ ဒှ်အမဲ ဝင် အခိင်တြေံ မွဲ မထ္ၜးကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ ၜိုန်ရ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ဒၞာဲမစကာဍေံ အောန်အာကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု အနုသုခုမ၊ ပရေင်ဝင် ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ယၟုတအ်ဂှ် ဍေံဆက်တန်တဴဒၟံင် နဒဒှ် သင်္ကေတ ပရေင်ယေန်သၞာင် ဥရောပ မွဲရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚး ==
* [https://www.mathsisfun.com/roman-numerals.html Roman Numerals - Maths is Fun]
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Roman_numerals Roman numerals] (Wikipedia English)

[[Category:သင်္ချာ]]
[[Category:သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ယေန်သၞာင် ရဝ်မ]]

{{Navbox
| name = သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်
| title = [[သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်]]
| list1 = [[ဂၞန် အာရာပ်]] · [[သၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ]] · [[သၞောတ်လၟိဟ် ကြိက်]] · [[သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန်]] · [[ဂၞန် မန်]]
}}</text>
      <sha1>6fdvpdo9os4h7ebaukkl2u8lsczzatv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ်လၟိဟ် ဗေဗဳလောန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12128</id>
    <revision>
      <id>57896</id>
      <timestamp>2026-10-10T05:08:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Babylonian numerals.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ သၞောတ်လၟိဟ် ဗေဗဳလောန် နူ ၁ စဵုကဵု ၅၉။]] [[File:Plimpton 322.jpg|thumb|300px|လိက်တိကမၠာ် Plimpton 322 မထ္ၜးလဝ် သၞောတ်လၟိဟ် ကေုာံ သင်္ချာ ဗေဗဳလောန် (ၜိုတ် ၁၈၀၀ ဘဳသဳ)]...&quot;</comment>
      <origin>57896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15250" sha1="objrtu7alu7ubx5h73paw9pvgnbrxr9" xml:space="preserve">[[File:Babylonian numerals.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ သၞောတ်လၟိဟ် ဗေဗဳလောန် နူ ၁ စဵုကဵု ၅၉။]]
[[File:Plimpton 322.jpg|thumb|300px|လိက်တိကမၠာ် Plimpton 322 မထ္ၜးလဝ် သၞောတ်လၟိဟ် ကေုာံ သင်္ချာ ဗေဗဳလောန် (ၜိုတ် ၁၈၀၀ ဘဳသဳ)]]

'''သၞောတ်လၟိဟ် ဗေဗဳလောန်''' (အင်္ဂလိက်: ''Babylonian numerals'', ဟွံသေင်မ္ဂး '''သၞောတ်လၟိဟ် မေသောပိုဝ်တေးမီးယျာ''') ဝွံ ဒှ်သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင် ၆၀ (Sexagesimal system) မစကာလဝ် နကဵု ဂကူဗေဗဳလောန်တအ် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်တမၠာ မေသောပိုဝ်တေးမီးယျာ (Mesopotamia) ရ။ သၞောတ်လၟိဟ်ဝွံ စကာလဝ် လိက်ကွေတ် (Cuneiform) မချူလဝ် လတူ ဂၠးတိကမၠာ် နကဵု ဒစုန်ဒုန်တုဲ ဍေံမံက်ဂတှ်ေကၠုင် နူကဵု ၂၀၀၀ သၞာံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (2000 BC) ရ။&lt;ref name=&quot;MacTutor&quot;&gt;{{cite web|last1=O'Connor|first1=J. J.|last2=Robertson|first2=E. F.|title=Babylonian numerals|url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Babylonian_numerals/|publisher=MacTutor History of Mathematics archive|year=2000|access-date=2026-10-10}}&lt;/ref&gt; သၞောတ်လၟိဟ် ဗေဗဳလောန် ဝွံ ဒှ်သၞောတ်လၟိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် မစကာ ဌာန်ဒတန်လၟိဟ် (Positional numeral system) မာန်ရ။

== ၁။ နိဒါန် ==
သၞောတ်လၟိဟ် ဗေဗဳလောန် ဝွံ ဟွံတုပ် ကုသၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင် ၁၀ (Decimal system) ပိုဲမစကာဒၟံင် လၟုဟ်ရ။ ဍေံတအ် စကာ သဇိုင် ၆၀ မကော်စ (Sexagesimal) တုဲ သၞောတ်ဝွံ ဆက်စကာကၠုင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်တော် အခိင် (၆၀ စက္က၊ ၆၀ မိနေတ်) ကေုာံ ပရေင်တော် တိုင်ဒီဂရဳ (၃၆၀ ဒီဂရဳ) ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Neugebauer&quot;&gt;{{cite book|last=Neugebauer|first=O.|title=The Exact Sciences in Antiquity|publisher=Dover Publications|year=1969|isbn=978-0486223322|pages=14-17}}&lt;/ref&gt; အရာမတၟေင် ပ္ဍဲသၞောတ်ဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ ချူ လၟိဟ် နူ ၁ စဵုကဵု ၅၉ ဂှ် ဍေံတအ် စကာ သင်္ကေတ ဆၜါသာ်ဟေင်ရ။ သင်္ကေတ ကွေတ်စှ်ေ (wedge) မတုပ်ကဵု 'Y' ဂှ် စၞောန်ထ္ၜး ၁ တုဲ၊ သင်္ကေတ ကွေတ်လပါ် (chevron) မတုပ်ကဵု '&lt;' ဂှ် စၞောန်ထ္ၜး ၁၀ ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ အခိင်ကာလ ==
သၞောတ်လၟိဟ် ဗေဗဳလောန်ဝွံ တမ်မူလ ဍေံ ကၠုင်နူ ဂကူသူမာ (Sumerians) တအ် မမံင်တဴ ပ္ဍဲဒေသ မေသောပိုဝ်တေးမီးယျာ လပါ်သၠုင်ကျာ (လၟုဟ် ဍုင်အဳရက်) ပ္ဍဲ ၜိုတ် ၃၀၀၀ ဘဳသဳ ရ။ ဂကူ အက်ကဒ် (Akkadians) ကေုာံ ဗေဗဳလောန် (Babylonians) တအ် ဆက်ခံလွဳစ လိက် ကေုာံ သၞောတ်လၟိဟ်ဏအ်တုဲ ပ္ဍဲခေတ် ဗေဗဳလောန်တြေံ (Old Babylonian period 2000-1600 BC) ဂှ် ပရေင်သင်္ချာ ညးတအ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမလောန်ရ။ ညးတအ် ချူစွံလဝ် ပရေင်တော်လၟိဟ်၊ သၞောတ်အက္ခရ်လၟိဟ် ကေုာံ တင်ဂၞင် နက္ခတ္တဗေဒ လတူ လိက်တိကမၠာ် (Clay tablets) မဂၠိုင်ကဵု မိုန်ရ။&lt;ref name=&quot;Boyer&quot;&gt;{{cite book|last=Boyer|first=C. B.|title=A History of Mathematics|publisher=John Wiley &amp; Sons|year=1991|isbn=978-0471543978|pages=24-26}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သၞောတ် သဇိုင် ၆၀ (Sexagesimal System) ==
မုဟိုတ် ဗေဗဳလောန်တအ် ဂွံရုဲစှ် စကာ သဇိုင် ၆၀ ရောဂှ် အစာဝင်တအ် စှ်ေစိုတ် ဟိုတ်နူကဵု ဂၞန် ၆၀ ဝွံ ဍေံပါ်ကရေက်စ လောဲသွာ ကွေံကွေံရ။ ဂၞန် ၆၀ ဂှ် ပါ်ကဵု ၁၊ ၂၊ ၃၊ ၄၊ ၅၊ ၆၊ ၁၀၊ ၁၂၊ ၁၅၊ ၂၀၊ ၃၀ ဂွံ သီုဖအိုတ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဗၞိက်၊ ပရေင်ပါ်ပရအ် တိဍာ် ကေုာံ ပရေင်တော် အက္ခရ်လၟိဟ် (Fractions) တအ်ဂှ် သၞောတ် ၆၀ ဝွံ ခိုဟ်နူကဵု သၞောတ် ၁၀ ဏီရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေင်ပါ် ဂၞန် ၆၀
|-
! ဂၞန်
! မပါ်ကဵု (Divisors)
! သွဟ် (Quotients)
|-
| ၆၀ || ၂ || ၃၀
|-
| ၆၀ || ၃ || ၂၀
|-
| ၆၀ || ၄ || ၁၅
|-
| ၆၀ || ၅ || ၁၂
|-
| ၆၀ || ၆ || ၁၀
|}

== ၄။ သင်္ကေတဂမၠိုင် ကေုာံ ဗီုပြင်ချူ ==
သၞောတ်လၟိဟ် ဗေဗဳလောန် ဂှ် ချူနကဵု လိက်ကွေတ် (Cuneiform) ရ။
* '''၁''' ဂှ် ချူ နကဵု ဒစုန် မွဲတၞုင် (စှ်ေ) &lt;math&gt;\Upsilon&lt;/math&gt;
* '''၁၀''' ဂှ် ချူ နကဵု ဒစုန် မွဲတၞုင် (လပါ်) &lt;math&gt;\prec&lt;/math&gt;

နကဵု သင်္ကေတ ၜါဏအ် ပံင်ပ္ကောံတုဲ ညးတအ် ချူ လၟိဟ် ၁ နူ ၅၉ ရ။ ဥပမာ သွက်ဂွံချူ လၟိဟ် ၂၃ မ္ဂး၊ ညးတအ် ချူ သင်္ကေတ ၁၀ ၜါမ ကေုာံ သင်္ကေတ ၁ ပိမ ရ။
သွက်ဂွံချူ လၟိဟ် မဇၞော်နူ ၅၉ မ္ဂး ညးတအ် စကာ သၞောတ် ဌာန်ဒတန်လၟိဟ် (Positional value) ရ။ ဌာန်ဒတန် မွဲမွဲဂှ် ဍေံကၠောအ်အာ သဇိုင် ၆၀ ရ။ 
ဥပမာ လၟိဟ် ၆၂ ဂှ် ညးတအ် ချူ (၁) ကေုာံ (၂) ရ။ ဒၞာဲဏအ် (၁) ဂှ် ဍေံမၞုံ ပ္ဍဲဌာန် ၆၀ တုဲ (၂) ဂှ် မၞုံပ္ဍဲဌာန် ၁ ရ။ &lt;math&gt;1 \times 60 + 2 = 62&lt;/math&gt; ရ။

== ၅။ သုည ပ္ဍဲသၞောတ်ဗေဗဳလောန် ==
ပ္ဍဲအခိင် တမ်မူလဂှ် ဗေဗဳလောန်တအ် ဟွံမဲ သင်္ကေတ &quot;သုည&quot; (Zero) ရ။ ညးတအ် သၠးလဝ် ဒၞာဲလ္ၚာ် (Space) ပ္ဍဲအကြာ လၟိဟ်ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဒၞာဲသုညရ။ ဆဂး အရာဏအ်ဝွံ ဗဒှ်ကဵု ပရေင်ထုဲထံင်မာန်ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲၜိုတ် ၄၀၀ ဘဳသဳ (400 BC) ဂှ် ညးတအ် ခၞံဗဒှ်ကၠုင် သင်္ကေတ မတုပ်ကဵု ဒစုန် ၜါမ လ္ၚာပ်ဒၟံင် သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ဌာန်ဒတန် မဟွံမဲ (Placeholder zero) ရ။&lt;ref name=&quot;Aaboe&quot;&gt;{{cite book|last=Aaboe|first=A.|title=Episodes from the Early History of Mathematics|publisher=Random House|year=1964|pages=14-15}}&lt;/ref&gt; ဆဂး ညးတအ် ဟွံစကာ သုည နဒဒှ် လၟိဟ် မွဲမ တၞဟ်ခြာ (Absolute zero value) ပ္ဍဲကၞောတ် လၟိဟ်တအ်ရ။

== ၆။ က္ဍိုပ်ကိစ္စ သင်္ချာ ကေုာံ ပရေင်တော်လၟိဟ် ==
ဂကူဗေဗဳလောန်တအ်ဝွံ လိင်က္ဍိုပ် ကေုာံ စိစောန် ပ္ဍဲပရေင် သင်္ချာ ဗွဲမလောန်ရ။ ညးတအ် တော်မာန် သီုကဵု လၟိဟ် ပံင်၊ နုက်၊ ပ္ကောံ (မြှောက်) ကေုာံ ပါ် (စား) ရ။ ပါဲနူဂှ် ညးတအ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ဇယား သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ရိုဟ်စတုရန်း (Square roots) ကေုာံ ရိုဟ်ကျု (Cube roots) တအ် သီုကဵု တော် သဳအဝ်ရီ ပဳတာဂိုရတ် (Pythagorean theorem) ကိုပ်ကၠာ ဂကူဂရိတ် (Greeks) တအ် ဏီရ။

== ၇။ အက္ခရ်လၟိဟ် ကေုာံ တင်စၟတ်သမ္တီ နူတိကမၠာ် ==
ပရေင်တော် အက္ခရ်လၟိဟ် (Fractions) ဝွံ ဒှ်အရာ မခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲသၞောတ် ၆၀ ရ။ ညးတအ် ဟွံစကာ လၟိဟ် အက္ခရ် မပ္တံကဵု 1/2 ဟွံသေင်မ္ဂး 1/4 ရ၊ ဆဂး ညးတအ် တော်စ နကဵု ဌာန် ၆၀ မပ္တံကဵု 30/60 (မတုပ်ကဵု 1/2) ကေုာံ 15/60 (မတုပ်ကဵု 1/4) ရ။
လိက်တိကမၠာ် မၞုံယၟု [[Plimpton 322]] ဂှ် ဒှ်သက်သဳ မခိုင်ကၠိုက်အိုတ် မထ္ၜးလဝ် ပရေင်စိစောန် သင်္ချာ ဗေဗဳလောန်ရ။ လိက်တိဏအ်ဝွံ ဍေံထ္ၜးလဝ် လၟိဟ် ဇယား ဂၞန် ပဳတာဂိုရတ် မဒှ် ပရေင်တော် တြိဂံဏ် ရ။&lt;ref name=&quot;Robson&quot;&gt;{{cite journal|last=Robson|first=E.|title=Neither Sherlock Holmes nor Babylon: a reassessment of Plimpton 322|journal=Historia Mathematica|volume=28|issue=3|year=2001|pages=167–206}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ လွပ် ပ္ဍဲနက္ခတ္တဗေဒ ==
ပရေင်နက္ခတ္တဗေဒ ဗေဗဳလောန် (Babylonian astronomy) ဝွံ ဒှ်သဇိုင် သွက် နက္ခတ္တဗေဒ ဂၠးတိ လၟုဟ်ရ။ ညးတအ် စကာ သၞောတ်လၟိဟ် ၆၀ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒၞာဲ သၞံင်တအ်၊ ပြကိုဟ် ကြက္ကဒိန် ကေုာံ ပရေင်တော် ဂြိုဟ်ဂမၠိုင်ရ။ ဟိုတ်နူ သၞောတ် ၆၀ ဏအ်တုဲ ညးတအ် ပါ်လဝ် မွဲသၞာံ ၃၆၀ တ္ၚဲ (ကြဴဏအ် ပလေဝ်ဒါတ် ၃၆၅) ကေုာံ မွဲစက် ၃၆၀ ဒီဂရဳ (360 degrees) ရ။ သၞောတ်ဏအ် ဆက်စကာကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်စၟတ်အခိင် (မွဲနာဍဳ နွံ ၆၀ မိနေတ်) စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

== ၉။ ပရေင်ဆက်စပ် ကုသၞောတ်လၟိဟ် ခေတ်လၟုဟ် ==
ၜိုန်ရ သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင် ၁၀ (Hindu-Arabic numeral system) ဝွံ အုပ်ဓလီုလဝ် ဂၠးတိ လၟုဟ်ကီုလေဝ်၊ သၞောတ် ၆၀ ဗေဗဳလောန် ဝွံ ဟွံကၠေအ်အာ သီုဖအိုတ်ရ။ ညံင်ရဴ မဟီုလဝ် အပ္ဍဲ လတူဂှ် ပရေင်ပါ် အခိင် (နာဍဳ၊ မိနေတ်၊ စက္က) ကေုာံ ပရေင်ပါ် တိုင်ဒီဂရဳ (မွဲဗိုင် ၃၆၀၊ မွဲဒီဂရဳ ၆၀ မိနေတ်) တအ်ဝွံ ဒှ်အာဲကၟာဲ နူကဵု ဂကူဗေဗဳလောန် တအ် သီုဖအိုတ်ရ။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
သၞောတ်လၟိဟ် ဗေဗဳလောန် ဝွံ ဒှ်သက်သဳ မထ္ၜး ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကသပ်လညာတ် ကောန်မၞိဟ် ခေတ်တမၠာတအ်ရ။ သၞောတ် ဌာန်ဒတန် ကေုာံ သဇိုင် ၆၀ ညးတအ်ဂှ် ပံက်လဝ် ဂၠံင်တရဴ သွက် ပရေင်သင်္ချာ ကေုာံ နက္ခတ္တဗေဒ အလုံဂၠးတိရ။ ၜိုန်ရ ခေတ် ပြံင်လှာဲအာကီုလေဝ်၊ အာဲကၟာဲ သၞောတ် ၆၀ ညးတအ်ဂှ် ဆက်ဂျိုင်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု နာဍဳ ကေုာံ ပရေင်တော် ဒီဂရဳ ပိုဲ လၟုဟ်ဏီရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚး ==
* [https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Babylonian_numerals/ Babylonian Numerals] - MacTutor History of Mathematics
* [[c:Category:Babylonian numerals|ဗီုရုပ် မဆေင်ကဵု သၞောတ်လၟိဟ် ဗေဗဳလောန် ပ္ဍဲ ဝဳကဳ ကောမန် (Wikimedia Commons)]]

{{Navbox
| name = သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်
| title = [[သၞောတ်လၟိဟ်]] ဂမၠိုင် ပ္ဍဲဝင်
| list1 = [[သၞောတ်လၟိဟ် အာရပ်]] • [[သၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ]] • [[သၞောတ်လၟိဟ် ဗေဗဳလောန်]] • [[သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန်]] • [[သၞောတ်လၟိဟ် အဳဂျေပ်]]
}}

[[Category:သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဝင် သင်္ချာ]]
[[Category:ဗေဗဳလောန်]]
[[Category:မေသောပိုဝ်တေးမီးယျာ]]</text>
      <sha1>objrtu7alu7ubx5h73paw9pvgnbrxr9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12129</id>
    <revision>
      <id>57897</id>
      <timestamp>2026-10-10T05:10:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Maya.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန် နူ ၀ စဵုကဵု ၁၉]]  '''သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန်''' (အင်္ဂလိက်: ''Maya numerals'') ဝွံ ဒှ်သၞောတ်လၟိဟ် မသုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဂကူမာယာန် ခေတ်တြေံ အ...&quot;</comment>
      <origin>57897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12166" sha1="q0eby199rr709cg3mubkrokw1xh8b0z" xml:space="preserve">[[File:Maya.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန် နူ ၀ စဵုကဵု ၁၉]]

'''သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန်''' (အင်္ဂလိက်: ''Maya numerals'') ဝွံ ဒှ်သၞောတ်လၟိဟ် မသုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဂကူမာယာန် ခေတ်တြေံ အကြာ ဒေသ [[အမေရိက လဒေါဝ်]] (Mesoamerica) ရ။ သၞောတ်လၟိဟ်ဏအ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ လၟိဟ် ၂၀ (Vigesimal) တုဲ ဒှ်သၞောတ် မစကာ သင်္ကေတ အဓိက ပိသာ်တွဟ်ဂှ် - သင်္ကေတ ခရုက် (သွက် သုည)၊ သင်္ကေတ ဗကေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပန်စက် (သွက် မွဲ)၊ ကေုာံ သင်္ကေတ ღရက် (သွက် မသုန်) ရ။ သၞောတ်ဝွံ ဒှ်သၞောတ် မၞုံကဵု ဒၞာဲလၟိဟ် (positional notation) မစကာလဝ် လၟိဟ် သုည ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဝင်ကောန်မၞိဟ်တအ် မွဲရ။&lt;ref name=&quot;Coe&quot;&gt;{{cite book |last=Coe |first=Michael D. |title=The Maya |publisher=Thames &amp; Hudson |year=2011 |isbn=978-0-500-28902-0 |edition=8th}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ==
သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန် ဝွံ ဒှ်အရာ မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်သင်္ချာ ကေုာံ ကွတ်နက္ခတ် ဂကူမာယာန်တအ်ရ။ သၞောတ်ဏအ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လၟိဟ်အလုံ ၂၀ (base-20) တုဲ နွံကဵု သၞောတ် ဒၞာဲလၟိဟ် မစကာ သုည ရ။ ကွတ်သင်္ချာ မာယာန်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် အခိင်၊ ကြက္ကဒိန်၊ ကေုာံ ပရေင်နက္ခတ္တဗေဒဂမၠိုင်ရ။ ဂကူမာယာန်တအ် စကာ သၞောတ်လၟိဟ်ဏအ် ပ္ဍဲကဵု လိက်တၟအ်၊ ပြကိုဟ် ကေုာံ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ကျာ်စေတဳ ညးတအ်ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန် ဝွံ ဟွံသေင် ဂကူမာယာန်တအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် အလဵုညးတအ် သီုဖအိုတ်ရ။ သၞောတ် မဒုင်သဇိုင် လတူ ၂၀ ဝွံ ဂကူ ဥဝ်မေတ် (Olmec) ကေုာံ ဂကူ ဇာပိုဝ်တေတ် (Zapotec) တအ် စကာကၠုင်လဝ် နူကဵု အခိင် ဘဳသဳ ၁၀၀၀ တေံရ။ ဆဂး ဂကူမာယာန်တအ် ပလေဝ်ပလေတ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် သၞောတ်ဏအ် ညံင်ဂွံ ဍိုက်ပေင် ကဵု သၞောတ်သုည ကေုာံ သၞောတ်ဒၞာဲလၟိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Sharer&quot;&gt;{{cite book |last=Sharer |first=Robert J. |title=The Ancient Maya |publisher=Stanford University Press |year=2006 |isbn=978-0-8047-4817-9 |edition=6th}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲခေတ် ဇၞော်မောဝ် (Classic Period) ဂှ် သၞောတ်ဏအ် ကတဵုဒှ် သၞောတ် မစကာ အလုံမွဲ ဒေသ အမေရိက လဒေါဝ် ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် သၞောတ်လၟိဟ် ၂၀ (Vigesimal System) ==
ဟိုတ်မဂွံ စကာ သၞောတ်လၟိဟ် ၂၀ ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ လၟိဟ် လပုဟ်တဲ (၁၀) ကေုာံ လပုဟ်ဇိုင် (၁၀) ပံင်သီုဖအိုတ် (၂၀) ရ။ ပ္ဍဲသၞောတ် ၁၀ (Decimal) ပိုဲမစကာဒၟံင် လၟုဟ်ဂှ် ဒၞာဲလၟိဟ် ဍေံ တိုန်အာ 1, 10, 100, 1000 ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသၞောတ် မာယာန်ဂှ် ဒၞာဲလၟိဟ်ဍေံ တိုန်အာ 1, 20, 400, 8000, 160000 စသ်ပတံရ။ ဒၞာဲလၟိဟ်ဝွံ ညးတအ် ချူ နူ သၟဝ် တိုန် လတူ ရ။&lt;ref name=&quot;Morley&quot;&gt;{{cite book |last=Morley |first=Sylvanus G. |title=An Introduction to the Study of the Maya Hieroglyphs |publisher=Dover Publications |year=1975 |isbn=978-0-486-23108-4}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ သင်္ကေတဂမၠိုင် (Symbols) ==
သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန် စကာ သင်္ကေတ အဓိက ပိသာ်ဟေင် သွက်ဂွံ ချူ လၟိဟ် သီုဖအိုတ် -
# '''ခရုက် (Shell)''': မသ္ပစၞး လၟိဟ် သုည (0)။
# '''ဗကေတ်/စက် (Dot)''': မသ္ပစၞး လၟိဟ် မွဲ (1)။ စက်ဝွံ စကာ ဂၠိုင်အိုတ် ၄ မ ဓဝ်ရ။
# '''ღရက်/လၟောဝ် (Bar)''': မသ္ပစၞး လၟိဟ် မသုန် (5)။ ღရက်ဝွံ စကာ ဂၠိုင်အိုတ် ၃ တၞုင် ဓဝ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ လၟိဟ် မာယာန် နူ ၀ စဵုကဵု ၁၉
|-
! လၟိဟ် !! သင်္ကေတ မာယာန် !! လဒက်ပတန်
|-
| 0 || 🐚 || ခရုက် မွဲ
|-
| 1 || • || စက် မွဲ
|-
| 5 || ▬ || ღရက် မွဲ
|-
| 6 || •&lt;br&gt;▬ || စက် မွဲ လတူ ღရက် မွဲ
|-
| 10 || ▬&lt;br&gt;▬ || ღရက် ၜါ
|-
| 19 || ••••&lt;br&gt;▬&lt;br&gt;▬&lt;br&gt;▬ || စက် ပန် လတူ ღရက် ပိ
|}

== ၅။ နဲကဲ စုတ်လၟိဟ် ကေုာံ တော်လၟိဟ် ==
ဂကူမာယာန်တအ် ချူလၟိဟ် နူသၟဝ် တိုန်အာ လတူရ။ ကဆံင် သၟဝ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ၁ (1s)၊ ကဆံင် လတူဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ၂၀ (20s)၊ လတူဂှ် ဒၞာဲ ၄၀၀ (400s) ရ။ 
ဥပမာ - လၟိဟ် ၄၂၉ မ္ဂး ညးတအ် ချူ -
* ကဆံင် ၃ (လတူအိုတ်): 1 × 400 = 400 (စက် မွဲ)
* ကဆံင် ၂ (လဒေါဝ်): 1 × 20 = 20 (စက် မွဲ)
* ကဆံင် ၁ (သၟဝ်အိုတ်): 9 × 1 = 9 (စက် ပန် လတူ ღရက် မွဲ)
လၟိဟ် သီုဖအိုတ် ပံင် ၄၂၉ ရ။

== ၆။ သုည ပ္ဍဲသၞောတ်မာယာန် (The Zero) ==
ဂကူမာယာန်တအ် ဒှ်ဂကူ လပါ် ဒေသ အမေရိက မစကာ သုည ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ သင်္ကေတ ခရုက် ဏအ်ဂှ် ညးတအ် စကာ သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဒၞာဲ မဟွံမဲ လၟိဟ် (placeholder) ရ။ သုည ဏအ် ဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် မဇၞော် ကေုာံ တော် ကြက္ကဒိန် ညးတအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Closs&quot;&gt;{{cite book |last=Closs |first=Michael P. |title=Native American Mathematics |publisher=University of Texas Press |year=1986 |isbn=978-0-292-75531-7}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ လၟိဟ် ကြက္ကဒိန် (Calendar Numerals) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်တော် ကြက္ကဒိန် (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ Long Count calendar) ဂှ် ဂကူမာယာန်တအ် ပြံင်လှာဲ သၞောတ် ၂၀ ညိညရ။ ကဆံင် တတိယ (၄၀၀) ဂှ် ညးတအ် စကာ ၃၆၀ (18 × 20 = 360) အစား ၄၀၀ ရ။ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ၃၆၀ ဂှ် ကြပ်ကဵု လၟိဟ် တ္ၚဲ ပ္ဍဲမွဲသၞာံ (၃၆၅ တ္ၚဲ) ညးတအ်ရ။ ကြက္ကဒိန် ညးတအ် နွံၜါသာ်တွဟ်ဂှ် Tzolk'in (၂၆၀ တ္ၚဲ) ကေုာံ Haab' (၃၆၅ တ္ၚဲ) ရ။ လၟိဟ်တအ်ဏအ် ဒးစကာ သၞောတ်လၟိဟ် ဏအ် ဟေင်ရ။

== ၈။ သက်သဳ သုတေသန ကေုာံ လိက်တၟအ် (Archaeological Evidence) ==
သက်သဳ သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန်တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု လိက်တၟအ် (Stelae) မစွံလဝ် ပ္ဍဲဂတ တိုက်ကျာ်၊ ကေုာံ လိက်သၠရိုတ် (Codices) ညးတအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု လိက်သၠရိုတ် မပ္တံကဵု Dresden Codex ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပရေင်တော် လၟိဟ် နက္ခတ် ကေုာံ ပရေင်ဂြိုဟ်တအ် နကဵု သၞောတ်လၟိဟ်ဏအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Aveni&quot;&gt;{{cite book |last=Aveni |first=Anthony F. |title=Skywatchers of Ancient Mexico |publisher=University of Texas Press |year=2001 |isbn=978-0-292-70502-2}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ တၞဟ်ခြာ ကုသၞောတ်လၟိဟ်တၞဟ် ==
ယဝ်ရ ပတောံၜတ် ကုသၞောတ် လၟိဟ် ရဝ်မ (Roman numerals) မ္ဂး၊ သၞောတ် မာယာန် ဝွံ ဍိုက်ပေင် ကေုာံ တော်လောဲသွာ ဂၠိုင်ရ။ သၞောတ်ရဝ်မ ဟွံမဲကဵု သုည ကေုာံ ဒၞာဲလၟိဟ် (positional system) တုဲ တော်လၟိဟ် ဇၞော်ဇၞော် ဝါတ်ဂါတ်ရ။ သၞောတ် မာယာန် ဝွံ တုပ်သၟဟ် ကဵု သၞောတ် ဟိန္ဒူ-အာရပ် (Hindu-Arabic numeral system) မစကာ ဒၞာဲလၟိဟ် ကေုာံ သုည ရ။ 

== ၁၀။ နိဂီု ==
သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန် ဝွံ ထ္ၜးကဵု ကွတ်ပညာ သင်္ချာ မဇၞော်မောဝ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ခေတ်တြေံရ။ သၞောတ် မဒုင်သဇိုင် လတူ ၂၀ ကေုာံ ပရေင်သုင်စောဲ သုည ဝွံ ကဵုလဝ် အခေါင် ကုဂကူမာယာန်တအ် ညံင်ဂွံ တော်လၟိဟ် မဇၞော် ကေုာံ လ္ၚတ် ပရေင်နက္ခတ် ဂွံ ချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ သၞောတ်ဏအ် ဒှ်အာဲကၟာဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် မပြဲပြဲ မွဲရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚး ==
* [[သင်္ချာ မာယာန်]]
* [[ကြက္ကဒိန် မာယာန်]]
* [[ဂကူ မာယာန်]]
* [[သၞောတ် လၟိဟ် ၂၀]]

{{သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်}}

[[Category:သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:မာယာန်]]
[[Category:သင်္ချာ]]
[[Category:ဝင် သင်္ချာ]]
[[Category:အမေရိက လဒေါဝ်]]</text>
      <sha1>q0eby199rr709cg3mubkrokw1xh8b0z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ်လၟိဟ် အဳဂျေပ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12130</id>
    <revision>
      <id>57898</id>
      <timestamp>2026-10-10T05:15:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;[[File:Maya.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန် နူ ၀ စဵုကဵု ၁၉]]  '''သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန်''' (အင်္ဂလိက်: ''Maya numerals'') ဝွံ ဒှ်သၞောတ်လၟိဟ် မသုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဂကူမာယာန် ခေတ်တြေံ အ...&quot;</comment>
      <origin>57898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12166" sha1="q0eby199rr709cg3mubkrokw1xh8b0z" xml:space="preserve">[[File:Maya.svg|thumb|300px|သင်္ကေတ သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန် နူ ၀ စဵုကဵု ၁၉]]

'''သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန်''' (အင်္ဂလိက်: ''Maya numerals'') ဝွံ ဒှ်သၞောတ်လၟိဟ် မသုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဂကူမာယာန် ခေတ်တြေံ အကြာ ဒေသ [[အမေရိက လဒေါဝ်]] (Mesoamerica) ရ။ သၞောတ်လၟိဟ်ဏအ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ လၟိဟ် ၂၀ (Vigesimal) တုဲ ဒှ်သၞောတ် မစကာ သင်္ကေတ အဓိက ပိသာ်တွဟ်ဂှ် - သင်္ကေတ ခရုက် (သွက် သုည)၊ သင်္ကေတ ဗကေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပန်စက် (သွက် မွဲ)၊ ကေုာံ သင်္ကေတ ღရက် (သွက် မသုန်) ရ။ သၞောတ်ဝွံ ဒှ်သၞောတ် မၞုံကဵု ဒၞာဲလၟိဟ် (positional notation) မစကာလဝ် လၟိဟ် သုည ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဝင်ကောန်မၞိဟ်တအ် မွဲရ။&lt;ref name=&quot;Coe&quot;&gt;{{cite book |last=Coe |first=Michael D. |title=The Maya |publisher=Thames &amp; Hudson |year=2011 |isbn=978-0-500-28902-0 |edition=8th}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ==
သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန် ဝွံ ဒှ်အရာ မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်သင်္ချာ ကေုာံ ကွတ်နက္ခတ် ဂကူမာယာန်တအ်ရ။ သၞောတ်ဏအ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လၟိဟ်အလုံ ၂၀ (base-20) တုဲ နွံကဵု သၞောတ် ဒၞာဲလၟိဟ် မစကာ သုည ရ။ ကွတ်သင်္ချာ မာယာန်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် အခိင်၊ ကြက္ကဒိန်၊ ကေုာံ ပရေင်နက္ခတ္တဗေဒဂမၠိုင်ရ။ ဂကူမာယာန်တအ် စကာ သၞောတ်လၟိဟ်ဏအ် ပ္ဍဲကဵု လိက်တၟအ်၊ ပြကိုဟ် ကေုာံ ပရေင်သြိုင်ခၞံ ကျာ်စေတဳ ညးတအ်ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန် ဝွံ ဟွံသေင် ဂကူမာယာန်တအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် အလဵုညးတအ် သီုဖအိုတ်ရ။ သၞောတ် မဒုင်သဇိုင် လတူ ၂၀ ဝွံ ဂကူ ဥဝ်မေတ် (Olmec) ကေုာံ ဂကူ ဇာပိုဝ်တေတ် (Zapotec) တအ် စကာကၠုင်လဝ် နူကဵု အခိင် ဘဳသဳ ၁၀၀၀ တေံရ။ ဆဂး ဂကူမာယာန်တအ် ပလေဝ်ပလေတ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် သၞောတ်ဏအ် ညံင်ဂွံ ဍိုက်ပေင် ကဵု သၞောတ်သုည ကေုာံ သၞောတ်ဒၞာဲလၟိဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Sharer&quot;&gt;{{cite book |last=Sharer |first=Robert J. |title=The Ancient Maya |publisher=Stanford University Press |year=2006 |isbn=978-0-8047-4817-9 |edition=6th}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲခေတ် ဇၞော်မောဝ် (Classic Period) ဂှ် သၞောတ်ဏအ် ကတဵုဒှ် သၞောတ် မစကာ အလုံမွဲ ဒေသ အမေရိက လဒေါဝ် ရ။

== ၃။ လဒက်ပတန် သၞောတ်လၟိဟ် ၂၀ (Vigesimal System) ==
ဟိုတ်မဂွံ စကာ သၞောတ်လၟိဟ် ၂၀ ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ လၟိဟ် လပုဟ်တဲ (၁၀) ကေုာံ လပုဟ်ဇိုင် (၁၀) ပံင်သီုဖအိုတ် (၂၀) ရ။ ပ္ဍဲသၞောတ် ၁၀ (Decimal) ပိုဲမစကာဒၟံင် လၟုဟ်ဂှ် ဒၞာဲလၟိဟ် ဍေံ တိုန်အာ 1, 10, 100, 1000 ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသၞောတ် မာယာန်ဂှ် ဒၞာဲလၟိဟ်ဍေံ တိုန်အာ 1, 20, 400, 8000, 160000 စသ်ပတံရ။ ဒၞာဲလၟိဟ်ဝွံ ညးတအ် ချူ နူ သၟဝ် တိုန် လတူ ရ။&lt;ref name=&quot;Morley&quot;&gt;{{cite book |last=Morley |first=Sylvanus G. |title=An Introduction to the Study of the Maya Hieroglyphs |publisher=Dover Publications |year=1975 |isbn=978-0-486-23108-4}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ သင်္ကေတဂမၠိုင် (Symbols) ==
သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန် စကာ သင်္ကေတ အဓိက ပိသာ်ဟေင် သွက်ဂွံ ချူ လၟိဟ် သီုဖအိုတ် -
# '''ခရုက် (Shell)''': မသ္ပစၞး လၟိဟ် သုည (0)။
# '''ဗကေတ်/စက် (Dot)''': မသ္ပစၞး လၟိဟ် မွဲ (1)။ စက်ဝွံ စကာ ဂၠိုင်အိုတ် ၄ မ ဓဝ်ရ။
# '''ღရက်/လၟောဝ် (Bar)''': မသ္ပစၞး လၟိဟ် မသုန် (5)။ ღရက်ဝွံ စကာ ဂၠိုင်အိုတ် ၃ တၞုင် ဓဝ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ လၟိဟ် မာယာန် နူ ၀ စဵုကဵု ၁၉
|-
! လၟိဟ် !! သင်္ကေတ မာယာန် !! လဒက်ပတန်
|-
| 0 || 🐚 || ခရုက် မွဲ
|-
| 1 || • || စက် မွဲ
|-
| 5 || ▬ || ღရက် မွဲ
|-
| 6 || •&lt;br&gt;▬ || စက် မွဲ လတူ ღရက် မွဲ
|-
| 10 || ▬&lt;br&gt;▬ || ღရက် ၜါ
|-
| 19 || ••••&lt;br&gt;▬&lt;br&gt;▬&lt;br&gt;▬ || စက် ပန် လတူ ღရက် ပိ
|}

== ၅။ နဲကဲ စုတ်လၟိဟ် ကေုာံ တော်လၟိဟ် ==
ဂကူမာယာန်တအ် ချူလၟိဟ် နူသၟဝ် တိုန်အာ လတူရ။ ကဆံင် သၟဝ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ၁ (1s)၊ ကဆံင် လတူဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ၂၀ (20s)၊ လတူဂှ် ဒၞာဲ ၄၀၀ (400s) ရ။ 
ဥပမာ - လၟိဟ် ၄၂၉ မ္ဂး ညးတအ် ချူ -
* ကဆံင် ၃ (လတူအိုတ်): 1 × 400 = 400 (စက် မွဲ)
* ကဆံင် ၂ (လဒေါဝ်): 1 × 20 = 20 (စက် မွဲ)
* ကဆံင် ၁ (သၟဝ်အိုတ်): 9 × 1 = 9 (စက် ပန် လတူ ღရက် မွဲ)
လၟိဟ် သီုဖအိုတ် ပံင် ၄၂၉ ရ။

== ၆။ သုည ပ္ဍဲသၞောတ်မာယာန် (The Zero) ==
ဂကူမာယာန်တအ် ဒှ်ဂကူ လပါ် ဒေသ အမေရိက မစကာ သုည ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ သင်္ကေတ ခရုက် ဏအ်ဂှ် ညးတအ် စကာ သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဒၞာဲ မဟွံမဲ လၟိဟ် (placeholder) ရ။ သုည ဏအ် ဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် မဇၞော် ကေုာံ တော် ကြက္ကဒိန် ညးတအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Closs&quot;&gt;{{cite book |last=Closs |first=Michael P. |title=Native American Mathematics |publisher=University of Texas Press |year=1986 |isbn=978-0-292-75531-7}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ လၟိဟ် ကြက္ကဒိန် (Calendar Numerals) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်တော် ကြက္ကဒိန် (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ Long Count calendar) ဂှ် ဂကူမာယာန်တအ် ပြံင်လှာဲ သၞောတ် ၂၀ ညိညရ။ ကဆံင် တတိယ (၄၀၀) ဂှ် ညးတအ် စကာ ၃၆၀ (18 × 20 = 360) အစား ၄၀၀ ရ။ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ၃၆၀ ဂှ် ကြပ်ကဵု လၟိဟ် တ္ၚဲ ပ္ဍဲမွဲသၞာံ (၃၆၅ တ္ၚဲ) ညးတအ်ရ။ ကြက္ကဒိန် ညးတအ် နွံၜါသာ်တွဟ်ဂှ် Tzolk'in (၂၆၀ တ္ၚဲ) ကေုာံ Haab' (၃၆၅ တ္ၚဲ) ရ။ လၟိဟ်တအ်ဏအ် ဒးစကာ သၞောတ်လၟိဟ် ဏအ် ဟေင်ရ။

== ၈။ သက်သဳ သုတေသန ကေုာံ လိက်တၟအ် (Archaeological Evidence) ==
သက်သဳ သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန်တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု လိက်တၟအ် (Stelae) မစွံလဝ် ပ္ဍဲဂတ တိုက်ကျာ်၊ ကေုာံ လိက်သၠရိုတ် (Codices) ညးတအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု လိက်သၠရိုတ် မပ္တံကဵု Dresden Codex ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပရေင်တော် လၟိဟ် နက္ခတ် ကေုာံ ပရေင်ဂြိုဟ်တအ် နကဵု သၞောတ်လၟိဟ်ဏအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Aveni&quot;&gt;{{cite book |last=Aveni |first=Anthony F. |title=Skywatchers of Ancient Mexico |publisher=University of Texas Press |year=2001 |isbn=978-0-292-70502-2}}&lt;/ref&gt;

== ၉။ တၞဟ်ခြာ ကုသၞောတ်လၟိဟ်တၞဟ် ==
ယဝ်ရ ပတောံၜတ် ကုသၞောတ် လၟိဟ် ရဝ်မ (Roman numerals) မ္ဂး၊ သၞောတ် မာယာန် ဝွံ ဍိုက်ပေင် ကေုာံ တော်လောဲသွာ ဂၠိုင်ရ။ သၞောတ်ရဝ်မ ဟွံမဲကဵု သုည ကေုာံ ဒၞာဲလၟိဟ် (positional system) တုဲ တော်လၟိဟ် ဇၞော်ဇၞော် ဝါတ်ဂါတ်ရ။ သၞောတ် မာယာန် ဝွံ တုပ်သၟဟ် ကဵု သၞောတ် ဟိန္ဒူ-အာရပ် (Hindu-Arabic numeral system) မစကာ ဒၞာဲလၟိဟ် ကေုာံ သုည ရ။ 

== ၁၀။ နိဂီု ==
သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန် ဝွံ ထ္ၜးကဵု ကွတ်ပညာ သင်္ချာ မဇၞော်မောဝ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ခေတ်တြေံရ။ သၞောတ် မဒုင်သဇိုင် လတူ ၂၀ ကေုာံ ပရေင်သုင်စောဲ သုည ဝွံ ကဵုလဝ် အခေါင် ကုဂကူမာယာန်တအ် ညံင်ဂွံ တော်လၟိဟ် မဇၞော် ကေုာံ လ္ၚတ် ပရေင်နက္ခတ် ဂွံ ချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ သၞောတ်ဏအ် ဒှ်အာဲကၟာဲ ဝင် ကောန်မၞိဟ် မပြဲပြဲ မွဲရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန်မ္ၚး ==
* [[သင်္ချာ မာယာန်]]
* [[ကြက္ကဒိန် မာယာန်]]
* [[ဂကူ မာယာန်]]
* [[သၞောတ် လၟိဟ် ၂၀]]

{{သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်}}

[[Category:သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:မာယာန်]]
[[Category:သင်္ချာ]]
[[Category:ဝင် သင်္ချာ]]
[[Category:အမေရိက လဒေါဝ်]]</text>
      <sha1>q0eby199rr709cg3mubkrokw1xh8b0z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12131</id>
    <revision>
      <id>57899</id>
      <timestamp>2026-10-10T05:17:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Navbox | name      = သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင် | title     = [[သၞောတ်လၟိဟ်|သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်]] (Numeral systems) | state     = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist  | group1 = နကဵု ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဝင် | list1  =  * သၞောတ်လၟိဟ် ဟိန္ဒူ-အာရ...&quot;</comment>
      <origin>57899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3181" sha1="sa06w9jq1bo1lw50xcedbsom13kx92p" xml:space="preserve">{{Navbox
| name      = သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်
| title     = [[သၞောတ်လၟိဟ်|သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်]] (Numeral systems)
| state     = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist

| group1 = နကဵု ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဝင်
| list1  = 
* [[သၞောတ်လၟိဟ် ဟိန္ဒူ-အာရပ်|ဟိန္ဒူ-အာရပ်]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် အာရပ်|အာရပ်]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ|ရဝ်မ]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန်|မာယာန်]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် ဗာဗဳလောန်|ဗာဗဳလောန်]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် အဳဂျေပ်|အဳဂျေပ်]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် ဂရိတ်|ဂရိတ်]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် ကြုက်|ကြုက်]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် ဂျပေန်|ဂျပေန်]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် ကိုဝ်ရဳယာ|ကိုဝ်ရဳယာ]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် အိန္ဒိယ|အိန္ဒိယ]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် ခမာ|ခမာ]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် မန်|မန်]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သေံ|သေံ]]

| group2 = နကဵု သဇိုင်လၟိဟ် (Base)
| list2  = 
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂|၂ (Binary)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၃|၃ (Ternary)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈|၈ (Octal)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀|၁၀ (Decimal)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၂|၁၂ (Duodecimal)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၆|၁၆ (Hexadecimal)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂၀|၂၀ (Vigesimal)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၆၀|၆၀ (Sexagesimal)]]

| group3 = မဂၞန် မစကာဂမၠိုင်
| list3  = 
* [[မဂၞန် ဟိန္ဒူ-အာရပ်|ဟိန္ဒူ-အာရပ်]]
* [[မဂၞန် ရဝ်မ|ရဝ်မ]]
* [[မဂၞန် ကြုက်|ကြုက်]]
* [[မဂၞန် မန်|မန်]]
* [[မဂၞန် ဗၟာ|ဗၟာ]]
* [[မဂၞန် သေံ|သေံ]]
* [[မဂၞန် ခမာ|ခမာ]]
* [[မဂၞန် လဴ|လဴ]]
}}
&lt;noinclude&gt;
{{documentation|content=
== သုင်စောဲ ==
စုတ် &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; ပ္ဍဲကဵု သၟဝ်အိုတ် လိက်ပရေင် မဆေင်စပ် ကုသၞောတ်လၟိဟ်တအ် ညိ။

{{collapsible option}}

[[Category:ထာမ်ပလိက် သင်္ချာ]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sa06w9jq1bo1lw50xcedbsom13kx92p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57900</id>
      <parentid>57899</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T05:17:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3199" sha1="pbfex8kkdmhlh1bx7uld41fhinayp9a" xml:space="preserve">{{Navbox
| name      = သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်
| title     = [[သၞောတ်လၟိဟ်|သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်]] (Numeral systems)
| state     = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist

| group1 = နကဵု ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဝင်
| list1  = 
* [[သၞောတ်လၟိဟ် ဟိန္ဒူ-အာရာပ်|ဟိန္ဒူ-အာရာပ်]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် အာရာပ်|အာရာပ်]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ|ရဝ်မ]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန်|မာယာန်]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် ဗာဗဳလောန်|ဗာဗဳလောန်]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် အဳဂျေပ်|အဳဂျေပ်]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် ဂရိတ်|ဂရိတ်]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် ကြုက်|ကြုက်]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် ဂျပေန်|ဂျပေန်]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် ကိုဝ်ရဳယာ|ကိုဝ်ရဳယာ]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် အိန္ဒိယ|အိန္ဒိယ]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် ခမာ|ခမာ]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် မန်|မန်]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သေံ|သေံ]]

| group2 = နကဵု သဇိုင်လၟိဟ် (Base)
| list2  = 
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂|၂ (Binary)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၃|၃ (Ternary)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၈|၈ (Octal)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၀|၁၀ (Decimal)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၂|၁၂ (Duodecimal)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၁၆|၁၆ (Hexadecimal)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၂၀|၂၀ (Vigesimal)]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သဇိုင်-၆၀|၆၀ (Sexagesimal)]]

| group3 = မဂၞန် မစကာဂမၠိုင်
| list3  = 
* [[မဂၞန် ဟိန္ဒူ-အာရာပ်|ဟိန္ဒူ-အာရာပ်]]
* [[မဂၞန် ရဝ်မ|ရဝ်မ]]
* [[မဂၞန် ကြုက်|ကြုက်]]
* [[မဂၞန် မန်|မန်]]
* [[မဂၞန် ဗၟာ|ဗၟာ]]
* [[မဂၞန် သေံ|သေံ]]
* [[မဂၞန် ခမာ|ခမာ]]
* [[မဂၞန် လဴ|လဴ]]
}}
&lt;noinclude&gt;
{{documentation|content=
== သုင်စောဲ ==
စုတ် &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; ပ္ဍဲကဵု သၟဝ်အိုတ် လိက်ပရေင် မဆေင်စပ် ကုသၞောတ်လၟိဟ်တအ် ညိ။

{{collapsible option}}

[[Category:ထာမ်ပလိက် သင်္ချာ]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် သၞောတ်လၟိဟ်ဂမၠိုင်]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pbfex8kkdmhlh1bx7uld41fhinayp9a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ်လၟိဟ် မန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12132</id>
    <revision>
      <id>57901</id>
      <timestamp>2026-10-10T05:21:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Short description|Numeral system of the Mon language}} {{Use dmy dates|date=October 2026}} {{Infobox numeral system | name = သၞောတ်လၟိဟ် မန် | type = [[Decimal]] | culture = [[Mon people]] | language = [[Mon language]] | region = [[Myanmar]], [[Thailand]] | base = 10 | symbol = ၀, ၁, ၂, ၃, ၄, ၅, ၆, ၇, ၈, ၉ }}  '''သၞောတ်လၟိဟ် မန်''' ({{lang-e...&quot;</comment>
      <origin>57901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14366" sha1="j0mbeq2fuvwgg0wwkoixs6fvvhbdysb" xml:space="preserve">{{Short description|Numeral system of the Mon language}}
{{Use dmy dates|date=October 2026}}
{{Infobox numeral system
| name = သၞောတ်လၟိဟ် မန်
| type = [[Decimal]]
| culture = [[Mon people]]
| language = [[Mon language]]
| region = [[Myanmar]], [[Thailand]]
| base = 10
| symbol = ၀, ၁, ၂, ၃, ၄, ၅, ၆, ၇, ၈, ၉
}}

'''သၞောတ်လၟိဟ် မန်''' ({{lang-en|Mon numerals}}) ဝွံ ဒှ်သၞောတ်လၟိဟ်ဂၞန် မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲ[[ဘာသာမန်]] မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲဂကောံတၞောဝ်ဘာသာ အာသထြောအေရှတေတ် ([[Austroasiatic languages]]) ရ။ ဂကူမန်တအ်ဂှ် နွံကဵု ယေန်သၞာင် ကေုာံ လိက်ပတ် မဇၞော်မောဝ်လဝ် နူကဵုခေတ်တြေံတေအ်တုဲ သၞောတ်လၟိဟ်ဂၞန်ဝွံလေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဏ္ဍအဓိက သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ အရာနာနာသာ်ရ။ သၞောတ်လၟိဟ်မန်ဝွံ မၞုံကဵု ပွမရိုဟ်လၟိဟ် အတိုင်သၞောတ်စှ် (Decimal system) တုဲ တုပ်သၟဟ် ကုသၞောတ်လၟိဟ်ဂၠးကဝ် သာမညကီုရ။&lt;ref&gt;Hla, Nai Pan. (1992). ''The Significant Role of the Mon Language and Culture in Southeast Asia''. Tokyo: Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa.&lt;/ref&gt;

== နိဒါန် ==
သၞောတ်လၟိဟ်မန်ဝွံ ဒှ်အရာမကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ်မန် ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆောံ ဂကူမန်တအ်လၟိုန်တ္ၚဲရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာမန်ဂှ် ဂၞန်သင်္ချာတအ်ဝွံ နွံကဵု ရမ္သာင် ကေုာံ မလိက် မတၞဟ်ခြာ နူကဵု ဘာသာဝုတ်ဒိုဟ်တအ်တုဲ ဒှ်အရာမထ္ၜး ကသုယေန်သၞာင်မွဲကီုရ။ လၟိဟ်ဂၞန်တအ်ဝွံ ဒှ်သဇိုင် သွက်ပရေင်ဗၞိက်၊ ပရေင်သၞောဝ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာမန်တအ်ရ။

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
ဝင်သၞောတ်လၟိဟ်မန်ဝွံ စေန်ဆက်ကၠုင် နူအခိင် [[ခေတ်မန်တြေံ]] မဒှ်အခိင် ဍုင်[[ဒွါရဝတဳ]] ကေုာံ [[သုဝဏ္ဏဘုံ]]တေအ်ရ။ အက္ခရ်မန် ကေုာံ ဂၞန်မန်တအ်ဂှ် ကေတ်လဝ် အခိုက်နူကဵု [[လိက်ဗြဟ္မဳ]] (Brahmi script) နူကဵု ဍုင်အိန္ဒိယ သၠုင်ကျာရ။&lt;ref&gt;Bauer, Christian. (1982). ''Morphology and Syntax of Spoken Mon''. University of London.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲအခိင်တေအ် သၞောတ်လၟိဟ်မန်ဂှ် ဒှ်အရာအဓိက သွက်ဂွံ ချူစၟတ်သမ္တီ ပရေင်သာသနာ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဍုင်ရ။ လိက်တၟအ်မန် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဍုင်သေံ ကေုာံ ဍုင်ဗၟာတအ်ဂှ် ထ္ၜးလဝ် သက်သဳ ဒဒှ်ရ ဂကူမန်တအ် စကာကၠုင် ဂၞန်သၚ်္ချာ နူကဵု သၞာံမဂၠိုင်ကဵုလ္ၚီရ။ ပ္ဍဲလိက်တၟအ်တအ်ဂှ် လၟိဟ်သင်္ကေတဂမၠိုင်ဝွံ ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ဂွံဆဵုကေတ်မာန်ရ။

== လၟိဟ်ဂၞန် အဓိကဂမၠိုင် ==
လၟိဟ်ဂၞန် အဓိက နူကဵု သုည စဵုကဵု ဒစိတ် ပ္ဍဲဘာသာမန်ဂှ် မၞုံအတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။ သင်္ကေတဂၞန်တအ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကုဂၞန်ဗၟာကီုလေဝ် ရမ္သာင်ဟီု ကေုာံ မလိက်ဂှ် တၞဟ်ခြာဒၟံင်ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ '''သၞောတ်လၟိဟ် မူလ (၀ - ၁၀)'''
|-
! ဂၞန်
! မလိက်
! ရမ္သာင် (IPA)
! အဓိပ္ပါယ် (အင်္ဂလိက်)
|-
| ၀ || [[သုည]] || /suɲa/ || Zero
|-
| ၁ || [[မွဲ]] || /mòa/ || One
|-
| ၂ || [[ၜါ]] || /ba/ || Two
|-
| ၃ || [[ပိ]] || /pi/ || Three
|-
| ၄ || [[ပန်]] || /pɔn/ || Four
|-
| ၅ || [[မသုန်]] || /pəsùn/ || Five
|-
| ၆ || [[တြဴ]] || /təraw/ || Six
|-
| ၇ || [[ထပှ်]] || /tʰəpɔh/ || Seven
|-
| ၈ || [[ဒ္စာံ]] || /həcam/ || Eight
|-
| ၉ || [[ဒစိတ်]] || /həcit/ || Nine
|-
| ၁၀ || [[စှ်]] || /cɔh/ || Ten
|}

== ပွမရိုဟ်လၟိဟ်ဂၞန် ==
သၞောတ်ရိုဟ်လၟိဟ်မန်ဝွံ စကာသၞောတ်သဇိုင်စှ် (Base-10 system) ရ။ ဒက်ပတန် လၟိဟ်ဂၞန်ဂမၠိုင် နကဵု ပွမစုတ် ဂၞန်စှ် ကေုာံ ဂၞန်မွဲ စပ်လဝ် ရေင်သကအ်ရ။ 

* '''၁၁''' = စှ်မွဲ (၁၀ + ၁)
* '''၁၂''' = စှ်ၜါ (၁၀ + ၂)
* '''၂၀''' = ၜါစှ် (၂ x ၁၀)
* '''၂၁''' = ၜါစှ်မွဲ 
* '''၃၀''' = ပိစှ် 

လၟိဟ်ဂၞန် မဇၞော်နူဂှ်တအ်ဂှ် စကာ မလိက်တၞဟ်ခြာတုဲ ကော်စရ။
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 50%;&quot;
|-
! လၟိဟ်ဂၞန် !! မလိက်မန် !! အင်္ဂလိက် 
|-
| ၁၀၀ || မွဲကၠံ || One Hundred
|-
| ၁,၀၀၀ || မွဲလ္ၚီ || One Thousand
|-
| ၁၀,၀၀၀ || မွဲလက် || Ten Thousand
|-
| ၁၀၀,၀၀၀ || မွဲကိုဋ် || One Hundred Thousand
|-
| ၁,၀၀၀,၀၀၀ || စှ်ကိုဋ် / မွဲပြကောဋိကိုဋ် || One Million
|}
&lt;ref&gt;Shorto, H.L. (1962). ''A Dictionary of Modern Spoken Mon''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== သင်္ကေတဂၞန်မန် ==
သင်္ကေတဂၞန် မစကာ ပ္ဍဲလိက်မန် လၟုဟ်ဝွံ ဒှ်သင်္ကေတဂၞန် တုပ် ကုသင်္ကေတဂၞန်ဗၟာ (Myanmar Digits) ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ဂကူမန် ကေုာံ ဂကူဗၟာတအ် မံင်ကၠုင် ဒေသမွဲစွံ ကေုာံ စကာကၠုင် အက္ခရ်မတုပ်သၟဟ်တုဲ သင်္ကေတဂၞန်တအ်လေဝ် တုပ်သၟဟ်အာကီုရ။ ၜိုန်ရ သင်္ကေတ တုပ်ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု [[လိက်သၠရိုတ်]] ကေုာံ လိက်တၟအ်တြေံတအ်ဂှ် ဂၞန်မန်တအ် ဗီုပြင် မတၞဟ်ခြာညိည နွံကီုရ။ 

== သဒ္ဒါ ကေုာံ လွပ် ==
ပ္ဍဲသဒ္ဒါမန်ဂှ် ပွမစကာ လၟိဟ်ဂၞန်ဝွံ မၞုံကဵု သၞောတ်လွပ် မကော်စ &quot;ဖ္ဍိုက်လၟိဟ်&quot; (Classifiers) မဒှ်ရ။&lt;ref&gt;Jenny, Mathias. (2005). ''The verb system of Mon''. University of Zurich.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲဘာသာမန်ဂှ် ဒးစုတ် ဖ္ဍိုက်လၟိဟ် လက္ကရဴ လၟိဟ်ဂၞန်လၟိုန်ရ။
လၟေင်ပွမဟီုဂှ် - '''နာမ် + လၟိဟ်ဂၞန် + ဖ္ဍိုက်လၟိဟ်''' ရ။

ဥပမာ -
* '''မၞိဟ် မွဲ တၠ''' (Person + One + Classifier for people) = One person
* '''ကၠဵု ၜါ မ''' (Dog + Two + Classifier for animals/objects) = Two dogs
* '''သ္ၚိ ပိ မ''' (House + Three + Classifier for buildings) = Three houses
* '''ကွဳစက် ပန် ကွဳ''' (Car + Four + Classifier for vehicles) = Four cars

သၞောတ်ဏအ်ဝွံ တုပ်သၟဟ် ကုသၞောတ်ဘာသာ ရးအာရှအဂၞဲ တၞဟ်တအ် ဗီုကဵု ဘာသာသေံ၊ ဘာသာဗၟာ ကေုာံ ဘာသာခမေန်ကီုရ။

== တၞောဝ်ဘာသာ ကေုာံ ပွမတုပ်သၟဟ် ==
ဘာသာမန်ဝွံ ဒှ်ဘာသာ ပ္ဍဲဂကောံ မန်-ခမေန် (Mon-Khmer) တုဲ သၞောတ်လၟိဟ်ဂှ်လေဝ် တုပ်သၟဟ် ကုဘာသာ ခမေန် (Khmer) ကေုာံ ဘာသာတၞဟ်တအ် ပ္ဍဲဂကောံဝွံ ဗွဲမလောန်ရ။ ဥပမာ ပ္ဍဲဘာသာခမေန် 'မွဲ' (muoy), 'ၜါ' (pi), 'ပိ' (bei), 'ပန်' (buon), 'မသုန်' (pram) တအ်ဝွံ ရမ္သာင် ကေုာံ တမ်မူလ တုပ်သၟဟ် ကုမန် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ 

== အပြံင်အလှာဲ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ==
ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဝွံ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဆက်ဆောံ ကုဂကူဗၟာ ကေုာံ ဂကူသေံတုဲ၊ လွပ်သၞောတ်လၟိဟ်မန်လေဝ် ဒးဒုင်သြဇာ ညိညကီုရ။ ကောန်ဂကူမန် မမံင် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာတအ်ဂှ် လဆောဝ်မ္ဂး စကာ ဂၞန်ဗၟာ ပြံက်နှဴ ကုဂၞန်မန် ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန်ဒဒှ်လၟိုန်တ္ၚဲရ။&lt;ref&gt;South, Ashley. (2003). ''Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake''. Routledge.&lt;/ref&gt; ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ်မန်၊ ဘာဗတောန်လိက်မန် ကေုာံ ပရေင်ယေန်သၞာင်တအ်ဂှ် ဂၞန်မန် ကေုာံ သၞောတ်ရိုဟ်လၟိဟ်မန် ဇေတ်ဇေတ်ဂှ် မင်မဲလဝ် ဇကုစဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

== လိက်ပတ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ==
ပ္ဍဲလိက်ပတ်မန် ကေုာံ လိက်သၠရိုတ်ဂမၠိုင်ဂှ် သၞောတ်လၟိဟ်မန်ဝွံ ပါလုပ်ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။ လိက်ဝင်၊ လိက်ပျူ၊ [[လိက်ဇာတာ]] ကေုာံ [[လိက်ဗေဒင်]]တအ်ဂှ် ချူစၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု ဂၞန်မန် သီုဖအိုတ်ရ။ ဂၞန်သင်္ချာ ပ္ဍဲအခိုက်ကၞာမန်ဝွံ မၞုံကဵု အဓိပ္ပါယ် နက္ခတ် ကေုာံ ပရေင်ဓဝ်ပတှ်ေ မတွံဆိုက်ဗဒက်ကီုရ။ ဥပမာ ဂၞန် '''ဒစိတ် (၉)''' ဝွံ မန်တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဂၞန်မၞုံကဵု ကျာ်သြဳ ကေုာံ ဂၞန်အံင်ဇၞးမွဲရ။

== သရောပ် ==
သၞောတ်လၟိဟ်မန်ဝွံ ဟွံသေင်ဆ ပွမရိုဟ်လၟိဟ်သၟး၊ မဒှ် ဒြပ်ရတ် ယေန်သၞာင် ကေုာံ လိက်ပတ် မဆက်စပ်ဒၟံင် ကုပရေင်ဘဝ ဂကူမန်တအ် မွဲရ။ ပွမလ္ၚတ် ကေုာံ ပွမမင်မဲ သၞောတ်လၟိဟ်မန်ဝွံ ဒှ်အရာ မင်မဲ ဝင် ကေုာံ တၞောဝ်ဗဳဇ ဂကူမန် သွက်အနာဂတ်ကီုရ။&lt;ref&gt;Diffloth, Gérard. (1984). ''The Dvaravati Old Mon Language and Nyah Kur''. Chulalongkorn University.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန် မ္ၚး ==
* [[File:Commons-logo.svg|15px|link=Wikimedia Commons]] [[commons:Category:Mon numerals|Mon numerals]] ပ္ဍဲ ဝဳကဳမီဒဳယာ ကွန်မွန်း
* [[Mon language|ဘာသာမန် ပ္ဍဲအင်္ဂလိက်ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]
* [[Mon script|အက္ခရ်မန် ပ္ဍဲအင်္ဂလိက်ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]

{{Navbox
| name      = သၞောတ်လၟိဟ်မန်
| title     = ဂကောံ လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင်မန်
| state     = autocollapse
| bodyclass = hlist

| group1 = လိက်ပတ် ကေုာံ အရေဝ်
| list1  =
* [[အက္ခရ်မန်]]
* [[သၞောတ်လၟိဟ် မန်]]
* [[သဒ္ဒါမန်]]
* [[လိက်သၠရိုတ်]]

| group2 = ဝင် ကေုာံ ယေန်သၞာင်
| list2  =
* [[ဝင်မန်]]
* [[အခိုက်ကၞာမန်]]
* [[ဒွါရဝတဳ]]
* [[သုဝဏ္ဏဘုံ]]
}}

[[Category:ဘာသာမန်]]
[[Category:သၞောတ်လၟိဟ်]]
[[Category:ယေန်သၞာင်မန်]]
[[Category:သၚ်္ချာ]]</text>
      <sha1>j0mbeq2fuvwgg0wwkoixs6fvvhbdysb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Infobox numeral system</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12133</id>
    <revision>
      <id>57902</id>
      <timestamp>2026-10-10T05:23:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;includeonly&gt;{{Infobox | bodystyle   = width:22em; text-align:left; | above       = {{{name|{{PAGENAME}}}}} | abovestyle  = background-color: #f0f8ff; text-align: center; | image       = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|alt={{{alt|}}}}} | caption     = {{{caption|}}}  | label1      = ဂကူ (Type) | data1       = {{{type|}}}  | label2      = ဂကူ / ယေန်သ...&quot;</comment>
      <origin>57902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2358" sha1="a9otjlwetsmf0unwxlszrp1s1nenp0e" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Infobox
| bodystyle   = width:22em; text-align:left;
| above       = {{{name|{{PAGENAME}}}}}
| abovestyle  = background-color: #f0f8ff; text-align: center;
| image       = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|alt={{{alt|}}}}}
| caption     = {{{caption|}}}

| label1      = ဂကူ (Type)
| data1       = {{{type|}}}

| label2      = ဂကူ / ယေန်သၞာင်
| data2       = {{{culture|}}}

| label3      = ဘာသာအရေဝ်
| data3       = {{{language|}}}

| label4      = ဒေသ
| data4       = {{{region|}}}

| label5      = ခေတ်
| data5       = {{{era|}}}

| label6      = သဇိုင် (Base)
| data6       = {{{base|}}}

| label7      = သင်္ကေတဂမၠိုင်
| data7       = {{{symbol|}}}
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|content=
== နိဒါန် ==
ထာမ်ပလိက်ဝွံ ဒှ်ထာမ်ပလိက် အင်ဖဝ်ဗံက် (Infobox) မစကာ ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက် မဆေင်စပ် ကုသၞောတ်လၟိဟ် (Numeral systems) တအ်ရ။

== လွပ် ==
ကပ်ပဳကေတ် ကောဒ် ဗွဲသၟဝ်ဝွံတုဲ စုတ်လဝ် ပ္ဍဲလတူအိုတ် နူကဵု မုက်လိက် မဆေင်စပ်တအ်ဂှ်ညိ။ ဒၞာဲဟွံမဲကဵု တင်ဂၞင်တအ်ဂှ် ထပ်စွံလဝ် သၠးသၠးမာန်ရ။

&lt;pre style=&quot;overflow:auto&quot;&gt;
{{Infobox numeral system
| name     = 
| image    = 
| caption  = 
| type     = 
| culture  = 
| language = 
| region   = 
| era      = 
| base     = 
| symbol   = 
}}
&lt;/pre&gt;

== သာဓက ==
&lt;pre style=&quot;overflow:auto&quot;&gt;
{{Infobox numeral system
| name     = သၞောတ်လၟိဟ် မန်
| type     = [[Decimal]]
| culture  = [[ဂကူမန်]]
| language = [[ဘာသာမန်]]
| region   = [[ဍုင်ဗၟာ]]၊ [[ဍုင်သေံ]]
| base     = ၁၀
| symbol   = ၀, ၁, ၂, ၃, ၄, ၅, ၆, ၇, ၈, ၉
}}
&lt;/pre&gt;

[[Category:ထာမ်ပလိက် အင်ဖဝ်ဗံက်|သၞောတ်လၟိဟ်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် သၞောတ်လၟိဟ်| ]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>a9otjlwetsmf0unwxlszrp1s1nenp0e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လိက်ဗြဟ္မဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12134</id>
    <revision>
      <id>57903</id>
      <timestamp>2026-10-10T08:52:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox writing system | name      = လိက်ဗြဟ္မဳ | altname   = Brahmi | type      = [[အဘူဂဳဒါ]] | image     = Brahmi_script.svg | imagesize = 220px | caption   = အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲခေတ်အသောက | time      = ၜိုတ် ၃ ဗွဝ်ကၠံ ဗဳသဳ - ၅ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳ | l...&quot;</comment>
      <origin>57903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8844" sha1="kv04mn2rutqe3hk24ukzqhp9wqeu8y7" xml:space="preserve">{{Infobox writing system
| name      = လိက်ဗြဟ္မဳ
| altname   = Brahmi
| type      = [[အဘူဂဳဒါ]]
| image     = Brahmi_script.svg
| imagesize = 220px
| caption   = အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲခေတ်အသောက
| time      = ၜိုတ် ၃ ဗွဝ်ကၠံ ဗဳသဳ - ၅ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳ
| languages = [[သံသကြိုတ်]]၊ [[ပါဠိ]]၊ [[ပြကြိုတ်]]
| parent    = [[လိက်အာရမိတ်]] (ဝါ) လိက်တမ်မူလအိန္ဒိယ
| children  = [[တၞောဝ်လိက်ဗြဟ္မဳ]] (ပါလုပ် လိက်မန်၊ လိက်ဗၟာ၊ လိက်သေံ၊ လိက်ခမေန်)
| direction = ပ္ၚံက်စတဲ ဇွိ ဇရေင် ပုင်
| unicode   = U+11000–U+1107F
| iso15924  = Brah
}}

'''လိက်ဗြဟ္မဳ''' ({{lang-en|Brahmi script}}) ဝွံ ဒှ်သၞောတ်လိက် မစကာလဝ် ပ္ဍဲခေတ်တမၠာ အိန္ဒိယတုဲ ဒှ်တမ်မူလ အက္ခရ်ဂမၠိုင် မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲရးအာရှအဂၞဲ ကေုာံ အာရှသၠုင်ကျာ သီုကဵု [[လိက်မန်]] ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Salomon|first=Richard|title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the other Indo-Aryan Languages|year=1998|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-509984-3}}&lt;/ref&gt; လိက်ဗြဟ္မဳဝွံ ဒှ်သၞောတ်လိက် မကော်စ [[အဘူဂဳဒါ]] (Abugida) မဒှ်သၞောတ် လိက်ဗျည်ကဵုသဵု မပံင်စပ်လဝ် ရေင်သကအ်ရ။

== တမ်မူလ ==
တမ်မူလ လိက်ဗြဟ္မဳဝွံ တၠပညာတအ် လညာတ်တၞဟ်ခြာဒၟံင် ရေင်သကအ်ရ။ လညာတ်လ္ၚဵုဟီုမ္ဂး လိက်ဗြဟ္မဳဝွံ ကၠုင်နူ [[လိက်အာရမိတ်]] (Aramaic) မဒှ်လိက်ရးပလိုတ်အာရှရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Dani|first=Ahmad Hasan|title=Indian Palaeography|year=1963|publisher=Clarendon Press}}&lt;/ref&gt; လညာတ်လ္ၚဵုဂှ် ပတှ်ေကေတ် လိက်ဗြဟ္မဳဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵုအိန္ဒိယ အပ္ဍဲဒေသဂှ်ဟေင်ရ။

== ဝင် ==
ဝင်လိက်ဗြဟ္မဳဝွံ စတင်ကၠုင် နူကဵုခေတ် သၟိင်အသောက (Ashoka) ၜိုတ် ၃ ဗွဝ်ကၠံ ဗဳသဳရ။ တိုင်တၟအ်အသောက (Edicts of Ashoka) မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲအလုံမွဲ ရးအိန္ဒိယဂှ် ချူလဝ် နကဵုလိက်ဗြဟ္မဳရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Falk|first=Harry|title=Schrift im alten Indien: Ein Forschungsbericht mit Anmerkungen|year=1993|publisher=Gunter Narr Verlag}}&lt;/ref&gt;

== လက္ခဏာ ==
လိက်ဗြဟ္မဳဝွံ ချူနူ ဇွိ ဇရေင် ပုင် ရ။ အက္ခရ်တအ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုဗျည် ကေုာံ သဵု။ ဗျည်မွဲမ္ဂး နွံကဵု သဵု(အ) မွဲရ။ ယဝ်ရ မိက်ဂွံပြံင်လှာဲသဵုမ္ဂး ဒးစုတ် သင်္ကေတသဵု ပ္ဍဲလတူ၊ သၟဝ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး လက္ကရဴဗျည်ဂှ်ရ။

== ပွမဖံက်ဗှ် ==
လိက်ဗြဟ္မဳဂှ် လုကဴသၞာံမဂၠိုင် ကၠေအ်ကၠက်အာတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၃၇ ဂှ် တၠပညာအင်္ဂလိက် ယိမ်း ဇြိမ်သေပ် (James Prinsep) သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်တုဲ ဖံက်ဗှ်မာန်ကၠုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Prinsep|first=James|title=Interpretation of the Most Ancient of the Inscriptions on the Pillar at Delhi|journal=Journal of the Asiatic Society of Bengal|year=1837|volume=6|pages=566–609}}&lt;/ref&gt; ညးဗှ်ကၠိုဟ် လိက်တိုင်တၟအ်အသောကတုဲ လိက်ဗြဟ္မဳဝွံ ကလေင်ယံင်တိုန် ပ္ဍဲဂၠးတိပၠန်ရ။

== တၞောဝ်ဗဳဇ ==
လိက်ဗြဟ္မဳဝွံ ဒှ်မိမ လိက်မဂၠိုင်ကဵုကၠံ ပ္ဍဲအာရှရ။ တၞောဝ်ဗဳဇ လိက်ဗြဟ္မဳဂှ် ပါ်လဝ် ၜါက္ဍိုပ်ဇၞော်ဇၞော် - လိက်ဗြဟ္မဳသၟဝ်ကျာ ကေုာံ လိက်ဗြဟ္မဳသၠုင်ကျာ။
* '''ဗြဟ္မဳသၟဝ်ကျာ''': လိက်ဒေဝနာဂရဳ၊ လိက်ဗင်္ဂလဳ၊ လိက်တိဗေတ်။
* '''ဗြဟ္မဳသၠုင်ကျာ''': [[လိက်ပလ္လဝ]]၊ [[လိက်မန်]]၊ [[လိက်ခမေန်]]၊ လိက်သေံ၊ လိက်တမဳလ်။

== ဗျည် ==
လိက်ဗြဟ္မဳ နွံဗျည် ၃၃ မ။ ဗျည်တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵုဌာန် ကေုာံ ကရိုဏ်။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ ဗျည် လိက်ဗြဟ္မဳ
|-
! ဌာန် !! ကဏ္ဍ !! က (k) !! ခ (kh) !! ဂ (g) !! ဃ (gh) !! င (ṅ)
|-
| ကဏ္ဌဇ (Guttural) || က-ဝဂ် || 𑀓 || 𑀔 || 𑀕 || 𑀖 || 𑀗
|-
| တာလုဇ (Palatal) || စ-ဝဂ် || 𑀘 || 𑀙 || 𑀚 || 𑀛 || 𑀜
|-
| မုဒ္ဓဇ (Retroflex) || ဋ-ဝဂ် || 𑀝 || 𑀞 || 𑀟 || 𑀠 || 𑀡
|-
| ဒန္တဇ (Dental) || တ-ဝဂ် || 𑀢 || 𑀣 || 𑀤 || 𑀥 || 𑀦
|-
| ဩဋ္ဌဇ (Labial) || ပ-ဝဂ် || 𑀧 || 𑀨 || 𑀩 || 𑀪 || 𑀫
|}

== သဵု ==
သဵုပ္ဍဲလိက်ဗြဟ္မဳဂှ် နွံၜါပြကာ၊ သဵုတၞဟ်ခြာ (Independent vowels) ကေုာံ သင်္ကေတသဵု (Dependent vowel signs)။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ သဵု လိက်ဗြဟ္မဳ
|-
! သဵု !! အ (a) !! အာ (ā) !! ဣ (i) !! ဤ (ī) !! ဥ (u) !! ဦ (ū) !! ဧ (e) !! ဩ (o)
|-
| သဵုတၞဟ်ခြာ || 𑀅 || 𑀆 || 𑀇 || 𑀈 || 𑀉 || 𑀊 || 𑀏 || 𑀑
|}

== ဂၞန် ==
ဂၞန်ဗြဟ္မဳဂှ် ဒှ်တမ်မူလ ဂၞန်ဟိန္ဒူ-အာရဗဳ မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲဂၠးတိလၟုဟ်ရ။ ဂၞန် ၁, ၂, ၃ ဂှ် ချူလဝ် နကဵု ღရဳလ္တူရေင်သကအ်ရ။

== ယူနဳကုဒ် ==
လိက်ဗြဟ္မဳဂှ် စုတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞောတ် [[ယူနဳကုဒ်]] (Unicode) မရနုက်ကဵု ၆.၀ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ အံက်တဝ်ဗါ။ ဗလံက်ယူနဳကုဒ် သွက်လိက်ဗြဟ္မဳဂှ် U+11000–U+1107F ရ။

== နိဿဲ ==
{{Reflist|30em|refs=
&lt;ref name=&quot;Salomon1998&quot;&gt;{{cite book|last=Salomon|first=Richard|title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the other Indo-Aryan Languages|year=1998|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-509984-3}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Dani1963&quot;&gt;{{cite book|last=Dani|first=Ahmad Hasan|title=Indian Palaeography|year=1963|publisher=Clarendon Press}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Falk1993&quot;&gt;{{cite book|last=Falk|first=Harry|title=Schrift im alten Indien: Ein Forschungsbericht mit Anmerkungen|year=1993|publisher=Gunter Narr Verlag}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Prinsep1837&quot;&gt;{{cite journal|last=Prinsep|first=James|title=Interpretation of the Most Ancient of the Inscriptions on the Pillar at Delhi|journal=Journal of the Asiatic Society of Bengal|year=1837|volume=6|pages=566–609}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Buhler1898&quot;&gt;{{cite book|last=Bühler|first=Georg|title=On the Origin of the Indian Brahma Alphabet|year=1898|publisher=Karl J. Trübner}}&lt;/ref&gt;
}}

{{Brahmi scripts}}

[[Category:လိက်ဗြဟ္မဳ]]
[[Category:အက္ခရ်]]
[[Category:ဝင်အက္ခရ်]]
[[Category:လိက်အိန္ဒိယ]]</text>
      <sha1>kv04mn2rutqe3hk24ukzqhp9wqeu8y7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Brahmi scripts</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12135</id>
    <revision>
      <id>57904</id>
      <timestamp>2026-10-10T08:54:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Navbox | name      = Brahmi scripts | title     = [[အက္ခရ် ဗြဟ္မီ]] ကေုာံ အက္ခရ်တၞောဝ်ဗြဟ္မီဂမၠိုၚ် (Brahmi scripts) | state     = {{{state|autocollapse}}} | bodyclass = hlist | image     = [[File:Brahmi_consonants.svg|100px|အက္ခရ် ဗြဟ္မီ]]  | group1 = တမ်မူလ | list1  =  * အက္ခရ် ဗ...&quot;</comment>
      <origin>57904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5909" sha1="clctlwobnp1pjwfbux1v5qha3mxb08x" xml:space="preserve">{{Navbox
| name      = Brahmi scripts
| title     = [[အက္ခရ် ဗြဟ္မီ]] ကေုာံ အက္ခရ်တၞောဝ်ဗြဟ္မီဂမၠိုၚ် (Brahmi scripts)
| state     = {{{state|autocollapse}}}
| bodyclass = hlist
| image     = [[File:Brahmi_consonants.svg|100px|အက္ခရ် ဗြဟ္မီ]]

| group1 = တမ်မူလ
| list1  = 
* [[အက္ခရ် ဗြဟ္မီ|ဗြဟ္မီ]]
* [[အက္ခရ် ခရဝ်သထဳ|ခရဝ်သထဳ]] (Kharosthi)

| group2 = ဗြဟ္မီ သၟဝ်ကျာ&lt;br&gt;(Northern Brahmic)
| list2  = 
* [[အက္ခရ် ဂုပ္ပတ|ဂုပ္ပတ]]
* [[အက္ခရ် သျှာရဒါ|သျှာရဒါ]]
* [[အက္ခရ် သိဒ္ဓံ|သိဒ္ဓံ]]
* [[အက္ခရ် ဒေဝနာဂရဳ|ဒေဝနာဂရဳ]] (Devanagari)
* [[အက္ခရ် ဗေၚ်ဂါလဳ-အာသံ|ဗေၚ်ဂါလဳ-အာသံ]]
* [[အက္ခရ် တိဗေတ်|တိဗေတ်]] (Tibetan)
* [[အက္ခရ် နဳပါလ|နဳပါလ]]
* [[အက္ခရ် ဂူရမူခဳ|ဂူရမူခဳ]] (Gurmukhi)

| group3 = ဗြဟ္မီ သၠုၚ်ကျာ&lt;br&gt;(Southern Brahmic)
| list3  = 
* [[အက္ခရ် ကဒမ္ဗ|ကဒမ္ဗ]] (Kadamba)
* [[အက္ခရ် ပလ္လဝ|ပလ္လဝ]] (Pallava)
* [[အက္ခရ် ကလိၚ်္ဂ|ကလိၚ်္ဂ]] (Kalinga)
* [[အက္ခရ် တာမိလ်|တာမိလ်]] (Tamil)
* [[အက္ခရ် တေလူဂူ|တေလူဂူ]] (Telugu)
* [[အက္ခရ် ကန္နဒ|ကန္နဒ]] (Kannada)
* [[အက္ခရ် မလေယာလံ|မလေယာလံ]] (Malayalam)
* [[အက္ခရ် သိၚ်္ဃိုဠ်|သိၚ်္ဃိုဠ်]] (Sinhala)

| group4 = အာရှအဂၞဲ&lt;br&gt;(Southeast Asian)
| list4  = 
* [[အက္ခရ် မန်|မန်]]
* [[အက္ခရ် ဗၟာ|ဗၟာ]]
* [[အက္ခရ် ခမာ|ခမာ]] (Khmer)
* [[အက္ခရ် သေံ|သေံ]] (Thai)
* [[အက္ခရ် လာအို|လာအို]] (Lao)
* [[အက္ခရ် ဂျာဗာ|ဂျာဗာ]] (Javanese)
* [[အက္ခရ် ဗာလဳ|ဗာလဳ]] (Balinese)
* [[အက္ခရ် စာမ်|စာမ်]] (Cham)
* [[အက္ခရ် တာဲတမ်|တာဲတမ်]] (Tai Tham)
* [[အက္ခရ် ဗူဂိသ်|ဗူဂိသ်]] (Buginese)

| group5 = ဂကောံတၞဟ်ဟ်
| list5  = 
* [[ဂကောံ အက္ခရ် အဘူဂဳဒါ|အဘူဂဳဒါ (Abugida)]]
* [[အက္ခရ် အိန္ဒိယ|အိန္ဒိယ]]

| below = 
* {{icon|category}} [[:Category:Brahmic scripts|ကဏ္ဍ]]
* {{icon|commons}} [[:commons:Category:Brahmi script|ဝဳကဳ ကွန်မွန်း]]
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|content=
== သမ္တီ ==
ထာမ်ပလိက်ဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံစကာ ပ္ဍဲကဏ္ဍ အက္ခရ်ဗြဟ္မီ ကေုာံ အက္ခရ်တၞောဝ်ဗြဟ္မီ မပြးဇးတိတ်အာ နူအိန္ဒိယ စဵုကၠေပ်အာရှအဂၞဲ (မပ္တံကဵု အက္ခရ်မန်၊ ခမာ၊ သေံ) တအ်ရ။

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origin) ==
အက္ခရ် ဗြဟ္မီ (Brahmi script) ဝွံ ဒှ်တမ်မူလ အက္ခရ်မစကာလဝ် ပ္ဍဲအိန္ဒိယခေတ်တြေံတုဲ ဒှ်မိမ သွက်အက္ခရ်ဂမၠိုၚ် မစကာဒၟံၚ် ပ္ဍဲအာရှသၠုၚ်ကျာ ကေုာံ အာရှအဂၞဲ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ရ။&lt;ref&gt;Salomon, Richard (1998). ''Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the other Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-535666-3.&lt;/ref&gt; 

အက္ခရ်ပလ္လဝ မကၠုၚ်နူ ရးအိန္ဒိယသၠုၚ်ကျာဂှ် ဒှ်တမ်ရိုဟ် သွက်အက္ခရ်မန် တုဲ နူအက္ခရ်မန်မွဲကဆံၚ် ပြးဇးအာ စဵုကဵုဒက်ပ္တန်လဝ် အက္ခရ်ဗၟာ၊ အက္ခရ်လာန်နာ၊ ကေုာံ အက္ခရ်တၞဟ်ဟ် ပ္ဍဲဒေသအာရှအဂၞဲရ။&lt;ref&gt;Court, Christopher (1996). &quot;The spread of Brahmi Script into Southeast Asia&quot;. In Daniels, Peter T.; Bright, William (eds.). ''The World's Writing Systems''. Oxford University Press. pp. 445–449.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ (References) ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;Salomon1998&quot;&gt;Salomon, Richard (1998). ''Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the other Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Daniels1996&quot;&gt;Daniels, Peter T.; Bright, William, eds. (1996). ''The World's Writing Systems''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Gaur2000&quot;&gt;Gaur, Albertine (2000). ''Literacy and the Anatomy of Language''. British Library.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bauer1991&quot;&gt;Bauer, Christian (1991). &quot;Notes on Mon Epigraphy&quot;. ''Journal of the Siam Society''. 79 (1): 31–83.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Casparis1975&quot;&gt;De Casparis, J. G. (1975). ''Indonesian Palaeography: A History of Writing in Indonesia from the Beginnings to C. A.D. 1500''. E. J. Brill.&lt;/ref&gt;
}}

[[Category:ထာမ်ပလိက် နာဝဳဂေယှေန် အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ အက္ခရ်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် အက္ခရ်ဗြဟ္မီ| ]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>clctlwobnp1pjwfbux1v5qha3mxb08x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57905</id>
      <parentid>57904</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T08:55:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5909" sha1="1gb682t9ejnuqxyret7o76xufxjpfvo" xml:space="preserve">{{Navbox
| name      = Brahmi scripts
| title     = [[အက္ခရ် ဗြဟ္မဳ]] ကေုာံ အက္ခရ်တၞောဝ်ဗြဟ္မဳဂမၠိုၚ် (Brahmi scripts)
| state     = {{{state|autocollapse}}}
| bodyclass = hlist
| image     = [[File:Brahmi_consonants.svg|100px|အက္ခရ် ဗြဟ္မဳ]]

| group1 = တမ်မူလ
| list1  = 
* [[အက္ခရ် ဗြဟ္မဳ|ဗြဟ္မဳ]]
* [[အက္ခရ် ခရဝ်သထဳ|ခရဝ်သထဳ]] (Kharosthi)

| group2 = ဗြဟ္မဳ သၟဝ်ကျာ&lt;br&gt;(Northern Brahmic)
| list2  = 
* [[အက္ခရ် ဂုပ္ပတ|ဂုပ္ပတ]]
* [[အက္ခရ် သျှာရဒါ|သျှာရဒါ]]
* [[အက္ခရ် သိဒ္ဓံ|သိဒ္ဓံ]]
* [[အက္ခရ် ဒေဝနာဂရဳ|ဒေဝနာဂရဳ]] (Devanagari)
* [[အက္ခရ် ဗေၚ်ဂါလဳ-အာသံ|ဗေၚ်ဂါလဳ-အာသံ]]
* [[အက္ခရ် တိဗေတ်|တိဗေတ်]] (Tibetan)
* [[အက္ခရ် နဳပါလ|နဳပါလ]]
* [[အက္ခရ် ဂူရမူခဳ|ဂူရမူခဳ]] (Gurmukhi)

| group3 = ဗြဟ္မဳ သၠုၚ်ကျာ&lt;br&gt;(Southern Brahmic)
| list3  = 
* [[အက္ခရ် ကဒမ္ဗ|ကဒမ္ဗ]] (Kadamba)
* [[အက္ခရ် ပလ္လဝ|ပလ္လဝ]] (Pallava)
* [[အက္ခရ် ကလိၚ်္ဂ|ကလိၚ်္ဂ]] (Kalinga)
* [[အက္ခရ် တာမိလ်|တာမိလ်]] (Tamil)
* [[အက္ခရ် တေလူဂူ|တေလူဂူ]] (Telugu)
* [[အက္ခရ် ကန္နဒ|ကန္နဒ]] (Kannada)
* [[အက္ခရ် မလေယာလံ|မလေယာလံ]] (Malayalam)
* [[အက္ခရ် သိၚ်္ဃိုဠ်|သိၚ်္ဃိုဠ်]] (Sinhala)

| group4 = အာရှအဂၞဲ&lt;br&gt;(Southeast Asian)
| list4  = 
* [[အက္ခရ် မန်|မန်]]
* [[အက္ခရ် ဗၟာ|ဗၟာ]]
* [[အက္ခရ် ခမာ|ခမာ]] (Khmer)
* [[အက္ခရ် သေံ|သေံ]] (Thai)
* [[အက္ခရ် လာအို|လာအို]] (Lao)
* [[အက္ခရ် ဂျာဗာ|ဂျာဗာ]] (Javanese)
* [[အက္ခရ် ဗာလဳ|ဗာလဳ]] (Balinese)
* [[အက္ခရ် စာမ်|စာမ်]] (Cham)
* [[အက္ခရ် တာဲတမ်|တာဲတမ်]] (Tai Tham)
* [[အက္ခရ် ဗူဂိသ်|ဗူဂိသ်]] (Buginese)

| group5 = ဂကောံတၞဟ်ဟ်
| list5  = 
* [[ဂကောံ အက္ခရ် အဘူဂဳဒါ|အဘူဂဳဒါ (Abugida)]]
* [[အက္ခရ် အိန္ဒိယ|အိန္ဒိယ]]

| below = 
* {{icon|category}} [[:Category:Brahmic scripts|ကဏ္ဍ]]
* {{icon|commons}} [[:commons:Category:Brahmi script|ဝဳကဳ ကွန်မွန်း]]
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|content=
== သမ္တီ ==
ထာမ်ပလိက်ဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံစကာ ပ္ဍဲကဏ္ဍ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ ကေုာံ အက္ခရ်တၞောဝ်ဗြဟ္မဳ မပြးဇးတိတ်အာ နူအိန္ဒိယ စဵုကၠေပ်အာရှအဂၞဲ (မပ္တံကဵု အက္ခရ်မန်၊ ခမာ၊ သေံ) တအ်ရ။

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origin) ==
အက္ခရ် ဗြဟ္မဳ (Brahmi script) ဝွံ ဒှ်တမ်မူလ အက္ခရ်မစကာလဝ် ပ္ဍဲအိန္ဒိယခေတ်တြေံတုဲ ဒှ်မိမ သွက်အက္ခရ်ဂမၠိုၚ် မစကာဒၟံၚ် ပ္ဍဲအာရှသၠုၚ်ကျာ ကေုာံ အာရှအဂၞဲ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ရ။&lt;ref&gt;Salomon, Richard (1998). ''Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the other Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-535666-3.&lt;/ref&gt; 

အက္ခရ်ပလ္လဝ မကၠုၚ်နူ ရးအိန္ဒိယသၠုၚ်ကျာဂှ် ဒှ်တမ်ရိုဟ် သွက်အက္ခရ်မန် တုဲ နူအက္ခရ်မန်မွဲကဆံၚ် ပြးဇးအာ စဵုကဵုဒက်ပ္တန်လဝ် အက္ခရ်ဗၟာ၊ အက္ခရ်လာန်နာ၊ ကေုာံ အက္ခရ်တၞဟ်ဟ် ပ္ဍဲဒေသအာရှအဂၞဲရ။&lt;ref&gt;Court, Christopher (1996). &quot;The spread of Brahmi Script into Southeast Asia&quot;. In Daniels, Peter T.; Bright, William (eds.). ''The World's Writing Systems''. Oxford University Press. pp. 445–449.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ (References) ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;Salomon1998&quot;&gt;Salomon, Richard (1998). ''Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the other Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Daniels1996&quot;&gt;Daniels, Peter T.; Bright, William, eds. (1996). ''The World's Writing Systems''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Gaur2000&quot;&gt;Gaur, Albertine (2000). ''Literacy and the Anatomy of Language''. British Library.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bauer1991&quot;&gt;Bauer, Christian (1991). &quot;Notes on Mon Epigraphy&quot;. ''Journal of the Siam Society''. 79 (1): 31–83.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Casparis1975&quot;&gt;De Casparis, J. G. (1975). ''Indonesian Palaeography: A History of Writing in Indonesia from the Beginnings to C. A.D. 1500''. E. J. Brill.&lt;/ref&gt;
}}

[[Category:ထာမ်ပလိက် နာဝဳဂေယှေန် အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ အက္ခရ်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ| ]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1gb682t9ejnuqxyret7o76xufxjpfvo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ်လၟိဟ် ကြုက်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12136</id>
    <revision>
      <id>57906</id>
      <timestamp>2026-10-10T09:05:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''သၞောတ်လၟိဟ် ကြုက်''' ({{lang-en|Chinese numerals}}) ဂှ် ဒှ်သၞောတ်လၟိဟ်မချူနကဵု မအက္ခရ်ကြုက် မစကာကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲရးနိဂီုကြုက် ကေုာံ ဒေသအာရှဗၟံက် နူကဵုခေတ်တမၠာတေံရ။ သၞောတ်ဏအ...&quot;</comment>
      <origin>57906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11844" sha1="duix340eog4xgl59r90kwld3e00dcjl" xml:space="preserve">'''သၞောတ်လၟိဟ် ကြုက်''' ({{lang-en|Chinese numerals}}) ဂှ် ဒှ်သၞောတ်လၟိဟ်မချူနကဵု မအက္ခရ်ကြုက် မစကာကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲရးနိဂီုကြုက် ကေုာံ ဒေသအာရှဗၟံက် နူကဵုခေတ်တမၠာတေံရ။ သၞောတ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်သၞောတ်လၟိဟ်မသဇိုင်လတူ စှ် (base-10 system) တုဲ တန်တဴဒၟံင် လတူအက္ခရ်တၞဟ်ဟ် မစၞောန်ထ္ၜးကဵု လၟိဟ် (၁) စဵုကဵု (၉) ကေုာံ အက္ခရ်မစၞောန်ထ္ၜး ဒၞာဲဒတန်လၟိဟ် (စှ်၊ ကၠံ၊ လ္ၚီ၊ လက်) တအ်ရ။Smith, David E. (1958). ''History of Mathematics''. Courier Corporation. p. 39. ISBN 9780486204307.

[[File:Chinese numerals.svg|thumb|right|250px|မအက္ခရ်လၟိဟ် ကြုက် သဇိုင်ဂမၠိုင်]]

== နိဒါန် ==
လၟိဟ်ကြုက်ဂှ် ၜိုန်ရအခိင်လၟုဟ် ပ္ဍဲကမၠောန်လၟေင်တ္ၚဲဂှ် စကာဒၟံင် ဂၞန်အာရာပ် (Hindu-Arabic numerals) ဗွဲမဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲအရာမဆေင်ကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ဘဏ္ဍာရေး၊ ပရေင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ လိက်ပတ်တအ်ဂှ် ဆက်စကာဒၟံင် မအက္ခရ်လၟိဟ်ကြုက်ဖိုဟ်ရ။ လၟိဟ်ကြုက်ဂှ် နွံၜါဗီုပြင် မတွဟ်ဂး &quot;လၟိဟ်ဓမ္မတာ&quot; မစကာပ္ဍဲလၟေင်တ္ၚဲ ကေုာံ &quot;လၟိဟ်ဇၞော်&quot; (大写 - Daxie) မစကာပ္ဍဲဘဏ် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ပရေင်လီဠာန် ပြံင်လှာဲဂၞန်ရ။Ifrah, Georges (2000). ''The Universal History of Numbers: From Prehistory to the Invention of the Computer''. Wiley. p. 278. ISBN 978-0471393405.

== လၟိဟ်အဓိကဂမၠိုင် ==
သၞောတ်လၟိဟ်ကြုက်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုမအက္ခရ်သဇိုင်ဂမၠိုင်ရ။ သ္ၚိအင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ဂှ် ထ္ၜးလဝ် မအက္ခရ်လၟိဟ်ကြုက် ဓမ္မတာ ကေုာံ လၟိဟ်ဘဏ္ဍာ (Daxie) ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! လၟိဟ် !! မအက္ခရ် (ဓမ္မတာ) !! မအက္ခရ် (ဘဏ္ဍာ) !! ပ္တိတ်ရမ္သာင် (Pinyin) !! အဓိပ္ပါယ် (မန်)
|-
| 0 || 〇 / 零 || 零 || líng || သုည
|-
| 1 || 一 || 壹 || yī || မွဲ
|-
| 2 || 二 / 两 || 贰 || èr / liǎng || ၜါ
|-
| 3 || 三 || 叁 || sān || ပိ
|-
| 4 || 四 || 肆 || sì || ပန်
|-
| 5 || 五 || 伍 || wǔ || မသုန်
|-
| 6 || 六 || 陆 || liù || တြဴ
|-
| 7 || 七 || 柒 || qī || ထပှ်
|-
| 8 || 八 || 捌 || bā || ဒ္စာံ
|-
| 9 || 九 || 玖 || jiǔ || ဒစိတ်
|-
| 10 || 十 || 拾 || shí || စှ်
|}

== သၞောတ်လၟိဟ်ဇၞော် (Myriad System) ==
ဟွံတုပ်ကဵု သၞောတ်ပလိုတ် မရိုဟ်လၟိဟ် နကဵုလ္ၚီ (thousands) ဂှ်၊ သၞောတ်ကြုက်ဂှ် ရိုဟ်လၟိဟ် နကဵုလက် (myriads / ten thousands) ရ။Needham, Joseph (1959). ''Science and Civilisation in China, Volume 3: Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth''. Cambridge University Press. p. 12. ISBN 978-0521058018.

* 100 = 百 (bǎi) - ကၠံ
* 1,000 = 千 (qiān) - လ္ၚီ
* 10,000 = 万 / 萬 (wàn) - လက် (မွဲလက်)
* 100,000,000 = 亿 / 億 (yì) - ကိုတ် (စှ်နိယုတ်)
* 1,000,000,000,000 = 兆 (zhào) - ပြကောဋိကိုတ် (trillion)

== သၞောတ်လၟိဟ်သၟတ် ကေုာံ ဒသမ ==
သွက်လၟိဟ်သၟတ် (fractions) ကေုာံ ဒသမ (decimals) တအ်ဂှ် ကြုက်တအ် နွံကဵုမအက္ခရ်တၞဟ်ဟ်ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲပရေင်သွံရာန် ကေုာံ လၟိဟ်ဗၞတ်ဗ္ၜတ်တအ် စကာဂၠိုင်ရ။

* 1/10 = 分 (fēn)
* 1/100 = 厘 (lí)
* 1/1000 = 毫 (háo)

== ဝင် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ==
လၟိဟ်ကြုက်ဂှ် စကတဵုဒှ်လဝ် နူခေတ်လိက်ဇုတ်ကြုက် (Oracle bone script) ပ္ဍဲခေတ်မင်းဆက်ရှန် (Shang Dynasty, 1600–1046 BC) တေံရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် မအက္ခရ်တအ်ဂှ် ဟွံတုပ်ကဵု အခိင်လၟုဟ်ဏီတုဲ ဒှ်ဗီုပြင်ရုပ် (pictograms) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ နူဂှ်မွဲအဆံင် ပြံင်လှာဲကၠုင် ပ္ဍဲခေတ် ဇျိုဝ် (Zhou) ကေုာံ ခေတ် ဟန် (Han) တုဲ ဒှ်ကၠုင် ဗီုပြင်အက္ခရ် စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ်ရ။Martzloff, Jean-Claude (2006). ''A History of Chinese Mathematics''. Springer. p. 182. ISBN 978-3540337829.

== လဒက်ပ္တန် ကေုာံ သဒ္ဒါ (Structure and Grammar) ==
သၞောတ်လဒက်ပ္တန် လၟိဟ်ကြုက်ဂှ် လောဲသွာတုဲ ဍိုပ်ဍံင်ကဵု သၞောတ်သဒ္ဒါရ။

* ၁၁ (11) ဂှ် စှ် ကဵု မွဲ (十一 - shí yī)
* ၂၀ (20) ဂှ် ၜါ စှ် (二十 - èr shí)
* ၃၅ (35) ဂှ် ပိ စှ် မသုန် (三十五 - sān shí wǔ)
ကာလလၟိဟ်ဇၞော်မနွံကဵု သုည ပ္ဍဲလဒေါဝ်မ္ဂး သ္ဒးစကာ &quot;零&quot; (líng) ရ။ ဥပမာ - ၁၀၅ (105) ဂှ် &quot;ကၠံ-သုည-မသုန်&quot; (一百零五 - yī bǎi líng wǔ) ရ။

== လၟိဟ်သမ္တီဘဏ္ဍာ (Financial Numerals) ==
ဟိုတ်နူ မအက္ခရ်ဓမ္မတာ ဥပမာ 一 (၁), 二 (၂), 三 (၃) တအ်ဂှ် လောဲသွာကဵု ပရေင်ထပ်တုဲ ပြံင်လှာဲစွံလၟိဟ်မာန်ဂှ်ရ (ဥပမာ 一 ပြံင်သၠာဲကၠောန် 十 ဟွံသေင်မ္ဂး 三 မာန်)၊ ပ္ဍဲအရာမချူစၟတ် ပရေင်လှုဲလှာ်တအ်ဂှ် ကြုက်တအ် စကာလၟိဟ် &quot;ဒါသှ်ေ&quot; (大写) ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဂှ် စတင်စကာလဝ် နူခေတ် မင်းဆက်မိင် (Ming Dynasty) အခိင်သၟိင် ဇျူယွမ်ဇျင် (Zhu Yuanzhang) တေံရ။Gernet, Jacques (1996). ''A History of Chinese Civilization''. Cambridge University Press. p. 415. ISBN 978-0521497817.

== လၟိဟ်က္ၜင် သာ်ဟွံသေင် လၟိဟ်သုကျိုဝ် (Suzhou Numerals) ==
သၞောတ်လၟိဟ်ကြုက်တြေံမွဲပၠန်ဂှ် ညးကော်စ [[လၟိဟ်သုကျိုဝ်]] (Suzhou numerals ဟွံသေင်မ္ဂး Huama) ရ။ လၟိဟ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်လၟိဟ်မချူလောဲသွာတုဲ ပ္ဍဲအခိင်ကၠာတေံ သွာင်ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ ဖျာတအ် စကာဂၠိုင်ရ။ အခိင်လၟုဟ်မ္ဂး သၞောတ်ဏအ်ဂှ် ညာတ်ကေတ်မာန် ပ္ဍဲဖျာခေတ်တြေံ ပ္ဍဲ ဟံင်ကံင် ကေုာံ မကာဝ် တအ်ညိညဟေင်ရ။

== ပရေင်စကာ ပ္ဍဲဒေသတၞဟ် ==
ဟိုတ်နူ ကြုက်ဂှ် ဒှ်ဒေသမနွံကဵု အဝဵုသြဇာ ယေန်သၞာင်ဇၞော် ပ္ဍဲအာရှဗၟံက်ဂှ်ရ၊ သၞောတ်လၟိဟ်ကြုက်တအ်ဂှ် ပြးဇးအာ ပ္ဍဲဒေသတၞဟ်တအ်ကီုရ။

* [[ရးနိဂီု ဂျပေန်]]: စကာမအက္ခရ် (Kanji) တုပ်ကဵု ကြုက်ကီုလေဝ်၊ ပ္တိတ်ရမ္သာင် နွံၜါဗီု (Onyomi ကဵု Kunyomi)။
* [[ရးနိဂီု ကိုဝ်ရဳယာ]]: စကာ သၞောတ်လၟိဟ်ကြုက် (Sino-Korean numerals) သွက်ဂွံရိုဟ် စၟတ်တ္ၚဲ၊ လှုဲ ကေုာံ ဍာ်ဇမၠိင်။
* [[ရးနိဂီု ဗဳယေတ်နာမ်]]: အခိင်ကၠာတေံ စကာလဝ် မအက္ခရ် (Chữ Nôm) မစၠောအ်ကၠုင် နူကြုက်ရ။

== ဓဝ်ပတှ်ေ ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ==
ပ္ဍဲအခိုက်ကၞာကြုက်၊ လၟိဟ်ဂမၠိုင်ဂှ် နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ჯိမာန်တုဲ မဒှ်အရာမစပ်ကဵု ကံကုသိုလ်ခိုဟ် ပရေအ်ရ။

* '''၈ (八)''': ဒှ်လၟိဟ် ကံခိုဟ်အိုတ်ရ။ ဟိုတ်မ္ဂး ရမ္သာင်ဍေံ (bā) ဂှ် ကြပ်တုပ်ဒၟံင်ကဵု ရမ္သာင် &quot;发&quot; (fā) မဂွံအဓိပ္ပါယ် သိုက်လှိုက်၊ ပတိတ်ပိုန်ဒြပ်ရ။
* '''၉ (九)''': ဒှ်လၟိဟ် ကံခိုဟ် မတွဟ်ဂး &quot;ထာဝရ&quot; (jiǔ) ရ။
* '''၄ (四)''': ဒှ်လၟိဟ် ကံပရေအ်အိုတ်ရ။ ဟိုတ်မ္ဂး ရမ္သာင်ဍေံ (sì) ဂှ် တုပ်ဒၟံင်ကဵု ရမ္သာင် &quot;ချိုတ်&quot; (死 - sǐ) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲရးနိဂီုကြုက် စက်ပ္တိုန် (Elevator) ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံစွံလဝ် က္ဍိုပ်ဂၞန် ၄ ရ။

== နိဿဲ ==


{{Navbox
| name       = သၞောတ်လၟိဟ်
| title      = သၞောတ်လၟိဟ် ပ္ဍဲဂၠးတိ
| state      = expanded
| listclass  = hlist
| list1      =

* [[သၞောတ်လၟိဟ် အာရာပ်]] (Hindu-Arabic numerals)
* [[သၞောတ်လၟိဟ် ရဝ်မ]] (Roman numerals)
* [[သၞောတ်လၟိဟ် ကြုက်]] (Chinese numerals)
* [[သၞောတ်လၟိဟ် မန်]] (Mon numerals)
* [[သၞောတ်လၟိဟ် မာယာန်]] (Maya numerals)
* [[သၞောတ်လၟိဟ် သုကျိုဝ်]] (Suzhou numerals)
}}

[[Category:သၞောတ်လၟိဟ်]]
[[Category:အရေဝ်ဘာသာ ကြုက်]]
[[Category:သင်္ချာ]]
[[Category:ဝင်သင်္ချာ]]</text>
      <sha1>duix340eog4xgl59r90kwld3e00dcjl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂၞန် မန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12137</id>
    <revision>
      <id>57907</id>
      <timestamp>2026-10-10T09:08:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox numeral system | name = ဂၞန်မန် | native_name = ဂၞန်မန် | image =  | caption = လိက်မန် ကေုာံ ဂၞန်မန် | type = [[သၞောတ် ဂၞန် ဒသမ]] (Decimal system) | base = ၁၀ (10) | script = [[အက္ခရ်မန်]] | language = [[ဘာသာမန်]] (Mon language) | family = [[အက္ခရ် ဗြဟ္မဳ]] &lt;...&quot;</comment>
      <origin>57907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11069" sha1="5iprt8r79nc3trc1tgcamffm9h3l9e0" xml:space="preserve">{{Infobox numeral system
| name = ဂၞန်မန်
| native_name = ဂၞန်မန်
| image = 
| caption = လိက်မန် ကေုာံ ဂၞန်မန်
| type = [[သၞောတ် ဂၞန် ဒသမ]] (Decimal system)
| base = ၁၀ (10)
| script = [[အက္ခရ်မန်]]
| language = [[ဘာသာမန်]] (Mon language)
| family = [[အက္ခရ် ဗြဟ္မဳ]] &lt;br&gt; &gt; [[အက္ခရ် ပလ္လဝ]] &lt;br&gt; &gt; '''ဂၞန်မန်'''
| related = [[ဂၞန်ဗၟာ]], [[ဂၞန်သေံ]], [[ဂၞန်ခမေန်]]
}}

'''ဂၞန်မန်''' ({{lang-en|Mon numerals}}) ဂှ် ဒှ်သၞောတ်ဂၞန် မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲ[[ဘာသာမန်]] နူကဵုခေတ်တြေံ စဵုကဵုအခိင်လၟုဟ်ရ။ ဂၞန်မန်ဝွံ တမ်မူလဍေံ ကၠုင်နူ သၞောတ်အက္ခရ်အိန္ဒိယသၠုင်ကျာ မပ္တံကဵု [[အက္ခရ် ပလ္လဝ]] (Pallava script) တုဲ ပြံင်လှာဲကၠုင်လဝ် နာနာသာ်ရ။&lt;ref name=&quot;omniglot&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.omniglot.com/writing/mon.htm |title=Mon language and alphabet |publisher=Omniglot |access-date=2026-10-10}}&lt;/ref&gt; သၞောတ်ဂၞန်မန်ဝွံ ဒှ်သၞောတ်မရိုဟ်လၟိဟ် (Base-10 decimal system) တုဲ လၟိဟ်ဂၞန် နူ ၀ (သုည) စဵုကဵု ၉ (ဒစိတ်) ဂှ် နွံရုပ်သင်္ကေတတၞဟ်ခြာဒၟံင်ရ။ 

== နိဒါန် ==
ပ္ဍဲအရေဝ်ဘာသာမန်၊ တင်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ရိုဟ်လၟိဟ်ဂၞန်တအ်ဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော်မွဲရ။ သၞောတ်ဂၞန်မန်ဝွံ မၞုံကဵု ရုပ်အက္ခရ် ကေုာံ ရမ္သာင်မဟီုဂး တၞဟ်ခြာကဵု အရေဝ်ဘာသာဗၟာ ကေုာံ သေံရ။&lt;ref name=&quot;wiki_mon&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Mon_language |title=Mon language |publisher=Wikipedia |access-date=2026-10-10}}&lt;/ref&gt; ၜိုန်ရ ရုပ်ဂၞန်မန် ကေုာံ ဂၞန်ဗၟာတအ် တုပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ်ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵုအရေဝ်ဘာသာမန်ဂှ် ရမ္သာင်ရိုဟ်လၟိဟ်ဂၞန်ဝွံ ဒှ်အရေဝ်မန်ဇေတ်တ် မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲဂကောံအရေဝ် [[သြသထြောအေရှတေတ်]] (Austroasiatic) ရ။ 

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
[[File:Myazedi Inscription (Mon).jpg|thumb|right|300px|[[တၟအ်လိက်မြစေတဳ]] (မုက်လိက်မန်) မၞုံကဵု ဂၞန်မန်တြေံ ပ္ဍဲခေတ်ဗုကာံ။]]
ဂၞန်မန်ဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲခေတ်ဒွါရဝတဳ (Dvaravati) ၜိုတ် ၆ ဗွဝ်ကၠံ (6th century AD) တုဲ အဆက်အစပ်ဍေံဂှ် ကၠုင်နူ ဂၞန်အိန္ဒိယရ။&lt;ref name=&quot;omniglot&quot; /&gt; ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲခေတ်သဓီု ကေုာံ ခေတ်ဗုကာံ (၁၁ ဗွဝ်ကၠံ) ဂှ် ဂကူဗၟာတအ် လွဳစလဝ် အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန်မန်တုဲ ဖန်ဗဒှ်လဝ် [[ဂၞန်ဗၟာ]] ရ။&lt;ref name=&quot;mon_burmese&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Mon%E2%80%93Burmese_script |title=Mon-Burmese script |publisher=Wikipedia |access-date=2026-10-10}}&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရုပ်အက္ခရ် ==
နူခေတ်မန်တြေံ စဵုကဵုစိုပ် ခေတ်မန်တၟိ၊ ရုပ်အက္ခရ်ဂၞန်တအ်ဂှ် ပြံင်လှာဲကၠုင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဂၞန်မန်တြေံဂှ် မၞုံဗီုပြင် ခ္ဍမ်ခ္ဍမ် ဟွံသေင်၊ မၞုံကဵု က္ဍိုပ် ကေုာံ ပၠံင် (angular lines) ဂၠိုင်ရ။ ဂၞန်ခေတ်လၟုဟ်ဝွံ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ချူ ပ္ဍဲស្លရိုတ်တုဲ ဒြဟတ်ခ္ဍမ်ခ္ဍမ် (circular format) ဂှ် ဒြဟတ်ဇၞော်ကၠုင်ရ။

== လဒက်ပွံက် သၞောတ်ဂၞန် ==
သၞောတ်ဂၞန်မန်ဝွံ ဒှ်သၞောတ်ဒသမ (Base 10) ရ။ သၞောတ်ဝွံ ရိုဟ်လၟိဟ် နူ ၁၀ (စှ်)၊ ၁၀၀ (ကၠံ)၊ ၁,၀၀၀ (လ္ၚီ)၊ ၁၀,၀၀၀ (လက်)၊ ၁၀၀,၀၀၀ (ကိုဋ်) ရ။ ဥပမာ - ၁၅ (စှ်မသုန်)၊ ၂၀ (ၜါစှ်)၊ ၂၅ (ၜါစှ်မသုန်)။ လဒက်ပွံက်သဒ္ဒါမန်ဝွံ ပ္ဍဲဂၞန်လ္ၚတ်တအ် မလေပ်စကာ အက္ခရ် ကေုာံ ရမ္သာင် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

== စရင် ဂၞန် ကေုာံ ရမ္သာင် ==
လၟိဟ်ဂၞန်မန် သီုဖအိုတ် မၞုံကဵု ရုပ်ဂၞန် ကေုာံ ရမ္သာင်နာနာ။ သၟဝ်ဝွံ ဒှ်စရင်ဂၞန်မန် နူ ဝ စဵုကဵု ၁၀ ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ စရင် ဂၞန်မန် (Mon Numerals)
|-
! ဂၞန်အာရာဗဳ (Arabic)
! ဂၞန်မန် (Mon)
! မချူ (Mon word)
! ရမ္သာင် (IPA)
|-
| 0 || ၀ || သုည / သုန်ည || /suɲɛ̤ː/
|-
| 1 || ၁ || မွဲ || /mòa/
|-
| 2 || ၂ || ၜါ || /ɓa/
|-
| 3 || ၃ || ပိ || /pɔeʔ/
|-
| 4 || ၄ || ပန် || /pɔn/
|-
| 5 || ၅ || မသုန် || /pəsɔn/
|-
| 6 || ၆ || တြဴ || /tərao/
|-
| 7 || ၇ || ထပှ် || /təpɔh/
|-
| 8 || ၈ || ဒ္စာံ || /həcam/
|-
| 9 || ၉ || ဒစိတ် || /həcit/
|-
| 10 || ၁၀ || စှ် || /cɔh/
|}

== လွပ် ပ္ဍဲ သဒ္ဒါမန် (Classifiers) ==
ပ္ဍဲအရေဝ်ဘာသာမန်၊ အခိင်မစကာဂၞန်မ္ဂး ဒးစကာ သီုကဵု [[မနာမ်လဒက်ပွံက်]] (Classifiers) ရ။&lt;ref name=&quot;jenny&quot;&gt;{{cite book |last=Jenny |first=Mathias |title=The Mon Language: Grammar and Classifiers |year=2015 |publisher=University of Zurich |pages=45-50}}&lt;/ref&gt; ဥပမာ -
* မၞိဟ် မွဲ '''တၠ''' (One person - classifier: တၠ)
* ကၠဵု ၜါ '''မ''' (Two dogs - classifier: မ)
* တၞံဆု ပိ '''တၞံ''' (Three trees - classifier: တၞံ)
* သ္ၚိ ပန် '''မ''' (Four houses - classifier: မ)
ဂၞန်ဝွံ မလေပ်စွံ လက္ကရဴ နာမ် (Noun + Number + Classifier) လၟိုန်ရ။

== ဂၞန်မန် ကေုာံ ဂၞန်တၞဟ် ပ္ဍဲရးအာရှအဂၞဲ ==
ဂၞန်မန်ဝွံ မၞုံအဆက်အစပ် ကြပ်ညောန် ကု[[ဂၞန်ခမေန်]] (Khmer numerals) ပ္ဍဲလပါ်ရမ္သာင် မစကာလဝ်ရ။ ပ္ဍဲအရေဝ်ဘာသာ သြသထြောအေရှတေတ်ဂမၠိုင် ရမ္သာင် ၁ စဵုကဵု ၅ ဝွံ တုပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;austro&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Austroasiatic_languages |title=Austroasiatic languages |publisher=Wikipedia |access-date=2026-10-10}}&lt;/ref&gt; ဆဂး ပ္ဍဲလပါ်ရုပ်အက္ခရ်မ္ဂး၊ ဂၞန်မန်ဂှ် တုပ်ကဵု ဂၞန်ဗၟာ ကေုာံ [[ဂၞန်ပျူ]] အိုတ်ရ။

== ပရေင်သုတေသန ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
သုတေသဳဂမၠိုင် လ္ၚတ်မံင် ဂၞန်မန်တြေံ ပ္ဍဲတၟအ်လိက်ဂမၠိုင်ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂၞန်မန် ပ္ဍဲအခိင် ၅၀၀ သၞာံ ကၠာတေအ်ဂှ် ထ္ၜးကဵု ပရေင်ယေန်သၞာင် မန်-ခမေန် ဗွဲမလှဲလးရ။ (တင်စၟတ် - ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ် တင်ဂၞင်သုတေသနဂမၠိုင် နွံဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ)။

== ဂၞန်မန် ပ္ဍဲခေတ်ဒဳဂျဳတေဝ် ကေုာံ ယူနဳကုဒ် ==
ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်၊ ဂၞန်မန်တအ်ဂှ် လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲသၞောတ် [[ယူနဳကုဒ်]] (Unicode) ပ္ဍဲဗလံက် Myanmar block ဂှ်ရ။ ကိုဒ် (Code point) သွက်ဂၞန်မန်တအ်ဂှ် စတမ်နူ &lt;code&gt;U+1040&lt;/code&gt; (၀) စဵုကဵု &lt;code&gt;U+1049&lt;/code&gt; (၉) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲစက်ကောန်ပျူတာ၊ ဇိုင်ဖုန်တအ်ဂှ် ချူဗှ် ဂၞန်မန် လောဲသွာဒၟံင်ရ။ 

== လေန် မ္ၚး ကေုာံ နိဿဲ ==
=== နိဿဲ (References) ===
&lt;references /&gt;

=== လေန် မ္ၚး (External links) ===
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Mon_language Mon language on Wikipedia]
* [https://www.omniglot.com/writing/mon.htm Mon language and alphabet on Omniglot]

{{Navbox
| name  = ဂၞန်မန်
| title = [[အက္ခရ်မန်]] ကေုာံ [[ဘာသာမန်]]
| state = autocollapse
| bodyclass = hlist
| group1 = ယေန်သၞာင်အရေဝ်
| list1  =
* [[အက္ခရ်မန်]]
* [[ဂၞန်မန်]]
* [[သဒ္ဒါမန်]]
| group2 = အဆက်အစပ်
| list2  =
* [[ဂၞန်ဗၟာ]]
* [[ဂၞန်ပျူ]]
* [[ဂၞန်ခမေန်]]
* [[အက္ခရ် ပလ္လဝ]]
| below = 
* [[:Category:ဂၞန်မန်|ကဏ္ဍ: ဂၞန်မန်]]
* [[:Category:ဘာသာမန်|ကဏ္ဍ: ဘာသာမန်]]
}}

[[Category:ဂၞန်မန်]]
[[Category:ဘာသာမန်]]
[[Category:Numeral systems]]</text>
      <sha1>5iprt8r79nc3trc1tgcamffm9h3l9e0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57908</id>
      <parentid>57907</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T09:09:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11101" sha1="f0ztkhgw2j4n605rygp6lycy249m8tk" xml:space="preserve">{{Infobox numeral system
| name = ဂၞန် မန်
| native_name = ဂၞန် မန်
| image = 
| caption = လိက်မန် ကေုာံ ဂၞန် မန်
| type = [[သၞောတ် ဂၞန် ဒသမ]] (Decimal system)
| base = ၁၀ (10)
| script = [[အက္ခရ်မန်]]
| language = [[ဘာသာမန်]] (Mon language)
| family = [[အက္ခရ် ဗြဟ္မဳ]] &lt;br&gt; &gt; [[အက္ခရ် ပလ္လဝ]] &lt;br&gt; &gt; '''ဂၞန် မန်'''
| related = [[ဂၞန်ဗၟာ]], [[ဂၞန်သေံ]], [[ဂၞန်ခမေန်]]
}}

'''ဂၞန် မန်''' ({{lang-en|Mon numerals}}) ဂှ် ဒှ်သၞောတ်ဂၞန် မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲ[[ဘာသာမန်]] နူကဵုခေတ်တြေံ စဵုကဵုအခိင်လၟုဟ်ရ။ ဂၞန် မန်ဝွံ တမ်မူလဍေံ ကၠုင်နူ သၞောတ်အက္ခရ်အိန္ဒိယသၠုင်ကျာ မပ္တံကဵု [[အက္ခရ် ပလ္လဝ]] (Pallava script) တုဲ ပြံင်လှာဲကၠုင်လဝ် နာနာသာ်ရ။&lt;ref name=&quot;omniglot&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.omniglot.com/writing/mon.htm |title=Mon language and alphabet |publisher=Omniglot |access-date=2026-10-10}}&lt;/ref&gt; သၞောတ်ဂၞန် မန်ဝွံ ဒှ်သၞောတ်မရိုဟ်လၟိဟ် (Base-10 decimal system) တုဲ လၟိဟ်ဂၞန် နူ ၀ (သုည) စဵုကဵု ၉ (ဒစိတ်) ဂှ် နွံရုပ်သင်္ကေတတၞဟ်ခြာဒၟံင်ရ။ 

== နိဒါန် ==
ပ္ဍဲအရေဝ်ဘာသာမန်၊ တင်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ရိုဟ်လၟိဟ်ဂၞန်တအ်ဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော်မွဲရ။ သၞောတ်ဂၞန် မန်ဝွံ မၞုံကဵု ရုပ်အက္ခရ် ကေုာံ ရမ္သာင်မဟီုဂး တၞဟ်ခြာကဵု အရေဝ်ဘာသာဗၟာ ကေုာံ သေံရ။&lt;ref name=&quot;wiki_mon&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Mon_language |title=Mon language |publisher=Wikipedia |access-date=2026-10-10}}&lt;/ref&gt; ၜိုန်ရ ရုပ်ဂၞန် မန် ကေုာံ ဂၞန်ဗၟာတအ် တုပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ်ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵုအရေဝ်ဘာသာမန်ဂှ် ရမ္သာင်ရိုဟ်လၟိဟ်ဂၞန်ဝွံ ဒှ်အရေဝ်မန်ဇေတ်တ် မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲဂကောံအရေဝ် [[သြသထြောအေရှတေတ်]] (Austroasiatic) ရ။ 

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
[[File:Myazedi Inscription (Mon).jpg|thumb|right|300px|[[တၟအ်လိက်မြစေတဳ]] (မုက်လိက်မန်) မၞုံကဵု ဂၞန် မန်တြေံ ပ္ဍဲခေတ်ဗုကာံ။]]
ဂၞန် မန်ဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲခေတ်ဒွါရဝတဳ (Dvaravati) ၜိုတ် ၆ ဗွဝ်ကၠံ (6th century AD) တုဲ အဆက်အစပ်ဍေံဂှ် ကၠုင်နူ ဂၞန်အိန္ဒိယရ။&lt;ref name=&quot;omniglot&quot; /&gt; ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲခေတ်သဓီု ကေုာံ ခေတ်ဗုကာံ (၁၁ ဗွဝ်ကၠံ) ဂှ် ဂကူဗၟာတအ် လွဳစလဝ် အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန် မန်တုဲ ဖန်ဗဒှ်လဝ် [[ဂၞန်ဗၟာ]] ရ။&lt;ref name=&quot;mon_burmese&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Mon%E2%80%93Burmese_script |title=Mon-Burmese script |publisher=Wikipedia |access-date=2026-10-10}}&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရုပ်အက္ခရ် ==
နူခေတ်မန်တြေံ စဵုကဵုစိုပ် ခေတ်မန်တၟိ၊ ရုပ်အက္ခရ်ဂၞန်တအ်ဂှ် ပြံင်လှာဲကၠုင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဂၞန် မန်တြေံဂှ် မၞုံဗီုပြင် ခ္ဍမ်ခ္ဍမ် ဟွံသေင်၊ မၞုံကဵု က္ဍိုပ် ကေုာံ ပၠံင် (angular lines) ဂၠိုင်ရ။ ဂၞန်ခေတ်လၟုဟ်ဝွံ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ချူ ပ္ဍဲស្លရိုတ်တုဲ ဒြဟတ်ခ္ဍမ်ခ္ဍမ် (circular format) ဂှ် ဒြဟတ်ဇၞော်ကၠုင်ရ။

== လဒက်ပွံက် သၞောတ်ဂၞန် ==
သၞောတ်ဂၞန် မန်ဝွံ ဒှ်သၞောတ်ဒသမ (Base 10) ရ။ သၞောတ်ဝွံ ရိုဟ်လၟိဟ် နူ ၁၀ (စှ်)၊ ၁၀၀ (ကၠံ)၊ ၁,၀၀၀ (လ္ၚီ)၊ ၁၀,၀၀၀ (လက်)၊ ၁၀၀,၀၀၀ (ကိုဋ်) ရ။ ဥပမာ - ၁၅ (စှ်မသုန်)၊ ၂၀ (ၜါစှ်)၊ ၂၅ (ၜါစှ်မသုန်)။ လဒက်ပွံက်သဒ္ဒါမန်ဝွံ ပ္ဍဲဂၞန်လ္ၚတ်တအ် မလေပ်စကာ အက္ခရ် ကေုာံ ရမ္သာင် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။

== စရင် ဂၞန် ကေုာံ ရမ္သာင် ==
လၟိဟ်ဂၞန် မန် သီုဖအိုတ် မၞုံကဵု ရုပ်ဂၞန် ကေုာံ ရမ္သာင်နာနာ။ သၟဝ်ဝွံ ဒှ်စရင်ဂၞန် မန် နူ ဝ စဵုကဵု ၁၀ ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ စရင် ဂၞန် မန် (Mon Numerals)
|-
! ဂၞန်အာရာဗဳ (Arabic)
! ဂၞန် မန် (Mon)
! မချူ (Mon word)
! ရမ္သာင် (IPA)
|-
| 0 || ၀ || သုည / သုန်ည || /suɲɛ̤ː/
|-
| 1 || ၁ || မွဲ || /mòa/
|-
| 2 || ၂ || ၜါ || /ɓa/
|-
| 3 || ၃ || ပိ || /pɔeʔ/
|-
| 4 || ၄ || ပန် || /pɔn/
|-
| 5 || ၅ || မသုန် || /pəsɔn/
|-
| 6 || ၆ || တြဴ || /tərao/
|-
| 7 || ၇ || ထပှ် || /təpɔh/
|-
| 8 || ၈ || ဒ္စာံ || /həcam/
|-
| 9 || ၉ || ဒစိတ် || /həcit/
|-
| 10 || ၁၀ || စှ် || /cɔh/
|}

== လွပ် ပ္ဍဲ သဒ္ဒါမန် (Classifiers) ==
ပ္ဍဲအရေဝ်ဘာသာမန်၊ အခိင်မစကာဂၞန်မ္ဂး ဒးစကာ သီုကဵု [[မနာမ်လဒက်ပွံက်]] (Classifiers) ရ။&lt;ref name=&quot;jenny&quot;&gt;{{cite book |last=Jenny |first=Mathias |title=The Mon Language: Grammar and Classifiers |year=2015 |publisher=University of Zurich |pages=45-50}}&lt;/ref&gt; ဥပမာ -
* မၞိဟ် မွဲ '''တၠ''' (One person - classifier: တၠ)
* ကၠဵု ၜါ '''မ''' (Two dogs - classifier: မ)
* တၞံဆု ပိ '''တၞံ''' (Three trees - classifier: တၞံ)
* သ္ၚိ ပန် '''မ''' (Four houses - classifier: မ)
ဂၞန်ဝွံ မလေပ်စွံ လက္ကရဴ နာမ် (Noun + Number + Classifier) လၟိုန်ရ။

== ဂၞန် မန် ကေုာံ ဂၞန်တၞဟ် ပ္ဍဲရးအာရှအဂၞဲ ==
ဂၞန် မန်ဝွံ မၞုံအဆက်အစပ် ကြပ်ညောန် ကု[[ဂၞန်ခမေန်]] (Khmer numerals) ပ္ဍဲလပါ်ရမ္သာင် မစကာလဝ်ရ။ ပ္ဍဲအရေဝ်ဘာသာ သြသထြောအေရှတေတ်ဂမၠိုင် ရမ္သာင် ၁ စဵုကဵု ၅ ဝွံ တုပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;austro&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Austroasiatic_languages |title=Austroasiatic languages |publisher=Wikipedia |access-date=2026-10-10}}&lt;/ref&gt; ဆဂး ပ္ဍဲလပါ်ရုပ်အက္ခရ်မ္ဂး၊ ဂၞန် မန်ဂှ် တုပ်ကဵု ဂၞန်ဗၟာ ကေုာံ [[ဂၞန်ပျူ]] အိုတ်ရ။

== ပရေင်သုတေသန ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
သုတေသဳဂမၠိုင် လ္ၚတ်မံင် ဂၞန် မန်တြေံ ပ္ဍဲတၟအ်လိက်ဂမၠိုင်ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂၞန် မန် ပ္ဍဲအခိင် ၅၀၀ သၞာံ ကၠာတေအ်ဂှ် ထ္ၜးကဵု ပရေင်ယေန်သၞာင် မန်-ခမေန် ဗွဲမလှဲလးရ။ (တင်စၟတ် - ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ် တင်ဂၞင်သုတေသနဂမၠိုင် နွံဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ)။

== ဂၞန် မန် ပ္ဍဲခေတ်ဒဳဂျဳတေဝ် ကေုာံ ယူနဳကုဒ် ==
ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်၊ ဂၞန် မန်တအ်ဂှ် လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲသၞောတ် [[ယူနဳကုဒ်]] (Unicode) ပ္ဍဲဗလံက် Myanmar block ဂှ်ရ။ ကိုဒ် (Code point) သွက်ဂၞန် မန်တအ်ဂှ် စတမ်နူ &lt;code&gt;U+1040&lt;/code&gt; (၀) စဵုကဵု &lt;code&gt;U+1049&lt;/code&gt; (၉) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲစက်ကောန်ပျူတာ၊ ဇိုင်ဖုန်တအ်ဂှ် ချူဗှ် ဂၞန် မန် လောဲသွာဒၟံင်ရ။ 

== လေန် မ္ၚး ကေုာံ နိဿဲ ==
=== နိဿဲ (References) ===
&lt;references /&gt;

=== လေန် မ္ၚး (External links) ===
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Mon_language Mon language on Wikipedia]
* [https://www.omniglot.com/writing/mon.htm Mon language and alphabet on Omniglot]

{{Navbox
| name  = ဂၞန် မန်
| title = [[အက္ခရ်မန်]] ကေုာံ [[ဘာသာမန်]]
| state = autocollapse
| bodyclass = hlist
| group1 = ယေန်သၞာင်အရေဝ်
| list1  =
* [[အက္ခရ်မန်]]
* [[ဂၞန် မန်]]
* [[သဒ္ဒါမန်]]
| group2 = အဆက်အစပ်
| list2  =
* [[ဂၞန်ဗၟာ]]
* [[ဂၞန်ပျူ]]
* [[ဂၞန်ခမေန်]]
* [[အက္ခရ် ပလ္လဝ]]
| below = 
* [[:Category:ဂၞန် မန်|ကဏ္ဍ: ဂၞန် မန်]]
* [[:Category:ဘာသာမန်|ကဏ္ဍ: ဘာသာမန်]]
}}

[[Category:ဂၞန် မန်]]
[[Category:ဘာသာမန်]]
[[Category:Numeral systems]]</text>
      <sha1>f0ztkhgw2j4n605rygp6lycy249m8tk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂၞန်ပျူ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12138</id>
    <revision>
      <id>57909</id>
      <timestamp>2026-10-10T09:12:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox writing system | name      = ဂၞန်ပျူ (Pyu Numerals) | type      = [[စနစ်ဂၞန်]] (Numerals) | languages = [[အရေဝ်ပျူ]] (Pyu language) | time      = အေဒဳ ၃၅၀ - ၁၂၀၀ (350 CE - 1200 CE) | fam1      = [[အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ]] (Brahmi script) | fam2      = [[အက္ခရ်ကဒမ္ဗ]] (Kadamba script) | fam3      = အက...&quot;</comment>
      <origin>57909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18262" sha1="e2gn8siftxi4jim88xatxsorc6jll96" xml:space="preserve">{{Infobox writing system
| name      = ဂၞန်ပျူ (Pyu Numerals)
| type      = [[စနစ်ဂၞန်]] (Numerals)
| languages = [[အရေဝ်ပျူ]] (Pyu language)
| time      = အေဒဳ ၃၅၀ - ၁၂၀၀ (350 CE - 1200 CE)
| fam1      = [[အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ]] (Brahmi script)
| fam2      = [[အက္ခရ်ကဒမ္ဗ]] (Kadamba script)
| fam3      = [[အက္ခရ်ပျူ]] (Pyu script)
| sister    = [[ဂၞန်မန်]]&lt;br&gt;[[ဂၞန်ဗၟာ]]
| unicode   = ဟွံလုပ်လၟိဟ်ဏီ (Not in Unicode)
| sample    = 
| direction = ဇွိ-သတုံ (Left-to-Right)
}}

'''ဂၞန်ပျူ''' ({{Lang-en|Pyu numerals}}) ဝွံ ဒှ်သင်္ကေတ ကေုာံ စနစ်ဂၞန် မသုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲ[[အက္ခရ်ပျူ]] မဒှ်အက္ခရ်တမၠာ သွက်ဂွံချူ ကေုာံ ရိုဟ်လၟိဟ် ပ္ဍဲ[[အရေဝ်ပျူ]]ရ။ အရေဝ်ပျူဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံအရေဝ် [[ကြုက်-တိဗေတ်]] (Sino-Tibetan) တုဲ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ကၠေအ်ကၠက်အာယျ။ လွပ်ဂၞန်ပျူဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲတၟအ်လိက်တမၠာဂမၠိုင် မပ္တံကဵု တၟအ်လိက် မဂွံဆဵုကေတ် နူ[[သရေခေတ္တရာ]]၊ [[ဗိဿနိုး]]၊ [[ဟန်လင်း]] ကေုာံ [[တၟအ်လိက်မျစေတဳ]] ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Aung-Thwin|first=Michael|title=The mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma|year=2005|publisher=University of Hawai'i Press|isbn=978-0-8248-2886-8|page=35-36}}&lt;/ref&gt;

== နိဒါန် (Introduction) ==
[[File:Pyu inscription from Hanlin.jpg|thumb|right|250px|တၟအ်လိက်ပျူ မဂွံဆဵုကေတ် နူတိုက်ထ္ၜးပျး ဟန်လင်း (A Pyu inscription from Hanlin Archaeological Museum)]]
ဂၞန်ပျူဝွံ ဒှ်စနစ်ဂၞန် ကေုာံ သင်္ကေတ မသုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲခေတ် ဍုင်ပျူဂမၠိုင်ရ။ ဂၞန်ဏအ်ဝွံ ဒှ်အဝဲလစှ်ေ အက္ခရ်ပျူတုဲ စေန်ဆက်ကၠုင် နူအက္ခရ်ဗြဟ္မဳ (Brahmi) မကၠုင်နူ ဍုင်အိန္ဒိယရ။ မအရေဝ် မဆေင်ကဵု ဂၞန် ပ္ဍဲအရေဝ်ပျူဂှ် တုပ်သၟဟ်ဒၟံင် ကုအရေဝ် ဂကောံကြုက်-တိဗေတ် တၞဟ်ဟ်တုဲ၊ နဲကဲ မချူသင်္ကေတဂၞန်တအ်ဂှ် လွဳစလဝ် နူစနစ်ဂၞန် အိန္ဒိယ (Indian numeral system) မဒှ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ် အေဒဳ ၄ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ၁၂ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဂၞန်ပျူဝွံ ဒှ်အရာ မသုင်စောဲလဝ် အဓိက သွက်ပရေင်သာသနာ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီဝင် ပ္ဍဲရးဍုင်ဗၟာ လပါ်လဒေါဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Harvey|first=G. E.|title=History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824|year=1925|publisher=Frank Cass &amp; Co. Ltd.|page=4}}&lt;/ref&gt;

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origin) ==
ဝင်ဂၞန်ပျူဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုပရေင်ပြံင်လှာဲ အက္ခရ်ပ္ဍဲရးအာရှအဂၞဲ အခိင်တမၠာရ။ တမ်မူလ ဂၞန် ကေုာံ အက္ခရ်ပျူဂှ် ကၠုင်နူ [[အက္ခရ်ကဒမ္ဗ]] (Kadamba script) မဒှ်အက္ခရ် အိန္ဒိယသၠုင်ကျာ မသုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲခေတ် ၄-၅ ဗွဝ်ကၠံရ။ ပ္ဍဲအစ ခေတ်ပျူတေအ်ဂှ် လိက်ပျူ ကေုာံ လိက်ဗြဟ္မဳ ချူလဝ် ပြံက်နှဴ ရေင်သကအ်ရ။ ဆဂး စိုပ်ခေတ် ၇ ကေုာံ ၈ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ပ္ဍဲဍုင်သရေခေတ္တရာဂှ် အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန်ပျူတအ်ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုဗီုပြင် ဇကုအပိုင်တုဲ ဟွံနှဴ ကုဗြဟ္မဳရ။ စနစ်ဂၞန်ဝွံ ဒှ်သက်သဳ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဂကူပျူတအ် နွံကဵု ယေန်သၞာင် သၞောတ်သၞောဝ် မဆေင်ကဵု သချာင် (Mathematics) ကေုာံ လၟိဟ်ဂၞန် မခိုင်ကၠိုက်ရ။

== လဒက်ပ္တန် ကေုာံ သင်္ကေတဂၞန် (Structure and Numerical Symbols) ==
လဒက်ပ္တန် ဂၞန်ပျူဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုသၞောတ်ဂၞန် အိန္ဒိယတမၠာ မဒှ်သၞောတ် စှ် (Base-10 system) ရ။ ပ္ဍဲဂၞန်ပျူဂှ် သင်္ကေတ သွက်ဂၞန် ၁ စဵုကဵု ၉ ကေုာံ သုည နွံမံင်ရ။ သင်္ကေတဂၞန်တအ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ[[ဒမၠုက်|ပလိုင်တၟအ်]] (Stone urns) မစုတ်လဝ် ဇုတ်သၟိင်ပျူတအ်ရ။ ပ္ဍဲပလိုင်တၟအ်တအ်ဂှ် ချူစၟတ်သမ္တီလဝ် အာယုက် ကေုာံ သၞာံ မစုတိ နကဵုဂၞန်ပျူ သွက်ဂွံတီ ဝင်သၟိင်ဨကရာဇ်တအ်ရ။ စနစ်ဂၞန်ဏအ်ဝွံ ပဵုရိုဟ်လၟိဟ် လေပ်တုဲ ကာလပံင်စုတ် ဂၞန်တအ်မ္ဂး ဍေံတုပ်ကဵု နဲကဲ သချာင် ခေတ်လၟုဟ်ရ။ 

== သုတေသန ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဗက် (Research and Decipherment) ==
ပရေင်သုတေသန မဆေင်ကဵု ဂၞန်ပျူ ကေုာံ အရေဝ်ပျူဂှ် စကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအစ ခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံရ။ တၠပညာ ဝင် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ [[ချာလ် အဝ်တဝ် ဗလာဂ်ဒေန်]] (Charles Otto Blagden) ဝွံ ဒှ်မၞိဟ် မဖန်ဗှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန်ပျူ ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၁ ရ။ ညးလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နူတၟအ်လိက်မျစေတဳ မနွံကဵု ၄ ဘာသာ (ပျူ၊ မန်၊ ဗၟာ၊ ပါဠိ) တုဲ ညးဂွံတီကေတ် အဓိပ္ပါယ် သင်္ကေတဂၞန် ကေုာံ မအရေဝ်ပျူဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Blagden|first=Charles Otto|title=Preliminary Study of the Kalyani Inscriptions|journal=Epigraphia Birmanica|year=1911|page=382}}&lt;/ref&gt; ကြဴနူဂှ် တၠပညာ လိက်တၟအ်တၞဟ်ဟ်တအ်လေဝ် ဆက်လ္ၚတ်တုဲ ဝင်ဂၞန်ပျူဝွံ ဂွံယးတၟးကၠုင်ရ။

== လွပ် ပ္ဍဲခေတ်ပျူ (Usage in the Pyu era) ==
[[File:Sri_Ksetra_Pyu_coins.jpg|thumb|left|250px|မသြန်ခေတ်ပျူ (Pyu coins from Sri Ksetra)]]
ပ္ဍဲခေတ် ဍုင်ပျူဂမၠိုင် မပ္တံကဵု သရေခေတ္တရာ၊ ဗိဿနိုး ကေုာံ ဟန်လင်း ဂှ် ဂၞန်ပျူဝွံ ဒှ်အရာ မသုင်စောဲလဝ် အဓိက နဒဒှ် ရုင်အစိုးရတုဲ လွပ်ဍေံ နွံပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သာသနာရ။ တၟအ်လိက် မချူလဝ် ဂၞန်သက္ကရာဇ်ဂမၠိုင်၊ ပရေင်ကဵုဒါန် ကျွန် သွက်ကျာ် ကေုာံ ဘာလကျာ်တအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵုဂၞန်ပျူရ။ သာ်ဂှ်ဟွံသေင် ပ္ဍဲ[[မသြန်ပျူ]] (Pyu coins) တအ်လေဝ် ၜိုန်ရ သင်္ကေတ မဆေင်ကဵု လာဘ်သြန် နွံကီုလေဝ် လၟိဟ်ဂၞန်တအ်ဝွံ သုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲပရေင်သွံရာန် ဗၞိက် အကြာဍုင်ရ။ မသြန်တအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ်သြန် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲ ကၠာနူ အေဒဳ ၁၀ ဗွဝ်ကၠံရ။

== ပရေင်ဆက်စပ် ကုဂၞန်မန် ကေုာံ ဗၟာ (Relationship with Mon and Burmese numerals) ==
ဂၞန်ပျူဝွံ နွံအဆက်အစပ် ကုဂၞန်[[မန်]]တမၠာ ကေုာံ ဂၞန်[[ဗၟာ]]တမၠာရ။ တၠပညာလ္ၚဵုတအ် စှ်ေစိုတ် ဒဒှ်ရ အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန်ပျူဂှ် ဒှ်တမ်မူလ အက္ခရ်ဗၟာ ဟွံသေင်မ္ဂး အက္ခရ်မန်တမၠာတအ် နွံပရေင် ဓလန်လွဳစလဝ် ရေင်သကအ်ရ။ သၞောတ်ဂၞန် ဗြဟ္မဳဂှ် လွဳစလဝ် နကဵုဂကူမန်၊ ဂကူပျူ ကေုာံ ဂကူခမာတအ်တုဲ၊ ဗီုပြင် ဂၞန် ၁ စဵုကဵု ၉ ဂှ် တုပ်ညဳဒၟံင် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲခေတ်တမၠာရ။ ကာလဍုင်ဗုကာံ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်ဂှ် ဂကူပျူတအ် ပံင်နှဴအာ ကုဂကူဗၟာတုဲ စနစ်ဂၞန်ပျူလေဝ် ပြံင်လှာဲစိုပ်အာ ပ္ဍဲစနစ်ဂၞန်ဗၟာရ။

== ပြကိုဟ် ကေုာံ တၟအ်လိက်ဂမၠိုင် (Literature and Inscriptions) ==
သက်သဳ သွက်ဂၞန်ပျူ ကေုာံ အက္ခရ်ပျူ မခိုင်ကၠိုက်အိုတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲတၟအ်လိက်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု တၟအ်လိက်မျစေတဳရ။ တၟအ်လိက်မျစေတဳဝွံ ချူလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ခရေတ် ၁၁၁၃ တုဲ ချူလဝ် ပရူ သၟိင်ရာဇကုမာရ် မကဵုဒါန် ကွာန်ကျွန် (၃) ကွာန် သွက်ကျာ်ရ။ ပ္ဍဲတၟအ်လိက်ဏအ်ဝွံ လၟိဟ်ဂၞန် ကေုာံ အခိင်ကာလ (သက္ကရာဇ် သာသနာ ၁၆၂၈ သၞာံ) ဂှ် ချူလဝ် နကဵုဂၞန် ကေုာံ အရေဝ်ပျူ သီုကဵု မန်၊ ဗၟာ၊ ပါဠိ ရ။ ပါဲနူဂှ် ပ္ဍဲတၟအ်လိက် မဂွံဆဵုကေတ် နူပလိုင်တၟအ် (၄) မ ပ္ဍဲဗဂေါ ကေုာံ သရေခေတ္တရာဂှ်လေဝ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဝင်သၟိင်ပျူ နကဵုဂၞန်ပျူကီုရ။

== အသံထ္ၜး ကေုာံ ရမ္သာင် (Phonology and Pronunciation of numbers) ==
ရမ္သာင် ဂၞန်ပျူဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် နကဵု နဲကဲ ပရေင်အရေဝ်ဘာသာ (Linguistics) တုဲ တၠပညာ မာက် မိယာကေ (Marc Miyake) ကလေင်ဒက်ပ္တန်လဝ် ရမ္သာင်ပျူရ။&lt;ref&gt;{{cite web|last=Miyake|first=Marc|title=The Pre-History of Pyu|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Pyu_language_(Sino-Tibetan)|publisher=Wikipedia|access-date=10 October 2026}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဂၞန်ပျူ (Pyu Numbers Reconstruction)
|-
! ဂၞန် (Number) !! ရမ္သာင်ပျူ (Pyu Phonology) !! ဥပမာချူ (Transcription) !! အဓိပ္ပါယ်မန် (Mon Meaning)
|-
| ၁ (1) || /tæk/ || tå / ta(k·)ṁ || မွဲ
|-
| ၂ (2) || /hni/ || hni. || ၜါ (reconstructed related to Sino-Tibetan)
|-
| ၃ (3) || /n.homH/ &lt; *n.sumH || ho: / hau: / hoḥ || ပိ
|-
| ၁၀၀၀ (1000) || /t.tu/ (assumed structure) || tdů || လ္ၚီ
|}

ရမ္သာင်ဂၞန် ပ္ဍဲအရေဝ်ပျူဝွံ နွံဗီုပြင် တုပ်သၟဟ် ကုအရေဝ် ဂကောံ လိုဝ်လိုဝ်-ဗၟာ (Lolo-Burmese) ကေုာံ တိဗေတ်တမၠာရ။

== ကဏ္ဍ ယူနဳကုဒ် ကေုာံ နဲပညာခေတ်တၟိ (Unicode and Modern Technology) ==
ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ဂၞန်ပျူ ကေုာံ အက္ခရ်ပျူဝွံ ဟွံလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲစရင် ယူနဳကုဒ် (Unicode) ဏီရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ ဂှ် အာန်ရှုမာန် ပါန်ဒေ (Anshuman Pandey) ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပရေင်ပတိုန်ထ္ၜး သွက်ဂွံစုတ် အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန်ပျူ ပ္ဍဲယူနဳကုဒ် ကမ္မတဳ (Unicode Consortium) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|last=Pandey|first=Anshuman|title=Preliminary Code Chart and Names List for the Pyu Script|url=https://www.unicode.org/L2/L2010/10295-pyu.pdf|publisher=Unicode Consortium|date=5 August 2010|access-date=16 January 2016}}&lt;/ref&gt; ၜိုန်ရ စရင်အက္ခရ်ပျူဝွံ နွံပ္ဍဲ လၟေင်အစဳအဇန် ယူနဳကုဒ် (Roadmap to the SMP) ကီုလေဝ်၊ စဵုကဵု အခိင်လၟုဟ် ဟွံဂွံ ဒုင်တဲ နဒဒှ် သၞောတ်ယူနဳကုဒ် မချိုတ်ပၠိုတ်ဏီရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲပရေင်စက် ကေုာံ ကောန်ပျူတာ ခေတ်လၟုဟ်ဂှ် ညးတအ် သုင်စောဲဒၟံင် ဗီုရုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး အက္ခရ်ဗၟာ ကေုာံ မန် သွက်ဂွံ ထ္ၜးဆန္ဒ ပရူဂၞန်ပျူရ။

== သာရုပ် (Conclusion) ==
သာရုပ်မ္ဂး ဂၞန်ပျူ ကေုာံ အက္ခရ်ပျူဝွံ ဒှ်အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ပညာ မဇၞော်ကဵု ၚုဟ်မး သွက်ဝင် ဍုင်အာရှအဂၞဲ ကေုာံ ဝင်ဍုင်ဗၟာရ။ သၞောတ်ဂၞန်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ကုအိန္ဒိယတမၠာ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တၠပညာ ခေတ်ပျူတအ်ရ။ ၜိုန်ရ အရေဝ် ကေုာံ ဂၞန်ပျူဂှ် ကၠေအ်ကၠက်အာ ပ္ဍဲခေတ် ၁၃ ဗွဝ်ကၠံကီုလေဝ်၊ ပရေင်သုတေသန ကေုာံ တၟအ်လိက်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု တၟအ်လိက်မျစေတဳတအ်ဂှ် ဟံင်ပြာ်လဝ် သက်သဳဝင်ဏအ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။ လွပ်ဂၞန်ပျူဝွံ ဒှ်တမ်မူလ သွက်ပရေင်လ္ၚတ် ဂၞန်မန် ကေုာံ ဂၞန်ဗၟာတုဲ ဍေံဒှ်အရာ မ္ဒးမင်မဲလဝ် ပ္ဍဲဝင်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name  = အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲ
| title = အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲဂမၠိုင်
| listclass = hlist
| group1 = ခေတ်တမၠာ (Ancient)
| list1  = 
* [[ဂၞန်ပျူ]]
* [[အက္ခရ်ပျူ]]
* [[အက္ခရ်မန်တမၠာ]]
* [[အက္ခရ်ခမာတမၠာ]]
* [[အက္ခရ်ကဒမ္ဗ]]
| group2 = ခေတ်လၟုဟ် (Modern)
| list2  = 
* [[ဂၞန်မန်]]
* [[ဂၞန်ဗၟာ]]
* [[ဂၞန်သေံ]]
* [[ဂၞန်ခမာ]]
}}

[[Category:ဂၞန်]]
[[Category:ဝင်အာရှအဂၞဲ]]
[[Category:အက္ခရ်]]
[[Category:ယေန်သၞာင်ပျူ]]
[[Category:အရေဝ်ဘာသာ ကြုက်-တိဗေတ်]]</text>
      <sha1>e2gn8siftxi4jim88xatxsorc6jll96</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57910</id>
      <parentid>57909</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T09:14:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18262" sha1="b2oqxilt65acxgglzycsbu98cphxid6" xml:space="preserve">{{Infobox writing system
| name      = ဂၞန်ပျူ (Pyu Numerals)
| type      = [[သၞောတ်ဂၞန်]] (Numerals)
| languages = [[အရေဝ်ပျူ]] (Pyu language)
| time      = အေဒဳ ၃၅၀ - ၁၂၀၀ (350 CE - 1200 CE)
| fam1      = [[အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ]] (Brahmi script)
| fam2      = [[အက္ခရ်ကဒမ္ဗ]] (Kadamba script)
| fam3      = [[အက္ခရ်ပျူ]] (Pyu script)
| sister    = [[ဂၞန်မန်]]&lt;br&gt;[[ဂၞန်ဗၟာ]]
| unicode   = ဟွံလုပ်လၟိဟ်ဏီ (Not in Unicode)
| sample    = 
| direction = ဇွိ-သတုံ (Left-to-Right)
}}

'''ဂၞန်ပျူ''' ({{Lang-en|Pyu numerals}}) ဝွံ ဒှ်သင်္ကေတ ကေုာံ စနစ်ဂၞန် မသုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲ[[အက္ခရ်ပျူ]] မဒှ်အက္ခရ်တမၠာ သွက်ဂွံချူ ကေုာံ ရိုဟ်လၟိဟ် ပ္ဍဲ[[အရေဝ်ပျူ]]ရ။ အရေဝ်ပျူဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံအရေဝ် [[ကြုက်-တိဗေတ်]] (Sino-Tibetan) တုဲ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ကၠေအ်ကၠက်အာယျ။ လွပ်ဂၞန်ပျူဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲတၟအ်လိက်တမၠာဂမၠိုင် မပ္တံကဵု တၟအ်လိက် မဂွံဆဵုကေတ် နူ[[သရေခေတ္တရာ]]၊ [[ဗိဿနို]]၊ [[ဟန်လင်း]] ကေုာံ [[တၟအ်လိက်မျစေတဳ]] ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Aung-Thwin|first=Michael|title=The mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma|year=2005|publisher=University of Hawai'i Press|isbn=978-0-8248-2886-8|page=35-36}}&lt;/ref&gt;

== နိဒါန် (Introduction) ==
[[File:Pyu inscription from Hanlin.jpg|thumb|right|250px|တၟအ်လိက်ပျူ မဂွံဆဵုကေတ် နူတိုက်ထ္ၜးပျး ဟန်လင်း (A Pyu inscription from Hanlin Archaeological Museum)]]
ဂၞန်ပျူဝွံ ဒှ်စနစ်ဂၞန် ကေုာံ သင်္ကေတ မသုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲခေတ် ဍုင်ပျူဂမၠိုင်ရ။ ဂၞန်ဏအ်ဝွံ ဒှ်အဝဲလစှ်ေ အက္ခရ်ပျူတုဲ စေန်ဆက်ကၠုင် နူအက္ခရ်ဗြဟ္မဳ (Brahmi) မကၠုင်နူ ဍုင်အိန္ဒိယရ။ မအရေဝ် မဆေင်ကဵု ဂၞန် ပ္ဍဲအရေဝ်ပျူဂှ် တုပ်သၟဟ်ဒၟံင် ကုအရေဝ် ဂကောံကြုက်-တိဗေတ် တၞဟ်ဟ်တုဲ၊ နဲကဲ မချူသင်္ကေတဂၞန်တအ်ဂှ် လွဳစလဝ် နူစနစ်ဂၞန် အိန္ဒိယ (Indian numeral system) မဒှ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ် အေဒဳ ၄ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ၁၂ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဂၞန်ပျူဝွံ ဒှ်အရာ မသုင်စောဲလဝ် အဓိက သွက်ပရေင်သာသနာ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီဝင် ပ္ဍဲရးဍုင်ဗၟာ လပါ်လဒေါဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Harvey|first=G. E.|title=History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824|year=1925|publisher=Frank Cass &amp; Co. Ltd.|page=4}}&lt;/ref&gt;

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origin) ==
ဝင်ဂၞန်ပျူဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုပရေင်ပြံင်လှာဲ အက္ခရ်ပ္ဍဲရးအာရှအဂၞဲ အခိင်တမၠာရ။ တမ်မူလ ဂၞန် ကေုာံ အက္ခရ်ပျူဂှ် ကၠုင်နူ [[အက္ခရ်ကဒမ္ဗ]] (Kadamba script) မဒှ်အက္ခရ် အိန္ဒိယသၠုင်ကျာ မသုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲခေတ် ၄-၅ ဗွဝ်ကၠံရ။ ပ္ဍဲအစ ခေတ်ပျူတေအ်ဂှ် လိက်ပျူ ကေုာံ လိက်ဗြဟ္မဳ ချူလဝ် ပြံက်နှဴ ရေင်သကအ်ရ။ ဆဂး စိုပ်ခေတ် ၇ ကေုာံ ၈ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ပ္ဍဲဍုင်သရေခေတ္တရာဂှ် အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန်ပျူတအ်ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုဗီုပြင် ဇကုအပိုင်တုဲ ဟွံနှဴ ကုဗြဟ္မဳရ။ စနစ်ဂၞန်ဝွံ ဒှ်သက်သဳ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဂကူပျူတအ် နွံကဵု ယေန်သၞာင် သၞောတ်သၞောဝ် မဆေင်ကဵု သချာင် (Mathematics) ကေုာံ လၟိဟ်ဂၞန် မခိုင်ကၠိုက်ရ။

== လဒက်ပ္တန် ကေုာံ သင်္ကေတဂၞန် (Structure and Numerical Symbols) ==
လဒက်ပ္တန် ဂၞန်ပျူဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုသၞောတ်ဂၞန် အိန္ဒိယတမၠာ မဒှ်သၞောတ် စှ် (Base-10 system) ရ။ ပ္ဍဲဂၞန်ပျူဂှ် သင်္ကေတ သွက်ဂၞန် ၁ စဵုကဵု ၉ ကေုာံ သုည နွံမံင်ရ။ သင်္ကေတဂၞန်တအ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ[[ဒမၠုက်|ပလိုင်တၟအ်]] (Stone urns) မစုတ်လဝ် ဇုတ်သၟိင်ပျူတအ်ရ။ ပ္ဍဲပလိုင်တၟအ်တအ်ဂှ် ချူစၟတ်သမ္တီလဝ် အာယုက် ကေုာံ သၞာံ မစုတိ နကဵုဂၞန်ပျူ သွက်ဂွံတီ ဝင်သၟိင်ဨကရာဇ်တအ်ရ။ စနစ်ဂၞန်ဏအ်ဝွံ ပဵုရိုဟ်လၟိဟ် လေပ်တုဲ ကာလပံင်စုတ် ဂၞန်တအ်မ္ဂး ဍေံတုပ်ကဵု နဲကဲ သချာင် ခေတ်လၟုဟ်ရ။ 

== သုတေသန ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဗက် (Research and Decipherment) ==
ပရေင်သုတေသန မဆေင်ကဵု ဂၞန်ပျူ ကေုာံ အရေဝ်ပျူဂှ် စကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအစ ခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံရ။ တၠပညာ ဝင် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ [[ချာလ် အဝ်တဝ် ဗလာဂ်ဒေန်]] (Charles Otto Blagden) ဝွံ ဒှ်မၞိဟ် မဖန်ဗှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန်ပျူ ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၁ ရ။ ညးလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နူတၟအ်လိက်မျစေတဳ မနွံကဵု ၄ ဘာသာ (ပျူ၊ မန်၊ ဗၟာ၊ ပါဠိ) တုဲ ညးဂွံတီကေတ် အဓိပ္ပါယ် သင်္ကေတဂၞန် ကေုာံ မအရေဝ်ပျူဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Blagden|first=Charles Otto|title=Preliminary Study of the Kalyani Inscriptions|journal=Epigraphia Birmanica|year=1911|page=382}}&lt;/ref&gt; ကြဴနူဂှ် တၠပညာ လိက်တၟအ်တၞဟ်ဟ်တအ်လေဝ် ဆက်လ္ၚတ်တုဲ ဝင်ဂၞန်ပျူဝွံ ဂွံယးတၟးကၠုင်ရ။

== လွပ် ပ္ဍဲခေတ်ပျူ (Usage in the Pyu era) ==
[[File:Sri_Ksetra_Pyu_coins.jpg|thumb|left|250px|မသြန်ခေတ်ပျူ (Pyu coins from Sri Ksetra)]]
ပ္ဍဲခေတ် ဍုင်ပျူဂမၠိုင် မပ္တံကဵု သရေခေတ္တရာ၊ ဗိဿနို ကေုာံ ဟန်လင်း ဂှ် ဂၞန်ပျူဝွံ ဒှ်အရာ မသုင်စောဲလဝ် အဓိက နဒဒှ် ရုင်အစိုးရတုဲ လွပ်ဍေံ နွံပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သာသနာရ။ တၟအ်လိက် မချူလဝ် ဂၞန်သက္ကရာဇ်ဂမၠိုင်၊ ပရေင်ကဵုဒါန် ကျွန် သွက်ကျာ် ကေုာံ ဘာလကျာ်တအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵုဂၞန်ပျူရ။ သာ်ဂှ်ဟွံသေင် ပ္ဍဲ[[မသြန်ပျူ]] (Pyu coins) တအ်လေဝ် ၜိုန်ရ သင်္ကေတ မဆေင်ကဵု လာဘ်သြန် နွံကီုလေဝ် လၟိဟ်ဂၞန်တအ်ဝွံ သုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲပရေင်သွံရာန် ဗၞိက် အကြာဍုင်ရ။ မသြန်တအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ်သြန် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲ ကၠာနူ အေဒဳ ၁၀ ဗွဝ်ကၠံရ။

== ပရေင်ဆက်စပ် ကုဂၞန်မန် ကေုာံ ဗၟာ (Relationship with Mon and Burmese numerals) ==
ဂၞန်ပျူဝွံ နွံအဆက်အစပ် ကုဂၞန်[[မန်]]တမၠာ ကေုာံ ဂၞန်[[ဗၟာ]]တမၠာရ။ တၠပညာလ္ၚဵုတအ် စှ်ေစိုတ် ဒဒှ်ရ အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန်ပျူဂှ် ဒှ်တမ်မူလ အက္ခရ်ဗၟာ ဟွံသေင်မ္ဂး အက္ခရ်မန်တမၠာတအ် နွံပရေင် ဓလန်လွဳစလဝ် ရေင်သကအ်ရ။ သၞောတ်ဂၞန် ဗြဟ္မဳဂှ် လွဳစလဝ် နကဵုဂကူမန်၊ ဂကူပျူ ကေုာံ ဂကူခမာတအ်တုဲ၊ ဗီုပြင် ဂၞန် ၁ စဵုကဵု ၉ ဂှ် တုပ်ညဳဒၟံင် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲခေတ်တမၠာရ။ ကာလဍုင်ဗုကာံ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်ဂှ် ဂကူပျူတအ် ပံင်နှဴအာ ကုဂကူဗၟာတုဲ စနစ်ဂၞန်ပျူလေဝ် ပြံင်လှာဲစိုပ်အာ ပ္ဍဲစနစ်ဂၞန်ဗၟာရ။

== ပြကိုဟ် ကေုာံ တၟအ်လိက်ဂမၠိုင် (Literature and Inscriptions) ==
သက်သဳ သွက်ဂၞန်ပျူ ကေုာံ အက္ခရ်ပျူ မခိုင်ကၠိုက်အိုတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲတၟအ်လိက်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု တၟအ်လိက်မျစေတဳရ။ တၟအ်လိက်မျစေတဳဝွံ ချူလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ခရေတ် ၁၁၁၃ တုဲ ချူလဝ် ပရူ သၟိင်ရာဇကုမာရ် မကဵုဒါန် ကွာန်ကျွန် (၃) ကွာန် သွက်ကျာ်ရ။ ပ္ဍဲတၟအ်လိက်ဏအ်ဝွံ လၟိဟ်ဂၞန် ကေုာံ အခိင်ကာလ (သက္ကရာဇ် သာသနာ ၁၆၂၈ သၞာံ) ဂှ် ချူလဝ် နကဵုဂၞန် ကေုာံ အရေဝ်ပျူ သီုကဵု မန်၊ ဗၟာ၊ ပါဠိ ရ။ ပါဲနူဂှ် ပ္ဍဲတၟအ်လိက် မဂွံဆဵုကေတ် နူပလိုင်တၟအ် (၄) မ ပ္ဍဲဗဂေါ ကေုာံ သရေခေတ္တရာဂှ်လေဝ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဝင်သၟိင်ပျူ နကဵုဂၞန်ပျူကီုရ။

== အသံထ္ၜး ကေုာံ ရမ္သာင် (Phonology and Pronunciation of numbers) ==
ရမ္သာင် ဂၞန်ပျူဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် နကဵု နဲကဲ ပရေင်အရေဝ်ဘာသာ (Linguistics) တုဲ တၠပညာ မာက် မိယာကေ (Marc Miyake) ကလေင်ဒက်ပ္တန်လဝ် ရမ္သာင်ပျူရ။&lt;ref&gt;{{cite web|last=Miyake|first=Marc|title=The Pre-History of Pyu|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Pyu_language_(Sino-Tibetan)|publisher=Wikipedia|access-date=10 October 2026}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဂၞန်ပျူ (Pyu Numbers Reconstruction)
|-
! ဂၞန် (Number) !! ရမ္သာင်ပျူ (Pyu Phonology) !! ဥပမာချူ (Transcription) !! အဓိပ္ပါယ်မန် (Mon Meaning)
|-
| ၁ (1) || /tæk/ || tå / ta(k·)ṁ || မွဲ
|-
| ၂ (2) || /hni/ || hni. || ၜါ (reconstructed related to Sino-Tibetan)
|-
| ၃ (3) || /n.homH/ &lt; *n.sumH || ho: / hau: / hoḥ || ပိ
|-
| ၁၀၀၀ (1000) || /t.tu/ (assumed structure) || tdů || လ္ၚီ
|}

ရမ္သာင်ဂၞန် ပ္ဍဲအရေဝ်ပျူဝွံ နွံဗီုပြင် တုပ်သၟဟ် ကုအရေဝ် ဂကောံ လိုဝ်လိုဝ်-ဗၟာ (Lolo-Burmese) ကေုာံ တိဗေတ်တမၠာရ။

== ကဏ္ဍ ယူနဳကုဒ် ကေုာံ နဲပညာခေတ်တၟိ (Unicode and Modern Technology) ==
ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ဂၞန်ပျူ ကေုာံ အက္ခရ်ပျူဝွံ ဟွံလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲစရင် ယူနဳကုဒ် (Unicode) ဏီရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ ဂှ် အာန်ရှုမာန် ပါန်ဒေ (Anshuman Pandey) ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပရေင်ပတိုန်ထ္ၜး သွက်ဂွံစုတ် အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန်ပျူ ပ္ဍဲယူနဳကုဒ် ကမ္မတဳ (Unicode Consortium) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|last=Pandey|first=Anshuman|title=Preliminary Code Chart and Names List for the Pyu Script|url=https://www.unicode.org/L2/L2010/10295-pyu.pdf|publisher=Unicode Consortium|date=5 August 2010|access-date=16 January 2016}}&lt;/ref&gt; ၜိုန်ရ စရင်အက္ခရ်ပျူဝွံ နွံပ္ဍဲ လၟေင်အစဳအဇန် ယူနဳကုဒ် (Roadmap to the SMP) ကီုလေဝ်၊ စဵုကဵု အခိင်လၟုဟ် ဟွံဂွံ ဒုင်တဲ နဒဒှ် သၞောတ်ယူနဳကုဒ် မချိုတ်ပၠိုတ်ဏီရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲပရေင်စက် ကေုာံ ကောန်ပျူတာ ခေတ်လၟုဟ်ဂှ် ညးတအ် သုင်စောဲဒၟံင် ဗီုရုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး အက္ခရ်ဗၟာ ကေုာံ မန် သွက်ဂွံ ထ္ၜးဆန္ဒ ပရူဂၞန်ပျူရ။

== သာရုပ် (Conclusion) ==
သာရုပ်မ္ဂး ဂၞန်ပျူ ကေုာံ အက္ခရ်ပျူဝွံ ဒှ်အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ပညာ မဇၞော်ကဵု ၚုဟ်မး သွက်ဝင် ဍုင်အာရှအဂၞဲ ကေုာံ ဝင်ဍုင်ဗၟာရ။ သၞောတ်ဂၞန်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ကုအိန္ဒိယတမၠာ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တၠပညာ ခေတ်ပျူတအ်ရ။ ၜိုန်ရ အရေဝ် ကေုာံ ဂၞန်ပျူဂှ် ကၠေအ်ကၠက်အာ ပ္ဍဲခေတ် ၁၃ ဗွဝ်ကၠံကီုလေဝ်၊ ပရေင်သုတေသန ကေုာံ တၟအ်လိက်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု တၟအ်လိက်မျစေတဳတအ်ဂှ် ဟံင်ပြာ်လဝ် သက်သဳဝင်ဏအ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။ လွပ်ဂၞန်ပျူဝွံ ဒှ်တမ်မူလ သွက်ပရေင်လ္ၚတ် ဂၞန်မန် ကေုာံ ဂၞန်ဗၟာတုဲ ဍေံဒှ်အရာ မ္ဒးမင်မဲလဝ် ပ္ဍဲဝင်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name  = အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲ
| title = အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲဂမၠိုင်
| listclass = hlist
| group1 = ခေတ်တမၠာ (Ancient)
| list1  = 
* [[ဂၞန်ပျူ]]
* [[အက္ခရ်ပျူ]]
* [[အက္ခရ်မန်တမၠာ]]
* [[အက္ခရ်ခမာတမၠာ]]
* [[အက္ခရ်ကဒမ္ဗ]]
| group2 = ခေတ်လၟုဟ် (Modern)
| list2  = 
* [[ဂၞန်မန်]]
* [[ဂၞန်ဗၟာ]]
* [[ဂၞန်သေံ]]
* [[ဂၞန်ခမာ]]
}}

[[Category:ဂၞန်]]
[[Category:ဝင်အာရှအဂၞဲ]]
[[Category:အက္ခရ်]]
[[Category:ယေန်သၞာင်ပျူ]]
[[Category:အရေဝ်ဘာသာ ကြုက်-တိဗေတ်]]</text>
      <sha1>b2oqxilt65acxgglzycsbu98cphxid6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57911</id>
      <parentid>57910</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T09:14:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18271" sha1="nfbfi4gozxdyqviybsb576879brq1af" xml:space="preserve">{{Infobox writing system
| name      = ဂၞန်ပျူ (Pyu Numerals)
| type      = [[သၞောတ်ဂၞန်]] (Numerals)
| languages = [[အရေဝ်ပျူ]] (Pyu language)
| time      = အေဒဳ ၃၅၀ - ၁၂၀၀ (350 CE - 1200 CE)
| fam1      = [[အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ]] (Brahmi script)
| fam2      = [[အက္ခရ်ကဒမ္ဗ]] (Kadamba script)
| fam3      = [[အက္ခရ်ပျူ]] (Pyu script)
| sister    = [[ဂၞန်မန်]]&lt;br&gt;[[ဂၞန်ဗၟာ]]
| unicode   = ဟွံလုပ်လၟိဟ်ဏီ (Not in Unicode)
| sample    = 
| direction = ဇွိ-သတုံ (Left-to-Right)
}}

'''ဂၞန်ပျူ''' ({{Lang-en|Pyu numerals}}) ဝွံ ဒှ်သင်္ကေတ ကေုာံ စနစ်ဂၞန် မသုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲ[[အက္ခရ်ပျူ]] မဒှ်အက္ခရ်တမၠာ သွက်ဂွံချူ ကေုာံ ရိုဟ်လၟိဟ် ပ္ဍဲ[[အရေဝ်ပျူ]]ရ။ အရေဝ်ပျူဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံအရေဝ် [[ကြုက်-တိဗေတ်]] (Sino-Tibetan) တုဲ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ကၠေအ်ကၠက်အာယျ။ လွပ်ဂၞန်ပျူဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲတၟအ်လိက်တမၠာဂမၠိုင် မပ္တံကဵု တၟအ်လိက် မဂွံဆဵုကေတ် နူ[[သရေခေတ္တရာ]]၊ [[ဗိဿနို]]၊ [[ဟာန်လေန်]] ကေုာံ [[တၟအ်လိက်မျစေတဳ]] ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Aung-Thwin|first=Michael|title=The mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma|year=2005|publisher=University of Hawai'i Press|isbn=978-0-8248-2886-8|page=35-36}}&lt;/ref&gt;

== နိဒါန် (Introduction) ==
[[File:Pyu inscription from Hanlin.jpg|thumb|right|250px|တၟအ်လိက်ပျူ မဂွံဆဵုကေတ် နူတိုက်ထ္ၜးပျး ဟာန်လေန် (A Pyu inscription from Hanlin Archaeological Museum)]]
ဂၞန်ပျူဝွံ ဒှ်စနစ်ဂၞန် ကေုာံ သင်္ကေတ မသုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲခေတ် ဍုင်ပျူဂမၠိုင်ရ။ ဂၞန်ဏအ်ဝွံ ဒှ်အဝဲလစှ်ေ အက္ခရ်ပျူတုဲ စေန်ဆက်ကၠုင် နူအက္ခရ်ဗြဟ္မဳ (Brahmi) မကၠုင်နူ ဍုင်အိန္ဒိယရ။ မအရေဝ် မဆေင်ကဵု ဂၞန် ပ္ဍဲအရေဝ်ပျူဂှ် တုပ်သၟဟ်ဒၟံင် ကုအရေဝ် ဂကောံကြုက်-တိဗေတ် တၞဟ်ဟ်တုဲ၊ နဲကဲ မချူသင်္ကေတဂၞန်တအ်ဂှ် လွဳစလဝ် နူစနစ်ဂၞန် အိန္ဒိယ (Indian numeral system) မဒှ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ် အေဒဳ ၄ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ၁၂ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဂၞန်ပျူဝွံ ဒှ်အရာ မသုင်စောဲလဝ် အဓိက သွက်ပရေင်သာသနာ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီဝင် ပ္ဍဲရးဍုင်ဗၟာ လပါ်လဒေါဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Harvey|first=G. E.|title=History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824|year=1925|publisher=Frank Cass &amp; Co. Ltd.|page=4}}&lt;/ref&gt;

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origin) ==
ဝင်ဂၞန်ပျူဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုပရေင်ပြံင်လှာဲ အက္ခရ်ပ္ဍဲရးအာရှအဂၞဲ အခိင်တမၠာရ။ တမ်မူလ ဂၞန် ကေုာံ အက္ခရ်ပျူဂှ် ကၠုင်နူ [[အက္ခရ်ကဒမ္ဗ]] (Kadamba script) မဒှ်အက္ခရ် အိန္ဒိယသၠုင်ကျာ မသုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲခေတ် ၄-၅ ဗွဝ်ကၠံရ။ ပ္ဍဲအစ ခေတ်ပျူတေအ်ဂှ် လိက်ပျူ ကေုာံ လိက်ဗြဟ္မဳ ချူလဝ် ပြံက်နှဴ ရေင်သကအ်ရ။ ဆဂး စိုပ်ခေတ် ၇ ကေုာံ ၈ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ပ္ဍဲဍုင်သရေခေတ္တရာဂှ် အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန်ပျူတအ်ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုဗီုပြင် ဇကုအပိုင်တုဲ ဟွံနှဴ ကုဗြဟ္မဳရ။ စနစ်ဂၞန်ဝွံ ဒှ်သက်သဳ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဂကူပျူတအ် နွံကဵု ယေန်သၞာင် သၞောတ်သၞောဝ် မဆေင်ကဵု သချာင် (Mathematics) ကေုာံ လၟိဟ်ဂၞန် မခိုင်ကၠိုက်ရ။

== လဒက်ပ္တန် ကေုာံ သင်္ကေတဂၞန် (Structure and Numerical Symbols) ==
လဒက်ပ္တန် ဂၞန်ပျူဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုသၞောတ်ဂၞန် အိန္ဒိယတမၠာ မဒှ်သၞောတ် စှ် (Base-10 system) ရ။ ပ္ဍဲဂၞန်ပျူဂှ် သင်္ကေတ သွက်ဂၞန် ၁ စဵုကဵု ၉ ကေုာံ သုည နွံမံင်ရ။ သင်္ကေတဂၞန်တအ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ[[ဒမၠုက်|ပလိုင်တၟအ်]] (Stone urns) မစုတ်လဝ် ဇုတ်သၟိင်ပျူတအ်ရ။ ပ္ဍဲပလိုင်တၟအ်တအ်ဂှ် ချူစၟတ်သမ္တီလဝ် အာယုက် ကေုာံ သၞာံ မစုတိ နကဵုဂၞန်ပျူ သွက်ဂွံတီ ဝင်သၟိင်ဨကရာဇ်တအ်ရ။ စနစ်ဂၞန်ဏအ်ဝွံ ပဵုရိုဟ်လၟိဟ် လေပ်တုဲ ကာလပံင်စုတ် ဂၞန်တအ်မ္ဂး ဍေံတုပ်ကဵု နဲကဲ သချာင် ခေတ်လၟုဟ်ရ။ 

== သုတေသန ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဗက် (Research and Decipherment) ==
ပရေင်သုတေသန မဆေင်ကဵု ဂၞန်ပျူ ကေုာံ အရေဝ်ပျူဂှ် စကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအစ ခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံရ။ တၠပညာ ဝင် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ [[ချာလ် အဝ်တဝ် ဗလာဂ်ဒေန်]] (Charles Otto Blagden) ဝွံ ဒှ်မၞိဟ် မဖန်ဗှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန်ပျူ ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၁ ရ။ ညးလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နူတၟအ်လိက်မျစေတဳ မနွံကဵု ၄ ဘာသာ (ပျူ၊ မန်၊ ဗၟာ၊ ပါဠိ) တုဲ ညးဂွံတီကေတ် အဓိပ္ပါယ် သင်္ကေတဂၞန် ကေုာံ မအရေဝ်ပျူဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Blagden|first=Charles Otto|title=Preliminary Study of the Kalyani Inscriptions|journal=Epigraphia Birmanica|year=1911|page=382}}&lt;/ref&gt; ကြဴနူဂှ် တၠပညာ လိက်တၟအ်တၞဟ်ဟ်တအ်လေဝ် ဆက်လ္ၚတ်တုဲ ဝင်ဂၞန်ပျူဝွံ ဂွံယးတၟးကၠုင်ရ။

== လွပ် ပ္ဍဲခေတ်ပျူ (Usage in the Pyu era) ==
[[File:Sri_Ksetra_Pyu_coins.jpg|thumb|left|250px|မသြန်ခေတ်ပျူ (Pyu coins from Sri Ksetra)]]
ပ္ဍဲခေတ် ဍုင်ပျူဂမၠိုင် မပ္တံကဵု သရေခေတ္တရာ၊ ဗိဿနို ကေုာံ ဟာန်လေန် ဂှ် ဂၞန်ပျူဝွံ ဒှ်အရာ မသုင်စောဲလဝ် အဓိက နဒဒှ် ရုင်အစိုးရတုဲ လွပ်ဍေံ နွံပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သာသနာရ။ တၟအ်လိက် မချူလဝ် ဂၞန်သက္ကရာဇ်ဂမၠိုင်၊ ပရေင်ကဵုဒါန် ကျွန် သွက်ကျာ် ကေုာံ ဘာလကျာ်တအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵုဂၞန်ပျူရ။ သာ်ဂှ်ဟွံသေင် ပ္ဍဲ[[မသြန်ပျူ]] (Pyu coins) တအ်လေဝ် ၜိုန်ရ သင်္ကေတ မဆေင်ကဵု လာဘ်သြန် နွံကီုလေဝ် လၟိဟ်ဂၞန်တအ်ဝွံ သုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲပရေင်သွံရာန် ဗၞိက် အကြာဍုင်ရ။ မသြန်တအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ်သြန် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲ ကၠာနူ အေဒဳ ၁၀ ဗွဝ်ကၠံရ။

== ပရေင်ဆက်စပ် ကုဂၞန်မန် ကေုာံ ဗၟာ (Relationship with Mon and Burmese numerals) ==
ဂၞန်ပျူဝွံ နွံအဆက်အစပ် ကုဂၞန်[[မန်]]တမၠာ ကေုာံ ဂၞန်[[ဗၟာ]]တမၠာရ။ တၠပညာလ္ၚဵုတအ် စှ်ေစိုတ် ဒဒှ်ရ အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန်ပျူဂှ် ဒှ်တမ်မူလ အက္ခရ်ဗၟာ ဟွံသေင်မ္ဂး အက္ခရ်မန်တမၠာတအ် နွံပရေင် ဓလန်လွဳစလဝ် ရေင်သကအ်ရ။ သၞောတ်ဂၞန် ဗြဟ္မဳဂှ် လွဳစလဝ် နကဵုဂကူမန်၊ ဂကူပျူ ကေုာံ ဂကူခမာတအ်တုဲ၊ ဗီုပြင် ဂၞန် ၁ စဵုကဵု ၉ ဂှ် တုပ်ညဳဒၟံင် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲခေတ်တမၠာရ။ ကာလဍုင်ဗုကာံ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်ဂှ် ဂကူပျူတအ် ပံင်နှဴအာ ကုဂကူဗၟာတုဲ စနစ်ဂၞန်ပျူလေဝ် ပြံင်လှာဲစိုပ်အာ ပ္ဍဲစနစ်ဂၞန်ဗၟာရ။

== ပြကိုဟ် ကေုာံ တၟအ်လိက်ဂမၠိုင် (Literature and Inscriptions) ==
သက်သဳ သွက်ဂၞန်ပျူ ကေုာံ အက္ခရ်ပျူ မခိုင်ကၠိုက်အိုတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲတၟအ်လိက်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု တၟအ်လိက်မျစေတဳရ။ တၟအ်လိက်မျစေတဳဝွံ ချူလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ခရေတ် ၁၁၁၃ တုဲ ချူလဝ် ပရူ သၟိင်ရာဇကုမာရ် မကဵုဒါန် ကွာန်ကျွန် (၃) ကွာန် သွက်ကျာ်ရ။ ပ္ဍဲတၟအ်လိက်ဏအ်ဝွံ လၟိဟ်ဂၞန် ကေုာံ အခိင်ကာလ (သက္ကရာဇ် သာသနာ ၁၆၂၈ သၞာံ) ဂှ် ချူလဝ် နကဵုဂၞန် ကေုာံ အရေဝ်ပျူ သီုကဵု မန်၊ ဗၟာ၊ ပါဠိ ရ။ ပါဲနူဂှ် ပ္ဍဲတၟအ်လိက် မဂွံဆဵုကေတ် နူပလိုင်တၟအ် (၄) မ ပ္ဍဲဗဂေါ ကေုာံ သရေခေတ္တရာဂှ်လေဝ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဝင်သၟိင်ပျူ နကဵုဂၞန်ပျူကီုရ။

== အသံထ္ၜး ကေုာံ ရမ္သာင် (Phonology and Pronunciation of numbers) ==
ရမ္သာင် ဂၞန်ပျူဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် နကဵု နဲကဲ ပရေင်အရေဝ်ဘာသာ (Linguistics) တုဲ တၠပညာ မာက် မိယာကေ (Marc Miyake) ကလေင်ဒက်ပ္တန်လဝ် ရမ္သာင်ပျူရ။&lt;ref&gt;{{cite web|last=Miyake|first=Marc|title=The Pre-History of Pyu|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Pyu_language_(Sino-Tibetan)|publisher=Wikipedia|access-date=10 October 2026}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဂၞန်ပျူ (Pyu Numbers Reconstruction)
|-
! ဂၞန် (Number) !! ရမ္သာင်ပျူ (Pyu Phonology) !! ဥပမာချူ (Transcription) !! အဓိပ္ပါယ်မန် (Mon Meaning)
|-
| ၁ (1) || /tæk/ || tå / ta(k·)ṁ || မွဲ
|-
| ၂ (2) || /hni/ || hni. || ၜါ (reconstructed related to Sino-Tibetan)
|-
| ၃ (3) || /n.homH/ &lt; *n.sumH || ho: / hau: / hoḥ || ပိ
|-
| ၁၀၀၀ (1000) || /t.tu/ (assumed structure) || tdů || လ္ၚီ
|}

ရမ္သာင်ဂၞန် ပ္ဍဲအရေဝ်ပျူဝွံ နွံဗီုပြင် တုပ်သၟဟ် ကုအရေဝ် ဂကောံ လိုဝ်လိုဝ်-ဗၟာ (Lolo-Burmese) ကေုာံ တိဗေတ်တမၠာရ။

== ကဏ္ဍ ယူနဳကုဒ် ကေုာံ နဲပညာခေတ်တၟိ (Unicode and Modern Technology) ==
ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ဂၞန်ပျူ ကေုာံ အက္ခရ်ပျူဝွံ ဟွံလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲစရင် ယူနဳကုဒ် (Unicode) ဏီရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ ဂှ် အာန်ရှုမာန် ပါန်ဒေ (Anshuman Pandey) ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပရေင်ပတိုန်ထ္ၜး သွက်ဂွံစုတ် အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန်ပျူ ပ္ဍဲယူနဳကုဒ် ကမ္မတဳ (Unicode Consortium) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|last=Pandey|first=Anshuman|title=Preliminary Code Chart and Names List for the Pyu Script|url=https://www.unicode.org/L2/L2010/10295-pyu.pdf|publisher=Unicode Consortium|date=5 August 2010|access-date=16 January 2016}}&lt;/ref&gt; ၜိုန်ရ စရင်အက္ခရ်ပျူဝွံ နွံပ္ဍဲ လၟေင်အစဳအဇန် ယူနဳကုဒ် (Roadmap to the SMP) ကီုလေဝ်၊ စဵုကဵု အခိင်လၟုဟ် ဟွံဂွံ ဒုင်တဲ နဒဒှ် သၞောတ်ယူနဳကုဒ် မချိုတ်ပၠိုတ်ဏီရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲပရေင်စက် ကေုာံ ကောန်ပျူတာ ခေတ်လၟုဟ်ဂှ် ညးတအ် သုင်စောဲဒၟံင် ဗီုရုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး အက္ခရ်ဗၟာ ကေုာံ မန် သွက်ဂွံ ထ္ၜးဆန္ဒ ပရူဂၞန်ပျူရ။

== သာရုပ် (Conclusion) ==
သာရုပ်မ္ဂး ဂၞန်ပျူ ကေုာံ အက္ခရ်ပျူဝွံ ဒှ်အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ပညာ မဇၞော်ကဵု ၚုဟ်မး သွက်ဝင် ဍုင်အာရှအဂၞဲ ကေုာံ ဝင်ဍုင်ဗၟာရ။ သၞောတ်ဂၞန်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ကုအိန္ဒိယတမၠာ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တၠပညာ ခေတ်ပျူတအ်ရ။ ၜိုန်ရ အရေဝ် ကေုာံ ဂၞန်ပျူဂှ် ကၠေအ်ကၠက်အာ ပ္ဍဲခေတ် ၁၃ ဗွဝ်ကၠံကီုလေဝ်၊ ပရေင်သုတေသန ကေုာံ တၟအ်လိက်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု တၟအ်လိက်မျစေတဳတအ်ဂှ် ဟံင်ပြာ်လဝ် သက်သဳဝင်ဏအ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။ လွပ်ဂၞန်ပျူဝွံ ဒှ်တမ်မူလ သွက်ပရေင်လ္ၚတ် ဂၞန်မန် ကေုာံ ဂၞန်ဗၟာတုဲ ဍေံဒှ်အရာ မ္ဒးမင်မဲလဝ် ပ္ဍဲဝင်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name  = အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲ
| title = အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲဂမၠိုင်
| listclass = hlist
| group1 = ခေတ်တမၠာ (Ancient)
| list1  = 
* [[ဂၞန်ပျူ]]
* [[အက္ခရ်ပျူ]]
* [[အက္ခရ်မန်တမၠာ]]
* [[အက္ခရ်ခမာတမၠာ]]
* [[အက္ခရ်ကဒမ္ဗ]]
| group2 = ခေတ်လၟုဟ် (Modern)
| list2  = 
* [[ဂၞန်မန်]]
* [[ဂၞန်ဗၟာ]]
* [[ဂၞန်သေံ]]
* [[ဂၞန်ခမာ]]
}}

[[Category:ဂၞန်]]
[[Category:ဝင်အာရှအဂၞဲ]]
[[Category:အက္ခရ်]]
[[Category:ယေန်သၞာင်ပျူ]]
[[Category:အရေဝ်ဘာသာ ကြုက်-တိဗေတ်]]</text>
      <sha1>nfbfi4gozxdyqviybsb576879brq1af</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57912</id>
      <parentid>57911</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T09:15:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18271" sha1="are6h07qjx55ssdt8vgm83pgwcpy7xs" xml:space="preserve">{{Infobox writing system
| name      = ဂၞန်ပျူ (Pyu Numerals)
| type      = [[သၞောတ်ဂၞန်]] (Numerals)
| languages = [[အရေဝ်ပျူ]] (Pyu language)
| time      = အေဒဳ ၃၅၀ - ၁၂၀၀ (350 CE - 1200 CE)
| fam1      = [[အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ]] (Brahmi script)
| fam2      = [[အက္ခရ်ကဒမ္ဗ]] (Kadamba script)
| fam3      = [[အက္ခရ်ပျူ]] (Pyu script)
| sister    = [[ဂၞန်မန်]]&lt;br&gt;[[ဂၞန်ဗၟာ]]
| unicode   = ဟွံလုပ်လၟိဟ်ဏီ (Not in Unicode)
| sample    = 
| direction = ဇွိ-သတုံ (Left-to-Right)
}}

'''ဂၞန်ပျူ''' ({{Lang-en|Pyu numerals}}) ဝွံ ဒှ်သင်္ကေတ ကေုာံ စနစ်ဂၞန် မသုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲ[[အက္ခရ်ပျူ]] မဒှ်အက္ခရ်တမၠာ သွက်ဂွံချူ ကေုာံ ရိုဟ်လၟိဟ် ပ္ဍဲ[[အရေဝ်ပျူ]]ရ။ အရေဝ်ပျူဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံအရေဝ် [[ကြုက်-တိဗေတ်]] (Sino-Tibetan) တုဲ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ကၠေအ်ကၠက်အာယျ။ လွပ်ဂၞန်ပျူဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲတၟအ်လိက်တမၠာဂမၠိုင် မပ္တံကဵု တၟအ်လိက် မဂွံဆဵုကေတ် နူ[[သရေခေတ္တရာ]]၊ [[ဗိဿနို]]၊ [[ဟာန်လေန်]] ကေုာံ [[တၟအ်လိက်မြစေတဳ]] ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Aung-Thwin|first=Michael|title=The mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma|year=2005|publisher=University of Hawai'i Press|isbn=978-0-8248-2886-8|page=35-36}}&lt;/ref&gt;

== နိဒါန် (Introduction) ==
[[File:Pyu inscription from Hanlin.jpg|thumb|right|250px|တၟအ်လိက်ပျူ မဂွံဆဵုကေတ် နူတိုက်ထ္ၜးပျး ဟာန်လေန် (A Pyu inscription from Hanlin Archaeological Museum)]]
ဂၞန်ပျူဝွံ ဒှ်စနစ်ဂၞန် ကေုာံ သင်္ကေတ မသုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲခေတ် ဍုင်ပျူဂမၠိုင်ရ။ ဂၞန်ဏအ်ဝွံ ဒှ်အဝဲလစှ်ေ အက္ခရ်ပျူတုဲ စေန်ဆက်ကၠုင် နူအက္ခရ်ဗြဟ္မဳ (Brahmi) မကၠုင်နူ ဍုင်အိန္ဒိယရ။ မအရေဝ် မဆေင်ကဵု ဂၞန် ပ္ဍဲအရေဝ်ပျူဂှ် တုပ်သၟဟ်ဒၟံင် ကုအရေဝ် ဂကောံကြုက်-တိဗေတ် တၞဟ်ဟ်တုဲ၊ နဲကဲ မချူသင်္ကေတဂၞန်တအ်ဂှ် လွဳစလဝ် နူစနစ်ဂၞန် အိန္ဒိယ (Indian numeral system) မဒှ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ် အေဒဳ ၄ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ၁၂ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဂၞန်ပျူဝွံ ဒှ်အရာ မသုင်စောဲလဝ် အဓိက သွက်ပရေင်သာသနာ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီဝင် ပ္ဍဲရးဍုင်ဗၟာ လပါ်လဒေါဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Harvey|first=G. E.|title=History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824|year=1925|publisher=Frank Cass &amp; Co. Ltd.|page=4}}&lt;/ref&gt;

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origin) ==
ဝင်ဂၞန်ပျူဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုပရေင်ပြံင်လှာဲ အက္ခရ်ပ္ဍဲရးအာရှအဂၞဲ အခိင်တမၠာရ။ တမ်မူလ ဂၞန် ကေုာံ အက္ခရ်ပျူဂှ် ကၠုင်နူ [[အက္ခရ်ကဒမ္ဗ]] (Kadamba script) မဒှ်အက္ခရ် အိန္ဒိယသၠုင်ကျာ မသုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲခေတ် ၄-၅ ဗွဝ်ကၠံရ။ ပ္ဍဲအစ ခေတ်ပျူတေအ်ဂှ် လိက်ပျူ ကေုာံ လိက်ဗြဟ္မဳ ချူလဝ် ပြံက်နှဴ ရေင်သကအ်ရ။ ဆဂး စိုပ်ခေတ် ၇ ကေုာံ ၈ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ပ္ဍဲဍုင်သရေခေတ္တရာဂှ် အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန်ပျူတအ်ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုဗီုပြင် ဇကုအပိုင်တုဲ ဟွံနှဴ ကုဗြဟ္မဳရ။ စနစ်ဂၞန်ဝွံ ဒှ်သက်သဳ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဂကူပျူတအ် နွံကဵု ယေန်သၞာင် သၞောတ်သၞောဝ် မဆေင်ကဵု သချာင် (Mathematics) ကေုာံ လၟိဟ်ဂၞန် မခိုင်ကၠိုက်ရ။

== လဒက်ပ္တန် ကေုာံ သင်္ကေတဂၞန် (Structure and Numerical Symbols) ==
လဒက်ပ္တန် ဂၞန်ပျူဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုသၞောတ်ဂၞန် အိန္ဒိယတမၠာ မဒှ်သၞောတ် စှ် (Base-10 system) ရ။ ပ္ဍဲဂၞန်ပျူဂှ် သင်္ကေတ သွက်ဂၞန် ၁ စဵုကဵု ၉ ကေုာံ သုည နွံမံင်ရ။ သင်္ကေတဂၞန်တအ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ[[ဒမၠုက်|ပလိုင်တၟအ်]] (Stone urns) မစုတ်လဝ် ဇုတ်သၟိင်ပျူတအ်ရ။ ပ္ဍဲပလိုင်တၟအ်တအ်ဂှ် ချူစၟတ်သမ္တီလဝ် အာယုက် ကေုာံ သၞာံ မစုတိ နကဵုဂၞန်ပျူ သွက်ဂွံတီ ဝင်သၟိင်ဨကရာဇ်တအ်ရ။ စနစ်ဂၞန်ဏအ်ဝွံ ပဵုရိုဟ်လၟိဟ် လေပ်တုဲ ကာလပံင်စုတ် ဂၞန်တအ်မ္ဂး ဍေံတုပ်ကဵု နဲကဲ သချာင် ခေတ်လၟုဟ်ရ။ 

== သုတေသန ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဗက် (Research and Decipherment) ==
ပရေင်သုတေသန မဆေင်ကဵု ဂၞန်ပျူ ကေုာံ အရေဝ်ပျူဂှ် စကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအစ ခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံရ။ တၠပညာ ဝင် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ [[ချာလ် အဝ်တဝ် ဗလာဂ်ဒေန်]] (Charles Otto Blagden) ဝွံ ဒှ်မၞိဟ် မဖန်ဗှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန်ပျူ ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၁ ရ။ ညးလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နူတၟအ်လိက်မြစေတဳ မနွံကဵု ၄ ဘာသာ (ပျူ၊ မန်၊ ဗၟာ၊ ပါဠိ) တုဲ ညးဂွံတီကေတ် အဓိပ္ပါယ် သင်္ကေတဂၞန် ကေုာံ မအရေဝ်ပျူဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Blagden|first=Charles Otto|title=Preliminary Study of the Kalyani Inscriptions|journal=Epigraphia Birmanica|year=1911|page=382}}&lt;/ref&gt; ကြဴနူဂှ် တၠပညာ လိက်တၟအ်တၞဟ်ဟ်တအ်လေဝ် ဆက်လ္ၚတ်တုဲ ဝင်ဂၞန်ပျူဝွံ ဂွံယးတၟးကၠုင်ရ။

== လွပ် ပ္ဍဲခေတ်ပျူ (Usage in the Pyu era) ==
[[File:Sri_Ksetra_Pyu_coins.jpg|thumb|left|250px|မသြန်ခေတ်ပျူ (Pyu coins from Sri Ksetra)]]
ပ္ဍဲခေတ် ဍုင်ပျူဂမၠိုင် မပ္တံကဵု သရေခေတ္တရာ၊ ဗိဿနို ကေုာံ ဟာန်လေန် ဂှ် ဂၞန်ပျူဝွံ ဒှ်အရာ မသုင်စောဲလဝ် အဓိက နဒဒှ် ရုင်အစိုးရတုဲ လွပ်ဍေံ နွံပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သာသနာရ။ တၟအ်လိက် မချူလဝ် ဂၞန်သက္ကရာဇ်ဂမၠိုင်၊ ပရေင်ကဵုဒါန် ကျွန် သွက်ကျာ် ကေုာံ ဘာလကျာ်တအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵုဂၞန်ပျူရ။ သာ်ဂှ်ဟွံသေင် ပ္ဍဲ[[မသြန်ပျူ]] (Pyu coins) တအ်လေဝ် ၜိုန်ရ သင်္ကေတ မဆေင်ကဵု လာဘ်သြန် နွံကီုလေဝ် လၟိဟ်ဂၞန်တအ်ဝွံ သုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲပရေင်သွံရာန် ဗၞိက် အကြာဍုင်ရ။ မသြန်တအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ်သြန် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲ ကၠာနူ အေဒဳ ၁၀ ဗွဝ်ကၠံရ။

== ပရေင်ဆက်စပ် ကုဂၞန်မန် ကေုာံ ဗၟာ (Relationship with Mon and Burmese numerals) ==
ဂၞန်ပျူဝွံ နွံအဆက်အစပ် ကုဂၞန်[[မန်]]တမၠာ ကေုာံ ဂၞန်[[ဗၟာ]]တမၠာရ။ တၠပညာလ္ၚဵုတအ် စှ်ေစိုတ် ဒဒှ်ရ အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန်ပျူဂှ် ဒှ်တမ်မူလ အက္ခရ်ဗၟာ ဟွံသေင်မ္ဂး အက္ခရ်မန်တမၠာတအ် နွံပရေင် ဓလန်လွဳစလဝ် ရေင်သကအ်ရ။ သၞောတ်ဂၞန် ဗြဟ္မဳဂှ် လွဳစလဝ် နကဵုဂကူမန်၊ ဂကူပျူ ကေုာံ ဂကူခမာတအ်တုဲ၊ ဗီုပြင် ဂၞန် ၁ စဵုကဵု ၉ ဂှ် တုပ်ညဳဒၟံင် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲခေတ်တမၠာရ။ ကာလဍုင်ဗုကာံ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်ဂှ် ဂကူပျူတအ် ပံင်နှဴအာ ကုဂကူဗၟာတုဲ စနစ်ဂၞန်ပျူလေဝ် ပြံင်လှာဲစိုပ်အာ ပ္ဍဲစနစ်ဂၞန်ဗၟာရ။

== ပြကိုဟ် ကေုာံ တၟအ်လိက်ဂမၠိုင် (Literature and Inscriptions) ==
သက်သဳ သွက်ဂၞန်ပျူ ကေုာံ အက္ခရ်ပျူ မခိုင်ကၠိုက်အိုတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲတၟအ်လိက်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု တၟအ်လိက်မြစေတဳရ။ တၟအ်လိက်မြစေတဳဝွံ ချူလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ခရေတ် ၁၁၁၃ တုဲ ချူလဝ် ပရူ သၟိင်ရာဇကုမာရ် မကဵုဒါန် ကွာန်ကျွန် (၃) ကွာန် သွက်ကျာ်ရ။ ပ္ဍဲတၟအ်လိက်ဏအ်ဝွံ လၟိဟ်ဂၞန် ကေုာံ အခိင်ကာလ (သက္ကရာဇ် သာသနာ ၁၆၂၈ သၞာံ) ဂှ် ချူလဝ် နကဵုဂၞန် ကေုာံ အရေဝ်ပျူ သီုကဵု မန်၊ ဗၟာ၊ ပါဠိ ရ။ ပါဲနူဂှ် ပ္ဍဲတၟအ်လိက် မဂွံဆဵုကေတ် နူပလိုင်တၟအ် (၄) မ ပ္ဍဲဗဂေါ ကေုာံ သရေခေတ္တရာဂှ်လေဝ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဝင်သၟိင်ပျူ နကဵုဂၞန်ပျူကီုရ။

== အသံထ္ၜး ကေုာံ ရမ္သာင် (Phonology and Pronunciation of numbers) ==
ရမ္သာင် ဂၞန်ပျူဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် နကဵု နဲကဲ ပရေင်အရေဝ်ဘာသာ (Linguistics) တုဲ တၠပညာ မာက် မိယာကေ (Marc Miyake) ကလေင်ဒက်ပ္တန်လဝ် ရမ္သာင်ပျူရ။&lt;ref&gt;{{cite web|last=Miyake|first=Marc|title=The Pre-History of Pyu|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Pyu_language_(Sino-Tibetan)|publisher=Wikipedia|access-date=10 October 2026}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဂၞန်ပျူ (Pyu Numbers Reconstruction)
|-
! ဂၞန် (Number) !! ရမ္သာင်ပျူ (Pyu Phonology) !! ဥပမာချူ (Transcription) !! အဓိပ္ပါယ်မန် (Mon Meaning)
|-
| ၁ (1) || /tæk/ || tå / ta(k·)ṁ || မွဲ
|-
| ၂ (2) || /hni/ || hni. || ၜါ (reconstructed related to Sino-Tibetan)
|-
| ၃ (3) || /n.homH/ &lt; *n.sumH || ho: / hau: / hoḥ || ပိ
|-
| ၁၀၀၀ (1000) || /t.tu/ (assumed structure) || tdů || လ္ၚီ
|}

ရမ္သာင်ဂၞန် ပ္ဍဲအရေဝ်ပျူဝွံ နွံဗီုပြင် တုပ်သၟဟ် ကုအရေဝ် ဂကောံ လိုဝ်လိုဝ်-ဗၟာ (Lolo-Burmese) ကေုာံ တိဗေတ်တမၠာရ။

== ကဏ္ဍ ယူနဳကုဒ် ကေုာံ နဲပညာခေတ်တၟိ (Unicode and Modern Technology) ==
ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ဂၞန်ပျူ ကေုာံ အက္ခရ်ပျူဝွံ ဟွံလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲစရင် ယူနဳကုဒ် (Unicode) ဏီရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ ဂှ် အာန်ရှုမာန် ပါန်ဒေ (Anshuman Pandey) ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပရေင်ပတိုန်ထ္ၜး သွက်ဂွံစုတ် အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန်ပျူ ပ္ဍဲယူနဳကုဒ် ကမ္မတဳ (Unicode Consortium) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|last=Pandey|first=Anshuman|title=Preliminary Code Chart and Names List for the Pyu Script|url=https://www.unicode.org/L2/L2010/10295-pyu.pdf|publisher=Unicode Consortium|date=5 August 2010|access-date=16 January 2016}}&lt;/ref&gt; ၜိုန်ရ စရင်အက္ခရ်ပျူဝွံ နွံပ္ဍဲ လၟေင်အစဳအဇန် ယူနဳကုဒ် (Roadmap to the SMP) ကီုလေဝ်၊ စဵုကဵု အခိင်လၟုဟ် ဟွံဂွံ ဒုင်တဲ နဒဒှ် သၞောတ်ယူနဳကုဒ် မချိုတ်ပၠိုတ်ဏီရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲပရေင်စက် ကေုာံ ကောန်ပျူတာ ခေတ်လၟုဟ်ဂှ် ညးတအ် သုင်စောဲဒၟံင် ဗီုရုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး အက္ခရ်ဗၟာ ကေုာံ မန် သွက်ဂွံ ထ္ၜးဆန္ဒ ပရူဂၞန်ပျူရ။

== သာရုပ် (Conclusion) ==
သာရုပ်မ္ဂး ဂၞန်ပျူ ကေုာံ အက္ခရ်ပျူဝွံ ဒှ်အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ပညာ မဇၞော်ကဵု ၚုဟ်မး သွက်ဝင် ဍုင်အာရှအဂၞဲ ကေုာံ ဝင်ဍုင်ဗၟာရ။ သၞောတ်ဂၞန်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ကုအိန္ဒိယတမၠာ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တၠပညာ ခေတ်ပျူတအ်ရ။ ၜိုန်ရ အရေဝ် ကေုာံ ဂၞန်ပျူဂှ် ကၠေအ်ကၠက်အာ ပ္ဍဲခေတ် ၁၃ ဗွဝ်ကၠံကီုလေဝ်၊ ပရေင်သုတေသန ကေုာံ တၟအ်လိက်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု တၟအ်လိက်မြစေတဳတအ်ဂှ် ဟံင်ပြာ်လဝ် သက်သဳဝင်ဏအ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။ လွပ်ဂၞန်ပျူဝွံ ဒှ်တမ်မူလ သွက်ပရေင်လ္ၚတ် ဂၞန်မန် ကေုာံ ဂၞန်ဗၟာတုဲ ဍေံဒှ်အရာ မ္ဒးမင်မဲလဝ် ပ္ဍဲဝင်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name  = အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲ
| title = အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲဂမၠိုင်
| listclass = hlist
| group1 = ခေတ်တမၠာ (Ancient)
| list1  = 
* [[ဂၞန်ပျူ]]
* [[အက္ခရ်ပျူ]]
* [[အက္ခရ်မန်တမၠာ]]
* [[အက္ခရ်ခမာတမၠာ]]
* [[အက္ခရ်ကဒမ္ဗ]]
| group2 = ခေတ်လၟုဟ် (Modern)
| list2  = 
* [[ဂၞန်မန်]]
* [[ဂၞန်ဗၟာ]]
* [[ဂၞန်သေံ]]
* [[ဂၞန်ခမာ]]
}}

[[Category:ဂၞန်]]
[[Category:ဝင်အာရှအဂၞဲ]]
[[Category:အက္ခရ်]]
[[Category:ယေန်သၞာင်ပျူ]]
[[Category:အရေဝ်ဘာသာ ကြုက်-တိဗေတ်]]</text>
      <sha1>are6h07qjx55ssdt8vgm83pgwcpy7xs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57913</id>
      <parentid>57912</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T09:15:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18271" sha1="naute9pcx1zu48zf8o1htk081hjnszc" xml:space="preserve">{{Infobox writing system
| name      = ဂၞန်ပျူ (Pyu Numerals)
| type      = [[သၞောတ်ဂၞန်]] (Numerals)
| languages = [[အရေဝ်ပျူ]] (Pyu language)
| time      = အေဒဳ ၃၅၀ - ၁၂၀၀ (350 CE - 1200 CE)
| fam1      = [[အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ]] (Brahmi script)
| fam2      = [[အက္ခရ်ကဒမ္ဗ]] (Kadamba script)
| fam3      = [[အက္ခရ်ပျူ]] (Pyu script)
| sister    = [[ဂၞန်မန်]]&lt;br&gt;[[ဂၞန်ဗၟာ]]
| unicode   = ဟွံလုပ်လၟိဟ်ဏီ (Not in Unicode)
| sample    = 
| direction = ဇွိ-သတုံ (Left-to-Right)
}}

'''ဂၞန်ပျူ''' ({{Lang-en|Pyu numerals}}) ဝွံ ဒှ်သင်္ကေတ ကေုာံ စနစ်ဂၞန် မသုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲ[[အက္ခရ်ပျူ]] မဒှ်အက္ခရ်တမၠာ သွက်ဂွံချူ ကေုာံ ရိုဟ်လၟိဟ် ပ္ဍဲ[[အရေဝ်ပျူ]]ရ။ အရေဝ်ပျူဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံအရေဝ် [[ကြုက်-တိဗေတ်]] (Sino-Tibetan) တုဲ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ကၠေအ်ကၠက်အာယျ။ လွပ်ဂၞန်ပျူဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ်တမၠာဂမၠိုင် မပ္တံကဵု လိက်တၟအ် မဂွံဆဵုကေတ် နူ[[သရေခေတ္တရာ]]၊ [[ဗိဿနို]]၊ [[ဟာန်လေန်]] ကေုာံ [[လိက်တၟအ်မြစေတဳ]] ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Aung-Thwin|first=Michael|title=The mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma|year=2005|publisher=University of Hawai'i Press|isbn=978-0-8248-2886-8|page=35-36}}&lt;/ref&gt;

== နိဒါန် (Introduction) ==
[[File:Pyu inscription from Hanlin.jpg|thumb|right|250px|လိက်တၟအ်ပျူ မဂွံဆဵုကေတ် နူတိုက်ထ္ၜးပျး ဟာန်လေန် (A Pyu inscription from Hanlin Archaeological Museum)]]
ဂၞန်ပျူဝွံ ဒှ်စနစ်ဂၞန် ကေုာံ သင်္ကေတ မသုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲခေတ် ဍုင်ပျူဂမၠိုင်ရ။ ဂၞန်ဏအ်ဝွံ ဒှ်အဝဲလစှ်ေ အက္ခရ်ပျူတုဲ စေန်ဆက်ကၠုင် နူအက္ခရ်ဗြဟ္မဳ (Brahmi) မကၠုင်နူ ဍုင်အိန္ဒိယရ။ မအရေဝ် မဆေင်ကဵု ဂၞန် ပ္ဍဲအရေဝ်ပျူဂှ် တုပ်သၟဟ်ဒၟံင် ကုအရေဝ် ဂကောံကြုက်-တိဗေတ် တၞဟ်ဟ်တုဲ၊ နဲကဲ မချူသင်္ကေတဂၞန်တအ်ဂှ် လွဳစလဝ် နူစနစ်ဂၞန် အိန္ဒိယ (Indian numeral system) မဒှ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ် အေဒဳ ၄ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ၁၂ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဂၞန်ပျူဝွံ ဒှ်အရာ မသုင်စောဲလဝ် အဓိက သွက်ပရေင်သာသနာ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီဝင် ပ္ဍဲရးဍုင်ဗၟာ လပါ်လဒေါဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Harvey|first=G. E.|title=History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824|year=1925|publisher=Frank Cass &amp; Co. Ltd.|page=4}}&lt;/ref&gt;

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origin) ==
ဝင်ဂၞန်ပျူဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုပရေင်ပြံင်လှာဲ အက္ခရ်ပ္ဍဲရးအာရှအဂၞဲ အခိင်တမၠာရ။ တမ်မူလ ဂၞန် ကေုာံ အက္ခရ်ပျူဂှ် ကၠုင်နူ [[အက္ခရ်ကဒမ္ဗ]] (Kadamba script) မဒှ်အက္ခရ် အိန္ဒိယသၠုင်ကျာ မသုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲခေတ် ၄-၅ ဗွဝ်ကၠံရ။ ပ္ဍဲအစ ခေတ်ပျူတေအ်ဂှ် လိက်ပျူ ကေုာံ လိက်ဗြဟ္မဳ ချူလဝ် ပြံက်နှဴ ရေင်သကအ်ရ။ ဆဂး စိုပ်ခေတ် ၇ ကေုာံ ၈ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ပ္ဍဲဍုင်သရေခေတ္တရာဂှ် အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန်ပျူတအ်ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုဗီုပြင် ဇကုအပိုင်တုဲ ဟွံနှဴ ကုဗြဟ္မဳရ။ စနစ်ဂၞန်ဝွံ ဒှ်သက်သဳ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဂကူပျူတအ် နွံကဵု ယေန်သၞာင် သၞောတ်သၞောဝ် မဆေင်ကဵု သချာင် (Mathematics) ကေုာံ လၟိဟ်ဂၞန် မခိုင်ကၠိုက်ရ။

== လဒက်ပ္တန် ကေုာံ သင်္ကေတဂၞန် (Structure and Numerical Symbols) ==
လဒက်ပ္တန် ဂၞန်ပျူဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုသၞောတ်ဂၞန် အိန္ဒိယတမၠာ မဒှ်သၞောတ် စှ် (Base-10 system) ရ။ ပ္ဍဲဂၞန်ပျူဂှ် သင်္ကေတ သွက်ဂၞန် ၁ စဵုကဵု ၉ ကေုာံ သုည နွံမံင်ရ။ သင်္ကေတဂၞန်တအ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ[[ဒမၠုက်|ပလိုင်တၟအ်]] (Stone urns) မစုတ်လဝ် ဇုတ်သၟိင်ပျူတအ်ရ။ ပ္ဍဲပလိုင်တၟအ်တအ်ဂှ် ချူစၟတ်သမ္တီလဝ် အာယုက် ကေုာံ သၞာံ မစုတိ နကဵုဂၞန်ပျူ သွက်ဂွံတီ ဝင်သၟိင်ဨကရာဇ်တအ်ရ။ စနစ်ဂၞန်ဏအ်ဝွံ ပဵုရိုဟ်လၟိဟ် လေပ်တုဲ ကာလပံင်စုတ် ဂၞန်တအ်မ္ဂး ဍေံတုပ်ကဵု နဲကဲ သချာင် ခေတ်လၟုဟ်ရ။ 

== သုတေသန ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဗက် (Research and Decipherment) ==
ပရေင်သုတေသန မဆေင်ကဵု ဂၞန်ပျူ ကေုာံ အရေဝ်ပျူဂှ် စကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအစ ခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံရ။ တၠပညာ ဝင် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ [[ချာလ် အဝ်တဝ် ဗလာဂ်ဒေန်]] (Charles Otto Blagden) ဝွံ ဒှ်မၞိဟ် မဖန်ဗှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန်ပျူ ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၁ ရ။ ညးလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နူလိက်တၟအ်မြစေတဳ မနွံကဵု ၄ ဘာသာ (ပျူ၊ မန်၊ ဗၟာ၊ ပါဠိ) တုဲ ညးဂွံတီကေတ် အဓိပ္ပါယ် သင်္ကေတဂၞန် ကေုာံ မအရေဝ်ပျူဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Blagden|first=Charles Otto|title=Preliminary Study of the Kalyani Inscriptions|journal=Epigraphia Birmanica|year=1911|page=382}}&lt;/ref&gt; ကြဴနူဂှ် တၠပညာ လိက်တၟအ်တၞဟ်ဟ်တအ်လေဝ် ဆက်လ္ၚတ်တုဲ ဝင်ဂၞန်ပျူဝွံ ဂွံယးတၟးကၠုင်ရ။

== လွပ် ပ္ဍဲခေတ်ပျူ (Usage in the Pyu era) ==
[[File:Sri_Ksetra_Pyu_coins.jpg|thumb|left|250px|မသြန်ခေတ်ပျူ (Pyu coins from Sri Ksetra)]]
ပ္ဍဲခေတ် ဍုင်ပျူဂမၠိုင် မပ္တံကဵု သရေခေတ္တရာ၊ ဗိဿနို ကေုာံ ဟာန်လေန် ဂှ် ဂၞန်ပျူဝွံ ဒှ်အရာ မသုင်စောဲလဝ် အဓိက နဒဒှ် ရုင်အစိုးရတုဲ လွပ်ဍေံ နွံပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သာသနာရ။ လိက်တၟအ် မချူလဝ် ဂၞန်သက္ကရာဇ်ဂမၠိုင်၊ ပရေင်ကဵုဒါန် ကျွန် သွက်ကျာ် ကေုာံ ဘာလကျာ်တအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵုဂၞန်ပျူရ။ သာ်ဂှ်ဟွံသေင် ပ္ဍဲ[[မသြန်ပျူ]] (Pyu coins) တအ်လေဝ် ၜိုန်ရ သင်္ကေတ မဆေင်ကဵု လာဘ်သြန် နွံကီုလေဝ် လၟိဟ်ဂၞန်တအ်ဝွံ သုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲပရေင်သွံရာန် ဗၞိက် အကြာဍုင်ရ။ မသြန်တအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ်သြန် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲ ကၠာနူ အေဒဳ ၁၀ ဗွဝ်ကၠံရ။

== ပရေင်ဆက်စပ် ကုဂၞန်မန် ကေုာံ ဗၟာ (Relationship with Mon and Burmese numerals) ==
ဂၞန်ပျူဝွံ နွံအဆက်အစပ် ကုဂၞန်[[မန်]]တမၠာ ကေုာံ ဂၞန်[[ဗၟာ]]တမၠာရ။ တၠပညာလ္ၚဵုတအ် စှ်ေစိုတ် ဒဒှ်ရ အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန်ပျူဂှ် ဒှ်တမ်မူလ အက္ခရ်ဗၟာ ဟွံသေင်မ္ဂး အက္ခရ်မန်တမၠာတအ် နွံပရေင် ဓလန်လွဳစလဝ် ရေင်သကအ်ရ။ သၞောတ်ဂၞန် ဗြဟ္မဳဂှ် လွဳစလဝ် နကဵုဂကူမန်၊ ဂကူပျူ ကေုာံ ဂကူခမာတအ်တုဲ၊ ဗီုပြင် ဂၞန် ၁ စဵုကဵု ၉ ဂှ် တုပ်ညဳဒၟံင် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲခေတ်တမၠာရ။ ကာလဍုင်ဗုကာံ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်ဂှ် ဂကူပျူတအ် ပံင်နှဴအာ ကုဂကူဗၟာတုဲ စနစ်ဂၞန်ပျူလေဝ် ပြံင်လှာဲစိုပ်အာ ပ္ဍဲစနစ်ဂၞန်ဗၟာရ။

== ပြကိုဟ် ကေုာံ လိက်တၟအ်ဂမၠိုင် (Literature and Inscriptions) ==
သက်သဳ သွက်ဂၞန်ပျူ ကေုာံ အက္ခရ်ပျူ မခိုင်ကၠိုက်အိုတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု လိက်တၟအ်မြစေတဳရ။ လိက်တၟအ်မြစေတဳဝွံ ချူလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ခရေတ် ၁၁၁၃ တုဲ ချူလဝ် ပရူ သၟိင်ရာဇကုမာရ် မကဵုဒါန် ကွာန်ကျွန် (၃) ကွာန် သွက်ကျာ်ရ။ ပ္ဍဲလိက်တၟအ်ဏအ်ဝွံ လၟိဟ်ဂၞန် ကေုာံ အခိင်ကာလ (သက္ကရာဇ် သာသနာ ၁၆၂၈ သၞာံ) ဂှ် ချူလဝ် နကဵုဂၞန် ကေုာံ အရေဝ်ပျူ သီုကဵု မန်၊ ဗၟာ၊ ပါဠိ ရ။ ပါဲနူဂှ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ် မဂွံဆဵုကေတ် နူပလိုင်တၟအ် (၄) မ ပ္ဍဲဗဂေါ ကေုာံ သရေခေတ္တရာဂှ်လေဝ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဝင်သၟိင်ပျူ နကဵုဂၞန်ပျူကီုရ။

== အသံထ္ၜး ကေုာံ ရမ္သာင် (Phonology and Pronunciation of numbers) ==
ရမ္သာင် ဂၞန်ပျူဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် နကဵု နဲကဲ ပရေင်အရေဝ်ဘာသာ (Linguistics) တုဲ တၠပညာ မာက် မိယာကေ (Marc Miyake) ကလေင်ဒက်ပ္တန်လဝ် ရမ္သာင်ပျူရ။&lt;ref&gt;{{cite web|last=Miyake|first=Marc|title=The Pre-History of Pyu|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Pyu_language_(Sino-Tibetan)|publisher=Wikipedia|access-date=10 October 2026}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဂၞန်ပျူ (Pyu Numbers Reconstruction)
|-
! ဂၞန် (Number) !! ရမ္သာင်ပျူ (Pyu Phonology) !! ဥပမာချူ (Transcription) !! အဓိပ္ပါယ်မန် (Mon Meaning)
|-
| ၁ (1) || /tæk/ || tå / ta(k·)ṁ || မွဲ
|-
| ၂ (2) || /hni/ || hni. || ၜါ (reconstructed related to Sino-Tibetan)
|-
| ၃ (3) || /n.homH/ &lt; *n.sumH || ho: / hau: / hoḥ || ပိ
|-
| ၁၀၀၀ (1000) || /t.tu/ (assumed structure) || tdů || လ္ၚီ
|}

ရမ္သာင်ဂၞန် ပ္ဍဲအရေဝ်ပျူဝွံ နွံဗီုပြင် တုပ်သၟဟ် ကုအရေဝ် ဂကောံ လိုဝ်လိုဝ်-ဗၟာ (Lolo-Burmese) ကေုာံ တိဗေတ်တမၠာရ။

== ကဏ္ဍ ယူနဳကုဒ် ကေုာံ နဲပညာခေတ်တၟိ (Unicode and Modern Technology) ==
ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ဂၞန်ပျူ ကေုာံ အက္ခရ်ပျူဝွံ ဟွံလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲစရင် ယူနဳကုဒ် (Unicode) ဏီရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ ဂှ် အာန်ရှုမာန် ပါန်ဒေ (Anshuman Pandey) ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပရေင်ပတိုန်ထ္ၜး သွက်ဂွံစုတ် အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန်ပျူ ပ္ဍဲယူနဳကုဒ် ကမ္မတဳ (Unicode Consortium) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|last=Pandey|first=Anshuman|title=Preliminary Code Chart and Names List for the Pyu Script|url=https://www.unicode.org/L2/L2010/10295-pyu.pdf|publisher=Unicode Consortium|date=5 August 2010|access-date=16 January 2016}}&lt;/ref&gt; ၜိုန်ရ စရင်အက္ခရ်ပျူဝွံ နွံပ္ဍဲ လၟေင်အစဳအဇန် ယူနဳကုဒ် (Roadmap to the SMP) ကီုလေဝ်၊ စဵုကဵု အခိင်လၟုဟ် ဟွံဂွံ ဒုင်တဲ နဒဒှ် သၞောတ်ယူနဳကုဒ် မချိုတ်ပၠိုတ်ဏီရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲပရေင်စက် ကေုာံ ကောန်ပျူတာ ခေတ်လၟုဟ်ဂှ် ညးတအ် သုင်စောဲဒၟံင် ဗီုရုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး အက္ခရ်ဗၟာ ကေုာံ မန် သွက်ဂွံ ထ္ၜးဆန္ဒ ပရူဂၞန်ပျူရ။

== သာရုပ် (Conclusion) ==
သာရုပ်မ္ဂး ဂၞန်ပျူ ကေုာံ အက္ခရ်ပျူဝွံ ဒှ်အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ပညာ မဇၞော်ကဵု ၚုဟ်မး သွက်ဝင် ဍုင်အာရှအဂၞဲ ကေုာံ ဝင်ဍုင်ဗၟာရ။ သၞောတ်ဂၞန်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ကုအိန္ဒိယတမၠာ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တၠပညာ ခေတ်ပျူတအ်ရ။ ၜိုန်ရ အရေဝ် ကေုာံ ဂၞန်ပျူဂှ် ကၠေအ်ကၠက်အာ ပ္ဍဲခေတ် ၁၃ ဗွဝ်ကၠံကီုလေဝ်၊ ပရေင်သုတေသန ကေုာံ လိက်တၟအ်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု လိက်တၟအ်မြစေတဳတအ်ဂှ် ဟံင်ပြာ်လဝ် သက်သဳဝင်ဏအ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။ လွပ်ဂၞန်ပျူဝွံ ဒှ်တမ်မူလ သွက်ပရေင်လ္ၚတ် ဂၞန်မန် ကေုာံ ဂၞန်ဗၟာတုဲ ဍေံဒှ်အရာ မ္ဒးမင်မဲလဝ် ပ္ဍဲဝင်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name  = အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲ
| title = အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲဂမၠိုင်
| listclass = hlist
| group1 = ခေတ်တမၠာ (Ancient)
| list1  = 
* [[ဂၞန်ပျူ]]
* [[အက္ခရ်ပျူ]]
* [[အက္ခရ်မန်တမၠာ]]
* [[အက္ခရ်ခမာတမၠာ]]
* [[အက္ခရ်ကဒမ္ဗ]]
| group2 = ခေတ်လၟုဟ် (Modern)
| list2  = 
* [[ဂၞန်မန်]]
* [[ဂၞန်ဗၟာ]]
* [[ဂၞန်သေံ]]
* [[ဂၞန်ခမာ]]
}}

[[Category:ဂၞန်]]
[[Category:ဝင်အာရှအဂၞဲ]]
[[Category:အက္ခရ်]]
[[Category:ယေန်သၞာင်ပျူ]]
[[Category:အရေဝ်ဘာသာ ကြုက်-တိဗေတ်]]</text>
      <sha1>naute9pcx1zu48zf8o1htk081hjnszc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57914</id>
      <parentid>57913</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T09:16:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18275" sha1="3xob9pjb7bld8lnz6jt5ziiqijcvdyk" xml:space="preserve">{{Infobox writing system
| name      = ဂၞန်ပျူ (Pyu Numerals)
| type      = [[သၞောတ်ဂၞန်]] (Numerals)
| languages = [[အရေဝ်ပျူ]] (Pyu language)
| time      = အေဒဳ ၃၅၀ - ၁၂၀၀ (350 CE - 1200 CE)
| fam1      = [[အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ]] (Brahmi script)
| fam2      = [[အက္ခရ်ကဒမ္ဗ]] (Kadamba script)
| fam3      = [[အက္ခရ်ပျူ]] (Pyu script)
| sister    = [[ဂၞန် မန်]]&lt;br&gt;[[ဂၞန်ဗၟာ]]
| unicode   = ဟွံလုပ်လၟိဟ်ဏီ (Not in Unicode)
| sample    = 
| direction = ဇွိ-သတုံ (Left-to-Right)
}}

'''ဂၞန်ပျူ''' ({{Lang-en|Pyu numerals}}) ဝွံ ဒှ်သင်္ကေတ ကေုာံ စနစ်ဂၞန် မသုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲ[[အက္ခရ်ပျူ]] မဒှ်အက္ခရ်တမၠာ သွက်ဂွံချူ ကေုာံ ရိုဟ်လၟိဟ် ပ္ဍဲ[[အရေဝ်ပျူ]]ရ။ အရေဝ်ပျူဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံအရေဝ် [[ကြုက်-တိဗေတ်]] (Sino-Tibetan) တုဲ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ကၠေအ်ကၠက်အာယျ။ လွပ်ဂၞန်ပျူဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ်တမၠာဂမၠိုင် မပ္တံကဵု လိက်တၟအ် မဂွံဆဵုကေတ် နူ[[သရေခေတ္တရာ]]၊ [[ဗိဿနို]]၊ [[ဟာန်လေန်]] ကေုာံ [[လိက်တၟအ်မြစေတဳ]] ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Aung-Thwin|first=Michael|title=The mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma|year=2005|publisher=University of Hawai'i Press|isbn=978-0-8248-2886-8|page=35-36}}&lt;/ref&gt;

== နိဒါန် (Introduction) ==
[[File:Pyu inscription from Hanlin.jpg|thumb|right|250px|လိက်တၟအ်ပျူ မဂွံဆဵုကေတ် နူတိုက်ထ္ၜးပျး ဟာန်လေန် (A Pyu inscription from Hanlin Archaeological Museum)]]
ဂၞန်ပျူဝွံ ဒှ်စနစ်ဂၞန် ကေုာံ သင်္ကေတ မသုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲခေတ် ဍုင်ပျူဂမၠိုင်ရ။ ဂၞန်ဏအ်ဝွံ ဒှ်အဝဲလစှ်ေ အက္ခရ်ပျူတုဲ စေန်ဆက်ကၠုင် နူအက္ခရ်ဗြဟ္မဳ (Brahmi) မကၠုင်နူ ဍုင်အိန္ဒိယရ။ မအရေဝ် မဆေင်ကဵု ဂၞန် ပ္ဍဲအရေဝ်ပျူဂှ် တုပ်သၟဟ်ဒၟံင် ကုအရေဝ် ဂကောံကြုက်-တိဗေတ် တၞဟ်ဟ်တုဲ၊ နဲကဲ မချူသင်္ကေတဂၞန်တအ်ဂှ် လွဳစလဝ် နူစနစ်ဂၞန် အိန္ဒိယ (Indian numeral system) မဒှ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ် အေဒဳ ၄ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ၁၂ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဂၞန်ပျူဝွံ ဒှ်အရာ မသုင်စောဲလဝ် အဓိက သွက်ပရေင်သာသနာ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီဝင် ပ္ဍဲရးဍုင်ဗၟာ လပါ်လဒေါဝ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book|last=Harvey|first=G. E.|title=History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824|year=1925|publisher=Frank Cass &amp; Co. Ltd.|page=4}}&lt;/ref&gt;

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origin) ==
ဝင်ဂၞန်ပျူဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုပရေင်ပြံင်လှာဲ အက္ခရ်ပ္ဍဲရးအာရှအဂၞဲ အခိင်တမၠာရ။ တမ်မူလ ဂၞန် ကေုာံ အက္ခရ်ပျူဂှ် ကၠုင်နူ [[အက္ခရ်ကဒမ္ဗ]] (Kadamba script) မဒှ်အက္ခရ် အိန္ဒိယသၠုင်ကျာ မသုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲခေတ် ၄-၅ ဗွဝ်ကၠံရ။ ပ္ဍဲအစ ခေတ်ပျူတေအ်ဂှ် လိက်ပျူ ကေုာံ လိက်ဗြဟ္မဳ ချူလဝ် ပြံက်နှဴ ရေင်သကအ်ရ။ ဆဂး စိုပ်ခေတ် ၇ ကေုာံ ၈ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ပ္ဍဲဍုင်သရေခေတ္တရာဂှ် အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန်ပျူတအ်ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုဗီုပြင် ဇကုအပိုင်တုဲ ဟွံနှဴ ကုဗြဟ္မဳရ။ စနစ်ဂၞန်ဝွံ ဒှ်သက်သဳ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဂကူပျူတအ် နွံကဵု ယေန်သၞာင် သၞောတ်သၞောဝ် မဆေင်ကဵု သချာင် (Mathematics) ကေုာံ လၟိဟ်ဂၞန် မခိုင်ကၠိုက်ရ။

== လဒက်ပ္တန် ကေုာံ သင်္ကေတဂၞန် (Structure and Numerical Symbols) ==
လဒက်ပ္တန် ဂၞန်ပျူဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုသၞောတ်ဂၞန် အိန္ဒိယတမၠာ မဒှ်သၞောတ် စှ် (Base-10 system) ရ။ ပ္ဍဲဂၞန်ပျူဂှ် သင်္ကေတ သွက်ဂၞန် ၁ စဵုကဵု ၉ ကေုာံ သုည နွံမံင်ရ။ သင်္ကေတဂၞန်တအ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ[[ဒမၠုက်|ပလိုင်တၟအ်]] (Stone urns) မစုတ်လဝ် ဇုတ်သၟိင်ပျူတအ်ရ။ ပ္ဍဲပလိုင်တၟအ်တအ်ဂှ် ချူစၟတ်သမ္တီလဝ် အာယုက် ကေုာံ သၞာံ မစုတိ နကဵုဂၞန်ပျူ သွက်ဂွံတီ ဝင်သၟိင်ဨကရာဇ်တအ်ရ။ စနစ်ဂၞန်ဏအ်ဝွံ ပဵုရိုဟ်လၟိဟ် လေပ်တုဲ ကာလပံင်စုတ် ဂၞန်တအ်မ္ဂး ဍေံတုပ်ကဵု နဲကဲ သချာင် ခေတ်လၟုဟ်ရ။ 

== သုတေသန ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဗက် (Research and Decipherment) ==
ပရေင်သုတေသန မဆေင်ကဵု ဂၞန်ပျူ ကေုာံ အရေဝ်ပျူဂှ် စကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအစ ခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံရ။ တၠပညာ ဝင် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ [[ချာလ် အဝ်တဝ် ဗလာဂ်ဒေန်]] (Charles Otto Blagden) ဝွံ ဒှ်မၞိဟ် မဖန်ဗှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန်ပျူ ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၁ ရ။ ညးလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နူလိက်တၟအ်မြစေတဳ မနွံကဵု ၄ ဘာသာ (ပျူ၊ မန်၊ ဗၟာ၊ ပါဠိ) တုဲ ညးဂွံတီကေတ် အဓိပ္ပါယ် သင်္ကေတဂၞန် ကေုာံ မအရေဝ်ပျူဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Blagden|first=Charles Otto|title=Preliminary Study of the Kalyani Inscriptions|journal=Epigraphia Birmanica|year=1911|page=382}}&lt;/ref&gt; ကြဴနူဂှ် တၠပညာ လိက်တၟအ်တၞဟ်ဟ်တအ်လေဝ် ဆက်လ္ၚတ်တုဲ ဝင်ဂၞန်ပျူဝွံ ဂွံယးတၟးကၠုင်ရ။

== လွပ် ပ္ဍဲခေတ်ပျူ (Usage in the Pyu era) ==
[[File:Sri_Ksetra_Pyu_coins.jpg|thumb|left|250px|မသြန်ခေတ်ပျူ (Pyu coins from Sri Ksetra)]]
ပ္ဍဲခေတ် ဍုင်ပျူဂမၠိုင် မပ္တံကဵု သရေခေတ္တရာ၊ ဗိဿနို ကေုာံ ဟာန်လေန် ဂှ် ဂၞန်ပျူဝွံ ဒှ်အရာ မသုင်စောဲလဝ် အဓိက နဒဒှ် ရုင်အစိုးရတုဲ လွပ်ဍေံ နွံပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သာသနာရ။ လိက်တၟအ် မချူလဝ် ဂၞန်သက္ကရာဇ်ဂမၠိုင်၊ ပရေင်ကဵုဒါန် ကျွန် သွက်ကျာ် ကေုာံ ဘာလကျာ်တအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵုဂၞန်ပျူရ။ သာ်ဂှ်ဟွံသေင် ပ္ဍဲ[[မသြန်ပျူ]] (Pyu coins) တအ်လေဝ် ၜိုန်ရ သင်္ကေတ မဆေင်ကဵု လာဘ်သြန် နွံကီုလေဝ် လၟိဟ်ဂၞန်တအ်ဝွံ သုင်စောဲလဝ် ပ္ဍဲပရေင်သွံရာန် ဗၞိက် အကြာဍုင်ရ။ မသြန်တအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၞောတ်သြန် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲ ကၠာနူ အေဒဳ ၁၀ ဗွဝ်ကၠံရ။

== ပရေင်ဆက်စပ် ကုဂၞန် မန် ကေုာံ ဗၟာ (Relationship with Mon and Burmese numerals) ==
ဂၞန်ပျူဝွံ နွံအဆက်အစပ် ကုဂၞန်[[မန်]]တမၠာ ကေုာံ ဂၞန်[[ဗၟာ]]တမၠာရ။ တၠပညာလ္ၚဵုတအ် စှ်ေစိုတ် ဒဒှ်ရ အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန်ပျူဂှ် ဒှ်တမ်မူလ အက္ခရ်ဗၟာ ဟွံသေင်မ္ဂး အက္ခရ်မန်တမၠာတအ် နွံပရေင် ဓလန်လွဳစလဝ် ရေင်သကအ်ရ။ သၞောတ်ဂၞန် ဗြဟ္မဳဂှ် လွဳစလဝ် နကဵုဂကူမန်၊ ဂကူပျူ ကေုာံ ဂကူခမာတအ်တုဲ၊ ဗီုပြင် ဂၞန် ၁ စဵုကဵု ၉ ဂှ် တုပ်ညဳဒၟံင် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲခေတ်တမၠာရ။ ကာလဍုင်ဗုကာံ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်ဂှ် ဂကူပျူတအ် ပံင်နှဴအာ ကုဂကူဗၟာတုဲ စနစ်ဂၞန်ပျူလေဝ် ပြံင်လှာဲစိုပ်အာ ပ္ဍဲစနစ်ဂၞန်ဗၟာရ။

== ပြကိုဟ် ကေုာံ လိက်တၟအ်ဂမၠိုင် (Literature and Inscriptions) ==
သက်သဳ သွက်ဂၞန်ပျူ ကေုာံ အက္ခရ်ပျူ မခိုင်ကၠိုက်အိုတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု လိက်တၟအ်မြစေတဳရ။ လိက်တၟအ်မြစေတဳဝွံ ချူလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ခရေတ် ၁၁၁၃ တုဲ ချူလဝ် ပရူ သၟိင်ရာဇကုမာရ် မကဵုဒါန် ကွာန်ကျွန် (၃) ကွာန် သွက်ကျာ်ရ။ ပ္ဍဲလိက်တၟအ်ဏအ်ဝွံ လၟိဟ်ဂၞန် ကေုာံ အခိင်ကာလ (သက္ကရာဇ် သာသနာ ၁၆၂၈ သၞာံ) ဂှ် ချူလဝ် နကဵုဂၞန် ကေုာံ အရေဝ်ပျူ သီုကဵု မန်၊ ဗၟာ၊ ပါဠိ ရ။ ပါဲနူဂှ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ် မဂွံဆဵုကေတ် နူပလိုင်တၟအ် (၄) မ ပ္ဍဲဗဂေါ ကေုာံ သရေခေတ္တရာဂှ်လေဝ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဝင်သၟိင်ပျူ နကဵုဂၞန်ပျူကီုရ။

== အသံထ္ၜး ကေုာံ ရမ္သာင် (Phonology and Pronunciation of numbers) ==
ရမ္သာင် ဂၞန်ပျူဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် နကဵု နဲကဲ ပရေင်အရေဝ်ဘာသာ (Linguistics) တုဲ တၠပညာ မာက် မိယာကေ (Marc Miyake) ကလေင်ဒက်ပ္တန်လဝ် ရမ္သာင်ပျူရ။&lt;ref&gt;{{cite web|last=Miyake|first=Marc|title=The Pre-History of Pyu|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Pyu_language_(Sino-Tibetan)|publisher=Wikipedia|access-date=10 October 2026}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ဂၞန်ပျူ (Pyu Numbers Reconstruction)
|-
! ဂၞန် (Number) !! ရမ္သာင်ပျူ (Pyu Phonology) !! ဥပမာချူ (Transcription) !! အဓိပ္ပါယ်မန် (Mon Meaning)
|-
| ၁ (1) || /tæk/ || tå / ta(k·)ṁ || မွဲ
|-
| ၂ (2) || /hni/ || hni. || ၜါ (reconstructed related to Sino-Tibetan)
|-
| ၃ (3) || /n.homH/ &lt; *n.sumH || ho: / hau: / hoḥ || ပိ
|-
| ၁၀၀၀ (1000) || /t.tu/ (assumed structure) || tdů || လ္ၚီ
|}

ရမ္သာင်ဂၞန် ပ္ဍဲအရေဝ်ပျူဝွံ နွံဗီုပြင် တုပ်သၟဟ် ကုအရေဝ် ဂကောံ လိုဝ်လိုဝ်-ဗၟာ (Lolo-Burmese) ကေုာံ တိဗေတ်တမၠာရ။

== ကဏ္ဍ ယူနဳကုဒ် ကေုာံ နဲပညာခေတ်တၟိ (Unicode and Modern Technology) ==
ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ဂၞန်ပျူ ကေုာံ အက္ခရ်ပျူဝွံ ဟွံလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲစရင် ယူနဳကုဒ် (Unicode) ဏီရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ ဂှ် အာန်ရှုမာန် ပါန်ဒေ (Anshuman Pandey) ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပရေင်ပတိုန်ထ္ၜး သွက်ဂွံစုတ် အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန်ပျူ ပ္ဍဲယူနဳကုဒ် ကမ္မတဳ (Unicode Consortium) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|last=Pandey|first=Anshuman|title=Preliminary Code Chart and Names List for the Pyu Script|url=https://www.unicode.org/L2/L2010/10295-pyu.pdf|publisher=Unicode Consortium|date=5 August 2010|access-date=16 January 2016}}&lt;/ref&gt; ၜိုန်ရ စရင်အက္ခရ်ပျူဝွံ နွံပ္ဍဲ လၟေင်အစဳအဇန် ယူနဳကုဒ် (Roadmap to the SMP) ကီုလေဝ်၊ စဵုကဵု အခိင်လၟုဟ် ဟွံဂွံ ဒုင်တဲ နဒဒှ် သၞောတ်ယူနဳကုဒ် မချိုတ်ပၠိုတ်ဏီရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲပရေင်စက် ကေုာံ ကောန်ပျူတာ ခေတ်လၟုဟ်ဂှ် ညးတအ် သုင်စောဲဒၟံင် ဗီုရုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး အက္ခရ်ဗၟာ ကေုာံ မန် သွက်ဂွံ ထ္ၜးဆန္ဒ ပရူဂၞန်ပျူရ။

== သာရုပ် (Conclusion) ==
သာရုပ်မ္ဂး ဂၞန်ပျူ ကေုာံ အက္ခရ်ပျူဝွံ ဒှ်အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ပညာ မဇၞော်ကဵု ၚုဟ်မး သွက်ဝင် ဍုင်အာရှအဂၞဲ ကေုာံ ဝင်ဍုင်ဗၟာရ။ သၞောတ်ဂၞန်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ကုအိန္ဒိယတမၠာ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် တၠပညာ ခေတ်ပျူတအ်ရ။ ၜိုန်ရ အရေဝ် ကေုာံ ဂၞန်ပျူဂှ် ကၠေအ်ကၠက်အာ ပ္ဍဲခေတ် ၁၃ ဗွဝ်ကၠံကီုလေဝ်၊ ပရေင်သုတေသန ကေုာံ လိက်တၟအ်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု လိက်တၟအ်မြစေတဳတအ်ဂှ် ဟံင်ပြာ်လဝ် သက်သဳဝင်ဏအ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။ လွပ်ဂၞန်ပျူဝွံ ဒှ်တမ်မူလ သွက်ပရေင်လ္ၚတ် ဂၞန် မန် ကေုာံ ဂၞန်ဗၟာတုဲ ဍေံဒှ်အရာ မ္ဒးမင်မဲလဝ် ပ္ဍဲဝင်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name  = အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲ
| title = အက္ခရ် ကေုာံ ဂၞန် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲဂမၠိုင်
| listclass = hlist
| group1 = ခေတ်တမၠာ (Ancient)
| list1  = 
* [[ဂၞန်ပျူ]]
* [[အက္ခရ်ပျူ]]
* [[အက္ခရ်မန်တမၠာ]]
* [[အက္ခရ်ခမာတမၠာ]]
* [[အက္ခရ်ကဒမ္ဗ]]
| group2 = ခေတ်လၟုဟ် (Modern)
| list2  = 
* [[ဂၞန် မန်]]
* [[ဂၞန်ဗၟာ]]
* [[ဂၞန်သေံ]]
* [[ဂၞန်ခမာ]]
}}

[[Category:ဂၞန်]]
[[Category:ဝင်အာရှအဂၞဲ]]
[[Category:အက္ခရ်]]
[[Category:ယေန်သၞာင်ပျူ]]
[[Category:အရေဝ်ဘာသာ ကြုက်-တိဗေတ်]]</text>
      <sha1>3xob9pjb7bld8lnz6jt5ziiqijcvdyk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အက္ခရ်မန်တမၠာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12139</id>
    <revision>
      <id>57915</id>
      <timestamp>2026-10-10T09:20:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox writing system | name = အက္ခရ်မန်တမၠာ | altname = Old Mon Script | type = [[အဗူဂဳဒါ]] (Abugida) | languages = [[အရေဝ်မန်တမၠာ]], [[အရေဝ်မန်]], [[အရေဝ်ညးကူ]] | time = အေဒဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵုလၟုဟ် | parent = [[အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ]] &lt;br&gt; → အက္ခ...&quot;</comment>
      <origin>57915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15260" sha1="tejxhpl2ihci95yy58f6943z6fcfecj" xml:space="preserve">{{Infobox writing system
| name = အက္ခရ်မန်တမၠာ
| altname = Old Mon Script
| type = [[အဗူဂဳဒါ]] (Abugida)
| languages = [[အရေဝ်မန်တမၠာ]], [[အရေဝ်မန်]], [[အရေဝ်ညးကူ]]
| time = အေဒဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵုလၟုဟ်
| parent = [[အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ]] &lt;br&gt; → [[အက္ခရ်ပလ္လဝ]] &lt;br&gt; → '''အက္ခရ်မန်တမၠာ'''
| children = [[အက္ခရ်မန်-ဗၟာ]], [[အက္ခရ်သေံဇၞော်]], [[အက္ခရ်လာန်နာ]]
| region = [[ဒွါရဝတဳ]] (ရးနိဂီုသေံ), [[သဓီု]] ကေုာံ [[ဟံသာဝတဳ]] (ရးနိဂီုဗၟာ)
| iso15924 = Mymr
}}

'''အက္ခရ်မန်တမၠာ''' (အင်္ဂလိက်: ''Old Mon script'') ဝွံ ဒှ်အက္ခရ်တမၠာ မစကာကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲခေတ်တမၠာ သွက်ဂွံချူ အရေဝ်မန် ကေုာံ သာသနာဗုဒ္ဓ ပ္ဍဲဒေသအာရှအဂၞဲရ။ အက္ခရ်ဝွံ ပြံင်လှာဲကၠုင် နူကဵု [[အက္ခရ်ပလ္လဝ]] (Pallava script) နူကဵု ရးအိန္ဒိယသၠုင်ကျာတုဲ၊ စကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအကြာ ဗွဝ်ကၠံ (၆) ကဵု (၈) သၞာံခရေတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mon–Burmese script |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Mon%E2%80%93Burmese_script |publisher=Wikipedia |access-date=2026-10-10}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition) ==
[[File:Myazedi_inscription_Mon.jpg|thumb|right|250px|လိက်တၟအ်မန် မြစေတီ မချူလဝ် နကဵု အက္ခရ်မန်တမၠာ]]
အက္ခရ်မန်တမၠာဝွံ ဒှ်သဇိုင်အက္ခရ် ပ္ဍဲဒေသရးအာရှအဂၞဲ မွဲရ။ ဂကူမန်တအ် ကေတ်နင် အက္ခရ်ပလ္လဝတုဲ ဖန်ဗဒှ်လဝ် အက္ခရ်မန် သွက်ဂွံကိတ်ညဳ ကုရမ္သာင်အရေဝ်မန်ဇကုရ။ သက်သဳဝင်တြေံအိုတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဍုင်သေံလဒေါဝ် လ္ပာ်ဒေသ [[ဍုင်ဒွါရဝတဳ]] ကေုာံ ဒေသလ္ၚဵု ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာသၟဝ် (ရာမညဒေသ) ရ။ လိက်ဝွံ ဒှ်တမ်ရိုဟ်ကၞက် သွက်ဂွံကတဵုဒှ် လိက်ဗၟာ ကေုာံ လိက်သေံလ္ၚဵုဂမၠိုင်ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ ပထမအခိင် (History and Early Period) ==
အက္ခရ်မန်တမၠာဝွံ နွံတမ်မူလ နူကဵု ဂကောံအက္ခရ်ဗြဟ္မဳ (Brahmi script) ရ။ ပ္ဍဲအခိင် ၜိုတ် အေဒဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဂကူမန်တအ် မပဒတဴ ပ္ဍဲဒေသ ဒွါရဝတဳ (လၟုဟ် နွံပ္ဍဲ ရးနိဂီုသေံ) တအ် စကာကၠုင် အက္ခရ်ပလ္လဝတုဲ ပြံင်လှာဲချူကၠုင် အရေဝ်မန်ဇကုရ။ သက်သဳဝင် အက္ခရ်မန်တမၠာတြေံအိုတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲထီုကၟာ်မွဲ မနွံ ပ္ဍဲခရိုင်သရပူရဳ (Saraburi) ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံ မချူလဝ် ပ္ဍဲၜိုတ် သၞာံ အေဒဳ ၅၅၀ တေအ်ရ။ ဗွဲကြဴ လိက်ဝွံ ပြးဇးစိုပ်အာ စဵုကဵု ဒေသသဓီု ကေုာံ ဗုကာံ ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Nyah Kur people |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Nyah_Kur_people |publisher=Wikipedia |access-date=2026-10-10}}&lt;/ref&gt;

== ၃။ သဘဴလွပ်သဒ္ဒါ ကေုာံ ဗီုပြင်အက္ခရ် (Grammar Characteristics and Script Form) ==
အက္ခရ်မန်တမၠာဝွံ ဒှ်ဂကူလိက် အဗူဂဳဒါ (Abugida) မွဲရ။ ဗီုပြင်အက္ခရ်ဂှ် နွံကဵု ဗီုပြင် ခ္ဍမ်ခ္ဍမ် ကေုာံ ထၜိုဟ်ထၜိုဟ် မဒှ်ရ။ လိက်မန်တမၠာဂှ် တၞဟ်ခြာကဵု လိက်ခမေန်တမၠာတုဲ ဒုင်သဇိုင် ကုသဒ္ဒါပါဠိ ကေုာံ သံသကြိုတ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဇၟာပ်ဗျည်ဂှ် နွံကဵု သွိုရ်အပြောမ် (inherent vowel) &quot;အ&quot; (a) လၟိုန်ရ။ နကဵုပရေင်ပြံင်လှာဲ ရမ္သာင်ဂှ် သွိုရ် &quot;အ&quot; ဂှ် ဗွဲကြဴ ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် ရမ္သာင် &quot;အဝ်&quot; (ɔ) ပ္ဍဲအရေဝ်မန် ခေတ်လၟုဟ်ရ။ သွိုရ်တအ်ဂှ် ချူစုတ် ပ္ဍဲကဵု ဗျည် နဒဒှ် သင်္ကေတ (diacritics) ရ။

== ၄။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အက္ခရ် (Evolution of the Script) ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin-left:15px;&quot;
|+ ဗီုပြင်ပြံင်လှာဲ ဗျည်မန်တမၠာ 
|-
! အက္ခရ်ပလ္လဝ (Pallava)
! အက္ခရ်မန်တမၠာ (Old Mon)
! ရမ္သာင်အေအိုင်အေ (IPA)
|-
| 𑀓 || က || /k/
|-
| 𑀔 || ခ || /kʰ/
|-
| 𑀕 || ဂ || /g/
|-
| 𑀖 || ဃ || /gʰ/
|-
| 𑀗 || င || /ŋ/
|}
အက္ခရ်မန်တမၠာဂှ် ဒှ်တမ်ရိုဟ်ကၞက် သွက်ဂွံကတဵုဒှ်ကၠုင် အက္ခရ်ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲဒေသ အာရှအဂၞဲရ။ ဗွဲတၟေင် အက္ခရ်ဗၟာဂှ် ကေတ်လဝ် သဇိုင် နူကဵု အက္ခရ်မန်တမၠာ ပ္ဍဲအခိင် ဍုင်ဗုကာံ ကေုာံ ဍုင်သဓီု ဆက်စပ်ရေင်သကအ်တုဲ၊ တၠပညာတအ် ကော်စ &quot;အက္ခရ်မန်-ဗၟာ&quot; ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ အက္ခရ် သေံဇၞော် (Tai Tham)၊ လာန်နာ (Lanna)၊ တအ်လေဝ် ကေတ်လဝ် သဇိုင် နူကဵု အက္ခရ်မန်တမၠာဝွံကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mon alphabets |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Mon_alphabet |publisher=Wikipedia |access-date=2026-10-10}}&lt;/ref&gt;

== ၅။ တိုင်တၟအ် ကေုာံ သက်သဳဝင်ဂမၠိုင် (Inscriptions and Historical Evidence) ==
သက်သဳဝင် အက္ခရ်မန်တမၠာဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ လိက်တၟအ် မပြာကတ်တအ်ဂှ်-
* '''လိက်တၟအ် ဖရပထုံ (Phra Pathom Mon inscription):''' ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဍုင်သေံ၊ ဒှ်သက်သဳဝင် ခေတ်ဒွါရဝတဳ။
* '''လိက်တၟအ် ဝါတ်ကူကုတ် (Wat Ku Kut Inscription):''' ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ [[ဟရိဘုဉ္ဇယ]] (လာမ်ဖုန်)။
* '''လိက်တၟအ်ကျာ်စေတဳရွှေစည်းခုံ (Shwezigon Pagoda Bell Inscription):''' ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဍုင်ဗုကာံ၊ ချူလဝ် နကဵုဘာသာမန်တမၠာ။
* '''လိက်တၟအ် မျစ်သား (Myittha inscription):''' ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာ၊ မနွံကဵု ၄ ဘာသာ မလုပ်လၟိဟ် ဘာသာမန်။

== ၆။ ဒေသဒွါရဝတဳ ကေုာံ ရာမညဒေသ (Dvaravati and Ramanadesa Regions) ==
[[File:Phra_Pathom_Mon_inscription.jpg|thumb|left|200px|လိက်တၟအ်မန် ဖရပထုံ (Phra Pathom)]]
ပ္ဍဲခေတ် ဒွါရဝတဳဝွံ လိက်မန်တမၠာဂှ် စကာကၠုင် နဒဒှ် လိက်ရုင် ကေုာံ လိက်ပရေင်သာသနာရ။ အခိင်ဂှ် ဒေသလဒေါဝ် ရးနိဂီုသေံဝွံ တန်တဴဒၟံင် နကဵု ဍုင်မန်ဂမၠိုင်ရ။ ကာလအာစိုပ် ခေတ် သဓီု ကေုာံ ဟံသာဝတဳ ပ္ဍဲ [[ရာမညဒေသ]] ဂှ်လေဝ် လိက်မန်တမၠာဝွံ ဇၞော်မောဝ်တိုန် ဗွဲမလောန်တုဲ၊ စကာကၠုင် ပ္ဍဲအလုံမွဲ ဒေသရးမန် မပ္တံကဵု ပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကွတ်ပညာနာနာသာ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mon kingdoms |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Mon_kingdoms |publisher=Wikipedia |access-date=2026-10-10}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ အက္ခရ်မန်တမၠာ ကေုာံ အရေဝ်မန် (Old Mon Script and Language) ==
အရေဝ်မန်တမၠာ (Old Mon language) ဂှ် ဒှ်အရေဝ် မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲဂကောံအရေဝ် သြသထြောအေရှာတေတ် (Austroasiatic languages) တုဲ ဟွံမွဲကဵု ရမ္သာင်တိုန်စှ်ေ (non-tonal) ရ။ လိက်မန်တမၠာဂှ် ချူလဝ် ရမ္သာင်အရေဝ်မန်တမၠာ ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရ။ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်မ္ဂး ဂကူ [[ညးကူ]] (Nyah Kur) မနွံ ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံဂှ် ဒှ်ဂကူ မဟီုအရေဝ် မဆက်စပ် ကုအရေဝ်မန်တမၠာ ခေတ်ဒွါရဝတဳ အိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mon language |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Mon_language |publisher=Wikipedia |access-date=2026-10-10}}&lt;/ref&gt;

== ၈။ အဆက်အစပ် ကုသာသနာဗုဒ္ဓ (Connection to Buddhism) ==
အက္ခရ်မန်တမၠာဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုသာသနာဗုဒ္ဓ ထေရဝါဒ ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။ ဓရ်ကျာ် မပ္တံကဵု ပိဋကတ်ပိတအ်ဂှ် ဂကူမန်တအ် ကၠာဲစၠောအ် ကေုာံ ချူစွံလဝ် နကဵု အက္ခရ်မန်တမၠာ ပ္ဍဲကဵု လိက်သၠရိုတ် ကေုာံ လိက်တၟအ်ဂမၠိုင်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အက္ခရ်ဝွံ ဒှ်အက္ခရ်ပရဲ သွက်ဂွံ မင်မဲသာသနာ ပ္ဍဲဒေသ အာရှအဂၞဲမွဲ သီုကဵု လိက်ပါဠိ ကေုာံ လိက်သံသကြိုတ်။

== ၉။ လိက်ယူနဳကုဒ် ကေုာံ ခေတ်တၟိ (Unicode and Modern Era) ==
ပ္ဍဲခေတ် အာဲတဳ (IT) လၟုဟ်မ္ဂး အက္ခရ်မန်-ဗၟာ မဒှ်အက္ခရ် မဆက်ကၠုင် နူကဵု အက္ခရ်မန်တမၠာဂှ် စုတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞောတ် ယူနဳကုဒ် (Unicode Standard) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၉ တေအ်ရ။ အက္ခရ်မန်ဂှ် လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲဗလံက် (Myanmar block U+1000–U+109F) မဒှ် ဗလံက် မစကာ သွက်ဂကူလိက် မန်၊ ဗၟာ၊ ကရေင်၊ သေံတအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု လိက်မန်ခေတ်တၟိဝွံ ဗျည် (၃၅) မ နွံတုဲ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် နူကဵု ဗျည်မန်တမၠာရ။

== ၁၀။ နိဂီု ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future) ==
ဗွဲခမၞန်မ္ဂး အက္ခရ်မန်တမၠာဝွံ ဒှ်အက္ခရ် မနွံကဵု ဝင်မဇြိုဟ်နက် ကေုာံ ကိစ္စဇၞော် သွက်ယေန်သၞာင် ကေုာံ လိက်ပတ် ပ္ဍဲဒေသ အာရှအဂၞဲရ။ ဂကူမန်တအ် နူကဵုခေတ် ဒွါရဝတဳ စဵုကဵုစိုပ် ခေတ်ဟံသာဝတဳ စကာကၠုင်လဝ် အက္ခရ်ဝွံ သွက်ဂွံ မင်မဲ ဝင် ကေုာံ သာသနာရ။ ၜိုန်ရ လိက်မန်တမၠာ ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် လိက်မန်ခေတ်လၟုဟ်ကီုလေဝ်၊ သဇိုင်အက္ခရ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ လိက်ပတ်ဝွံ ဆက်တန်တဴဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။

== နိဿဲ (References) ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် (See also) ==
* [[အရေဝ်မန်]]
* [[ဝင်မန်]]
* [[ဍုင်ဒွါရဝတဳ]]
* [[လိက်တၟအ်မန်]]

{{Navbox
| name = Mon writing systems
| title = ဂကောံအက္ခရ်မန် (Mon writing systems)
| state = autocollapse
| listclass = hlist
| group1 = အက္ခရ်
| list1 = 
* [[အက္ခရ်ပလ္လဝ]]
* [[အက္ခရ်မန်တမၠာ]]
* [[အက္ခရ်မန်]]
| group2 = အရေဝ်
| list2 =
* [[အရေဝ်မန်တမၠာ]]
* [[အရေဝ်မန်]]
* [[အရေဝ်ညးကူ]]
| group3 = ဝင် ကေုာံ ဒေသ
| list3 =
* [[ဍုင်ဒွါရဝတဳ]]
* [[ဟရိဘုဉ္ဇယ]]
* [[သဓီု]]
* [[ဟံသာဝတဳ]]
}}

[[Category:အက္ခရ်မန်တမၠာ]]
[[Category:ဝင်မန်]]
[[Category:လိက်ပတ်မန်]]
[[Category:အက္ခရ် မစကာလဝ် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲ]]</text>
      <sha1>tejxhpl2ihci95yy58f6943z6fcfecj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အက္ခရ်ပလ္လဝ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12140</id>
    <revision>
      <id>57916</id>
      <timestamp>2026-10-10T09:22:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox writing system | name = အက္ခရ်ပလ္လဝ (Pallava script) | image = [[File:Pallava script.svg|250px|အက္ခရ်ပလ္လဝ]] | type = [[အဗူဂဳဒါ]] | time = ၄ ဗွဝ်ကၠံ - လၟုဟ် | direction = ဇွိ ဇရေင် ပုင် | languages = [[ဘာသာတမေလ်]]၊ [[ဘာသာသက္ကတ]]၊ [[ဘာသာမန်]]၊ ...&quot;</comment>
      <origin>57916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13018" sha1="g9wplxmnvof83ftxhyple8fbz8hfsjx" xml:space="preserve">{{Infobox writing system
| name = အက္ခရ်ပလ္လဝ (Pallava script)
| image = [[File:Pallava script.svg|250px|အက္ခရ်ပလ္လဝ]]
| type = [[အဗူဂဳဒါ]]
| time = ၄ ဗွဝ်ကၠံ - လၟုဟ်
| direction = ဇွိ ဇရေင် ပုင်
| languages = [[ဘာသာတမေလ်]]၊ [[ဘာသာသက္ကတ]]၊ [[ဘာသာမန်]]၊ [[ဘာသာခမေန်]] ကေုာံ ဘာသာတၞဟ်ဂမၠိုင်
| parent = [[အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ]] &lt;br&gt; ↳ [[အက္ခရ်တမေလ်-ဗြဟ္မဳ]] &lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;↳ အက္ခရ်ပလ္လဝ
| children = [[အက္ခရ်မန်]]၊ [[အက္ခရ်ခမေန်]]၊ [[အက္ခရ်သေံ]]၊ [[အက္ခရ်ဗၟာ]]၊ [[အက္ခရ်ဂျာဗာ]]၊ [[အက္ခရ်တမေလ်]]၊ [[အက္ခရ်ဂြန္ထ]]
}}

'''အက္ခရ်ပလ္လဝ''' ({{lang-en|Pallava script}}) ဟွံသေင်မ္ဂး အက္ခရ်ပလ္လဝ-ဂြန္ထ ဝွံ ဒှ်အက္ခရ် မစကာလဝ် ပ္ဍဲခေတ် သၟိင်ပလ္လဝ (Pallava dynasty) မၞုံပ္ဍဲ [[အိန္ဒိယသၠုင်ကျာ]] ပ္ဍဲၜိုတ် ၄ ဗွဝ်ကၠံ (4th century CE) တေအ်ရ။&lt;ref&gt;Salomon, Richard (1998). Indian Epigraphy. p. 40.&lt;/ref&gt; အက္ခရ်ဝွံ ဒှ်တမ်မူလ အက္ခရ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲဒေသ [[အာရှအဂၞဲ]] မပ္တံကဵု အက္ခရ်မန်၊ အက္ခရ်ဗၟာ၊ အက္ခရ်သေံ၊ ကေုာံ အက္ခရ်ခမေန် တအ်ရ။

== ၁။ နိဒါန် ==
အက္ခရ်ပလ္လဝဝွံ ဒှ်အက္ခရ် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲအဝေါင်ဝင် လိက်ပတ်အာရှရ။ အက္ခရ်ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵုခေတ် သၟိင်အင်ပါယာပလ္လဝ မအုပ်ဓလံက် ဒေသအိန္ဒိယသၠုင်ကျာတုဲ ဍေံပြးဇးတိတ်အာ စဵုကဵုစိုပ် ရးအာရှအဂၞဲ နကဵုပရေင်ဆက်စၠောအ် ပရေင်ဗၞိက် ကေုာံ ပရေင်သာသနာရ။ တၠပညာဝင်တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ အက္ခရ်ပလ္လဝဂှ် ဒှ်တမ်ရိုဟ် သွက်အက္ခရ် တၟာဂလိုင် မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်ရ။

== ၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
ဝင်အက္ခရ်ပလ္လဝဂှ် စကၠုင်နူကဵု [[အက္ခရ်တမေလ်-ဗြဟ္မဳ]] မပြံင်လှာဲကၠုင်လဝ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်သၟိင်ပလ္လဝဂှ် ညးတအ် ဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန် အက္ခရ်ဝွံ သွက်ဂွံချူ လိက်[[သက္ကတ]] ကေုာံ လိက်ပရကြိုတ် (Prakrit) တအ်ရ။ တၠပညာ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု အာလဝ် ဂရိတ်ဖှေတ် (Arlo Griffiths) ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ယၟုမ္ဂး &quot;အက္ခရ်ပလ္လဝ&quot; ဝွံ ဟွံကိတ်ညဳ ကုသက်သဳဝင် သီုဖအိုတ်တုဲ ညးကဵုလဝ်သမ္တီ သွက်ဂွံကော်စ &quot;အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ သၠုင်ကျာ လက္ကရဴ&quot; (Late Southern Brāhmī scripts) ရ။&lt;ref&gt;Griffiths, Arlo (2014). &quot;Early Indic Inscriptions of Southeast Asia&quot;.&lt;/ref&gt;

== ၃။ လက္ချဏ် အက္ခရ် ==
[[File:Yupa Inscription Muarakaman.jpg|thumb|right|300px|[[တၟအ်လိက်ယူပါ]] နကဵုအက္ခရ်ပလ္လဝ မဂွံဆဵု ပ္ဍဲအေန်ဒဝ်နဳယှာ]]
အက္ခရ်ပလ္လဝဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲဂကူအက္ခရ် အဗူဂဳဒါ (Abugida) တုဲ ချူနူ လပါ်ဇွိ ဇရေင် လပါ်ပုင် အတိုင်ပြဝေဏဳ အက္ခရ်အိန္ဒိယရ။ ဗျည်ဇၟာပ်ဇၟာပ်မဂှ် နွံကဵု ရမ္သာင်သွဵု /a/ မပါလၟိုန်ကာလရ။ ယဝ်ရ ဗျည်ၜါမ ဆက်ကၠုင် ဟွံမွဲကဵု သွဵု ပ္ဍဲလဒေါဝ်မ္ဂး ဗျည်ဒုတိယဂှ် ဒးချူ နကဵုဗီုပြင် က္ဍိုပ်ဇိုင် (subscript form) မကော်စ ကွက် သၟဝ်ဗျည်ပထမဂှ်ရ။ ဗီုပြင်အက္ခရ်တအ်ဂှ် ခ္ဍမ်ခ္ဍမ်ဒၟံင်တုဲ သၟဟ်အစောမ် သွက်ဂွံချူ လ္တူသၠတာ နကဵုကၞေဟ်ရ။&lt;ref&gt;University of Madras Tamil Lexicon, page 148.&lt;/ref&gt;

== ၄။ ဗျည်ဂမၠိုင် ==
ပ္ဍဲအက္ခရ်ပလ္လဝဂှ် ဗျည် သီုဖအိုတ် နွံ ၃၅ မရ။ ဗျည်တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု ဌာန်ကတဵုဒှ်ရမ္သာင် မပ္တံကဵု ကဏ္ဍ၊ တာလု၊ မုဒ္ဓဇ၊ ဒန္တ ကေုာံ ဩဌဇ တအ်ရ။ လၟေင်ဗျည်ဂမၠိုင် မပါ်လဝ် နကဵုဌာန်ဂှ် ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲသ္ၚိအင် သၟဝ်ဝွံရ -

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ ဗျည်အက္ခရ်ပလ္လဝ မပါ်လဝ် နကဵု ဌာန်
! ဌာန် (Class) !! ပထမ !! ဒုတိယ !! တတိယ !! စတုတ္ထ !! ပဉ္စမ (Anunasika)
|-
! ကဏ္ဍ (Velar)
| ka || kha || ga || gha || nga
|-
! တာလု (Palatal)
| ca || cha || ja || jha || nya
|-
! မုဒ္ဓဇ (Retroflex)
| ṭa || ṭha || ḍa || ḍha || ṇa
|-
! ဒန္တ (Dental)
| ta || tha || da || dha || na
|-
! ဩဌဇ (Labial)
| pa || pha || ba || bha || ma
|}
ဗျည်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် စကာအောန် ပ္ဍဲဒေသအာရှအဂၞဲတုဲ ရမ္သာင်ဍေံတအ်ဂှ် ဟွံချိုတ်ပၠိုတ် သီုဖအိုတ်ရ။

== ၅။ သွဵု ကေုာံ သင်္ကေတ ==
သွဵုမဒတူတၞဟ်ခြာ (Independent vowels) ပ္ဍဲအက္ခရ်ပလ္လဝဂှ် နွံ ၉ မရ။ သာ်ဂှ်ဟွံသေင် သင်္ကေတသွဵု (vowel diacritics) မပံင်ကဵု ဗျည်တအ်ဂှ် နွံ ၉ သာ်ပၠန်ရ။ ပါဲနူဂှ် သင်္ကေတတၟေင် (special diacritics) နွံ ၃ သာ် ကေုာံ သင်္ကေတပုဒ် (punctuation marks) နွံ ၃ သာ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ်ပုဒ်လိက် ပ္ဍဲအာဝသန်ဝါကျရ။ ရမ္သာင်သွဵုတအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် တုပ်သၟဟ် ကုရမ္သာင်သွဵု ပ္ဍဲအက္ခရ်သက္ကတရ။

== ၆။ ပရေင်ပြးဇး ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲ ==
နူကဵု ၄ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ် အက္ခရ်ပလ္လဝဝွံ စိုပ်အာ ဒေသအာရှအဂၞဲ မပ္တံကဵု ဍုင်ဖၠုံခမေန် ([[Funan]])၊ ဒွာရဝတဳ ([[Dvaravati]])၊ ကေုာံ တကအ်ဂျာဗာ နကဵု ပရေင်ဆက်စၠောအ် သၟာဗၞိက် ကေုာံ ခမဳသင်အိန္ဒိယတအ်ရ။ ညးဒေသတအ်ဂှ် ကေတ်အက္ခရ်ဝွံတုဲ ပြံင်လှာဲစကာ ပ္ဍဲအရေဝ်ဘာသာ ညးတအ် အတိုင်မဒးရးကဵု ရမ္သာင်ညးတအ်ရ။ ဣဏအ်ဂှ် ဒှ်အလန်ပထမအိုတ် မဂွံဆဵုကေတ် လိက်ပတ် ချူနကဵု အက္ခရ် ပ္ဍဲဒေသဝွံရ။

== ၇။ အက္ခရ်တၞောဝ်ဂမၠိုင် ==
အက္ခရ်ပလ္လဝဂှ် ဒှ်တမ်ရိုဟ် သွက်အက္ခရ် တၟာဂလိုင်ရ။ ပ္ဍဲအိန္ဒိယသၠုင်ကျာမ္ဂး [[အက္ခရ်တမေလ်]] (Tamil script)၊ [[အက္ခရ်ဂြန္ထ]] (Grantha script) တအ် ပြံင်လှာဲကၠုင် နူပလ္လဝရ။ ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲမ္ဂး [[အက္ခရ်မန်]]၊ [[အက္ခရ်ခမေန်]]၊ [[အက္ခရ်ကဝဳ]] (Kawi) တအ် ပြံင်လှာဲကၠုင် နူအက္ခရ်ပလ္လဝတုဲ နူဂှ်မွဲကဆံင် ပြံင်လှာဲအာ [[အက္ခရ်ဗၟာ]] ကေုာံ [[အက္ခရ်သေံ]] တအ်ရ။&lt;ref&gt;Sivaramamurti, C. Indian Epigraphy and South Indian Scripts. Bulletin of the Madras Government Museum. Chennai 1999.&lt;/ref&gt;

== ၈။ သက်သဳတၟအ်လိက် ==
[[File:Ciaruteun inscription.jpg|thumb|right|300px|[[တၟအ်လိက်စဳအာရူတေန်]] မချူလဝ် နကဵုအက္ခရ်ပလ္လဝ ပ္ဍဲတကအ်ဂျာဗာ]]
သက်သဳ သာဓက အက္ခရ်ပလ္လဝ မခိုင်ကၠိုက်အိုတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲတၟအ်လိက်ဂမၠိုင်ရ။ ဥပမာ - [[တၟအ်လိက်ယူပါ]] (Yūpa inscriptions) သၟိင် [[သၟိင်မူလဝရ်မာန်|မူလဝရ်မာန်]] (King Mulavarman) မဂွံဆဵု ပ္ဍဲအေန်ဒဝ်နဳယှာဂှ် ဒှ်တၟအ်လိက် အက္ခရ်ပလ္လဝ မချူလဝ် ပ္ဍဲ ၄ ဗွဝ်ကၠံရ။ မွဲပၠန်ဂှ် [[တၟအ်လိက်စဳအာရူတေန်]] (Ciaruteun inscription) ပ္ဍဲ ၅ ဗွဝ်ကၠံ မဂွံဆဵု ပ္ဍဲတကအ်ဂျာဗာ ဂှ်လေဝ် ဒှ်သက်သဳခိုင်ကၠိုက် သွက်ပရေင်ပြးဇး အက္ခရ်ဝွံကီုရ။

== ၉။ စၟတ်သမ္တီ ယူနဳကုဒ် ==
စဵုကဵုလၟုဟ် အက္ခရ်ပလ္လဝဂှ် ဟွံဂွံ လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲယူနဳကုဒ် (Unicode) လုံးဝဏီရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၈ ဂှ် တၠပညာ အာန်ရှုမာန် ဃိုင်ဒေ (Anshuman Pandey) ဗလးဏာ လိက်ဂရင်ဗတီ (Preliminary proposal) သွက်ဂွံ စုတ်အက္ခရ်ပလ္လဝ ပ္ဍဲစရင်ယူနဳကုဒ်ရ။&lt;ref&gt;Pandey, Anshuman (2018). &quot;Preliminary proposal to encode Pallava in Unicode&quot;.&lt;/ref&gt; ယဝ်ရ ကမ္မတဳယူနဳကုဒ် ဒုင်တဲမ္ဂး အက္ခရ်ဝွံ ဂွံစကာ ပ္ဍဲကောမ်ပျူတာ အလုံလိုက်မာန်ရ။

== ၁၀။ နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name  = အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂမၠိုင်
| title = [[အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ|အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ ကေုာံ အက္ခရ်တၞောဝ်ဂမၠိုင်]]
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| group1 = တမ်မူလ
| list1  =
* [[အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ]]
* [[အက္ခရ်တမေလ်-ဗြဟ္မဳ]]
* [[အက္ခရ်ပလ္လဝ]]
| group2 = အာရှအဂၞဲ
| list2  =
* [[အက္ခရ်မန်]]
* [[အက္ခရ်ဗၟာ]]
* [[အက္ခရ်ခမေန်]]
* [[အက္ခရ်သေံ]]
* [[အက္ခရ်ဂျာဗာ]]
* [[အက္ခရ်ဗလဳ]]
}}

[[Category:အက္ခရ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဝင် လိက်ပတ်]]
[[Category:အိန္ဒိယသၠုင်ကျာ]]</text>
      <sha1>g9wplxmnvof83ftxhyple8fbz8hfsjx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12141</id>
    <revision>
      <id>57917</id>
      <timestamp>2026-10-10T09:25:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox writing system | name      = အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ | altname   = Brahmi script | type      = အဘူဂဳဒါ (Abugida) | time      = ၜိုတ် ဘဳသဳ ၃ ဗွဝ်ကၠံ (3rd century BCE) - အေဒဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံ | direction = ဇွိ ဇရေင် သတုံ | languages = [[သက္ကတ]] (Sanskrit), [[ပါဠိ]] (Pali), ပြာကြိ...&quot;</comment>
      <origin>57917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12958" sha1="7a6t6o8ehp45y8xvb00omy594imve3j" xml:space="preserve">{{Infobox writing system
| name      = အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ
| altname   = Brahmi script
| type      = အဘူဂဳဒါ (Abugida)
| time      = ၜိုတ် ဘဳသဳ ၃ ဗွဝ်ကၠံ (3rd century BCE) - အေဒဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံ
| direction = ဇွိ ဇရေင် သတုံ
| languages = [[သက္ကတ]] (Sanskrit), [[ပါဠိ]] (Pali), ပြာကြိုတ် (Prakrit)
| fam1      = (ဟွံတီကၠး၊ ရိုဟ်ကၞက် ကၠုင်နူ အာရမိတ်/ဖဳနဳယှေန် ဒှ်မာန်)
| fam2      = 
| children  = [[အက္ခရ် ဂုပ္ပတ]], [[အက္ခရ် ပလ္လဝ]], [[အက္ခရ် ကဒမ္ဗ]], [[အက္ခရ်မန်]] ကေုာံ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂမၠိုင်
| iso15924  = Brah
| unicode   = U+11000–U+1107F
| sample    = [[File:Brahmi_script_on_Ashoka_pillar.jpg|250px]]
| caption   = လိက်တၟအ်ဗြဟ္မဳ ပ္ဍဲတိုင်တၟအ်အသောက မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဍုင်ဒေလဳလာ်
}}

'''အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ''' ({{lang-en|Brahmi script}}) ဂှ် ဒှ်သၞောတ်အက္ခရ်တြေံအိုတ် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဒေသ အိန္ဒိယတြေံ မဒှ်တမ်မူလ အက္ခရ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲရးအာရှအဂၞဲ ကေုာံ အာရှသၠုင်ကျာရ။ အက္ခရ်ဏအ်ဂှ် စကာလဝ် ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲခေတ် ဘဳသဳ ၃ ဗွဝ်ကၠံ မဒှ်အခိင် လက်ထက် သၟိင်အသောက (Ashoka) သွက်ဂွံချူ လိက်တၟအ်ဂမၠိုင်ရ။ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် ဒှ်သၞောတ် အဘူဂဳဒါ (Abugida) မဒှ်သၞောတ် မၞုံကဵု ဗျည် ကေုာံ သွိုဟ် ပံင်စုတ် ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Salomon1998&quot;&gt;{{cite book |last1=Salomon |first1=Richard |title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the other Indo-Aryan Languages |date=1998 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195099843}}&lt;/ref&gt;

== တမ်မူလ (Origins) ==
တမ်မူလ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် ဒှ်အရာ အစာဝင်တအ် မဒးဟီုဂး ပါ်ပါဲ ဒၟံင် ဖိုဟ်ရ။ လညာတ် မဒုင်တဲဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် နူကဵု အက္ခရ် အာရမိတ် (Aramaic) ဟွံသေင်မ္ဂး အက္ခရ် ဖဳနဳယှေန် (Phoenician) မကၠုင်နူ ဒေသလဒေါဝ်ဗမံက် (Middle East) ရ။ လညာတ်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ အက္ခရ်ဏအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵုဒေသ အိန္ဒိယပရဟ်ဟေင်တုဲ ဟွံမဲကဵု အဆက်အစပ် ကုအက္ခရ်မ္ၚးရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် သက်သဳခိုင်င် သွက်လညာတ်ဏအ် ဟွံမဲကၠးကၠးဏီရ။

== ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် စတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲအခိင် ၜိုတ် ဘဳသဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံတုဲ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဗွဲမဇၞော် ပ္ဍဲခေတ် သၟာဇၞော်မောဝ် သာသနာ ဗုဒ္ဓ ကေုာံ ဟိန္ဒူတအ်ရ။ စိုပ်အခိင် အေဒဳ ၁ ဗွဝ်ကၠံဂှ် အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ ပါ်တိတ်အာ ၜါကရေက် ဇၞော်ဇၞော် မဒှ် အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ သၟဝ်ကျာ ကေုာံ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ သၠုင်ကျာ ရ။ နူကဵု အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ သၠုင်ကျာဂှ် ဆက်ဇၞော်မောဝ်အာ ဒှ်ကၠုင် [[အက္ခရ် ပလ္လဝ]] ကေုာံ [[အက္ခရ်မန်|အက္ခရ်မန်တြေံ]] မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲရးအာရှအဂၞဲရ။&lt;ref name=&quot;Daniels1996&quot;&gt;{{cite book |last1=Daniels |first1=Peter T. |last2=Bright |first2=William |title=The World's Writing Systems |date=1996 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195079937}}&lt;/ref&gt;

== လိက်တၟအ် အသောက (Edicts of Ashoka) ==
[[File:Ashoka_pillar_at_Vaishali.jpg|thumb|left|200px|တိုင်တၟအ် သၟိင်အသောက မချူလဝ် နကဵု လိက်ဗြဟ္မဳ]]
လိက်တၟအ် မချူလဝ် နကဵု အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ မတြေံအိုတ် ကေုာံ မြဟ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် လိက်တၟအ် သၟိင်အသောက (Edicts of Ashoka) မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ဘဳသဳ ၃ ဗွဝ်ကၠံရ။ သၟိင်အသောကဂှ် လလောင်တြးလဝ် ဓရ်ကျာ်သြэн ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ညး နကဵုလိက်တၟအ်ဏအ် လတူတိုင်တၟအ် ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ ဇိုင်ဒဵုဂမၠိုင် အလုံမွဲ ဍုင်အိန္ဒိယရ။ 

== ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ကေုာံ သ္ပဗစာရဏာ (Decipherment) ==
ပ္ဍဲအခိင် လက္ကရဴဏအ် လိက်ဗြဟ္မဳဂှ် ကၠေအ်ကၠက်အာတုဲ မၞိဟ်ဗှ်ဒး ဟွံမဲရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၈၃၇ ဂှ် တၠပညာ အင်္ဂလိက် [[ဂျေမ် ပရိန်သေပ်]] (James Prinsep) မဒှ် ညးမသ္ပကမၠောန် ပ္ဍဲရုင်သြန် ဒင်္ဂါ အိန္ဒိယ သ္ပလဝ် ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ကေုာံ ဗှ်ကၠိုဟ် အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဏအ် နူကဵု လိက်တၟအ်ဂမၠိုင်ရ။ ညးလ္ၚတ်ပတောအ်ၜတ် ကုအက္ခရ်ခေတ်တၟိတုဲ သ္ဂောအ်တီကေတ် သဒ္ဒါ ကေုာံ ရမ္သာင် အက္ခရ်ဗြဟ္မဳရ။&lt;ref name=&quot;Prinsep1837&quot;&gt;{{cite journal |last1=Prinsep |first1=James |title=Interpretation of the Most Ancient of the Inscriptions on the Pillar Called the Lát of Feroz Sháh |journal=Journal of the Asiatic Society of Bengal |date=1837 |volume=6 |pages=566–609}}&lt;/ref&gt;

== လက္ချဏ် သၞောတ်အက္ခရ် (Characteristics) ==
အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် ချူနူ ဇွိ ဇရေင် သတုံ ရ။ သၞောတ်အက္ခရ်ဂှ် ဒှ်သၞောတ် အဘူဂဳဒါ တုဲ ဗျည်ဇၟာပ်ဇၟာပ်မဂှ် မၞုံကဵု သွိုဟ် &quot;အ&quot; ရမ္သာင်ဂၠေအ် (inherent vowel 'a') မသၠောဲပါဒၟံင်ရ။ သွက်ဂွံ ချူ သွိုဟ်တၞဟ်ဟ်မ္ဂး ဒးစုတ် သင်္ကေတ သွိုဟ် (vowel diacritics) ပ္ဍဲ လတူ၊ သၟဝ်၊ ဇရေင် ဗျည်တအ်ဂှ်ရ။ 

== ဗျည် ကေုာံ သွိုဟ် (Consonants and Vowels) ==
အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် နွံကဵု ဗျည် ၃၃ မ ကေုာံ သွိုဟ်တမ်ဂမၠိုင်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ ဗျည် ဗြဟ္မဳ (Brahmi Consonants)
|-
! ကဏ္ဍ !! Unvoiced !! Unvoiced aspirate !! Voiced !! Voiced aspirate !! Nasal
|-
! Velar
| 𑀓 (k) || 𑀔 (kh) || 𑀕 (g) || 𑀖 (gh) || 𑀗 (ṅ)
|-
! Palatal
| 𑀘 (c) || 𑀙 (ch) || 𑀚 (j) || 𑀛 (jh) || 𑀜 (ñ)
|-
! Retroflex
| 𑀝 (ṭ) || 𑀞 (ṭh) || 𑀟 (ḍ) || 𑀠 (ḍh) || 𑀡 (ṇ)
|-
! Dental
| 𑀢 (t) || 𑀣 (th) || 𑀤 (d) || 𑀥 (dh) || 𑀦 (n)
|-
! Labial
| 𑀧 (p) || 𑀨 (ph) || 𑀩 (b) || 𑀪 (bh) || 𑀫 (m)
|}

== ဂကူအက္ခရ် မကၠုင်နူ ဗြဟ္မဳ (Descendant Scripts) ==
အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် ဒှ်မိမ အက္ခရ် ကြပ်သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ၊ တိဗေတ်၊ ကေုာံ အာရှအဂၞဲရ။
* '''အိန္ဒိယ သၟဝ်ကျာ:''' အက္ခရ် ဂုပ္ပတ၊ အက္ခရ် ဒေဝနာဂရဳ၊ အက္ခရ် ဗင်္ဂလဳ။
* '''အိန္ဒိယ သၠုင်ကျာ:''' အက္ခရ် ပလ္လဝ၊ အက္ခရ် တမဳ၊ အက္ခရ် တေလဂူ။
* '''အာရှအဂၞဲ:''' [[အက္ခရ်မန်]]၊ [[အက္ခရ်ဗၟာ]]၊ အက္ခရ်သေံ၊ အက္ခရ်ခမေန်၊ အက္ခရ်ဂျာဗာ။&lt;ref name=&quot;Court1996&quot;&gt;{{cite book |last1=Court |first1=Christopher |chapter=The spread of Brahmi Script into Southeast Asia |editor1-last=Daniels |editor1-first=Peter T. |editor2-last=Bright |editor2-first=William |title=The World's Writing Systems |date=1996 |publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt;

== ပရေင်လ္ၚတ် သုတေသန ခေတ်တၟိ (Modern Research) ==
ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် တၠပညာတအ် လ္ၚတ်ဒၟံင် လိက်တၟအ်ဗြဟ္မဳ နကဵု ကွတ်စက် (Digital Humanities) ညံင်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု တမ်မူလ ဍေဟ် ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ်ရ။ ပရေင်လ္ၚတ်တအ်ဂှ် ပထမ ဂၠာဲဆဵု ဒဒှ်ရ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် မၞုံကဵု လက္ချဏ် မဇၞော်မောဝ်လဝ် နကဵုသၞောတ် သဒ္ဒါ သက္ကတ ကေုာံ ပါဠိ အလုံမွဲဒေသရ။ 

== သၞောတ်ယူနဳကုဒ် (Unicode) ==
အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် စုတ်ဗပေင်လဝ် ပ္ဍဲ သၞောတ်ယူနဳကုဒ် (Unicode Standard) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ (မူ ၆.၀) ရ။ ဒၞာဲကမၠိုင် သွက် အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် ဒှ် U+11000 စဵုကဵု U+1107F ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗလံက် ယူနဳကုဒ် ဗြဟ္မဳ (Brahmi Unicode Block)
|-
! လၟိဟ်စရင် !! 0 !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7 !! 8 !! 9 !! A !! B !! C !! D !! E !! F
|-
! U+1100x
| 𑀀 || 𑀁 || 𑀂 || 𑀃 || 𑀄 || 𑀅 || 𑀆 || 𑀇 || 𑀈 || 𑀉 || 𑀊 || 𑀋 || 𑀌 || 𑀍 || 𑀎 || 𑀏
|}

== နိဿဲ (References) ==
{{Reflist}}

== လေန် မ္ၚး (External links) ==
* [https://omniglot.com/writing/brahmi.htm Omniglot – Brahmi Script]
* [https://en.wikipedia.org/wiki/Brahmi_script Wikipedia in English - Brahmi script]

{{Navbox
| name  = အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ
| title = ဂကောံ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ ကေုာံ မဆက်စပ်ဂမၠိုင် (Brahmic scripts)
| state = uncollapsed
| listclass = hlist

| group1 = သၟဝ်ကျာ
| list1  = 
* [[အက္ခရ် ဂုပ္ပတ]]
* ဒေဝနာဂရဳ
* တိဗေတ်
* ဗင်္ဂလဳ

| group2 = သၠုင်ကျာ
| list2  = 
* [[အက္ခရ် ပလ္လဝ]]
* တမဳ
* တေလဂူ
* မလာယလမ်

| group3 = အာရှအဂၞဲ
| list3  = 
* [[အက္ခရ်မန်]]
* [[အက္ခရ်ဗၟာ]]
* အက္ခရ်သေံ
* အက္ခရ်ခမေန်
* အက္ခရ်လာအို

| group4 = ညးဂၠာဲဆဵု
| list4  = 
* [[ဂျေမ် ပရိန်သေပ်]]
}}

[[Category:အက္ခရ်]]
[[Category:ဝင်အက္ခရ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ]]</text>
      <sha1>7a6t6o8ehp45y8xvb00omy594imve3j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အက္ခရ်ဗၟာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12142</id>
    <revision>
      <id>57918</id>
      <timestamp>2026-10-10T09:30:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox writing system | name      = အက္ခရ်ဗၟာ | altname   = Burmese alphabet | type      = [[အဘူဂဳဒါ]] (Abugida) | languages = [[အရေဝ်ဗၟာ]], [[အရေဝ်ပါဠိ]], [[သက္ကတ]] | time      = အေဒဳ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ – လၟုဟ် | fam1      = [[အက္ခရ် ဗြဟ္မဳ]] | fam2      = အက္ခရ် ပလ္...&quot;</comment>
      <origin>57918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11542" sha1="41d2s8x9onp6szkygx27ntyk0f68c91" xml:space="preserve">{{Infobox writing system
| name      = အက္ခရ်ဗၟာ
| altname   = Burmese alphabet
| type      = [[အဘူဂဳဒါ]] (Abugida)
| languages = [[အရေဝ်ဗၟာ]], [[အရေဝ်ပါဠိ]], [[သက္ကတ]]
| time      = အေဒဳ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ – လၟုဟ်
| fam1      = [[အက္ခရ် ဗြဟ္မဳ]]
| fam2      = [[အက္ခရ် ပလ္လဝ]]
| fam3      = [[အက္ခရ် မန်တြေံ]]
| fam4      = [[အက္ခရ် မန်-ဗၟာ]]
| direction = ဇွိ - ပုင်
| unicode   = U+1000–U+109F Myanmar
| iso15924  = Mymr
| sample    = Burmese-script.svg
| imagesize = 250px
}}

'''အက္ခရ်ဗၟာ''' ({{lang-en|Burmese alphabet}}) ဂှ် ဒှ်သၞောတ်အက္ခရ် မစကာ သွက်ဂွံချူ [[အရေဝ်ဗၟာ]] တုဲ တမ်မူလဍေံဂှ် ကၠုင်နူ [[အက္ခရ်မန်]] ကေုာံ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳရ။&lt;ref name=&quot;aung_thwin&quot;&gt;Aung-Thwin, Michael (2005). The mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma. Honolulu: University of Hawai'i Press. p. 161-162.&lt;/ref&gt; အက္ခရ်ဗၟာဏအ်ဂှ် ဒှ်သၞောတ် [[အဘူဂဳဒါ]] တုဲ ဇၟာပ်ဗျည်ဂှ် နွံကဵု ရမ္သာင်သွိုဟ် အပြောမ်ရ။

== ဝင် (History) ==
ဝင်အက္ခရ်ဗၟာဂှ် တမ်မူလ ကၠုင်နူ [[အက္ခရ်မန်]]ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ပုဂံ သၞာံ ၜိုတ် ၁၁ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် လိက်တၟအ်ဗၟာ မချူလဝ် နကဵုအက္ခရ်မန်တ੍ਰေံရ။ လိက်တၟအ် မြစေတီ မဒှ်လိက်တၟအ် ခေတ်ပုဂံဂှ် ဒှ်သက်သဳ ဝင်အက္ခရ်ဗၟာ ကၠာအိုတ်ရ။ ကိုပ်ကၠာတေအ် သဏ္ဌာန်အက္ခရ်ဗၟာဂှ် နွံသဏ္ဌာန် စတုရန်းကၠင်កၠင်ရ။ ဆဂး ကာလမချူ လိက်ပ္ဍဲ [[သၠရိုတ်]] (palm leaves) ဂှ် ယဝ်ရ ချူနကဵု ღရီုတပ်တပ်မ္ဂး သၠရိုတ်တအ် ထကးအာမာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဗွဲကြဴ သဏ္ဌာန်အက္ခရ်တအ် ပြံင်လှာဲအာ သဏ္ဌာန် ခ္ဍမ်ခ္ဍမ်ရ။&lt;ref name=&quot;harvey&quot;&gt;Harvey, G. E. (1925). History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824. London: Frank Cass &amp; Co. Ltd. p. 307.&lt;/ref&gt;

== ဗီုပြင် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် (Structure and Format) ==
အက္ခရ်ဗၟာဂှ် ချူနူ လပါ်ဇွိ ဇက်အာ လပါ်ပုင်ရ။ သၞောတ်အက္ခရ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်သၞောတ် အဘူဂဳဒါ (Abugida) တုဲ ဇၟာပ်ဗျည် (Consonant) ဂှ် နွံကဵု ရမ္သာင်သွိုဟ် /a/ &quot;အ&quot; ရ။ ကာလမပံင်ကဵု သင်္ကေတသွိုဟ် (Vowel diacritics) ဟွံသေင်မ္ဂး အက္ခရ်ကၟက်တအ်မ္ဂး ရမ္သာင်အပြောမ်ဂှ် ပြံင်လှာဲအာရ။ သွက်ဂွံ ဂစိုတ်ရမ္သာင်သွိုဟ်ဂှ် စကာ သင်္ကေတ [[တက်ခၠိုင်]] (် - virama) ရ။

== ဗျည်ဂမၠိုင် (Consonants) ==
အက္ခရ်ဗျည်ဗၟာ သီုဖအိုတ် နွံ (၃၃) မရ။ ဗျည်တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵုဝဂ်မသုန် (Vagga) ရ။

{| class=&quot;wikitable center&quot;
|+ အက္ခရ်ဗျည်ဗၟာ ၃၃ မ
|-
! ဝဂ် (Group)
! သဝဝ် (Unaspirated)
! ဓဝဝ် (Aspirated)
! ဃောသ (Voiced)
! ဃောသ ဇၞော် (Voiced)
! နာသိက (Nasal)
|-
! ကဝဂ်
| {{IPA|က}} (k) || {{IPA|ခ}} (kh) || {{IPA|ဂ}} (g) || {{IPA|ဃ}} (gh) || {{IPA|င}} (ng)
|-
! စဝဂ်
| {{IPA|စ}} (c) || {{IPA|ဆ}} (ch) || {{IPA|ဇ}} (j) || {{IPA|ဈ}} (jh) || {{IPA|ည}} (ny)
|-
! ဋဝဂ် (ပါဠိ)
| {{IPA|ဋ}} (ṭ) || {{IPA|ဌ}} (ṭh) || {{IPA|ဍ}} (ḍ) || {{IPA|ဎ}} (ḍh) || {{IPA|ဏ}} (ṇ)
|-
! တဝဂ်
| {{IPA|တ}} (t) || {{IPA|ထ}} (th) || {{IPA|ဒ}} (d) || {{IPA|ဓ}} (dh) || {{IPA|န}} (n)
|-
! ပဝဂ်
| {{IPA|ပ}} (p) || {{IPA|ဖ}} (ph) || {{IPA|ဗ}} (b) || {{IPA|ဘ}} (bh) || {{IPA|မ}} (m)
|-
! အဝဂ်
| colspan=&quot;5&quot; | {{IPA|ယ}} (y), {{IPA|ရ}} (r), {{IPA|လ}} (l), {{IPA|ဝ}} (w), {{IPA|သ}} (s), {{IPA|ဟ}} (h), {{IPA|ဠ}} (ḷ), {{IPA|အ}} (a)
|}

== သွိုဟ်ဂမၠိုင် (Vowels) ==
သွိုဟ်ဗၟာဂှ် ပါ်လဝ် သွိုဟ်အက္ခရ် (Independent vowels) ကေုာံ သင်္ကေတသွိုဟ် (Dependent vowels / Diacritics) ရ။ သင်္ကေတသွိုဟ်တအ်ဂှ် ဒးပံင်လစွံ ကေုာံ ဗျည်မွဲမွဲရ။&lt;ref name=&quot;okell&quot;&gt;Okell, John (1969). A Reference Grammar of Colloquial Burmese. London: Oxford University Press. p. 12-14.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! သင်္ကေတ
! ဗီုစကာကဵု (က)
! ယၟု
! ရမ္သာင် (IPA)
|-
| (အပြောမ်) || က || - || /ka̰/
|-
| ာ ဟွံသေင်မ္ဂး ါ || ကာ || ရေချ (ယေက်ချ) || /kà/
|-
| ိ || ကိ || လုံးကြီးတင် (လိုင်ကြဳတင်) || /kḭ/
|-
| ီ || ကီ || လုံးကြီးတင်ဆံခတ် || /kì/
|-
| ု || ကု || တစ်ချောင်းငင် (တချံင်ၚေန်) || /kṵ/
|-
| ူ || ကူ || နှစ်ချောင်းငင် (နှစ်ချံင်ၚေန်) || /kù/
|-
| ေ || ကေ || သဝေထိုး (သဝေထဝ်) || /kè/
|-
| ဲ || ကဲ || နောက်ပစ် (နောက်ပစ်) || /kɛ́/
|}

== အက္ခရ်ကၟက်ဂမၠိုင် (Medials / Consonant Conjuncts) ==
ပ္ဍဲအက္ခရ်ဗၟာဂှ် နွံ အက္ခရ်ကၟက် (၄) သာ်ရ။ အက္ခရ်ကၟက်တအ်ဂှ် ချူဗ္ဂပ်လဝ် ပ္ဍဲဗျည်တမ် သွက်ဂွံပတိတ် ရမ္သာင်ပါဲရ။

* '''ျ''' (ယကၟက် - Ya ping) - ဥပမာ - ကျ (kya)
* '''ြ''' (ရကၟက် - Ra yit) - ဥပမာ - ကြ (kra / cya)
* '''ွ''' (ဝကၟက် - Wa hswe) - ဥပမာ - ကွ (kwa)
* '''ှ''' (ဟကၟက် - Ha hto) - ဥပမာ - မှ (hma)

== လၟေင်အက္ခရ် ကေုာံ ဝဂ် (Arrangement and Varga) ==
အတိုင်လၟေင်အက္ခရ်ဗြဟ္မဳမ္ဂး အက္ခရ်ဗၟာတအ်ဂှ် စွံလဝ် နကဵုဂကောံ မကော်စ &quot;ဝဂ်&quot; (Vagga) ရ။ ဝဂ်မွဲမွဲမ္ဂး နွံဗျည် (၅) မရ။ ဝဂ်ဂမၠိုင်ဂှ် ပါ်လဝ် အတိုင်ဌာန်ကတဵုဒှ်ရမ္သာင် (Point of articulation) မပ္တံကဵု ဌာန်ကအ် (Velar)၊ ဌာန်က္ဍိုပ် (Palatal)၊ ဌာန်ၚေက် (Dental) ကေုာံ ဌာန်သၟောန်ပါင် (Labial) ရ။

== သင်္ကေတ ကေုာံ ဂၞန်သင်္ချာ (Symbols and Numerals) ==
သၞောတ်အက္ခရ်ဗၟာဂှ် စကာ ဂၞန်သင်္ချာ အပိုင်အခြာဍေံရ။ ပါဲနူဂှ် သင်္ကေတပုဒ် (Punctuation) လေဝ် နွံကီုရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
! ဂၞန်
! 0
! 1
! 2
! 3
! 4
! 5
! 6
! 7
! 8
! 9
|-
! ဂၞန်ဗၟာ
| ၀ || ၁ || ၂ || ၃ || ၄ || ၅ || ၆ || ၇ || ၈ || ၉
|}

* '''၊''' (ပုဒ်ဍောတ် - Comma) သွက်ဂွံ ဇူက္ဍင်ရမ္သာင် အခိင်ချူလိက်။
* '''။''' (ပုဒ်ဇၞော် - Full stop) သွက်ဂွံ ဖအိုတ် ကဏ္ဍဝါကျမွဲ။

== လၟေင်ပရေင်ချူ (Stroke Order) ==
အက္ခရ်ဗၟာဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုသဏ္ဌာန် ခ္ဍမ်ခ္ဍမ်တုဲ ဇၟာပ်အက္ခရ်ဂှ် ချူဗွဲလၟေင် လပါ်ပုင် (Clockwise) ရ။ ဆဂး အက္ခရ်လ္ၚဵု မပ္တံကဵု ပ, ဖ, ဗ, မ, ယ, လ, ဟ တအ်ဂှ် ဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲသၞောတ်ဏအ်တုဲ ချူနူ လပါ်သၟဝ် တိုန်အာ လပါ်လတူရ။

== သၞောတ်သၠာဲအက္ခရ်ရဝ်မ (Romanization) ==
သွက်ဂွံ သၠာဲအက္ခရ်ဗၟာ ဇရေင် အက္ခရ်ရဝ်မ (အင်္ဂလိက်) ဂှ် သၞောတ်ဗွဲမဂၠိုင် နွံရ။ သၞောတ်အဓိကဂှ် ဒှ်သၞောတ် ကမ္မရှေန်အရေဝ်ဘာသာမြန်မာ (MLC Transcription System) မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၀ တအ်ရ။ တုဲပၠန် သၞောတ် ALA-LC (American Library Association - Library of Congress) လေဝ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲကမၠောန်သုတေသနကီုရ။&lt;ref name=&quot;mlc&quot;&gt;Myanmar Language Commission (1993). Myanmar-English Dictionary. Yangon: Dunwoody Press.&lt;/ref&gt;

== ယူနဳကုဒ် ကေုာံ ကောန်ပျူတာ (Unicode and Computing) ==
သၞောတ်ယူနဳကုဒ် သွက်အက္ခရ်ဗၟာ ကေုာံ အက္ခရ်မန်ဂှ် စုတ်ပၠုပ်လဝ် ပ္ဍဲသၞောတ်အလုံလိုက် Unicode Standard ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၉ ကဵု မုက်ဂၞန် U+1000 စဵုကဵု U+109F ရ။ ကၠာဟွံစိုပ် သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် ညးဍုင်ဗၟာ ဗွဲမဂၠိုင် စကာ ကဳဗုဒ် ဇြဝ်ဂျဳ (Zawgyi font) မဒှ်သၞောတ် ဟွံစှ်ေကဵု သၞောတ်ယူနဳကုဒ်စၟတ်ရ။ စနူ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် အလဵုအသဳ ကေုာံ ကမ္မဏဳအိဉ်တာနဲတအ် ပြံင်လှာဲစကာကၠုင် သၞောတ်ယူနဳကုဒ် (Unicode) ပေင်ပေင်ရ။&lt;ref name=&quot;unicode&quot;&gt;Unicode Consortium (2020). &quot;The Unicode Standard, Version 13.0 - Myanmar&quot;. Unicode, Inc.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
{{Reflist}}

{{Writing systems}}

[[Category:အက္ခရ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:အရေဝ်ဗၟာ]]
[[Category:သၞောတ်အက္ခရ်ဂမၠိုင်]]</text>
      <sha1>41d2s8x9onp6szkygx27ntyk0f68c91</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အဘူဂဳဒါ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12143</id>
    <revision>
      <id>57919</id>
      <timestamp>2026-10-10T09:35:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 24em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; float: right; background: #f9f9f9; border: 1px solid #aaa; padding: 5px; margin: 0 0 1em 1em;&quot; |+ style=&quot;font-size: 125%; font-weight: bold;&quot; | အဘူဂဳဒါ    (Abugida) |- | colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | [[File:Ashokan_Pillars_in_Brahmi.jpg|200px|alt=Ashokan Brahmi]]    လိက်တၟအ် အက္...&quot;</comment>
      <origin>57919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15483" sha1="qu3iipbk0cm940tt5lnx2hrrqca7z3y" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 24em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; float: right; background: #f9f9f9; border: 1px solid #aaa; padding: 5px; margin: 0 0 1em 1em;&quot;
|+ style=&quot;font-size: 125%; font-weight: bold;&quot; | အဘူဂဳဒါ


(Abugida)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; | [[File:Ashokan_Pillars_in_Brahmi.jpg|200px|alt=Ashokan Brahmi]]


လိက်တၟအ် အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ (Brahmi) မဒှ်တမ်မူလ သၞောတ်အဘူဂဳဒါ ပ္ဍဲအာရှ
|-
! ဂကူ သၞောတ်ချူလိက်

| သၞောတ်အက္ခရ်-ရမ္သာင်&lt;br&gt;

&lt;br&gt;(Segmental writing system) |
| --- |
| ! ခေတ်ကာလ |
| ၃ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ - စဵုကဵုလၟုဟ် |
| - |
| ! တမ်မူလ |
| အာရမိတ် (Aramaic)&lt;br&gt;

&lt;br&gt;→ [[အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ]] (Brahmi)&lt;br&gt;

&lt;br&gt;→ [[အက္ခရ်ဂဳအက်]] (Ge'ez) |
| - |
| ! ဒေသ မစကာဂၠိုင် |
| အိန္ဒိယ၊ အာရှအဂၞဲ၊ အာဖရိက (အဳတဳယဝ်ပဳယျာ)၊ ကနေဒါ |
| - |
| ! ဥပမာ သၞောတ်လိက် |
| [[လိက်မန်]]၊ [[လိက်သေံ]]၊ [[လိက်ဗၟာ]]၊ [[လိက်ဒေဝနာဂရဳ]]၊ လိက်တိဗေတ် |
| } |

'''အဘူဂဳဒါ''' ({{lang-en|Abugida}}, {{IPA-en|ˌɑːbuːˈɡiːdə}} ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ်အက္ခရ်-ရမ္သာင် (alphasyllabary) ဂှ် ဒှ်သၞောတ်ချူလိက် မွဲဂကူရ။ ပ္ဍဲသၞောတ်ဏအ်ဂှ် အက္ခရ်ဗျည်တအ် နွံကဵု သရသဇိုင် (inherent vowel) တုဲ တၞဟ်နဂွံပြံင်လှာဲ ရမ္သာင်သရဂှ် ဒးစကာ သင်္ကေတသရ (vowel marks ဟွံသေင်မ္ဂး diacritics) ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဂှ် တၞဟ်ခြာ ကုသၞောတ်အက္ခရ်အလ်ဖာဗေတ် (Alphabet) မဒှ်သၞောတ် ဗျည် ကဵု သရ ဒးချူတၞဟ်ခြာဂှ်ရ။

== နိဒါန် ==
သၞောတ်ချူလိက် အဘူဂဳဒါ ဏအ်ဂှ် ဒှ်သၞောတ်မွဲ မစကာဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲရးအာရှ ကေုာံ အာဖရိကရ။ အက္ခရ်ဗျည်ဇၟာပ်ဇၟာပ်မဂှ် နွံကဵု သရသဇိုင် (ဥပမာ- ရမ္သာင် /a/ ဟွံသေင်မ္ဂး /ɔ/) တုဲ ယဝ်ရ မိက်ဂွံပတိတ် ရမ္သာင်သရတၞဟ်မ္ဂး ဒးစုတ် သင်္ကေတ (ဥပမာ- သွိုဟ်၊ ဇိုင်) ပ္ဍဲလတူ၊ သၟဝ်၊ ဇိုင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂတ အက္ခရ်ဗျည်ဂှ်ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်သၞောတ်မဍိုက်ပေင် ကုသဒ္ဒဗေဒ (phonetics) တုဲ ကၠးဖ္ဍး ပ္ဍဲအရာမပတိတ်ရမ္သာင်ရ။

== ဝေါဟာရဗီုပြင် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
[[File:Ge'ez-alphabet.svg|thumb|right|250px|သၞောတ်အက္ခရ်ဂဳအက် (Ge'ez script) မဒှ်တမ်မူလ ဝေါဟာရ &quot;အဘူဂဳဒါ&quot;]]
ဝေါဟာရ &quot;အဘူဂဳဒါ&quot; (Abugida) ဏအ်ဂှ် တၠပညာအရေဝ်ဘာသာ [[ပဳတာ တဳ ဒါန်နဳယေဝ်]] (Peter T. Daniels) စကာကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၀ တၞဟ်နဂွံပါ်ပါ် အာသၞောတ်ချူလိက်တအ်ရ။Daniels, Peter T. (1990). &quot;Fundamentals of Grammatology&quot;. Journal of the American Oriental Society. 110 (4): 727–731. ဝေါဟာရဏအ် ကၠုင်နူ လိက်အက္ခရ် ဂဳအက် (Ge'ez) မဒှ်လိက် အဳတဳယဝ်ပဳယျာ မစကာ အက္ခရ်ပန်မကိုပ်ကၠာ &quot;አ&quot; (A), &quot;ቡ&quot; (bu), &quot;ጊ&quot; (gi), &quot;ዳ&quot; (da) ရ။ အဓိပ္ပါယ်ဍေဟ်ဂှ် မတုပ်ကဵု (A-B-C-D) ပ္ဍဲအင်္ဂလိက် ကေုာံ (က-ခ-ဂ-ဃ) ပ္ဍဲဘာသာမန်ရ။ တၠပညာလ္ၚဵုတအ် ဗီုကဵု ဝဳလဳယာမ် ဗရိုက် (William Bright) ကော်စ သၞောတ်ဏအ် အလ်ဖာသဳလာဗရဳ (Alphasyllabary) ရ။Bright, William (1999). &quot;A Matter of Typology: Alphasyllabaries and Abugidas&quot;. In Written Language and Literacy. 2 (1): 45–56.

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
သၞောတ်ချူလိက် အဘူဂဳဒါ မံက်ဂတဝ်ကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲၜါဒေသ အဓိကရ။ မွဲဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲအိန္ဒိယ (အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ) မမံက်ဂတဝ် ပ္ဍဲ ၃ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ တုဲ မွဲပၠန်ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲရးအာဖရိက (အက္ခရ်ဂဳအက်) မမံက်ဂတဝ် ပ္ဍဲ ၄ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳ ရ။ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် ကၠုင်နူသၞောတ် အာရမိတ် (Aramaic) တုဲ ပြံင်လှာဲစကာ သင်္ကေတသရ သွက်ဂွံဍိုက်ပေင် ကုရမ္သာင် ဘာသာအေန်ဒဝ်-အာရဳယာန် ကေုာံ ဒြာဝဳဒဳယာန် ရ။Gnanadesikan, Amalia (2011). The Writing Revolution: Cuneiform to the Internet. Blackwell Publishing. p. 119. နူအက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် ပြးဇးအာ ဇီုက္ဍဵုစိုပ် အာရှအဂၞဲ မပ္တံကဵု လိက်မန်၊ လိက်သေံ၊ လိက်ခမေန်၊ တုဲကီု လိက်ဗၟာ ကေုာံ တိဗေတ် လေဝ် ပါလုပ်ရ။

== လက္ချဏ် သၞောတ်အက္ခရ် ==
လက္ချဏ်တၟေင် အဘူဂဳဒါ ဂှ် နွံ ၃ တင် အဓိက -

# '''သရသဇိုင် (Inherent Vowel):''' အက္ခရ်ဗျည် သၟးသၟး (ဥပမာ- က) ဂှ် နွံကဵု ရမ္သာင်သရတုဲတုဲရ။ (ဥပမာ- /a/ ဟွံသေင်မ္ဂး /ɔ/)

# '''သင်္ကေတသရ (Dependent Vowels / Diacritics):''' ယဝ်မိက်ဂွံချူ သရတၞဟ် (ဥပမာ- i, u, e, o) မ္ဂး ဒးထပ်စုတ် သင်္ကေတ (ဥပမာ- ကိ, ကု, ကေ) ရ။

# '''သင်္ကေတပလီုသရ (Vowel-killer / Virama):''' ယဝ်မိက်ဂွံပတိတ် ရမ္သာင်ဗျည်သၟး (သရဟွံပါ) မ္ဂး ဒးစုတ် သင်္ကေတ (ဥပမာ- ် အ်) ရ။ ဣဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲဘာသာသက္ကတ ကော်စ ဗဳရာမာ (Virama) ဟွံသေင်မ္ဂး သံယောဂ် (conjunct consonants) ရ။

== ဗီုပြင် ဖန်ဗဒှ် သရ ==
ပ္ဍဲသၞောတ်ဏအ် သင်္ကေတသရတအ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲဒၞာဲနာနာ ဗွဲမဗဗွဲ ကုသၞောတ်လိက်ဂှ်ရ။ ဗီုပြင်မဆက်စုတ် သင်္ကေတသရ ဂမၠိုင်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-

* '''လတူ:''' ဥပမာ - ကိ (i)
* '''သၟဝ်:''' ဥပမာ - ကု (u)
* '''ဂတ:''' ဥပမာ - ကေ (e)
* '''လက္ကရဴ:''' ဥပမာ - ကာ (a)
* '''ပံင်စုတ် (Circumfix):''' ဥပမာ - ကော (o) (ဂတ ကေုာံ လက္ကရဴ)

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:80%; margin: 1em auto;&quot;

| + တာဗျူလာ ထ္ၜးဥပမာ သၞောတ် အဘူဂဳဒါ (နကဵု လိက်မန်) |
| --- |
| ! ဗျည်သဇိုင် (Base Consonant) !! သင်္ကေတသရ (Vowel mark) !! အက္ခရ်ပံင် (Combined Syllable) !! ရမ္သာင်သဒ္ဒဗေဒ (Phonetic) |
| - |
| က (k-a) |
| - |
| က (k-a) |
| - |
| က (k-a) |
| - |
| က (k-a) |
| - |
| က (k-a) |
| - |
| က (k-a) |
| } |

== ဂကောံအက္ခရ် ဗြဟ္မဳ ==
[[ဂကောံအက္ခရ် ဗြဟ္မဳ]] (Brahmic scripts) ဂှ် ဒှ်ဂကောံ အဘူဂဳဒါ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ လိက်ဒေဝနာဂရဳ (Devanagari) မစကာ ပ္ဍဲဘာသာဟိန်ဒဳ (Hindi) ကေုာံ သက္ကတ (Sanskrit) ဂှ် ဒှ်ဥပမာ မပြာကတ်အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲ လိက်မန်၊ လိက်ဗၟာ၊ လိက်သေံ၊ လိက်ခမေန်၊ လိက်လာအို၊ ကေုာံ လိက်ဘာလဳ (Balinese) တအ်လေဝ် လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲဂကောံဏအ်ဖအိုတ်ရ။ ဂကောံဏအ် မလေပ်စကာ [[ဗဳရာမာ]] (Virama) ကေုာံ အက္ခရ်ပံင် (Conjunct consonants) သွက်ဂွံ ချူရမ္သာင် ဗျည်မွဲမ လတူမွဲမ (ဥပမာ- က္က၊ ဿ) ရ။

== ဂကောံအက္ခရ် အဳတဳယဝ်ပဳယျာ ==
သၞောတ် အဳတဳယဝ်ပဳယျာ (Ethiopic) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂဳအက် (Ge'ez) ဂှ် ဒှ်အဘူဂဳဒါ မွဲဂကူပၠန်ရ။ ဍေဟ်တၞဟ်ခြာ နူဗြဟ္မဳဂှ် ဍေဟ်ဟွံစုတ် သင်္ကေတသရ ဗွဲမ္ၚး၊ ဆဂး ဍေဟ်ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် အက္ခရ်ဗျည်သဇိုင်ဂှ်ရ။ ဥပမာ- ဗျည်သဇိုင်ဂှ် ဇိုင်ဍေဟ် ဂၠိင်တိတ်အာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး က္ဍိုပ်ဍေဟ် ကဝိုင်အာ တၞဟ်နဂွံထ္ၜး ရမ္သာင်သရတၞဟ်ရ။Trigger, Bruce G. (2004). &quot;Writing Systems: A Case Study in Cultural Evolution&quot;. Norwegian Archaeological Review. 37 (1): 39–43. သၞောတ်ဏအ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲဘာသာအာမ်ဟာရိတ် (Amharic) ကေုာံ တဳဂရဳညာ (Tigrinya) တ္ၚဲဏအ်ရ။

== သၞောတ် အဘူဂဳဒါ အမေရိကန်-ကနေဒါ ==
ပါဲနူ အာရှ ကဵု အာဖရိက တုဲ ပ္ဍဲကနေဒါ လေဝ် နွံ သၞောတ်အဘူဂဳဒါ မကော်စ သၞောတ်အက္ခရ်-ရမ္သာင် ဂကူရးတမ်မူလ ကနေဒါ (Canadian Aboriginal syllabics) ရ။ ဥပမာ လိက် ဂကူ ကရဳ (Cree) ကဵု အဳနုတဳတုတ် (Inuktitut) တအ်ရ။ ပ္ဍဲသၞောတ်ဏအ် အက္ခရ်ဗျည်မွဲမဂှ် ယဝ်ဗဂေတ်ထောအ် (Rotate) လတူ၊ သၟဝ်၊ ဇွိ၊ ပုင် မ္ဂး ရမ္သာင်သရ ပြံင်လှာဲအာရ။ ဥပမာ- ᐱ = pi, ᐯ = pe, ᐸ = pa, ᐳ = po ရ။

== လွပ် ကေုာံ တင်တၞဟ်ခြာ ==
အဘူဂဳဒါ ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူသၞောတ်တၞဟ် ဗီုလဵုရော -

* '''[[အက္ခရ်]] (Alphabet):''' ပ္ဍဲအလ်ဖာဗေတ် (ဥပမာ- အင်္ဂလိက်) ဗျည် ကဵု သရ ဂှ် နွံကဵု အက္ခရ်တၞဟ်ခြာ (C-A-T) ရ။ သရ ဟွံမွဲ ပ္ဍဲဗျည်ရ။
* '''[[အဗ်ဂျာဒ်]] (Abjad):''' ပ္ဍဲအဗ်ဂျာဒ် (ဥပမာ- အာရပ်) ချူဆ ဗျည်သၟးရ (K-T-B)။ သရဂှ် မလေပ်စုတ်သင်္ကေတ ဆပ္ဍဲကာလမကတ်လ္ၚတ်သၟးရ။
* '''[[သၞောတ်ပတုပ်ရမ္သာင်]] (Syllabary):''' ပ္ဍဲသဳလာဗရဳ (ဥပမာ- ဂျပါန် ဟဳရာဂါနာ) ဗျည် ကဵု သရ ပံင်လဝ်တုဲတုဲတုဲ အက္ခရ် (ka) ကဵု (ki) ရုပ်သာ် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။ အဘူဂဳဒါဂှ် ရုပ်ဗျည် (k) တုပ်တုဲ ဆသင်္ကေတသရ (a, i) ဟေင် တၞဟ်ခြာရ။Coulmas, Florian (1996). The Blackwell Encyclopedia of Writing Systems. Oxford: Blackwell Publishers Ltd. p. 4–5.

== သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
သၞောတ်အဘူဂဳဒါဂှ် ဒှ်သၞောတ်ချူလိက် မနွံကဵု သၞောတ်စနစ် မခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ မဆက်စပ် ကုရမ္သာင်သဒ္ဒဗေဒ ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရ။ နူကဵု တမ်မူလ အိန္ဒိယ ကဵု အဳတဳယဝ်ပဳယျာ ဂှ် ပြးဇးအာ စဵုကဵုစိုပ် အာရှအဂၞဲတုဲ ဂကူမန်၊ သေံ၊ ဗၟာ ကေုာံ ခမေန် တအ် လွဳစကာကၠုင်လဝ် ဗွဲမအံင်ဇၞးရ။ တ္ၚဲဏအ် သၞောတ်အဘူဂဳဒါ တအ်ဂှ် ပ္ဍဲစက်ကောန်ပျူတာ သၞောတ် [[ယူနဳကုဒ်]] (Unicode) လေဝ် စုတ်လဝ် ဒၞာဲတၟေင် သွက်ဂွံမင်မဲအာ အာဲကၟာဲယေန်သၞာင် လိက်ပတ် သၞောတ်ဏအ်ရ။

== နိဿဲ ==


[[Category:သၞောတ်ချူလိက်]]
[[Category:အက္ခရ်]]
[[Category:အဘူဂဳဒါ]]
[[Category:ယေန်သၞာင် ကေုာံ အာဲကၟာဲ]]

{| class=&quot;navbox&quot; style=&quot;width: 100%; text-align: center; border: 1px solid #aaa; background: #f9f9f9; margin-top: 2em; padding: 5px;&quot;
|-
! style=&quot;background: #ccf; padding: 5px;&quot; | ဂကူ သၞောတ်ချူလိက် ဂမၠိုင် (Writing Systems)
|-
| style=&quot;padding: 5px;&quot; | [[အက္ခရ်]] (Alphabet) • [[အဘူဂဳဒါ]] (Abugida) • [[အဗ်ဂျာဒ်]] (Abjad) • [[သၞောတ်ပတုပ်ရမ္သာင်]] (Syllabary) • [[လိက်ရုပ်]] (Logogram)
|}</text>
      <sha1>qu3iipbk0cm940tt5lnx2hrrqca7z3y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57920</id>
      <parentid>57919</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T09:37:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14290" sha1="8mzp0tr809x1abmt27i9yi5m8ofx33z" xml:space="preserve">{{Infobox writing system
| name      = အဘူဂဳဒါ (Abugida)
| type      = [[သၞောတ်အက္ခရ်-ရမ္သာင်]] (Alphasyllabary)
| creator   = အဆက်နူ သၞောတ်ချူလိက် တြေံ
| time      = ၃ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ - စဵုကဵုလၟုဟ်
| parent    = [[အာရမိတ်]] (Aramaic) &lt;br&gt; → [[အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ]] (Brahmi)
| children  = [[လိက်မန်]]၊ [[လိက်ဒေဝနာဂရဳ]]၊ [[လိက်သေံ]]၊ [[လိက်ခမေန်]]၊ [[လိက်ဗၟာ]]၊ [[အက္ခရ်ဂဳအက်]]
| region    = အိန္ဒိယ၊ အာရှအဂၞဲ၊ အာဖရိက၊ ကနေဒါ
| sample    = [[File:Ashokan_Pillars_in_Brahmi.jpg|250px|alt=Ashokan Brahmi]] &lt;br&gt; ''လိက်တၟအ် အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ (Brahmi) မဒှ်တမ်မူလ သၞောတ်အဘူဂဳဒါ ပ္ဍဲအာရှ''
}}

'''အဘူဂဳဒါ''' ({{lang-en|Abugida}}, {{IPA-en|ˌɑːbuːˈɡiːdə}}) ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ်အက္ခရ်-ရမ္သာင် (Alphasyllabary) ဂှ် ဒှ်သၞောတ်ချူလိက် မွဲဂကူတုဲ အက္ခရ်ဗျည်ဇၟာပ်ဇၟာပ်မဂှ် နွံကဵု သရသဇိုင် (inherent vowel) မွဲတုဲတုဲရ။ တၞဟ်နဂွံပြံင်လှာဲ ရမ္သာင်သရဂှ် ဒးထပ်စုတ် သင်္ကေတသရ (Vowel marks ဟွံသေင်မ္ဂး Diacritics) ပ္ဍဲအက္ခရ်ဗျည်ဂှ်ရ။ သၞောတ်ဝွံ ဒှ်သၞောတ်ချူလိက် မစကာဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲရးအာရှ ကေုာံ အာဖရိကရ။

== ဝေါဟာရဗီုပြင် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
ဝေါဟာရ &quot;အဘူဂဳဒါ&quot; (Abugida) ဏအ်ဂှ် တၠပညာအရေဝ်ဘာသာ [[ပဳတာ တဳ ဒါန်နဳယေဝ်]] (Peter T. Daniels) ဖန်ဗဒှ် စကာကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၀ တၞဟ်နဂွံပါ်ပါ် အာသၞောတ်ချူလိက်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;Daniels, Peter T. (1990). &quot;Fundamentals of Grammatology&quot;. ''Journal of the American Oriental Society''. 110 (4): 727–731.&lt;/ref&gt; ဝေါဟာရဝွံ ကၠုင်နူ လိက်အက္ခရ် [[ဂဳအက်]] (Ge'ez) မဒှ်လိက် အဳတဳယဝ်ပဳယျာ မစကာ အက္ခရ်ပန်မကိုပ်ကၠာ &quot;አ&quot; (A), &quot;ቡ&quot; (bu), &quot;ጊ&quot; (gi), &quot;ዳ&quot; (da) ရ။ အဓိပ္ပါယ်ဍေဟ်ဂှ် တုပ်သၟဟ်ကဵု (A-B-C-D) ပ္ဍဲအင်္ဂလိက် ကေုာံ (က-ခ-ဂ-ဃ) ပ္ဍဲဘာသာမန်ရ။ တၠပညာလ္ၚဵုတအ် ဗီုကဵု ဝဳလဳယာမ် ဗရိုက် (William Bright) လေဝ် ကော်စ သၞောတ်ဏအ် အလ်ဖာသဳလာဗရဳ (Alphasyllabary) ရ။&lt;ref&gt;Bright, William (1999). &quot;A Matter of Typology: Alphasyllabaries and Abugidas&quot;. ''Written Language and Literacy''. 2 (1): 45–56.&lt;/ref&gt;

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
သၞောတ်ချူလိက် အဘူဂဳဒါ မံက်ဂတဝ်ကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲၜါဒေသ အဓိကရ။ မွဲဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲအိန္ဒိယ (အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ) မမံက်ဂတဝ် ပ္ဍဲ ၃ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ တုဲ မွဲပၠန်ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲရးအာဖရိက (အက္ခရ်ဂဳအက်) မမံက်ဂတဝ် ပ္ဍဲ ၄ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳ ရ။ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် ကၠုင်နူသၞောတ် [[အာရမိတ်]] (Aramaic) တုဲ ပြံင်လှာဲစကာ သင်္ကေတသရ သွက်ဂွံဍိုက်ပေင် ကုရမ္သာင် ဘာသာအေန်ဒဝ်-အာရဳယာန် ကေုာံ ဒြာဝဳဒဳယာန် ရ။&lt;ref&gt;Gnanadesikan, Amalia (2011). ''The Writing Revolution: Cuneiform to the Internet''. Blackwell Publishing. p. 119.&lt;/ref&gt; နူအက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် ပြးဇးအာ ဇီုက္ဍဵုစိုပ် အာရှအဂၞဲ မပ္တံကဵု လိက်မန်၊ လိက်သေံ၊ လိက်ခမေန် တအ်ရ။

== လက္ချဏ် သၞောတ်အက္ခရ် ==
[[File:Ge'ez-alphabet.svg|thumb|right|250px|သၞောတ်အက္ခရ်ဂဳအက် (Ge'ez script)]]
လက္ချဏ်တၟေင် အဘူဂဳဒါ ဂှ် နွံ ၃ တင် အဓိက -
# '''သရသဇိုင် (Inherent Vowel):''' အက္ခရ်ဗျည် သၟးသၟး (ဥပမာ- က) ဂှ် နွံကဵု ရမ္သာင်သရတုဲတုဲရ။ (ဥပမာ- /a/ ဟွံသေင်မ္ဂး /ɔ/)
# '''သင်္ကေတသရ (Dependent Vowels):''' ယဝ်မိက်ဂွံချူ သရတၞဟ် (ဥပမာ- i, u, e, o) မ္ဂး ဒးထပ်စုတ် သင်္ကေတ (ဥပမာ- ကိ, ကု, ကေ) ရ။ 
# '''သင်္ကေတပလီုသရ (Vowel-killer / Virama):''' ယဝ်မိက်ဂွံပတိတ် ရမ္သာင်ဗျည်သၟး (သရဟွံပါ) မ္ဂး ဒးစုတ် သင်္ကေတ (ဥပမာ- ် အ်) ရ။ ဣဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲဘာသာသက္ကတ ကော်စ ဗဳရာမာ (Virama) ဟွံသေင်မ္ဂး သံယောဂ် ရ။

== ဗီုပြင် ဖန်ဗဒှ် သရ ==
ပ္ဍဲသၞောတ်ဝွံ သင်္ကေတသရတအ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲဒၞာဲနာနာ ဗွဲမဗဗွဲ ကုသၞောတ်လိက်ဂှ်ရ။ 
* '''လတူ:''' ဥပမာ - ကိ (i) 
* '''သၟဝ်:''' ဥပမာ - ကု (u)
* '''ဂတ:''' ဥပမာ - ကေ (e)
* '''လက္ကရဴ:''' ဥပမာ - ကာ (a)
* '''ပံင်စုတ် (Circumfix):''' ဥပမာ - ကော (o) (ဂတ ကေုာံ လက္ကရဴ)

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:80%; margin: 1em auto;&quot;
|+ တာဗျူလာ ထ္ၜးဥပမာ သၞောတ် အဘူဂဳဒါ (နကဵု လိက်မန်)
|-
! ဗျည်သဇိုင် (Base Consonant) !! သင်္ကေတသရ (Vowel mark) !! အက္ခရ်ပံင် (Combined Syllable) !! ရမ္သာင်သဒ္ဒဗေဒ (Phonetic)
|-
| က (k-a) || - (ဟွံမွဲ) || က || /ka/ 
|-
| က (k-a) || ာ (ā) || ကာ || /ka:/
|-
| က (k-a) || ိ (i) || ကိ || /ki/ 
|-
| က (k-a) || ု (u) || ကု || /ku/
|-
| က (k-a) || ေ (e) || ကေ || /ke/
|}

== ဂကောံအက္ခရ် ဗြဟ္မဳ ==
[[ဂကောံအက္ခရ် ဗြဟ္မဳ]] (Brahmic scripts) ဂှ် ဒှ်ဂကောံ အဘူဂဳဒါ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ လိက်ဒေဝနာဂရဳ (Devanagari) မစကာ ပ္ဍဲဘာသာဟိန်ဒဳ ကေုာံ သက္ကတ ဂှ် ဒှ်ဥပမာ မပြာကတ်အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲ လိက်မန်၊ လိက်ဗၟာ၊ လိက်သေံ၊ လိက်ခမေန်၊ လိက်လာအို၊ ကေုာံ လိက်ဘာလဳ (Balinese) တအ်လေဝ် လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲဂကောံဏအ်ဖအိုတ်ရ။ ဂကောံဏအ် မလေပ်စကာ [[ဗဳရာမာ]] (Virama) ကေုာံ အက္ခရ်ပံင် (Conjunct consonants) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။

== ဂကောံအက္ခရ် အဳတဳယဝ်ပဳယျာ ==
သၞောတ် အဳတဳယဝ်ပဳယျာ (Ethiopic) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂဳအက် (Ge'ez) ဂှ် ဒှ်အဘူဂဳဒါ မွဲဂကူပၠန်ရ။ ဍေဟ်တၞဟ်ခြာ နူဗြဟ္မဳဂှ် ဍေဟ်ဟွံစုတ် သင်္ကေတသရ ဗွဲမ္ၚး၊ ဆဂး ဍေဟ်ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် အက္ခရ်ဗျည်သဇိုင်ဂှ်ရ။ ဥပမာ- ဗျည်သဇိုင်ဂှ် ဇိုင်ဍေဟ် ဂၠိင်တိတ်အာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး က္ဍိုပ်ဍေဟ် ကဝိုင်အာ တၞဟ်နဂွံထ္ၜး ရမ္သာင်သရတၞဟ်ရ။&lt;ref&gt;Trigger, Bruce G. (2004). &quot;Writing Systems: A Case Study in Cultural Evolution&quot;. ''Norwegian Archaeological Review''. 37 (1): 39–43.&lt;/ref&gt; သၞောတ်ဏအ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲဘာသာအာမ်ဟာရိတ် (Amharic) ကေုာံ တဳဂရဳညာ (Tigrinya) တ္ၚဲဏအ်ရ။

== သၞောတ် အဘူဂဳဒါ ကနေဒါ ==
ပါဲနူ အာရှ ကဵု အာဖရိက တုဲ ပ္ဍဲကနေဒါ လေဝ် နွံ သၞောတ်အဘူဂဳဒါ မကော်စ သၞောတ်အက္ခရ်-ရမ္သာင် ဂကူရးတမ်မူလ ကနေဒါ (Canadian Aboriginal syllabics) ရ။ ဥပမာ လိက် ဂကူ ကရဳ (Cree) ကဵု အဳနုတဳတုတ် (Inuktitut) တအ်ရ။ ပ္ဍဲသၞောတ်ဏအ် အက္ခရ်ဗျည်မွဲမဂှ် ယဝ်ဗဂေတ်ထောအ် (Rotate) လတူ၊ သၟဝ်၊ ဇွိ၊ ပုင် မ္ဂး ရမ္သာင်သရ ပြံင်လှာဲအာရ။ (ဥပမာ- ᐱ = pi, ᐯ = pe, ᐸ = pa, ᐳ = po)။

== လွပ် ကေုာံ တင်တၞဟ်ခြာ ==
အဘူဂဳဒါ ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူသၞောတ်တၞဟ် ဗီုလဵုရော -
* '''[[အက္ခရ်]] (Alphabet):''' ပ္ဍဲအလ်ဖာဗေတ် (ဥပမာ- အင်္ဂလိက်) ဗျည် ကဵု သရ ဂှ် နွံကဵု အက္ခရ်တၞဟ်ခြာ (C-A-T) ရ။
* '''[[အဗ်ဂျာဒ်]] (Abjad):''' ပ္ဍဲအဗ်ဂျာဒ် (ဥပမာ- အာရပ်) ချူဆ ဗျည်သၟးရ (K-T-B)။ သရဂှ် မလေပ်စုတ်သင်္ကေတ ဆပ္ဍဲကာလမကတ်လ္ၚတ်သၟးရ။
* '''[[သၞောတ်ပတုပ်ရမ္သာင်]] (Syllabary):''' ပ္ဍဲသဳလာဗရဳ (ဥပမာ- ဂျပါန် ဟဳရာဂါနာ) ဗျည် ကဵု သရ ပံင်လဝ်တုဲတုဲတုဲ အက္ခရ် (ka) ကဵု (ki) ရုပ်သာ် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref&gt;Coulmas, Florian (1996). ''The Blackwell Encyclopedia of Writing Systems''. Oxford: Blackwell Publishers Ltd. p. 4–5.&lt;/ref&gt;

== ပရေင်စကာ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ==
ပ္ဍဲခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် လၟုဟ်မ္ဂး၊ သၞောတ်အဘူဂဳဒါတအ်ဂှ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲစက်ကောန်ပျူတာ နကဵု သၞောတ် [[ယူနဳကုဒ်]] (Unicode) ရ။ အဘူဂဳဒါဂှ် နွံကဵု လဒက်ပ္တန် မဇြိုင်သ္ဇုင် (Complex Text Layout - CTL) တုဲ တၞဟ်နဂွံကၠောန်ပတိတ် ရမ္သာင် ကေုာံ ရုပ်အက္ခရ် မဍိုက်ပေင်ဂှ် ဒးစကာ Rendering engine ဗီုကဵု HarfBuzz တအ်ရ။ တ္ၚဲဏအ် သၞောတ်လိက်မန် လေဝ် ဍိုက်ပေင်ဒၟံင် ပ္ဍဲစၞောန် ယူနဳကုဒ် တုဲယျရ။

== သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
သၞောတ်အဘူဂဳဒါဂှ် ဒှ်သၞောတ်ချူလိက် မနွံကဵု သၞောတ်စနစ် မခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ မဆက်စပ် ကုရမ္သာင်သဒ္ဒဗေဒ ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရ။ နူကဵု တမ်မူလ အိန္ဒိယ ကဵု အဳတဳယဝ်ပဳယျာ ဂှ် ပြးဇးအာ စဵုကဵုစိုပ် အာရှအဂၞဲတုဲ ဂကူမန်၊ သေံ၊ ဗၟာ ကေုာံ ခမေန် တအ် လွဳစကာကၠုင်လဝ် ဗွဲမအံင်ဇၞးရ။ ယေန်သၞာင် လိက်ပတ် သၞောတ်ဏအ် ဒှ်အာဲကၟာဲ ညးလိုက်တအ် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

&lt;!-- Categories --&gt;
[[Category:သၞောတ်ချူလိက်]]
[[Category:အက္ခရ်]]
[[Category:အဘူဂဳဒါ]]
[[Category:ယေန်သၞာင် ကေုာံ အာဲကၟာဲ]]

&lt;!-- Navigation Box --&gt;
{| class=&quot;navbox&quot; style=&quot;width: 100%; text-align: center; border: 1px solid #aaa; background: #f9f9f9; margin-top: 2em; padding: 5px;&quot;
|-
! style=&quot;background: #ccf; padding: 5px;&quot; | ဂကူ သၞောတ်ချူလိက် ဂမၠိုင် (Writing Systems)
|-
| style=&quot;padding: 5px;&quot; | [[အက္ခရ်]] (Alphabet) • [[အဘူဂဳဒါ]] (Abugida) • [[အဗ်ဂျာဒ်]] (Abjad) • [[သၞောတ်ပတုပ်ရမ္သာင်]] (Syllabary) • [[လိက်ရုပ်]] (Logogram)
|}</text>
      <sha1>8mzp0tr809x1abmt27i9yi5m8ofx33z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ်အက္ခရ်-ရမ္သာင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12144</id>
    <revision>
      <id>57921</id>
      <timestamp>2026-10-10T09:39:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox writing system | name      = သၞောတ်အက္ခရ်-ရမ္သာင် (Alphasyllabary) | type      = [[သၞောတ်အက္ခရ်-ရမ္သာင်]]  | creator   = အဆက်နူ သၞောတ်ချူလိက် တြေံဂမၠိုင် | time      = ၃ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ - စဵုကဵုလၟုဟ် | parent    = အာရမိ...&quot;</comment>
      <origin>57921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13559" sha1="rwumt9tol95n7tu3uooi3d0d7yc4vyy" xml:space="preserve">{{Infobox writing system
| name      = သၞောတ်အက္ခရ်-ရမ္သာင် (Alphasyllabary)
| type      = [[သၞောတ်အက္ခရ်-ရမ္သာင်]] 
| creator   = အဆက်နူ သၞောတ်ချူလိက် တြေံဂမၠိုင်
| time      = ၃ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ - စဵုကဵုလၟုဟ်
| parent    = [[အာရမိတ်]] (Aramaic) &lt;br&gt; → [[အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ]] (Brahmi)
| children  = [[လိက်မန်]]၊ [[လိက်ဒေဝနာဂရဳ]]၊ [[လိက်သေံ]]၊ [[လိက်ခမေန်]]၊ [[လိက်ဗၟာ]]
| region    = အိန္ဒိယ၊ အာရှအဂၞဲ၊ တိဗေတ်၊ အာဖရိက၊ ကနေဒါ
| sample    = [[File:Canadian_Aboriginal_Syllabics.png|250px|alt=Canadian Aboriginal Syllabics]] &lt;br&gt; ''သၞောတ်ချူလိက် ကနေဒါ မဒှ် သၞောတ်အက္ခရ်-ရမ္သာင် မွဲဂကူ''
}}

'''သၞောတ်အက္ခရ်-ရမ္သာင်''' ({{lang-en|Alphasyllabary}}) ဟွံသေင်မ္ဂး ကော်စ နကဵုယၟုတၞဟ် [[အဘူဂဳဒါ]] (Abugida) ဂှ် ဒှ်သၞောတ်ချူလိက် မွဲဂကူရ။ ပ္ဍဲသၞောတ်ဝွံ အက္ခရ်ဗျည်ဇၟာပ်ဇၟာပ်မဂှ် နွံကဵု သရသဇိုင် (inherent vowel) မွဲတုဲတုဲရ။ ယဝ်ရ မိက်ဂွံပြံင်လှာဲ ရမ္သာင်သရမ္ဂး ဒးထပ်စုတ် သင်္ကေတသရ (Vowel marks ဟွံသေင်မ္ဂး Diacritics) ပ္ဍဲအက္ခရ်ဗျည်ဂှ်ရ။ သၞောတ်ဝွံ ဒှ်သၞောတ်ချူလိက် မစကာဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲရးအာရှ ကေုာံ အာဖရိကရ။

== နိဒါန် ==
သၞောတ်အက္ခရ်-ရမ္သာင် ဏအ်ဂှ် တၞဟ်ခြာ ကုသၞောတ် အက္ခရ် (Alphabet) မဒှ်သၞောတ် ဗျည် ကဵု သရ ဒးချူတၞဟ်ခြာ (ဥပမာ အင်္ဂလိက်) ကေုာံ သၞောတ်ပတုပ်ရမ္သာင် (Syllabary) မဒှ်သၞောတ် ရမ္သာင်မွဲမ ရုပ်မွဲ (ဥပမာ ဂျပါန်) ရ။ ပ္ဍဲသၞောတ် အက္ခရ်-ရမ္သာင် ဏအ်မ္ဂး ရုပ်အက္ခရ်ဗျည်ဂှ် တန်ကြန်ဒၟံင်တုဲ ဆသင်္ကေတသရဟေင် ပြံင်လှာဲအာရ။ 

== ဝေါဟာရဗီုပြင် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
ဝေါဟာရ &quot;အလ်ဖာသဳလာဗရဳ&quot; (Alphasyllabary) ဂှ် တၠပညာအရေဝ်ဘာသာ [[ဝဳလဳယာမ် ဗရိုက်]] (William Bright) ဖန်ဗဒှ် စကာကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၉ တၞဟ်နဂွံပါ်ပါ် အာသၞောတ်ချူလိက်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;Bright, William (1999). &quot;A Matter of Typology: Alphasyllabaries and Abugidas&quot;. ''Written Language and Literacy''. 2 (1): 45–56.&lt;/ref&gt; တၠပညာတၞဟ် ဗီုကဵု [[ပဳတာ တဳ ဒါန်နဳယေဝ်]] (Peter T. Daniels) ဂှ် ကော်စ သၞောတ်ဏအ် &quot;အဘူဂဳဒါ&quot; (Abugida) ရ။&lt;ref&gt;Daniels, Peter T. (1990). &quot;Fundamentals of Grammatology&quot;. ''Journal of the American Oriental Society''. 110 (4): 727–731.&lt;/ref&gt; သၞောတ်ၜါဝွံ အဓိပ္ပါယ်တုပ်သၟဟ်ရေင်သကအ်တုဲ ရန်တၟအ်ကဵု သၞောတ်ချူလိက် မၞုံကဵု ဗျည်သဇိုင် ကေုာံ သင်္ကေတသရ ရ။

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
သၞောတ်ချူလိက် အက္ခရ်-ရမ္သာင် မံက်ဂတဝ်ကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲၜါဒေသ အဓိကရ။ မွဲဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲအိန္ဒိယ ([[အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ]]) မမံက်ဂတဝ် ပ္ဍဲ ၃ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ တုဲ မွဲပၠန်ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲရးအာဖရိက ([[အက္ခရ်ဂဳအက်]]) မမံက်ဂတဝ် ပ္ဍဲ ၄ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳ ရ။ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် ကၠုင်နူသၞောတ် [[အာရမိတ်]] (Aramaic) တုဲ ပြံင်လှာဲစကာ သင်္ကေတသရ သွက်ဂွံဍိုက်ပေင် ကုရမ္သာင် ဘာသာအေန်ဒဝ်-အာရဳယာန် ကေုာံ ဒြာဝဳဒဳယာန် ရ။&lt;ref&gt;Gnanadesikan, Amalia (2011). ''The Writing Revolution: Cuneiform to the Internet''. Blackwell Publishing. p. 119.&lt;/ref&gt;

== လက္ချဏ် သၞောတ်အက္ခရ်-ရမ္သာင် ==
လက္ချဏ်တၟေင် သၞောတ်ဝွံ နွံ ၃ တင် အဓိက -
# '''သရသဇိုင် (Inherent Vowel):''' အက္ခရ်ဗျည် သၟးသၟး (ဥပမာ- က) ဂှ် နွံကဵု ရမ္သာင်သရတုဲတုဲရ။ (ဥပမာ- /a/ ဟွံသေင်မ္ဂး /ɔ/)
# '''သင်္ကေတသရ (Dependent Vowels):''' ယဝ်မိက်ဂွံချူ သရတၞဟ် (ဥပမာ- i, u, e, o) မ္ဂး ဒးထပ်စုတ် သင်္ကေတ (ဥပမာ- ကိ, ကု, ကေ) ရ။ 
# '''သင်္ကေတပလီုသရ (Vowel-killer / Virama):''' ယဝ်မိက်ဂွံပတိတ် ရမ္သာင်ဗျည်သၟး (သရဟွံပါ) မ္ဂး ဒးစုတ် သင်္ကေတပလီုသရ (ဥပမာ- ် အ်) ရ။ ဣဏအ်ဂှ် ကော်စ ဗဳရာမာ (Virama) ဟွံသေင်မ္ဂး အက္ခရ်ပံင် (conjunct) ရ။

== ဗီုပြင် ဖန်ဗဒှ် သရ ကေုာံ ဗျည် ==
ပ္ဍဲသၞောတ်ဝွံ သင်္ကေတသရတအ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲဒၞာဲနာနာ ဗွဲမဗဗွဲ ကုသၞောတ်လိက်ဂှ်ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:80%; margin: 1em auto;&quot;
|+ တာဗျူလာ ထ္ၜးဥပမာ သၞောတ် အက္ခရ်-ရမ္သာင် (နကဵု လိက်မန်)
|-
! ဗျည်သဇိုင် (Base Consonant) !! သင်္ကေတသရ (Vowel mark) !! အက္ခရ်ပံင် (Combined Syllable) !! ဒၞာဲမစုတ် (Position)
|-
| က (k-a) || - (ဟွံမွဲ) || က || - 
|-
| က (k-a) || ာ (ā) || ကာ || လက္ကရဴ (Right)
|-
| က (k-a) || ိ (i) || ကိ || လတူ (Top)
|-
| က (k-a) || ု (u) || ကု || သၟဝ် (Bottom)
|-
| က (k-a) || ေ (e) || ကေ || ဂတ (Left)
|-
| က (k-a) || ော (o) || ကော || ပံင်စုတ် (Circumfix)
|}

== သၞောတ်ချူလိက် ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲ ==
[[File:Mon_inscription.jpg|thumb|right|250px|လိက်တၟအ်မန် ခေတ်တြေံ မဒှ် သၞောတ်အက္ခရ်-ရမ္သာင် မွဲဂကူ ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲ]]
ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲ လိက်မန်၊ လိက်ဗၟာ၊ လိက်သေံ၊ လိက်ခမေန်၊ လိက်လာအို၊ ကေုာံ လိက်ဘာလဳ (Balinese) တအ်ဂှ် လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲဂကောံ သၞောတ်အက္ခရ်-ရမ္သာင် ဖအိုတ်ရ။ သၞောတ်တအ်ဏအ် ကၠုင်နူ အက္ခရ်ပလ္လဝ (Pallava) မဒှ်အဆက် နူအက္ခရ်ဗြဟ္မဳ အိန္ဒိယသၠုင်ကျာရ။ သၞောတ်တအ်ဏအ် မလေပ်စကာ သင်္ကေတသရ ပ္ဍဲပန်ဒိုဟ် (လတူ၊ သၟဝ်၊ ဂတ၊ လက္ကရဴ) အက္ခရ်ဗျည်ရ။

== သၞောတ်ချူလိက် ပ္ဍဲအိန္ဒိယ ==
[[ဂကောံအက္ခရ် ဗြဟ္မဳ]] (Brahmic scripts) ဂှ် ဒှ်ဂကောံ သၞောတ်အက္ခရ်-ရမ္သာင် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ လိက်ဒေဝနာဂရဳ (Devanagari) မစကာ ပ္ဍဲဘာသာဟိန်ဒဳ ကေုာံ သက္ကတ ဂှ် ဒှ်ဥပမာ မပြာကတ်အိုတ်ရ။ ဂကောံဏအ် မလေပ်စကာ ဗဳရာမာ (Virama) ကေုာံ အက္ခရ်ပံင် (Conjunct consonants) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;Salomon, Richard (1998). ''Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the other Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== သၞောတ်ချူလိက် ဂကူရးတမ်မူလ ကနေဒါ ==
ပါဲနူ အာရှ ကဵု အာဖရိက တုဲ ပ္ဍဲကနေဒါ လေဝ် နွံ သၞောတ်အက္ခရ်-ရမ္သာင် မကော်စ သၞောတ်အက္ခရ်-ရမ္သာင် ဂကူရးတမ်မူလ ကနေဒါ (Canadian Aboriginal syllabics) ရ။ ဥပမာ လိက် ဂကူ ကရဳ (Cree) ကဵု အဳနုတဳတုတ် (Inuktitut) တအ်ရ။ ပ္ဍဲသၞောတ်ဏအ် အက္ခရ်ဗျည်မွဲမဂှ် ယဝ်ဗဂေတ်ထောအ် (Rotate) လတူ၊ သၟဝ်၊ ဇွိ၊ ပုင် မ္ဂး ရမ္သာင်သရ ပြံင်လှာဲအာရ။ (ဥပမာ- ᐱ = pi, ᐯ = pe, ᐸ = pa, ᐳ = po)။

== လွပ် ကေုာံ တင်တၞဟ်ခြာ နူသၞောတ်တၞဟ် ==
သၞောတ်အက္ခရ်-ရမ္သာင် ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူသၞောတ်တၞဟ် ဗီုလဵုရော -
* '''[[အက္ခရ်]] (Alphabet):''' ပ္ဍဲအလ်ဖာဗေတ် (ဥပမာ- အင်္ဂလိက်) ဗျည် ကဵု သရ ဂှ် နွံကဵု အက္ခရ်တၞဟ်ခြာ (C-A-T) ရ။
* '''[[အဗ်ဂျာဒ်]] (Abjad):''' ပ္ဍဲအဗ်ဂျာဒ် (ဥပမာ- အာရပ်) ချူဆ ဗျည်သၟးရ (K-T-B)။
* '''[[သၞောတ်ပတုပ်ရမ္သာင်]] (Syllabary):''' ပ္ဍဲသဳလာဗရဳ (ဥပမာ- ဂျပါန် ဟဳရာဂါနာ) ဗျည် ကဵု သရ ပံင်လဝ်တုဲတုဲတုဲ အက္ခရ် (ka) ကဵု (ki) ရုပ်သာ် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref&gt;Coulmas, Florian (1996). ''The Blackwell Encyclopedia of Writing Systems''. Oxford: Blackwell Publishers Ltd. p. 4–5.&lt;/ref&gt;

== ပရေင်စကာ ပ္ဍဲခေတ်ဒဳဂျဳတေဝ် ==
ပ္ဍဲခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် လၟုဟ်မ္ဂး၊ သၞောတ်အက္ခရ်-ရမ္သာင်တအ်ဂှ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲစက်ကောန်ပျူတာ နကဵု သၞောတ် [[ယူနဳကုဒ်]] (Unicode) ရ။ သၞောတ်ဝွံ နွံကဵု လဒက်ပ္တန် မဇြိုင်သ္ဇုင် (Complex Text Layout - CTL) တုဲ တၞဟ်နဂွံကၠောန်ပတိတ် ရမ္သာင် ကေုာံ ရုပ်အက္ခရ် မဍိုက်ပေင်ဂှ် ဒးစကာ Rendering engine ဗီုကဵု HarfBuzz တအ်ရ။ တ္ၚဲဏအ် သၞောတ်လိက်မန် လေဝ် ဍိုက်ပေင်ဒၟံင် ပ္ဍဲစၞောန် ယူနဳကုဒ် တုဲယျရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

&lt;!-- Categories --&gt;
[[Category:သၞောတ်ချူလိက်]]
[[Category:အက္ခရ်]]
[[Category:သၞောတ်အက္ခရ်-ရမ္သာင်]]
[[Category:ယေန်သၞာင် ကေုာံ အာဲကၟာဲ]]

&lt;!-- Navigation Box --&gt;
{| class=&quot;navbox&quot; style=&quot;width: 100%; text-align: center; border: 1px solid #aaa; background: #f9f9f9; margin-top: 2em; padding: 5px;&quot;
|-
! style=&quot;background: #ccf; padding: 5px;&quot; | ဂကူ သၞောတ်ချူလိက် ဂမၠိုင် (Writing Systems)
|-
| style=&quot;padding: 5px;&quot; | [[အက္ခရ်]] (Alphabet) • [[သၞောတ်အက္ခရ်-ရမ္သာင်]] (Alphasyllabary) • [[အဘူဂဳဒါ]] (Abugida) • [[အဗ်ဂျာဒ်]] (Abjad) • [[သၞောတ်ပတုပ်ရမ္သာင်]] (Syllabary) • [[လိက်ရုပ်]] (Logogram)
|}</text>
      <sha1>rwumt9tol95n7tu3uooi3d0d7yc4vyy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အဗ်ဂျာဒ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12145</id>
    <revision>
      <id>57922</id>
      <timestamp>2026-10-10T09:40:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox writing system | name      = အဗ်ဂျာဒ် (Abjad) | type      = [[သၞောတ်ဗျည်သၟး]] (Consonantary) | creator   = ဂကူဖဳနဳယှာန် / ကာနာနိုက် (Canaanites) | time      = ၜိုတ် ၁၅၀၀ ဘဳသဳ - စဵုကဵုလၟုဟ် | parent    = [[လိက်ရုပ်အဳဂျေပ်]] (Egyptian hieroglyphs) &lt;br...&quot;</comment>
      <origin>57922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14534" sha1="0dpvj3zp0lbeug75of5wbwpuuk86rq9" xml:space="preserve">{{Infobox writing system
| name      = အဗ်ဂျာဒ် (Abjad)
| type      = [[သၞောတ်ဗျည်သၟး]] (Consonantary)
| creator   = ဂကူဖဳနဳယှာန် / ကာနာနိုက် (Canaanites)
| time      = ၜိုတ် ၁၅၀၀ ဘဳသဳ - စဵုကဵုလၟုဟ်
| parent    = [[လိက်ရုပ်အဳဂျေပ်]] (Egyptian hieroglyphs) &lt;br&gt; → [[လိက်ပရဝ်တဝ်-သဳနာဲတစ်]] (Proto-Sinaitic)
| children  = [[လိက်အာရပ်]]၊ [[လိက်ဟဳဗရူ]]၊ [[လိက်သဳရဳယျက်]]၊ [[အက္ခရ်အာရမိတ်]]
| region    = လဒေါဝ်ဗမံက်၊ အာဖရိကသၟဝ်ကျာ၊ ကေုာံ ဒေသအေတ်သလာမ်ဂမၠိုင်
| direction = ပုင် ဇွိ (Right-to-left)
| sample    = [[File:Phoenician_alphabet.svg|250px|alt=Phoenician alphabet]] &lt;br&gt; ''အက္ခရ် ဖဳနဳယှာန် (Phoenician) မဒှ်တမ်မူလ သၞောတ်အဗ်ဂျာဒ် ပ္ဍဲဂၠးတိ''
}}

'''အဗ်ဂျာဒ်''' ({{lang-en|Abjad}}, {{IPA-en|ˈæbdʒæd}}) ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ်ချူလိက်ဗျည် (Consonantary writing system) ဂှ် ဒှ်သၞောတ်ချူလိက် မွဲဂကူတုဲ အက္ခရ်ဇၟာပ်ဇၟာပ်မဂှ် စၞးမစကာ သရ ကဵု ဗျည် ၜါသာ်ဂှ် ဍေဟ်တအ် စကာဆ သင်္ကေတဗျည် (consonants) သၟးရ။ ပ္ဍဲသၞောတ်ဝွံ ညးမဗှ်လိက်တအ်ဂှ် ဒးတီလဝ် ရမ္သာင်သရ (vowels) နူကဵု ဓဝ်ကၠိုဟ်ခိုဟ် (context) ဟွံသေင်မ္ဂး သဒ္ဒါအရေဝ်ဘာသာ ညးတအ်ရ။ သၞောတ်ဝွံ ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲဒေသလဒေါဝ်ဗမံက် (Middle East) တုဲ လိက်အာရပ် ကေုာံ လိက်ဟဳဗရူ တအ်ဂှ် ဒှ်ဥပမာ မပြာကတ်အိုတ်ရ။

== နိဒါန် ==
သၞောတ်ချူလိက် အဗ်ဂျာဒ် ဏအ်ဂှ် တၞဟ်ခြာ ကုသၞောတ် [[အလ်ဖာဗေတ်]] (Alphabet) မနွံကဵု ဗျည် ကေုာံ သရ တၞဟ်ခြာ ကေုာံ သၞောတ် [[အဘူဂဳဒါ]] (Abugida) မနွံကဵု သရသဇိုင် ပ္ဍဲဗျည်ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲအဗ်ဂျာဒ် ဇေတ်တ်မ္ဂး သင်္ကေတသရ ဟွံမွဲလးလးရ။ ဆဂး ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် အဗ်ဂျာဒ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် နွံကဵု သင်္ကေတသရ (Vowel diacritics) မကော်စ &quot;မာတာ လေတ်ယောနဳ&quot; (matres lectionis) သွက်ဂွံ ထ္ၜးကဵု သရဂၠိင်ဂမၠိုင်ရ။

== ဝေါဟာရဗီုပြင် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
ဝေါဟာရ &quot;အဗ်ဂျာဒ်&quot; (Abjad) ဏအ်ဂှ် တၠပညာအရေဝ်ဘာသာ [[ပဳတာ တဳ ဒါန်နဳယေဝ်]] (Peter T. Daniels) စကာကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၀ တၞဟ်နဂွံပါ်ပါ် အာသၞောတ်ချူလိက် ဗီုပြင်တၞဟ်ခြာဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;Daniels, Peter T. (1990). &quot;Fundamentals of Grammatology&quot;. ''Journal of the American Oriental Society''. 110 (4): 727–731.&lt;/ref&gt; ဝေါဟာရဏအ် ကၠုင်နူ လၟေင်အက္ခရ် အာရပ် တြေံ မကော်စ ၄ မကိုပ်ကၠာ &quot;အလဳဖ်&quot; (Alif - A), &quot;ဗာ&quot; (Ba - B), &quot;ဂျဳမ်&quot; (Jiim - J), ကေုာံ &quot;ဒါလ်&quot; (Dal - D) ရ။ အဓိပ္ပါယ်ဍေဟ်ဂှ် မတုပ်ကဵု (A-B-C-D) ပ္ဍဲအင်္ဂလိက်ရ။ 

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
သၞောတ်ချူလိက် အဗ်ဂျာဒ် မံက်ဂတဝ်ကၠုင် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲခေတ်ဗရိုတ် (Bronze Age) လပါ်စ ဒေသ ကာနာန် (Canaan) ကေုာံ သဳနာဲ (Sinai) ရ။ အဗ်ဂျာဒ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ် [[လိက်ပရဝ်တဝ်-သဳနာဲတစ်]] (Proto-Sinaitic script) မစၠောအ်ကၠုင် နူ လိက်ရုပ် အဳဂျေပ် (Egyptian hieroglyphs) ရ။&lt;ref&gt;Healey, John F. (1990). ''The Early Alphabet''. University of California Press. p. 18-21.&lt;/ref&gt; နူဂှ် ပြံင်လှာဲအာ ဒှ် လိက်ဖဳနဳယှာန် (Phoenician) တုဲ နူကဵု ဖဳနဳယှာန် ဂှ် ပြးဇးအာ အလုံဒေသ ပ္ဍဲၜဳလဒေါဝ် (Mediterranean) ရ။ လိက်အာရမိတ် (Aramaic) ကေုာံ ဟဳဗရူ (Hebrew) တအ်လေဝ် တမ်မူလ ကၠုင်နူ ဖဳနဳယှာန် ဖအိုတ်ရ။

== လက္ချဏ် သၞောတ်အက္ခရ် ==
[[File:Arabic_alphabet.svg|thumb|right|250px|သၞောတ်အက္ခရ် အာရပ် (Arabic script) မဒှ် အဗ်ဂျာဒ် မစကာဂၠိုင်အိုတ် တ္ၚဲဏအ်]]
လက္ချဏ်တၟေင် အဗ်ဂျာဒ် ဂှ် နွံ အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ -
# '''ဗျည်သၟး (Consonant-centric):''' ချူဆ သင်္ကေတဗျည် သၟးရ။
# '''သရအပြောမ် (Vowel Inference):''' ညးမဗှ်လိက်တအ် ဒးကၠိုဟ်လဝ် သရ နူကဵု တင်ဆက်စပ် ဝေါဟာရဂမၠိုင်ရ။
# '''လဒက်ပ္တန် ရိုဟ်ကၞက် (Root-based morphology):''' အဗ်ဂျာဒ်ဂှ် ဍိုက်ပေင် ကုအရေဝ်ဘာသာ သေမဳတစ် (Semitic languages) ဗွဲမလောန်ရ။ ဟိုတ်နူ အရေဝ်ဘာသာတအ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ရိုဟ်ကၞက် ဗျည် (ပိမ) တုဲ သရတအ်ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ အတိုင် သဒ္ဒါဍေဟ်ရ။

== အဗ်ဂျာဒ် ဇေတ်တ် ကေုာံ အဗ်ဂျာဒ် အပြောမ် ==
အဗ်ဂျာဒ် ဂှ် ပါ်လဝ် ၜါဂကူရ -
* '''အဗ်ဂျာဒ် ဇေတ်တ် (Pure Abjads):''' မပ္တံကဵု လိက်ဖဳနဳယှာန် တြေံတအ်ဂှ် ဟွံမွဲ ကုသင်္ကေတ သရ လးလးရ။
* '''အဗ်ဂျာဒ် အပြောမ် (Impure Abjads):''' လိက်အာရပ် ကေုာံ လိက်ဟဳဗရူ ခေတ်လၟုဟ်တအ်ဂှ် စကာ သင်္ကေတတၟေင် (Diacritics) ဟွံသေင်မ္ဂး ဗျည်လ္ၚဵုတအ် (ဥပမာ- y ကဵု w) သွက်ဂွံ ထ္ၜးကဵု ရမ္သာင်သရဂၠိင်ရ။&lt;ref&gt;Coulmas, Florian (1989). ''The Writing Systems of the World''. Oxford: Blackwell Publishers Ltd. p. 113.&lt;/ref&gt;

== လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ဗီုပြင်မချူ ==
သၞောတ်အဗ်ဂျာဒ် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု အာရပ်၊ ဟဳဗရူ ကေုာံ အာရမိတ် တအ်ဂှ် ချူ နူ '''ပုင် ဇွိ''' (Right-to-Left) ရ။ အရာဝွံ တၞဟ်ခြာ ကုသၞောတ်အလ်ဖာဗေတ် (Alphabet) ကေုာံ အဘူဂဳဒါ (Abugida) မချူ နူ ဇွိ ပုင် (Left-to-Right) ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲလိက်အာရပ်မ္ဂး အက္ခရ်တအ်ဂှ် မလေပ်ဆက်ရေင်သကအ် (Cursive) တုဲ ရုပ်သာ် အက္ခရ်မွဲမဂှ် ပြံင်လှာဲအာ ဗွဲမဗဗွဲ ကုဒၞာဲဍေဟ် (ဂတ၊ လဒေါဝ်၊ လက္ကရဴ) ရ။

== သၞောတ်အဗ်ဂျာဒ် မပြာကတ်ဂမၠိုင် ==
အဗ်ဂျာဒ် မပြာကတ် ပ္ဍဲဝင် ကေုာံ ခေတ်လၟုဟ်ဂှ်-
* '''လိက်အာရပ် (Arabic):''' ဒှ်အဗ်ဂျာဒ် မစကာဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ တုဲ စကာဒၟံင် ပ္ဍဲဘာသာအာရပ်၊ ပါရှာန်၊ ဥရဒူ တအ်ရ။
* '''လိက်ဟဳဗရူ (Hebrew):''' စကာ ပ္ဍဲဘာသာဟဳဗရူ တုဲ ဒှ်လိက် အဓိက ပ္ဍဲဍုင်အေဿရေ (Israel)။
* '''လိက်သဳရဳယျက် (Syriac):''' စကာ ပ္ဍဲဘာသာအာရမိတ် ကေုာံ သာသနာခရေတ် ပ္ဍဲဒေသလဒေါဝ်ဗမံက်။
* '''လိက်ဖဳနဳယှာန် (Phoenician):''' ဒှ်သၞောတ်တြေံအိုတ် တုဲ ဒှ်မိမ သၞောတ်အက္ခရ် အလ်ဖာဗေတ် ဂရိတ် တအ်ရ။

== တၞဟ်ခြာ ကုသၞောတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:90%; margin: 1em auto;&quot;
|+ တာဗျူလာ ထ္ၜး ပရေင်တၞဟ်ခြာ သၞောတ်ချူလိက်ဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ သၞောတ် (Type) !! ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် (Structure) !! ဥပမာ လိက် (Examples) !! အက္ခရ် ဥပမာ (Example Word)
|-
| '''အဗ်ဂျာဒ် (Abjad)''' || ချူဆ ဗျည်သၟး၊ သရ ဟွံပါ (ဟွံသေင်မ္ဂး စုတ်သင်္ကေတ အောန်) || အာရပ်၊ ဟဳဗရူ || ك ت ب (K-T-B) = ကိတာဗ် (Kitab - ပြကိုဟ်)
|-
| '''[[အဘူဂဳဒါ]] (Abugida)''' || ဗျည် နွံကဵု သရသဇိုင်၊ ပြံင်သရ နကဵု သင်္ကေတ || မန်၊ ဗၟာ၊ သေံ၊ ဒေဝနာဂရဳ || က + ိ = ကိ
|-
| '''[[အက္ခရ်]] (Alphabet)''' || ဗျည် ကဵု သရ နွံကဵု အက္ခရ် တၞဟ်ခြာ || အင်္ဂလိက်၊ လေတ္တေန်၊ ဂရိတ် || C - A - T 
|-
| '''[[သၞောတ်ပတုပ်ရမ္သာင်]] (Syllabary)''' || ဗျည် ကဵု သရ ပံင်လဝ် မွဲမတုဲတုဲ || ဂျပါန် ဟဳရာဂါနာ || か (ka), き (ki)
|}

== ပရေင်စကာ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ==
ပ္ဍဲခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် လၟုဟ်မ္ဂး၊ သၞောတ်အဗ်ဂျာဒ် (ဗွဲတၟေင် အာရပ် ကဵု ဟဳဗရူ) တအ်ဂှ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲစက်ကောန်ပျူတာ နကဵု သၞောတ် [[ယူနဳကုဒ်]] (Unicode) ရ။ ဟိုတ်နူ သၞောတ်ဏအ် ဒးချူ နူ ပုင် ဇွိ (Right-to-Left) တုဲ ပ္ဍဲအရာမဖန်ဇန် သၞောတ်ဝပ်သာက် (Web design) ကေုာံ ဆော့ဖ်ဝဲလ် တအ်မ္ဂး ဒးစကာ နဲကဲ Bi-directional text (BiDi) သွက်ဂွံ ပကောံကဵု သၞောတ် ဇွိ ပုင် (ဗီုအင်္ဂလိက်) မွဲစွံရ။&lt;ref&gt;Gnanadesikan, Amalia (2011). ''The Writing Revolution: Cuneiform to the Internet''. Blackwell Publishing. p. 119-122.&lt;/ref&gt;

== သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
သၞောတ်အဗ်ဂျာဒ်ဂှ် ဒှ်သၞောတ်ချူလိက် မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲအရာမစၠောအ် ရမ္သာင် ကဵု သင်္ကေတ ရ။ သၞောတ်ဝွံ ၜိုန်ရ ဟွံမွဲ ကုသရကီုလေဝ် ဍိုက်ပေင် ကုလဒက်ပ္တန် သဒ္ဒါ အရေဝ်ဘာသာ သေမဳတစ် တအ် ဗွဲမလောန်ရ။ နူကဵု လိက်ဖဳနဳယှာန် တြေံဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် လိက်အာရပ် မစကာဒၟံင် မၞိဟ်ပြကောဋိကိုဋ် တ္ၚဲဏအ်ရ။ ယေန်သၞာင် လိက်ပတ် သၞောတ်ဏအ် ဒှ်အာဲကၟာဲ ညးလိုက်တအ် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။&lt;ref&gt;Trigger, Bruce G. (2004). &quot;Writing Systems: A Case Study in Cultural Evolution&quot;. ''Norwegian Archaeological Review''. 37 (1): 39–43.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

&lt;!-- Categories --&gt;
[[Category:သၞောတ်ချူလိက်]]
[[Category:အက္ခရ်]]
[[Category:အဗ်ဂျာဒ်]]
[[Category:ယေန်သၞာင် ကေုာံ အာဲကၟာဲ]]

&lt;!-- Navigation Box --&gt;
{| class=&quot;navbox&quot; style=&quot;width: 100%; text-align: center; border: 1px solid #aaa; background: #f9f9f9; margin-top: 2em; padding: 5px;&quot;
|-
! style=&quot;background: #ccf; padding: 5px;&quot; | ဂကူ သၞောတ်ချူလိက် ဂမၠိုင် (Writing Systems)
|-
| style=&quot;padding: 5px;&quot; | [[အက္ခရ်]] (Alphabet) • [[အဘူဂဳဒါ]] (Abugida) • [[အဗ်ဂျာဒ်]] (Abjad) • [[သၞောတ်ပတုပ်ရမ္သာင်]] (Syllabary) • [[လိက်ရုပ်]] (Logogram)
|}</text>
      <sha1>0dpvj3zp0lbeug75of5wbwpuuk86rq9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>သၞောတ်ပတုပ်ရမ္သာင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12146</id>
    <revision>
      <id>57923</id>
      <timestamp>2026-10-10T09:46:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox writing system | name      = သၞောတ်ပတုပ်ရမ္သာင် (Syllabary) | type      = သၞောတ်ချူလိက် မပတုပ်ရမ္သာင် (Syllabic) | time      = ၂၈၀၀ ဘဳသဳ - စဵုကဵုလၟုဟ် | parent    = နူကဵု [[လိက်ရုပ်]] (Logograms) ဂမၠိုင် &lt;br&gt; → သၞောတ်ပတုပ...&quot;</comment>
      <origin>57923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14468" sha1="nibe7rahrf2td5yxmub9jf5sayut8on" xml:space="preserve">{{Infobox writing system
| name      = သၞောတ်ပတုပ်ရမ္သာင် (Syllabary)
| type      = သၞောတ်ချူလိက် မပတုပ်ရမ္သာင် (Syllabic)
| time      = ၂၈၀၀ ဘဳသဳ - စဵုကဵုလၟုဟ်
| parent    = နူကဵု [[လိက်ရုပ်]] (Logograms) ဂမၠိုင် &lt;br&gt; → သၞောတ်ပတုပ်ရမ္သာင်
| children  = [[ဟဳရာဂါနာ]]၊ [[ခါတာကာနာ]]၊ [[လိက်ချေရဝ်ကဳ]]၊ [[လိက်ယဳ]] (Yi)
| region    = ဂျပါန်၊ အမေရိကသၟဝ်ကျာ၊ ကြုက်၊ အာဖရိက
| sample    = [[File:Cherokee_Syllabary.svg|250px|alt=Cherokee Syllabary]] &lt;br&gt; ''သၞောတ်ပတုပ်ရမ္သာင် ချေရဝ်ကဳ (Cherokee Syllabary) မဖန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု သဳကွာယျာ (Sequoyah)''
}}

'''သၞောတ်ပတုပ်ရမ္သာင်''' ({{lang-en|Syllabary}}, {{IPA-en|ˈsɪləbəri}}) ဟွံသေင်မ္ဂး သဳလာဗရဳ ဂှ် ဒှ်သၞောတ်ချူလိက် မွဲဂကူတုဲ သင်္ကေတ ဟွံသေင်မ္ဂး အက္ခရ် ဇၟာပ်ဇၟာပ်မဂှ် ပစၞးကဵု ပိုဒ်ရမ္သာင် (Syllable) မွဲမွဲရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲသၞောတ်ဝွံ အက္ခရ်မွဲမဂှ် ပံင်ပ္ကောံလဝ် ရမ္သာင်ဗျည်မွဲ ကေုာံ ရမ္သာင်သရမွဲ (ဥပမာ- က-ka, ကိ-ki) တုဲ ဍေဟ်တၞဟ်ခြာ ကုသၞောတ် [[အက္ခရ်]] (Alphabet) မဒှ်သၞောတ် ဗျည် ကဵု သရ တၞဟ်ခြာရ။ လက္ချဏ်တၟေင် သၞောတ်ဝွံဂှ် အက္ခရ်မနွံရမ္သာင်ဗျည်တုပ် (ဥပမာ- ka, ki, ku) တအ်ဂှ် ရုပ်သာ်ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်တုဲ ဒးစၟတ်သမ္တီလဝ် ဗွဲမတၞဟ်ခြာရ။

== ဝေါဟာရဗီုပြင် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
ဝေါဟာရ &quot;သဳလာဗရဳ&quot; (Syllabary) ဝွံ ကၠုင်နူ လာတေန်တၟိ ''syllabarium'' မဒှ်အရာမဂိုင်သိပ်လဝ် ပိုဒ်ရမ္သာင် (syllables) ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;Coulmas, Florian (1996). ''The Blackwell Encyclopedia of Writing Systems''. Oxford: Blackwell Publishers Ltd. pp. 484–487.&lt;/ref&gt; လာတေန်တၟိဂှ် ဆက်ကၠုင်နူ ဝေါဟာရ ဂရိတ် ''syllabē'' (συλλαβή) မၞုံအဓိပ္ပါယ် &quot;အရာမပံင်ပ္ကောံလဝ်&quot; (that which is held together) ရ။ ပ္ဍဲဘာသာမန်ဂှ် &quot;သၞောတ်ပတုပ်ရမ္သာင်&quot; မ္ဂးဂှ် ဒှ်သၞောတ် မစကာ ရုပ်သင်္ကေတ သွက်ဂွံပတုပ်ကဵု ရမ္သာင်မတိတ်ကၠုင် နူပါင်မွဲပိုဒ် ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်ရ။

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
သၞောတ်ချူလိက် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ ဗီုကဵု [[လိက်ကူနဳဖံက်]] (Cuneiform) မမံက်ဂတဝ်လဝ် ပ္ဍဲ သူမေရဳယာ (Sumeria) ၜိုတ် ၂၈၀၀ ဘဳသဳ ဂှ် စကာလဝ် သၞောတ်ပတုပ်ရမ္သာင် မနှဴရဴ ကု လိက်ရုပ် (Logogram) ရ။&lt;ref&gt;Trigger, Bruce G. (2004). &quot;Writing Systems: A Case Study in Cultural Evolution&quot;. ''Norwegian Archaeological Review''. 37 (1): 39–43.&lt;/ref&gt; ညံင်ရဴသာ်ဂှ်ကီု သၞောတ်လိက် မာယာ (Maya script) ပ္ဍဲအမေရိကဒေါဝ် လေဝ် ဒှ်သၞောတ်မနှဴရဴ လိက်ရုပ် ကေုာံ သၞောတ်ပတုပ်ရမ္သာင်ရ။ ပ္ဍဲဝင်ဂရိတ် သၞောတ် [[လဳနဳယျာ ဗဳ]] (Linear B) ဂှ် ဒှ်သၞောတ်ပတုပ်ရမ္သာင် အပြောမ် မချူလဝ် ဘာသာဂရိတ် ခေတ်မိုင်သဳနဳယျာ (Mycenaean Greek) ရ။

== လက္ချဏ် သၞောတ်သဳလာဗရဳ ==
[[File:Linear_B_syllabary.svg|thumb|left|250px|သၞောတ် လဳနဳယျာ ဗဳ (Linear B) မစကာလဝ် ပ္ဍဲဂရိတ်ခေတ်တြေံ]]
လက္ချဏ်အဓိက သၞောတ်ပတုပ်ရမ္သာင်ဂှ် သင်္ကေတမွဲမ = ရမ္သာင်မွဲပိုဒ် (၁ အက္ခရ် = ၁ ရမ္သာင်) ရ။ 
* '''ရုပ်သာ် တၞဟ်ခြာ:''' ပ္ဍဲသၞောတ်ဏအ် ရမ္သာင်မနွံဗျည်တုပ် (ဥပမာ- က, ကိ, ကု / ka, ki, ku) တအ်ဂှ် ရုပ်သာ် သင်္ကေတ ဍေဟ် ဟွံဆက်စပ် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။ တၞဟ်ခြာ ကုသၞောတ်မန် (အဘူဂဳဒါ) ဗျည် &quot;က&quot; တုပ်တုဲ ဆသရဟေင် ပြံင်လှာဲအာဂှ်ရ။
* '''လၟိဟ် အက္ခရ် ဂၠိုင်:''' ဟိုတ်နူ ရမ္သာင်မွဲမ လိက်မွဲမတုဲ သၞောတ်ဏအ်မ္ဂး နွံအက္ခရ် ၅၀ နူ စဵုကဵု ၄၀၀ မ ပြင်ရ။ ဥပမာ ဂျပါန် နွံ ၄၆ မ၊ ချေရဝ်ကဳ နွံ ၈၅ မရ။

== ဗီုပြင် သၞောတ်ဂမၠိုင် ==
သၞောတ်ပတုပ်ရမ္သာင်ဂှ် ပါ်လဝ် နွံၜါဗီုပြင်-
# '''သၞောတ် သဳလာဗရဳ ဇေတ်တ် (True Syllabary):''' ရုပ်သာ် အက္ခရ်တအ် ဟွံဆက်စပ်ရေင်သကအ် အလုံမွဲသၞောတ်။ ဥပမာ- ဂျပါန် ဟဳရာဂါနာ။
# '''သၞောတ် သဳလာဗရဳ ပါ်လစှ်ေ (Partially Syllabic):''' စကာ သၞောတ်ပတုပ်ရမ္သာင် လ္ၚဵုတုဲ ပြံက်နှဴ ကု လိက်ရုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး အက္ခရ်တၞဟ်။ ဥပမာ- လိက်ကြုက် ကေုာံ လိက်မာယာ။

== သၞောတ် ဂျပါန် ကေုာံ ချေရဝ်ကဳ ==
သၞောတ်ပတုပ်ရမ္သာင် မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဂှ် ဒှ်သၞောတ် ဂျပါန် ([[ဟဳရာဂါနာ]] ကဵု [[ခါတာကာနာ]]) ရ။ ပါဲနူဂှ် သၞောတ် [[ချေရဝ်ကဳ]] (Cherokee) မဖန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၀ တအ်ဂှ် ဒှ်သၞောတ် အံင်ဇၞးအိုတ် ပ္ဍဲတိုက်အမေရိကရ။&lt;ref&gt;Daniels, Peter T. (1990). &quot;Fundamentals of Grammatology&quot;. ''Journal of the American Oriental Society''. 110 (4): 727–731.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:90%; margin: 1em auto;&quot;
|+ တာဗျူလာ ထ္ၜးဥပမာ သၞောတ် ပတုပ်ရမ္သာင် ဂျပါန် (ဟဳရာဂါနာ)
|-
! ဗျည် (Consonant) !! a !! i !! u !! e !! o
|-
| - (Vowel only) || あ (a) || い (i) || う (u) || え (e) || お (o)
|-
| k || か (ka) || き (ki) || く (ku) || け (ke) || こ (ko)
|-
| s || さ (sa) || し (shi) || す (su) || せ (se) || そ (so)
|}
*(သမ္တီ: ဥပမာ- &quot;ka&quot; (か) ကဵု &quot;ki&quot; (き) ရုပ်သာ် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ် လးလး။)

== တၞဟ်ခြာ ကုသၞောတ်တၞဟ် ==
သၞောတ်ပတုပ်ရမ္သာင် (Syllabary) ဂှ် တၞဟ်ခြာ ကုသၞောတ်တၞဟ် ဗီုလဵုရော -
* '''[[အက္ခရ်]] (Alphabet):''' အင်္ဂလိက် မ္ဂး ဗျည် ကဵု သရ ပြးဒၟံင် (C-A-T) ရ။
* '''[[အဘူဂဳဒါ]] (Abugida):''' ဗီုမန်၊ သေံ၊ ဗၟာ၊ အိန္ဒိယ တအ်မ္ဂး ဗျည်သဇိုင် နွံတုဲ (ဥပမာ- က) သရဂှ် ဆက်စုတ် (ိ ု ေ ာ) ရ။ (k + i = ki)
* '''[[အဗ်ဂျာဒ်]] (Abjad):''' ဗီုအာရပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟဳဗရူ တအ်မ္ဂး ချူဆ ဗျည်သၟးရ (K-T-B)၊ သရ ဟွံချူ ဗွဲမပြာကတ်။&lt;ref&gt;Bright, William (1999). &quot;A Matter of Typology: Alphasyllabaries and Abugidas&quot;. ''Written Language and Literacy''. 2 (1): 45–56.&lt;/ref&gt;

== အခိုက်အလိုက် ရမ္သာင် (Phonotactics) ==
သၞောတ်ပတုပ်ရမ္သာင်ဂှ် ကိတ်ညဳ ကုအရေဝ်ဘာသာ မၞုံကဵု အခိုက်အလိုက် ရမ္သာင် (Phonotactics) မလောဲသွာ (ဥပမာ- (C)V - ဗျည်+သရ မွဲမွဲ) ရ။ ဘာသာဂျပါန်ဂှ် ရမ္သာင်ဗျည် ကဵု သရ စုံဒၟံင် လၟိုန် (ka, mi, na, de) တုဲ သၞောတ်ဏအ် ကိတ်ညဳ ဗွဲမလောန်ရ။ ဆဂး သွက်ဘာသာ ဗီုအင်္ဂလိက် မၞုံကဵု ရမ္သာင်ဗျည် ထပ်ဒၟံင် (ဥပမာ- &quot;strike&quot; /straɪk/ မၞုံကဵု ဗျည် ၃ မဂတ ကဵု ၁ မလက္ကရဴ) ဂှ် သၞောတ်ဏအ် ဟွံကိတ်ညဳ လးလးရ။&lt;ref&gt;Gnanadesikan, Amalia (2011). ''The Writing Revolution: Cuneiform to the Internet''. Blackwell Publishing. p. 85.&lt;/ref&gt;

== ပရေင်စကာ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ==
ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဘာသာမစကာဒၟံင် သၞောတ်ဏအ် ဗွဲမလှဲလးဂှ် နွံအောန်ရ။ ဆဂး ဘာသာဂျပါန်ဂှ် စကာ ဟဳရာဂါနာ ကေုာံ ခါတာကာနာ နဒဒှ် လိက်ရုင် အဓိကရ။ ပါဲနူဂှ် လိက်ယဳ (Yi script) ပ္ဍဲဍုင်ကြုက်၊ ကေုာံ လိက်ချေရဝ်ကဳ (Cherokee) ကဵု လိက်ဗာဲ (Vai) ပ္ဍဲအာဖရိက တအ်ဂှ် စကာဒၟံင် နကဵု သၞောတ်ပတုပ်ရမ္သာင် အလုံအိုတ်ရ။

== ယူနဳကုဒ် ကေုာံ နဲကဲပညာ ==
သၞောတ်ပတုပ်ရမ္သာင် အလုံဂၠးတိ တအ်ဂှ် တ္ၚဲဏအ် စုတ်လဝ် ပ္ဍဲစၞောန် [[ယူနဳကုဒ်]] (Unicode) တုဲယျရ။ ဟိုတ်နူ သၞောတ်ဏအ် အက္ခရ်မွဲမ မ္ဂး ရမ္သာင်မွဲပိုဒ် တုဲ ပ္ဍဲအရာ ပ္ဍဵုစက် (Typewriting) ကေုာံ ဇန်လိက် ပ္ဍဲကောန်ပျူတာဂှ် ဟွံနွံပၟိက် သၞောတ်လဒက်ပ္တန် မဇြိုင်သ္ဇုင် (Complex Text Layout) ဗီုကဵု လိက်မန် ကဵု ဒေဝနာဂရဳ တအ်ရ။ အက္ခရ်မွဲမ ချူလိုက်မ္ဂး တိတ်အာ မွဲရမ္သာင် လတူစန် (Screen) လ္တပ်ရ။

== သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်မ္ဂး သၞောတ်ပတုပ်ရမ္သာင် (Syllabary) ဂှ် ဒှ်အလံင်အရာ မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဖန်ဗဒှ် ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲအရာမကၠာဲရမ္သာင်ပါင် ဇကု ညံင်ဂွံဒှ် ရုပ်သင်္ကေတရ။ ၜိုန်ရ ဟွံလှဲလး ညံင်ရဴ သၞောတ်အက္ခရ် (Alphabet) ကဵု အဘူဂဳဒါ (Abugida) ကီုလေဝ်၊ သွက်အရေဝ်ဘာသာ မၞုံကဵု ရမ္သာင် (CV) လောဲသွာတအ်မ္ဂး သၞောတ်ဝွံ ဒှ်သၞောတ် မခိုဟ်အိုတ် ကေုာံ ကိတ်ညဳအိုတ် လၟိုန်ကာလရ။ ယေန်သၞာင် လိက်ပတ်ဂျပါန် ကေုာံ ချေရဝ်ကဳ တအ်ဂှ် ဒှ်သက်သဳခိုင်ကၠိုက် သွက်သၞောတ်ဏအ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

&lt;!-- Categories --&gt;
[[Category:သၞောတ်ချူလိက်]]
[[Category:သၞောတ်ပတုပ်ရမ္သာင်]]
[[Category:အက္ခရ်]]
[[Category:ယေန်သၞာင် ကေုာံ အာဲကၟာဲ]]

&lt;!-- Navigation Box --&gt;
{| class=&quot;navbox&quot; style=&quot;width: 100%; text-align: center; border: 1px solid #aaa; background: #f9f9f9; margin-top: 2em; padding: 5px;&quot;
|-
! style=&quot;background: #ccf; padding: 5px;&quot; | ဂကူ သၞောတ်ချူလိက် ဂမၠိုင် (Writing Systems)
|-
| style=&quot;padding: 5px;&quot; | [[အက္ခရ်]] (Alphabet) • [[အဘူဂဳဒါ]] (Abugida) • [[အဗ်ဂျာဒ်]] (Abjad) • [[သၞောတ်ပတုပ်ရမ္သာင်]] (Syllabary) • [[လိက်ရုပ်]] (Logogram)
|}</text>
      <sha1>nibe7rahrf2td5yxmub9jf5sayut8on</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လိက်ရုပ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12147</id>
    <revision>
      <id>57924</id>
      <timestamp>2026-10-10T09:50:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox writing system | name      = လိက်ရုပ် (Logogram) | type      = သၞောတ်လိက်ရုပ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် | creator   = မၞိဟ်ခေတ်တြေံ | time      = ၃၃၀၀ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ - စဵုကဵုလၟုဟ် | region    = ဂၠးတိ (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကြုက်၊ ဂျ...&quot;</comment>
      <origin>57924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15796" sha1="lro93bvlaqx9mwvh30zvz7jf1dew99k" xml:space="preserve">{{Infobox writing system
| name      = လိက်ရုပ် (Logogram)
| type      = သၞောတ်လိက်ရုပ် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
| creator   = မၞိဟ်ခေတ်တြေံ
| time      = ၃၃၀၀ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ - စဵုကဵုလၟုဟ်
| region    = ဂၠးတိ (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကြုက်၊ ဂျပါန်၊ ခေတ်တြေံ အဳဂျေပ်၊ မေသဝ်ပဝ်တေးမီးယား)
| sample    = [[File:Chinese_character_Han_in_regular_script.svg|150px|alt=Chinese Character Han]] &lt;br&gt; ''အက္ခရ်ကြုက် (Hanzi) မဒှ်ဥပမာ လိက်ရုပ် မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်''
}}

'''လိက်ရုပ်''' ({{lang-en|Logogram}} ဟွံသေင်မ္ဂး Logograph) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်သၞောတ်ချူလိက် မစကာ သင်္ကေတ ဟွံသေင်မ္ဂး ရုပ်အက္ခရ် မွဲမွဲ တၞဟ်နဂွံ ပစၞးကဵု မအရေဝ်မွဲမ (Word) ဟွံသေင်မ္ဂး အဓိပ္ပါယ်မွဲမ (Morpheme) ရ။ ပ္ဍဲသၞောတ်ဏအ် သင်္ကေတလိက်တအ်ဂှ် ဟွံပစၞး ကုရမ္သာင် (Phoneme) ဗီုကဵု သၞောတ်[[အက္ခရ်]] (Alphabet) ဟွံသေင်မ္ဂး [[သၞောတ်ပတုပ်ရမ္သာင်]] (Syllabary) တအ်ရ။ လိက်ရုပ် မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဂှ် ဒှ် အက္ခရ်ကြုက် (Chinese characters) တုဲ ပ္ဍဲခေတ်တြေံမ္ဂး လိက်ကညင် သုမေရဳယာန် (Sumerian cuneiform) ကေုာံ လိက်ဟဳရဝ်ဂလစ် အဳဂျေပ် (Egyptian hieroglyphs) တအ် ပြာကတ်ရ။

== နိဒါန် ==
သၞောတ်ချူလိက် နကဵု လိက်ရုပ်ဝွံ ဒှ်သၞောတ်မစမံက်ဂတဝ်ကၠုင် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဝင်ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ မၞိဟ်ခေတ်တြေံတအ် စကာ ရုပ်ကသူ တၞဟ်နဂွံ သမ္တီလဝ် ပရူပရာတအ်ရ။ နူကဵု ရုပ်ကသူ (Pictogram) ဂှ် ပြံင်လှာဲကၠုင် ဒှ်အာ သင်္ကေတမၞုံကဵု အဓိပ္ပါယ် (Ideogram) တုဲ နူဂှ်မွဲကဆံင် ဒှ်ကၠုင် လိက်ရုပ် (Logogram) မဆက်စပ် ကုမအရေဝ် ပ္ဍဲဘာသာစကာရ။ သင်္ကေတ လိက်ရုပ်မွဲမ္ဂး ဍေဟ်နွံကဵု အဓိပ္ပါယ်ဍေဟ်တုဲ ၜိုန်ရ မၞိဟ်ဟီုအရေဝ် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ကီုလေဝ် အဓိပ္ပါယ်လိက်ဂှ် ကၠိုဟ်ကေတ်မာန်ရ။

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
လိက်ရုပ်ဂှ် မံက်ဂတဝ်ကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲဒေသနာနာ နကဵု အခိင်ကာလ ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref&gt;Trigger, Bruce G. (2004). ''Writing Systems: A Case Study in Cultural Evolution''. Norwegian Archaeological Review. 37 (1): 39–43.&lt;/ref&gt; 
* '''မေသဝ်ပဝ်တေးမီးယား (Mesopotamia):''' လိက်ကညင် (Cuneiform) ဂှ် စမံက်ဂတဝ်ကၠုင် ပ္ဍဲ ၃၃၀၀ ဘဳသဳ ပ္ဍဲဒေသ သုမေရဳယာန် (Sumer)။
* '''အဳဂျေပ် (Egypt):''' လိက်ဟဳရဝ်ဂလစ် (Hieroglyphs) ဂှ် မံက်ဂတဝ် ပ္ဍဲ ၃၂၀၀ ဘဳသဳ။ 
* '''ကြုက် (China):''' လိက်ရုပ်ကြုက် ပ္ဍဲဇုတ်သတ် (Oracle bone script) ဂှ် မံက်ဂတဝ် ပ္ဍဲ ၁၂၀၀ ဘဳသဳ။
* '''မဳသဝ်အမေရိက (Mesoamerica):''' လိက်ရုပ် မာယာ (Maya script) ဂှ် မံက်ဂတဝ် ပ္ဍဲ ၃ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ။

== လက္ချဏ် သၞောတ်လိက်ရုပ် ==
လက္ချဏ် အဓိက လိက်ရုပ်ဂှ် ဍေဟ်ဟွံဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုရမ္သာင် (Phonetic) ရ။ ပ္ဍဲသၞောတ်အက္ခရ် (ဥပမာ - အင်္ဂလိက် ဟွံသေင်မ္ဂး မန်) မ္ဂး အက္ခရ် &quot;က&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;K&quot; ဂှ် ထ္ၜးကဵု ရမ္သာင်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲလိက်ရုပ် (ဥပမာ - ကြုက် 木) ဂှ် ဍေဟ်ပစၞးကဵု အဓိပ္ပါယ် &quot;တၞံဆု&quot; ရ။ သၞောတ်လိက်ရုပ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် နှဴရဴဒၟံင် ကုသၞောတ်ရမ္သာင် (Logophonetic) တုဲ သင်္ကေတလ္ၚဵုဂှ် ထ္ၜးအဓိပ္ပါယ် တုဲ သင်္ကေတလ္ၚဵုဂှ် ထ္ၜးရမ္သာင်ရ။&lt;ref&gt;Daniels, Peter T., and William Bright (1996). ''The World's Writing Systems''. Oxford University Press. p. 4.&lt;/ref&gt;

== သၞောတ် လိက်ရုပ်ကြုက် ==
[[File:Oracle_bone_script.svg|thumb|right|150px|လိက်ရုပ်ကြုက် ခေတ်တြေံ (Oracle bone script) မဒှ်တမ်မူလ အက္ခရ်ကြုက် ခေတ်လၟုဟ်]]
လိက်ရုပ်ကြုက် (Hanzi) ဂှ် ဒှ်သၞောတ်လိက်ရုပ် မဆက်စကာဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် မၞုံကဵု သမိုင်းဝင် မဂၠိင်သ္ၚောဲအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;DeFrancis, John (1984). ''The Chinese Language: Fact and Fantasy''. University of Hawaii Press. p. 74.&lt;/ref&gt; လိက်ရုပ်ကြုက် မွဲမ္ဂး ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု အဓိပ္ပါယ် (Radical) ကေုာံ ရမ္သာင် (Phonetic component) ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဂှ် ပြးဇးစိုပ်အာ ဍုင်ဂျပါန် (Kanji) ကေုာံ ဍုင်ကဝ်ရဳယျာ (Hanja) တအ်ရ။ ဟိုတ်နူ သၞောတ်ဏအ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု အဓိပ္ပါယ်တုဲ ၜိုန်ရ ညးဟီုအရေဝ် ကြုက်မာန်ဒါရဳ (Mandarin) ကဵု ကြုက်ကာန်တုံ (Cantonese) တအ် ရမ္သာင်ဟွံတုပ်ကီုလေဝ် ညးတအ် ဗှ်လိက်မွဲစွံ ကၠိုဟ်မာန်ရ။

== သၞောတ် လိက်ရုပ်ခေတ်တြေံ ==
* '''လိက်ကညင် (Cuneiform):''' စကာ ပ္ဍဲဘာသာ သုမေရဳယာန် ကေုာံ အက္ကာဒဳယာန် (Akkadian)။ လိက်ဏအ်ဂှ် စကာ ကညင် (Stylus) တုဲ ချူပ္ဍဲတိကောန်ဗိုတ်ရ။ ဗွဲကြဴ ဍေဟ်ပြံင်လှာဲအာ နဒဒှ် သၞောတ်ပတုပ်ရမ္သာင်ရ။
* '''ဟဳရဝ်ဂလစ် (Hieroglyphs):''' ဒှ်လိက် အဳဂျေပ် မစကာ ရုပ်နာနာသာ် သွက်ဂွံ ထ္ၜးအဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ရမ္သာင်ရ။ လိက်ဏအ်ဂှ် ဗွဲကြဴ ဒှ်အာ တမ်မူလ သၞောတ်အက္ခရ် အဗ်ဂျာဒ် ကေုာံ အလ်ဖာဗေတ် ရ။&lt;ref&gt;Gnanadesikan, Amalia (2011). ''The Writing Revolution: Cuneiform to the Internet''. Blackwell Publishing. p. 15-18.&lt;/ref&gt;

== သၞောတ် လိက်ရုပ် မဳသဝ်အမေရိက ==
ပ္ဍဲဒေသ အမေရိကလဒေါဝ် (Mesoamerica) မ္ဂး ဂကူမာယာ (Maya) တအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် သၞောတ်လိက်ရုပ် မပြာကတ်မွဲရ။ လိက်မာယာဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု လိက်ရုပ် ကေုာံ သင်္ကေတရမ္သာင် (Syllabograms) နှဴရဴရေင်သကအ်ရ။ ရုပ်တအ်ဂှ် ချူလဝ် ဗီုပြင် က္ဍိုပ်မၞိဟ်၊ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ အရာဝတ္ထုနာနာရ။ လိက်ဏအ်ဂှ် ဒှ်သၞောတ်ချူလိက် မဍိုက်ပေင်အိုတ် ပ္ဍဲတိုက်အမေရိက ကိုပ်ကၠာ ကောန်ယူရဝ်တအ် ဟွံစိုပ်ရ။

== တင်တၞဟ်ခြာ ကုသၞောတ်တၞဟ် ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:80%; margin: 1em auto;&quot;
|+ တာဗျူလာ ထ္ၜးတင်တၞဟ်ခြာ သၞောတ်လိက်ဂမၠိုင်
|-
! ဂကူ သၞောတ်လိက် !! ပစၞးကဵု !! ဥပမာ !! သၞောတ်လိက် မစကာ
|-
| '''လိက်ရုပ်''' (Logogram) || အဓိပ္ပါယ် (Word/Morpheme) || 木 (ဆု) || ကြုက်၊ ဟဳရဝ်ဂလစ်
|-
| '''[[အက္ခရ်]]''' (Alphabet) || ရမ္သာင်ဗျည်/သရ (Phoneme) || K (က) || အင်္ဂလိက်၊ လပ်တေန်
|-
| '''[[အဘူဂဳဒါ]]''' (Abugida) || ဗျည် ကဵု သင်္ကေတသရ || က (ka), ကိ (ki) || မန်၊ ဒေဝနာဂရဳ၊ ဗၟာ
|-
| '''သၞောတ်ပတုပ်ရမ္သာင်''' (Syllabary) || ရမ္သာင်ပံင် (Syllable) || か (ka), き (ki) || ဂျပါန် (ဟဳရာဂါနာ)
|}

== ခေတ်ကာလ လၟုဟ် ကေုာံ လွပ် ==
ၜိုန်ရ သၞောတ်လိက် အက္ခရ် (Alphabet) တအ် ပြးဇးစကာဒၟံင် အလုံဂၠးတိကီုလေဝ်၊ လိက်ရုပ်ဂှ် လွပ်ဟွံအိုတ်အာရ။ တ္ၚဲဏအ် ပ္ဍဲသၞောတ် လိက်အင်္ဂလိက် ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်မန် လေဝ် စကာဒၟံင် လိက်ရုပ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဥပမာ - 
* ဂၞန်သင်္ချာတအ်ဂှ် ဒှ်လိက်ရုပ်ရ ('''1, 2, 3''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''၁, ၂, ၃''')။ မၞိဟ်မွဲကဵုမွဲ ဟီုအရေဝ် ဂၞန်ဏအ် ဟွံတုပ်ကီုလေဝ် အဓိပ္ပါယ်ဍေဟ် တုပ်ဒၟံင်ရ။
* သင်္ကေတ သြန် ('''$, €, £''') ကေုာံ သင်္ကေတ သင်္ချာ ('''+, -, =, %''') တအ်ဂှ် ဒှ်လိက်ရုပ်ဖအိုတ်ရ။
* ပ္ဍဲခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ်ဏအ် သင်္ကေတ အဳမဝ်ဂျဳ ('''Emojis''' 😅, ❤️, 🚗) တအ်ဂှ်လေဝ် လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲသၞောတ်လိက်ရုပ် ခေတ်တၟိကီုရ။&lt;ref&gt;Coulmas, Florian (1989). ''The Writing Systems of the World''. Blackwell Publishers. p. 91-95.&lt;/ref&gt;

== ခက်ခုဲ ကေုာံ ဂုဏ်ဖိုလ် ==
'''ဂုဏ်ဖိုလ်:'''
လိက်ရုပ်ဂှ် ဖိုလ်ခိုဟ်ဍေဟ်ဂှ် ဒှ်အရာမဆက်စပ် ကုအဓိပ္ပါယ်တိုက်ရိုက်တုဲ ၜိုန်ရ ရမ္သာင်အရေဝ် (Dialect) ဟွံတုပ်ကီုလေဝ် စကာလိက် သွက်ဂွံ ဆက်ဆောံရေင်သကအ် မာန်ရ။ ဗီုကဵု ဍုင်ကြုက် မၞုံကဵု အရေဝ်ဒေသနာနာဂှ် လိက်ရုပ်ကြုက် မွဲဟေင် ပံင်ကောံကဵု ညးတအ်မာန်ရ။ တုဲပၠန် ဗှ်လိက်ရုပ်ဂှ် ပြဟ်အာ နူကဵု ဗှ်လိက်အက္ခရ် မဒးပံင်ရမ္သာင်ရ။

'''ခက်ခုဲ:'''
ခက်ခုဲ အဓိကဂှ် လၟိဟ်အက္ခရ် နွံဂၠိုင်လောန်ရ။ သွက်ဂွံ ဗှ်လိက်ကြုက်မွဲ ကၠိုဟ်မာန်ဂှ် အောန်အိုတ် ဒးသမ္တီလဝ် လိက်ရုပ် ၃၀၀၀ မ ပြင်င်ရ။ ဣဏအ်ဂှ် ကဵုခက်ခုဲ ပ္ဍဲပရေင်ပညာ ကေုာံ ကာလခၞံဗဒှ် စက်ကောန်ပျူတာ ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ်ရ။ ဆဂး နကဵု နဲကဲခေတ်တၟိ လၟုဟ်မ္ဂး ပရေင်ခက်ခုဲတအ်ဏအ် အောန်စှ်ေအာယျရ။

== သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
လိက်ရုပ်ဂှ် ၜိုန်ရ ဒှ်သၞောတ်ချူလိက် မစမံက်ဂတဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဝင်ကောန်မၞိဟ်ကီုလေဝ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဍေဟ်ဆက်တန်တဴဒၟံင် ဖိုဟ်ရ။ နူကဵု လိက်ကညင် ခေတ်တြေံ စဵုကဵုစိုပ် လိက်ရုပ်ကြုက် ကေုာံ သင်္ကေတ အဳမဝ်ဂျဳ တအ်ဂှ် ထ္ၜးကဵုဒၟံင် ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ်တအ် နွံပၟိက်ဒၟံင် ကုသင်္ကေတ မထ္ၜးအဓိပ္ပါယ် တိုက်ရိုက် သွက်ဂွံ ဆက်ဆောံရေင်သကအ်ရ။ လိက်ရုပ်ဂှ် ဒှ်အာဲကၟာဲ ဉာဏ်ပညာ ကောန်မၞိဟ် မပြာကတ်မွဲရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

&lt;!-- Categories --&gt;
[[Category:သၞောတ်ချူလိက်]]
[[Category:လိက်ရုပ်]]
[[Category:ဝင် လိက်ပတ်]]
[[Category:အက္ခရ်ဂမၠိုင်]]

&lt;!-- Navigation Box --&gt;
{| class=&quot;navbox&quot; style=&quot;width: 100%; text-align: center; border: 1px solid #aaa; background: #f9f9f9; margin-top: 2em; padding: 5px;&quot;
|-
! style=&quot;background: #ccf; padding: 5px;&quot; | ဂကူ သၞောတ်ချူလိက် ဂမၠိုင် (Writing Systems)
|-
| style=&quot;padding: 5px;&quot; | [[အက္ခရ်]] (Alphabet) • [[အဘူဂဳဒါ]] (Abugida) • [[အဗ်ဂျာဒ်]] (Abjad) • [[သၞောတ်ပတုပ်ရမ္သာင်]] (Syllabary) • [[လိက်ရုပ်]] (Logogram)
|}</text>
      <sha1>lro93bvlaqx9mwvh30zvz7jf1dew99k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လၟိဟ် သဘာဝ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12148</id>
    <revision>
      <id>57925</id>
      <timestamp>2026-10-10T09:52:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox mathematical statement | title = လၟိဟ် သဘာဝ&lt;br&gt;(Natural Number) | image = [[File:N_blackboard_bold.svg|150px|alt=Blackboard bold N]] | caption = သင်္ကေတ လၟိဟ် သဘာဝ မကော်စ ℕ | field = [[သင်္ချာ]] (Mathematics) | specific_field = [[သင်္ချာ သဇိုင်]] (Arithmetic), [[သၞောတ် ဂကောံ]] (Set Th...&quot;</comment>
      <origin>57925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15775" sha1="gb9qclpi2z6kijfpspmq60j4flyfv3x" xml:space="preserve">{{Infobox mathematical statement
| title = လၟိဟ် သဘာဝ&lt;br&gt;(Natural Number)
| image = [[File:N_blackboard_bold.svg|150px|alt=Blackboard bold N]]
| caption = သင်္ကေတ လၟိဟ် သဘာဝ မကော်စ ℕ
| field = [[သင်္ချာ]] (Mathematics)
| specific_field = [[သင်္ချာ သဇိုင်]] (Arithmetic), [[သၞောတ် ဂကောံ]] (Set Theory)
| statement = &lt;math&gt;\mathbb{N} = \{1, 2, 3, \ldots\}&lt;/math&gt; ဟွံသေင်မ္ဂး &lt;math&gt;\mathbb{N}_0 = \{0, 1, 2, 3, \ldots\}&lt;/math&gt;
| properties = ရိုဟ်လၟိဟ်မာန် (Countable), ဟွံမွဲကဵု လၟိဟ်သၟဝ်သုည (Non-negative)
}}

'''လၟိဟ် သဘာဝ''' ({{lang-en|Natural number}}) ဂှ် ပ္ဍဲဘာသာ [[သင်္ချာ]] (Mathematics) မ္ဂး ဒှ်လၟိဟ် မစကာ သွက်ဂွံ ရိုဟ်လၟိဟ် (counting) (ဥပမာ - &quot;နွံ မၞိဟ် ပိ တၠ ပ္ဍဲကောံဓရီု&quot;) ကေုာံ သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး လၟေင် (ordering) (ဥပမာ - &quot;ညးဏအ် ဒှ်မၞိဟ် မရနုက်ကဵု ပိ&quot;) ရ။ ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး လၟိဟ် သဘာဝ ဝွံ စနူကဵု ၁, ၂, ၃, ၄... စဵုကဵု အနန္တ (Infinity) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်သင်္ချာလ္ၚဵု ကေုာံ [[ကောန်ပျူတာ]] တအ်မ္ဂး သုည (0) ဂှ်လေဝ် စုတ်လၟိဟ် ပ္ဍဲ လၟိဟ် သဘာဝ ကီုရ။ 

လၟိဟ် သဘာဝ ဝွံ ဒှ်သဇိုင်အဓိက သွက်ဂွံလ္ၚတ် လၟိဟ်တၞဟ်တအ် ဗီုကဵု [[လၟိဟ် အလုံ]] (Integers), [[လၟိဟ် ရာသဳနဳ]] (Rational numbers), ကေုာံ [[လၟိဟ် ဇေတ်]] (Real numbers) တအ်ရ။

== နိဒါန် ==
လၟိဟ် သဘာဝ ဂှ် ဒှ်လၟိဟ် မလောဲသွာအိုတ် ကေုာံ မံက်ဂတဝ်ကၠုင်လဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဝင်ကောန်မၞိဟ်တအ် သွက်ဂွံ ရိုဟ်လၟိဟ် ကပေါတ်နာနာရ။ ပ္ဍဲသင်္ချာခေတ်တၟိမ္ဂး ဂကောံလၟိဟ် သဘာဝ (Set of natural numbers) ဂှ် ကဵုလဝ် သင်္ကေတ စၞောန်ထ္ၜး နကဵု မအက္ခရ် အင်္ဂလိက် &lt;math&gt;\mathbb{N}&lt;/math&gt; (N) ရ။ တၞဟ်နဂွံ ပါ်ခြာ လၟိဟ်သဘာဝ မပါသုည ကဵု ဟွံပါသုညဂှ် တၠပညာတအ် စကာ &lt;math&gt;\mathbb{N}_0&lt;/math&gt; (သွက်လၟိဟ် မပါ 0) ကေုာံ &lt;math&gt;\mathbb{N}_1&lt;/math&gt; ဟွံသေင်မ္ဂး &lt;math&gt;\mathbb{N}^+&lt;/math&gt; (သွက်လၟိဟ် မစနူ 1) ရ။

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
[[File:Ishango_bone.jpg|thumb|right|250px|ဇုတ် အဳရှာန်ဂဝ် (Ishango bone) မထ္ၜးလဝ် ပရေင်ရိုဟ်လၟိဟ် သဘာဝ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲအာဖရိက]]
ပရေင်ရိုဟ်လၟိဟ် သဘာဝ ဂှ် မံက်ဂတဝ်ကၠုင်လဝ် နူခေတ် တမၠာတေအ်ရ။ သက်သဳ ဝင်တမၠာ မထ္ၜးလဝ် ပွမရိုဟ်လၟိဟ် မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် &quot;ဇုတ် အဳရှာန်ဂဝ်&quot; (Ishango bone) မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဒေသ အာဖရိက (ၜိုတ် ၂၀,၀၀၀ သၞာံ ဘဳသဳ) မဒှ်ရ။&lt;ref&gt;Flegg, Graham (2002). ''Numbers: Their History and Meaning''. Courier Corporation. p. 14.&lt;/ref&gt; 

ဂကူအဳဂျေပ် တမၠာ (Ancient Egyptians) ကေုာံ ဂကူဗေဗဳလုံ (Babylonians) တအ်ဂှ် စကာလဝ် သၞောတ်လၟိဟ် သဘာဝ သွက်ဂွံ တော် အခေါန်၊ တော် အခိင် တ္ၚဲ နာဍဳ ကေုာံ ဗၞတ်ဗ္ၜတ် တိဍာ်ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲခေတ် ဂရိတ် (Greek) မ္ဂး တၠပညာ [[ပဳသာဂဝ်ရပ်]] (Pythagoras) ကေုာံ [[အာခဳမဳဒဳသ်]] (Archimedes) တအ် လ္ၚတ်ကၠုင် လၟိဟ် သဘာဝ နကဵု လဒက်ပ္တန် သင်္ချာ ဒဿန ဗွဲမဇိပ်ဂၠိပ်ရ။ 

== သင်္ကေတ ကေုာံ ပွံက် ==
သင်္ကေတ အဓိက သွက် လၟိဟ် သဘာဝ ဂှ် ဒှ် &lt;math&gt;\mathbb{N}&lt;/math&gt; ရ။ ပွံက် လၟိဟ် သဘာဝ ဝွံ နွံ ၜါ သာ် အဓိက-
# '''အတိုင် သၞောတ် ISO 80000-2:''' လၟိဟ် သဘာဝ ဂှ် စနူကဵု သုည (0)။ &lt;br&gt; &lt;math&gt;\mathbb{N} = \{0, 1, 2, 3, \ldots\}&lt;/math&gt;
# '''အတိုင် အခိုက်ကၞာ တြေံ (Traditional):''' လၟိဟ် သဘာဝ ဂှ် စနူကဵု မွဲ (1)။ &lt;br&gt; &lt;math&gt;\mathbb{N} = \{1, 2, 3, 4, \ldots\}&lt;/math&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ သၞောတ်ဂကောံ (Set theory) ကေုာံ ကောန်ပျူတာ (Computer science) မ္ဂး လၟိဟ် 0 ဝွံ ဒှ်သဇိုင် အဓိကတုဲ ညးတအ် ပၠုပ်စုတ် 0 ပ္ဍဲ လၟိဟ် သဘာဝ လၟိုန်ရ။&lt;ref&gt;Hamilton, A. G. (1988). ''Logic for Mathematicians''. Cambridge University Press. p. 119.&lt;/ref&gt;

== လက္ချဏ် သၞောတ်လၟိဟ် ==
လၟိဟ် သဘာဝ တအ် နွံကဵု လက္ချဏ် သၞောတ်လၟိဟ် (Algebraic properties) နာနာ မပ္တံကဵု ပွမပံင် (Addition) ကေုာံ ပွမတၟိုန် (Multiplication) ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 80%; margin: 1em auto;&quot;
|+ လက္ချဏ် လၟိဟ် သဘာဝ ဂမၠိုင် (Properties of Natural Numbers)
|-
! လက္ချဏ် (Property) !! ပွမပံင် (Addition) !! ပွမတၟိုန် (Multiplication)
|-
| '''ကၟာတ်လဝ် (Closure)''' || &lt;math&gt;a + b \in \mathbb{N}&lt;/math&gt; (က္လေင်ဒှ် လၟိဟ်သဘာဝ ပၠန်) || &lt;math&gt;a \times b \in \mathbb{N}&lt;/math&gt; (က္လေင်ဒှ် လၟိဟ်သဘာဝ ပၠန်)
|-
| '''ပြံင်ဒၞာဲ (Commutative)''' || &lt;math&gt;a + b = b + a&lt;/math&gt; || &lt;math&gt;a \times b = b \times a&lt;/math&gt;
|-
| '''ပံင်ဗစိုပ် (Associative)''' || &lt;math&gt;(a + b) + c = a + (b + c)&lt;/math&gt; || &lt;math&gt;(a \times b) \times c = a \times (b \times c)&lt;/math&gt;
|-
| '''သၞောတ်ပါ်ပရအ် (Distributive)''' || colspan=&quot;2&quot; | &lt;math&gt;a \times (b + c) = (a \times b) + (a \times c)&lt;/math&gt;
|}

ဆဂး သွက် ပွမနုက် (Subtraction) ကေုာံ ပွမပါ် (Division) မ္ဂး ယဝ်တော် အကြာ လၟိဟ် သဘာဝ ၜါမ္ဂး သွဟ်ဍေဟ် ဟွံဒှ် လၟိဟ် သဘာဝ လၟိုန်ကာလရ။ (ဥပမာ - ၃ နုက် ၅ မ္ဂး ဂွံ -၂၊ မဟွံသေင် ကုလၟိဟ်သဘာဝ)။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဒးခၞံဗဒှ် လၟိဟ် အလုံ (Integers) ရ။

== ပရေင်ဆက်စပ် ကုသုည ==
[[File:Number-line.svg|thumb|right|300px|လၟေင် လၟိဟ် သဘာဝ ကေုာံ လၟိဟ် အလုံ မစၞောန်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲ ღေင်လၟိဟ် (Number line)]]
[[သုည]] (Zero) ဝွံ နွံ ပရေင်ဆက်စပ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ကု လၟိဟ် သဘာဝ ရ။ လ္ၚတ်ရံင် ပ္ဍဲဝင်မ္ဂး 0 ဂှ် ဂကူအိန္ဒိယတအ် စဖန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲခေတ် လဒေါဝ်ရ။ ယဝ်ပၠုပ်စုတ် 0 ပ္ဍဲ လၟိဟ် သဘာဝ မ္ဂး ဍေဟ်နွံကဵု ဒြဟတ် သွက်ပွမပံင် (Additive identity) တွဟ်မ္ဂး &lt;math&gt;a + 0 = a&lt;/math&gt; ရ။

== သၞောတ် ပဳယာနဝ် ==
ပ္ဍဲကၞောတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် တၠပညာသင်္ချာ အဳတလဳ [[ဂျူသေပ်ပေ ပဳယာနဝ်]] (Giuseppe Peano) ခၞံဗဒှ် သၞောတ်ဝ် သဇိုင် ၅ တင် သွက်လၟိဟ် သဘာဝ မကော်စ သၞောတ် ပဳယာနဝ် (Peano axioms) ရ။&lt;ref&gt;Mendelson, Elliott (2008). ''Number Systems and the Foundations of Analysis''. Dover Publications. p. 13.&lt;/ref&gt; 
# &lt;math&gt;0&lt;/math&gt; ဂှ် ဒှ် လၟိဟ် သဘာဝ မွဲရ။
# ဇၟာပ် လၟိဟ် သဘာဝ &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; နွံကဵု လၟိဟ်အဆက် (Successor) &lt;math&gt;S(n)&lt;/math&gt; ရ။ (ဥပမာ S(0)=1, S(1)=2)။
# လၟိဟ် &lt;math&gt;0&lt;/math&gt; ဂှ် ဟွံဒှ် လၟိဟ်အဆက် သွက်လၟိဟ် သဘာဝ လဵုမွဲရ။ (တွဟ်မ္ဂး 0 ဂှ် ဒှ်လၟိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်)
# ယဝ် &lt;math&gt;S(a) = S(b)&lt;/math&gt; မ္ဂး၊ &lt;math&gt;a = b&lt;/math&gt; ရ။ (လၟိဟ်အဆက် ၜါ တုပ်မ္ဂး တမ်ဍေဟ်လေဝ် တုပ်ရ)
# (Mathematical Induction): ယဝ်ရ လက္ချဏ်မွဲ နွံပ္ဍဲ 0 တုဲ၊ ဇၟာပ်မနွံပ္ဍဲ n ဂှ် နွံပ္ဍဲ S(n) ကီုမ္ဂး၊ လက္ချဏ်ဂှ် နွံပ္ဍဲ လၟိဟ် သဘာဝ ဖအိုတ်ရ။

== လွပ် ပ္ဍဲသင်္ချာ ==
လၟိဟ် သဘာဝ ဂှ် စကာဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲကဏ္ဍသင်္ချာနာနာသာ်ရ။ တၠပညာတအ် စကာ လၟိဟ် သဘာဝ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် [[ကိန်းဂဏန်းသဇိုင်]] (Number theory) မပ္တံကဵု [[လၟိဟ် သက္ကုစုံ]] (Prime numbers) ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ဒြဟတ်စက် (Combinatorics) တအ်ရ။ သာ်ဂှ်ဟွံသေင် လၟိဟ် သဘာဝ ဝွံ ဒှ်သဇိုင် သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် လၟိဟ် ရာသဳနဳ ကေုာံ လၟိဟ် ဇေတ် ပ္ဍဲပရေင်လ္ၚတ် သင်္ချာ ခေတ်တၟိ (Real Analysis) ရ။&lt;ref&gt;Burrill, Claude W. (1967). ''Foundations of Real Numbers''. McGraw-Hill. p. 25.&lt;/ref&gt;

== လွပ် ပ္ဍဲကောန်ပျူတာ ==
ပ္ဍဲကွတ် [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer Science) မ္ဂး၊ လၟိဟ် သဘာဝ ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။ ပရေင်ကၠောန်စက် (Algorithms) ကေုာံ သၞောတ်ဒေတာ (Data structures) ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် စကာ လၟိဟ် သဘာဝ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ အညွှန်း (Index) ဗီုကဵု ပ္ဍဲ Array တအ်ရ။ Array ဇၟာပ်မ ပ္ဍဲဘာသာ ပရဝ်ဂရာမ်မေန် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် စရိုဟ်နူကဵု အညွှန်း 0 (Zero-based indexing) ရ။ ဣဏအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ် အဓိက မပၠုပ်စုတ် သုည ပ္ဍဲ လၟိဟ် သဘာဝ ကီုရ။

== လၟိဟ် မသက္ကုအပိုအ် ==
ဂကောံ လၟိဟ် သဘာဝ ဝွံ ဟွံမွဲကဵု လက္ကရဴအိုတ်တုဲ ဍေဟ် ဒှ်လၟိဟ် မသက္ကုအပိုအ် (Infinite set) ရ။ အတိုင် သၞောတ် သာ် ဂျောတ် ကာန်တာ (Georg Cantor) မ္ဂး လၟိဟ် အနန္တ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အနန္တ မရိုဟ်လၟိဟ်မာန် (Countably infinite) ရ။ သင်္ကေတ အနန္တ သွက် လၟိဟ် သဘာဝ ဂှ် ညးကော်စ အာလက်ဖ်-သုည (Aleph-nought, &lt;math&gt;\aleph_0&lt;/math&gt;) ရ။&lt;ref&gt;Mac Lane, Saunders; Birkhoff, Garrett (1999). ''Algebra''. AMS Chelsea Publishing. p. 45.&lt;/ref&gt; ၜိုန်ရ ဂကောံ လၟိဟ် အလုံ (Integers) ကေုာံ လၟိဟ် ရာသဳနဳ (Rationals) တအ် နွံလၟိဟ် ဂၠိုင်နူ လၟိဟ် သဘာဝ ဗီုမထေင်ကေတ်မာန်ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲသၞောတ် Cardinality မ္ဂး လၟိဟ် အနန္တ ဍေဟ်တအ်ဂှ် တုပ်သၟဟ်ကဵု &lt;math&gt;\aleph_0&lt;/math&gt; ဖအိုတ်ရ။

== သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
လၟိဟ် သဘာဝ &lt;math&gt;\mathbb{N}&lt;/math&gt; ဂှ် ဒှ်တမ်မူလ သင်္ချာ ဖအိုတ် မမံက်ဂတဝ်ကၠုင်လဝ် နူကဵု ဘဝကောန်မၞိဟ်တအ် ဇေတ်ဇေတ်ရ။ စနူကဵု ပရေင်ရိုဟ်လၟိဟ် ကပေါတ် သာမည လဒေါဝ်ဂြိုပ်ဂှ် စဵုကဵုစိုပ် ပရေင်ချူ ပရဝ်ဂရာမ် ကောန်ပျူတာ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဂှ် လၟိဟ် သဘာဝ ဝွံ ဆက်တုဲ ဒှ်ဒၟံင် သဇိုင်အဓိက သွက် ပညာသိပ္ပံ ကေုာံ ကွတ်စက်တအ်ရ။ လၟိဟ် သဘာဝ တအ်ဂှ် ဆက်တုဲ စၞောန်ထ္ၜးကဵု ပရေင်ကၠိုဟ်ခိုဟ် ပ္ဍဲသၞောတ် အနန္တ မဇြိုဟ်နက်တအ် ကီုရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

&lt;!-- Categories --&gt;
[[Category:သင်္ချာ]]
[[Category:လၟိဟ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:သင်္ချာ သဇိုင်]]
[[Category:သၞောတ် ဂကောံ]]

&lt;!-- Navigation Box --&gt;
{| class=&quot;navbox&quot; style=&quot;width: 100%; text-align: center; border: 1px solid #aaa; background: #f9f9f9; margin-top: 2em; padding: 5px;&quot;
|-
! style=&quot;background: #ccf; padding: 5px;&quot; | ဂကောံ လၟိဟ် သင်္ချာ ဂမၠိုင် (Number Systems)
|-
| style=&quot;padding: 5px;&quot; | [[လၟိဟ် သဘာဝ]] (&lt;math&gt;\mathbb{N}&lt;/math&gt;) • [[လၟိဟ် အလုံ]] (&lt;math&gt;\mathbb{Z}&lt;/math&gt;) • [[လၟိဟ် ရာသဳနဳ]] (&lt;math&gt;\mathbb{Q}&lt;/math&gt;) • [[လၟိဟ် ဇေတ်]] (&lt;math&gt;\mathbb{R}&lt;/math&gt;) • [[လၟိဟ် ကွိင်ကွိုက်]] (&lt;math&gt;\mathbb{C}&lt;/math&gt;)
|}</text>
      <sha1>gb9qclpi2z6kijfpspmq60j4flyfv3x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57931</id>
      <parentid>57925</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T10:02:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15809" sha1="8bf6s735yo8k9uu3i35lni1cxm96ae6" xml:space="preserve">{{Infobox mathematical statement
| title = လၟိဟ် သဘာဝ&lt;br&gt;(Natural Number)
| image = [[File:N_blackboard_bold.svg|150px|alt=Blackboard bold N]]
| caption = သင်္ကေတ လၟိဟ် သဘာဝ မကော်စ ℕ
| field = [[သင်္ချာ]] (Mathematics)
| specific_field = [[သင်္ချာ သဇိုင်]] (Arithmetic), [[သၞောတ် ဂကောံ]] (Set Theory)
| statement = &lt;math&gt;\mathbb{N} = \{1, 2, 3, \ldots\}&lt;/math&gt; ဟွံသေင်မ္ဂး &lt;math&gt;\mathbb{N}_0 = \{0, 1, 2, 3, \ldots\}&lt;/math&gt;
| properties = ရိုဟ်လၟိဟ်မာန် (Countable), ဟွံမွဲကဵု လၟိဟ်သၟဝ်သုည (Non-negative)
}}

'''လၟိဟ် သဘာဝ''' ({{lang-en|Natural number}}) ဂှ် ပ္ဍဲဘာသာ [[သင်္ချာ]] (Mathematics) မ္ဂး ဒှ်လၟိဟ် မစကာ သွက်ဂွံ ရိုဟ်လၟိဟ် (counting) (ဥပမာ - &quot;နွံ မၞိဟ် ပိ တၠ ပ္ဍဲကောံဓရီု&quot;) ကေုာံ သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး လၟေင် (ordering) (ဥပမာ - &quot;ညးဏအ် ဒှ်မၞိဟ် မရနုက်ကဵု ပိ&quot;) ရ။ ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး လၟိဟ် သဘာဝ ဝွံ စနူကဵု ၁, ၂, ၃, ၄... စဵုကဵု အနန္တ (Infinity) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်သင်္ချာလ္ၚဵု ကေုာံ [[ကောန်ပျူတာ]] တအ်မ္ဂး သုည (0) ဂှ်လေဝ် စုတ်လၟိဟ် ပ္ဍဲ လၟိဟ် သဘာဝ ကီုရ။ 

လၟိဟ် သဘာဝ ဝွံ ဒှ်သဇိုင်အဓိက သွက်ဂွံလ္ၚတ် လၟိဟ်တၞဟ်တအ် ဗီုကဵု [[လၟိဟ် အလုံ]] (Integers), [[လၟိဟ် ရာသဳနဳ]] (Rational numbers), ကေုာံ [[လၟိဟ် ဇေတ်]] (Real numbers) တအ်ရ။

== နိဒါန် ==
လၟိဟ် သဘာဝ ဂှ် ဒှ်လၟိဟ် မလောဲသွာအိုတ် ကေုာံ မံက်ဂတဝ်ကၠုင်လဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဝင်ကောန်မၞိဟ်တအ် သွက်ဂွံ ရိုဟ်လၟိဟ် ကပေါတ်နာနာရ။ ပ္ဍဲသင်္ချာခေတ်တၟိမ္ဂး ဂကောံလၟိဟ် သဘာဝ (Set of natural numbers) ဂှ် ကဵုလဝ် သင်္ကေတ စၞောန်ထ္ၜး နကဵု မအက္ခရ် အင်္ဂလိက် &lt;math&gt;\mathbb{N}&lt;/math&gt; (N) ရ။ တၞဟ်နဂွံ ပါ်ခြာ လၟိဟ်သဘာဝ မပါသုည ကဵု ဟွံပါသုညဂှ် တၠပညာတအ် စကာ &lt;math&gt;\mathbb{N}_0&lt;/math&gt; (သွက်လၟိဟ် မပါ 0) ကေုာံ &lt;math&gt;\mathbb{N}_1&lt;/math&gt; ဟွံသေင်မ္ဂး &lt;math&gt;\mathbb{N}^+&lt;/math&gt; (သွက်လၟိဟ် မစနူ 1) ရ။

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
[[File:Ishango_bone.jpg|thumb|right|250px|ဇုတ် အဳရှာန်ဂဝ် (Ishango bone) မထ္ၜးလဝ် ပရေင်ရိုဟ်လၟိဟ် သဘာဝ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲအာဖရိက]]
ပရေင်ရိုဟ်လၟိဟ် သဘာဝ ဂှ် မံက်ဂတဝ်ကၠုင်လဝ် နူခေတ် တမၠာတေအ်ရ။ သက်သဳ ဝင်တမၠာ မထ္ၜးလဝ် ပွမရိုဟ်လၟိဟ် မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် &quot;ဇုတ် အဳရှာန်ဂဝ်&quot; (Ishango bone) မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဒေသ အာဖရိက (ၜိုတ် ၂၀,၀၀၀ သၞာံ ဘဳသဳ) မဒှ်ရ။&lt;ref&gt;Flegg, Graham (2002). ''Numbers: Their History and Meaning''. Courier Corporation. p. 14.&lt;/ref&gt; 

ဂကူအဳဂျေပ် တမၠာ (Ancient Egyptians) ကေုာံ ဂကူဗေဗဳလုံ (Babylonians) တအ်ဂှ် စကာလဝ် သၞောတ်လၟိဟ် သဘာဝ သွက်ဂွံ တော် အခေါန်၊ တော် အခိင် တ္ၚဲ နာဍဳ ကေုာံ ဗၞတ်ဗ္ၜတ် တိဍာ်ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲခေတ် ဂရိတ် (Greek) မ္ဂး တၠပညာ [[ပဳတာဂဝ်ရာပ်|ပဳတာဂဝ်ရပ်]] (Pythagoras) ကေုာံ [[အာခဳမဳဒဳသ်]] (Archimedes) တအ် လ္ၚတ်ကၠုင် လၟိဟ် သဘာဝ နကဵု လဒက်ပ္တန် သင်္ချာ ဒဿန ဗွဲမဇိပ်ဂၠိပ်ရ။ 

== သင်္ကေတ ကေုာံ ပွံက် ==
သင်္ကေတ အဓိက သွက် လၟိဟ် သဘာဝ ဂှ် ဒှ် &lt;math&gt;\mathbb{N}&lt;/math&gt; ရ။ ပွံက် လၟိဟ် သဘာဝ ဝွံ နွံ ၜါ သာ် အဓိက-
# '''အတိုင် သၞောတ် ISO 80000-2:''' လၟိဟ် သဘာဝ ဂှ် စနူကဵု သုည (0)။ &lt;br&gt; &lt;math&gt;\mathbb{N} = \{0, 1, 2, 3, \ldots\}&lt;/math&gt;
# '''အတိုင် အခိုက်ကၞာ တြေံ (Traditional):''' လၟိဟ် သဘာဝ ဂှ် စနူကဵု မွဲ (1)။ &lt;br&gt; &lt;math&gt;\mathbb{N} = \{1, 2, 3, 4, \ldots\}&lt;/math&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ သၞောတ်ဂကောံ (Set theory) ကေုာံ ကောန်ပျူတာ (Computer science) မ္ဂး လၟိဟ် 0 ဝွံ ဒှ်သဇိုင် အဓိကတုဲ ညးတအ် ပၠုပ်စုတ် 0 ပ္ဍဲ လၟိဟ် သဘာဝ လၟိုန်ရ။&lt;ref&gt;Hamilton, A. G. (1988). ''Logic for Mathematicians''. Cambridge University Press. p. 119.&lt;/ref&gt;

== လက္ချဏ် သၞောတ်လၟိဟ် ==
လၟိဟ် သဘာဝ တအ် နွံကဵု လက္ချဏ် သၞောတ်လၟိဟ် (Algebraic properties) နာနာ မပ္တံကဵု ပွမပံင် (Addition) ကေုာံ ပွမတၟိုန် (Multiplication) ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 80%; margin: 1em auto;&quot;
|+ လက္ချဏ် လၟိဟ် သဘာဝ ဂမၠိုင် (Properties of Natural Numbers)
|-
! လက္ချဏ် (Property) !! ပွမပံင် (Addition) !! ပွမတၟိုန် (Multiplication)
|-
| '''ကၟာတ်လဝ် (Closure)''' || &lt;math&gt;a + b \in \mathbb{N}&lt;/math&gt; (က္လေင်ဒှ် လၟိဟ်သဘာဝ ပၠန်) || &lt;math&gt;a \times b \in \mathbb{N}&lt;/math&gt; (က္လေင်ဒှ် လၟိဟ်သဘာဝ ပၠန်)
|-
| '''ပြံင်ဒၞာဲ (Commutative)''' || &lt;math&gt;a + b = b + a&lt;/math&gt; || &lt;math&gt;a \times b = b \times a&lt;/math&gt;
|-
| '''ပံင်ဗစိုပ် (Associative)''' || &lt;math&gt;(a + b) + c = a + (b + c)&lt;/math&gt; || &lt;math&gt;(a \times b) \times c = a \times (b \times c)&lt;/math&gt;
|-
| '''သၞောတ်ပါ်ပရအ် (Distributive)''' || colspan=&quot;2&quot; | &lt;math&gt;a \times (b + c) = (a \times b) + (a \times c)&lt;/math&gt;
|}

ဆဂး သွက် ပွမနုက် (Subtraction) ကေုာံ ပွမပါ် (Division) မ္ဂး ယဝ်တော် အကြာ လၟိဟ် သဘာဝ ၜါမ္ဂး သွဟ်ဍေဟ် ဟွံဒှ် လၟိဟ် သဘာဝ လၟိုန်ကာလရ။ (ဥပမာ - ၃ နုက် ၅ မ္ဂး ဂွံ -၂၊ မဟွံသေင် ကုလၟိဟ်သဘာဝ)။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဒးခၞံဗဒှ် လၟိဟ် အလုံ (Integers) ရ။

== ပရေင်ဆက်စပ် ကုသုည ==
[[File:Number-line.svg|thumb|right|300px|လၟေင် လၟိဟ် သဘာဝ ကေုာံ လၟိဟ် အလုံ မစၞောန်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲ ღေင်လၟိဟ် (Number line)]]
[[သုည]] (Zero) ဝွံ နွံ ပရေင်ဆက်စပ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ကု လၟိဟ် သဘာဝ ရ။ လ္ၚတ်ရံင် ပ္ဍဲဝင်မ္ဂး 0 ဂှ် ဂကူအိန္ဒိယတအ် စဖန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲခေတ် လဒေါဝ်ရ။ ယဝ်ပၠုပ်စုတ် 0 ပ္ဍဲ လၟိဟ် သဘာဝ မ္ဂး ဍေဟ်နွံကဵု ဒြဟတ် သွက်ပွမပံင် (Additive identity) တွဟ်မ္ဂး &lt;math&gt;a + 0 = a&lt;/math&gt; ရ။

== သၞောတ် ပဳယာနဝ် ==
ပ္ဍဲကၞောတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် တၠပညာသင်္ချာ အဳတလဳ [[ဂျူသေပ်ပေ ပဳယာနဝ်]] (Giuseppe Peano) ခၞံဗဒှ် သၞောတ်ဝ် သဇိုင် ၅ တင် သွက်လၟိဟ် သဘာဝ မကော်စ သၞောတ် ပဳယာနဝ် (Peano axioms) ရ။&lt;ref&gt;Mendelson, Elliott (2008). ''Number Systems and the Foundations of Analysis''. Dover Publications. p. 13.&lt;/ref&gt; 
# &lt;math&gt;0&lt;/math&gt; ဂှ် ဒှ် လၟိဟ် သဘာဝ မွဲရ။
# ဇၟာပ် လၟိဟ် သဘာဝ &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; နွံကဵု လၟိဟ်အဆက် (Successor) &lt;math&gt;S(n)&lt;/math&gt; ရ။ (ဥပမာ S(0)=1, S(1)=2)။
# လၟိဟ် &lt;math&gt;0&lt;/math&gt; ဂှ် ဟွံဒှ် လၟိဟ်အဆက် သွက်လၟိဟ် သဘာဝ လဵုမွဲရ။ (တွဟ်မ္ဂး 0 ဂှ် ဒှ်လၟိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်)
# ယဝ် &lt;math&gt;S(a) = S(b)&lt;/math&gt; မ္ဂး၊ &lt;math&gt;a = b&lt;/math&gt; ရ။ (လၟိဟ်အဆက် ၜါ တုပ်မ္ဂး တမ်ဍေဟ်လေဝ် တုပ်ရ)
# (Mathematical Induction): ယဝ်ရ လက္ချဏ်မွဲ နွံပ္ဍဲ 0 တုဲ၊ ဇၟာပ်မနွံပ္ဍဲ n ဂှ် နွံပ္ဍဲ S(n) ကီုမ္ဂး၊ လက္ချဏ်ဂှ် နွံပ္ဍဲ လၟိဟ် သဘာဝ ဖအိုတ်ရ။

== လွပ် ပ္ဍဲသင်္ချာ ==
လၟိဟ် သဘာဝ ဂှ် စကာဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲကဏ္ဍသင်္ချာနာနာသာ်ရ။ တၠပညာတအ် စကာ လၟိဟ် သဘာဝ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် [[ကိန်းဂဏန်းသဇိုင်]] (Number theory) မပ္တံကဵု [[လၟိဟ် သက္ကုစုံ]] (Prime numbers) ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ဒြဟတ်စက် (Combinatorics) တအ်ရ။ သာ်ဂှ်ဟွံသေင် လၟိဟ် သဘာဝ ဝွံ ဒှ်သဇိုင် သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် လၟိဟ် ရာသဳနဳ ကေုာံ လၟိဟ် ဇေတ် ပ္ဍဲပရေင်လ္ၚတ် သင်္ချာ ခေတ်တၟိ (Real Analysis) ရ။&lt;ref&gt;Burrill, Claude W. (1967). ''Foundations of Real Numbers''. McGraw-Hill. p. 25.&lt;/ref&gt;

== လွပ် ပ္ဍဲကောန်ပျူတာ ==
ပ္ဍဲကွတ် [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer Science) မ္ဂး၊ လၟိဟ် သဘာဝ ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။ ပရေင်ကၠောန်စက် (Algorithms) ကေုာံ သၞောတ်ဒေတာ (Data structures) ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် စကာ လၟိဟ် သဘာဝ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ အညွှန်း (Index) ဗီုကဵု ပ္ဍဲ Array တအ်ရ။ Array ဇၟာပ်မ ပ္ဍဲဘာသာ ပရဝ်ဂရာမ်မေန် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် စရိုဟ်နူကဵု အညွှန်း 0 (Zero-based indexing) ရ။ ဣဏအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ် အဓိက မပၠုပ်စုတ် သုည ပ္ဍဲ လၟိဟ် သဘာဝ ကီုရ။

== လၟိဟ် မသက္ကုအပိုအ် ==
ဂကောံ လၟိဟ် သဘာဝ ဝွံ ဟွံမွဲကဵု လက္ကရဴအိုတ်တုဲ ဍေဟ် ဒှ်လၟိဟ် မသက္ကုအပိုအ် (Infinite set) ရ။ အတိုင် သၞောတ် သာ် ဂျောတ် ကာန်တာ (Georg Cantor) မ္ဂး လၟိဟ် အနန္တ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အနန္တ မရိုဟ်လၟိဟ်မာန် (Countably infinite) ရ။ သင်္ကေတ အနန္တ သွက် လၟိဟ် သဘာဝ ဂှ် ညးကော်စ အာလက်ဖ်-သုည (Aleph-nought, &lt;math&gt;\aleph_0&lt;/math&gt;) ရ။&lt;ref&gt;Mac Lane, Saunders; Birkhoff, Garrett (1999). ''Algebra''. AMS Chelsea Publishing. p. 45.&lt;/ref&gt; ၜိုန်ရ ဂကောံ လၟိဟ် အလုံ (Integers) ကေုာံ လၟိဟ် ရာသဳနဳ (Rationals) တအ် နွံလၟိဟ် ဂၠိုင်နူ လၟိဟ် သဘာဝ ဗီုမထေင်ကေတ်မာန်ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲသၞောတ် Cardinality မ္ဂး လၟိဟ် အနန္တ ဍေဟ်တအ်ဂှ် တုပ်သၟဟ်ကဵု &lt;math&gt;\aleph_0&lt;/math&gt; ဖအိုတ်ရ။

== သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
လၟိဟ် သဘာဝ &lt;math&gt;\mathbb{N}&lt;/math&gt; ဂှ် ဒှ်တမ်မူလ သင်္ချာ ဖအိုတ် မမံက်ဂတဝ်ကၠုင်လဝ် နူကဵု ဘဝကောန်မၞိဟ်တအ် ဇေတ်ဇေတ်ရ။ စနူကဵု ပရေင်ရိုဟ်လၟိဟ် ကပေါတ် သာမည လဒေါဝ်ဂြိုပ်ဂှ် စဵုကဵုစိုပ် ပရေင်ချူ ပရဝ်ဂရာမ် ကောန်ပျူတာ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဂှ် လၟိဟ် သဘာဝ ဝွံ ဆက်တုဲ ဒှ်ဒၟံင် သဇိုင်အဓိက သွက် ပညာသိပ္ပံ ကေုာံ ကွတ်စက်တအ်ရ။ လၟိဟ် သဘာဝ တအ်ဂှ် ဆက်တုဲ စၞောန်ထ္ၜးကဵု ပရေင်ကၠိုဟ်ခိုဟ် ပ္ဍဲသၞောတ် အနန္တ မဇြိုဟ်နက်တအ် ကီုရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

&lt;!-- Categories --&gt;
[[Category:သင်္ချာ]]
[[Category:လၟိဟ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:သင်္ချာ သဇိုင်]]
[[Category:သၞောတ် ဂကောံ]]

&lt;!-- Navigation Box --&gt;
{| class=&quot;navbox&quot; style=&quot;width: 100%; text-align: center; border: 1px solid #aaa; background: #f9f9f9; margin-top: 2em; padding: 5px;&quot;
|-
! style=&quot;background: #ccf; padding: 5px;&quot; | ဂကောံ လၟိဟ် သင်္ချာ ဂမၠိုင် (Number Systems)
|-
| style=&quot;padding: 5px;&quot; | [[လၟိဟ် သဘာဝ]] (&lt;math&gt;\mathbb{N}&lt;/math&gt;) • [[လၟိဟ် အလုံ]] (&lt;math&gt;\mathbb{Z}&lt;/math&gt;) • [[လၟိဟ် ရာသဳနဳ]] (&lt;math&gt;\mathbb{Q}&lt;/math&gt;) • [[လၟိဟ် ဇေတ်]] (&lt;math&gt;\mathbb{R}&lt;/math&gt;) • [[လၟိဟ် ကွိင်ကွိုက်]] (&lt;math&gt;\mathbb{C}&lt;/math&gt;)
|}</text>
      <sha1>8bf6s735yo8k9uu3i35lni1cxm96ae6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>57932</id>
      <parentid>57931</parentid>
      <timestamp>2026-10-10T10:03:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>57932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15779" sha1="iflfdh2eaisuzqhe8sc0dy517e2nthk" xml:space="preserve">{{Infobox mathematical statement
| title = လၟိဟ် သဘာဝ&lt;br&gt;(Natural Number)
| image = [[File:N_blackboard_bold.svg|150px|alt=Blackboard bold N]]
| caption = သင်္ကေတ လၟိဟ် သဘာဝ မကော်စ ℕ
| field = [[သင်္ချာ]] (Mathematics)
| specific_field = [[သင်္ချာ သဇိုင်]] (Arithmetic), [[သၞောတ် ဂကောံ]] (Set Theory)
| statement = &lt;math&gt;\mathbb{N} = \{1, 2, 3, \ldots\}&lt;/math&gt; ဟွံသေင်မ္ဂး &lt;math&gt;\mathbb{N}_0 = \{0, 1, 2, 3, \ldots\}&lt;/math&gt;
| properties = ရိုဟ်လၟိဟ်မာန် (Countable), ဟွံမွဲကဵု လၟိဟ်သၟဝ်သုည (Non-negative)
}}

'''လၟိဟ် သဘာဝ''' ({{lang-en|Natural number}}) ဂှ် ပ္ဍဲဘာသာ [[သင်္ချာ]] (Mathematics) မ္ဂး ဒှ်လၟိဟ် မစကာ သွက်ဂွံ ရိုဟ်လၟိဟ် (counting) (ဥပမာ - &quot;နွံ မၞိဟ် ပိ တၠ ပ္ဍဲကောံဓရီု&quot;) ကေုာံ သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး လၟေင် (ordering) (ဥပမာ - &quot;ညးဏအ် ဒှ်မၞိဟ် မရနုက်ကဵု ပိ&quot;) ရ။ ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး လၟိဟ် သဘာဝ ဝွံ စနူကဵု ၁, ၂, ၃, ၄... စဵုကဵု အနန္တ (Infinity) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်သင်္ချာလ္ၚဵု ကေုာံ [[ကောန်ပျူတာ]] တအ်မ္ဂး သုည (0) ဂှ်လေဝ် စုတ်လၟိဟ် ပ္ဍဲ လၟိဟ် သဘာဝ ကီုရ။ 

လၟိဟ် သဘာဝ ဝွံ ဒှ်သဇိုင်အဓိက သွက်ဂွံလ္ၚတ် လၟိဟ်တၞဟ်တအ် ဗီုကဵု [[လၟိဟ် အလုံ]] (Integers), [[လၟိဟ် ရာသဳနဳ]] (Rational numbers), ကေုာံ [[လၟိဟ် ဇေတ်]] (Real numbers) တအ်ရ။

== နိဒါန် ==
လၟိဟ် သဘာဝ ဂှ် ဒှ်လၟိဟ် မလောဲသွာအိုတ် ကေုာံ မံက်ဂတဝ်ကၠုင်လဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဝင်ကောန်မၞိဟ်တအ် သွက်ဂွံ ရိုဟ်လၟိဟ် ကပေါတ်နာနာရ။ ပ္ဍဲသင်္ချာခေတ်တၟိမ္ဂး ဂကောံလၟိဟ် သဘာဝ (Set of natural numbers) ဂှ် ကဵုလဝ် သင်္ကေတ စၞောန်ထ္ၜး နကဵု မအက္ခရ် အင်္ဂလိက် &lt;math&gt;\mathbb{N}&lt;/math&gt; (N) ရ။ တၞဟ်နဂွံ ပါ်ခြာ လၟိဟ်သဘာဝ မပါသုည ကဵု ဟွံပါသုညဂှ် တၠပညာတအ် စကာ &lt;math&gt;\mathbb{N}_0&lt;/math&gt; (သွက်လၟိဟ် မပါ 0) ကေုာံ &lt;math&gt;\mathbb{N}_1&lt;/math&gt; ဟွံသေင်မ္ဂး &lt;math&gt;\mathbb{N}^+&lt;/math&gt; (သွက်လၟိဟ် မစနူ 1) ရ။

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
[[File:Ishango_bone.jpg|thumb|right|250px|ဇုတ် အဳရှာန်ဂဝ် (Ishango bone) မထ္ၜးလဝ် ပရေင်ရိုဟ်လၟိဟ် သဘာဝ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲအာဖရိက]]
ပရေင်ရိုဟ်လၟိဟ် သဘာဝ ဂှ် မံက်ဂတဝ်ကၠုင်လဝ် နူခေတ် တမၠာတေအ်ရ။ သက်သဳ ဝင်တမၠာ မထ္ၜးလဝ် ပွမရိုဟ်လၟိဟ် မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် &quot;ဇုတ် အဳရှာန်ဂဝ်&quot; (Ishango bone) မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဒေသ အာဖရိက (ၜိုတ် ၂၀,၀၀၀ သၞာံ ဘဳသဳ) မဒှ်ရ။&lt;ref&gt;Flegg, Graham (2002). ''Numbers: Their History and Meaning''. Courier Corporation. p. 14.&lt;/ref&gt; 

ဂကူအဳဂျေပ် တမၠာ (Ancient Egyptians) ကေုာံ ဂကူဗေဗဳလုံ (Babylonians) တအ်ဂှ် စကာလဝ် သၞောတ်လၟိဟ် သဘာဝ သွက်ဂွံ တော် အခေါန်၊ တော် အခိင် တ္ၚဲ နာဍဳ ကေုာံ ဗၞတ်ဗ္ၜတ် တိဍာ်ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲခေတ် ဂရိတ် (Greek) မ္ဂး တၠပညာ [[ပဳတာဂဝ်ရာပ်
]] (Pythagoras) ကေုာံ [[အာခဳမဳဒဳသ်]] (Archimedes) တအ် လ္ၚတ်ကၠုင် လၟိဟ် သဘာဝ နကဵု လဒက်ပ္တန် သင်္ချာ ဒဿန ဗွဲမဇိပ်ဂၠိပ်ရ။ 

== သင်္ကေတ ကေုာံ ပွံက် ==
သင်္ကေတ အဓိက သွက် လၟိဟ် သဘာဝ ဂှ် ဒှ် &lt;math&gt;\mathbb{N}&lt;/math&gt; ရ။ ပွံက် လၟိဟ် သဘာဝ ဝွံ နွံ ၜါ သာ် အဓိက-
# '''အတိုင် သၞောတ် ISO 80000-2:''' လၟိဟ် သဘာဝ ဂှ် စနူကဵု သုည (0)။ &lt;br&gt; &lt;math&gt;\mathbb{N} = \{0, 1, 2, 3, \ldots\}&lt;/math&gt;
# '''အတိုင် အခိုက်ကၞာ တြေံ (Traditional):''' လၟိဟ် သဘာဝ ဂှ် စနူကဵု မွဲ (1)။ &lt;br&gt; &lt;math&gt;\mathbb{N} = \{1, 2, 3, 4, \ldots\}&lt;/math&gt;

ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ သၞောတ်ဂကောံ (Set theory) ကေုာံ ကောန်ပျူတာ (Computer science) မ္ဂး လၟိဟ် 0 ဝွံ ဒှ်သဇိုင် အဓိကတုဲ ညးတအ် ပၠုပ်စုတ် 0 ပ္ဍဲ လၟိဟ် သဘာဝ လၟိုန်ရ။&lt;ref&gt;Hamilton, A. G. (1988). ''Logic for Mathematicians''. Cambridge University Press. p. 119.&lt;/ref&gt;

== လက္ချဏ် သၞောတ်လၟိဟ် ==
လၟိဟ် သဘာဝ တအ် နွံကဵု လက္ချဏ် သၞောတ်လၟိဟ် (Algebraic properties) နာနာ မပ္တံကဵု ပွမပံင် (Addition) ကေုာံ ပွမတၟိုန် (Multiplication) ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 80%; margin: 1em auto;&quot;
|+ လက္ချဏ် လၟိဟ် သဘာဝ ဂမၠိုင် (Properties of Natural Numbers)
|-
! လက္ချဏ် (Property) !! ပွမပံင် (Addition) !! ပွမတၟိုန် (Multiplication)
|-
| '''ကၟာတ်လဝ် (Closure)''' || &lt;math&gt;a + b \in \mathbb{N}&lt;/math&gt; (က္လေင်ဒှ် လၟိဟ်သဘာဝ ပၠန်) || &lt;math&gt;a \times b \in \mathbb{N}&lt;/math&gt; (က္လေင်ဒှ် လၟိဟ်သဘာဝ ပၠန်)
|-
| '''ပြံင်ဒၞာဲ (Commutative)''' || &lt;math&gt;a + b = b + a&lt;/math&gt; || &lt;math&gt;a \times b = b \times a&lt;/math&gt;
|-
| '''ပံင်ဗစိုပ် (Associative)''' || &lt;math&gt;(a + b) + c = a + (b + c)&lt;/math&gt; || &lt;math&gt;(a \times b) \times c = a \times (b \times c)&lt;/math&gt;
|-
| '''သၞောတ်ပါ်ပရအ် (Distributive)''' || colspan=&quot;2&quot; | &lt;math&gt;a \times (b + c) = (a \times b) + (a \times c)&lt;/math&gt;
|}

ဆဂး သွက် ပွမနုက် (Subtraction) ကေုာံ ပွမပါ် (Division) မ္ဂး ယဝ်တော် အကြာ လၟိဟ် သဘာဝ ၜါမ္ဂး သွဟ်ဍေဟ် ဟွံဒှ် လၟိဟ် သဘာဝ လၟိုန်ကာလရ။ (ဥပမာ - ၃ နုက် ၅ မ္ဂး ဂွံ -၂၊ မဟွံသေင် ကုလၟိဟ်သဘာဝ)။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဒးခၞံဗဒှ် လၟိဟ် အလုံ (Integers) ရ။

== ပရေင်ဆက်စပ် ကုသုည ==
[[File:Number-line.svg|thumb|right|300px|လၟေင် လၟိဟ် သဘာဝ ကေုာံ လၟိဟ် အလုံ မစၞောန်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲ ღေင်လၟိဟ် (Number line)]]
[[သုည]] (Zero) ဝွံ နွံ ပရေင်ဆက်စပ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ကု လၟိဟ် သဘာဝ ရ။ လ္ၚတ်ရံင် ပ္ဍဲဝင်မ္ဂး 0 ဂှ် ဂကူအိန္ဒိယတအ် စဖန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲခေတ် လဒေါဝ်ရ။ ယဝ်ပၠုပ်စုတ် 0 ပ္ဍဲ လၟိဟ် သဘာဝ မ္ဂး ဍေဟ်နွံကဵု ဒြဟတ် သွက်ပွမပံင် (Additive identity) တွဟ်မ္ဂး &lt;math&gt;a + 0 = a&lt;/math&gt; ရ။

== သၞောတ် ပဳယာနဝ် ==
ပ္ဍဲကၞောတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် တၠပညာသင်္ချာ အဳတလဳ [[ဂျူသေပ်ပေ ပဳယာနဝ်]] (Giuseppe Peano) ခၞံဗဒှ် သၞောတ်ဝ် သဇိုင် ၅ တင် သွက်လၟိဟ် သဘာဝ မကော်စ သၞောတ် ပဳယာနဝ် (Peano axioms) ရ။&lt;ref&gt;Mendelson, Elliott (2008). ''Number Systems and the Foundations of Analysis''. Dover Publications. p. 13.&lt;/ref&gt; 
# &lt;math&gt;0&lt;/math&gt; ဂှ် ဒှ် လၟိဟ် သဘာဝ မွဲရ။
# ဇၟာပ် လၟိဟ် သဘာဝ &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; နွံကဵု လၟိဟ်အဆက် (Successor) &lt;math&gt;S(n)&lt;/math&gt; ရ။ (ဥပမာ S(0)=1, S(1)=2)။
# လၟိဟ် &lt;math&gt;0&lt;/math&gt; ဂှ် ဟွံဒှ် လၟိဟ်အဆက် သွက်လၟိဟ် သဘာဝ လဵုမွဲရ။ (တွဟ်မ္ဂး 0 ဂှ် ဒှ်လၟိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်)
# ယဝ် &lt;math&gt;S(a) = S(b)&lt;/math&gt; မ္ဂး၊ &lt;math&gt;a = b&lt;/math&gt; ရ။ (လၟိဟ်အဆက် ၜါ တုပ်မ္ဂး တမ်ဍေဟ်လေဝ် တုပ်ရ)
# (Mathematical Induction): ယဝ်ရ လက္ချဏ်မွဲ နွံပ္ဍဲ 0 တုဲ၊ ဇၟာပ်မနွံပ္ဍဲ n ဂှ် နွံပ္ဍဲ S(n) ကီုမ္ဂး၊ လက္ချဏ်ဂှ် နွံပ္ဍဲ လၟိဟ် သဘာဝ ဖအိုတ်ရ။

== လွပ် ပ္ဍဲသင်္ချာ ==
လၟိဟ် သဘာဝ ဂှ် စကာဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲကဏ္ဍသင်္ချာနာနာသာ်ရ။ တၠပညာတအ် စကာ လၟိဟ် သဘာဝ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် [[ကိန်းဂဏန်းသဇိုင်]] (Number theory) မပ္တံကဵု [[လၟိဟ် သက္ကုစုံ]] (Prime numbers) ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ဒြဟတ်စက် (Combinatorics) တအ်ရ။ သာ်ဂှ်ဟွံသေင် လၟိဟ် သဘာဝ ဝွံ ဒှ်သဇိုင် သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် လၟိဟ် ရာသဳနဳ ကေုာံ လၟိဟ် ဇေတ် ပ္ဍဲပရေင်လ္ၚတ် သင်္ချာ ခေတ်တၟိ (Real Analysis) ရ။&lt;ref&gt;Burrill, Claude W. (1967). ''Foundations of Real Numbers''. McGraw-Hill. p. 25.&lt;/ref&gt;

== လွပ် ပ္ဍဲကောန်ပျူတာ ==
ပ္ဍဲကွတ် [[သိပ္ပံ ကောန်ပျူတာ]] (Computer Science) မ္ဂး၊ လၟိဟ် သဘာဝ ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။ ပရေင်ကၠောန်စက် (Algorithms) ကေုာံ သၞောတ်ဒေတာ (Data structures) ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် စကာ လၟိဟ် သဘာဝ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ အညွှန်း (Index) ဗီုကဵု ပ္ဍဲ Array တအ်ရ။ Array ဇၟာပ်မ ပ္ဍဲဘာသာ ပရဝ်ဂရာမ်မေန် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် စရိုဟ်နူကဵု အညွှန်း 0 (Zero-based indexing) ရ။ ဣဏအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ် အဓိက မပၠုပ်စုတ် သုည ပ္ဍဲ လၟိဟ် သဘာဝ ကီုရ။

== လၟိဟ် မသက္ကုအပိုအ် ==
ဂကောံ လၟိဟ် သဘာဝ ဝွံ ဟွံမွဲကဵု လက္ကရဴအိုတ်တုဲ ဍေဟ် ဒှ်လၟိဟ် မသက္ကုအပိုအ် (Infinite set) ရ။ အတိုင် သၞောတ် သာ် ဂျောတ် ကာန်တာ (Georg Cantor) မ္ဂး လၟိဟ် အနန္တ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အနန္တ မရိုဟ်လၟိဟ်မာန် (Countably infinite) ရ။ သင်္ကေတ အနန္တ သွက် လၟိဟ် သဘာဝ ဂှ် ညးကော်စ အာလက်ဖ်-သုည (Aleph-nought, &lt;math&gt;\aleph_0&lt;/math&gt;) ရ။&lt;ref&gt;Mac Lane, Saunders; Birkhoff, Garrett (1999). ''Algebra''. AMS Chelsea Publishing. p. 45.&lt;/ref&gt; ၜိုန်ရ ဂကောံ လၟိဟ် အလုံ (Integers) ကေုာံ လၟိဟ် ရာသဳနဳ (Rationals) တအ် နွံလၟိဟ် ဂၠိုင်နူ လၟိဟ် သဘာဝ ဗီုမထေင်ကေတ်မာန်ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲသၞောတ် Cardinality မ္ဂး လၟိဟ် အနန္တ ဍေဟ်တအ်ဂှ် တုပ်သၟဟ်ကဵု &lt;math&gt;\aleph_0&lt;/math&gt; ဖအိုတ်ရ။

== သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
လၟိဟ် သဘာဝ &lt;math&gt;\mathbb{N}&lt;/math&gt; ဂှ် ဒှ်တမ်မူလ သင်္ချာ ဖအိုတ် မမံက်ဂတဝ်ကၠုင်လဝ် နူကဵု ဘဝကောန်မၞိဟ်တအ် ဇေတ်ဇေတ်ရ။ စနူကဵု ပရေင်ရိုဟ်လၟိဟ် ကပေါတ် သာမည လဒေါဝ်ဂြိုပ်ဂှ် စဵုကဵုစိုပ် ပရေင်ချူ ပရဝ်ဂရာမ် ကောန်ပျူတာ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဂှ် လၟိဟ် သဘာဝ ဝွံ ဆက်တုဲ ဒှ်ဒၟံင် သဇိုင်အဓိက သွက် ပညာသိပ္ပံ ကေုာံ ကွတ်စက်တအ်ရ။ လၟိဟ် သဘာဝ တအ်ဂှ် ဆက်တုဲ စၞောန်ထ္ၜးကဵု ပရေင်ကၠိုဟ်ခိုဟ် ပ္ဍဲသၞောတ် အနန္တ မဇြိုဟ်နက်တအ် ကီုရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

&lt;!-- Categories --&gt;
[[Category:သင်္ချာ]]
[[Category:လၟိဟ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:သင်္ချာ သဇိုင်]]
[[Category:သၞောတ် ဂကောံ]]

&lt;!-- Navigation Box --&gt;
{| class=&quot;navbox&quot; style=&quot;width: 100%; text-align: center; border: 1px solid #aaa; background: #f9f9f9; margin-top: 2em; padding: 5px;&quot;
|-
! style=&quot;background: #ccf; padding: 5px;&quot; | ဂကောံ လၟိဟ် သင်္ချာ ဂမၠိုင် (Number Systems)
|-
| style=&quot;padding: 5px;&quot; | [[လၟိဟ် သဘာဝ]] (&lt;math&gt;\mathbb{N}&lt;/math&gt;) • [[လၟိဟ် အလုံ]] (&lt;math&gt;\mathbb{Z}&lt;/math&gt;) • [[လၟိဟ် ရာသဳနဳ]] (&lt;math&gt;\mathbb{Q}&lt;/math&gt;) • [[လၟိဟ် ဇေတ်]] (&lt;math&gt;\mathbb{R}&lt;/math&gt;) • [[လၟိဟ် ကွိင်ကွိုက်]] (&lt;math&gt;\mathbb{C}&lt;/math&gt;)
|}</text>
      <sha1>iflfdh2eaisuzqhe8sc0dy517e2nthk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Infobox mathematical statement</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12149</id>
    <revision>
      <id>57926</id>
      <timestamp>2026-10-10T09:54:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;includeonly&gt;{{Infobox | abovestyle = background-color: #e0e0e0; | above      = {{{title|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}} | image      = {{{image|}}} | caption    = {{{caption|}}}  | labelstyle = white-space: nowrap;  | label1     = ကဏ္ဍ | data1      = {{{field|}}}  | label2     = ကဏ္ဍ တၟေင် | data2      = {{{specific_field|}}}  | label3     = သင်္ကေတ | data3      = {{{symbol|}}}  | l...&quot;</comment>
      <origin>57926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2053" sha1="cry33skfnp9cu6erdtj9ls12l7vr4s0" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Infobox
| abovestyle = background-color: #e0e0e0;
| above      = {{{title|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}
| image      = {{{image|}}}
| caption    = {{{caption|}}}

| labelstyle = white-space: nowrap;

| label1     = ကဏ္ဍ
| data1      = {{{field|}}}

| label2     = ကဏ္ဍ တၟေင်
| data2      = {{{specific_field|}}}

| label3     = သင်္ကေတ
| data3      = {{{symbol|}}}

| label4     = တင်စၞောန်
| data4      = {{{statement|}}}

| label5     = လက္ချဏ်ဂမၠိုင်
| data5      = {{{properties|}}}

| label6     = တမ်မူလ
| data6      = {{{origin|}}}

| label7     = တၠပညာ သင်္ချာ
| data7      = {{{discoverer|}}}
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|content=
== လွပ် ==
&lt;pre&gt;
{{Infobox mathematical statement
| title          = 
| image          = &lt;!-- ဥပမာ - [[File:N_blackboard_bold.svg|150px]] --&gt;
| caption        = 
| field          = &lt;!-- ဥပမာ - [[သင်္ချာ]] --&gt;
| specific_field = 
| symbol         = 
| statement      = 
| properties     = 
| origin         = 
| discoverer     = 
}}
&lt;/pre&gt;

== ဥပမာ ==
&lt;pre&gt;
{{Infobox mathematical statement
| title = လၟိဟ် သဘာဝ&lt;br&gt;(Natural Number)
| image = [[File:N_blackboard_bold.svg|150px|alt=Blackboard bold N]]
| caption = သင်္ကေတ လၟိဟ် သဘာဝ မကော်စ ℕ
| field = [[သင်္ချာ]] (Mathematics)
| specific_field = [[သင်္ချာ သဇိုင်]] (Arithmetic), [[သၞောတ် ဂကောံ]] (Set Theory)
| statement = &lt;math&gt;\mathbb{N} = \{1, 2, 3, \ldots\}&lt;/math&gt; ဟွံသေင်မ္ဂး &lt;math&gt;\mathbb{N}_0 = \{0, 1, 2, 3, \ldots\}&lt;/math&gt;
| properties = ရိုဟ်လၟိဟ်မာန် (Countable), ဟွံမွဲကဵု လၟိဟ်သၟဝ်သုည (Non-negative)
}}
&lt;/pre&gt;

[[Category:ထာမ်ပလိက် Infobox]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် သင်္ချာ]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cry33skfnp9cu6erdtj9ls12l7vr4s0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် သင်္ချာ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12150</id>
    <revision>
      <id>57927</id>
      <timestamp>2026-10-10T09:55:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ဂိုင်သိပ် ပကောံလဝ် ထာမ်ပလိက် (Templates) မဆေင်စပ် ကုပရေင်ဘာသာ သင်္ချာ (Mathematics) ဂမၠိုင်ရ။  [[Category:ထာမ်ပလိက်|သင်္ချာ]] [[Category:သင်္ချာ]]&quot;</comment>
      <origin>57927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="380" sha1="9zkds2jncukjpjkfxgbdzjv87qbm548" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ဂိုင်သိပ် ပကောံလဝ် ထာမ်ပလိက် (Templates) မဆေင်စပ် ကုပရေင်ဘာသာ သင်္ချာ (Mathematics) ဂမၠိုင်ရ။

[[Category:ထာမ်ပလိက်|သင်္ချာ]]
[[Category:သင်္ချာ]]</text>
      <sha1>9zkds2jncukjpjkfxgbdzjv87qbm548</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12151</id>
    <revision>
      <id>57928</id>
      <timestamp>2026-10-10T09:55:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍတမ် သွက်ဂွံ ဂိုင်သိပ် ကေုာံ ပကောံလဝ် ထာမ်ပလိက် (Templates) နာနာသာ် မစကာလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ရ။  ထာမ်ပလိက်တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍလစှ်ေ အတိုင...&quot;</comment>
      <origin>57928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="559" sha1="at4kyexm8xlawebro6aj8bnfh5zva2a" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍတမ် သွက်ဂွံ ဂိုင်သိပ် ကေုာံ ပကောံလဝ် ထာမ်ပလိက် (Templates) နာနာသာ် မစကာလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် ရ။

ထာမ်ပလိက်တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍလစှ်ေ အတိုင်ကဏ္ဍ ဘာသာရပ် ကေုာံ လွပ် ဍေဟ်တအ်ရ။

[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]</text>
      <sha1>at4kyexm8xlawebro6aj8bnfh5zva2a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>အာခဳမဳဒဳသ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12152</id>
    <revision>
      <id>57929</id>
      <timestamp>2026-10-10T09:58:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox scientist | name              = အာခဳမဳဒဳသ်&lt;br&gt;(Archimedes) | image             = Domenico-Fetti Archimedes 1620.jpg | image_size        = 250px | caption           = ရုပ်ပါန်ခဳ အာခဳမဳဒဳသ် မချူလဝ် နကဵု Domenico Fetti ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၂၀ | birth_date        = ၜိုတ် ၂၈၇ ဘဳသဳ | birth_place...&quot;</comment>
      <origin>57929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17425" sha1="3a6pxrm6oyd45pqesxsv0voe2h7q255" xml:space="preserve">{{Infobox scientist
| name              = အာခဳမဳဒဳသ်&lt;br&gt;(Archimedes)
| image             = Domenico-Fetti Archimedes 1620.jpg
| image_size        = 250px
| caption           = ရုပ်ပါန်ခဳ အာခဳမဳဒဳသ် မချူလဝ် နကဵု Domenico Fetti ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၂၀
| birth_date        = ၜိုတ် ၂၈၇ ဘဳသဳ
| birth_place       = [[သဳရာကျူ]] (Syracuse)၊ [[သဳစဳလဳ]] (Sicily) (လၟုဟ် [[အဳတလဳ]])
| death_date        = ၜိုတ် ၂၁၂ ဘဳသဳ (အာယုက် ၇၅)
| death_place       = သဳရာကျူ (Syracuse)
| fields            = [[သင်္ချာ]] (Mathematics)&lt;br&gt;[[ရူပဗေဒ]] (Physics)&lt;br&gt;[[အေန်ဂျေန်နဳယာ]] (Engineering)&lt;br&gt;[[နက္ခတ္တဗေဒ]] (Astronomy)
| known_for         = [[သၞောတ် အာခဳမဳဒဳသ်]] (Archimedes' principle)&lt;br&gt;[[ဝက် အာခဳမဳဒဳသ်]] (Archimedes' screw)&lt;br&gt;[[ပွမဂၠာဲ ပိုအ်]] (Calculation of Pi)
}}

'''အာခဳမဳဒဳသ်''' ({{lang-en|Archimedes}}; {{lang-grc|Ἀρχιμήδης}}; ၜိုတ် ၂၈၇ ဘဳသဳ – ၜိုတ် ၂၁၂ ဘဳသဳ) ဂှ် ဒှ်တၠပညာ [[သင်္ချာ]]၊ [[ရူပဗေဒ]]၊ [[အေန်ဂျေန်နဳယာ]]၊ ကေုာံ [[နက္ခတ္တဗေဒ]] ဂကူဂရိတ် (Greek) မွဲတၠ မသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲဍုင်သဳရာကျူ (Syracuse) ရ။ ၜိုန်ရ ပရူပရာ ဘဝညး အလုံအိုတ်ဂှ် ဟွံဂွံတီကေတ် ကၠးကၠးဖ္ဍးဖ္ဍးကီုလေဝ်၊ ညးဝွံ ဒှ်တၠပညာ သိပ္ပံ ကေုာံ သင်္ချာ မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲခေတ်တမၠာ (Classical antiquity) မွဲတၠရ။ ပ္ဍဲကဵု ဝင်သင်္ချာဂၠးတိမ္ဂး ညးဝွံ လုပ်လၟိဟ် တၠပညာ မဇၞော်ပြဲအိုတ်မွဲ သၟဟ်ကဵု ကာရ် ဂေါတ် (Carl Friedrich Gauss) ကေုာံ အာက်ဆက် နယူတန် (Isaac Newton) တအ်ကီုရ။

== ပထမအရွယ် ကေုာံ ဇာတိ ==
အာခဳမဳဒဳသ် ဝွံ သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၈၇ ဘဳသဳ ပ္ဍဲဍုင်သဳရာကျူ၊ တကအ်သဳစဳလဳ မဒှ်ဒေသ ဂကူဂရိတ်တအ် မပဒတဴရ။ အတိုင် လိက်ဝင် ဂရိတ် မ္ဂး၊ မအံက်ညးဂှ် ဒှ်တၠပညာ နက္ခတ္တဗေဒ မၞုံယၟု &quot;ဖဳဒဳယတ်&quot; (Phidias) ရ။ ပ္ဍဲခေတ် အာခဳမဳဒဳသ် မဒှ်သၟတ်ဂှ် ညးအာကတ်လ္ၚတ် ပညာ ပ္ဍဲဍုင် [[အာလေတ်ဇြာန်ဒြဳယျာ]] (Alexandria)၊ ဍုင်အဳဂျေပ် (Egypt) မဒှ်ဒၞာဲ ဗဟဵုပညာ သိပ္ပံ ပ္ဍဲခေတ်ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ် ညးဂွံဆက်ဆောံ ကတ်လ္ၚတ်လဝ် ပညာ ကုကွးသာဝက တၠပညာ ယူကလိတ် (Euclid) တအ်ရ။&lt;ref&gt;Boyer, Carl B. (1991). ''A History of Mathematics''. New York: Wiley. ISBN 0-471-54397-7.&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ဂၠာဲဆဵု ကေုာံ ကွတ်စက် ==
အာခဳမဳဒဳသ် ဝွံ ယၟုပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲအရာမဖန်ဗဒှ် ကွတ်စက် (Inventions) တၟိတၟိ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာဍုင် သဳရာကျူ နူကဵု ပရေင်ဗတိုက် ရဝ်မ (Roman) တအ်ရ။ 
* '''ဝက် အာခဳမဳဒဳသ် (Archimedes' Screw):''' ဒှ်စက် မစကာ သွက်ဂွံ ပ္တိုန်ဍာ် နူဒၞာဲသဝ်သဝ် ဇရေင် ဒၞာဲသၠုင်သၠုင်ရ။ စက်ဝွံ တ္ၚဲဏအ်လေဝ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲပရေင်တဵုလွဳ နာနာ ပ္ဍဲဒေသလ္ၚဵုတအ် ဏီရ။
* '''ခြောင် သဳရာကျူ (Claw of Archimedes):''' ဒှ်စက်လွဟ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ က္ၜင်ပၞာန် ရဝ်မ တအ်ရ။ ဍေဟ်စကာလဝ် ဇုက် ကေုာံ ပသဲတုဲ ယင်ပ္တိုန် က္ၜင်ပၞာန် ညးသတြု ကဵုဗၠိုက်စှ်ေ ပ္ဍဲဍာ်ရ။&lt;ref&gt;Dijksterhuis, E.J. (1987). ''Archimedes''. Princeton University Press. ISBN 0-691-08421-1.&lt;/ref&gt;

== သၞောတ် အာခဳမဳဒဳသ် ==
[[File:Archimedes_water_balance.gif|thumb|right|250px|သၞောတ် အာခဳမဳဒဳသ် မစၞောန်ထ္ၜးလဝ် ပရေင်ဍာ်မတိုန်စှ်ေ]]
ပရေင်ဂၠာဲဆဵု မပြာကတ်အိုတ် မွဲဂှ် ဒှ် &quot;သၞောတ် အာခဳမဳဒဳသ်&quot; (Archimedes' principle) မဆေင်စပ် ကု ဒြဟတ်ပ္ဍဵုဍာ် (Buoyancy) ရ။ အတိုင်ဝင်မ္ဂး၊ သၟိင် ဟဳရဝ် (King Hiero II) ကဵု အာခဳမဳဒဳသ် စမ်ၜတ်ရံင် ၝောအ်ကိုဋ်ထဝ် ညးဂှ် နှဴလဝ် သြန် ရဟာ ဟွံသေင်မ္ဂး ထဝ်ဇေတ်ဇေတ် ရဟာ မဒှ်ရ။ အခိင်ညးမစှ်ေဟုံဍာ် ပ္ဍဲခိုင်ဍာ်ဂှ် ညးဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ ဍာ်မလုက်တိတ်ကၠုင်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကုဗၞတ်ဗ္ၜတ် ကပေါတ်မဖျေဟ်စုတ် ပ္ဍဲဍာ်ဂှ်ရ။ နကဵု ပရေင်အိုတ်တၟိုဟ်စိုတ်ဂှ် ညးဒြေပ်တိတ်ကၠုင် နူခိုင်ဍာ် (ဗွဲမဟွံမွဲ ကုဗွိုက်လတက်) တုဲ ကရေဲတိုန် &quot;ယူရဳကာ!&quot; (Eureka! - အဲဂွံဆဵုယျ!) ရ။&lt;ref&gt;Rorres, Chris (2017). ''Archimedes: New Studies in the History and Philosophy of Science and Technology''. Springer. ISBN 978-3-319-58327-0.&lt;/ref&gt;

== သင်္ချာ ကေုာံ ဂျဳအဝ်မေတ်ထရဳ ==
ပ္ဍဲကဏ္ဍသင်္ချာမ္ဂး၊ အာခဳမဳဒဳသ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ်လဝ် နဲကဲ သွက်ဂွံ တော်ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ဂျဳအဝ်မေတ်ထရဳ (Geometry) ဗွဲမဇိပ်ဂၠိပ်ရ။ 
* '''ပိုအ် (Pi - &lt;math&gt;\pi&lt;/math&gt;):''' ညးစကာလဝ် နဲကဲ Method of exhaustion တုဲ တော်ကေတ် ၚုဟ်မး &quot;ပိုအ်&quot; မနွံအကြာ &lt;math&gt;3 \frac{10}{71}&lt;/math&gt; (3.1408) ကေုာံ &lt;math&gt;3 \frac{1}{7}&lt;/math&gt; (3.1429) မဒှ်ဗၞတ်ဗ္ၜတ် မတုပ်ဗွဲမလောန် ကုၚုဟ်မးတ္ၚဲဏအ်ရ။
* '''ဗွိုက် ကေုာံ ဇမၞော်:''' ညးတော်ထ္ၜးကဵု နဲကဲ သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဇမၞော် (Area) ရုပ်ခ္ဍမ်၊ ကေုာံ ဗွိုက် (Volume) လတူ ရုပ်ခ္ဍမ်လုံး (Sphere) ကေုာံ ရုပ်ထၟာဲ (Cylinder) ရ။

== ပရေင်နက္ခတ္တဗေဒ ==
ၜိုန်ရ လိက်ညး မချူလဝ် ပရူနက္ခတ္တဗေဒ ဗွဲမဂၠိုင် ကၠေအ်ကၠက်အာကီုလေဝ်၊ လိက် &quot;The Sand Reckoner&quot; (ပွမရိုဟ် လၟိဟ်မဗ္တဳ) ဂှ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ညးနွံကဵု ပရေင်ကၠိုဟ်ခိုဟ် ပ္ဍဲစက္ကဝါ ဗွဲမလှဲလးရ။ ပ္ဍဲလိက်ဂှ် ညးစကာလဝ် သၞောတ်လၟိဟ်တၟိ သွက်ဂွံ တော် လၟိဟ်မဗ္တဳ မပြိုင်ပေင်ဒၟံင် အလုံမွဲ စက္ကဝါရ။ သာ်ဂှ်ဟွံသေင် ညးထံက်ဂလာန် သၞောတ် ဟဳလဳအဝ်သေန်ထရိတ် (Heliocentric model) မဒှ်သၞောတ် တ္ၚဲနွံလဒေါဝ်တုဲ ဂြိုဟ်တအ် ဗဂေတ်ဒၟံင် တ္ၚဲ အတိုင်လညာတ် အရဳသတာခတ် (Aristarchus) ရ။&lt;ref&gt;Heath, T.L. (1897). ''The Works of Archimedes''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

== လိက်ပတ် ကေုာံ ပြကိုဟ်ဂမၠိုင် ==
အာခဳမဳဒဳသ် ချူလဝ် ပြကိုဟ် နကဵု ဘာသာဂရိတ် ဒဝ်ရိတ် (Doric Greek) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ လိက်မသှ်ေသၟေဟ်တဴ တ္ၚဲဏအ်မ္ဂး -
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ အဓိက လိက်ပြကိုဟ် အာခဳမဳဒဳသ် (Major Works of Archimedes)
|-
! ယၟု ပြကိုဟ် !! ပရူပရာ
|-
| ''On the Sphere and Cylinder'' || တော် ဗွိုက် ကေုာံ ဇမၞော် ရုပ်ခ္ဍမ်လုံး ကဵု ရုပ်ထၟာဲ။
|-
| ''On the Equilibrium of Planes'' || သၞောတ် သာသ္ဇိုင် (Center of gravity) ကေုာံ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ။
|-
| ''On Floating Bodies'' || သၞောတ် ဒြဟတ်ပ္ဍဵုဍာ် (Hydrostatics) ကေုာံ သၞောတ် အာခဳမဳဒဳသ်။
|-
| ''The Sand Reckoner'' || သၞောတ် လၟိဟ်သင်္ချာ သွက်ဂွံ တော် လၟိဟ်ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ စက္ကဝါ။
|}

== ပါလီမေန် အာခဳမဳဒဳသ် ==
[[File:Archimedes_Palimpsest.jpg|thumb|right|250px|လိက်ပါလိမ်သေတ် အာခဳမဳဒဳသ် (The Archimedes Palimpsest)]]
လိက် &quot;ပါလိမ်သေတ် အာခဳမဳဒဳသ်&quot; (Archimedes Palimpsest) ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၆ ပ္ဍဲဍုင် အဳသတာန်ဗူ (Istanbul) ရ။ လိက်ဝွံ ဒှ်လိက်သၠရိုတ် ကရေက်စက္ခော မချူလဝ် လိက်ဓမ္မ ဘာသာခရေတ်ယာန် လတူ လိက်အာခဳမဳဒဳသ် မဒးဒုင်ဇိုတ်ပလီုလဝ် ပ္ဍဲ ၁၃ ဗွဝ်ကၠံရ။ နကဵု နဲကဲသိပ္ပံ ခေတ်တၟိ (X-ray and multispectral imaging) ဂှ် တၠပညာတအ် က္လေင်ဖတိတ်ကေတ် လိက်တြေံ အာခဳမဳဒဳသ် မၞုံအပ္ဍဲဂှ်မာန်ကၠုင်ရ။ လိက်ဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ အာခဳမဳဒဳသ် စကာလဝ် နဲကဲ ကာကူလာတ် (Calculus) လ္ၚဵုတအ် ကိုပ်ကၠာနူ နယူတန် ၜိုတ် ၂၀၀၀ သၞာံ ပြင်ရ။&lt;ref&gt;Netz, Reviel; Noel, William (2007). ''The Archimedes Codex''. Da Capo Press. ISBN 978-0-306-81580-5.&lt;/ref&gt;

== ပရေင်စဵုဒၞာ ဍုင်သဳရာကျူ ==
ပ္ဍဲအခိင် ပၞာန် ပျူနစ် ဒုတိယ (Second Punic War) ဂှ်၊ ပၞာန်ရဝ်မ တအ် ကၠုင်ဗိုင် ဍုင်သဳရာကျူ ရ။ အာခဳမဳဒဳသ် စကာ ကွတ်စက် ကေုာံ လွဟ်နာနာသာ် မပ္တံကဵု &quot;ဒြဟတ်လျး&quot; (Heat ray) မစကာ ဒ္ၚေါဝ် သွက်ဂွံ ပကောံလျးတ္ၚဲတုဲ စံင်က္ၜင်ပၞာန် ရဝ်မ တအ်ရ။ ကွတ်စက် ညးတအ်ဂှ် ပကဵု ညးသတြုတအ် ဖေက်လကိုတ် ဗွဲမလောန်ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၁၂ ဘဳသဳ ဂှ် ဍုင်သဳရာကျူ ဒးဒုင်သီကေတ် နကဵု ပၞာန်ရဝ်မ ရ။

== ချိုတ် ကေုာံ ဂိုဟ် ==
အာခဳမဳဒဳသ် ဒးဒုင်ဂစိုတ် ပ္ဍဲအခိင် ဍုင်သဳရာကျူ ဒးဒုင်သီဂှ်ရ။ အတိုင်ဝင်မ္ဂး ပ္ဍဲအခိင် ကောန်ပၞာန်ရဝ်မ မွဲတၠ ကၠုင်ရပ်ညးဂှ် ညးမံင်ဒၟံင် ပ္ဍဲအရာမတော်လ္ၚတ် သင်္ချာ ပ္ဍဲခဗိုက်တိတုဲ ညးဟီုကဵု ကောန်ပၞာန်ဂှ် &quot;လ္ပပလီု ထောအ် ရုပ်ခ္ဍမ် အဲ&quot; (Do not disturb my circles) ရ။ ဟိုတ်နူ ပၞောတ်တိတ်တုဲ ကောန်ပၞာန်ဂှ် ဂစိုတ်ထောအ် ညးရ။ သကိုပ်ပၞာန် ရဝ်မ မာသဳလတ် (Marcellus) ကေင်ကဵုလဝ် အမိင် လ္ပကဵုဂစိုတ် အာခဳမဳဒဳသ် တုဲ ဟိုတ်နူ ပရေင်ဏအ် ညးအောန်စိုတ် ဗွဲမလောန်ရ။ 

လတူ ဂိုဟ် အာခဳမဳဒဳသ် ဂှ် အတိုင်ပၟိက်ဆန္ဒညး ညးတအ် ကၠောန်စုတ်လဝ် ရုပ်ခ္ဍမ်လုံး မၞုံအပ္ဍဲ ရုပ်ထၟာဲ မဒှ်သင်္ကေတ သွဟ်သင်္ချာ မညးဒးစိုတ်အိုတ်ဂှ်ရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲ ၇၅ ဘဳသဳ ဂှ် တၠပညာ ရဝ်မ သဳသရဝ် (Cicero) က္လေင်ဂၠာဲဆဵုကေတ် ဂိုဟ်ညး မဒးဒုင် ဝှ်အာ နကဵု ချောဲရာမည တအ်ရ။

== ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ==
[[File:FieldsMedalFront.jpg|thumb|right|200px|တဆိပ်ကြာ ဖဳလဒ် (Fields Medal) မၞုံကဵု ရုပ် အာခဳမဳဒဳသ်]]
အာဲကၟာဲ အာခဳမဳဒဳသ် ဝွံ သှ်ေၜက်ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ပ္ဍဲပရေင်သိပ္ပံ ကေုာံ သင်္ချာရ။
* '''တဆိပ်ကြာ ဖဳလဒ် (Fields Medal):''' မဒှ် တဆိပ်ကြာ မပြဲအိုတ် ပ္ဍဲလောက သင်္ချာ ဂှ် စုတ်လဝ် ရုပ် အာခဳမဳဒဳသ် ကေုာံ ပရေင်ချူညး &quot;Transire suum pectus mundoque potiri&quot; (Rise above oneself and grasp the world) ရ။
* '''ဂြိုဟ် ကေုာံ ဂိတု:''' ဒြိုင်ခရဳတာ ပ္ဍဲဂိတု မွဲဒၞာဲ ကေုာံ အက်သတာရိုက် (Asteroid) 3600 မွဲဂှ် ခုတ်လဝ် ယၟု &quot;အာခဳမဳဒဳသ်&quot; သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ညးရ။
* ယၟု ကေုာံ သၞောတ်ညးဂှ် ဒှ်သဇိုင် သွက် တၠပညာခေတ်တၟိ ဗီုကဵု [[ဂါလဳလဳယဝ် ဂါလဳလဳ]] (Galileo Galilei) ကေုာံ [[အာက်ဆက် နယူတန်]] (Isaac Newton) တအ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

&lt;!-- Categories --&gt;
[[Category:တၠပညာ သင်္ချာ]]
[[Category:တၠပညာ ရူပဗေဒ]]
[[Category:ဝင် သိပ္ပံ]]
[[Category:ဂကူ ဂရိတ်]]

&lt;!-- Navigation Box --&gt;
{| class=&quot;navbox&quot; style=&quot;width: 100%; text-align: center; border: 1px solid #aaa; background: #f9f9f9; margin-top: 2em; padding: 5px;&quot;
|-
! style=&quot;background: #ccf; padding: 5px;&quot; | တၠပညာ သိပ္ပံ ကေုာံ သင်္ချာ ခေတ်တမၠာ (Ancient Scientists &amp; Mathematicians)
|-
| style=&quot;padding: 5px;&quot; | [[အာခဳမဳဒဳသ်]] (Archimedes) • [[ယူကလိတ်]] (Euclid) • [[ပဳသာဂဝ်ရပ်]] (Pythagoras) • [[အရဳသတဝ်တယ်]] (Aristotle) • [[အဳရတဝ်သတေနဳသ်]] (Eratosthenes)
|}</text>
      <sha1>3a6pxrm6oyd45pqesxsv0voe2h7q255</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂရိတြေံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12153</id>
    <revision>
      <id>57930</id>
      <timestamp>2026-10-10T10:01:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox former country | native_name = Ἑλλάς (Hellas) | conventional_long_name = ဂရိတြေံ (Ancient Greece) | common_name = ဂရိတြေံ | image_map = Map Greco-Persian Wars-en.svg | image_caption = ဗီုတိ ဒေသဂရိတြေံ ပ္ဍဲကာလ ၅ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ | era = တမၠာ (Antiquity) | year_start = ၜိုတ် ၈၀၀ ဘဳသ...&quot;</comment>
      <origin>57930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25481" sha1="n739phx0f20i29qzlivzziqvgyizs2s" xml:space="preserve">{{Infobox former country
| native_name = Ἑλλάς (Hellas)
| conventional_long_name = ဂရိတြေံ (Ancient Greece)
| common_name = ဂရိတြေံ
| image_map = Map Greco-Persian Wars-en.svg
| image_caption = ဗီုတိ ဒေသဂရိတြေံ ပ္ဍဲကာလ ၅ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ
| era = တမၠာ (Antiquity)
| year_start = ၜိုတ် ၈၀၀ ဘဳသဳ
| year_end = ၁၄၆ ဘဳသဳ
| p1 = ယေန်သၞာင် မာင်သဳနဳယျာ (Mycenaean Greece)
| s1 = ဍုင်ရဝ်မ (Roman Republic)
| capital = ဟွံမွဲ (ဍုင်-ရး မဗၠးၜးဂမၠိုင်)
| religion = ဘာသာဂရိတြေံ (Ancient Greek religion)
| government_type = မနာနာ (ဒဳမဝ်ကရေသဳ၊ သၞောတ်သၟိင်စောံ၊ အဝ်လဳဂါခဳ)
}}

'''ဂရိတြေံ''' ({{lang-en|Ancient Greece}}) ဟွံသေင်မ္ဂး '''ကလာတ်သဳကယ် ဂရိ''' ဂှ် ဒှ်ယေန်သၞာင်တမၠာ မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဒေသ ပ္ၚံက်ၜဳ မေဒဳတေရာနဳယေန် (Mediterranean Sea) မစပ္တံနူ ခေတ်လဒေါဝ်ဂၠု (Greek Dark Ages) ပ္ဍဲ ၁၂-၉ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ စဵုကဵုစိုပ် လက္ကရဴအိုတ် ခေတ်တမၠာ (၁၄၆ ဘဳသဳ) ရ။ ယေန်သၞာင်ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဍုင်-ရး (City-states ဟွံသေင်မ္ဂး Poleis) ဗွဲမဂၠိုင် မၞုံကဵု အခိုက်ကၞာ၊ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် မတုပ်သၟဟ်ရေင်သကအ်ရ။ ဂရိတြေံဂှ် ဒှ်တမ်ရိုဟ်ကၞက် ယေန်သၞာင်ရးပလိုတ် (Western civilization) တုဲ ပ္ဍဲအရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဒဿန၊ သိပ္ပံ၊ အနုသုခုမ ကေုာံ လိက်ပတ်တအ်ဂှ် ပြာကတ်ဇၞော်မောဝ်လဝ် ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref&gt;Martin, Thomas R. (2013). ''Ancient Greece: From Prehistoric to Hellenistic Times''. Yale University Press.&lt;/ref&gt;

== နိဒါန် ==
ယေန်သၞာင်ဂရိတြေံဝွံ ၜိုန်ရ ဟွံဒှ်လဝ် အေန်ပါယာ (Empire) မသၟဟ်အစောံမွဲဓဝ်ကီုလေဝ်၊ ကောန်ဂကူဂရိတအ်ဂှ် ကော်စ ဇကုညးတအ် &quot;ဟေလ္လာန်&quot; (Hellenes) တုဲ ဍုင်ညးတအ်ဂှ် ကော်စ &quot;ဟေလ္လာတ်&quot; (Hellas) ရ။ ဍုင်-ရး (Poleis) မဗၠးၜးဂမၠိုင်ဂှ် ပါ်ပရးမံင်စံင်လဝ် အလုံမွဲ ဒေသ ပ္ၚံက်ၜဳ အေဂျဳယေန် (Aegean Sea) ကေုာံ အာယောနဳယေန် (Ionian Sea) ရ။ ခေတ်ဂရိတြေံဂှ် ပါ်လဝ် ခေတ်အာခေတ် (Archaic)၊ ခေတ်ကလာတ်သဳကယ် (Classical) ကေုာံ ခေတ်ဟေလ္လာန်နေတ်သတေတ် (Hellenistic) တအ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ဏအ်မ္ဂး ဂကူဂရိတအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် သၞောတ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ၊ ပြိုင်ပကာန် ဝေင်ပြိုင်အဝ်လာမ်ပေတ် (Olympic Games) ကိုပ်ကၠာအိုတ် ကေုာံ သြိုင်ခၞံလဝ် ဘာကျာ် ဓလိုင်ဗဒက် မပြာကတ်တအ်ရ။

== ဝင် ကေုာံ အခိင်ကာလ ==
ဝင်ဂရိတြေံဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ခေတ်ကာလ (Chronology) တၞဟ်ဟ်သာ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ အခိင်ကာလ ဝင်ဂရိတြေံ (Timeline of Ancient Greece)
|-
! ခေတ်ကာလ !! အခိင် (ဘဳသဳ) !! ပရူပရာ အဓိက
|-
| ခေတ်လဒေါဝ်ဂၠု (Greek Dark Ages) || ၁၁၀၀ - ၈၀၀ || ခေတ်မသက္ကု လိက်ပတ်၊ ယေန်သၞာင် မာင်သဳနဳယျာ သရိုဟ်လီုအာ။
|-
| ခေတ် အာခေတ် (Archaic Period) || ၈၀၀ - ၅၀၀ || သၞောတ်ဍုင်-ရး (Polis) မံက်ဂတဝ်ကၠုင်၊ ခၞံဗဒှ် အက္ခရ်ဂရိ၊ ပေါဲပြိုင် အဝ်လာမ်ပေတ် စကတဵုဒှ် (၇၇၆ ဘဳသဳ)။
|-
| ခေတ် ကလာတ်သဳကယ် (Classical Period) || ၅၀၀ - ၃၂၃ || သၞောတ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ မံက်ဂတဝ် ပ္ဍဲအေသင်။ ပေါဲဗတိုက် ပါသဳယျာ (Persian Wars) ကေုာံ ပေါဲဗတိုက် ပေလဝ်ပဝ်နဳယျာန် (Peloponnesian War)။ လိက်ပတ်၊ အနုသုခုမ၊ ဒဿန ဇၞော်မောဝ်အိုတ်။
|-
| ခေတ် ဟေလ္လာန်နေတ်သတေတ် (Hellenistic Period) || ၃၂၃ - ၃၁ || ကြဴနူ သၟိင်အာလေက်ဇြာန်ဒါ ဇၞော် (Alexander the Great) စုတိတုဲ ယေန်သၞာင်ဂရိ ပြးဇးအာ အလုံဂၠးတိ လပါ်ဗမံက် ကေုာံ အဳဂျေပ်။
|}

ခေတ်ကလာတ်သဳကယ်ဂှ် ဒှ်ခေတ် ထဝ် သွက်ဂကူဂရိတအ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဏအ် ဍုင်အေသင် (Athens) ကေုာံ ဍုင်သပါတာ (Sparta) တအ် ဒှ်ဍုင် မၞုံကဵု ဒြဟတ်အာဏာ ဇၞော်အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၃၂၃ ဘဳသဳ သၟိင်အာလေက်ဇြာန်ဒါ စုတိတုဲ အေန်ပါယာဂရိ ထကးပြးအာ နကဵု ဍုင်သၟတ်နာနာတုဲ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၄၆ ဘဳသဳဂှ် ဒးဒုင်သီကေတ် နကဵု အေန်ပါယာ ရဝ်မ (Roman Republic) ရ။&lt;ref&gt;Pomeroy, Sarah B., et al. (2017). ''A Brief History of Ancient Greece: Politics, Society, and Culture''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ဒေသ ပထဝဳ ==
[[File:Map Greco-Persian Wars-en.svg|thumb|right|300px|ပထဝဳ ဂရိတြေံ ကေုာံ ပရေင်ပၞာန် ပါသဳယျာ (Greco-Persian Wars)]]
ဒေသ ပထဝဳ ဂရိတြေံဂှ် ဒှ်အရာမဖန်ဗဒှ်လဝ် အခိုက်အလိုက် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ညးတအ် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ တိဍာ်ဂရိဂှ် ပေင်တဴနကဵု ဒဵု၊ ခြိုင် ကေုာံ တကအ် (Islands) ဂမၠိုင်ရ။ ဟိုတ်နူ ဓရိုင်ဒဵုတအ် ပိုင်ခြာလဝ် ဒေသမွဲကဵုမွဲတုဲ ဂကူဂရိတအ် ဟွံသၟဟ်အစောံ မဒက်ပ္တန် အေန်ပါယာ မွဲဓဝ်မာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ဒက်ပ္တန်လဝ် သၞောတ် ဍုင်-ရး မဗၠးၜး (Independent Poleis) ရ။ 

တိဍာ်ဂရိဂှ် ဟွံဖဲသိုက် သွက်ဂွံ တဵုလွဳ သြောအ်ဂျာင်တအ်တုဲ ညးတအ် တဵုလွဳ တၞံအဝ်လေတ် (Olives) ကေုာံ တၞံဇဗျေတ် (Grapes) မဒှ်တၞံ မဒုင်ဒုင်မာန် ပ္ဍဲတိဍာ်တအ်ဂှ်ရ။ ဟိုတ်နူကပေါတ်စၞစ ဟွံရုံဂပ်တုဲ ဂရိတအ်ဂှ် ဒှ်တၠက္ၜင် ကေုာံ ညးဗၞိက်မှာသၟိတ် (Maritime traders) မစိစောန်တအ်ရ။ ညးတအ် အာသွံရာန် ဗၞိက် ပ္ဍဲအလုံ ဒေသ မေဒဳတေရာနဳယေန် တုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဍုင်ကဝ်လဝ်နဳ (Colonies) ဗွဲမဂၠိုင် စဵုကဵုစိုပ် ဍုင်အဳတလဳ လပါ်သၠုင်ကျာ ကေုာံ ဍုင်သဳသဳလဳ (Sicily) ရ။

== ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ ==
သၞောတ်အလဵုအသဳ ပ္ဍဲဂရိတြေံဂှ် တၞဟ်ခြာမံင် မွဲဍုင်ကဵုမွဲဍုင်ရ။ အဓိက သၞောတ်အုပ်ဓုပ် (၃) သာ် မပြာကတ်ဂှ်-
* '''ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democracy)''': ပ္ဍဲ ဍုင်အေသင် (Athens) မ္ဂး ကောန်ဍုင် (Citizens) တအ် နွံအခေါင် တိုန်စိုပ် ကောံဓရီု (Assembly) တုဲ ညးတအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် နကဵု သၞောတ်မာဲ မွဲတပ် (Direct Democracy) ရ။ ဆဂး အခေါင်ဏအ်ဂှ် နွံဆ သွက် မၞိဟ်တြုဟ် မဗၠးၜးတအ် သၟးရ။
* '''အဝ်လဳဂါခဳ (Oligarchy)''': ပ္ဍဲ ဍုင်သပါတာ (Sparta) ကေုာံ ဍုင်လ္ၚဵုတအ်မ္ဂး အဝဵုအုပ်ဓုပ်ဂှ် နွံပ္ဍဲ တဲ ဂကောံမၞိဟ်ရဲသိုက်သိုက် (Aristocrats) တအ်ရ။ သပါတာ မ္ဂး နွံကဵု သၟิင်ဨကရာဇ် ၜါဇကု မပံင်ကောံ အုပ်ဓုပ်ရ။
* '''သၞောတ်သၟိင်စောံ (Tyranny)''': ပ္ဍဲအခိင်လ္ၚဵု ဍုင်-ရးတအ်ဂှ် ဒးဒုင်အုပ်ဓုပ် နကဵု သၟိင်စောံ (Tyrant) မသီကေတ် အဝဵု နကဵု ဒြဟတ်ရ။ 

တၠပညာ ပရေင်သၞောဝ်ဥပဒေ ဗီုကဵု သဝ်လောန် ([[Solon]]) ကေုာံ ကလဳသတာန်နဳသ် ([[Cleisthenes]]) တအ် ပ္ဍဲအေသင်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မဖန်ဗဒှ်လဝ် သဇိုင်ရိုဟ်ကၞက် ဒဳမဝ်ကရေသဳရ။

== ပရေင်မၞိဟ်၊ အဝေါင်မၞိဟ် ကေုာံ ဇမၞော်မၞိဟ် ==
ဂကောံမၞိဟ် ပ္ဍဲဂရိတြေံဂှ် ပါ်လဝ် ကဆံင် (Social Classes) ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရ။
# '''ကောန်ဍုင် (Citizens)''': မၞိဟ်တြုဟ် မတိုန်အဝဲ မၜံင်လဝ် နူမိမ ကောန်ဍုင်တအ်ဟေင် ကလိဂွံ အခေါင်ကောန်ဍုင် (Citizenship) ရ။ ညးတအ်ဟေင် နွံအခေါင် ပါလုပ် ပ္ဍဲပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပၞာန် ကေုာံ သွံရာန်တိဍာ်ရ။
# '''မေတ်တေတ် (Metics)''': မၞိဟ် မကၠုင်နူ ဍုင်တၞဟ် (Foreigners) မမံင် ပ္ဍဲအေသင်တအ်ရ။ ညးတအ် ဒးကဵု အခေါန်တုဲ နွံအခေါင် ကၠောန်ဗၞိက်ကီုလေဝ်၊ အခေါင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဟွံမွဲရ။
# '''ဍိက် (Slaves)''': ဍိက်တအ်ဂှ် ဒှ်ကပေါတ်ဒြပ် မနွံကဵု တၠဍေဟ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲသပါတာမ္ဂး ဍိက်တအ်ဂှ် ကော်စ &quot;ဟေလောတ်&quot; (Helots) မဒှ် ဂကူမဒးဒုင်သီလဝ်တုဲ ဒးကၠောန် ကလောန်ဗ္ၚ သွက်တၠတိ သပါတာတအ်ရ။

'''ဘဝ မၞိဟ်ဗြဴ''': ပ္ဍဲအေသင် မၞိဟ်ဗြဴတအ် နွံအခေါင်အရာ အောန်တုဲ မလေပ်မံင် ပ္ဍဲသ္ၚိ သွက်ဂွံ ရံင်စံင် ကောန်ဇာတ် ကေုာံ ကလောန်သ္ၚိဌာန်သၟးရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသပါတာ မ္ဂး မၞိဟ်ဗြဴတအ် နွံအခေါင် ဍိုက်ပေင် အခေါင်ပိုင်ပြဳတိဍာ်၊ အခေါင် ဗ္တောန်ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ဝေင်ဇြဟတ်ရ။ ဟိုတ်နူ တြုဟ်သပါတာတအ် မလေပ်အာပၞာန် လၟိုန်တုဲ မၞိဟ်ဗြဴတအ် ဒးအုပ်ဓုပ် သ္ၚိဌာန်ရ။

== ဘာသာ၊ ဝတ် ကေုာံ ဒဏ္ဍာရဳ ==
[[File:Olympian gods.jpg|thumb|right|250px|ကျာ် ဂရိတြေံ (Olympian gods) ဂမၠိုင်]]
ဂရိတြေံတအ်ဂှ် လျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာ ကျာ်ဗွဲမဂၠိုင် (Polytheism) ရ။ ဒဏ္ဍာရဳဂရိ (Greek Mythology) ဂှ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန်တုဲ ညးတအ် ပတှ်ေကေတ် ကျာ်တအ်ဂှ် ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲ လတူဒဵု အဝ်လာမ်ပေတ် (Mount Olympus) ရ။

* '''ဇိသ် (Zeus)''': သၟိင်ကျာ်၊ ကျာ်ဗြဲ ကေုာံ လတူအကာသ။
* '''ဟေရာ (Hera)''': ဂၞကျာ် ဇိသ်၊ ကျာ်ပရေင်သ္ၚိဌာန် ကေုာံ ပရေင်ထပ်တဲ။
* '''အာသဳနာ (Athena)''': ကျာ်ပညာ၊ ဓလိုင်ဗဒက် ကေုာံ ပရေင်ပၞာန် (ကျာ်မင်မဲ ဍုင်အေသင်)။
* '''အပဝ်လဝ် (Apollo)''': ကျာ်တ္ၚဲ၊ အနုသုခုမ ကေုာံ ဟီုပျိုအ် (Oracle)။
* '''ပဝ်သုဲဒေါန် (Poseidon)''': ကျာ်မှာသၟိတ် ကေုာံ ကသဳတိ။

ဂရိတအ် သြိုင်ခၞံလဝ် ဘာကျာ် ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံ ပူဇဴ ကျာ်တအ်ဏအ်ရ။ ဒၞာဲ နိမိတ် (Oracle of Delphi) မဒှ်ဒၞာဲ မအာတ် ဓဝ်ဆန် မိက်ဂွံတီ အနာဂတ်ဂှ်လေဝ် ပြာကတ် ဗွဲမလောန်ရ။ သဘင် အဝ်လာမ်ပေတ် (Olympic Games) မစကၠောန် ပ္ဍဲသၞာံ ၇၇၆ ဘဳသဳဂှ်လေဝ် ဒှ်သဘင် မပူဇဴ ကျာ်ဇိသ် မွဲကီုရ။&lt;ref&gt;Cartledge, Paul (2011). ''Ancient Greece: A Very Short Introduction''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== အနုသုခုမ ကေုာံ ဓလိုင်ဗဒက် ==
[[File:Parthenon from west.jpg|thumb|right|300px|ဘာကျာ် ပါသဳနောန် (Parthenon) ပ္ဍဲ အေသင်]]
အနုသုခုမ (Art) ကေုာံ ဓလိုင်ဗဒက် (Architecture) ဂရိတြေံဂှ် ဒှ်စၞောန်ထ္ၜး ကဆံင်သၠုင် မစိုပ်ကၞောတ်ရ။ ဓလိုင်ဗဒက် ဂရိတအ်ဂှ် ပါ်လဝ် သၞောတ်တိုင် (Orders) ပိ သာ် အဓိကရ-
# '''ဒဝ်ရေတ် (Doric)''': တိုင်ခိုင်ကၠိုက်၊ ဟွံမွဲကဵု က္ဍိုပ်တိုင် မယေန်သၞာင်ဂၠိုင်။
# '''အာယောနေတ် (Ionic)''': တိုင်ဍိုန်ဍောတ်၊ က္ဍိုပ်တိုင် နွံကဵု ဗီုပြင် ကဝိုင်။
# '''ကဝ်ရေန်သဳယာန် (Corinthian)''': က္ဍိုပ်တိုင် မၞုံကဵု ရုပ်သၠဆု မပလေဝ်လဝ် ဗွဲမကျေဝ်ဂေါဝ်။

ဘာကျာ် ပါသဳနောန် (Parthenon) ပ္ဍဲ အေသင် ဂှ် ဒှ် ဥပမာ မပြာကတ်အိုတ် သွက် ဓလိုင်ဗဒက် ဂရိတြေံရ။ ပ္ဍဲအရာ ပုတ်ဂၠတ်ရုပ် (Sculpture) မ္ဂး ဂရိတအ် စိစောန် ပ္ဍဲအရာ မပုတ်ဂၠတ် ရုပ်ခန္ဓကာယ မၞိဟ် မဍိုက်ပေင်ကဵု ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ကေုာံ သဘာဝ (Idealism and Realism) ရ။ လိက်ပတ် ပြဇာတ် (Theater) ဗီုကဵု လိက်သောက (Tragedy) ကေုာံ လိက်ဟီု (Comedy) တအ်လေဝ် စကတဵုဒှ် နူဂရိတြေံ နကဵု တၠပညာ ဗီုကဵု သဝ်ဖဝ်ကလဳသ် (Sophocles) ကေုာံ ယူရဳပဳဒဳသ် (Euripides) တအ်ရ။

== ဒဿန၊ သိပ္ပံ ကေုာံ ပညာ ==
[[File:Socrates Louvre.jpg|thumb|right|200px|သော်ကရေတဳ (Socrates)၊ တၠပညာဒဿနဂရိ]]
ဒဿနိကဗေဒ (Philosophy) ဂရိတြေံဝွံ ဒှ်သဇိုင် သွက် လညာတ်ကသပ် ရးပလိုတ် ဖအိုတ်ရ။ တၠပညာ အဓိက မပြာကတ် ပိ ဇကုဂှ်-
* '''သော်ကရေတဳ ([[Socrates]])''': ညးမလ္ၚတ် ပရူ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ သၞောတ် သၟာန်-သွဟ် (Socratic method) ရ။
* '''ပလေတဝ် ([[Plato]])''': ကွး သော်ကရေတဳ တုဲ မဒက်ပ္တန်လဝ် ဘာ (The Academy)။ ညးချူလဝ် လိက် ဍုင် (The Republic) ရ။
* '''အရစ်သတဝ်တယ် ([[Aristotle]])''': ကွး ပလေတဝ် တုဲ မလ္ၚတ် သိပ္ပံ၊ ယုတ္တိဗေဒ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်။ ညးဒှ် အ္စာ မဗ္တောန်ပညာ ကု အာလေက်ဇြာန်ဒါ ဇၞော်ရ။

ပ္ဍဲအရာ သိပ္ပံ ကေုာံ သင်္ချာ မ္ဂး၊ ညးတအ် မပ္တံကဵု ပဳသာဂဝ်ရပ် (Pythagoras) သွက် သင်္ချာ၊ အူကလိတ် (Euclid) သွက် ဂျဳဩမေတြဳ၊ ကေုာံ အာခဳမဳဒဳသ် (Archimedes) သွက် ရူပဗေဒ ကေုာံ ကွတ်စက် တအ်ဂှ် ဇၞော်မောဝ်လဝ် ကွတ်ပညာ မစကာ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။ ဟဳပဝ်ကရေတဳသ် (Hippocrates) ဂှ် ဒှ် မအံက် ဂဥုဲ (Father of Medicine) မဒက်ပ္တန် သၞောတ်ဂဥုဲ ယုတ္တိရ။&lt;ref&gt;Boardman, John, et al. (2001). ''The Oxford History of Greece and the Hellenistic World''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ပၞာန် ကေုာံ ပေါဲဗတိုက်ဂမၠိုင် ==
[[File:MacedonEmpire.jpg|thumb|right|300px|အေန်ပါယာ အာလေက်ဇြာန်ဒါ (Alexander the Great) ပ္ဍဲ အခိင်ဇၞော်မောဝ်အိုတ်]]
ဂရိတြေံဂှ် ပရေင်ပၞာန် ကေုာံ ပေါဲဗတိုက် ပြာကတ်လဝ် ဗွဲမလောန်ရ။ ကောန်ပၞာန် ဂရိတအ်ဂှ် ကော်စ &quot;ဟောပ်လိုက်&quot; (Hoplite) မရပ်လဝ် ဒိုင်း ကေုာံ ဗၞုဟ်၊ တုဲ ညးတအ် တဝ်စၞေဟ် နကဵု လဒက်ပ္တန် ကော်စ &quot;ဖလံက်&quot; (Phalanx) မဒှ် လဒက်ပ္တန် ပၞာန် မခိုင်ကၠိုက်ရ။ 

အဓိက ပေါဲဗတိုက် ဝင်ဂမၠိုင်ဂှ်-
* '''ပေါဲဗတိုက် ပါသဳယျာ (Greco-Persian Wars, 499–449 BC)''': ဍုင်-ရး ဂရိတအ် ပံင်ကောံတုဲ ဒုင်ဗတိုက် ကု အေန်ပါယာ ပါသဳယျာ (Persian Empire) ရ။ ပေါဲဗတိုက် မာရသွန် (Battle of Marathon) ကေုာံ ပေါဲဗတိုက် သာလာမဳ (Battle of Salamis) တအ်ဂှ် ပြာကတ်တုဲ ဂရိတအ် ကလိဂွံ ဇမၞးရ။
* '''ပေါဲဗတိုက် ပေလဝ်ပဝ်နဳယျာန် (Peloponnesian War, 431–404 BC)''': ပေါဲဗတိုက် အပ္ဍဲဍုင် အကြာ ဍုင်အေသင် (မၞုံကဵု ဒြဟတ် ရေဝဲ) ကေုာံ ဍုင်သပါတာ (မၞုံကဵု ဒြဟတ် ပၞာန်တိ) ရ။ သပါတာ ကလိဂွံ ဇမၞး ဆဂး ဒြဟတ် ဂရိ အလုံမွဲ ဒးလျအာရ။
* '''အာလေက်ဇြာန်ဒါ ဇၞော် (Alexander the Great)''': ကြဴနူဂှ် ဍုင်မာသဳဒေါန် (Macedon) ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ သၟိင် ဖဳလိပ် (Philip II) သီကေတ် ဂရိရ။ ကောန်ညး သၟိင်အာလေက်ဇြာန်ဒါ ဇၞော် ဂှ် ဆက်ဗတိုက် သီကေတ် အေန်ပါယာ ပါသဳယျာ တုဲ သြိုင်ခၞံ အေန်ပါယာ မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်ရ။

== အာဲကၟာဲ ကေုာံ လက္ကရဴအိုတ် ==
အေန်ပါယာ ဂရိတြေံဝွံ ၜိုန်ရ ဒးဒုင်သီကေတ် နကဵု ဍုင်ရဝ်မ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၄၆ ဘဳသဳ (Battle of Corinth) ကီုလေဝ်၊ ယေန်သၞာင် ဂရိတအ်ဂှ် ဟွံကၠေအ်ကၠက်အာရ။ ရဝ်မတအ် လွဳစကာ ယေန်သၞာင်၊ ဘာသာ၊ အနုသုခုမ ကေုာံ ဒဿန ဂရိတအ် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အ္စာဝင် ရဝ်မ ဟောရေ့ (Horace) ဟီုလဝ် &quot;ဂရိ မဒးဒုင်ကျလဝ်ဂှ် က္လေင်သီကေတ်လဝ် သၟိင်တၠ ရဝ်မ ညးမရိုဟ်ဇာတအ် နကဵု ယေန်သၞာင်&quot; ရ။&lt;ref&gt;Freeman, Charles (1999). ''The Greek Achievement: The Foundation of the Western World''. Viking Press.&lt;/ref&gt;

ယေန်သၞာင် ဂရိတြေံဝွံ စဵုကဵုစိုပ် ခေတ်လၟုဟ် ဒှ်ဒၟံင် သဇိုင်ရိုဟ်ကၞက် လညာတ် သၞောတ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ၊ သိပ္ပံ ပရေင်ဆင်ခြင် ကေုာံ အနုသုခုမ ရးပလိုတ် တအ်ဖအိုတ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

&lt;!-- Categories --&gt;
[[Category:ဂရိတြေံ]]
[[Category:ဝင်တမၠာ]]
[[Category:ယေန်သၞာင် ဥရောပ]]
[[Category:ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]

&lt;!-- Navigation Box --&gt;
{| class=&quot;navbox&quot; style=&quot;width: 100%; text-align: center; border: 1px solid #aaa; background: #f9f9f9; margin-top: 2em; padding: 5px;&quot;
|-
! style=&quot;background: #ccf; padding: 5px;&quot; | ယေန်သၞာင် ခေတ်တမၠာ ဂမၠိုင် (Ancient Civilizations)
|-
| style=&quot;padding: 5px;&quot; | [[အဳဂျေပ်တြေံ]] (Ancient Egypt) • [[မေသဝ်ပဝ်တေမဳယျာ]] (Mesopotamia) • [[ဂရိတြေံ]] (Ancient Greece) • [[ဍုင်ရဝ်မတြေံ]] (Ancient Rome) • [[ယေန်သၞာင် တြုံကြုက်]] (Ancient China) • [[ယေန်သၞာင် အိန္ဒိယ]] (Ancient India)
|}</text>
      <sha1>n739phx0f20i29qzlivzziqvgyizs2s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပဳတာဂဝ်ရာပ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12154</id>
    <revision>
      <id>57933</id>
      <timestamp>2026-10-10T10:04:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox philosopher | name             = ပဳတာဂဝ်ရာပ်&lt;br&gt;(Pythagoras) | image            = Kapitolinischer Pythagoras.jpg | caption          = ရုပ်တၟအ် ပဳတာဂဝ်ရာပ် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ တိုက်ထ္ၜးပျး ကာပဳတဝ်လဳနဳ (Capitoline Museums) ရောမ။ | birth_date       = ၜိုတ် ၅...&quot;</comment>
      <origin>57933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16331" sha1="956x87qtegcr9tieuhgzm9xiadtmahz" xml:space="preserve">{{Infobox philosopher
| name             = ပဳတာဂဝ်ရာပ်&lt;br&gt;(Pythagoras)
| image            = Kapitolinischer Pythagoras.jpg
| caption          = ရုပ်တၟအ် ပဳတာဂဝ်ရာပ် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ တိုက်ထ္ၜးပျး ကာပဳတဝ်လဳနဳ (Capitoline Museums) ရောမ။
| birth_date       = ၜိုတ် ၅၇၀ ဘဳသဳ (c. 570 BC)
| birth_place      = တကအ် သာမဝ် (Samos)၊ အာယဝ်နဳယျာ (Ionia)
| death_date       = ၜိုတ် ၄၉၅ ဘဳသဳ (c. 495 BC)
| death_place      = မေတာပွန်တမ် (Metapontum)၊ မဂ္ဂနာ ဂရေသဳယျာ (Magna Graecia)
| era              = ဒဿနခေတ်တမၠာ (Ancient philosophy)
| region           = ဒဿန ဂရိတ် (Greek philosophy)
| school_tradition = ပဳတာဂဝ်ရိယျာန် (Pythagoreanism)
| main_interests   = [[သင်္ချာ]]၊ [[ဂဳတ]]၊ [[နက္ခတ္တဗေဒ]]၊ [[ဒဿန]]၊ [[ဘာသာရေး]]
| notable_ideas    = [[သၞောတ်ဝ် ပဳတာဂဝ်ရာပ်]] (Pythagorean theorem)&lt;br&gt;[[ပွမပြံင်ဘဝ ဝိညာဏ်]] (Metempsychosis)&lt;br&gt;သဟဇာတ ဂဳတအကာသ (Musica universalis)
| influences       = [[တာလေသ်]] (Thales)၊ အာနာဇဳမာန်ဒါ (Anaximander)
| influenced       = [[ပလေတဝ်]] (Plato)၊ [[အရစ်သတဝ်တယ်]] (Aristotle)၊ [[ကပ်ပလာ]] (Kepler)
}}

'''ပဳတာဂဝ်ရာပ်''' ({{lang-en|Pythagoras of Samos}}; {{lang-grc|Πυθαγόρας ὁ Σάμιος}}, ၜိုတ် ၅၇၀ – ၄၉၅ ဘဳသဳ) ဂှ် ဒှ်တၠပညာ [[ဒဿန]] ကေုာံ တၠပညာ [[သင်္ချာ]] ဂကူဂရိတ် (Greek) ခေတ်အာယဝ်နဳယျာ (Ionian) မွဲတၠရ။ ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ် မခၞံဗဒှ်လဝ် ဂကောံပတှ်ေ ဒဿန ကေုာံ ဘာသာ မကော်စ ပဳတာဂဝ်ရိယျာန် (Pythagoreanism) ကီုရ။ ၜိုန်ရ ဇီဝဝင် ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန်ညး ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် နှဴရဴဒၟံင် ကုဒဏ္ဍာရဳတအ် ကီုလေဝ်၊ ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ်မၞုံကဵု ပရေင်ဇီုက္ဍဵု ဗွဲမဇၞော် လတူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဒဿန၊ သင်္ချာ ကေုာံ သိပ္ပံ ပ္ဍဲခေတ်ဂရိတ် တမၠာဂှ်ရ။ 

== ဇီဝဝင် ကေုာံ ပရေင်အာတရဴ ==
ပဳတာဂဝ်ရာပ် ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲတကအ် [[သာမဝ်]] (Samos) မဒှ် တကအ်ဂရိတ် မၞုံဗဒါဲ ဍုင်အာရှဍောတ် (Asia Minor) ရ။ မိမညးဂှ် ဒှ် မၞိဟ်တၠပိုန်ဒြပ်တုဲ အပါညးဂှ် ဒှ် သၟာဗၞိက် မကော်စ မနေသာခါ (Mnesarchus) ရ။ အခိင်ညးဍောတ်ဍောတ်ဂှ် ညးဂွံအခေါင် ကတ်လ္ၚတ် ပညာ ဗွဲမလှဲလးတုဲ၊ တၞဟ်နဂွံ ဆက်လ္ၚတ် ပညာမဇြိုဟ်နက်ဂှ် ညးတိတ်တရဴ ဇရေင် ဍုင်အဳဂျေပ် (Egypt) ကေုာံ ဍုင်ဗေဗဳလုံ (Babylon) ရ။&lt;ref&gt;Riedweg, Christoph (2005). ''Pythagoras: His Life, Teaching, and Influence''. Cornell University Press. p. 44-45.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအဳဂျေပ်ဂှ် ညးဂွံလ္ၚတ်ကေတ် ကွတ်နက္ခတ်၊ ကွတ်သင်္ချာ ကေုာံ ဓမ္မပၞုက် ဘာသာအဳဂျေပ် တအ်ရ။ ညးစိုပ်အာ ဗေဗဳလုံ ဂှ် လ္ၚတ်ကေတ် ကွတ်သင်္ချာ မဆေင်ကဵု တြိဂံဏ် (Trigonometry) နူကဵု တၠပညာ မက်သဝ်ပဝ်တေးမဳယျာ တအ်ရ။ ကာလညး ကလေင်စိုပ် သာမဝ် မ္ဂး ဟိုတ်နူ ပရေင်ဍုင်ကွာန် သၟိင်တၠ ပဝ်လဳကရိတ် (Polycrates) ဟွံညိင်ဝတ်တုဲ ညးပြံင်အာမံင် ဍုင်ခရဝ်တွန် (Croton) မၞုံ ပ္ဍဲ ဣတလဳ သၠုင်ကျာ ပ္ဍဲၜိုတ် ၅၃၀ ဘဳသဳ ရ။

== ကဏ္ဍ သင်္ချာ ကေုာံ သၞောတ်ဝ် ပဳတာဂဝ်ရာပ် ==
[[File:Pythagorean_theorem_abc.svg|thumb|right|250px|ဗီုပြင် သၞောတ်ဝ် ပဳတာဂဝ်ရာပ်: ဇမၠိင် ကဏ္ဍ &lt;math&gt;c&lt;/math&gt; ဂှ် ဒှ် &lt;math&gt;a^2 + b^2 = c^2&lt;/math&gt;]]
ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး ယၟု ပဳတာဂဝ်ရာပ် ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု [[သၞောတ်ဝ် ပဳတာဂဝ်ရာပ်]] (Pythagorean theorem) ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ သၞောတ်ဝ်ဏအ်ဂှ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ပရေင်ဆက်စပ် ဇမၠိင် ဒကဴပိ (sides) ပ္ဍဲ တြိဂံဏ်ကၠင်ဒကဴ (Right-angled triangle) ရ။ 

သၞောတ်ဝ်ဂှ် သ္ဂးလဝ်-
* ဇမၠိင် ကဏ္ဍဒကဴ (Hypotenuse) ဍာ်ဒကေဝ်စတုရန်း ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ပံင်ပကောံ ဍာ်ဒကေဝ်စတုရန်း ကဏ္ဍသၟေဟ်ၜါဂှ်ရ။
* သၞောတ်ဝ် (Formula): &lt;math&gt;a^2 + b^2 = c^2&lt;/math&gt;

ၜိုန်ရ သၞောတ်ဝ်ဏအ်ဂှ် ဂကူဗေဗဳလုံ ကဵု အိန္ဒိယ တအ် လ္ၚတ်ဆဵုလဝ် ကိုပ်ကၠာကီုလေဝ်၊ ဂကောံပဳတာဂဝ်ရာပ် တအ် ဒှ်မၞိဟ် မစၞောန်ထ္ၜး သက်သဳခိုင်ခိုင်ကၠိုက်ကၠိုက် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;Kahn, Charles H. (2001). ''Pythagoras and the Pythagoreans: A Brief History''. Hackett Publishing. p. 32-33.&lt;/ref&gt; 

== လညာတ် ဒဿန ကေုာံ ဝိညာဏ် ==
လညာတ် ဒဿန မဇၞော်အိုတ် မွဲဂှ် ဒှ် လညာတ် မဆေင်ကဵု ဝိညာဏ် (Soul) ရ။ ပဳတာဂဝ်ရာပ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ဝိညာဏ်ဂှ် ဟွံချိုတ် (Immortal) တုဲ ဍေဟ်မလေပ် ပြံင်ဘဝ (Metempsychosis / Transmigration of souls) ရ။ 
* ကာလမၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး တိရစ္ဆာန် မွဲ ချိုတ်အာမ္ဂး ဝိညာဏ်ဂှ် ဟွံလေင်ကၠေအ်အာ၊ ဍေဟ် ပြံင်လုပ်အာ ပ္ဍဲခန္ဓကာယ တၟိမွဲပၠန်ရ။
* ဟိုတ်နူ လညာတ်ဏအ်တုဲ ပဳတာဂဝ်ရာပ် ကဵု ကွးညးတအ် ဟွံစ ဖျုန် တိရစ္ဆာန် (Vegetarianism) ရ၊ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး တိရစ္ဆာန် မွဲမွဲဂှ် သီုမာန်ဒှ် မသ ဟွံသေင်မ္ဂး ကလောကောဒေအ် မကလေင်ကတဵုဒှ် ဍေဟ်တအ် ပတှ်ေလဝ်ရ။

== သၞောတ် ဂဳတ ကေုာံ ရမ္သာင် ==
ပဳတာဂဝ်ရာပ် လ္ၚတ်ဆဵုလဝ် ဒဒှ်ရ ရမ္သာင် ဂဳတဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု လၟိဟ်သင်္ချာ ကေုာံ ဗၞတ်ဗ္ၜတ် (Mathematical ratios) ရ။ ညးစမ်ၜတ်လဝ် နကဵု လိင်တၞုင် (Strings) တုဲ ညးဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ-
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 50%; margin: auto;&quot;
|+ ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ရမ္သာင် ပဳတာဂဝ်ရာပ်
|-
! ဇမၠိင် လိင် (String Ratio) !! ရမ္သာင် (Musical Interval)
|-
| ၂:၁ (2:1) || အံက်တေပ် (Octave)
|-
| ၃:၂ (3:2) || ဒကဴမသုန် (Perfect Fifth)
|-
| ၄:၃ (4:3) || ဒကဴပန် (Perfect Fourth)
|}
သၞောတ်ဏအ် ဒှ်တမ်မူလ သၞောတ်ဂဳတ ရးပလိုတ် (Western music) ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ရ။

== နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ အကာသ ==
ပ္ဍဲကဏ္ဍ နက္ခတ္တဗေဒ၊ ပဳတာဂဝ်ရာပ် ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် မဟီုပတိတ် ဒဒှ်ရ ဂၠးတိဝွံ မၞုံဗီုပြင် ခဍမ် (Spherical Earth) ရ။ ညးပတှ်ေကေတ် ဂြိုဟ် (Planets) ကေုာံ သၞံင် (Stars) တအ်ဂှ် ဇက်ဂ္စာဲဒၟံင် နကဵု လၟေင်သင်္ချာ မချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ ဍေဟ်ပတိတ်ဒၟံင် ရမ္သာင်ဂဳတ သဘာဝ မကော်စ &quot;သဟဇာတ ဂဳတအကာသ&quot; (Musica universalis / Harmony of the Spheres) ရ။&lt;ref&gt;Burkert, Walter (1972). ''Lore and Science in Ancient Pythagoreanism''. Harvard University Press. p. 350-352.&lt;/ref&gt;

== ဂကောံ ပဳတာဂဝ်ရာပ် ==
ပ္ဍဲဍုင် ခရဝ်တွန် ဂှ်၊ ပဳတာဂဝ်ရာပ် ပံက်လဝ် ဂကောံဘာသာ ကေုာံ ဒဿန မကော်စ ညီအစ်ကိုပဳတာဂဝ်ရာပ် (Pythagorean brotherhood) ရ။ ဂကောံဏအ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု သၞောတ်ဝ် မတေင်ဂြတ် ဗွဲမလောန်ရ။ 
# '''မာတှဳမာတဳကဝ် (Mathematikoi):''' မၞိဟ်အပ္ဍဲ ဂကောံ။ ညးတအ် ဒးမံင် မွဲစွံ၊ ဒးစွံပိုန်ဒြပ် မွဲစွံ၊ တုဲ ဒးကတ်လ္ၚတ် သင်္ချာ ကေုာံ ဒဿန ဗွဲမဇြိုဟ်နက်။ ညးတအ် ဒးမင် သဳလ ဟွံဟီုအရေဝ် (Vow of silence) ဇရေင် ညးမ္ၚးရ။
# '''အကူသမာတဳကဝ် (Akousmatikoi):''' မၞိဟ်မ္ၚး ဂကောံ။ ညးတအ်ဂှ် ညးမကလင် ကေတ် ဓမ္မ ဟွံသေင်မ္ဂး အလုံအစောံ ပဳတာဂဝ်ရာပ် သၟးရ။

== ဓဝ်ပတှ်ေ မစပ်ကဵု စၞစ ==
ဓဝ်ပတှ်ေ ဂကောံဏအ်ဂှ် တၟေင်ဗွဲမလောန်ရ။ ညးတအ် ဟွံစ ဖျုန် တိရစ္ဆာန် သၟးဟွံသေင်၊ ညးတအ် သီု ဟွံစ မြမောဝ် (Beans) ကီုရ။ ဒဏ္ဍာရဳလ္ၚဵု ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ပဳတာဂဝ်ရာပ် ဟွံကဵုစ မြမောဝ် ဟိုတ်နူ ဍေဟ်တုပ်ဒၟံင် ရုပ်သာ် ကသအ် (Kidneys) ဟွံသေင်မ္ဂး ဍေဟ်နွံကဵု ဝိညာဏ် မၞိဟ်ချိုတ်တ်တအ်ရ။ တင်စၟတ်သမ္တီဏအ် ဒှ်ဟိုတ် ညးတအ် ဂွံဒးဒုင် ၜုင်တက် လကိုတ်စိုတ် ပ္ဍဲကၞောတ်ဘဝညးကီုရ။

== ပရေင်ဇီုက္ဍဵု လတူ တၠပညာတမၠာဂမၠိုင် ==
လညာတ် ပဳတာဂဝ်ရာပ် ဂှ် ဇီုက္ဍဵု လတူ တၠပညာ ဒဿန ဂရိတ် ဗွဲကြဴ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ တၟေင်အိုတ်ဂှ် လတူ [[ပလေတဝ်]] (Plato) ရ။ ပလေတဝ် လွဳကေတ် လညာတ် မဆေင်ကဵု ဝိညာဏ်ဟွံချိုတ် ကေုာံ လညာတ် သၞောတ်သင်္ချာ မဒှ် သဇိုင် အလုံဂၠးတိဂှ် နူကဵု ပဳတာဂဝ်ရာပ် ရ။&lt;ref&gt;Zhmud, Leonid (2012). ''Pythagoras and the Early Pythagoreans''. Oxford University Press. p. 414.&lt;/ref&gt; [[အရစ်သတဝ်တယ်]] (Aristotle) လေဝ် ချူလဝ် ဝင် ပဳတာဂဝ်ရိယျာန် တအ် ဗွဲမလှဲလးကီုရ။

== အာဲကၟာဲ ကေုာံ ပရေင်ဇီုက္ဍဵု ခေတ်လၟုဟ် ==
ပ္ဍဲခေတ် တၟိ (Renaissance ကေုာံ Scientific Revolution) မ္ဂး လညာတ် ပဳတာဂဝ်ရာပ် မဟီုလဝ် &quot;လၟိဟ်သင်္ချာ ဂှ် ဒှ်တမ်မူလ အရာအိုတ်သီု&quot; (Numbers rule the universe) ဂှ် ကလေင်ဂျိုင်ကၠုင်ပၠန်ရ။ တၠပညာ နက္ခတ္တဗေဒ နဳကဝ်လတ် ကဝ်ပါနဳကပ် (Nicolaus Copernicus) ကေုာံ ဂျဝ်ဟာန် ကပ်ပလာ (Johannes Kepler) တအ် စကာ သဇိုင်လညာတ် ပဳတာဂဝ်ရာပ် တၞဟ်နဂွံ ဖန်ဗဒှ် သၞောတ်တၟိ ပရေင်ဂြိုဟ် ဇက်ဂ္စာဲ ပ္ဍဲအကာသ ရ။&lt;ref&gt;Guthrie, W. K. C. (1979). ''A History of Greek Philosophy: Volume 1, The Earlier Presocratics and the Pythagoreans''. Cambridge University Press. p. 150.&lt;/ref&gt;

== သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
ပဳတာဂဝ်ရာပ် ဂှ် ၜိုန်ရ ဟွံချူလဝ် လိက်ပတ် နကဵုတဲညး ညိညကီုလေဝ်၊ ယၟုညး ကေုာံ လညာတ်ညးဂှ် ဂျိုင်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲဝင် သင်္ချာ ကေုာံ ဒဿန စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ရ။ သၞောတ်ဝ် ပဳတာဂဝ်ရာပ် ဂှ် ကွးဘာ ဇၟာပ်ဇၟာပ်ဒၞာဲ ပ္ဍဲဂၠးတိဝွံ ဒးကတ်လ္ၚတ်ဒၟံင်ဖအိုတ်ရ။ ပရေင်ပံင်သၟဟ် အကြာ သင်္ချာ၊ ဒဿန ကေုာံ ဘာသာဝွံ ဒှ်အာဲကၟာဲ မတၟေင်အိုတ် သွက်ဂကူမၞိဟ်တအ် ဂွံလ္ၚတ် စက္ကဝါ (Universe) ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

&lt;!-- Categories --&gt;
[[Category:ဒဿန ဂရိတ်]]
[[Category:တၠပညာ သင်္ချာ]]
[[Category:၅ ရာစု ဘဳသဳ မၞိဟ်ဂမၠိုင်]]

&lt;!-- Navigation Box --&gt;
{| class=&quot;navbox&quot; style=&quot;width: 100%; text-align: center; border: 1px solid #aaa; background: #f9f9f9; margin-top: 2em; padding: 5px;&quot;
|-
! style=&quot;background: #ccf; padding: 5px;&quot; | တၠပညာ ဒဿန ဂရိတ် တမၠာ (Ancient Greek Philosophers)
|-
| style=&quot;padding: 5px;&quot; | [[တာလေသ်]] (Thales) • [[ပဳတာဂဝ်ရာပ်]] (Pythagoras) • [[သဝ်ကရိတ်]] (Socrates) • [[ပလေတဝ်]] (Plato) • [[အရစ်သတဝ်တယ်]] (Aristotle) • [[အေပဳကျူရပ်]] (Epicurus)
|}</text>
      <sha1>956x87qtegcr9tieuhgzm9xiadtmahz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပရေင်ပံင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12155</id>
    <revision>
      <id>57934</id>
      <timestamp>2026-10-10T10:34:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox mathematical statement | title          = ပရေင်ပံင်&lt;br&gt;(Addition) | image          = [[File:Addition01.svg|200px|alt=Apples used to demonstrate addition]] | caption        = သင်္ကေတ ပရေင်ပံင်: &lt;math&gt;3 + 2 = 5&lt;/math&gt; (သတ်အေပဲ ၃ မ ပံင် ကဵု ၂ မ ဒှ် ၅ မ) | field          = [[သင်္ချာ သဇိုင်]]...&quot;</comment>
      <origin>57934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13368" sha1="7t1w3j16prgwfpqori6a8sje5or4rz4" xml:space="preserve">{{Infobox mathematical statement
| title          = ပရေင်ပံင်&lt;br&gt;(Addition)
| image          = [[File:Addition01.svg|200px|alt=Apples used to demonstrate addition]]
| caption        = သင်္ကေတ ပရေင်ပံင်: &lt;math&gt;3 + 2 = 5&lt;/math&gt; (သတ်အေပဲ ၃ မ ပံင် ကဵု ၂ မ ဒှ် ၅ မ)
| field          = [[သင်္ချာ သဇိုင်]] (Arithmetic)
| specific_field = [[သင်္ချာ]] (Mathematics)
| symbol         = &lt;math&gt;+&lt;/math&gt; (Plus sign)
| statement      = &lt;math&gt;c = a + b&lt;/math&gt;
| properties     = ပြံင်ဒၞာဲမာန် (Commutative), ပံင်ဗစိုပ်မာန် (Associative)
}}

'''ပရေင်ပံင်''' ({{lang-en|Addition}}) ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ထပ်စုတ် ဝွံ ဒှ်ပရေင် သဇိုင်သင်္ချာ (Arithmetic operation) မွဲ မကၠောန်ပကောံ လၟိဟ် ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူၜါ သွက်ဂွံ ဂွံသွဟ် လၟိဟ်မွဲရ။ သင်္ကေတ သွက်ပရေင်ပံင်ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ ပံင် &quot;&lt;math&gt;+&lt;/math&gt;&quot; (Plus sign) ရ။ ဥပမာ - ၃ + ၂ = ၅ (ပိ ပံင် ၜါ ဒှ် မသုန်) ရ။ ပရေင်ပံင်ဝွံ ဒှ်သဇိုင်အဓိက ပ္ဍဲကဵု ပရေင်လ္ၚတ် [[သင်္ချာ]] တုဲ မလေပ်စကာဒၟံင် ပ္ဍဲဘဝလၟေင်တ္ၚဲ ဗီုကဵု ပရေင်ရိုဟ်လၟိဟ် ကေုာံ ပရေင်ဗၞတ်ဗ္ၜတ်တအ်ရ။

== နိဒါန် ==
ပရေင်ပံင် ဂှ် ဒှ်သဇိုင် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်သင်္ချာ သဇိုင် (Arithmetic) ပန်သာ် မပ္တံကဵု ပရေင်ပံင် (Addition)၊ [[ပရေင်နုက်]] (Subtraction)၊ [[ပရေင်တၟိုန်]] (Multiplication)၊ ကေုာံ [[ပရေင်ပါ်]] (Division) ရ။ ပရေင်ပံင် ဂှ် နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ လၟိဟ် (Combining) ကေုာံ သွက်ဂွံ ထပ်စုတ် လၟိဟ် (Augmenting) ရ။ ပရေင်ပံင်ဝွံ စကာလောဲသွာအိုတ်တုဲ ကောန်ၚာ်ဍောတ်တ်တအ်လေဝ် ကၠိုဟ်ခိုဟ် လောဲသွာမာန်ရ။

== သင်္ကေတ ကေုာံ ဝေါဟာရ ==
သင်္ကေတ အဓိက သွက်ပရေင်ပံင်ဂှ် ဒှ် &quot;&lt;math&gt;+&lt;/math&gt;&quot; ရ။ ဝေါဟာရ သင်္ချာ မဆေင်စပ် ကဵု ပရေင်ပံင်တအ်ဂှ် -
* '''တမ်ပံင် (Addends ဟွံသေင်မ္ဂး Summands):''' လၟိဟ် မဒးဒုင်ပံင်တအ် (ဥပမာ ပ္ဍဲ ၃ + ၂ ဂှ် ၃ ကဵု ၂ ဂှ် ဒှ် တမ်ပံင် ရ)။
* '''သွဟ်ပံင် (Sum):''' လၟိဟ် သွဟ် မက္တဵုဒှ်ကၠုင် နူပရေင်ပံင်ဂှ် (ဥပမာ - ၅)။

ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်သင်္ချာမ္ဂး မလေပ်ချူ &lt;math&gt;a + b = c&lt;/math&gt; ရ။

== ဝင် ==
ပရေင်ပံင်ဝွံ ဒှ်အရာ မံက်ဂတဝ်ကၠုင်လဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဝင်ကောန်မၞိဟ်တအ် သွက်ဂွံ ရိုဟ်လၟိဟ် ကပေါတ်နာနာရ။ သက်သဳ ဝင်တမၠာ မထ္ၜးလဝ် ပွမပံင်လၟိဟ် မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် &quot;ဇုတ် အဳရှာန်ဂဝ်&quot; (Ishango bone) မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဒေသ အာဖရိကရ။&lt;ref&gt;Flegg, Graham (2002). ''Numbers: Their History and Meaning''. Courier Corporation. p. 14.&lt;/ref&gt; ဂကူအဳဂျေပ် တမၠာ (Ancient Egyptians) ကေုာံ ဂကူဗေဗဳလုံ (Babylonians) တအ်ဂှ် စကာလဝ် သၞောတ်သင်္ချာ သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ် ဗွဲမလှဲလးရ။ သင်္ကေတ &quot;&lt;math&gt;+&lt;/math&gt;&quot; ဏအ်ဂှ် စစကာကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဥရဝ်ပ ပ္ဍဲခေတ် ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ (15th Century) နကဵု တၠပညာသင်္ချာ [[ဂျောန် ဝဳဒမာန်]] (Johannes Widmann) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၄၈၉ ရ။&lt;ref&gt;Cajori, Florian (1928). ''A History of Mathematical Notations''. Open Court Publishing Company. p. 229.&lt;/ref&gt;

== လက္ချဏ် ပရေင်ပံင် ==
ပရေင်ပံင် နွံကဵု လက္ချဏ် သၞောတ်သင်္ချာ (Algebraic properties) မတၟေင် နာနာသာ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 80%; margin: 1em auto;&quot;
|+ လက္ချဏ် ပရေင်ပံင် ဂမၠိုင် (Properties of Addition)
|-
! လက္ချဏ် (Property) !! တင်စၞောန် (Formula) !! အဓိပ္ပါယ် (Meaning)
|-
| '''ပြံင်ဒၞာဲမာန် (Commutative)''' || &lt;math&gt;a + b = b + a&lt;/math&gt; || လၟေင် တမ်ပံင် ပြံင်လှာဲအာကီုလေဝ် သွဟ် ဟွံပြံင်လှာဲ။ (ဥပမာ ၃ + ၂ = ၂ + ၃)
|-
| '''ပံင်ဗစိုပ်မာန် (Associative)''' || &lt;math&gt;(a + b) + c = a + (b + c)&lt;/math&gt; || ယဝ်ပံင် လၟိဟ် ပိမ မ္ဂး၊ လၟေင် ပံင်ကိုပ်ကၠာလဵု ဟွံရုဲ သွဟ်တုပ်ရ။ (ဥပမာ (၁+၂)+၃ = ၁+(၂+၃) = ၆)
|-
| '''ဒြဟတ်သုည (Identity element)''' || &lt;math&gt;a + 0 = a&lt;/math&gt; || ဇၟာပ်လၟိဟ် ယဝ်ပံင်စုတ် သုည မ္ဂး သွဟ်ဂှ် က္လေင်ဒှ် လၟိဟ်တမ်ဂှ်ပၠန်ရ။
|-
| '''လၟိဟ်ဆက် (Successor)''' || &lt;math&gt;a + 1 = S(a)&lt;/math&gt; || ဇၟာပ်လၟိဟ် ယဝ်ပံင်စုတ် ၁ မ္ဂး ဂွံ လၟိဟ်မဆက်ဂတဍေဟ်ဂှ်ရ။
|}

== ပရေင်ပံင် ကဵု လၟိဟ် ဂမၠိုင် ==
ပရေင်ပံင်ဂှ် ကၠောန်မာန် ကုလၟိဟ် ဂကူနာနာသာ်ရ။
* '''[[လၟိဟ် သဘာဝ]] (Natural Numbers):''' &lt;math&gt;3 + 4 = 7&lt;/math&gt;
* '''[[လၟိဟ် အလုံ]] (Integers):''' ဒးစွံသတိ ကု သင်္ကေတ အနှုတ် (Negative) ရ။ &lt;math&gt;(-5) + 3 = -2&lt;/math&gt; ကေုာံ &lt;math&gt;(-2) + (-4) = -6&lt;/math&gt;
* '''[[လၟိဟ် ရာသဳနဳ]] (Rational Numbers / Fractions):''' သွက်ဂွံ ပံင် အပိုင်းဂဏန်း မ္ဂး ဒးပညဳ ခြေ (Denominator) ညံင်ဂွံတုပ်ရ။ &lt;math&gt;\frac{1}{2} + \frac{1}{3} = \frac{3}{6} + \frac{2}{6} = \frac{5}{6}&lt;/math&gt;&lt;ref&gt;Lang, Serge (2002). ''Algebra''. Springer. p. 45.&lt;/ref&gt;
* '''[[လၟိဟ် ဇေတ်]] (Real Numbers / Decimals):''' သွက်ဂွံ ပံင် ဒဿမ (Decimals) မ္ဂး ဒးစွံ တိုင်ဒဿမ (Decimal point) ညံင်ဂွံတုပ် ဒၞာဲတုဲ ပံင်အာရ။

== ပရေင်တော် ပ္ဍဲက္ဍဟ် (Mental Math) ==
ပရေင်တော် ပ္ဍဲက္ဍဟ် (Mental addition) ဂှ် ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ကၠောန်ပရေင်ပံင် ဗွဲမပြဟ်ရ။ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး ကောန်ၚာ်တအ် စကတ်လ္ၚတ် နူကဵု ပရေင်ပံင် လၟိဟ်မွဲမ (Single-digit addition) ရ။ နဲကဲ မစကာဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ်နဲကဲ &quot;ပံင်စဵုစိုပ်စှ်&quot; (Making ten) ရ။ ဥပမာ - သွက်ဂွံ ပံင် ၈ + ၅ မ္ဂး၊ စိုတ်အပ္ဍဲ က္ဍဟ်ဂှ် ပြံင်လှာဲထောအ် ၈ + ၂ + ၃ = ၁၀ + ၃ = ၁၃ ရ။

== လွပ် ပ္ဍဲ ကောန်ပျူတာ (Computer Science) ==
[[File:Half Adder.svg|thumb|right|250px|ပရေင်ပံင် ပ္ဍဲ လျပ်စစ် (Half Adder circuit) မစကာလဝ် လိုဂျေတ်ဂိတ် (Logic gates)]]
ပ္ဍဲကဵု စက် [[ကောန်ပျူတာ]] တအ်ဂှ် ပရေင်ပံင်ဝွံ ဒှ်အရာသဇိုင်အိုတ် သွက် Processor သ္ဂောအ် ကၠောန်ကမၠောန်ရ။ ကောန်ပျူတာတအ် စကာ [[သၞောတ်လၟိဟ် ဒွိ]] (Binary number system) သွက်ဂွံ တော်လၟိဟ်ရ။&lt;ref&gt;Patterson, David A.; Hennessy, John L. (2013). ''Computer Organization and Design''. Morgan Kaufmann. p. 176.&lt;/ref&gt; သၞောတ်ပံင် ပ္ဍဲ သၞောတ်လၟိဟ် ဒွိ မ္ဂး-
* 0 + 0 = 0
* 0 + 1 = 1
* 1 + 0 = 1
* 1 + 1 = 10 (0 ညးစွံ၊ 1 ညးပလံင် (Carry over) လတူ)

ကောန်ပျူတာတအ် စကာ အေလက်ထရောနစ် သားကေတ် (Electronic circuits) မကော်စ &quot;Adder&quot; (Half-adder ကေုာံ Full-adder) တၞဟ်နဂွံ တော်လၟိဟ်တအ်ဏအ်ရ။

== ပရေင်ဗတောန် ကေုာံ စိတ္တဗေဒ (Teaching and Psychology) ==
ပ္ဍဲပရေင်ပညာမ္ဂး ပရေင်ဗတောန် ပရေင်ပံင် သွက်ကောန်ၚာ်ဍောတ်တ်တအ်ဂှ် စကာ ကပေါတ်ဒြပ် (Concrete objects) ဗီုကဵု တၟအ်၊ ကဝိုင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ်ဝေင်တအ်ရ။ ကောန်ၚာ်တအ် စကၠိုဟ်ခိုဟ် ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ထပ်စုတ် ကပေါတ်ရ။ စိတ္တဗေဒ (Cognitive psychology) ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ်တအ် နွံကဵု ဉာဏ် သဘာဝ မကၠိုဟ်ခိုဟ် ပရေင်ပံင် နူကဵု ဍောတ်တ်ရ။&lt;ref&gt;Dehaene, Stanislas (2011). ''The Number Sense: How the Mind Creates Mathematics''. Oxford University Press. p. 45.&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ပံင် မၞုံကဵု တင်ဂိုင် (Addition with Carrying) ==
ကာလပံင် လၟိဟ် မၞုံကဵု ဂၠိုင်ကဵု ဂဏန် (Multi-digit numbers) မ္ဂး ဒးစကာ နဲကဲ &quot;ပရေင်ပံင် မၞုံကဵု တင်ဂိုင်&quot; (Addition with carrying) ရ။
ဥပမာ - 
  ၂ ၇
+ ၅ ၉
------
စပံင် နူ လၟိဟ်လက္ကရဴအိုတ် (ဒၞာဲ ဧက) ၇ + ၉ = ၁၆။ (ချူ ၆၊ ဂိုင် ၁ ပ္ဍဲဒၞာဲ ဒသ)
ပံင် လၟိဟ်ဒၞာဲ ဒသ ၁ (မဂိုင်လဝ်) + ၂ + ၅ = ၈။
သွဟ် = ၈၆။

== သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
ပရေင်ပံင် ဂှ် ၜိုန်ရ ဒှ် ပရေင်သင်္ချာ မလောဲသွာအိုတ်ကီုလေဝ် ဍေဟ်ဝွံ ဒှ်သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်သင်္ချာ တၞဟ်တအ် ဗီုကဵု ပရေင်တၟိုန် (Multiplication) ကေုာံ ကဏ္ဍသင်္ချာ သၠုင်သၠုင်တအ်ရ။ ဟွံမွဲကဵု ပရေင်ပံင်မ္ဂး ပညာသိပ္ပံ ကေုာံ ကွတ်စက် ခေတ်လၟုဟ်တအ်လေဝ် တန်တဴဟွံမာန်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

&lt;!-- Categories --&gt;
[[Category:သင်္ချာ သဇိုင်]]
[[Category:သင်္ချာ]]
[[Category:ပရေင်တော်လၟိဟ်]]

&lt;!-- Navigation Box --&gt;
{| class=&quot;navbox&quot; style=&quot;width: 100%; text-align: center; border: 1px solid #aaa; background: #f9f9f9; margin-top: 2em; padding: 5px;&quot;
|-
! style=&quot;background: #ccf; padding: 5px;&quot; | သင်္ချာ သဇိုင် (Basic Arithmetic Operations)
|-
| style=&quot;padding: 5px;&quot; | [[ပရေင်ပံင်]] (Addition) • [[ပရေင်နုက်]] (Subtraction) • [[ပရေင်တၟိုန်]] (Multiplication) • [[ပရေင်ပါ်]] (Division)
|}</text>
      <sha1>7t1w3j16prgwfpqori6a8sje5or4rz4</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>