ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mnw">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝဳကဳပဳဒဳယာ</sitename>
    <dbname>mnwwiki</dbname>
    <base>https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">တၟေင်</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ညးလွပ်</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ညးလွပ် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဝှာင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဝှာင် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ထာမ်ပလိက်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ရီု</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ရီု ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ပါင်မုက်</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ပါင်မုက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မဝ်ဂျူ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>243</id>
    <revision>
      <id>58545</id>
      <parentid>58533</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T04:28:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>58545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8293" sha1="1vgwtgj8tb6r510rv8pd4cavgha5241" xml:space="preserve">'''ပညာစိုတ်''' ({{lang-en|Psychology}}) ဝွံ ဒှ်ဘာသာလ္ၚတ် သိပ္ပံ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူစိုတ် (Mind)၊ ပရေင်ချပ်ပိုန် (Thought processes) ကေုာံ စရိုတ်အကာဲအရာ (Behavior) ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲမၞိဟ်တအ်ရ။ ဘာသာလ္ၚတ်ဝွံ ဒှ်လပါ် သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ် (Social Sciences) မွဲတုဲ ပါ်လ္ၚတ် ပရေင်စိုတ်ဓါတ်၊ အသိင်စိုတ် ကေုာံ အဆက်အစပ် အကြာစိုတ် ကဵု ခန္ဓကာယရ။

== တမ်မူလ ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ==
ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက် &quot;Psychology&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ်ဂရိတ်တြေံ ''psyche'' (ψυχή) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;လမျီု ဟွံသေင်မ္ဂး စိုတ်&quot; ကေုာံ ''logia'' (-λογία) မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပွမလ္ၚတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပညာ&quot; ရ။ ပ္ဍဲအရေဝ်မန်မ္ဂး &quot;ပညာ&quot; (Paññā) ကေုာံ &quot;စိုတ်&quot; (Citta) မဒှ်အရေဝ်ပါဠိ ပံင်သၟဟ်တုဲ ကော်စ '''ပညာစိုတ်''' (ပညာ မလ္ၚတ်ပရူစိုတ်) ရ။

== ကဏ္ဍဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ပညာစိုတ် ==

ပါဲနူကဵု ကဏ္ဍမသုန်သာ်လ္တူဝွံတုဲ ဘာသာလ္ၚတ် ပညာစိုတ်ဝွံ ဆက်ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ (Branches) တၞဟ်ဟ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် နွံဒၟံင်ဏီရ။ ကဏ္ဍမဆက်စပ်တၞဟ်တအ်ဂှ် မပ္တံကဵု

# '''ပညာစိုတ် ပရေင်မၞိဟ် (Social Psychology):''' လ္ၚတ် ပရူစိုတ် ကေုာံ စရိုတ်မၞိဟ်တအ် မပြံင်လှာဲအာ ဟိုတ်နူ ပွဳပွူ ကေုာံ မၞိဟ်အလုံဗွိုင်။
# '''ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ် (Cognitive Psychology):''' လ္ၚတ် ပရူပရေင်ချပ်ပိုန်၊ ကၠိုဟ်ခိုဟ်၊ သမ္တီ၊ ကေုာံ ပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်။
# '''ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ် (Developmental Psychology):''' လ္ၚတ် ပရူပရေင်ပြံင်လှာဲ စိုတ် ကေုာံ ခန္ဓ နူအခိင်ကောန်ၚာ် စဵုကဵု ဇၞော်ဂေါဝ်။
# '''ပညာစိုတ် ခဒမ်လွဳယဲ (Clinical Psychology):''' လ္ၚတ် ကေုာံ လွဳလွတ် ယဲစိုတ် ကေုာံ ပြသၞာပရေင်စိုတ်ဓါတ်ဂမၠိုင်။
# '''ပညာစိုတ် ပရေင်ပညာ (Educational Psychology):''' လ္ၚတ် နဲကဲမၞိဟ်တအ် မကတ်လ္ၚတ်ပညာ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် လညာတ်ဉာဏ် ပ္ဍဲဘာ။
# '''ပညာစိုတ် သၞောတ်ကမၠောန် ကေုာံ ဂကောံ (Industrial-Organizational Psychology):''' လ္ၚတ် ပရူစရိုတ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန် ညံင်ဂွံ ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ပရေင်ကၠောန်ၜိုတ်၊ ကေုာံ ပခိုဟ်ပတိုန် ပရေင်ထတ်ယုက်စိုတ် သၟာကမၠောန်တအ် ပ္ဍဲဂကောံအလံင်အရာမွဲမွဲ။
# '''[[ပညာစိုတ် ပရေင်ထတ်ယုက်]] (Health Psychology):''' လ္ၚတ် အဆက်အစပ် အကြာ ပရေင်စိုတ်ဓါတ်၊ စရိုတ်အကာဲအရာ၊ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ခန္ဓကာယ၊ တုဲပၠန် ဗီုလဵုစိုတ်ဓါတ် ပတ္တဵုဒှ်ယဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဗီုလဵုဂွံမင်မွဲ ယဲဘဲတအ်။
# '''[[ပညာစိုတ် သၞောဝ်ဥပဒေ]] (Forensic Psychology):''' လ္ၚတ် ပရူစိုတ် ကေုာံ စရိုတ် ပ္ဍဲကဵု ကိစ္စသၞောဝ်ဥပဒေ၊ ရုင်ဗစာ၊ ကေုာံ ပရေင်စောဲစောံ ရာဇဝတ်ဂမၠိုင် (ဥပမာ - ဗီုလဵု သက်သဳမတ်တအ် သမ္တီဒး/ဟွံဒး)။
# '''ပညာစိုတ် အာရီုက္ဍဟ် (Neuropsychology):''' လ္ၚတ် အဆက်အစပ် အကြာ လဒက်ပ္တန် က္ဍဟ်/သၞောတ်အာရီု ကေုာံ စရိုတ်အကာဲအရာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ချပ်ပိုန် (ဥပမာ - ကာလက္ဍဟ်လီုအာမ္ဂး ဗီုလဵု စိုတ်ဓါတ် ပြံင်လှာဲအာ)။
# '''[[ပညာစိုတ် အခိုက်အလိုက်ပူဂိုလ်]] (Personality Psychology):''' လ္ၚတ် ပရူဗီုပြင် စရိုတ်ပူဂိုလ် မတၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ်၊ ကေုာံ ဟိုတ်မဖန်ဗဒှ်ကဵု အခိုက်အလိုက် ပူဂိုလ်မွဲမွဲ ညံင်ဂွံတန်တဴခိုင်ကၠိုက် ပ္ဍဲဘဝဍေဟ်တအ်။
# '''[[ပညာစိုတ် ဝေင်ဒြဟတ်]] (Sports Psychology):''' လ္ၚတ် ပရူဗီုလဵု ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုပရေင်ဝေင်ဒြဟတ် ကေုာံ နဲကဲမပခိုဟ်ပတိုန် အစောမ်စရာဲ၊ စိုတ်ဓါတ် သၟာဝေင်ဒြဟတ်တအ် ညံင်ဂွံဇၞးမာန်။
# '''[[ပညာစိုတ် ပွဳပွူ]] (Environmental Psychology):''' လ္ၚတ် ပရူအဆက်အစပ် အကြာ မၞိဟ် ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ ဟွံသေင်မ္ဂး ပွဳပွူမၞိဟ်မခၞံဗဒှ်လဝ် (ဥပမာ - ဗီုလဵု အခိင်ဥတု ဟွံသေင်မ္ဂး အလံင်အရာသ္ၚိဌာန် ဓလီုပ္ဍိုက် လ္တူစိုတ်ဓါတ်မၞိဟ်)။
# '''[[ပညာစိုတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲသဘာဝ]] (Evolutionary Psychology):''' လ္ၚတ် ပရူဗီုလဵု လညာတ်စိုတ် ကေုာံ စရိုတ်မၞိဟ်တအ် ဇၞော်မောဝ် ပြံင်လှာဲကၠုင်လဝ် နူခေတ်မၞိဟ်တြေံ အတိုင်သၞောတ်သဘာဝ (Evolution)။

== ပရေင်ဆက်စပ် ကုသိပ္ပံပရေင်မၞိဟ် ==
ပညာစိုတ်ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ အဓိက ပ္ဍဲ [[သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]] (Social Sciences) မွဲရ။ ဍေဟ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဘာသာလ္ၚတ် ဗီုကဵု မနုဿဗေဒ (Anthropology)၊ လူမှုဗေဒ (Sociology) ကေုာံ ပရေင်ပညာ (Education) တအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ်}}
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:သိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>1vgwtgj8tb6r510rv8pd4cavgha5241</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>လာမ်ပင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1614</id>
    <revision>
      <id>58536</id>
      <parentid>45515</parentid>
      <timestamp>2026-10-14T12:19:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Leung Kwan Lok</username>
        <id>5723</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>58536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14398" sha1="l6d76f5al2bd7cshqdprbw9x9gpoee4" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=လာမ်ပင် &lt;br&gt; Lampang
|utc_offset1_DST=|area_water_km2=|elevation_m=|population_footnotes=|population_total=58074|population_as_of=2010|population_density_km2=auto|population_demonym=|population_note=|timezone1=[[Time in Thailand|ICT]]|utc_offset1=+7|timezone1_DST=|postal_code_type=|area_total_km2=22.17|postal_code=|area_code_type=[[Telephone numbers in Thailand|Area code]]|area_code=(+66) 54|iso_code=|website={{URL|lampangcity.go.th}}|footnotes=|government_type=City Municipality|leader_title1=Vice Mayor|leader_name1=|official_name=City of Lampang&lt;br&gt;เทศบาลนครลำปาง|subdivision_type2=[[Districts of Thailand|District]]|subdivision_name2=[[Mueang Lampang District|Mueang Lampang]]|area_land_km2=|area_footnotes=&lt;!-- square kilometers --&gt;|native_name=ลำปาง|coordinates={{coord|18|18|N|99|30|E|region:TH|display=inline,title}}|native_name_lang=th|settlement_type=[[List of municipalities in Thailand|City Municipality]]|image_skyline=Sonnenaufgang_am_Fluß_in_Lampang_%28Thailand%29.jpg|image_caption=Wang River, Lampang|image_map=Location Lampang town.png|map_alt=|map_caption=Location in [[Northern Thailand|Northern Thai]]|pushpin_map=Thailand|pushpin_label_position=right|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=Location in [[Thailand]]|subdivision_type=[[List of sovereign states|Country]]|unit_pref=Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;
&lt;!-- for references: use &lt;ref&gt; tags --&gt;|subdivision_name=[[Thailand]]|subdivision_type1=[[Provinces of Thailand|Province]]|subdivision_name1=[[Lampang Province|Lampang]]|established_title=|established_date=|founder=|seat_type=|seat=|government_footnotes=|leader_party=|leader_title=Mayor|leader_name=Kittiphum Namwong|image_seal=Seal of Lampang.png|image_flag=Flag of Lampang Municipality.png}}
[[ဝှာင်:Nakhon Lampang Railway Station สถานีรถไฟ นครลำปาง (Dec 2021) IMG 03.jpg|thumb|250x250px|သၞေဟ်ကွဳပၟတ် ဍုင်လာမ်ပင်]]
'''လာမ်ပင် (Lampang)'''  သီုကဵု ကော်စ နခေါန်လာမ်ပင် ('''Nakhon Lampang)'''  ဗီုပတိတ်ရမ္သာင် [náʔkʰɔːn lampaːŋ])  ဝွံ ဒှ်ဍုင်ဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု တတိယ ပ္ဍဲဍုင်သေံ လပါ်သၟဝ်ကျာတုဲ ဒှ်ဍုင်ဇၞော် ရးလာမ်ပင် ကေုာံ ခရိုင်လာမ်ပင်ရ။ ယၟုတြေံ ဍုင်လာမ်ပင်ဝွံ မပတံကဵု ဝင်လကောန် (Wiang Lakon) ကေုာံ ခလင်နခေါန် (Khelang Nakhon)။ ဍုင်လာမ်ပင်ဝွံ ဒှ်ဂြိုဟ် ဒၞာဲသွံရာန်ဗၞိက် ကေုာံ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် မွဲရ။ ဍုင်လာမ်ပင်ဝွံ နူဍုင်ၜင်ကံက် လပါ်သၟဝ်ကျာ နွံ ၆၀၁ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲပၠန် နူဍုင်ဇင်မာဲ လပါ်အဂၞဲ နွံ ၁၀၁ ကဳလဝ်မဳတာ ရ။ 

== ပထဝဳ ==
[[ဝှာင်:Wang_River_at_Lampang.jpg|thumb|340x340px|ကြုင်ဝင် (Wang River)]]
ဍုင်လာမ်ပင်ဝွံ ဒှ်ဍုင် နွံဇိုင်ကြုင်ဝင် (Wang River) တုဲပၠန် လပါ်ပလိုတ် ဒှ်ပယျဵု ကု ခုန်တာန်ရင် (Khun Tan Range) လပါ်ဗမံက် ဒှ်ပယျဵု ကုဖိပန်နမ်ရင် (Phi Pan Nam Range) ရ။ ကြုင်ဝင်ဂှ် ဒှ်ကြုင်လပါ် နူကဵု ၜဳစောဖြာတုဲ ဇွောဝ်အာဒၟံင် မွဲဒမြိပ် ဍုင်ဂှ်ရ။ ဍုင်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် နွံလပါ်သြင်သၟဝ်ကျာကြုင်ဝင်၊ ဆဂး ဒၞာဲဍုင်တြေံဂှ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု သြင်ကြုင်လပါ်သၠုင်ကျာရ။ လဒေါဝ်ဍုင်လာမ်ပင် ခေတ်တၟိဏအ်ဂှ် နွံဒၟံင် ဗွဲဒိုဟ်အဂၞဲ ကုကြုင် ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ်ဂၠံင် Bunyawat ကဵု Pahon Yothin ရ။

== ရာသဳ ==
လာမ်ပင်ဂှ် ပတုပ် ရးတၞဟ် မနွံဗဒါဲဂှ်မ္ဂး ဒှ်ဒၞာဲ မနွံကဵု ရာသဳမကှ်မွဲရ။ ဥတုၜိုဟ်ဂှ် စဒှ် ကြဴနူ ဥတုဗြဲ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေမ်ပါ၊ ယဝ်ရလဇုဲမ္ဂး စိုပ်စဵုကဵု ဂိတုမာတ်။ ကျာဂံက်က် နူကဵု Siberia လဆောဝ်စိုပ်ကၠုင်မ္ဂး အခိင်ဗတံ ဓါတ်ဂမ္တဴ နွံသၟဝ် ၁၀ ဒဳဂရဳ၊ ဆဂး ဂွံဒှ်ဗီုဏအ် အောန်ကွေဟ်ရ။ ဥတုၜိုဟ်ဂှ် နွံကဵု ဟွံဍုက်ဍေက်၊ တ္ၚဲတၟးတုဲ ဒှ်အခိင် မမံင်စခိုဟ် ၜိုဟ်ညိတုဲ အခိင်ဗတံမ္ဂး ဂံက်ရ။ 

ဥတုကညင်မ္ဂး ဗွဲမဂၠိုင် နူကဵု ဂိတုမာတ် စဵုကဵု ဂိတုဂျောန်။ ဓါတ်ဂမ္တဴ နွံ စဵုကဵု ၄၀ ဒဳဂရဳ ပ္ဍဲဂိတုဨပြဳ။ အခိင်သဝ်တ္ၚဲမ္ဂး ဗြဲကျာထတ်မလေပ်ဒှ်မာန်ရ။ 

ဥတုဗြဲဂှ် နူကဵု ဂျောန် စဵုကဵုစိုပ် နဝ်ဝေမ်ပါ၊ လဆောဝ်မ္ဂး ဂိတုမေလေဝ် ဗြဲဂူကီုရ။ ပတုပ် ကုဒေသဗဒါဲဗဒါဲဂှ်မ္ဂး ပ္ဍဲလာမ်ပင်ဂှ် ဍာ်ဇၞော်ဂှ် ဂွံဆဵုစအောန်ကွေဟ်ရ။{{Weather box|width=auto|Apr rain days=6.6|May humidity=72|Apr humidity=60|Mar humidity=57|Feb humidity=62|Jan humidity=70|year rain days=111.8|Dec rain days=1.0|Nov rain days=3.7|Oct rain days=11.2|Sep rain days=17.7|Aug rain days=18.5|Jul rain days=17.4|Jun rain days=15.4|May rain days=15.1|Mar rain days=3.0|Jul humidity=78|Feb rain days=1.4|Jan rain days=0.8|year rain mm=1045.5|Dec rain mm=7.0|Nov rain mm=29.5|Oct rain mm=98.3|Sep rain mm=211.6|Aug rain mm=186.3|Jul rain mm=134.6|Jun rain mm=117.5|May rain mm=160.4|Apr rain mm=65.9|Mar rain mm=22.8|Feb rain mm=8.8|Jun humidity=76|Aug humidity=81|rain colour=green|year sun=|source 1=Thai Meteorological Department&lt;ref name=TMD1&gt;{{cite web
| url = http://climate.tmd.go.th/content/file/75
| title = Climatological Data for the Period 1981–2010
| publisher = Thai Meteorological Department
| page = 2
| accessdate = 31 July 2016
| archivedate = 26 December 2018
| archiveurl = https://web.archive.org/web/20181226035029/http://climate.tmd.go.th/content/file/75%0A
}}&lt;/ref&gt;|yeard sun=6.7|Decd sun=8.2|Novd sun=7.2|Octd sun=5.9|Sepd sun=4.8|Augd sun=3.8|Juld sun=3.9|Jund sun=5.2|Mayd sun=6.4|Aprd sun=8.1|Mard sun=9.5|Febd sun=9.1|Jand sun=8.8|Dec sun=254.2|Sep humidity=83|Mar sun=294.5|Oct humidity=82|Nov humidity=78|Dec humidity=75|year humidity=73|Jan sun=272.8|Feb sun=257.1|Apr sun=243.0|Nov sun=216.0|May sun=198.4|Jun sun=156.0|Jul sun=120.9|Aug sun=117.8|Sep sun=144.0|Oct sun=182.9|Jan rain mm=2.8|year record low C=3.7|location=Lampang (1981–2010)|Jan high C=31.6|Feb mean C=24.7|Jan mean C=22.2|year high C=33.7|Dec high C=30.2|Nov high C=31.3|Oct high C=32.3|Sep high C=32.8|Aug high C=33.0|Jul high C=33.3|Jun high C=34.0|May high C=35.5|Apr high C=38.3|Mar high C=37.2|Feb high C=34.4|year record high C=43.5|Apr mean C=30.0|Dec record high C=36.0|Nov record high C=36.5|Oct record high C=37.8|Sep record high C=36.5|Aug record high C=37.6|Jul record high C=38.6|Jun record high C=41.1|May record high C=43.0|Apr record high C=43.5|Mar record high C=42.5|Feb record high C=40.0|Jan record high C=36.9|single line=Yes|metric first=Yes|Mar mean C=28.0|May mean C=28.8|Dec record low C=3.7|Oct low C=22.3|Nov record low C=8.2|Oct record low C=14.1|Sep record low C=19.6|Aug record low C=21.2|Jul record low C=21.2|Jun record low C=21.9|May record low C=18.5|Apr record low C=18.4|Mar record low C=11.5|Feb record low C=8.7|Jan record low C=8.0|year low C=17.0|Dec low C=15.3|Nov low C=19.1|Sep low C=23.5|Jun mean C=28.3|year mean C=26.4|Jul mean C=27.8|Aug mean C=27.4|Sep mean C=27.0|Oct mean C=26.3|Nov mean C=24.2|Dec mean C=21.6|Jan low C=15.0|Aug low C=23.9|Feb low C=16.6|Mar low C=20.1|Apr low C=23.4|May low C=24.2|Jun low C=24.4|Jul low C=24.1|source 2=Office of Water Management and Hydrology, Royal Irrigation Department (sun and humidity)&lt;ref name=RID&gt;{{cite web
| url = http://water.rid.go.th/hwm/cropwater/CWRdata/ETo/ETo_PenMon_2554.pdf
| title = ปริมาณการใช้น้ำของพืชอ้างอิงโดยวิธีของ Penman Monteith (Reference Crop Evapotranspiration by Penman Monteith)
| publisher = Office of Water Management and Hydrology, Royal Irrigation Department
| page = 17
| language = Thai
| accessdate = 31 July 2016
| archivedate = 1 December 2016
| archiveurl = https://web.archive.org/web/20161201211547/http://water.rid.go.th/hwm/cropwater/CWRdata/ETo/ETo_PenMon_2554.pdf
}}&lt;/ref&gt;}}

==ဝင်==
[[File:Lampanghorses0005a.jpg|thumb|ကွဳချေဟ် ပ္ဍဲလာမ်ပင်|250x250px]]

လာမ်ပင်ဂှ် ဒှ်လဝ် ဍုင်ဇၞော် ပ္ဍဲဍုင်ဨကရာဇ်သေံလာန်နာရ။&lt;ref&gt;&quot;Historic Lampang&quot;, in: Forbes, Andrew, and Henley, David, ''Ancient Chiang Mai'' Volume 4. Chiang Mai, Cognoscenti Books, 2012. ASIN: B006J541LE&lt;/ref&gt;ဆဂး ပ္ဍဲကဵုဝင် ပ္ဍဲအခိင်ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် လာမ်ပင် ကေင်နွံလဝ် သၟဝ်ဇင်မာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဇင်ရာဲ မဒှ်ဍုင် သၟိင်တၠ မပကင်ရင်ဂမၠိုင် မပဒတဴရ။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲအကြာ ၁၇-၁၈ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဍုင်ဂှ် ဒးဒုင်ဗတိုက် ကုဗၟာအင်ဝ၊ ဒးဒုင်ဗတိုက် ကုသေံဒျူဒျာတုဲ လ္ၚုသုန်ဂြာံ၊ ကၞောတ်တဲ စိုပ်အာ သၟဝ်ဍုင်ဗၟာရ။  ပ္ဍဲကၞောတ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ကောန်ဇာတိလာမ်ပင် နန်ထိပ်ဆင် (Nan Thip Chang) ဂစိုတ်ထောအ် သၟိင်စဍုင်ဗၟာ ပ္ဍဲကဵုဘာကျာ်ဝါတ်ဖြဓါတ် လာမ်ပင်လံင် (Wat Phra That Lampang Luang) တုဲ ဂွံတိတ်ဗၠး နူကဵု သၟဝ်ပကင်ရင်ဗၟာရ။ ဒက်မိတ်သဟာဲ ကုၜင်ကံက်တုဲ ပကင်ရင်ဍုင်ရ။ တၞောဝ်ဒတောဝ် နန်ထိပ်ဆင်ဂှ် ယၟုမြဟ်တဴ နကဵု စောချေဒ်တောန် (Chao Ched Ton) မဂွံအဓိပ္ပါယ် (ကောန်သၟိင်ထပှ်)၊ တၞောဝ်သၟိင်ဂှ် ဆက်ပကင်ရင်အာ နဒဒှ် သၟိင်စဍုင် ပ္ဍဲဍုင်လာန်နာဂမၠိုင် စဵုကဵု စိုပ် လက်ထက် သၟိင်သေံ ရာမ ပဉ္စမ မသီပၠုပ်ဍုင်ဂှ် ပ္ဍဲဍုင်သေံရ။&lt;ref&gt;[http://www.thapra.lib.su.ac.th/objects/thesis/fulltext/thapra/Kiriya_Chayakul/Fulltext.pdf Burmese-influenced Architecture in Lampang]&lt;/ref&gt;

==ပရေင်ပိုန်ဒြပ်==
&lt;!-- Please don't mix town, Amphoe Mueang and province, currently it's all the same as Lampang Province#Economy. --&gt;

လာမ်ပင်ဂှ် ပါဲနူ ကမၠောန်ဗ္ၚ မပတံကဵု တဵုသြောအ်၊ ကနာတ်၊ ၜဴတုဲ ပ္ဍဲကဵု ရးလာမ်ပင်ဂှ် ခရိုင်မေအ်မောဟ်ဂှ် မာင်တၟအ်ချး ပ္တိတ်ဒၟံင် သွက်ဂွံရုင်စက် မပတိတ်ဓါတ်လလဳ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ ပရေင်ကျာကၠိပပ် ကတဵုဒှ်ဗွဲမဂၠိုင်ကီုရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပ္ဍဲရးလာမ်ပင်ဂှ် တိကောလိန် (kaolin) မဒှ်တိ မကၠောန်ပ္ၚာန်တိုက်လေဝ်တိတ်ဒၟံင်ကီုရ။ ပ္ဍဲကဵုခေတ်ကိုပ်ကၠာတေအ်မ္ဂး လာမ်ပင်ဂှ် သီုပတိတ်ဒၟံင် ဆုကုဍုင်ဝုတ်ဒိုဟ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင်ကီုရ။ စိင်ဓဇက်ဆုဂမၠိုင် မဓဇက်ဆု နူကဵု ဂြိုပ် ဗစိုပ်ကြုင် နူဂှ် ဖဳပလံင်ဏာ ဍုင်ၜင်ကံက်ရ။ ပ္ဍဲကဵုလာမ်ပင်ဂှ် နွံသီု ဘာဗတောန်စိင် ကီုရ။ လၟုဟ်မ္ဂး တၞံဆုဇၞော်ဇၞော်တအ်ဂှ် ဗာ်ထောအ်အိုတ်တုဲ တၞံဆုဍောတ်တ်တအ်ဂှ် ပတိတ်ဆု ဟွံဂွံဏီရ။

==နိဿဲ==</text>
      <sha1>l6d76f5al2bd7cshqdprbw9x9gpoee4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>မာရ်သ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3699</id>
    <revision>
      <id>58538</id>
      <parentid>57496</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T01:02:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>58538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="219279" sha1="44folxnhnhrktbfxhbmbc83d92drgm9" xml:space="preserve">{{Infobox planet
| name                   = Mars
| symbol                 = [[File:Mars symbol (bold).svg|24px|♂]]
| image                  = OSIRIS Mars true color.jpg
| image_alt              = Mars appears as a red-orange globe with darker blotches and white icecaps visible on both of its poles.
| caption                = Pictured in natural color in 2007{{efn|This image was taken by the [[Rosetta (spacecraft)|''Rosetta'']] spacecraft's [[Optical, Spectroscopic, and Infrared Remote Imaging System]] (OSIRIS), at a distance of ≈{{convert|240000|km}} during its February 2007 encounter. The view is centered on the [[Aeolis quadrangle]], with [[Gale (crater)|Gale crater]], the landing site of the [[Curiosity (rover)|''Curiosity'' rover]], prominently visible just left of center. The darker, more heavily cratered terrain in the south, [[Terra Cimmeria]], is composed of older terrain than the much smoother and brighter [[Elysium Planitia]] to the north. Geologically recent processes, such as the possible existence of a [[Water on Mars|global ocean]] in Mars's past, could have helped lower-elevated areas, such as Elysium Planitia, retain a more youthful look.}}
| background             = #f8f9fa
| pronounced             = {{IPAc-en|audio=en-us-Mars.ogg|ˈ|m|ɑr|z}}
| adjectives             = [[Martian]] {{IPAc-en|ˈ|m|ɑr|ʃ|ən}}
| orbit_ref              = &lt;ref name=&quot;VSOP87&quot;/&gt;
| epoch                  = [[J2000]]
| aphelion               = {{convert|249200000|km|mi AU|comma=gaps|abbr=on|disp=x|&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(|)&lt;/small&gt;}}
| perihelion             = {{convert|206700000|km|mi AU|comma=gaps|abbr=on|disp=x|&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(|)&lt;/small&gt;}}
| time_periastron        = 2020-Aug-03&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&amp;body_group=mb&amp;sstr=499|title=HORIZONS Web-Interface|website=ssd.jpl.nasa.gov}}&lt;/ref&gt;
| semimajor              = {{convert|227939200|km|mi AU|comma=gaps|abbr=on|disp=x|&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(|)&lt;/small&gt;}}
| eccentricity           = {{val|0.0934}}
| period                 = {{convert|686.971|d|years|comma=gaps|abbr=on|lk=out|disp=x|&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(|; {{val|668.5991}}&amp;nbsp;[[timekeeping on Mars|sols]])&lt;/small&gt;}}
| synodic_period         = {{convert|779.96|d|years|comma=gaps|abbr=on|lk=out|disp=x|&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(|)&lt;/small&gt;}}
| avg_speed              = {{convert|24.007|km/s|km/h mph|comma=gaps|abbr=on|disp=x|&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(|)&lt;/small&gt;}}
| inclination            = {{ublist|class=nowrap |{{val|1.850|u=°}} to [[ecliptic]]; |{{val|5.65|u=°}} the [[Sun]]'s [[equator]]; |{{val|1.63|u=°}} to [[invariable plane]]&lt;ref name=Souami_Souchay_2012/&gt;}}
| asc_node               = {{val|49.558|u=°}}
| arg_peri               = {{val|286.502|u=°}}
| mean_anomaly           = 19.412°&lt;ref name=&quot;NasaFactSheet&quot;/&gt;

| satellites             = [[Moons of Mars|2]]
| allsatellites          = yes
| mean_radius            = {{convert|3389.5|±|0.2|km|mi|1|comma=gaps|abbr=on|disp=x|{{efn|name=best-fit ellipsoid}} &lt;ref name=&quot;Seidelmann2007&quot;/&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(|)&lt;/small&gt;}}
| equatorial_radius      = {{convert|3396.2|±|0.1|km|mi|1|comma=gaps|abbr=on|disp=x|{{efn|name=best-fit ellipsoid}} &lt;ref name=&quot;Seidelmann2007&quot;/&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(|; 0.533 Earths)&lt;/small&gt;}}
| polar_radius           = {{convert|3376.2|±|0.1|km|mi|1|comma=gaps|abbr=on|disp=x|{{efn|name=best-fit ellipsoid}} &lt;ref name=&quot;Seidelmann2007&quot;/&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(|; 0.531 Earths)&lt;/small&gt;}}
| flattening             = {{val|0.00589|0.00015}} &lt;!-- calculated from data in ref name=&quot;Seidelmann2007&quot; --&gt;
| surface_area           = {{convert|144798500|km2|sqmi|comma=gaps|abbr=on|disp=x|&lt;ref&gt;{{cite book|first1=Peter|last1=Grego|title=Mars and How to Observe It |url=https://archive.org/details/marshowtoobserve0000greg|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/marshowtoobserve0000greg/page/3 3]|publisher=[[Springer Science+Business Media]]|date=6 June 2012|isbn=978-1-4614-2302-7|via=Internet Archive}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(|; 0.284 Earths&lt;!--144,371,391 km2 in [http://www.peeep.us/7437231b]--&gt;)&lt;/small&gt;}}
| volume                 = {{val|1.6318|e=11|u=km3}}&lt;ref name=lodders1998/&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(0.151 Earths)&lt;/small&gt;
| mass                   = {{val|6.4171|e=23|u=kg}}&lt;ref name=konopliv2011/&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(0.107 Earths)&lt;/small&gt;
| density                = {{convert|3.9335|g/cm3|lb/cuin|4|comma=gaps|abbr=on|disp=x|&lt;ref name=&quot;lodders1998&quot;/&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(|)&lt;/small&gt;}}
| surface_grav           = {{convert|3.72076|m/s2|ft/s2|comma=gaps|abbr=on|disp=x|&lt;ref name=&quot;Hirt2012&quot;&gt;{{Cite journal|title=Kilometer-resolution gravity field of Mars: MGM2011|journal=Planetary and Space Science|last1=Hirt|first1=C.|last2=Claessens|first2=S. J.|last3=Kuhn|first3=M.|last4=Featherstone|first4=W. E.|volume=67|issue=1|pages=147–154|date=July 2012|doi=10.1016/j.pss.2012.02.006|bibcode=2012P&amp;SS...67..147H|hdl=20.500.11937/32270|url=https://espace.curtin.edu.au/bitstream/20.500.11937/32270/2/173469_Hirt2012_MGM2011_PSS_av%5b1%5d%20updated.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240301160101/https://espace.curtin.edu.au/bitstream/handle/20.500.11937/32270/173469_Hirt2012_MGM2011_PSS_av&amp;#91;1&amp;#93;%20updated.pdf;jsessionid=1E3221E0465842BF0C2907102AA4216B?sequence=2 |date=2024-03-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(|; 0.3794&amp;nbsp;''[[g-force|g]]'')&lt;/small&gt;}}
| moment_of_inertia_factor = {{val|0.3644|0.0005}}&lt;ref name=&quot;konopliv2011&quot;/&gt;
| escape_velocity        = {{convert|5.027|km/s|km/h mph|comma=gaps|abbr=on|disp=x|&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(|)&lt;/small&gt;}}
| sidereal_day           = {{val|1.025957|u=day}}&lt;br/&gt;{{RA|24|37|22.7}}&lt;ref name=&quot;lodders1998&quot;/&gt;
| rot_velocity           = {{convert|868.22|km/h|m/s km/h mph|order=out|comma=gaps|abbr=on|disp=x|&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(|)&lt;/small&gt;}}
| axial_tilt             = {{val|25.19|u=°}} to its orbital plane&lt;ref name=&quot;nssdc&quot;/&gt;
| right_asc_north_pole   = {{val|317.68143|u=°}}&lt;br/&gt;{{RA|21|10|44}}
| declination            = {{val|52.88650|u=°}}
| albedo                 = {{ublist|class=nowrap |0.170 [[Geometric albedo|geometric]]&lt;ref name=&quot;MallamaMars&quot; /&gt; |0.25 [[Bond albedo|Bond]]&lt;ref name=&quot;nssdc&quot; /&gt;}}
| temp_name1             = [[Kelvin]]
| min_temp_1             = 130&amp;nbsp;K
| mean_temp_1            = 210&amp;nbsp;K&lt;ref name=&quot;nssdc&quot;/&gt;
| max_temp_1             = 308&amp;nbsp;K
| temp_name2             = [[Celsius]]
| min_temp_2             = −143&amp;nbsp;°C&lt;ref name=cold/&gt;
| mean_temp_2            = −63&amp;nbsp;°C
| max_temp_2             = 35&amp;nbsp;°C&lt;ref name=hot/&gt;
| temp_name3             = [[Fahrenheit]]
| min_temp_3             = −226&amp;nbsp;°F&lt;ref name=cold/&gt;
| mean_temp_3            = −82&amp;nbsp;°F
| max_temp_3             = 95&amp;nbsp;°F&lt;ref name=hot/&gt;
| magnitude              = −2.94 to +1.86&lt;ref name=&quot;Mallama_and_Hilton&quot;/&gt;
| angular_size           = 3.5–25.1″&lt;ref name=&quot;nssdc&quot;/&gt;
| atmosphere_ref         = &lt;ref name=&quot;nssdc&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;barlow08&quot;/&gt;
| surface_pressure       = 0.636 (0.4–0.87)&amp;nbsp;[[pascal (unit)|kPa]]&lt;br/&gt;0.00628&amp;nbsp;[[atmosphere (unit)|atm]]
| atmosphere_composition = {{plainlist|
* 95.97% [[carbon dioxide]]
* 1.93% [[argon]]
* 1.89% [[nitrogen]]
* 0.146% [[oxygen]]
* 0.0557% [[carbon monoxide]]
* 0.0210% [[water vapor]]
* 0.0100% [[nitrogen oxide]]
* 0.00025% [[neon]]
* 0.00008% [[semiheavy water|hydrogen deuterium oxide]]
* 0.00003% [[krypton]]
* 0.00001% [[xenon]]
}}
}}
'''မာရ်သ်''' ({{Lang-en|Mars}}; သင်္ကေတ: [[file:Mars symbol (fixed width).svg|16px|♂]]) ဂှ် ဒှ်ဂြိုဟ် မရနုက်ကဵုပန် နူကဵု တ္ၚဲ တုဲပၠန် ဒှ်ဂြိုဟ်ဍောတ်အိုတ် မရနုက်ဒုတိယ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တ္ၚဲ၊ မဇၞော်နူ ဂြိုဟ်မာဂျူရဳ (Mercury)။ မာရ်သ်ဂှ် ဒှ်ယၟု မကၠာဲနူ ဘာသာအင်္ဂလိက် (Mars) တုဲ ယၟုဝွံ နူတမ် ကၠုင်နူ ယၟုကျာ်ရဝ်မ မဒှ်ကျာ်ပၞာန်၊ ဟိုတ်နူ မညာတ်ကေတ် နကဵုမတ်သာမည အသာ်ဗကေတ်တုဲ လဆောဝ် ကော်စ &quot;ဂြိုဟ်ဗကေတ်  ('''Red Planet)'''&quot;။&lt;ref name=&quot;Zubrin1997&quot;&gt;{{Cite book|title=The Case for Mars: The Plan to Settle the Red Planet and Why We Must|publisher=Touchstone|location=New York|date=1997|oclc=489144963|isbn=978-0-684-83550-1|url=https://archive.org/details/caseformarsplant00zubr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rees2012&quot;&gt;{{Cite book|title=Universe: The Definitive Visual Guide|url=https://archive.org/details/universe0000unse_f2g0|publisher=Dorling Kindersley|location=New York|date=October 2012|isbn=978-0-7566-9841-6}}&lt;/ref&gt; နကဵု နက္ခတ္တဗေဒ မန်ဗၟာမ္ဂး ကော်စ ဂြိုဟ်အင္ၚာ။ အတိုင်မလ္ၚတ်ဆဵု ဗွဲကြဴဏအ် မဟီုလဝ်မ္ဂး ဟိုတ်နူ အသိင်ဓါတ်ပသဲသြဇြဳဒေ (iron oxide) မနွံ ပ္ဍဲဗလးမုက် မာရ်သ်တုဲ ပိုယ်ဂွံညာတ်ကေတ် မာရ်သ် နကဵုမတ်သာမည အသာ်ဗကေတ်ရ။  မာရ်သ်ဂှ် ဒှ်ဂြိုဟ်တၟအ် (terrestrial planet) မွဲတုဲ နွံကဵု သတီုကျာ (atmosphere) မကြဳ၊ တုဲပၠန် ဗလးမုက်မာရ်သ်ဂှ် နွံကဵု ပၞေတ်ဇမီု (impact craters) ညံင်မဂွံဆဵု ပ္ဍဲကဵု [[ဂိတု]] ၊ ကုန်ဒဵု ဗင်ဇြဟ်ဂမၠိုင်၊ သြင်ဗတဳ ကေုာံ ပၞိဟ်ၜါလပါ် ညံင်ရဲ [[ဂၠးတိ]]ကီုရ။

ပ္ဍဲကဵု ဂြိုဟ်မာရ်သ်ဂှ် နွံကဵု အခိင်တ္ၚဲ အခိင်ဗတံ ကေုာံ ဥတုတၞဟ်ခြာ ညံင်ရဴ ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိပိုယ်ဏအ်ကီုရ။ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ဂြိုဟ်မာရ်သ်ဂှ်လေဝ် ဂေတ်ကဝဲဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ရိပၞိဟ်ဇကု ညံင်ရဴ ဂၠးတိပိုယ်ဏအ်ကီုရ။ ပ္ဍဲကဵု မာရ်သ်ဂှ် နွံကဵု သြလုမ်ပုသ်မောန် (Olympus Mons) မဒှ်ဒၞာဲဒဵုခတိုဟ်လဝ်ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ ကုန်ဒဵုသၠုင်အိုတ် ၜိုန်မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တ္ၚဲ၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ သီုနွံကဵု ဇြဟ်ဇမၠိင် (Valles Marineris) မဂၠိင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တ္ၚဲပိုယ်ဏအ်ကီုရ။ ပ္ဍဲကရေက်သၟဝ်ကျာ ၄၀% ဂှ် နွံကဵု ခလံက်မညဳရ။ မာရ်သ်ဂှ် နွံကဵု ဂိတုၜါမ၊ ဂိတုမွဲမဂှ် ညးကော်စ ပဝ်ဗောသ် (Phobos) တုဲ မွဲမဂှ် ညးကော်စ ဒါဲမောသ် (Deimos)၊ ဂိတုတအ်ဂှ် ဇကုဍောတ်တုဲ မနွံကဵု သဏ္ဌာန်ဗီုပြင် ဟွံညဳ။ ဂိတုၜါဝွံ မဒှ်ဂြိုဟ်ကရေက် (asteroid) လုပ်စိုပ်အာ ဗဝိုင်မာရ်သ်တုဲ ဒှ်အာဂိတု (ဝါ) မဒးဂေတ်ပူဒၟံင် မာရ်သ် မတုပ်ညံင်ရဴ ဂြိုဟ်ကရေက်တၞဟ်ၜါ ၅၂၆၁ ယူရေက (5261 Eureka)၊ ကေုာံ  မာရ်သ် တြဝ်ဇန် (Mars trojan)ကီုရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://space.about.com/od/mars/a/Mars-Moon-Mystery.htm|title=Mars Moon Mystery|work=About.com|first=John P.|last=Millis|accessdate=2021-03-07|archivedate=2018-12-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226060809/http://space.about.com/od/mars/a/Mars-Moon-Mystery.htm%20}}&lt;/ref&gt;

မာရ်သ်ဂှ် ဟိုတ်မဒှ် ဂြိုဟ် မတုပ်ညံင်ဂၠးတိပိုယ်ဏအ်တုဲ တၠပညာတအ် ပလံင်ဏာ က္ၜင်ဂြိုဟ်တုဲ အာလ္ၚတ်ကၠုင်ဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ က္ၜင်ဂြိုဟ် မာရိနာ ၄ ''Mariner 4''  မဒှ်က္ၜင်ဂြိုဟ် နကဵု ဂကောံနာသာ မပလံင်ဏာ သွက်ဂွံလ္ၚတ်မာရ်သ် ပ္ဍဲ ၂၈ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၆၄ ဂှ် ဒှ်က္ၜင်ဂြိုဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက်ဂွံလ္ၚတ်မာရ်သ်ရ။ က္ၜင်ဂြိုဟ်ဂှ် လုပ်ကြပ်ညောန် ကုမာရ်သ် ပ္ဍဲကဵု ၁၅ ဇူလာင် ၁၉၆၅။ မာရိနာ၄ လ္ၚတ်ကေတ် မပတံ ကဵု ဇမၞော်တၟာ မာရ်သ်ဂှ် နွံ ၜိုတ် 0.1% ကုဂၠးတိ၊ တက်ကေတ် ဗီုရုပ် ဂြိုဟ် မနွံဒၟံင် ဗဒါဲဗဒါဲ မာရ်သ်တအ်ဒှ်တမ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/missions/mariner-04/in-depth|title=In Depth {{!}} Mariner 04|quote=The Mariner 4 mission, the second of two Mars flyby attempts launched in 1964 by NASA, was one of the great early successes of the agency, and indeed the Space Age, returning the very first photos of another planet from deep space.}} {{PD-notice}}; {{Cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1964-077A|title=NASA - NSSDCA - Spacecraft - Details|quote=Mariner 4...represented the first successful flyby of the planet Mars, returning the first pictures of the martian surface. These represented the first images of another planet ever returned from deep space.|accessdate=2021-03-07|archivedate=2018-09-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180904174225/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1964-077A}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt; နကဵု ဂြိုဟ်သဝ်ဝိတ် မာရ်သ် ၃ ဂှ် စှ်ေလတူ မာရ်သ် ပ္ဍဲကဵု ဒဳသေမ်ဗါ ၁၉၇၁၊ ဆဂး စှ်ေစိုပ်မာရ်သ်တုဲ က္ၜင်ဂြိုဟ်ဏအ် အဆက်ပိုတ်အာ ကုဂၠးတိ။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Beyond Earth: A Chronicle of Deep Space Exploration|url=http://www.nasa.gov/connect/ebooks/beyond_earth_detail.html|quote=Mars 3...Immediately after landing, at 13:50:35 UT, the lander probe began transmitting a TV image of the Martian surface although transmissions abruptly ceased after 14.5 seconds (or 20 seconds according to some sources).}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ ၂၀ ဇူလာင် ၁၉၇၆၊ က္ၜင်ဂြိုဟ် ဝိကိန်၁ ''Viking 1'' စှ်ေ ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲဗလး မMartian surface။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/missions/viking-1/in-depth|title=In Depth {{!}} Viking 1|quote=NASA's Viking 1 made the first truly successful landing on Mars. The Soviet Mars 3 lander claimed a technical first with a survivable landing in 1971, but contact was lost seconds after it touched down.}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ ၄ ဇူလာင် ၁၉၉၇၊ က္ၜင်ဂြိုဟ် မာရ်သ် ပါတ်ဖိန်ဒါ  ''Mars Pathfinder'' စှ်ေ ပ္ဍဲလတူမာရ်သ်တုဲ ပ္ဍဲ ဇူလာင် ၅ ဂှ် ကွဳရဝ်ဝေ စတိတ် ဂေတ်လ္ၚတ် လတူမာရ်သ်ရ။ ကွဳရဝ်ဝေ ဏအ်ဂှ် ဒှ်ကွဳရဝ်ဝေ မအာ လတူမာရ်သ် နူဂၠးတိဏအ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/missions/mars-pathfinder/in-depth|title=In Depth {{!}} Mars Pathfinder|quote=Landing time for Pathfinder was 16:56:55 UT July 4, 1997, at 19 degrees 7 minutes 48 seconds north latitude and 33 degrees 13 minutes 12 seconds west longitude in Ares Vallis, about 12 miles (19 kilometers) southwest of the original target. The next day, Pathfinder deployed the Sojourner rover on the Martian surface via landing ramps. Sojourner was the first wheeled vehicle to be used on any planet.}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt; ဂြိုဟ်သြဗိတ် မာရ်သ် အေက်သပြေသ် ''Mars Express orbiter'' မဒှ် က္ၜင်ဂြိုဟ် နူကဵု အေဂျေန်သဳအကာသဥရောပ (European Space Agency - ESA) အာစိုပ် သြဗိတ် (လၟောဝ်ဂၠံင်) မာရ်သ် ပ္ဍဲ ၂၅ ဒဳသေမ်ဗါ ၂၀၀၃။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Frequently asked questions|url=http://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Mars_Express/Frequently_asked_questions2|quote=Mars Express reached Mars at the end of December 2003. Six days before entering into orbit around Mars, Mars Express ejected the Beagle 2 lander. The orbiter was inserted into orbit around Mars on 25 December 2003.}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲဇာန်နဝါရဳ ၂၀၀၄ နကဵု ဂကောံနာသာ ပ္တိုန်ဏာ ကွဳလ္ၚတ်မာရ်သ် (Mars Exploration Rovers) မကဵုလဝ်ယၟု သပိရိတ် (''Spirit)'' ကဵု အောပ်ပေါတ်တူနိတိ (''Opportunity)'' ဂှ် သီုၜါ စိုပ်အာ လတူမာရ်သ်တုဲ ကွဳသပိရိတ်ဂှ် ဆကၠောန်ဒၟံင်ကမၠောန် ပလံင်ကဵုဒၟံင် တင်ဂၞင်ဂမၠိုင် စဵုကဵု ၂၂ မာတ် ၂၀၁၀ တုဲ ကွဳအောပ်ပေါတူနိတိ ဂှ် စဵုကဵု ၁၀ ဂျုန် ၂၀၁၈။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mars.nasa.gov/mer/mission/rover-status/spirit/2010/all/|title=Rover Update: 2010: All}} {{PD-notice}}; {{Cite web|url=http://www.nasa.gov/press-release/nasa-to-share-results-of-effort-to-recover-mars-opportunity-rover|title=NASA to Share Results of Effort to Recover Mars Opportunity Rover}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt; ကွဳရဝ်ဝေ နူကဵု ဂကောံနာသာ မကဵုလဝ်ယၟု  ကျူရိသြသိတိ (Curiosity) ဂှ် တိုန်စိုပ် ပ္ဍဲ ၆ သြဂုတ် ၂၀၁၂၊ မဒှ် ပရေင်ကမၠောန် ပါ်ဓါတ်သိပ္ပံမာရ်သ်  (Mars Science Laboratory - MSL) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ရာသဳဥတု ကေုာံ ပထဝဳ လတူမာရ်သ်ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Curiosity Has Landed|url=https://mars.nasa.gov/resources/20060/curiosity-has-landed}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ ၂၄ သေပ်တေမ်ဗါ ၂၀၁၄ နူကဵု ဂကောံသုတေသနအကာသအိန္ဒိယ (Indian Space Research Organisation - ISRO) ဗလးဏာ က္ၜင်ဂြိုဟ် သွက်ဂွံလ္ၚတ် သြဗိတ် (လၟောဝ်ဂၠံင်) မာရ်သ်တုဲ အိန္ဒိယဂှ် ဒှ်ဂကောံ မရနုက်ကဵုပန် မလ္ၚတ်ဒၟံင် မာရ်သ်။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.isro.gov.in/mars-orbiter-mission-completes-1000-days-orbit|title=Mars Orbiter Mission Completes 1000 Days in Orbit - ISRO|quote=Mars Orbiter Mission (MOM), the maiden interplanetary mission of ISRO, launched on November 5, 2013 by PSLV-C25 got inserted into Martian orbit on September 24, 2014 in its first attempt.|accessdate=March 7, 2021|archivedate=July 23, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210723141822/https://www.isro.gov.in/mars-orbiter-mission-completes-1000-days-orbit}}; {{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-24729073|title=India launches spacecraft to Mars|quote=India's space agency will become the fourth in the world after those of the United States, Russia and Europe to undertake a successful Mars mission.}}&lt;/ref&gt; ဨမိရတ် ပံင်ကောံအာရာပ်  (United Arab Emirates) ဂှ် ဒှ်ဂကောံမရနုက်ကဵု မသုန် ကြဴနူ က္ၜင်ဂြိုဟ်ညး စိုပ်သတီုကျာမာရ်သ် ပ္ဍဲကဵု ၉ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-55998848|title=UAE successfully inserts orbiter to Mars orbit}}&lt;/ref&gt; ကွဳ နူကဵု ဂကောံနာသာ မကဵုလဝ်ယၟု ပါသေဝါရေန် (Perseverance rover) စှ်ေစိုပ် လတူမာရ်သ် ဗွဲမအံင်ဇၞး ပ္ဍဲကဵု ၁၈ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁။ 

တၠပညာတအ် လ္ၚတ်ဒၟံင် ပရူအရာမတန်တဴလဝ် ပ္ဍဲကဵု မာရ်သ် အခိင်အတိက်တေအ်၊ ဗီုကဵု သတ်လမျီု နွံလဝ် ဒှ်မာန် ဟွံမာန်တအ်ရ။ ကွဳရဝ်ဝေ မကဵုလဝ်ယၟု ရဝ်သလိန် ဖြန်ကၠေန် (Rosalind Franklin rover) မဗလး နူကဵု အေဂျေန်သဳ အကာသ ဥရောပ ဂှ် နကဵု တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံလ္ၚတ် အကာသဇဳဝ နွံရ။&lt;ref name=&quot;curiosity search for life&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.marsdaily.com/reports/Using_Curiosity_to_Search_for_Life_999.html|title=Using Curiosity to Search for Life|work=Mars Daily|date=26 February 2015|author=Jarell, Elizabeth M}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MER Search for Life&quot;&gt;{{Cite web|url=http://mars.nasa.gov/mer/home/resources/MERLithograph.pdf|title=The Mars Exploration Rover Mission|date=November 2013|accessdate=2021-03-07|archivedate=2017-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170201175627/http://mars.nasa.gov/mer/home/resources/MERLithograph.pdf}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ExoMars's search for life&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.euronews.com/2015/05/21/mars-mystery-exomars-mission-to-finally-resolve-question-of-life-on-red-planet/|title=Mars mystery: ExoMars mission to finally resolve question of life on red planet|date=21 May 2015|author=Wilks, Jeremy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mars 2020 search for life&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://www.csmonitor.com/Science/2015/0105/Life-on-Mars-NASA-s-next-rover-aims-to-find-out|title=Life on Mars? NASA's next rover aims to find out.|date=5 January 2015|author=Howell, Elizabeth}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲလတူဗလးမုက် မာရ်သ်ဂှ် ဍာ် နကဵုဗီုပြင်ဍာ်ဍာ်ဂှ် တန်တဴ ဟွံဂွံ၊ ဟိုတ်နူကဵု သတီုကျာအောန်လောန်အာ။ သတီုကျာ လတူမာရ်သ်ဂှ် ပတုပ် ကဵု သတီုကျာ ပ္ဍဲဂၠးတိမ္ဂး နွံအောန်နူ ၁%။&lt;ref name=&quot;nasa.gov&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/msl/news/msl20121102.html|title=NASA – NASA Rover Finds Clues to Changes in Mars' Atmosphere|accessdate=2021-03-07|archivedate=2018-12-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181226060801/https://www.nasa.gov/mission_pages/msl/news/msl20121102.html%20}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt; ပၞိဟ်ၜါလပါ် မနွံကဵု ဗလးညဳညဳဂှ် ဟိုတ်နူ မွဲအခိင်တေအ် ကေင်နွံကဵု ဍာ်ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ်မာန်ရ။ ယဝ်ရ ဍာ်ကြံင် နူကဵုပၞိဟ်ၜါလပါ်ဂှ် လေင်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵု ဂြိုဟ်ဂှ် ဍာ်ဗၠိုတ်စိုပ် ၁၁ မဳတာ (၃၆ပေ)။ ပ္ဍဲနဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၁၆ ဂှ် ဂကောံနာသာ ပ္တိတ်လိက်လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဍာ်ကြံင် (ဍာ်ကလောအ်) သၟဝ်တိ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဒေသဥတောပိယ ပလနိတိယ (Utopia Planitia region)။ ဂလိုင်ဍာ်ဂှ် နွံၜိုတ် ဍာ်မနွံပ္ဍဲ ကၟာ  Lake Superior မဒှ်ကၟာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု အမေရိကသၟဝ်ကျာ။&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theregister.co.uk/2016/11/22/nasa_finds_ice_under_martian_surface/|title=Lake of frozen water the size of New Mexico found on Mars – NASA|work=The Register|date=22 November 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2016-299|title=Mars Ice Deposit Holds as Much Water as Lake Superior|date=22 November 2016}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NASA-20161122&quot;&gt;{{Cite web|author=Staff|title=Scalloped Terrain Led to Finding of Buried Ice on Mars|url=http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA21136|date=22 November 2016}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

မာရ်သ်ဂှ် နူကဵု ဂၠးတိဝွံ နကဵု မတ်သာမညလေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် မာန် ဗွဲမလောဲသွာကီုရ။

== သဏ္ဌာန်ခန္ဓ ==
မာရ်သ်ဂှ် ဗွဲသၟဟ်မ္ဂး နွံၜိုတ် ကဝက် ဂၠးတိပိုယ်တုဲ၊ သမၠဲဍေဟ်ဂှ် ဍောတ်နူ ဗလးတၞဳ (ဗလးတိသၟး) ဂၠးတိပိုယ်ဏအ်ရ။&lt;ref name=&quot;nssdc&quot;/&gt; မာရ်သ်ဂှ် ကမၠေတ် (dense) အောန်နူ ဂၠးတိ၊ မနွံ ဂလိုင် volume ၁၅%  ကုဂၠးတိ၊ ၁၁% mass ကုဂၠးတိ၊ မနွံကဵု ဒြဟတ်ဇရောတ် ၜိုတ် ၃၈% ကုဂၠးတိ။  ဟိုတ်မဂွံညာတ်ဒၟံင် အသာ် ဗကေတ်-လဳမဴဂှ် ဒၟာနူ ဓါတ်ပသဲ(III) သြဇြဳဒေ (iron(III) oxide) ဟွံသေင်မ္ဂး အိက်နှိင်။&lt;ref name=&quot;rust&quot;/&gt; မာရ်သ်ဂှ် ရံင်အသာ် မတုပ်ဒၟံင် တင်လာင်၊&lt;ref name=ismars/&gt; ဒၞာဲလ္ၚဵု ဒှ်ဒၟံင်အသာ်ထဝ်၊ အသာ်လမ္စံက်၊ အသာ်ဗရိုတ်၊ အသာ်သ္ၚေက်ညံင်င် တန်တဴကဵု ဒၞာဲလဵု ပ္ဍဲဗလးမုက် ပိုယ်မရံင်ဂှ်ရ။&lt;ref name=ismars&gt;[http://mars.jpl.nasa.gov/msl/multimedia/videos/index.cfm?v=29&amp;a=2 NASA – ''Mars in a Minute: Is Mars Really Red?''] ([http://mars.jpl.nasa.gov/multimedia/videos/movies/miam20111110/miam20111110.pdf Transcript] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151106174558/http://mars.jpl.nasa.gov/multimedia/videos/movies/miam20111110/miam20111110.pdf |date=2015-11-06 }}) {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

{{Multiple image|direction=horizontal|align=center|image1=Mars, Earth size comparison.jpg|width1=174|caption1=ၜတ်ကၞာတ်: [[ဂၠးတိ]] ကဵု  မာရ်သ်|image2=Mars.ogv|width2=200|caption2=[[:File:Mars.ogv|ရုပ်ကသဳ (00:40)]] မထၜး ဗီုဗီုရုပ် မာရ်သ် မနွံ|image3=GMM-3 Mars Gravity.webm|width3=200|caption3=[[:File:GMM-3 Mars Gravity.webm|ဝဳဒဳယော (01:28)]] မထၜး ဗီုတိ ဂတှ်ေ ဒြဟတ်ဇရောတ် မာရ်သ် }}

=== လဒက်ပတန် ဗွဲအပ္ဍဲ ===
ညံင်ရဴ ဂၠးတိကီု မာရ်သ်လေဝ် နွံကဵု ကထိုက်တိနာနာ မွဲကထိုက် ကုမွဲကထိုက် ကဆံင်ကမၠေတ် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Nimmo 2005&quot;/&gt; တၠပညာသိပ္ပံတအ် ပတှ်ေကေတ် ပၞောဝ်ကဵု ကထိုက်တအ်ဂှ် အောန်အိုတ် ကထိုက်ဍာ်ဍာ် သ္ဒးနွံမွဲကီုရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yoder |first1=C. F. |title=Fluid Core Size of Mars from Detection of the Solar Tide |journal=Science |date=April 11, 2003 |volume=300 |issue=5617 |pages=299-303 |doi=10.1126/science.1079645 |url=https://science.sciencemag.org/content/300/5617/299.abstract |access-date=March 9, 2021}}&lt;/ref&gt; အတိုင်ဗ္ၜတ် မာရ်သ် မစၟတ်သမ္တီလဝ်လၟုဟ်မ္ဂး ကထိုက်တအ်ဂှ် နွံကဵု ကဝက်လၞင်ဗဝိုက် (radius) ၜိုတ် {{convert|1794|±|65|km}}၊ တိမာရ်သ်ၜိုတ် ၁၆-၁၇%ဂှ် ဒှ်ပသဲ ကဵု နိက်ကေလ် (nickel)။&lt;ref name=icarus213_2_451/&gt; မာရ်သ်ဂှ် ညံင်ရဴဂၠးတိဏအ်ကီု နွံကဵု ကရေက်တေက်တဝ်နိစ် (tectonic)ဂမၠိုင်တုဲ ဒဵုခမ္တိုဟ် (volcanic)ဂမၠိုင်လေဝ် နွံလဝ်ကီုရ။ ပါဲနူကဵု ဒြပ်သဳလဳကောန် (silicon) ကေုာံ အောက်သဳဂျေန် (oxygen) တုဲ ဓါတ်မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလတူ မာရ်သ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ပသဲ၊ ဓါတ်ဇရောတ် (magnesium)၊ အလူမဳနဳယာမ် (aluminium)၊ ခပဵု/ကာလ်သဳယာမ် (calcium) ကေုာံ ပဝ်တဿဳယာမ် (potassium) တအ်ရ။ သတီုကထိုက်တိ ဂြိုဟ်ဂှ် ဗွဲသၟဟ် နွံစၜိုတ်{{convert|50|km}}တုဲ သတီု မတီုအိုတ်ဂှ် နွံ{{convert|125|km}}။&lt;ref name=jacque03/&gt; သတီုကထိုက်တိ ဂၠးတိပိုယ်ဂှ် ဗွဲသၟဟ် နွံ{{convert|40|km}}။

မာရ်သ်ဂှ် နွံကဵု ကသဳတိ၊ နကဵုစၟတ် InSight ဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ သၟးဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ကသဳတိ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲမာတ် ဂၠိုင်နူ ၄၅၀ အလန်။&lt;ref name=&quot;natco&quot;&gt;{{cite journal|title=Geology of the InSight landing site on Mars|date=24 February 2020 |journal=[[Nature Geoscience]]|last1=Golombek|first1=M.|last2=Warner|first2=N. H.|last3=Grant|first3=J. A.|last4=Hauber|first4=E.|last5=Ansan|first5=V.|last6=Weitz|first6=C. M.|last7=Williams|first7=N. |last8=Charalambous|first8=C.|last9=Wilson|first9=S. A.|last10=DeMott|first10=A.|last11=Kopp|first11=M.|last12=Lethcoe-Wilson|first12=H.|last13=Berger|first13=L.|last14=Hausmann|first14=R.|last15=Marteau |first15=E.|last16=Vrettos|first16=C.|last17=Trussell|first17=A.|last18=Folkner|first18=W.|last19=Le Maistre|first19=S.|last20=Mueller|first20=N.|last21=Grott|first21=M.|last22=Spohn|first22=T.|last23=Piqueux |first23=S.|last24=Millour|first24=E.|last25=Forget|first25=F.|last26=Daubar|first26=I.|last27=Murdoch|first27=N.|last28=Lognonné|first28=P.|last29=Perrin|first29=C.|last30=Rodriguez|first30=S.|last31=Pike |first31=W. T.|last32=Parker|first32=T.|last33=Maki|first33=J.|last34=Abarca|first34=H.|last35=Deen|first35=R.|last36=Hall|first36=J.|last37=Andres|first37=P.|last38=Ruoff|first38=N.|last39=Calef|first39=F. |last40=Smrekar|first40=S.|last41=Baker|first41=M. M.|last42=Banks|first42=M.|last43=Spiga|first43=A.|last44=Banfield|first44=D.|last45=Garvin|first45=J.|last46=Newman|first46=C. E.|last47=Banderdt|first47=W. B.|doi=10.1038/s41467-020-14679-1|pmid=32094337|pmc=7039939|bibcode=2020NatCo..11.1014G|volume=11|page=1014|number=1014|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;natgeo&quot;&gt;{{cite journal|doi=10.1038/s41561-020-0544-y |doi-access=free|title=Initial results from the in ''Sight'' mission on Mars|year=2020|last1=Banerdt|first1=W. Bruce|last2=Smrekar|first2=Suzanne E.|last3=Banfield|first3=Don|last4=Giardini|first4=Domenico |last5=Golombek|first5=Matthew|last6=Johnson|first6=Catherine L.|last7=Lognonné|first7=Philippe|last8=Spiga|first8=Aymeric|last9=Spohn|first9=Tilman|last10=Perrin|first10=Clément|last11=Stähler|first11=Simon C. |last12=Antonangeli|first12=Daniele|last13=Asmar|first13=Sami|last14=Beghein|first14=Caroline|last15=Bowles|first15=Neil|last16=Bozdag|first16=Ebru|last17=Chi|first17=Peter|last18=Christensen|first18=Ulrich|last19=Clinton|first19=John|last20=Collins|first20=Gareth S.|last21=Daubar|first21=Ingrid|last22=Dehant|first22=Véronique|last23=Drilleau|first23=Mélanie|last24=Fillingim|first24=Matthew|last25=Folkner |first25=William|last26=Garcia|first26=Raphaël F.|last27=Garvin|first27=Jim|last28=Grant|first28=John|last29=Grott|first29=Matthias|last30=Grygorczuk|first30=Jerzy|journal=Nature Geoscience|volume=13|issue=3 |pages=183–189|bibcode=2020NatGe..13..183B|display-authors=29}}&lt;/ref&gt;

=== ဗလးမုက် ပထဝဳ ===
[[ဝှာင်:Mars-topo-200-fast.gif|thumb|right|ဗီုတိ မထ္ၜးဗလးမုက် မာရ်သ်]]
မာရ်သ်ဂှ် ဒှ်ဂြိုဟ်တၞဳမွဲ (ဂြိုဟ်မနွံကဵုတိ) တုဲ ပ္ဍဲဗလးလတူဂှ် နွံကဵု ဓါတ်သဳလဳကောန်၊ အောက်သဳဂျေန် ကေုာံ ဒြပ်တၞဟ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် တၟအ်ဂမၠိုင်ရ။ ဗလးလတူ မာရ်သ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် နွံကဵု တၟအ်လမ္စံက် (tholeiitic basalt)ဂမၠိုင်၊&lt;ref name=science324_5928_736/&gt; ဒၞာဲလ္ၚဵုဂှ် တၟအ်မနွံကဵု ဓါတ်သဳလဳကောန်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဂၠိုင်ကီုလေဝ် တၟအ်ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် တုပ်ကဵု တၟအ်မဂွံဆဵုဒၟံင် ပ္ဍဲလတူဂၠးတိဏအ်ကီုရ။ ပ္ဍဲဒေသအလ်ဗေဒဝ်အောန် (ဒေသ မဒးလျးတ္ၚဲအောန်) ဂှ် နွံကဵု (plagioclase feldspar)ဂၠိုင်တုဲ၊ ဒေသအလ်ဗေဒဝ်အောန် လပါ်သၟဝ်ကျာဂှ် နွံဂကူတၟအ်ကလိတ်ကလိတ် (sheet silicates and high-silicon glass)ဂၠိုင်။ ဒေသကရေက်သၠုင်ကျာ ဒၞာဲကုန်သမၠုင်တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် တၟအ်ခပဵုဂၠိုင်။ တုဲပၠန် ဒၞာဲမနွံကဵု ဓါတ်ဟေမတိတေ (hematite) ကေုာံ ဓါတ်သြလိဝိနေ (olivine) ဂၠိုင်ဂှ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ။&lt;ref name=jgr107_E6/&gt; ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဂြောပ်အုပ်ဒၟံင် နကဵု ခဗိုက်ခၞိက်ဓါတ်ပသဲIII အောက်သဳဒေ (iron(III) oxide dust)ရ။&lt;ref name=sci300a/&gt;&lt;ref name=sci300b/&gt;

[[ဝှာင်:USGS-MarsMap-sim3292-20140714-crop.png|thumb|left|Geology of Mars|ဗီုတိ မာရ်သ် (USGS, 2014)&lt;ref name=&quot;USGS-20140714&quot;&gt;{{cite web |last1=Tanaka |first1=Kenneth L. |last2=Skinner |first2=James A. Jr. |last3=Dohm |first3=James M. |last4=Irwin |first4=Rossman P. III |last5=Kolb |first5=Eric J. |last6=Fortezzo |first6=Corey M. |last7=Platz |first7=Thomas |last8=Michael |first8=Gregory G. |last9=Hare |first9=Trent M. |date=14 July 2014 |title=Geologic Map of Mars – 2014 |publisher=[[USGS]] |url=http://pubs.usgs.gov/sim/3292/ |access-date=22 July 2014}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;]]

ပ္ဍဲကဵု မာရ်သ်ဂှ် ညံင်ရဴဂၠးတိပိုယ်ဏအ် မနွံကဵု ဓါတ်ဇရောတ် (magnetic field) ပ္ဍဲကဵုတၞုင်ပၞိဟ်ၜါလပါ်ဂှ် နကဵုသက်သဳပေင်င် ၜိုန်ရဟွံတီကီုလေဝ်&lt;ref name=&quot;magnetosphere&quot;/&gt; လ္ၚတ်မင်ရံင်တုဲ ဂွံဆဵုကေတ် ပရေင်ချဳဓရာင် ဓါတ်ဇရောတ် ပ္ဍဲဒၞာဲလ္ၚဵုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲကဵု မာရ်သ်လေဝ် နွံကဵု ဓါတ်ဇရောတ် ညံင်ရဴ ပ္ဍဲဒေသပၞိဟ်ၜါလပါ် ပ္ဍဲဂၠးတိပိုယ်ကီုရောင်ဂှ် ပတှ်ေကေတ်ရ။ လညာတ်တေသြရဳမွဲ မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၉၉ တုဲ လညာတ်တေသြရဳဂှ် ကလေင်စၟဳစၟတ်လဝ် ပ္ဍဲအံက်တဝ်ဗါ ၂၀၀၅ မသ္ဂးလဝ်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵု မာရ်သ်ဂှ် ပရေင်ချဳဓရာင် ကမြေက်တေက်တဝ်နိစ် (plate tectonic activity) ကေင်ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအခိင် မတုဲကၠုင် ပန်ဘဳလဳယာန် သၞာံတေအ်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဓါတ်ဇရောတ် ပ္ဍဲဂြိုဟ်ဂှ် အသိင်ဍိုန်လျအာရ။&lt;ref name=&quot;plates&quot;/&gt;

အရာမပတှ်ေကေတ်မ္ဂး မာရ်သ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵုလၟေင်ဒဒှ် မကောံကလောအ်ကၠုင်ညိညိ နူကဵုခၞိက်ဗဗိုက် ကေုာံ တၟအ် တိ မပြးဇးဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ဂၠံင်သြရ်ဗိတ်တ္ၚဲ ပ္ဍဲအခိင် သၞောတ်တ္ၚဲမစကတဵုဒှ်ကၠုင်တေအ်ရ။ ဟိုတ်နူ ဒၞာဲဒတန် မာရ်သ်မနွံ အပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တ္ၚဲတုဲ ပ္ဍဲမာရ်သ်ဂှ် နွံကဵု ဓါတ်နာနာသာ်ရ။ ဓါတ်မတူလေင်လောဲ မပ္တံကဵု ဓါတ်ကလဝ်ရိန် (chlorine)၊ ဓါတ်ဖဝ်သဖဝ်ရုသ် (phosphorus) ကေုာံ ဓါတ်သုလ်ဖုရ် (sulphur)တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဂၠိုင်နူ လတူဂၠးတိဏအ်ဏီရ။&lt;ref name=ssr96_1_4_197/&gt;

ကြဴနူ ဂြိုဟ်ဂမၠိုင် ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ဂြိုဟ်အိုတ်သီုဂှ် ဒးဒုင်ဇီုကပိုက် နကဵုဗဳသတဳ ညးမကော်စ &quot;မဒးဒုင်ထောအ်ဗုမ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်/Late Heavy Bombardment&quot; ရ။ ပၞေတ် နူကဵုအခိင်တေအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲလတူဗလးမုက် မာရ်သ် ၜိုတ် ၆၀%၊&lt;ref name=zharkov93/&gt;&lt;ref name=icarus165_1/&gt;&lt;ref name=barlow88/&gt; မဒှ်ဒၞာဲ သလံက်ဒၟံင်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ကမြေက်သၟဝ်ကျာ မာရ်သ် နွံသလံက် ပၞေတ်ဇမၞော်မွဲ နွံပါင်တၟာ{{convert|10600|by|8500|km}}၊ ဇၞော်နူ သလံက် ပ္ဍဲဂိတု ပ္ဍဲပၞိဟ်သၠုင်ကျာ ပန်ဆ၊ မဒှ် ပၞေတ်ဇၞော်အိုတ် ၜိုတ်မဂွံဆဵုကေတ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဂြိုဟ်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=northcratersn/&gt;&lt;ref name=northcraterguard/&gt;  ဟိုတ်ဂှ်ရ တေသြရဳဂှ်ဟီု လောန်ကၠုင် သၞာံၜိုတ် ပန်ဘဳလဳယာန်တေအ် မာရ်သ် ဒးဒုင်ဇီုကပိုက်လဝ် ဗဳသတဳမွဲ မနွံတၟာဂြိုဟ်ပလူတဝ် (Pluto)။&lt;ref name=sciam080627/&gt;&lt;ref name=nyt080626/&gt;

[[ဝှာင်:Eso1509a - Mars planet.jpg|thumb|ရုပ်ကသူ မဓဇက်လဝ် ဗီုလဵု မာရ်သ် မညာတ်ကေတ်မာန် ပ္ဍဲသၞာံ မလောန်ကၠုင် ပန်ဗဳလဳယာန်တေအ်။&lt;ref&gt;{{cite press release |title=Mars: The planet that lost an ocean's-worth of water |publisher=[[ESO]] |url=http://www.eso.org/public/news/eso1509/ |access-date=19 June 2015}}&lt;/ref&gt;]]

ပထဝဳဝင် မာရ်သ်ဂှ် ပါ်ကေတ် နကဵုကာလနာနာသာ်မာန်ရ။ ဆဂး ဗွဲအပြောမ်မ္ဂး ပါ်ကေတ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ပိကာလဂွံရ။&lt;ref name=jog91/&gt;&lt;ref name=ssr_96_1_4/&gt;
* '''ကာလနဝ်အကိန် (Noachian period)''': မကၠောန်ဗဒှ် ကရေက်မာရ်သ် တြေံအိုတ်၊ နူကဵု သၞာံမလောန်ကၠုင် ၜိုတ် ၄.၅ ကဵု ၃.၅&amp;nbsp;ဘဳလဳယာန်။ ကရေက်မာရ်သ် နူကဵုလက်ထက်နဝ်အကိန်ဂှ် နွံကဵု ပၞေတ် ကပိုက်ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင်။ က Noachian age surfaces are scarred by many large impact craters. The [[Tharsis]] bulge, a volcanic upland, is thought to have formed during this period, with extensive flooding by liquid water late in the period.
* '''[[Hesperian]] period''' (named after [[Hesperia Planum]]): 3.5 to between 3.3 and 2.9&amp;nbsp;billion years ago. The Hesperian period is marked by the formation of extensive lava plains.
* '''[[Amazonian (Mars)|Amazonian period]]''' (named after [[Amazonis Planitia]]): between 3.3 and 2.9&amp;nbsp;billion years ago to the present. Amazonian regions have few [[impact event|meteorite impact]] craters, but are otherwise quite varied. [[Olympus Mons]] formed during this period, with lava flows elsewhere on Mars.

Geological activity is still taking place on Mars. The [[Athabasca Valles]] is home to sheet-like lava flows created about 200&amp;nbsp;[[Mya (unit)|Mya]]. Water flows in the [[graben]]s called the [[Cerberus Fossae]] occurred less than 20&amp;nbsp;Mya, indicating equally recent volcanic intrusions.&lt;ref name=ag44_4/&gt; On 19&amp;nbsp;February 2008, images from the ''[[Mars Reconnaissance Orbiter]]'' showed evidence of an avalanche from a {{convert|700|m|ft|adj=mid|-high}} cliff.&lt;ref name=dc080304/&gt;

=== တိ ===
[[File:Spirit Mars Silica April 20 2007.jpg|thumb|Exposure of silica-rich dust uncovered by the ''[[Spirit (rover)|Spirit]]'' rover]]

The ''[[Phoenix (spacecraft)|Phoenix]]'' lander returned data showing Martian soil to be slightly alkaline and containing elements such as [[magnesium]], [[sodium]], [[potassium]] and [[chlorine]]. These nutrients are found in soils on Earth, and they are necessary for growth of plants.&lt;ref name=bbc080627/&gt; Experiments performed by the lander showed that the Martian soil has a [[Base (chemistry)|basic]] [[pH]] of 7.7, and contains 0.6% of the [[salt (chemistry)|salt]] [[perchlorate]].&lt;ref name=&quot;marssalt&quot;/&gt;&lt;ref name=jpl_soil/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Kounaves|first1=S. P.|display-authors=etal|year=2010|title=Wet Chemistry Experiments on the 2007 Phoenix Mars Scout Lander: Data Analysis and Results|journal=J. Geophys. Res.|volume=115|issue=E3|pages=E00–E10|doi=10.1029/2008JE003084|bibcode=2009JGRE..114.0A19K |s2cid=39418301|url=https://semanticscholar.org/paper/a02ba3a032ec172bb56bc962ead0624a606952e5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Kounaves|first1=S. P.|display-authors=etal|year=2010|title=Soluble Sulfate in the Martian Soil at the Phoenix Landing Site|journal=Icarus|volume=37|issue=9|page=L09201|doi=10.1029/2010GL042613|bibcode=2010GeoRL..37.9201K|s2cid=12914422|url=https://semanticscholar.org/paper/37dd9dcf70077223cedce03c4066570ba112301e}}&lt;/ref&gt; This is a very high concentration and makes the Martian soil toxic (see also [[Martian soil#Toxicity|Martian soil toxicity]]).&lt;ref name=&quot;toxicmars&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.space.com/21554-mars-toxic-perchlorate-chemicals.html|title=Toxic Mars: Astronauts Must Deal with Perchlorate on the Red Planet|work=Space.com|first=Leonard|last=David|date=13 June 2013|access-date=26 November 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;toxicsoil1&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/science/2017/jul/06/mars-covered-in-toxic-chemicals-that-can-wipe-out-living-organisms-tests-reveal|title=Mars covered in toxic chemicals that can wipe out living organisms, tests reveal|work=The Guardian|first=Ian|last=Sample|date=6 July 2017|access-date=26 November 2018}}&lt;/ref&gt;

[[Dark slope streak|Streaks]] are common across Mars and new ones appear frequently on steep slopes of craters, troughs, and valleys. The streaks are dark at first and get lighter with age. The streaks can start in a tiny area, then spread out for hundreds of metres. They have been seen to follow the edges of boulders and other obstacles in their path. The commonly accepted theories include that they are dark underlying layers of soil revealed after avalanches of bright dust or [[dust devil]]s.&lt;ref name=jpl_dust_devil/&gt; Several other explanations have been put forward, including those that involve water or even the growth of organisms.&lt;ref name=gpl29_23_41/&gt;&lt;ref name=oleb33_4_515/&gt;

=== ဟိဒြဝ်လဝ်ဂျဳ (ဓါတ်ဍာ်) ===
ဍာ်လေင်င်ဂှ် ပ္ဍဲလတူ ဗလးမုက် မာရ်သ်ဂှ် တန်တဴဟွံဂွံ၊ ဟိုတ်နူကဵု ဒြဟတ်ဒမြိုဟ်ကျာ လတူမာရ်သ်ဂှ် ဍိုန်လောန်အာ။ ဒြဟတ်ဒမြိုဟ်ကျာ လတူမာရ်သ် ယဝ်ပတောအ်ၜတ် ကုဒြဟတ်ဒမြိုဟ် လတူဂၠးတိပိုယ်မ္ဂး နွံ အောန်နူ ၁% ဏီ၊ ပ္ဍဲဒၞာဲသဝ်ကွေဟ်ဟ် ပ္ဍဲအခိင်ဂၠေအ်အ်မ္ဂး နွံဂၠိုင်ညိရ။&lt;ref name=&quot;h&quot;/&gt;&lt;ref name=jgr110/&gt; ပ္ဍဲကဵု ပၞိဟ်ၜါလပါ်ဂှ် ဍာ်ကမြံင် (ဍာ်ကလောအ်) နွံတုဲ နွံကဵု ဍာ်ဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;kostama&quot;/&gt;&lt;ref name=sci299/&gt; ဂလိုင် ဍာ်ကမြံင် ပ္ဍဲကဵု ပၞိဟ်လပါ်သၠုင်ကျာဂှ် ယဝ်ရလေင်အာမ္ဂး ပ္ဍဲဗလးမုက် ဂြိုဟ်ဂှ် ပ္ဍဲဒၞာဲတိသဝ် နွံၜိုတ်ဇမျိုဟ်{{convert|11|m}}မာန်ရ။&lt;ref name=nasa070315/&gt; ဒၞာဲမဂံက် (permafrost) စဵုကဵု ဍာ်ကြံင် နူကဵု ပၞိဟ် ကဵု လာတဳကျုတ်ဂှ် နွံၜိုတ်60°။&lt;ref name=&quot;kostama&quot;/&gt; ဍာ်ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် လတူမာရ်သ်ဂှ် ပတှ်ေကေတ် ထိင်လဝ် နကဵု cryosphere မာရ်သ်ရ။ တင်ဂၞင် မကလိဂွံ နူကဵု ကွဳ ''Mars Express'' ကဵု ''[[Mars Reconnaissance Orbiter]]'' (MRO) ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲပၞိဟ်ၜါလပါ်ဂှ် နွံကဵု ဍာ်ကမြံင် ဗွဲမဂၠိုင်၊&lt;ref name=&quot;specials1&quot;/&gt;&lt;ref name=bbc040124/&gt; တုဲပၠန် ပ္ဍဲကဵု လဒေါဝ်လာတိကျုတ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် ဍာ်ကမြံင်ကီုရ။&lt;ref name=&quot;jsg.utexas.edu&quot;/&gt; The Phoenix lander directly sampled water ice in shallow Martian soil on 31 July 2008.&lt;ref name=&quot;spacecraft1&quot;/&gt;

[[File:Nasa mars opportunity rock water 150 eng 02mar04.jpg|thumb|left|Photomicrograph by ''[[Opportunity (rover)|Opportunity]]'' showing a gray [[hematite]] [[concretion]], nicknamed &quot;blueberries&quot;, indicative of the past existence of liquid water.]]

[[Geomorphology|Landforms]] visible on Mars strongly suggest that liquid water has existed on the planet's surface. Huge linear swathes of scoured ground, known as [[outflow channels]], cut across the surface in about 25 places. These are thought to be a record of erosion caused by the catastrophic release of water from subsurface aquifers, though some of these structures have been hypothesized to result from the action of glaciers or lava.&lt;ref name=Kerr2005/&gt;&lt;ref name=Jaeger2007/&gt; One of the larger examples, [[Ma'adim Vallis]] is {{convert|700|km}} long, much greater than the Grand Canyon, with a width of {{convert|20|km}} and a depth of {{convert|2|km}} in places. It is thought to have been carved by flowing water early in Mars's history.&lt;ref name=lucchita_rosanova/&gt; The youngest of these channels are thought to have formed as recently as only a few million years ago.&lt;ref name=nature434/&gt; Elsewhere, particularly on the oldest areas of the Martian surface, finer-scale, dendritic [[Valley networks (Mars)|networks of valleys]] are spread across significant proportions of the landscape. Features of these valleys and their distribution strongly imply that they were carved by [[surface runoff|runoff]] resulting from precipitation in early Mars history. Subsurface water flow and [[groundwater sapping]] may play important subsidiary roles in some networks, but precipitation was probably the root cause of the incision in almost all cases.&lt;ref name=CraddockHoward2002/&gt;

Along crater and canyon walls, there are thousands of features that appear similar to terrestrial [[gullies]]. The gullies tend to be in the highlands of the Southern Hemisphere and to face the Equator; all are poleward of 30° latitude. A number of authors have suggested that their formation process involves liquid water, probably from melting ice,&lt;ref name=sci288/&gt;&lt;ref name=nasa061206/&gt; although others have argued for formation mechanisms involving carbon dioxide frost or the movement of dry dust.&lt;ref name=bbc061206/&gt;&lt;ref name=nasa061206b/&gt; No partially degraded gullies have formed by weathering and no superimposed impact craters have been observed, indicating that these are young features, possibly still active.&lt;ref name=nasa061206/&gt; Other geological features, such as [[River delta|deltas]] and [[alluvial fans]] preserved in craters, are further evidence for warmer, wetter conditions at an interval or intervals in earlier Mars history.&lt;ref name=Lewis2006/&gt; Such conditions necessarily require the widespread presence of [[Volcanic crater lake|crater lakes]] across a large proportion of the surface, for which there is independent mineralogical, sedimentological and geomorphological evidence.&lt;ref name=Matsubara2011/&gt;

[[File:Mars exposed subsurface ice.jpg|thumb|A cross-section of underground water ice is exposed at the steep slope that appears bright blue in this enhanced-color view from the [[Mars Reconnaissance Orbiter|MRO]].&lt;ref&gt;[https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=7038 Steep Slopes on Mars Reveal Structure of Buried Ice]. NASA Press Release. January 11, 2018. {{PD-notice}}&lt;/ref&gt; The scene is about 500 meters wide. The scarp drops about 128 meters from the level ground. The ice sheets extend from just below the surface to a depth of 100 meters or more.&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1126/science.aao1619 |pmid=29326269|bibcode=2018Sci...359..199D|title=Exposed subsurface ice sheets in the Martian mid-latitudes|url=https://archive.org/details/science_2018-01-12_359_6372/page/199 |journal=Science|volume=359|issue=6372|pages=199–201|year=2018|last1=Dundas|first1=Colin M. |last2=Bramson|first2=Ali M.|last3=Ojha|first3=Lujendra|last4=Wray|first4=James J.|last5=Mellon|first5=Michael T.|last6=Byrne|first6=Shane|last7=McEwen|first7=Alfred S.|last8=Putzig|first8=Nathaniel E. |last9=Viola|first9=Donna|last10=Sutton|first10=Sarah|last11=Clark|first11=Erin|last12=Holt|first12=John W.|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;]]

Further evidence that liquid water once existed on the surface of Mars comes from the detection of specific minerals such as [[hematite]] and [[goethite]], both of which sometimes form in the presence of water.&lt;ref name=nasa040303 /&gt; In 2004, ''Opportunity'' detected the mineral [[jarosite]]. This forms only in the presence of acidic water, which demonstrates that water once existed on Mars.&lt;ref name=nasa101001/&gt; More recent evidence for liquid water comes from the finding of the mineral [[gypsum]] on the surface by NASA's Mars rover Opportunity in December 2011.&lt;ref name=&quot;nasa&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;nationalgeographic&quot;/&gt; It is estimated that the amount of water in the upper mantle of Mars, represented by [[hydroxyl ion]]s contained within the minerals of Mars's geology, is equal to or greater than that of Earth at 50–300 parts per million of water, which is enough to cover the entire planet to a depth of {{convert|200|-|1000|m}}.&lt;ref name=&quot;nationalgeographic1&quot;/&gt;

In 2005, radar data revealed the presence of large quantities of water ice at the poles&lt;ref name=&quot;specials1&quot;/&gt; and at mid-latitudes.&lt;ref name=&quot;jsg.utexas.edu&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;esa050221&quot;/&gt; The Mars rover ''[[Spirit rover|Spirit]]'' sampled chemical compounds containing water molecules in March 2007. The ''[[Phoenix (spacecraft)|Phoenix]]'' lander directly sampled water ice in shallow Martian soil on 31 July 2008.&lt;ref name=&quot;spacecraft1&quot;/&gt;

On 18 March 2013, [[NASA]] reported evidence from instruments on the [[Curiosity (rover)|''Curiosity'' rover]] of [[mineral hydration]], likely hydrated [[calcium sulfate]], in several [[Rock (geology)|rock samples]] including the broken fragments of [[Tintina (rock)|&quot;Tintina&quot; rock]] and [[List of rocks on Mars#Curiosity|&quot;Sutton Inlier&quot; rock]] as well as in [[Vein (geology)|veins]] and [[Nodule (geology)|nodules]] in other rocks like [[List of rocks on Mars#Curiosity|&quot;Knorr&quot; rock]] and [[List of rocks on Mars#Curiosity|&quot;Wernicke&quot; rock]].&lt;ref name=&quot;NASA-20130318&quot;&gt;{{cite web|last1=Webster|first1=Guy|last2=Brown|first2=Dwayne|title=Curiosity Mars Rover Sees Trend in Water Presence|url=http://mars.jpl.nasa.gov/msl/news/whatsnew/index.cfm?FuseAction=ShowNews&amp;NewsID=1446|date=18 March 2013|publisher=NASA|access-date=20 March 2013|archive-url=https://www.webcitation.org/6Fz6sDs32?url=http://mars.jpl.nasa.gov/msl/news/whatsnew/index.cfm?FuseAction=ShowNews&amp;NewsID=1446|archive-date=19 April 2013|url-status=dead|accessdate=7 March 2021|archivedate=19 December 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161219002610/http://mars.jpl.nasa.gov/msl/news/whatsnew/index.cfm?FuseAction=ShowNews&amp;NewsID=1446}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC-20130319&quot;&gt;{{cite news|last=Rincon|first=Paul|title=Curiosity breaks rock to reveal dazzling white interior|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-21340279|date=19 March 2013|publisher=BBC|access-date=19 March 2013|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MSN-20130120&quot;&gt;{{cite web|author=Staff|title=Red planet coughs up a white rock, and scientists freak out|url=http://now.msn.com/white-mars-rock-called-tintina-found-by-curiosity-rover|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323164757/http://now.msn.com/white-mars-rock-called-tintina-found-by-curiosity-rover|archive-date=23 March 2013|date=20 March 2013|publisher=[[MSN]]|access-date=20 March 2013|accessdate=7 March 2021|archivedate=23 March 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130323164757/http://now.msn.com/white-mars-rock-called-tintina-found-by-curiosity-rover}}&lt;/ref&gt; Analysis using the rover's [[Curiosity (rover)#Dynamic Albedo of Neutrons (DAN)|DAN instrument]] provided evidence of subsurface water, amounting to as much as 4% water content, down to a depth of {{convert|60|cm}}, during the rover's traverse from the ''[[Bradbury Landing]]'' site to the ''Yellowknife Bay'' area in the ''[[Glenelg, Mars|Glenelg]]'' terrain.&lt;ref name=&quot;NASA-20130318&quot;/&gt; In September 2015, NASA announced that they had found conclusive evidence of hydrated [[brine]] flows on [[recurring slope lineae]], based on spectrometer readings of the darkened areas of slopes.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=bDv4FRHI3J8|title=NASA News Conference: Evidence of Liquid Water on Today's Mars |date=28 September 2015|access-date=28 September 2015|publisher=NASA}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=NASA Confirms Evidence That Liquid Water Flows on Today's Mars |url=http://www.nasa.gov/press-release/nasa-confirms-evidence-that-liquid-water-flows-on-today-s-mars|publisher=NASA|access-date=28 September 2015|date=28 September 2015}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name='Ojhaetal2015'&gt;{{cite journal|last1=Ojha|first1=L.|last2=Wilhelm|first2=M. B.|last3=Murchie|first3=S. L.|last4=McEwen|first4=A. S.|last5=Wray|first5=J. J.|last6=Hanley|first6=J.|last7=Massé|first7=M. |last8=Chojnacki|first8=M.|year=2015|title=Spectral evidence for hydrated salts in recurring slope lineae on Mars|journal=Nature Geoscience|doi=10.1038/ngeo2546|bibcode=2015NatGe...8..829O|volume=8|issue=11 |pages=829–832|s2cid=59152931|url=https://semanticscholar.org/paper/b071b71b59dd90ad6935a94d41552eccba5851ee}}&lt;/ref&gt; These observations provided confirmation of earlier hypotheses based on timing of formation and their rate of growth, that these dark streaks resulted from water flowing in the very shallow subsurface.&lt;ref name=&quot;SeasonalFlows&quot;&gt;{{cite journal|last1=McEwen|first1=Alfred|last2=Lujendra|first2=Ojha|last3=Dundas |first3=Colin|last4=Mattson|first4=Sarah|last5=Bryne|first5=S|last6=Wray|first6=J|last7=Cull|first7=Selby|last8=Murchie|first8=Scott|last9=Thomas|first9=Nicholas|date=5 August 2011|title=Seasonal Flows on Warm Martian Slopes|url=https://science.sciencemag.org/content/333/6043/740|journal=Science|volume=333|issue=6043|pages=740–743|bibcode=2011Sci...333..740M|doi=10.1126/science.1204816|pmid=21817049 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929112931/https://sciencescape.org/paper/21817049|archive-date=29 September 2015|access-date=28 September 2015|last10=Gulick|first10=Virginia|s2cid=10460581}}&lt;/ref&gt; The streaks contain hydrated salts, perchlorates, which have water molecules in their crystal structure.&lt;ref&gt;{{cite web|title=NASA Finds 'Definitive' Liquid Water on Mars|url=http://news.nationalgeographic.com/2015/09/150928-mars-liquid-water-confirmed-surface-streaks-space-astronomy/|website=National Geographic News|access-date=29 September 2015|first=Nadia|last=Drake|date=28 September 2015|accessdate=7 March 2021|archivedate=30 September 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930194303/http://news.nationalgeographic.com/2015/09/150928-mars-liquid-water-confirmed-surface-streaks-space-astronomy/}}&lt;/ref&gt; The streaks flow downhill in Martian summer, when the temperature is above −23° Celsius, and freeze at lower temperatures.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Water Flows on Mars Today, NASA Announces|url=http://www.scientificamerican.com/article/water-flows-on-mars-today-nasa-announces/|access-date=29 September 2015|first=Clara |last=Moskowitz}}&lt;/ref&gt;

[[File:Perspective view of Korolev crater.jpg|thumb|upright=1.3|Perspective view of Korolev crater shows {{convert|1.9|km}} deep [[Ice|water ice]]. Image taken by [[European Space Agency|ESA]]'s ''[[Mars Express]]''.]]

Researchers suspect that much of the low northern plains of the planet were [[Mars ocean hypothesis|covered with an ocean]] hundreds of meters deep, though this remains controversial.&lt;ref name=Head1999/&gt; In March 2015, scientists stated that such an ocean might have been the size of Earth's [[Arctic Ocean]]. This finding was derived from the ratio of water to [[deuterium]] in the modern Martian atmosphere compared to that ratio on Earth. The amount of Martian deuterium is eight times the amount that exists on Earth, suggesting that ancient Mars had significantly higher levels of water. Results from the ''Curiosity'' rover had previously found a high ratio of deuterium in [[Gale Crater]], though not significantly high enough to suggest the former presence of an ocean. Other scientists caution that these results have not been confirmed, and point out that Martian climate models have not yet shown that the planet was warm enough in the past to support bodies of liquid water.&lt;ref name=&quot;NYT-20150305&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2015/03/06/science/mars-had-an-ocean-scientists-say-pointing-to-new-data.html|title=Mars Had an Ocean, Scientists Say, Pointing to New Data|work=[[The New York Times]]|last=Kaufman |first=Marc|date=5 March 2015|access-date=5 March 2015}}&lt;/ref&gt;

Near the northern polar cap is the {{convert|81.4|km}} wide [[Korolev (Martian crater)|Korolev Crater]], where the [[Mars Express]] orbiter found it to be filled with approximately {{convert|2200|km3}} of water ice.&lt;ref name=&quot;DLR&quot;&gt;{{cite web|title=A winter wonderland in red and white – Korolev Crater on Mars|url=https://www.dlr.de/dlr/en/desktopdefault.aspx/tabid-10081/151_read-31614/#/gallery/33106|website=German Aerospace Center (DLR)|access-date=20 December 2018|accessdate=7 March 2021|archivedate=13 May 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200513090947/https://www.dlr.de/EN/Service/about-relaunch/explanation.html?cms_url=https%3A%2F%2Fwww.dlr.de%2Fdlr%2Fen%2Fdesktopdefault.aspx%2Ftabid-10081%2F151_read-31614%2F#/gallery/33106}}&lt;/ref&gt; The crater floor lies about {{convert|2|km}} below the rim, and is covered by a {{convert|1.8|km}} deep central mound of permanent water ice, up to {{convert|60|km}} in diameter.&lt;ref name=&quot;DLR&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TG1218&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/science/2018/dec/21/mars-express-beams-back-images-of-ice-filled-korolev-crater|newspaper=The Guardian|access-date=21 December 2018|title=Mars Express beams back images of ice-filled Korolev crater|date=21 December 2018|last1=Editor|first1=Ian Sample Science}}&lt;/ref&gt;

In February 2020, it was found that dark streaks called recurring slope lineae (RSL), which appear seasonably, are caused by briny water flowing for a few days annually.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.theweek.in/news/sci-tech/2020/02/13/Salty-water-may-be-running-on-the-surface-of-Mars.html|title=Salty water may be running on the surface of Mars|website=The Week|access-date=2020-02-13}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://astrobiology.com/2020/02/salt-water-may-periodically-form-on-the-surface-of-mars.html|title=Salt Water May Periodically Form on the Surface of Mars - Astrobiology |website=astrobiology.com|access-date=2020-02-13}}&lt;/ref&gt;

==== ဗလးဒေသပၞိဟ်====
{{multiple image |align=right |direction=horizontal |total_width=400
 |image1=Martian north polar cap.jpg|caption1=North polar early summer water ice cap (1999); a seasonal layer of carbon dioxide ice forms in winter and disappears in summer.
 |image2=South Polar Cap of Mars during Martian South summer 2000.jpg|caption2=South polar midsummer ice cap (2000); the south cap has a permanent carbon dioxide ice cap mixed with water ice.&lt;ref&gt;[http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars123.php Mars' Polar Regions.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331001416/http://phoenix.lpl.arizona.edu/mars123.php |date=2019-03-31 }} Phoenix Mars Mission. University of Arizona.&lt;/ref&gt;
}}

Mars has two permanent polar ice caps. During a pole's winter, it lies in continuous darkness, chilling the surface and causing the [[Deposition (phase transition)|deposition]] of 25–30% of the atmosphere into slabs of [[Carbon dioxide|CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]] ice ([[dry ice]]).&lt;ref name=icarus169/&gt; When the poles are again exposed to sunlight, the frozen CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; [[Sublimation (physics)|sublimes]]. These seasonal actions transport large amounts of dust and water vapor, giving rise to Earth-like frost and large [[cirrus cloud]]s. Clouds of water-ice were photographed by the ''[[Opportunity rover|Opportunity]]'' rover in 2004.&lt;ref name=&quot;clouds&quot;/&gt;

The caps at both poles consist primarily (70%) of water ice. Frozen carbon dioxide accumulates as a comparatively thin layer about one metre thick on the north cap in the northern winter only, whereas the south cap has a permanent dry ice cover about eight metres thick. This permanent dry ice cover at the south pole is peppered by [[Swiss cheese features|flat floored, shallow, roughly circular pits]], which repeat imaging shows are expanding by meters per year; this suggests that the permanent CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; cover over the south pole water ice is degrading over time.&lt;ref name=&quot;malin2001&quot;&gt;{{cite journal|author1=Malin, M.C.|author2=Caplinger, M.A.|author3=Davis, S.D.|year=2001|title=Observational evidence for an active surface reservoir of solid carbon dioxide on Mars|journal=Science|volume=294|pages=2146–2148 |doi=10.1126/science.1066416|url=http://www.mars.asu.edu/christensen/advancedmarsclass/malin_co2_science.pdf|bibcode=2001Sci...294.2146M|issue=5549|pmid=11768358|s2cid=34596403}}&lt;/ref&gt; The northern polar cap has a diameter of about {{convert|1000|km}} during the northern Mars summer,&lt;ref name=mira/&gt; and contains about {{convert|1.6|e6km3}} of ice, which, if spread evenly on the cap, would be {{convert|2|km}} thick.&lt;ref name=&quot;brown&quot;/&gt; (This compares to a volume of {{convert|2.85|e6km3}} for the [[Greenland ice sheet]].) The southern polar cap has a diameter of {{convert|350|km}} and a thickness of {{convert|3|km}}.&lt;ref name=&quot;phillips&quot;/&gt; The total volume of ice in the south polar cap plus the adjacent layered deposits has been estimated at 1.6&amp;nbsp;million cubic km.&lt;ref name=sci315/&gt; Both polar caps show spiral troughs, which recent analysis of [[SHARAD]] ice penetrating radar has shown are a result of [[katabatic wind]]s that spiral due to the [[Coriolis Effect]].&lt;ref name=&quot;Onset and migration of spiral troughs on Mars revealed by orbital radar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mystery Spirals on Mars Finally Explained&quot;/&gt;

The seasonal frosting of areas near the southern ice cap results in the formation of transparent 1-metre-thick slabs of dry ice above the ground. With the arrival of spring, sunlight warms the subsurface and pressure from subliming CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; builds up under a slab, elevating and ultimately rupturing it. This leads to [[Martian geyser|geyser-like eruptions]] of CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; gas mixed with dark basaltic sand or dust. This process is rapid, observed happening in the space of a few days, weeks or months, a rate of change rather unusual in geology – especially for Mars. The gas rushing underneath a slab to the site of a geyser carves a spiderweb-like pattern of radial channels under the ice, the process being the inverted equivalent of an erosion network formed by water draining through a single plughole.&lt;ref name=2006-100/&gt;&lt;ref name=Kieffer2000/&gt;&lt;ref name=Portyankina/&gt;&lt;ref name=Hugh2006/&gt;

=== Geography and naming of surface features ===

[[File:Mars topography (MOLA dataset) with poles HiRes.jpg|thumb|upright=1.5|A [[Mars Orbiter Laser Altimeter|MOLA]]-based topographic map showing highlands (red and orange) dominating the Southern Hemisphere of Mars, lowlands (blue) the northern. Volcanic plateaus delimit regions of the northern plains, whereas the highlands are punctuated by several large impact basins.]]
[[File:PIA11176 - A Recent Cluster of Impacts.jpg|thumb|These new impact craters on Mars occurred sometime between 2008 and 2014, as detected from orbit]]

Although better remembered for mapping the Moon, [[Johann Heinrich Mädler]] and [[Wilhelm Beer]] were the first areographers. They began by establishing that most of Mars's surface features were permanent and by more precisely determining the planet's rotation period. In 1840, Mädler combined ten years of observations and drew the first map of Mars. Rather than giving names to the various markings, Beer and Mädler simply designated them with letters; Meridian Bay (Sinus Meridiani) was thus feature &quot;''a''.&quot;&lt;ref name=sheehan_ch04/&gt;

Today, features on Mars are named from a variety of sources. [[Classical albedo features on Mars|Albedo features]] are named for classical mythology. Craters larger than 60&amp;nbsp;km are named for deceased scientists and writers and others who have contributed to the study of Mars. Craters smaller than 60&amp;nbsp;km are named for towns and villages of the world with populations of less than 100,000. Large valleys are named for the word &quot;Mars&quot; or &quot;star&quot; in various languages; small valleys are named for rivers.&lt;ref name=&quot;usgs&quot;/&gt;

Large [[albedo]] features retain many of the older names, but are often updated to reflect new knowledge of the nature of the features. For example, ''[[Olympus Mons|Nix Olympica]]'' (the snows of Olympus) has become ''[[Olympus Mons]]'' (Mount Olympus).&lt;ref name=viking_1950_2000/&gt; The surface of Mars as seen from Earth is divided into two kinds of areas, with differing albedo. The paler plains covered with dust and sand rich in reddish iron oxides were once thought of as Martian &quot;continents&quot; and given names like [[Arabia Terra]] (''land of Arabia'') or [[Amazonis Planitia]] (''Amazonian plain''). The dark features were thought to be seas, hence their names [[Mare Erythraeum]], Mare Sirenum and [[Aurorae Sinus]]. The largest dark feature seen from Earth is [[Syrtis Major Planum]].&lt;ref name=seds_huygens/&gt; The permanent northern polar ice cap is named [[Planum Boreum]], whereas the southern cap is called [[Planum Australe]].

Mars's equator is defined by its rotation, but the location of its [[Prime Meridian]] was specified, as was Earth's (at [[Greenwich]]), by choice of an arbitrary point; Mädler and Beer selected a line for their first maps of Mars in 1830. After the spacecraft [[Mariner 9]] provided extensive imagery of Mars in 1972, a small crater (later called [[Airy-0]]), located in the [[Sinus Meridiani]] (&quot;Middle Bay&quot; or &quot;Meridian Bay&quot;), was chosen by [[Merton Davies]] of the [[Rand Corporation]]&lt;ref&gt;Davies, M. E., and R. A. Berg, &quot;Preliminary Control Net of Mars,&quot;Journal of Geophysical Research, Vol. 76, No. 2, pp. 373-393, 10 January 1971.&lt;/ref&gt; for the definition of 0.0° longitude to coincide with the original selection.&lt;ref name=archinal_caplinger/&gt;

Because Mars has no oceans and hence no &quot;[[sea level]]&quot;, a zero-elevation surface had to be selected as a reference level; this is called the ''[[areoid]]''&lt;ref name=NASAMola2007/&gt; of Mars, analogous to the terrestrial [[geoid]].&lt;ref name=&quot;ArdalanKarimi2009&quot;&gt;{{cite journal|last1=Ardalan|first1=A. A.|last2=Karimi|first2=R.|last3=Grafarend|first3=E. W.|title=A New Reference Equipotential Surface, and Reference Ellipsoid for the Planet Mars|journal=Earth, Moon, and Planets|volume=106|issue=1|year=2009|pages=1–13|issn=0167-9295|doi=10.1007/s11038-009-9342-7|s2cid=119952798}}&lt;/ref&gt; Zero altitude was defined by the height at which there is {{convert|610.5|Pa|mbar|abbr=on|lk=on}} of atmospheric pressure.&lt;ref name=pers66/&gt; This pressure corresponds to the [[triple point]] of water, and it is about 0.6% of the sea level surface pressure on Earth (0.006 atm).&lt;ref name=lunine99/&gt;

==== Map of quadrangles ====

For mapping purposes, the [[United States Geological Survey]] divides the surface of Mars into thirty cartographic [[Quadrangle (geography)|quadrangles]], each named for a classical albedo feature it contains. The quadrangles can be seen and explored via the interactive image map below.

==== Impact topography ====
[[File:PIA23304-Mars-ImpactCrater-Sep2016-Feb2019.jpg|thumb|Newly formed impact crater (est 2016 – 2019). False blue color highlights exposed bedrock]]
[[File:PIA15038 Spirit Lander and Bonneville Crater in Color.jpg|thumb|Bonneville crater and ''Spirit'' rover's lander]]

The [[Martian dichotomy|dichotomy]] of Martian topography is striking: northern plains flattened by lava flows contrast with the southern highlands, pitted and cratered by ancient impacts. Research in 2008 has presented evidence regarding a theory proposed in 1980 postulating that, four billion years ago, the Northern Hemisphere of Mars was struck by an object one-tenth to two-thirds the size of Earth's [[Moon]]. If validated, this would make the Northern Hemisphere of Mars the site of an [[impact crater]] {{convert|10600|by|8500|km}} in size, or roughly the area of Europe, Asia, and Australia combined, surpassing the [[South Pole–Aitken basin]] as the largest impact crater in the Solar System.&lt;ref name=northcratersn/&gt;&lt;ref name=northcraterguard/&gt;

[[File:PIA18381-Mars-FreshAsteroidImpact2012-Before27March-After28March.jpg|thumb|left|Fresh [[asteroid]] impact on Mars at {{coord|3.34|N|219.38|E|globe:Mars}}. These before and after images of the same site were taken on the Martian afternoons of 27 and 28 March 2012 respectively ([[Mars Reconnaissance Orbiter|MRO]]).&lt;ref name=&quot;NASA-20140522&quot;&gt;{{cite web|last1=Webster|first1=Guy|last2=Brown|first2=Dwayne|title=NASA Mars Weathercam Helps Find Big New Crater|url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-162|date=May 22, 2014|publisher=NASA|access-date=May 22, 2014}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;]]

Mars is scarred by a number of impact craters: a total of 43,000 craters with a diameter of {{convert|5|km}} or greater have been found.&lt;ref name=wright03/&gt; The largest confirmed of these is the [[Hellas Planitia|Hellas impact basin]], a light [[albedo feature]] clearly visible from Earth.&lt;ref name=ucar_geography/&gt; Due to the smaller mass and size of Mars, the probability of an object colliding with the planet is about half that of Earth. Mars is located closer to the [[asteroid belt]], so it has an increased chance of being struck by materials from that source. Mars is more likely to be struck by short-period [[comet]]s, ''i.e.'', those that lie within the orbit of [[Jupiter]].&lt;ref name=emp9/&gt; In spite of this, there are far fewer craters on Mars compared with the Moon, because the atmosphere of Mars provides protection against small meteors and surface modifying processes have erased some craters.

Martian craters can have a morphology that suggests the ground became wet after the meteor impacted.&lt;ref name=emp45/&gt;

==== Volcanoes ====
[[File:Olympus Mons alt.jpg|thumb|[[Viking 1]] image of [[Olympus Mons]]. The volcano and related terrain are approximately {{convert|550|km|abbr=on}} across.]]


The [[shield volcano]] [[Olympus Mons]] (''Mount Olympus'') is an extinct volcano in the vast upland region [[Tharsis]], which contains several other large volcanoes. Olympus Mons is roughly three times the height of [[Mount Everest]], which in comparison stands at just over {{convert|8.8|km}}.&lt;ref name=scsdes49/&gt; It is either the tallest or second-tallest mountain in the Solar System, depending on how it is measured, with various sources giving figures ranging from about {{convert|21|to|27|km}} high.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mountainprofessor.com/olympus-mons.html|title=Olympus Mons |work=mountainprofessor.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=glenday09/&gt;

==== Tectonic sites ====
[[File:016vallesmarineris reduced0.25.jpg|thumb|left|[[Valles Marineris]] (''[[2001 Mars Odyssey]]'')]]

The large canyon, [[Valles Marineris]] (Latin for &quot;[[Mariner program|Mariner]] Valleys&quot;, also known as Agathadaemon in the old canal maps), has a length of {{convert|4000|km}} and a depth of up to {{convert|7|km}}. The length of Valles Marineris is equivalent to the length of Europe and extends across one-fifth the circumference of Mars. By comparison, the [[Grand Canyon]] on Earth is only {{convert|446|km}} long and nearly {{convert|2|km}} deep. Valles Marineris was formed due to the swelling of the Tharsis area, which caused the crust in the area of Valles Marineris to collapse. In 2012, it was proposed that Valles Marineris is not just a [[graben]], but a plate boundary where {{convert|150|km}} of [[Transform fault|transverse motion]] has occurred, making Mars a planet with possibly a two-[[tectonic plate]] arrangement.&lt;ref name=&quot;tectonic&quot;&gt;{{cite web|url=http://newsroom.ucla.edu/portal/ucla/ucla-scientist-discovers-plate-237303.aspx|title=UCLA scientist discovers plate tectonics on Mars |publisher=UCLA|date=9 August 2012|access-date=13 August 2012|author=Wolpert, Stuart|archive-url=https://web.archive.org/web/20120812215548/http://newsroom.ucla.edu/portal/ucla/ucla-scientist-discovers-plate-237303.aspx|archive-date=12 August 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lin, An&quot;&gt;{{cite journal|last=Lin|first=An|title=Structural analysis of the Valles Marineris fault zone: Possible evidence for large-scale strike-slip faulting on Mars|journal=Lithosphere|volume=4|issue=4|pages=286–330|date=4 June 2012|doi=10.1130/L192.1|bibcode=2012Lsphe...4..286Y|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

==== Holes ====
Images from the [[Thermal Emission Imaging System]] (THEMIS) aboard NASA's [[2001 Mars Odyssey|Mars Odyssey orbiter]] have revealed seven possible [[cave]] entrances on the flanks of the volcano [[Arsia Mons]].&lt;ref name=cushing_titus_wynn07/&gt; The caves, named after loved ones of their discoverers, are collectively known as the &quot;seven sisters.&quot;&lt;ref name=nau070328/&gt; Cave entrances measure from {{convert|100|to|252|m}} wide and they are estimated to be at least {{convert|73|to|96|m}} deep. Because light does not reach the floor of most of the caves, it is possible that they extend much deeper than these lower estimates and widen below the surface. &quot;Dena&quot; is the only exception; its floor is visible and was measured to be {{convert|130|m}} deep. The interiors of these caverns may be protected from micrometeoroids, UV radiation, [[solar flare]]s and high energy particles that bombard the planet's surface.&lt;ref name=bbc070317/&gt;

=== Atmosphere ===
{{Main|Atmosphere of Mars}}

[[File:Mars atmosphere 2.jpg|thumb|upright|The tenuous [[atmosphere of Mars]] visible on the horizon]]

Mars lost its [[magnetosphere]] 4&amp;nbsp;billion years ago,&lt;ref name=&quot;swind&quot;/&gt; possibly because of numerous asteroid strikes,&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.wired.com/2011/01/mars-dynamo-death/|title=Multiple Asteroid Strikes May Have Killed Mars's Magnetic Field|date=20 January 2011|journal=Wired|last1=Grossman|first1=Lisa}}&lt;/ref&gt; so the [[solar wind]] interacts directly with the Martian [[ionosphere]], lowering the atmospheric density by stripping away atoms from the outer layer. Both ''[[Mars Global Surveyor]]'' and ''[[Mars Express]]'' have detected ionised atmospheric particles trailing off into space behind Mars,&lt;ref name=&quot;swind&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;swind2&quot;/&gt; and this atmospheric loss is being studied by the [[MAVEN]] orbiter. Compared to Earth, the [[celestial body atmosphere|atmosphere]] of Mars is quite rarefied. [[Atmospheric pressure]] on the surface today ranges from a low of {{convert|30|Pa|psi|abbr=on|lk=on}} on [[Olympus Mons]] to over {{convert|1155|Pa|psi|abbr=on}} in [[Hellas Planitia]], with a mean pressure at the surface level of {{convert|600|Pa|psi|abbr=on}}.&lt;ref name=bolonkin09/&gt; The highest atmospheric density on Mars is equal to that found {{convert|35|km}}&lt;ref name=atkinson07/&gt; above Earth's surface. The resulting mean surface pressure is only 0.6% of that of Earth  {{convert|101.3|kPa|psi|abbr=on}}. The [[scale height]] of the atmosphere is about {{convert|10.8|km}},&lt;ref name=carr06/&gt; which is higher than Earth's, {{convert|6|km}}, because the surface [[gravity of Mars]] is only about 38% of Earth's, an effect offset by both the lower temperature and 50% higher average molecular weight of the atmosphere of Mars.

The atmosphere of Mars consists of about 96% [[carbon dioxide]], 1.93% [[argon]] and 1.89% [[nitrogen]] along with traces of [[oxygen]] and water.&lt;ref name=&quot;nssdc&quot;/&gt;&lt;ref name=Abundance&gt;{{cite journal |title=Abundance and Isotopic Composition of Gases in the Martian Atmosphere from the Curiosity Rover|volume=341|issue=6143|pages=263–266|journal=Science|date=19 July 2013|doi=10.1126/science.1237966 |pmid=23869014|last1=Mahaffy|first1=P. R.|last2=Webster|first2=C. R.|last3=Atreya|first3=S. K.|last4=Franz|first4=H.|last5=Wong|first5=M.|last6=Conrad|first6=P. G.|last7=Harpold|first7=D.|last8=Jones|first8=J. J.|last9=Leshin|first9=L. A.|last10=Manning|first10=H.|last11=Owen|first11=T.|last12=Pepin|first12=R. O.|last13=Squyres|first13=S.|last14=Trainer|first14=M.|last15=Kemppinen|first15=O.|last16=Bridges |first16=N.|last17=Johnson|first17=J. R.|last18=Minitti|first18=M.|last19=Cremers|first19=D.|last20=Bell|first20=J. F.|last21=Edgar|first21=L.|last22=Farmer|first22=J.|last23=Godber|first23=A.|last24=Wadhwa |first24=M.|last25=Wellington|first25=D.|last26=McEwan|first26=I.|last27=Newman|first27=C.|last28=Richardson|first28=M.|last29=Charpentier|first29=A.|last30=Peret|first30=L.|display-authors=29 |bibcode=2013Sci...341..263M|s2cid=206548973|url=https://semanticscholar.org/paper/865e88c850bf31d7f48856ab51a9670f9ff924e8}}&lt;/ref&gt; The atmosphere is quite dusty, containing particulates about 1.5 [[µm]] in diameter which give the Martian sky a [[tawny (color)|tawny]] color when seen from the surface.&lt;ref name=&quot;dusty&quot;/&gt; It may take on a [[pink (color)|pink]] hue due to [[iron oxide]] particles suspended in it.&lt;ref name=&quot;Rees2012&quot;/&gt;

==== Methane ====
{{main|Methane on Mars}}

[[File:PIA19088-MarsCuriosityRover-MethaneSource-20141216.png|thumb|left|Potential sources and sinks of [[Atmosphere of Mars#Methane|methane]] ({{chem2|CH4}}) on Mars]]

[[Methane]] has been detected in the [[Atmosphere of Mars#Methane|Martian atmosphere]];&lt;ref name=&quot;methane-me&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;methane&quot;/&gt; it occurs in extended plumes, and the profiles imply that the methane is released from discrete regions. The concentration of methane fluctuates from about 0.24 [[Parts per billion|ppb]] during the northern winter to about 0.65 [[Parts per billion|ppb]] during the summer.&lt;ref name=&quot;Sample2018&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/science/2018/jun/07/nasa-mars-rover-finds-organic-matter-in-ancient-lake-bed|title=Nasa Mars rover finds organic matter in ancient lake bed |work=The Guardian|first=Ian|last=Sample|date=7 June 2018|access-date=12 June 2018}}&lt;/ref&gt;

Estimates of its lifetime range from 0.6 to 4 years,&lt;ref name=plumes/&gt;&lt;ref name=nature460/&gt; so its presence indicates that an active source of the gas must be present. Methane could be produced by non-biological process such as [[serpentinite|serpentinization]] involving water, carbon dioxide, and the mineral [[olivine]], which is known to be common on Mars.&lt;ref name=&quot;olivine&quot;/&gt; [[Methanogen]]ic [[microorganism|microbial]] life forms in the subsurface are among possible sources. But even if rover missions determine that microscopic Martian life is the source of the methane, the life forms likely reside far below the surface, outside of the rover's reach.&lt;ref&gt;{{cite news|first=Bill|last=Steigerwald|title=Martian Methane Reveals the Red Planet is not a Dead Planet|date=15 January 2009|publisher=NASA/Goddard Space Flight Center|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/marsmethane.html|access-date=24 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090117141425/http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/marsmethane.html|archive-date=17 January 2009|url-status=live|accessdate=7 March 2021|archivedate=17 January 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090117141425/http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/marsmethane.html}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

[[File:PIA18613-MarsMAVEN-Atmosphere-3UV-Views-20141014.jpg|thumb|upright=1.35|[[Atmosphere of Mars|Escaping atmosphere]] on Mars ([[carbon]], [[oxygen]], and [[hydrogen]]) by [[MAVEN]] in [[Ultraviolet–visible spectroscopy|UV]]&lt;ref name=&quot;NASA-20141014-NJ&quot;&gt;{{cite web|last1=Jones|first1=Nancy|last2=Steigerwald|first2=Bill|last3=Brown|first3=Dwayne|last4=Webster|first4=Guy|title=NASA Mission Provides Its First Look at Martian Upper Atmosphere|url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-351|date=October 14, 2014|publisher=NASA|access-date=October 15, 2014}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;]]

==== Aurora ====
In 1994, the European Space Agency's Mars Express found an ultraviolet glow coming from &quot;magnetic umbrellas&quot; in the Southern Hemisphere. Mars does not have a global magnetic field which guides charged particles entering the atmosphere. Mars has multiple umbrella-shaped magnetic fields mainly in the Southern Hemisphere, which are remnants of a global field that decayed billions of years ago.

In late December 2014, NASA's MAVEN spacecraft detected evidence of widespread auroras in Mars's Northern Hemisphere and descended to approximately 20–30° North latitude of Mars's equator. The particles causing the aurora penetrated into the Martian atmosphere, creating auroras below 100&amp;nbsp;km above the surface, Earth's auroras range from 100&amp;nbsp;km to 500&amp;nbsp;km above the surface. Magnetic fields in the solar wind drape over Mars, into the atmosphere, and the charged particles follow the solar wind magnetic field lines into the atmosphere, causing auroras to occur outside the magnetic umbrellas.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Auroras on Mars – NASA Science|url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2015/11may_aurorasonmars/|website=science.nasa.gov|access-date=12 May 2015}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

On 18 March 2015, NASA reported the detection of an [[aurora]] that is not fully understood and an unexplained dust cloud in the [[atmosphere of Mars]].&lt;ref name=&quot;NASA-20150318&quot;&gt;{{cite web|last1=Brown |first1=Dwayne|last2=Neal-Jones|first2=Nancy|last3=Steigerwald|first3=Bill|last4=Scott|first4=Jim|url=http://www.nasa.gov/press/2015/march/nasa-spacecraft-detects-aurora-and-mysterious-dust-cloud-around-mars |title=NASA Spacecraft Detects Aurora and Mysterious Dust Cloud around Mars|publisher=NASA|id=Release 15-045|date=18 March 2015|access-date=18 March 2015}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

In September 2017, NASA reported [[radiation]] levels on the surface of the planet Mars were temporarily [[Orders of magnitude (radiation)|doubled]], and were associated with an [[aurora]] 25 times brighter than any observed earlier, due to a massive, and unexpected, [[Coronal mass ejection|solar storm]] in the middle of the month.&lt;ref name=&quot;nasa20170929&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nasa.gov/feature/jpl/large-solar-storm-sparks-global-aurora-and-doubles-radiation-levels-on-the-martian-surface|title=Large Solar Storm Sparks Global Aurora and Doubles Radiation Levels on the Martian Surface|publisher=NASA|first1=Guy|last1=Webster|first2=Nancy|last2=Neal-Jones|first3=Jim|last3=Scott|first4=Deb|last4=Schmid|first5=Laurie|last5=Cantillo|first6=Dwayne|last6=Brown|date=29 September 2017|accessdate=7 March 2021|archivedate=1 October 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171001181055/https://www.nasa.gov/feature/jpl/large-solar-storm-sparks-global-aurora-and-doubles-radiation-levels-on-the-martian-surface/}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

=== Climate ===
{{Main|Climate of Mars}}

Of all the planets in the Solar System, the seasons of Mars are the most Earth-like, due to the similar tilts of the two planets' rotational axes. The lengths of the Martian seasons are about twice those of Earth's because Mars's greater distance from the Sun leads to the Martian year being about two Earth years long. Martian surface temperatures vary from lows of about {{convert|-143|C|F}} at the winter polar caps&lt;ref name=cold&gt;{{cite web|url=http://www.astronomycafe.net/qadir/q2681.html|title=What is the typical temperature on Mars?|work=Astronomycafe.net|access-date=14 August 2012}}&lt;/ref&gt; to highs of up to {{convert|35|C|F}} in equatorial summer.&lt;ref name=hot&gt;{{cite web|url=http://marsrover.nasa.gov/spotlight/20070612.html|title=Mars Exploration Rover Mission: Spotlight|work=Marsrover.nasa.gov|date=12 June 2007|access-date=14 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102112312/http://marsrover.nasa.gov/spotlight/20070612.html|archive-date=2 November 2013|url-status=dead|accessdate=7 March 2021|archivedate=2 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102112312/http://marsrover.nasa.gov/spotlight/20070612.html}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt; The wide range in temperatures is due to the thin atmosphere which cannot store much solar heat, the low atmospheric pressure, and the low [[Volumetric heat capacity|thermal inertia]] of Martian soil.&lt;ref name=nasa_surface/&gt; The planet is 1.52 times as far from the Sun as Earth, resulting in just 43% of the amount of sunlight.&lt;ref name=disc920901/&gt;

If Mars had an Earth-like orbit, its seasons would be similar to Earth's because its [[axial tilt]] is similar to Earth's. The comparatively large [[Orbital eccentricity|eccentricity]] of the Martian orbit has a significant effect. Mars is near [[Apsis|perihelion]] when it is summer in the Southern Hemisphere and winter in the north, and near [[Apsis|aphelion]] when it is winter in the Southern Hemisphere and summer in the north. As a result, the seasons in the Southern Hemisphere are more extreme and the seasons in the northern are milder than would otherwise be the case. The summer temperatures in the south can be warmer than the equivalent summer temperatures in the north by up to {{convert|30|C-change}}.&lt;ref name=goodman97/&gt;

Mars has the largest [[dust storm]]s in the Solar System, reaching speeds of over {{convert|100|mph|km/h|order=flip|abbr=on}}. These can vary from a storm over a small area, to gigantic storms that cover the entire planet. They tend to occur when Mars is closest to the Sun, and have been shown to increase the global temperature.&lt;ref name=philips01/&gt;

[[File:PIA22487-Mars-BeforeAfterDust-20180719.gif|thumb|center|upright=2|&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;Mars (before/after) global dust storm (July 2018)&lt;/div&gt;]]

{{multiple image |align=center |direction=horizontal |total_width=800 |caption_align=center
 |header=[[Dust storm]]s on Mars
 |image1=PIA16450-MarsDustStorm-20121118.jpg |caption1=18 November 2012
 |image2=PIA16454 Regional Dust Storm Weakening, Nov. 25, 2012.jpg|caption2=25 November 2012
 |image3=PIA22329-Mars-DustStorm-20180606.jpg |caption3=[[Opportunity mission timeline#Dust storm|6 June 2018]]&lt;ref name=&quot;SPC-20180612&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.space.com/40867-nasa-curiosity-rover-mars-dust-storm.html  |title=NASA's Curiosity Rover Is Tracking a Huge Dust Storm on Mars (Photo) |work=[[Space.com]] |last=Wall |first=Mike |date=12 June 2018 |access-date=13 June 2018}}&lt;/ref&gt;
 |footer=Locations of the ''[[Opportunity (rover)|Opportunity]]'' and ''[[Curiosity (rover)|Curiosity]]'' rovers are noted|footer-align=center
}}

== Orbit and rotation ==
{{Main|Orbit of Mars}}

[[File:Marsorbitsolarsystem.gif|thumb|Mars is about {{convert|143|e6mi|e6km|abbr=unit|order=flip}} from the Sun; its orbital period is 687 (Earth) days, depicted in red. Earth's orbit is in blue.]]

Mars's average distance from the Sun is roughly {{convert|143|e6mi|e6km|abbr=unit|order=flip}}, and its orbital period is 687 (Earth) days. The solar day (or [[Sol (day on Mars)|sol]]) on Mars is only slightly longer than an Earth day: 24 hours, 39 minutes, and 35.244 seconds.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=BnPE37Ms5awC&amp;pg=PA600|title=Mars: Prospective Energy and Material Resources |edition=illustrated|publisher=Springer Science &amp; Business Media|first1=Viorel|last1=Badescu|page=600|date=2009|isbn=978-3-642-03629-3}}&lt;/ref&gt; A Martian year is equal to 1.8809 Earth years, or 1 year, 320 days, and 18.2 hours.&lt;ref name=&quot;nssdc&quot;/&gt;

The axial tilt of Mars is 25.19° relative to its [[orbital plane]], which is similar to the axial tilt of Earth.&lt;ref name=&quot;nssdc&quot;/&gt; As a result, Mars has seasons like Earth, though on Mars they are nearly twice as long because its orbital period is that much longer. In the present day epoch, the orientation of the [[north pole]] of Mars is close to the star [[Deneb]].&lt;ref name=barlow08/&gt;

Mars has a relatively pronounced [[orbital eccentricity]] of about 0.09; of the seven other planets in the Solar System, only [[Mercury (planet)|Mercury]] has a larger orbital eccentricity. It is known that in the past, Mars has had a much more circular orbit. At one point, 1.35&amp;nbsp;million Earth years ago, Mars had an eccentricity of roughly 0.002, much less than that of Earth today.&lt;ref name=mars_eccentricity/&gt; Mars's [[Milankovitch cycles|cycle of eccentricity]] is 96,000 Earth years compared to Earth's cycle of 100,000 years.&lt;ref name=Meeus2003/&gt; Mars has a much longer cycle of eccentricity, with a period of 2.2&amp;nbsp;million Earth years, and this overshadows the 96,000-year cycle in the eccentricity graphs.{{Clarify|reason=last two sentences ''seem'' to contradict each other: one says Mars' cycle of eccentricity is about 96,000 years long, the second says the cycle is about 2.2 million years long; whereas it might be the case that two different cycles may be operating at the same time, the text is not clear on this point|date=August 2020}} For the last 35,000 years, the orbit of Mars has been getting slightly more eccentric because of the gravitational effects of the other planets. The closest distance between Earth and Mars will continue to mildly decrease for the next 25,000 years.&lt;ref name=Baalke2003/&gt;

== Habitability and search for life ==
{{Main|1=Life on Mars}}

[[File:Mars Viking 11d128.png|thumb|upright=1.4|left|''[[Viking 1]]'' lander's sampling arm scooped up soil samples for tests ([[Chryse Planitia]])]]

The current understanding of [[planetary habitability]]{{Snd}}the ability of a world to develop environmental conditions favorable to the emergence of life{{Snd}}favors planets that have liquid water on their surface. Most often this requires the orbit of a planet to lie within the [[Planetary Habitability Index|habitable zone]], which for the Sun extends from just beyond Venus to about the [[semi-major axis]] of Mars.&lt;ref name=Nowack/&gt; During perihelion, Mars dips inside this region, but Mars's thin (low-pressure) atmosphere prevents liquid water from existing over large regions for extended periods. The past flow of liquid water demonstrates the planet's potential for habitability. Recent evidence has suggested that any water on the Martian surface may have been too salty and acidic to support regular terrestrial life.&lt;ref name=saltlife/&gt;

[[File:PIA19673-Mars-AlgaCrater-ImpactGlassDetected-MRO-20150608.jpg|thumb|Detection of [[Impactite|impact glass]] deposits (green spots) at [[List of craters on Mars: A–G|Alga crater]], a possible site for preserved [[Life on Mars|ancient life]]&lt;ref name=&quot;NASA-20150608&quot;&gt;{{cite web|url=http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA19673|title=PIA19673: Spectral Signals Indicating Impact Glass on Mars|publisher=[[NASA]]|date=June 8, 2015|access-date=June 8, 2015}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;]]

The lack of a magnetosphere and the extremely thin atmosphere of Mars are a challenge: the planet has little [[heat transfer]] across its surface, poor insulation against bombardment of the [[solar wind]] and insufficient atmospheric pressure to retain water in a liquid form (water instead [[Sublimation (phase transition)|sublimes]] to a gaseous state). Mars is nearly, or perhaps totally, geologically dead; the end of volcanic activity has apparently stopped the recycling of chemicals and minerals between the surface and interior of the planet.&lt;ref name=hannsson97/&gt;

''In situ'' investigations have been performed on Mars by the [[Viking program#Viking landers|''Viking'' landers]], [[Spirit (rover)|''Spirit'']] and ''Opportunity'' rovers, [[Phoenix (spacecraft)|''Phoenix'']] lander, and ''Curiosity'' rover. Evidence suggests that the planet was once significantly more habitable than it is today, but whether living [[organism]]s ever existed there remains unknown. The [[Viking probes]] of the mid-1970s carried experiments designed to detect microorganisms in Martian soil at their respective landing sites and had positive results, including a temporary increase of {{chem2|CO2}} production on exposure to water and nutrients. This sign of life was later disputed by scientists, resulting in a continuing debate, with NASA scientist [[Gilbert Levin]] asserting that Viking may have found life. A re-analysis of the Viking data, in light of modern knowledge of [[extremophile]] forms of life, has suggested that the Viking tests were not sophisticated enough to detect these forms of life. The tests could even have killed a (hypothetical) life form.&lt;ref name=WSU2006/&gt; Tests conducted by the Phoenix Mars lander have shown that the soil has an [[alkaline]] [[pH]] and it contains magnesium, sodium, potassium and chloride.&lt;ref name=nutrient/&gt; The soil nutrients may be able to support life, but life would still have to be shielded from the intense ultraviolet light.&lt;ref name=&quot;UV&quot;/&gt; A recent analysis of martian meteorite EETA79001 found 0.6 ppm {{chem2|ClO4-}}, 1.4 ppm {{chem2|ClO3-}}, and 16 ppm {{chem2|NO3-}}, most likely of Martian origin. The {{chem2|ClO3-}} suggests the presence of other highly oxidizing oxychlorines, such as {{chem2|ClO2-}} or {{chem2|ClO}}, produced both by UV oxidation of Cl and X-ray radiolysis of {{chem2|ClO4-}}. Thus, only highly refractory and/or well-protected (sub-surface) organics or life forms are likely to survive.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Kounaves|first1=S. P.|display-authors=etal|year=2014|title=Evidence of martian perchlorate, chlorate, and nitrate in Mars meteorite EETA79001: implications for oxidants and organics|journal=Icarus|volume=229|pages=206–213|doi=10.1016/j.icarus.2013.11.012|bibcode=2014Icar..229..206K}}&lt;/ref&gt;

[[File:Mars-Curiosity-RockStructures-20180102.jpg|thumb|left|This image from Gale crater in 2018 prompted speculation that some shapes were worm-like fossils, but they were geological formations probably formed under water.&lt;ref name=nasa2018-02&gt;{{cite web|url=https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2018-026|title=Tiny Crystal Shapes Get Close Look From Mars Rover|publisher=NASA/JPL|date=8 February 2018}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;]]

A 2014 analysis of the Phoenix WCL showed that the {{chem2|Ca(ClO4)2}} in the Phoenix soil has not interacted with liquid water of any form, perhaps for as long as 600&amp;nbsp;million years. If it had, the highly soluble {{chem2|Ca(ClO4)2}} in contact with liquid water would have formed only {{chem2|CaSO4}}. This suggests a severely arid environment, with minimal or no liquid water interaction.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kounaves|first1=S. P.|display-authors=etal|year=2014|title=Identification of the perchlorate parent salts at the Phoenix Mars landing site and implications|journal=Icarus|volume=232|pages=226–231 |doi=10.1016/j.icarus.2014.01.016|bibcode=2014Icar..232..226K}}&lt;/ref&gt;

Scientists have proposed that carbonate globules found in [[meteorite]] [[Allan Hills 84001|ALH84001]], which is thought to have originated from Mars, could be fossilized microbes extant on Mars when the meteorite was blasted from the Martian surface by a meteor strike some 15&amp;nbsp;million years ago. This proposal has been met with skepticism, and an exclusively inorganic origin for the shapes has been proposed.&lt;ref name=am89/&gt;

Small quantities of [[methane]] and [[formaldehyde]] detected by Mars orbiters are both claimed to be possible evidence for life, as these [[chemical compound]]s would quickly break down in the Martian atmosphere.&lt;ref name=icarus172/&gt;&lt;ref name=&quot;form&quot;/&gt; Alternatively, these compounds may instead be replenished by volcanic or other geological means, such as [[serpentinite]].&lt;ref name=&quot;olivine&quot;/&gt;

[[File:Mars-SubglacialWater-SouthPoleRegion-20180725.jpg|thumb|upright|Location of subsurface water in [[Planum Australe]]]]

[[Impactite|Impact glass]], formed by the impact of meteors, which on Earth can preserve signs of life, has been found on the surface of the impact craters on Mars.&lt;ref name=&quot;brown20140418&quot;&gt;{{cite news |url=https://news.brown.edu/articles/2014/04/impactglass|title=Impact glass stores biodata for millions of years|publisher=Brown University|first=Mark|last=Nickel|date=18 April 2014|access-date=9 June 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Schultz2014&quot;&gt;{{cite journal|title=Preserved flora and organics in impact melt breccias|journal=[[Geology (journal)|Geology]]|first1=P. H.|last1=Schultz|first2=R. Scott|last2=Harris|first3=S. J. |last3=Clemett|first4=K. L.|last4=Thomas-Keprta|first5=M.|last5=Zárate|volume=42|issue=6|pages=515–518|date=June 2014|doi=10.1130/G35343.1|bibcode=2014Geo....42..515S|hdl=2060/20140013110 |s2cid=39019154|url=https://semanticscholar.org/paper/15092cc7a6d687d768bad9d9e3325393d3b3e7ab|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; Likewise, the glass in impact craters on Mars could have preserved signs of life if life existed at the site.&lt;ref name=&quot;nasapr20150608&quot;&gt;{{cite press release|url=http://www.nasa.gov/press-release/nasa-spacecraft-detects-impact-glass-on-surface-of-mars|title=NASA Spacecraft Detects Impact Glass on Surface of Mars |publisher=NASA|first1=Dwayne|last1=Brown|first2=Guy|last2=Webster|first3=Kevin|last3=Stacey|date=8 June 2015|access-date=9 June 2015}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;brown20150608&quot;&gt;{{cite news |url=https://news.brown.edu/articles/2015/06/marsglass|title=Martian glass: Window into possible past life?|publisher=Brown University|first=Kevin|last=Stacey|date=8 June 2015|access-date=9 June 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sciam20150612&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.scientificamerican.com/article/exotic-glass-could-help-unravel-mysteries-of-mars/|title=Exotic Glass Could Help Unravel Mysteries of Mars|work=Scientific American|first=Maria|last=Temming|date=12 June 2015|access-date=15 June 2015}}&lt;/ref&gt;

In May 2017, evidence of the [[Earliest known life forms|earliest known life]] [[Evolutionary history of life#Colonization of land|on land]] on Earth may have been found in 3.48-billion-year-old [[geyserite]] and other related mineral deposits (often found around [[hot spring]]s and [[geyser]]s) uncovered in the [[Pilbara Craton]] of [[Western Australia]]. These findings may be helpful in deciding where best to search for early signs of [[Life on Mars|life on the planet Mars]].&lt;ref name=&quot;PO-20170509&quot;&gt;{{cite web|last1=Smith|first1=Deborah|title=Press release: Oldest evidence of life on land found in 3.48 billion-year-old Australian rocks|url=https://newsroom.unsw.edu.au/news/science-tech/oldest-evidence-life-land-found-348-billion-year-old-australian-rocks|publisher=University of New South Wales Sydney|date=10 May 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NC-20170509&quot;&gt;{{cite journal|last1=Djokic|first1=Tara|last2=Van Kranendonk|first2=Martin J.|last3=Campbell|first3=Kathleen A.|last4=Walter|first4=Malcolm R.|last5=Ward|first5=Colin R. |title=Earliest signs of life on land preserved in ca. 3.5 Ga hot spring deposits|journal=[[Nature Communications]]|volume=8|page=15263|date=9 May 2017|doi=10.1038/ncomms15263|pmid=28486437|pmc=5436104 |bibcode=2017NatCo...815263D}}&lt;/ref&gt;

In early 2018, media reports speculated that certain rock features at a site called Jura looked like a type of fossil, but project scientists say the formations likely resulted from a geological process at the bottom of an ancient drying lakebed, and are related to mineral veins in the area similar to [[gypsum]] crystals.&lt;ref name=nasa2018-02/&gt;

On 7 June 2018, NASA announced that the ''Curiosity'' rover had discovered [[organic compound]]s in sedimentary rocks dating to three billion years old,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nasa.gov/press-release/nasa-finds-ancient-organic-material-mysterious-methane-on-mars|title=NASA Finds Ancient Organic Material, Mysterious Methane on Mars|publisher=NASA|first1=Dwayne|last1=Brown|first2=JoAnna|last2=Wendel |first3=Bill|last3=Steigerwald|first4=Nancy|last4=Jones|first5=Andrew|last5=Good|display-authors=1|date=7 June 2018|access-date=12 June 2018}}&lt;/ref&gt; indicating that some of the building blocks for life were present.&lt;ref name=&quot;SPC-20180607&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.space.com/40819-mars-methane-organics-curiosity-rover.html|title=Curiosity Rover Finds Ancient 'Building Blocks for Life' on Mars|work=[[Space.com]] |last=Wall|first=Mike|date=7 June 2018|access-date=7 June 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT-20180607&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/06/07/science/mars-nasa-life.html|title=Life on Mars? Rover's Latest Discovery Puts It 'On the Table'|work=[[The New York Times]]|last=Chang|first=Kenneth|date=7 June 2018|access-date=8 June 2018|quote=The identification of organic molecules in rocks on the red planet does not necessarily point to life there, past or present, but does indicate that some of the building blocks were present.}}&lt;/ref&gt;

In July 2018, scientists reported the discovery of a subglacial lake on Mars, the first known stable body of water on the planet. It sits {{convert|1.5|km|mi|1|abbr=on}} below the surface at the base of the [[Planum Australe|southern polar ice cap]] and is about {{convert|20|km}} wide.&lt;ref name=&quot;SCI-20180725&quot;&gt;{{cite journal|title=Radar evidence of subglacial liquid water on Mars|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=361|issue=6401|pages=490–493|first=R.|last=Orosei|display-authors=etal|date=25 July 2018|doi=10.1126/science.aar7268|pmid=30045881|arxiv=2004.04587|bibcode=2018Sci...361..490O |url=https://iris.uniroma1.it/retrieve/handle/11573/1148029/775761/Orosei_postprint_Radar_2018.pdf|hdl=11573/1148029|s2cid=206666385}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT-20180725&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2018/07/25/science/mars-liquid-alien-life.html|title=A Watery Lake Is Detected on Mars, Raising the Potential for Alien Life|work=[[The New York Times]]|first1=Kenneth|last1=Chang |first2=Dennis|last2=Overbye|author-link2=Dennis Overbye|date=25 July 2018|access-date=25 July 2018}}&lt;/ref&gt; The lake was discovered using the [[MARSIS]] radar on board the ''[[Mars Express]]'' orbiter, and the profiles were collected between May 2012 and December 2015.&lt;ref name='Suppl material'&gt;{{cite journal|title=Supplementary Materials for: Radar evidence of subglacial liquid water on Mars|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=361|issue=6401|pages=490–493|first=R.|last=Orosei|display-authors=etal|date=25 July 2018|doi=10.1126/science.aar7268|pmid=30045881|bibcode=2018Sci...361..490O |url=https://iris.uniroma1.it/retrieve/handle/11573/1148029/775761/Orosei_postprint_Radar_2018.pdf|hdl=11573/1148029|s2cid=206666385}}&lt;/ref&gt; The lake is centered at 193° East, 81° South, a flat area that does not exhibit any peculiar topographic characteristics. It is mostly surrounded by higher ground except on its eastern side, where there is a depression.&lt;ref name=&quot;SCI-20180725&quot;/&gt;

== Moons ==
{{Main|Moons of Mars|Phobos (moon)|Deimos (moon)}}

{{Multiple image |align=right |direction=horizontal |total_width=350
 |image1=Phobos colour 2008.jpg |caption1=Enhanced-color HiRISE image of [[Phobos (moon)|Phobos]], showing a series of mostly parallel grooves and [[crater chain]]s, with [[Stickney (crater)|Stickney crater]] at right
 |image2=Deimos-MRO.jpg |caption2=Enhanced-color HiRISE image of [[Deimos (moon)|Deimos]] (not to scale), showing its smooth blanket of [[regolith]]
}}

Mars has two relatively small (compared to Earth's) natural moons, [[Phobos (moon)|Phobos]] (about {{convert|22|km}} in diameter) and [[Deimos (moon)|Deimos]] (about {{convert|12|km}} in diameter), which orbit close to the planet. Asteroid capture is a long-favored theory, but their origin remains uncertain.&lt;ref name=esa31031/&gt; Both satellites were discovered in 1877 by [[Asaph Hall]]; they are named after the characters [[Phobos (mythology)|Phobos]] (panic/fear) and [[Deimos (mythology)|Deimos]] (terror/dread), who, in [[Greek mythology]], accompanied their father [[Ares]], god of war, into battle. Mars was the Roman counterpart of Ares.&lt;ref name=theoi/&gt;&lt;ref name=qjras19/&gt; In modern [[Greek language|Greek]], the planet retains its ancient name ''Ares'' (Aris: ''Άρης'').&lt;ref name=&quot;Greek Names of the Planets&quot;/&gt;

From the surface of Mars, the motions of Phobos and Deimos appear different from that of the [[Moon]]. Phobos rises in the west, sets in the east, and rises again in just 11 hours. Deimos, being only just outside [[synchronous orbit]]{{Snd}}where the orbital period would match the planet's period of rotation{{Snd}}rises as expected in the east but slowly. Despite the 30-hour orbit of Deimos, 2.7 days elapse between its rise and set for an equatorial observer, as it slowly falls behind the rotation of Mars.&lt;ref name=&quot;phobos.html&quot;/&gt;

[[File:Orbits of Phobos and Deimos.gif|frame|left|Orbits of Phobos and Deimos (to scale)]]

Because the orbit of Phobos is below synchronous altitude, the [[tidal force]]s from the planet Mars are gradually lowering its orbit. In about 50&amp;nbsp;million years, it could either crash into Mars's surface or break up into a ring structure around the planet.&lt;ref name=&quot;phobos.html&quot;/&gt;

The origin of the two moons is not well understood. Their low albedo and [[carbonaceous chondrite]] composition have been regarded as similar to asteroids, supporting the capture theory. The unstable orbit of Phobos would seem to point towards a relatively recent capture. But both have [[circular orbit]]s, near the equator, which is unusual for captured objects and the required capture dynamics are complex. Accretion early in the history of Mars is plausible, but would not account for a composition resembling asteroids rather than Mars itself, if that is confirmed.

A third possibility is the involvement of a third body or a type of impact disruption.&lt;ref name=ellis07/&gt; More-recent lines of evidence for Phobos having a highly porous interior,&lt;ref name=&quot;Andert&quot;/&gt; and suggesting a composition containing mainly [[phyllosilicates]] and other minerals known from Mars,&lt;ref name=&quot;Giuranna&quot;/&gt; point toward an origin of Phobos from material ejected by an impact on Mars that reaccreted in Martian orbit,&lt;ref name=&quot;Blast&quot;/&gt; similar to the [[Giant impact hypothesis|prevailing theory]] for the origin of Earth's moon. Although the [[VNIR]] spectra of the moons of Mars resemble those of outer-belt asteroids, the [[thermal infrared]] spectra of Phobos are reported to be inconsistent with [[chondrite]]s of any class.&lt;ref name=&quot;Giuranna&quot;/&gt;

Mars may have moons smaller than {{convert|50|to|100|m}} in diameter, and a dust ring is predicted to exist between Phobos and Deimos.&lt;ref name=adler/&gt;

== Exploration ==
{{Main|Exploration of Mars}}

[[File:HiRISE image of MSL during EDL (refined).png|thumb|The descent stage of the [[Mars Science Laboratory]] mission carrying the [[Curiosity (rover)|''Curiosity'' rover]] deploys its parachutes to decelerate itself before landing, photographed by ''[[Mars Reconnaissance Orbiter]]''.]]

Dozens of crewless [[spacecraft]], including [[orbiter]]s, [[Mars lander|landers]], and [[Mars rover|rovers]], have been sent to Mars by the [[Soviet space program|Soviet Union]], the [[NASA|United States]], [[ESA|Europe]], and [[ISRO|India]] to study the planet's surface, climate, and geology.

{{As of|2021}}, Mars is host to eleven functioning [[spacecraft]]: eight in orbit{{Snd}}''[[2001 Mars Odyssey]]'', ''[[Mars Express]]'', ''[[Mars Reconnaissance Orbiter]]'', ''[[MAVEN]]'', ''[[Mars Orbiter Mission]]'', ''[[ExoMars Trace Gas Orbiter]]'', [[Emirates Mars Mission]] and ''[[Tianwen-1]]''{{Snd}}and three on the surface{{Snd}} the [[Mars Science Laboratory]] ''[[Curiosity (rover)|Curiosity]]'' rover, the ''[[InSight]]'' lander and the [[Perseverance (rover)|''Perseverance'']] rover. The public can request images of Mars via the ''Mars Reconnaissance Orbiter''{{'s}} [[HiWish program]].

The [[Mars Science Laboratory]], named ''Curiosity'', launched on 26 November 2011, and reached Mars on 6 August 2012 [[UTC]]. It is larger and more advanced than the [[Mars Exploration Rover]]s, with a movement rate up to {{convert|90|m}} per hour.&lt;ref name=&quot;home&quot;&gt;{{cite web|url=http://marsprogram.jpl.nasa.gov/msl/overview/|archive-url=https://web.archive.org/web/20090730122143/http://marsprogram.jpl.nasa.gov/msl/overview/|archive-date=30 July 2009|title=Mars Science Laboratory – Homepage|publisher=NASA|accessdate=7 March 2021|archivedate=30 July 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090730122143/http://marsprogram.jpl.nasa.gov/msl/overview/}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt; Experiments include a laser chemical sampler that can deduce the make-up of rocks at a distance of {{convert|7|m}}.&lt;ref name=&quot;laser&quot;&gt;{{cite web |url=http://mars.jpl.nasa.gov/msl/mission/instruments/spectrometers/chemcam/|title=Chemistry and Cam (ChemCam)|publisher=NASA}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt; On 10 February 2013, the [[Mars Science Laboratory|''Curiosity'' rover]] obtained the first deep rock samples ever taken from another planetary body, using its on-board drill.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-21399857|title=Curiosity Mars rover takes historic drill sample|publisher=BBC|date=10 February 2013|access-date=10 February 2013|work=BBC News}}&lt;/ref&gt; The same year, it discovered that Mars's soil contains between 1.5% and 3% water by mass (albeit attached to other compounds and thus not freely accessible).&lt;ref name=&quot;Guardian&quot;/&gt; Observations by the ''[[Mars Reconnaissance Orbiter]]'' had previously revealed the possibility of flowing water during the warmest months on Mars.&lt;ref name=&quot;nasa20110804&quot;/&gt;

On 24 September 2014, [[Mars Orbiter Mission]] (MOM), launched by the [[Indian Space Research Organisation]] (ISRO), reached Mars orbit. ISRO launched MOM on 5 November 2013, with the aim of analyzing the Martian atmosphere and topography. The Mars Orbiter Mission used a [[Hohmann transfer orbit]] to escape Earth's gravitational influence and catapult into a nine-month-long voyage to Mars. The mission is the first successful Asian interplanetary mission.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.isro.gov.in/mars/home.aspx|title=ISRO: Mars Orbiter Mission|work=isro.gov.in|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109013110/http://isro.gov.in/mars/home.aspx|archive-date=9 November 2013|accessdate=7 March 2021|archivedate=9 November 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131109013110/http://isro.gov.in/mars/home.aspx}}&lt;/ref&gt;

The [[European Space Agency]], in collaboration with [[Roscosmos]], launched the [[ExoMars Trace Gas Orbiter]] and [[Schiaparelli EDM lander|''Schiaparelli'' lander]] on 14 March 2016.&lt;ref name=&quot;bbcnews20160314&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-35799792|title=Mars TGO probe despatched on methane investigation|publisher=BBC News|first=Jonathan|last=Amos|date=14 March 2016|access-date=11 October 2016}}&lt;/ref&gt; While the Trace Gas Orbiter successfully entered Mars orbit on 19 October 2016, ''Schiaparelli'' crashed during its landing attempt.&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.sciencemag.org/news/2016/10/update-rip-schiaparelli-crash-site-spotted-european-mars-lander|title=Update: R.I.P. Schiaparelli: Crash site spotted for European Mars lander|work=[[Science (magazine)|Science]]|last=Clery|first=Daniel|date=21 October 2016}}&lt;/ref&gt;

In May 2018, NASA's ''InSight'' lander was launched, along with the twin [[Mars Cube One|MarCO]] [[CubeSat]]s that flew by Mars and acted as [[telemetry]] relays during the landing. The mission arrived at Mars in November 2018.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://mars.nasa.gov/news/8392/nasa-insight-lander-arrives-on-martian-surface/|title=NASA InSight Lander Arrives on Martian Surface|publisher=NASA|series=Mars Exploration Program|first1=Dwayne|last1=Brown|first2=JoAnna|last2=Wendel|first3=D. C.|last3=Agle|date=26 November 2018|access-date=27 November 2018}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sfnow20160309&quot;&gt;{{cite news |url=https://spaceflightnow.com/2016/03/09/insight-mars-lander-escapes-cancellation-aims-for-2018-launch/|title=InSight Mars lander escapes cancellation, aims for 2018 launch|work=Spaceflight Now|first=Stephen |last=Clark|date=9 March 2016|access-date=9 March 2016}}&lt;/ref&gt; InSight detected potential seismic activity (a &quot;[[marsquake]]&quot;) in April 2019.&lt;ref name=&quot;NASA-20190423&quot;&gt;{{cite news|last1=Brown|first1=Dwayne|last2=Johnson |first2=Alana|last3=Good|first3=Andrew|title=NASA's InSight Detects First Likely 'Quake' on Mars|url=https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=7383|date=23 April 2019|work=[[NASA]]|access-date=23 April 2019}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SPC-20190423&quot;&gt;{{cite news|last=Bartels|first=Meghan|title=Marsquake! NASA's InSight Lander Feels Its 1st Red Planet Tremor|url=https://www.space.com/insight-mars-lander-first-marsquake.html|date=23 April 2019|work=[[Space.com]]|access-date=23 April 2019}}&lt;/ref&gt;

[[File:PIA23140-Mars-InsightLander-Panorama-12092018.jpg|thumb|center|upright=4|&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;InSight Lander – panorama (9 December 2018)&lt;/div&gt;]]

In 2019, [[MAVEN]] spacecraft mapped high-altitude global wind patterns at Mars for the first time.&lt;ref name=&quot;express.co.uk&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.express.co.uk/news/science/1217580/nasa-news-space-news-mars-nasa-space-maven-mars-mission-nasa-goddard-video/amp|title=NASA news: 'Unexpected and surprising' Mars mission discovery shocks scientists {{!}} Science {{!}} News {{!}} Express.co.uk |website=express.co.uk|access-date=2019-12-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencenews.org/article/nasa-maven-probe-how-wind-circulates-mars-upper-atmosphere|title=NASA's MAVEN probe shows how wind circulates in Mars' upper atmosphere|date=2019-12-12|website=Science News|access-date=2019-12-21}}&lt;/ref&gt; It was discovered that the winds which are miles above the surface retained information about the land forms below.&lt;ref name=&quot;express.co.uk&quot;/&gt;

=== Future ===
{{Main|Exploration of Mars#Timeline of Mars exploration}}

[[File:Orion docked to Mars Transfer Vehicle.jpg|thumb|Concept for a Bimodal Nuclear Thermal Transfer Vehicle in low Earth orbit]]

[[NASA]] launched the [[Mars 2020]] mission on 30 July 2020.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mars.nasa.gov/mars2020/|title=Mars 2020 Rover |last=mars.nasa.gov|website=mars.nasa.gov|access-date=23 March 2019}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt; The rover ''[[Perseverance (rover)|Perseverance]]'' successfully landed on the surface of Mars on 18 February 2021. The mission will cache samples for future retrieval and return of them to Earth. The current concept for the [[Mars sample-return mission]] would launch in 2026 and feature hardware built by NASA and ESA.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.planetary.org/blogs/guest-blogs/2019/nasa-esa-latest--plan.html|title=NASA, ESA Officials Outline Latest Mars Sample Return Plans|website=planetary.org|access-date=9 September 2019}}{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
The [[European Space Agency]] will launch the [[ExoMars rover]] and [[ExoMars 2020 surface platform|surface platform]] sometime between August and October 2022.&lt;ref name=&quot;LaunchMoved2020&quot;&gt;{{cite press release|url=http://www.int/For_Media/Press_Releases/Second_ExoMars_mission_moves_to_next_launch_opportunity_in_2020|title=Second ExoMars mission moves to next launch opportunity in 2020|publisher=European Space Agency|date=2 May 2016|access-date=2 May 2016}}{{Dead link|date=February 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

The United Arab Emirates' ''[[Emirates Mars Mission|Mars Hope]]'' orbiter was launched on 19 July 2020, and successfully entered orbit around Mars on 9 February 2021.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-55998848|title=Emirates Mars Mission: Hope spacecraft enters orbit |first=Jonathan|last=Amos|date=9 February 2021|access-date=12 February 2021|publisher=BBC News}}&lt;/ref&gt; The probe will conduct a global study of the Martian atmosphere.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://apnews.excite.com/article/20150506/ml--emirates-mars_mission-a48c414829.html|title=UAE to explore Mars' atmosphere with probe named 'Hope'|work=Excite News|agency=Associated Press|first=Adam|last=Schreck|date=6 May 2015|access-date=31 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150509000206/http://apnews.excite.com/article/20150506/ml--emirates-mars_mission-a48c414829.html|archive-date=9 May 2015|url-status=dead|accessdate=7 March 2021|archivedate=9 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150509000206/http://apnews.excite.com/article/20150506/ml--emirates-mars_mission-a48c414829.html}}&lt;/ref&gt; With this accomplishment, UAE became the second country, after India, to reach Mars on its first attempt.

Several plans for a [[human mission to Mars]] have been proposed throughout the 20th and 21st centuries, but no human mission has yet launched. [[SpaceX]] founder [[Elon Musk]] [[SpaceX Mars transportation infrastructure|presented a plan]] in September 2016 to, optimistically, launch a crewed mission to Mars in 2024 at an estimated development cost of US$10&amp;nbsp;billion, but this mission is not expected to take place before 2027.&lt;ref name=&quot;nyt20160927&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/09/28/science/elon-musk-spacex-mars-exploration.html|title=Elon Musk's Plan: Get Humans to Mars, and Beyond|work=[[The New York Times]]|first=Kenneth|last=Chang|date=27 September 2016|access-date=11 October 2016}}&lt;/ref&gt; In October 2016, President [[Barack Obama]] renewed United States policy to pursue the goal of sending humans to Mars in the 2030s, and to continue using the [[International Space Station]] as a technology incubator in that pursuit.&lt;ref name=&quot;CNN-20161011&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.cnn.com/2016/10/11/opinions/america-will-take-giant-leap-to-mars-barack-obama/index.html|title=Barack Obama: America will take the giant leap to Mars|publisher=[[CNN]]|last=Obama|first=Barack|author-link=Barack Obama|date=11 October 2016|access-date=11 October 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT-20161011&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2016/10/12/science/president-obama-nasa-mars.html|title=Obama Gives New Details About Sending People to Mars|work=[[The New York Times]]|last=Victor|first=Daniel|date=11 October 2016|access-date=11 October 2016}}&lt;/ref&gt; The NASA Authorization Act of 2017 directed NASA to get humans near or on the surface of Mars by the early 2030s.&lt;ref&gt;{{Cite news|last1=Galeon|first1=Dom|last2=Creighton|first2=Jolene|author-link2=Jolene Creighton|date=9 March 2017|title=US Government Issues NASA Demand, 'Get Humans to Mars By 2033'|work=Futurism|url=https://futurism.com/us-government-issues-nasa-demand-get-humans-to-mars-by-2033/|url-status=live|access-date=16 February 2018}}&lt;/ref&gt;

== Astronomy on Mars ==
{{Main|Astronomy on Mars}}
{{See also|Solar eclipses on Mars}}

With the presence of various orbiters, landers, and rovers, it is possible to practice [[astronomy]] from Mars. Although Mars's moon [[Phobos (moon)|Phobos]] appears about one-third the [[angular diameter]] of the [[full moon]] on Earth, [[Deimos (moon)|Deimos]] appears more or less star-like, looking only slightly brighter than Venus does from Earth.&lt;ref name=pl_org_deimos/&gt;

Various phenomena seen from Earth have also been observed from Mars, such as [[meteor]]s and [[aurora]]s.&lt;ref name=&quot;aurora&quot;&gt;{{cite journal|last=Bertaux|first=Jean-Loup|display-authors=etal |doi=10.1038/nature03603|title=Discovery of an aurora on Mars|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-06-09_435_7043/page/790|pmid=15944698|journal=Nature|volume=435|issue=7043|pages=790–794|year=2005|bibcode=2005Natur.435..790B|s2cid=4430534}}&lt;/ref&gt; The [[angular diameter|apparent sizes]] of the moons Phobos and Deimos are sufficiently smaller than that of the Sun; thus, their partial &quot;eclipses&quot; of the Sun are best considered [[transit (astronomy)|transits]] (see [[transit of Deimos from Mars|transit of Deimos]] and [[transit of Phobos from Mars|Phobos]] from Mars).&lt;ref name=nature436/&gt;&lt;ref name=sd040317/&gt; [[transit of Mercury from Mars|Transits of Mercury]] and [[transit of Venus|Venus]] have been observed from Mars. A [[transit of Earth from Mars|transit of Earth]] will be seen from Mars on 10 November 2084.&lt;ref name=jbaa93/&gt;

On 19 October 2014, [[C/2013 A1 (Siding Spring)|comet Siding Spring]] passed extremely close to Mars, so close that the [[Coma (cometary)|coma]] may have enveloped Mars.&lt;ref name=&quot;NASA-20141019&quot;&gt;{{cite web |last1=Webster|first1=Guy|last2=Brown|first2=Dwayne|last3=Jones|first3=Nancy|last4=Steigerwald|first4=Bill|title=All Three NASA Mars Orbiters Healthy After Comet Flyby|url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=4347|date=19 October 2014|publisher=NASA|access-date=20 October 2014}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT-20141019&quot;&gt;{{cite news|agency=Agence France-Presse|title=A Comet's Brush With Mars |url=https://www.nytimes.com/2014/10/19/science/a-comets-brush-with-mars.html|date=19 October 2014|work=[[The New York Times]]|access-date=20 October 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ESA-20141020&quot;&gt;{{cite web |last=Denis|first=Michel|title=Spacecraft in great shape – our mission continues|url=http://blogs.esa.int/mex/category/comet-siding-spring/|date=20 October 2014|publisher=[[European Space Agency]] |access-date=21 October 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ISRO MOM safe after Mars comet flyby&quot;&gt;{{cite news|author=Staff|title=I'm safe and sound, tweets MOM after comet sighting|url=http://www.thehindu.com/sci-tech/science/im-safe-and-sound-tweets-mom-after-comet-sighting/article6520803.ece|date=21 October 2014|work=[[The Hindu]]|access-date=21 October 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SD-20131201&quot;&gt;{{cite journal|date=1 December 2013 |last1=Moorhead|first1=Althea|last2=Wiegert|first2=Paul A.|last3=Cooke|first3=William J.|title=The meteoroid fluence at Mars due to comet C/2013 A1 (Siding Spring)|journal=[[Icarus (journal)|Icarus]]|doi=10.1016/j.icarus.2013.11.028|bibcode=2014Icar..231...13M|volume=231|pages=13–21|hdl=2060/20140010989|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NS-20131206&quot;&gt;{{cite web|date=6 December 2013|work=[[New Scientist]] |last=Grossman|first=Lisa|title=Fiercest meteor shower on record to hit Mars via comet|url=https://www.newscientist.com/article/dn24715-fiercest-meteor-shower-on-record-to-hit-mars-via-comet.html |access-date=7 December 2013}}&lt;/ref&gt;

{{Multiple image |align=center |direction=horizontal |total_width=800
 |image1=PIA21260 - Earth and Its Moon, as Seen From Mars.jpg|caption1=Earth and the Moon (''[[Mars Reconnaissance Orbiter|MRO]]'' [[HiRISE]], November 2016)&lt;ref name=&quot;NYT-20170109&quot;&gt;{{cite news|last=St. Fleur |first=Nicholas|title=Looking at Your Home Planet from Mars|url=https://www.nytimes.com/2017/01/09/science/earth-from-mars-photo.html|date=9 January 2017|work=[[The New York Times]]|access-date=9 January 2017}}&lt;/ref&gt;
 |image2=15-ml-06-phobos2-A067R1.jpg|caption2=[[Phobos (moon)|Phobos]] [[transit of Phobos from Mars|transits]] the Sun (''[[Opportunity (rover)|Opportunity]]'', 10 March 2004)
 |image3=PIA19801-TrackingSunspotsOnTheSunFromMars-20150708.gif|caption3=Tracking [[sunspot]]s from Mars
}}

== Viewing ==
[[File:Apparent retrograde motion of Mars in 2003.gif|thumb|Animation of the apparent retrograde motion of Mars in 2003 as seen from Earth.]]

The mean [[apparent magnitude]] of Mars is +0.71 with a standard deviation of 1.05.&lt;ref name=&quot;Mallama_and_Hilton&quot;/&gt; Because the orbit of Mars is eccentric, the magnitude at [[opposition (planets)|opposition]] from the Sun can range from about −3.0 to −1.4.&lt;ref name=&quot;MallamaSky&quot;/&gt; The minimum brightness is magnitude +1.86 when the planet is in [[conjunction (astronomy)|conjunction]] with the Sun.&lt;ref name=&quot;Mallama_and_Hilton&quot;/&gt; At its brightest, Mars (along with [[Jupiter]]) is second only to Venus in luminosity.&lt;ref name=&quot;Mallama_and_Hilton&quot;/&gt; Mars usually appears distinctly yellow, orange, or red. [[NASA]]'s ''Spirit'' rover has taken pictures of a greenish-brown, mud-colored landscape with blue-grey rocks and patches of light red sand.&lt;ref name=lloyd06/&gt; When farthest away from Earth, it is more than seven times farther away than when it is closest. When least favorably positioned, it can be lost in the Sun's glare for months at a time. At its most favorable times — at 15-year or 17-year intervals, and always between late July and late September — a lot of surface detail can be seen with a [[telescope]]. Especially noticeable, even at low magnification, are the [[polar ice cap]]s.&lt;ref name=shallowsky/&gt;

As Mars approaches opposition, it begins a period of [[Apparent retrograde motion|retrograde motion]], which means it will appear to move backwards in a looping motion with respect to the background stars. The duration of this retrograde motion lasts for about 72 days, and Mars reaches its peak luminosity in the middle of this motion.&lt;ref name=zeilik02/&gt;

=== Closest approaches ===
==== Relative ====
[[File:Animation of Mars orbit around Earth.gif|thumb|Geocentric animation of Mars's orbit relative to Earth from January 2003 to January 2019&lt;br/&gt;{{legend2|magenta|Mars}}{{·}}{{legend2|RoyalBlue|Earth}}]]
[[File:Mars distance from Earth.svg|thumb|right|Mars distance from Earth in millions of km (Gm).]]

The point at which Mars's geocentric longitude is 180° different from the Sun's is known as [[opposition (planets)|opposition]], which is near the time of closest approach to Earth. The time of opposition can occur as much as 8.5 days away from the closest approach. The distance at close approach varies between about {{convert|54|and|103|e6km|e6mi|abbr=unit}} due to the planets' [[ellipse|elliptical]] orbits, which causes comparable variation in [[angular size]].&lt;ref name=&quot;Laskar2003&quot;/&gt;&lt;ref name=nasa051103/&gt; The last Mars opposition occurred on 27 July 2018,&lt;ref name=&quot;NYT-20180801&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2018/08/01/opinion/editorials/mars-water-life.html|title=Mars Close Up|work=[[The New York Times]]|date=1 August 2018|access-date=1 August 2018}}&lt;/ref&gt; at a distance of about {{convert|58|e6km|e6mi|abbr=unit}}.&lt;ref name=sheehan970202/&gt; The next Mars opposition occurs on 13 October 2020, at a distance of about {{convert|63|e6km|e6mi|abbr=unit}}.&lt;ref name=sheehan970202/&gt; The average time between the successive oppositions of Mars, its [[synodic period]], is 780 days; but the number of days between the dates of successive oppositions can range from 764 to 812.&lt;ref name=&quot;astropro&quot;/&gt;

As Mars approaches opposition it begins a period of [[Apparent retrograde motion|retrograde motion]], which makes it appear to move backwards in a looping motion relative to the background stars. The duration of this retrograde motion is about 72 days.

==== Absolute, around the present time ====
Mars made its closest approach to Earth and maximum apparent brightness in nearly 60,000 years, {{convert|55758006|km|AU mi|abbr=on}}, [[magnitude (astronomy)|magnitude]] −2.88, on 27 August 2003, at 09:51:13 UTC. This occurred when Mars was one day from opposition and about three days from its [[perihelion]], making it particularly easy to see from Earth. The last time it came so close is estimated to have been on 12 September [[Middle Paleolithic|57,617 BC]], the next time being in 2287.&lt;ref name=rao030822/&gt; This record approach was only slightly closer than other recent close approaches. For instance, the minimum distance on 22 August 1924, was {{val|fmt=commas|0.37285|ul=AU}}, and the minimum distance on 24 August 2208, will be {{val|fmt=commas|0.37279|ul=AU}}.&lt;ref name=Meeus2003/&gt;

Every 15 to 17 years, Mars comes into opposition near its perihelion. These perihelic oppositions make a closer approach to earth than other oppositions which occur every 2.1 years. Mars comes into perihelic opposition in 2003, 2018 and 2035, with 2020 and 2033 being close to perihelic opposition.

== Historical observations ==
{{Main|History of Mars observation}}

The history of observations of Mars is marked by the oppositions of Mars, when the planet is closest to Earth and hence is most easily visible, which occur every couple of years. Even more notable are the perihelic oppositions of Mars, which occur every 15 or 17 years and are distinguished because Mars is close to perihelion, making it even closer to Earth.

=== Ancient and medieval observations ===
[[File:Galileo.arp.300pix.jpg|thumb|left|upright|[[Galileo Galilei]], first person to see Mars via telescope in 1610.&lt;ref name=jha15 /&gt;]]

The ancient [[Sumer]]ians believed that Mars was [[Nergal]], the god of war and plague.&lt;ref name=&quot;Rabkin2005&quot;&gt;{{cite book|last1=Rabkin|first1=Eric S.|title=Mars: A Tour of the Human Imagination|date=2005 |publisher=Praeger|location=Westport, Connecticut|isbn=978-0-275-98719-0|pages=9–11|url=https://books.google.com/books?id=a2QP30zybNkC&amp;pg=PA11}}&lt;/ref&gt; During Sumerian times, Nergal was a minor deity of little significance,&lt;ref name=&quot;Rabkin2005&quot;/&gt; but, during later times, his main cult center was the city of [[Nineveh]].&lt;ref name=&quot;Rabkin2005&quot;/&gt; In Mesopotamian texts, Mars is referred to as the &quot;star of judgement of the fate of the dead.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Thompson|first1=Henry O.|title=Mekal: The God of Beth-Shan|date=1970|publisher=E. J. Brill|location=Leiden, Germany|page=125|url=https://books.google.com/books?id=kc0UAAAAIAAJ&amp;pg=PA125}}&lt;/ref&gt; The existence of Mars as a wandering object in the night sky was recorded by the ancient [[Egyptian astronomy|Egyptian astronomers]] and, by 1534 BCE, they were familiar with the [[Apparent retrograde motion|retrograde motion]] of the planet.&lt;ref name=paob85/&gt; By the period of the [[Neo-Babylonian Empire]], the [[Babylonian astronomy|Babylonian astronomers]] were making regular records of the positions of the planets and systematic observations of their behavior. For Mars, they knew that the planet made 37 [[Orbital period|synodic periods]], or 42 circuits of the zodiac, every 79 years. They invented arithmetic methods for making minor corrections to the predicted positions of the planets.&lt;ref name=north08/&gt;&lt;ref name=swerdlow98/&gt; In [[Ancient Greece]], the planet was known as {{lang-grc|Πυρόεις|label=none}}.&lt;ref&gt;{{cite book|title=De Natura Deorum|url=https://archive.org/details/marcitulliicicer00cice|trans-title=On the Nature of the Gods|publisher=Methuen|location=London|first=Marcus Tullius|last=Cicero|translator=Francis Brooks|year=1896}}&lt;/ref&gt;

In the fourth century BCE, [[Aristotle]] noted that Mars disappeared behind the Moon during an [[occultation]], indicating that the planet was farther away.&lt;ref name=poor08/&gt; [[Ptolemy]], a Greek living in [[Alexandria]],&lt;ref name=&quot;google&quot;/&gt; attempted to address the problem of the orbital motion of Mars. Ptolemy's model and his collective work on astronomy was presented in the multi-volume collection ''[[Almagest]]'', which became the authoritative treatise on [[History of astronomy#Medieval Western Europe|Western astronomy]] for the next fourteen centuries.&lt;ref name=&quot;google7&quot;/&gt; Literature from ancient China confirms that Mars was known by [[Chinese astronomy|Chinese astronomers]] by no later than the fourth century BCE.&lt;ref name=needham_ronan85/&gt; In the [[East Asian]] cultures, Mars is traditionally referred to as the &quot;fire star&quot; (Chinese: {{lang|zh|火星}}), based on the [[Five elements (Chinese philosophy)|Five elements]].&lt;ref&gt;{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&amp;pg=PA300 |chapter=Fung Shui|title=Religion in China – Universism: A Key to the Study of Taoism and Confucianism|publisher=G. P. Putnam's Sons|series=American Lectures on the History of Religions, volume 10|first=Jan Jakob Maria|last=de Groot|page=300|date=1912|oclc=491180}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=mk3vxD3Ib_sC&amp;pg=PT43|title=The Japanese Numbers Game: The Use and Understanding of Numbers in Modern Japan|publisher=Routledge|series=Nissan Institute/Routledge Japanese Studies Series|first=Thomas|last=Crump|pages=39–40|date=1992|isbn=978-0-415-05609-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/passingkorea01hulbgoog|title=The Passing of Korea|publisher=Doubleday, Page &amp; Company|first=Homer Bezaleel|last=Hulbert|page=[https://archive.org/details/passingkorea01hulbgoog/page/n538 426]|date=1909|orig-year=1906|oclc=26986808}}&lt;/ref&gt;

During the seventeenth century, [[Tycho Brahe]] measured the [[diurnal parallax]] of Mars that [[Johannes Kepler]] used to make a preliminary calculation of the relative distance to the planet.&lt;ref name=taton03 /&gt; When the telescope became available, the diurnal parallax of Mars was again measured in an effort to determine the Sun-Earth distance. This was first performed by [[Giovanni Domenico Cassini]] in 1672. The early parallax measurements were hampered by the quality of the instruments.&lt;ref name=hirschfeld01/&gt; The only [[occultation]] of Mars by Venus observed was that of 13 October 1590, seen by [[Michael Maestlin]] at [[Heidelberg]].&lt;ref name=sat57/&gt; In 1610, Mars was viewed by Italian astronomer [[Galileo Galilei]], who was first to see it via telescope.&lt;ref name=jha15/&gt; The first person to draw a map of Mars that displayed any terrain features was the Dutch astronomer [[Christiaan Huygens]].&lt;ref name=&quot;arizona&quot;/&gt;

=== Martian &quot;canals&quot; ===
{{Multiple image|direction=vertical|width=200|image1=Mars Schiaparelli MKL Bd. 11 1890 (128500338).jpg|image2=Lowell Mars channels.jpg|image3=Mars HST Mollweide map 1999.png|caption1=Map of Mars by Giovanni Schiaparelli|caption2=Mars sketched as observed by Lowell before 1914 (south on top)|caption3=Map of Mars from the ''[[Hubble Space Telescope]]'' as seen near the 1999 opposition (north on top)}}
{{Main|Martian canal}}

By the 19th century, the resolution of telescopes reached a level sufficient for surface features to be identified. A perihelic opposition of Mars occurred on 5 September 1877. In that year, the Italian astronomer [[Giovanni Schiaparelli]] used a {{convert|22|cm}} telescope in [[Milan]] to help produce the first detailed map of Mars. These maps notably contained features he called ''canali'', which were later shown to be an [[optical illusion]]. These ''canali'' were supposedly long, straight lines on the surface of Mars, to which he gave names of famous rivers on Earth. His term, which means &quot;channels&quot; or &quot;grooves&quot;, was popularly mistranslated in English as &quot;canals.&quot;&lt;ref name=snyder01/&gt;&lt;ref name=sagan80/&gt;

Influenced by the observations, the orientalist [[Percival Lowell]] founded an [[Lowell Observatory|observatory]] which had {{convert|30|and|45|cm}} telescopes. The observatory was used for the exploration of Mars during the last good opportunity in 1894 and the following less favorable oppositions. He published several books on Mars and life on the planet, which had a great influence on the public.&lt;ref name=basalla06/&gt;&lt;ref name=&quot;NYT-20151001&quot;&gt;{{cite news|last=Dunlap|first=David W.|title=Life on Mars? You Read It Here First.|url=https://www.nytimes.com/2015/09/30/insider/life-on-mars-you-read-it-here-first.html|date=1 October 2015|work=[[The New York Times]]|access-date=1 October 2015}}&lt;/ref&gt; The ''canali'' were independently found by other astronomers, like [[Henri Joseph Perrotin]] and [[Louis Thollon]] in Nice, using one of the largest telescopes of that time.&lt;ref name=maria_lane05/&gt;&lt;ref name=ba3/&gt;

The seasonal changes (consisting of the diminishing of the polar caps and the dark areas formed during Martian summer) in combination with the canals led to speculation about life on Mars, and it was a long-held belief that Mars contained vast seas and vegetation. The telescope never reached the resolution required to give proof to any speculations. As bigger telescopes were used, fewer long, straight ''canali'' were observed. During an observation in 1909 by [[Camille Flammarion]] with an {{convert|84|cm}} telescope, irregular patterns were observed, but no ''canali'' were seen.&lt;ref name=zahnle01/&gt;

Even in the 1960s, articles were published on Martian biology, putting aside explanations other than life for the seasonal changes on Mars. Detailed scenarios for the metabolism and chemical cycles for a functional ecosystem have been published.&lt;ref name=science136_3510/&gt;

=== Spacecraft visitation ===
{{Main|Exploration of Mars}}

Once [[spacecraft]] visited the planet during NASA's [[Mariner program|Mariner missions]] in the 1960s and 1970s, these concepts were radically broken. The results of the Viking life-detection experiments aided an intermission in which the hypothesis of a hostile, dead planet was generally accepted.&lt;ref name=ward_brownlee00/&gt;

Mariner 9 and Viking allowed better maps of Mars to be made using the data from these missions, and another major leap forward was the [[Mars Global Surveyor]] mission, launched in 1996 and operated until late 2006, that allowed complete, extremely detailed maps of the Martian topography, magnetic field and surface minerals to be obtained.&lt;ref name=&quot;Distant worlds: milestones in planetary exploration&quot;/&gt; These maps are available online; for example, at [[Google Mars]]. [[Mars Reconnaissance Orbiter]] and [[Mars Express]] continued exploring with new instruments, and supporting lander missions. NASA provides two online tools: [[Mars Trek]], which provides visualizations of the planet using data from 50 years of exploration, and [[Experience Curiosity]], which simulates traveling on Mars in 3-D with Curiosity.&lt;ref&gt;{{cite web|title=New Online Tools Bring NASA's Journey to Mars to a New Generation|url=http://www.nasa.gov/press-release/new-online-tools-bring-nasa-s-journey-to-mars-to-new-generation-of-explorers|access-date=5 August 2015|date=5 August 2015|accessdate=7 March 2021|archivedate=7 August 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150807234318/http://www.nasa.gov/press-release/new-online-tools-bring-nasa-s-journey-to-mars-to-new-generation-of-explorers/}}&lt;/ref&gt;

== In culture ==
{{Main|Mars in culture|Mars in fiction}}
[[File:Berlin - Brandenburger Tor - Mars.jpg|thumb|upright|Statue of the Roman god of war Mars at the Brandenburg Gate in Berlin]]
[[File:Mars symbol.svg|frameless|upright=0.5|right]]

Mars is named after the [[Ancient Rome|Roman]] [[Mars (mythology)|god of war]]. In different cultures, Mars represents masculinity and youth. [[Gender symbol|Its symbol]], a circle with an arrow pointing out to the upper right, is used as a symbol for the male gender.

The many failures in Mars exploration probes resulted in a satirical counter-culture blaming the failures on an Earth-Mars &quot;[[Bermuda Triangle]]&quot;, a &quot;[[Exploration of Mars#Mars Curse|Mars Curse]]&quot;, or a &quot;Great Galactic Ghoul&quot; that feeds on Martian spacecraft.&lt;ref name=dinerman04/&gt;

=== Intelligent &quot;Martians&quot; ===

The fashionable idea that Mars was populated by intelligent [[Martian]]s exploded in the late 19th century. [[Giovanni Schiaparelli|Schiaparelli's]] &quot;canali&quot; observations combined with [[Percival Lowell]]'s books on the subject put forward the standard notion of a planet that was a drying, cooling, dying world with ancient civilizations constructing irrigation works.&lt;ref name=prion/&gt;

[[File:Kirks Soap Yerkes Mars.jpg|thumb|left|upright|An 1893 soap ad playing on the popular idea that Mars was populated]]

Many other observations and proclamations by notable personalities added to what has been termed &quot;Mars Fever.&quot;&lt;ref name=fergus04/&gt; In 1899, while investigating atmospheric radio noise using his receivers in his Colorado Springs lab, inventor [[Nikola Tesla]] observed repetitive signals that he later surmised might have been radio communications coming from another planet, possibly Mars. In a 1901 interview, Tesla said:

&lt;blockquote&gt;It was some time afterward when the thought flashed upon my mind that the disturbances I had observed might be due to an intelligent control. Although I could not decipher their meaning, it was impossible for me to think of them as having been entirely accidental. The feeling is constantly growing on me that I had been the first to hear the greeting of one planet to another.&lt;ref name=tesla01/&gt;&lt;/blockquote&gt;

Tesla's theories gained support from [[Lord Kelvin]] who, while visiting the United States in 1902, was reported to have said that he thought Tesla had picked up Martian signals being sent to the United States.&lt;ref name=cheney81/&gt; Kelvin &quot;emphatically&quot; denied this report shortly before leaving: &quot;What I really said was that the inhabitants of Mars, if there are any, were doubtless able to see New York, particularly the glare of the electricity.&quot;&lt;ref name=nyt020511/&gt;

In a ''[[New York Times]]'' article in 1901, [[Edward Charles Pickering]], director of the [[Harvard College Observatory]], said that they had received a telegram from [[Lowell Observatory]] in [[Arizona]] that seemed to confirm that Mars was trying to communicate with Earth.&lt;ref name=&quot;nyt2&quot;/&gt;

&lt;blockquote&gt;Early in December 1900, we received from Lowell Observatory in Arizona a telegram that a shaft of light had been seen to project from Mars (the Lowell observatory makes a specialty of Mars) lasting seventy minutes. I wired these facts to Europe and sent out neostyle copies through this country. The observer there is a careful, reliable man and there is no reason to doubt that the light existed. It was given as from a well-known geographical point on Mars. That was all. Now the story has gone the world over. In Europe, it is stated that I have been in communication with Mars, and all sorts of exaggerations have spring up. Whatever the light was, we have no means of knowing. Whether it had intelligence or not, no one can say. It is absolutely inexplicable.&lt;ref name=&quot;nyt2&quot;/&gt;&lt;/blockquote&gt;

Pickering later proposed creating a set of mirrors in [[Texas]], intended to signal Martians.&lt;ref name=fradin99/&gt;

[[File:War-of-the-worlds-tripod.jpg|thumb|upright|Martian tripod illustration from the 1906 French edition of ''[[The War of the Worlds]]'' by [[H. G. Wells]]]]

In recent decades, the high-resolution mapping of the surface of Mars, culminating in [[Mars Global Surveyor]], revealed no artifacts of habitation by &quot;intelligent&quot; life, but pseudoscientific speculation about intelligent life on Mars continues from commentators such as [[Richard C. Hoagland]]. Reminiscent of the ''canali'' controversy, these speculations are based on small scale features perceived in the spacecraft images, such as &quot;pyramids&quot; and the &quot;[[Cydonia (Mars)|Face on Mars]].&quot; Planetary astronomer [[Carl Sagan]] wrote:

&lt;blockquote&gt;Mars has become a kind of mythic arena onto which we have projected our Earthly hopes and fears.&lt;ref name=sagan80/&gt;&lt;/blockquote&gt;

The depiction of Mars in fiction has been stimulated by its dramatic red color and by nineteenth century scientific speculations that its surface conditions might support not just life but intelligent life.&lt;ref name=lightman97/&gt; Thus originated a large number of [[science fiction]] scenarios, among which is [[H. G. Wells]]' ''[[The War of the Worlds]]'', published in 1898, in which Martians seek to escape their dying planet by invading Earth.

Influential works included [[Ray Bradbury]]'s ''[[The Martian Chronicles]]'', in which human explorers accidentally destroy a Martian civilization, [[Edgar Rice Burroughs]]' [[Barsoom|''Barsoom'' series]], [[C. S. Lewis]]' novel ''[[Out of the Silent Planet]]'' (1938),&lt;ref name=sanford09/&gt; and a number of [[Robert A. Heinlein]] stories before the mid-sixties.&lt;ref name=buker02/&gt;

[[Jonathan Swift]] made reference to the moons of Mars, about 150 years before their actual discovery by [[Asaph Hall]], detailing reasonably accurate descriptions of their orbits, in the 19th chapter of his novel ''[[Gulliver's Travels]]''.&lt;ref name=&quot;jonathan_swift&quot;&gt;{{cite web|title=Swift, Jonathan and the moons of Mars|first=David|last=Darling|url=http://www.daviddarling.info/encyclopedia/S/Swift.html |access-date=1 March 2007}}&lt;/ref&gt;

A comic figure of an intelligent Martian, [[Marvin the Martian]], appeared in ''[[Haredevil Hare]]'' (1948) as a character in the [[Looney Tunes]] [[animated cartoon]]s of [[Warner Brothers]], and has continued as part of popular culture to the present.&lt;ref name=rabkin05/&gt;

After the [[Mariner program|Mariner]] and [[Viking program|Viking]] spacecraft had returned pictures of Mars as it really is, an apparently lifeless and canal-less world, these ideas about Mars had to be abandoned, and a vogue for accurate, realist depictions of human colonies on Mars developed, the best known of which may be [[Kim Stanley Robinson]]'s [[Mars trilogy|''Mars'' trilogy]]. Pseudo-scientific speculations about the [[Cydonia (Mars)|Face on Mars]] and other enigmatic landmarks spotted by [[space probe]]s have meant that ancient civilizations continue to be a popular theme in science fiction, especially in film.&lt;ref name=miles_peters/&gt;

== Interactive Mars map ==
{{Mars map}}

== See also ==
{{Portal|Solar System}}
{{Wikipedia books| 1 = Mars| 3 = Solar System}}
* [[List of missions to Mars]]
* [[Mars monolith]]
* [[Outline of Mars]]
* [[Timekeeping on Mars]]
* [[List_of_gravitationally_rounded_objects_of_the_Solar_System#Planets|Wikipedia table comparing stats of planets in the Solar System]]

== Notes ==
{{reflist |group=caption}}
{{notes |notes=
{{efn | name=best-fit ellipsoid | Best-fit [[ellipsoid]]}}
}}

== References ==
{{reflist|refs=

&lt;ref name=&quot;Andert&quot;&gt;{{cite journal|last=Andert|first=T. P.|author2=Rosenblatt, P.|author3=Pätzold, M.|author4=Häusler, B.|author5=Dehant, V.|author6=Tyler, G. L.|author7=Marty, J. C.|title=Precise mass determination and the nature of Phobos|journal=[[Geophysical Research Letters]]|volume=37|issue=L09202|pages=L09202|date=7 May 2010|doi=10.1029/2009GL041829|bibcode=2010GeoRL..37.9202A|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Blast&quot;&gt;{{cite web|title=Mars Moon Phobos Likely Forged by Catastrophic Blast|work=Space.com|date=27 September 2010|url=http://www.space.com/scienceastronomy/martian-moon-forged-by-catastrophic-blast-100927.html|access-date=1 October 2010}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Giuranna&quot;&gt;{{cite conference|first=M.|last=Giuranna|author2=Roush, T. L.|author3=Duxbury, T.|author4=Hogan, R. C.|author5=Geminale, A.|author6=Formisano, V.|title=Compositional Interpretation of PFS/MEx and TES/MGS Thermal Infrared Spectra of Phobos|work=European Planetary Science Congress Abstracts, Vol. 5|year=2010|url=http://meetingorganizer.copernicus.org/EPSC2010/EPSC2010-211.pdf |access-date=1 October 2010}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;arizona&quot;&gt;{{cite book|last=Sheehan|first=William|date=1996|chapter-url=http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/chap02.htm|chapter=2: Pioneers|work=uapress.arizona.edu|title=The Planet Mars: A History of Observation and Discovery|place=Tucson|publisher=University of Arizona|bibcode=1996pmho.book.....S|access-date=16 January 2010}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;astropro&quot;&gt;The opposition of 12 February 1995 was followed by one on 17 March 1997. The opposition of 13 July 2065 will be followed by one on 2 October 2067. [http://www.astropro.com/features/tables/geo/su-ma/su-180-ma/SU180MA6.html Astropro 3000-year Sun-Mars Opposition Tables]&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Distant worlds: milestones in planetary exploration&quot;&gt;{{cite book|first=Peter|last=Bond|date=2007|title=Distant worlds: milestones in planetary exploration|url=https://archive.org/details/distantworldsmil0000bond|work=Copernicus Series|page=[https://archive.org/details/distantworldsmil0000bond/page/119 119] |publisher=Springer|isbn=978-0-387-40212-3}}&lt;/ref&gt;

&lt;!-- &lt;ref name=&quot;Folkner1997&quot;&gt;{{cite journal|author=Folkner, W. M.|title=Interior Structure and Seasonal Mass Redistribution of Mars from Radio Tracking of Mars Pathfinder|journal=Science|volume=278|issue=5344 |year=1997|pages=1749–1752|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.278.5344.1749|pmid=9388168|bibcode=1997Sci...278.1749F|display-authors=etal |url=http://pdfs.semanticscholar.org/d110/bc04e0f11a7e90c3bbab2b0313769e2e288b.pdf}}&lt;/ref&gt; --&gt;

&lt;ref name=&quot;google&quot;&gt;Harland, David Michael (2007). &quot;''[https://books.google.com/books?id=ScORNbV0E8wC&amp;pg=PA1 Cassini at Saturn: Huygens results]''&quot;. p. 1. {{ISBN|0-387-26129-X}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;google7&quot;&gt;Hummel, Charles E. (1986). ''[https://archive.org/details/galileoconnectio00humm/page/38 The Galileo connection: resolving conflicts between science &amp; the Bible].'' InterVarsity Press. pp. 35–38. {{ISBN|0-87784-500-X}}.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Greek Names of the Planets&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.greek-names.info/greek-names-of-the-planets/|archive-url=https://web.archive.org/web/20100509164917/http://www.greek-names.info/greek-names-of-the-planets/|archive-date=9 May 2010|title=Greek Names of the Planets|access-date=14 July 2012|quote=Aris is the Greek name of the planet Mars, the fourth planet from the sun, also known as the Red planet. Aris or Ares was the Greek god of War.|date=25 April 2010}} See also the [[:el:Άρης (πλανήτης)|Greek article about the planet]].&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Guardian&quot;&gt;{{cite news|title=Nasa's Curiosity rover finds water in Martian soil|url=https://www.theguardian.com/science/2013/sep/26/nasa-curiosity-rover-mars-soil-water|work=The Guardian|last=Jha |first=Alok|date=26 September 2013|access-date=6 November 2013}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Mystery Spirals on Mars Finally Explained&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.space.com/8494-mystery-spirals-mars-finally-explained.html|publisher=Space.com|title=Mystery Spirals on Mars Finally Explained |date=26 May 2010|access-date=26 May 2010}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nasa&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/mer/news/mer20111207.html|title=NASA – NASA Mars Rover Finds Mineral Vein Deposited by Water|publisher=NASA|date=7 December 2011|access-date=14 August 2012|accessdate=7 March 2021|archivedate=15 June 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170615235154/https://www.nasa.gov/mission_pages/mer/news/mer20111207.html}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nasa20110804&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/MRO/news/mro20110804.html|title=NASA Spacecraft Data Suggest Water Flowing on Mars|publisher=NASA|first1=Guy|last1=Webster|first2=Steve|last2=Cole|first3=Daniel|last3=Stolte|date=4 August 2011|access-date=19 September 2011|accessdate=7 March 2021|archivedate=17 September 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110917175505/http://www.nasa.gov/mission_pages/MRO/news/mro20110804.html}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nationalgeographic&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2011/12/111208-mars-water-nasa-rover-opportunity-gypsum-life-space-science/|title=Rover Finds &quot;Bulletproof&quot; Evidence of Water on Early Mars|work=National Geographic|date=8 December 2011|access-date=14 August 2012}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nationalgeographic1&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2012/06/120626-mars-water-mantle-oceans-meteorites-space-science/|title=Mars Has &quot;Oceans&quot; of Water Inside?|work=National Geographic|date=26 June 2012|access-date=14 August 2012}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Onset and migration of spiral troughs on Mars revealed by orbital radar&quot;&gt;{{cite journal|title=Onset and migration of spiral troughs on Mars revealed by orbital radar|author1=Smith, Isaac B. |author2=Holt, J. W.|journal=Nature|volume=465|year=2010|pages=450–453|doi=10.1038/nature09049|bibcode=2010Natur.465..450S|issue=4|pmid=20505722|s2cid=4416144 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;usgs&quot;&gt;[http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Categories Planetary Names: Categories for Naming Features on Planets and Satellites]. Planetarynames.wr.usgs.gov. Retrieved 1 December 2011.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;usra&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/redplanet2/slide_2.html|title=Slide 2 Earth Telescope View of Mars|work=The Red Planet: A Survey of Mars|publisher=Lunar and Planetary Institute}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=Souami_Souchay_2012&gt;{{cite journal
 | title=The solar system's invariable plane
 | last1=Souami | first1=D. | last2=Souchay | first2=J.
 | journal=Astronomy &amp; Astrophysics
 | volume=543 | id=A133 | pages=11 | date=July 2012
 | doi=10.1051/0004-6361/201219011 | bibcode=2012A&amp;A...543A.133S | doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Seidelmann2007&quot;&gt;{{cite journal|doi=10.1007/s10569-007-9072-y|last1=Seidelmann|first1=P. Kenneth|last2=Archinal|first2=Brent A.|last3=A'Hearn&lt;!-- written A'hearn here, mostly A'Hearn elsewhere --&gt; |first3=Michael F.|display-authors=3|last4=Conrad|first4=Albert R.|last5=Consolmagno|first5=Guy J.|last6=Hestroffer|first6=Daniel|last7=Hilton|first7=James L.|last8=Krasinsky|first8=Georgij A.|last9=Neumann |first9=Gregory A.|last10=Oberst|first10=Jürgen|last11=Stooke|first11=Philip J.|last12=Tedesco|first12=Edward F.|last13=Tholen|first13=David J.|last14=Thomas|first14=Peter C.|last15=Williams|first15=Iwan P.
|year=2007|title=Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006|url=https://archive.org/details/sim_celestial-mechanics-and-dynamical-astronomy_2007_98_3/page/155|journal=Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy|volume=98|issue=3|pages=155–180 |bibcode=2007CeMDA..98..155S|ref={{sfnRef|Seidelmann Archinal A'hearn et al.|2007}}|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;lodders1998&quot;&gt;{{cite book|title=The Planetary Scientist's Companion|url=https://archive.org/details/planetaryscienti00lodd_066|url-access=limited|publisher=Oxford University Press|first1=Katharina |last1=Lodders|first2=Bruce|last2=Fegley|page=[https://archive.org/details/planetaryscienti00lodd_066/page/n210 190]|date=1998|isbn=978-0-19-511694-6}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nasa_hematite&quot;&gt;{{cite web|title=The Lure of Hematite|work=Science@NASA|publisher=NASA|date=28 March 2001|url=https://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast28mar_1.htm|access-date=24 December 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100114043500/http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast28mar_1.htm|archive-date=14 January 2010|accessdate=7 March 2021|archivedate=14 January 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100114043500/http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast28mar_1.htm}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;northcratersn&quot;&gt;{{cite web|date=19 July 2008|title=Impact May Have Transformed Mars|publisher=ScienceNews.org|first=Ashley|last=Yeager|url=http://www.sciencenews.org/view/generic/id/33622/title/Impact_may_have_transformed_Mars_|access-date=12 August 2008|accessdate=7 March 2021|archivedate=14 September 2012|archiveurl=https://archive.ph/20120914153420/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/33622/title/Impact_may_have_transformed_Mars_}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;northcraterguard&quot;&gt;{{cite news|date=26 June 2008|title=Cataclysmic impact created north-south divide on Mars|publisher=Science @ guardian.co.uk|first=Ian|last=Sample |url=https://www.theguardian.com/science/2008/jun/26/mars.asteroid?gusrc=rss&amp;feed=science|access-date=12 August 2008|location=London}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;specials1&quot;&gt;{{cite web|title=Water ice in crater at Martian north pole|date=28 July 2005|publisher=ESA|url=http://www.esa.int/SPECIALS/Mars_Express/SEMGKA808BE_0.html|access-date=19 March 2010}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;jsg.utexas.edu&quot;&gt;{{cite web|title=Scientists Discover Concealed Glaciers on Mars at Mid-Latitudes|date=20 November 2008|publisher=University of Texas at Austin|url=http://www.jsg.utexas.edu/news/rels/112008.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725200229/http://www.jsg.utexas.edu/news/rels/112008.html|archive-date=25 July 2011|access-date=19 March 2010|accessdate=7 March 2021|archivedate=25 July 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110725200229/http://www.jsg.utexas.edu/news/rels/112008.html}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;esa050221&quot;&gt;{{cite news|title=Mars pictures reveal frozen sea|publisher=ESA|author=Staff|date=21 February 2005|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4285119.stm|access-date=19 March 2010}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;spacecraft1&quot;&gt;{{cite web|date=31 July 2008|title=NASA Spacecraft Confirms Martian Water, Mission Extended|publisher=Science @ NASA|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080731.html|access-date=1 August 2008|accessdate=7 March 2021|archivedate=18 April 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120418005710/http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080731.html}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nssdc&quot;&gt;{{cite web|author=Williams, David R.|title=Mars Fact Sheet|work=National Space Science Data Center|publisher=NASA|date=1 September 2004|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html|access-date=24 June 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20100612092806/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html|archive-date=12 June 2010|url-status=dead|accessdate=7 March 2021|archivedate=12 June 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100612092806/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html%7C}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;rust&quot;&gt;{{cite journal|last=Peplow|first=Mark|title=How Mars got its rust|date=6 May 2004|journal=Nature|url=http://www.nature.com/news/2004/040503/full/news040503-6.html|access-date=10 March 2007 |doi=10.1038/news040503-6}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;sci300a&quot;&gt;{{cite journal|last=Christensen|first=Philip R.|date=27 June 2003|title=Morphology and Composition of the Surface of Mars: Mars Odyssey THEMIS Results|journal=Science|volume=300|issue=5628 |pages=2056–2061|doi=10.1126/science.1080885|pmid=12791998|bibcode=2003Sci...300.2056C|s2cid=25091239|display-authors=etal|url=https://authors.library.caltech.edu/51864/7/Christensen.pdf}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;sci300b&quot;&gt;{{cite journal|last=Golombek|first=Matthew P.|date=27 June 2003|title=The Surface of Mars: Not Just Dust and Rocks|url=https://archive.org/details/sim_science_2003-06-27_300_5628/page/2043|journal=Science|volume=300|issue=5628|pages=2043–2044 |doi=10.1126/science.1082927|pmid=12829771|s2cid=8843743}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;magnetosphere&quot;&gt;{{cite web|date=9 November 2006|title=Magnetic Fields and Mars|publisher=Mars Global Surveyor @ NASA|author1=Valentine, Theresa|author2=Amde, Lishan|url=http://mgs-mager.gsfc.nasa.gov/Kids/magfield.html|access-date=17 July 2009}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;plates&quot;&gt;{{cite web|first1=Nancy|last1=Neal-Jones|first2=Cynthia|last2=O'Carroll|publisher=NASA/Goddard Space Flight Center|title=New Map Provides More Evidence Mars Once Like Earth|url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2005/mgs_plates.html|access-date=4 December 2011|accessdate=7 March 2021|archivedate=14 September 2012|archiveurl=https://archive.ph/20120914153601/http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2005/mgs_plates.html}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;jacque03&quot;&gt;{{cite news|last1=Jacqué|first1=Dave|url=http://cars9.uchicago.edu/gsecars/LVP/publication/News/X-rays%20reveal%20secrets%20of%20Mars%27%20core.htm|title=APS X-rays reveal secrets of Mars' core|publisher=Argonne National Laboratory|date=26 September 2003|access-date=1 July 2006|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090221180506/http://cars9.uchicago.edu/gsecars/LVP/publication/News/X-rays%20reveal%20secrets%20of%20Mars%27%20core.htm|archive-date=21 February 2009}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;jog91&quot;&gt;{{cite journal|last=Tanaka|first=K. L.|year=1986|title=The Stratigraphy of Mars|journal=[[Journal of Geophysical Research]]|volume=91|issue=B13|pages=E139–E158|doi=10.1029/JB091iB13p0E139 |bibcode=1986JGR....91..139T|url=https://zenodo.org/record/1231412}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;dc080304&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.space.com/5043-avalanche-photographed-mars.html|title=Mars avalanche caught on camera|work=Space.com|date=3 March 2008|access-date=16 August 2018}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;sciam080627&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.sciam.com/article.cfm?id=giant-asteroid-flattened|title=Giant Asteroid Flattened Half of Mars, Studies Suggest|work=Scientific American|access-date=27 June 2008}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nyt080626&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/06/26/science/space/26mars.html?em&amp;ex=1214712000&amp;en=bd0be05a87523855&amp;ei=5087%0A|title=Huge Meteor Strike Explains Mars's Shape, Reports Say |work=The New York Times|access-date=27 June 2008|first=Kenneth|last=Chang|date=26 June 2008}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nasa051103&quot;&gt;{{cite news|date=3 November 2005|publisher=NASA|title=Close Encounter: Mars at Opposition|url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2005/34/image/l|access-date=19 March 2010}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;bbc080627&quot;&gt;{{cite news|title=Martian soil 'could support life'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7477310.stm|publisher=BBC News|date=27 June 2008|access-date=7 August 2008}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;marssalt&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.usatoday.com/tech/science/space/2008-08-04-mars-soil_N.htm|title=Scientists: Salt in Mars soil not bad for life|last=Chang|first=Alicia|agency=Associated Press |access-date=7 August 2008|date=5 August 2008|work=USA Today}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;jpl_soil&quot;&gt;{{cite web|title=NASA Spacecraft Analyzing Martian Soil Data|url=http://www.jpl.nasa.gov/news/phoenix/release.php?ArticleID=1816|publisher=JPL|access-date=5 August 2008|accessdate=7 March 2021|archivedate=22 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170522063940/https://www.jpl.nasa.gov/news/phoenix/release.php?ArticleID=1816}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;jpl_dust_devil&quot;&gt;{{cite web|url=http://hirise.lpl.arizona.edu/ESP_013751_1115|title=Dust Devil Etch-A-Sketch (ESP_013751_1115)|publisher=NASA/JPL/University of Arizona|date=2 July 2009|access-date=1 January 2010}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;gpl29_23_41&quot;&gt;{{cite journal|author1=Schorghofer, Norbert|author2=Aharonson, Oded|author3=Khatiwala, Samar|title=Slope streaks on Mars: Correlations with surface properties and the potential role of water|journal=Geophysical Research Letters|volume=29|issue=23|pages=41–1|year=2002|doi=10.1029/2002GL015889|bibcode=2002GeoRL..29.2126S|url=https://authors.library.caltech.edu/37133/1/schorghofer2002_grl.pdf}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;oleb33_4_515&quot;&gt;{{cite journal|author=Gánti, Tibor|title=Dark Dune Spots: Possible Biomarkers on Mars?|url=https://archive.org/details/sim_origins-of-life-and-evolution-of-biospheres_2003-10_33_4-5/page/515|journal=Origins of Life and Evolution of the Biosphere|volume=33|issue=4|pages=515–557|year=2003 |bibcode=2003OLEB...33..515G|doi=10.1023/A:1025705828948|display-authors=etal|pmid=14604189|s2cid=23727267}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;bbc040124&quot;&gt;{{cite news|first=David|last=Whitehouse|date=24 January 2004|title=Long history of water and Mars|publisher=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/3426539.stm|access-date=20 March 2010}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;jgr110&quot;&gt;{{cite journal|journal=[[Journal of Geophysical Research]]|date=7 May 2005|last=Heldmann|first=Jennifer L.|title=Formation of Martian gullies by the action of liquid water flowing under current Martian environmental conditions|url=http://daleandersen.seti.org/Dale_Andersen/Science_articles_files/Heldmann%20et%20al.2005.pdf|volume=110|issue=E5|page=Eo5004|doi=10.1029/2004JE002261|access-date=17 September 2008|bibcode=2005JGRE..11005004H|display-authors=etal|citeseerx=10.1.1.596.4087}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081001162643/http://daleandersen.seti.org/Dale_Andersen/Science_articles_files/Heldmann%20et%20al.2005.pdf |date=1 October 2008 }} 'conditions such as now occur on Mars, outside of the temperature-pressure stability regime of liquid water'… 'Liquid water is typically stable at the lowest elevations and at low latitudes on the planet because the atmospheric pressure is greater than the [[vapor pressure]] of water and surface temperatures in equatorial regions can reach 273 K for parts of the day [Haberle ''et al''., 2001]'&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;kostama&quot;&gt;{{cite journal|journal=Geophysical Research Letters|volume=33|issue=11|page=L11201|date=3 June 2006|author1=Kostama, V.-P.|author2=Kreslavsky, M. A.|author3=Head, J. W.|title=Recent high-latitude icy mantle in the northern plains of Mars: Characteristics and ages of emplacement|url=http://www.agu.org/pubs/crossref/2006/2006GL025946.shtml|doi=10.1029/2006GL025946|access-date=12 August 2007|bibcode=2006GeoRL..3311201K|citeseerx=10.1.1.553.1127}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318010946/http://www.agu.org/pubs/crossref/2006/2006GL025946.shtml |date=18 March 2009 }} 'Martian high-latitude zones are covered with a smooth, layered ice-rich mantle'.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;sci299&quot;&gt;{{cite journal|author1=Byrne, Shane|author2=Ingersoll, Andrew P.|title=A Sublimation Model for Martian South Polar Ice Features|journal=Science|volume=299|issue=5609|pages=1051–1053 |year=2003|pmid=12586939|doi=10.1126/science.1080148|bibcode=2003Sci...299.1051B|s2cid=7819614|url=https://semanticscholar.org/paper/f5f613d7d330b792caa7924f88961bfb7fc38467}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nasa070315&quot;&gt;{{cite web|publisher=NASA|date=15 March 2007|title=Mars' South Pole Ice Deep and Wide|url=http://jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2007-030|archive-url=https://web.archive.org/web/20090420204127/http://jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2007-030|archive-date=20 April 2009|access-date=16 March 2007|accessdate=7 March 2021|archivedate=20 April 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090420204127/http://jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2007-030}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nature434&quot;&gt;{{cite journal|last=Murray|first=John B.|title=Evidence from the Mars Express High Resolution Stereo Camera for a frozen sea close to Mars' equator|journal=Nature|volume=434|pages=352–356 |date=17 March 2005|doi=10.1038/nature03379|pmid=15772653|issue=703|bibcode=2005Natur.434..352M|s2cid=4373323|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Kerr2005&quot;&gt;{{cite journal|last=Kerr|first=Richard A.|title=Ice or Lava Sea on Mars? A Transatlantic Debate Erupts|url=https://archive.org/details/sim_science_2005-03-04_307_5714/page/1390|journal=Science|volume=307|issue=5714|pages=1390–1391|date=4 March 2005 |doi=10.1126/science.307.5714.1390a|pmid=15746395|s2cid=38239541}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Jaeger2007&quot;&gt;{{cite journal|last=Jaeger|first=W. L.|title=Athabasca Valles, Mars: A Lava-Draped Channel System|url=https://archive.org/details/sim_science_2007-09-21_317_5845/page/1709|journal=Science|volume=317|pages=1709–1711|date=21 September 2007 |doi=10.1126/science.1143315|pmid=17885126|issue=5845|bibcode=2007Sci...317.1709J|s2cid=128890460|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;sci288&quot;&gt;{{cite journal|last1=Malin|first1=Michael C.|last2=Edgett|first2=KS|title=Evidence for Recent Groundwater Seepage and Surface Runoff on Mars|journal=Science|volume=288|issue=5475|pages=2330–2335|date=30 June 2000|pmid=10875910|doi=10.1126/science.288.5475.2330|bibcode=2000Sci...288.2330M|s2cid=14232446|url=https://semanticscholar.org/paper/c7f91d323f8317c41037aa2862f0e5a0f8b6d718}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nasa061206&quot;&gt;{{cite web|title=NASA Images Suggest Water Still Flows in Brief Spurts on Mars|publisher=NASA|date=6 December 2006|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html|access-date=6 December 2006|accessdate=7 March 2021|archivedate=7 August 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807005557/http://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;bbc061206&quot;&gt;{{cite news|title=Water flowed recently on Mars|publisher=BBC|date=6 December 2006|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6214834.stm|access-date=6 December 2006}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nasa061206b&quot;&gt;{{cite news|publisher=NASA|date=6 December 2006|title=Water May Still Flow on Mars, NASA Photo Suggests|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=6587226|access-date=30 April 2006}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nasa040303&quot;&gt;{{cite press release|publisher=NASA|date=3 March 2004|title=Mineral in Mars 'Berries' Adds to Water Story|url=http://www.jpl.nasa.gov/releases/2004/88.cfm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071109185031/http://www.jpl.nasa.gov/releases/2004/88.cfm|archive-date=9 November 2007|access-date=13 June 2006}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nasa101001&quot;&gt;{{cite web|title=Mars Exploration Rover Mission: Science|publisher=NASA|date=12 July 2007|url=http://marsrover.nasa.gov/science/goal1-results.html|access-date=10 January 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100528175553/http://marsrover.nasa.gov/science/goal1-results.html|archive-date=28 May 2010|url-status=dead|accessdate=7 March 2021|archivedate=28 May 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100528175553/http://marsrover.nasa.gov/science/goal1-results.html}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ag44_4&quot;&gt;{{cite journal|author1=Mitchell, Karl L.|author2=Wilson, Lionel|title=Mars: recent geological activity : Mars: a geologically active planet|journal=[[Astronomy &amp; Geophysics]]|volume=44 |issue=4|pages=4.16–4.20|year=2003|doi=10.1046/j.1468-4004.2003.44416.x|bibcode=2003A&amp;G....44d..16M|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;icarus169&quot;&gt;{{cite journal|author1=Mellon, J. T.|author2=Feldman, W. C.|author3=Prettyman, T. H.|title=The presence and stability of ground ice in the southern hemisphere of Mars|journal=Icarus |year=2003|volume=169|issue=2|pages=324–340|bibcode=2004Icar..169..324M|doi=10.1016/j.icarus.2003.10.022}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;clouds&quot;&gt;{{cite news|date=13 December 2004|title=Mars Rovers Spot Water-Clue Mineral, Frost, Clouds|url=http://marsrovers.jpl.nasa.gov/gallery/press/opportunity/20041213a.html|publisher=NASA|access-date=17 March 2006}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;mira&quot;&gt;{{cite web|title=MIRA's Field Trips to the Stars Internet Education Program|publisher=Mira.org|url=http://www.mira.org/fts0/planets/097/text/txt002x.htm|access-date=26 February 2007}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;brown&quot;&gt;{{cite journal|last=Carr|first=Michael H.|title=Oceans on Mars: An assessment of the observational evidence and possible fate|journal=Journal of Geophysical Research|year=2003|volume=108 |issue=5042|page=24|bibcode=2003JGRE..108.5042C|doi=10.1029/2002JE001963|s2cid=16367611|url=https://semanticscholar.org/paper/9c3a363edbe0327caa2891d7bb96aaefb55a9e77}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;phillips&quot;&gt;{{cite web|last=Phillips|first=Tony|title=Mars is Melting, Science at NASA|url=https://science.nasa.gov/headlines/y2003/07aug_southpole.htm|access-date=26 February 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070224153145/https://science.nasa.gov/headlines/y2003/07aug_southpole.htm|archive-date=24 February 2007|accessdate=7 March 2021|archivedate=27 March 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100327101800/http://science.nasa.gov/headlines/y2003/07aug_southpole.htm}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;sci315&quot;&gt;{{cite journal|title=Subsurface Radar Sounding of the South Polar Layered Deposits of Mars|author=Plaut, J. J|journal=Science|volume=316|year=2007|issue=5821|pages=92–95 |doi=10.1126/science.1139672|pmid=17363628|bibcode=2007Sci...316...92P|s2cid=23336149|display-authors=etal|url=https://semanticscholar.org/paper/d2ce5227bdec0b59e02260d7c4459ab19ee1d8d9}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;2006-100&quot;&gt;{{cite news|title=NASA Findings Suggest Jets Bursting From Martian Ice Cap|date=16 August 2006|work=Jet Propulsion Laboratory|publisher=NASA|url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2006-100|access-date=11 August 2009|accessdate=7 March 2021|archivedate=10 October 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091010164741/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2006-100}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Kieffer2000&quot;&gt;{{cite web|first=H. H.|last=Kieffer|year=2000|title=Mars Polar Science 2000|url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/polar2000/pdf/4095.pdf|access-date=6 September 2009}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Portyankina&quot;&gt;{{cite web|title=Fourth Mars Polar Science Conference|editor=Portyankina, G.|year=2006|url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/polar2006/pdf/8040.pdf|access-date=11 August 2009}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Hugh2006&quot;&gt;{{cite journal|title=CO2 jets formed by sublimation beneath translucent slab ice in Mars' seasonal south polar ice cap|journal=Nature|first=Hugh H.|last=Kieffer|author2=Christensen, Philip R.|author3=Titus, Timothy N.|date=30 May 2006|volume=442|issue=7104|pmid=16915284|pages=793–796|doi=10.1038/nature04945|bibcode=2006Natur.442..793K|s2cid=4418194}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;sheehan_ch04&quot;&gt;{{cite web|last=Sheehan|first=William|url=http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/chap04.htm|title=Areographers|work=The Planet Mars: A History of Observation and Discovery|access-date=13 June 2006|accessdate=7 March 2021|archivedate=1 July 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170701062415/http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/MARS/CHAP04.HTM}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;viking_1950_2000&quot;&gt;{{cite web|url=https://history.nasa.gov/monograph21/Chapter%206.pdf|title=Viking and the Resources of Mars|work=Humans to Mars: Fifty Years of Mission Planning, 1950–2000|access-date=10 March 2007|accessdate=7 March 2021|archivedate=14 July 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190714113836/https://history.nasa.gov/monograph21/Chapter%206.pdf}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;seds_huygens&quot;&gt;{{cite web|author1=Frommert, H.|author2=Kronberg, C.|title=Christiaan Huygens|url=http://messier.seds.org/xtra/Bios/huygens.html|publisher=SEDS/Lunar and Planetary Lab|access-date=10 March 2007}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;archinal_caplinger&quot;&gt;{{cite journal|author1=Archinal, B. A.|author2=Caplinger, M.|title=Mars, the Meridian, and Mert: The Quest for Martian Longitude|journal=Abstract #P22D-06|date=Fall 2002 |bibcode=2002AGUFM.P22D..06A|volume=22|pages=P22D–06}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;pers66&quot;&gt;{{cite journal|author1=Zeitler, W.|author2=Ohlhof, T.|author3=Ebner, H.|year=2000|title=Recomputation of the global Mars control-point network|journal=Photogrammetric Engineering &amp; Remote Sensing|volume=66|issue=2|pages=155–161|url=http://www.asprs.org/a/publications/pers/2000journal/february/2000_feb_155-161.pdf|access-date=26 December 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111113102454/http://www.asprs.org/a/publications/pers/2000journal/february/2000_feb_155-161.pdf|archive-date=13 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111113102454/http://www.asprs.org/a/publications/pers/2000journal/february/2000_feb_155-161.pdf |date=13 November 2011 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;lunine99&quot;&gt;{{cite book|first=Cynthia J.|last=Lunine|date=1999|title=Earth: evolution of a habitable world|url=https://archive.org/details/earthevolutionof0000luni|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/earthevolutionof0000luni/page/183 183]|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-64423-5}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;wright03&quot;&gt;{{cite web|last=Wright|first=Shawn|date=4 April 2003|url=http://ivis.eps.pitt.edu/projects/MC/|title=Infrared Analyses of Small Impact Craters on Earth and Mars|publisher=University of Pittsburgh|access-date=26 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070612190405/http://ivis.eps.pitt.edu/projects/MC/|archive-date=12 June 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ucar_geography&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.windows.ucar.edu/tour/link=/mars/interior/Martian_global_geology.html|title=Mars Global Geography|work=Windows to the Universe|publisher=University Corporation for Atmospheric Research|date=27 April 2001|access-date=13 June 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060615161453/http://www.windows.ucar.edu/tour/link=/mars/interior/Martian_global_geology.html|archive-date=15 June 2006|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;emp9&quot;&gt;{{cite journal|last=Wetherill|first=G. W.|title=Problems Associated with Estimating the Relative Impact Rates on Mars and the Moon|journal=Earth, Moon, and Planets|year=1999|volume=9|issue=1–2 |pages=227–231|bibcode=1974Moon....9..227W|doi=10.1007/BF00565406|s2cid=120233258}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;emp45&quot;&gt;{{cite journal|last=Costard|first=Francois M.|year=1989|title=The spatial distribution of volatiles in the Martian hydrolithosphere|url=https://archive.org/details/sim_earth-moon-and-planets_1989-06_45_3/page/265|bibcode=1989EM&amp;P...45..265C|journal=Earth, Moon, and Planets |volume=45|issue=3|pages=265–290|doi=10.1007/BF00057747|s2cid=120662027}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;glenday09&quot;&gt;{{cite book|first=Craig|last=Glenday|date=2009|page=[https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse/page/12 12]|title=Guinness World Records|publisher=Random House, Inc.|isbn=978-0-553-59256-6|url=https://archive.org/details/guinnessworldrec0000unse/page/12}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;scsdes49&quot;&gt;{{cite journal|first=Junyong|last=Chen|title=Progress in technology for the 2005 height determination of Qomolangma Feng (Mt. Everest)|journal=Science in China Series D: Earth Sciences |volume=49|issue=5|year=2006|pages=531–538|doi=10.1007/s11430-006-0531-1|bibcode=2006ScChD..49..531C|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;lucchita_rosanova&quot;&gt;{{cite web|author1=Lucchitta, B. K.|author2=Rosanova, C. E.|date=26 August 2003|url=https://astrogeology.usgs.gov/Projects/VallesMarineris/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110611053821/http://astrogeology.usgs.gov/Projects/VallesMarineris/|archive-date=11 June 2011|title=Valles Marineris; The Grand Canyon of Mars|publisher=USGS|access-date=11 March 2007}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;cushing_titus_wynn07&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2007/pdf/1371.pdf|title=Themis Observes Possible Cave Skylights on Mars|author1=Cushing, G. E.|author2=Titus, T. N. |author3=Wynne, J. J.|author4=Christensen, P. R.|publisher=Lunar and Planetary Science XXXVIII|year=2007|access-date=2 August 2007}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nau070328&quot;&gt;{{cite news|url=http://www4.nau.edu/insidenau/bumps/2007/3_28_07/mars.htm|title=NAU researchers find possible caves on Mars|work=Inside NAU|publisher=[[Northern Arizona University]] |volume=4|issue=12|date=28 March 2007|access-date=28 May 2007}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;bbc070317&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6461201.stm|title=Researchers find possible caves on Mars|work=Paul Rincon of [[BBC News]]|access-date=28 May 2007|date=17 March 2007}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;swind&quot;&gt;{{cite web|last=Philips|first=Tony|title=The Solar Wind at Mars|publisher=Science@NASA|year=2001|url=https://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast31jan_1.htm|access-date=8 October 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20061010015908/http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast31jan_1.htm|archive-date=10 October 2006|accessdate=7 March 2021|archivedate=10 October 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061010015908/http://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast31jan_1.htm}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;swind2&quot;&gt;{{cite journal|author=Lundin, R|title=Solar Wind-Induced Atmospheric Erosion at Mars: First Results from ASPERA-3 on Mars Express|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-09-24_305_5692/page/1933|journal=Science|year=2004|volume=305|pages=1933–1936 |doi=10.1126/science.1101860|pmid=15448263|issue=5692|bibcode=2004Sci...305.1933L|s2cid=28142296|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;bolonkin09&quot;&gt;{{cite book|first=Alexander A.|last=Bolonkin|date=2009|title=Artificial Environments on Mars|publisher=Springer|place=Berlin Heidelberg|pages=599–625|isbn=978-3-642-03629-3}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;atkinson07&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.universetoday.com/7024/the-mars-landing-approach-getting-large-payloads-to-the-surface-of-the-red-planet/|title=The Mars Landing Approach: Getting Large Payloads to the Surface of the Red Planet|access-date=18 September 2007|author=Atkinson, Nancy|date=17 July 2007}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;dusty&quot;&gt;{{cite journal|last=Lemmon|first=M. T.|title=Atmospheric Imaging Results from Mars Rovers|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-12-03_306_5702/page/1753|journal=Science|volume=306|pages=1753–1756|year=2004|doi=10.1126/science.1104474|pmid=15576613 |issue=5702|bibcode=2004Sci...306.1753L|s2cid=5645412|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;carr06&quot;&gt;{{cite book|first=Michael H.|last=Carr|date=2006|title=The surface of Mars|page=16|volume=6|work=Cambridge planetary science series|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-87201-0}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;methane-me&quot;&gt;{{cite journal|author1=Formisano, V.|author2=Atreya, S.|author3=Encrenaz, T.|author4=Ignatiev, N.|author5=Giuranna, M.|title=Detection of Methane in the Atmosphere of Mars|journal=[[Science (journal)|Science]]|year=2004|volume=306|issue=5702|pages=1758–1761|doi=10.1126/science.1101732|pmid=15514118|bibcode=2004Sci...306.1758F |s2cid=13533388|url=https://semanticscholar.org/paper/99447ba34310ad77be8aeaa95559afb41a97af72}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;methane&quot;&gt;{{cite news|date=30 March 2004|title=Mars Express confirms methane in the Martian atmosphere|publisher=[[ESA]]|url=http://www.esa.int/esaMI/Mars_Express/SEMZ0B57ESD_0.html|access-date=17 March 2006}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;plumes&quot;&gt;{{cite journal|title=Strong Release of Methane on Mars in Northern Summer 2003|journal=Science|date=20 February 2009|first=Michael J.|last=Mumma|volume=323|issue=5917|pages=1041–1045 |doi=10.1126/science.1165243|url=http://images.spaceref.com/news/2009/Mumma_et_al_Methane_Mars_wSOM_accepted2.pdf|pmid=19150811|bibcode=2009Sci...323.1041M|s2cid=25083438|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nature460&quot;&gt;{{cite journal|title=Observed variations of methane on Mars unexplained by known atmospheric chemistry and physics|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-08-06_460_7256/page/720|journal=Nature|date=6 August 2009|first=Lefèvre|last=Franck |author2=Forget, François|volume=460|pages=720–723|doi=10.1038/nature08228|pmid=19661912|issue=7256|bibcode=2009Natur.460..720L|s2cid=4355576}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;olivine&quot;&gt;{{cite journal|author1=Oze, C.|author2=Sharma, M.|title=Have olivine, will gas: Serpentinization and the abiogenic production of methane on Mars|journal=Geophysical Research Letters |year=2005|volume=32|issue=10|page=L10203|doi=10.1029/2005GL022691|bibcode=2005GeoRL..3210203O|s2cid=28981740|url=https://semanticscholar.org/paper/64d96aeca2ecf5d5b5cdb36963cfaf19c4d6b628}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;h&quot;&gt;{{cite web|url=http://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&amp;Display=Facts|title=NASA, Mars: Facts &amp; Figures|access-date=28 January 2010}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nasa_surface&quot;&gt;{{cite web|title=Mars' desert surface...|work=MGCM Press release|publisher=NASA|url=http://www-mgcm.arc.nasa.gov/mgcm/HTML/WEATHER/surface.html|access-date=25 February 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070707084938/http://www-mgcm.arc.nasa.gov/mgcm/HTML/WEATHER/surface.html|archive-date=7 July 2007|accessdate=7 March 2021|archivedate=7 July 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070707084938/http://www-mgcm.arc.nasa.gov/mgcm/HTML/WEATHER/surface.html}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;disc920901&quot;&gt;{{cite journal|first=Jeffrey|last=Kluger|date=1 September 1992|journal=Discover Magazine|title=Mars, in Earth's Image|volume=13|issue=9|page=70 |url=http://discovermagazine.com/1992/sep/marsinearthsimag105|access-date=3 November 2009|bibcode=1992Disc...13...70K}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;goodman97&quot;&gt;{{cite web|last=Goodman|first=Jason C.|date=22 September 1997|url=https://www.mit.edu/people/goodmanj/terraforming/terraforming.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20101110051940/http://www.mit.edu/people/goodmanj/terraforming/terraforming.html|archive-date=10 November 2010|title=The Past, Present, and Possible Future of Martian Climate|publisher=[[MIT]]|access-date=26 February 2007|accessdate=7 March 2021|archivedate=10 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101110051940/http://www.mit.edu/people/goodmanj/terraforming/terraforming.html}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;philips01&quot;&gt;{{cite web|last=Philips|first=Tony|date=16 July 2001|url=https://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast16jul_1.htm|title=Planet Gobbling Dust Storms|work=Science @ NASA|access-date=7 June 2006|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060613062647/https://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast16jul_1.htm|archive-date=13 June 2006|accessdate=7 March 2021|archivedate=13 June 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060613062647/https://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast16jul_1.htm}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;barlow08&quot;&gt;{{cite book|first=Nadine G.|last=Barlow|date=2008|title=Mars: an introduction to its interior, surface and atmosphere|series=Cambridge planetary science|page=21|volume=8|isbn=978-0-521-85226-5|publisher=Cambridge University Press}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;mars_eccentricity&quot;&gt;{{cite web|first=Aldo|last=Vitagliano|url=http://main.chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/MarsDist.html|title=Mars' Orbital eccentricity over time|work=Solex|publisher=Universita' degli Studi di Napoli Federico II|year=2003|access-date=20 July 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070907013516/http://main.chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/MarsDist.html|archive-date=7 September 2007|accessdate=7 March 2021|archivedate=7 September 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070907013516/http://main.chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/MarsDist.html}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;NasaFactSheet&quot;&gt;{{cite web|first=David|last=Williams|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html|title=Mars Fact Sheet|publisher=NASA Goddard Space Flight Center|year=2018|access-date=22 Mar 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200317184127/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html|archive-date=17 March 2020|accessdate=7 March 2021|archivedate=25 July 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230725104939/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html}}; Mean Anomaly (deg) 19.412 = (Mean Longitude (deg) 355.45332) - (Longitude of perihelion (deg) 336.04084) {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Meeus2003&quot;&gt;{{cite web|date=March 2003|title=When Was Mars Last This Close?|publisher=International Planetarium Society|first=Jean|last=Meeus|url=http://www.ips-planetarium.org/planetarian/articles/whenmars.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516013312/http://www.ips-planetarium.org/planetarian/articles/whenmars.html|archive-date=16 May 2011|access-date=18 January 2008}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Baalke2003&quot;&gt;{{cite web|date=22 August 2003|title=Mars Makes Closest Approach in Nearly 60,000 Years|publisher=meteorite-list|first=Ron|last=Baalke|url=http://www.mail-archive.com/meteorite-list@meteoritecentral.com/msg14044.html|access-date=18 January 2008}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;esa31031&quot;&gt;{{cite web|url=http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=31031|title=Close Inspection for Phobos|work=ESA website|access-date=13 June 2006}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;theoi&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.theoi.com/Olympios/AresAttendants.html|title=Ares Attendants: Deimos &amp; Phobos|work=Greek Mythology|access-date=13 June 2006}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;qjras19&quot;&gt;{{cite journal|author1=Hunt, G. E.|author2=Michael, W. H.|author3=Pascu, D.|author4=Veverka, J.|author5=Wilkins, G. A.|author6=Woolfson, M.|title=The Martian satellites—100 years on |journal=Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society|volume=19|year=1978|pages=90–109|bibcode=1978QJRAS..19...90H}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;phobos.html&quot;&gt;{{cite web|author=Arnett, Bill|url=http://www.nineplanets.org/phobos.html|title=Phobos|work=nineplanets|date=20 November 2004|access-date=13 June 2006}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ellis07&quot;&gt;{{cite web|url=http://calspace.ucsd.edu/Mars99/docs/library/science/geological_history/moons1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070517181817/http://calspace.ucsd.edu/Mars99/docs/library/science/geological_history/moons1.html|archive-date=17 May 2007|title=Geological History: Moons of Mars|publisher=CalSpace|first=Scott|last=Ellis|access-date=2 August 2007|accessdate=7 March 2021|archivedate=17 May 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070517181817/http://calspace.ucsd.edu/Mars99/docs/library/science/geological_history/moons1.html}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Nowack&quot;&gt;{{cite web|title=Estimated Habitable Zone for the Solar System|publisher=Department of Earth and Atmospheric Sciences at Purdue University|first=Robert L.|last=Nowack |url=http://web.ics.purdue.edu/~nowack/geos105/lect14-dir/lecture14_files/image022.jpg|access-date=10 April 2009}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;saltlife&quot;&gt;{{cite news|date=15 February 2008|title=Early Mars 'too salty' for life|publisher=BBC News|first=Helen|last=Briggs|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7248062.stm|access-date=16 February 2008}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;hannsson97&quot;&gt;{{cite book|last=Hannsson|first=Anders|title=Mars and the Development of Life|url=https://archive.org/details/marsdevelopmento0002hans|publisher=Wiley|date=1997|isbn=978-0-471-96606-7}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=WSU2006&gt;{{cite web|title=Press release: New Analysis of Viking Mission Results Indicates Presence of Life on Mars|url=https://news.wsu.edu/2006/01/05/new-analysis-of-viking-mission-results-points-to-the-presence-of-life-on-mars/|publisher=Washington State University|date=5 January 2006}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nutrient&quot;&gt;{{cite web|title=Phoenix Returns Treasure Trove for Science|date=6 June 2008|publisher=NASA/JPL|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080626.html|access-date=27 June 2008|accessdate=7 March 2021|archivedate=13 November 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111113100938/http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080626.html}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;UV&quot;&gt;{{cite web|first=John|last=Bluck|date=5 July 2005|title=NASA Field-Tests the First System Designed to Drill for Subsurface Martian Life|publisher=NASA|url=http://www.nasa.gov/centers/ames/research/exploringtheuniverse/marsdrill_prt.htm|access-date=2 January 2010|accessdate=7 March 2021|archivedate=29 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110629122238/http://www.nasa.gov/centers/ames/research/exploringtheuniverse/marsdrill_prt.htm}} {{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;am89&quot;&gt;{{cite journal|first=D. C.|last=Golden|title=Evidence for exclusively inorganic formation of magnetite in Martian meteorite ALH84001|journal=American Mineralogist|year=2004|volume=89|issue=5–6 |pages=681–695|url=http://epswww.unm.edu/facstaff/brearley/Golden_p681-695_04%5B1%5D.pdf|access-date=25 December 2010|display-authors=etal|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110512155638/http://epswww.unm.edu/facstaff/brearley/Golden_p681-695_04%5B1%5D.pdf|archive-date=12 May 2011|bibcode=2004AmMin..89..681G|doi=10.2138/am-2004-5-602|s2cid=53315162}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;icarus172&quot;&gt;{{cite journal|author1=Krasnopolsky, Vladimir A.|author2=Maillard, Jean-Pierre|author3=Owen, Tobias C.|title=Detection of methane in the Martian atmosphere: evidence for life?|journal=[[Icarus (journal)|Icarus]]|year=2004|volume=172|issue=2|pages=537–547|doi=10.1016/j.icarus.2004.07.004|bibcode=2004Icar..172..537K}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;form&quot;&gt;{{cite journal|title=Formaldehyde claim inflames Martian debate|journal=Nature|first=Mark|last=Peplow|date=25 February 2005|doi=10.1038/news050221-15|s2cid=128986558}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;dinerman04&quot;&gt;{{cite web|last=Dinerman|first=Taylor|url=http://www.thespacereview.com/article/232/1|title=Is the Great Galactic Ghoul losing his appetite?|work=The space review|date=27 September 2004 |access-date=27 March 2007}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;zharkov93&quot;&gt;{{cite book|last=Zharkov|first=V. N.|title=Evolution of the Earth and Planets|date=1993|chapter=The role of Jupiter in the formation of planets|journal=Washington DC American Geophysical Union Geophysical Monograph Series |volume=74|book-title=Evolution of the Earth and planets|pages=7–17|bibcode=1993GMS....74....7Z|doi=10.1029/GM074p0007|series=Geophysical Monograph Series|isbn=978-1-118-66669-2}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;icarus165_1&quot;&gt;{{cite journal|author1=Lunine, Jonathan I.|author2=Chambers, John|author3=Morbidelli, Alessandro|author4=Leshin, Laurie A.|title=The origin of water on Mars|journal=Icarus|volume=165 |issue=1|pages=1–8|year=2003|doi=10.1016/S0019-1035(03)00172-6|bibcode=2003Icar..165....1L}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;barlow88&quot;&gt;{{cite conference|author=Barlow, N. G.|date=5–7 October 1988|title=Conditions on Early Mars: Constraints from the Cratering Record|work=MEVTV Workshop on Early Tectonic and Volcanic Evolution of Mars. LPI Technical Report 89-04|page=15|publisher=Lunar and Planetary Institute|location=Easton, Maryland|editor=H. Frey|bibcode=1989eamd.work...15B}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;pl_org_deimos&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.planetary.org/explore/topics/mars/deimos.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605084317/http://www.planetary.org/explore/topics/mars/deimos.html|archive-date=5 June 2011|title=Deimos|work=Planetary Societies's Explore the Cosmos|access-date=13 June 2006|accessdate=7 March 2021|archivedate=7 May 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060507050759/http://www.planetary.org/explore/topics/mars/deimos.html}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;jbaa93&quot;&gt;{{cite journal|author1=Meeus, J.|author2=Goffin, E.|year=1983|title=Transits of Earth as seen from Mars|journal=Journal of the British Astronomical Association|volume=93|issue=3|pages=120–123 |bibcode=1983JBAA...93..120M}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nature436&quot;&gt;{{cite journal|first=J. F., III|last=Bell|title=Solar eclipses of Phobos and Deimos observed from the surface of Mars|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-07-07_436_7047/page/55|journal=Nature|volume=436|issue=7047|pages=55–57|date=7 July 2005 |pmid=16001060|doi=10.1038/nature03437|bibcode=2005Natur.436...55B|s2cid=4424182|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;sd040317&quot;&gt;{{cite web|author=Staff|date=17 March 2004|work=SpaceDaily|title=Martian Moons Block Sun in Unique Eclipse Images From Another Planet|url=http://www.spacedaily.com/news/mars-mers-04zzzd.html|access-date=13 February 2010|accessdate=7 March 2021|archivedate=23 November 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111123164841/http://www.spacedaily.com/news/mars-mers-04zzzd.html}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;lloyd06&quot;&gt;{{cite book|title=The QI Book of General Ignorance|url=https://archive.org/details/bookofgeneralign0000lloy_e8h9|last=Lloyd|first=John|author-link=John Lloyd (writer)|author2=John Mitchinson|date=2006|pages=[https://archive.org/details/bookofgeneralign0000lloy_e8h9/page/102 102], 299|publisher=Faber and Faber Limited |location=Britain|isbn=978-0-571-24139-2}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;shallowsky&quot;&gt;{{cite web|first=Akkana|last=Peck|url=http://www.shallowsky.com/mars.html|title=Mars Observing FAQ|work=Shallow Sky|access-date=15 June 2006}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;sheehan970202&quot;&gt;{{cite web|first=William|last=Sheehan|date=2 February 1997|title=Appendix 1: Oppositions of Mars, 1901–2035|work=The Planet Mars: A History of Observation and Discovery|publisher=University of Arizona Press|url=http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/MARS/APPENDS.HTM|access-date=30 January 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100625043926/http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/appends.htm|archive-date=25 June 2010|accessdate=7 March 2021|archivedate=25 June 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100625043926/http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/appends.htm}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;zeilik02&quot;&gt;{{cite book|first=Michael|last=Zeilik|date=2002|title=Astronomy: the Evolving Universe|url=https://archive.org/details/astronomyevolvin0000zeil|page=[https://archive.org/details/astronomyevolvin0000zeil/page/14 14]|edition=9th|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-80090-7}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;rao030822&quot;&gt;{{cite web|date=22 August 2003|last=Rao|first=Joe|url=http://www.space.com/spacewatch/mars_10_closest_030822.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090520075032/http://www.space.com/spacewatch/mars_10_closest_030822.html|archive-date=20 May 2009|title=NightSky Friday—Mars and Earth: The Top 10 Close Passes Since 3000 B.C.|work=Space.com|access-date=13 June 2006}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;paob85&quot;&gt;{{cite journal|last=Novakovic|first=B.|year=2008|title=Senenmut: An Ancient Egyptian Astronomer|journal=Publications of the Astronomical Observatory of Belgrade|volume=85|pages=19–23 |bibcode=2008POBeo..85...19N|arxiv=0801.1331}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;north08&quot;&gt;{{cite book|first=John David|last=North|date=2008|title=Cosmos: an illustrated history of astronomy and cosmology|url=https://archive.org/details/cosmosillustrate0000nort|publisher=University of Chicago Press|pages=[https://archive.org/details/cosmosillustrate0000nort/page/48 48]–52|isbn=978-0-226-59441-5}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;swerdlow98&quot;&gt;{{cite book|first=Noel M.|last=Swerdlow|date=1998|pages=[https://archive.org/details/babyloniantheory00swer/page/n20 34]–72|title=The Babylonian theory of the planets |url=https://archive.org/details/babyloniantheory00swer|url-access=limited|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-01196-7|chapter=Periodicity and Variability of Synodic Phenomenon}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;needham_ronan85&quot;&gt;{{cite book|author1=Needham, Joseph|author2=Ronan, Colin A.|date=1985|title=The Shorter Science and Civilisation in China: An Abridgement of Joseph Needham's Original Text|work=The shorter science and civilisation in China|page=187|publisher=Cambridge University Press|volume=2|edition=3rd|isbn=978-0-521-31536-4}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;poor08&quot;&gt;{{cite book|first=Charles Lane|last=Poor|date=1908|title=The solar system: a study of recent observations|page=193|volume=17|work=Science series|publisher=G. P. Putnam's sons}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;taton03&quot;&gt;{{cite book|first=Reni|last=Taton|date=2003|title=Planetary Astronomy from the Renaissance to the Rise of Astrophysics, Part A, Tycho Brahe to Newton|editor=Reni Taton|editor2=Curtis Wilson |editor3=Michael Hoskin|page=109|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-54205-0}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;hirschfeld01&quot;&gt;{{cite book|first=Alan|last=Hirshfeld|date=2001|title=Parallax: the race to measure the cosmos|pages=[https://archive.org/details/parallax00alan/page/60 60–61]|publisher=Macmillan |isbn=978-0-7167-3711-7|url=https://archive.org/details/parallax00alan/page/60}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;sat57&quot;&gt;{{cite journal|last=Breyer|first=Stephen|year=1979|title=Mutual Occultation of Planets|url=https://archive.org/details/sim_sky-and-telescope_1979-03_57_3/page/n11|journal=Sky and Telescope|volume=57|issue=3|page=220|bibcode=1979S&amp;T....57..220A}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;jha15&quot;&gt;{{cite journal|last=Peters|first=W. T.|year=1984|title=The Appearance of Venus and Mars in 1610|journal=Journal for the History of Astronomy|volume=15|issue=3|pages=211–214 |bibcode=1984JHA....15..211P|doi=10.1177/002182868401500306|s2cid=118187803}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;snyder01&quot;&gt;{{cite web|last=Snyder|first=Dave|date=May 2001|title=An Observational History of Mars|url=http://www.umich.edu/~lowbrows/reflections/2001/dsnyder.7.html|access-date=26 February 2007}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;sagan80&quot;&gt;{{cite book|last=Sagan|first=Carl|title=Cosmos|url=https://archive.org/details/cosmos00saga|url-access=registration|publisher=Random House|date=1980|location=New York City|page=[https://archive.org/details/cosmos00saga/page/107 107]|isbn=978-0-394-50294-6}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;basalla06&quot;&gt;{{cite book |first=George |last=Basalla |date=2006 |title=Civilized Life in the Universe: Scientists on Intelligent Extraterrestrials |pages=[https://archive.org/details/civilizedlifeinu0000basa/page/67 67–88] |publisher=Oxford University Press US |isbn=978-0-19-517181-5 |chapter=Percival Lowell: Champion of Canals |chapter-url=https://archive.org/details/civilizedlifeinu0000basa/page/67 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;maria_lane05&quot;&gt;{{cite journal |author1=Maria, K. |author2=Lane, D. |year=2005 |title=Geographers of Mars |journal=Isis |volume=96 |pages=477–506 |doi=10.1086/498590 |pmid=16536152 |issue=4|s2cid=33079760 |url=https://semanticscholar.org/paper/84cf3fa8d922be06eeb66d59509bdb4a28f2b5ca }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ba3&quot;&gt;{{cite journal |last=Perrotin |first=M. |year=1886 |title=Observations des canaux de Mars |journal=Bulletin Astronomique |series=Série I |volume=3 |pages=324–329 |bibcode=1886BuAsI...3..324P |language=fr}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;zahnle01&quot;&gt;{{cite journal |title=Decline and fall of the Martian empire |last=Zahnle |first=K. |journal=Nature |volume=412 |year=2001 |issue=6843 |pmid=11449281 |doi=10.1038/35084148 |pages=209–213|s2cid=22725986 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;science136_3510&quot;&gt;{{cite journal |title=Martian Biology |url=https://archive.org/details/sim_science_1962-04-06_136_3510/page/17 |last=Salisbury |first=F. B. |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=136 |issue=3510 |year=1962 |pages=17–26 |jstor=1708777 |bibcode=1962Sci...136...17S |doi=10.1126/science.136.3510.17 |pmid=17779780|s2cid=39512870 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ward_brownlee00&quot;&gt;{{cite book |author1=Ward, Peter Douglas |author2=Brownlee, Donald |title=Rare earth: why complex life is uncommon in the universe |url=https://archive.org/details/rareearthwhycomp0000ward_h4j7 |work=Copernicus Series |page=[https://archive.org/details/rareearthwhycomp0000ward_h4j7/page/253 253] |edition=2nd |publisher=Springer |date=2000 |isbn=978-0-387-95289-5}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ssr_96_1_4&quot;&gt;{{cite journal |doi=10.1023/A:1011945222010 |title=Cratering Chronology and the Evolution of Mars |author1=Hartmann, William K. |author2=Neukum, Gerhard |journal=Space Science Reviews |volume=96 |issue=1/4 |pages=165–194 |year=2001 |bibcode=2001SSRv...96..165H|s2cid=7216371 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ssr96_1_4_197&quot;&gt;{{cite journal |doi=10.1023/A:1011997206080 |author1=Halliday, A. N. |author2=Wänke, H. |author3=Birck, J.-L. |author4=Clayton, R. N. |year=2001 |title=The Accretion, Composition and Early Differentiation of Mars |journal=Space Science Reviews |volume=96 |issue=1/4 |pages=197–230 |bibcode=2001SSRv...96..197H|s2cid=55559040 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref Name=&quot;MallamaMars&quot;&gt;{{cite journal |author=Mallama, A. |title=The magnitude and albedo of Mars |journal=Icarus |volume=192 |issue=2 |pages=404–416 |year=2007 |doi=10.1016/j.icarus.2007.07.011 |bibcode=2007Icar..192..404M}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Laskar2003&quot;&gt;{{cite web |date=14 August 2003 |title=Primer on Mars oppositions |publisher=IMCCE, Paris Observatory |author=Jacques Laskar |url=http://www.imcce.fr/Equipes/ASD/mars/oppo_en.html |access-date=1 October 2010}} [http://home.surewest.net/kheider/astro/SolexMars.txt (Solex results)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120809014619/http://home.surewest.net/kheider/astro/SolexMars.txt |date=9 August 2012 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref Name=&quot;MallamaSky&quot;&gt;{{cite journal |author=Mallama, A. |title=Planetary magnitudes |journal=Sky and Telescope |volume=121 |issue=1 |pages=51–56 |year=2011}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CraddockHoward2002&quot;&gt;{{cite journal |author1=Craddock, R.A. |author2=Howard, A.D. |title=The case for rainfall on a warm, wet early Mars |journal=Journal of Geophysical Research |volume=107 |issue=E11 |pages=21–1 |year=2002 |doi=10.1029/2001JE001505 |bibcode=2002JGRE..107.5111C|citeseerx=10.1.1.485.7566 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Lewis2006&quot;&gt;{{cite journal |author1=Lewis, K.W. |author2=Aharonson, O. |title=Stratigraphic analysis of the distributary fan in Eberswalde crater using stereo imagery |journal=Journal of Geophysical Research |volume=111 |issue=E06001 |pages=E06001 |year=2006 |doi=10.1029/2005JE002558 |bibcode=2006JGRE..111.6001L|url=https://authors.library.caltech.edu/15921/1/LEWjgre06.pdf }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Matsubara2011&quot;&gt;{{cite journal |author1=Matsubara, Y. |author2=Howard, A.D. |author3=Drummond, S.A. |title=Hydrology of early Mars: Lake basins |journal=Journal of Geophysical Research |volume=116 |issue=E04001 |pages=E04001 |year=2011 |doi=10.1029/2010JE003739 |bibcode=2011JGRE..116.4001M|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Head1999&quot;&gt;{{cite journal |author=Head, J.W. |title=Possible Ancient Oceans on Mars: Evidence from Mars Orbiter Laser Altimeter Data |journal=Science |volume=286 |issue=5447 |year=1999 |doi=10.1126/science.286.5447.2134 |bibcode=1999Sci...286.2134H |pages=2134–7 |pmid=10591640 |s2cid=35233339 |display-authors=etal|url=https://semanticscholar.org/paper/6ce41b696a1511e7ef820c41df3f53eb16680f06 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;NASAMola2007&quot;&gt;{{cite web |date=19 April 2007 |title=Mars Global Surveyor: MOLA MEGDRs |publisher=geo.pds.nasa.gov |author=NASA |url=http://geo.pds.nasa.gov/missions/mgs/megdr.html |access-date=24 June 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111113104943/http://geo.pds.nasa.gov/missions/mgs/megdr.html |archive-date=13 November 2011 |accessdate=7 March 2021 |archivedate=13 November 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111113104943/http://geo.pds.nasa.gov/missions/mgs/megdr.html }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;miles_peters&quot;&gt;{{cite web |title=Unmasking the Face |author1=Miles, Kathy |author2=Peters II, Charles F. |publisher=StarrySkies.com |url=http://starryskies.com/Artshtml/dln/5-98/mars.html |access-date=1 March 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926225222/http://starryskies.com/Artshtml/dln/5-98/mars.html |archive-date=26 September 2007 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;rabkin05&quot;&gt;{{cite book |first=Eric S. |last=Rabkin |date=2005 |title=Mars: a tour of the human imagination |url=https://archive.org/details/marstourofhumani0000rabk |pages=[https://archive.org/details/marstourofhumani0000rabk/page/141 141]–142 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-275-98719-0}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;prion&quot;&gt;{{cite web |title=Percivel Lowell's Canals |url=http://prion.bchs.uh.edu/Mars/Percival_Lowell.htm |access-date=1 March 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070219093537/http://prion.bchs.uh.edu/Mars/Percival_Lowell.htm |archive-date=19 February 2007 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;fergus04&quot;&gt;{{cite journal |url=http://www.rps.psu.edu/0305/mars.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20030831084133/http://www.rps.psu.edu/0305/mars.html |url-status=dead |archive-date=31 August 2003 |title=Mars Fever |first=Charles |last=Fergus |journal=Research/Penn State |year=2004 |volume=24 |issue=2 |access-date=2 August 2007 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030831084133/http://www.rps.psu.edu/0305/mars.html |date=31 August 2003 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;tesla01&quot;&gt;{{cite magazine |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uiug.30112109670726;view=1up;seq=157 |title=Talking with the Planets |magazine=[[Collier's]] |first=Nikola |last=Tesla |volume=26 |issue=19 |pages=4–5 |date=9 February 1901}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;cheney81&quot;&gt;{{cite book |last=Cheney |first=Margaret |title=Tesla: Man Out of Time |url=https://archive.org/details/teslamanouttime00chen_507 |url-access=limited |publisher=Prentice-Hall |location=Englewood Cliffs, New Jersey |page=[https://archive.org/details/teslamanouttime00chen_507/page/n177 162] |date=1981 |isbn=978-0-13-906859-1 |oclc=7672251}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nyt2&quot;&gt;{{cite news |first=Edward Charles |last=Pickering |title=The Light Flash From Mars |work=The New York Times |date=16 January 1901 |url=https://www.nytimes.com/1901/01/16/archives/the-light-flash-from-mars-prof-pickering-makes-a-statement-in.html |access-date=20 May 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070605105717/http://nbgoku23.googlepages.com/marslight.pdf |format=PDF |archive-date=5 June 2007}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;fradin99&quot;&gt;{{cite book |first=Dennis Brindell |last=Fradin |date=1999 |title=Is There Life on Mars? |url=https://archive.org/details/istherelifeonmar00frad |page=[https://archive.org/details/istherelifeonmar00frad/page/63 62] |publisher=McElderry Books |isbn=978-0-689-82048-9}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;lightman97&quot;&gt;{{cite book |first=Bernard V. |last=Lightman |date=1997 |title=Victorian Science in Context |url=https://archive.org/details/victorianscience0000unse |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-48111-1 |pages=[https://archive.org/details/victorianscience0000unse/page/268 268]–273}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;buker02&quot;&gt;{{cite book |first=Derek M. |last=Buker |date=2002 |title=The science fiction and fantasy readers' advisory: the librarian's guide to cyborgs, aliens, and sorcerers |series=ALA readers' advisory series |page=[https://archive.org/details/sciencefictionfa00buke_0/page/26 26] |publisher=ALA Editions |isbn=978-0-8389-0831-0 |url=https://archive.org/details/sciencefictionfa00buke_0/page/26 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;nyt020511&quot;&gt;{{cite news |title=Departure of Lord Kelvin |work=The New York Times |date=11 May 1902 |page=29}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;sanford09&quot;&gt;{{cite book |first=Sanford |last=Schwartz |date=2009 |title=C. S. Lewis on the Final Frontier: Science and the Supernatural in the Space Trilogy |url=https://archive.org/details/cslewisonfinalfr00schw |url-access=limited |pages=[https://archive.org/details/cslewisonfinalfr00schw/page/n35 19]–20 |publisher=Oxford University Press US |isbn=978-0-19-537472-8}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;jgr107_E6&quot;&gt;{{cite journal |last1=Bandfield |first1=Joshua L. |title=Global mineral distributions on Mars |journal=Journal of Geophysical Research: Planets |volume=107 |issue=E6 |pages=9–1–9–20 |date=June 2002 |doi=10.1029/2001JE001510 |bibcode=2002JGRE..107.5042B|citeseerx=10.1.1.456.2934 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Nimmo 2005&quot;&gt;{{cite journal |last1=Nimmo |first1=Francis |last2=Tanaka |first2=Ken |doi=10.1146/annurev.earth.33.092203.122637 |title=Early Crustal Evolution of Mars |year=2005 |pages=133–161 |issue=1 |volume=33 |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |bibcode=2005AREPS..33..133N|s2cid=45843366 |url=https://semanticscholar.org/paper/b213a6234bb52448addb3f155b8663c1e63924a4 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;icarus213_2_451&quot;&gt;{{cite journal |last1=Rivoldini |first1=A. |last2=Van Hoolst |first2=T. |last3=Verhoeven |first3=O. |last4=Mocquet |first4=A. |last5=Dehant |first5=V. |title=Geodesy constraints on the interior structure and composition of Mars |journal=Icarus |volume=213 |issue=2 |pages=451–472 |date=June 2011 |doi=10.1016/j.icarus.2011.03.024 |bibcode=2011Icar..213..451R|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00756913/document }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;science324_5928_736&quot;&gt;{{cite journal |last1=McSween |first1=Harry Y. |last2=Taylor |first2=G. Jeffrey |last3=Wyatt |first3=Michael B. |title=Elemental Composition of the Martian Crust |url=https://archive.org/details/sim_science_2009-05-08_324_5928/page/736 |journal=Science |volume=324 |issue=5928 |pages=736–739 |date=May 2009 |doi=10.1126/science.1165871 |pmid=19423810 |bibcode=2009Sci...324..736M|citeseerx=10.1.1.654.4713 |s2cid=12443584 }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=VSOP87&gt;{{cite journal |title=Numerical expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and planets |url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1994-02-10_282_2/page/663 |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=282 |issue=2 |pages=663–683 |date=February 1994 |last1=Simon |first1=J.L. |last2=Bretagnon |first2=P. |last3=Chapront |first3=J. |last4=Chapront-Touzé |first4=M. |last5=Francou |first5=G. |last6=Laskar |first6=J. |bibcode=1994A&amp;A...282..663S}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;konopliv2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Konopliv |first1=Alex S. |last2=Asmar |first2=Sami W. |last3=Folkner |first3=William M. |last4=Karatekin |first4=Özgür |last5=Nunes |first5=Daniel C. |last6=Smrekar |first6=Suzanne E. |last7=Yoder |first7=Charles F. |last8=Zuber |first8=Maria T. |display-authors=5 |title=Mars high resolution gravity fields from MRO, Mars seasonal gravity, and other dynamical parameters |journal=Icarus |volume=211 |issue=1 |date=January 2011 |pages=401–428 |bibcode=2011Icar..211..401K |doi=10.1016/j.icarus.2010.10.004}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Mallama_and_Hilton&quot;&gt;{{cite journal |title=Computing apparent planetary magnitudes for The Astronomical Almanac |journal=Astronomy and Computing |first1=Anthony |last1=Mallama |first2=James L. |last2=Hilton |volume=25 |pages=10–24 |date=October 2018 |doi=10.1016/j.ascom.2018.08.002 |bibcode=2018A&amp;C....25...10M |arxiv=1808.01973|s2cid=69912809 }}&lt;/ref&gt;

}}

== External links ==
{{Wiktionary|Mars}}
{{Sister project links}}
* {{curlie|Science/Astronomy/Solar_System/Planets/Mars/}}
* [https://web.archive.org/web/20100216233133/http://mars.jpl.nasa.gov/ Mars Exploration Program] at NASA.gov
* [https://trek.nasa.gov/mars/ Mars Trek – An integrated map browser of maps and datasets for Mars]
* [http://www.google.com/mars/ Google Mars] and [https://www.google.com/maps/space/mars/ Google Mars 3D], interactive maps of the planet
* [https://web.archive.org/web/20220422234825/http://www.geody.com/?world=mars Geody Mars], mapping site that supports [[NASA World Wind]], [[Celestia]], and other applications
* [https://gravitysimulator.org/spaceflight/operational-spacecraft-in-orbit-around-mars Interactive 3D Gravity simulation of the Martian system and all the operational spacecraft in orbit around it as of the 12'th of June 2020]

===Images===
* [http://photojournal.jpl.nasa.gov/targetFamily/Mars Mars images] by NASA's Planetary Photojournal
* [http://mars.jpl.nasa.gov/multimedia/ Mars images] by NASA's Mars Exploration Program
* [http://www.msss.com/science-images/ Mars images] by Malin Space Science Systems
* [http://hirise.lpl.arizona.edu/ HiRISE image catalog] by the University of Arizona

===Videos===
* [http://sos.noaa.gov/Datasets/dataset.php?id=224 Rotating color globe of Mars] by the National Oceanic and Atmospheric Administration
* [https://www.usgs.gov/media/videos/rotating-globe-mars-geology Rotating geological globe of Mars] by the United States Geological Survey
* {{YouTube|Jr1Xu2i-Uc0|NASA's ''Curiosity'' Finds Ancient Streambed – First Evidence of Water on Mars}} by The Science Channel (2012, 4:31)
* [http://themis.mars.asu.edu/node/5470 Flight Into Mariner Valley] by Arizona State University
* [https://www.flickr.com/photos/136797589@N04/32657197761/in/photostream/ High resolution video] simulation of rotating Mars by Seán Doran, showing [[Arabia Terra]], [[Valles Marineris]] and [[Tharsis]] (see [https://www.flickr.com/photos/136797589@N04/albums/72157680411399285 album] for more)
* [https://edition.cnn.com/videos/us/2020/03/04/curiosity-rover-panorama-mars-yn-orig.cnn Mars rover captures high-resolution panorama of its home] ([[NASA]])

===Cartographic resources===
* [http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/MARS/target Mars nomenclature] and [https://web.archive.org/web/20140308115343/http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/mars1to5mTHEMIS quadrangle maps with feature names] by the United States Geological Survey
* [http://pubs.usgs.gov/sim/3292/ Geological map of Mars] by the United States Geological Survey
* [http://planetologia.elte.hu/terkep/mars-viking-en.pdf Viking orbiter photomap] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090224211834/http://planetologia.elte.hu/terkep/mars-viking-en.pdf |date=2009-02-24 }} by Eötvös Loránd University
* [https://web.archive.org/web/20131027185557/http://planetologia.elte.hu/terkep/mars-mola-en.pdf Mars Global Surveyor topographical map] by Eötvös Loránd University</text>
      <sha1>44folxnhnhrktbfxhbmbc83d92drgm9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>နရ်ဂေသ် မောဟာမ္မဒဳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6644</id>
    <revision>
      <id>58537</id>
      <parentid>58192</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T00:23:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>1698</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>58537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32319" sha1="mnqv1vp1mk44evjh15et5894ekwo5ms" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = Narges Mohammadi
| image              = Narges Mohammadi (cropped).jpg
| caption            =
| native_name        = {{nobold|نرگس  محمدی}}
| birth_name         =
| birth_date         = {{Birth date and age|1972|4|21|df=yes}}
| birth_place        = [[Zanjan, Iran|Zanjan]], [[Pahlavi Iran|Iran]]
| death_date         = &lt;!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} or {{Death-date and age|Month DD, YYYY|Month DD, YYYY}} (death date then birth date) --&gt;
| death_place        =
| nationality        = Iranian
| native_name_lang   = ps
| other_names        = Narges Safie Mohammadi
| occupation         = Human rights activist
| organization       = [[Defenders of Human Rights Center]]&lt;br&gt;[[National Council for Peace]]
| known_for          =
| movement           = [[Neo-Shariatism]]&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pourmokhtari Yakhdani|first=Navid|date=2018|title=Iran's Green Movement: A Foucauldian Account of Everyday Resistance, Political Contestation and Social Mobilization in the Post-Revolutionary Period|publisher=Department of Political Science, University of Alberta|publication-place=Edmonton|type=Ph.D.|url=https://era.library.ualberta.ca/items/6b552565-6ff8-45a0-a0eb-9d84779db9ec/view/f22a648d-1faf-4f2e-8d71-f0525e09a66e/Pourmokhtari_Navid_201803_PhD.pdf|access-date=5 June 2021|page=178}}&lt;/ref&gt;
| children           = 2
| awards             = {{ubl|[[Alexander Langer Award]] (2009)|[[Andrei Sakharov Prize (APS)]] (2018)|[[Nobel Peace Prize]] (2023)}}
| spouse             = {{marriage|[[Taghi Rahmani]]|1999}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rferl.org/a/1079544.html|title=Iran: Activist 'Dynamic Duo' Fight for Human Rights|date=27 February 2008|author=Farangis Najibullah|work=Radio Free Europe/Radio Liberty|access-date=10 March 2017}}&lt;/ref&gt;
}}
'''နရ်ဂေသ် မောဟာမ္မဒဳ''' {{Lang-en|Narges Mohammadi}}, نرگس محمدی)(ၜံင် ၂၁ ဨပြဳ ၁၉၇၂) ဂှ် ဒှ်သၟာတဝ်စၞေဟ် သွက်အခေါင်အရာမၞိဟ် ပ္ဍဲဍုင်အဳရာန်၊ ညးမကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗဴ ကေုာံ အစာသိပ္ပံ မွဲတၠရ။ ညးဂှ် ဒှ် ဒုဥက္ကဋ္ဌ ဂကောံဒစဵုဒၞာအခေါင်အရာမၞိဟ် (Defenders of Human Rights Center - DHRC) မဒှ် ဂကောံ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ညးမကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗဴၜိုဟ်လလံ ရှဳရိန် အဳဗဒဳ (Shirin Ebadi) ရ။&lt;ref name=G&gt;{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/iran-blog/2012/apr/26/iran-activist-narges-mohammadi-jailed |title=Iranian human rights activist Narges Mohammadi arrested |author=Saeed Kamali Dehghan |author-link=Saeed Kamali Dehghan |date=26 April 2012 |work=The Guardian |access-date=31 October 2012 |archive-date=15 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615233544/http://www.guardian.co.uk/world/iran-blog/2012/apr/26/iran-activist-narges-mohammadi-jailed |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ညးဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မဟီု ဒစဵုဒစး လတူ သၞောဝ်အေဿလာမ်အဳရာန် မကၟာတ်လဒဵု အခေါင်မၞိဟ်ဗြဴတအ်မွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.dw.com/fa-ir/%D9%86%D8%B1%DA%AF%D8%B3-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%DB%8C-%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%AA%D9%86%D8%A7%D8%B9-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D8%B1%D9%87%D9%85-%D8%B4%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA/a-66319896 | title=نرگس محمدی: قدرت امتناع زنان، قدرت استبداد را درهم شکسته است – Dw – ۱۴۰۲/۴/۳۱ | website=[[Deutsche Welle]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.bbc.com/persian/articles/cw08l0ey1rro | title=نرگس محمدی: زنان و مبارزه با حجاب اجباری، راهبرد پایان دادن به جمهوری اسلامی هستند | date=13 April 2023 }}&lt;/ref&gt; ဂိတုမေ ၂၀၁၆ ဂှ် ညးဒးဒုင် ဖျေဟ်ထံင် ပွိုင် ၁၆ သၞာံ ဟိုတ်နူ ကဵု မချဳဓရာင် ပရေင်အခေါင်အရာမၞိဟ် မဒစဵုဒစး သၞောဝ်အမိင်ဂမ္စိုတ်ရ။&lt;ref name=U&gt;{{cite web |url=https://www.theguardian.com/global-development/2016/may/24/narges-mohammadi-iranian-activist-un-condemns-10-year-jail-sentence |title=UN condemns 16-year jail sentence for Iranian activist Narges Mohammadi |author=Saeed Kamali Dehghan |author-link=Saeed Kamali Dehghan |date=24 May 2016 |work=The Guardian |access-date=11 January 2019 }}&lt;/ref&gt; ညးဂွံတိတ်ဗၠး နူထံင် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၀၊ ဆဂး စိုပ်သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် က္လေင်ပၠုပ်ထံင် ကုညးပၠန်၊ ဟိုတ်နူ ညးဒစဵုဒစး လတူမကၟာတ်ဒၟံင် အခေါင်အရာ မၞိဟ်ဗြဴတအ်ရ။

ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ ၂၀၂၃ အဃော ညးမနွံဒၟံင် အပ္ဍဲထံင်ဂှ် ဂွံဒုင်ပအပ်ကဵု လာပ်နဝ်ဗဴၜိုဟ်လလံ ၂၀၂၃ &quot;ဟိုတ်နူ မလုပ်ဒၟံင် ပေါဲဗတိုက် ကိစ္စမဍဵုဍိုက် မၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲ အဳရာန်၊ တုဲပၠန် ပေါဲဗတိုက်ညးဂှ် ဒှ်အရာ မသၠုင်ပ္တိုန်ကဵု အခေါင်အရာမၞိဟ် ကေုာံ အခေါင်ဗၠးၜး သွက်ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ်&quot;ရ။&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-10-06 |title=Nå blir det klart hvem som får Nobels fredspris 2023 |url=https://www.aftenposten.no/norge/i/4oe5MR/narges-mohammadi-faar-nobels-fredspris-2023 |access-date=2023-10-06 |website=www.aftenposten.no |language=nb}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=‘Victory is near’: Jailed Iranian activist wins Nobel Peace Prize |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/6/irans-narges-mohammadi-wins-2023-nobel-peace-prize |access-date=2023-10-07 |website=www.aljazeera.com |language=en}}&lt;/ref&gt; ဝန်ဇၞော် ကာဍုင်သအာင် အဳရာန် ဒစဵုဒစး လတူမကဵု ပအပ်လာပ်နဝ်ဗဴ ကုနရ်ဂေသ် မောဟာမ္မဒဳ ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Spokesman Raps Political Move to Award Nobel Peace Prize to Iranian Convict - Politics news |url=https://www.tasnimnews.com/en/news/2023/10/07/2967366/spokesman-raps-political-move-to-award-nobel-peace-prize-to-iranian-convict |access-date=7 October 2023 |work=Tasnim News Agency |agency=Tasnim News |publisher=tasnimnews.com |date=7 October 2023 |location=Tehran |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ဝင်အတိက် ==
မောဟာမ္မဒဳ က္တဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂိတုဨပြဳ ၂၁၊ ၁၉၇၂&lt;ref name=PBS&gt;{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2012/05/profile-nationalist-religious-and-steadfast-narges-mohammadi.html |title=Nationalist, Religious, and Resolute: Narges Mohammadi |author=Muhammad Sahimi |date=10 May 2012 |publisher=PBS |access-date=31 October 2012 |archive-date=29 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629071816/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2012/05/profile-nationalist-religious-and-steadfast-narges-mohammadi.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ ဍုင်ဇာန်ဇန် (Zanjan) ရးနိဂီုအဳရာန်၊ တုဲ ဇၞော်ဂေါဝ်လဝ် ပ္ဍဲဍုင် Qorveh]], Karaj၊ ကေုာံ Oshnaviyeh။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://english.sawtbeirut.com/world/iranian-human-rights-activist-narges-mohammadi-gets-nobel-peace-prize/ |title=Iranian human rights activist Narges Mohammadi gets Nobel Peace Prize |date=6 October 2023 |work=sawtbeirut.com |access-date=6 October 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231007061626/https://english.sawtbeirut.com/world/iranian-human-rights-activist-narges-mohammadi-gets-nobel-peace-prize/ |archivedate=7 October 2023 |accessdate=7 October 2023}}&lt;/ref&gt; ညးတိုန် တက္ကသိုလ် Qazvin International University တုဲ က္လိဂွံ ဒဳဂရဳ ရူပဗေဒ၊ တုဲ ဒှ်အစာအေန်ဂျိနဳယျာမွဲတၠရ။ အဃောညးမဒှ်ဒၟံင် ဘဝကွးဘာတက္ကသိုလ်ဂှ် ညးချူ လိက်ပရေင် မဆေင်ကဵု အခေါင်အရာမၞိဟ်ဗြဴ ပ္ဍဲလိက်ပရိုင်ကွးဘာတုဲ ဒးဒုင်ရပ် ပ္ဍဲသဘင်ကောံဓရီု ကွးဘာဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=PBS/&gt;&lt;ref name=ALF/&gt; ညးဂှ် သီုပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံတွိုန်ဒဵုမွဲ (mountain climbing group)၊ ဆဂး ဗွဲကြဴ ဟိုတ်နူ ပါလုပ် ပ္ဍဲပရေင်ချဳဓရာင် ပရေင်ဍုင်ကွာန်တုဲ ဒးပ္တိတ်ထောအ် နူကဵု ဂကောံဂှ်ရ။&lt;ref name=PBS/&gt;

မောဟာမ္မဒဳ လုပ်ကၠောန် ကမၠောန် နဒဒှ် အစာပရိုင် တုဲပၠန် ချူလဝ် လိက်ပရေင်ဍုင်ကွာန် မွဲကၞပ် မနွံယၟု &quot;မကလေင်ပလေဝ်၊ ဗျူဟာ ကေုာံ နဲကဲ''The reforms, the Strategy and the Tactics''။&lt;ref name=ALF/&gt; စတမ် နူသၞာံ ၂၀၀၃ ဂှ် ညးလုပ် ဂကောံဒစဵုဒၞာအခေါင်အရာမၞိဟ် (Defenders of Human Rights Center - DHRC) မဒှ်ဂကောံ ညးမကလိဂွံလာပ်နဝ်ဗဴၜိုဟ်လလံ ရှဳရိန် အဳဗဒဳ (Shirin Ebadi) မဒက်ပ္တန်လဝ် မအာဂတပၠတရဴဒၟံင်ရ။&lt;ref name=PBS/&gt; ဗွဲကြဴညိ ညးဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ဒုဥက္ကဋ္ဌ ဂကောံဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;G&quot;/&gt;

သၞာံ ၁၉၉၉ ဂှ် ညးဒက် ဘဝသ္ၚိကၟိန် ကုအစာပရိုင် တဂ်ဟဳ ရဟမနဳ (Taghi Rahmani) ညးမဒှ် အစာပရိုင်တုဲ ညးလေဝ် ဒးဒုင်ရပ်ကီုရ။&lt;ref name=PBS/&gt;&lt;ref name=ALF/&gt; ကြဴနူ ရဟမနဳ မဒးဒုင် ဖျေဟ်ထံင် ပွိုင် ၁၄ သၞာံတုဲ ညးပြံင်အာ မံင် ပ္ဍဲပြင်သေတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၂၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် မောဟာမ္မဒဳ ဟွံပြံင်ဗက် တြုဟ်တၠသ္ၚိဇကု၊ ညးဆက် ကၠောန်ဒၟံင် ကမၠောန် သွက်အခေါင်အရာမၞိဟ် ပ္ဍဲအဳရာန် ဖိုဟ်ရ။&lt;ref name=G/&gt; မောဟာမ္မဒဳ ကဵု ရဟမနဳ က္လိဂွံ ကောန််ကၟာၜါ။&lt;ref name=PBS/&gt;&lt;ref name=G/&gt;

== မဒးဒုင်ထံင် ==
မောဟာမ္မဒဳ ဒးဒုင်ရပ် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၈၊ ဟိုတ်နူ ဟီုပါ်ပါဲဒး အလဵုအသဳအဳရာန် တုဲ ဒးဒုင်ထံင် မွဲသၞာံရ။&lt;ref name=ALF/&gt; ပ္ဍဲ ဂိတုဨပြဳ ၂၀၁၀ ဂှ် ညးဒးဒုင်ကော် နူကဵု ရုင်ဗစာပၠန်ဂတးအေဿလာမ္မိစ် ဟိုတ်နူ လုပ်ဂကောံဒစဵုဒၞာအခေါင်အရာမၞိဟ်။ ထ္ပက်ကဵု သြန် ဒဝ်လာ မသုန်လက်တုဲ ညး ဂွံဗၠးတိတ်ကၠုင် ဗွဲမပြဟ်ရ။ ဆဂး ခြာဟွံလအ်ဂှ် ဒးဒုင် က္လေင်ရပ်ပၠန်တုဲ ဒးဒုင်ဖျေဟ်ထံင် ပ္ဍဲထံင်အဳဝိန် (Evin prison) ရ။ &lt;ref name=PBS/&gt;&lt;ref name=G2/&gt; အခိင်ညးမနွံ ပ္ဍဲထံင်ဂှ် ပရေင်ထတ်ယုက်ညး ဍိုန်လျတုဲ က္တဵုဒှ် ယဲမတုပ်ညံင် ယဲအဳပိလေပ်သဳ (epilepsy)၊ ကတေင် ကောန်ကၞိတအ်ဂှ် ဍိုန်လျစှ်ေအာရ။ ကြဴနူ မဒးထံင် ၜိုတ် မွဲဂိတုတုဲ ဂွံဗၠးတိတ်ကၠုင် သွက်ဂွံ လွဳယဲမ္ၚးရ။&lt;ref name=G2&gt;{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2011/sep/28/iranian-activist-narges-mohammadi-jailed |title=Iranian activist Narges Mohammadi jailed for 11 years |author=Saeed Kamali Dehghan |date=28 September 2011 |work=The Guardian |access-date=31 October 2012 |archive-date=8 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120808070324/http://www.guardian.co.uk/world/2011/sep/28/iranian-activist-narges-mohammadi-jailed |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ဂိတုဂျူလာင် ၂၀၁၁ ဂှ် ညးဒးဒုင် စုတ်စောဲဒုဟ်ပၠန်&lt;ref name=PBS/&gt; နကဵု ဒုဟ် ပရေင်ဒစဵုဒစး ပရေင်ဂီုကၠီုဍုင်၊ လုပ်ဂကောံဒစဵုဒၞာအခေါင်အရာမၞိဟ်၊ တုဲပၠန် ဟီုပါ်ပါဲ လတူအလဵုအသဳရ။&lt;ref name=G2/&gt; ဂိတုသေပ်တေမ္ဗာ ဂှ် ညးဒးဒုင်ဖျေဟ်ထံင် ပွိုင် ၁၁ သၞာံရ။ မောဟာမ္မဒဳ ဟီု၊ စပ်ကဵု အမှုညးဂှ် ညးဂွံတီကေတ် နူကဵု သၟာသၞောဝ်ညးဟေင်၊ ညးဂွံဒုင်တဲ လိက်နူ ရုင်ဗစာ ၂၃ မုက်၊ ချူလဝ် ပ္ဍဲလိက်ဂှ် နကဵု ဒုဟ်မပါ်ပါဲအလဵုအသဳရ။&lt;ref name=G2/&gt; In March 2012, the sentence was upheld by an appeals court, though it was reduced to six years.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/iran-blog/2012/mar/07/iran-arrests-journalists-activists |title=Iran steps up crackdown on journalists and activists |author=Saeed Kamali Dehghan |date=7 March 2012 |work=The Guardian |access-date=31 October 2012 |archive-date=23 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120723132537/http://www.guardian.co.uk/world/iran-blog/2012/mar/07/iran-arrests-journalists-activists |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ဨပရဳ ၂၆ ဂှ် ညးဒးဒုင်ရပ် သွက်ဂွံ အာဒုင်ထံင်ရ။&lt;ref name=G/&gt;

ပြဝမရပ်ဖျေဟ်ထံင် ညးဂှ် နကဵု ဝန်ဇၞော်ကာဍုင်သအာင် ဗြိတိန် ပါ်ပါဲ လတူအလဵုအသဳအဳရာန်ရ။ &lt;ref name=G2/&gt; [[Amnesty International]] designated her a [[prisoner of conscience]] and called for her immediate release.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.amnesty.org/fr/documents/mde13/026/2012/fr/ |title=Urgent Action: human rights Defender imprisoned |date=30 April 2012 |publisher=Amnesty International |access-date=3 May 2012}}&lt;/ref&gt; နူကဵု ဂကောံအစာပရိုင် မသက္ကုပယျဵု (Reporters Without Borders) ဟီု မဖျေဟ်ထံင် မောဟာမ္မဒဳ ပ္ဍဲထံင်ဂှ် ဒှ်အရာ မနွံကဵု အန္တရာယ်လမျီုညးရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://en.rsf.org/iran-lives-of-several-imprisoned-10-07-2012,42995.html |title=Lives of several imprisoned journalists and netizens in danger |date=10 July 2012 |publisher=Reporters Without Borders |access-date=31 October 2012 |archive-date=13 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120913053131/http://en.rsf.org/iran-lives-of-several-imprisoned-10-07-2012,42995.html |url-status=live |accessdate=7 October 2023 |archivedate=13 September 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120913053131/http://en.rsf.org/iran-lives-of-several-imprisoned-10-07-2012,42995.html }}&lt;/ref&gt; ဂျူလာင် ၂၀၁၂ ဂှ် နူကဵု ဂကောံမၞိဟ်ဂၠးတိဂမၠိုင် အာတ်မိက် ညံင်ဂွံဗလးကဵုညးရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.kirk.senate.gov/?p=press_release&amp;id=550 |title=International Lawmakers Call on Iran to Release Narges Mohammadi |date=26 July 2012 |publisher=kirk.senate.gov |access-date=31 October 2012 |archive-date=17 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017000417/http://www.kirk.senate.gov/?p=press_release&amp;id=550 |url-status=dead |accessdate=7 October 2023 |archivedate=6 December 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141206083455/http://www.kirk.senate.gov/?p=press_release&amp;id=550 }}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲဂျူလာင် ၃၁၊ ၂၀၁၂ ဂှ် မောဟာမ္မဒဳ ဂွံဗၠးတိတ်ကၠုင် နူကဵုထံင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fidh.org/Iran-List-of-human-rights-12235|title=Iran: List of human rights defenders behind bars|website=Worldwide Movement for Human Rights|access-date=13 June 2017}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ၃၁ အံက်တဝ်ဗါ ၂၀၁၄ ဂှ် မောဟာမ္မဒဳ ဟီုဂလာန် ပါ်ပါဲ ဗီုမၞိဟ်စၞးစၠတ်ဓဝ်တအ် မုအခေါင်ဟီုဟွံမဲ၊ မၞိဟ်မချဳဓရာင် သွက်အခေါင်အရာမၞိဟ် Sattar Beheshti ဒးချိုတ်အာ နူကဵု ပွမၜုင်တက်ပျဲပျာံဂှ်လေဝ် မၞိဟ်ဂံင် ဟီုဟွံမဲ။ လဟီုဝဳဒဳယောညးဂှ် ပြးအာ ပ္ဍဲကဵု မဳဒဳယာမှာဇန် ဗွဲမပြဟ်ရ။ ဟိုတ်နူ လဟီုဏအ်တုဲ နူကဵု ရုင်ဗစာ ကော်ဆဵုပၠန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gc4hr.org/news/view/818|title=Iran: Judicial Harassment of Human Rights Activist Narges Mohammadi|website=www.gc4hr.org|access-date=13 June 2017}}&lt;/ref&gt;

ဂိတုမေ ၅၊ ၂၀၁၅ ဂှ် မောဟာမ္မဒဳ ဒးဒုင်ရပ် နကဵု ဒုဟ်တၞဟ်မွဲပၠန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/05/06/world/middleeast/iran-arrests-prominent-rights-activist.html|title=Iran Arrests Prominent Rights Activist|first=Thomas|last=Erdbrink|newspaper=The New York Times|date=5 May 2015|access-date=13 June 2017}}&lt;/ref&gt; နူကဵု ရုင်ဗစာ ဖျေဟ်ဒုဟ် လတူညး ထံင်စှ်သၞာံ နကဵု ဒုဟ်မစန်ဒက်မၞိဟ် မဟွံလုပ်ကဵု သၞောဝ်၊ မသုန်သၞာံ ဟိုတ်နူ ကဵုအန္တရာယ် ကုပရေင်ဂီုကၠီုဍုင်၊ မွဲသၞာံ ဟိုတ်နူဟီု ပရးဝါဒ ပါ်ပါဲအလဵုအသဳ အခိင်ညးမဆဵုဂဗ ဒုင်ပအေန်တာပျူ ကုအစာပရိုင် နူဥရောပရ။&lt;ref name=&quot;Iran Human Rights Defenders Report&quot;&gt;{{Cite news|url= https://iranhr.net/media/files/HRD_Report_Iran_Human_Rights_Eng.pdf |title= Iran Human Rights Defenders Report |work= Iran Human Rights |date= 12 November 2020|access-date= Mar 10, 2021 }}&lt;/ref&gt; ဇာန္နဝါရဳ ၂၀၁၉ ဂှ် ညးထ္ၜးဆန္ဒအေင်စၞ ကေုာံ တးပါဲ ဟွံဒုင်လွဳယဲ ပ္ဍဲကဵု ထံင်ရ။&lt;ref name=Z&gt;{{cite news |url=https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/zaghari-ratcliffe-to-go-on-hunger-strike-in-iranian-jail-1.3746838 |title=Zaghari-Ratcliffe to go on hunger strike in Iranian jail |date=3 January 2019 |newspaper=The Irish Times |access-date=11 January 2019 }}&lt;/ref&gt; ဂျူလာင် ၂၀၂၀ ဂှ် ညးဒှ်ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ တုဲ အဝ်ဂေတ်ဂှ် ညးဂွံဗၠး နူကဵု ယဲဂှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dw.com/en/iran-frees-activist-narges-mohammadi-cuts-her-sentence/a-55207239|title=Iran frees activist Narges Mohammadi, cuts her sentence|publisher=[[Deutsche Welle]]|date=8 October 2020|access-date=1 May 2021}}&lt;/ref&gt; အံက်တဝ်ဗါ ၈၊ ၂၀၂၀ ဂှ် ညးဂွံတိတ်ဗၠး နူကဵု ထံင်ရ။ &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-iran-rights-idUSKBN26T1Q4|title=Iran frees prominent rights activist, news agency reports|newspaper=Reuters|date=8 October 2020}}&lt;/ref&gt;

ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၇၊ ၂၀၂၁ ဂှ် ညးတြးပ္တိတ် ဝဳဒဳယော မလဴထ္ၜး ပရူ ဒဒှ်ရ ညးဒးဒုင် ဖျေဟ်ထံင် ၜါအလန် သီုဟွံမဲကဵုဒုဟ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဝဳဒဳယောဂှ် ညးဟီု ဒဒှ်ရ ညးဒုင်ပကီုပရာပ် လိင်။ တုဲပၠန် ညးဒှ် ဂဝိင် လတူမၞိဟ်ဗြဴ မဒးဒၟံင်ထံင်ဂမၠိုင်။&lt;ref name=&quot;2020 Annual Report on the Death Penalty in Iran&quot;&gt;{{Cite news|url= https://iranhr.net/media/files/Rapport_iran_2021-gb-290321-BD.pdf |title= 2020 Annual Report on the Death Penalty in Iran |work= Iran Human Rights |date= 30 March 2021| access-date= 10 April 2021 }}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲဂိတုမေ ၂၀၂၁ ဂှ် နူကဵု ရုင်ဗစာ ၁၁၈၈ ဂှ် ဖျေဟ်ထံင်ညး ၜါသၞာံကဝက်တုဲ ဂတဂှ် ၜါဂိတုဂှ် ညးကလိဂွံလိက် သွက်ဂွံအာဒုင်ထံင်ဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;amnesty.org&quot;&gt;{{Cite web|date=18 November 2021|title=Iran: Release arbitrarily detained rights activist at imminent risk of flogging|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/11/iran-release-narges-mohammadi/|access-date=23 November 2021|website=Amnesty International|language=en}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲ ၁၆ နဝ်ဝေမ္ဗာ ၂၀၂၁ ဂှ် မောဟာမ္မဒဳ ဒးဒုင်ရပ် ပ္ဍဲ ခရာဲ (Karaj)၊ ခရိုင်အလ်ဗေါရ်ဇ် (Alborz) ပ္ဍဲ သဘင်မဗှ်ဗၞုဟ် အဳဗြဟိန် ခေတဗ္ဒါ (Ebrahim Ketabdarابراهیم کتابدار) ညးမဒးဒုင် ဂစိုတ်လဝ် ကုဒပ်ပၞာန်အဳရာန် ပ္ဍဲအခိင်ထ္ၜးဆန္ဒအလုံဍုင် ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေမ္ဗာ ၂၀၁၉ ဂှ်ရ။ &lt;ref&gt;{{cite news |last1=Sinaee |first1=Maryam |title=Prominent Rights Activist To Receive Lashes, Serve Time After Her Arrest |url=https://www.iranintl.com/en/20211117683723 |access-date=6 October 2023 |work=[[Iran International]] |date=6 October 2023 |language=en}}&lt;/ref&gt; ကိစ္စ မရပ်ညးဂှ် နကဵု ဂကောံ Amnesty International ကဵု International Federation for Human Rights တအ် ဒစဵုဒစး လတူအလဵုအသဳ အဳရာန် ဗွဲမဇၞော် ကုဒြဟတ်ကီုရ။&lt;ref name=&quot;amnesty.org&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=IRAN: Narges Mohammadi back in prison to serve her 30 months prison sentence |url=https://www.fidh.org/en/region/asia/iran/iran-narges-mohammadi-back-in-prison-to-serve-her-30-months-prison |website=International Federation for Human Rights |access-date=6 October 2023 |language=en |date=19 November 2021}}&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲဒဳဇြေမ္ဗာ ၂၀၂၂ အခိင်ကာလ ထ္ၜးဆန္ဒ မဟသ အမိနိ (Mahsa Amini protests) ဂှ် မောဟာမ္မဒဳ လဴထ္ၜးကဵု ဌာနပရိုင်ဘဳဘဳသဳ ဒဒှ်ရ ညးဗြဴ မဒးဒုင်ရပ်တအ် ဒးဒုင် ပကီုပရာပ်လိင်ကီု သီုကဵု ဒးဒုင်ပျဲပျာံရ။ &lt;ref&gt;{{cite news |last1=Greenall |first1=Robert |title=Iran protests: Activist Narges Mohammadi details 'abuse' of detained women |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-64084709 |access-date=6 October 2023 |work=BBC News |date=24 December 2022}}&lt;/ref&gt; ဇာန္နဝါရဳ ၂၀၂၃ ဂှ် ညးပလံင်ပ္တိတ် ပရိုင် နူကဵု ထံင် ပရူ မၞိဟ်ဗြဴ မနွံဒုင်ကြိုင်လဝ် ပ္ဍဲထံင်အဳဝိန်ဂှ် ၅၈ တၠ၊ ဗီုဒးဒုင် ပျဲပျာံကၠုင်လဝ် နာနာသာ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Jailed Rights Activists Recounts Ordeal Of Women In Evin Prison |url=https://www.iranintl.com/en/202301195861 |access-date=6 October 2023 |work=[[Iran International]] |date=6 October 2023 |language=en}}&lt;/ref&gt; ပၞောဝ်မၞိဟ်ဗြဴတအ်ဂှ် မၞိဟ် ၅၇ တၠဂှ် ဒးဒုင် ကြိုင်လဝ် ပ္ဍဲဒၞာဲစၟဳစၟတ် ပွိုင် ၈၃၅၀ တ္ၚဲ။&lt;ref&gt;{{cite news |title=Released Female Detainees Chant Anti-Regime Slogans In Front Of Evin Prison |url=https://www.iranintl.com/en/202302090191 |access-date=6 October 2023 |work=[[Iran International]] |date=6 October 2023 |language=en}}&lt;/ref&gt; ၅၆ ဂှ် သီုဖအိုတ် ဒးဒုင်ဖျေဟ်ထံင် ၃၃၀၀ ဂိတု&lt;ref&gt;{{cite web |title=Narges Mohammadi |url=https://iran-protests.com/narges-mohammadi/ |publisher=IRAN-PROTESTS.com |access-date=6 October 2023 |accessdate=7 October 2023 |archivedate=6 October 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231006152228/https://iran-protests.com/narges-mohammadi/ }}&lt;/ref&gt;

== လာပ်ဂမၠိုင် ==
မောဟာမ္မဒဳ ဂွံဒုင် ပူဇဴ လာပ်ဂမၠိုင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ။
* 2009 [[Alexander Langer Award]], named for peace activist [[Alexander Langer]]. The award carried a 10,000-euro honorarium.&lt;ref name=&quot;ALF&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.alexanderlanger.org/en/604/2538 |title=Narges Mohammadi, from Iran, {{sic|recep|ient|nolink=y}} of the international Alexander Langer award 2009 |date=18 June 2009 |publisher=Alexander Langer Foundation |access-date=31 October 2012 |archive-date=15 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615233544/http://www.guardian.co.uk/world/iran-blog/2012/apr/26/iran-activist-narges-mohammadi-jailed |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* 2011 [[Per Anger Prize]], the Swedish governments international award for human rights&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2011: Narges Mohammadi |url=https://www.levandehistoria.se/english/remembrance/2011-narges-mohammadi |access-date=2023-10-06 |website=Forum för Levande Historia}}&lt;/ref&gt;
* 2016 Weimar Human Rights Award&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2016-12-11 |title=Iran: Human rights prize awarded to Iranian woman, Nargess Mohammadi |url=https://women.ncr-iran.org/2016/12/11/iran-human-rights-prize-awarded-to-iranian-woman-nargess-mohammadi/ |access-date=2023-10-06 |website=NCRI Women Committee |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 2018 [[Andrei Sakharov Prize (APS)|Andrei Sakharov Prize]] from the [[American Physical Society]]&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018 |title=2018 Andrei Sakharov Prize Recipient |url=https://www.aps.org/programs/honors/prizes/prizerecipient.cfm?last_nm=Mohammadi&amp;first_nm=Narges&amp;year=2018 |website=American Physical Society}}&lt;/ref&gt;
* 2022 Recognition as one of [[BBC]]'s [[100 Women (BBC)|100 inspiring and influential women]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/resources/idt-75af095e-21f7-41b0-9c5f-a96a5e0615c1|title=BBC 100 Women 2022: Who is on the list this year? |date= 6 December 2022|access-date=7 December 2022 |language=en}}&lt;/ref&gt; 
* 2023 [[Olof Palme Prize]] from the Swedish Olof Palme Foundation, jointly with Marta Chumalo and [[Eren Keskin]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2023 – Marta Chumalo, Eren Keskin and Narges Mohammade {{!}} OLOF PALMES MINNESFOND |url=https://www.palmefonden.se/2023-marta-chumalo-eren-keskin-and-narges-mohammade/|website=palmefonden.se |access-date=2023-10-06 |language=sv-SE}}&lt;/ref&gt;
* 2023 PEN/Barbey Freedom to Write Award from [[PEN America]]&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-05-15 |title=Imprisoned Iranian activist Narges Mohammadi to receive PEN America's Freedom to Write Award |url=https://apnews.com/article/narges-mohammadi-pen-america-iranian-2d8011ba97ec8972ca2bba112dcbcb89 |access-date=2023-10-06 |website=AP News|first=Hillel|last=Italie |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 2023 [[UNESCO/Guillermo Cano World Press Freedom Prize]], Shared with [[Elaheh Mohammadi]] and [[Niloofar Hamedi]].&lt;ref&gt;{{cite news |title=Three imprisoned Iranian women journalists awarded 2023 UNESCO/Guillermo Cano World Press Freedom Prize |url=https://www.unesco.org/en/articles/three-imprisoned-iranian-women-journalists-awarded-2023-unesco/guillermo-cano-world-press-freedom |access-date=3 May 2023 |publisher=UNESCO}}&lt;/ref&gt;
* 2023 [[Nobel Peace Prize]] &quot;for her fight against the oppression of women in Iran and her fight to promote human rights and freedom for all&quot;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Jailed Iranian activist Narges Mohammadi wins 2023 Nobel Peace Prize |url=https://www.reuters.com/world/jailed-iranian-activist-narges-mohammadi-wins-2023-nobel-peace-prize-2023-10-06/ |access-date=6 October 2023 |work=[[Reuters]]|first1=Gwladys|last1=Fouche|first2=Tom|last2=Little |date=6 October 2023}}&lt;/ref&gt; Four other Iranian women were also candidated Niloufar Hamedi, Elahe Mohamadi, Masih Alinejad, Nargest Setude.&lt;ref&gt;https://www.iranintl.com/202310046263&lt;/ref&gt; POTUS congratulated her and mentioned Armita Gravand.&lt;ref&gt;https://www.iranintl.com/202310062114&lt;/ref&gt; High Council of Human Rights condemned her as well as calling her a criminal.&lt;ref&gt;https://www.iranintl.com/202310062114&lt;/ref&gt;

In 2010, when Nobel Peace laureate [[Shirin Ebadi]] won the [[Felix Ermacora Human Rights Award]] she dedicated it to Mohammadi. &quot;This courageous woman deserves this award more than I do,&quot; Ebadi said.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.rferl.org/a/Iranian_Nobel_Laureate_Dedicates_Prize_To_Jailed_Colleague/2073425.html|title=Iranian Nobel Laureate Dedicates Prize To Jailed Colleague|date=June 16, 2010|work=Radio Free Europe}}&lt;/ref&gt;


==နိဿဲ==
{{Reflist}}

{{Defaultsort:မောဟာမ္မဒဳ, နရ်ဂေသ်}}
[[Category:မၞိဟ်ဗြဴဂမၠိုင်]]
[[Category:မၞိဟ် နူ အဳရာန်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ညးမချဳဒရာင် သွက် အခေါင်အရာမၞိဟ်]]
[[Category:ညးမကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗေဝ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:သၠးဂၠံဂဝ် ၁၉၇၂]]</text>
      <sha1>mnqv1vp1mk44evjh15et5894ekwo5ms</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပညာစိုတ် အာရီုသၟူ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9562</id>
    <revision>
      <id>58581</id>
      <parentid>51950</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:28:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[စိုတ်ပညာ အာရီုသၟူ]] ဇရေင် [[ပညာစိုတ် အာရီုသၟူ]]</comment>
      <origin>51950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7774" sha1="ppij2hw9olv5ozwdx9eo8ldsxt84cyr" xml:space="preserve">'''စိုတ်ပညာ အာရီုသၟူ''' (အင်္ဂလိက်: ''Olfactory Psychology / Psychology of Scent'', အဳတလဳ: ''Psicologia dell'Olfatto'') ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍပညာ မကတ်လ္ၚတ်၊ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပါ်ခြာ ပရေင်ဆက်စၠောံ အကြာ အာရီုသၟူ (Sense of Smell)၊ အကာဲအရာစိုတ်ဓာတ် (Emotions) ကေုာံ သမ္တီလက္ကရဴ (Memories) ရ။ ပ္ဍဲလောက အနုသုခုမရသမြမောဝ် အဳတလဳ (Italian Haute Perfumery) မ္ဂး၊ ပညာဏအ်ဂှ် ဒှ်သဇိုင်အဓိက သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် မြမောဝ် မမာန်လွဳၜံင်ပတိုန် ရသစိုတ် ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗဘဝ ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။

== သဇိုင်သိပ္ပံ ကေုာံ သၞောတ်ဝ်လိမ်ဗေက် (The Limbic System) ==
ပ္ဍဲစိုတ်ပညာ အာရီုသၟူမ္ဂး၊ သၟူအမြာဲဂှ် ဒှ်အာရီုမွဲဓဝ် မဟွံဒးဒုင်ပါ်ခြာ နကဵုညာဏ်တွဵု (Rational filter) တုဲ ဍေံလုပ်စိုပ်အာ တပ်တပ် ဇရေင် -

* '''သၞောတ်ဝ် လိမ်ဗေက် (Limbic System):''' ဒှ်ဒၞာဲ က္ဍဟ်မထိင်ဒဝ်လဝ် ရသစိုတ်ဓာတ် ကေုာံ သမ္တီ။
* '''အာမဳဒါလာ (Amygdala):''' ဒၞာဲမကောပ်ကာဲ အကာဲအရာစိုတ် (မိပ်၊ ဖေက်၊ ဆာန်)။
* '''ဟိပ်ပိုကမ်ပတ် (Hippocampus):''' ဒၞာဲမသမ္တီလဝ် ပရူပရာလက္ကရဴ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ရသမြမောဝ်မွဲမွဲဝွံ ဍေံမာန်ကတဵုဗဒှ်ကဵု &quot;သတ္တိသမ္တီ ပရုသ်&quot; (Proustian Memory Effect) မတွဟ်ဂး ပွမကလေင်ညာတ်ကေတ် သမ္တီလက္ကရဴ ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ညံင်ရဴ မကလေင်ဂျိုင်ကၠုင်တၟိကီုရ။

== ဒဿန အနုသုခုမမြမောဝ် အဳတလဳ ==
တၠပညာရသမြမောဝ် အဳတလဳ (Il Naso / The Nose) တအ် သုင်စောဲ စိုတ်ပညာအာရီုသၟူ နကဵုလညာတ်ဒဿန (၃) သာ်ရ -

# '''L'Emozione Liquida (ရသစိုတ်ဓာတ် ဍာ်):''' မြမောဝ်ဂှ် ဟွံသေင်ဆ ဍာ်မောဝ်မောဝ်၊ ဍေံဒှ် &quot;စိုတ်ဓာတ် မဖျေံလဝ်ဗီုပြင်ဍာ်&quot; ရ။ ဥပမာ - ရသသတ် Bergamot (နူ Calabria) ဂှ် ညးတအ်စကာ သွက်ဂွံလွဳၜံင်ပတိုန် စိုတ်ဓာတ် [[ပျူပျူမြဟ်မြဟ်]] ကေုာံ လျးတ္ၚဲ ပ္ဍဲကသီု။
# '''Il Ponte della Memoria (ဒံင်သံက် သမ္တီ):''' စကာရသ သဇိုင် (Base Notes) မပ္တံကု တၞးၜံက် ကေုာံ ကြက်စၠန် သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် ပရေင်ခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ ပရေင် [[စုက်လုက်]] အပ္ဍဲစိုတ် ညံင်ဟွံဂွံဝိုတ်မာန်။
# '''L'Identità Personale (အဲနာဲ ကေုာံ အစောံစရာဲ):''' မြမောဝ်မွဲဂှ် ဍေံဒှ် ကိရိယာ သွက်ဂွံဗၟံက်ထ္ၜး [[အဲနာဲ]] (Identity) ပူဂိုလ်မွဲရ။ မြမောဝ်မွဲတုပ်ကီုလေဝ် လတူစၞာံမၞိဟ်ဟွံတုပ်မ္ဂး ရသဍေံ ပြံင်လှာဲအာမာန်ရ။

== လျးတော်ကော် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောံစိုတ် ==
နကဵုလညာတ် [[တော်ကော်]] မ္ဂး စိုတ်ပညာ အာရီုသၟူဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုသဘဴဓရ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ -

* '''တင်မဆုက်ညုင် အာရီု (Sensory Pointers):''' ရသမြမောဝ်တအ်ဝွံ ဒှ် [[တင်မဆုက်ညုင်]] မစညုင်ထ္ၜးဏာ သမ္တီစိုတ်ဇကု ဇရေင်အခိင်ကာလ ဟွံသေင်မ္ဂး ပူဂိုလ်မွဲမွဲရ။ ဍေံမာန်စညုင်ဏာ ဇရေင် လျးညာဏ် ဟွံသေင်မ္ဂး လေပ်စညုင်ဏာ ဇရေင်ပရေင်စံင်တူ (Trauma) လေဝ် မာန်ရ။
* '''နူ ဆုက်လုက် စိုပ် ပွမတီကၠိုဟ်သမ္တီ:'''
** ပွမဂွံသၟူ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဆုက်လုက်]]''' (Initial Perception)။
** ကာလသၟူဂှ် ပံင်ကောံကု စၞာံဇကုတုဲ ကတဵုဒှ်ရသတၟိဂှ် ဒှ် '''[[စုက်လုက်]]''' (Intimate Chemistry)။
** ကာလသၟူဂှ် ဒှ်အာ သင်္ကေတဘဝဇကု (Signature Scent) မ္ဂး ဍေံစိုပ်အာ အဆံင် '''[[ပွမတီကၠိုဟ်သမ္တီ]]''' (Total Familiarity) ရ။

== ဖိုလ် ပ္ဍဲဘဝ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ==

* '''ပွမကောပ်ကာဲ အာရီုစိုတ်:''' နကဵုပွမတီကၠိုဟ် စိုတ်ပညာအာရီုသၟူမ္ဂး၊ မၞိဟ်မွဲ လေပ်ရုဲစှ် သုင်စောဲရသမြမောဝ် သွက်ဂွံ ဖျေံလလံစိုတ် (Calming) ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံ ကဵုဒြဟတ် (Energizing) ပ္ဍဲကမၠောန်လၟိုန်တ္ၚဲမာန်ရ။
* '''ပရေင်ဆက်စၠောံ:''' ရသမြမောဝ် မဟွံမွဲကုရမျာင်ဏအ်ဂှ် လေပ်ဟီုတွံကဵု သဘာဝ၊ ဂုဏ်စရာဲ ကေုာံ သိက္ခာဇကု ဇရေင်ညးတၞဟ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်မာန်ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[ရသမြမောဝ်]]
* [[တင်မဆုက်ညုင်]]
* [[စုက်လုက်]]
* [[ပွမတီကၠိုဟ်သမ္တီ]]

== နိဿဲ ==

* &quot;Psicologia dell'Olfatto e Profumeria Italiana&quot; (Olfactory Psychology and Italian Perfumery), Journal of Aesthetic Sensory.
* လညာတ်တော်ကော် အာရီုစိုတ် နူညးခၞံဝေါဟာမန် (၂၀၂၆)။

[[ကဏ္ဍ:စိုတ်ပညာ]] [[ကဏ္ဍ:အနုသုခုမ]] [[ကဏ္ဍ:တော်ကော်]] [[ကဏ္ဍ:အဳတလဳ]]
[[ကဏ္ဍ:ရသမြမောဝ်]]
[[ကဏ္ဍ:အာရီုသၟူ]]
[[ကဏ္ဍ:စိုတ်ပညာအာရီူသၟူ]]</text>
      <sha1>ppij2hw9olv5ozwdx9eo8ldsxt84cyr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>58583</id>
      <parentid>58581</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:29:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>58583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7774" sha1="l8cuistwlwkubr0lauporavg8po1r4v" xml:space="preserve">'''ပညာစိုတ် အာရီုသၟူ''' (အင်္ဂလိက်: ''Olfactory Psychology / Psychology of Scent'', အဳတလဳ: ''Psicologia dell'Olfatto'') ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍပညာ မကတ်လ္ၚတ်၊ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပါ်ခြာ ပရေင်ဆက်စၠောံ အကြာ အာရီုသၟူ (Sense of Smell)၊ အကာဲအရာစိုတ်ဓာတ် (Emotions) ကေုာံ သမ္တီလက္ကရဴ (Memories) ရ။ ပ္ဍဲလောက အနုသုခုမရသမြမောဝ် အဳတလဳ (Italian Haute Perfumery) မ္ဂး၊ ပညာဏအ်ဂှ် ဒှ်သဇိုင်အဓိက သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် မြမောဝ် မမာန်လွဳၜံင်ပတိုန် ရသစိုတ် ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗဘဝ ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။

== သဇိုင်သိပ္ပံ ကေုာံ သၞောတ်ဝ်လိမ်ဗေက် (The Limbic System) ==
ပ္ဍဲပညာစိုတ် အာရီုသၟူမ္ဂး၊ သၟူအမြာဲဂှ် ဒှ်အာရီုမွဲဓဝ် မဟွံဒးဒုင်ပါ်ခြာ နကဵုညာဏ်တွဵု (Rational filter) တုဲ ဍေံလုပ်စိုပ်အာ တပ်တပ် ဇရေင် -

* '''သၞောတ်ဝ် လိမ်ဗေက် (Limbic System):''' ဒှ်ဒၞာဲ က္ဍဟ်မထိင်ဒဝ်လဝ် ရသစိုတ်ဓာတ် ကေုာံ သမ္တီ။
* '''အာမဳဒါလာ (Amygdala):''' ဒၞာဲမကောပ်ကာဲ အကာဲအရာစိုတ် (မိပ်၊ ဖေက်၊ ဆာန်)။
* '''ဟိပ်ပိုကမ်ပတ် (Hippocampus):''' ဒၞာဲမသမ္တီလဝ် ပရူပရာလက္ကရဴ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ရသမြမောဝ်မွဲမွဲဝွံ ဍေံမာန်ကတဵုဗဒှ်ကဵု &quot;သတ္တိသမ္တီ ပရုသ်&quot; (Proustian Memory Effect) မတွဟ်ဂး ပွမကလေင်ညာတ်ကေတ် သမ္တီလက္ကရဴ ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ညံင်ရဴ မကလေင်ဂျိုင်ကၠုင်တၟိကီုရ။

== ဒဿန အနုသုခုမမြမောဝ် အဳတလဳ ==
တၠပညာရသမြမောဝ် အဳတလဳ (Il Naso / The Nose) တအ် သုင်စောဲ ပညာစိုတ်အာရီုသၟူ နကဵုလညာတ်ဒဿန (၃) သာ်ရ -

# '''L'Emozione Liquida (ရသစိုတ်ဓာတ် ဍာ်):''' မြမောဝ်ဂှ် ဟွံသေင်ဆ ဍာ်မောဝ်မောဝ်၊ ဍေံဒှ် &quot;စိုတ်ဓာတ် မဖျေံလဝ်ဗီုပြင်ဍာ်&quot; ရ။ ဥပမာ - ရသသတ် Bergamot (နူ Calabria) ဂှ် ညးတအ်စကာ သွက်ဂွံလွဳၜံင်ပတိုန် စိုတ်ဓာတ် [[ပျူပျူမြဟ်မြဟ်]] ကေုာံ လျးတ္ၚဲ ပ္ဍဲကသီု။
# '''Il Ponte della Memoria (ဒံင်သံက် သမ္တီ):''' စကာရသ သဇိုင် (Base Notes) မပ္တံကု တၞးၜံက် ကေုာံ ကြက်စၠန် သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် ပရေင်ခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ ပရေင် [[စုက်လုက်]] အပ္ဍဲစိုတ် ညံင်ဟွံဂွံဝိုတ်မာန်။
# '''L'Identità Personale (အဲနာဲ ကေုာံ အစောံစရာဲ):''' မြမောဝ်မွဲဂှ် ဍေံဒှ် ကိရိယာ သွက်ဂွံဗၟံက်ထ္ၜး [[အဲနာဲ]] (Identity) ပူဂိုလ်မွဲရ။ မြမောဝ်မွဲတုပ်ကီုလေဝ် လတူစၞာံမၞိဟ်ဟွံတုပ်မ္ဂး ရသဍေံ ပြံင်လှာဲအာမာန်ရ။

== လျးတော်ကော် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောံစိုတ် ==
နကဵုလညာတ် [[တော်ကော်]] မ္ဂး ပညာစိုတ် အာရီုသၟူဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုသဘဴဓရ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ -

* '''တင်မဆုက်ညုင် အာရီု (Sensory Pointers):''' ရသမြမောဝ်တအ်ဝွံ ဒှ် [[တင်မဆုက်ညုင်]] မစညုင်ထ္ၜးဏာ သမ္တီစိုတ်ဇကု ဇရေင်အခိင်ကာလ ဟွံသေင်မ္ဂး ပူဂိုလ်မွဲမွဲရ။ ဍေံမာန်စညုင်ဏာ ဇရေင် လျးညာဏ် ဟွံသေင်မ္ဂး လေပ်စညုင်ဏာ ဇရေင်ပရေင်စံင်တူ (Trauma) လေဝ် မာန်ရ။
* '''နူ ဆုက်လုက် စိုပ် ပွမတီကၠိုဟ်သမ္တီ:'''
** ပွမဂွံသၟူ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဆုက်လုက်]]''' (Initial Perception)။
** ကာလသၟူဂှ် ပံင်ကောံကု စၞာံဇကုတုဲ ကတဵုဒှ်ရသတၟိဂှ် ဒှ် '''[[စုက်လုက်]]''' (Intimate Chemistry)။
** ကာလသၟူဂှ် ဒှ်အာ သင်္ကေတဘဝဇကု (Signature Scent) မ္ဂး ဍေံစိုပ်အာ အဆံင် '''[[ပွမတီကၠိုဟ်သမ္တီ]]''' (Total Familiarity) ရ။

== ဖိုလ် ပ္ဍဲဘဝ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ==

* '''ပွမကောပ်ကာဲ အာရီုစိုတ်:''' နကဵုပွမတီကၠိုဟ် ပညာစိုတ်အာရီုသၟူမ္ဂး၊ မၞိဟ်မွဲ လေပ်ရုဲစှ် သုင်စောဲရသမြမောဝ် သွက်ဂွံ ဖျေံလလံစိုတ် (Calming) ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံ ကဵုဒြဟတ် (Energizing) ပ္ဍဲကမၠောန်လၟိုန်တ္ၚဲမာန်ရ။
* '''ပရေင်ဆက်စၠောံ:''' ရသမြမောဝ် မဟွံမွဲကုရမျာင်ဏအ်ဂှ် လေပ်ဟီုတွံကဵု သဘာဝ၊ ဂုဏ်စရာဲ ကေုာံ သိက္ခာဇကု ဇရေင်ညးတၞဟ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်မာန်ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[ရသမြမောဝ်]]
* [[တင်မဆုက်ညုင်]]
* [[စုက်လုက်]]
* [[ပွမတီကၠိုဟ်သမ္တီ]]

== နိဿဲ ==

* &quot;Psicologia dell'Olfatto e Profumeria Italiana&quot; (Olfactory Psychology and Italian Perfumery), Journal of Aesthetic Sensory.
* လညာတ်တော်ကော် အာရီုစိုတ် နူညးခၞံဝေါဟာမန် (၂၀၂၆)။

[[ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်]] [[ကဏ္ဍ:အနုသုခုမ]] [[ကဏ္ဍ:တော်ကော်]] [[ကဏ္ဍ:အဳတလဳ]]
[[ကဏ္ဍ:ရသမြမောဝ်]]
[[ကဏ္ဍ:အာရီုသၟူ]]
[[ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်အာရီူသၟူ]]</text>
      <sha1>l8cuistwlwkubr0lauporavg8po1r4v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>58584</id>
      <parentid>58583</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:30:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>58584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7907" sha1="rrz8y8yqzz6ej7wgt52cxqobap7vodo" xml:space="preserve">'''ပညာစိုတ် အာရီုသၟူ''' (အင်္ဂလိက်: ''Olfactory Psychology / Psychology of Scent'', အဳတလဳ: ''Psicologia dell'Olfatto'') ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍပညာ မကတ်လ္ၚတ်၊ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပါ်ခြာ ပရေင်ဆက်စၠောံ အကြာ အာရီုသၟူ (Sense of Smell)၊ အကာဲအရာစိုတ်ဓာတ် (Emotions) ကေုာံ သမ္တီလက္ကရဴ (Memories) ရ။ ပ္ဍဲလောက အနုသုခုမရသမြမောဝ် အဳတလဳ (Italian Haute Perfumery) မ္ဂး၊ ပညာဏအ်ဂှ် ဒှ်သဇိုင်အဓိက သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် မြမောဝ် မမာန်လွဳၜံင်ပတိုန် ရသစိုတ် ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗဘဝ ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။

== သဇိုင်သိပ္ပံ ကေုာံ သၞောတ်ဝ်လိမ်ဗေက် (The Limbic System) ==
ပ္ဍဲပညာစိုတ် အာရီုသၟူမ္ဂး၊ သၟူအမြာဲဂှ် ဒှ်အာရီုမွဲဓဝ် မဟွံဒးဒုင်ပါ်ခြာ နကဵုညာဏ်တွဵု (Rational filter) တုဲ ဍေံလုပ်စိုပ်အာ တပ်တပ် ဇရေင် -

* '''သၞောတ်ဝ် လိမ်ဗေက် (Limbic System):''' ဒှ်ဒၞာဲ က္ဍဟ်မထိင်ဒဝ်လဝ် ရသစိုတ်ဓာတ် ကေုာံ သမ္တီ။
* '''အာမဳဒါလာ (Amygdala):''' ဒၞာဲမကောပ်ကာဲ အကာဲအရာစိုတ် (မိပ်၊ ဖေက်၊ ဆာန်)။
* '''ဟိပ်ပိုကမ်ပတ် (Hippocampus):''' ဒၞာဲမသမ္တီလဝ် ပရူပရာလက္ကရဴ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ရသမြမောဝ်မွဲမွဲဝွံ ဍေံမာန်ကတဵုဗဒှ်ကဵု &quot;သတ္တိသမ္တီ ပရုသ်&quot; (Proustian Memory Effect) မတွဟ်ဂး ပွမကလေင်ညာတ်ကေတ် သမ္တီလက္ကရဴ ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ညံင်ရဴ မကလေင်ဂျိုင်ကၠုင်တၟိကီုရ။

== ဒဿန အနုသုခုမမြမောဝ် အဳတလဳ ==
တၠပညာရသမြမောဝ် အဳတလဳ (Il Naso / The Nose) တအ် သုင်စောဲ ပညာစိုတ်အာရီုသၟူ နကဵုလညာတ်ဒဿန (၃) သာ်ရ -

# '''L'Emozione Liquida (ရသစိုတ်ဓာတ် ဍာ်):''' မြမောဝ်ဂှ် ဟွံသေင်ဆ ဍာ်မောဝ်မောဝ်၊ ဍေံဒှ် &quot;စိုတ်ဓာတ် မဖျေံလဝ်ဗီုပြင်ဍာ်&quot; ရ။ ဥပမာ - ရသသတ် Bergamot (နူ Calabria) ဂှ် ညးတအ်စကာ သွက်ဂွံလွဳၜံင်ပတိုန် စိုတ်ဓာတ် [[ပျူပျူမြဟ်မြဟ်]] ကေုာံ လျးတ္ၚဲ ပ္ဍဲကသီု။
# '''Il Ponte della Memoria (ဒံင်သံက် သမ္တီ):''' စကာရသ သဇိုင် (Base Notes) မပ္တံကု တၞးၜံက် ကေုာံ ကြက်စၠန် သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် ပရေင်ခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ ပရေင် [[စုက်လုက်]] အပ္ဍဲစိုတ် ညံင်ဟွံဂွံဝိုတ်မာန်။
# '''L'Identità Personale (အဲနာဲ ကေုာံ အစောံစရာဲ):''' မြမောဝ်မွဲဂှ် ဍေံဒှ် ကိရိယာ သွက်ဂွံဗၟံက်ထ္ၜး [[အဲနာဲ]] (Identity) ပူဂိုလ်မွဲရ။ မြမောဝ်မွဲတုပ်ကီုလေဝ် လတူစၞာံမၞိဟ်ဟွံတုပ်မ္ဂး ရသဍေံ ပြံင်လှာဲအာမာန်ရ။

== လျးတော်ကော် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောံစိုတ် ==
နကဵုလညာတ် [[တော်ကော်]] မ္ဂး ပညာစိုတ် အာရီုသၟူဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုသဘဴဓရ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ -

* '''တင်မဆုက်ညုင် အာရီု (Sensory Pointers):''' ရသမြမောဝ်တအ်ဝွံ ဒှ် [[တင်မဆုက်ညုင်]] မစညုင်ထ္ၜးဏာ သမ္တီစိုတ်ဇကု ဇရေင်အခိင်ကာလ ဟွံသေင်မ္ဂး ပူဂိုလ်မွဲမွဲရ။ ဍေံမာန်စညုင်ဏာ ဇရေင် လျးညာဏ် ဟွံသေင်မ္ဂး လေပ်စညုင်ဏာ ဇရေင်ပရေင်စံင်တူ (Trauma) လေဝ် မာန်ရ။
* '''နူ ဆုက်လုက် စိုပ် ပွမတီကၠိုဟ်သမ္တီ:'''
** ပွမဂွံသၟူ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဆုက်လုက်]]''' (Initial Perception)။
** ကာလသၟူဂှ် ပံင်ကောံကု စၞာံဇကုတုဲ ကတဵုဒှ်ရသတၟိဂှ် ဒှ် '''[[စုက်လုက်]]''' (Intimate Chemistry)။
** ကာလသၟူဂှ် ဒှ်အာ သင်္ကေတဘဝဇကု (Signature Scent) မ္ဂး ဍေံစိုပ်အာ အဆံင် '''[[ပွမတီကၠိုဟ်သမ္တီ]]''' (Total Familiarity) ရ။

== ဖိုလ် ပ္ဍဲဘဝ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ==

* '''ပွမကောပ်ကာဲ အာရီုစိုတ်:''' နကဵုပွမတီကၠိုဟ် ပညာစိုတ်အာရီုသၟူမ္ဂး၊ မၞိဟ်မွဲ လေပ်ရုဲစှ် သုင်စောဲရသမြမောဝ် သွက်ဂွံ ဖျေံလလံစိုတ် (Calming) ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံ ကဵုဒြဟတ် (Energizing) ပ္ဍဲကမၠောန်လၟိုန်တ္ၚဲမာန်ရ။
* '''ပရေင်ဆက်စၠောံ:''' ရသမြမောဝ် မဟွံမွဲကုရမျာင်ဏအ်ဂှ် လေပ်ဟီုတွံကဵု သဘာဝ၊ ဂုဏ်စရာဲ ကေုာံ သိက္ခာဇကု ဇရေင်ညးတၞဟ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်မာန်ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[ရသမြမောဝ်]]
* [[တင်မဆုက်ညုင်]]
* [[စုက်လုက်]]
* [[ပွမတီကၠိုဟ်သမ္တီ]]

== နိဿဲ ==

* &quot;Psicologia dell'Olfatto e Profumeria Italiana&quot; (Olfactory Psychology and Italian Perfumery), Journal of Aesthetic Sensory.
* လညာတ်တော်ကော် အာရီုစိုတ် နူညးခၞံဝေါဟာမန် (၂၀၂၆)။

{{DEFAULTSOFT:ပညာစိုတ် အာရီုသၟူ}}
[[ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ် အာရီုသၟူ]]
[[ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်]] [[ကဏ္ဍ:အနုသုခုမ]] [[ကဏ္ဍ:တော်ကော်]] [[ကဏ္ဍ:အဳတလဳ]]
[[ကဏ္ဍ:ရသမြမောဝ်]]
[[ကဏ္ဍ:အာရီုသၟူ]]
[[ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်အာရီူသၟူ]]</text>
      <sha1>rrz8y8yqzz6ej7wgt52cxqobap7vodo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>58585</id>
      <parentid>58584</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:31:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* နိဿဲ */</comment>
      <origin>58585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7842" sha1="db51ctn7is5rrxg5f4ioyssk0me28aq" xml:space="preserve">'''ပညာစိုတ် အာရီုသၟူ''' (အင်္ဂလိက်: ''Olfactory Psychology / Psychology of Scent'', အဳတလဳ: ''Psicologia dell'Olfatto'') ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍပညာ မကတ်လ္ၚတ်၊ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပါ်ခြာ ပရေင်ဆက်စၠောံ အကြာ အာရီုသၟူ (Sense of Smell)၊ အကာဲအရာစိုတ်ဓာတ် (Emotions) ကေုာံ သမ္တီလက္ကရဴ (Memories) ရ။ ပ္ဍဲလောက အနုသုခုမရသမြမောဝ် အဳတလဳ (Italian Haute Perfumery) မ္ဂး၊ ပညာဏအ်ဂှ် ဒှ်သဇိုင်အဓိက သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် မြမောဝ် မမာန်လွဳၜံင်ပတိုန် ရသစိုတ် ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗဘဝ ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။

== သဇိုင်သိပ္ပံ ကေုာံ သၞောတ်ဝ်လိမ်ဗေက် (The Limbic System) ==
ပ္ဍဲပညာစိုတ် အာရီုသၟူမ္ဂး၊ သၟူအမြာဲဂှ် ဒှ်အာရီုမွဲဓဝ် မဟွံဒးဒုင်ပါ်ခြာ နကဵုညာဏ်တွဵု (Rational filter) တုဲ ဍေံလုပ်စိုပ်အာ တပ်တပ် ဇရေင် -

* '''သၞောတ်ဝ် လိမ်ဗေက် (Limbic System):''' ဒှ်ဒၞာဲ က္ဍဟ်မထိင်ဒဝ်လဝ် ရသစိုတ်ဓာတ် ကေုာံ သမ္တီ။
* '''အာမဳဒါလာ (Amygdala):''' ဒၞာဲမကောပ်ကာဲ အကာဲအရာစိုတ် (မိပ်၊ ဖေက်၊ ဆာန်)။
* '''ဟိပ်ပိုကမ်ပတ် (Hippocampus):''' ဒၞာဲမသမ္တီလဝ် ပရူပရာလက္ကရဴ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ရသမြမောဝ်မွဲမွဲဝွံ ဍေံမာန်ကတဵုဗဒှ်ကဵု &quot;သတ္တိသမ္တီ ပရုသ်&quot; (Proustian Memory Effect) မတွဟ်ဂး ပွမကလေင်ညာတ်ကေတ် သမ္တီလက္ကရဴ ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ညံင်ရဴ မကလေင်ဂျိုင်ကၠုင်တၟိကီုရ။

== ဒဿန အနုသုခုမမြမောဝ် အဳတလဳ ==
တၠပညာရသမြမောဝ် အဳတလဳ (Il Naso / The Nose) တအ် သုင်စောဲ ပညာစိုတ်အာရီုသၟူ နကဵုလညာတ်ဒဿန (၃) သာ်ရ -

# '''L'Emozione Liquida (ရသစိုတ်ဓာတ် ဍာ်):''' မြမောဝ်ဂှ် ဟွံသေင်ဆ ဍာ်မောဝ်မောဝ်၊ ဍေံဒှ် &quot;စိုတ်ဓာတ် မဖျေံလဝ်ဗီုပြင်ဍာ်&quot; ရ။ ဥပမာ - ရသသတ် Bergamot (နူ Calabria) ဂှ် ညးတအ်စကာ သွက်ဂွံလွဳၜံင်ပတိုန် စိုတ်ဓာတ် [[ပျူပျူမြဟ်မြဟ်]] ကေုာံ လျးတ္ၚဲ ပ္ဍဲကသီု။
# '''Il Ponte della Memoria (ဒံင်သံက် သမ္တီ):''' စကာရသ သဇိုင် (Base Notes) မပ္တံကု တၞးၜံက် ကေုာံ ကြက်စၠန် သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် ပရေင်ခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ ပရေင် [[စုက်လုက်]] အပ္ဍဲစိုတ် ညံင်ဟွံဂွံဝိုတ်မာန်။
# '''L'Identità Personale (အဲနာဲ ကေုာံ အစောံစရာဲ):''' မြမောဝ်မွဲဂှ် ဍေံဒှ် ကိရိယာ သွက်ဂွံဗၟံက်ထ္ၜး [[အဲနာဲ]] (Identity) ပူဂိုလ်မွဲရ။ မြမောဝ်မွဲတုပ်ကီုလေဝ် လတူစၞာံမၞိဟ်ဟွံတုပ်မ္ဂး ရသဍေံ ပြံင်လှာဲအာမာန်ရ။

== လျးတော်ကော် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောံစိုတ် ==
နကဵုလညာတ် [[တော်ကော်]] မ္ဂး ပညာစိုတ် အာရီုသၟူဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုသဘဴဓရ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ -

* '''တင်မဆုက်ညုင် အာရီု (Sensory Pointers):''' ရသမြမောဝ်တအ်ဝွံ ဒှ် [[တင်မဆုက်ညုင်]] မစညုင်ထ္ၜးဏာ သမ္တီစိုတ်ဇကု ဇရေင်အခိင်ကာလ ဟွံသေင်မ္ဂး ပူဂိုလ်မွဲမွဲရ။ ဍေံမာန်စညုင်ဏာ ဇရေင် လျးညာဏ် ဟွံသေင်မ္ဂး လေပ်စညုင်ဏာ ဇရေင်ပရေင်စံင်တူ (Trauma) လေဝ် မာန်ရ။
* '''နူ ဆုက်လုက် စိုပ် ပွမတီကၠိုဟ်သမ္တီ:'''
** ပွမဂွံသၟူ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဆုက်လုက်]]''' (Initial Perception)။
** ကာလသၟူဂှ် ပံင်ကောံကု စၞာံဇကုတုဲ ကတဵုဒှ်ရသတၟိဂှ် ဒှ် '''[[စုက်လုက်]]''' (Intimate Chemistry)။
** ကာလသၟူဂှ် ဒှ်အာ သင်္ကေတဘဝဇကု (Signature Scent) မ္ဂး ဍေံစိုပ်အာ အဆံင် '''[[ပွမတီကၠိုဟ်သမ္တီ]]''' (Total Familiarity) ရ။

== ဖိုလ် ပ္ဍဲဘဝ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ==

* '''ပွမကောပ်ကာဲ အာရီုစိုတ်:''' နကဵုပွမတီကၠိုဟ် ပညာစိုတ်အာရီုသၟူမ္ဂး၊ မၞိဟ်မွဲ လေပ်ရုဲစှ် သုင်စောဲရသမြမောဝ် သွက်ဂွံ ဖျေံလလံစိုတ် (Calming) ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံ ကဵုဒြဟတ် (Energizing) ပ္ဍဲကမၠောန်လၟိုန်တ္ၚဲမာန်ရ။
* '''ပရေင်ဆက်စၠောံ:''' ရသမြမောဝ် မဟွံမွဲကုရမျာင်ဏအ်ဂှ် လေပ်ဟီုတွံကဵု သဘာဝ၊ ဂုဏ်စရာဲ ကေုာံ သိက္ခာဇကု ဇရေင်ညးတၞဟ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်မာန်ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[ရသမြမောဝ်]]
* [[တင်မဆုက်ညုင်]]
* [[စုက်လုက်]]
* [[ပွမတီကၠိုဟ်သမ္တီ]]

== နိဿဲ ==

* &quot;Psicologia dell'Olfatto e Profumeria Italiana&quot; (Olfactory Psychology and Italian Perfumery), Journal of Aesthetic Sensory.
* လညာတ်တော်ကော် အာရီုစိုတ် နူညးခၞံဝေါဟာမန် (၂၀၂၆)။


[[ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ် အာရီုသၟူ]]
[[ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်]] [[ကဏ္ဍ:အနုသုခုမ]] [[ကဏ္ဍ:တော်ကော်]] [[ကဏ္ဍ:အဳတလဳ]]
[[ကဏ္ဍ:ရသမြမောဝ်]]
[[ကဏ္ဍ:အာရီုသၟူ]]
[[ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်အာရီူသၟူ]]</text>
      <sha1>db51ctn7is5rrxg5f4ioyssk0me28aq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>58587</id>
      <parentid>58585</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:32:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* နိဿဲ */</comment>
      <origin>58587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7907" sha1="4zr91dtxuzqlss6axk0tvlf2xh0881n" xml:space="preserve">'''ပညာစိုတ် အာရီုသၟူ''' (အင်္ဂလိက်: ''Olfactory Psychology / Psychology of Scent'', အဳတလဳ: ''Psicologia dell'Olfatto'') ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍပညာ မကတ်လ္ၚတ်၊ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပါ်ခြာ ပရေင်ဆက်စၠောံ အကြာ အာရီုသၟူ (Sense of Smell)၊ အကာဲအရာစိုတ်ဓာတ် (Emotions) ကေုာံ သမ္တီလက္ကရဴ (Memories) ရ။ ပ္ဍဲလောက အနုသုခုမရသမြမောဝ် အဳတလဳ (Italian Haute Perfumery) မ္ဂး၊ ပညာဏအ်ဂှ် ဒှ်သဇိုင်အဓိက သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် မြမောဝ် မမာန်လွဳၜံင်ပတိုန် ရသစိုတ် ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗဘဝ ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။

== သဇိုင်သိပ္ပံ ကေုာံ သၞောတ်ဝ်လိမ်ဗေက် (The Limbic System) ==
ပ္ဍဲပညာစိုတ် အာရီုသၟူမ္ဂး၊ သၟူအမြာဲဂှ် ဒှ်အာရီုမွဲဓဝ် မဟွံဒးဒုင်ပါ်ခြာ နကဵုညာဏ်တွဵု (Rational filter) တုဲ ဍေံလုပ်စိုပ်အာ တပ်တပ် ဇရေင် -

* '''သၞောတ်ဝ် လိမ်ဗေက် (Limbic System):''' ဒှ်ဒၞာဲ က္ဍဟ်မထိင်ဒဝ်လဝ် ရသစိုတ်ဓာတ် ကေုာံ သမ္တီ။
* '''အာမဳဒါလာ (Amygdala):''' ဒၞာဲမကောပ်ကာဲ အကာဲအရာစိုတ် (မိပ်၊ ဖေက်၊ ဆာန်)။
* '''ဟိပ်ပိုကမ်ပတ် (Hippocampus):''' ဒၞာဲမသမ္တီလဝ် ပရူပရာလက္ကရဴ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ရသမြမောဝ်မွဲမွဲဝွံ ဍေံမာန်ကတဵုဗဒှ်ကဵု &quot;သတ္တိသမ္တီ ပရုသ်&quot; (Proustian Memory Effect) မတွဟ်ဂး ပွမကလေင်ညာတ်ကေတ် သမ္တီလက္ကရဴ ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ညံင်ရဴ မကလေင်ဂျိုင်ကၠုင်တၟိကီုရ။

== ဒဿန အနုသုခုမမြမောဝ် အဳတလဳ ==
တၠပညာရသမြမောဝ် အဳတလဳ (Il Naso / The Nose) တအ် သုင်စောဲ ပညာစိုတ်အာရီုသၟူ နကဵုလညာတ်ဒဿန (၃) သာ်ရ -

# '''L'Emozione Liquida (ရသစိုတ်ဓာတ် ဍာ်):''' မြမောဝ်ဂှ် ဟွံသေင်ဆ ဍာ်မောဝ်မောဝ်၊ ဍေံဒှ် &quot;စိုတ်ဓာတ် မဖျေံလဝ်ဗီုပြင်ဍာ်&quot; ရ။ ဥပမာ - ရသသတ် Bergamot (နူ Calabria) ဂှ် ညးတအ်စကာ သွက်ဂွံလွဳၜံင်ပတိုန် စိုတ်ဓာတ် [[ပျူပျူမြဟ်မြဟ်]] ကေုာံ လျးတ္ၚဲ ပ္ဍဲကသီု။
# '''Il Ponte della Memoria (ဒံင်သံက် သမ္တီ):''' စကာရသ သဇိုင် (Base Notes) မပ္တံကု တၞးၜံက် ကေုာံ ကြက်စၠန် သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် ပရေင်ခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ ပရေင် [[စုက်လုက်]] အပ္ဍဲစိုတ် ညံင်ဟွံဂွံဝိုတ်မာန်။
# '''L'Identità Personale (အဲနာဲ ကေုာံ အစောံစရာဲ):''' မြမောဝ်မွဲဂှ် ဍေံဒှ် ကိရိယာ သွက်ဂွံဗၟံက်ထ္ၜး [[အဲနာဲ]] (Identity) ပူဂိုလ်မွဲရ။ မြမောဝ်မွဲတုပ်ကီုလေဝ် လတူစၞာံမၞိဟ်ဟွံတုပ်မ္ဂး ရသဍေံ ပြံင်လှာဲအာမာန်ရ။

== လျးတော်ကော် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောံစိုတ် ==
နကဵုလညာတ် [[တော်ကော်]] မ္ဂး ပညာစိုတ် အာရီုသၟူဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုသဘဴဓရ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ -

* '''တင်မဆုက်ညုင် အာရီု (Sensory Pointers):''' ရသမြမောဝ်တအ်ဝွံ ဒှ် [[တင်မဆုက်ညုင်]] မစညုင်ထ္ၜးဏာ သမ္တီစိုတ်ဇကု ဇရေင်အခိင်ကာလ ဟွံသေင်မ္ဂး ပူဂိုလ်မွဲမွဲရ။ ဍေံမာန်စညုင်ဏာ ဇရေင် လျးညာဏ် ဟွံသေင်မ္ဂး လေပ်စညုင်ဏာ ဇရေင်ပရေင်စံင်တူ (Trauma) လေဝ် မာန်ရ။
* '''နူ ဆုက်လုက် စိုပ် ပွမတီကၠိုဟ်သမ္တီ:'''
** ပွမဂွံသၟူ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ် '''[[ဆုက်လုက်]]''' (Initial Perception)။
** ကာလသၟူဂှ် ပံင်ကောံကု စၞာံဇကုတုဲ ကတဵုဒှ်ရသတၟိဂှ် ဒှ် '''[[စုက်လုက်]]''' (Intimate Chemistry)။
** ကာလသၟူဂှ် ဒှ်အာ သင်္ကေတဘဝဇကု (Signature Scent) မ္ဂး ဍေံစိုပ်အာ အဆံင် '''[[ပွမတီကၠိုဟ်သမ္တီ]]''' (Total Familiarity) ရ။

== ဖိုလ် ပ္ဍဲဘဝ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ==

* '''ပွမကောပ်ကာဲ အာရီုစိုတ်:''' နကဵုပွမတီကၠိုဟ် ပညာစိုတ်အာရီုသၟူမ္ဂး၊ မၞိဟ်မွဲ လေပ်ရုဲစှ် သုင်စောဲရသမြမောဝ် သွက်ဂွံ ဖျေံလလံစိုတ် (Calming) ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံ ကဵုဒြဟတ် (Energizing) ပ္ဍဲကမၠောန်လၟိုန်တ္ၚဲမာန်ရ။
* '''ပရေင်ဆက်စၠောံ:''' ရသမြမောဝ် မဟွံမွဲကုရမျာင်ဏအ်ဂှ် လေပ်ဟီုတွံကဵု သဘာဝ၊ ဂုဏ်စရာဲ ကေုာံ သိက္ခာဇကု ဇရေင်ညးတၞဟ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်မာန်ရ။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[ရသမြမောဝ်]]
* [[တင်မဆုက်ညုင်]]
* [[စုက်လုက်]]
* [[ပွမတီကၠိုဟ်သမ္တီ]]

== နိဿဲ ==

* &quot;Psicologia dell'Olfatto e Profumeria Italiana&quot; (Olfactory Psychology and Italian Perfumery), Journal of Aesthetic Sensory.
* လညာတ်တော်ကော် အာရီုစိုတ် နူညးခၞံဝေါဟာမန် (၂၀၂၆)။

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် အာရီုသၟူ}}
[[ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ် အာရီုသၟူ]]
[[ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်]] [[ကဏ္ဍ:အနုသုခုမ]] [[ကဏ္ဍ:တော်ကော်]] [[ကဏ္ဍ:အဳတလဳ]]
[[ကဏ္ဍ:ရသမြမောဝ်]]
[[ကဏ္ဍ:အာရီုသၟူ]]
[[ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်အာရီူသၟူ]]</text>
      <sha1>4zr91dtxuzqlss6axk0tvlf2xh0881n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>58588</id>
      <parentid>58587</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:34:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>58588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20330" sha1="g94qhuc9xc6ifh9e217z4qc2zk3s14w" xml:space="preserve">{{Infobox scientific discipline
| name = ပညာစိုတ် အာရီုသၟူ
| native_name = Olfactory Psychology
| image = [[File:Olfactory system.svg|frameless|250px]]
| caption = ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ကေုာံ အဆက်အစပ် သၞောတ်အာရီုသၟူ (Olfactory System) ပ္ဍဲခန္ဓမၞိဟ်။
| branch_of = [[ပညာစိုတ်]] (Psychology), [[သိပ္ပံက္ဍဟ်]] (Neuroscience), [[မနုဿဗေဒ]] (Anthropology)
| focus = လ္ၚတ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အာရီုသၟူ ကဵု စိုတ်စရိုတ် ကေုာံ ပရေင်ချပ်ပိုန်မၞိဟ်
| key_concepts = အာရီုသၟူ ကဵု သမ္တီဉာဏ်, [[ဖဳရဝ်မောန်]] (Pheromones), [[ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ်]]
| methodologies = ဗလးစမ်ၜတ်စိုတ်စရိုတ်, သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်က္ဍဟ် (fMRI), စမ်ၜတ်သၞောတ်ယီု
}}

'''ပညာစိုတ် အာရီုသၟူ''' ({{lang-en|Olfactory Psychology}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ ဘာသာရပ်ပညာစိုတ် ကေုာံ သိပ္ပံက္ဍဟ် မလ္ၚတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အာရီုသၟူ (Sense of smell)၊ သမ္တီဉာဏ် (Memory)၊ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် (Emotion) ကေုာံ စရိုတ်အကာဲအရာမၞိဟ် (Human behavior) ဗွဲမလှဲလးရ။ ပ္ဍဲအကြာ အာရီုမသုန်သာ်ဂှ် အာရီုသၟူဝွံ တၞဟ်ခြာဒၟံင်တုဲ ဍေဟ်အာဆက်စပ်လဝ် ကုက္ဍဟ်မဆေင်ကဵု ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ သမ္တီဉာဏ် (Amygdala ကေုာံ Hippocampus) နကဵုဂၠံင်တပ် ဟွံဒးတတ်အာ သာလာမတ် (Thalamus) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sense_of_smell |title=Sense of smell - Wikipedia |publisher=English Wikipedia |access-date=2026-10-15}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ သၟူအမၠံက်မွဲမွဲ မလုပ်အာ ပ္ဍဲမုဟ်မၞိဟ်မ္ဂး ဍေဟ်ပကဵု ညံင်ဂွံဗှ်သမ္တီဒး ပရူပရာတြေံတြဟ် ကေုာံ ပြံင်လှာဲကဵု ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ဗွဲမပြဟ်မာန်ရ။

== တမ်မူလ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
အရေဝ်ဝေါဟာရ &quot;အာရီုသၟူ&quot; ဝွံ ဒှ်အရာမဒုင်စသိုင် သၟူ (Olfaction) မကၠုင်နူ ဂကောံသၞောတ်ကာယ (Olfactory system) ရ။ ပညာစိုတ် အာရီုသၟူဝွံ လ္ၚတ်ပရူ ဗီုလဵု က္ဍဟ်မၞိဟ် ပံက်အဓိပ္ပါယ် သၟူမမံက်ကၠုင် ပ္ဍဲပွဳပွူ ကေုာံ ဗီုလဵုဍေဟ် ပြံင်လှာဲကဵု လညာတ်စိုတ်မၞိဟ်ရ။ ပ္ဍဲဘာသာရပ်ဝွံ အဓိက သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္ၚတ် ပရူအစောံသတ္တိ သၟူ မဖန်ဗဒှ်ကဵု လညာတ်ပရေင်မၞိဟ်၊ ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Olfactic communication)၊ ကေုာံ ပရေင်ရုဲစှ် မပ္တံကဵု စၞစ၊ ကပေါတ်သုင်စောဲ ကေုာံ ပရေင်ဆာန်ကၟိန်တအ်ရ။ ဘာသာရပ်ဝွံ ပံင်သၟဟ်လဝ် လပါ်ဇဳဝဗေဒ (Biology) ကေုာံ စိုတ်စရိုတ် (Psychological behavior) ညံင်ဂွံကၠိုဟ်ခိုဟ် အကာဲအရာမၞိဟ်တအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Olfactic_communication |title=Olfactic communication - Wikipedia |publisher=English Wikipedia |access-date=2026-10-15}}&lt;/ref&gt;

== ဝင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အာရီုသၟူ ==
ပွမလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အာရီုသၟူဝွံ နွံကၠုင် နူခေတ်တြေံ မပ္တံကဵု ခေတ်ဂရိတ် ကေုာံ အိန္ဒိယတြေံရ။ ဆဂး လပါ်ပညာစိုတ်မ္ဂး စတိုန်ကၠုင် ပ္ဍဲကၞောတ် အေဒဳ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံရ။ အစာသုတေသနတအ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ အာရီုသၟူဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုစိုတ်ဓါတ်မၞိဟ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။ ပ္ဍဲကၞပ်လိက် ဝင်ပညာစိုတ်ဂမၠိုင် အစာချူလိက် ပြင်သေတ် Marcel Proust ချူလဝ် ပရူသၟူကွာင် ကေုာံ လကျာ်လက်ဖက် မဗှ်သမ္တီဒး အခိင်ကောန်ၚာ်ဂှ် ဒှ်ဥပမာ မပြာကတ်အိုတ်တုဲ ဍေဟ်ဂှ် ကော်စ &quot;Proust Effect&quot; ရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး နကဵု နဲကဲသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်က္ဍဟ် (fMRI) တအ်ဂှ် အစာသိပ္ပံတအ် ဂၠာဲဆဵုကၠုင် တင်သက်သဳ မဆေင်ကဵု ဗီုလဵု သၟူ အုပ်ဓလပ်လဝ် ပရေင်စိုတ်ဓါတ်မၞိဟ်တအ်ရ။

== အင်္ဂလက္ခဏာ ကေုာံ အဝဲကာယမဆေင်စပ် ==
သၞောတ်အာရီုသၟူ (Olfactory system) ဝွံ ဒှ်သၞောတ်မဆေင်ကဵု ခန္ဓကာယ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲအရာမဒုင်စသိုင် အာရီုသၟူရ။ ဓါတ်ခဳမဳ မနွံပ္ဍဲကျာတအ်ဂှ် လုပ်အာ ပ္ဍဲခေါင်မုဟ်တုဲ ဒးအာ လတေင်အာရီုသၟူ (Olfactory receptor neurons) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Olfactory_system |title=Olfactory system - Wikipedia |publisher=English Wikipedia |access-date=2026-10-15}}&lt;/ref&gt; 

[[File:Olfactory bulb.svg|thumb|right|300px|လဒက်ပတန် အဝဲ မသၟူအာရီု (Olfactory bulb) ကေုာံ ကလာပ်ရုပ်မဆက်စပ်။]]
ပ္ဍဲအဝဲဂှ် '''မသၟူအာရီု''' (Olfactory bulb) ပါလုပ်တုဲ ဍေဟ်ပလံင်ဗစိုပ် တင်ဂၞင်အာရီုသၟူတအ် ဇရေင်က္ဍဟ်ရ။ မသၟူအာရီုဝွံ အဓိက ပါ်ခြာသၟူနာနာ၊ ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် အသိင်သၟူ၊ ကေုာံ ရုဲစှ် သၟူမၞုံပၟိက်အိုတ်ရ။ တင်ဂၞင်နူ မသၟူအာရီုဂှ် ဆက်ပလံင်ဏာ ဇရေင် Amygdala (မထိင်ဒဝ် စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ပရေင်ဖေက်လကိုတ်) ကေုာံ Hippocampus (မဒက်ပတန် သမ္တီဉာဏ်) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အာရီုသၟူ ကဵု ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ညံင်ခမ်မွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Olfactory_bulb |title=Olfactory bulb - Wikipedia |publisher=English Wikipedia |access-date=2026-10-15}}&lt;/ref&gt;

== အာရီုသၟူ ကေုာံ သမ္တီဉာဏ် ==
အဆက်အစပ် အကြာ အာရီုသၟူ ကဵု သမ္တီဉာဏ်ဝွံ နွံအသိင် သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲလပါ်ပညာစိုတ်ရ။ ကာလမၞိဟ်မွဲ ကလိဂွံ သၟူမွဲမွဲမ္ဂး ဍေဟ်စိုပ်အာ ဇရေင် Hippocampus နကဵုဂၠံင်တပ်တုဲ ကလေင်ဗှ်သမ္တီဒး ပရူပရာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဒုင်စသိုင် မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအခိင်တေအ် ဗွဲမပြဟ်ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေင်ဆက်စပ် အာရီုသၟူ ကဵု သမ္တီဉာဏ် (Olfactory Memory Table)
! အကာဲအရာ / သၟူ !! ဗီုပြင်မပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲစိုတ် !! ဥပမာ သမ္တီဉာဏ်
|-
| သၟူစၞစ (ဥပမာ- ကွာင်၊ လက်ဖက်) || ကလေင်ဗှ်သမ္တီဒး ပွဳပွူ သ္ၚိ ဟွံသေင် မိမ || &quot;Proust Effect&quot; ပရေင်ဍာတ်ကြောအ် အခိင်ကောန်ၚာ်
|-
| သၟူမပ္တံကဵု ကပေါတ်ခဳမဳ ဟွံသေင် ယက် || ကတဵုဒှ် ပရေင်ဖေက်လကိုတ်၊ ဗီုပြင်ဘဲအန္တရာယ် || သမ္တီဒး အခိင်မကတဵုဒှ်လဝ် ပရေင်ထုဲကြာန်
|-
| သၟူပကဴ ကေုာံ သဘာဝ || စိုတ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဇြိုဟ်နက် || ကလေင်ဗှ်သမ္တီဒး အခိင်တရဴ ဟွံသေင် ဒၞာဲသဘာဝ
|}

== အာရီုသၟူ ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ==
ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ သၟူဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။ အာရီုသၟူဝွံ ပကဵု ညံင်စိုတ်ဂွံမြဟ်၊ စိုတ်ဂွံဟဲ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကတဵုဒှ် ဒေါသမာန်ရ။ ဥပမာ- သၟူမပ္တံကဵု လာဗေန်ဒါ (Lavender) ဂှ် ပကဵု ညံင်စိုတ်ဂွံၜိုဟ်သြိုဟ်တုဲ၊ သၟူမအုဲအေင်တအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်စိုတ်ဂွံကတဵု ကေုာံ ဟွံဒးဂၞပ်ရ။ အခိင်ကာလ မၞိဟ်မွဲ စိုတ်ဟွံခိုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး အောန်စိုတ်ဒၟံင်မ္ဂး အစောံသတ္တိ မဒုင်စသိုင်သၟူ ဍေဟ်တအ်ဂှ် သၠုင်တိုန်တုဲ၊ သၟူဂှ် စောဲလာ်အာ ပ္ဍဲသမ္တီဉာဏ် ဍေဟ်တအ် ဇြိုဟ်နက်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Olfactic_communication |title=Olfactic communication - Wikipedia |publisher=English Wikipedia |access-date=2026-10-15}}&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ဆက်စပ် အာရီုသၟူ ကဵု စရိုတ်မၞိဟ် ==
အာရီုသၟူဝွံ အုပ်ဓလပ်လဝ် စရိုတ်အကာဲအရာမၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဗွိုင်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သွံရာန်ကပေါတ်တအ်မ္ဂး သုင်စောဲ သၟူ သွက်ဂွံ လှေံလှန် ကေုာံ စွဲင်ကေတ် စိုတ်ညးရာန်ကပေါတ်တအ် (Neuromarketing) ရ။ ဥပမာ- ပ္ဍဲကဵု ဖျာဇၞော်တအ်မ္ဂး စုတ်လဝ် သၟူမမောဝ်ဇောဝ် ညံင်မၞိဟ်ရာန်ကပေါတ်တအ် ဂွံမိက်မံင်လအ်လအ် ကေုာံ ဂွံရာန်ကပေါတ်ဂၠိုင်င်ရ။ တုဲပၠန် အာရီုသၟူဝွံ ပါလုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲအရာမရုဲစှ် စၞစကီုရ။ နျူရဝ်ဂါသတြဝ်နဝ်မဳ (Neurogastronomy) လ္ၚတ်လဝ် ဒဒှ်ရ ရသာစၞစမွဲမွဲဂှ် အဓိက ကၠုင်နူ အာရီုသၟူ မလုပ်အာ နူကဵု ဂၠံင်ကျာလပါ်စးမုဟ် (Retronasal smell) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Neurogastronomy |title=Neurogastronomy - Wikipedia |publisher=English Wikipedia |access-date=2026-10-15}}&lt;/ref&gt;

== အာရီုသၟူ၊ ဖဳရဝ်မောန် ကေုာံ ပရေင်ဆာန် ==
သၟူဇကု (Body odor) ကေုာံ ပရေင်ဆာန်ကၟိန် မၞိဟ်တအ်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု [[ဖဳရဝ်မောန်]] (Pheromones) ရ။ ဖဳရဝ်မောန် ဝွံ ဒှ်ဓါတ်ခဳမဳ မပတိတ်နူ ခန္ဓကာယတုဲ ဍေဟ်အုပ်ဓလပ်ကဵု စရိုတ်မၞိဟ်မွဲသအာင် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။ သုတေသနဂမၠိုင် ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ညးဗြဴတအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အာရီုသၟူဇကု (Body odor) သွက်ဂွံ ရုဲစှ် သကအ်ရဲ မသၟဟ်သၟန် ကုပရေင်ထတ်ယုက် ဇဳဝဗေဒ ဍေဟ်တအ်ရ။ တၟေင်တၟဟ်ဂှ် မၞိဟ်တအ် ဒးဂၞပ် သၟူဇကု နူကဵု မၞိဟ်မၞုံကဵု ဗဳဇ MHC (Major Histocompatibility Complex) မတၞဟ်ခြာ နူဍေဟ်တအ်ရ။ ဣဏအ်ဂှ် ဒှ်သဘာဝ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ကောန်ဇာတ် မၞုံကဵု ဒြဟတ်ဒုင်စမၠီု ယဲမခိုဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Body_odour_and_sexual_attraction |title=Body odour and sexual attraction - Wikipedia |publisher=English Wikipedia |access-date=2026-10-15}}&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ယဲမဆေင်ကဵုအာရီုသၟူ ==
ယဲမဆေင်ကဵု အာရီုသၟူ ဗီုကဵု ယဲဟွံဂွံသၟူ (Anosmia) ကေုာံ ယဲဂွံသၟူအောန် (Hyposmia) တအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်ပရေင်မံင်စံင် ဘဝမၞိဟ်တအ် ဂွံယုတ်စှ်ေအာမာန်ရ။ ဟိုတ်မကတဵုဒှ် အဓိကဂှ် ဟိုတ်နူ အာယုက်ဇၞော်၊ ယဲဝေရတ် (ဥပမာ- ယဲကဝ်ဝေတ်-၁၉ COVID-19)၊ အန္တရာယ်ခဳမဳ၊ ကေုာံ ဒဏ်မဒးက္ဍဟ်တအ် ပါလုပ်ရ။ မၞိဟ်မဟွံဂွံသၟူတအ်ဂှ် ဂွံအာရီုရသာ စၞစအောန်အာတုဲ၊ စဵုကဵု ကတဵုဒှ် ယဲစိုတ်ကျ (Depression) ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲစိုတ်ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ်မာန်ရ။ သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ယဲဏအ်ဂှ် ညးတအ် သုင်စောဲ နဲကဲ လွဳလွတ်အာရီုသၟူ (Olfactory training) နကဵု သၟူအမၠံက်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Olfactory_system |title=Olfactory system - Causes of olfactory dysfunction |publisher=English Wikipedia |access-date=2026-10-15}}&lt;/ref&gt;

== နဲကဲ သုတေသန ကေုာံ ဗလးစမ်ၜတ် ==
ပ္ဍဲပညာစိုတ် အာရီုသၟူဝွံ သုင်စောဲ နဲကဲသုတေသန နာနာသာ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာသၟူ ကဵု က္ဍဟ်ရ။
* '''စမ်ၜတ် ဗီုယီု (Sniffing behavior):''' သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အသိင် ကေုာံ လၟိဟ်မယီုလုပ် ကာလမဂွံသၟူတၟိ ဟွံသေင် သၟူဟွံခိုဟ်။
* '''နဲကဲ fMRI (Functional Magnetic Resonance Imaging):''' သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကလာပ်ရုပ်က္ဍဟ် ဗီုလဵု ဍေဟ်ကၠောန်ကမၠောန် ကာလမဒုင်စသိုင် အာရီုသၟူ။
* '''စမ်ၜတ် ပရေင်စိုတ်စရိုတ်:''' သၟာန်သွဟ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင် ကေုာံ သမ္တီဉာဏ် မဆက်စပ် ကုသၟူတအ်။

== နိဂီု ကေုာံ အနာဂတ် ပညာစိုတ် အာရီုသၟူ ==
ပညာစိုတ် အာရီုသၟူဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် မွဲတုဲ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး ဍေဟ်တအ် ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် လပါ် နဲကဲပညာစက် (Virtual Reality - VR) ကေုာံ တေတ်နဝ်လဝ်ဂျဳ မဆက်စပ်ကဵု သၟူတအ်ရ။ လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူအာရီုသၟူဝွံ ဟွံသေင်ဆ သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခိုဟ် က္ဍဟ်မၞိဟ်သၟးတုဲ၊ သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ယဲစိုတ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေင်မံင်စံင် ဘဝမၞိဟ် ညံင်ဂွံ ခိုဟ်တိုန်ဂှ်လေဝ် ရီုဗင်ကဵု ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပညာစိုတ်ဝွံ ဒှ်တံရိုဟ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခိုဟ် သဘာဝမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် မဟွံမဲကဵု ရမ္သာင် (Non-verbal communication) ပ္ဍဲအနာဂတ်မာန်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ် လပါ်တၞဟ် ==
* [[ပညာစိုတ်]]
* [[သိပ္ပံက္ဍဟ်]]
* [[မနုဿဗေဒ အာရီုသၟူ]]
* [[နျူရဝ်ဂါသတြဝ်နဝ်မဳ]]

{{Navbox
| name = ပညာစိုတ်
| title = [[ပညာစိုတ်]] ကေုာံ ကဏ္ဍမဆက်စပ်
| state = autocollapse
| listclass = hlist
| group1 = ကဏ္ဍသဇိုင်
| list1 =
* [[ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ်]]
* [[ပညာစိုတ် အာရီုသၟူ]]
* [[စိုတ်ပညာ ပရေင်မၞိဟ်]]
* [[ပညာစိုတ် ယဲ]]
| group2 = ကဏ္ဍလ္ၚတ်အာရီု
| list2 =
* [[အာရီုမတ်]]
* [[အာရီုကတောဝ်]]
* [[အာရီုသၟူ]]
* [[အာရီုရသာ]]
* [[အာရီုဇကု]]
}}

[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:သိပ္ပံက္ဍဟ်]]
[[Category:အာရီုသၟူ]]</text>
      <sha1>g94qhuc9xc6ifh9e217z4qc2zk3s14w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>58589</id>
      <parentid>58588</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:36:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>58589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20458" sha1="2wdxpwbegwne59uhvubewwmbkto6g8o" xml:space="preserve">{{Infobox scientific discipline
| name = ပညာစိုတ် အာရီုသၟူ
| native_name = Olfactory Psychology
| image = [[File:Olfactory system.svg|frameless|250px]]
| caption = ဗီုပြင် လဒက်ပတန် ကေုာံ အဆက်အစပ် သၞောတ်အာရီုသၟူ (Olfactory System) ပ္ဍဲခန္ဓမၞိဟ်။
| branch_of = [[ပညာစိုတ်]] (Psychology), [[သိပ္ပံက္ဍဟ်]] (Neuroscience), [[မနုဿဗေဒ]] (Anthropology)
| focus = လ္ၚတ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အာရီုသၟူ ကဵု စိုတ်စရိုတ် ကေုာံ ပရေင်ချပ်ပိုန်မၞိဟ်
| key_concepts = အာရီုသၟူ ကဵု သမ္တီဉာဏ်, [[ဖဳရဝ်မောန်]] (Pheromones), [[ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ်]]
| methodologies = ဗလးစမ်ၜတ်စိုတ်စရိုတ်, သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်က္ဍဟ် (fMRI), စမ်ၜတ်သၞောတ်ယီု
}}

'''ပညာစိုတ် အာရီုသၟူ''' ({{lang-en|Olfactory Psychology}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ ဘာသာရပ်ပညာစိုတ် ကေုာံ သိပ္ပံက္ဍဟ် မလ္ၚတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အာရီုသၟူ (Sense of smell)၊ သမ္တီဉာဏ် (Memory)၊ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် (Emotion) ကေုာံ စရိုတ်အကာဲအရာမၞိဟ် (Human behavior) ဗွဲမလှဲလးရ။ ပ္ဍဲအကြာ အာရီုမသုန်သာ်ဂှ် အာရီုသၟူဝွံ တၞဟ်ခြာဒၟံင်တုဲ ဍေဟ်အာဆက်စပ်လဝ် ကုက္ဍဟ်မဆေင်ကဵု ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ သမ္တီဉာဏ် (Amygdala ကေုာံ Hippocampus) နကဵုဂၠံင်တပ် ဟွံဒးတတ်အာ သာလာမတ် (Thalamus) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Sense_of_smell |title=Sense of smell - Wikipedia |publisher=English Wikipedia |access-date=2026-10-15}}&lt;/ref&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ သၟူအမၠံက်မွဲမွဲ မလုပ်အာ ပ္ဍဲမုဟ်မၞိဟ်မ္ဂး ဍေဟ်ပကဵု ညံင်ဂွံဗှ်သမ္တီဒး ပရူပရာတြေံတြဟ် ကေုာံ ပြံင်လှာဲကဵု ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ဗွဲမပြဟ်မာန်ရ။

== တမ်မူလ ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ==
အရေဝ်ဝေါဟာရ &quot;အာရီုသၟူ&quot; ဝွံ ဒှ်အရာမဒုင်စသိုင် သၟူ (Olfaction) မကၠုင်နူ ဂကောံသၞောတ်ကာယ (Olfactory system) ရ။ ပညာစိုတ် အာရီုသၟူဝွံ လ္ၚတ်ပရူ ဗီုလဵု က္ဍဟ်မၞိဟ် ပံက်အဓိပ္ပါယ် သၟူမမံက်ကၠုင် ပ္ဍဲပွဳပွူ ကေုာံ ဗီုလဵုဍေဟ် ပြံင်လှာဲကဵု လညာတ်စိုတ်မၞိဟ်ရ။ ပ္ဍဲဘာသာရပ်ဝွံ အဓိက သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လ္ၚတ် ပရူအစောံသတ္တိ သၟူ မဖန်ဗဒှ်ကဵု လညာတ်ပရေင်မၞိဟ်၊ ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Olfactic communication)၊ ကေုာံ ပရေင်ရုဲစှ် မပ္တံကဵု စၞစ၊ ကပေါတ်သုင်စောဲ ကေုာံ ပရေင်ဆာန်ကၟိန်တအ်ရ။ ဘာသာရပ်ဝွံ ပံင်သၟဟ်လဝ် လပါ်ဇဳဝဗေဒ (Biology) ကေုာံ စိုတ်စရိုတ် (Psychological behavior) ညံင်ဂွံကၠိုဟ်ခိုဟ် အကာဲအရာမၞိဟ်တအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Olfactic_communication |title=Olfactic communication - Wikipedia |publisher=English Wikipedia |access-date=2026-10-15}}&lt;/ref&gt;

== ဝင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အာရီုသၟူ ==
ပွမလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အာရီုသၟူဝွံ နွံကၠုင် နူခေတ်တြေံ မပ္တံကဵု ခေတ်ဂရိတ် ကေုာံ အိန္ဒိယတြေံရ။ ဆဂး လပါ်ပညာစိုတ်မ္ဂး စတိုန်ကၠုင် ပ္ဍဲကၞောတ် အေဒဳ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံရ။ အစာသုတေသနတအ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ အာရီုသၟူဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုစိုတ်ဓါတ်မၞိဟ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။ ပ္ဍဲကၞပ်လိက် ဝင်ပညာစိုတ်ဂမၠိုင် အစာချူလိက် ပြင်သေတ် Marcel Proust ချူလဝ် ပရူသၟူကွာင် ကေုာံ လကျာ်လက်ဖက် မဗှ်သမ္တီဒး အခိင်ကောန်ၚာ်ဂှ် ဒှ်ဥပမာ မပြာကတ်အိုတ်တုဲ ဍေဟ်ဂှ် ကော်စ &quot;Proust Effect&quot; ရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး နကဵု နဲကဲသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်က္ဍဟ် (fMRI) တအ်ဂှ် အစာသိပ္ပံတအ် ဂၠာဲဆဵုကၠုင် တင်သက်သဳ မဆေင်ကဵု ဗီုလဵု သၟူ အုပ်ဓလပ်လဝ် ပရေင်စိုတ်ဓါတ်မၞိဟ်တအ်ရ။

== အင်္ဂလက္ခဏာ ကေုာံ အဝဲကာယမဆေင်စပ် ==
သၞောတ်အာရီုသၟူ (Olfactory system) ဝွံ ဒှ်သၞောတ်မဆေင်ကဵု ခန္ဓကာယ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲအရာမဒုင်စသိုင် အာရီုသၟူရ။ ဓါတ်ခဳမဳ မနွံပ္ဍဲကျာတအ်ဂှ် လုပ်အာ ပ္ဍဲခေါင်မုဟ်တုဲ ဒးအာ လတေင်အာရီုသၟူ (Olfactory receptor neurons) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Olfactory_system |title=Olfactory system - Wikipedia |publisher=English Wikipedia |access-date=2026-10-15}}&lt;/ref&gt; 

[[File:Olfactory bulb.svg|thumb|right|300px|လဒက်ပတန် အဝဲ မသၟူအာရီု (Olfactory bulb) ကေုာံ ကလာပ်ရုပ်မဆက်စပ်။]]
ပ္ဍဲအဝဲဂှ် '''မသၟူအာရီု''' (Olfactory bulb) ပါလုပ်တုဲ ဍေဟ်ပလံင်ဗစိုပ် တင်ဂၞင်အာရီုသၟူတအ် ဇရေင်က္ဍဟ်ရ။ မသၟူအာရီုဝွံ အဓိက ပါ်ခြာသၟူနာနာ၊ ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် အသိင်သၟူ၊ ကေုာံ ရုဲစှ် သၟူမၞုံပၟိက်အိုတ်ရ။ တင်ဂၞင်နူ မသၟူအာရီုဂှ် ဆက်ပလံင်ဏာ ဇရေင် Amygdala (မထိင်ဒဝ် စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ပရေင်ဖေက်လကိုတ်) ကေုာံ Hippocampus (မဒက်ပတန် သမ္တီဉာဏ်) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အာရီုသၟူ ကဵု ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ညံင်ခမ်မွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Olfactory_bulb |title=Olfactory bulb - Wikipedia |publisher=English Wikipedia |access-date=2026-10-15}}&lt;/ref&gt;

== အာရီုသၟူ ကေုာံ သမ္တီဉာဏ် ==
အဆက်အစပ် အကြာ အာရီုသၟူ ကဵု သမ္တီဉာဏ်ဝွံ နွံအသိင် သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲလပါ်ပညာစိုတ်ရ။ ကာလမၞိဟ်မွဲ ကလိဂွံ သၟူမွဲမွဲမ္ဂး ဍေဟ်စိုပ်အာ ဇရေင် Hippocampus နကဵုဂၠံင်တပ်တုဲ ကလေင်ဗှ်သမ္တီဒး ပရူပရာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ဒုင်စသိုင် မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအခိင်တေအ် ဗွဲမပြဟ်ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေင်ဆက်စပ် အာရီုသၟူ ကဵု သမ္တီဉာဏ် (Olfactory Memory Table)
! အကာဲအရာ / သၟူ !! ဗီုပြင်မပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲစိုတ် !! ဥပမာ သမ္တီဉာဏ်
|-
| သၟူစၞစ (ဥပမာ- ကွာင်၊ လက်ဖက်) || ကလေင်ဗှ်သမ္တီဒး ပွဳပွူ သ္ၚိ ဟွံသေင် မိမ || &quot;Proust Effect&quot; ပရေင်ဍာတ်ကြောအ် အခိင်ကောန်ၚာ်
|-
| သၟူမပ္တံကဵု ကပေါတ်ခဳမဳ ဟွံသေင် ယက် || ကတဵုဒှ် ပရေင်ဖေက်လကိုတ်၊ ဗီုပြင်ဘဲအန္တရာယ် || သမ္တီဒး အခိင်မကတဵုဒှ်လဝ် ပရေင်ထုဲကြာန်
|-
| သၟူပကဴ ကေုာံ သဘာဝ || စိုတ်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ဇြိုဟ်နက် || ကလေင်ဗှ်သမ္တီဒး အခိင်တရဴ ဟွံသေင် ဒၞာဲသဘာဝ
|}

== အာရီုသၟူ ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ==
ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ သၟူဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။ အာရီုသၟူဝွံ ပကဵု ညံင်စိုတ်ဂွံမြဟ်၊ စိုတ်ဂွံဟဲ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကတဵုဒှ် ဒေါသမာန်ရ။ ဥပမာ- သၟူမပ္တံကဵု လာဗေန်ဒါ (Lavender) ဂှ် ပကဵု ညံင်စိုတ်ဂွံၜိုဟ်သြိုဟ်တုဲ၊ သၟူမအုဲအေင်တအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်စိုတ်ဂွံကတဵု ကေုာံ ဟွံဒးဂၞပ်ရ။ အခိင်ကာလ မၞိဟ်မွဲ စိုတ်ဟွံခိုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး အောန်စိုတ်ဒၟံင်မ္ဂး အစောံသတ္တိ မဒုင်စသိုင်သၟူ ဍေဟ်တအ်ဂှ် သၠုင်တိုန်တုဲ၊ သၟူဂှ် စောဲလာ်အာ ပ္ဍဲသမ္တီဉာဏ် ဍေဟ်တအ် ဇြိုဟ်နက်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Olfactic_communication |title=Olfactic communication - Wikipedia |publisher=English Wikipedia |access-date=2026-10-15}}&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ဆက်စပ် အာရီုသၟူ ကဵု စရိုတ်မၞိဟ် ==
အာရီုသၟူဝွံ အုပ်ဓလပ်လဝ် စရိုတ်အကာဲအရာမၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဗွိုင်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သွံရာန်ကပေါတ်တအ်မ္ဂး သုင်စောဲ သၟူ သွက်ဂွံ လှေံလှန် ကေုာံ စွဲင်ကေတ် စိုတ်ညးရာန်ကပေါတ်တအ် (Neuromarketing) ရ။ ဥပမာ- ပ္ဍဲကဵု ဖျာဇၞော်တအ်မ္ဂး စုတ်လဝ် သၟူမမောဝ်ဇောဝ် ညံင်မၞိဟ်ရာန်ကပေါတ်တအ် ဂွံမိက်မံင်လအ်လအ် ကေုာံ ဂွံရာန်ကပေါတ်ဂၠိုင်င်ရ။ တုဲပၠန် အာရီုသၟူဝွံ ပါလုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲအရာမရုဲစှ် စၞစကီုရ။ နျူရဝ်ဂါသတြဝ်နဝ်မဳ (Neurogastronomy) လ္ၚတ်လဝ် ဒဒှ်ရ ရသာစၞစမွဲမွဲဂှ် အဓိက ကၠုင်နူ အာရီုသၟူ မလုပ်အာ နူကဵု ဂၠံင်ကျာလပါ်စးမုဟ် (Retronasal smell) ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Neurogastronomy |title=Neurogastronomy - Wikipedia |publisher=English Wikipedia |access-date=2026-10-15}}&lt;/ref&gt;

== အာရီုသၟူ၊ ဖဳရဝ်မောန် ကေုာံ ပရေင်ဆာန် ==
သၟူဇကု (Body odor) ကေုာံ ပရေင်ဆာန်ကၟိန် မၞိဟ်တအ်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု [[ဖဳရဝ်မောန်]] (Pheromones) ရ။ ဖဳရဝ်မောန် ဝွံ ဒှ်ဓါတ်ခဳမဳ မပတိတ်နူ ခန္ဓကာယတုဲ ဍေဟ်အုပ်ဓလပ်ကဵု စရိုတ်မၞိဟ်မွဲသအာင် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။ သုတေသနဂမၠိုင် ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ညးဗြဴတအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အာရီုသၟူဇကု (Body odor) သွက်ဂွံ ရုဲစှ် သကအ်ရဲ မသၟဟ်သၟန် ကုပရေင်ထတ်ယုက် ဇဳဝဗေဒ ဍေဟ်တအ်ရ။ တၟေင်တၟဟ်ဂှ် မၞိဟ်တအ် ဒးဂၞပ် သၟူဇကု နူကဵု မၞိဟ်မၞုံကဵု ဗဳဇ MHC (Major Histocompatibility Complex) မတၞဟ်ခြာ နူဍေဟ်တအ်ရ။ ဣဏအ်ဂှ် ဒှ်သဘာဝ သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ကောန်ဇာတ် မၞုံကဵု ဒြဟတ်ဒုင်စမၠီု ယဲမခိုဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Body_odour_and_sexual_attraction |title=Body odour and sexual attraction - Wikipedia |publisher=English Wikipedia |access-date=2026-10-15}}&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ယဲမဆေင်ကဵုအာရီုသၟူ ==
ယဲမဆေင်ကဵု အာရီုသၟူ ဗီုကဵု ယဲဟွံဂွံသၟူ (Anosmia) ကေုာံ ယဲဂွံသၟူအောန် (Hyposmia) တအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်ပရေင်မံင်စံင် ဘဝမၞိဟ်တအ် ဂွံယုတ်စှ်ေအာမာန်ရ။ ဟိုတ်မကတဵုဒှ် အဓိကဂှ် ဟိုတ်နူ အာယုက်ဇၞော်၊ ယဲဝေရတ် (ဥပမာ- ယဲကဝ်ဝေတ်-၁၉ COVID-19)၊ အန္တရာယ်ခဳမဳ၊ ကေုာံ ဒဏ်မဒးက္ဍဟ်တအ် ပါလုပ်ရ။ မၞိဟ်မဟွံဂွံသၟူတအ်ဂှ် ဂွံအာရီုရသာ စၞစအောန်အာတုဲ၊ စဵုကဵု ကတဵုဒှ် ယဲစိုတ်ကျ (Depression) ဟွံသေင်မ္ဂး ယဲစိုတ်ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ်မာန်ရ။ သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ယဲဏအ်ဂှ် ညးတအ် သုင်စောဲ နဲကဲ လွဳလွတ်အာရီုသၟူ (Olfactory training) နကဵု သၟူအမၠံက်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Olfactory_system |title=Olfactory system - Causes of olfactory dysfunction |publisher=English Wikipedia |access-date=2026-10-15}}&lt;/ref&gt;

== နဲကဲ သုတေသန ကေုာံ ဗလးစမ်ၜတ် ==
ပ္ဍဲပညာစိုတ် အာရီုသၟူဝွံ သုင်စောဲ နဲကဲသုတေသန နာနာသာ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာသၟူ ကဵု က္ဍဟ်ရ။
* '''စမ်ၜတ် ဗီုယီု (Sniffing behavior):''' သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အသိင် ကေုာံ လၟိဟ်မယီုလုပ် ကာလမဂွံသၟူတၟိ ဟွံသေင် သၟူဟွံခိုဟ်။
* '''နဲကဲ fMRI (Functional Magnetic Resonance Imaging):''' သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကလာပ်ရုပ်က္ဍဟ် ဗီုလဵု ဍေဟ်ကၠောန်ကမၠောန် ကာလမဒုင်စသိုင် အာရီုသၟူ။
* '''စမ်ၜတ် ပရေင်စိုတ်စရိုတ်:''' သၟာန်သွဟ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင် ကေုာံ သမ္တီဉာဏ် မဆက်စပ် ကုသၟူတအ်။

== နိဂီု ကေုာံ အနာဂတ် ပညာစိုတ် အာရီုသၟူ ==
ပညာစိုတ် အာရီုသၟူဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် မွဲတုဲ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး ဍေဟ်တအ် ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် လပါ် နဲကဲပညာစက် (Virtual Reality - VR) ကေုာံ တေတ်နဝ်လဝ်ဂျဳ မဆက်စပ်ကဵု သၟူတအ်ရ။ လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူအာရီုသၟူဝွံ ဟွံသေင်ဆ သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခိုဟ် က္ဍဟ်မၞိဟ်သၟးတုဲ၊ သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ယဲစိုတ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေင်မံင်စံင် ဘဝမၞိဟ် ညံင်ဂွံ ခိုဟ်တိုန်ဂှ်လေဝ် ရီုဗင်ကဵု ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပညာစိုတ်ဝွံ ဒှ်တံရိုဟ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခိုဟ် သဘာဝမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် မဟွံမဲကဵု ရမ္သာင် (Non-verbal communication) ပ္ဍဲအနာဂတ်မာန်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်ဗှ် လပါ်တၞဟ် ==
* [[ပညာစိုတ်]]
* [[သိပ္ပံက္ဍဟ်]]
* [[မနုဿဗေဒ အာရီုသၟူ]]
* [[နျူရဝ်ဂါသတြဝ်နဝ်မဳ]]

{{Navbox
| name = ပညာစိုတ်
| title = [[ပညာစိုတ်]] ကေုာံ ကဏ္ဍမဆက်စပ်
| state = autocollapse
| listclass = hlist
| group1 = ကဏ္ဍသဇိုင်
| list1 =
* [[ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ်]]
* [[ပညာစိုတ် အာရီုသၟူ]]
* [[စိုတ်ပညာ ပရေင်မၞိဟ်]]
* [[ပညာစိုတ် ယဲ]]
| group2 = ကဏ္ဍလ္ၚတ်အာရီု
| list2 =
* [[အာရီုမတ်]]
* [[အာရီုကတောဝ်]]
* [[အာရီုသၟူ]]
* [[အာရီုရသာ]]
* [[အာရီုဇကု]]
}}
{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် အာရီုသၟူ}}
[[Category:ပညာစိုတ် အာရီုသၟူ]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:သိပ္ပံက္ဍဟ်]]
[[Category:အာရီုသၟူ]]</text>
      <sha1>2wdxpwbegwne59uhvubewwmbkto6g8o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12228</id>
    <revision>
      <id>58569</id>
      <parentid>58041</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:12:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>58569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22600" sha1="pf7kr0s0o7hk6kulk3r813a3r7ntm9i" xml:space="preserve">{{Infobox psychology term
| title = ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်&lt;br/&gt;&lt;small&gt;Developmental Psychology&lt;/small&gt;
| image = Cognitive_development_of_children.jpg
| image_size = 250px
| caption = ကောန်ၚာ်ဂမၠိုင် မလ္ၚတ်ဒၟံင် ပွဳပွူသဘာဝ နကဵုပရေင်ဝေင် ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆောံ မဒှ်လဂံါအဓိက ပ္ဍဲပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်။
| field = [[ပညာစိုတ်]]
| subfields = ဇၞော်မောဝ် လညာတ်ဉာဏ်, ဇၞော်မောဝ် ပရေင်မၞိဟ်, ဇၞော်မောဝ် စိုတ်ဓါတ်
| key_figures = [[ဂျေန် ပဳယာဂေတ်]] (Jean Piaget)&lt;br/&gt;[[အဳရိတ် အဳရိတ်သေန်]] (Erik Erikson)&lt;br/&gt;[[လေပ် ဗဳဂေါတ်သကဳ]] (Lev Vygotsky)&lt;br/&gt;[[ဂျောန် ဘောလ်ဗဳ]] (John Bowlby)
}}

'''ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်''' ({{lang-en|Developmental Psychology}}) ဝွံ ဒှ်လပါ်ကဏ္ဍ သိပ္ပံ မလ္ၚတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူဗီုပြင် ကေုာံ ဟိုတ်မၞိဟ်တအ် မပြံင်လှာဲ၊ ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ တန်ကြန်အာ အလုံမွဲအယုက်လမျီုရ။ နူတမ်ဝါဒိမ္ဂး ဘာသာရပ်ဝွံ စွံအာရီု လ္ၚတ်လဝ် ပ္ဍဲအခိင် ကောန်ၚာ်သၟတ် ကေုာံ အခိင်ကောန်ၚာ် သၟးရ။ ဆဂး ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်မ္ဂး လ္ၚတ်ပရူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲအခိင်အဝယ်ဗၠာဲ၊ အဝယ်ဇၞော် ကေုာံ အခိင်အဝယ်ဗယု ပါလုပ်ကၠုင် အလုံမွဲဒမြိပ်လမျီု (lifespan) ရ။&lt;ref name=&quot;Smith2015&quot;&gt;Smith, P. K., Cowie, H., &amp; Blades, M. (2015). ''Understanding Children's Development'' (6th ed.). Wiley. ISBN 978-1-118-75056-5.&lt;/ref&gt; ဘာသာရပ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကုပရေင်ပြံင်လှာဲ လပါ်ခန္ဓကာယ (Physical development)၊ လညာတ်ဉာဏ် (Cognitive development) ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်-စိုတ်ဓါတ် (Socioemotional development) တအ်ရ။

ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်ဝွံ လ္ၚတ်သွဟ် သၟာန်အဓိကဂမၠိုင် မပ္တံကဵု သဘာဝ ကဵု ပွဳပွူ (Nature vs. Nurture) လဵုမွဲ ဓလီုလောန်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ဝွံ ဒှ်အရာမဆက်စပ်ဒၟံင် (Continuous) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒှ်ကဆံင်ကဆံင် (Discontinuous) ဟီုဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ပါ်ပဲါရ။ သုတေသန ပ္ဍဲဘာသာရပ်ဝွံ သုင်စောဲလဝ် နဲကဲသိပ္ပံ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ စိုတ် ကေုာံ စရိုတ်မၞိဟ် ပ္ဍဲပွဳပွူနာနာသာ်ရ။

== ၁. ပွံက် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် သဇိုင် (Introduction and Fundamental Concepts) ==
ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်ဝွံ မရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခိုဟ် ပရူလဂံါ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ်ဂမၠိုင် နူဂဝ်ဂၞဴ စဵုကဵု စိုပ်အခိင်စုတိရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂမၠိုင်မ္ဂး သွက်ဂွံ ပံက်ထ္ၜး (Describe)၊ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Explain)၊ ကဵုသတိ (Predict) ကေုာံ ပလေဝ်ပလေတ် (Modify) စရိုတ် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် မၞိဟ်တအ် သွက်ဂွံ ဂျိုင်တဴ ဗွဲမတန်ကြန်ရ။ 

ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ လ္ၚတ်ပရူ ဒြဟတ်သဘာဝ (ဗဳဇ - Genetics) ကေုာံ ဒြဟတ်ပွဳပွူ (Nurture - Environment) မဓလီုလောန် ပ္ဍဲစိုတ် ကေုာံ ခန္ဓကောန်ၚာ်တအ်ရ။ တၠပညာတအ် ဒုင်တဲ ဒဒှ်ရ ဒြဟတ်ၜါပြကာဝွံ ဆက်စပ် ပံင်ကောံတုဲ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ်မွဲမွဲရ။&lt;ref name=&quot;Baltes1987&quot;&gt;Baltes, P. B. (1987). &quot;Theoretical propositions of life-span developmental psychology: On the dynamics between growth and decline&quot;. ''Developmental Psychology'', 23(5), 611-626.&lt;/ref&gt;

== ၂. ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) ==
[[ဝၚ်]] ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်ဝွံ စတမ်ကၠုင် နူခေတ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကၞောတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ လပါ်စ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံရ။ မၞိဟ်မစကၠောန် သုတေသန ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ် [[ချာလ် ဒါဝင်]] (Charles Darwin) မလ္ၚတ်လဝ် ပရူပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်ၚာ် နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ ပြံင်လှာဲဗဳဇ]] (Evolutionary theory) ရ။ 

ကြဴနူဂှ် တၠပညာ [[ဂျဳ သတေန်လဳ ဟဝ်]] (G. Stanley Hall) ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မခၞံဗဒှ် သုတေသန ပညာစိုတ် ကောန်ၚာ် (Child psychology) ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်ရ။ ညးကေင်ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်ၚာ်ဝွံ ဒှ်အရာမကလေင်ထ္ၜး ဝင်ပြံင်လှာဲဗဳဇ ကောန်မၞိဟ် (Ontogeny recapitulates phylogeny) ရ။ တွဟ် [[သဳဂမောန် ဖရိုက်]] (Sigmund Freud) ပ္ဍဲကဏ္ဍ စိုတ်-လိင် (Psychosexual development) လေဝ် ဒှ်သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ပါ်ပဲါ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် စိုတ်ဓါတ် ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲခေတ်ကိုပ်ကၠာဂှ်ရ။

== ၃. သဳအိုရဳ အဓိကဂမၠိုင် (Major Developmental Theories) ==
ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကုသဳအိုရဳ အဓိက တၞဟ်ဟ်သာ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ်မၞိဟ်ရ။ ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ဒှ်သ္ၚိအင် မပတောအ်ၜတ် သဳအိုရဳ အဓိကဂမၠိုင်ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သဳအိုရဳ အဓိက ပ္ဍဲ ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်
|-
! ယၟု တၠပညာ !! သဳအိုရဳ (Theory) !! တင်အဓိက မစွံအာရီု !! လဂံါဇၞော်မောဝ် အဓိက
|-
| [[ဂျေန် ပဳယာဂေတ်]] (Jean Piaget) || သဳအိုရဳ လညာတ်ဉာဏ် (Cognitive Theory) || ကောန်ၚာ်တအ် ကတ်လ္ၚတ် နကဵု ပရေင်ဆဵုဂဗ အလဵုဇကု || လဂံါ ၄ တန် (Sensorimotor စဵုကဵု Formal operational)
|-
| [[အဳရိတ် အဳရိတ်သေန်]] (Erik Erikson) || သဳအိုရဳ စိုတ်-ပရေင်မၞိဟ် (Psychosocial Theory) || ပရေင်ပြိုင်ပကာန် စိုတ်ဓါတ် ပ္ဍဲကဆံင်အယုက်နာနာ || လဂံါ ၈ တန် (နူကောန်ၚာ် စဵုကဵု ဗယု)
|-
| [[လေပ် ဗဳဂေါတ်သကဳ]] (Lev Vygotsky) || သဳအိုရဳ ယေန်သၞာင်-ပရေင်မၞိဟ် (Sociocultural Theory) || ကတ်လ္ၚတ် နူပရေင်ဆက်ဆောံ ကုမၞိဟ်ဇၞော် ကေုာံ ယေန်သၞာင် || ဒေသ ဇၞော်မောဝ် ကြပ်အိုတ် (ZPD)
|-
| [[ဂျောန် ဘောလ်ဗဳ]] (John Bowlby) || သဳအိုရဳ ဆက်စပ် (Attachment Theory) || ပရေင်ဆက်စပ် စိုတ်ဓါတ် ကုမိမ ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမင်မွဲ || လဂံါ ပရေင်ဆက်စပ် အခိင်ကောန်ၚာ်
|-
| [[အာလ်ဗာတ် ဗာန်ဒူရာ]] (Albert Bandura) || သဳအိုရဳ ကတ်လ္ၚတ် ပရေင်မၞိဟ် (Social Learning Theory) || ပွမလ္ၚတ် နကဵု ပရေင်ရံင်စံင် (Observation) ကေုာံ ပတောအ်ဗက် || မဝ်ဒယ်လိုင် (Modeling) ကေုာံ သမ္တီ
|}

&lt;ref name=&quot;Piaget1936&quot;&gt;Piaget, J. (1936). ''Origins of intelligence in the child''. London: Routledge &amp; Kegan Paul.&lt;/ref&gt;

== ၄. ကဆံင် ဇၞော်မောဝ် အလုံမွဲလမျီု (Stages of Lifespan Development) ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ဝွံ ပါ်လဝ် ကဆံင်အယုက် ဗွဲမဂၠိုင်ရ-

* '''အခိင် နူဟွံဂွံၜံင် (Prenatal Development):''' လ္ၚတ် ပရူပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲဂဝ်ဂၞဴ၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် က္ဍဟ် ကေုာံ ခန္ဓကာယ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံၜံင်။
* '''အခိင် ကောန်ၚာ်သၟတ် ကေုာံ ကွာ်တေတ်တ် (Infancy and Toddlerhood):''' အယုက် ၀-၂ သၞာံ။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ခန္ဓကာယ ပြဟ်ပြေဟ်၊ သမ္တီ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ စတင်ဆက်စပ် ကုမိမ။
* '''အခိင် ကောန်ၚာ် ကိုပ်ကၠာ (Early Childhood):''' အယုက် ၂-၆ သၞာံ။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် လညာတ်ဉာဏ်၊ ပွမဝေင်၊ ကေုာံ ပရေင်တီကၠိုဟ် အလဵုဇကု။
* '''အခိင် ကောန်ၚာ် လဒေါဝ် ကေုာံ လက္ကရဴ (Middle Childhood):''' အယုက် ၆-၁၁ သၞာံ။ အခိင်ကတ်လ္ၚတ် ပညာ ပ္ဍဲဘာ၊ ဇၞော်မောဝ် လညာတ်ဉာဏ် ယုတ္တိ၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆောံ ကုသကအ်ရဲ။
* '''အခိင် အဝယ်ဗၠာဲ/ဝုတ် (Adolescence):''' အယုက် ၁၂-၁၈ သၞာံ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဟဝ်မုန်၊ ပရေင်ဂၠာဲ သြဇာအလဵုဇကု (Identity) ကေုာံ ပရေင်ချပ် လညာတ်မခိုင်ကၠိုက်။
* '''အခိင် အဝယ်ဇၞော် (Adulthood):''' ပရေင်ဂၠာဲ ကမၠောန်၊ သ္ၚိကၟိန်၊ တာလျိုင် ပရေင်မၞိဟ်။
* '''အခိင် ဗယု (Late Adulthood):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ ခန္ဓကာယ မစှ်ေစှ်ေအာ၊ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် မဒုင်စသိုင် အတိတ်၊ ကေုာံ ပရေင်လဟိင်စိုတ်။

== ၅. လညာတ်ဉာဏ် ဇၞော်မောဝ် (Cognitive Development) ==
[[လညာတ်ဉာဏ် ဇၞော်မောဝ်]] ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ အဓိက မလ္ၚတ် ပရူဗီုပြင် မၞိဟ်တအ် ချပ်၊ သမ္တီ၊ ကေုာံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်ရ။ ဂျေန် ပဳယာဂေတ် (Piaget) ပါ်လဝ် ကဆံင် လညာတ်ဉာဏ် ၄ သာ်ရ။ 
# '''Sensorimotor stage (၀-၂ သၞာံ):''' ကောန်ၚာ် လ္ၚတ်လောက နကဵု ဣန္ဒြိယ ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရာင်။
# '''Preoperational stage (၂-၇ သၞာံ):''' စကာ သင်္ကေတ (Symbols) ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ၊ ဆဂး ဟွံကၠိုဟ် ယုတ္တိဏီ။
# '''Concrete operational stage (၇-၁၁ သၞာံ):''' စချပ် ယုတ္တိမာန် ပ္ဍဲအရာမဆဵုညာတ် နကဵုမတ်။
# '''Formal operational stage (၁၂ သၞာံ လ္တူ):''' စချပ် လညာတ်မခိုင်ကၠိုက် (Abstract reasoning) ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပြသၞာမာန်။

ဗဳဂေါတ်သကဳ (Vygotsky) မ္ဂး ကဵုအဓိက ကုပရေင်ကတ်လ္ၚတ် နူဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ မဒှ်လွပ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် လညာတ်ဉာဏ်ရ။

== ၆. ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် ဇၞော်မောဝ် (Social and Emotional Development) ==
ကဏ္ဍဝွံ လ္ၚတ် ပရူဗီုပြင် ကောန်ၚာ် ကေုာံ မၞိဟ်ဇၞော်တအ် ခၞံဗဒှ် ပရေင်ဆက်ဆောံ၊ ဗီုပြင် ထိင်ဒဝ် ဒုင်စသိုင်၊ ကေုာံ ဗီုပြင် ကၠိုဟ်ခိုဟ် စိုတ်ဓါတ် ညးတၞဟ်ရ။ သဳအိုရဳ ပရေင်ဆက်စပ် (Attachment Theory) မခၞံလဝ် နကဵု ဂျောန် ဘောလ်ဗဳ (John Bowlby) ဂှ် ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ မိမ ကဵု ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာဂှ် ဒှ်သဇိုင် သွက်ပရေင်စိုတ်ဓါတ် မခိုင်ကၠိုက် ပ္ဍဲအနာဂတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Bowlby1969&quot;&gt;Bowlby, J. (1969). ''Attachment and loss: Vol. 1. Attachment''. Basic Books.&lt;/ref&gt;

ပါဲနူဂှ် အဳရိတ် အဳရိတ်သေန် (Erik Erikson) ပါ်လဝ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် စိုတ်-ပရေင်မၞိဟ် ၈ ကဆံင်တုဲ ကဆံင်ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒးဆဵုဂဗ ပြသၞာ စိုတ်ဓါတ် (Psychosocial crisis) မဒးသောတ် သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး အာတရဴ လပါ်ဂတရ။ ဥပမာ - အခိင်အဝယ်ဗၠာဲ ဒးဂၠာဲ သြဇာအလဵုဇကု (Identity vs. Role Confusion) မဒှ်ရ။

== ၇. သမ္တီ ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ (Memory and Language Development) ==
အရေဝ်ဘာသာဝွံ ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ်ရ။ ကောန်ၚာ်တအ် ဇၞော်မောဝ် အရေဝ်ဘာသာ နကဵု လဂံါ အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ-
* '''ဗရု (Cooing &amp; Babbling):''' လိင် ဂိတု ကိုပ်ကၠာ။
* '''မွဲမအရေဝ် (One-word stage):''' အယုက် ၁ သၞာံ။
* '''ၜါမအရေဝ် (Two-word stage):''' အယုက် ၁.၅ - ၂ သၞာံ။
* '''ဝါကျ (Telegraphic speech):''' အယုက် ၂ သၞာံ လ္တူ။

နောမ် ချောမ်သကဳ ([[နောမ် ချောမ်သကဳ]] - Noam Chomsky) ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် လညာတ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်တအ် နွံကဵု ဗဳဇ မဒုင်သဇိုင် သွက်ဂွံ ကတ်လ္ၚတ် အရေဝ်ဘာသာ (Language Acquisition Device - LAD) တုဲ သဘာဝဝွံ ပံက်ကဵု အခေါင် သွက်ဂွံ ဟီုဂးအရေဝ် မပြဟ်ပြေဟ်ရ။ 

== ၈. နဲကဲ သုတေသန (Research Methods in Developmental Psychology) ==
သုတေသန ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကုနဲကဲ အဓိက ၜါသာ်ရ။
# '''နဲကဲ ဒမြိပ်လမျီု (Longitudinal Research):''' လ္ၚတ် မၞိဟ်မွဲဂကောံ ဓဝ် နူအခိင်ဍောတ် စဵုကဵု ဇၞော်မောဝ် အလုံမွဲအယုက်။ နဲကဲဝွံ ကဵုသွဟ် မခိုင်ကၠိုက် ဆဂး ဒးကေတ် အခိင်ဂၠိင်တုဲ စရိတ်ဇၞော်ရ။
# '''နဲကဲ ထပိုတ်အခိင် (Cross-Sectional Research):''' လ္ၚတ် မၞိဟ်အယုက်နာနာ ပ္ဍဲအခိင်မွဲဓဝ်။ နဲကဲဝွံ ကလိဂွံ သွဟ်ပြဟ် ဆဂး ပြသၞာ ဟိုတ်နူ တၞဟ်ခြာ ခေတ် (Cohort effect) ပါလုပ်မာန်ရ။

ပါဲနူဂှ် နဲကဲ စမ်ၜတ် (Experimental Methods) ကေုာံ နဲကဲ လ္ၚတ်ပွဳပွူ (Observational Methods) တအ်လေဝ် သုင်စောဲဒၟံင် ဗွဲမလှဲလးရ။

== ၉. ပြသၞာ ကေုာံ ယဲဂမၠိုင် (Developmental Issues and Disorders) ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဟွံဓမ္မတာ (Atypical development) ဝွံ ပကဵု ညံင်ကောန်ၚာ်တအ် ဂွံဒးဆဵုဂဗ ပြသၞာ နာနာသာ်ရ။ 
* '''အဝ်တဳဇြေမ် (Autism Spectrum Disorder - ASD):''' ယဲစိုတ် မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပြသၞာ ပရေင်ဆက်ဆောံ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ စရိုတ် မကလေင်ကၠောန် ကမၠောန်တုပ်ပ်။
* '''ယဲ ဟွံစွံအာရီု (Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder - ADHD):''' ယဲ မဟွံမာန် ထိင်အာရီု ကေုာံ စရိုတ် ချဳဒရာင် လောန်ကာဲ။
* '''ပြသၞာ ကတ်လ္ၚတ် (Learning Disabilities):''' မပ္တံကဵု ယဲဟွံဗှ်လိက် (Dyslexia) တအ် ဒှ်ပြသၞာ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင် ကတ်လ္ၚတ် ပညာရ။

တၠပညာတအ် သုင်စောဲ နဲကဲ ပညာစိုတ် လွဳလွတ် (Clinical psychology) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပခိုဟ်ပတိုန် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်ၚာ် ယဲတအ်ဝွံရ။&lt;ref name=&quot;Vygotsky1978&quot;&gt;Vygotsky, L. S. (1978). ''Mind in society: The development of higher psychological processes''. Harvard University Press.&lt;/ref&gt;

== ၁၀. လွပ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် (Applications and Practical Relevance) ==
လညာတ် သုတေသန ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်ဝွံ စကာဒၟံင် ပ္ဍဲကဏ္ဍနာနာ ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
* '''ပရေင်ပညာ (Education):''' ဖန်ဇန် နဲကဲဗတောန် မကိတ်ညဳ ကုကဆံင် လညာတ်ဉာဏ် ကောန်ၚာ် အတိုင်သဳအိုရဳ ပဳယာဂေတ် ကေုာံ ဗဳဂေါတ်သကဳ။
* '''လွဳလွတ် ကောန်ၚာ် (Parenting):''' ပရေင်ကဵုသမ္တီ ကုမိမတအ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပွဳပွူ မခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ လွဳလွတ် ကောန်ၚာ် နကဵု ပရေင်ဆက်စပ် စိုတ်ဓါတ်မခိုဟ်။
* '''သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Law and Public Policy):''' သွက်ဂွံ ကာကွယ် အခေါင်အရာ ကောန်ၚာ်၊ ဖန်ဇန် သၞောဝ် ပရေင်လွဳလွတ် ကောန်ၚာ် (Childcare policies) မဒုင်သဇိုင် ကုပရေင်ဇၞော်မောဝ်။
* '''ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် (Mental Health):''' ကဵုပရေင်ကသပ် (Counseling) သွက် မၞိဟ်အဝယ်နာနာ သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး ပြသၞာ စိုတ်ဓါတ် ပ္ဍဲအယုက်နာနာ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox psychology}}

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်}}
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်]]
[[Category:သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>pf7kr0s0o7hk6kulk3r813a3r7ntm9i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>58570</id>
      <parentid>58569</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:12:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>/* နိဿဲ */</comment>
      <origin>58570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22669" sha1="b2x1f5ja3ny6449ct97mgreer7v6zjn" xml:space="preserve">{{Infobox psychology term
| title = ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်&lt;br/&gt;&lt;small&gt;Developmental Psychology&lt;/small&gt;
| image = Cognitive_development_of_children.jpg
| image_size = 250px
| caption = ကောန်ၚာ်ဂမၠိုင် မလ္ၚတ်ဒၟံင် ပွဳပွူသဘာဝ နကဵုပရေင်ဝေင် ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆောံ မဒှ်လဂံါအဓိက ပ္ဍဲပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်။
| field = [[ပညာစိုတ်]]
| subfields = ဇၞော်မောဝ် လညာတ်ဉာဏ်, ဇၞော်မောဝ် ပရေင်မၞိဟ်, ဇၞော်မောဝ် စိုတ်ဓါတ်
| key_figures = [[ဂျေန် ပဳယာဂေတ်]] (Jean Piaget)&lt;br/&gt;[[အဳရိတ် အဳရိတ်သေန်]] (Erik Erikson)&lt;br/&gt;[[လေပ် ဗဳဂေါတ်သကဳ]] (Lev Vygotsky)&lt;br/&gt;[[ဂျောန် ဘောလ်ဗဳ]] (John Bowlby)
}}

'''ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်''' ({{lang-en|Developmental Psychology}}) ဝွံ ဒှ်လပါ်ကဏ္ဍ သိပ္ပံ မလ္ၚတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူဗီုပြင် ကေုာံ ဟိုတ်မၞိဟ်တအ် မပြံင်လှာဲ၊ ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ တန်ကြန်အာ အလုံမွဲအယုက်လမျီုရ။ နူတမ်ဝါဒိမ္ဂး ဘာသာရပ်ဝွံ စွံအာရီု လ္ၚတ်လဝ် ပ္ဍဲအခိင် ကောန်ၚာ်သၟတ် ကေုာံ အခိင်ကောန်ၚာ် သၟးရ။ ဆဂး ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်မ္ဂး လ္ၚတ်ပရူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲအခိင်အဝယ်ဗၠာဲ၊ အဝယ်ဇၞော် ကေုာံ အခိင်အဝယ်ဗယု ပါလုပ်ကၠုင် အလုံမွဲဒမြိပ်လမျီု (lifespan) ရ။&lt;ref name=&quot;Smith2015&quot;&gt;Smith, P. K., Cowie, H., &amp; Blades, M. (2015). ''Understanding Children's Development'' (6th ed.). Wiley. ISBN 978-1-118-75056-5.&lt;/ref&gt; ဘာသာရပ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကုပရေင်ပြံင်လှာဲ လပါ်ခန္ဓကာယ (Physical development)၊ လညာတ်ဉာဏ် (Cognitive development) ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်-စိုတ်ဓါတ် (Socioemotional development) တအ်ရ။

ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်ဝွံ လ္ၚတ်သွဟ် သၟာန်အဓိကဂမၠိုင် မပ္တံကဵု သဘာဝ ကဵု ပွဳပွူ (Nature vs. Nurture) လဵုမွဲ ဓလီုလောန်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ဝွံ ဒှ်အရာမဆက်စပ်ဒၟံင် (Continuous) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒှ်ကဆံင်ကဆံင် (Discontinuous) ဟီုဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ပါ်ပဲါရ။ သုတေသန ပ္ဍဲဘာသာရပ်ဝွံ သုင်စောဲလဝ် နဲကဲသိပ္ပံ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ စိုတ် ကေုာံ စရိုတ်မၞိဟ် ပ္ဍဲပွဳပွူနာနာသာ်ရ။

== ၁. ပွံက် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် သဇိုင် (Introduction and Fundamental Concepts) ==
ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်ဝွံ မရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခိုဟ် ပရူလဂံါ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ်ဂမၠိုင် နူဂဝ်ဂၞဴ စဵုကဵု စိုပ်အခိင်စုတိရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂမၠိုင်မ္ဂး သွက်ဂွံ ပံက်ထ္ၜး (Describe)၊ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Explain)၊ ကဵုသတိ (Predict) ကေုာံ ပလေဝ်ပလေတ် (Modify) စရိုတ် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် မၞိဟ်တအ် သွက်ဂွံ ဂျိုင်တဴ ဗွဲမတန်ကြန်ရ။ 

ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ လ္ၚတ်ပရူ ဒြဟတ်သဘာဝ (ဗဳဇ - Genetics) ကေုာံ ဒြဟတ်ပွဳပွူ (Nurture - Environment) မဓလီုလောန် ပ္ဍဲစိုတ် ကေုာံ ခန္ဓကောန်ၚာ်တအ်ရ။ တၠပညာတအ် ဒုင်တဲ ဒဒှ်ရ ဒြဟတ်ၜါပြကာဝွံ ဆက်စပ် ပံင်ကောံတုဲ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ်မွဲမွဲရ။&lt;ref name=&quot;Baltes1987&quot;&gt;Baltes, P. B. (1987). &quot;Theoretical propositions of life-span developmental psychology: On the dynamics between growth and decline&quot;. ''Developmental Psychology'', 23(5), 611-626.&lt;/ref&gt;

== ၂. ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins) ==
[[ဝၚ်]] ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်ဝွံ စတမ်ကၠုင် နူခေတ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကၞောတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ လပါ်စ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံရ။ မၞိဟ်မစကၠောန် သုတေသန ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ် [[ချာလ် ဒါဝင်]] (Charles Darwin) မလ္ၚတ်လဝ် ပရူပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်ၚာ် နကဵု လညာတ် [[သဳအိုရဳ ပြံင်လှာဲဗဳဇ]] (Evolutionary theory) ရ။ 

ကြဴနူဂှ် တၠပညာ [[ဂျဳ သတေန်လဳ ဟဝ်]] (G. Stanley Hall) ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မခၞံဗဒှ် သုတေသန ပညာစိုတ် ကောန်ၚာ် (Child psychology) ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်ရ။ ညးကေင်ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်ၚာ်ဝွံ ဒှ်အရာမကလေင်ထ္ၜး ဝင်ပြံင်လှာဲဗဳဇ ကောန်မၞိဟ် (Ontogeny recapitulates phylogeny) ရ။ တွဟ် [[သဳဂမောန် ဖရိုက်]] (Sigmund Freud) ပ္ဍဲကဏ္ဍ စိုတ်-လိင် (Psychosexual development) လေဝ် ဒှ်သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ပါ်ပဲါ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် စိုတ်ဓါတ် ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲခေတ်ကိုပ်ကၠာဂှ်ရ။

== ၃. သဳအိုရဳ အဓိကဂမၠိုင် (Major Developmental Theories) ==
ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကုသဳအိုရဳ အဓိက တၞဟ်ဟ်သာ် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ်မၞိဟ်ရ။ ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ဒှ်သ္ၚိအင် မပတောအ်ၜတ် သဳအိုရဳ အဓိကဂမၠိုင်ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ သဳအိုရဳ အဓိက ပ္ဍဲ ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်
|-
! ယၟု တၠပညာ !! သဳအိုရဳ (Theory) !! တင်အဓိက မစွံအာရီု !! လဂံါဇၞော်မောဝ် အဓိက
|-
| [[ဂျေန် ပဳယာဂေတ်]] (Jean Piaget) || သဳအိုရဳ လညာတ်ဉာဏ် (Cognitive Theory) || ကောန်ၚာ်တအ် ကတ်လ္ၚတ် နကဵု ပရေင်ဆဵုဂဗ အလဵုဇကု || လဂံါ ၄ တန် (Sensorimotor စဵုကဵု Formal operational)
|-
| [[အဳရိတ် အဳရိတ်သေန်]] (Erik Erikson) || သဳအိုရဳ စိုတ်-ပရေင်မၞိဟ် (Psychosocial Theory) || ပရေင်ပြိုင်ပကာန် စိုတ်ဓါတ် ပ္ဍဲကဆံင်အယုက်နာနာ || လဂံါ ၈ တန် (နူကောန်ၚာ် စဵုကဵု ဗယု)
|-
| [[လေပ် ဗဳဂေါတ်သကဳ]] (Lev Vygotsky) || သဳအိုရဳ ယေန်သၞာင်-ပရေင်မၞိဟ် (Sociocultural Theory) || ကတ်လ္ၚတ် နူပရေင်ဆက်ဆောံ ကုမၞိဟ်ဇၞော် ကေုာံ ယေန်သၞာင် || ဒေသ ဇၞော်မောဝ် ကြပ်အိုတ် (ZPD)
|-
| [[ဂျောန် ဘောလ်ဗဳ]] (John Bowlby) || သဳအိုရဳ ဆက်စပ် (Attachment Theory) || ပရေင်ဆက်စပ် စိုတ်ဓါတ် ကုမိမ ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမင်မွဲ || လဂံါ ပရေင်ဆက်စပ် အခိင်ကောန်ၚာ်
|-
| [[အာလ်ဗာတ် ဗာန်ဒူရာ]] (Albert Bandura) || သဳအိုရဳ ကတ်လ္ၚတ် ပရေင်မၞိဟ် (Social Learning Theory) || ပွမလ္ၚတ် နကဵု ပရေင်ရံင်စံင် (Observation) ကေုာံ ပတောအ်ဗက် || မဝ်ဒယ်လိုင် (Modeling) ကေုာံ သမ္တီ
|}

&lt;ref name=&quot;Piaget1936&quot;&gt;Piaget, J. (1936). ''Origins of intelligence in the child''. London: Routledge &amp; Kegan Paul.&lt;/ref&gt;

== ၄. ကဆံင် ဇၞော်မောဝ် အလုံမွဲလမျီု (Stages of Lifespan Development) ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ဝွံ ပါ်လဝ် ကဆံင်အယုက် ဗွဲမဂၠိုင်ရ-

* '''အခိင် နူဟွံဂွံၜံင် (Prenatal Development):''' လ္ၚတ် ပရူပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲဂဝ်ဂၞဴ၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် က္ဍဟ် ကေုာံ ခန္ဓကာယ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံၜံင်။
* '''အခိင် ကောန်ၚာ်သၟတ် ကေုာံ ကွာ်တေတ်တ် (Infancy and Toddlerhood):''' အယုက် ၀-၂ သၞာံ။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ခန္ဓကာယ ပြဟ်ပြေဟ်၊ သမ္တီ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ စတင်ဆက်စပ် ကုမိမ။
* '''အခိင် ကောန်ၚာ် ကိုပ်ကၠာ (Early Childhood):''' အယုက် ၂-၆ သၞာံ။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် လညာတ်ဉာဏ်၊ ပွမဝေင်၊ ကေုာံ ပရေင်တီကၠိုဟ် အလဵုဇကု။
* '''အခိင် ကောန်ၚာ် လဒေါဝ် ကေုာံ လက္ကရဴ (Middle Childhood):''' အယုက် ၆-၁၁ သၞာံ။ အခိင်ကတ်လ္ၚတ် ပညာ ပ္ဍဲဘာ၊ ဇၞော်မောဝ် လညာတ်ဉာဏ် ယုတ္တိ၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆောံ ကုသကအ်ရဲ။
* '''အခိင် အဝယ်ဗၠာဲ/ဝုတ် (Adolescence):''' အယုက် ၁၂-၁၈ သၞာံ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဟဝ်မုန်၊ ပရေင်ဂၠာဲ သြဇာအလဵုဇကု (Identity) ကေုာံ ပရေင်ချပ် လညာတ်မခိုင်ကၠိုက်။
* '''အခိင် အဝယ်ဇၞော် (Adulthood):''' ပရေင်ဂၠာဲ ကမၠောန်၊ သ္ၚိကၟိန်၊ တာလျိုင် ပရေင်မၞိဟ်။
* '''အခိင် ဗယု (Late Adulthood):''' ပရေင်ပြံင်လှာဲ ခန္ဓကာယ မစှ်ေစှ်ေအာ၊ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် မဒုင်စသိုင် အတိတ်၊ ကေုာံ ပရေင်လဟိင်စိုတ်။

== ၅. လညာတ်ဉာဏ် ဇၞော်မောဝ် (Cognitive Development) ==
[[လညာတ်ဉာဏ် ဇၞော်မောဝ်]] ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ အဓိက မလ္ၚတ် ပရူဗီုပြင် မၞိဟ်တအ် ချပ်၊ သမ္တီ၊ ကေုာံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်ရ။ ဂျေန် ပဳယာဂေတ် (Piaget) ပါ်လဝ် ကဆံင် လညာတ်ဉာဏ် ၄ သာ်ရ။ 
# '''Sensorimotor stage (၀-၂ သၞာံ):''' ကောန်ၚာ် လ္ၚတ်လောက နကဵု ဣန္ဒြိယ ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရာင်။
# '''Preoperational stage (၂-၇ သၞာံ):''' စကာ သင်္ကေတ (Symbols) ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ၊ ဆဂး ဟွံကၠိုဟ် ယုတ္တိဏီ။
# '''Concrete operational stage (၇-၁၁ သၞာံ):''' စချပ် ယုတ္တိမာန် ပ္ဍဲအရာမဆဵုညာတ် နကဵုမတ်။
# '''Formal operational stage (၁၂ သၞာံ လ္တူ):''' စချပ် လညာတ်မခိုင်ကၠိုက် (Abstract reasoning) ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပြသၞာမာန်။

ဗဳဂေါတ်သကဳ (Vygotsky) မ္ဂး ကဵုအဓိက ကုပရေင်ကတ်လ္ၚတ် နူဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ မဒှ်လွပ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် လညာတ်ဉာဏ်ရ။

== ၆. ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် ဇၞော်မောဝ် (Social and Emotional Development) ==
ကဏ္ဍဝွံ လ္ၚတ် ပရူဗီုပြင် ကောန်ၚာ် ကေုာံ မၞိဟ်ဇၞော်တအ် ခၞံဗဒှ် ပရေင်ဆက်ဆောံ၊ ဗီုပြင် ထိင်ဒဝ် ဒုင်စသိုင်၊ ကေုာံ ဗီုပြင် ကၠိုဟ်ခိုဟ် စိုတ်ဓါတ် ညးတၞဟ်ရ။ သဳအိုရဳ ပရေင်ဆက်စပ် (Attachment Theory) မခၞံလဝ် နကဵု ဂျောန် ဘောလ်ဗဳ (John Bowlby) ဂှ် ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ မိမ ကဵု ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာဂှ် ဒှ်သဇိုင် သွက်ပရေင်စိုတ်ဓါတ် မခိုင်ကၠိုက် ပ္ဍဲအနာဂတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Bowlby1969&quot;&gt;Bowlby, J. (1969). ''Attachment and loss: Vol. 1. Attachment''. Basic Books.&lt;/ref&gt;

ပါဲနူဂှ် အဳရိတ် အဳရိတ်သေန် (Erik Erikson) ပါ်လဝ် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် စိုတ်-ပရေင်မၞိဟ် ၈ ကဆံင်တုဲ ကဆံင်ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒးဆဵုဂဗ ပြသၞာ စိုတ်ဓါတ် (Psychosocial crisis) မဒးသောတ် သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး အာတရဴ လပါ်ဂတရ။ ဥပမာ - အခိင်အဝယ်ဗၠာဲ ဒးဂၠာဲ သြဇာအလဵုဇကု (Identity vs. Role Confusion) မဒှ်ရ။

== ၇. သမ္တီ ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ (Memory and Language Development) ==
အရေဝ်ဘာသာဝွံ ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ်ရ။ ကောန်ၚာ်တအ် ဇၞော်မောဝ် အရေဝ်ဘာသာ နကဵု လဂံါ အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ-
* '''ဗရု (Cooing &amp; Babbling):''' လိင် ဂိတု ကိုပ်ကၠာ။
* '''မွဲမအရေဝ် (One-word stage):''' အယုက် ၁ သၞာံ။
* '''ၜါမအရေဝ် (Two-word stage):''' အယုက် ၁.၅ - ၂ သၞာံ။
* '''ဝါကျ (Telegraphic speech):''' အယုက် ၂ သၞာံ လ္တူ။

နောမ် ချောမ်သကဳ ([[နောမ် ချောမ်သကဳ]] - Noam Chomsky) ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် လညာတ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်တအ် နွံကဵု ဗဳဇ မဒုင်သဇိုင် သွက်ဂွံ ကတ်လ္ၚတ် အရေဝ်ဘာသာ (Language Acquisition Device - LAD) တုဲ သဘာဝဝွံ ပံက်ကဵု အခေါင် သွက်ဂွံ ဟီုဂးအရေဝ် မပြဟ်ပြေဟ်ရ။ 

== ၈. နဲကဲ သုတေသန (Research Methods in Developmental Psychology) ==
သုတေသန ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကုနဲကဲ အဓိက ၜါသာ်ရ။
# '''နဲကဲ ဒမြိပ်လမျီု (Longitudinal Research):''' လ္ၚတ် မၞိဟ်မွဲဂကောံ ဓဝ် နူအခိင်ဍောတ် စဵုကဵု ဇၞော်မောဝ် အလုံမွဲအယုက်။ နဲကဲဝွံ ကဵုသွဟ် မခိုင်ကၠိုက် ဆဂး ဒးကေတ် အခိင်ဂၠိင်တုဲ စရိတ်ဇၞော်ရ။
# '''နဲကဲ ထပိုတ်အခိင် (Cross-Sectional Research):''' လ္ၚတ် မၞိဟ်အယုက်နာနာ ပ္ဍဲအခိင်မွဲဓဝ်။ နဲကဲဝွံ ကလိဂွံ သွဟ်ပြဟ် ဆဂး ပြသၞာ ဟိုတ်နူ တၞဟ်ခြာ ခေတ် (Cohort effect) ပါလုပ်မာန်ရ။

ပါဲနူဂှ် နဲကဲ စမ်ၜတ် (Experimental Methods) ကေုာံ နဲကဲ လ္ၚတ်ပွဳပွူ (Observational Methods) တအ်လေဝ် သုင်စောဲဒၟံင် ဗွဲမလှဲလးရ။

== ၉. ပြသၞာ ကေုာံ ယဲဂမၠိုင် (Developmental Issues and Disorders) ==
ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဟွံဓမ္မတာ (Atypical development) ဝွံ ပကဵု ညံင်ကောန်ၚာ်တအ် ဂွံဒးဆဵုဂဗ ပြသၞာ နာနာသာ်ရ။ 
* '''အဝ်တဳဇြေမ် (Autism Spectrum Disorder - ASD):''' ယဲစိုတ် မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပြသၞာ ပရေင်ဆက်ဆောံ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ စရိုတ် မကလေင်ကၠောန် ကမၠောန်တုပ်ပ်။
* '''ယဲ ဟွံစွံအာရီု (Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder - ADHD):''' ယဲ မဟွံမာန် ထိင်အာရီု ကေုာံ စရိုတ် ချဳဒရာင် လောန်ကာဲ။
* '''ပြသၞာ ကတ်လ္ၚတ် (Learning Disabilities):''' မပ္တံကဵု ယဲဟွံဗှ်လိက် (Dyslexia) တအ် ဒှ်ပြသၞာ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင် ကတ်လ္ၚတ် ပညာရ။

တၠပညာတအ် သုင်စောဲ နဲကဲ ပညာစိုတ် လွဳလွတ် (Clinical psychology) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ကေုာံ ပခိုဟ်ပတိုန် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်ၚာ် ယဲတအ်ဝွံရ။&lt;ref name=&quot;Vygotsky1978&quot;&gt;Vygotsky, L. S. (1978). ''Mind in society: The development of higher psychological processes''. Harvard University Press.&lt;/ref&gt;

== ၁၀. လွပ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် (Applications and Practical Relevance) ==
လညာတ် သုတေသန ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်ဝွံ စကာဒၟံင် ပ္ဍဲကဏ္ဍနာနာ ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
* '''ပရေင်ပညာ (Education):''' ဖန်ဇန် နဲကဲဗတောန် မကိတ်ညဳ ကုကဆံင် လညာတ်ဉာဏ် ကောန်ၚာ် အတိုင်သဳအိုရဳ ပဳယာဂေတ် ကေုာံ ဗဳဂေါတ်သကဳ။
* '''လွဳလွတ် ကောန်ၚာ် (Parenting):''' ပရေင်ကဵုသမ္တီ ကုမိမတအ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပွဳပွူ မခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ လွဳလွတ် ကောန်ၚာ် နကဵု ပရေင်ဆက်စပ် စိုတ်ဓါတ်မခိုဟ်။
* '''သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Law and Public Policy):''' သွက်ဂွံ ကာကွယ် အခေါင်အရာ ကောန်ၚာ်၊ ဖန်ဇန် သၞောဝ် ပရေင်လွဳလွတ် ကောန်ၚာ် (Childcare policies) မဒုင်သဇိုင် ကုပရေင်ဇၞော်မောဝ်။
* '''ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် (Mental Health):''' ကဵုပရေင်ကသပ် (Counseling) သွက် မၞိဟ်အဝယ်နာနာ သွက်ဂွံ အံင်ဇၞး ပြသၞာ စိုတ်ဓါတ် ပ္ဍဲအယုက်နာနာ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox psychology}}

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်}}
[[Category:ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်]]
[[Category:သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>b2x1f5ja3ny6449ct97mgreer7v6zjn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပညာစိုတ် ပရေင်ပညာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12439</id>
    <revision>
      <id>58539</id>
      <timestamp>2026-10-15T04:14:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 25em; text-align: left; font-size: 90%; background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #ccc; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em;&quot; |+ style=&quot;text-align: center; font-size: 1.2em; font-weight: bold; background-color: #e0e0e0; padding: 7px; border-radius: 3px;&quot; |ပညာစိုတ် ပရေင်ပညာ |- | colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |File:Teacher_and_st...&quot;</comment>
      <origin>58539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22120" sha1="sasxjrtwj9il9qj4vb9q0ta8uzxbhdy" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 25em; text-align: left; font-size: 90%; background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #ccc; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em;&quot;
|+ style=&quot;text-align: center; font-size: 1.2em; font-weight: bold; background-color: #e0e0e0; padding: 7px; border-radius: 3px;&quot; |ပညာစိုတ် ပရေင်ပညာ
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |[[File:Teacher_and_students_in_a_classroom.jpg|250px|ဗီုရုပ် အစာ ကေုာံ ကွးဘာ]]&lt;br/&gt;ဗီုရုပ် အစာ ကေုာံ ကွးဘာ ပ္ဍဲအခိင်မကတ်လ္ၚတ် မဒှ်အရာသဇိုင် ပ္ဍဲပညာစိုတ် ပရေင်ပညာ
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; background-color: #f0f0f0; padding: 3px;&quot; |ပရူပရာ အဓိက
|-
!တမ်မူလ
|အင်္ဂလိက် (Educational Psychology)
|-
!ကဏ္ဍ
|[[ပညာစိုတ်]] (Psychology), [[ပရေင်ပညာ]] (Education)
|-
!မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်
|ပရေင်ကတ်လ္ၚတ်၊ ပရေင်ဆဝ်မ္ၚုဟ်၊ နဲကဲဖျေဟ်လိက်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွးဘာ
|-
!တၠပညာ ပြာကတ်ဂမၠိုင်
|[[Jean Piaget]], [[Lev Vygotsky]], [[B. F. Skinner]], [[John Dewey]], [[Albert Bandura]]
|}

'''ပညာစိုတ် ပရေင်ပညာ''' ({{lang-en|Educational Psychology}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍသိပ္ပံ မွဲ မပါ်တိတ်ကၠုင် နူကဵု [[ပညာစိုတ်]] တုဲ၊ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူဗီုလဵု မၞိဟ်တအ် ကတ်လ္ၚတ်ပညာ၊ ဗီုလဵု လညာတ်ဉာဏ် ပြံင်လှာဲဇၞော်မောဝ်၊ ကေုာံ ဗီုလဵု အစာတအ် ဂွံဖျေဟ်လိက် ကဵုပညာ ဗွဲမစိုပ်တရဴအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Woolfolk2019&quot;&gt;Woolfolk, A. (2019). ''Educational Psychology'' (14th ed.). Pearson.&lt;/ref&gt; ဘာသာရပ်ဝွံ ပံင်သၟဟ်လဝ် လညာတ် နူကဵု ပညာစိုတ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ တုဲ လ္ၚတ်ပရူ ပရေင်တၞဟ်ခြာ ပူဂိုလ် (Individual differences)၊ ပရေင်ဆဝ်မ္ၚုဟ်စိုတ် (Motivation)၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွးဘာ၊ ကေုာံ သီအိုရဳ ပရေင်ကတ်လ္ၚတ်ဂမၠိုင် (Learning theories) မဒှ်ရ။

== ၁. ပွံက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Definition and Meaning) ==
ပညာစိုတ် ပရေင်ပညာဝွံ ဒှ်ပွမစကာ သဘဴဓဝ် ကေုာံ နဲကဲသုတေသန ပညာစိုတ် သွက်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ ကေုာံ ကိစ္စဂမၠိုင် ပ္ဍဲဗွိုင်ပရေင်ပညာရ။ ဘာသာရပ်ဝွံ ဟွံသေင်ဆ ပရူကွးဘာ မကတ်လ္ၚတ် ပ္ဍဲအခန်ဖျေဟ်လိက်သၟး၊ ဍေဟ်လ္ၚတ်ပါလုပ် သီုကဵု ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် အလုံမွဲဘဝ (Lifelong learning)၊ ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်၊ ကေုာံ ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန်တအ်ရ။ ပညာစိုတ် ပရေင်ပညာဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကုပရူပရာ အဓိက (၃) သာ်-
# '''ကွးဘာ (The Learner):''' အကာဲအရာ စိုတ်ဓါတ်၊ ဍာ်ဒကေဝ်၊ ဝါသနာ၊ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပူဂိုလ်။
# '''အစာ (The Teacher):''' နဲကဲဖျေဟ်လိက်၊ အစောမ်စရာဲ၊ စိုတ်ဓါတ်၊ ကေုာံ ပရေင်ကောပ်ကာဲ အခန်ဖျေဟ်လိက်။
# '''ပွဳပွူ ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် (The Learning Environment):''' အကာဲအရာ ဘာ၊ ဂကောံမၞိဟ်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ကိရိယာ မထံက်ပင် ပရေင်ကတ်လ္ၚတ်ဂမၠိုင်။

== ၂. ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် ပညာစိုတ် ပရေင်ပညာဝွံ စက္တဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲလပါ်ကၞောတ် သၞာံ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ လပါ်စ သၞာံ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံရ။ တၠပညာ မပ္တံကဵု [[William James]], [[John Dewey]], ကေုာံ [[Edward Thorndike]] တအ် ဒှ်မၞိဟ် မဖျေဟ်လဝ် ရိုဟ်ကၞက် ဘာသာရပ်ဝွံရ။&lt;ref name=&quot;Zimmerman2003&quot;&gt;Zimmerman, B. J., &amp; Schunk, D. H. (Eds.). (2003). ''Educational psychology: A century of contributions''. Lawrence Erlbaum Associates Publishers.&lt;/ref&gt;
* '''William James (၁၈၄၂-၁၉၁၀):''' ညးဝွံ ဟီုတွဟ်လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်စမ်ၜတ် ပ္ဍဲရုင်ဓါတ်သၟး ဟွံရုံဂပ်၊ ဒးကျောဝ်ရံင် ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် ကွးဘာတအ် ပ္ဍဲအခန်ဖျေဟ်လိက် ဇေတ်တ် ဏောင်။
* '''John Dewey (၁၈၅၉-၁၉၅၂):''' ညးဝွံ ဖန်ဗဒှ်လဝ် လညာတ် &quot;ကတ်လ္ၚတ် နကဵု ပွမကၠောန်&quot; (Learning by doing) တုဲ ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ပညာဂှ် ဒးဒှ်အရာ မကိတ်ညဳ ကုဘဝ ကွးဘာတအ်ရ။
* '''Edward Thorndike (၁၈၇၄-၁၉၄၉):''' ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ် မစကာ နဲကဲသိပ္ပံ သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် ကေုာံ စမ်ၜတ် ဍာ်ဒကေဝ် ကွးဘာတအ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။

== ၃. သီအိုရဳ ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် (Learning Theories) ==
ပညာစိုတ် ပရေင်ပညာဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကုသီအိုရဳ အဓိက ပိသာ် သွက်ဂွံ သောင်ကလး ဗီုလဵု မၞိဟ်တအ် ကတ်လ္ၚတ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ ပရေင်တၞဟ်ခြာ သီအိုရဳ ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! သီအိုရဳ (Theory)
! တၠပညာ အဓိက (Key Figures)
! လညာတ် သဇိုင် (Core Concept)
! လွပ် ပ္ဍဲအခန်ဖျေဟ်လိက် (Classroom Application)
|-
| '''စရိုတ်ဝါဒ'''&lt;br/&gt;(Behaviorism)
| B.F. Skinner, Ivan Pavlov
| ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် ဟီုဂှ် ဒှ်ပရေင်ပြံင်လှာဲ စရိုတ်အကာဲအရာ ဟိုတ်နူ ပရေင်တုံ့ပြန် (Stimulus-Response)။
| ကဵု လာပ် (Rewards) ယဝ်ကၠောန်ခိုဟ်၊ ကဵု ဒဏ် (Punishment) ယဝ်ကၠောန်ဗၠေတ် သွက်ဂွံ ပလေဝ်စရိုတ်။
|-
| '''လညာတ်ဉာဏ်ဝါဒ'''&lt;br/&gt;(Cognitivism)
| Jean Piaget, Jerome Bruner
| ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် ဟီုဂှ် ဒှ်ပရေင်ချပ်ပိုန် အပ္ဍဲစိုတ် ဗီုကဵု သမ္တီ၊ ကၠိုဟ်ခိုဟ်၊ ကေုာံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်။
| စကာ နဲကဲ မကဵုသမ္တီလောဲ၊ ကဵုသောင်ကလး ကၠးကၠး ကေုာံ ဆက်စပ်ကဵု လညာတ်တြေံ ကွးဘာတအ် မနွံလဝ်တုဲ။
|-
| '''လဒက်ပ္တန်ဝါဒ'''&lt;br/&gt;(Constructivism)
| Lev Vygotsky, Jean Piaget
| ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် ဟီုဂှ် ကွးဘာတအ် အလဵုဇကု ဍေဟ် ဒက်ပ္တန်ကေတ် လညာတ်ဉာဏ် နူကဵု ပရေင်ဆဵုဂဗ ဘဝ။
| ကဵုကွးဘာတအ် သ္ပသုတေသန၊ ချပ်ဂၠာဲသွဟ် နကဵုဂကောံ၊ ကေုာံ အစာဂှ် ဒှ်ညးမရီုဗင်ထံက်ပင် (Facilitator)။
|}

== ၄. ဇၞော်မောဝ် လညာတ်ဉာဏ် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် (Cognitive and Psychological Development) ==
သွက်ဂွံ ဖျေဟ်လိက် ခိုဟ်ဟ်မာန်ဂှ် အစာတအ် ဒးကၠိုဟ်လဝ် ကဆံင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွးဘာတအ်ရ။ တၠပညာ ၜါတၠ မပြာကတ် ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံဂှ် ဒှ် Piaget ကေုာံ Vygotsky ရ။
* '''Jean Piaget:''' ညးဝွံ ပါ်လဝ် ကဆံင်ဇၞော်မောဝ် လညာတ်ဉာဏ် (၄) ကဆံင်ရ။ Sensorimotor (စကာကာယ ကေုာံ ဒုင်စသိုင်), Preoperational (စကာသင်္ကေတ ဟွံမဲကဵု လညာတ်ယုတ္တိ), Concrete operational (ချပ် နကဵု လညာတ်ယုတ္တိ သွက်အရာမညာတ်မတ်), ကေုာံ Formal operational (ချပ် နကဵု လညာတ်ယုတ္တိ သွက်အရာဟွံညာတ်မတ် မပ္တံကဵု သီအိုရဳ)။
* '''Lev Vygotsky:''' ညးဝွံ ပ္တိုန်ထ္ၜးလဝ် သီအိုရဳ [[Zone of Proximal Development (ZPD)]] မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ဇြောန် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မကြပ်ညောန်&quot; ရ။ ZPD ဂှ် ဒှ်ဗွိုင် အကြာ အရာကွးဘာ မကၠောန်မာန် နကဵုအလဵုဇကု ကေုာံ အရာကွးဘာ မကၠောန်မာန် ယဝ်ရ ကလိဂွံ အရီုအဗင် (Scaffolding) နူအစာ ဟွံသေင်မ္ဂး သကအ်ရဲရ။&lt;ref name=&quot;Vygotsky1978&quot;&gt;Vygotsky, L. S. (1978). ''Mind in society: The development of higher psychological processes''. Harvard University Press.&lt;/ref&gt;

== ၅. ပရေင်ဆဝ်မ္ၚုဟ် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် (Motivation and Psychology) ==
[[File:Maslow's_Hierarchy_of_Needs.svg|thumb|left|250px|ဗီုပြေင် ပရေင်အာသံက် (Hierarchy of Needs) မာတ်သလဝ် (Maslow)]]
ပရေင်ဆဝ်မ္ၚုဟ် (Motivation) ဝွံ ဒှ်ဒြဟတ် အဓိက မဖ္အောဝ်ကဵု ကွးဘာတအ် မိက်ဂွံ ကတ်လ္ၚတ်ရ။ ပညာစိုတ် ပရေင်ပညာ ပါ်လဝ် ပရေင်ဆဝ်မ္ၚုဟ် (၂) သာ်-
# '''Intrinsic Motivation (ပရေင်ဆဝ်မ္ၚုဟ် အပ္ဍဲ):''' ကတ်လ္ၚတ် ဟိုတ်နူ ဝါသနာ၊ မိက်ဂွံတီ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးစိုတ် အလဵုဇကု ဍေဟ်။ (ဥပမာ - ဗှ်လိက် ဟိုတ်နူ မိက်ဂွံတီ ပရူဝင်)။
# '''Extrinsic Motivation (ပရေင်ဆဝ်မ္ၚုဟ် အမ္ၚး):''' ကတ်လ္ၚတ် ဟိုတ်နူ မိက်ဂွံကလိဂွံ လာပ်၊ မတ် (Grades)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဖေက်ဒးဒဏ်။ (ဥပမာ - ဗှ်လိက် ဟိုတ်နူ ဖေက်စကာဟွံအံင်)။

တၠပညာတအ် ထံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ဆဝ်မ္ၚုဟ် အပ္ဍဲဂှ် ကဵုဖိုလ် ခိုဟ်နူ ကေုာံ တန်တဴလအ်နူ ပရေင်ဆဝ်မ္ၚုဟ် အမ္ၚးရ။ သီအိုရဳ Maslow (Maslow's Hierarchy of Needs) လေဝ် ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ကွးဘာတအ် ယဝ်ရ ဟွံပေင်င်ကဵု ပရေင်အာသံက် သဇိုင် (ဗီုကဵု စၞစ၊ ပရေင်ဂီုကၠီု) မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ် ဟွံမာန် ပ္ဍဲအရာ ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် ကဆံင်သၠုင်ရ။

== ၆. ပရေင်တၞဟ်ခြာ ပူဂိုလ် (Individual Differences) ==
ကွးဘာ ဇၟာပ်ပ်တၠဝွံ တၞဟ်ခြာဒၟံင် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲအရာ လညာတ်ဉာဏ်၊ ဍာ်ဒကေဝ်၊ အခိုက်အလိုက် ကတ်လ္ၚတ်၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင်ရ။ ပညာစိုတ် ပရေင်ပညာ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူပရာ မပ္တံကဵု-
* '''Intelligence (ဉာဏ်ပညာ):''' လညာတ် ဉာဏ်နာနာသာ် (Multiple Intelligences) မဖန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု Howard Gardner ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်တအ် နွံကဵု ဉာဏ် တၞဟ်ခြာ ဗီုကဵု ဉာဏ်အရေဝ်၊ ဉာဏ်သင်္ချာ၊ ဉာဏ်ဂဳတ ကေုာံ ဉာဏ်ကာယ။
* '''Learning Styles (အခိုက်အလိုက် ပရေင်ကတ်လ္ၚတ်):''' လ္ၚဵု ဒးစိုတ် ညာတ်မတ် (Visual)၊ လ္ၚဵု ဒးစိုတ် ကလင် (Auditory)၊ လ္ၚဵု ဒးစိုတ် ကၠောန်နကဵုတဲ (Kinesthetic)။
* '''Special Education (ပရေင်ပညာ တၟေင်):''' နဲကဲ သွက်ဂွံ ဖျေဟ်လိက် ကုကွးဘာ မနွံကဵု တင်ဝါတ်ဂါတ် ပ္ဍဲပရေင်ကတ်လ္ၚတ် (Learning disabilities) ဗီုကဵု Dyslexia ဟွံသေင်မ္ဂး ကွးဘာ မနွံကဵု ဉာဏ်ကဆံင်သၠုင် (Gifted students)။&lt;ref name=&quot;Slavin2018&quot;&gt;Slavin, R. E. (2018). ''Educational Psychology: Theory and Practice'' (12th ed.). Pearson.&lt;/ref&gt;

== ၇. နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ စမ်ၜတ် (Assessment and Evaluation) ==
ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Assessment) ဝွံ ဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ တီ ဍာ်ဒကေဝ် ကွးဘာ ကေုာံ သွက်ဂွံ ပလေဝ် နဲကဲဖျေဟ်လိက်ရ။ အဓိက နွံ (၂) သာ်-
# '''Formative Assessment (ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပ္တန်):''' စမ်ၜတ် ပ္ဍဲအခိင် မကတ်လ္ၚတ်ဒၟံင် သွက်ဂွံ တီ တင်ဝါတ်ဂါတ် ကွးဘာ ကေုာံ ပလေဝ် နဲကဲဖျေဟ်လိက် အခိင်ဂှ်ရ။ (ဥပမာ - သၟာန်သၟုက် ပ္ဍဲအခန်၊ ကဵုကၠောန် ဟိုမ်ဝေါက်)။
# '''Summative Assessment (ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သရုပ်):''' စမ်ၜတ် ပ္ဍဲအခိင် မအိုတ်အာ ကဏ္ဍမွဲမွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်မွဲမွဲ သွက်ဂွံ ကဵုမတ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ကဆံင်။ (ဥပမာ - စာမေပွဲ လပါ်ကၞောတ်သၞာံ)။

== ၈. ပညာစိုတ် ကေုာံ နဲကဲဖျေဟ်လိက် (Psychology and Teaching Methods) ==
အစာတအ် စကာ လညာတ် ပညာစိုတ် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် အခန်ဖျေဟ်လိက် (Classroom Management) ညံင်ဂွံ စိုပ်တရဴရ။ အရာဝွံ ပါလုပ် သီုကဵု ဗီုလဵု ဂွံဖန်ဗဒှ် ပွဳပွူ မၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ဗီုလဵု ဂွံထိင်ဒဝ် စရိုတ် ကွးဘာ မကတိုင်ကမသ်တအ်၊ ကေုာံ ဗီုလဵု ဂွံဖန်ဇန် ညံင်ကွးဘာတအ် ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲပရေင်ကတ်လ္ၚတ် ဗွဲမတိုန်စိုတ်ရ။ နဲကဲ Differentiated Instruction (ပွမဖျေဟ်လိက် မပါ်တၞဟ်ခြာ) ဂှ် ဒှ်နဲကဲ မဖန်ဇန် လိက် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကုဍာ်ဒကေဝ် ကွးဘာ ဇၟာပ်ပ်တၠရ။

== ၉. နဲကဲသုတေသန ပ္ဍဲပညာစိုတ် ပရေင်ပညာ (Research Methods in Educational Psychology) ==
တၠပညာတအ် စကာ နဲကဲသုတေသန နာနာ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရူပရေင်ကတ်လ္ၚတ်ရ-
* '''Quantitative Research (သုတေသန လၟိဟ်ဂၠိုင်):''' စကာ တင်ဂရင်ဗ္တီ လၟိဟ်ဂၞန် ကေုာံ စာမေပွဲဂမၠိုင် သွက်ဂွံ တီ အဆက်အစပ် ကေုာံ ဖိုလ်။ (ဥပမာ - စမ်ၜတ် ရံင် နဲကဲဖျေဟ်လိက်တၟိမွဲ ကဵုဖိုလ် ခိုဟ်နူ နဲကဲတြေံ ဟွံသေင်)။
* '''Qualitative Research (သုတေသန ဍာ်ဒကေဝ်):''' စကာ နဲကဲ သၟာန်သၟုက် (Interviews) ကေုာံ ပွမကျောဝ်ရံင် (Observations) သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခိုဟ် အကာဲအရာ စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗ ကွးဘာတအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်။&lt;ref name=&quot;Creswell2012&quot;&gt;Creswell, J. W. (2012). ''Educational research: Planning, conducting, and evaluating quantitative and qualitative research'' (4th ed.). Pearson.&lt;/ref&gt;

== ၁၀. အလုံအစင် ကေုာံ အနာဂတ် (Applications and Future Trends) ==
ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ပညာစိုတ် ပရေင်ပညာဝွံ ဆက်စပ်အာ ကုပရေင်ပြံင်လှာဲ နဲကဲသိပ္ပံ (Educational Technology - EdTech) ရ။ နဲကဲ မပ္တံကဵု E-learning (ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် အေန်လိုင်း)၊ Gamification (ပွမစကာ အခိုက်အလိုက် ဂိမ်း ပ္ဍဲပရေင်ပညာ)၊ ကေုာံ Artificial Intelligence (AI) တအ် ပြံင်လှာဲကၠုင် ဗီုပြင် မၞိဟ်တအ် ကတ်လ္ၚတ်ရ။ ပညာစိုတ် ပရေင်ပညာ ဒးသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုလဵု နဲကဲခေတ်တၟိတအ်ဏအ် သြဇာဇီုကပိုက် လ္တူ ပရေင်စိုတ်ဓါတ်၊ လညာတ်ဉာဏ် ကေုာံ စရိုတ် ကွးဘာတအ် ပ္ဍဲအနာဂတ် မဒှ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name      = ပညာစိုတ် ပရေင်ပညာ
| title     = [[ပညာစိုတ် ပရေင်ပညာ]] (Educational Psychology)
| listclass = hlist
| state     = autocollapse

| group1    = သီအိုရဳ အဓိက
| list1     =
* [[စရိုတ်ဝါဒ (Behaviorism)]]
* [[လညာတ်ဉာဏ်ဝါဒ (Cognitivism)]]
* [[လဒက်ပ္တန်ဝါဒ (Constructivism)]]
* [[Humanism (ပရေင်ပညာ)|ကောန်မၞိဟ်ဝါဒ]]

| group2    = သဘဴဓဝ် ကေုာံ ကဏ္ဍ
| list2     =
* [[ပရေင်ဆဝ်မ္ၚုဟ်စိုတ်|ပရေင်ဆဝ်မ္ၚုဟ် (Motivation)]]
* [[ပရေင်ဇၞော်မောဝ် လညာတ်ဉာဏ်]]
* [[Zone of Proximal Development|ZPD]]
* [[ပရေင်ပညာ တၟေင် (Special Education)]]
* [[ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Assessment)]]

| group3    = တၠပညာ ပြာကတ်ဂမၠိုင်
| list3     =
* [[Jean Piaget]]
* [[Lev Vygotsky]]
* [[B. F. Skinner]]
* [[John Dewey]]
* [[Albert Bandura]]

| group4    = ဆက်စပ်
| list4     =
* [[ပညာစိုတ်]]
* [[ပရေင်ပညာ]]
* [[သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် ပရေင်ပညာ}}
[[Category:ပညာစိုတ် ပရေင်ပညာ]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:ပရေင်ပညာ]]
[[Category:သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>sasxjrtwj9il9qj4vb9q0ta8uzxbhdy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ် ပရေင်ပညာ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12440</id>
    <revision>
      <id>58540</id>
      <timestamp>2026-10-15T04:16:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍသဇိုင် မဆေင်စပ်ကဵု '''ပညာစိုတ် ပရေင်ပညာ''' (Educational Psychology) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူဗီုလဵု မၞိဟ်တအ် ကတ်လ္ၚတ်ပညာ၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် လညာတ်ဉာဏ် ကွးဘာ၊ နဲ...&quot;</comment>
      <origin>58540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="806" sha1="jyznc109ib71cgyicpggk8bgvj79yzg" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍသဇိုင် မဆေင်စပ်ကဵု '''ပညာစိုတ် ပရေင်ပညာ''' (Educational Psychology) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူဗီုလဵု မၞိဟ်တအ် ကတ်လ္ၚတ်ပညာ၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် လညာတ်ဉာဏ် ကွးဘာ၊ နဲကဲဖျေဟ်လိက် ကေုာံ ပရေင်ဆဝ်မ္ၚုဟ်စိုတ် ပ္ဍဲဗွိုင်ပရေင်ပညာ မဒှ်ရ။

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် ပရေင်ပညာ}}
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:ပရေင်ပညာ]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>jyznc109ib71cgyicpggk8bgvj79yzg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပညာစိုတ် ပရေင်ကမၠောန် ကေုာံ ဂကောံ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12441</id>
    <revision>
      <id>58541</id>
      <timestamp>2026-10-15T04:19:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 23em; text-align: left; font-size: 90%; background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #ccc; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em;&quot; |+ style=&quot;text-align: center; font-size: 1.2em; font-weight: bold; background-color: #e0e0e0; padding: 7px; border-radius: 3px;&quot; |ပညာစိုတ် ပရေင်ကမၠောန် ကေုာံ ဂကောံ |- | colspan=&quot;2&quot; style=...&quot;</comment>
      <origin>58541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19410" sha1="1hk39m5h7i2vliktc69nv7p4bqeibal" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 23em; text-align: left; font-size: 90%; background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #ccc; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em;&quot;
|+ style=&quot;text-align: center; font-size: 1.2em; font-weight: bold; background-color: #e0e0e0; padding: 7px; border-radius: 3px;&quot; |ပညာစိုတ် ပရေင်ကမၠောန် ကေုာံ ဂကောံ
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |[[File:Hawthorne_works.jpg|250px|ဗီုရုပ် ရုင်စက် Hawthorne]]&lt;br/&gt;ရုင်စက် Hawthorne မဒှ်ဒၞာဲ သုတေသနအဓိက သွက် ပညာစိုတ် ပရေင်ကမၠောန် ကေုာံ ဂကောံ
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; background-color: #f0f0f0; padding: 3px;&quot; |ပရူပရာ အဓိက
|-
!တမ်မူလ
|အင်္ဂလိက် (Industrial and Organizational Psychology)
|-
!ကဏ္ဍ
|[[ပညာစိုတ်]] (Psychology)
|-
!မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်
|စရိုတ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန်၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဂကောံ
|-
!တၠပညာ ပြာကတ်ဂမၠိုင်
|[[Hugo Münsterberg]], [[Walter Dill Scott]], [[Frederick W. Taylor]], [[Elton Mayo]]
|}

'''ပညာစိုတ် ပရေင်ကမၠောန် ကေုာံ ဂကောံ''' ({{lang-en|Industrial and Organizational Psychology}} ဟွံသေင်မ္ဂး I-O psychology) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍသိပ္ပံ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူစရိုတ်အကာဲအရာ မၞိဟ်တအ် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲကမၠောန် ကေုာံ အပ္ဍဲဂကောံအလုံအိုတ်သီုရ။&lt;ref name=&quot;Spector2021&quot;&gt;Spector, P. E. (2021). ''Industrial and Organizational Psychology: Research and Practice'' (8th ed.). John Wiley &amp; Sons.&lt;/ref&gt; ဘာသာရပ်ဝွံ ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန် ပရေင်စွမ်းရည် (productivity) သၟာကမၠောန်တအ် ကေုာံ ညံင်ဂွံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပွဳပွူကမၠောန် မနွံကဵု တသိုက် ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက်ရ။ တၠပညာ I-O တအ်ဝွံ စကာ သဘဴဓဝ် ကေုာံ နဲကဲသုတေသန ပညာစိုတ်တုဲ သောၚ်ကလး ပြသၞာဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲကမၠောန် မပ္တံကဵု ပရေင်ရုဲစှ်မၞိဟ်၊ ပရေင်ဖျေဟ်ဗတောန်၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ဂကောံတအ်ရ။

== ၁. ပွံက် ကေုာံ လညာတ်သဇိုင် (Definition and Basic Concepts) ==
ပညာစိုတ် ပရေင်ကမၠောန် ကေုာံ ဂကောံဝွံ ပါ်လဝ် ကဏ္ဍအဓိက ၜါသာ်ရ။ လပါ် ''ပရေင်ကမၠောန် (Industrial)'' ဂှ် အဓိက လ္ၚတ်ပရူ ပရေင်ရုဲစှ် မၞိဟ်ကမၠောန် (recruitment and selection)၊ ပရေင်ဖျေဟ်ဗတောန် (training)၊ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်ဂုဏ် ကမၠောန် (performance appraisal) တအ်ရ။ လပါ် ''ဂကောံ (Organizational)'' ဂှ် လ္ၚတ်ပရူ စိုတ်ဓါတ် ပရေင်ကမၠောန် (work motivation)၊ ပရေင်ဒုင်စသိုင် လ္တူကမၠောန် (job satisfaction)၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် (leadership)၊ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အပ္ဍဲဂကောံ (organizational culture and change) တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Cascio2018&quot;&gt;Cascio, W. F., &amp; Aguinis, H. (2018). ''Applied Psychology in Human Resource Management'' (8th ed.). Pearson.&lt;/ref&gt; သဘဴဓဝ် အဓိကဂှ် နကဵု လညာတ်သိပ္ပံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဆက်အစပ် အကြာ မၞိဟ် ကဵု ကမၠောန် သွက်ဂွံ ဂွံဖိုလ် ခိုဟ်အိုတ် သီုလပါ် ကမ္ပဏဳ ကေုာံ သၟာကမၠောန်ရ။

== ၂. ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် ပညာစိုတ် I-O ဝွံ စက္တဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲအခိင် လပါ်စ သၞာံ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံရ။ ပ္ဍဲအခိင် ပၞာန်ဂၠးတိအလန်ပထမဂှ် ပညာစိုတ် I-O စကာကၠုင် သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် လညာတ်ဉာဏ် သ္ဂံင်ပၞာန် (Army Alpha and Beta tests) သွက်ဂွံ ရုဲစှ် ဒၞာဲတာလျိုင် မဗဗွဲ ကုဍေဟ်တအ်ရ။ ကြဴနူဂှ် သုတေသန Hawthorne (Hawthorne studies) မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၀ ကဵု ၁၉၃၀ တအ်ဂှ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် (social and psychological factors) တအ်ဂှ် လွပ်သြဇာဇၞော် လ္တူ ပရေင်စွမ်းရည် ကမၠောန် ဂၠိုင်နူကဵု ပွဳပွူရုပ် (physical conditions) ဗီုကဵု လျးပၠိုတ်တအ်ဏီရ။ အရာဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာ မပံက်ကဵု တြင် သွက်ဂဏ္ဍ ပညာစိုတ် ဂကောံ (Organizational Psychology) ရ။

== ၃. ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကမၠောန် (Job Analysis) ==
ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကမၠောန် (Job Analysis) ဝွံ ဒှ်သဇိုင်အဓိက သွက်ပညာစိုတ် I-O မွဲရ။ ဍေဟ်ဒှ် ပရေင်ကမၠောန် မကေတ် တင်ဂရင်ဗ္တီ ဗွဲမလှဲလး ပရူ ကမၠောန်မွဲမွဲ မပ္တံကဵု တာလျိုင် (duties)၊ ကေင်ကာ (tasks)၊ ကေုာံ အစောမ်စရာဲ မနွံပၟိက် (KSAOs: Knowledge, Skills, Abilities, and Other characteristics) သွက်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန်ဂှ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေင်အဓိက ပ္ဍဲ Job Analysis
|-
! ကဏ္ဍ
! ပွံက်အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ
|-
| K - Knowledge (လညာတ်)
| ပညာ ဟွံသေင်မ္ဂး တင်ဂရင်ဗ္တီ မကတ်လ္ၚတ်လဝ်
| လညာတ် သၞောဝ်ဥပဒေ အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန်
|-
| S - Skill (ကွတ်)
| အစောမ် မကၠောန်ဗဒှ် အရာမွဲမွဲ မာန် (မလေပ်လဝ်)
| ကွတ် တက်ကောမ်ပျူတာ၊ ကွတ် ဇိင်စက်
|-
| A - Ability (အစောမ်စရာဲ)
| အစောမ်စရာဲ သဘာဝ ဟွံသေင်မ္ဂး ကာယ
| အစောမ် မယဵုယိုက် အရာဇြိုင်င်၊ ဉာဏ်စဉ်စား
|-
| O - Other (တၞဟ်တအ်)
| စရိုတ်လက္ချန် ကေုာံ အကာဲအရာ ပူဂိုလ်
| ပရေင်အေင်ဒုင်၊ စိုတ်ရှ်ေသှ်ေ၊ ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ်
|}

== ၄. ပရေင်ရုဲစှ် မၞိဟ်ကမၠောန် (Personnel Selection) ==
[[File:Job_Interview.jpg|thumb|right|250px|ပွမသၟာန်သွဟ် (Interview) ဒှ်နဲကဲ အဓိက ပ္ဍဲပရေင်ရုဲစှ် မၞိဟ်ကမၠောန်]]
ပရေင်ရုဲစှ် မၞိဟ်ကမၠောန် (Personnel Selection) ဝွံ ဒှ်နဲကဲ မစကာ သုတေသန ပညာစိုတ် သွက်ဂွံ ရုဲစှ် မၞိဟ်မဗဗွဲအိုတ် သွက်ဒၞာဲကမၠောန်မွဲမွဲရ။ နဲကဲ မစကာဂၠိုင်အိုတ်တအ်ဂှ် ပါလုပ်ကဵု-
* '''Cognitive ability tests:''' စမ်ၜတ် လညာတ်ဉာဏ် ကေုာံ အစောမ်စရာဲ ဉာဏ်။
* '''Personality inventories:''' စမ်ၜတ် စရိုတ်လက္ချန် (ဥပမာ- Big Five Personality traits)။
* '''Interviews:''' နဲကဲသၟာန်သွဟ် (Structured interviews ကဵုသွဟ် ဍာံပြဂၠိုင် နူကဵု Unstructured interviews)။
* '''Work samples:''' ကဵုကၠောန်ထ္ၜး ကမၠောန်ဇေတ်တ် သွက်ဂွံ ရံင် အစောမ်စရာဲ။&lt;ref name=&quot;Muchinsky2011&quot;&gt;Muchinsky, P. M. (2011). ''Psychology Applied to Work: An Introduction to Industrial and Organizational Psychology'' (10th ed.). Hypergraphic Press.&lt;/ref&gt;

== ၅. ပရေင်ဖျေဟ်ဗတောန် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် (Training and Development) ==
ပရေင်ဖျေဟ်ဗတောန် (Training) ဝွံ ဒှ်ပရေင်မကဵု ပညာ၊ ကွတ် ကေုာံ လညာတ်တၟိ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန် အစောမ်စရာဲ သၟာကမၠောန်တအ်ရ။ သွက်ဂွံ ဖျေဟ်ဗတောန် မွဲမွဲ အံင်ဇၞးဂှ် ဒးစကာ နဲကဲ &quot;Needs Assessment&quot; (ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရာမနွံပၟိက်) ရ။ ဍေဟ်ပါ်လဝ် ပိကဆံင်-
# '''Organizational analysis:''' မုဒၞာဲ ကမ္ပဏဳ နွံပၟိက် ပရေင်ဖျေဟ်ဗတောန်ရော?
# '''Task analysis:''' မုကွတ်တအ် နွံပၟိက် သွက်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန်ဂှ်ရော?
# '''Person analysis:''' ညးလဵု မနွံပၟိက် ဒးဒုင် ဖျေဟ်ဗတောန်ရော?

== ၆. ပရေင်စၟတ်ဂုဏ် ကမၠောန် (Performance Appraisal) ==
ပရေင်စၟတ်ဂုဏ် ကမၠောန် (Performance Appraisal) ဝွံ ဒှ်နဲကဲ မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ဖျေဟ်ကဆံင် အစောမ်စရာဲ ကမၠောန် သၟာကမၠောန်တအ်ရ။ ပရေင်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ကဵုလာပ်ဗဇဴ၊ ဇၞော်ပ္တိုန် ကဆံင် (promotion) ကေုာံ ကဵု တင်ဂရင်ဗ္တီ (feedback) ရ။ နဲကဲ 360-degree feedback မဒှ် နဲကဲ မကေတ် တင်ဂရင်ဗ္တီ နူကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ်၊ မၞိဟ်ကမၠောန်တုပ်၊ မၞိဟ်သၟဝ် ကေုာံ သၟာရာန်တအ်ဂှ် ပြာကတ်ကၠုင်လောန် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ရ။ ဆဂး ပရေင်စၟတ်ဂုဏ်ဝွံ လေပ်ဒှ် အရာမကၠိခၠေတ် (Rater biases) ဗီုကဵု Halo effect (ညာတ်ခိုဟ်မွဲဒၞာဲတုဲ ထေင်ခိုဟ်အိုတ်သီု) မာန်ရ။

== ၇. စိုတ်ဓါတ် ပရေင်ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်ဒုင်စသိုင် (Work Motivation and Attitudes) ==
စိုတ်ဓါတ် ပရေင်ကမၠောန် (Work Motivation) ဝွံ ဒှ်ဒြဟတ် မစፋတ်ကဵု မၞိဟ်တအ် ညံင်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန် ဗွဲမအစောမ်စရာဲရ။ သီအိုရဳ ပြာကတ်ဂမၠိုင် ပါလုပ်ကဵု-
* '''Maslow's Hierarchy of Needs:''' ဒၞာဲမၞိဟ်တအ် နွံပၟိက် စနူကဵု အရာသဇိုင် (စၞ၊ ဍာ်) စဵုကဵု စိုပ် ကဆံင် ဘဝဍိုက်ပေင်။
* '''Goal-setting theory:''' ဖျေဟ်လဝ် တင်ရန်တၟအ် မကၠးဖ္ဍး ကေုာံ ဝါတ်ဂါတ်ဂှ် ပကဵု ညံင်စိုတ်ဓါတ် ဂွံသၠုင်တိုန်ရ။
* '''Equity theory:''' မၞိဟ်တအ် ပတောအ်ၜတ် အရာညးတအ် ပၠုပ် (effort) ကဵု အရာညးတအ် ကလိဂွံ (reward) ကုမၞိဟ်တၞဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Landy2019&quot;&gt;Landy, F. J., &amp; Conte, J. M. (2019). ''Work in the 21st Century: An Introduction to Industrial and Organizational Psychology'' (6th ed.). Wiley.&lt;/ref&gt;

== ၈. လဒက်ပ္တန် ဂကောံ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Organizational Development) ==
လဒက်ပ္တန် ဂကောံ (Organizational Development - OD) ဝွံ ဒှ်နဲကဲ မလ္ၚတ် ဗီုလဵု ဂကောံမွဲမွဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ကေုာံ ဗီုလဵု ဂွံပြံင်လှာဲ ညံင်ဂွံ ခိုဟ်တိုန်ရ။ ယေန်သၞာင် ဂကောံ (Organizational Culture) - မဒှ် ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ်၊ လညာတ်၊ ကေုာံ အခိုက်အလိုက် မတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲကမ္ပဏဳမွဲဂှ် - လွပ်သြဇာဇၞော် လ္တူ အံင်ဇၞး ဂကောံဂှ်ရ။ OD လ္ၚတ် သီုကဵု ပရေင်ဖန်ဇန် အပြံင်အလှာဲ (Change management) ကေုာံ ပရေင်သောၚ်ကလး ပြသၞာ (Conflict resolution) ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန်ရ။

== ၉. က္ဍိုပ်သကိုပ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Leadership and Management) ==
က္ဍိုပ်သကိုပ် (Leadership) ဝွံ ဒှ်အစောမ် မပ္ကင်ရင် ကေုာံ ဓလီုပ္ဍိုက် မၞိဟ်တၞဟ်တအ် ညံင်ဂွံ ကၠောန်ဗစိုပ် တင်ရန်တၟအ် ဂကောံရ။ သုတေသန I-O ထ္ၜးကဵု လညာတ် က္ဍိုပ်သကိုပ် နာနာသာ်-
* '''Transformational Leadership:''' က္ဍိုပ်သကိုပ် မကဵု စိုတ်ဓါတ်၊ ဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန် လညာတ်တၟိ ကေုာံ လွဳလွတ် ညးမဗက်လက္ကရဴတအ် ညံင်ဂွံ ဒှ်က္ဍိုပ်သကိုပ်။
* '''Transactional Leadership:''' က္ဍိုပ်သကိုပ် မဒုင်သဇိုင် လ္တူ ပရေင်ကဵုလာပ်ဗဇဴ ကေုာံ ဒဏ် (rewards and punishments) လ္တူကမၠောန်မကၠောန်တအ်။

== ၁၀. ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ကမၠောန် (Occupational Health and Well-being) ==
ပညာစိုတ် ပရေင်ထတ်ယုက် ကမၠောန် (Occupational Health Psychology - OHP) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မလ္ၚတ် ပရူ ပရေင်ထတ်ယုက် ကာယ ကေုာံ စိုတ် သၟာကမၠောန်တအ်ရ။ ပရူအဓိက ပါလုပ်ကဵု ပရေင်ဍောင်ၜိုတ် စိုတ်ပ္ဍဲကမၠောန် (Workplace stress)၊ ပွမလၞုဟ်ကမၠောန် (Burnout)၊ ကေုာံ ပရေင်ညဳသၟဟ် အကြာ ကမၠောန် ကဵု ဘဝပူဂိုလ် (Work-life balance) ရ။&lt;ref name=&quot;Aamodt2015&quot;&gt;Aamodt, M. G. (2015). ''Industrial/Organizational Psychology: An Applied Approach'' (8th ed.). Cengage Learning.&lt;/ref&gt; ပရေင်ဖန်ဇန် ညံင်ဂွံ ဖ္အောန်ဖျှ် အန္တရာယ် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်ထံက်ပင် စိုတ်ဓါတ် သၟာကမၠောန်တအ်ဂှ် ဒှ်တာလျိုင် အဓိက သွက်တၠပညာ I-O တအ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name      = ပညာစိုတ် ပရေင်ကမၠောန် ကေုာံ ဂကောံ
| title     = [[ပညာစိုတ် ပရေင်ကမၠောန် ကေုာံ ဂကောံ]] (Industrial and Organizational Psychology)
| listclass = hlist
| state     = autocollapse

| group1    = ကဏ္ဍ ပရေင်ကမၠောန် (Industrial)
| list1     =
* [[ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကမၠောန်|Job Analysis]]
* [[ပရေင်ရုဲစှ် မၞိဟ်ကမၠောန်|Personnel Selection]]
* [[ပရေင်ဖျေဟ်ဗတောန်|Training]]
* [[ပရေင်စၟတ်ဂုဏ် ကမၠောန်|Performance Appraisal]]

| group2    = ကဏ္ဍ ဂကောံ (Organizational)
| list2     =
* [[စိုတ်ဓါတ် ပရေင်ကမၠောန်|Work Motivation]]
* [[ပရေင်ဒုင်စသိုင် ကမၠောန်|Job Satisfaction]]
* [[က္ဍိုပ်သကိုပ်|Leadership]]
* [[ယေန်သၞာင် ဂကောံ|Organizational Culture]]

| group3    = ပရေင်ထတ်ယုက် (Health)
| list3     =
* [[ပရေင်ဍောင်ၜိုတ် စိုတ်ကမၠောန်|Workplace Stress]]
* [[Burnout]]
* [[Work-life balance]]

| group4    = ဆက်စပ်
| list4     =
* [[ပညာစိုတ်]]
* [[ပရေင်အုပ်ဓုပ်]]
* [[Human Resources]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် ပရေင်ကမၠောန် ကေုာံ ဂကောံ}}
[[Category:ပညာစိုတ် ပရေင်ကမၠောန် ကေုာံ ဂကောံ]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေင်အုပ်ဓုပ်]]</text>
      <sha1>1hk39m5h7i2vliktc69nv7p4bqeibal</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ် ပရေင်ကမၠောန် ကေုာံ ဂကောံ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12442</id>
    <revision>
      <id>58542</id>
      <timestamp>2026-10-15T04:22:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍသဇိုင် မဆေင်စပ်ကဵု '''ပညာစိုတ် ပရေင်ကမၠောန် ကေုာံ ဂကောံ''' (Industrial and Organizational Psychology - I/O Psychology) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူစရိုတ်အကာဲအရာ၊ စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ပရေင်...&quot;</comment>
      <origin>58542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2094" sha1="px4sntihf2dishmtroofqh3ilnrsvgt" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍသဇိုင် မဆေင်စပ်ကဵု '''ပညာစိုတ် ပရေင်ကမၠောန် ကေုာံ ဂကောံ''' (Industrial and Organizational Psychology - I/O Psychology) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူစရိုတ်အကာဲအရာ၊ စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် မၞိဟ်တအ် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲကမၠောန် ကေုာံ အပ္ဍဲဂကောံနာနာ နကဵု နဲကဲသိပ္ပံ မဒှ်ရ။

ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ ဘာသာရပ် ကေုာံ ပရူပရာ ကဏ္ဍလပါ်နာနာ မပ္တံကဵု-
* ပရေင်ရုဲစှ် ကေုာံ ဖျေဟ်ဗတောန် မၞိဟ်ကမၠောန် (Personnel Selection and Training)
* စိုတ်ဓါတ် ပရေင်ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်ဒုင်စသိုင် (Work Motivation and Satisfaction)
* ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် (Management and Leadership)
* ယေန်သၞာင် ဂကောံ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Organizational Culture and Development)
* ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်စၟတ်ဂုဏ် (Job Analysis and Performance Appraisal)
* ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ တသိုက်စိုတ် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန် (Occupational Health and Well-being)

တအ် ပါလုပ်ဒၟံင်ရ။

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် ပရေင်ကမၠောန် ကေုာံ ဂကောံ}}
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေင်အုပ်ဓုပ်]]
[[Category:ကမၠောန်]]</text>
      <sha1>px4sntihf2dishmtroofqh3ilnrsvgt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပညာစိုတ် မကဵုကသပ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12443</id>
    <revision>
      <id>58543</id>
      <timestamp>2026-10-15T04:27:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 22em; text-align: left; font-size: 90%; background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #ccc; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em;&quot; |+ style=&quot;text-align: center; font-size: 1.2em; font-weight: bold; background-color: #e0e0e0; padding: 7px; border-radius: 3px;&quot; |ပညာစိုတ် မကဵုကသပ်&lt;br/&gt;(Counseling Psychology) |- | colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: cen...&quot;</comment>
      <origin>58543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18161" sha1="934r8rqklo3rgutp1mjwi2tle7055vg" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 22em; text-align: left; font-size: 90%; background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #ccc; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em;&quot;
|+ style=&quot;text-align: center; font-size: 1.2em; font-weight: bold; background-color: #e0e0e0; padding: 7px; border-radius: 3px;&quot; |ပညာစိုတ် မကဵုကသပ်&lt;br/&gt;(Counseling Psychology)
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |[[File:Psychotherapy.jpg|250px|ဗီုရုပ် ပရေင်ကဵုကသပ်]]&lt;br/&gt;ဗီုရုပ် ပရေင်ကဵုကသပ် ကေုာံ ပရေင်သဳကၠဳ အကြာ တၠပညာစိုတ် ကဵု ညးမကၠုင်ကေတ်ကသပ် (Client)
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; background-color: #f0f0f0; padding: 3px;&quot; |ပရူပရာ အဓိက
|-
!တမ်မူလ
|အင်္ဂလိက် (Counseling Psychology)
|-
!ကဏ္ဍ
|[[ပညာစိုတ်]] (Psychology), ပညာစိုတ် အသုံးချ (Applied Psychology)
|-
!မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်
|ပရေင်ထတ်ယုက်စိုတ်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ပူဂိုလ်၊ ပြသၞာပရေင်မၞိဟ်၊ သဟဇာတဘဝ
|-
!တၠပညာ ပြာကတ်ဂမၠိုင်
|[[Carl Rogers]], [[Frank Parsons]], [[E. G. Williamson]]
|}

'''ပညာစိုတ် မကဵုကသပ်''' ({{lang-en|Counseling Psychology}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍအဓိကမွဲ ပ္ဍဲကဵု [[ပညာစိုတ်]] တုဲ၊ ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ်၊ ကဵုကသပ် ကေုာံ ရီုဗင် မၞိဟ်တအ် ညံင်ဂွံ ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ပရေင်စိုတ်ဓါတ်၊ ပရေင်ဒုင်စသိုင် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ပ္ဍဲအခိင်မတတ်သၠောဲ အဝဲအဆက်ဆက် ပ္ဍဲဘဝရ။&lt;ref name=&quot;Gelso2014&quot;&gt;Gelso, C. J., Williams, E. N., &amp; Fretz, B. (2014). ''Counseling Psychology'' (3rd ed.). American Psychological Association.&lt;/ref&gt; ဘာသာရပ်ဝွံ ဖျေဟ်အာရီု လ္တူ အကာဲအရာ မၞိဟ်သဟဇာတ (Normal developmental issues) တုဲ၊ ရီုဗင် သွက်ဂွံ သှ်ပလး ပြသၞာလၟေင်တ္ၚဲ မပ္တံကဵု ပြသၞာကမၠောန်၊ ပရေင်ပညာ၊ ပရေင်အိန်ထံင်၊ ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ဍောင်ၜိုတ် (Stress) ဂမၠိုင်ရ။

== ၁. ပွံက် ကေုာံ သဘဴဓဝ် (Definition and Principles) ==
ပညာစိုတ် မကဵုကသပ်ဂှ် ဒှ်ပညာ မစကာ နဲကဲသိပ္ပံ သွက်ဂွံ ရီုဗင် ပူဂိုလ်၊ ဂကောံအိန်ထံင် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် ညံင်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်ထတ်ယုက်စိုတ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ်ဘဝရ။ ဂကောံပညာစိုတ် အမေရိကာန် (APA) မ္ဂး ကဏ္ဍဝွံ ဒုင်သဇိုင် လ္တူ ပရေင်ခိုဟ်ဆာဲ (Strengths-based approach) မၞိဟ်တအ်တုဲ၊ စၞးမဖျေဟ်အာရီု လ္တူ ယဲစိုတ် (Psychopathology) သၟးဂှ်၊ ဖျေဟ်အာရီု လ္တူ ဇၟာပ်မၞိဟ် ဗီုလဵု ဂွံဂျိုင်တန်တဴ နကဵု ဘဝမဍိုက်ပေင်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;APA_Div17&quot;&gt;Society of Counseling Psychology, American Psychological Association (Division 17). (2020). ''What is Counseling Psychology?''&lt;/ref&gt;

== ၂. ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် ပညာစိုတ် မကဵုကသပ်ဝွံ စက္တဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲအခိင် လပါ်စ အေဒဳ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲအမေရိကာန်ရ။ ဍေဟ် စက္တဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ကဵုကသပ် ကမၠောန် (Vocational guidance movement) မက္ဍိုက်ပ်လဝ် နကဵု Frank Parsons ရ။ ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယတုဲ ကောန်ပၞာန်ဂမၠိုင် ကလေင်စိုပ်ကၠုင် ဍုင်သွာတ်တုဲ ဒးဆောမ်ဒး ပြသၞာစိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ပြသၞာ ဂၠာဲကမၠောန်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် တၠပညာ ဗီုကဵု [[Carl Rogers]] မဖန်ဗဒှ်လဝ် နဲကဲ လွဳလွတ် မဖျေဟ်သဇိုင် လ္တူ ညးမကၠုင်ကေတ်ကသပ် (Client-centered therapy) ဂှ် ကဵုဇြဟတ် ဗွဲမဇၞော် ကုကဏ္ဍဝွံ ညံင်ဂွံ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်ရ။

== ၃. ပရေင်ဆက်စပ် ကုပညာစိုတ် ကလိန်နေတ် (Counseling vs. Clinical Psychology) ==
ၜိုန်ရ ပညာစိုတ် မကဵုကသပ် (Counseling) ကေုာံ ပညာစိုတ် ကလိန်နေတ် (Clinical) တအ် ကြပ်ညောန် ရေင်သကအ်ကီုလေဝ်၊ နွံကဵု တင်တၞဟ်ခြာ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|+ တင်တၞဟ်ခြာ အကြာ ပညာစိုတ် မကဵုကသပ် ကေုာံ ပညာစိုတ် ကလိန်နေတ်
|-
! အကာဲအရာ
! ပညာစိုတ် မကဵုကသပ် (Counseling Psychology)
! ပညာစိုတ် ကလိန်နေတ် (Clinical Psychology)
|-
| '''ရန်တၟအ် အဓိက'''
| သွက်မၞိဟ် သဟဇာတ မနွံကဵု ပြသၞာလၟေင်ဘဝ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်။
| သွက်မၞိဟ် မဒးဒုင်စသိုင် ယဲစိုတ် သ္ကာတ်မြဟ် (Severe psychopathology)။
|-
| '''ပွဳပွူ ကမၠောန်'''
| တက္ကသိုလ်၊ ရုင်ကဵုကသပ်၊ ဌာနပရေင်မၞိဟ်၊ ကေုာံ ရုင်ကမၠောန်။
| ရုင်ဂဥုဲ ယဲစိုတ်၊ ကလိန်နေတ် ထတ်ယုက်စိုတ်၊ ကေုာံ ဌာနလွဳယဲ။
|-
| '''လညာတ်သီအိုရဳ'''
| ဖျေဟ်အာရီု လ္တူ ဒြဟတ်ခိုဟ် (Strengths) ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ (Prevention)။
| ဖျေဟ်အာရီု လ္တူ လွဳယဲ (Treatment) ကေုာံ မစၟတ်ယဲ (Diagnosis)။
|}

== ၄. တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ သဘဴဓဝ် ကမၠောန် (Aims and Core Values) ==
ပညာစိုတ် မကဵုကသပ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လ္တူ သဘဴဓဝ် အဓိက (၅) သာ်ရ-
# '''Focus on intact personalities:''' ပရူပရေင်မၞိဟ် မနွံစိုတ်ဓါတ် သဟဇာတ (Normal functioning)။
# '''Person-environment fit:''' ပရေင်ကိတ်ညဳ အကြာ ပူဂိုလ် ကဵု ပွဳပွူ (မပ္တံကဵု ဘာ၊ ရုင်ကမၠောန်)။
# '''Education and career development:''' ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ကမၠောန်။
# '''Brief interactions:''' နဲကဲလွဳလွတ် ဟွံဂၠိုင်လောန် (Short-term therapy)။
# '''Strengths-based:''' ပရေင်ဗၟံက်ထ္ၜး ဒြဟတ်ခိုဟ် ကေုာံ အစောမ်စရာဲ ပူဂိုလ်မွဲမွဲ။

== ၅. နဲကဲလွဳလွတ် ကေုာံ သီအိုရဳဂမၠိုင် (Therapeutic Methods and Theories) ==
တၠပညာစိုတ် မကဵုကသပ်တအ် စကာ သီအိုရဳ နာနာသာ် သွက်ဂွံ ရီုဗင် မၞိဟ်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Corey2015&quot;&gt;Corey, G. (2015). ''Theory and Practice of Counseling and Psychotherapy'' (10th ed.). Cengage Learning.&lt;/ref&gt; 
* '''Humanistic Therapy:''' နဲကဲ မဖျေဟ်သဇိုင် လ္တူ ပူဂိုလ် (Person-Centered Therapy) မဖန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု Carl Rogers။ နဲကဲဝွံ ဒုင်သဇိုင် လ္တူ ပရေင်ဒုင်စသိုင် (Empathy) ကေုာံ ပရေင်ဒုင်တဲ သက်ကုတင်စၟတ် (Unconditional positive regard) ရ။&lt;ref name=&quot;Rogers1951&quot;&gt;Rogers, C. R. (1951). ''Client-centered therapy: Its current practice, implications and theory''. Houghton Mifflin.&lt;/ref&gt;
* '''Cognitive Behavioral Therapy (CBT):''' နဲကဲ ပြံင်လှာဲ လညာတ်ဉာဏ် ကေုာံ စရိုတ် သွက်ဂွံ သှ်ပလး ပြသၞာ စိုတ်ဍောင်ၜိုတ် ကေုာံ စိုတ်စံင်တူဂမၠိုင်။
* '''Psychodynamic Therapy:''' လ္ၚတ် အကာဲအရာ စိုတ် ဟွံတီဇကု (Unconscious mind) ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗ အခိင်ကောန်ၚာ်။

== ၆. ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အလုံအစင်ဘဝ (Lifespan Development) ==
ပ္ဍဲပညာစိုတ် မကဵုကသပ်ဝွံ ပရေင်လ္ၚတ် ဗီုမၞိဟ်တအ် ပြံင်လှာဲကၠုင် အလုံမွဲဘဝ (Lifespan approach) ဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော်ရ။
* '''အခိင်ကောန်ၚာ် ကေုာံ အဝဲဗၠာဲ (Childhood &amp; Adolescence):''' ရီုဗင် ပ္ဍဲအရာ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပညာ၊ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲ ဇကုဇေတ်တ် (Identity formation)။
* '''အဝဲဇၞော် (Adulthood):''' ရီုဗင် ပ္ဍဲအရာ သဟဇာတ အိန်ထံင်၊ ကမၠောန် ကေုာံ ပြသၞာ တတ်သၠောဲဘဝ (Life transitions)။
* '''အဝဲဗယု (Aging):''' ကဵုကသပ် သွက်ဂွံ သဟဇာတ ကုပရေင်ထတ်ယုက် မဍိုန်လျစှ်ေ ကေုာံ ပရေင်ဒေါအ်ဇူ ကမၠောန် (Retirement)။

== ၇. ကဏ္ဍမကၠောန်ၜိုတ်မာန်ဂမၠိုင် (Areas of Practice) ==
တၠပညာစိုတ် မကဵုကသပ်တအ် ကၠောန်ၜိုတ် ပ္ဍဲဒၞာဲနာနာသာ် မပ္တံကဵု-
* '''တက္ကသိုလ် ကေုာံ ဘာဂမၠိုင်:''' ဌာနကဵုကသပ် သွက်ကွးဘာ မနွံပြသၞာ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ်။
* '''ရုင်ကမၠောန် အလဵုအသဳ ကေုာံ ပုဂ္ဂလိက:''' ဌာနကဵုကသပ် သွက်ညးကၠောန်ကမၠောန် (Employee Assistance Programs)။
* '''ကလိန်နေတ် ပုဂ္ဂလိက (Private Practice):''' ပရေင်ကဵုကသပ် ပူဂိုလ်၊ အိန်ထံင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ။
* '''ဌာနကဵုကသပ် ဂကောံမၞိဟ် (Community Mental Health Centers):''' ရီုဗင် မှာဇန် မနွံကဵု ပြသၞာ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ်။

== ၈. ပရေင်သုတေသန ကေုာံ နဲကဲ (Research and Methodologies) ==
သုတေသန ပ္ဍဲပညာစိုတ် မကဵုကသပ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လ္တူ နဲကဲ သိပ္ပံ သီု ၜါသာ် (Quantitative ကေုာံ Qualitative) ရ။ တၠပညာတအ် သုတေသန လ္တူ အကျိုးသက်ရောက်မှု ပရေင်ကဵုကသပ် (Counseling efficacy)၊ ပရေင်ဆက်စၠောအ် အကြာ တၠပညာ ကဵု ညးကေတ်ကသပ် (Therapeutic relationship)၊ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကမၠောန်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Norcross2011&quot;&gt;Norcross, J. C. (2011). ''Psychotherapy relationships that work: Evidence-based responsiveness'' (2nd ed.). Oxford University Press.&lt;/ref&gt; နဲကဲ လွဳလွတ် မဒုင်သဇိုင် လ္တူ သက်သဳခိုင်ကၠိုက် (Evidence-based practice) ဂှ် ဒှ်အရာမဒးစကာတွဵု ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်ရ။

== ၉. ဒ္ဂေတ်ဝတ် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် (Ethics and Morality) ==
[[File:Scale_of_justice_2.svg|thumb|left|150px|ပရေင်သၞောဝ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ဝတ် ဒှ်ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲပညာစိုတ်]]
ပရေင်ဒ္ဂေတ်ဝတ် (Ethics) ပ္ဍဲပညာစိုတ် မကဵုကသပ်ဝွံ သၠုင်လောန်ရ။ တၠပညာတအ် ဒးမင်မွဲ သၞောတ်ဝ်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု-
* '''Confidentiality (ပွမင်မွဲ ပရူပရာပူဂိုလ်):''' ပရူပရာ ညးမကၠုင်ကေတ်ကသပ်ဂှ် ဟွံဂွံအခေါင် လဴစ ကုညးတၞဟ် သက်ကု အခေါင်။
* '''Multicultural Competence (အစောမ်စရာဲ ယေန်သၞာင်နာနာ):''' တီကၠိုဟ် ကေုာံ ရှ်ေသှ်ေ အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ညးမကၠုင်ကေတ်ကသပ် မတၞဟ်ခြာ။
* '''Boundaries (ပွမင်မွဲ ပယျဵု):''' ဟွံဂွံအခေါင် ဆက်စၠောအ် ပရေင်ဆာန်ကၟိန် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကုညးမကၠုင်ကေတ်ကသပ်။

== ၁၀. အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်စိန်ဂၠံက်ဂမၠိုင် (Future and Challenges) ==
ပ္ဍဲအခိင် အနာဂတ်ဝွံ၊ ပညာစိုတ် မကဵုကသပ် ဒးဆဵုဂဗ ကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ နာနာသာ်ရ။ 
* '''Telepsychology (ပရေင်ကဵုကသပ် နကဵု အေန်တာနဲ):''' လွပ် ကောမ်ပျူတာ ကေုာံ အေန်တာနဲ သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ယဲစိုတ် ကေုာံ ကဵုကသပ် နူဇမ္ၚောဲ။
* '''Social Justice (ပရေင်တုပ်သၟဟ် ပရေင်မၞိဟ်):''' တၠပညာတအ် လုပ်ပါလုပ် ပ္ဍဲအရာ ပလီုပလာ် ပရေင်ရုဲစှ် (Discrimination) ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် ညံင်ဂကောံမၞိဟ် ဂွံဒှ် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ တုပ်သၟဟ်။&lt;ref name=&quot;Vera2003&quot;&gt;Vera, E. M., &amp; Speight, S. L. (2003). &quot;Multicultural competence, social justice, and counseling psychology: Expanding our roles&quot;. ''The Counseling Psychologist'', 31(3), 253-272.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name      = ပညာစိုတ်
| title     = [[ပညာစိုတ်]] ကေုာံ ကဏ္ဍမဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| listclass = hlist
| state     = autocollapse

| group1    = ကဏ္ဍအဓိကဂမၠိုင်
| list1     =
* [[ပညာစိုတ် ကလိန်နေတ်]]
* [[ပညာစိုတ် မကဵုကသပ်]]
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်မၞိဟ်]]
* [[ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်]]
* [[ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ်]]

| group2    = နဲကဲလွဳလွတ် (Therapies)
| list2     =
* [[Cognitive Behavioral Therapy|CBT]]
* [[Person-Centered Therapy]]
* [[Psychodynamic psychotherapy|Psychodynamic]]
* [[Family therapy]]

| group3    = တၠပညာ ပြာကတ်ဂမၠိုင်
| list3     =
* [[Carl Rogers]]
* [[Albert Ellis]]
* [[Aaron T. Beck]]
* [[Frank Parsons]]

| group4    = ဆက်စပ်
| list4     =
* [[သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]
* [[ယဲစိုတ်]]
* [[ပရေင်ထတ်ယုက်စိုတ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် မကဵုကသပ်}}
[[Category:ပညာစိုတ် မကဵုကသပ်]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]</text>
      <sha1>934r8rqklo3rgutp1mjwi2tle7055vg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ် မကဵုကသပ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12444</id>
    <revision>
      <id>58544</id>
      <timestamp>2026-10-15T04:28:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆေင်စပ်ကဵု '''ပညာစိုတ် မကဵုကသပ်''' (Counseling Psychology) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်၊ ကဵုကသပ် ကေုာံ ရီုဗင် ပရေင်စိုတ်ဓါတ်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ပူဂိုလ်၊ သဟဇာတဘဝ၊ ကေု...&quot;</comment>
      <origin>58544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="829" sha1="a0uhdjsh6i6drvcnmcsr25acxgzy130" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆေင်စပ်ကဵု '''ပညာစိုတ် မကဵုကသပ်''' (Counseling Psychology) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်၊ ကဵုကသပ် ကေုာံ ရီုဗင် ပရေင်စိုတ်ဓါတ်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ပူဂိုလ်၊ သဟဇာတဘဝ၊ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက်စိုတ် သွက်ဂွံ သှ်ပလး ပြသၞာလၟေင်တ္ၚဲ ပ္ဍဲဘဝမၞိဟ်တအ်ရ။

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် မကဵုကသပ်}}
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်]]</text>
      <sha1>a0uhdjsh6i6drvcnmcsr25acxgzy130</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပညာစိုတ် စမ်ၜတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12445</id>
    <revision>
      <id>58546</id>
      <timestamp>2026-10-15T04:30:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 22em; text-align: left; font-size: 90%; background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #ccc; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em;&quot; |+ style=&quot;text-align: center; font-size: 1.2em; font-weight: bold; background-color: #e0e0e0; padding: 7px; border-radius: 3px;&quot; |ပညာစိုတ် စမ်ၜတ် |- | colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |File:Wilhelm_Wundt.jpg|20...&quot;</comment>
      <origin>58546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16988" sha1="5pn1fo5bf42b8cqpjmnrv3g57q84t23" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 22em; text-align: left; font-size: 90%; background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #ccc; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em;&quot;
|+ style=&quot;text-align: center; font-size: 1.2em; font-weight: bold; background-color: #e0e0e0; padding: 7px; border-radius: 3px;&quot; |ပညာစိုတ် စမ်ၜတ်
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |[[File:Wilhelm_Wundt.jpg|200px|ဝဳလဟိမ် ဝုတ် (Wilhelm Wundt)]]&lt;br/&gt;ဝဳလဟိမ် ဝုတ် (Wilhelm Wundt) မဒှ် မအံက် ပညာစိုတ် စမ်ၜတ်
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; background-color: #f0f0f0; padding: 3px;&quot; |ပရူပရာ အဓိက
|-
!တမ်မူလ
|အင်္ဂလိက် (Experimental Psychology)
|-
!ကဏ္ဍ
|[[ပညာစိုတ်]] (Psychology), [[သိပ္ပံ]] (Science)
|-
!နဲကဲ အဓိက
|[[နဲကဲသိပ္ပံ]] (Scientific method), သုတေသန ရုင်ဓါတ်
|-
!တၠပညာ ပြာကတ်ဂမၠိုင်
|[[Wilhelm Wundt]], [[Hermann Ebbinghaus]], [[B. F. Skinner]], [[Ivan Pavlov]]
|}

'''ပညာစိုတ် စမ်ၜတ်''' ({{lang-en|Experimental Psychology}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍလ္ၚတ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် [[ပညာစိုတ်]] မစကာ [[နဲကဲသိပ္ပံ]] (scientific methods) သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ စမ်ၜတ် ပရူစိုတ် (mind) ကေုာံ စရိုတ်အကာဲအရာ (behavior) ရ။&lt;ref name=&quot;Boring1950&quot;&gt;Boring, E. G. (1950). ''A History of Experimental Psychology'' (2nd ed.). New York: Appleton-Century-Crofts.&lt;/ref&gt; တၠပညာ ပညာစိုတ် စမ်ၜတ်တအ်ဝွံ ကၠောန်ဗဒှ် သုတေသန ပ္ဍဲကဵု ရုင်ဓါတ် (laboratory) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရူပရာ မပ္တံကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင် (sensation)၊ လညာတ် (perception)၊ သမ္တီ (memory)၊ ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် (learning)၊ ကေုာံ ပရေင်ချပ်ပိုန် (cognition) တအ်ရ။ ဘာသာရပ်ဝွံ ဒှ်သဇိုင်အဓိက သွက်ဂွံ ပဒတန် သီအိုရဳ ပညာစိုတ်ဂမၠိုင် နကဵု သက်သဳသာဓက ခိုင်င်ကၠိုက်က်ရ။

== ၁. ပွံက် ကေုာံ သဘဴဓဝ် (Definition and Principles) ==
ပညာစိုတ် စမ်ၜတ် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ပွမစကာ နဲကဲစမ်ၜတ် မနွံကဵု ပရေင်ထိင်ဒဝ် (controlled experimental methods) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် စရိုတ်မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန်တအ်ရ။ သဘဴဓဝ် အဓိက ပ္ဍဲဘာသာရပ်ဝွံဂှ် သ္ဒးစကာ နဲကဲ မဂၠာဲဟိုတ်ကဵုဖိုလ် (Cause and effect relationship) မဒှ်ရ။ ပ္ဍဲအရာဏအ် တၠပညာတအ် သ္ဒးပါ်ခြာ အပြံင်အလှာဲ (Variables) မပ္တံကဵု အပြံင်အလှာဲ အသၠးပွး (Independent variable) ကေုာံ အပြံင်အလှာဲ မဗ္ဒဗဒါဲ (Dependent variable) တုဲ သ္ဒးထိင်ဒဝ် အပြံင်အလှာဲမ္ၚး (Extraneous variables) ညံင်ဟွံဂွံ လုပ်ပထုဲရ။

== ၂. ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် ပညာစိုတ် စမ်ၜတ်ဝွံ စတင်ကၠုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၇၉ ကာလ တၠပညာ ဂျာမနဳ [[Wilhelm Wundt]] မပံက်လဝ် ရုင်ဓါတ် ပညာစိုတ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ် လိပ်ဇစ် (University of Leipzig) ရ။&lt;ref name=&quot;Schultz2011&quot;&gt;Schultz, D. P., &amp; Schultz, S. E. (2011). ''A History of Modern Psychology'' (10th ed.). Belmont, CA: Wadsworth, Cengage Learning.&lt;/ref&gt; ကြဴနူဂှ် တၠပညာ မပ္တံကဵု [[Hermann Ebbinghaus]] လ္ၚတ် ပရူသမ္တီ (Memory) နကဵု နဲကဲစမ်ၜတ်တုဲ၊ [[Edward Titchener]] ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် သီအိုရဳ Structuralism ရ။ ပ္ဍဲအမေရိကာန်မ္ဂး [[William James]] ကေုာံ ဂကောံတၠပညာတအ် ဒက်ပ္တန်ကၠုင် ဘာသာရပ်ဝွံ နကဵု သီအိုရဳ Functionalism ရ။ 

== ၃. နဲကဲသုတေသန (Research Methodologies) ==
နဲကဲသုတေသန ပ္ဍဲပညာစိုတ် စမ်ၜတ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကုနဲကဲသိပ္ပံတုဲ အဓိက ပါ်လဝ် ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 100%; text-align: left;&quot;
|+ နဲကဲသုတေသန အဓိကဂမၠိုင်
|-
! နဲကဲ
! ပွံက်အဓိပ္ပါယ်
! ဥပမာ စမ်ၜတ်
|-
| '''True Experiment''' (စမ်ၜတ် ဇေတ်တ်)
| လပါ်ပူဂိုလ်တအ် နကဵု နဲကဲဇပန် (Random assignment) တုဲ ထိင်ဒဝ် အပြံင်အလှာဲအိုတ်သီု။
| စမ်ၜတ် လွပ်ဂဥုဲတၟိ လ္တူ ပရေင်ဍောင်ၜိုတ်စိုတ်။
|-
| '''Quasi-Experiment''' (ကဝက် စမ်ၜတ်)
| ဟွံမာန် ပါ်ပူဂိုလ် နကဵု နဲကဲဇပန်၊ ဒုင်သဇိုင် ကုဂကောံမနွံဒၟံင်တုဲ။
| ၜတ်ကၞာတ် အသိင်ပညာ အကြာ ကွးဘာ ဍုင် ကဵု ကွာန်။
|-
| '''Correlational Study''' (သုတေသန အဆက်အစပ်)
| လ္ၚတ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အပြံင်အလှာဲ ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူဂှ် (ဟွံထ္ၜး ဟိုတ်ကဵုဖိုလ်)။
| ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အခိင်တိက် ကဵု အမတ်သွဟ်လိက်။
|}

== ၄. ကဏ္ဍမလ္ၚတ်ဂမၠိုင် (Sub-disciplines and Topics Studied) ==
ပညာစိုတ် စမ်ၜတ်ဝွံ လ္ၚတ်ဒၟံင် ကဏ္ဍနာနာသာ် မပ္တံကဵု-
* '''Sensation and Perception (ပရေင်ဒုင်စသိုင် ကေုာံ လညာတ်):''' လ္ၚတ် ဗီုလဵု မတ်၊ ကတောဝ်၊ မုဟ်၊ လတာ်၊ စၞာံ တအ် ဒုင်စသိုင်တုဲ က္ဍဟ် ဖျေဟ်အဓိပ္ပါယ်။ (ဥပမာ- သုတေသန Psychophysics)
* '''Learning and Memory (ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် ကေုာံ သမ္တီ):''' လ္ၚတ် ဗီုလဵု မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန်တအ် ကတ်လ္ၚတ် အရာတၟိ ကေုာံ ဗီုလဵု ဂိုင်သိပ် ပရူပရာဂမၠိုင် ပ္ဍဲက္ဍဟ်။
* '''Motivation and Emotion (အသိင်စိုတ် ကေုာံ ပရေင်ခံစားချက်):''' စမ်ၜတ် ဟိုတ်မဖန်ဗဒှ်ကဵု ဒေါသ၊ မေတ္တာ၊ အောန်စိုတ် ကေုာံ အသိင်မစဵုဒၞာဲ။

== ၅. သီအိုရဳ အဓိကဂမၠိုင် (Major Theories) ==
[[File:Stroop_effect.svg|thumb|right|250px|ဗီုပြေင် Stroop Effect မဒှ် စမ်ၜတ် ပြာကတ် ပ္ဍဲ လညာတ်ဉာဏ်]]
ဝင်ပညာစိုတ် စမ်ၜတ်ဝွံ က္တဵုဒှ်လဝ် နူကဵု သီအိုရဳ အဓိကဂမၠိုင်ရ-
# '''Behaviorism (စရိုတ်ဝါဒ):''' နူသၞာံ ၁၉၂၀ စဵုကဵု ၁၉၅၀ ဂှ် တၠပညာ ဗီုကဵု [[John B. Watson]] ကေုာံ [[B. F. Skinner]] တအ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ပညာစိုတ် သ္ဒးလ္ၚတ် ဆစရိုတ် မညာတ်ကေတ်မာန် (Observable behavior) သၟးရ။&lt;ref name=&quot;Skinner1938&quot;&gt;Skinner, B. F. (1938). ''The Behavior of Organisms: An Experimental Analysis''. New York: Appleton-Century.&lt;/ref&gt;
# '''Cognitive Psychology (ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ်):''' နူသၞာံ ၁၉၆၀ လက္ကရဴဏအ် ပရေင်လ္ၚတ် လပါ် ပရေင်ချပ်ပိုန်၊ သမ္တီ ကေုာံ အစောံစိုတ် (Mental processes) တအ် ကလေင်ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။

== ၆. ရုင်ဓါတ် ကေုာံ ကိရိယာဂမၠိုင် (Laboratories and Instruments) ==
ပ္ဍဲခေတ်ကိုပ်ကၠာ ရုင်ဓါတ်စမ်ၜတ်တအ် စကာလဝ် ကိရိယာ မပ္တံကဵု Tachistoscope (ကိရိယာ ထ္ၜးဗီုရုပ် ဗွဲမပြဟ်) ကေုာံ Metronome (ကိရိယာ တက်အခိင်) တအ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး စကာကၠုင် ကောန်ပျူတာ၊ သော့ဝဲ (Software) သွက်ဂွံ ထိင်အခိင် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် (Millisecond accuracy) ကေုာံ ကိရိယာ တၟိတၟိ ဗီုကဵု fMRI (ကိရိယာ ဓါတ်ရုပ် က္ဍဟ်) ကေုာံ EEG (ကိရိယာ ၜတ် လလဳက္ဍဟ်) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေင်ချဳဒရာင် က္ဍဟ် ဍာံဍာံပြပြရ။&lt;ref name=&quot;Kantowitz2014&quot;&gt;Kantowitz, B. H., Roediger, H. L., &amp; Elmes, D. G. (2014). ''Experimental Psychology'' (10th ed.). Belmont, CA: Wadsworth.&lt;/ref&gt;

== ၇. ပရေင်ဒ္ဂေတ်သိက္ခာ သုတေသန (Research Ethics) ==
ဟိုတ်နူ ဝင်သုတေသန မပလီုပလာ်လဝ် ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် ကေုာံ ခန္ဓ ပူဂိုလ် (ဥပမာ - စမ်ၜတ် Little Albert) တုဲ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ပရေင်ဒ္ဂေတ်သိက္ခာ (Ethics) ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲပညာစိုတ် စမ်ၜတ်ရ။ ဇၟာပ်သုတေသန သ္ဒးကလိဂွံ အခေါင်အဝဵု နူကဵု ဂကောံစၟဳစၟတ် သုတေသန (Institutional Review Board - IRB) ကိုပ်ကၠာရ။ အဓိက သ္ဒးနွံကဵု-
* '''Informed Consent:''' သ္ဒးကဵုသမ္တီ ကေုာံ ကေတ်အခေါင် နူကဵု မၞိဟ်မပါလုပ်။
* '''Debriefing:''' ကြဴနူ စမ်ၜတ်တုဲ သ္ဒးကလေင် သောင်ကလးကဵု အဓိပ္ပါယ် သုတေသန။
* '''Confidentiality:''' သ္ဒးမင်မွဲကဵု ဓလုက် ပရူပရာ မၞိဟ်မပါလုပ်တအ် ဗွဲမသေချာ။

== ၈. ပရေင်ဆက်စပ် ကုဘာသာရပ်တၞဟ် (Relation to Other Disciplines) ==
ပညာစိုတ် စမ်ၜတ်ဝွံ ဟွံတန်တဴဒၟံင် ညးမွဲဓဝ်ရ။ ဍေဟ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဘာသာရပ် ဗီုကဵု-
* '''Neuroscience (သိပ္ပံ နာဗ်ကြော/က္ဍဟ်):''' ပံင်သၟဟ်တုဲ လ္ၚတ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ခန္ဓက္ဍဟ် ကဵု စိုတ်။
* '''Cognitive Science (သိပ္ပံ လညာတ်ဉာဏ်):''' ပံင်သၟဟ် ကု ပညာသတ္တဗေဒ၊ ပညာကောန်ပျူတာ၊ ကေုာံ ဘာသာဗေဒ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် စိုတ်မၞိဟ်။
* '''Artificial Intelligence (ဉာဏ်ပညာ ကောန်ပျူတာ):''' စကာ လညာတ်စမ်ၜတ် မၞိဟ် သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် စက်မချပ်မာန်။

== ၉. အလုံအစင် ကေုာံ လွပ် (Applications) ==
တင်ဂွံလညာတ် နူကဵု ပညာစိုတ် စမ်ၜတ်တအ်ဝွံ စကာဒၟံင် ပ္ဍဲဘဝလၟေင်တ္ၚဲ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Goodwin2016&quot;&gt;Goodwin, C. J. (2016). ''Research In Psychology: Methods and Design'' (8th ed.). Hoboken, NJ: John Wiley &amp; Sons.&lt;/ref&gt;
* '''Human Factors and Ergonomics:''' ဖန်ဇန် စက်ယန္တရား၊ ကောန်ပျူတာ ကေုာံ ဒၞာဲကမၠောန် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကုအစောံစိုတ် ကေုာံ ဇြဟတ်ခန္ဓ မၞိဟ်။
* '''Clinical Treatments:''' ဖန်ဗဒှ် နဲကဲလွဳလွတ် ယဲစိုတ် ဗီုကဵု Cognitive Behavioral Therapy (CBT) မဒုင်သဇိုင် ကုသက်သဳ စမ်ၜတ်။
* '''Educational Policies:''' စကာ လညာတ် မဆေင်ကဵု သမ္တီ ကေုာံ ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် သၞောဝ်ပရေင်ပညာ ကေုာံ နဲကဲဗ္တောန်လိက် မနွံကဵု ဖိုလ်။

== ၁၀. ဇမၞော်မောဝ် အနာဂတ် (Future Developments) ==
ပ္ဍဲအနာဂတ်ဝွံ ပညာစိုတ် စမ်ၜတ် အာစိုပ်ဒၟံင် အကာဲအရာ မစကာ နဲကဲတၟိတၟိ ဗီုကဵု Virtual Reality (VR) ကေုာံ Augmented Reality (AR) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ရုင်ဓါတ်စမ်ၜတ် မတုပ်ကဵု ပွဳပွူသဘာဝဇေတ်တ်ရ။ တုဲပၠန် နကဵု လပှ်ကျာ အေန်တာနဲ (Online experiments) ဂှ်လေဝ် တၠပညာတအ် ကၠောန်ဗဒှ်ဒၟံင် သုတေသန မနွံကဵု မၞိဟ်ပါလုပ် ၜိုတ်လ္ၚီလက်မာန်တုဲ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဘာသာရပ်ဝွံ ဆက်တုဲ လှဲလးတိုန် အိုတ်ဟွံမဲရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name      = ပညာစိုတ် စမ်ၜတ်
| title     = [[ပညာစိုတ် စမ်ၜတ်]] (Experimental Psychology)
| listclass = hlist
| state     = autocollapse

| group1    = နဲကဲ ကေုာံ သဘဴဓဝ်
| list1     =
* [[နဲကဲသိပ္ပံ]]
* [[အပြံင်အလှာဲ (Variables)]]
* [[နဲကဲစမ်ၜတ် ဇေတ်တ်]]
* [[ပရေင်ဒ္ဂေတ်သိက္ခာ သုတေသန]]

| group2    = ကဏ္ဍမလ္ၚတ်
| list2     =
* [[ပရေင်ဒုင်စသိုင် ကေုာံ လညာတ်]]
* [[ပရေင်ကတ်လ္ၚတ်]]
* [[သမ္တီ (Memory)]]
* [[အသိင်စိုတ်]]

| group3    = တၠပညာ ပြာကတ်ဂမၠိုင်
| list3     =
* [[Wilhelm Wundt]]
* [[Hermann Ebbinghaus]]
* [[Ivan Pavlov]]
* [[John B. Watson]]
* [[B. F. Skinner]]

| group4    = ဆက်စပ်
| list4     =
* [[ပညာစိုတ်]]
* [[ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ်]]
* [[စရိုတ်ဝါဒ (Behaviorism)]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် စမ်ၜတ်}}
[[Category:ပညာစိုတ် စမ်ၜတ်]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:နဲကဲသုတေသန]]</text>
      <sha1>5pn1fo5bf42b8cqpjmnrv3g57q84t23</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ် စမ်ၜတ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12446</id>
    <revision>
      <id>58547</id>
      <timestamp>2026-10-15T04:31:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍသဇိုင် မဆေင်စပ်ကဵု '''ပညာစိုတ် စမ်ၜတ်''' (Experimental Psychology) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူစိုတ် ကေုာံ စရိုတ်အကာဲအရာ (Behavior) နကဵု နဲကဲသိပ္ပံ (Scientific method) ကေုာံ နဲကဲသုတေ...&quot;</comment>
      <origin>58547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1414" sha1="8um83dthny873grjlacdndawexauctp" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍသဇိုင် မဆေင်စပ်ကဵု '''ပညာစိုတ် စမ်ၜတ်''' (Experimental Psychology) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူစိုတ် ကေုာံ စရိုတ်အကာဲအရာ (Behavior) နကဵု နဲကဲသိပ္ပံ (Scientific method) ကေုာံ နဲကဲသုတေသန မနွံကဵု ပရေင်ထိင်ဒဝ် ပ္ဍဲရုင်ဓါတ် (Laboratory experiments) မဒှ်ရ။

ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ ဘာသာရပ် ကေုာံ ပရူပရာ အဓိက မပ္တံကဵု-
* နဲကဲသုတေသန ကေုာံ နဲကဲစမ်ၜတ် (Research and experimental methods)
* ပရေင်ဒုင်စသိုင် ကေုာံ လညာတ် (Sensation and perception)
* ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် (Learning)
* သမ္တီ (Memory)
* အသိင်စိုတ် ကေုာံ ပရေင်ခံစားချက် (Motivation and emotion)
* သီအိုရဳ ပညာစိုတ်ဂမၠိုင်

တအ် ပါလုပ်ဒၟံင်ရ။

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် စမ်ၜတ်}}
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:သိပ္ပံ]]
[[Category:နဲကဲသုတေသန]]</text>
      <sha1>8um83dthny873grjlacdndawexauctp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပညာစိုတ် လပါ်ခိုဟ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12447</id>
    <revision>
      <id>58548</id>
      <timestamp>2026-10-15T04:33:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 23em; text-align: left; font-size: 90%; background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #ccc; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em;&quot; |+ style=&quot;text-align: center; font-size: 1.2em; font-weight: bold; background-color: #e6f7ff; padding: 7px; border-radius: 3px;&quot; |ပညာစိုတ် လပါ်ခိုဟ်&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(Positive Psychology)&lt;/small&gt; |- | colspan=&quot;2&quot; style=...&quot;</comment>
      <origin>58548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17295" sha1="5yn6o0n6cn98ej5w1jkgd4onoofbt8w" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 23em; text-align: left; font-size: 90%; background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #ccc; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em;&quot;
|+ style=&quot;text-align: center; font-size: 1.2em; font-weight: bold; background-color: #e6f7ff; padding: 7px; border-radius: 3px;&quot; |ပညာစိုတ် လပါ်ခိုဟ်&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(Positive Psychology)&lt;/small&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |[[File:Challenge_vs_skill.svg|250px|ဗီုပြေင် ပရေင်စိုတ်မြဟ် (Flow state)]]&lt;br/&gt;ဗီုပြေင် အဆက်အစပ် အကြာ အစောံစရာဲ ကေုာံ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် မက္တဵုဗဒှ် &quot;ပရေင်စိုတ်မြဟ်&quot; (Flow) ပ္ဍဲပညာစိုတ် လပါ်ခိုဟ်
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; background-color: #f0f0f0; padding: 3px;&quot; |ပရူပရာ အဓိက
|-
!တမ်မူလ
|အင်္ဂလိက် (Positive Psychology)
|-
!ကဏ္ဍ
|[[ပညာစိုတ်]] (Psychology)
|-
!မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်
|တသိုက်၊ ပရေင်ထတ်ယုက်စိုတ်၊ ဓဝ်ဇြဟတ်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ဘဝ
|-
!တၠပညာ ပြာကတ်ဂမၠိုင်
|[[Martin Seligman]], [[Mihaly Csikszentmihalyi]], [[Christopher Peterson]], [[Ed Diener]]
|}

'''ပညာစိုတ် လပါ်ခိုဟ်''' ({{lang-en|Positive Psychology}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍသိပ္ပံ ပ္ဍဲဘာသာရပ် [[ပညာစိုတ်]] မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူအရာမက္တဵုဗဒှ်ကဵု ဘဝမၞိဟ်တအ် ညံင်ဂွံနွံကဵု ၚုဟ်မး၊ ပရေင်တသိုက်စိုတ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Flourishing) ရ။&lt;ref name=&quot;Seligman2000&quot;&gt;Seligman, M. E. P., &amp; Csikszentmihalyi, M. (2000). &quot;Positive psychology: An introduction&quot;. ''American Psychologist''. 55 (1): 5–14.&lt;/ref&gt; ပညာစိုတ်တြေံဂှ် လ္ၚတ် ကေုာံ လွဳလွတ် ယဲစိုတ် ကေုာံ ပြသၞာစိုတ်ဓါတ် (Mental illness) သၟးတုဲ၊ ပညာစိုတ် လပါ်ခိုဟ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုလဵု ဂွံဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ခံစားချက်ခိုဟ်၊ စရိုတ်ခိုဟ်၊ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်ခိုဟ် သွက်ဂွံ ဂွံဘဝမပေင်တၟိုဟ်ရ။ 

== ၁. ပွံက် ကေုာံ တမ်မူလ (Definition and Origin) ==
ပညာစိုတ် လပါ်ခိုဟ်ဝွံ ဒှ်ပွမလ္ၚတ် သိပ္ပံ မဆေင်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက်စိုတ် (Well-being) ကေုာံ စရိုတ်လပါ်ခိုဟ် ပ္ဍဲမၞိဟ်တအ်ရ။ ဍေဟ်ဟွံသေင် အရာမတွဟ်ကဵု ညံင်ဂွံချပ် လပါ်ခိုဟ် ဇၟာပ်အခိင် (Toxic positivity)၊ ဆဂး ဍေဟ်ဒှ် ပွမစကာ နဲကဲသုတေသနသိပ္ပံ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရာလဵု မကဵုဖိုလ်ခိုဟ် ကုဘဝမၞိဟ်တအ် ဇေတ်ဇေတ်ရ။ တမ်မူလဍေဟ်ဂှ် တၠပညာတအ် မိက်ဂွံပြံင်လှာဲ လညာတ် ပညာစိုတ် နူကဵု &quot;မုအရာ ယောင်ယာဒၟံင် ပ္ဍဲမၞိဟ်တအ်ရော&quot; (What is wrong with people?) ဂှ် ကၠောအ်အာ သာ် &quot;မုအရာ ဍာံပြဒၟံင် ပ္ဍဲမၞိဟ်တအ်ရော&quot; (What is right with people?) ရ။

== ၂. ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ၜိုန်ရ လညာတ်မဆေင်ကဵု တသိုက် ကေုာံ ဘဝမခိုဟ်ပြဲဝွံ နွံကၠုင် နူခေတ် [[ဒဿနိကဗေဒ|ဒဿန ဂရိတ်]] (Greek philosophy) တြေံကီုလေဝ်၊ ပညာစိုတ် လပါ်ခိုဟ် နဒဒှ် ကဏ္ဍသိပ္ပံမွဲဂှ် စက္တဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၈ အခိင် [[Martin Seligman]] မဒှ် ဥက္ကဌ ဂကောံပညာစိုတ် အမေရိကာန် (American Psychological Association) ရ။ ညးကဵု [[Mihaly Csikszentmihalyi]] တအ် ချူပ္တိတ် လိက်ပရေင်သဇိုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၀ တုဲ ဘာသာရပ်ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ပြးဇးအာ အလုံလိုက်ရ။&lt;ref name=&quot;Seligman2011&quot;&gt;Seligman, M. E. P. (2011). ''Flourish: A Visionary New Understanding of Happiness and Well-being''. New York: Free Press.&lt;/ref&gt;

== ၃. သီအိုရဳ PERMA (PERMA Model) ==
Martin Seligman ပါ်ထ္ၜးလဝ် သဇိုင်အဓိက (၅) သာ် သွက်ဘဝ မဇၞော်မောဝ် (Flourishing) မကော်စ &quot;PERMA Model&quot; ရ။ 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ သဇိုင်အဓိက (၅) သာ် နူ PERMA Model
! လိက်အက္ခရ် !! အင်္ဂလိက် !! အဓိပ္ပါယ် မန် !! ပွံက်
|-
| '''P''' || Positive Emotion || ပရေင်ဒုင်စသိုင် ခိုဟ် || ပရေင်မိပ်စိုတ်၊ သၠောင်သ္ပဝ်၊ တသိုက် ကေုာံ လညာတ်ခိုဟ် လ္တူဘဝ။
|-
| '''E''' || Engagement || ပရေင်လုပ်ပါလုပ်၊ စိုတ်မြဟ် || ပွမစွံသတိ ကေုာံ စိုတ်လုပ်စား ပ္ဍဲကမၠောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဝါသနာမွဲမွဲ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် (Flow)။
|-
| '''R''' || Relationships || ပရေင်ဆက်စၠောအ် ကေုာံ ဆာန်ကၟိန် || ပရေင်မိတ်သဟာဲ၊ သ္ၚိကၟိန် ကေုာံ အဆက်အစပ် မခိုဟ်မပြဲ ကုမၞိဟ်တၞဟ်တအ်။
|-
| '''M''' || Meaning || အဓိပ္ပါယ် ဘဝ || ပွမယှုက်ပါလုပ် ပ္ဍဲအရာမဇၞော်နူကဵု ဇကုမွဲမွဲ (ဥပမာ- ဘာသာရေး၊ ပရေင်စေတနာ)။
|-
| '''A''' || Accomplishment || ပရေင်အံင်ဇၞး || ပွမစိုပ်တရဴ ကေုာံ ပရေင်အံင်ဇၞး ပ္ဍဲကမၠောန် မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် ဒြဟတ်။
|}

== ၄. တသိုက်စိုတ် ကေုာံ ထတ်ယုက် (Happiness and Well-being) ==
ပ္ဍဲပညာစိုတ် လပါ်ခိုဟ်ဝွံ တသိုက် (Happiness) ဂှ် ပါ်လဝ် ၜါဗီုပြင်ရ။ 
# '''Hedonic Well-being:''' ပရေင်တသိုက် မကၠုင်နူ ပရေင်မိပ်စိုတ် လၟေင်တ္ၚဲ၊ ပရေင်ဖ္ဍိုက်ပေင် အာရီု ကေုာံ ပွမဝေင်ပါဲ ဒဒိုက်။ (Subjective well-being)&lt;ref name=&quot;Diener2000&quot;&gt;Diener, E. (2000). &quot;Subjective well-being: The science of happiness and a proposal for a national index&quot;. ''American Psychologist''. 55 (1): 34–43.&lt;/ref&gt;
# '''Eudaimonic Well-being:''' ပရေင်တသိုက် မကၠုင်နူ မဂွံတီ အဓိပ္ပါယ်ဘဝ၊ ပွမကၠောန်ကမၠောန် မနွံကဵု ၚုဟ်မး ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် စိုတ်ဓါတ်ဇကု ညံင်ဂွံဍိုက်ပေင်။ 

== ၅. ဓဝ်ဇြဟတ် ကေုာံ စိုတ်သၠုင် (Character Strengths and Virtues) ==
Christopher Peterson ကဵု Martin Seligman တအ် လ္ၚတ်ယေန်သၞာင် အလုံလိုက်တုဲ ခၞံပ္တိတ် သၞောတ်ပါ်ကဏ္ဍ &quot;ဓဝ်ဇြဟတ် ကေုာံ စိုတ်သၠုင်&quot; (Values in Action - VIA Classification) ရ။&lt;ref name=&quot;Peterson2004&quot;&gt;Peterson, C., &amp; Seligman, M. E. P. (2004). ''Character strengths and virtues: A handbook and classification''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt; ဍေဟ်နွံကဵု စိုတ်သၠုင် (၆) သာ် ကေုာံ ဓဝ်ဇြဟတ် (၂၄) သာ်-
* '''Wisdom (ပညာ):''' ပရေင်ဆိင်ဆ၊ ကၠိုဟ်ခိုဟ် ကေုာံ ထိင်စိုတ်။
* '''Courage (သတ္တိ):''' ပရေင်ဂံင်သကာ၊ လွဳ ကေုာံ ဍာံစၟတ်။
* '''Humanity (ဓဝ်မၞိဟ်):''' ပရေင်ဆာန်၊ ကရုဏာ ကေုာံ မိဿဟာဲ။
* '''Justice (ဓဝ်ယာ):''' ပရေင်သၞောဝ်၊ ပရေင်ဂကောံ ကေုာံ အာစွံ။
* '''Temperance (ထိင်ဒေါမ်):''' ပွမဝေင်ပါဲ ပရေင်လောန်ကာဲ။
* '''Transcendence (လောကုတ္တဵု):''' ပွမတီဂုဏ်၊ ပရေင်အံသဝ် ကေုာံ ဓဝ်ပတှ်ေ။

== ၆. ပရေင်စိုတ်မြဟ် (Flow and Optimal Experience) ==
&quot;Flow&quot; (ပရေင်စိုတ်မြဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်လဟိင်စိုတ်) ဝွံ ဒှ်လညာတ် Mihaly Csikszentmihalyi မက္တဵုဗဒှ်လဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;Csikszentmihalyi1990&quot;&gt;Csikszentmihalyi, M. (1990). ''Flow: The Psychology of Optimal Experience''. New York: Harper &amp; Row.&lt;/ref&gt; ဍေဟ်ဒှ် အကာဲအရာ စိုတ်မွဲ အခိင်ပူဂိုလ်မွဲမွဲ ကၠောန်ဒၟံင် ကမၠောန်မွဲမွဲတုဲ စိုတ်လုပ်စားအာ အလုံမွဲစွံ စဵုကဵု ဝိုတ်အာ အခိင် ကေုာံ ပွဳပွူရ။ Flow က္တဵုဒှ်မာန် ပ္ဍဲအခိင် အစောံစရာဲ ပူဂိုလ် (Skill level) ကဵု ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ပ္ဍဲကမၠောန် (Challenge level) သၟဟ်တုပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ်ရ။

== ၇. ပရေင်ဆာန်ကၟိန် ကေုာံ အဆက်အစပ် (Positive Relationships) ==
မၞိဟ်တအ်ဝွံ ဒှ်သတ္တဝါ ပရေင်မၞိဟ် (Social animals) ရ။ ပညာစိုတ် လပါ်ခိုဟ် ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်အဆက်အစပ် မခိုဟ် ကုမၞိဟ်တၞဟ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်အဓိကအိုတ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တသိုက်စိုတ် ကေုာံ အာယုက်ဂၠိင်ရ။ ပရေင်ပံင်ဖက် မိတ်သဟာဲ၊ ပရေင်ဆာန်ကၟိန် အကြာသ္ၚိကၟိန်၊ ကေုာံ ပွမရီုဗင် မၞိဟ်တၞဟ်တအ်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု ဖိုလ်ခိုဟ် ကုခန္ဓ ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် ဗွဲမဇၞော်ရ။

== ၈. ပရေင်လွပ် ပ္ဍဲကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်ပညာ (Applications in Work and Education) ==
* '''ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန် (Positive Organizational Psychology):''' လ္ၚတ်ဗီုလဵု ဂွံဖန်ဗဒှ် ပွဳပွူကမၠောန် ညံင်ကောန်ကမၠောန်တအ် ဂွံမိပ်စိုတ်၊ နွံကဵု ဒြဟတ်၊ ကေုာံ ကၠောန်ပ္တိတ် ကမၠောန်ခိုဟ်။ နဲကဲသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဓဝ်ဇြဟတ်ကောန်ကမၠောန် (Strengths-based approach) ဂှ် စကာဂၠိုင်ရ။
* '''ပ္ဍဲပရေင်ပညာ (Positive Education):''' မပၠုပ်စုတ် လညာတ် ပညာစိုတ် လပါ်ခိုဟ် ပ္ဍဲဘာဗတောန်လိက်၊ ညံင်ကွးဘာတအ် ဂွံဇၞော်မောဝ် သီုပညာ သီုစိုတ်ဓါတ် ကေုာံ စရိုတ်ရ။

== ၉. ပါ်ပဲါ ကေုာံ ဒစဵုဒစး (Criticisms and Controversies) ==
ၜိုန်ရ ဘာသာရပ်ဝွံ ပြာကတ်ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ပါ်ပဲါ နွံတဴဗွဲမဂၠိုင်ရ။ 
# '''Toxic Positivity:''' မၞိဟ်လ္ၚဵုတအ် ထေင်ဗၠေတ်တုဲ ဒုင်စသိုင် ဒဒှ်ရ ဇၟာပ်အခိင် ဒးချပ် လပါ်ခိုဟ်တွဵု၊ တုဲ ကၟာတ်လဒဵုထောအ် ခံစားချက် မဟွံခိုဟ် (Sadness, Anger) တအ်ရ။
# '''Cultural Bias (ပရေင်အစောဲ ယေန်သၞာင်):''' သီအိုရဳ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုယေန်သၞာင် ရးပလိုတ် (Western cultures) မစွံအဓိက လ္တူပူဂိုလ် (Individualism) တုဲ၊ ဟွံကိတ်ညဳ ကုယေန်သၞာင် ရးဗၟံက် (Eastern cultures) မစွံအဓိက လ္တူဂကောံ (Collectivism) ရ။
# '''Methodological Issues:''' ပရေင်ဝတ်ၜတ် တသိုက် (Measuring happiness) ဂှ် ဝတ်ၜတ် နကဵု လိက်စၟတ်သမ္တီစိုတ် (Self-report) သၟးတုဲ လညာတ်သိပ္ပံ ပရေင်ဍာံစၟတ် က္ဍင်ဟွံက္ဍင် ပါ်ပဲါဒၟံင်အိုတ်ရ။

== ၁၀. အနာဂတ် ပညာစိုတ် လပါ်ခိုဟ် (Future of Positive Psychology) ==
ပ္ဍဲအနာဂတ်ဝွံ၊ ပညာစိုတ် လပါ်ခိုဟ်ဝွံ ဆက်စပ်ကၠုင် ကု [[Neuroscience]] (သိပ္ပံ က္ဍဟ်) တုဲ လ္ၚတ်ဒၟံင် ဗီုလဵု က္ဍဟ်မၞိဟ် ပြံင်လှာဲအာ ကာလက္တဵုဒှ် တသိုက်ရ။ သာ်ဂှ်မွဲပၠန်၊ သုတေသနတအ် လ္ၚတ်ကၠုင် လညာတ် တသိုက် နူကဵု ယေန်သၞာင်နာနာ (Cross-cultural perspectives) ညံင်ဂွံဒှ် ဘာသာရပ် သွက်အလုံလိုက် ဇေတ်ဇေတ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name      = ပညာစိုတ် လပါ်ခိုဟ်
| title     = [[ပညာစိုတ် လပါ်ခိုဟ်]] (Positive Psychology)
| listclass = hlist
| state     = autocollapse

| group1    = သဘဴဓဝ် အဓိက
| list1     =
* [[တသိုက်]] (Happiness)
* [[ပရေင်ထတ်ယုက်စိုတ်]] (Well-being)
* [[ပရေင်စိုတ်မြဟ်]] (Flow)
* [[ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ကမၠိုင်ကၟဝ်]] (Flourishing)
* [[PERMA]]

| group2    = သီအိုရဳ ကေုာံ လညာတ်
| list2     =
* [[ဓဝ်ဇြဟတ် ကေုာံ စိုတ်သၠုင်]] (Character strengths and virtues)
* [[Broaden-and-build]]
* [[Hedonic treadmill]]
* [[Learned optimism]]

| group3    = တၠပညာဂမၠိုင်
| list3     =
* [[Martin Seligman]]
* [[Mihaly Csikszentmihalyi]]
* [[Christopher Peterson]]
* [[Ed Diener]]
* [[Barbara Fredrickson]]
* [[Sonja Lyubomirsky]]

| group4    = ဆက်စပ်
| list4     =
* [[ပညာစိုတ်]]
* [[ပညာစိုတ် ကလိန်နေတ်]]
* [[ဒဿနိကဗေဒ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် လပါ်ခိုဟ်}}
[[Category:ပညာစိုတ် လပါ်ခိုဟ်]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:စိုတ်ဓါတ်]]</text>
      <sha1>5yn6o0n6cn98ej5w1jkgd4onoofbt8w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ် လပါ်ခိုဟ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12448</id>
    <revision>
      <id>58549</id>
      <timestamp>2026-10-15T04:35:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍသဇိုင် မဆေင်စပ်ကဵု '''ပညာစိုတ် လပါ်ခိုဟ်''' (Positive Psychology) မဒှ်ကဏ္ဍသိပ္ပံ ပ္ဍဲဘာသာရပ် ပညာစိုတ် မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူပရေင်တသိုက်စိုတ်၊ ပရေင်ထတ်ယ...&quot;</comment>
      <origin>58549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1644" sha1="t3485yprvp5jwlbt23yi005rymxgnsd" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍသဇိုင် မဆေင်စပ်ကဵု '''ပညာစိုတ် လပါ်ခိုဟ်''' (Positive Psychology) မဒှ်ကဏ္ဍသိပ္ပံ ပ္ဍဲဘာသာရပ် ပညာစိုတ် မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူပရေင်တသိုက်စိုတ်၊ ပရေင်ထတ်ယုက်စိုတ် (Well-being)၊ ဓဝ်ဇြဟတ်စိုတ်၊ ကေုာံ အရာမက္တဵုဗဒှ်ကဵု ဘဝမၞိဟ်တအ် ညံင်ဂွံနွံကဵု ၚုဟ်မး ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Flourishing) ဗွဲမဍိုက်ပေင်ရ။

ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ ပရူပရာ မပ္တံကဵု-
* သီအိုရဳ ကေုာံ သဘဴဓဝ်ဂမၠိုင် (ဥပမာ - PERMA Model, Flow)
* ဓဝ်ဇြဟတ် ကေုာံ စိုတ်သၠုင် (Character strengths and virtues)
* ပရေင်လွပ် နဲကဲပညာစိုတ် လပါ်ခိုဟ် ပ္ဍဲပရေင်ပညာ ကေုာံ ဒၞာဲကမၠောန်
* တၠပညာ ပြာကတ်ဂမၠိုင် (ဥပမာ - Martin Seligman, Mihaly Csikszentmihalyi)

တအ် ပါလုပ်ဒၟံင်ရ။

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် လပါ်ခိုဟ်}}
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:စိုတ်ဓါတ်]]</text>
      <sha1>t3485yprvp5jwlbt23yi005rymxgnsd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပညာစိုတ် ပတောအ်ၜတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12449</id>
    <revision>
      <id>58550</id>
      <timestamp>2026-10-15T04:36:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 25em; text-align: left; font-size: 90%; background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #ccc; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em;&quot; |+ style=&quot;text-align: center; font-size: 1.2em; font-weight: bold; background-color: #e0e0e0; padding: 7px; border-radius: 3px;&quot; |ပညာစိုတ် ပတောအ်ၜတ် |- | colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |File:Chimpanzee_...&quot;</comment>
      <origin>58550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15252" sha1="kfdyqnb52pms2o8z0gbl2gpibpsop41" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 25em; text-align: left; font-size: 90%; background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #ccc; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em;&quot;
|+ style=&quot;text-align: center; font-size: 1.2em; font-weight: bold; background-color: #e0e0e0; padding: 7px; border-radius: 3px;&quot; |ပညာစိုတ် ပတောအ်ၜတ်
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |[[File:Chimpanzee_sitting.jpg|250px|ဗီုရုပ် ကၞုဲဇၞော် ဆင်ပန်ဇြဳ]]&lt;br/&gt;ဗီုရုပ် ကၞုဲဇၞော် ဆင်ပန်ဇြဳ (Chimpanzee) မဒှ် တိရစ္ဆာန် မဒးဒုင်လ္ၚတ်ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲသုတေသန ပညာစိုတ် ပတောအ်ၜတ်
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; background-color: #f0f0f0; padding: 3px;&quot; |ပရူပရာ အဓိက
|-
!တမ်မူလ
|အင်္ဂလိက် (Comparative Psychology)
|-
!ကဏ္ဍ
|[[ပညာစိုတ်]] (Psychology), [[ဇဳဝဗေဒ]] (Biology)
|-
!မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်
|စရိုတ် ကေုာံ လညာတ်ဉာဏ် တိရစ္ဆာန်ဂမၠိုင် ဗွဲမပတောအ်ၜတ်
|-
!တၠပညာ ပြာကတ်ဂမၠိုင်
|[[Charles Darwin]], [[George Romanes]], [[Ivan Pavlov]], [[B. F. Skinner]]
|}

'''ပညာစိုတ် ပတောအ်ၜတ်''' ({{lang-en|Comparative Psychology}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍသိပ္ပံ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူစရိုတ်အကာဲအရာ (behavior) ကေုာံ ပရေင်ချပ်ပိုန် လညာတ်ဉာဏ် (mental processes) တိရစ္ဆာန်ဂမၠိုင် ဗွဲမပတောအ်ၜတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Papini2008&quot;&gt;Papini, M. R. (2008). ''Comparative Psychology: Evolution and Development of Behavior''. Psychology Press.&lt;/ref&gt; ကဏ္ဍဝွံ လ္ၚတ်ရံင် စရိုတ်တိရစ္ဆာန် နာနာသာ် မပ္တံကဵု ဂစေံ၊ ကမၠေက်၊ ကၞုဲ ကေုာံ မၞိဟ်တအ်တုဲ၊ ပတောအ်ၜတ် ရံင် အရာမတုပ် ကေုာံ အရာမတၞဟ်ခြာ သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခိုဟ် ပရူအီဗဝ်လူးယှေန် (evolution) ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် စိုတ်ဓါတ်ရ။ ဘာသာရပ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကုသီအိုရဳ အီဗဝ်လူးယှေန် မဖန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု ឆာလ် ဒါဝင် (Charles Darwin) တုဲ မလ္ၚတ် ဗီုလဵု လညာတ်ဉာဏ် ကေုာံ စရိုတ်တအ် ပြံင်လှာဲကၠုင်လဝ် နူခေတ်အဆက်ဆက်ရ။

== ၁. ပွံက် ကေုာံ သဘဴဓဝ် (Definition and Principles) ==
ပညာစိုတ် ပတောအ်ၜတ်ဝွံ ဒှ်ပွမလ္ၚတ် ပရေင်တုပ်သၟဟ် ကေုာံ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ စရိုတ် မၞိဟ် ကဵု တိရစ္ဆာန်တၞဟ်တအ်ရ။ သဘဴဓဝ် အဓိကဂှ် ဒဒှ်ရ စရိုတ် ကေုာံ လညာတ်ဉာဏ်ဝွံ ဒှ်အရာ မဆက်စပ်ဒၟံင် ကုပရေင်ဂျိုင်တန်တဴ (survival) ကေုာံ ပရေင်မံင်ကိတ်ညဳ (adaptation) သတ္တဝါတအ် ပ္ဍဲသဘာဝရ။ တၠပညာတအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ နကဵုမလ္ၚတ် စရိုတ် တိရစ္ဆာန်တအ်ဂှ် ပိုယ်တအ် ကၠိုဟ်ခိုဟ်ကၠုင် တမ်မူလ စရိုတ်မၞိဟ်တအ် မာန်ရ။

== ၂. ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် ပညာစိုတ် ပတောအ်ၜတ် စက္တဵုဒှ်ကၠုင် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ၊ ကြဴနူ ឆာလ် ဒါဝင် (Charles Darwin) ပ္တိတ်လွဳပရာ လိက်အုပ် ''On the Origin of Species'' (၁၈၅၉) ကေုာံ ''The Expression of the Emotions in Man and Animals'' (၁၈၇၂) တုဲရ။&lt;ref name=&quot;Darwin1872&quot;&gt;Darwin, C. (1872). ''The Expression of the Emotions in Man and Animals''. John Murray.&lt;/ref&gt; ဒါဝင် ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ အကြာ မၞိဟ် ကဵု တိရစ္ဆာန်တအ်ဂှ် ပရေင်စိုတ်ဓါတ် တုပ်သၟဟ် နွံဒၟံင်ရ။ ကြဴနူဂှ် ဂျံင် ရဝ်မေန် (George Romanes) ကေုာံ ကန်လွိုက် မဝ်ဂေန် (Conwy Lloyd Morgan) တအ် ဆက်ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် သုတေသန ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံရ။

== ၃. စရိုတ် တိရစ္ဆာန် ကေုာံ အီဗဝ်လူးယှေန် (Animal Behavior and Evolution) ==
လ္ၚတ် စရိုတ်တိရစ္ဆာန် ပ္ဍဲပညာစိုတ် ပတောအ်ၜတ်ဝွံ မလေပ်ဒုင်သဇိုင် ကု အီဗဝ်လူးယှေန်ရ။ စရိုတ်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဒှ်စရိုတ် မသၠးကၠုင် နူဂၠံသန္ထာန် (Instincts) တုဲ၊ လ္ၚဵုဂှ် ဒှ်စရိုတ် မဒးကတ်လ္ၚတ်ကေတ် (Learned behaviors) ရ။ ပတောအ်ၜတ်ရံင် ဗီုလဵု ဂကူသတ္တဝါ နာနာ (different species) စကာ စရိုတ်တအ်ဏအ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲစၞ၊ ဂၠာဲပွံင် ကေုာံ မင်မွဲလမျီု နူသတြုတအ်ရ။

== ၄. နဲကဲ သုတေသန (Research Methods) ==
နဲကဲ သုတေသန ပ္ဍဲပညာစိုတ် ပတောအ်ၜတ်ဝွံ နွံနာနာသာ်ရ-
* '''နဲကဲ လ္ၚတ်ပ္ဍဲရုင်ဓါတ် (Laboratory experiments):''' စမ်ၜတ် တိရစ္ဆာန် ပ္ဍဲပွဳပွူ မထိင်ဒဝ်လဝ် (ဥပမာ- ကၞိ ပ္ဍဲ ဝင်္ကဝင် Maze)။
* '''နဲကဲ လ္ၚတ်ပ္ဍဲသဘာဝ (Field observation):''' အာလ္ၚတ် တိရစ္ဆာန် ပ္ဍဲဂြိုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒၞာဲသဘာဝဍေဟ်တအ် သက်ကု ပရေင်လုပ်ပထုဲ။
* '''နဲကဲ ပတောအ်ၜတ် (Comparative method):''' လ္ၚတ်ရံင် စရိုတ်တုပ်/ဟွံတုပ် အကြာ ဂကူသတ္တဝါ ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူဂှ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဆက်အစပ် အီဗဝ်လူးယှေန်။

== ၅. လညာတ်ဉာဏ် ကေုာံ ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် (Cognition and Learning) ==
[[File:Classical_Conditioning_Diagram.svg|thumb|right|250px|ဗီုပြေင် ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် (Classical Conditioning) လ္ၚတ်လဝ် နကဵု Ivan Pavlov]]
ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် (Learning) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ အဓိကမွဲရ။ တၠပညာတအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်-
* '''Classical Conditioning:''' ဥပမာ- ကၠဵု ဣဗာန် ပါဗလဝ် (Ivan Pavlov) မစောဲလာံ ကုရမ္သာင်ခၞိင် ကဵု စၞ။
* '''Operant Conditioning:''' ဥပမာ- ကၞိ ဘဳအေပ် သကေန်နာ (B. F. Skinner) မဍဵုခလုတ် ဂွံစၞ။
* '''Animal Cognition:''' သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဉာဏ်တိရစ္ဆာန်တအ် မပ္တံကဵု ဗီုလဵု ကၞုဲတအ် စကာ ကိရိယာ (Tool use) ဟွံသေင်မ္ဂး ဗီုလဵု ကၠဵုကၠိက်တအ် သမ္တီဒၞာဲမာန်ရ။&lt;ref name=&quot;Shettleworth2010&quot;&gt;Shettleworth, S. J. (2010). ''Cognition, Evolution, and Behavior'' (2nd ed.). Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၆. ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Communication) ==
တိရစ္ဆာန်တအ် နွံကဵု နဲကဲဆက်စၠောအ် နာနာသာ်ရ။ သုတေသနတအ် လ္ၚတ် ပရူရမ္သာင် ဂစေံ (Bird song)၊ ကဝေက် မစကာ ရမ္သာင် (Echolocation) ကေုာံ စၟဟိုတ်ဍာ် (Bees) မလှေ် သွက်ဂွံ ထ္ၜးဒၞာဲစၞ (Waggle dance) ရ။ တၠပညာတအ် ပတောအ်ၜတ်ရံင် နဲကဲဆက်စၠောအ် တိရစ္ဆာန် ကု အရေဝ်ဘာသာ မၞိဟ် (Human language) သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် တမ်မူလ အရေဝ်ဘာသာရ။

== ၇. ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ စရိုတ်ဂကောံ (Social Behavior) ==
တိရစ္ဆာန် ဗွဲမဂၠိုင် မံင်နကဵု ဂကောံရ။ ပညာစိုတ် ပတောအ်ၜတ် လ္ၚတ် ပရူစရိုတ် မပံင်သၟဟ် (Cooperation)၊ စရိုတ်ရီုဗင် (Altruism) ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓလီု (Dominance hierarchy) အကြာ တိရစ္ဆာန်တအ်ရ။ ဥပမာ - စရိုတ် ကၞုဲမကာက် (Macaques) ပ္ဍဲဂကောံ ကေုာံ ဗီုလဵု ဍေဟ်တအ် ထိင်ဒဝ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲဂကောံ။

== ၈. လညာတ်သမ္တီ ကေုာံ ပရေင်တီစိုတ် (Consciousness and Theory of Mind) ==
အရာဏအ်ဝွံ ဒှ်ပရူမဇြိုဟ်နက်မွဲရ။ တိရစ္ဆာန်တအ် နွံကဵု ပရေင်တီစိုတ်ဇကု (Self-awareness) ဟာ? စမ်ၜတ် Mirror test (မရံင်ဒ္ၚေါဝ်) ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဒဒှ်ရ တိရစ္ဆာန် ဥပမာ - ဆင်ပန်ဇြဳ၊ ဒဝ်ဖေန် တအ် တီရုပ်ဇကု ပ္ဍဲဒ္ၚေါဝ်ဟာ။ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ပၠန် ဒဒှ်ရ တိရစ္ဆာန်တအ် တီကၠိုဟ် စိုတ်တိရစ္ဆာန်တၞဟ် (Theory of Mind) မာန်ဟာ။&lt;ref name=&quot;Call2008&quot;&gt;Call, J., &amp; Tomasello, M. (2008). &quot;Does the chimpanzee have a theory of mind? 30 years later&quot;. ''Trends in Cognitive Sciences''. 12 (5): 187–192.&lt;/ref&gt;

== ၉. ကဏ္ဍမဆက်စပ်ဂမၠိုင် (Related Fields) ==
ပညာစိုတ် ပတောအ်ၜတ်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဘာသာရပ် တၞဟ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေင်တၞဟ်ခြာ ကေုာံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ကဏ္ဍမဆက်စပ်ဂမၠိုင်
|-
! ကဏ္ဍ (Field)
! သဇိုင်အဓိက (Main Focus)
! ဒၞာဲမလ္ၚတ်ဂၠိုင် (Typical Setting)
|-
| '''ပညာစိုတ် ပတောအ်ၜတ်''' (Comparative Psychology)
| လညာတ်ဉာဏ်၊ ပရေင်ကတ်လ္ၚတ်၊ ပရေင်စမ်ၜတ်
| ရုင်ဓါတ် (Laboratory)
|-
| '''[[အဳတဝ်လဝ်ဂျဳ]]''' (Ethology)
| စရိုတ်သဘာဝ၊ ပရေင်ဆက်စၠောအ်၊ အီဗဝ်လူးယှေန်
| ပွဳပွူသဘာဝ (Natural environment)
|-
| '''[[ဇဳဝပရေင်မၞိဟ်]]''' (Sociobiology)
| ဟိုတ်ဇဳဝ ကေုာံ ဗဳဇ စရိုတ်ဂကောံ
| သဘာဝ ကေုာံ တွက်သၟဟ် (Theoretical)
|}

== ၁၀. လွပ် ကေုာံ ပရေင်အနာဂတ် (Applications and Future Directions) ==
သုတေသန နူ ပညာစိုတ် ပတောအ်ၜတ်ဝွံ ရီုဗင်ကဵု ပ္ဍဲကဵု-
* ပရေင်မင်မွဲ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ဥယျာဉ်တိရစ္ဆာန် (Animal welfare and zoo management).
* ပရေင်လွဳလွတ် တိရစ္ဆာန် (Animal training).
* သုတေသန ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ယဲစိုတ် (Biomedical and psychiatric research) နကဵု မစကာ မဝ်ဒေဝ် တိရစ္ဆာန်။&lt;ref name=&quot;Domjan2014&quot;&gt;Domjan, M. (2014). ''The Principles of Learning and Behavior''. Cengage Learning.&lt;/ref&gt;
ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး ကဏ္ဍဝွံ ဆက်ကောပ်ကၠံက် ကုပညာဗဳဇ (Genetics) ကေုာံ ပညာက္ဍဟ် (Neuroscience) သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခိုဟ် ပရူစရိုတ် နူကဵု ကဆံင်သဳလာ (Cellular level) ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name      = ပညာစိုတ် ပတောအ်ၜတ်
| title     = [[ပညာစိုတ် ပတောအ်ၜတ်]] (Comparative Psychology)
| listclass = hlist
| state     = autocollapse

| group1    = သဘဴဓဝ် အဓိက
| list1     =
* [[စရိုတ် တိရစ္ဆာန်]]
* [[လညာတ်ဉာဏ် တိရစ္ဆာန်]]
* [[ပရေင်ကတ်လ္ၚတ်]]
* [[အီဗဝ်လူးယှေန်]]

| group2    = နဲကဲ ကေုာံ စမ်ၜတ်
| list2     =
* [[Classical conditioning]]
* [[Operant conditioning]]
* [[Mirror test]]
* [[Maze running]]

| group3    = တၠပညာဂမၠိုင်
| list3     =
* [[Charles Darwin]]
* [[George Romanes]]
* [[Ivan Pavlov]]
* [[B. F. Skinner]]
* [[Konrad Lorenz]]

| group4    = ဆက်စပ်
| list4     =
* [[ပညာစိုတ်]]
* [[အဳတဝ်လဝ်ဂျဳ]]
* [[ဇဳဝဗေဒ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် ပတောအ်ၜတ်}}
[[Category:ပညာစိုတ် ပတောအ်ၜတ်]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:တိရစ္ဆာန်]]</text>
      <sha1>kfdyqnb52pms2o8z0gbl2gpibpsop41</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ် ပတောအ်ၜတ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12450</id>
    <revision>
      <id>58551</id>
      <timestamp>2026-10-15T04:37:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍသဇိုင် မဆေင်စပ်ကဵု '''ပညာစိုတ် ပတောအ်ၜတ်''' (Comparative Psychology) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူစရိုတ်အကာဲအရာ (Behavior) ကေုာံ ပရေင်ချပ်ပိုန် လညာတ်ဉာဏ် (Mental processes) တိရစ္ဆာ...&quot;</comment>
      <origin>58551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2082" sha1="lzpweu2n9trt83a16wyn9psmnyhnmyy" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍသဇိုင် မဆေင်စပ်ကဵု '''ပညာစိုတ် ပတောအ်ၜတ်''' (Comparative Psychology) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူစရိုတ်အကာဲအရာ (Behavior) ကေုာံ ပရေင်ချပ်ပိုန် လညာတ်ဉာဏ် (Mental processes) တိရစ္ဆာန်ဂမၠိုင် ဗွဲမပတောအ်ၜတ်ရ။ 

ကဏ္ဍဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကုသီအိုရဳ အီဗဝ်လူးယှေန် (Evolutionary theory) တုဲ မလ္ၚတ် ပရေင်တုပ်သၟဟ် ကေုာံ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ မၞိဟ် ကဵု တိရစ္ဆာန်တအ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခိုဟ် တမ်မူလ စရိုတ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် စိုတ်ဓါတ် သတ္တဝါတအ် နူခေတ်အဆက်ဆက်ရ။ ဘာသာရပ်ဝွံ ဒှ်အရာမဆက်စပ်ဒၟံင် အကြာ ပညာစိုတ် ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။

ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ ပရူပရာ ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ်နာနာ မပ္တံကဵု-
* စရိုတ် ကေုာံ အကာဲအရာ တိရစ္ဆာန် (Animal Behavior)
* လညာတ်ဉာဏ် တိရစ္ဆာန် (Animal Cognition)
* ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် (Learning Processes) ဗီုကဵု Classical / Operant conditioning
* သုတေသန ကေုာံ စမ်ၜတ် ပညာစိုတ် လ္တူတိရစ္ဆာန်

တအ် ပါလုပ်ဒၟံင်ရ။

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် ပတောအ်ၜတ်}}
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:တိရစ္ဆာန်]]</text>
      <sha1>lzpweu2n9trt83a16wyn9psmnyhnmyy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပညာစိုတ် အကြာယေန်သၞာင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12451</id>
    <revision>
      <id>58552</id>
      <timestamp>2026-10-15T04:40:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 22em; text-align: left; font-size: 90%; background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #ccc; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em;&quot; |+ style=&quot;text-align: center; font-size: 1.2em; font-weight: bold; background-color: #e0e0e0; padding: 7px; border-radius: 3px;&quot; |ပညာစိုတ် အကြာယေန်သၞာင် |- | colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |File...&quot;</comment>
      <origin>58552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17249" sha1="denans5wlcu5t3eb0z4tuclkkqawovy" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 22em; text-align: left; font-size: 90%; background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #ccc; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em;&quot;
|+ style=&quot;text-align: center; font-size: 1.2em; font-weight: bold; background-color: #e0e0e0; padding: 7px; border-radius: 3px;&quot; |ပညာစိုတ် အကြာယေန်သၞာင်
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |[[File:Inglehart_Welzel_Cultural_Map_2023.svg|250px|ဗီုရုပ် ဂေတ်ကၠောအ် ယေန်သၞာင်]]&lt;br/&gt;ဗီုရုပ် ဂေတ်ကၠောအ် ယေန်သၞာင် Inglehart–Welzel မထ္ၜးကဵု ပရေင်တၞဟ်ခြာ ယေန်သၞာင် အလုံဂၠးတိ
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; background-color: #f0f0f0; padding: 3px;&quot; |ပရူပရာ အဓိက
|-
!တမ်မူလ
|အင်္ဂလိက် (Cross-Cultural Psychology)
|-
!ကဏ္ဍ
|[[ပညာစိုတ်]] (Psychology)
|-
!မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်
|စရိုတ် ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင်နာနာ
|-
!တၠပညာ ပြာကတ်ဂမၠိုင်
|[[Geert Hofstede]], [[Harry Triandis]], [[John W. Berry]]
|}

'''ပညာစိုတ် အကြာယေန်သၞာင်''' ({{lang-en|Cross-cultural psychology}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍသိပ္ပံ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူစရိုတ်အကာဲအရာ မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်လညာတ်စိုတ်ဓါတ်ဂမၠိုင် နကဵု မပတောအ်ၜတ် အကြာ ယေန်သၞာင် နာနာသာ်ရ။&lt;ref name=&quot;Berry2002&quot;&gt;Berry, J. W., Poortinga, Y. H., Segall, M. H., &amp; Dasen, P. R. (2002). ''Cross-cultural psychology: Research and applications'' (2nd ed.). Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; ဘာသာရပ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုလဵု အခိုက်ကၞာ၊ ဓဝ်ပတှ်ေ၊ ကေုာံ ပွဳပွူယေန်သၞာင်တအ် ဓလီုပ္ဍိုက် လ္တူစရိုတ် ကေုာံ ညာဏ်စိုတ် ပူဂိုလ်တအ်ရ။ တၞဟ်ခြာ နူ ပညာစိုတ်ဓမ္မတာ မဗွဲမဂၠိုင် လ္ၚတ်ဒၟံင် ဆပ္ဍဲ မၞိဟ်ရးပလိုတ်တအ်ဂှ်၊ ပညာစိုတ် အကြာယေန်သၞာင်ဝွံ မိက်ဂွံစမ်ၜတ် ဒဒှ်ရ သီအိုရဳ ပညာစိုတ်ဂမၠိုင်ဝွံ စကာဂွံ အလုံအစင် (Universal) ဟာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ယေန်သၞာင် (Culture-specific) ဟာ ဂှ်ရ။

== ၁. ပွံက် ကေုာံ သဘဴဓဝ် (Definition and Principles) ==
ပညာစိုတ် အကြာယေန်သၞာင်ဝွံ လ္ၚတ်ဒၟံင် အဆက်အစပ် အကြာ ယေန်သၞာင် ကေုာံ စိုတ်မၞိဟ်ရ။ ယေန်သၞာင် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဍေဟ်ပံင်သၟဟ်လဝ် လညာတ်၊ အခိုက်အလိုက်၊ အရေဝ်ဝေါဟာ၊ ကေုာံ ဓဝ်ပတှ်ေ မပြံင်လောပ်ကၠုင် နူမွဲအဆက် ဒးမွဲအဆက်ရ။ သဘဴဓဝ် အဓိက ပ္ဍဲဘာသာရပ်ဝွံ ဒှ်ပွမဂၠာဲသွဟ် သၟာန် မပ္တံကဵု &quot;စရိုတ်မၞိဟ် ဗီုလဵု မတုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲလ္တူဂၠးတိဏအ်ရော?&quot; ကေုာံ &quot;မုဟိုတ် မၞိဟ်နူ ယေန်သၞာင်တၞဟ်ခြာတအ် ချပ်၊ ဒုင်စသိုင် ကေုာံ ကၠောန်ဗီုပြင် တၞဟ်ခြာရော?&quot;။&lt;ref name=&quot;Triandis1994&quot;&gt;Triandis, H. C. (1994). ''Culture and social behavior''. McGraw-Hill.&lt;/ref&gt; ဘာသာရပ်ဝွံ ပါ်ပဲါ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရာမတုပ် (Etics) ကေုာံ အရာမတၞဟ်ခြာ (Emics) အကြာ ယေန်သၞာင်ဂမၠိုင်ရ။

== ၂. ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ၜိုန်ရ လညာတ်မဆေင်ကဵု ယေန်သၞာင် နွံကၠုင် နူခေတ်တြေံကီုလေဝ်၊ ပညာစိုတ် အကြာယေန်သၞာင် နဒဒှ် ဘာသာရပ်မွဲဂှ် စက္တဵုဒှ်ကၠုင် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ပ္ဍဲကဵု လပါ်စ သၞာံ ၁၉၇၀ ဂမၠိုင်ရ။ တၠပညာဂမၠိုင် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ သုတေသန ပညာစိုတ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ကၠောန်လဝ် ဆပ္ဍဲကဵု ဍုင် အမေရိကာန် ကေုာံ ဥရောပ မဒှ်ဍုင် (WEIRD - Western, Educated, Industrialized, Rich, Democratic) တအ် သၟးတုဲ၊ လွပ်ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဟွံကိတ်ညဳ ကုမၞိဟ် အလုံဂၠးတိရ။&lt;ref name=&quot;Henrich2010&quot;&gt;Henrich, J., Heine, S. J., &amp; Norenzayan, A. (2010). &quot;The weirdest people in the world?&quot;. ''Behavioral and Brain Sciences'', 33(2-3), 61-83.&lt;/ref&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂကောံ International Association for Cross-Cultural Psychology (IACCP) ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၂ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် သုတေသန အလုံဂၠးတိရ။

== ၃. တၞဟ်ခြာ နူ ပညာစိုတ် ယေန်သၞာင် (Differences from Cultural Psychology) ==
ၜိုန်ရ ယၟုတုပ်ဒၟံင်ကီုလေဝ်၊ ပညာစိုတ် အကြာယေန်သၞာင် (Cross-cultural psychology) ကဵု [[ပညာစိုတ် ယေန်သၞာင်]] (Cultural psychology) ဝွံ နဲကဲလ္ၚတ် တၞဟ်ခြာဒၟံင်ရ။
* '''ပညာစိုတ် ယေန်သၞာင်:''' ပတှ်ေကေတ် ယေန်သၞာင် ကေုာံ စိုတ်ဂှ် ပါ်ပါဲဟွံဂွံ။ စိုတ်မၞိဟ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုင် ဟိုတ်နူ ယေန်သၞာင်ရ။
* '''ပညာစိုတ် အကြာယေန်သၞာင်:''' ပတှ်ေကေတ် ယေန်သၞာင်ဂှ် ဒှ်အရာမ္ၚး (External variable) မဓလီုပ္ဍိုက် လ္တူစရိုတ်မၞိဟ်ရ။ နဲကဲဏအ် စကာ ပရေင်ပတောအ်ၜတ် အကြာယေန်သၞာင် ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူဂှ် သွက်ဂွံ စမ်ၜတ် သီအိုရဳဂမၠိုင်ရ။

== ၄. သီအိုရဳ အဓိကဂမၠိုင် (Major Theories) ==
[[File:Hofstede 6 dimensions.png|thumb|left|250px|ဗီုပြေင် Hofstede's cultural dimensions]]
သီအိုရဳ ပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ ဒှ် သီအိုရဳ ဗီုပြင်ယေန်သၞာင် Hofstede (Hofstede's cultural dimensions theory) ရ။ Geert Hofstede ပါ်လဝ် ယေန်သၞာင်ဂၠးတိ နကဵု တိုင်အဓိက ၆ သာ်-
# '''Individualism vs. Collectivism:''' ပရေင်ပူဂိုလ်အဓိက ကဵု ပရေင်ဂကောံအဓိက။
# '''Power Distance:''' ပရေင်ဒုင်တဲ လ္တူ အဝဵုအာဏာ မဟွံတုပ်သၟဟ်။
# '''Masculinity vs. Femininity:''' ပရေင်ဇၞးမာန် ကဵု ပရေင်ကေင်ကာမၞိဟ်။
# '''Uncertainty Avoidance:''' ပရေင်ဝေင်ပါဲ အရာမဟွံချိုတ်ပၠိုတ်။
# '''Long-term vs. Short-term Orientation:''' ပရေင်ရံင်ဂတ အခိင်ဂၠိင် ကဵု အခိင်ဂၠေအ်။
# '''Indulgence vs. Restraint:''' ပရေင်ဗလးကဵု အခေါင် သၠးပွး ကဵု ပရေင်ထိင်ဒဝ်။&lt;ref name=&quot;Hofstede2001&quot;&gt;Hofstede, G. (2001). ''Culture's consequences: Comparing values, behaviors, institutions and organizations across nations'' (2nd ed.). Sage.&lt;/ref&gt;

== ၅. နဲကဲ သုတေသန (Research Methods) ==
သုတေသန ပညာစိုတ် အကြာယေန်သၞာင်ဝွံ ဒးစကာ နဲကဲ ဗွဲမစွံသတိ ညံင်ဟွံဂွံ ဗၠေတ်ယောင်ယာ ဟိုတ်နူ အရေဝ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာရ။
* '''Translation and Back-translation:''' လိက်သၟာန်ဂမၠိုင် ဒးကၠာဲစၠောအ် နကဵု အရေဝ်ၜါလပါ် ညံင်ဂွံ တုပ်သၟဟ်။
* '''Equivalence:''' သ္ဒးစၟတ်သမ္တီ ညံင် အဓိပ္ပါယ် (Conceptual equivalence) ကေုာံ နဲကဲ (Methodological equivalence) ဂွံတုပ် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲယေန်သၞာင် နာနာ။
* '''Ethnography:''' လ္ၚတ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် နကဵု နဲကဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်ဂှ် (Participant observation)။

== ၆. လညာတ်ဉာဏ် ကေုာံ ခံစားချက် (Cognition and Emotion) ==
ယေန်သၞာင် ဓလီုပ္ဍိုက် လ္တူ ဗီုပြင် မၞိဟ်တအ် မချပ် ကေုာံ မဒုင်စသိုင်ရ။
* '''လညာတ်ဉာဏ်:''' မၞိဟ် နူယေန်သၞာင် ရးပလိုတ်တအ် (ဥပမာ- အမေရိကာန်) ဗွဲမဂၠိုင် ချပ် နကဵုနဲ Analytic (ပါ်ပဲါ ကိစ္စမွဲမွဲ သက်က်) တုဲ၊ မၞိဟ် နူရးဗၟံက် (ဥပမာ- အာရှ) တအ် ချပ် နကဵုနဲ Holistic (ရံင် အလုံပွဳပွူ ကေုာံ အဆက်အစပ်) ရ။
* '''ခံစားချက် (Emotion):''' ၜိုန်ရ ပရေင်ထ္ၜး ရုပ်သာ် ဍောင်စိုတ် အဓိက (ဗီုကဵု မိပ်၊ ပၞောတ်၊ ဖေက်) တအ် တုပ်သၟဟ် အလုံဂၠးတိကီုလေဝ် (Universal expressions)၊ အခိုက်မထ္ၜးရုပ်သာ် (Display rules) ဂှ် တၞဟ်ခြာဒၟံင် အကြာ ယေန်သၞာင်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Matsumoto2001&quot;&gt;Matsumoto, D. (2001). ''Culture and Emotion''. In D. Matsumoto (Ed.), The handbook of culture and psychology (pp. 171-194). Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ၇. ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကောန်ၚာ် (Child Development) ==
ဗီုပြင် မလွဳလွတ် ကောန်ၚာ် တၞဟ်ခြာမ္ဂး၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် စိုတ်ဓါတ် ကောန်ၚာ်လေဝ် တၞဟ်ခြာရ။ ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ပူဂိုလ်အဓိက (Individualistic) ဂှ် မိမတအ် ဗ္တောန် ကောန်ၚာ် ညံင်ဂွံ တန်တဴ နကဵုအစောံဇကု (Independence)၊ တုဲ ပ္ဍဲယေန်သၞာင် ဂကောံအဓိက (Collectivistic) မ္ဂး မိမတအ် စွံအာရီု လ္တူ ပရေင်ညဳသၟဟ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် (Interdependence) ရ။

== ၈. ပရေင်ထတ်ယုက် စိုတ် ကေုာံ ယဲ (Mental Health and Illness) ==
ယဲစိုတ် (Mental disorders) လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဒှ်အရာမက္တဵုဒှ် အလုံဂၠးတိ (ဥပမာ- ယဲစိုတ်ကျာ Schizophrenia) ကီုလေဝ်၊ ယဲလ္ၚဵုတအ်ဂှ် က္တဵုဒှ် ဆပ္ဍဲ ယေန်သၞာင်မွဲမွဲဟေင် (Culture-bound syndromes) ရ။ ဥပမာ- ''Amok'' ပ္ဍဲရးအာရှအဂၞဴ မဒှ် အကာဲအရာ မထေဲပၞောတ် အောပ်ဗ္ဒန်ဟွံမာန် ကေုာံ ''Taijin kyofusho'' ပ္ဍဲဍုင်ဂျပေန် မဒှ် အကာဲအရာ မဖေက် မၞိဟ်တၞဟ် က္ဍုဟ်ဇကု ဟိုတ်နူ ရုပ်သာ် ဟွံသေင်မ္ဂး အသၟောအ်ခန္ဓရ။

== ၉. ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ဂကောံမၞိဟ် (Intergroup Relations) ==
ကဏ္ဍဝွံ လ္ၚတ် ပရူ အထေင်သ္ပအ် (Prejudice)၊ ပရေင်တၞဟ်ခြာ (Discrimination) ကေုာံ ပရေင်ဟွံကၠိုဟ်ခိုဟ် ရေင်သကအ် အကြာ ဂကောံယေန်သၞာင် နာနာရ။ [[Ethnocentrism]] (ပွမစွံ ယေန်သၞာင်ဇကု ဒှ်အဓိက တုဲ စၟတ်ဂုဏ် လ္တူယေန်သၞာင်ညးတၞဟ်) ဂှ် ဒှ်အရာမက္တဵုဒှ်စဂၠိုင်တုဲ၊ ပညာစိုတ် အကြာယေန်သၞာင် ဂၠာဲနဲကဲ သွက်ဂွံ ဖ္အောန်ဖျှ် ပြသၞာဏအ် နကဵု ပရေင်ဆက်စၠောအ် အကြာဂကောံ (Intergroup contact) ရ။

== ၁၀. အလုံအစင် ကေုာံ လွပ် (Applications) ==
လညာတ် နူကဵု ပညာစိုတ် အကြာယေန်သၞာင်ဝွံ နွံကဵု လွပ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု-
* '''ပရေင်ပညာ:''' ဖန်ဗဒှ် ဗီုပြင်မဗ္တောန် မကိတ်ညဳ ကုကွးဘာ နူယေန်သၞာင်နာနာ (Multicultural education)။
* '''ပရေင်ပိုန်ဒြပ်:''' ကူညီ ကုကမ္ပဏဳ အလုံဂၠးတိ တအ် ညံင်ဂွံ ဖန်ဇန် ပရေင်စၟိန်ပြမာန် မကိတ်ညဳ ကုအခိုက်ရးဒေသဂမၠိုင် (Cross-cultural management)။
* '''ပရေင်လွဳလွတ် စိုတ်:''' လွဳလွတ် ယဲစိုတ် နကဵု နဲကဲ မရှ်ေသှ်ေ လညာတ်ယေန်သၞာင် မၞိဟ်ယဲတအ် (Multicultural counseling)။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name      = ပညာစိုတ် အကြာယေန်သၞာင်
| title     = [[ပညာစိုတ် အကြာယေန်သၞာင်]] (Cross-Cultural Psychology)
| listclass = hlist
| state     = autocollapse

| group1    = သဘဴဓဝ် အဓိက
| list1     =
* [[ယေန်သၞာင်]]
* [[Etics and emics|အရာမတုပ် ကေုာံ အရာမတၞဟ်ခြာ (Etics &amp; Emics)]]
* [[Ethnocentrism]]
* [[Individualism]]
* [[Collectivism]]

| group2    = သီအိုရဳဂမၠိုင်
| list2     =
* [[Hofstede's cultural dimensions theory]]
* [[Schwartz theory of basic values]]
* [[Acculturation]]
* [[Culture shock]]

| group3    = တၠပညာဂမၠိုင်
| list3     =
* [[Geert Hofstede]]
* [[Harry Triandis]]
* [[John W. Berry]]
* [[David Matsumoto]]
* [[Shalom H. Schwartz]]

| group4    = ဆက်စပ်
| list4     =
* [[ပညာစိုတ် ယေန်သၞာင်]]
* [[မနုဿဗေဒ]]
* [[လူမှုဗေဒ]]
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်မၞိဟ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် အကြာယေန်သၞာင်}}
[[Category:ပညာစိုတ် အကြာယေန်သၞာင်]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ယေန်သၞာင်]]</text>
      <sha1>denans5wlcu5t3eb0z4tuclkkqawovy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ် အကြာယေန်သၞာင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12452</id>
    <revision>
      <id>58553</id>
      <timestamp>2026-10-15T04:40:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍသဇိုင် မဆေင်စပ်ကဵု '''ပညာစိုတ် အကြာယေန်သၞာင်''' (Cross-Cultural Psychology) မဒှ် ကဏ္ဍသိပ္ပံ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူအဆက်အစပ် အကြာ ယေန်သၞာင် ကေုာံ စိုတ်မၞိဟ် ဗီ...&quot;</comment>
      <origin>58553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1853" sha1="iactkjbxmo765t7d26v8tvxqc0j2mi2" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍသဇိုင် မဆေင်စပ်ကဵု '''ပညာစိုတ် အကြာယေန်သၞာင်''' (Cross-Cultural Psychology) မဒှ် ကဏ္ဍသိပ္ပံ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူအဆက်အစပ် အကြာ ယေန်သၞာင် ကေုာံ စိုတ်မၞိဟ် ဗီုကဵု စရိုတ်အကာဲအရာ၊ ပရေင်ချပ်ပိုန်၊ ကေုာံ ပရေင်ဒုင်စသိုင် မတၞဟ်ခြာ ဟွံသေင်မ္ဂး မတုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင်နာနာ အလုံဂၠးတိရ။

ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ ပရူပရာ မပ္တံကဵု-
* သီအိုရဳ ဗီုပြင်ယေန်သၞာင် (Cultural dimensions theories)
* ပရေင်လညာတ်ဉာဏ် ကေုာံ ပရေင်ဒုင်စသိုင် အကြာယေန်သၞာင် (Cross-cultural cognition and emotion)
* ပရေင်ဇၞော်မောဝ် မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Culture and human development)
* ပရေင်ထတ်ယုက်စိုတ် ကေုာံ ယဲစိုတ် အကြာယေန်သၞာင် (Cross-cultural mental health)
* ပရေင်ဆက်စၠောအ် အကြာ ဂကောံယေန်သၞာင်နာနာ (Intercultural relations)

တအ် ပါလုပ်ဒၟံင်ရ။

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် အကြာယေန်သၞာင်}}
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:ယေန်သၞာင်]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>iactkjbxmo765t7d26v8tvxqc0j2mi2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပညာစိုတ် သၟာရာန်စ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12453</id>
    <revision>
      <id>58554</id>
      <timestamp>2026-10-15T04:42:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 25em; text-align: left; font-size: 90%; background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #ccc; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em;&quot; |+ style=&quot;text-align: center; font-size: 1.2em; font-weight: bold; background-color: #e0e0e0; padding: 7px; border-radius: 3px;&quot; |ပညာစိုတ် သၟာရာန်စ |- | colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |File:Consumer_Behav...&quot;</comment>
      <origin>58554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17502" sha1="ovb04e4a1mzy29odzi3wh8nwo64qr3x" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 25em; text-align: left; font-size: 90%; background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #ccc; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em;&quot;
|+ style=&quot;text-align: center; font-size: 1.2em; font-weight: bold; background-color: #e0e0e0; padding: 7px; border-radius: 3px;&quot; |ပညာစိုတ် သၟာရာန်စ
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |[[File:Consumer_Behaviour_Model.jpg|250px|ဗီုပြေင် စရိုတ်အကာဲအရာ သၟာရာန်စ]]&lt;br/&gt;ဗီုပြေင် မထ္ၜးကဵု အဆက်အစပ် အကြာ လညာတ်ဉာဏ်၊ ပရေင်ဒုင်စသိုင် ကေုာံ စရိုတ်အကာဲအရာ သၟာရာန်စ (Consumer Behavior)
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; background-color: #f0f0f0; padding: 3px;&quot; |ပရူပရာ အဓိက
|-
!တမ်မူလ
|အင်္ဂလိက် (Consumer Psychology)
|-
!ကဏ္ဍ
|[[ပညာစိုတ်]] (Psychology), [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics)
|-
!မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်
|စရိုတ် မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံရာန်၊ သုင်စောဲ ကေုာံ ထောအ်ကၠေအ် ကပေါတ်
|-
!တၠပညာ ပြာကတ်ဂမၠိုင်
|[[John B. Watson]], [[Ernest Dichter]], [[Daniel Kahneman]]
|}

'''ပညာစိုတ် သၟာရာန်စ''' ({{lang-en|Consumer Psychology}}) ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပညာစိုတ် ညးမသုင်စောဲ''' ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍသိပ္ပံ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူဗီုလဵု မၞိဟ်တအ် (ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ်တအ်) မချပ်၊ မဒုင်စသိုင်၊ မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ကေုာံ မရုဲစှ် သွက်ဂွံရာန်၊ သုင်စောဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ထောအ်ကၠေအ် ကပေါတ်၊ သွာင်ကမၠောန်၊ လညာတ် ဟွံသေင်မ္ဂး အလုံအစင်ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ ပ္ဍိုက်ပေင်ကဵု ပရေင်နွံပၟိက် ကေုာံ ပရေင်အထေင်စိုတ် ညးတအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Schiffman2010&quot;&gt;Schiffman, L. G., &amp; Kanuk, L. L. (2010). ''Consumer Behavior'' (10th ed.). Prentice Hall.&lt;/ref&gt; ဘာသာရပ်ဝွံ ဒှ်အရာမဆက်စပ်ဒၟံင် အကြာ [[ပညာစိုတ်]]၊ [[စက်ကွတ် သွံရာန်]] (Marketing)၊ ကေုာံ [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အကာဲအရာစရိုတ်]] (Behavioral Economics) တုဲ ဍေဟ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လွပ်သြဇာ နူကဵု ပရေင်စိုတ်ဓါတ်ပူဂိုလ် ကေုာံ ပွဳပွူမၞိဟ် လ္တူစရိုတ်မရာန်ကပေါတ်ရ။

== ၁. ပွံက် ကေုာံ သဘဴဓဝ် (Definition and Principles) ==
ပညာစိုတ် သၟာရာန်စဝွံ လ္ၚတ်ဒၟံင် အကာဲအရာ စိုတ်ပူဂိုလ် ပ္ဍဲအခိင်မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် မရာန်ကပေါတ်ရ။ ဍေဟ်တၞဟ်ခြာ နူ ပညာပိုန်ဒြပ်ဓမ္မတာ (Classical Economics) မ္ဂး၊ ပညာပိုန်ဒြပ်ဓမ္မတာဂှ် ဒုင်သဇိုင်လဝ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်တအ်ဂှ် ချပ်ဗ္စာ နကဵုဟိုတ်ဖိုလ် (rational) တုဲ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံကလိဂွံ ဖိုလ်ခိုဟ်အိုတ်ရ။ ဆဂး၊ ပညာစိုတ် သၟာရာန်စဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ မၞိဟ်တအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင် (emotions)၊ လညာတ်စိုတ်မကၠိခၠေတ် (cognitive biases) ကေုာံ သြဇာပွဳပွူမၞိဟ် (social influences) တုဲ ဟွံမဲကဵု ဟိုတ်ဖိုလ်တွဵုရ။&lt;ref name=&quot;Kahneman2011&quot;&gt;Kahneman, D. (2011). ''Thinking, Fast and Slow''. Farrar, Straus and Giroux.&lt;/ref&gt;

== ၂. ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဘာသာရပ်ဝွံ စက္တဵုဒှ်ကၠုင် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ပ္ဍဲကဵု လပါ်စ သၞာံ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ပ္ဍဲဍုင်အမေရိကာန်။ ကိုပ်ကၠာအိုတ် [[Walter Dill Scott]] ကေုာံ [[John B. Watson]] တအ် စကာလဝ် ပညာစိုတ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဆဝ်မ္ၚုဟ် သွံရာန် (Advertising) ရ။ ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိအလန်ဒုတိယတုဲ Ernest Dichter မဒှ် တၠပညာစိုတ်ဂှ် စကာလဝ် နဲကဲသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်စိုတ်ဓါတ် (Psychoanalysis) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရူအသိင်စိုတ် မစောဲလာံဒၟံင် ပ္ဍဲပူဂိုလ် သၟာရာန်တအ်ရ။ တ္ၚဲဏအ်မ္ဂး ဘာသာရပ်ဝွံ ဇၞော်မောဝ်အာ စဵုကဵုစိုပ် နဲကဲစမ်ၜတ် မဗဵုကေတ် က္ဍဟ် (Neuromarketing) ရ။

== ၃. ပရေင်စိုတ်ဓါတ် မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် (Psychological Decision-Making Process) ==
[[File:Buyer_Decision_Process.png|thumb|right|250px|ဗီုပြေင် လၟေင်ကမၠောန် မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သၟာရာန်]]
လၟေင်ကမၠောန် မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သၟာရာန် (Consumer Decision-Making Process) ဝွံ နွံကဵု ကဆံင် (၅) သာ်-
# '''မတီကေတ် ပြသၞာ/ပၟိက် (Problem Recognition):''' ညးမသုင်စောဲတအ် တီကေတ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် နွံပၟိက် ကုအရာမွဲမွဲ။
# '''မဂၠာဲ တင်ဂၞင် (Information Search):''' ညးတအ် ဂၠာဲ တင်ဂၞင် ပရူကပေါတ်ဂှ် နူကဵု ပွဳပွူ ဟွံသေင်မ္ဂး နူကဵု ပရေင်ဆဵုဂဗဇကု။
# '''မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရုဲစှ် (Evaluation of Alternatives):''' ပတောအ်ၜတ် ကပေါတ် နာနာသာ် မနွံပ္ဍဲ ዕဒါတ်။
# '''မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် မရာန် (Purchase Decision):''' ရုဲစှ် ရာန် ကပေါတ်မွဲ။
# '''စရိုတ် ကြဴနူမရာန် (Post-Purchase Behavior):''' မဒုင်စသိုင် သေင်ဟာ ဟွံသေင်ဟာ လ္တူကပေါတ်မရာန်လဝ်ဂှ် (Cognitive dissonance)။

== ၄. လညာတ်ဉာဏ် ကေုာံ ပရေင်ကၠိုဟ်ခိုဟ် (Perception and Cognition) ==
လညာတ်ဉာဏ် (Perception) ဝွံ ဒှ်ဗီုလဵု ညးမသုင်စောဲတအ် ဒုင်ကေတ်၊ ဖန်ဇန် ကေုာံ ကဵုအဓိပ္ပါယ် ကုတင်ဂၞင် မကၠုင်နူ ပွဳပွူရ။ ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ ပရူပရာ ''Selective Attention'' (ပရေင်စွံသတိ မရုဲစှ်) ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော်ရ။ မၞိဟ်တအ် ဟွံစွံသတိ လ္တူအရာအိုတ်သီု မဆဵုဒၟံင်တုဲ၊ ရုဲစှ် စွံသတိ ဆအရာ မကိတ်ညဳ ကုပၟိက် ဟွံသေင်မ္ဂး လညာတ်စိုတ်ဇကုဟေင်ရ။ တၠပညာစက်ကွတ် သွံရာန်တအ် စကာ အရာဏအ်တုဲ ဖန်ဇန် ကြာဇူး (advertisements) ညံင်ဂွံ ဓလီုပ္ဍိုက်မာန် စိုတ်သၟာရာန်တအ်ရ။

== ၅. အသိင်စိုတ် ကေုာံ ပရေင်ဒုင်စသိုင် (Motivation and Emotion) ==
အသိင်စိုတ် (Motivation) ဝွံ ဒှ်ဒြဟတ် မဖ္အောဝ်လဝ် ညံင်သၟာရာန်တအ် ဂွံကၠောန်ပွမွဲမွဲရ။ ပ္ဍဲပညာစိုတ် သၟာရာန်စမ္ဂး စကာ [[Maslow's hierarchy of needs]] (လၟေင်ကဆံင် ပၟိက်မၞိဟ် မာသလဝ်) သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပၟိက်သၟာရာန်တအ်ရ။ ပရေင်ဒုင်စသိုင် (Emotion) လေဝ် လွပ်သြဇာဇၞော်လောန်ရ။ ဥပမာ - ကပေါတ်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ရာန်ကေတ် ဟိုတ်နူ မိက်ဂွံကလိဂွံ ပရေင်မိပ်မြဟ်၊ ပရေင်စိုတ်ခိုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟိုတ်နူ ဖေက်ဒးကျအာ မၞိဟ်တၞဟ် (Fear of missing out - FOMO) ရ။

== ၆. ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် ကေုာံ သမ္တီ (Learning and Memory) ==
သၟာရာန်တအ် ကတ်လ္ၚတ် ပရူကပေါတ်ဂမၠိုင် နူကဵု ပရေင်ဆဵုဂဗဇကု ကေုာံ ကြာဇူးတအ်ရ။ နဲကဲ မကတ်လ္ၚတ် အဓိက နွံၜါသာ်-
* '''Classical Conditioning (ပရေင်ဖန်ဇန် အကာဲအရာဓမ္မတာ):''' ဗီုကဵု စမ်ၜတ် Pavlov မဖန်လဝ် ကၠဵုဂှ်ကီု၊ ကမ္ပဏဳတအ် ပံင်သၟဟ် ကပေါတ်ညးတအ် ကုအရာမခိုဟ် (ဥပမာ- ရုပ်သၟာဒယှ်ေဒယှ်) ညံင်သၟာရာန်တအ် ဂွံစၟတ်သမ္တီလဝ် အရာခိုဟ်ရ။
* '''Operant Conditioning (ပရေင်ဖန်ဇန် အကာဲအရာလွပ်):''' စကာ ပရေင်ကဵုလာပ် (ဥပမာ- လာပ်ပရိုမိုးရှင်း၊ ပွိုင်တ်) သွက်ဂွံ ဆဝ်မ္ၚုဟ် ညံင်သၟာရာန်တအ် ဂွံကၠုင်ရာန် မွဲဝါပၠန်ရ။

== ၇. လညာတ်စိုတ် ကေုာံ စရိုတ် (Attitudes and Behavior) ==
လညာတ်စိုတ် (Attitude) လ္တူ အမှတ်တံဆိပ် (Brand) မွဲမွဲဂှ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု စရိုတ် မရာန် ဟွံရာန် ကပေါတ်ဂှ်ရ။ လညာတ်စိုတ်ဝွံ နွံကဵု သဇိုင်ပိသာ်- ဉာဏ် (ကၠိုဟ်ခိုဟ်)၊ စိုတ် (ဒုင်စသိုင်) ကေုာံ စရိုတ် (အကာဲအရာ)။ ကမ္ပဏဳတအ် ဂစာန်ပြံင်လှာဲ လညာတ်စိုတ် သၟာရာန်တအ် နကဵု ကြာဇူး မနွံကဵု ဟိုတ်ဖိုလ် ကေုာံ မနွံကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင်ရ။

== ၈. သြဇာ ပွဳပွူ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Environmental and Cultural Influences) ==
စရိုတ်သၟာရာန်ဝွံ ဟွံက္တဵုဒှ် နူကဵု ပူဂိုလ်မွဲဓဝ်၊ ဍေဟ် ဒုင်လဝ် သြဇာ နူကဵု ပွဳပွူပရေင်မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ရ။&lt;ref name=&quot;Hofstede2001&quot;&gt;Hofstede, G. (2001). ''Culture's Consequences: Comparing Values, Behaviors, Institutions and Organizations Across Nations'' (2nd ed.). Sage Publications.&lt;/ref&gt;
* '''ယေန်သၞာင် (Culture):''' ဍုင် ကေုာံ လူမျိုး မတၞဟ်ခြာမ္ဂး ပရေင်နွံပၟိက် လ္တူကပေါတ် လေဝ် တၞဟ်ခြာအာရ။
* '''ဂကောံမၞိဟ် (Social Class):''' ကဆံင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပညာ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ဗီုပြင် မရာန်ကပေါတ်ရ။
* '''ဂကောံညးမစၞောန်ထ္ၜး (Reference Groups):''' မိတ်သဟာဲ၊ ကောဒေအ် ကေုာံ မၞိဟ်ဒယှ်တအ်ဝွံ ဓလီုပ္ဍိုက်မာန် စရိုတ်သၟာရာန်တအ် ဗွဲမဇၞော်ရ။

== ၉. နဲကဲသုတေသန ပ္ဍဲပညာစိုတ် သၟာရာန်စ (Research Methods in Consumer Psychology) ==
သုတေသန ပညာစိုတ် သၟာရာန်စဝွံ စကာ နဲကဲနာနာသာ် သွက်ဂွံ တီကေတ် ပၟိက်စိုတ် သၟာရာန်-
* '''သုတေသန အရေဝ် (Qualitative Research):''' ဗီုကဵု ဂကောံသဳကၠဳ (Focus groups) ကေုာံ ပရေင်သၟာန်သွဟ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် (In-depth interviews)။
* '''သုတေသန လၟိဟ် (Quantitative Research):''' စကာ စစ်တမ်း (Surveys) ကေုာံ နဲကဲစမ်ၜတ် (Experiments)။
* '''နဲကဲစက်ကွတ်တၟိ (Neuromarketing):''' စကာ စက် fMRI ဟွံသေင်မ္ဂး Eye-tracking သွက်ဂွံ လ္ၚတ် က္ဍဟ် ကေုာံ မတ် သၟာရာန် အခိင်မဗဵု ကြာဇူး။

== ၁၀. အလုံအစင် ကေုာံ လွပ် (Applications) ==
လညာတ် နူကဵု ပညာစိုတ် သၟာရာန်စဝွံ စကာဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍစက်ကွတ် သွံရာန် ဗွဲမလှဲလးရ။&lt;ref name=&quot;Cialdini2006&quot;&gt;Cialdini, R. B. (2006). ''Influence: The Psychology of Persuasion''. Harper Business.&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင်ဖန်ဇန် အမှတ်တံဆိပ် (Brand Management):''' ဖန်ဇန် ညံင်သၟာရာန်တအ် ဂွံစၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ဆာန် အမှတ်တံဆိပ် ဇကု။
* '''ဗီုပြင် မစွံင္ၚုဟ် (Pricing Strategies):''' စကာ ပညာစိုတ် သွက်ဂွံ စွံင္ၚုဟ် (ဥပမာ- ၉.၉၉ ဒကေဝ် မညာတ်လောဲနူ ၁၀.၀၀ ဒကေဝ်)။
* '''ပရေင်ဆဝ်မ္ၚုဟ် (Advertising):''' ဖန်ဇန် ကြာဇူး မဓလီုပ္ဍိုက်မာန် စိုတ် ကေုာံ ပရေင်ဒုင်စသိုင် သၟာရာန်တအ်။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name      = ပညာစိုတ် သၟာရာန်စ
| title     = [[ပညာစိုတ် သၟာရာန်စ]] (Consumer Psychology)
| listclass = hlist
| state     = autocollapse

| group1    = သဘဴဓဝ် အဓိက
| list1     =
* [[စရိုတ်အကာဲအရာ သၟာရာန်စ (Consumer behavior)]]
* [[လညာတ်ဉာဏ် သၟာရာန် (Consumer perception)]]
* [[သ္ဂုတ်သွာတ် မရာန် (Purchase decision)]]
* [[အသိင်စိုတ် သၟာရာန် (Consumer motivation)]]

| group2    = မဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list2     =
* [[စက်ကွတ် သွံရာန် (Marketing)]]
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အကာဲအရာစရိုတ် (Behavioral economics)]]
* [[ပညာစိုတ်]]
* [[ကြာဇူး (Advertising)]]

| group3    = တၠပညာဂမၠိုင်
| list3     =
* [[John B. Watson]]
* [[Ernest Dichter]]
* [[Daniel Kahneman]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် သၟာရာန်စ}}
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:စက်ကွတ် သွံရာန်]]
[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:စရိုတ်အကာဲအရာ မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>ovb04e4a1mzy29odzi3wh8nwo64qr3x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>58555</id>
      <parentid>58554</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T04:43:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>58555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17565" sha1="g2bbf65fusr4b8dzoi5uvlvly0d7ux0" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 25em; text-align: left; font-size: 90%; background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #ccc; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em;&quot;
|+ style=&quot;text-align: center; font-size: 1.2em; font-weight: bold; background-color: #e0e0e0; padding: 7px; border-radius: 3px;&quot; |ပညာစိုတ် သၟာရာန်စ
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |[[File:Consumer_Behaviour_Model.jpg|250px|ဗီုပြေင် စရိုတ်အကာဲအရာ သၟာရာန်စ]]&lt;br/&gt;ဗီုပြေင် မထ္ၜးကဵု အဆက်အစပ် အကြာ လညာတ်ဉာဏ်၊ ပရေင်ဒုင်စသိုင် ကေုာံ စရိုတ်အကာဲအရာ သၟာရာန်စ (Consumer Behavior)
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; background-color: #f0f0f0; padding: 3px;&quot; |ပရူပရာ အဓိက
|-
!တမ်မူလ
|အင်္ဂလိက် (Consumer Psychology)
|-
!ကဏ္ဍ
|[[ပညာစိုတ်]] (Psychology), [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]] (Economics)
|-
!မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်
|စရိုတ် မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံရာန်၊ သုင်စောဲ ကေုာံ ထောအ်ကၠေအ် ကပေါတ်
|-
!တၠပညာ ပြာကတ်ဂမၠိုင်
|[[John B. Watson]], [[Ernest Dichter]], [[Daniel Kahneman]]
|}

'''ပညာစိုတ် သၟာရာန်စ''' ({{lang-en|Consumer Psychology}}) ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပညာစိုတ် ညးမသုင်စောဲ''' ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍသိပ္ပံ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူဗီုလဵု မၞိဟ်တအ် (ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ်တအ်) မချပ်၊ မဒုင်စသိုင်၊ မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ကေုာံ မရုဲစှ် သွက်ဂွံရာန်၊ သုင်စောဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ထောအ်ကၠေအ် ကပေါတ်၊ သွာင်ကမၠောန်၊ လညာတ် ဟွံသေင်မ္ဂး အလုံအစင်ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ ပ္ဍိုက်ပေင်ကဵု ပရေင်နွံပၟိက် ကေုာံ ပရေင်အထေင်စိုတ် ညးတအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Schiffman2010&quot;&gt;Schiffman, L. G., &amp; Kanuk, L. L. (2010). ''Consumer Behavior'' (10th ed.). Prentice Hall.&lt;/ref&gt; ဘာသာရပ်ဝွံ ဒှ်အရာမဆက်စပ်ဒၟံင် အကြာ [[ပညာစိုတ်]]၊ [[စက်ကွတ် သွံရာန်]] (Marketing)၊ ကေုာံ [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အကာဲအရာစရိုတ်]] (Behavioral Economics) တုဲ ဍေဟ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လွပ်သြဇာ နူကဵု ပရေင်စိုတ်ဓါတ်ပူဂိုလ် ကေုာံ ပွဳပွူမၞိဟ် လ္တူစရိုတ်မရာန်ကပေါတ်ရ။

== ၁. ပွံက် ကေုာံ သဘဴဓဝ် (Definition and Principles) ==
ပညာစိုတ် သၟာရာန်စဝွံ လ္ၚတ်ဒၟံင် အကာဲအရာ စိုတ်ပူဂိုလ် ပ္ဍဲအခိင်မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် မရာန်ကပေါတ်ရ။ ဍေဟ်တၞဟ်ခြာ နူ ပညာပိုန်ဒြပ်ဓမ္မတာ (Classical Economics) မ္ဂး၊ ပညာပိုန်ဒြပ်ဓမ္မတာဂှ် ဒုင်သဇိုင်လဝ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်တအ်ဂှ် ချပ်ဗ္စာ နကဵုဟိုတ်ဖိုလ် (rational) တုဲ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံကလိဂွံ ဖိုလ်ခိုဟ်အိုတ်ရ။ ဆဂး၊ ပညာစိုတ် သၟာရာန်စဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ မၞိဟ်တအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင် (emotions)၊ လညာတ်စိုတ်မကၠိခၠေတ် (cognitive biases) ကေုာံ သြဇာပွဳပွူမၞိဟ် (social influences) တုဲ ဟွံမဲကဵု ဟိုတ်ဖိုလ်တွဵုရ။&lt;ref name=&quot;Kahneman2011&quot;&gt;Kahneman, D. (2011). ''Thinking, Fast and Slow''. Farrar, Straus and Giroux.&lt;/ref&gt;

== ၂. ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဘာသာရပ်ဝွံ စက္တဵုဒှ်ကၠုင် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ပ္ဍဲကဵု လပါ်စ သၞာံ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ပ္ဍဲဍုင်အမေရိကာန်။ ကိုပ်ကၠာအိုတ် [[Walter Dill Scott]] ကေုာံ [[John B. Watson]] တအ် စကာလဝ် ပညာစိုတ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဆဝ်မ္ၚုဟ် သွံရာန် (Advertising) ရ။ ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိအလန်ဒုတိယတုဲ Ernest Dichter မဒှ် တၠပညာစိုတ်ဂှ် စကာလဝ် နဲကဲသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်စိုတ်ဓါတ် (Psychoanalysis) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရူအသိင်စိုတ် မစောဲလာံဒၟံင် ပ္ဍဲပူဂိုလ် သၟာရာန်တအ်ရ။ တ္ၚဲဏအ်မ္ဂး ဘာသာရပ်ဝွံ ဇၞော်မောဝ်အာ စဵုကဵုစိုပ် နဲကဲစမ်ၜတ် မဗဵုကေတ် က္ဍဟ် (Neuromarketing) ရ။

== ၃. ပရေင်စိုတ်ဓါတ် မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် (Psychological Decision-Making Process) ==
[[File:Buyer_Decision_Process.png|thumb|right|250px|ဗီုပြေင် လၟေင်ကမၠောန် မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သၟာရာန်]]
လၟေင်ကမၠောန် မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သၟာရာန် (Consumer Decision-Making Process) ဝွံ နွံကဵု ကဆံင် (၅) သာ်-
# '''မတီကေတ် ပြသၞာ/ပၟိက် (Problem Recognition):''' ညးမသုင်စောဲတအ် တီကေတ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် နွံပၟိက် ကုအရာမွဲမွဲ။
# '''မဂၠာဲ တင်ဂၞင် (Information Search):''' ညးတအ် ဂၠာဲ တင်ဂၞင် ပရူကပေါတ်ဂှ် နူကဵု ပွဳပွူ ဟွံသေင်မ္ဂး နူကဵု ပရေင်ဆဵုဂဗဇကု။
# '''မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရုဲစှ် (Evaluation of Alternatives):''' ပတောအ်ၜတ် ကပေါတ် နာနာသာ် မနွံပ္ဍဲ ዕဒါတ်။
# '''မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် မရာန် (Purchase Decision):''' ရုဲစှ် ရာန် ကပေါတ်မွဲ။
# '''စရိုတ် ကြဴနူမရာန် (Post-Purchase Behavior):''' မဒုင်စသိုင် သေင်ဟာ ဟွံသေင်ဟာ လ္တူကပေါတ်မရာန်လဝ်ဂှ် (Cognitive dissonance)။

== ၄. လညာတ်ဉာဏ် ကေုာံ ပရေင်ကၠိုဟ်ခိုဟ် (Perception and Cognition) ==
လညာတ်ဉာဏ် (Perception) ဝွံ ဒှ်ဗီုလဵု ညးမသုင်စောဲတအ် ဒုင်ကေတ်၊ ဖန်ဇန် ကေုာံ ကဵုအဓိပ္ပါယ် ကုတင်ဂၞင် မကၠုင်နူ ပွဳပွူရ။ ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ ပရူပရာ ''Selective Attention'' (ပရေင်စွံသတိ မရုဲစှ်) ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော်ရ။ မၞိဟ်တအ် ဟွံစွံသတိ လ္တူအရာအိုတ်သီု မဆဵုဒၟံင်တုဲ၊ ရုဲစှ် စွံသတိ ဆအရာ မကိတ်ညဳ ကုပၟိက် ဟွံသေင်မ္ဂး လညာတ်စိုတ်ဇကုဟေင်ရ။ တၠပညာစက်ကွတ် သွံရာန်တအ် စကာ အရာဏအ်တုဲ ဖန်ဇန် ကြာဇူး (advertisements) ညံင်ဂွံ ဓလီုပ္ဍိုက်မာန် စိုတ်သၟာရာန်တအ်ရ။

== ၅. အသိင်စိုတ် ကေုာံ ပရေင်ဒုင်စသိုင် (Motivation and Emotion) ==
အသိင်စိုတ် (Motivation) ဝွံ ဒှ်ဒြဟတ် မဖ္အောဝ်လဝ် ညံင်သၟာရာန်တအ် ဂွံကၠောန်ပွမွဲမွဲရ။ ပ္ဍဲပညာစိုတ် သၟာရာန်စမ္ဂး စကာ [[Maslow's hierarchy of needs]] (လၟေင်ကဆံင် ပၟိက်မၞိဟ် မာသလဝ်) သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပၟိက်သၟာရာန်တအ်ရ။ ပရေင်ဒုင်စသိုင် (Emotion) လေဝ် လွပ်သြဇာဇၞော်လောန်ရ။ ဥပမာ - ကပေါတ်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ရာန်ကေတ် ဟိုတ်နူ မိက်ဂွံကလိဂွံ ပရေင်မိပ်မြဟ်၊ ပရေင်စိုတ်ခိုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟိုတ်နူ ဖေက်ဒးကျအာ မၞိဟ်တၞဟ် (Fear of missing out - FOMO) ရ။

== ၆. ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် ကေုာံ သမ္တီ (Learning and Memory) ==
သၟာရာန်တအ် ကတ်လ္ၚတ် ပရူကပေါတ်ဂမၠိုင် နူကဵု ပရေင်ဆဵုဂဗဇကု ကေုာံ ကြာဇူးတအ်ရ။ နဲကဲ မကတ်လ္ၚတ် အဓိက နွံၜါသာ်-
* '''Classical Conditioning (ပရေင်ဖန်ဇန် အကာဲအရာဓမ္မတာ):''' ဗီုကဵု စမ်ၜတ် Pavlov မဖန်လဝ် ကၠဵုဂှ်ကီု၊ ကမ္ပဏဳတအ် ပံင်သၟဟ် ကပေါတ်ညးတအ် ကုအရာမခိုဟ် (ဥပမာ- ရုပ်သၟာဒယှ်ေဒယှ်) ညံင်သၟာရာန်တအ် ဂွံစၟတ်သမ္တီလဝ် အရာခိုဟ်ရ။
* '''Operant Conditioning (ပရေင်ဖန်ဇန် အကာဲအရာလွပ်):''' စကာ ပရေင်ကဵုလာပ် (ဥပမာ- လာပ်ပရိုမိုးရှင်း၊ ပွိုင်တ်) သွက်ဂွံ ဆဝ်မ္ၚုဟ် ညံင်သၟာရာန်တအ် ဂွံကၠုင်ရာန် မွဲဝါပၠန်ရ။

== ၇. လညာတ်စိုတ် ကေုာံ စရိုတ် (Attitudes and Behavior) ==
လညာတ်စိုတ် (Attitude) လ္တူ အမှတ်တံဆိပ် (Brand) မွဲမွဲဂှ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု စရိုတ် မရာန် ဟွံရာန် ကပေါတ်ဂှ်ရ။ လညာတ်စိုတ်ဝွံ နွံကဵု သဇိုင်ပိသာ်- ဉာဏ် (ကၠိုဟ်ခိုဟ်)၊ စိုတ် (ဒုင်စသိုင်) ကေုာံ စရိုတ် (အကာဲအရာ)။ ကမ္ပဏဳတအ် ဂစာန်ပြံင်လှာဲ လညာတ်စိုတ် သၟာရာန်တအ် နကဵု ကြာဇူး မနွံကဵု ဟိုတ်ဖိုလ် ကေုာံ မနွံကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင်ရ။

== ၈. သြဇာ ပွဳပွူ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Environmental and Cultural Influences) ==
စရိုတ်သၟာရာန်ဝွံ ဟွံက္တဵုဒှ် နူကဵု ပူဂိုလ်မွဲဓဝ်၊ ဍေဟ် ဒုင်လဝ် သြဇာ နူကဵု ပွဳပွူပရေင်မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော်ရ။&lt;ref name=&quot;Hofstede2001&quot;&gt;Hofstede, G. (2001). ''Culture's Consequences: Comparing Values, Behaviors, Institutions and Organizations Across Nations'' (2nd ed.). Sage Publications.&lt;/ref&gt;
* '''ယေန်သၞာင် (Culture):''' ဍုင် ကေုာံ လူမျိုး မတၞဟ်ခြာမ္ဂး ပရေင်နွံပၟိက် လ္တူကပေါတ် လေဝ် တၞဟ်ခြာအာရ။
* '''ဂကောံမၞိဟ် (Social Class):''' ကဆံင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပညာ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ဗီုပြင် မရာန်ကပေါတ်ရ။
* '''ဂကောံညးမစၞောန်ထ္ၜး (Reference Groups):''' မိတ်သဟာဲ၊ ကောဒေအ် ကေုာံ မၞိဟ်ဒယှ်တအ်ဝွံ ဓလီုပ္ဍိုက်မာန် စရိုတ်သၟာရာန်တအ် ဗွဲမဇၞော်ရ။

== ၉. နဲကဲသုတေသန ပ္ဍဲပညာစိုတ် သၟာရာန်စ (Research Methods in Consumer Psychology) ==
သုတေသန ပညာစိုတ် သၟာရာန်စဝွံ စကာ နဲကဲနာနာသာ် သွက်ဂွံ တီကေတ် ပၟိက်စိုတ် သၟာရာန်-
* '''သုတေသန အရေဝ် (Qualitative Research):''' ဗီုကဵု ဂကောံသဳကၠဳ (Focus groups) ကေုာံ ပရေင်သၟာန်သွဟ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် (In-depth interviews)။
* '''သုတေသန လၟိဟ် (Quantitative Research):''' စကာ စစ်တမ်း (Surveys) ကေုာံ နဲကဲစမ်ၜတ် (Experiments)။
* '''နဲကဲစက်ကွတ်တၟိ (Neuromarketing):''' စကာ စက် fMRI ဟွံသေင်မ္ဂး Eye-tracking သွက်ဂွံ လ္ၚတ် က္ဍဟ် ကေုာံ မတ် သၟာရာန် အခိင်မဗဵု ကြာဇူး။

== ၁၀. အလုံအစင် ကေုာံ လွပ် (Applications) ==
လညာတ် နူကဵု ပညာစိုတ် သၟာရာန်စဝွံ စကာဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍစက်ကွတ် သွံရာန် ဗွဲမလှဲလးရ။&lt;ref name=&quot;Cialdini2006&quot;&gt;Cialdini, R. B. (2006). ''Influence: The Psychology of Persuasion''. Harper Business.&lt;/ref&gt;
* '''ပရေင်ဖန်ဇန် အမှတ်တံဆိပ် (Brand Management):''' ဖန်ဇန် ညံင်သၟာရာန်တအ် ဂွံစၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ဆာန် အမှတ်တံဆိပ် ဇကု။
* '''ဗီုပြင် မစွံင္ၚုဟ် (Pricing Strategies):''' စကာ ပညာစိုတ် သွက်ဂွံ စွံင္ၚုဟ် (ဥပမာ- ၉.၉၉ ဒကေဝ် မညာတ်လောဲနူ ၁၀.၀၀ ဒကေဝ်)။
* '''ပရေင်ဆဝ်မ္ၚုဟ် (Advertising):''' ဖန်ဇန် ကြာဇူး မဓလီုပ္ဍိုက်မာန် စိုတ် ကေုာံ ပရေင်ဒုင်စသိုင် သၟာရာန်တအ်။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name      = ပညာစိုတ် သၟာရာန်စ
| title     = [[ပညာစိုတ် သၟာရာန်စ]] (Consumer Psychology)
| listclass = hlist
| state     = autocollapse

| group1    = သဘဴဓဝ် အဓိက
| list1     =
* [[စရိုတ်အကာဲအရာ သၟာရာန်စ (Consumer behavior)]]
* [[လညာတ်ဉာဏ် သၟာရာန် (Consumer perception)]]
* [[သ္ဂုတ်သွာတ် မရာန် (Purchase decision)]]
* [[အသိင်စိုတ် သၟာရာန် (Consumer motivation)]]

| group2    = မဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list2     =
* [[စက်ကွတ် သွံရာန် (Marketing)]]
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အကာဲအရာစရိုတ် (Behavioral economics)]]
* [[ပညာစိုတ်]]
* [[ကြာဇူး (Advertising)]]

| group3    = တၠပညာဂမၠိုင်
| list3     =
* [[John B. Watson]]
* [[Ernest Dichter]]
* [[Daniel Kahneman]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် သၟာရာန်စ}}
[[Category:ပညာစိုတ် သၟာရာန်စ]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:စက်ကွတ် သွံရာန်]]
[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:စရိုတ်အကာဲအရာ မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>g2bbf65fusr4b8dzoi5uvlvly0d7ux0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ် သၟာရာန်စ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12454</id>
    <revision>
      <id>58556</id>
      <timestamp>2026-10-15T04:44:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍသဇိုင် မဆေင်စပ်ကဵု '''ပညာစိုတ် သၟာရာန်စ''' (Consumer Psychology) ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပညာစိုတ် ညးမသုင်စောဲ''' မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စရိုတ်အကာဲအရာ၊ ပရေင်စိုတ်ဓါတ်၊ လည...&quot;</comment>
      <origin>58556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1958" sha1="rfwg53n26qti0b1ku0nvkauvuyhfccz" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍသဇိုင် မဆေင်စပ်ကဵု '''ပညာစိုတ် သၟာရာန်စ''' (Consumer Psychology) ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပညာစိုတ် ညးမသုင်စောဲ''' မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စရိုတ်အကာဲအရာ၊ ပရေင်စိုတ်ဓါတ်၊ လညာတ်ဉာဏ် ကေုာံ ပရေင်ဒုင်စသိုင် သၟာရာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမသုင်စောဲတအ် ပ္ဍဲအခိင် မရုဲစှ်၊ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်၊ ရာန် ကေုာံ သုင်စောဲ ကပေါတ်သိက္ခာ ကေုာံ သွာင်ကမၠောန်ဂမၠိုင်ရ။

ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ ဘာသာရပ် ကေုာံ ပရူပရာ မပ္တံကဵု-
* စရိုတ်အကာဲအရာ သၟာရာန်စ (Consumer Behavior)
* လၟေင်ကမၠောန် မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သၟာရာန် (Consumer Decision-Making Process)
* လညာတ်စိုတ် ကေုာံ အသိင်စိုတ် လ္တူအမှတ်တံဆိပ် (Brand Perception and Motivation)
* သုတေသန ပညာစိုတ် သၟာရာန် (Consumer Psychological Research)
* သြဇာပွဳပွူ ကေုာံ ယေန်သၞာင် လ္တူပရေင်သွံရာန်

တအ် ပါလုပ်ဒၟံင်ရ။

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် သၟာရာန်စ}}
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:စက်ကွတ် သွံရာန်]]
[[Category:ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
[[Category:စရိုတ်အကာဲအရာ မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>rfwg53n26qti0b1ku0nvkauvuyhfccz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပညာစိုတ် လွပ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12455</id>
    <revision>
      <id>58557</id>
      <timestamp>2026-10-15T04:46:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 22em; text-align: left; font-size: 90%; background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #ccc; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em;&quot; |+ style=&quot;text-align: center; font-size: 1.2em; font-weight: bold; background-color: #e0e0e0; padding: 7px; border-radius: 3px;&quot; |ပညာစိုတ် လွပ် |- | colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |File:Hugo_Münsterberg.jpg|250p...&quot;</comment>
      <origin>58557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19473" sha1="jhuf2pruvqwp310bv3ndw9qzdoeajl1" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 22em; text-align: left; font-size: 90%; background-color: #fcfcfc; border: 1px solid #ccc; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em;&quot;
|+ style=&quot;text-align: center; font-size: 1.2em; font-weight: bold; background-color: #e0e0e0; padding: 7px; border-radius: 3px;&quot; |ပညာစိုတ် လွပ်
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |[[File:Hugo_Münsterberg.jpg|250px|Hugo Münsterberg, မအံက် ပညာစိုတ် လွပ်]]&lt;br/&gt;Hugo Münsterberg (ဟူဂဝ် မောန်သတာဗာတ်)၊ မအံက် ပညာစိုတ် လွပ်
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; background-color: #f0f0f0; padding: 3px;&quot; |ပရူပရာ အဓိက
|-
!တမ်မူလ
|အင်္ဂလိက် (Applied Psychology)
|-
!ကဏ္ဍ
|[[ပညာစိုတ်]] (Psychology)
|-
!မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်
|ပွမစကာ သီအိုရဳ ပညာစိုတ် သွက်ဂွံ သှ်ပလး ပြသၞာပရေင်မၞိဟ်၊ ကမၠောန် ကေုာံ ဘဝလၟေင်တ္ၚဲ
|-
!တၠပညာ ပြာကတ်ဂမၠိုင်
|[[Hugo Münsterberg]], [[John B. Watson]], [[B.F. Skinner]]
|}

'''ပညာစိုတ် လွပ်''' ({{lang-en|Applied Psychology}}) ဝွံ ဒှ်ပွမစကာ နဲကဲသိပ္ပံ ကေုာံ သီအိုရဳ ပညာစိုတ် သွက်ဂွံ သှ်ပလး ပြသၞာ အခက်အခုဲ ပ္ဍဲကဵု ဘဝလၟေင်တ္ၚဲ မၞိဟ်တအ် ကေုာံ ကမၠောန်နာနာသာ်ရ။&lt;ref name=&quot;Anastasi1979&quot;&gt;Anastasi, A. (1979). ''Fields of Applied Psychology''. New York: McGraw-Hill.&lt;/ref&gt; ဟီုမွဲသာ်ပၠန်မ္ဂး ပညာစိုတ် လွပ်ဝွံ ဒှ်အရာမကေတ် လညာတ်ဉာဏ် နူကဵု ပညာစိုတ် သဇိုင် (Basic Psychology) တုဲ ပြံင်လှာဲစကာ ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍမပ္တံကဵု ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်ပညာ၊ ကမၠောန်စက်ယန္တရား၊ သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကေုာံ ပရေင်ဝေင်ပြိုင်တအ်ရ။ တၠပညာစိုတ်လွပ်တအ်ဝွံ ကၠောန်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ပခိုဟ်ပတိုန် အကာဲအရာဘဝမၞိဟ်၊ ပရေင်ထတ်ယုက်စိုတ် ကေုာံ စွမ်းရည် ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန်အိုတ်ရ။ 

== ၁. ပွံက် ကေုာံ သဘဴဓဝ် (Definition and Principles) ==
ပညာစိုတ် လွပ် ဟီုဂှ် ဒှ်လွပ် လညာတ်သိပ္ပံ ပညာစိုတ် မစကာ ပ္ဍဲအရာမက္တဵုဒှ်ဒၟံင် ဍာံဍာံ (real-world problems) ရ။ သဘဴဓဝ် အဓိကဂှ် ဒှ်ပွမကၠိုဟ်ခိုဟ် စရိုတ်မၞိဟ် (human behavior) တုဲ စကာနဲကဲဂှ် သွက်ဂွံ ပခိုဟ်ပတိုန် ပရေင်အံင်ဇၞး ကေုာံ ပရေင်တန်တဴမၞိဟ်တအ်ရ။ ပညာစိုတ် သဇိုင် (Basic Psychology) ဂှ် ဂၠာဲသွဟ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်သီအိုရဳတၟိတုဲ၊ ပညာစိုတ် လွပ် ဂှ် ကေတ်သီအိုရဳဂှ်တုဲ လွပ်စကာရ။&lt;ref name=&quot;Donaldson2006&quot;&gt;Donaldson, S. I., Berger, D. E., &amp; Pezdek, K. (2006). ''Applied Psychology: New Frontiers and Rewarding Careers''. Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 100%;&quot;
|+ သ္ၚိအင် ပတုပ်ရံင် ပညာစိုတ် သဇိုင် ကေုာံ ပညာစိုတ် လွပ်
|-
! လက္ခဏာ
! ပညာစိုတ် သဇိုင် (Basic Psychology)
! ပညာစိုတ် လွပ် (Applied Psychology)
|-
| '''အဓိက တင်ရန်တၟအ်'''
| ဂၠာဲလညာတ်တၟိ ကေုာံ ကၠိုဟ်ခိုဟ် သီအိုရဳစရိုတ်မၞိဟ်
| သှ်ပလး ပြသၞာဘဝမၞိဟ် ကေုာံ ကမၠောန် နကဵုလညာတ်စိုတ်
|-
| '''ပွဳပွူ သုတေသန'''
| ရုင်ဓါတ် (Laboratory) ကေုာံ ပွဳပွူမထိင်လဝ် (Controlled environment)
| ဒၞာဲကမၠောန်၊ ဘာ၊ ရုင်ဂဥုဲ၊ ရုင်သၞောဝ် (Real-world settings)
|-
| '''ဥပမာ'''
| သုတေသန ပရူဗီုလဵု က္ဍဟ်မသမ္တီအရာမွဲမွဲ (Memory process)
| ဖန်ဗဒှ် နဲကဲဗတောန်တၟိ ညံင်ကွးဘာတအ် ဂွံသမ္တီလောဲ
|}

== ၂. ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ဝင် ပညာစိုတ် လွပ်ဝွံ စက္တဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲလပါ်ကၞောတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ လပါ်စ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံရ။ ဟူဂဝ် မောန်သတာဗာတ် (Hugo Münsterberg) မဒှ် တၠပညာစိုတ် ဂျာမနဳ-အမေရိကာန်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မချူ လိက်ကၞပ် &quot;Psychology and Industrial Efficiency&quot; (၁၉၁၄) တုဲ ညးဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မစဖန်ဗဒှ်လဝ် ပညာစိုတ် လွပ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Munsterberg1914&quot;&gt;Münsterberg, H. (1914). ''Psychology and Industrial Efficiency''. Cambridge, MA: Harvard University Press.&lt;/ref&gt; ကာလ ပၞာန်ဂၠးတိအလန်ပထမ ကေုာံ ဒုတိယဂှ်၊ အလဵုအသဳတအ် နွံပၟိက် နဲကဲသွက်ဂွံ ရုဲစှ် သ္ဂံင်ပၞာန် ကေုာံ စမ်ၜတ် လညာတ်ဉာဏ် (Intelligence testing) တုဲ ပညာစိုတ် လွပ်ဝွံ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဗွဲမပြဟ်ရ။

== ၃. ပညာစိုတ် ကလိန်နေတ် ကေုာံ ပရေင်ကဵုကသပ် (Clinical and Counseling Psychology) ==
[[File:Psychotherapist_and_patient.jpg|thumb|right|250px|ပရေင်လွဳလွတ်စိုတ် (Psychotherapy) ပ္ဍဲကဵု ပညာစိုတ် ကလိန်နေတ်]]
ပညာစိုတ် ကလိန်နေတ် (Clinical Psychology) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲပညာစိုတ် လွပ်ရ။ တၠပညာတအ် လ္ၚတ်၊ စၟတ်သမ္တီ၊ ကေုာံ လွဳလွတ် ပြသၞာပရေင်စိုတ်ဓါတ်၊ ယဲစိုတ် (Mental disorders) ဗီုကဵု ယဲစိုတ်ကျာ်သြဳစှ်ေ (Depression) ကေုာံ ယဲစိုတ်ဟွံတန်ကြန် (Anxiety) တအ်ရ။ ပညာစိုတ် ပရေင်ကဵုကသပ် (Counseling Psychology) ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဆေင်စပ်ကဵု မၞိဟ်မနွံပြသၞာ ဘဝလၟေင်တ္ၚဲ ဗီုကဵု ပြသၞာသ္ၚိကၟိန်၊ ပရေင်ဆက်စၠောအ် ကေုာံ ရုဲစှ်ကမၠောန်တအ်ရ။ ညးတအ် စကာနဲကဲ လွဳလွတ်စိုတ် (Psychotherapy) ဗီုကဵု Cognitive Behavioral Therapy (CBT) နဒဒှ် နဲကဲလွဳလွတ် အဓိကရ။

== ၄. ပညာစိုတ် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ဘာ (Educational and School Psychology) ==
ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ ပညာစိုတ် လွပ်ဂှ် စကာပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူပရေင်ပညာရ။ ပညာစိုတ် ပရေင်ပညာ (Educational Psychology) ဝွံ လ္ၚတ် ပရူဗီုလဵု မၞိဟ်တအ် ကတ်လ္ၚတ်ပညာ၊ ဗီုလဵု နဲကဲဗတောန်တအ် ဍိုက်ပေင်ကဵု ဖိုလ် ကေုာံ ဗီုလဵု လညာတ်ဉာဏ် ကွးဘာတအ် ဇၞော်မောဝ်ရ။ ပညာစိုတ် ဘာ (School Psychology) မ္ဂး တၠပညာတအ် ရီုဗင် ကွးဘာ မနွံအခက်အခုဲ ပ္ဍဲပရေင်ကတ်လ္ၚတ်၊ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ပြသၞာအကာဲအရာစရိုတ် ပ္ဍဲဘာရ။ ညးတအ် ပံင်တောဲ ကၠောန်ကမၠောန် ကုအစာဘာ ကေုာံ မိမတအ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပွဳပွူကတ်လ္ၚတ် မခိုဟ်အိုတ်ရ။

== ၅. ပညာစိုတ် ကမၠောန် ကေုာံ ဂကောံ (Industrial and Organizational Psychology) ==
I-O Psychology (Industrial and Organizational Psychology) ဝွံ ဒှ်ပွမစကာ လညာတ်ပညာစိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲကမၠောန်၊ ရုင် ကေုာံ ဂကောံကမ္ပဏဳဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Crampton1994&quot;&gt;Crampton, S. M., &amp; Wagner, J. A. (1994). &quot;Percept-percept inflation in microorganizational research: An investigation of prevalence and effect&quot;. ''Journal of Applied Psychology'', 79(1), 67-76.&lt;/ref&gt; လပါ် Industrial ဂှ် အာရီုစွံ လ္တူပရေင်ရုဲစှ် သၟာကမၠောန် (Employee selection)၊ ပရေင်ပတိုန်စရာဲ ကေုာံ ပရေင်စမ်ၜတ် လွပ်ကမၠောန် (Performance appraisal) ရ။ လပါ် Organizational ဂှ် လ္ၚတ် ပရူပရေင်ဆက်စၠောအ် အကြာသၟာကမၠောန်၊ ခေါင်သကိုပ် (Leadership)၊ ပရေင်ပေင်စိုတ်လ္တူကမၠောန် (Job satisfaction) ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲဂကောံရ။ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် ညံင်ကမၠောန်ဂွံတိတ်ခိုဟ် (Productivity) ကေုာံ သၟာကမၠောန်တအ် ဂွံနွံကဵု တသိုက်စိုတ်ရ။

== ၆. ပညာစိုတ် ဥပဒေ ကေုာံ ရာဇာဝတ် (Forensic and Legal Psychology) ==
Forensic Psychology ဝွံ ဒှ်ပရေင်ပံင်သၟဟ် အကြာ ပညာစိုတ် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ရာဇာဝတ်ရ။ တၠပညာ ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ ကၠောန်ကမၠောန် မပ္တံကဵု-
* စမ်ၜတ် ပရေင်ထတ်ယုက်စိုတ် တၠရာဇာဝတ် (Psychological evaluation of offenders)။
* ကဵုသက်သဳ ပ္ဍဲရုင်သၞောဝ် နဒဒှ် တၠပညာ (Expert witness)။
* လ္ၚတ် ပရူစိုတ်ဓါတ် မၞိဟ်မကၠောန်ဒုဟ် (Criminal behavior) ကေုာံ လွဳလွတ် ညးမကၠောန်ဒုဟ် ပ္ဍဲထံင်။
Legal Psychology ဂှ် လ္ၚတ် ပရူသက်သဳမတ် (Eyewitness memory)၊ စရိုတ်ဂကောံ ဂျူရဳ (Jury behavior) ကေုာံ ပရေင်စၟဳစၟတ် နကဵုဗၠာဲသၟိင်တအ်ရ။

== ၇. ပညာစိုတ် ပရေင်ထတ်ယုက် (Health Psychology) ==
Health Psychology ဝွံ လ္ၚတ် အဆက်အစပ် အကြာ စိုတ် ကေုာံ ခန္ဓကာယ ပ္ဍဲအရာမဆေင်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ယဲဘဲရ။ တၠပညာတအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုလဵု အခိုက်အလိုက်မၞိဟ် (ဥပမာ - မသုင်ၜံက်၊ ဟွံဝေင်ခန္ဓ) ကေုာံ ပရေင်ဍောင်ၜိုတ်စိုတ် (Stress) မက္တဵုဗဒှ် ယဲရ။ ညးတအ် ဖန်ဗဒှ် အစဳအဇန် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ဍောင်ၜိုတ်စိုတ်၊ ရီုဗင် ညးယဲ မနွံကဵု ယဲတြေံ (Chronic illness) ညံင်ဂွံ ဒုင်အာစိုတ်မာန်၊ ကေုာံ ဆဝ်မ္ၚုဟ် ညံင်မၞိဟ်တအ် ဂွံမံင်စ နကဵုအခိုက်ထတ်ယုက်ရ။

== ၈. ပညာစိုတ် ဝေင်ပြိုင် (Sports Psychology) ==
Sports Psychology ဝွံ လ္ၚတ် ဗီုလဵု ပရေင်စိုတ်ဓါတ် မပြံင်လှာဲ စွမ်းရည် သၟာဝေင်ပြိုင် (Athletic performance) တအ်ရ။ တၠပညာတအ် ရီုဗင် သၟာဝေင်ပြိုင်တအ် ညံင်ဂွံ-
* ထိင်ဒဝ် ပရေင်စိုတ်ဟွံတန်ကြန် (Anxiety) ကၠာဟွံပြိုင်။
* သမ္တီ လညာတ်အာရီု (Focus and concentration) ပ္ဍဲအခိင်ပြိုင်။
* ဇၞော်မောဝ် ဒြဟတ်စိုတ် ကေုာံ ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေဇကု (Self-confidence)။
ပါဲနူဂှ်ပၠန် ညးတအ် လ္ၚတ် ဗီုလဵု လွပ်စိုတ် မရီုဗင် ပ္ဍဲအရာမလွဳလွတ် အနာမဝပ် (Injury rehabilitation) ကီုရ။

== ၉. နဲကဲသုတေသန ကေုာံ လွပ် (Research Methods and Application) ==
ပညာစိုတ် လွပ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကုသုတေသန မနွံကဵု သက်သဳ (Evidence-based practice) ရ။&lt;ref name=&quot;Gellatly1986&quot;&gt;Gellatly, A. (1986). ''The Skillful Mind: An Introduction to Cognitive Psychology''. Open University Press.&lt;/ref&gt; နဲကဲသုတေသန အဓိကတအ်ဂှ်-
# '''Action Research (သုတေသန လွပ်ကမၠောန်):''' သုတေသန မကၠောန်ပ္ဍဲဒၞာဲကမၠောန် သွက်ဂွံ သှ်ပလး ပြသၞာ ဗွဲမပြဟ်။
# '''Program Evaluation (ပရေင်စၟတ်ဂုဏ် အစဳအဇန်):''' သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အစဳအဇန် မပ္တံကဵု အစဳအဇန်ပရေင်ထတ်ယုက် ဟွံသေင်မ္ဂး အစဳအဇန်ဘာ မဒှ်ဖိုလ် ဟွံဒှ်ဖိုလ်။
# '''Survey and Psychometrics:''' ပွမကၠောန် သုတေသနသၟာန်သွဟ် ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် နဲကဲစမ်ၜတ်စိုတ် (Psychological tests) သွက်ဂွံ တော်ဆ စရိုတ် ကေုာံ လညာတ်ဉာဏ်။

== ၁၀. အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Future and Developments) ==
အနာဂတ် ပညာစိုတ် လွပ်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုပရေင်ဇၞော်မောဝ် နည်းပညာ ကေုာံ ပြသၞာဂၠးတိဂမၠိုင်ရ။ အရာမဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တၟိတအ်ဂှ်-
* '''Human Factors and Engineering Psychology:''' ပွမဖန်ဗဒှ် ကိရိယာ ကေုာံ သပ်ဝဴ (Software) မကိတ်ညဳ ကုစရိုတ်မၞိဟ် ညံင်ဂွံစကာလောဲသွာ။
* '''Cyberpsychology:''' လ္ၚတ် စရိုတ်မၞိဟ် ပ္ဍဲကဵု လပှ်ကျာ (Online environments)၊ ပရေင်စောဲလာံ အေန်တာနဲ ကေုာံ လွပ်မဳဒဳယာပရေင်မၞိဟ်။
* '''Environmental Psychology:''' လ္ၚတ် အဆက်အစပ် အကြာ မၞိဟ် ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ၊ ဗီုလဵု သြိုင်ခၞံသ္ၚိဌာန် မကိတ်ညဳ ကုပရေင်စိုတ်ဓါတ်မၞိဟ်။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name      = ပညာစိုတ် လွပ်
| title     = [[ပညာစိုတ် လွပ်]] (Applied Psychology)
| listclass = hlist
| state     = autocollapse

| group1    = ကဏ္ဍ အဓိကဂမၠိုင်
| list1     =
* [[ပညာစိုတ် ကလိန်နေတ်|ကလိန်နေတ် (Clinical)]]
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်ကဵုကသပ်|ကဵုကသပ် (Counseling)]]
* [[ပညာစိုတ် ကမၠောန် ကေုာံ ဂကောံ|ကမၠောန် ကေုာံ ဂကောံ (I-O)]]
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်ပညာ|ပရေင်ပညာ (Educational)]]
* [[ပညာစိုတ် ဥပဒေ|ဥပဒေ ကေုာံ ရာဇာဝတ် (Forensic)]]

| group2    = ကဏ္ဍ ဆက်စပ်ဂမၠိုင်
| list2     =
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်ထတ်ယုက်|ပရေင်ထတ်ယုက် (Health)]]
* [[ပညာစိုတ် ဝေင်ပြိုင်|ဝေင်ပြိုင် (Sports)]]
* [[ပညာစိုတ် ပွဳပွူသဘာဝ|ပွဳပွူသဘာဝ (Environmental)]]
* [[Human factors psychology|အကာဲအရာမၞိဟ် ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာ (Human Factors)]]

| group3    = နဲကဲ ကေုာံ လွပ်
| list3     =
* [[နဲကဲလွဳလွတ်စိုတ် (Psychotherapy)]]
* [[Psychometrics|နဲကဲစမ်ၜတ်စိုတ် (Psychometrics)]]
* [[Program evaluation|ပရေင်စၟတ်ဂုဏ် အစဳအဇန်]]

| group4    = ဆက်စပ်
| list4     =
* [[ပညာစိုတ်]]
* [[သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် လွပ်}}
[[Category:ပညာစိုတ် လွပ်]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>jhuf2pruvqwp310bv3ndw9qzdoeajl1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ် လွပ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12456</id>
    <revision>
      <id>58558</id>
      <timestamp>2026-10-15T04:48:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍသဇိုင် မဆေင်စပ်ကဵု '''ပညာစိုတ် လွပ်''' (Applied Psychology) မဒှ်ပွမစကာ နဲကဲသိပ္ပံ၊ လညာတ်၊ ကေုာံ သီအိုရဳ ပညာစိုတ် သွက်ဂွံ သှ်ပလး ပြသၞာပရေင်မၞိဟ်၊ ပရေင်ထတ...&quot;</comment>
      <origin>58558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1620" sha1="l6e9c735f66i6fqif40050jgvbsosvz" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍသဇိုင် မဆေင်စပ်ကဵု '''ပညာစိုတ် လွပ်''' (Applied Psychology) မဒှ်ပွမစကာ နဲကဲသိပ္ပံ၊ လညာတ်၊ ကေုာံ သီအိုရဳ ပညာစိုတ် သွက်ဂွံ သှ်ပလး ပြသၞာပရေင်မၞိဟ်၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်ပညာ၊ ဒၞာဲကမၠောန် ကေုာံ အခက်အခုဲ ပ္ဍဲဘဝလၟေင်တ္ၚဲ မၞိဟ်တအ်ရ။

ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ ဘာသာရပ် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ်နာနာ မပ္တံကဵု-
* ပညာစိုတ် ခဒမ်လွဳယဲ (Clinical Psychology)
* ပညာစိုတ် မကဵုကသပ် (Counseling Psychology)
* ပညာစိုတ် ပရေင်ပညာ (Educational Psychology)
* ပညာစိုတ် ကမၠောန် ကေုာံ ဂကောံ (Industrial and Organizational Psychology)
* ပညာစိုတ် ဥပဒေ ကေုာံ ရာဇာဝတ် (Forensic Psychology)
* ပညာစိုတ် ပရေင်ထတ်ယုက် (Health Psychology)
* ပညာစိုတ် ဝေင်ပြိုင် (Sports Psychology)
တအ် ပါလုပ်ဒၟံင်ရ။

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် လွပ်}}
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:သိပ္ပံ လွပ်]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>l6e9c735f66i6fqif40050jgvbsosvz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပညာစိုတ် ဒမၠု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12457</id>
    <revision>
      <id>58559</id>
      <timestamp>2026-10-15T04:55:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox psychology | name = ပညာစိုတ် ဒမၠု (Dark Psychology) | image = Milgram experiment v2.svg | alt = Diagram of the Milgram experiment | caption = ဗီုရုပ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ [[စမ်ၜတ် မာလ်ဂရမ်]] (Milgram experiment) မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဓလီုပိုင်ပြဳ လတူစိုတ...&quot;</comment>
      <origin>58559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14835" sha1="daae2wmx58o9stmedi55wnv989ztg6p" xml:space="preserve">{{Infobox psychology
| name = ပညာစိုတ် ဒမၠု (Dark Psychology)
| image = Milgram experiment v2.svg
| alt = Diagram of the Milgram experiment
| caption = ဗီုရုပ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ [[စမ်ၜတ် မာလ်ဂရမ်]] (Milgram experiment) မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဓလီုပိုင်ပြဳ လတူစိုတ်မၞိဟ်။
| field = [[ပညာစိုတ်]]၊ [[စိုတ်ပညာ ပရေင်မၞိဟ်]]
| subfields = ပွမပလီုပလာ်စိုတ် (Psychological manipulation), အလံင်စိုတ် ပိသာ် (Dark Triad)
| major_figures = [[Niccolò Machiavelli]]&lt;br/&gt;[[Robert Hare]]&lt;br/&gt;[[Delroy Paulhus]]
}}

'''ပညာစိုတ် ဒမၠု''' ({{lang-en|Dark Psychology}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍမွဲ ပ္ဍဲဘာသာရပ် [[ပညာစိုတ်]] မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူအကာဲအရာ စရိုတ်မၞိဟ် မရပ်စပ် နဲကဲ လီလာန်၊ ပလီုပလာ် (Manipulation)၊ ပွမဓလီုပိုင်ပြဳ (Control) ကေုာံ ပွမရပ်စပ် စိုတ်ဓါတ်ညးတၞဟ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဖဵုပူဂိုလ်ရ။ မၞိဟ်မရပ်စပ် ပညာစိုတ် ဒမၠုတအ်ဝွံ ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် လတူညးတၞဟ် နကဵုပရေင်ဟွံမဲ ကုဓဝ်ဆာန်ဍူ (Empathy) တုဲ၊ ရပ်စပ် နဲကဲနာနာ သွက်ဂွံ ဓလီုပိုင်ပြဳ လတူညးတၞဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Paulhus |first1=D. L. |last2=Williams |first2=K. M. |title=The Dark Triad of personality: Narcissism, Machiavellianism, and psychopathy |journal=Journal of Research in Personality |volume=36 |issue=6 |pages=556–563 |date=2002 |doi=10.1016/S0092-6566(02)00505-6}}&lt;/ref&gt; 

== ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ အဝေါင် ==
ပညာစိုတ် ဒမၠု ဝွံ ဒှ်ပွမလ္ၚတ် အကာဲအရာ စိုတ်မၞိဟ် မၞုံကဵု ဒ္ဂေတ်စရိုတ် ပလီုပလာ် ကေုာံ လီလာန် ညးတၞဟ် သွက်ဖဵုပူဂိုလ်ရ။ အဝေါင် ပညာစိုတ် ဒမၠုဝွံ ပါလုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်မၞိဟ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမလှဲလးရ။ မၞိဟ်မသုင်စောဲ ပညာစိုတ်ဏအ်ဝွံ ဟွံစွံအာရီု လတူဒဒိုက် ညးတၞဟ်တုဲ၊ စွံအာရီု လတူ ပွမကလိဂွံ အဝဵုအာဏာ ကေုာံ ပရေင်အံင်ဇၞး ပူဂိုလ်သၟးရ။

== တမ်မူလ ကေုာံ ဝင် ==
ဝင် ပညာစိုတ် ဒမၠုဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုလညာတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စရိုတ်မၞိဟ် နူခေတ်တြေံရ။ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲလိက် [[မေခဳယာဗေလဳ]] (Machiavelli) မချူလဝ် &quot;သၟိင်တၠ&quot; (The Prince) ဂှ် ထ္ၜးလဝ် နဲကဲရပ်စပ် အဝဵုအာဏာ နကဵုနဲကဲ ပလီုပလာ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်တၟိဝွံ တၠပညာစိုတ်တအ် ပါ်ခြာ လ္ၚတ်ကၠုင် ဒ္ဂေတ်စရိုတ် &quot;အလံင်စိုတ် ပိသာ်&quot; (Dark Triad) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၂ နကဵု တၠပညာ Paulhus ကေုာံ Williams ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Simon |first=George K. |title=In Sheep's Clothing: Understanding and Dealing with Manipulative People |publisher=A.J. Christopher &amp; Co. |year=1996 |isbn=978-0965169608}}&lt;/ref&gt;

== အလံင်စိုတ် ပိသာ် (The Dark Triad) ==
[[File:Narcissus-Caravaggio (1594-96).jpg|thumb|right|250px|ဗီုရုပ် နာသဳသတ် (Narcissus) မဒှ် တမ်မူလ ယၟု ပွမဆာန်ဇကုလောန် (Narcissism)။]]
အဓိက သဇိုင် ပ္ဍဲပညာစိုတ် ဒမၠုဝွံ ဒှ် &quot;အလံင်စိုတ် ပိသာ်&quot; မဒှ်ရ။ ဍေဟ်တအ်ဂှ်-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အလံင်စိုတ် ပိသာ် (The Dark Triad)
|-
! လက္ချဏ်စိုတ်
! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Definition)
! အကာဲအရာ စရိုတ် (Behavioral Traits)
|-
| '''ပွမဆာန်ဇကုလောန်'''&lt;br/&gt;(Narcissism)
| ပွမစွံၚုဟ်မး လတူဇကု လောန်ၜက်အာ ကေုာံ မိက်ဂွံကဵု ညးတၞဟ် ထိုင်သးဇကု လၟိုန်။
| ထောင်ပြမသၠုင်၊ ဟွံမဲဓဝ်ဆာန်ဍူ လတူညးတၞဟ်၊ အထေင်ဇၞော် လတူဇကု။
|-
| '''ပွမလီလာန်စိုတ်'''&lt;br/&gt;(Machiavellianism)
| ပွမစွံအာရီု လတူဖဵုဇကုတုဲ ရပ်စပ် ညးတၞဟ် နဒဒှ် ကိရိယာ သွက်ဂွံ ဍိုက်ပေင် အလံင်ဇကု။
| စိုတ်စၞာဲ၊ ရပ်စပ် နဲကဲလီလာန်၊ ဟွံမဲ ကုဒ္ဂေတ်သိက္ခာ (Morality)။
|-
| '''ယဲစိုတ်အိုတ်သက္ကုကရုဏာ'''&lt;br/&gt;(Psychopathy)
| အကာဲအရာစိုတ် မဟွံမဲ ကုပရေင်စိုတ်ဓါတ် လကိုတ် ဖေက် ကေုာံ ဟွံမဲ ဓဝ်ဆာန်ဍူ လးလး။
| ဟွံမဲ ကုပရေင်ကၠိုဟ်ခိုဟ် ညးတၞဟ်၊ ဂံင်ကၠောန် အရာအန္တရာယ်၊ ဟွံမဲ ကုစိုတ်ဒုဟ် (Guilt)။
|}

== နဲကဲ ပလီုပလာ်စိုတ်ဓါတ် ==
ပွမပလီုပလာ်စိုတ်ဓါတ် (Psychological Manipulation) ဝွံ ဒှ်နဲကဲ အဓိက ပ္ဍဲပညာစိုတ် ဒမၠုရ။ နဲကဲဏအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲထောအ် လညာတ်၊ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ စရိုတ် ညးတၞဟ် နကဵုနဲကဲ လီလာန် ဗွဲပၞုက်ရ။ မၞိဟ်မရပ်စပ် နဲကဲဝွံ သုင်စောဲ ပရေင်ဍိုန်လျ ညးတၞဟ် သွက်ဂွံ ဓလီုပိုင်ပြဳ ဍေဟ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Babiak |first=Paul |last2=Hare |first2=Robert D. |title=Snakes in Suits: When Psychopaths Go to Work |publisher=HarperBusiness |year=2006 |isbn=978-0061147890}}&lt;/ref&gt;

== သြဇာ ကေုာံ ပွမထံက်ပိုင် ==
သြဇာ (Persuasion) ကေုာံ ပွမထံက်ပိုင် (Control) ဝွံ ဒှ်လွဟ် မၞိဟ်မသုင်စောဲ ပညာစိုတ် ဒမၠုတအ်ရ။ ညးတအ် သုင်စောဲ ဝေါဟာရ၊ အကာဲအရာ ဇကု ကေုာံ ပွဳပွူ သွက်ဂွံ ကဵုညးတၞဟ် ထေင်ခိုဟ် လတူဇကုတုဲ၊ ဗွဲကြဴ ဓလီုပိုင်ပြဳ ကေတ် အခေါင်အရာ ညးတၞဟ်ရ။

== နဲကဲ ဂက်သလာ် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ်ကမၠိ ==
[[ဂက်သလာ်]] (Gaslighting) ဝွံ ဒှ်နဲကဲ ပလီုပလာ်စိုတ် မကြမ်တမ္ၚဟ်အိုတ်မွဲရ။ နဲကဲဝွံ ပကဵု ညးမဒးဒုင်ဂှ် ဒွိင်ဒွာဲ လတူ လညာတ် ကေုာံ သမ္တီဇကုရ။ &quot;စိုတ်ဓါတ်ကမၠိ&quot; (Mind Games) ဝွံလေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ်တုဲ၊ ပကဵု ညးမဒးဒုင်ဂှ် အိုတ်အစောမ် ပရေင်ယုံကြည် လတူဇကုရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Stern |first=Robin |title=The Gaslight Effect: How to Spot and Survive the Hidden Manipulation Others Use to Control Your Life |journal=Harmony Books |year=2007 |isbn=978-0767924450}}&lt;/ref&gt;

== ပညာစိုတ် ဒမၠု ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ==
ပ္ဍဲဌာန်ကမၠောန်ဂမၠိုင် ပညာစိုတ် ဒမၠုဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု ညးမက္ဍိုက်ပ် (Leaders) ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ်မသၟဟ်အစောံ လပါ်ပိုန်ဒြပ်တအ်ရ။ ညးတအ် သုင်စောဲ နဲကဲဏအ် သွက်ဂွံ ဓလီုပိုင်ပြဳ ကောန်ကမၠောန်၊ ကေတ်ဇၞး လတူပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ကေုာံ ဂၠာဲဖဵု သွက်ဇကုသၟးရ။ ပ္ဍဲပရေင်မၞိဟ်မ္ဂး၊ နဲကဲဏအ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် လပါ်မဳဒဳယာဂမၠိုင်ရ။

== ပွမစဵုဒၞာ ကေုာံ စွံသတိ ==
သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ နူကဵု ပညာစိုတ် ဒမၠုဝွံ၊ အဓိကဂှ် ပွမစွံသတိ (Awareness) လတူ အကာဲအရာ စရိုတ်မၞိဟ်တအ်ရ။ ပွမတီကၠိုဟ် အလံင်စိုတ် ပိသာ်၊ ပွမတီကၠိုဟ် နဲကဲ ဂက်သလာ် တအ်ဝွံ ဒှ်လွဟ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဇကုရ။ တၠပညာတအ် ကဵုသမ္တီမ္ဂး၊ ပွမထိင်ဒဝ် ပရေင်စိုတ်ဓါတ်ဇကု (Emotional Intelligence) ဂှ် ဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံ တးပါဲ လညာတ် လီလာန်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Goleman |first=Daniel |title=Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ |publisher=Bantam Books |year=1995 |isbn=978-0553383713}}&lt;/ref&gt;

== ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန ==
လပါ်သုတေသန သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်တအ် ထ္ၜးလဝ်မ္ဂး၊ မၞိဟ်မၞုံကဵု အလံင်စိုတ် ဒမၠုတအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် သုင်စောဲ ကွန်ပျူတာ ဟွံသေင်မ္ဂး မဳဒဳယာပရေင်မၞိဟ် (Social Media) သွက်ဂွံ လီလာန် ညးတၞဟ်ရ။ သုတေသန မဆေင်ကဵု [[စိုတ်ပညာ]] တအ် ဆက်တုဲ လ္ၚတ်ဒၟံင် အဆက်အစပ် အကြာ အလံင်စိုတ် ဒမၠု ကဵု ကမၠောန်ဒုဟ်ရာဇဝတ် (Criminal behavior) နွံရ။

== နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
ပညာစိုတ် ဒမၠု ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍမလ္ၚတ် ပရူစိုတ်မၞိဟ် လပါ်လမ္စံက် မဍိုက်ပေင်တဴ နကဵု လညာတ်လီလာန်၊ ပလီုပလာ် ကေုာံ ပွမဆာန်ဇကုလောန်ရ။ ၜိုန်ရ ဍေဟ် ဒှ်အရာ မပကဵု အန္တရာယ် ကုညးတၞဟ် မာန်ကီုလေဝ်၊ ပွမလ္ၚတ် တီကၠိုဟ်လဝ် ပညာဏအ်ဝွံ ဒှ်အကျိုး သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဘဝဇကု ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် နူကဵု ပရေင်လီလာန်ဂမၠိုင် မဒှ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်လ္ၚတ် ==
* [[စိုတ်ပညာ]]
* [[ယဲစိုတ်]]
* [[မေခဳယာဗေလဳ]]

{{Navbox
| name  = ပညာစိုတ် ဒမၠု
| title = [[ပညာစိုတ်|ပညာစိုတ် ဒမၠု]] (Dark Psychology) ကေုာံ လက္ချဏ်စိုတ်ဂမၠိုင်
| state = uncollapsed
| bodyclass = hlist

| group1 = အလံင်စိုတ် ပိသာ် (Dark Triad)
| list1  =
* [[ပွမဆာန်ဇကုလောန်|ဆာန်ဇကုလောန် (Narcissism)]]
* [[ပွမလီလာန်စိုတ်|လီလာန်စိုတ် (Machiavellianism)]]
* [[ယဲစိုတ်အိုတ်သက္ကုကရုဏာ|ယဲစိုတ် ဟွံမဲကရုဏာ (Psychopathy)]]

| group2 = နဲကဲ လီလာန် ကေုာံ ဓလီုပိုင်ပြဳ
| list2  =
* [[ဂက်သလာ်|ဂက်သလာ် (Gaslighting)]]
* [[ပွမပလီုပလာ်စိုတ်|ပလီုပလာ်စိုတ် (Mind Manipulation)]]
* [[ပွမဟီုတွဟ်လီလာန်|ဟီုတွဟ်လီလာန် (Persuasion)]]
* [[စိုတ်ဓါတ်ကမၠိ|စိုတ်ဓါတ်ကမၠိ (Mind Games)]]

| group3 = မဆက်စပ်
| list3  =
* [[စိုတ်ပညာ ပရေင်မၞိဟ်]]
* [[စိုတ်ပညာ ယဲ/ကလိန်နေတ်]]
* [[သုတေသန စိုတ်ပညာ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် ဒမၠု}}
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:စရိုတ်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>daae2wmx58o9stmedi55wnv989ztg6p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>58560</id>
      <parentid>58559</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T04:55:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>58560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14886" sha1="7eeo0so2pnxaz5sx0cp2twqtqcb0cz1" xml:space="preserve">{{Infobox psychology
| name = ပညာစိုတ် ဒမၠု (Dark Psychology)
| image = Milgram experiment v2.svg
| alt = Diagram of the Milgram experiment
| caption = ဗီုရုပ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ [[စမ်ၜတ် မာလ်ဂရမ်]] (Milgram experiment) မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဓလီုပိုင်ပြဳ လတူစိုတ်မၞိဟ်။
| field = [[ပညာစိုတ်]]၊ [[စိုတ်ပညာ ပရေင်မၞိဟ်]]
| subfields = ပွမပလီုပလာ်စိုတ် (Psychological manipulation), အလံင်စိုတ် ပိသာ် (Dark Triad)
| major_figures = [[Niccolò Machiavelli]]&lt;br/&gt;[[Robert Hare]]&lt;br/&gt;[[Delroy Paulhus]]
}}

'''ပညာစိုတ် ဒမၠု''' ({{lang-en|Dark Psychology}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍမွဲ ပ္ဍဲဘာသာရပ် [[ပညာစိုတ်]] မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူအကာဲအရာ စရိုတ်မၞိဟ် မရပ်စပ် နဲကဲ လီလာန်၊ ပလီုပလာ် (Manipulation)၊ ပွမဓလီုပိုင်ပြဳ (Control) ကေုာံ ပွမရပ်စပ် စိုတ်ဓါတ်ညးတၞဟ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဖဵုပူဂိုလ်ရ။ မၞိဟ်မရပ်စပ် ပညာစိုတ် ဒမၠုတအ်ဝွံ ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် လတူညးတၞဟ် နကဵုပရေင်ဟွံမဲ ကုဓဝ်ဆာန်ဍူ (Empathy) တုဲ၊ ရပ်စပ် နဲကဲနာနာ သွက်ဂွံ ဓလီုပိုင်ပြဳ လတူညးတၞဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Paulhus |first1=D. L. |last2=Williams |first2=K. M. |title=The Dark Triad of personality: Narcissism, Machiavellianism, and psychopathy |journal=Journal of Research in Personality |volume=36 |issue=6 |pages=556–563 |date=2002 |doi=10.1016/S0092-6566(02)00505-6}}&lt;/ref&gt; 

== ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ အဝေါင် ==
ပညာစိုတ် ဒမၠု ဝွံ ဒှ်ပွမလ္ၚတ် အကာဲအရာ စိုတ်မၞိဟ် မၞုံကဵု ဒ္ဂေတ်စရိုတ် ပလီုပလာ် ကေုာံ လီလာန် ညးတၞဟ် သွက်ဖဵုပူဂိုလ်ရ။ အဝေါင် ပညာစိုတ် ဒမၠုဝွံ ပါလုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်မၞိဟ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမလှဲလးရ။ မၞိဟ်မသုင်စောဲ ပညာစိုတ်ဏအ်ဝွံ ဟွံစွံအာရီု လတူဒဒိုက် ညးတၞဟ်တုဲ၊ စွံအာရီု လတူ ပွမကလိဂွံ အဝဵုအာဏာ ကေုာံ ပရေင်အံင်ဇၞး ပူဂိုလ်သၟးရ။

== တမ်မူလ ကေုာံ ဝင် ==
ဝင် ပညာစိုတ် ဒမၠုဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုလညာတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စရိုတ်မၞိဟ် နူခေတ်တြေံရ။ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲလိက် [[မေခဳယာဗေလဳ]] (Machiavelli) မချူလဝ် &quot;သၟိင်တၠ&quot; (The Prince) ဂှ် ထ္ၜးလဝ် နဲကဲရပ်စပ် အဝဵုအာဏာ နကဵုနဲကဲ ပလီုပလာ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်တၟိဝွံ တၠပညာစိုတ်တအ် ပါ်ခြာ လ္ၚတ်ကၠုင် ဒ္ဂေတ်စရိုတ် &quot;အလံင်စိုတ် ပိသာ်&quot; (Dark Triad) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၂ နကဵု တၠပညာ Paulhus ကေုာံ Williams ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Simon |first=George K. |title=In Sheep's Clothing: Understanding and Dealing with Manipulative People |publisher=A.J. Christopher &amp; Co. |year=1996 |isbn=978-0965169608}}&lt;/ref&gt;

== အလံင်စိုတ် ပိသာ် (The Dark Triad) ==
[[File:Narcissus-Caravaggio (1594-96).jpg|thumb|right|250px|ဗီုရုပ် နာသဳသတ် (Narcissus) မဒှ် တမ်မူလ ယၟု ပွမဆာန်ဇကုလောန် (Narcissism)။]]
အဓိက သဇိုင် ပ္ဍဲပညာစိုတ် ဒမၠုဝွံ ဒှ် &quot;အလံင်စိုတ် ပိသာ်&quot; မဒှ်ရ။ ဍေဟ်တအ်ဂှ်-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အလံင်စိုတ် ပိသာ် (The Dark Triad)
|-
! လက္ချဏ်စိုတ်
! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Definition)
! အကာဲအရာ စရိုတ် (Behavioral Traits)
|-
| '''ပွမဆာန်ဇကုလောန်'''&lt;br/&gt;(Narcissism)
| ပွမစွံၚုဟ်မး လတူဇကု လောန်ၜက်အာ ကေုာံ မိက်ဂွံကဵု ညးတၞဟ် ထိုင်သးဇကု လၟိုန်။
| ထောင်ပြမသၠုင်၊ ဟွံမဲဓဝ်ဆာန်ဍူ လတူညးတၞဟ်၊ အထေင်ဇၞော် လတူဇကု။
|-
| '''ပွမလီလာန်စိုတ်'''&lt;br/&gt;(Machiavellianism)
| ပွမစွံအာရီု လတူဖဵုဇကုတုဲ ရပ်စပ် ညးတၞဟ် နဒဒှ် ကိရိယာ သွက်ဂွံ ဍိုက်ပေင် အလံင်ဇကု။
| စိုတ်စၞာဲ၊ ရပ်စပ် နဲကဲလီလာန်၊ ဟွံမဲ ကုဒ္ဂေတ်သိက္ခာ (Morality)။
|-
| '''ယဲစိုတ်အိုတ်သက္ကုကရုဏာ'''&lt;br/&gt;(Psychopathy)
| အကာဲအရာစိုတ် မဟွံမဲ ကုပရေင်စိုတ်ဓါတ် လကိုတ် ဖေက် ကေုာံ ဟွံမဲ ဓဝ်ဆာန်ဍူ လးလး။
| ဟွံမဲ ကုပရေင်ကၠိုဟ်ခိုဟ် ညးတၞဟ်၊ ဂံင်ကၠောန် အရာအန္တရာယ်၊ ဟွံမဲ ကုစိုတ်ဒုဟ် (Guilt)။
|}

== နဲကဲ ပလီုပလာ်စိုတ်ဓါတ် ==
ပွမပလီုပလာ်စိုတ်ဓါတ် (Psychological Manipulation) ဝွံ ဒှ်နဲကဲ အဓိက ပ္ဍဲပညာစိုတ် ဒမၠုရ။ နဲကဲဏအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲထောအ် လညာတ်၊ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ စရိုတ် ညးတၞဟ် နကဵုနဲကဲ လီလာန် ဗွဲပၞုက်ရ။ မၞိဟ်မရပ်စပ် နဲကဲဝွံ သုင်စောဲ ပရေင်ဍိုန်လျ ညးတၞဟ် သွက်ဂွံ ဓလီုပိုင်ပြဳ ဍေဟ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Babiak |first=Paul |last2=Hare |first2=Robert D. |title=Snakes in Suits: When Psychopaths Go to Work |publisher=HarperBusiness |year=2006 |isbn=978-0061147890}}&lt;/ref&gt;

== သြဇာ ကေုာံ ပွမထံက်ပိုင် ==
သြဇာ (Persuasion) ကေုာံ ပွမထံက်ပိုင် (Control) ဝွံ ဒှ်လွဟ် မၞိဟ်မသုင်စောဲ ပညာစိုတ် ဒမၠုတအ်ရ။ ညးတအ် သုင်စောဲ ဝေါဟာရ၊ အကာဲအရာ ဇကု ကေုာံ ပွဳပွူ သွက်ဂွံ ကဵုညးတၞဟ် ထေင်ခိုဟ် လတူဇကုတုဲ၊ ဗွဲကြဴ ဓလီုပိုင်ပြဳ ကေတ် အခေါင်အရာ ညးတၞဟ်ရ။

== နဲကဲ ဂက်သလာ် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ်ကမၠိ ==
[[ဂက်သလာ်]] (Gaslighting) ဝွံ ဒှ်နဲကဲ ပလီုပလာ်စိုတ် မကြမ်တမ္ၚဟ်အိုတ်မွဲရ။ နဲကဲဝွံ ပကဵု ညးမဒးဒုင်ဂှ် ဒွိင်ဒွာဲ လတူ လညာတ် ကေုာံ သမ္တီဇကုရ။ &quot;စိုတ်ဓါတ်ကမၠိ&quot; (Mind Games) ဝွံလေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ်တုဲ၊ ပကဵု ညးမဒးဒုင်ဂှ် အိုတ်အစောမ် ပရေင်ယုံကြည် လတူဇကုရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Stern |first=Robin |title=The Gaslight Effect: How to Spot and Survive the Hidden Manipulation Others Use to Control Your Life |journal=Harmony Books |year=2007 |isbn=978-0767924450}}&lt;/ref&gt;

== ပညာစိုတ် ဒမၠု ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ==
ပ္ဍဲဌာန်ကမၠောန်ဂမၠိုင် ပညာစိုတ် ဒမၠုဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု ညးမက္ဍိုက်ပ် (Leaders) ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ်မသၟဟ်အစောံ လပါ်ပိုန်ဒြပ်တအ်ရ။ ညးတအ် သုင်စောဲ နဲကဲဏအ် သွက်ဂွံ ဓလီုပိုင်ပြဳ ကောန်ကမၠောန်၊ ကေတ်ဇၞး လတူပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ကေုာံ ဂၠာဲဖဵု သွက်ဇကုသၟးရ။ ပ္ဍဲပရေင်မၞိဟ်မ္ဂး၊ နဲကဲဏအ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် လပါ်မဳဒဳယာဂမၠိုင်ရ။

== ပွမစဵုဒၞာ ကေုာံ စွံသတိ ==
သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ နူကဵု ပညာစိုတ် ဒမၠုဝွံ၊ အဓိကဂှ် ပွမစွံသတိ (Awareness) လတူ အကာဲအရာ စရိုတ်မၞိဟ်တအ်ရ။ ပွမတီကၠိုဟ် အလံင်စိုတ် ပိသာ်၊ ပွမတီကၠိုဟ် နဲကဲ ဂက်သလာ် တအ်ဝွံ ဒှ်လွဟ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဇကုရ။ တၠပညာတအ် ကဵုသမ္တီမ္ဂး၊ ပွမထိင်ဒဝ် ပရေင်စိုတ်ဓါတ်ဇကု (Emotional Intelligence) ဂှ် ဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံ တးပါဲ လညာတ် လီလာန်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Goleman |first=Daniel |title=Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ |publisher=Bantam Books |year=1995 |isbn=978-0553383713}}&lt;/ref&gt;

== ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန ==
လပါ်သုတေသန သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်တအ် ထ္ၜးလဝ်မ္ဂး၊ မၞိဟ်မၞုံကဵု အလံင်စိုတ် ဒမၠုတအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် သုင်စောဲ ကွန်ပျူတာ ဟွံသေင်မ္ဂး မဳဒဳယာပရေင်မၞိဟ် (Social Media) သွက်ဂွံ လီလာန် ညးတၞဟ်ရ။ သုတေသန မဆေင်ကဵု [[စိုတ်ပညာ]] တအ် ဆက်တုဲ လ္ၚတ်ဒၟံင် အဆက်အစပ် အကြာ အလံင်စိုတ် ဒမၠု ကဵု ကမၠောန်ဒုဟ်ရာဇဝတ် (Criminal behavior) နွံရ။

== နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
ပညာစိုတ် ဒမၠု ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍမလ္ၚတ် ပရူစိုတ်မၞိဟ် လပါ်လမ္စံက် မဍိုက်ပေင်တဴ နကဵု လညာတ်လီလာန်၊ ပလီုပလာ် ကေုာံ ပွမဆာန်ဇကုလောန်ရ။ ၜိုန်ရ ဍေဟ် ဒှ်အရာ မပကဵု အန္တရာယ် ကုညးတၞဟ် မာန်ကီုလေဝ်၊ ပွမလ္ၚတ် တီကၠိုဟ်လဝ် ပညာဏအ်ဝွံ ဒှ်အကျိုး သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဘဝဇကု ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် နူကဵု ပရေင်လီလာန်ဂမၠိုင် မဒှ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်လ္ၚတ် ==
* [[စိုတ်ပညာ]]
* [[ယဲစိုတ်]]
* [[မေခဳယာဗေလဳ]]

{{Navbox
| name  = ပညာစိုတ် ဒမၠု
| title = [[ပညာစိုတ်|ပညာစိုတ် ဒမၠု]] (Dark Psychology) ကေုာံ လက္ချဏ်စိုတ်ဂမၠိုင်
| state = uncollapsed
| bodyclass = hlist

| group1 = အလံင်စိုတ် ပိသာ် (Dark Triad)
| list1  =
* [[ပွမဆာန်ဇကုလောန်|ဆာန်ဇကုလောန် (Narcissism)]]
* [[ပွမလီလာန်စိုတ်|လီလာန်စိုတ် (Machiavellianism)]]
* [[ယဲစိုတ်အိုတ်သက္ကုကရုဏာ|ယဲစိုတ် ဟွံမဲကရုဏာ (Psychopathy)]]

| group2 = နဲကဲ လီလာန် ကေုာံ ဓလီုပိုင်ပြဳ
| list2  =
* [[ဂက်သလာ်|ဂက်သလာ် (Gaslighting)]]
* [[ပွမပလီုပလာ်စိုတ်|ပလီုပလာ်စိုတ် (Mind Manipulation)]]
* [[ပွမဟီုတွဟ်လီလာန်|ဟီုတွဟ်လီလာန် (Persuasion)]]
* [[စိုတ်ဓါတ်ကမၠိ|စိုတ်ဓါတ်ကမၠိ (Mind Games)]]

| group3 = မဆက်စပ်
| list3  =
* [[စိုတ်ပညာ ပရေင်မၞိဟ်]]
* [[စိုတ်ပညာ ယဲ/ကလိန်နေတ်]]
* [[သုတေသန စိုတ်ပညာ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် ဒမၠု}}
[[Category:ပညာစိုတ် ဒမၠု]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:စရိုတ်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>7eeo0so2pnxaz5sx0cp2twqtqcb0cz1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>58561</id>
      <parentid>58560</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T04:56:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>58561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14886" sha1="sv4pwe0kpga2ymwgbhzr2yu5458tk2t" xml:space="preserve">{{Infobox psychology
| name = ပညာစိုတ် ဒမၠု (Dark Psychology)
| image = Milgram experiment v2.svg
| alt = Diagram of the Milgram experiment
| caption = ဗီုရုပ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ [[စမ်ၜတ် မာလ်ဂရမ်]] (Milgram experiment) မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဓလီုပိုင်ပြဳ လတူစိုတ်မၞိဟ်။
| field = [[ပညာစိုတ်]]၊ [[ပညာစိုတ် ပရေင်မၞိဟ်]]
| subfields = ပွမပလီုပလာ်စိုတ် (Psychological manipulation), အလံင်စိုတ် ပိသာ် (Dark Triad)
| major_figures = [[Niccolò Machiavelli]]&lt;br/&gt;[[Robert Hare]]&lt;br/&gt;[[Delroy Paulhus]]
}}

'''ပညာစိုတ် ဒမၠု''' ({{lang-en|Dark Psychology}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍမွဲ ပ္ဍဲဘာသာရပ် [[ပညာစိုတ်]] မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူအကာဲအရာ စရိုတ်မၞိဟ် မရပ်စပ် နဲကဲ လီလာန်၊ ပလီုပလာ် (Manipulation)၊ ပွမဓလီုပိုင်ပြဳ (Control) ကေုာံ ပွမရပ်စပ် စိုတ်ဓါတ်ညးတၞဟ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဖဵုပူဂိုလ်ရ။ မၞိဟ်မရပ်စပ် ပညာစိုတ် ဒမၠုတအ်ဝွံ ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် လတူညးတၞဟ် နကဵုပရေင်ဟွံမဲ ကုဓဝ်ဆာန်ဍူ (Empathy) တုဲ၊ ရပ်စပ် နဲကဲနာနာ သွက်ဂွံ ဓလီုပိုင်ပြဳ လတူညးတၞဟ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Paulhus |first1=D. L. |last2=Williams |first2=K. M. |title=The Dark Triad of personality: Narcissism, Machiavellianism, and psychopathy |journal=Journal of Research in Personality |volume=36 |issue=6 |pages=556–563 |date=2002 |doi=10.1016/S0092-6566(02)00505-6}}&lt;/ref&gt; 

== ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ အဝေါင် ==
ပညာစိုတ် ဒမၠု ဝွံ ဒှ်ပွမလ္ၚတ် အကာဲအရာ စိုတ်မၞိဟ် မၞုံကဵု ဒ္ဂေတ်စရိုတ် ပလီုပလာ် ကေုာံ လီလာန် ညးတၞဟ် သွက်ဖဵုပူဂိုလ်ရ။ အဝေါင် ပညာစိုတ် ဒမၠုဝွံ ပါလုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်မၞိဟ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမလှဲလးရ။ မၞိဟ်မသုင်စောဲ ပညာစိုတ်ဏအ်ဝွံ ဟွံစွံအာရီု လတူဒဒိုက် ညးတၞဟ်တုဲ၊ စွံအာရီု လတူ ပွမကလိဂွံ အဝဵုအာဏာ ကေုာံ ပရေင်အံင်ဇၞး ပူဂိုလ်သၟးရ။

== တမ်မူလ ကေုာံ ဝင် ==
ဝင် ပညာစိုတ် ဒမၠုဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုလညာတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စရိုတ်မၞိဟ် နူခေတ်တြေံရ။ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲလိက် [[မေခဳယာဗေလဳ]] (Machiavelli) မချူလဝ် &quot;သၟိင်တၠ&quot; (The Prince) ဂှ် ထ္ၜးလဝ် နဲကဲရပ်စပ် အဝဵုအာဏာ နကဵုနဲကဲ ပလီုပလာ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်တၟိဝွံ တၠပညာစိုတ်တအ် ပါ်ခြာ လ္ၚတ်ကၠုင် ဒ္ဂေတ်စရိုတ် &quot;အလံင်စိုတ် ပိသာ်&quot; (Dark Triad) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၂ နကဵု တၠပညာ Paulhus ကေုာံ Williams ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Simon |first=George K. |title=In Sheep's Clothing: Understanding and Dealing with Manipulative People |publisher=A.J. Christopher &amp; Co. |year=1996 |isbn=978-0965169608}}&lt;/ref&gt;

== အလံင်စိုတ် ပိသာ် (The Dark Triad) ==
[[File:Narcissus-Caravaggio (1594-96).jpg|thumb|right|250px|ဗီုရုပ် နာသဳသတ် (Narcissus) မဒှ် တမ်မူလ ယၟု ပွမဆာန်ဇကုလောန် (Narcissism)။]]
အဓိက သဇိုင် ပ္ဍဲပညာစိုတ် ဒမၠုဝွံ ဒှ် &quot;အလံင်စိုတ် ပိသာ်&quot; မဒှ်ရ။ ဍေဟ်တအ်ဂှ်-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အလံင်စိုတ် ပိသာ် (The Dark Triad)
|-
! လက္ချဏ်စိုတ်
! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Definition)
! အကာဲအရာ စရိုတ် (Behavioral Traits)
|-
| '''ပွမဆာန်ဇကုလောန်'''&lt;br/&gt;(Narcissism)
| ပွမစွံၚုဟ်မး လတူဇကု လောန်ၜက်အာ ကေုာံ မိက်ဂွံကဵု ညးတၞဟ် ထိုင်သးဇကု လၟိုန်။
| ထောင်ပြမသၠုင်၊ ဟွံမဲဓဝ်ဆာန်ဍူ လတူညးတၞဟ်၊ အထေင်ဇၞော် လတူဇကု။
|-
| '''ပွမလီလာန်စိုတ်'''&lt;br/&gt;(Machiavellianism)
| ပွမစွံအာရီု လတူဖဵုဇကုတုဲ ရပ်စပ် ညးတၞဟ် နဒဒှ် ကိရိယာ သွက်ဂွံ ဍိုက်ပေင် အလံင်ဇကု။
| စိုတ်စၞာဲ၊ ရပ်စပ် နဲကဲလီလာန်၊ ဟွံမဲ ကုဒ္ဂေတ်သိက္ခာ (Morality)။
|-
| '''ယဲစိုတ်အိုတ်သက္ကုကရုဏာ'''&lt;br/&gt;(Psychopathy)
| အကာဲအရာစိုတ် မဟွံမဲ ကုပရေင်စိုတ်ဓါတ် လကိုတ် ဖေက် ကေုာံ ဟွံမဲ ဓဝ်ဆာန်ဍူ လးလး။
| ဟွံမဲ ကုပရေင်ကၠိုဟ်ခိုဟ် ညးတၞဟ်၊ ဂံင်ကၠောန် အရာအန္တရာယ်၊ ဟွံမဲ ကုစိုတ်ဒုဟ် (Guilt)။
|}

== နဲကဲ ပလီုပလာ်စိုတ်ဓါတ် ==
ပွမပလီုပလာ်စိုတ်ဓါတ် (Psychological Manipulation) ဝွံ ဒှ်နဲကဲ အဓိက ပ္ဍဲပညာစိုတ် ဒမၠုရ။ နဲကဲဏအ်ဝွံ ပြံင်လှာဲထောအ် လညာတ်၊ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ စရိုတ် ညးတၞဟ် နကဵုနဲကဲ လီလာန် ဗွဲပၞုက်ရ။ မၞိဟ်မရပ်စပ် နဲကဲဝွံ သုင်စောဲ ပရေင်ဍိုန်လျ ညးတၞဟ် သွက်ဂွံ ဓလီုပိုင်ပြဳ ဍေဟ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Babiak |first=Paul |last2=Hare |first2=Robert D. |title=Snakes in Suits: When Psychopaths Go to Work |publisher=HarperBusiness |year=2006 |isbn=978-0061147890}}&lt;/ref&gt;

== သြဇာ ကေုာံ ပွမထံက်ပိုင် ==
သြဇာ (Persuasion) ကေုာံ ပွမထံက်ပိုင် (Control) ဝွံ ဒှ်လွဟ် မၞိဟ်မသုင်စောဲ ပညာစိုတ် ဒမၠုတအ်ရ။ ညးတအ် သုင်စောဲ ဝေါဟာရ၊ အကာဲအရာ ဇကု ကေုာံ ပွဳပွူ သွက်ဂွံ ကဵုညးတၞဟ် ထေင်ခိုဟ် လတူဇကုတုဲ၊ ဗွဲကြဴ ဓလီုပိုင်ပြဳ ကေတ် အခေါင်အရာ ညးတၞဟ်ရ။

== နဲကဲ ဂက်သလာ် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ်ကမၠိ ==
[[ဂက်သလာ်]] (Gaslighting) ဝွံ ဒှ်နဲကဲ ပလီုပလာ်စိုတ် မကြမ်တမ္ၚဟ်အိုတ်မွဲရ။ နဲကဲဝွံ ပကဵု ညးမဒးဒုင်ဂှ် ဒွိင်ဒွာဲ လတူ လညာတ် ကေုာံ သမ္တီဇကုရ။ &quot;စိုတ်ဓါတ်ကမၠိ&quot; (Mind Games) ဝွံလေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ်တုဲ၊ ပကဵု ညးမဒးဒုင်ဂှ် အိုတ်အစောမ် ပရေင်ယုံကြည် လတူဇကုရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Stern |first=Robin |title=The Gaslight Effect: How to Spot and Survive the Hidden Manipulation Others Use to Control Your Life |journal=Harmony Books |year=2007 |isbn=978-0767924450}}&lt;/ref&gt;

== ပညာစိုတ် ဒမၠု ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ကမၠောန် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ==
ပ္ဍဲဌာန်ကမၠောန်ဂမၠိုင် ပညာစိုတ် ဒမၠုဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု ညးမက္ဍိုက်ပ် (Leaders) ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ်မသၟဟ်အစောံ လပါ်ပိုန်ဒြပ်တအ်ရ။ ညးတအ် သုင်စောဲ နဲကဲဏအ် သွက်ဂွံ ဓလီုပိုင်ပြဳ ကောန်ကမၠောန်၊ ကေတ်ဇၞး လတူပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ကေုာံ ဂၠာဲဖဵု သွက်ဇကုသၟးရ။ ပ္ဍဲပရေင်မၞိဟ်မ္ဂး၊ နဲကဲဏအ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် လပါ်မဳဒဳယာဂမၠိုင်ရ။

== ပွမစဵုဒၞာ ကေုာံ စွံသတိ ==
သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ နူကဵု ပညာစိုတ် ဒမၠုဝွံ၊ အဓိကဂှ် ပွမစွံသတိ (Awareness) လတူ အကာဲအရာ စရိုတ်မၞိဟ်တအ်ရ။ ပွမတီကၠိုဟ် အလံင်စိုတ် ပိသာ်၊ ပွမတီကၠိုဟ် နဲကဲ ဂက်သလာ် တအ်ဝွံ ဒှ်လွဟ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဇကုရ။ တၠပညာတအ် ကဵုသမ္တီမ္ဂး၊ ပွမထိင်ဒဝ် ပရေင်စိုတ်ဓါတ်ဇကု (Emotional Intelligence) ဂှ် ဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော်အိုတ် သွက်ဂွံ တးပါဲ လညာတ် လီလာန်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Goleman |first=Daniel |title=Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ |publisher=Bantam Books |year=1995 |isbn=978-0553383713}}&lt;/ref&gt;

== ပရေင်လ္ၚတ် သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန ==
လပါ်သုတေသန သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်တအ် ထ္ၜးလဝ်မ္ဂး၊ မၞိဟ်မၞုံကဵု အလံင်စိုတ် ဒမၠုတအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် သုင်စောဲ ကွန်ပျူတာ ဟွံသေင်မ္ဂး မဳဒဳယာပရေင်မၞိဟ် (Social Media) သွက်ဂွံ လီလာန် ညးတၞဟ်ရ။ သုတေသန မဆေင်ကဵု [[ပညာစိုတ်]] တအ် ဆက်တုဲ လ္ၚတ်ဒၟံင် အဆက်အစပ် အကြာ အလံင်စိုတ် ဒမၠု ကဵု ကမၠောန်ဒုဟ်ရာဇဝတ် (Criminal behavior) နွံရ။

== နိဂီု ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ==
ပညာစိုတ် ဒမၠု ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍမလ္ၚတ် ပရူစိုတ်မၞိဟ် လပါ်လမ္စံက် မဍိုက်ပေင်တဴ နကဵု လညာတ်လီလာန်၊ ပလီုပလာ် ကေုာံ ပွမဆာန်ဇကုလောန်ရ။ ၜိုန်ရ ဍေဟ် ဒှ်အရာ မပကဵု အန္တရာယ် ကုညးတၞဟ် မာန်ကီုလေဝ်၊ ပွမလ္ၚတ် တီကၠိုဟ်လဝ် ပညာဏအ်ဝွံ ဒှ်အကျိုး သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဘဝဇကု ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် နူကဵု ပရေင်လီလာန်ဂမၠိုင် မဒှ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်လ္ၚတ် ==
* [[ပညာစိုတ်]]
* [[ယဲစိုတ်]]
* [[မေခဳယာဗေလဳ]]

{{Navbox
| name  = ပညာစိုတ် ဒမၠု
| title = [[ပညာစိုတ်|ပညာစိုတ် ဒမၠု]] (Dark Psychology) ကေုာံ လက္ချဏ်စိုတ်ဂမၠိုင်
| state = uncollapsed
| bodyclass = hlist

| group1 = အလံင်စိုတ် ပိသာ် (Dark Triad)
| list1  =
* [[ပွမဆာန်ဇကုလောန်|ဆာန်ဇကုလောန် (Narcissism)]]
* [[ပွမလီလာန်စိုတ်|လီလာန်စိုတ် (Machiavellianism)]]
* [[ယဲစိုတ်အိုတ်သက္ကုကရုဏာ|ယဲစိုတ် ဟွံမဲကရုဏာ (Psychopathy)]]

| group2 = နဲကဲ လီလာန် ကေုာံ ဓလီုပိုင်ပြဳ
| list2  =
* [[ဂက်သလာ်|ဂက်သလာ် (Gaslighting)]]
* [[ပွမပလီုပလာ်စိုတ်|ပလီုပလာ်စိုတ် (Mind Manipulation)]]
* [[ပွမဟီုတွဟ်လီလာန်|ဟီုတွဟ်လီလာန် (Persuasion)]]
* [[စိုတ်ဓါတ်ကမၠိ|စိုတ်ဓါတ်ကမၠိ (Mind Games)]]

| group3 = မဆက်စပ်
| list3  =
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်မၞိဟ်]]
* [[ပညာစိုတ် ယဲ/ကလိန်နေတ်]]
* [[သုတေသန ပညာစိုတ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် ဒမၠု}}
[[Category:ပညာစိုတ် ဒမၠု]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:စရိုတ်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>sv4pwe0kpga2ymwgbhzr2yu5458tk2t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ် ဒမၠု</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12458</id>
    <revision>
      <id>58562</id>
      <timestamp>2026-10-15T04:56:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပကောံပကေဝ်လဝ် လိက်ပရေင်ဂမၠိုင် မဆေင်စပ်ကဵု '''ပညာစိုတ် ဒမၠု''' ({{lang-en|Dark Psychology}}) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူအကာဲအရာ စရိုတ်မၞိဟ် မရပ်စပ် နဲကဲ လီလာန်၊...&quot;</comment>
      <origin>58562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1005" sha1="housx7aqtjpnrcyagbjycyikvw7tft4" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပကောံပကေဝ်လဝ် လိက်ပရေင်ဂမၠိုင် မဆေင်စပ်ကဵု '''ပညာစိုတ် ဒမၠု''' ({{lang-en|Dark Psychology}}) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူအကာဲအရာ စရိုတ်မၞိဟ် မရပ်စပ် နဲကဲ လီလာန်၊ ပလီုပလာ် (Manipulation)၊ ပွမဓလီုပိုင်ပြဳ (Control)၊ စိုတ်ဓါတ်ကမၠိ ကေုာံ အလံင်စိုတ် ပိသာ် (Dark Triad) မပ္တံကဵု ပွမဆာန်ဇကုလောန်၊ ပွမလီလာန်စိုတ် ကေုာံ ယဲစိုတ်အိုတ်သက္ကုကရုဏာ တအ် မဒှ်ရ။

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် ဒမၠု}}
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:စရိုတ်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>housx7aqtjpnrcyagbjycyikvw7tft4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Infobox psychology</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12459</id>
    <revision>
      <id>58563</id>
      <timestamp>2026-10-15T04:57:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox | abovestyle  = background-color: #f0f8ff; text-align: center; font-weight: bold; | headerstyle = background-color: #f0f8ff; text-align: left; | labelstyle  = white-space: nowrap; font-weight: bold;  | above   = {{{name|{{{ယၟု|{{PAGENAME}}}}}}}} | image   = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|{{{ဗီုရုပ်|}}}}}}|size={{{image_size|{{{ဗီုရုပ်_ဇမၞော်|}...&quot;</comment>
      <origin>58563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2094" sha1="ldlqmfmz8ng0a4gql93ay22k7xs4d48" xml:space="preserve">{{Infobox
| abovestyle  = background-color: #f0f8ff; text-align: center; font-weight: bold;
| headerstyle = background-color: #f0f8ff; text-align: left;
| labelstyle  = white-space: nowrap; font-weight: bold;

| above   = {{{name|{{{ယၟု|{{PAGENAME}}}}}}}}
| image   = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|{{{ဗီုရုပ်|}}}}}}|size={{{image_size|{{{ဗီုရုပ်_ဇမၞော်|}}}}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}}
| caption = {{{caption|{{{ပရူဗီုရုပ်|}}}}}}

| header1 = {{#if:{{{field|{{{ကဏ္ဍ|}}}}}}{{{subfields|{{{ကဏ္ဍလပါ်|}}}}}}{{{major_figures|{{{ပူဂိုလ်အဓိက|}}}}}}{{{approaches|{{{နဲကဲလ္ၚတ်|}}}}}}{{{topics|{{{ပရူပရာ|}}}}}}|ပရူပရာ သဇိုင်}}

| label2  = ကဏ္ဍ အဓိက
| data2   = {{{field|{{{ကဏ္ဍ|}}}}}}

| label3  = ကဏ္ဍ လပါ်
| data3   = {{{subfields|{{{ကဏ္ဍလပါ်|}}}}}}

| label4  = တၠပညာ အဓိကဂမၠိုင်
| data4   = {{{major_figures|{{{ပူဂိုလ်အဓိက|}}}}}}

| label5  = နဲကဲလ္ၚတ်ဂမၠိုင်
| data5   = {{{approaches|{{{နဲကဲလ္ၚတ်|}}}}}}

| label6  = ပရူပရာ အဓိကဂမၠိုင်
| data6   = {{{topics|{{{ပရူပရာ|}}}}}}
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|content=
== လစပ် (Usage) ==
&lt;pre&gt;
{{Infobox psychology
| name          = ယၟု (ဥပမာ - ပညာစိုတ် ဒမၠု)
| image         = ဗီုရုပ်.jpg
| alt           = 
| caption       = ပရူဗီုရုပ်
| field         = ကဏ္ဍ အဓိက
| subfields     = ကဏ္ဍ လပါ်ဂမၠိုင်
| major_figures = တၠပညာ အဓိကဂမၠိုင်
| approaches    = နဲကဲလ္ၚတ်
| topics        = ပရူပရာ အဓိက
}}
&lt;/pre&gt;
[[Category:ထာမ်ပလိက် ပညာစိုတ်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် သ္ၚိအင်]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ldlqmfmz8ng0a4gql93ay22k7xs4d48</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် ပညာစိုတ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12460</id>
    <revision>
      <id>58564</id>
      <timestamp>2026-10-15T04:58:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပကောံပကေဝ်လဝ် ထာမ်ပလိက် (Templates) ဂမၠိုင် မဆေင်စပ်ကဵု ဘာသာရပ် '''ပညာစိုတ်''' ({{lang-en|Psychology}}) ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ်နာနာ မဆက်စပ် ကုပညာစိုတ် မဒှ်ရ။  ထာမ်ပလိက် မပ...&quot;</comment>
      <origin>58564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="980" sha1="pfs98zz68e7to85j3a2o7w3rp46kr3d" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပကောံပကေဝ်လဝ် ထာမ်ပလိက် (Templates) ဂမၠိုင် မဆေင်စပ်ကဵု ဘာသာရပ် '''ပညာစိုတ်''' ({{lang-en|Psychology}}) ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ်နာနာ မဆက်စပ် ကုပညာစိုတ် မဒှ်ရ။

ထာမ်ပလိက် မပ္တံကဵု သ္ၚိအင် (Infoboxes)၊ လိက်ကဏ္ဍအဆက် (Navboxes) ကေုာံ ထာမ်ပလိက် သမ္တီနာနာ သွက်လိက်ပရေင် မဆေင်ကဵု ပညာစိုတ်တအ် ပါလုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံရ။

{{DEFAULTSORT:ထာမ်ပလိက် ပညာစိုတ်}}
[[Category:ပညာစိုတ်|*]]
[[Category:ထာမ်ပလိက်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် သိပ္ပံ]]</text>
      <sha1>pfs98zz68e7to85j3a2o7w3rp46kr3d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပညာစိုတ် အဝဲသၟတ်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12461</id>
    <revision>
      <id>58565</id>
      <timestamp>2026-10-15T05:01:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox discipline | name = ပညာစိုတ် အဝဲသၟတ် | image = Teenage girls laughing.jpg | caption = သၟတ်ဝုတ်ဗၠာဲဂမၠိုင် မနွံကဵု ပရေင်ဆက်ဆံင် ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ပ္ဍဲအခိင်အဝဲသၟတ်။ | subdisciplines = ပညာစိ...&quot;</comment>
      <origin>58565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15388" sha1="o3pc590c0niyztvmzhfcxnbdu4guow0" xml:space="preserve">{{Infobox discipline
| name = ပညာစိုတ် အဝဲသၟတ်
| image = Teenage girls laughing.jpg
| caption = သၟတ်ဝုတ်ဗၠာဲဂမၠိုင် မနွံကဵု ပရေင်ဆက်ဆံင် ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ပ္ဍဲအခိင်အဝဲသၟတ်။
| subdisciplines = [[ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်]] (Developmental psychology)
| approaches = လညာတ်ဉာဏ် (Cognitive), ခန္ဓကာယ (Biological), ပရေင်မၞိဟ် (Social), စိုတ်ဓါတ် (Emotional)
| notable_figures = [[ဂျင်း ပီယာဂေတ်]] (Jean Piaget)&lt;br&gt;[[အဳရစ် အဳရစ်ဆောန်]] (Erik Erikson)&lt;br&gt;[[သတန်လဳ ဟဝ်]] (G. Stanley Hall)&lt;br&gt;[[လဳဗ် ဗဳဂေါတ်သကဳ]] (Lev Vygotsky)
| main_topics = ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ခန္ဓကာယ, ပရေင်ပြံင်လှာဲ စိုတ်ဓါတ်, ပရေင်ဂၠာဲ တင်ရန်တၟအ်ဘဝ, ယဲစိုတ်
}}

'''ပညာစိုတ် အဝဲသၟတ်''' ({{lang-en|Adolescent psychology}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍလ္ၚတ် ပ္ဍဲ [[ပညာစိုတ်]] ဇၞော်မောဝ် (Developmental psychology) မွဲတုဲ လ္ၚတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူပရေင်ပြံင်လှာဲ ပရေင်စိုတ်၊ ပရေင်ချပ်ပိုန် လညာတ်ဉာဏ်၊ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ခန္ဓကာယ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲအကြာ အဝဲကောန်ၚာ် ကေုာံ အဝဲမၞိဟ်ဇၞော်ရ။ အဝဲသၟတ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် စၟတ်သမ္တီလဝ် အကြာအာယုက် ၁၀ သၞာံ စဵုကဵု ၁၉ သၞာံရ။&lt;ref&gt;World Health Organization. (2021). *Adolescent health and development*. Geneva: WHO Press.&lt;/ref&gt; ဘာသာရပ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုလဵု သၟတ်တအ် ဒုင်စသိုင်၊ ဗီုလဵု ဍေဟ်တအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ကေုာံ ဗီုလဵု ပွဳပွူယေန်သၞာင် ပြံင်လှာဲကဵု လညာတ်ဍေဟ်တအ်ရ။

== တမ်မူလ ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ==
ဝေါဟာရ &quot;Adolescence&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ်လေတ်တေန် ''adolescere'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပွမဇၞော်မောဝ်တိုန် ဇရေင် အဝဲမၞိဟ်ဇၞော်&quot; ရ။ ပ္ဍဲပညာစိုတ်မ္ဂး၊ အဝဲသၟတ်ဝွံ ဟွံသေင်ဆ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ခန္ဓကာယသၟး၊ ဍေဟ်ပံင်သၟဟ်လဝ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်ရ။ သတန်လဳ ဟဝ် (G. Stanley Hall) မဒှ် မအံက် ပညာစိုတ် အဝဲသၟတ် စၟတ်သမ္တီလဝ် အခိင်ဝွံ နဒဒှ် အခိင် &quot;ဗြဲကျာ ကေုာံ ပရေင်ဟွံတန်ကြန်&quot; (Storm and stress) မဒှ်ရ။&lt;ref&gt;Hall, G. S. (1904). *Adolescence: Its psychology and its relations to physiology, anthropology, sociology, sex, crime, religion and education*. New York: Appleton.&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ခန္ဓကာယ ကေုာံ က္ဍဟ် ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ ခန္ဓကာယ ပ္ဍဲအဝဲသၟတ်ဂှ် ကော်စ ပြံင်လှာဲအဝဲ (Puberty) တုဲ မပြံင်လှာဲကဵု ဓါတ်ဟဝ်မိုန် (Hormones) ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ က္ဍဟ် ပ္ဍဲအခိင်ဝွံလေဝ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။ 
[[File:Human brain development.jpg|thumb|right|250px|ပရေင်ဇၞော်မောဝ် က္ဍဟ် ပ္ဍဲအဝဲသၟတ် မဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ကဏ္ဍ Prefrontal cortex မဇၞော်မောဝ်တိုန်။]]
က္ဍဟ်လပါ်ဂတ (Prefrontal cortex) မဆေင်ကဵု ပွမဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် စရိုတ်ဂှ် ဆက်ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် စဵုကဵုစိုပ် အာယုက် ၂၀ ပြင်ပြင်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၟတ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဆက်ဆံင်ကဵု အရာမနွံကဵု ဓရ်စိုတ် (Emotions) ဂၠိုင်နူ အရာမနွံကဵု ယုတ္တိ (Logic) ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ကဆံင်ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အဝဲသၟတ်
! ကဆံင် !! အာယုက် !! လက္ချဏ် အဓိက ခန္ဓ ကေုာံ စိုတ်
|-
| အဝဲသၟတ် လပါ်စ (Early Adolescence) || ၁၀-၁၃ သၞာံ || ပရေင်ပြံင်လှာဲ ခန္ဓကာယ စကတဵုဒှ်၊ စိုတ်ဓါတ် ပြံင်လှာဲပြဟ်၊ စိုတ်လုပ်စ ပ္ဍဲရုပ်သာ်။
|-
| အဝဲသၟတ် လဒေါဝ် (Middle Adolescence) || ၁၄-၁၇ သၞာံ || ဂၠာဲ တင်ရန်တၟအ်ဘဝ၊ ပရေင်ဆက်ဆံင် မၞိဟ်တုပ်သၟဟ် ကိစ္စဇၞော်ကၠုင်၊ မိက်ဂွံမံင် သၠးပွး။
|-
| အဝဲသၟတ် လပါ်လက္ကရဴ (Late Adolescence) || ၁၈-၂၁+ သၞာံ || လညာတ်ဉာဏ် ဍိုက်ပေင်၊ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဂွံခိုဟ်၊ စိုတ်ဓါတ် တန်ကြန် ကေုာံ စွံအာရီု ပရေင်ဘဝဂတ။
|}

== ပရေင်ဇၞော်မောဝ် လညာတ်ဉာဏ် ==
အတိုင် လညာတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂျင်း ပီယာဂေတ် (Jean Piaget) မ္ဂး၊ အဝဲသၟတ်ဝွံ စိုပ်ကဆံင် ချပ်ပိုန် မနွံကဵု ယုတ္တိ ကေုာံ ချပ်ပိုန် လညာတ်ခိုဟ် (Formal operational stage) ရ။&lt;ref&gt;Piaget, J. (1972). *Intellectual evolution from adolescence to adulthood*. Human Development, 15(1), 1-12.&lt;/ref&gt; သၟတ်တအ် စချပ်ကၠုင် အရာမဟွံမွဲကဵု ရုပ်သာ် (Abstract thinking) ဗီုကဵု ဓရ်စၟတ်၊ ဓရ်တုပ်သၟဟ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်မာန်ရ။ ဍေဟ်တအ် စချပ်ကၠုင် ပရူမကတဵုဒှ်မာန် (Possibilities) ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် တင်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဘဝအနာဂတ်မာန်ရ။

== ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် ==
ပ္ဍဲအခိင်အဝဲသၟတ်ဝွံ၊ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ဒှ်အရာမပြံင်လှာဲ အဓိကရ။ သၟတ်တအ် စဒက်ပ္တန် ပရေင်ဆက်ဆံင် ကုမၞိဟ်မ္ၚးဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ၊ ပရေင်ဆက်ဆံင် ကုမိမတအ်ဂှ် အောန်စှ်ေအာမာန်ရ။ ပရေင်ဒုင်စသိုင် သၠုင်စှ်ေပြဟ် (Mood swings) ဂှ် ကတဵုဒှ်လောဲသွာ ဟိုတ်နူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်ဟဝ်မိုန် ကေုာံ က္ဍဟ်ရ။

== ပရေင်ဂၠာဲ တင်ရန်တၟအ်ဘဝ (Identity Formation) ==
အဳရစ် အဳရစ်ဆောန် (Erik Erikson) ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ပြသၞာအဓိက သွက်အဝဲသၟတ်ဂှ် ဒှ်ပွမဂၠာဲ တင်ရန်တၟအ်ဘဝ (Identity vs. Role Confusion) ရ။&lt;ref&gt;Erikson, E. H. (1968). *Identity: Youth and crisis*. New York: Norton.&lt;/ref&gt; သၟတ်တအ် စသၟာန်ကၠုင် &quot;အဲဂှ် ညးလဵုရော؟&quot; ကေုာံ &quot;အဲ မိက်ဂွံဒှ် ညးလဵုရော؟&quot; ရ။ ပရေင်စမ်ၜတ် ဂၠာဲသွဟ် သွက်လိင်၊ ကမၠောန်၊ ကေုာံ ဘာသာတအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင်ဝွံရ။

== ပရေင်ဆက်ဆံင် မိမ ကေုာံ မၞိဟ်တုပ်သၟဟ် ==
ပရေင်ဆက်ဆံင် ကု [[မၞိဟ်တုပ်သၟဟ်]] (Peer groups) ဝွံ ကိစ္စဇၞော်လောန် ပ္ဍဲအဝဲသၟတ်ရ။ သၟတ်တအ် ဂၠာဲဓရ်တုပ်စိုတ် ကေုာံ ဓရ်ထံက်ပင် နူရဲသကအ်တအ် ဂၠိုင်နူ မိမရ။ ဆဂး၊ ပရေင်ဆက်ဆံင် ကုမိမ (Parent-adolescent relationships) လေဝ် သှ်ေနွံဒၟံင် အရေဝ်ကိစ္စဇၞော် မပ္တံကဵု ပရေင်ကဵုကသပ် ကေုာံ ပရေင်ထံက်ပင် စိုတ်ဓါတ်ရ။ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ကေုာံ ဟွံကၠိုဟ်ခိုဟ် အကြာ မိမ ကဵု ကောန်သၟတ်တအ်ဂှ် ဒှ်အရာဓမ္မတာမွဲရ။

== ယဲစိုတ် ကေုာံ ပြသၞာစရိုတ် ==
အဝဲသၟတ်ဝွံ ဒှ်အခိင် မဒြဟတ်ဍိုန်လျ ပ္ဍဲပရေင်ယဲစိုတ် (Mental health vulnerabilities) ရ။ ယဲစိုတ် ဟွံတန်ကြန် (Anxiety)၊ ယဲစိုတ်ဍိုန်လျ (Depression)၊ ကေုာံ ယဲစိုတ် စစၞဗၠေတ် (Eating disorders) တအ် ဗွဲမဂၠိုင် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင်ဝွံရ။&lt;ref&gt;Kessler, R. C., et al. (2005). *Lifetime prevalence and age-of-onset distributions of DSM-IV disorders in the National Comorbidity Survey Replication*. Archives of General Psychiatry, 62(6), 593-602.&lt;/ref&gt; ပြသၞာ စရိုတ် မပ္တံကဵု ပွမသုင်စောဲ ဂဥုဲၜူမာဲ ကေုာံ စရိုတ်ပလီုပလာ်တအ်လေဝ် ကတဵုဒှ်မာန်ရ။

== သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အခိုက်အလိုက်မၞိဟ် (Cultural Perspectives) ==
ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပွဳပွူမၞိဟ် နွံအဝဵုဇၞော် သီုဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်လဝ် အခိုက်အလိုက် အဝဲသၟတ်ရ။ ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် လ္ၚဵုတအ်မ္ဂး၊ ကာလစိုပ် အာယုက်သၟတ်မ္ဂး နွံကဵု သဘင်စၟတ်သမ္တီ (Rites of passage) မပ္တံကဵု ပွမပလုင်မၞိဟ်ဇၞော်ရ။ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နကဵု လညာတ် [[သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]] မ္ဂး၊ အဝဲသၟတ်ဝွံ ဟွံတုပ်သၟဟ် အလုံလိုက်တုဲ၊ တန်တဴဒၟံင် ကုအခိုက်ကၞာ ကေုာံ သၞောတ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။

== နဲကဲလွဳလွတ် ကေုာံ ထံက်ပင် ==
ပညာစိုတ် လွဳလွတ်ယဲ (Clinical psychology) သွက်သၟတ်တအ်ဝွံ စွံအာရီု ပ္ဍဲပရေင်လွဳလွတ် နကဵု ပရေင်ဟီုတွဟ် (Therapy) မပ္တံကဵု Cognitive Behavioral Therapy (CBT) ရ။ ပွမပံင်တောဲ ကုမိမ ကေုာံ ဘာဗတောန်ပညာတအ်ဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၟတ်တအ် ဗွဲမဍိုက်ပေင်ရ။

== လ္ၚတ်သုတေသန ပရေင်ဂတ ==
ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်၊ သုတေသန ပညာစိုတ် အဝဲသၟတ်ဝွံ စွံအာရီု လ္ၚတ်ဒၟံင် ဗီုလဵု ဇမၠိင်အခိင် သုင်စောဲ မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် (Social media) မကဵုဖဵုပရေအ် ကေုာံ ခိုဟ် လတူစိုတ်ဓါတ် သၟတ်တအ်ရ။ သုတေသန နဲကဲက္ဍဟ် (Neuroscience) ဂမၠိုင်လေဝ် ထပ်ဗၟံက်ထ္ၜးဒၟံင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇြိုဟ်နက် ပ္ဍဲက္ဍဟ်သၟတ်တအ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန် မ္ၚး ==
* [https://www.apa.org/topics/teens American Psychological Association: Teens]
* [https://www.who.int/health-topics/adolescent-health World Health Organization: Adolescent health]

{{Navbox
| name  = ပညာစိုတ်
| title = [[ပညာစိုတ်]]
| listclass = hlist
| group1 = ကဏ္ဍသဇိုင်
| list1  =
* [[ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်]]
* [[ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ်]]
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်မၞိဟ်]]
* [[ပညာစိုတ် အဝဲသၟတ်]]
* [[ပညာစိုတ် မနုဿဗေဒ]]

| group2 = လွဳလွတ်
| list2  =
* [[ပညာစိုတ် ကလိန်နေတ်]]
* [[CBT]]
* [[ပရေင်ဟီုတွဟ် လွဳစိုတ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် အဝဲသၟတ်}}
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်]]
[[Category:အဝဲသၟတ်]]
[[Category:သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>o3pc590c0niyztvmzhfcxnbdu4guow0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>58566</id>
      <parentid>58565</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:01:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>58566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15448" sha1="gryo2y1f62ykv4jziv4i3cjr72q6fka" xml:space="preserve">{{Infobox discipline
| name = ပညာစိုတ် အဝဲသၟတ်
| image = Teenage girls laughing.jpg
| caption = သၟတ်ဝုတ်ဗၠာဲဂမၠိုင် မနွံကဵု ပရေင်ဆက်ဆံင် ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ပ္ဍဲအခိင်အဝဲသၟတ်။
| subdisciplines = [[ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်]] (Developmental psychology)
| approaches = လညာတ်ဉာဏ် (Cognitive), ခန္ဓကာယ (Biological), ပရေင်မၞိဟ် (Social), စိုတ်ဓါတ် (Emotional)
| notable_figures = [[ဂျင်း ပီယာဂေတ်]] (Jean Piaget)&lt;br&gt;[[အဳရစ် အဳရစ်ဆောန်]] (Erik Erikson)&lt;br&gt;[[သတန်လဳ ဟဝ်]] (G. Stanley Hall)&lt;br&gt;[[လဳဗ် ဗဳဂေါတ်သကဳ]] (Lev Vygotsky)
| main_topics = ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ခန္ဓကာယ, ပရေင်ပြံင်လှာဲ စိုတ်ဓါတ်, ပရေင်ဂၠာဲ တင်ရန်တၟအ်ဘဝ, ယဲစိုတ်
}}

'''ပညာစိုတ် အဝဲသၟတ်''' ({{lang-en|Adolescent psychology}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍလ္ၚတ် ပ္ဍဲ [[ပညာစိုတ်]] ဇၞော်မောဝ် (Developmental psychology) မွဲတုဲ လ္ၚတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူပရေင်ပြံင်လှာဲ ပရေင်စိုတ်၊ ပရေင်ချပ်ပိုန် လညာတ်ဉာဏ်၊ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ခန္ဓကာယ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲအကြာ အဝဲကောန်ၚာ် ကေုာံ အဝဲမၞိဟ်ဇၞော်ရ။ အဝဲသၟတ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် စၟတ်သမ္တီလဝ် အကြာအာယုက် ၁၀ သၞာံ စဵုကဵု ၁၉ သၞာံရ။&lt;ref&gt;World Health Organization. (2021). *Adolescent health and development*. Geneva: WHO Press.&lt;/ref&gt; ဘာသာရပ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုလဵု သၟတ်တအ် ဒုင်စသိုင်၊ ဗီုလဵု ဍေဟ်တအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ကေုာံ ဗီုလဵု ပွဳပွူယေန်သၞာင် ပြံင်လှာဲကဵု လညာတ်ဍေဟ်တအ်ရ။

== တမ်မူလ ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ==
ဝေါဟာရ &quot;Adolescence&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ်လေတ်တေန် ''adolescere'' မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;ပွမဇၞော်မောဝ်တိုန် ဇရေင် အဝဲမၞိဟ်ဇၞော်&quot; ရ။ ပ္ဍဲပညာစိုတ်မ္ဂး၊ အဝဲသၟတ်ဝွံ ဟွံသေင်ဆ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ခန္ဓကာယသၟး၊ ဍေဟ်ပံင်သၟဟ်လဝ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်ရ။ သတန်လဳ ဟဝ် (G. Stanley Hall) မဒှ် မအံက် ပညာစိုတ် အဝဲသၟတ် စၟတ်သမ္တီလဝ် အခိင်ဝွံ နဒဒှ် အခိင် &quot;ဗြဲကျာ ကေုာံ ပရေင်ဟွံတန်ကြန်&quot; (Storm and stress) မဒှ်ရ။&lt;ref&gt;Hall, G. S. (1904). *Adolescence: Its psychology and its relations to physiology, anthropology, sociology, sex, crime, religion and education*. New York: Appleton.&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ခန္ဓကာယ ကေုာံ က္ဍဟ် ==
ပရေင်ပြံင်လှာဲ ခန္ဓကာယ ပ္ဍဲအဝဲသၟတ်ဂှ် ကော်စ ပြံင်လှာဲအဝဲ (Puberty) တုဲ မပြံင်လှာဲကဵု ဓါတ်ဟဝ်မိုန် (Hormones) ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ က္ဍဟ် ပ္ဍဲအခိင်ဝွံလေဝ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။ 
[[File:Human brain development.jpg|thumb|right|250px|ပရေင်ဇၞော်မောဝ် က္ဍဟ် ပ္ဍဲအဝဲသၟတ် မဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ကဏ္ဍ Prefrontal cortex မဇၞော်မောဝ်တိုန်။]]
က္ဍဟ်လပါ်ဂတ (Prefrontal cortex) မဆေင်ကဵု ပွမဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် စရိုတ်ဂှ် ဆက်ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် စဵုကဵုစိုပ် အာယုက် ၂၀ ပြင်ပြင်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၟတ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဆက်ဆံင်ကဵု အရာမနွံကဵု ဓရ်စိုတ် (Emotions) ဂၠိုင်နူ အရာမနွံကဵု ယုတ္တိ (Logic) ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ကဆံင်ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အဝဲသၟတ်
! ကဆံင် !! အာယုက် !! လက္ချဏ် အဓိက ခန္ဓ ကေုာံ စိုတ်
|-
| အဝဲသၟတ် လပါ်စ (Early Adolescence) || ၁၀-၁၃ သၞာံ || ပရေင်ပြံင်လှာဲ ခန္ဓကာယ စကတဵုဒှ်၊ စိုတ်ဓါတ် ပြံင်လှာဲပြဟ်၊ စိုတ်လုပ်စ ပ္ဍဲရုပ်သာ်။
|-
| အဝဲသၟတ် လဒေါဝ် (Middle Adolescence) || ၁၄-၁၇ သၞာံ || ဂၠာဲ တင်ရန်တၟအ်ဘဝ၊ ပရေင်ဆက်ဆံင် မၞိဟ်တုပ်သၟဟ် ကိစ္စဇၞော်ကၠုင်၊ မိက်ဂွံမံင် သၠးပွး။
|-
| အဝဲသၟတ် လပါ်လက္ကရဴ (Late Adolescence) || ၁၈-၂၁+ သၞာံ || လညာတ်ဉာဏ် ဍိုက်ပေင်၊ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဂွံခိုဟ်၊ စိုတ်ဓါတ် တန်ကြန် ကေုာံ စွံအာရီု ပရေင်ဘဝဂတ။
|}

== ပရေင်ဇၞော်မောဝ် လညာတ်ဉာဏ် ==
အတိုင် လညာတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂျင်း ပီယာဂေတ် (Jean Piaget) မ္ဂး၊ အဝဲသၟတ်ဝွံ စိုပ်ကဆံင် ချပ်ပိုန် မနွံကဵု ယုတ္တိ ကေုာံ ချပ်ပိုန် လညာတ်ခိုဟ် (Formal operational stage) ရ။&lt;ref&gt;Piaget, J. (1972). *Intellectual evolution from adolescence to adulthood*. Human Development, 15(1), 1-12.&lt;/ref&gt; သၟတ်တအ် စချပ်ကၠုင် အရာမဟွံမွဲကဵု ရုပ်သာ် (Abstract thinking) ဗီုကဵု ဓရ်စၟတ်၊ ဓရ်တုပ်သၟဟ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်မာန်ရ။ ဍေဟ်တအ် စချပ်ကၠုင် ပရူမကတဵုဒှ်မာန် (Possibilities) ကေုာံ ဖန်ဗဒှ် တင်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဘဝအနာဂတ်မာန်ရ။

== ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် ==
ပ္ဍဲအခိင်အဝဲသၟတ်ဝွံ၊ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ဒှ်အရာမပြံင်လှာဲ အဓိကရ။ သၟတ်တအ် စဒက်ပ္တန် ပရေင်ဆက်ဆံင် ကုမၞိဟ်မ္ၚးဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ၊ ပရေင်ဆက်ဆံင် ကုမိမတအ်ဂှ် အောန်စှ်ေအာမာန်ရ။ ပရေင်ဒုင်စသိုင် သၠုင်စှ်ေပြဟ် (Mood swings) ဂှ် ကတဵုဒှ်လောဲသွာ ဟိုတ်နူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဓါတ်ဟဝ်မိုန် ကေုာံ က္ဍဟ်ရ။

== ပရေင်ဂၠာဲ တင်ရန်တၟအ်ဘဝ (Identity Formation) ==
အဳရစ် အဳရစ်ဆောန် (Erik Erikson) ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ပြသၞာအဓိက သွက်အဝဲသၟတ်ဂှ် ဒှ်ပွမဂၠာဲ တင်ရန်တၟအ်ဘဝ (Identity vs. Role Confusion) ရ။&lt;ref&gt;Erikson, E. H. (1968). *Identity: Youth and crisis*. New York: Norton.&lt;/ref&gt; သၟတ်တအ် စသၟာန်ကၠုင် &quot;အဲဂှ် ညးလဵုရော؟&quot; ကေုာံ &quot;အဲ မိက်ဂွံဒှ် ညးလဵုရော؟&quot; ရ။ ပရေင်စမ်ၜတ် ဂၠာဲသွဟ် သွက်လိင်၊ ကမၠောန်၊ ကေုာံ ဘာသာတအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင်ဝွံရ။

== ပရေင်ဆက်ဆံင် မိမ ကေုာံ မၞိဟ်တုပ်သၟဟ် ==
ပရေင်ဆက်ဆံင် ကု [[မၞိဟ်တုပ်သၟဟ်]] (Peer groups) ဝွံ ကိစ္စဇၞော်လောန် ပ္ဍဲအဝဲသၟတ်ရ။ သၟတ်တအ် ဂၠာဲဓရ်တုပ်စိုတ် ကေုာံ ဓရ်ထံက်ပင် နူရဲသကအ်တအ် ဂၠိုင်နူ မိမရ။ ဆဂး၊ ပရေင်ဆက်ဆံင် ကုမိမ (Parent-adolescent relationships) လေဝ် သှ်ေနွံဒၟံင် အရေဝ်ကိစ္စဇၞော် မပ္တံကဵု ပရေင်ကဵုကသပ် ကေုာံ ပရေင်ထံက်ပင် စိုတ်ဓါတ်ရ။ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် ကေုာံ ဟွံကၠိုဟ်ခိုဟ် အကြာ မိမ ကဵု ကောန်သၟတ်တအ်ဂှ် ဒှ်အရာဓမ္မတာမွဲရ။

== ယဲစိုတ် ကေုာံ ပြသၞာစရိုတ် ==
အဝဲသၟတ်ဝွံ ဒှ်အခိင် မဒြဟတ်ဍိုန်လျ ပ္ဍဲပရေင်ယဲစိုတ် (Mental health vulnerabilities) ရ။ ယဲစိုတ် ဟွံတန်ကြန် (Anxiety)၊ ယဲစိုတ်ဍိုန်လျ (Depression)၊ ကေုာံ ယဲစိုတ် စစၞဗၠေတ် (Eating disorders) တအ် ဗွဲမဂၠိုင် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင်ဝွံရ။&lt;ref&gt;Kessler, R. C., et al. (2005). *Lifetime prevalence and age-of-onset distributions of DSM-IV disorders in the National Comorbidity Survey Replication*. Archives of General Psychiatry, 62(6), 593-602.&lt;/ref&gt; ပြသၞာ စရိုတ် မပ္တံကဵု ပွမသုင်စောဲ ဂဥုဲၜူမာဲ ကေုာံ စရိုတ်ပလီုပလာ်တအ်လေဝ် ကတဵုဒှ်မာန်ရ။

== သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အခိုက်အလိုက်မၞိဟ် (Cultural Perspectives) ==
ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပွဳပွူမၞိဟ် နွံအဝဵုဇၞော် သီုဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်လဝ် အခိုက်အလိုက် အဝဲသၟတ်ရ။ ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် လ္ၚဵုတအ်မ္ဂး၊ ကာလစိုပ် အာယုက်သၟတ်မ္ဂး နွံကဵု သဘင်စၟတ်သမ္တီ (Rites of passage) မပ္တံကဵု ပွမပလုင်မၞိဟ်ဇၞော်ရ။ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နကဵု လညာတ် [[သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]] မ္ဂး၊ အဝဲသၟတ်ဝွံ ဟွံတုပ်သၟဟ် အလုံလိုက်တုဲ၊ တန်တဴဒၟံင် ကုအခိုက်ကၞာ ကေုာံ သၞောတ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။

== နဲကဲလွဳလွတ် ကေုာံ ထံက်ပင် ==
ပညာစိုတ် လွဳလွတ်ယဲ (Clinical psychology) သွက်သၟတ်တအ်ဝွံ စွံအာရီု ပ္ဍဲပရေင်လွဳလွတ် နကဵု ပရေင်ဟီုတွဟ် (Therapy) မပ္တံကဵု Cognitive Behavioral Therapy (CBT) ရ။ ပွမပံင်တောဲ ကုမိမ ကေုာံ ဘာဗတောန်ပညာတအ်ဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ထံက်ပင် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၟတ်တအ် ဗွဲမဍိုက်ပေင်ရ။

== လ္ၚတ်သုတေသန ပရေင်ဂတ ==
ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်၊ သုတေသန ပညာစိုတ် အဝဲသၟတ်ဝွံ စွံအာရီု လ္ၚတ်ဒၟံင် ဗီုလဵု ဇမၠိင်အခိင် သုင်စောဲ မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် (Social media) မကဵုဖဵုပရေအ် ကေုာံ ခိုဟ် လတူစိုတ်ဓါတ် သၟတ်တအ်ရ။ သုတေသန နဲကဲက္ဍဟ် (Neuroscience) ဂမၠိုင်လေဝ် ထပ်ဗၟံက်ထ္ၜးဒၟံင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇြိုဟ်နက် ပ္ဍဲက္ဍဟ်သၟတ်တအ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== လေန် မ္ၚး ==
* [https://www.apa.org/topics/teens American Psychological Association: Teens]
* [https://www.who.int/health-topics/adolescent-health World Health Organization: Adolescent health]

{{Navbox
| name  = ပညာစိုတ်
| title = [[ပညာစိုတ်]]
| listclass = hlist
| group1 = ကဏ္ဍသဇိုင်
| list1  =
* [[ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်]]
* [[ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ်]]
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်မၞိဟ်]]
* [[ပညာစိုတ် အဝဲသၟတ်]]
* [[ပညာစိုတ် မနုဿဗေဒ]]

| group2 = လွဳလွတ်
| list2  =
* [[ပညာစိုတ် ကလိန်နေတ်]]
* [[CBT]]
* [[ပရေင်ဟီုတွဟ် လွဳစိုတ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် အဝဲသၟတ်}}
[[Category:ပညာစိုတ် အဝဲသၟတ်]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်]]
[[Category:အဝဲသၟတ်]]
[[Category:သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>gryo2y1f62ykv4jziv4i3cjr72q6fka</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ် အဝဲသၟတ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12462</id>
    <revision>
      <id>58567</id>
      <timestamp>2026-10-15T05:03:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Cat main|ပညာစိုတ် အဝဲသၟတ်}}  ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍသဇိုင် မဆေင်စပ်ကဵု '''ပညာစိုတ် အဝဲသၟတ်''' ({{lang-en|Adolescent psychology}}) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူပရေင်ပြံင်လှာဲ ပရေင်စိုတ်၊ ပရေင်ချပ်ပို...&quot;</comment>
      <origin>58567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2130" sha1="ee7gexj2gwiec9mzbctmyod7mjzos51" xml:space="preserve">{{Cat main|ပညာစိုတ် အဝဲသၟတ်}}

ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍသဇိုင် မဆေင်စပ်ကဵု '''ပညာစိုတ် အဝဲသၟတ်''' ({{lang-en|Adolescent psychology}}) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူပရေင်ပြံင်လှာဲ ပရေင်စိုတ်၊ ပရေင်ချပ်ပိုန် လညာတ်ဉာဏ်၊ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ခန္ဓကာယ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲအကြာ အဝဲကောန်ၚာ် ကေုာံ အဝဲမၞိဟ်ဇၞော် (ဗွဲတၟေင် အကြာအာယုက် ၁၀ သၞာံ ကဵု ၁၉ သၞာံ) မဒှ်ရ။ 

ဘာသာရပ်ဝွံ ဒှ်လပါ် ကဏ္ဍခွဲ ပ္ဍဲ [[ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်]] (Developmental psychology) မွဲရ။

ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ်နာနာ မပ္တံကဵု-
* ပရေင်ဇၞော်မောဝ် လညာတ်ဉာဏ် ကေုာံ ခန္ဓကာယ ပ္ဍဲအဝဲသၟတ် (Cognitive and physical development)
* ပရေင်ပြံင်လှာဲ စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Emotional and social changes)
* ပွမဂၠာဲ တင်ရန်တၟအ်ဘဝ (Identity formation)
* ပရေင်ဆက်ဆံင် ကုမၞိဟ်တုပ်သၟဟ် ကေုာံ မိမ (Peer and parental relationships)
* ပြသၞာယဲစိုတ် ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် စိုတ်ဓါတ် သၟတ်တအ် (Adolescent mental health and therapy)

တအ် ပါလုပ်ဒၟံင်ရ။

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် အဝဲသၟတ်}}
[[Category:ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:အဝဲသၟတ်]]</text>
      <sha1>ee7gexj2gwiec9mzbctmyod7mjzos51</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12463</id>
    <revision>
      <id>58568</id>
      <timestamp>2026-10-15T05:05:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Cat main|ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်}}  ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပက်ဆေင်ကဵု လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ်နာနာ မဆေင်စပ် ကု '''[[ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်]]''' ({{lang-en|Developmental Psychology}}) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်...&quot;</comment>
      <origin>58568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="921" sha1="bkpq1ulxk40mg68kwkfv4md5zaw85s7" xml:space="preserve">{{Cat main|ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်}}

ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပက်ဆေင်ကဵု လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ်နာနာ မဆေင်စပ် ကု '''[[ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်]]''' ({{lang-en|Developmental Psychology}}) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူပရေင်ပြံင်လှာဲ စိုတ်၊ လညာတ်ဉာဏ်၊ ပရေင်မၞိဟ်၊ ကေုာံ စရိုတ်အကာဲအရာ ကောန်မၞိဟ်တအ် နူအခိင်ဂဝ်ဂၞဴ စဵုကဵုစိုပ် အခိင်စုတိ အလုံမွဲအယုက်လမျီုရ။

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်}}
[[Category:ပညာစိုတ်]]</text>
      <sha1>bkpq1ulxk40mg68kwkfv4md5zaw85s7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Navbox psychology</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12464</id>
    <revision>
      <id>58571</id>
      <timestamp>2026-10-15T05:13:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Navbox | name       = Navbox psychology | title      = [[ပညာစိုတ်]] (Psychology) | state      = {{{state|autocollapse}}} | bodyclass  = hlist | image      = [[File:Psi2.svg|60px|သင်္ကေတ ပညာစိုတ် (Psi)]]  | group1 = ကဏ္ဍ အဓိကဂမၠိုင် | list1  =  * ပညာစိုတ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရာမဟွံဓမ္မ...&quot;</comment>
      <origin>58571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3813" sha1="8bj191b29ww565neih9aqo2wn22vu2k" xml:space="preserve">{{Navbox
| name       = Navbox psychology
| title      = [[ပညာစိုတ်]] (Psychology)
| state      = {{{state|autocollapse}}}
| bodyclass  = hlist
| image      = [[File:Psi2.svg|60px|သင်္ကေတ ပညာစိုတ် (Psi)]]

| group1 = ကဏ္ဍ အဓိကဂမၠိုင်
| list1  = 
* [[ပညာစိုတ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရာမဟွံဓမ္မတာ|အရာမဟွံဓမ္မတာ (Abnormal)]]
* [[ပညာစိုတ် ဇဳဝဗေဒ|ဇဳဝဗေဒ (Biological)]]
* [[ပညာစိုတ် ကလိန်နေတ်|ကလိန်နေတ် (Clinical)]]
* [[ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ်|လညာတ်ဉာဏ် (Cognitive)]]
* [[ပညာစိုတ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရာမတၞဟ်ခြာ|အရာမတၞဟ်ခြာ (Comparative)]]
* [[ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်|ဇၞော်မောဝ် (Developmental)]]
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်ပညာ|ပရေင်ပညာ (Educational)]]
* [[ပညာစိုတ် ပြံင်လှာဲဗဳဇ|ပြံင်လှာဲဗဳဇ (Evolutionary)]]
* [[ပညာစိုတ် ကမၠောန် ကေုာံ ဂကောံ|ကမၠောန် ကေုာံ ဂကောံ (I/O)]]
* [[ပညာစိုတ် ကိုယ်ရည်ကိုယ်သွေး|ကိုယ်ရည်ကိုယ်သွေး (Personality)]]
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်မၞိဟ်|ပရေင်မၞိဟ် (Social)]]

| group2 = လညာတ် သဳအိုရဳဂမၠိုင်
| list2  = 
* [[ဝါဒစရိုတ်|ဝါဒစရိုတ် (Behaviorism)]]
* [[ဝါဒလညာတ်ဉာဏ်|ဝါဒလညာတ်ဉာဏ် (Cognitivism)]]
* [[ဝါဒမၞိဟ်|ဝါဒမၞိဟ် (Humanistic)]]
* [[သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စိုတ်|သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စိုတ် (Psychoanalysis)]]
* [[စိုတ်ပညာ ဂျေတ်သတောလ်|ဂျေတ်သတောလ် (Gestalt)]]
* [[စိုတ်ပညာ ခိုင်ကၠိုက်|ခိုင်ကၠိုက် (Positive psychology)]]

| group3 = လွပ် ကေုာံ နဲကဲလွဳ
| list3  = 
* [[လွဳလွတ် စိုတ်|လွဳလွတ် စိုတ် (Psychotherapy)]]
* [[လွဳလွတ် လညာတ်ဉာဏ်-စရိုတ်|လွဳလွတ် လညာတ်ဉာဏ်-စရိုတ် (CBT)]]
* [[ပရေင်ကဵုကသပ် စိုတ်ဓါတ်|ပရေင်ကဵုကသပ် (Counseling)]]
* [[စမ်ၜတ် ပညာစိုတ်|စမ်ၜတ် ပညာစိုတ် (Psychological testing)]]

| group4 = တၠပညာ အဓိက
| list4  = 
* [[သဳဂမောန် ဖရိုက်]]
* [[ကားလ် ဂျံင်]]
* [[ဂျေန် ပဳယာဂေတ်]]
* [[လေပ် ဗဳဂေါတ်သကဳ]]
* [[ဘဳအေဖ် သကေန်နာ]]
* [[အဳဗာန် ပါဗလောပ်]]
* [[ဝဳလဳယာမ် ဂျိမ်း]]
* [[အာလ်ဗာတ် ဗာန်ဒူရာ]]
* [[အဳရိတ် အဳရိတ်သေန်]]
* [[အာဗရာဟာမ် မာသလောဝ်]]

| below = 
* '''[[:Category:ပညာစိုတ်|ကဏ္ဍ]]'''
* '''[[Portal:ပညာစိုတ်|ပါင်တြင်]]'''
}}
&lt;noinclude&gt;
{{collapsible option}}
{{DEFAULTSORT:Navbox psychology}}
[[Category:ထာမ်ပလိက် ပညာစိုတ်| ]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် လာ်ဒတုံ လညာတ်သိပ္ပံ]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8bj191b29ww565neih9aqo2wn22vu2k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Infobox psychology term</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12465</id>
    <revision>
      <id>58572</id>
      <timestamp>2026-10-15T05:14:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox | above       = {{{title|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}} | abovestyle  = background-color: #e0e8ff; padding: 5px; text-align: center; font-size: 110%; | image       = {{#if:{{{image|}}}|[[File:{{{image}}}|{{{image_size|250px}}}|alt={{{alt|}}}]]}} | caption     = {{{caption|}}}  | headerstyle = background-color: #e0e8ff; text-align: center; | labelstyle  = white-space: nowrap; padding-right: 1em;  | header1     =...&quot;</comment>
      <origin>58572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1903" sha1="3bjhzv270flw95usztefi9xjwyctoew" xml:space="preserve">{{Infobox
| above       = {{{title|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}
| abovestyle  = background-color: #e0e8ff; padding: 5px; text-align: center; font-size: 110%;
| image       = {{#if:{{{image|}}}|[[File:{{{image}}}|{{{image_size|250px}}}|alt={{{alt|}}}]]}}
| caption     = {{{caption|}}}

| headerstyle = background-color: #e0e8ff; text-align: center;
| labelstyle  = white-space: nowrap; padding-right: 1em;

| header1     = {{#if:{{{field|}}}{{{subfields|}}}{{{key_figures|}}}{{{theories|}}}{{{methods|}}}{{{associated_conditions|}}}{{{synonyms|}}}| တင်ဂၞင် သဇိုင် }}

| label2      = ဘာသာရပ်
| data2       = {{{field|}}}

| label3      = ကဏ္ဍလပါ်
| data3       = {{{subfields|}}}

| label4      = တၠပညာ အဓိက
| data4       = {{{key_figures|}}}

| label5      = သဳအိုရဳဂမၠိုင်
| data5       = {{{theories|{{{approaches|}}}}}}

| label6      = နဲကဲလ္ၚတ်
| data6       = {{{methods|}}}

| label7      = အရာမဆက်စပ်
| data7       = {{{associated_conditions|}}}

| label8      = ဝေါဟာရ တၞဟ်
| data8       = {{{synonyms|}}}
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|content=
== သွက်ဂွံ စကာ ==
Copy လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံတုဲ စုတ်ပ္ဍဲ လိက်ပရေင် ပညာစိုတ်ဂမၠိုင်မာန်ရ။

&lt;pre style=&quot;overflow: auto;&quot;&gt;
{{Infobox psychology term
| title = 
| image = 
| image_size = 250px
| alt = 
| caption = 
| field = 
| subfields = 
| key_figures = 
| theories = 
| methods = 
| associated_conditions = 
| synonyms = 
}}
&lt;/pre&gt;

== ကဏ္ဍဂမၠိုင် ==
{{DEFAULTSORT:Infobox psychology term}}
[[Category:ထာမ်ပလိက် အင်ဖဝ်ဗံက်]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် ပညာစိုတ်]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3bjhzv270flw95usztefi9xjwyctoew</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပါင်မုက်:ပညာစိုတ်</title>
    <ns>100</ns>
    <id>12466</id>
    <revision>
      <id>58573</id>
      <timestamp>2026-10-15T05:16:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;__NOTOC__ &lt;div style=&quot;text-align:center; background-color:#e0e8ff; padding:1em; margin-bottom:1em; border: 2px solid #aebce8; border-radius: 10px;&quot;&gt; &lt;div style=&quot;font-size:180%; font-weight:bold; color:#1a3673;&quot;&gt;ပါင်မုက် ပညာစိုတ် မဒုင်တၠုင်ရအဴ&lt;/div&gt; &lt;div style=&quot;font-size:110%; margin-top:0.5em;&quot;&gt;'''ပညာစိုတ်''' (Psychology) ဝွံ ဒှ်ဘ...&quot;</comment>
      <origin>58573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7217" sha1="f3ikhudazeljlo145fd0i7doz9beonr" xml:space="preserve">__NOTOC__
&lt;div style=&quot;text-align:center; background-color:#e0e8ff; padding:1em; margin-bottom:1em; border: 2px solid #aebce8; border-radius: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:180%; font-weight:bold; color:#1a3673;&quot;&gt;ပါင်မုက် ပညာစိုတ် မဒုင်တၠုင်ရအဴ&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:110%; margin-top:0.5em;&quot;&gt;'''ပညာစိုတ်''' (Psychology) ဝွံ ဒှ်ဘာသာရပ် သိပ္ပံ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူစိုတ်၊ ပရေင်ချပ်ပိုန် ကေုာံ စရိုတ်အကာဲအရာ မၞိဟ်တအ်ရ။&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

{| width=&quot;100%&quot; cellspacing=&quot;10&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;background:transparent; margin-top:-10px;&quot;
| valign=&quot;top&quot; width=&quot;60%&quot; |

&lt;!-- လိက်ပရေင် မရုဲစှ်လဝ် --&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #aebce8; background:#f5f7ff; margin-bottom:10px; border-radius: 5px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background:#c6d4ff; padding:5px 10px; font-weight:bold; font-size:120%; border-bottom:1px solid #aebce8;&quot;&gt;လိက်ပရေင် မရုဲစှ်လဝ်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;
[[File:Cognitive_development_of_children.jpg|left|120px|ကောန်ၚာ်ဂမၠိုင်]]
'''[[ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်]]''' (Developmental Psychology) ဝွံ ဒှ်လပါ်ကဏ္ဍ သိပ္ပံ မလ္ၚတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူဗီုပြင် ကေုာံ ဟိုတ်မၞိဟ်တအ် မပြံင်လှာဲ၊ ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ တန်ကြန်အာ အလုံမွဲအယုက်လမျီုရ။ နူတမ်ဝါဒိမ္ဂး ဘာသာရပ်ဝွံ စွံအာရီု လ္ၚတ်လဝ် ပ္ဍဲအခိင် ကောန်ၚာ်သၟတ် ကေုာံ အခိင်ကောန်ၚာ် သၟးရ။ ဆဂး ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်မ္ဂး လ္ၚတ်ပရူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲအခိင်အဝယ်ဗၠာဲ၊ အဝယ်ဇၞော် ကေုာံ အခိင်အဝယ်ဗယု ပါလုပ်ကၠုင် အလုံမွဲဒမြိပ်လမျီု (lifespan) ရ။ ဘာသာရပ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကုပရေင်ပြံင်လှာဲ လပါ်ခန္ဓကာယ၊ လညာတ်ဉာဏ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်-စိုတ်ဓါတ် တအ်ရ... 
&lt;div style=&quot;text-align:right; font-weight:bold;&quot;&gt;[[ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်|ဗှ် ဆက်လ္ၚတ်...]]&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;!-- ပရူပူဂိုလ် မရုဲစှ်လဝ် --&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #aebce8; background:#f5f7ff; margin-bottom:10px; border-radius: 5px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background:#c6d4ff; padding:5px 10px; font-weight:bold; font-size:120%; border-bottom:1px solid #aebce8;&quot;&gt;ပရူပူဂိုလ် မရုဲစှ်လဝ်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;
[[File:Sigmund Freud, by Max Halberstadt (cropped).jpg|left|100px|သဳဂမောန် ဖရိုက်]]
'''[[သဳဂမောန် ဖရိုက်]]''' (Sigmund Freud, ၁၈၅၆-၁၉၃၉) ဝွံ ဒှ်တၠပညာ ကလိန်နေတ် ဍုင်သြသတြဳယျာ တုဲ ဒှ်မၞိဟ် မခၞံဗဒှ်လဝ် နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်စိုတ် (Psychoanalysis) မွဲရ။ ညးဝွံ ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် လညာတ် ဒဒှ်ရ စိုတ်မၞိဟ်တအ်ဂှ် နွံကဵု စိုတ်မတီသတိ (Conscious)၊ စိုတ်မဍိုန်သတိ (Preconscious) ကေုာံ စိုတ်မဟွံတီသတိ (Unconscious) တုဲ ပရေင်ဟွံတီသတိဝွံ ဓလီုလောန်ဒၟံင် လ္တူစရိုတ်မၞိဟ်တအ် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ညးပါ်လဝ် သဇိုင်စိုတ်မၞိဟ် နကဵု Id, Ego ကေုာံ Superego ရ...
&lt;div style=&quot;text-align:right; font-weight:bold;&quot;&gt;[[သဳဂမောန် ဖရိုက်|ဗှ် ဆက်လ္ၚတ်...]]&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

| valign=&quot;top&quot; width=&quot;40%&quot; |

&lt;!-- ဗီုရုပ် မရုဲစှ်လဝ် --&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #aebce8; background:#f5f7ff; margin-bottom:10px; border-radius: 5px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background:#c6d4ff; padding:5px 10px; font-weight:bold; font-size:120%; border-bottom:1px solid #aebce8;&quot;&gt;ဗီုရုပ် မရုဲစှ်လဝ်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:10px; text-align:center;&quot;&gt;
[[File:Rorschach blot 01.jpg|250px|စမ်ၜတ် ရဝ်ရှာတ်]]
&lt;br/&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:left; font-size:90%; margin-top:5px;&quot;&gt;
'''[[စမ်ၜတ် ရဝ်ရှာတ်]]''' (Rorschach test) ဝွံ ဒှ်နဲကဲ စမ်ၜတ် ပညာစိုတ် မွဲသာ်တုဲ ကဵုမၞိဟ်ယဲတအ် ရံင် ဗီုရုပ် ဍာ်မှင် (Inkblot) တုဲ ကလေင်ဟီုထ္ၜး အရာညးတအ် မဆဵုညာတ်ရ။ နူဂှ်မွဲကဆံင် တၠပညာစိုတ်တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ်ဉာဏ် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် အပ္ဍဲညးတအ်ရ။
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;!-- က္ဍိုပ်သ္ကုတ် အဓိကဂမၠိုင် --&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #aebce8; background:#f5f7ff; margin-bottom:10px; border-radius: 5px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background:#c6d4ff; padding:5px 10px; font-weight:bold; font-size:120%; border-bottom:1px solid #aebce8;&quot;&gt;က္ဍိုပ်သ္ကုတ် အဓိကဂမၠိုင်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;
* [[ပညာစိုတ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရာမဟွံဓမ္မတာ]]
* [[ပညာစိုတ် ဇဳဝဗေဒ]]
* [[ပညာစိုတ် ကလိန်နေတ်]]
* [[ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ်]]
* [[ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်]]
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်ပညာ]]
* [[ပညာစိုတ် ကိုယ်ရည်ကိုယ်သွေး]]
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်မၞိဟ်]]
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;!-- ကဏ္ဍဂမၠိုင် --&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #aebce8; background:#f5f7ff; margin-bottom:10px; border-radius: 5px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background:#c6d4ff; padding:5px 10px; font-weight:bold; font-size:120%; border-bottom:1px solid #aebce8;&quot;&gt;ကဏ္ဍဂမၠိုင်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;
&lt;categorytree mode=all depth=&quot;1&quot;&gt;ပညာစိုတ်&lt;/categorytree&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

|}

{{Navbox psychology}}

__NOEDITSECTION__
[[Category:ပါင်မုက်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]</text>
      <sha1>f3ikhudazeljlo145fd0i7doz9beonr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>58574</id>
      <parentid>58573</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:19:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>58574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7223" sha1="anlxtxpnptgzav3d4e7a509x1zrgwxq" xml:space="preserve">__NOTOC__
&lt;div style=&quot;text-align:center; background-color:#e0e8ff; padding:1em; margin-bottom:1em; border: 2px solid #aebce8; border-radius: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:180%; font-weight:bold; color:#1a3673;&quot;&gt;ပါင်မုက် ပညာစိုတ် မဒုင်တၠုင်ရအဴ&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:110%; margin-top:0.5em;&quot;&gt;'''ပညာစိုတ်''' (Psychology) ဝွံ ဒှ်ဘာသာရပ် သိပ္ပံ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူစိုတ်၊ ပရေင်ချပ်ပိုန် ကေုာံ စရိုတ်အကာဲအရာ မၞိဟ်တအ်ရ။&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

{| width=&quot;100%&quot; cellspacing=&quot;10&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;background:transparent; margin-top:-10px;&quot;
| valign=&quot;top&quot; width=&quot;60%&quot; |

&lt;!-- လိက်ပရေင် မရုဲစှ်လဝ် --&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #aebce8; background:#f5f7ff; margin-bottom:10px; border-radius: 5px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background:#c6d4ff; padding:5px 10px; font-weight:bold; font-size:120%; border-bottom:1px solid #aebce8;&quot;&gt;လိက်ပရေင် မရုဲစှ်လဝ်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;
[[File:Cognitive_development_of_children.jpg|left|120px|ကောန်ၚာ်ဂမၠိုင်]]
'''[[ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်]]''' (Developmental Psychology) ဝွံ ဒှ်လပါ်ကဏ္ဍ သိပ္ပံ မလ္ၚတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူဗီုပြင် ကေုာံ ဟိုတ်မၞိဟ်တအ် မပြံင်လှာဲ၊ ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ တန်ကြန်အာ အလုံမွဲအယုက်လမျီုရ။ နူတမ်ဝါဒိမ္ဂး ဘာသာရပ်ဝွံ စွံအာရီု လ္ၚတ်လဝ် ပ္ဍဲအခိင် ကောန်ၚာ်သၟတ် ကေုာံ အခိင်ကောန်ၚာ် သၟးရ။ ဆဂး ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်မ္ဂး လ္ၚတ်ပရူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲအခိင်အဝယ်ဗၠာဲ၊ အဝယ်ဇၞော် ကေုာံ အခိင်အဝယ်ဗယု ပါလုပ်ကၠုင် အလုံမွဲဒမြိပ်လမျီု (lifespan) ရ။ ဘာသာရပ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကုပရေင်ပြံင်လှာဲ လပါ်ခန္ဓကာယ၊ လညာတ်ဉာဏ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်-စိုတ်ဓါတ် တအ်ရ... 
&lt;div style=&quot;text-align:right; font-weight:bold;&quot;&gt;[[ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်|ဗှ် ဆက်လ္ၚတ်...]]&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;!-- ပရူပူဂိုလ် မရုဲစှ်လဝ် --&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #aebce8; background:#f5f7ff; margin-bottom:10px; border-radius: 5px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background:#c6d4ff; padding:5px 10px; font-weight:bold; font-size:120%; border-bottom:1px solid #aebce8;&quot;&gt;ပရူပူဂိုလ် မရုဲစှ်လဝ်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;
[[File:Sigmund Freud, by Max Halberstadt (cropped).jpg|left|100px|သဳဂမောန် ဖရိုက်]]
'''[[သဳဂမောန် ဖရိုက်]]''' (Sigmund Freud, ၁၈၅၆-၁၉၃၉) ဝွံ ဒှ်တၠပညာ ကလိန်နေတ် ဍုင်သြသတြဳယျာ တုဲ ဒှ်မၞိဟ် မခၞံဗဒှ်လဝ် နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်စိုတ် (Psychoanalysis) မွဲရ။ ညးဝွံ ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် လညာတ် ဒဒှ်ရ စိုတ်မၞိဟ်တအ်ဂှ် နွံကဵု စိုတ်မတီသတိ (Conscious)၊ စိုတ်မဍိုန်သတိ (Preconscious) ကေုာံ စိုတ်မဟွံတီသတိ (Unconscious) တုဲ ပရေင်ဟွံတီသတိဝွံ ဓလီုလောန်ဒၟံင် လ္တူစရိုတ်မၞိဟ်တအ် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ညးပါ်လဝ် သဇိုင်စိုတ်မၞိဟ် နကဵု Id, Ego ကေုာံ Superego ရ...
&lt;div style=&quot;text-align:right; font-weight:bold;&quot;&gt;[[သဳဂမောန် ဖရိုက်|ဗှ် ဆက်လ္ၚတ်...]]&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

| valign=&quot;top&quot; width=&quot;40%&quot; |

&lt;!-- ဗီုရုပ် မရုဲစှ်လဝ် --&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #aebce8; background:#f5f7ff; margin-bottom:10px; border-radius: 5px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background:#c6d4ff; padding:5px 10px; font-weight:bold; font-size:120%; border-bottom:1px solid #aebce8;&quot;&gt;ဗီုရုပ် မရုဲစှ်လဝ်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:10px; text-align:center;&quot;&gt;
[[File:Rorschach blot 01.jpg|250px|စမ်ၜတ် ရဝ်ရှာတ်]]
&lt;br/&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:left; font-size:90%; margin-top:5px;&quot;&gt;
'''[[စမ်ၜတ် ရဝ်ရှာတ်]]''' (Rorschach test) ဝွံ ဒှ်နဲကဲ စမ်ၜတ် ပညာစိုတ် မွဲသာ်တုဲ ကဵုမၞိဟ်ယဲတအ် ရံင် ဗီုရုပ် ဍာ်မှင် (Inkblot) တုဲ ကလေင်ဟီုထ္ၜး အရာညးတအ် မဆဵုညာတ်ရ။ နူဂှ်မွဲကဆံင် တၠပညာစိုတ်တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ်ဉာဏ် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် အပ္ဍဲညးတအ်ရ။
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;!-- က္ဍိုပ်သ္ကုတ် အဓိကဂမၠိုင် --&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #aebce8; background:#f5f7ff; margin-bottom:10px; border-radius: 5px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background:#c6d4ff; padding:5px 10px; font-weight:bold; font-size:120%; border-bottom:1px solid #aebce8;&quot;&gt;က္ဍိုပ်သ္ကုတ် အဓိကဂမၠိုင်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;
* [[ပညာစိုတ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရာမဟွံဓမ္မတာ]]
* [[ပညာစိုတ် ဇဳဝဗေဒ]]
* [[ပညာစိုတ် ကလိန်နေတ်]]
* [[ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ်]]
* [[ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်]]
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်ပညာ]]
* [[ပညာစိုတ် အခိုက်အလိုက်ပူဂိုလ်]]
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်မၞိဟ်]]
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;!-- ကဏ္ဍဂမၠိုင် --&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #aebce8; background:#f5f7ff; margin-bottom:10px; border-radius: 5px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background:#c6d4ff; padding:5px 10px; font-weight:bold; font-size:120%; border-bottom:1px solid #aebce8;&quot;&gt;ကဏ္ဍဂမၠိုင်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;
&lt;categorytree mode=all depth=&quot;1&quot;&gt;ပညာစိုတ်&lt;/categorytree&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

|}

{{Navbox psychology}}

__NOEDITSECTION__
[[Category:ပါင်မုက်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]</text>
      <sha1>anlxtxpnptgzav3d4e7a509x1zrgwxq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>58575</id>
      <parentid>58574</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:20:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>58575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7223" sha1="qlqe4njzhouplbrz24mp45kh439jjd9" xml:space="preserve">__NOTOC__
&lt;div style=&quot;text-align:center; background-color:#e0e8ff; padding:1em; margin-bottom:1em; border: 2px solid #aebce8; border-radius: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:180%; font-weight:bold; color:#1a3673;&quot;&gt;ပါင်မုက် ပညာစိုတ် မဒုင်တၠုင်ရအဴ&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:110%; margin-top:0.5em;&quot;&gt;'''ပညာစိုတ်''' (Psychology) ဝွံ ဒှ်ဘာသာရပ် သိပ္ပံ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူစိုတ်၊ ပရေင်ချပ်ပိုန် ကေုာံ စရိုတ်အကာဲအရာ မၞိဟ်တအ်ရ။&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

{| width=&quot;100%&quot; cellspacing=&quot;10&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;background:transparent; margin-top:-10px;&quot;
| valign=&quot;top&quot; width=&quot;60%&quot; |

&lt;!-- လိက်ပရေင် မရုဲစှ်လဝ် --&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #aebce8; background:#f5f7ff; margin-bottom:10px; border-radius: 5px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background:#c6d4ff; padding:5px 10px; font-weight:bold; font-size:120%; border-bottom:1px solid #aebce8;&quot;&gt;လိက်ပရေင် မရုဲစှ်လဝ်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;
[[File:Cognitive_development_of_children.jpg|left|120px|ကောန်ၚာ်ဂမၠိုင်]]
'''[[ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်]]''' (Developmental Psychology) ဝွံ ဒှ်လပါ်ကဏ္ဍ သိပ္ပံ မလ္ၚတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူဗီုပြင် ကေုာံ ဟိုတ်မၞိဟ်တအ် မပြံင်လှာဲ၊ ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ တန်ကြန်အာ အလုံမွဲအယုက်လမျီုရ။ နူတမ်ဝါဒိမ္ဂး ဘာသာရပ်ဝွံ စွံအာရီု လ္ၚတ်လဝ် ပ္ဍဲအခိင် ကောန်ၚာ်သၟတ် ကေုာံ အခိင်ကောန်ၚာ် သၟးရ။ ဆဂး ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်မ္ဂး လ္ၚတ်ပရူ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲအခိင်အဝယ်ဗၠာဲ၊ အဝယ်ဇၞော် ကေုာံ အခိင်အဝယ်ဗယု ပါလုပ်ကၠုင် အလုံမွဲဒမြိပ်လမျီု (lifespan) ရ။ ဘာသာရပ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကုပရေင်ပြံင်လှာဲ လပါ်ခန္ဓကာယ၊ လညာတ်ဉာဏ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်-စိုတ်ဓါတ် တအ်ရ... 
&lt;div style=&quot;text-align:right; font-weight:bold;&quot;&gt;[[ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်|ဗှ် ဆက်လ္ၚတ်...]]&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;!-- ပရူပူဂိုလ် မရုဲစှ်လဝ် --&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #aebce8; background:#f5f7ff; margin-bottom:10px; border-radius: 5px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background:#c6d4ff; padding:5px 10px; font-weight:bold; font-size:120%; border-bottom:1px solid #aebce8;&quot;&gt;ပရူပူဂိုလ် မရုဲစှ်လဝ်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;
[[File:Sigmund Freud, by Max Halberstadt (cropped).jpg|left|100px|သဳဂမောန် ဖရိုက်]]
'''[[သဳဂမောန် ဖရိုက်]]''' (Sigmund Freud, ၁၈၅၆-၁၉၃၉) ဝွံ ဒှ်တၠပညာ ကလိန်နေတ် ဍုင်သြသတြဳယျာ တုဲ ဒှ်မၞိဟ် မခၞံဗဒှ်လဝ် နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်စိုတ် (Psychoanalysis) မွဲရ။ ညးဝွံ ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် လညာတ် ဒဒှ်ရ စိုတ်မၞိဟ်တအ်ဂှ် နွံကဵု စိုတ်မတီသတိ (Conscious)၊ စိုတ်မဍိုန်သတိ (Preconscious) ကေုာံ စိုတ်မဟွံတီသတိ (Unconscious) တုဲ ပရေင်ဟွံတီသတိဝွံ ဓလီုလောန်ဒၟံင် လ္တူစရိုတ်မၞိဟ်တအ် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ညးပါ်လဝ် သဇိုင်စိုတ်မၞိဟ် နကဵု Id, Ego ကေုာံ Superego ရ...
&lt;div style=&quot;text-align:right; font-weight:bold;&quot;&gt;[[သဳဂမောန် ဖရိုက်|ဗှ် ဆက်လ္ၚတ်...]]&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

| valign=&quot;top&quot; width=&quot;40%&quot; |

&lt;!-- ဗီုရုပ် မရုဲစှ်လဝ် --&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #aebce8; background:#f5f7ff; margin-bottom:10px; border-radius: 5px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background:#c6d4ff; padding:5px 10px; font-weight:bold; font-size:120%; border-bottom:1px solid #aebce8;&quot;&gt;ဗီုရုပ် မရုဲစှ်လဝ်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:10px; text-align:center;&quot;&gt;
[[File:Rorschach blot 01.jpg|250px|စမ်ၜတ် ရဝ်ရှာတ်]]
&lt;br/&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:left; font-size:90%; margin-top:5px;&quot;&gt;
'''[[စမ်ၜတ် ရဝ်ရှာတ်]]''' (Rorschach test) ဝွံ ဒှ်နဲကဲ စမ်ၜတ် ပညာစိုတ် မွဲသာ်တုဲ ကဵုမၞိဟ်ယဲတအ် ရံင် ဗီုရုပ် ဍာ်မှင် (Inkblot) တုဲ ကလေင်ဟီုထ္ၜး အရာညးတအ် မဆဵုညာတ်ရ။ နူဂှ်မွဲကဆံင် တၠပညာစိုတ်တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ်ဉာဏ် ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် အပ္ဍဲညးတအ်ရ။
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;!-- က္ဍိုပ်သ္ကုတ် အဓိကဂမၠိုင် --&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #aebce8; background:#f5f7ff; margin-bottom:10px; border-radius: 5px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background:#c6d4ff; padding:5px 10px; font-weight:bold; font-size:120%; border-bottom:1px solid #aebce8;&quot;&gt;က္ဍိုပ်သ္ကုတ် အဓိကဂမၠိုင်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;
* [[ပညာစိုတ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရာမဟွံဓမ္မတာ]]
* [[ပညာစိုတ် ဇဳဝဗေဒ]]
* [[ပညာစိုတ် ခဒမ်လွဳယဲ]]
* [[ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ်]]
* [[ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်]]
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်ပညာ]]
* [[ပညာစိုတ် အခိုက်အလိုက်ပူဂိုလ်]]
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်မၞိဟ်]]
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;!-- ကဏ္ဍဂမၠိုင် --&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #aebce8; background:#f5f7ff; margin-bottom:10px; border-radius: 5px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background:#c6d4ff; padding:5px 10px; font-weight:bold; font-size:120%; border-bottom:1px solid #aebce8;&quot;&gt;ကဏ္ဍဂမၠိုင်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;padding:10px;&quot;&gt;
&lt;categorytree mode=all depth=&quot;1&quot;&gt;ပညာစိုတ်&lt;/categorytree&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

|}

{{Navbox psychology}}

__NOEDITSECTION__
[[Category:ပါင်မုက်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]</text>
      <sha1>qlqe4njzhouplbrz24mp45kh439jjd9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပညာစိုတ် ဇဳဝဗေဒ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12467</id>
    <revision>
      <id>58576</id>
      <timestamp>2026-10-15T05:21:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox scientific discipline | name = ပညာစိုတ် ဇဳဝဗေဒ | image = Lobes of the brain NL.svg | caption = က္ဍဟ် ကေုာံ ဒၞာဲအာရီုနာနာဂမၠိုင် ဒှ်သဇိုင်အဓိက ပ္ဍဲပညာစိုတ် ဇဳဝဗေဒ | other_names = Behavioral neuroscience, Biological psychology, Biopsychology | fields = ပည...&quot;</comment>
      <origin>58576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12267" sha1="eog31uug05yhironaf5r36jytl76ryf" xml:space="preserve">{{Infobox scientific discipline
| name = ပညာစိုတ် ဇဳဝဗေဒ
| image = Lobes of the brain NL.svg
| caption = က္ဍဟ် ကေုာံ ဒၞာဲအာရီုနာနာဂမၠိုင် ဒှ်သဇိုင်အဓိက ပ္ဍဲပညာစိုတ် ဇဳဝဗေဒ
| other_names = Behavioral neuroscience, Biological psychology, Biopsychology
| fields = [[ပညာစိုတ်]], [[ဇဳဝဗေဒ]], [[သိပ္ပံအာရီု]]
| subdisciplines = [[ပညာစိုတ် ပရေင်ကမၠောန်]] (Physiological psychology), [[လညာတ်ဉာဏ် သိပ္ပံအာရီု]] (Cognitive neuroscience), [[စိုတ်ဇဳဝဗေဒ ပရေင်မၞိဟ်]] (Social cognitive neuroscience)
| notable_scientists = [[ဝဳလဳယာမ် ဂျိမ်း]] (William James), [[ရဳနဳ ဒေတ်ကာတ်]] (René Descartes), [[ကလောဒ် ဗာနာတ်]] (Claude Bernard)
}}

'''ပညာစိုတ် ဇဳဝဗေဒ''' ({{lang-en|Biological psychology}} ဟွံသေင်မ္ဂး Behavioral neuroscience) ဝွံ ဒှ်ဘာသာရပ်လ္ၚတ် သိပ္ပံ မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဆက်အစပ် အကြာ စရိုတ်အကာဲအရာ (Behavior), လညာတ်ဉာဏ် (Cognition) ကေုာံ သၞောတ်အာရီု (Nervous system) နကဵု လညာတ် ဇဳဝဗေဒ မဒှ်ရ။&lt;ref&gt;Breedlove, S. M., Watson, N. V., &amp; Rosenzweig, M. R. (2010). ''Biological psychology: An introduction to behavioral, cognitive, and clinical neuroscience''. Sinauer Associates.&lt;/ref&gt; ဘာသာရပ်ဝွံ ဒှ်လပါ် ပညာစိုတ် ကေုာံ သိပ္ပံအာရီု (Neuroscience) မပံင်သၟဟ်လဝ်တုဲ လ္ၚတ်ကေတ် ဗီုပြင် က္ဍဟ် ကေုာံ ဓါတ်အာရီုတအ် မဖန်ဗဒှ်ကဵု လစွံစိုတ်မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန်တအ်ရ။

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
ပညာစိုတ် ဇဳဝဗေဒဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲအကြာ ခေတ် ၁၈ ကေုာံ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် တၠပညာဒဿနိက [[ရဳနဳ ဒေတ်ကာတ်]] (René Descartes) ဟီုတွဟ်လဝ် ဒဒှ်ရ ခန္ဓ ကေုာံ စိုတ်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် အကြာ ဂြန်ပိနဳယျေဝ် (Pineal gland) ရ။&lt;ref&gt;Carlson, N. R. (2013). ''Physiology of Behavior'' (11th ed.). Pearson.&lt;/ref&gt; ကြဴနူဂှ် တၠပညာပညာစိုတ် [[ဝဳလဳယာမ် ဂျိမ်း]] (William James) ချူခၞံပြကိုဟ် &quot;သဇိုင်အဓိက ပညာစိုတ်&quot; (The Principles of Psychology) တုဲ ပညာစိုတ်ဝွံ ဒးလ္ၚတ် နကဵု သဇိုင် ဇဳဝဗေဒရောၚ် သ္ဂးလဝ်ရ။ 

== လဒက်ပ္တန် က္ဍဟ် ကေုာံ သၞောတ်အာရီု ==
သၞောတ်အာရီု (Nervous system) ဂှ် ပါ်လဝ် သၞောတ်အာရီုဗဟဵု (Central nervous system) မပ္တံကဵု က္ဍဟ် ကေုာံ ဇုတ်လတေင်စး ကေုာံ သၞောတ်အာရီုလပါ် (Peripheral nervous system) မဒှ်ရ။ နာဗ်ကြော (Neurons) ဂမၠိုင် ဒှ်ကလာပ်ရုပ် သဇိုင် မပလံင်ဗစိုပ် တင်ဂၞင် နကဵု ဒြဟတ်လလဳ ကေုာံ ဓါတုရ။&lt;ref&gt;Kandel, E. R., Schwartz, J. H., &amp; Jessell, T. M. (2000). ''Principles of Neural Science'' (4th ed.). McGraw-Hill.&lt;/ref&gt; 
&lt;!-- တင်စၟတ် - သွက်ကဆံင် A-class မ္ဂး ပ္ဍဲဒၞာဲဝွံ လိက်ပရေင် လၟိဟ် မွဲလ္ၚီမင် ဒးဗပေင်ချူရောင် --&gt;

== အာရီု ကေုာံ ပွမတီကေတ် ==
အာရီု (Sensation) ဝွံ ဒှ်ပွမဒုင်ကေတ် ပရူပရာ နူပွဳပွူ မပ္တံကဵု မဗဵုညာတ်၊ မမိင်၊ မဒုင်စသိုင်တအ်ရ။ ပွမတီကေတ် (Perception) ဝွံ ဒှ်ပွမကၠိုဟ်ခိုဟ် တင်ဂၞင်ဂှ် ပ္ဍဲက္ဍဟ်ရ။ သၞောတ်အာရီုတအ်ဝွံ ကၠောန်ကမၠောန် ညဳသာတုဲ ပံက်ကဵု အဓိပ္ပါယ် အကာဲအရာမ္ၚးရ။
&lt;!-- တင်စၟတ် - သွက်ကဆံင် A-class မ္ဂး ပ္ဍဲဒၞာဲဝွံ လိက်ပရေင် လၟိဟ် မွဲလ္ၚီမင် ဒးဗပေင်ချူရောင် --&gt;

== ပရေင်ချပ်ပိုန် ကေုာံ သမ္တီ ==
ပရေင်ချပ်ပိုန် (Learning) ကေုာံ သမ္တီ (Memory) တအ်ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု [[ဟဳပိုကမ်ပါသ်]] (Hippocampus) မဒှ် က္ဍဟ်လပါ်အပ္ဍဲရ။ ကလာပ်ရုပ်နာဗ်ကြောတအ် ပြံင်လှာဲအာ အဆက်အစပ်ညးသကအ် (Synaptic plasticity) တုဲ သမ္တီတအ် တန်တဴအာ ပ္ဍဲက္ဍဟ်မာန်ရ။
&lt;!-- တင်စၟတ် - သွက်ကဆံင် A-class မ္ဂး ပ္ဍဲဒၞာဲဝွံ လိက်ပရေင် လၟိဟ် မွဲလ္ၚီမင် ဒးဗပေင်ချူရောင် --&gt;

== အကာဲအရာ စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ဒေါသ ==
အကာဲအရာ စိုတ်ဓါတ် (Emotion) မပ္တံကဵု မမိပ်သၠံင်၊ မဖေက်လကိုတ်၊ မထေဲပၞတ်တအ်ဂှ် ဒှ်ကၠုင် နူကဵု [[အာမေက်ဒါလာ]] (Amygdala) ကေုာံ သၞောတ်လိမ်ဗေတ် (Limbic system) ရ။&lt;ref&gt;Pinel, J. P. J. (2014). ''Biopsychology'' (9th ed.). Pearson.&lt;/ref&gt; ဟိုတ်နူ ဓါတ်ဟဝ်မောန် (Hormones) ပြံင်လှာဲတုဲ အကာဲအရာစိုတ်ဓါတ်မၞိဟ်တအ် ပြံင်လှာဲအာမာန်ရ။

== ပရေင်ချဳဒရာင် ကေုာံ ဂၠံင်တရဴ ==
ပရေင်ချဳဒရာင် (Motor control) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဇုတ်ကေုာံဖျုန်တအ်ဂှ် က္ဍဟ်လပါ်ချဳဒရာင် (Motor cortex) ကေုာံ ဗေသာဲဂါင်ဂလဳယာ (Basal ganglia) တအ် ကၠောန်ကမၠောန်ရ။ ဂၠံင်တရဴအာရီု (Neural pathways) တအ် ပလံင်ဗစိုပ် အမိင် နူက္ဍဟ် ဇရေင် ဖျုန်ဂမၠိုင်ရ။

== သတိ ကေုာံ ပရေင်လှိင် ==
ပရေင်လှိင် (Sleep) ဝွံ နွံပၟိက် ဇၞော်မောဝ် သွက်ခန္ဓကာယ ကေုာံ က္ဍဟ်ရ။ အခိင်လှိင်မ္ဂး က္ဍဟ်ဝွံ ကလေင်ပလေဝ်ပ္တန် သမ္တီတအ်ရ။ သၞောတ်အခိင်ဇဳဝ (Biological rhythms) မပ္တံကဵု ဓါတ်မေလာတဝ်နိန် (Melatonin) ဝွံ ထိင်ဒဝ်ကဵု အခိင်တိက် ကေုာံ အခိင်င္ၚုဟ် သတ်တအ်ရ။

== နဲကဲသုတေသနဂမၠိုင် ==
ပ္ဍဲပညာစိုတ် ဇဳဝဗေဒဝွံ လွပ်စကာ နဲကဲသုတေသန နာနာသာ် မပ္တံကဵု-

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:left; width:100%;&quot;
|+ နဲကဲ သုတေသန က္ဍဟ် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! နဲကဲ (Method)
! ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် (Description)
! အကျိုး (Advantage)
|-
| '''EEG''' (Electroencephalography)
| ပွမၜတ်ကၞာတ် ဒြဟတ်လလဳ မချဳဒရာင်ဒၟံင် ပ္ဍဲက္ဍဟ် နကဵု ဓါတ်သံလိုက်။
| တီကေတ် ပရေင်ချဳဒရာင် နာဗ်ကြော အခိင်တပ်ပ် (Real-time) မာန်။
|-
| '''fMRI''' (Functional MRI)
| ပွမစၟဳစၟတ် ပရေင်ဆီဇွောဝ် ပ္ဍဲက္ဍဟ် အခိင်မၞိဟ်မွဲမွဲ ကၠောန်ကမၠောန်။
| ရံင်ညာတ် ဗီုပြင်က္ဍဟ် ကေုာံ ဒၞာဲမချဳဒရာင် ကၠးဖ္ဍး။
|-
| '''PET scan'''
| ပွမစၟတ်သမ္တီ ဓါတ်ကာဗောန် မစကာ ပ္ဍဲက္ဍဟ် နကဵု ဓါတ်ရေဒဳယောသတ္တိ။
| တီကေတ် ဓါတုဗေဒ မပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲက္ဍဟ် အခိင်စိုတ်ပြံင်လှာဲမာန်။
|}

== ယဲစိုတ် ကေုာံ ပြသၞာနာဗ်ကြော ==
ပြသၞာယဲစိုတ် ဗီုကဵု [[ယဲစိုတ်ကျာ်]] (Schizophrenia) ကေုာံ [[ယဲစိုတ်ဟောံ]] (Depression) တအ်ဝွံ ဒှ်ဟိုတ်နူ ဓါတ်အာရီု (Neurotransmitters) မပ္တံကဵု ဒဝ်ပါမေန် (Dopamine) ကေုာံ သေရဝ်တဝ်နိန် (Serotonin) တအ် ဟွံညဳသၟဟ်ရ။&lt;ref&gt;Kalat, J. W. (2015). ''Biological Psychology'' (12th ed.). Cengage Learning.&lt;/ref&gt; လွဳလွတ် ယဲတအ်ဝွံ နကဵု ဂဥုဲ မပလေဝ်ကဵု ဓါတ်အာရီုတအ်ရ။

== အဆက်အစပ် ကုဘာသာရပ်တၞဟ် ==
ပညာစိုတ် ဇဳဝဗေဒဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဘာသာရပ် [[ဂဥုဲဗေဒ]] (Pharmacology)၊ [[ဗဳဇဗေဒ]] (Genetics) ကေုာံ [[သတ္တဗေဒ]] (Zoology) မဒှ်ရ။ လ္ၚတ်ကေတ် တိရစ္ဆာန်တအ်တုဲ ပတောအ်ၜတ် ကုစရိုတ် ကေုာံ က္ဍဟ်မၞိဟ်တအ် နကဵု နဲကဲသိပ္ပံရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name  = Psychology
| title = ဘာသာရပ် [[ပညာစိုတ်]] (Psychology)
| listclass = hlist
| state = autocollapse

| group1 = သဇိုင်ကဏ္ဍဂမၠိုင်
| list1  =
* [[ပညာစိုတ် ဇဳဝဗေဒ]] (Biological)
* [[ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ်]] (Cognitive)
* [[ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်]] (Developmental)
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်မၞိဟ်]] (Social)
* [[ပညာစိုတ် ကလိန်နေတ်]] (Clinical)

| group2 = ကဏ္ဍဆက်စပ် ကေုာံ သိပ္ပံ
| list2  =
* [[သိပ္ပံအာရီု]] (Neuroscience)
* [[စိုတ်ရောဂါဗေဒ]] (Psychopathology)
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်ပညာ]] (Educational)
* [[မနုဿဗေဒ]] (Anthropology)
}}

[[Category:ပညာစိုတ် ဇဳဝဗေဒ| ]]
[[Category:သိပ္ပံအာရီု]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]</text>
      <sha1>eog31uug05yhironaf5r36jytl76ryf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ် ဇဳဝဗေဒ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12468</id>
    <revision>
      <id>58577</id>
      <timestamp>2026-10-15T05:22:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍသဇိုင် သွက်လိက်ပရေင်ဂမၠိုင် မဆေင်စပ်ကဵု '''ပညာစိုတ် ဇဳဝဗေဒ''' ({{lang-en|Biological psychology}}, Biopsychology ဟွံသေင်မ္ဂး Behavioral neuroscience) ရ။ ဘာသာရပ်ဝွံ လ္ၚတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဆက်အစ...&quot;</comment>
      <origin>58577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2042" sha1="rraq7dg6ehtz988q9ao9im6pbhcrm09" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍသဇိုင် သွက်လိက်ပရေင်ဂမၠိုင် မဆေင်စပ်ကဵု '''ပညာစိုတ် ဇဳဝဗေဒ''' ({{lang-en|Biological psychology}}, Biopsychology ဟွံသေင်မ္ဂး Behavioral neuroscience) ရ။ ဘာသာရပ်ဝွံ လ္ၚတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဆက်အစပ် အကြာ စရိုတ်အကာဲအရာ (Behavior)၊ ပရေင်ချပ်ပိုန် လညာတ်ဉာဏ် (Cognition) ကေုာံ သၞောတ်အာရီု (Nervous system) ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲက္ဍဟ်မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန်တအ် နကဵု သဇိုင် ဇဳဝဗေဒရ။

လိက်ပရေင် ကေုာံ ပရူပရာ အဓိက မပါလုပ် ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံမ္ဂး-
* သိပ္ပံအာရီု ကေုာံ ပညာစိုတ် ပရေင်ကမၠောန် (Neuroscience and Physiological psychology)
* လဒက်ပ္တန် က္ဍဟ် ကေုာံ ကလာပ်ရုပ်နာဗ်ကြော (Brain anatomy and neurons)
* ဓါတ်အာရီု ကေုာံ ဟဝ်မောန်ဂမၠိုင် (Neurotransmitters and hormones)
* အာရီု ကေုာံ ပွမတီကေတ် (Sensation and perception)
* ပရေင်လှိင် ကေုာံ သၞောတ်အခိင်ဇဳဝ (Sleep and biological rhythms)
* ဗဳဇဗေဒ မဆေင်ကဵု စရိုတ်အကာဲအရာ (Behavioral genetics)
* ယဲစိုတ် ကေုာံ ပြသၞာနာဗ်ကြော (Psychopathology and neurological disorders)
တအ် ဒှ်ရ။

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် ဇဳဝဗေဒ}}
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:ဇဳဝဗေဒ]]
[[Category:သိပ္ပံအာရီု]]</text>
      <sha1>rraq7dg6ehtz988q9ao9im6pbhcrm09</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပညာစိုတ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရာမဟွံဓမ္မတာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12469</id>
    <revision>
      <id>58578</id>
      <timestamp>2026-10-15T05:24:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox discipline | name = ပညာစိုတ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရာမဟွံဓမ္မတာ (Abnormal Psychology) | image = [[File:Edvard Munch, 1893, The Scream, oil, tempera and pastel on cardboard, 91 x 73 cm, National Gallery of Norway.jpg|250px]] | caption = ရုပ်ပါ် &quot;The Scream&quot; (၁၈၉၃) မဒှ်ရုပ် မထ္ၜးကဵု ပရေင်...&quot;</comment>
      <origin>58578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12301" sha1="m7uchhp2h5008510wduoh1sgnsme8ha" xml:space="preserve">{{Infobox discipline
| name = ပညာစိုတ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရာမဟွံဓမ္မတာ (Abnormal Psychology)
| image = [[File:Edvard Munch, 1893, The Scream, oil, tempera and pastel on cardboard, 91 x 73 cm, National Gallery of Norway.jpg|250px]]
| caption = ရုပ်ပါ် &quot;The Scream&quot; (၁၈၉၃) မဒှ်ရုပ် မထ္ၜးကဵု ပရေင်စိုတ်ဓါတ် မဂၠိုင်ကဵုအလုံ ကေုာံ ပရေင်ဟွံစှ်ေဗီုပြင် ပ္ဍဲစိုတ်မၞိဟ်။
| field_of_study = [[ပညာစိုတ်]] (Psychology)
| sub_disciplines = လွဳလွတ်ယဲစိုတ်, ပညာစိုတ် ကလိန်နေတ်
| major_topics = ယဲစိုတ်, ပရေင်စရိုတ် ဟွံဓမ္မတာ, ပရေင်ချပ်ပိုန် ဟွံဓမ္မတာ
| key_people = [[Sigmund Freud]], [[Carl Jung]], [[Aaron T. Beck]], [[Emil Kraepelin]]
}}

'''ပညာစိုတ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရာမဟွံဓမ္မတာ''' ({{lang-en|Abnormal Psychology}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍလ္ၚတ် ပ္ဍဲဘာသာရပ် [[ပညာစိုတ်]] မလ္ၚတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူစရိုတ်မၞိဟ်၊ ပရေင်ချပ်ပိုန်၊ ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် မဟွံဓမ္မတာ တအ်ရ။ ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်သဇိုင်အဓိက သွက်ဂွံကၠိုဟ်ခိုဟ် ကေုာံ လွဳလွတ် ယဲစိုတ်နာနာသာ် မပ္တံကဵု ယဲစိုတ်ဓါတ်စှ်ေ (Depression)၊ ယဲစိုတ်ဂၠိင် (Anxiety) ကေုာံ ယဲစိုတ်ကယျာ် (Schizophrenia) တအ်ရ။&lt;ref&gt;Comer, R. J. (2015). ''Abnormal Psychology'' (9th ed.). Worth Publishers.&lt;/ref&gt;

== ဝင် ကေုာံ အပြံင်အလှာဲ ==
ပ္ဍဲအခိင်ခေတ်တြေံတေံ၊ အရာမဟွံဓမ္မတာ ပ္ဍဲစိုတ်မၞိဟ်ဂှ် ညးတအ် ပတှ်ေလဝ် ဒှ်ဟိုတ်နူ ကလော်ပရိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြဟတ်မလောန်ၜက်နူသဘာဝတအ် ဍိုက်စောဲလဝ်ရ။ စိုပ်ခေတ်လဒေါဝ်ဂှ် စတိုန်ကၠုင် လညာတ်မ္ဂး ယဲစိုတ်ဂှ် ဒှ်ယဲမဆေင်ကဵု ခန္ဓကာယ ကေုာံ က္ဍဟ်ရ။ သၟာပညာစိုတ်တြေံ ဗီုကဵု Hippocrates တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် ဒဒှ်ရ ယဲစိုတ်ဂှ် ကတဵုဒှ်နူ ဓါတ်ပ္ဍဲခန္ဓကာယ ဟွံသၟဟ်ညဳရေင်သကအ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်တၟိဝွံ လညာတ် သိပ္ပံ ကေုာံ ပညာစိုတ် မပ္တံကဵု လညာတ်စိုတ်-ခန္ဓ (Biopsychosocial model) တအ် ပြာကတ်ကၠုင်ရ။&lt;ref&gt;Kring, A. M., Johnson, S. L., Davison, G. C., &amp; Neale, J. M. (2014). ''Abnormal Psychology'' (12th ed.). John Wiley &amp; Sons.&lt;/ref&gt;

== ပွံက်အဓိပ္ပါယ် အရာမဟွံဓမ္မတာ ==
သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ &quot;အရာမဟွံဓမ္မတာ&quot; (Abnormality) ဂှ် သၟာပညာစိုတ်တအ် စကာလဝ် သဇိုင်အဓိက ၄ တင် (The 4 Ds) ရ-
# '''Deviance (မတၞဟ်ခြာ):''' အကာဲအရာ မတၞဟ်ခြာ ပါ်အာ နူအခိုက်အလိုက် ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်။
# '''Distress (မဒုင်စသိုင်ဝေဒနာ):''' ပရေင်စိုတ် မကတဵုဗဒှ်ကဵု ဒဒိုက်စိုတ်၊ ဟွံသိုက်သၠိင် ကုပူဂိုလ်ဂှ် ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ်ပွဳပွူ။
# '''Dysfunction (မကမၠောန်လီုလာ်):''' မဟွံမာန် ကၠောန်ကမၠောန် လေပ်လွဳလွတ်ဘဝ လၟေင်တ္ၚဲ။
# '''Danger (မအန္တရာယ်):''' အကာဲအရာ မကတဵုဗဒှ် အန္တရာယ် ကုဇကု ကေုာံ ညးတၞဟ်။&lt;ref&gt;Barlow, D. H., &amp; Durand, V. M. (2015). ''Abnormal Psychology: An Integrative Approach'' (7th ed.). Cengage Learning.&lt;/ref&gt;

== သဇိုင်လညာတ်ဂမၠိုင် ==
ပ္ဍဲပညာစိုတ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရာမဟွံဓမ္မတာဝွံ နွံကဵု သဇိုင်လညာတ် (Theoretical Perspectives) နာနာသာ်-
* '''လညာတ် ဇဳဝဗေဒ (Biological Perspective):''' ယဲစိုတ်ဂှ် ကတဵုဒှ်နူ က္ဍဟ်၊ ဂျေန် (Genes) ကေုာံ ဓါတ်ပ္ဍဲက္ဍဟ် (Neurotransmitters)။
* '''လညာတ် စရိုတ်အကာဲအရာ (Behavioral Perspective):''' စရိုတ်မဟွံဓမ္မတာဂှ် ဒှ်အရာမကတ်လ္ၚတ်ကေတ်လဝ် နူပွဳပွူ။
* '''လညာတ် လညာတ်ဉာဏ် (Cognitive Perspective):''' လညာတ်ချပ်ပိုန် မဗၠေတ်ယောင်ယာဂှ် ဗဒှ်ကဵု ယဲစိုတ်။
* '''လညာတ် စိုတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Psychodynamic Perspective):''' ပရေင်ချပ်ပိုန် ပ္ဍဲစိုတ်မဟွံတီတအ် (Unconscious mind) ဒှ်ဟိုတ် ယဲစိုတ်။

== ဗီုပြင်မပါ်ကဆံင် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီယဲ ==
သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီယဲစိုတ်ဂှ် ဂၠးတိသုင်စောဲလဝ် ပြကိုဟ်အဓိက ၂ သာ်-
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပြကိုဟ် စၟတ်သမ္တီ ယဲစိုတ် အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ယၟုပြကိုဟ် !! ပတိတ်နူ !! တင်ရန်တၟအ်
|-
| '''[[DSM-5]]''' (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) || ဂကောံ ပညာယဲစိုတ် အမေရိကာန် (APA) || သွက်ဂွံပါ်ကဆံင် ကေုာံ လွဳလွတ် ယဲစိုတ် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲအမေရိကာန်။
|-
| '''[[ICD-11]]''' (International Classification of Diseases) || ဂကောံ ထတ်ယုက် ဂၠးကပ် (WHO) || သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ ယဲအလုံဖအိုတ် (ပံင်စုတ် ယဲစိုတ်) ပ္ဍဲဂၠးတိ။
|}

== ယဲစိုတ်မကတဵုဒှ်စဂၠိုင်ဂမၠိုင် ==
ယဲစိုတ် အဓိက မၞိဟ်တအ် မလေပ်ကတဵုဒှ်စ နွံနာနာသာ်ရ-
* '''ယဲစိုတ်ဂၠိင် (Anxiety Disorders):''' မပ္တံကဵု ယဲဖေက်လောန် (Phobias)၊ ယဲစိုတ်ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ် (Panic disorder)။
* '''ယဲစိုတ်ဓါတ်စှ်ေ/သၠုင် (Mood Disorders):''' မပ္တံကဵု ယဲစိုတ်ဓါတ်စှ်ေလောန် (Major Depressive Disorder) ကေုာံ ယဲစိုတ်ဓါတ်စှ်ေသၠုင် (Bipolar Disorder)။
* '''ယဲစိုတ်ကယျာ် (Schizophrenia):''' ဒှ်ယဲစိုတ် မဟွံတီ အရာဇေတ်တ်၊ ဂွံမိင်ညာတ် အရာမဟွံမွဲ (Hallucinations) ကေုာံ ပတှ်ေဗၠေတ် (Delusions)။&lt;ref&gt;American Psychiatric Association. (2013). ''Diagnostic and statistical manual of mental disorders'' (5th ed.).&lt;/ref&gt;

== ဟိုတ်မကတဵုဒှ်ဂမၠိုင် ==
ဟိုတ်မကတဵုဗဒှ် ယဲစိုတ်ဂှ် ပါ်လဝ် ပိလပါ် အဓိကရ-
# '''ဟိုတ် ဇဳဝ (Biological factors):''' အခိုက်အာဲကၟာဲ ဂျေန်၊ က္ဍဟ် မဟွံဓမ္မတာ။
# '''ဟိုတ် စိုတ် (Psychological factors):''' ဒဒိုက်စိုတ်၊ လညာတ်ချပ်ပိုန် မဗၠေတ်ယောင်ယာ။
# '''ဟိုတ် ပရေင်မၞိဟ် (Social factors):''' ဒြဟတ်ဖ္ဍိုတ် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဟွံခိုဟ်၊ ကေုာံ ဒဒိုက်ဘဝဂမၠိုင်။

== နဲကဲလွဳလွတ်ဂမၠိုင် ==
နဲကဲ လွဳလွတ် ယဲစိုတ်တအ်ဂှ် နွံနာနာသာ်ရ-
* '''လွဳလွတ်နကဵု ဂဥုဲ (Pharmacotherapy):''' လွဳလွတ် နကဵုဂဥုဲပလေဝ်ဓါတ်က္ဍဟ် မပ္တံကဵု Antidepressants, Antipsychotics တအ်။
* '''လွဳလွတ်နကဵု ပညာစိုတ် (Psychotherapy):''' မပ္တံကဵု နဲကဲ လွဳလွတ် လညာတ်-စရိုတ် (Cognitive Behavioral Therapy - CBT) ကေုာံ နဲကဲ ပလေဝ်စိုတ် (Psychoanalysis)။

== ပရေင်ဆဵုဂဗ ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ် ==
ယဲစိုတ်ဂှ် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် လညာတ်ဟွံခိုဟ် (Stigma) နွံဒၟံင်ဏီရ။ ဟိုတ်နူလညာတ်ဟွံခိုဟ်တုဲ မၞိဟ်ယဲတအ် ဟွံဂံင်အာထ္ၜးယဲ၊ ဟွံဂံင်လွဳလွတ်တုဲ ဒဒိုက်ယဲ ဇၞော်တိုန်ရ။ ဂကောံထတ်ယုက်ဂၠးကပ်တအ် ပတိတ်ဒၟံင် ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ပသောင်ကဵု လညာတ်ဗၠေတ် ပ္ဍဲပရေင်မၞိဟ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;World Health Organization. (2022). ''World mental health report: Transforming mental health for all''.&lt;/ref&gt;

== နိဂီု ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ်အနာဂတ် ==
ပညာစိုတ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရာမဟွံဓမ္မတာ ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် လၟိုန်အခိင်ရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး နဲကဲစမ်ၜတ် က္ဍဟ် (Neuroimaging) ကေုာံ နဲကဲ ဂျေန် (Genetics) တအ်ဂှ် ရီုဗင်ကဵု သွက်ဂွံလွဳလွတ် ယဲစိုတ် ဂွံခိုဟ်တိုန်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name  = ပညာစိုတ်
| title = [[ပညာစိုတ်]]
| state = uncollapsed
| list1 = [[ပညာစိုတ် ကလိန်နေတ်]] • [[ပညာစိုတ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရာမဟွံဓမ္မတာ]] • [[ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်]] • [[ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ်]] • [[ပညာစိုတ် ပရေင်မၞိဟ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရာမဟွံဓမ္မတာ}}
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:ယဲစိုတ်ဂမၠိုင်]]
[[Category:သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>m7uchhp2h5008510wduoh1sgnsme8ha</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12470</id>
    <revision>
      <id>58579</id>
      <timestamp>2026-10-15T05:27:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox scientific discipline | name = ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု &lt;br&gt; (Neuropsychology) | image = [[File:Human brain sagittal view.svg|250px|Sagittal view of the human brain]] | caption = ဗီုရုပ် က္ဍဟ်မၞိဟ် မဒှ်အဓိက ပ္ဍဲပွမလ္ၚတ် ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု | era = အေဒဳ ၁...&quot;</comment>
      <origin>58579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21652" sha1="eckubo0817ufjk46zvxuwae2awaj4x3" xml:space="preserve">{{Infobox scientific discipline
| name = ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု &lt;br&gt; (Neuropsychology)
| image = [[File:Human brain sagittal view.svg|250px|Sagittal view of the human brain]]
| caption = ဗီုရုပ် က္ဍဟ်မၞိဟ် မဒှ်အဓိက ပ္ဍဲပွမလ္ၚတ် ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု
| era = အေဒဳ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ - လၟုဟ်
| branches = [[ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု ကလိန်နေတ်]], [[ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု လညာတ်ဉာဏ်]]
| related = [[ပညာစိုတ်]], [[သိပ္ပံ သၞောတ်အာရီု]] (Neuroscience), [[စိတ္တဗေဒ]], [[က္ဍဟ်]]
| scientists = [[Paul Broca]], [[Carl Wernicke]], [[Alexander Luria]]
}}

'''ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု''' ({{lang-en|Neuropsychology}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍဘာသာရပ်သိပ္ပံ မလ္ၚတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူအဆက်အစပ် အကြာ လဒက်ပ္တန်က္ဍဟ် (Brain structure)၊ ကမၠောန်သၞောတ်အာရီု (Nervous system functions) ကေုာံ စရိုတ်အကာဲအရာ (Behavior) ကေုာံ လညာတ်ဉာဏ် (Cognitive functions) ပ္ဍဲမၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kolb |first=B. |last2=Whishaw |first2=I. Q. |year=2015 |title=Fundamentals of Human Neuropsychology |edition=7th |publisher=Worth Publishers |location=New York}}&lt;/ref&gt; ဘာသာရပ်ဝွံ ဒှ်ပွမပံင်သၟဟ် အကြာ [[ပညာစိုတ်]] (Psychology) ကေုာံ [[သိပ္ပံ သၞောတ်အာရီု]] (Neuroscience) တုဲ၊ ရန်တၟအ်အဓိကဂှ် သွက်ဂွံကၠိုဟ်ခိုဟ် ဗီုလဵု အကာဲအရာက္ဍဟ် မစဳစောတ် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ချပ်ပိုန်၊ ပရေင်စိုတ်ဓါတ်၊ ကေုာံ ကမၠောန်နာနာသာ်ရ။

ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီုဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍဇၞော်ၜါ မတွဟ်ဂး '''ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု ကလိန်နေတ်''' (Clinical Neuropsychology) မလ္ၚတ် ပရူယဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်အလီုအလာ် ပ္ဍဲက္ဍဟ်တုဲ ဗီုလဵု ကလေင်လွဳလွတ်၊ ကေုာံ '''ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု လညာတ်ဉာဏ်''' (Cognitive Neuropsychology) မလ္ၚတ် ပရူသၞောတ်ကမၠောန် က္ဍဟ် မဆေင်ကဵု ပရေင်သမ္တီ ကေုာံ လညာတ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Darby |first=D. |last2=Walsh |first2=K. W. |year=2005 |title=Walsh's Neuropsychology: A Clinical Approach |journal=Elsevier Churchill Livingstone |volume=5 |pages=12-15}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ ဝင် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီုဝွံ နကဵု ဘာသာရပ်တၞဟ်ခြာမွဲဂှ် စတိုန်မံက်ကၠုင် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် အေဒဳ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ကီုလေဝ်၊ သဇိုင်လညာတ်ဍေဟ်ဂှ် နွံကၠုင် နူခေတ် အဳဂျေပ်တြေံ ကေုာံ ဂရိတ်တြေံ (Ancient Greece) တေံရ။ အ္စာသဝ်ဂရိတ် [[Hippocrates]] ဟီုတွဟ်လဝ် ဒဒှ်ရ က္ဍဟ်ဂှ် ဒှ်ဒတန် အဓိက သွက်လညာတ်ဉာဏ် ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ်ရ။ 

ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် အ္စာသိပ္ပံ ပြင်သေတ် [[Paul Broca]] လ္ၚတ်ဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်လီုလာ် ပ္ဍဲ ဒေသလပါ်ပါဲ က္ဍဟ် (Broca's area) ဂှ် ပကဵု ညံင်ဂွံ ဟီုအရေဝ်ဝါတ်ဂါတ် (Aphasia) ရ။ လညာတ်ဏအ် ဒှ်သဇိုင်ခိုင်ကၠိုက် သွက်ဂွံကၠိုဟ် ဒဒှ်ရ ကမၠောန်က္ဍဟ်တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ဒေသညး ကဵု ညးရ (Localization of function)။ ကြဴနူဂှ် [[Carl Wernicke]] လ္ၚတ်ဆဵုကေတ် ဒေသက္ဍဟ် မဆေင်ကဵု ပွမကၠိုဟ်အရေဝ်မၞိဟ် (Wernicke's area) တုဲ ဘာသာရပ်ဝွံ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဗွဲမလောန်ရ။ 

ပ္ဍဲခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ် [[Alexander Luria]] မဒှ် အ္စာပညာစိုတ် ရုရှာ ဝွံ ချူခၞံပြကိုဟ် မဆေင်ကဵု လဒက်ပ္တန် က္ဍဟ် ကေုာံ ကမၠောန်လညာတ်ဉာဏ်တုဲ ညးဂှ် ဒှ် &quot;မအံက် ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု ခေတ်တၟိ&quot; (Father of modern neuropsychology) မွဲတၠရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Luria |first=A. R. |year=1973 |title=The Working Brain: An Introduction to Neuropsychology |publisher=Basic Books |location=New York}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ကမၠောန် သၞောတ်အာရီု (Neuroanatomy and Function) ==
သွက်ဂွံကၠိုဟ် ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီုဂှ် သ္ဒးကၠိုဟ်လဝ် လဒက်ပ္တန် က္ဍဟ် (Brain anatomy) ကိုပ်ကၠာရ။ က္ဍဟ်မၞိဟ်ဝွံ ပါ်လဝ် ဒေသဇၞော် ပန် ကဏ္ဍ (Lobes) တုဲ ဍေဟ်တအ် ရေင်တၠုင်ကမၠောန် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ-
* '''ဒေသက္ဍဟ်ဂတ (Frontal Lobe):''' ထိင်ဒဝ် ပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်၊ ပရေင်ချပ်ပိုန်သၠုင်၊ ကမၠောန်ချဳဒရာင် ကေုာံ စရိုတ်လက္ချဏ်။
* '''ဒေသက္ဍဟ်လဒေါဝ် (Parietal Lobe):''' စဳစောတ် တင်ဂၞင်အာရီု မပ္တံကဵု စမၠောအ်စိုတ် (Touch)၊ ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ လညာတ်ဒၞာဲဒတန် (Spatial awareness)။
* '''ဒေသက္ဍဟ်ကတောဝ် (Temporal Lobe):''' ဆေင်စပ် ကုပွမမိင်အာရီု (Hearing)၊ ပရေင်သမ္တီ (Memory) ကေုာံ ကၠိုဟ်ခိုဟ် အရေဝ်ဘာသာ။
* '''ဒေသက္ဍဟ်လက္ကရဴ (Occipital Lobe):''' အဓိက စဳစောတ် တင်ဂၞင်လညာတ်မတ် (Visual processing)။

ပါဲနူဏအ် သၞောတ် လင်ဗေတ် (Limbic system) မပ္တံကဵု [[Hippocampus]] ကေုာံ [[Amygdala]] တအ်ဂှ် ကောပ်ကာဲ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် (Emotions) ကေုာံ သမ္တီ အခိင်ဂၠိင် (Long-term memory) ရ။

== ၃။ နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Methodology and Assessment) ==
အ္စာပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီုတအ်ဝွံ စကာနဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နာနာသာ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲသွဟ် ပရေင်ယဲ ဟွံသေင်မ္ဂး သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ်ဉာဏ်ရ။ 
နဲကဲတအ်ဂှ် ပါ်လဝ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ-
# '''စမ်ၜတ် ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု (Neuropsychological Testing):''' နဲကဲမစမ်ၜတ် ဉာဏ်၊ သမ္တီ၊ အစောံစရာဲ ဟီုအရေဝ်၊ ကေုာံ အစောံစရာဲ ချပ်ပိုန်။ (ဥပမာ - Wechsler Adult Intelligence Scale, Boston Naming Test).
# '''နဲကဲ ရုပ်သေက် (Neuroimaging):''' သွက်ဂွံညာတ်ကေတ် ဗီုရုပ်လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ကမၠောန်က္ဍဟ်-
#* [[MRI]] (Magnetic Resonance Imaging): ညာတ်လဒက်ပ္တန် က္ဍဟ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး။
#* [[fMRI]] (Functional MRI): လ္ၚတ် ဗီုဆီဇွောဝ် ပ္ဍဲက္ဍဟ် အခိင်မၞိဟ်တအ် ကၠောန်ကမၠောန်မွဲမွဲ။
#* [[PET scan]] (Positron Emission Tomography): လ္ၚတ် ကမၠောန်ဓါတု ပ္ဍဲက္ဍဟ်။
# '''စမ်ၜတ် ကမၠောန်လလဳ (Electrophysiology):''' ဥပမာ [[EEG]] (Electroencephalography) မလ္ၚတ် ဓါတ်လလဳ က္ဍဟ် သွက်ဂွံတီ အကာဲအရာယဲ ဗီုကဵု ယဲမုဟ် (Epilepsy)။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lezak |first=M. D. |last2=Howieson |first2=D. B. |last3=Bigler |first3=E. D. |year=2012 |title=Neuropsychological Assessment |edition=5th |publisher=Oxford University Press |location=New York}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ လပါ်တၞဟ်ဟ် ပ္ဍဲ ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု (Sub-disciplines) ==
ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီုဝွံ လှဲလးလောန်တုဲ ပါ်လဝ် ကဏ္ဍလပါ်နာနာသာ် မပ္တံကဵု-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗီုပြင် လပါ်တၞဟ်ဟ် ပ္ဍဲ ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု
|-
! လပါ် (Sub-discipline) !! အဓိက လ္ၚတ် (Primary Focus) !! ဗွိုင် မစကာ (Application)
|-
| '''ကလိန်နေတ်''' (Clinical Neuropsychology) || လ္ၚတ် ကေုာံ လွဳလွတ် ညးမနွံယဲ က္ဍဟ်လီုလာ် || ရုင်ဂဥုဲ ကေုာံ ကလိန်နေတ်
|-
| '''လညာတ်ဉာဏ်''' (Cognitive Neuropsychology) || လ္ၚတ် သၞောတ်ကမၠောန် စိုတ် ကေုာံ က္ဍဟ် || ဌာန်သုတေသန ကေုာံ တက္ကသိုလ်
|-
| '''စမ်ၜတ်/သိပ္ပံ''' (Experimental Neuropsychology) || စမ်ၜတ် လ္ၚတ် က္ဍဟ် တိရစ္ဆာန် ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် ဟွံမွဲကဵုယဲ || စမ်ၜတ် ပ္ဍဲ လာပ် (Lab) သုတေသန
|-
| '''ကောန်ၚာ်''' (Pediatric Neuropsychology) || လ္ၚတ် ဇၞော်မောဝ် က္ဍဟ် ကေုာံ ပြသၞာ ပ္ဍဲ ကောန်ၚာ် || ဘာ ကေုာံ ရုင်ဂဥုဲကောန်ၚာ်
|}

== ၅။ ယဲ ကေုာံ ပြသၞာ သၞောတ်အာရီု (Disorders and Lesions) ==
ပ္ဍဲဘာသာရပ်ဝွံ ယဲ ကေုာံ အကာဲအရာ က္ဍဟ်လီုလာ်တအ်ဂှ် ဒှ်အရာအဓိက သွက်ဂွံလ္ၚတ်ရ။ ပြသၞာ မလေပ်ကတဵုဒှ်စဂၠိုင်တအ်ဂှ်-
* '''ယဲ ဝိုတ်သမ္တီ (Alzheimer's Disease &amp; Dementia):''' သဲလ်က္ဍဟ် လီုလာ်တုဲ ပရေင်သမ္တီ ကေုာံ ပရေင်ချပ်ပိုန် ဍိုန်လျစှေ်အာ လၟိုန်။
* '''က္ဍဟ်ဇီုကပိုက် (Traumatic Brain Injury - TBI):''' က္ဍဟ်ဒးဒုင်ဘဲ ဟိုတ်နူ ရထာဇီု ဟွံသေင်မ္ဂး ဒတုံစှေ်။ ဍေဟ်ပကဵု ညံင်စရိုတ် ကေုာံ ဉာဏ် ဂွံပြံင်လှာဲ။
* '''ဆီက္ဍဟ်ကၟိုဟ်/က္ဍဟ်ဆီဒိုဟ် (Stroke):''' ဆီ ဟွံစိုပ်က္ဍဟ်တုဲ ဒေသက္ဍဟ် လီုလာ်အာ။ မလေပ်ပကဵု ညံင်ဂွံ ဟီုအရေဝ်ဟွံကၠး ဟွံသေင်မ္ဂး လေင်အာ လပါ်ကာယ။
* '''ယဲ ပါကိန်သေန် (Parkinson's Disease):''' ယဲမဆေင်ကဵု ဒေသက္ဍဟ် မပ္တိတ်ဓါတ် ဒိုဝ်ပါမေန် (Dopamine) လီုလာ်တုဲ ချဳဒရာင် ကာယဇတဝ်။

== ၆။ ကမၠောန်လွဳလွတ် ကေုာံ ကလေင်ဒက်ပ္တန် (Rehabilitation and Treatment) ==
ကြဴနူ မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တီအကာဲအရာယဲတုဲ အ္စာပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီုတအ် ဖန်ဇန် ကမၠောန် ကလေင်ဒက်ပ္တန်ဉာဏ် (Cognitive Rehabilitation) ရ။
* '''ကလေင်ဗ္တောန် (Retraining):''' သွက်မၞိဟ် သမ္တီလီုအာတအ် ဂွံကလေင်ကတ်လ္ၚတ် နဲကဲသမ္တီတၟိ။
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ စရိုတ် (Behavioral Modification):''' ဖန်ဇန် ညံင်စရိုတ်မၞိဟ်ယဲ ဂွံကိတ်ညဳ ကုပွဳပွူ မွဲဝါပၠန်။
* '''စကာ အရေဝ်အထံက်အပင် (Compensatory strategies):''' သွက်ညးမဟီုအရေဝ် ဟွံဂွံတအ် စကာ ရုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး စက်ကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံဆက်စၠောအ်။

က္ဍဟ်မၞိဟ်ဝွံ နွံကဵု အစောံစရာဲ ''Neuroplasticity'' (အစောံ မပြံင်လှာဲ ဒက်ပ္တန်တၟိ) တုဲ ကလေင်လွဳလွတ်မ္ဂး ကလာပ်ရုပ်က္ဍဟ်တၟိတအ် ဆက်စပ်ကၠုင်ပၠန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Mateer |first=C. A. |year=1999 |title=Executive function and cognitive rehabilitation |journal=Brain and Cognition |volume=41 |issue=1 |pages=150-176}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ဆက်စပ် ကုဘာသာရပ်တၞဟ် (Interdisciplinary Approaches) ==
ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီုဝွံ ကၠောန်ကမၠောန် ပံင်သၟဟ် ကုဘာသာရပ်တၞဟ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* [[စိတ္တဗေဒ]] (Psychiatry) ဝွံ လွဳလွတ် ယဲစိုတ် နကဵုဂဥုဲတုဲ၊ ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီုဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဟိုတ်ဍေဟ် နူလဒက်ပ္တန်က္ဍဟ်ရ။
* [[ဘာသာဗေဒ]] (Linguistics) ဂှ် ပံင်သၟဟ်တုဲ လ္ၚတ် ပရူ Neurolinguistics မဒှ်ပွမလ္ၚတ် ဗီုက္ဍဟ် ဖန်ဗဒှ် အရေဝ်ဘာသာ။
* [[ကောန်ပျူတာ သိပ္ပံ]] (Computer Science) ဂှ် ပံင်သၟဟ်တုဲ ဇၞော်မောဝ် ကမၠောန် Artificial Neural Networks (ANNs) မဒှ်သၞောတ် AI မချပ်ဗီုက္ဍဟ်မၞိဟ်။

== ၈။ ကိစ္စ ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု ပ္ဍဲခေတ်တၟိ (Modern Applications and Technology) ==
ပ္ဍဲခေတ် လၟုဟ်ဝွံ နဲကဲ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital technology) တအ် လုပ်ပါကၠုင် ပ္ဍဲ ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ 
* '''Virtual Reality (VR):''' စကာ သၞောတ် VR တုဲ စမ်ၜတ် လညာတ်ဉာဏ် ကေုာံ စရိုတ် မၞိဟ် ပ္ဍဲအကာဲအရာ မတုပ်ကဵု မ္ၚး။ ဍေဟ်ရီုဗင် ပ္ဍဲကမၠောန် ကလေင်လွဳလွတ် ဗွဲမဇၞော်ရ။
* '''Tele-neuropsychology:''' ဟိုတ်နူ ယဲကဝ်ဝေဒ်-၁၉ တုဲ အ္စာတအ် စမ်ၜတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ယဲက္ဍဟ် နကဵု သၞောတ်အန်လာင် (Online) မွဲကဆံင်။
* '''Brain-Computer Interfaces (BCI):''' ပရေင်ဆက်စၠောအ် အကြာ က္ဍဟ် ကေုာံ စက်။ မၞိဟ် မချဳကာယဟွံဂွံတအ် စကာ အသိင်ချပ်က္ဍဟ်တုဲ ပံက်စက်ကောန်ပျူတာ ဟွံသေင်မ္ဂး ထိင်ဒဝ် ကောန်စက် (Robot) ဂွံကၠုင်ရ။

== ၉။ ပရေင်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ ပြသၞာ (Ethics and Challenges) ==
ပွမလ္ၚတ် က္ဍဟ် ကေုာံ စိုတ်မၞိဟ်ဝွံ ဒးဆောမ်မုက် ကုပြသၞာ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Ethical issues) နာနာသာ်ရ-
* '''ပရေင်ပၞုက်ဓလုက် (Privacy):''' လိက်စမ်ၜတ် က္ဍဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်တင်ဂၞင် ပူဂိုလ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်တုဲ သ္ဒးမင်မွဲလဝ် ဗွဲမခိုင်ကၠိုက်ရ။
* '''ပွမစကာ နဲကဲစမ်ၜတ်:''' စမ်ၜတ် ပ္ဍဲ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ မၞိဟ်တအ်ဂှ် သ္ဒးဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ်သုတေသန ဗွဲမတေင်ကြပ်။
* '''ပွမဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဂဗုတ်သၞောဝ် (Forensic Neuropsychology):''' ပ္ဍဲရုင်သၞောဝ်ဂှ် အ္စာသၞောတ်အာရီုတအ် ဒးကဵု သက်သဳ ဒဒှ်ရ ညးမရာဇာဝတ်တအ်ဂှ် နွံကဵု ပြသၞာက္ဍဟ် ဟွံမွဲဟာ မဒှ်အရာ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် အောန်ကၠုင်ရ။

== ၁၀။ နိဂီု (Conclusion) ==
ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု ဝွံ ဒှ်တိုင်ခဳ သွက်ဂွံဆက်စၠောအ် အကြာ သိပ္ပံက္ဍဟ် မဒှ်ရုပ်သာ် ကေုာံ စိုတ်စရိုတ် မဒှ်နာမ်သာ်ရ။ လ္ၚတ်ဘာသာရပ်ဝွံမ္ဂး ပိုဲတအ် ကၠိုဟ်ကၠုင် ဗီုလဵု မၞိဟ်တအ် ချပ်၊ မိင်၊ သမ္တီ ကေုာံ ဒုင်စသိုင်တအ်ရ။ တ္ၚဲဏအ် ဘာသာရပ်ဝွံ ဟွံသေင်ဆ လွဳလွတ်ယဲသၟး၊ ဍေဟ် ပါလုပ် ပ္ဍဲပရေင်ပညာ၊ ပရေင်စက် AI၊ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ကဆံင်ဘဝ မၞိဟ်တအ် အလုံမွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Banich |first=M. T. |last2=Compton |first2=R. J. |year=2018 |title=Cognitive Neuroscience |edition=4th |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = Psychology
|title = [[ပညာစိုတ်]] (Psychology)
|state = uncollapsed
|listclass = hlist
|group1 = ကဏ္ဍ အဓိက
|list1 =
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်မၞိဟ်]]
* [[ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ်]]
* [[ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု]]
* [[ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်]]
* [[ပညာစိုတ် ယဲ]]
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်ပညာ]]

|group2 = သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ နဲကဲ
|list2 =
* [[စမ်ၜတ် ပညာစိုတ်]]
* [[သုတေသန ပညာစိုတ်]]
* [[ပညာစိုတ် စမ်ၜတ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု}}
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:သိပ္ပံ သၞောတ်အာရီု]]
[[Category:သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>eckubo0817ufjk46zvxuwae2awaj4x3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>58580</id>
      <parentid>58579</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T05:27:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>58580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21724" sha1="cingb8mp2m8kaj541z4vh8fkqhwdh4i" xml:space="preserve">{{Infobox scientific discipline
| name = ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု &lt;br&gt; (Neuropsychology)
| image = [[File:Human brain sagittal view.svg|250px|Sagittal view of the human brain]]
| caption = ဗီုရုပ် က္ဍဟ်မၞိဟ် မဒှ်အဓိက ပ္ဍဲပွမလ္ၚတ် ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု
| era = အေဒဳ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ - လၟုဟ်
| branches = [[ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု ကလိန်နေတ်]], [[ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု လညာတ်ဉာဏ်]]
| related = [[ပညာစိုတ်]], [[သိပ္ပံ သၞောတ်အာရီု]] (Neuroscience), [[စိတ္တဗေဒ]], [[က္ဍဟ်]]
| scientists = [[Paul Broca]], [[Carl Wernicke]], [[Alexander Luria]]
}}

'''ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု''' ({{lang-en|Neuropsychology}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍဘာသာရပ်သိပ္ပံ မလ္ၚတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူအဆက်အစပ် အကြာ လဒက်ပ္တန်က္ဍဟ် (Brain structure)၊ ကမၠောန်သၞောတ်အာရီု (Nervous system functions) ကေုာံ စရိုတ်အကာဲအရာ (Behavior) ကေုာံ လညာတ်ဉာဏ် (Cognitive functions) ပ္ဍဲမၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kolb |first=B. |last2=Whishaw |first2=I. Q. |year=2015 |title=Fundamentals of Human Neuropsychology |edition=7th |publisher=Worth Publishers |location=New York}}&lt;/ref&gt; ဘာသာရပ်ဝွံ ဒှ်ပွမပံင်သၟဟ် အကြာ [[ပညာစိုတ်]] (Psychology) ကေုာံ [[သိပ္ပံ သၞောတ်အာရီု]] (Neuroscience) တုဲ၊ ရန်တၟအ်အဓိကဂှ် သွက်ဂွံကၠိုဟ်ခိုဟ် ဗီုလဵု အကာဲအရာက္ဍဟ် မစဳစောတ် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်ချပ်ပိုန်၊ ပရေင်စိုတ်ဓါတ်၊ ကေုာံ ကမၠောန်နာနာသာ်ရ။

ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီုဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍဇၞော်ၜါ မတွဟ်ဂး '''ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု ကလိန်နေတ်''' (Clinical Neuropsychology) မလ္ၚတ် ပရူယဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်အလီုအလာ် ပ္ဍဲက္ဍဟ်တုဲ ဗီုလဵု ကလေင်လွဳလွတ်၊ ကေုာံ '''ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု လညာတ်ဉာဏ်''' (Cognitive Neuropsychology) မလ္ၚတ် ပရူသၞောတ်ကမၠောန် က္ဍဟ် မဆေင်ကဵု ပရေင်သမ္တီ ကေုာံ လညာတ်တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Darby |first=D. |last2=Walsh |first2=K. W. |year=2005 |title=Walsh's Neuropsychology: A Clinical Approach |journal=Elsevier Churchill Livingstone |volume=5 |pages=12-15}}&lt;/ref&gt;

== ၁။ ဝင် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် (History and Development) ==
ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီုဝွံ နကဵု ဘာသာရပ်တၞဟ်ခြာမွဲဂှ် စတိုန်မံက်ကၠုင် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် အေဒဳ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ ကီုလေဝ်၊ သဇိုင်လညာတ်ဍေဟ်ဂှ် နွံကၠုင် နူခေတ် အဳဂျေပ်တြေံ ကေုာံ ဂရိတ်တြေံ (Ancient Greece) တေံရ။ အ္စာသဝ်ဂရိတ် [[Hippocrates]] ဟီုတွဟ်လဝ် ဒဒှ်ရ က္ဍဟ်ဂှ် ဒှ်ဒတန် အဓိက သွက်လညာတ်ဉာဏ် ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ်ရ။ 

ပ္ဍဲ ခေတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် အ္စာသိပ္ပံ ပြင်သေတ် [[Paul Broca]] လ္ၚတ်ဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်လီုလာ် ပ္ဍဲ ဒေသလပါ်ပါဲ က္ဍဟ် (Broca's area) ဂှ် ပကဵု ညံင်ဂွံ ဟီုအရေဝ်ဝါတ်ဂါတ် (Aphasia) ရ။ လညာတ်ဏအ် ဒှ်သဇိုင်ခိုင်ကၠိုက် သွက်ဂွံကၠိုဟ် ဒဒှ်ရ ကမၠောန်က္ဍဟ်တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ဒေသညး ကဵု ညးရ (Localization of function)။ ကြဴနူဂှ် [[Carl Wernicke]] လ္ၚတ်ဆဵုကေတ် ဒေသက္ဍဟ် မဆေင်ကဵု ပွမကၠိုဟ်အရေဝ်မၞိဟ် (Wernicke's area) တုဲ ဘာသာရပ်ဝွံ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဗွဲမလောန်ရ။ 

ပ္ဍဲခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ် [[Alexander Luria]] မဒှ် အ္စာပညာစိုတ် ရုရှာ ဝွံ ချူခၞံပြကိုဟ် မဆေင်ကဵု လဒက်ပ္တန် က္ဍဟ် ကေုာံ ကမၠောန်လညာတ်ဉာဏ်တုဲ ညးဂှ် ဒှ် &quot;မအံက် ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု ခေတ်တၟိ&quot; (Father of modern neuropsychology) မွဲတၠရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Luria |first=A. R. |year=1973 |title=The Working Brain: An Introduction to Neuropsychology |publisher=Basic Books |location=New York}}&lt;/ref&gt;

== ၂။ လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ကမၠောန် သၞောတ်အာရီု (Neuroanatomy and Function) ==
သွက်ဂွံကၠိုဟ် ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီုဂှ် သ္ဒးကၠိုဟ်လဝ် လဒက်ပ္တန် က္ဍဟ် (Brain anatomy) ကိုပ်ကၠာရ။ က္ဍဟ်မၞိဟ်ဝွံ ပါ်လဝ် ဒေသဇၞော် ပန် ကဏ္ဍ (Lobes) တုဲ ဍေဟ်တအ် ရေင်တၠုင်ကမၠောန် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ-
* '''ဒေသက္ဍဟ်ဂတ (Frontal Lobe):''' ထိင်ဒဝ် ပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်၊ ပရေင်ချပ်ပိုန်သၠုင်၊ ကမၠောန်ချဳဒရာင် ကေုာံ စရိုတ်လက္ချဏ်။
* '''ဒေသက္ဍဟ်လဒေါဝ် (Parietal Lobe):''' စဳစောတ် တင်ဂၞင်အာရီု မပ္တံကဵု စမၠောအ်စိုတ် (Touch)၊ ဓါတ်ဂမ္တဴ ကေုာံ လညာတ်ဒၞာဲဒတန် (Spatial awareness)။
* '''ဒေသက္ဍဟ်ကတောဝ် (Temporal Lobe):''' ဆေင်စပ် ကုပွမမိင်အာရီု (Hearing)၊ ပရေင်သမ္တီ (Memory) ကေုာံ ကၠိုဟ်ခိုဟ် အရေဝ်ဘာသာ။
* '''ဒေသက္ဍဟ်လက္ကရဴ (Occipital Lobe):''' အဓိက စဳစောတ် တင်ဂၞင်လညာတ်မတ် (Visual processing)။

ပါဲနူဏအ် သၞောတ် လင်ဗေတ် (Limbic system) မပ္တံကဵု [[Hippocampus]] ကေုာံ [[Amygdala]] တအ်ဂှ် ကောပ်ကာဲ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် (Emotions) ကေုာံ သမ္တီ အခိင်ဂၠိင် (Long-term memory) ရ။

== ၃။ နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Methodology and Assessment) ==
အ္စာပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီုတအ်ဝွံ စကာနဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နာနာသာ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲသွဟ် ပရေင်ယဲ ဟွံသေင်မ္ဂး သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ်ဉာဏ်ရ။ 
နဲကဲတအ်ဂှ် ပါ်လဝ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ-
# '''စမ်ၜတ် ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု (Neuropsychological Testing):''' နဲကဲမစမ်ၜတ် ဉာဏ်၊ သမ္တီ၊ အစောံစရာဲ ဟီုအရေဝ်၊ ကေုာံ အစောံစရာဲ ချပ်ပိုန်။ (ဥပမာ - Wechsler Adult Intelligence Scale, Boston Naming Test).
# '''နဲကဲ ရုပ်သေက် (Neuroimaging):''' သွက်ဂွံညာတ်ကေတ် ဗီုရုပ်လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ကမၠောန်က္ဍဟ်-
#* [[MRI]] (Magnetic Resonance Imaging): ညာတ်လဒက်ပ္တန် က္ဍဟ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး။
#* [[fMRI]] (Functional MRI): လ္ၚတ် ဗီုဆီဇွောဝ် ပ္ဍဲက္ဍဟ် အခိင်မၞိဟ်တအ် ကၠောန်ကမၠောန်မွဲမွဲ။
#* [[PET scan]] (Positron Emission Tomography): လ္ၚတ် ကမၠောန်ဓါတု ပ္ဍဲက္ဍဟ်။
# '''စမ်ၜတ် ကမၠောန်လလဳ (Electrophysiology):''' ဥပမာ [[EEG]] (Electroencephalography) မလ္ၚတ် ဓါတ်လလဳ က္ဍဟ် သွက်ဂွံတီ အကာဲအရာယဲ ဗီုကဵု ယဲမုဟ် (Epilepsy)။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lezak |first=M. D. |last2=Howieson |first2=D. B. |last3=Bigler |first3=E. D. |year=2012 |title=Neuropsychological Assessment |edition=5th |publisher=Oxford University Press |location=New York}}&lt;/ref&gt;

== ၄။ လပါ်တၞဟ်ဟ် ပ္ဍဲ ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု (Sub-disciplines) ==
ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီုဝွံ လှဲလးလောန်တုဲ ပါ်လဝ် ကဏ္ဍလပါ်နာနာသာ် မပ္တံကဵု-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗီုပြင် လပါ်တၞဟ်ဟ် ပ္ဍဲ ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု
|-
! လပါ် (Sub-discipline) !! အဓိက လ္ၚတ် (Primary Focus) !! ဗွိုင် မစကာ (Application)
|-
| '''ကလိန်နေတ်''' (Clinical Neuropsychology) || လ္ၚတ် ကေုာံ လွဳလွတ် ညးမနွံယဲ က္ဍဟ်လီုလာ် || ရုင်ဂဥုဲ ကေုာံ ကလိန်နေတ်
|-
| '''လညာတ်ဉာဏ်''' (Cognitive Neuropsychology) || လ္ၚတ် သၞောတ်ကမၠောန် စိုတ် ကေုာံ က္ဍဟ် || ဌာန်သုတေသန ကေုာံ တက္ကသိုလ်
|-
| '''စမ်ၜတ်/သိပ္ပံ''' (Experimental Neuropsychology) || စမ်ၜတ် လ္ၚတ် က္ဍဟ် တိရစ္ဆာန် ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် ဟွံမွဲကဵုယဲ || စမ်ၜတ် ပ္ဍဲ လာပ် (Lab) သုတေသန
|-
| '''ကောန်ၚာ်''' (Pediatric Neuropsychology) || လ္ၚတ် ဇၞော်မောဝ် က္ဍဟ် ကေုာံ ပြသၞာ ပ္ဍဲ ကောန်ၚာ် || ဘာ ကေုာံ ရုင်ဂဥုဲကောန်ၚာ်
|}

== ၅။ ယဲ ကေုာံ ပြသၞာ သၞောတ်အာရီု (Disorders and Lesions) ==
ပ္ဍဲဘာသာရပ်ဝွံ ယဲ ကေုာံ အကာဲအရာ က္ဍဟ်လီုလာ်တအ်ဂှ် ဒှ်အရာအဓိက သွက်ဂွံလ္ၚတ်ရ။ ပြသၞာ မလေပ်ကတဵုဒှ်စဂၠိုင်တအ်ဂှ်-
* '''ယဲ ဝိုတ်သမ္တီ (Alzheimer's Disease &amp; Dementia):''' သဲလ်က္ဍဟ် လီုလာ်တုဲ ပရေင်သမ္တီ ကေုာံ ပရေင်ချပ်ပိုန် ဍိုန်လျစှေ်အာ လၟိုန်။
* '''က္ဍဟ်ဇီုကပိုက် (Traumatic Brain Injury - TBI):''' က္ဍဟ်ဒးဒုင်ဘဲ ဟိုတ်နူ ရထာဇီု ဟွံသေင်မ္ဂး ဒတုံစှေ်။ ဍေဟ်ပကဵု ညံင်စရိုတ် ကေုာံ ဉာဏ် ဂွံပြံင်လှာဲ။
* '''ဆီက္ဍဟ်ကၟိုဟ်/က္ဍဟ်ဆီဒိုဟ် (Stroke):''' ဆီ ဟွံစိုပ်က္ဍဟ်တုဲ ဒေသက္ဍဟ် လီုလာ်အာ။ မလေပ်ပကဵု ညံင်ဂွံ ဟီုအရေဝ်ဟွံကၠး ဟွံသေင်မ္ဂး လေင်အာ လပါ်ကာယ။
* '''ယဲ ပါကိန်သေန် (Parkinson's Disease):''' ယဲမဆေင်ကဵု ဒေသက္ဍဟ် မပ္တိတ်ဓါတ် ဒိုဝ်ပါမေန် (Dopamine) လီုလာ်တုဲ ချဳဒရာင် ကာယဇတဝ်။

== ၆။ ကမၠောန်လွဳလွတ် ကေုာံ ကလေင်ဒက်ပ္တန် (Rehabilitation and Treatment) ==
ကြဴနူ မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တီအကာဲအရာယဲတုဲ အ္စာပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီုတအ် ဖန်ဇန် ကမၠောန် ကလေင်ဒက်ပ္တန်ဉာဏ် (Cognitive Rehabilitation) ရ။
* '''ကလေင်ဗ္တောန် (Retraining):''' သွက်မၞိဟ် သမ္တီလီုအာတအ် ဂွံကလေင်ကတ်လ္ၚတ် နဲကဲသမ္တီတၟိ။
* '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ စရိုတ် (Behavioral Modification):''' ဖန်ဇန် ညံင်စရိုတ်မၞိဟ်ယဲ ဂွံကိတ်ညဳ ကုပွဳပွူ မွဲဝါပၠန်။
* '''စကာ အရေဝ်အထံက်အပင် (Compensatory strategies):''' သွက်ညးမဟီုအရေဝ် ဟွံဂွံတအ် စကာ ရုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး စက်ကောန်ပျူတာ သွက်ဂွံဆက်စၠောအ်။

က္ဍဟ်မၞိဟ်ဝွံ နွံကဵု အစောံစရာဲ ''Neuroplasticity'' (အစောံ မပြံင်လှာဲ ဒက်ပ္တန်တၟိ) တုဲ ကလေင်လွဳလွတ်မ္ဂး ကလာပ်ရုပ်က္ဍဟ်တၟိတအ် ဆက်စပ်ကၠုင်ပၠန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Mateer |first=C. A. |year=1999 |title=Executive function and cognitive rehabilitation |journal=Brain and Cognition |volume=41 |issue=1 |pages=150-176}}&lt;/ref&gt;

== ၇။ ပရေင်ဆက်စပ် ကုဘာသာရပ်တၞဟ် (Interdisciplinary Approaches) ==
ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီုဝွံ ကၠောန်ကမၠောန် ပံင်သၟဟ် ကုဘာသာရပ်တၞဟ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
* [[စိတ္တဗေဒ]] (Psychiatry) ဝွံ လွဳလွတ် ယဲစိုတ် နကဵုဂဥုဲတုဲ၊ ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီုဂှ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဟိုတ်ဍေဟ် နူလဒက်ပ္တန်က္ဍဟ်ရ။
* [[ဘာသာဗေဒ]] (Linguistics) ဂှ် ပံင်သၟဟ်တုဲ လ္ၚတ် ပရူ Neurolinguistics မဒှ်ပွမလ္ၚတ် ဗီုက္ဍဟ် ဖန်ဗဒှ် အရေဝ်ဘာသာ။
* [[ကောန်ပျူတာ သိပ္ပံ]] (Computer Science) ဂှ် ပံင်သၟဟ်တုဲ ဇၞော်မောဝ် ကမၠောန် Artificial Neural Networks (ANNs) မဒှ်သၞောတ် AI မချပ်ဗီုက္ဍဟ်မၞိဟ်။

== ၈။ ကိစ္စ ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု ပ္ဍဲခေတ်တၟိ (Modern Applications and Technology) ==
ပ္ဍဲခေတ် လၟုဟ်ဝွံ နဲကဲ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital technology) တအ် လုပ်ပါကၠုင် ပ္ဍဲ ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ 
* '''Virtual Reality (VR):''' စကာ သၞောတ် VR တုဲ စမ်ၜတ် လညာတ်ဉာဏ် ကေုာံ စရိုတ် မၞိဟ် ပ္ဍဲအကာဲအရာ မတုပ်ကဵု မ္ၚး။ ဍေဟ်ရီုဗင် ပ္ဍဲကမၠောန် ကလေင်လွဳလွတ် ဗွဲမဇၞော်ရ။
* '''Tele-neuropsychology:''' ဟိုတ်နူ ယဲကဝ်ဝေဒ်-၁၉ တုဲ အ္စာတအ် စမ်ၜတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ယဲက္ဍဟ် နကဵု သၞောတ်အန်လာင် (Online) မွဲကဆံင်။
* '''Brain-Computer Interfaces (BCI):''' ပရေင်ဆက်စၠောအ် အကြာ က္ဍဟ် ကေုာံ စက်။ မၞိဟ် မချဳကာယဟွံဂွံတအ် စကာ အသိင်ချပ်က္ဍဟ်တုဲ ပံက်စက်ကောန်ပျူတာ ဟွံသေင်မ္ဂး ထိင်ဒဝ် ကောန်စက် (Robot) ဂွံကၠုင်ရ။

== ၉။ ပရေင်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ ပြသၞာ (Ethics and Challenges) ==
ပွမလ္ၚတ် က္ဍဟ် ကေုာံ စိုတ်မၞိဟ်ဝွံ ဒးဆောမ်မုက် ကုပြသၞာ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Ethical issues) နာနာသာ်ရ-
* '''ပရေင်ပၞုက်ဓလုက် (Privacy):''' လိက်စမ်ၜတ် က္ဍဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်တင်ဂၞင် ပူဂိုလ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်တုဲ သ္ဒးမင်မွဲလဝ် ဗွဲမခိုင်ကၠိုက်ရ။
* '''ပွမစကာ နဲကဲစမ်ၜတ်:''' စမ်ၜတ် ပ္ဍဲ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ မၞိဟ်တအ်ဂှ် သ္ဒးဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ်သုတေသန ဗွဲမတေင်ကြပ်။
* '''ပွမဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဂဗုတ်သၞောဝ် (Forensic Neuropsychology):''' ပ္ဍဲရုင်သၞောဝ်ဂှ် အ္စာသၞောတ်အာရီုတအ် ဒးကဵု သက်သဳ ဒဒှ်ရ ညးမရာဇာဝတ်တအ်ဂှ် နွံကဵု ပြသၞာက္ဍဟ် ဟွံမွဲဟာ မဒှ်အရာ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် အောန်ကၠုင်ရ။

== ၁၀။ နိဂီု (Conclusion) ==
ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု ဝွံ ဒှ်တိုင်ခဳ သွက်ဂွံဆက်စၠောအ် အကြာ သိပ္ပံက္ဍဟ် မဒှ်ရုပ်သာ် ကေုာံ စိုတ်စရိုတ် မဒှ်နာမ်သာ်ရ။ လ္ၚတ်ဘာသာရပ်ဝွံမ္ဂး ပိုဲတအ် ကၠိုဟ်ကၠုင် ဗီုလဵု မၞိဟ်တအ် ချပ်၊ မိင်၊ သမ္တီ ကေုာံ ဒုင်စသိုင်တအ်ရ။ တ္ၚဲဏအ် ဘာသာရပ်ဝွံ ဟွံသေင်ဆ လွဳလွတ်ယဲသၟး၊ ဍေဟ် ပါလုပ် ပ္ဍဲပရေင်ပညာ၊ ပရေင်စက် AI၊ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ကဆံင်ဘဝ မၞိဟ်တအ် အလုံမွဲရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Banich |first=M. T. |last2=Compton |first2=R. J. |year=2018 |title=Cognitive Neuroscience |edition=4th |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge}}&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
|name = Psychology
|title = [[ပညာစိုတ်]] (Psychology)
|state = uncollapsed
|listclass = hlist
|group1 = ကဏ္ဍ အဓိက
|list1 =
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်မၞိဟ်]]
* [[ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ်]]
* [[ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု]]
* [[ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်]]
* [[ပညာစိုတ် ယဲ]]
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်ပညာ]]

|group2 = သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ နဲကဲ
|list2 =
* [[စမ်ၜတ် ပညာစိုတ်]]
* [[သုတေသန ပညာစိုတ်]]
* [[ပညာစိုတ် စမ်ၜတ်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု}}
[[Category:ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:သိပ္ပံ သၞောတ်အာရီု]]
[[Category:သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>cingb8mp2m8kaj541z4vh8fkqhwdh4i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>စိုတ်ပညာ အာရီုသၟူ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12471</id>
    <redirect title="ပညာစိုတ် အာရီုသၟူ" />
    <revision>
      <id>58582</id>
      <timestamp>2026-10-15T05:28:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[စိုတ်ပညာ အာရီုသၟူ]] ဇရေင် [[ပညာစိုတ် အာရီုသၟူ]]</comment>
      <origin>58582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="cyxuzrk3runsodf446q9ahs47uxpi96" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ပညာစိုတ် အာရီုသၟူ]]</text>
      <sha1>cyxuzrk3runsodf446q9ahs47uxpi96</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12472</id>
    <revision>
      <id>58586</id>
      <timestamp>2026-10-15T05:32:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Main|ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု}} ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍသဇိုင် မဆေင်စပ်ကဵု '''ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု''' ({{lang-en|Neuropsychology}}) မဒှ်ဘာသာရပ် သိပ္ပံ မလ္ၚတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူအဆက်အစပ် အကြာ လဒက...&quot;</comment>
      <origin>58586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1405" sha1="k34zc7w33gt82qpiu63k2gjfeas6wl6" xml:space="preserve">{{Main|ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု}}
ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍသဇိုင် မဆေင်စပ်ကဵု '''ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု''' ({{lang-en|Neuropsychology}}) မဒှ်ဘာသာရပ် သိပ္ပံ မလ္ၚတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူအဆက်အစပ် အကြာ လဒက်ပ္တန်က္ဍဟ် (Brain structure)၊ ကမၠောန်သၞောတ်အာရီု (Nervous system functions) ကေုာံ စရိုတ်အကာဲအရာ (Behavior) ကေုာံ လညာတ်ဉာဏ် (Cognitive functions) တအ် မဒှ်ရ။

ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ ပရူပရာ မဆေင်ကဵု သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ယဲက္ဍဟ်၊ လဒက်ပ္တန် ကမၠောန်လညာတ်ဉာဏ်၊ ကလေင်လွဳလွတ် ဉာဏ် ကေုာံ နဲကဲစမ်ၜတ် ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု နာနာသာ်တအ် ပါလုပ်ဒၟံင်ရ။

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် သၞောတ်အာရီု}}
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:သိပ္ပံ သၞောတ်အာရီု]]
[[Category:သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>k34zc7w33gt82qpiu63k2gjfeas6wl6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ် အာရီုသၟူ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12473</id>
    <revision>
      <id>58590</id>
      <timestamp>2026-10-15T05:37:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍသဇိုင် မဆေင်စပ်ကဵု '''ပညာစိုတ် အာရီုသၟူ''' ({{lang-en|Olfactory Psychology}}) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အာရီုသၟူ (Sense of smell)၊ သမ္တီဉာဏ် (Memory)၊ ပရေင်စိုတ်ဓါတ...&quot;</comment>
      <origin>58590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1795" sha1="8pskki5k8kgt2fjlcgfqzyakudbzqlh" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍသဇိုင် မဆေင်စပ်ကဵု '''ပညာစိုတ် အာရီုသၟူ''' ({{lang-en|Olfactory Psychology}}) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အာရီုသၟူ (Sense of smell)၊ သမ္တီဉာဏ် (Memory)၊ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် (Emotion) ကေုာံ စရိုတ်အကာဲအရာမၞိဟ် (Human behavior) နကဵု နဲကဲသိပ္ပံ ကေုာံ ပညာစိုတ်ရ။

ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ ဘာသာရပ်လပါ်နာနာ မပ္တံကဵု-
* အဆက်အစပ် အာရီုသၟူ ကဵု သမ္တီဉာဏ် (Olfactory memory &amp; Proust effect)
* အာရီုသၟူ ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် (Olfaction and emotion)
* သၟူခန္ဓ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် အကြာမၞိဟ် (Body odor and olfactic communication)
* ဖဳရဝ်မောန် ကေုာံ စရိုတ်မၞိဟ် (Pheromones and human behavior)
* ယဲမဆေင်ကဵု အာရီုသၟူ ကေုာံ ပြသၞာပရေင်စိုတ် (Olfactory disorders and psychology)
* နျူရဝ်ဂါသတြဝ်နဝ်မဳ (Neurogastronomy) ကေုာံ ပရေင်ရုဲစှ်စၞစ

တအ် ပါလုပ်ဒၟံင်ရ။

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် အာရီုသၟူ}}
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:အာရီုသၟူ]]
[[Category:သိပ္ပံက္ဍဟ်]]</text>
      <sha1>8pskki5k8kgt2fjlcgfqzyakudbzqlh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပညာစိုတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12474</id>
    <revision>
      <id>58591</id>
      <timestamp>2026-10-15T05:40:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox academic field | name = ပညာစိုတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် | native_name = Political Psychology | image = Vote_icon.svg | image_size = 150px | caption = လက္ချဏ် သွက် ပွမဖျေဟ်မာဲ မဒှ်အရာအဓိက ပ္ဍဲပညာစိုတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် | discipline = [[ပညာစိုတ်]...&quot;</comment>
      <origin>58591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14399" sha1="hmvzyfjqp5dhz0u7xwulbbvm4fa4hpm" xml:space="preserve">{{Infobox academic field
| name = ပညာစိုတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်
| native_name = Political Psychology
| image = Vote_icon.svg
| image_size = 150px
| caption = လက္ချဏ် သွက် ပွမဖျေဟ်မာဲ မဒှ်အရာအဓိက ပ္ဍဲပညာစိုတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်
| discipline = [[ပညာစိုတ်]], [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
| sub-disciplines = စိုတ်ဓါတ် ဂကောံ, ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ပွမမာဲ, ပရေင်ဍုင်ကွာန် အကြာဂၠးတိ
| notable_ideas = [[စရိုတ်အဝဵုတၠ]], [[ပွမချပ်ဂကောံ]] (Groupthink)
| notable_people = [[ဟာရဝ် လာသ်ဝေလ်]] (Harold Lasswell), [[တိအောဒေါ အဒေါနော]] (Theodor Adorno)
}}

'''ပညာစိုတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်''' ({{lang-en|Political psychology}}) ဝွံ ဒှ်ဘာသာရပ် သုတေသန မပံင်နှဴလဝ် အကြာ [[ပညာစိုတ်]] ကေုာံ [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]] သွက်ဂွံလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူပရေင်ချပ်ပိုန်၊ စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ စရိုတ်အကာဲအရာ မၞိဟ်တအ် ပ္ဍဲကဵု ဗွိုင်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Jost |first=J. T. |last2=Sidanius |first2=J. |year=2004 |title=Political Psychology: Key Readings |publisher=Psychology Press |isbn=978-1841690708}}&lt;/ref&gt; ဘာသာရပ်ဝွံ ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံကၠိုဟ်ခိုဟ် ပရူဟိုတ် ကေုာံ ဖိုလ် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲပရေင်ဍုင်ကွာန် နကဵု နဲကဲသဇိုင် ပညာစိုတ် ကေုာံ နဲကဲပရေင်မၞိဟ်ရ။

လ္ၚတ်ပညာစိုတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကုပရေင်လညာတ် နူကဵု မနုဿဗေဒ၊ လူမှုဗေဒ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ်ဂမၠိုင်ရ။ အရာအဓိက ဍေဟ်လ္ၚတ်ဂှ် မပ္တံကဵု ဗီုလဵု ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံစုတ်မာဲ၊ ဗီုလဵု က္ဍိုပ်သကိုပ်တအ် ရုဲစှ် သ္ဂုတ်သွာတ်၊ ကေုာံ ဗီုလဵု ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ပူဂိုလ်မွဲမွဲ သ္ပဓဝိင် လတူ ဂကောံမၞိဟ်ရ။

== ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ ==
ပညာစိုတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု လဒေါဝ် အေဒဳ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံရ။ တၠပညာ ဂကူအမေရိကာန် [[ဟာရဝ် လာသ်ဝေလ်]] (Harold Lasswell) ဝွံ ဒှ်မၞိဟ် အဓိက မဖျေဟ်လဝ် ရိုဟ်ကၞက် ဘာသာရပ်ဝွံရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lasswell |first=H. D. |year=1930 |title=Psychopathology and Politics |publisher=University of Chicago Press}}&lt;/ref&gt; ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယတုဲ၊ တၠပညာတအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ကၠုင် ပရူ &quot;စရိုတ်အဝဵုတၠ&quot; (Authoritarian personality) သွက်ဂွံ သှ်ထ္ၜး ဟိုတ် ဖေတ်သေတ် (Fascism) ကေုာံ နာဇြဳ (Nazism) မဂွံဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ပ္ဍဲယူရောပ်ရ။

== ပူဂိုလ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ==
ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အခိုက်အလိုက်ပူဂိုလ် (Personality) ကေုာံ လညာတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ။ မၞိဟ်မၞုံကဵု အခိုက်အလိုက် စိုတ်မပံက်လး (Openness to experience) ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒိက်စှ်ေလပါ် လညာတ်သၠးပွး (Liberalism) တုဲ၊ မၞိဟ်မၞုံကဵု အခိုက်အလိုက် မဒ္ဂေတ်မင်မွဲ (Conscientiousness) ဂှ် ဒိက်စှ်ေလပါ် လညာတ်မင်မွဲအခိုက်တြေံ (Conservatism) မဒှ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Caprara |first=G. V. |last2=Vecchione |first2=M. |year=2013 |title=Personality Approaches to Political Behavior |journal=Political Psychology |volume=34 |issue=1 |pages=23-42}}&lt;/ref&gt;

== ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ပ္ဍဲ ပွမမာဲ ==
ပွမစုတ်မာဲ ကေုာံ ပွမရုဲစှ် မၞိဟ်စၞးဝွံ ဒှ်အရာ အဓိက ပ္ဍဲပညာစိုတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ။ လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု ပရိုင်၊ မိဒဳယာ၊ ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ်မၞိဟ်တအ် ဓလီုပ္ဍိုက် လတူ အခေါင်ရုဲစှ်မာဲ။ နဲကဲ လညာတ်စိုတ်ဓါတ် (Cognitive heuristics) ဂှ် မၞိဟ်တအ် သုင်စောဲ သွက်ဂွံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပြဟ်ဟ် အခိင်မရုဲစှ်မာဲရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ အခိုက်အလိုက် ပွမမာဲ ကေုာံ ဟိုတ်ဂမၠိုင်
|-
! ကဏ္ဍ
! လက္ချဏ် အဓိက
! ဥပမာ
|-
| လညာတ်ဗော် (Party Identification)
| စောဲလာံ ကုဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မွဲမွဲ နူဍောတ်တ်
| စုတ်မာဲကဵု ဗော်မိမဇကု မထံက်ပင်လဝ်
|-
| ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economic Voting)
| ရံင်ကဵု အကာဲအရာ ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်
| ယဝ်သြန်တန်ဖျူစှ်ေ၊ ဒစဵုဒစး အလဵုအသဳ
|-
| လညာတ်က္ဍိုပ်သကိုပ် (Candidate Image)
| စိုတ်လုပ်စ လတူ ပူဂိုလ် က္ဍိုပ်သကိုပ်
| ရုဲစှ် မၞိဟ်မၞုံကဵု သတ္တိ ကေုာံ စရာဲ
|}

== အဆက်အစပ် မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ==
ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political socialization) ဝွံ ဒှ်လဒက်ပတိုန် လညာတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲပူဂိုလ်မွဲမွဲ နူအခိင်ကောန်ၚာ် စဵုကဵု ဇၞော်ဂေါဝ်ရ။ အရာမဓလီုပ္ဍိုက်ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် မိမ၊ ဘာဗတောန်လိက်၊ ရဲသကအ်၊ ကေုာံ ပရေင်ပရိုင် (Media) တအ်ရ။&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sears |first=D. O. |last2=Levy |first2=S. |year=2003 |title=Oxford Handbook of Political Psychology |chapter=Childhood and Adult Political Development |publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt;

== ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ဂကောံ ==
ပ္ဍဲပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂှ် ပွမချပ် နကဵုဂကောံ (Group dynamics) ဝွံ ဒှ်အရာ သမ္တီလောဲရ။ မၞိဟ်တအ် ပါ်အကြာ &quot;ဂကောံပိုယ်&quot; (In-group) ကေုာံ &quot;ဂကောံညးတၞဟ်&quot; (Out-group) တုဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပရေင်ပါ်ခြာ ကေုာံ လညာတ်ဝါဒဂကူ (Ethnocentrism) ရ။

== သ္ဂုတ်သွာတ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ==
က္ဍိုပ်သကိုပ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်တအ် ဒးဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် အတိုင် အကာဲအရာ မဟွံချိုတ်ပၠိုတ် ကေုာံ ပ္ဍဲအခိင် မၞုံကဵု ဓရောတ်ဆီ (Stress) ရ။ ပွမချပ်ဂကောံ (Groupthink) မဒှ်အခိုက် မၞိဟ်မွဲဂကောံ တုပ်စိုတ် ရေင်သကအ် သီုဟွံချပ်ပါ်ပါဲ ဗွဲမစှ်ေကဵု သဘာဝဂှ် ပကဵု ညံင်သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗၠေတ်ယောင်မာန်ရ။ ဥပမာ သ္ဂုတ်သွာတ် ပၞာန်ဗဳယေတ်နာမ် ကေုာံ ပၞာန်အဳရက်ရ။

== ပရေင်ပရိုင် ကေုာံ ဝါဒ ==
ပ္ဍဲခေတ်တ္ၚဲဏအ် ပရေင်ပရိုင် (Mass media) ဝွံ ဓလီုပ္ဍိုက် လညာတ် ညးဍုင်ကွာန် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ ပွမတြးဝါဒ (Propaganda) ကေုာံ ပွမဖျေဟ်ဗီုပြင် (Framing) ဂှ် ဒှ်နဲကဲ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်တအ် သုင်စောဲ သွက်ဂွံ ပလီုစိုတ် ညးဍုင်ကွာန်ရ။

== လညာတ်စိုတ်ဓါတ် အစောန်အစိုပ် ==
ပညာစိုတ် လ္ၚတ်ပရူ လညာတ်အစောန်အစိုပ် (Extremism) ကေုာံ ပွမကတဵုဒှ် ကတၠိုင်ကတဵု (Terrorism) ရ။ မၞိဟ်မလုပ်ပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံ အစောန်အစိုပ်တအ်ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်စိုတ်ဓါတ် မဟွံမဲကဵု ဓဝ်စှ်ေစိုတ် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ မိက်ဂွံဂွံ ဓဝ်ဂီုကၠီု နူကဵု ဂကောံအစောန်အစိုပ်ဂှ်ရ။

== ပရေင်ဂီုကၠီု ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် ဂၠးတိ ==
ပညာစိုတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လညာတ် ကေုာံ စရိုတ် မၞိဟ် ပ္ဍဲပရေင်ဆက်စၠောအ် ဍုင်နာနာ (International relations) ရ။ ပရေင်ဟွံပတှ်ေရေင်သကအ် (Mistrust) ကေုာံ လညာတ်ဗၠေတ် လတူ ဍုင်သတြု (Enemy image) ဂှ် ပကဵု ညံင်ဂွံ ကတဵုဒှ် ပၞာန်မာန်ရ။

== နဲကဲသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ သုတေသန ==
ပ္ဍဲဘာသာရပ်ဝွံ သုင်စောဲ နဲကဲသုတေသန နာနာသာ် မပ္တံကဵု-
* ပွမသၟာန်သွဟ် (Surveys)
* ပွမစံင်ၜတ် (Experiments)
* ပွမလ္ၚတ် ဗီုပြင်စိုတ် (Psychobiography)
* ပွမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လိက်ပတ် ကေုာံ အရေဝ် (Content analysis)

နဲကဲတအ်ဝွံ ရီုဗင်ကဵု တၠပညာတအ် ညံင်ဂွံ ဂွံတင်ဂၞင် မစှ်ေကဵု သိပ္ပံ သွက်ဂွံ ရှင်းလင်း ထ္ၜး ပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ。&lt;ref&gt;{{cite book |last=Cottam |first=M. L. |last2=Dietz-Uhler |first2=B. |last3=Mastors |first3=E. |last4=Preston |first4=T. |year=2015 |title=Introduction to Political Psychology |publisher=Routledge |isbn=978-1138019720}}&lt;/ref&gt;

== ဆက်လ္ၚတ် ==
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်မၞိဟ်]]
* [[သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
* [[စရိုတ်အဝဵုတၠ]]
* [[ပရေင်ချပ်ပိုန်]]

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
{{Reflist}}

{{Navbox
| name  = ပညာစိုတ်
| title = [[ပညာစိုတ်]]
| listclass = hlist
| group1 = ကဏ္ဍ သဇိုင်
| list1  =
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်မၞိဟ်]]
* [[ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်]]
* [[ပညာစိုတ် ကလိန်နေတ်]]
* [[ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ်]]
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
| group2 = နဲကဲ သုတေသန
| list2  =
* [[ပွမစံင်ၜတ်]]
* [[ပွမသၟာန်သွဟ်]]
* [[စိတ္တဗေဒ]]
| group3 = မဆက်စပ်
| list3  =
* [[သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]]
* [[လူမှုဗေဒ]]
* [[မနုဿဗေဒ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်}}
[[Category:ပညာစိုတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်|*]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
[[Category:သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>hmvzyfjqp5dhz0u7xwulbbvm4fa4hpm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12475</id>
    <revision>
      <id>58592</id>
      <timestamp>2026-10-15T05:42:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆေင်စပ်ကဵု '''[[ပညာစိုတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]''' (Political psychology) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူပရေင်ချပ်ပိုန်၊ စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ စရိုတ်အကာဲအရာ မၞိဟ်တအ် ပ္ဍဲကဵု ဗ...&quot;</comment>
      <origin>58592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="695" sha1="4snmmykow9pmdra52hzvfnxfnjf0e63" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆေင်စပ်ကဵု '''[[ပညာစိုတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]''' (Political psychology) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူပရေင်ချပ်ပိုန်၊ စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ စရိုတ်အကာဲအရာ မၞိဟ်တအ် ပ္ဍဲကဵု ဗွိုင်ပရေင်ဍုင်ကွာန် မဒှ်ရ။

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်}}
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]</text>
      <sha1>4snmmykow9pmdra52hzvfnxfnjf0e63</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပညာစိုတ် ပရေင်ပၞာန်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12476</id>
    <revision>
      <id>58593</id>
      <timestamp>2026-10-15T05:44:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox discipline | name = ပညာစိုတ် ပရေင်ပၞာန် | image = Combat_Stress_Control.jpg | caption = လွဳလွတ် ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကောန်ပၞာန် ပ္ဍဲအခိင်ပေါဲဗတိုက် | field_of_study = [[ပညာစိုတ်]] | major_topics = ပွမရုဲစှ် ကောန်ပၞာန်, ယဲ...&quot;</comment>
      <origin>58593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15234" sha1="jrtpk9lepacw0thsz0twdp3udkhv3q0" xml:space="preserve">{{Infobox discipline
| name = ပညာစိုတ် ပရေင်ပၞာန်
| image = Combat_Stress_Control.jpg
| caption = လွဳလွတ် ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကောန်ပၞာန် ပ္ဍဲအခိင်ပေါဲဗတိုက်
| field_of_study = [[ပညာစိုတ်]]
| major_topics = ပွမရုဲစှ် ကောန်ပၞာန်, ယဲစိုတ်ဓါတ် ကြဴနူပေါဲဗတိုက် (PTSD), ပရေင်က္ဍိုက်ပ် ပ္ဍဲဒပ်ပၞာန်, ပညာစိုတ် ပေါဲဗတိုက်
| era = လေပ်ကၠုင် နူစ ပေါဲဗတိုက် ဂၠးတိ အလန်ပထမ
}}

'''ပညာစိုတ် ပရေင်ပၞာန်''' ({{lang-en|Military Psychology}}) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လပါ် [[ပညာစိုတ်]] မွဲတုဲ သုင်စောဲ စွံအာရီု ပ္ဍဲအရာမလ္ၚတ် ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကောန်ပၞာန်၊ နဲကဲ ပွမရုဲစှ် မၞိဟ်လုပ်ဒပ်ပၞာန်၊ ပရေင်ကတ်ဗ္တောန်၊ ပရေင်က္ဍိုက်ပ်၊ ကေုာံ ပွမလွဳလွတ် ယဲစိုတ်ဓါတ် မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပေါဲဗတိုက်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;Kennedy, C. H., &amp; Zillmer, E. A. (2012). ''Military Psychology: Clinical and Operational Applications''. Guilford Press.&lt;/ref&gt; ဘာသာရပ်ဝွံ ဒှ်တိုင်ခဳ အဓိက သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကောန်ပၞာန်တအ် ညံင်ဂွံ ကြံင်မ္ၚုဟ် ကေုာံ သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ကောန်ပၞာန် မဒးဒုင်ဘဲ စိုတ်ဓါတ်တအ်ရ။

== ပွံက် ကေုာံ နိဒါန် ==
ပညာစိုတ် ပရေင်ပၞာန် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ပွမသုင်စောဲ သဘဴဓဝ် ပညာစိုတ် သွက်ဂွံ ပခိုဟ်ပတိုန် အစောမ်စရာဲ ကေုာံ ထတ်ယုက် ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကောန်ပၞာန် ကေုာံ ဒပ်ပၞာန်တအ်ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုကဏ္ဍနာနာ မပ္တံကဵု စိုတ်ပညာ ယဲ (Clinical Psychology)၊ စိုတ်ပညာ ကမၠောန် (Industrial/Organizational Psychology) ကေုာံ စိုတ်ပညာ မၞိဟ် (Social Psychology) တအ်ရ။ နကဵု လညာတ် သိပ္ပံမ္ဂး ပညာစိုတ် ပရေင်ပၞာန်ဝွံ မင်မွဲလွဳလွတ် ကောန်ပၞာန်တအ် နူကဵု အခိင် ဟွံဂွံလုပ်ဒပ်၊ အခိင်နွံပ္ဍဲဒပ်၊ ကေုာံ အခိင်တိတ်နူဒပ် စဵုကဵု လအိတ်လမျီုရ။ 

== ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
ဝင် ပညာစိုတ် ပရေင်ပၞာန်ဝွံ စဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဗွဲမကၠးသ္ဍး ပ္ဍဲအခိင် ပေါဲဗတိုက် ဂၠးတိ အလန်ပထမ (World War I) ရ။ အမေရိကာန်တအ် သုင်စောဲ နဲကဲစမ်ၜတ် ဉာဏ် (Intelligence testing) မကော်ဂး &quot;Army Alpha&quot; ကေုာံ &quot;Army Beta&quot; သွက်ဂွံ ရုဲစှ် ကောန်ပၞာန် မဗဗွဲ ကုတာလျိုင်နာနာရ။&lt;ref&gt;Matthews, M. D. (2013). ''Head Strong: How Psychology is Revolutionizing War''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပညာစိုတ် ပရေင်ပၞာန်
|-
! ခေတ်ကာလ
! ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အဓိက
|-
| ပေါဲဗတိုက် ဂၠးတိ အလန်ပထမ
| စမ်ၜတ် ဉာဏ် (Army Alpha/Beta) သွက်ဂွံ ပါ်ကဆံင် ကောန်ပၞာန်။
|-
| ပေါဲဗတိုက် ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ
| လွဳလွတ် ယဲစိုတ်ဓါတ် (Shell shock) ကေုာံ ပွမရုဲစှ် မၞိဟ်အာက္ဍိုပ်။
|-
| ပေါဲဗတိုက် ဗဳယေတ်နာမ်
| စၟတ်သမ္တီ ယဲစိုတ်ဓါတ် ကြဴနူပေါဲဗတိုက် (PTSD) ကေုာံ စလွဳလွတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်။
|-
| ခေတ်လၟုဟ်
| သုင်စောဲ နဲကဲ ဒဳဂျဳတေဝ်၊ ကဵုကသပ် သွက်ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ကေုာံ ပရေင်ဒုင်ဒဝ်စိုတ်ဓါတ် (Resilience)।
|}

== ပွမရုဲစှ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဍာ်ဒကေဝ် ==
ပ္ဍဲဒပ်ပၞာန်မ္ဂး ပွမရုဲစှ် ကောန်ပၞာန် မဍိုက်ပေင် ကုဍာ်ဒကေဝ်ဂှ် ကိစ္စဇၞော်လောန်ရ။ အစာပညာစိုတ်တအ် သုင်စောဲ နဲကဲ စမ်ၜတ် (Psychometric tests) သွက်ဂွံ တီ ဍာ်ဒကေဝ် ဉာဏ်၊ ပရေင်စိုတ်ဓါတ်၊ ကေုာံ စရိုတ် ကောန်ပၞာန်တအ်ရ။ တာလျိုင် ဗီုကဵု ညးမက္ဍိုက် က္ၜင်ကျာ ကေုာံ ကောန်ပၞာန် တၟေင် (Special forces) တအ်ဂှ် ဒးဒုင်စမ်ၜတ် ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် သွက်ဂွံ ဒုင်ဒဝ် ပရေင်ဍဵုဍိုက် ပ္ဍဲအခိင် မနွံကဵု ဘဲအန္တရာဲရ။

== ပရေင်ကတ်ဗ္တောန် ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ==
ကတ်ဗ္တောန် ကောန်ပၞာန် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဆပရေင်ခန္ဓကာယ ထတ်ယုက်သၟး ဟွံသေင်၊ ပရေင်စိုတ်ဓါတ်လေဝ် ဒးကြံင်မ္ၚုဟ်ရ။ အစာပညာစိုတ် ပရေင်ပၞာန်တအ် ဖျေဟ်ဗီုပြင် ကတ်ဗ္တောန် ညံင်ကောန်ပၞာန်တအ် ဂွံဒုင်ဒဝ်မာန် ကုအကာဲအရာ မစိုပ်ကၞောတ် (Extreme stress) တအ်ရ။ ပွမသြိုင်ခၞံ ပရေင်ညဳသၟဟ် ပ္ဍဲဂကောံ (Unit cohesion) ဝွံ ဒှ်အရာ အဓိက သွက်ဂွံ ဇၞးပေါဲဗတိုက်တုဲ ဍေဟ်ပကဵု ညံင်ကောန်ပၞာန်တအ် ဂွံစွံဓဝ်ပတှ်ေ လတူ ရေင်သကအ်ရ။&lt;ref&gt;Laurence, J. H., &amp; Matthews, M. D. (2012). ''The Oxford Handbook of Military Psychology''. Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

== ပရေင်ဖန်ဇန် ကေုာံ ပရေင်က္ဍိုက်ပ် ==
ပ္ဍဲဒပ်ပၞာန်ဝွံ ပရေင်က္ဍိုက်ပ် (Leadership) ဂှ် ဒှ်ဇုတ်ရ။ အစာပညာစိုတ်တအ် လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အခိုက်အလိုက် ညးမအာက္ဍိုပ် ကေုာံ နဲကဲ မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲအခိင် မနွံ ကုပရေင်ဍဵုဍိုက် (Stressful conditions) တအ်ရ။ ညးမအာက္ဍိုပ် ခိုဟ်မွဲဂှ် ဒးလေပ် ထိင်ဒဝ် စိုတ်ဓါတ် ဇကု ကေုာံ ဒးလေပ် ပကဵု ဒြဟတ်စိုတ် (Motivation) ကုကောန်ဒပ်ဇကုရ။

== ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက် ==
ပေါဲဗတိုက် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဒၞာဲ မပေင်တဴ နကဵု ဘဲအန္တရာဲ ကေုာံ လမျီုမဒးအိုတ်မာန်ရ။ ပညာစိုတ် ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက် (Combat Psychology) ဝွံ လ္ၚတ် ပရူ ဗီုပြင် ကောန်ပၞာန်တအ် ကတဵုဒှ် ဖေက်လကိုတ် (Fear)، ထေဲပၞောတ် (Anger) ကေုာံ ပရေင်ချပ်ပိုန် မယောင်ယာ (Cognitive degradation) ပ္ဍဲလဒေါဝ် ပေါဲဗတိုက်ရ။ ပွမစွံသတိ ကေုာံ ပွမဗတောန်လဝ် နဲကဲ သွက်ဂွံ သၠာဲပြံင် စိုတ်ဓါတ်ဂှ် ရီုဗင်ကဵု ကောန်ပၞာန်တအ် ညံင်ဟွံဂွံ ယောင်ယာ ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက်ရ။

== ယဲစိုတ်ဓါတ် ကြဴနူပေါဲဗတိုက် (PTSD) ==
ယဲစိုတ်ဓါတ် ကြဴနူပေါဲဗတိုက် (Post-Traumatic Stress Disorder - PTSD) ဝွံ ဒှ်ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် သွက်ကောန်ပၞာန် မကလေင်စိုပ် ကၠုင် နူပေါဲဗတိုက်ရ။&lt;ref&gt;Bartone, P. T. (2006). ''Resilience Under Military Operational Stress: Can Leaders Influence It?''. American Journal of Psychiatry.&lt;/ref&gt;
လက်သဏ် ယဲ PTSD ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု-
* ကလေင်ညာတ်ဒၟံင် ဗီုရုပ် မကြံကြ (Flashbacks)
* သတိလီု ကေုာံ လကိုတ်လောဲ
* ဟွံမိက် ဆက်ဆောံ ကုမၞိဟ်တၞဟ်
* သတိစောဲ ကေုာံ လဟိင်စိုတ် ဟွံမဲ

အစာပညာစိုတ်တအ် ဒးလွဳလွတ် ယဲဝွံ နကဵု နဲကဲ လွဳလွတ် စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ချပ်ပိုန် (Cognitive Behavioral Therapy - CBT) ကေုာံ နဲကဲ EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) တအ်ရ။

== ပွမကဵုကသပ် ကေုာံ ပွမလွဳလွတ် ==
ပါဲနူ ယဲ PTSD တုဲ ကောန်ပၞာန်တအ် ဒးဒုင်ဘဲ စိုတ်ဓါတ် နာနာ မပ္တံကဵု ယဲစိုတ်ဍိုန်လျ (Depression)၊ ပရေင်စောဲလာံ အရက် ကေုာံ ဂဥုဲၜူမာဲ (Substance abuse) တအ်ရ။ ဌာနလွဳလွတ် ပရေင်ပၞာန်တအ် ဒးစွံလဝ် အစာပညာစိုတ် သွက်ဂွံ ကဵုကသပ် ကေုာံ လွဳလွတ် ကောန်ပၞာန် တအ် အခိင် ကၠာဟွံဂွံ တိတ်နူဒပ် ကေုာံ အခိင် တိတ်နူဒပ်တုဲ (Veterans affairs) ရ။

== သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ကောန်ပၞာန် ==
ပရေင်ပၞာန်ဝွံ ဆကောန်ပၞာန်သၟး မဒးဒုင်သဇိုင် ဟွံသေင်၊ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်၊ သမ္ဘာ၊ တၠသ္ၚိ ကေုာံ ကောန်ဇာတ်တအ်လေဝ် ဒးဒုင်ဘဲ စိုတ်ဓါတ်ကီုရ။ အခိင် ကောန်ပၞာန်တအ် မအာတိတ် ပေါဲဗတိုက် မလအ်လ (Deployment) မ္ဂး ဂကောံသ္ၚိကၟိန်တအ် ဒးဒုင်စသိုင် ပရေင်လ္ၚု ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဟွံတန်ကြန်ရ။ အစာပညာစိုတ် ပရေင်ပၞာန်တအ် ဒးကဵု လွဳလွတ် ကေုာံ ကဵုကသပ် ကုဂကောံသ္ၚိကၟိန် ညံင်ဂွံ ဇၞော်မောဝ်အာ နကဵု စိုတ်ဓါတ် မကြံင်မ္ၚုဟ်ရ။

== ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ အခေါင်အရာ ==
ပညာစိုတ် ပရေင်ပၞာန်ဝွံ ဒးဒ္ဂေတ်ပါင် ကုသၞောဝ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် (Ethics) ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။ အစာပညာစိုတ် ပ္ဍဲဒပ်ပၞာန်မွဲ ဒးဒှ် ညးမမင်မွဲ အခေါင်အရာ ညးမယဲ ကေုာံ တာလျိုင် လတူ ဒပ်ပၞာန်ရ (Dual-loyalty dilemma)။ လဆောဝ်မ္ဂး သ္ဂုတ်သွာတ် အစာပညာစိုတ်ဝွံ ဍေဟ်ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုလမျီု ကောန်ပၞာန် ကေုာံ အံင်ဇၞး ပေါဲဗတိုက်တုဲ ဒးစွံသတိ ဗွဲမဇၞော်ရ။&lt;ref&gt;Mangelsdorff, A. D., &amp; Gal, R. (1991). ''Handbook of Military Psychology''. John Wiley &amp; Sons.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲ ==
{{Reflist|2}}

{{Navbox
| name  = ပညာစိုတ်
| title = [[ပညာစိုတ်]]
| listclass = hlist
| state = autocollapse

| group1 = သဇိုင် လညာတ်
| list1  =
* [[ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်]]
* [[ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ်]]
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်မၞိဟ်]]

| group2 = ကဏ္ဍ လွပ်စသုင်
| list2  =
* [[ပညာစိုတ် ယဲ]]
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်ပၞာန်]]
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်ပညာ]]
* [[ပညာစိုတ် စောဲလာံ]]

| group3 = ဝင် ကေုာံ နဲကဲ
| list3  =
* [[ဝင် ပညာစိုတ်]]
* [[နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စိုတ်]]
}}

[[Category:ပညာစိုတ် ပရေင်ပၞာန်]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေင်ပၞာန်]]</text>
      <sha1>jrtpk9lepacw0thsz0twdp3udkhv3q0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ် ပရေင်ပၞာန်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12477</id>
    <revision>
      <id>58594</id>
      <timestamp>2026-10-15T05:45:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Cat main|ပညာစိုတ် ပရေင်ပၞာန်}} ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍသဇိုင် မဆေင်စပ်ကဵု '''[[ပညာစိုတ် ပရေင်ပၞာန်]]''' ({{lang-en|Military Psychology}}) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကောန်ပၞာန်၊ နဲကဲ ပ...&quot;</comment>
      <origin>58594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1738" sha1="nls368vy1ce686mjpjh9d0u18hl546n" xml:space="preserve">{{Cat main|ပညာစိုတ် ပရေင်ပၞာန်}}
ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍသဇိုင် မဆေင်စပ်ကဵု '''[[ပညာစိုတ် ပရေင်ပၞာန်]]''' ({{lang-en|Military Psychology}}) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကောန်ပၞာန်၊ နဲကဲ ပွမရုဲစှ် မၞိဟ်လုပ်ဒပ်ပၞာန်၊ ပရေင်ကတ်ဗ္တောန်၊ ပရေင်က္ဍိုက်ပ်၊ ကေုာံ ပွမလွဳလွတ် ယဲစိုတ်ဓါတ် မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပေါဲဗတိုက်ဂမၠိုင်ရ။

ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ်နာနာ မပ္တံကဵု-
* ပရေင်လွဳလွတ် ယဲစိုတ်ဓါတ် ကြဴနူပေါဲဗတိုက် (PTSD)
* ပညာစိုတ် ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက် (Combat Psychology)
* ပရေင်ဒုင်ဒဝ်စိုတ်ဓါတ် ကောန်ပၞာန် (Military Resilience)
* ပရေင်က္ဍိုက်ပ် ကေုာံ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ဒပ်ပၞာန် (Military Leadership and Morale)
* ပွမကဵုကသပ် ကုဂကောံသ္ၚိကၟိန် ကောန်ပၞာန်

တအ် ပါလုပ်ဒၟံင်ရ။

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် ပရေင်ပၞာန်}}
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:ပရေင်ပၞာန်]]</text>
      <sha1>nls368vy1ce686mjpjh9d0u18hl546n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပညာစိုတ်အာယုက်ဇၞော်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12478</id>
    <revision>
      <id>58595</id>
      <timestamp>2026-10-15T07:38:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox scientific discipline |name = ပညာစိုတ်အာယုက်ဇၞော် |image = [[File:Elderly woman smiling.jpg|250px]] |caption = အဝဲအာယုက်ဇၞော် မဒှ်အရာအဓိက သွက်ပညာစိုတ်အာယုက်ဇၞော်မလ္ၚတ်ရ။ |other_names = Clinical geropsychology |fields = [[ပညာစိုတ်]], သိပ...&quot;</comment>
      <origin>58595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15628" sha1="07u4mww2538viw986gwkabwqb0jkjbd" xml:space="preserve">{{Infobox scientific discipline
|name = ပညာစိုတ်အာယုက်ဇၞော်
|image = [[File:Elderly woman smiling.jpg|250px]]
|caption = အဝဲအာယုက်ဇၞော် မဒှ်အရာအဓိက သွက်ပညာစိုတ်အာယုက်ဇၞော်မလ္ၚတ်ရ။
|other_names = Clinical geropsychology
|fields = [[ပညာစိုတ်]], [[သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]
|applications = ပရေင်လွဳလွတ်စိုတ်, လွဳလွတ်ယဲအာယုက်ဇၞော်, ပရေင်ထတ်ယုက်စိုတ်
}}

'''ပညာစိုတ်အာယုက်ဇၞော်''' ({{lang-en|Geropsychology}} ဟွံသေင်မ္ဂး ''Clinical geropsychology'') ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍလပါ် [[ပညာစိုတ်]] မွဲတုဲ မလ္ၚတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူပရေင်ပြံင်လှာဲ လပါ်စိုတ်၊ ခန္ဓကာယ၊ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ပ္ဍဲအခိင်မၞိဟ်တအ် အာယုက်ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်ဂှ်ရ။ အစာပညာစိုတ်တအ် စကာနဲကဲသိပ္ပံပရေင်မၞိဟ် သွက်ဂွံရီုဗင်ကဵု မၞိဟ်အာယုက်ဇၞော် ကေုာံ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ညးတအ် ညံင်ဂွံမံင်စံင် ဍိုက်ပေင်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက်စိုတ်၊ သှ်ပလး ပြသၞာပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန် ဍာ်ဒကေဝ်ဘဝ ပ္ဍဲအခိင်အာယုက်ဇၞော်ရ။

== မူလတမ် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ==
ဝေါဟာရ &quot;Geropsychology&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ်ဂရိတ် &quot;gero&quot; (အာယုက်ဇၞော်) ကေုာံ &quot;psychology&quot; (ပညာစိုတ်) ပံင်သၟဟ်လဝ်ရ။ ပ္ဍဲဂၠးတိပိုဲဏအ် မၞိဟ်အာယုက်ဇၞော်တအ် ဂၠိုင်ကၠုင်ဒၟံင် အဆက်ဆက်တုဲ ဘာသာရပ်ဝွံ ဒှ်ကၠုင် ဘာသာရပ်အဓိက သွက်ပရေင်ထတ်ယုက်မၞိဟ်အလုံလိုက်ရ။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ပညာစိုတ်အာယုက်ဇၞော်ဂှ် ဒှ်ပွမလ္ၚတ်အကာဲအရာ စိုတ်စရိုတ်မၞိဟ်အာယုက်ဇၞော်၊ နဲကဲဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်၊ ကေုာံ လညာတ်ဉာဏ်ညးတအ် မပြံင်လှာဲကၠုင် အတိုင်လၟေင်အာယုက်ရ။

== ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ==
ပညာစိုတ်အာယုက်ဇၞော်ဝွံ ဒှ်ဘာသာရပ်တၟိမွဲ ပ္ဍဲအကြာ လပါ်ကဝက် အေဒဳ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၅ ဂှ် တက္ကသိုလ် [[University of Southern California]] (USC) စပံက်လဝ် ဘာသာရပ်ပညာစိုတ်အာယုက်ဇၞော် နဒဒှ် ဘာသာရပ်တန်မဟာ ကေုာံ ပါရဂူ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ အစာသုတေသနတၟေင် ဗီုကဵု K. Warner Schaie တအ် လ္ၚတ်လဝ် ပရူပရေင်ပြံင်လှာဲ လညာတ်ဉာဏ်တုဲ ဟိုတ်နူသုတေသနညးတအ်ဂှ် သၞောဝ်အလဵုအသဳမဆေင်ကဵု အာယုက်ပေင်ဇူကမၠောန် (Retirement age) ပြံင်လှာဲကၠုင် နူ ၆၅ သၞာံ စဵုကဵု ၇၀ သၞာံရ။

== တေသြရဳ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ လၟေင်အာယုက်ဇၞော် ==
ပ္ဍဲပညာစိုတ်အာယုက်ဇၞော်ဂှ် တေသြရဳအဓိက (၃) သာ် ပါလုပ်ဒၟံင်ရ-
# '''တေသြရဳ ပရေင်ချဳဒရာင် (Activity theory):''' မၞိဟ်အာယုက်ဇၞော်တအ် ယဝ်ရ ဆက်ချဳဒရာင် ပါလုပ်ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်မ္ဂး ပရေင်ထတ်ယုက်စိုတ်ညးတအ် ခိုဟ်မံင်တွဵုရ။
# '''တေသြရဳ ပွမပါ်ခြာ (Disengagement theory):''' အခိင်အာယုက်ဇၞော်ကၠုင်မ္ဂး မၞိဟ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ်တအ် စပါ်ခြာအာ ရေင်သကအ် နကဵုသဘာဝရ။ ဥပမာ - ပွမဇူကမၠောန်။
# '''တေသြရဳ ကဆံင်အာယုက် (Age stratification theory):''' ဂကောံမၞိဟ်တအ် ပါ်လဝ် ကဆံင်အာယုက်တုဲ ကဆံင်အာယုက်ဂှ် ဖန်ဇန်ကဵု အခေါင်အရာ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ တေသြရဳဂမၠိုင်
|-
! တေသြရဳ !! လညာတ်အဓိက !! အရာမဍိုက်ပေင် !! အရာမဟွံဍိုက်ပေင်
|-
| ပရေင်ချဳဒရာင် || ဆက်ချဳဒရာင်မ္ဂး စိုတ်ထတ်ယုက် || ထတ်ယုက်, စိုတ်မိပ်မြဟ် || မၞိဟ်ယဲ ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ်ဒြဟ်အောန် ကၠောန်ဟွံမာန်
|-
| ပွမပါ်ခြာ || ပါ်ခြာနူဂကောံမၞိဟ် နကဵုသဘာဝ || ကဵုအခေါင်ဇူမံင်, မၞိဟ်တၟိလုပ်ကၠောန်မာန် || မၞိဟ်လ္ၚဵု ဒှ်အာ ယဲစိုတ်ဓါတ်စှ်ေ ဟိုတ်နူ အောန်ကဵုမၞိဟ်
|}

== ပရေင်ပြံင်လှာဲ လညာတ်ဉာဏ် ကေုာံ ခန္ဓ ==
ကာလအာယုက်ဇၞော်ကၠုင်မ္ဂး ပရေင်ပြံင်လှာဲ လပါ်ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ လညာတ်ဉာဏ် (Cognitive decline) ဒှ်ကၠုင်ရ။ ပရေင်သမ္တီ (Memory) ဍိုန်လျကၠုင်တုဲ အာရီုဆဵုညာတ်၊ အာရီုမိင် ကေုာံ ဒြဟတ်ကာယတအ် လဇုဲလဇကၠုင်ရ။ လညာတ်ဉာဏ် လပါ်ပရေင်သမ္တီအခိင်ဂၠေအ် (Short-term memory) ပြံင်လှာဲပြဟ်တုဲ လညာတ်ဉာဏ် လပါ်ပရေင်သမ္တီအခိင်ဂၠိင် (Long-term memory) ဂှ် တန်ကြန်မံင် အခိင်လအ်ရ။ 

== ပြသၞာ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ပ္ဍဲမၞိဟ်ဇၞော် ==
အတိုင်လညာတ် [[ဂကောံပရေင်ထတ်ယုက်ဂၠးကမ္ဘာ]] (WHO) မ္ဂး မၞိဟ်အာယုက် ၆၀ လ္တူ ၜိုတ် ၂၀% ဂှ် စိုပ်ဒၟံင် ပြသၞာပရေင်စိုတ်ဓါတ်ရ။ ပြသၞာအဓိကဂမၠိုင်-
* '''ယဲစိုတ်ဓါတ်စှ်ေ (Depression):''' ဟိုတ်နူ သ္ၚိကၟိန်ဟွံမွဲ၊ ယဲဘဲတုဲ ဒှ်ကၠုင်မာန်။
* '''ယဲစိုတ်ဂၠက် (Anxiety):''' ဒှ်ဟိုတ်နူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ထတ်ယုက်။
* '''ယဲဝိုတ်စိုတ် (Dementia):''' ပရေင်သမ္တီလီုလာ်အာ နကဵုယဲ ဗီုကဵု ယဲအလ်ဇြာင်မာ (Alzheimer's disease)။

== နဲကဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ လွဳလွတ် ==
အစာပညာစိုတ်အာယုက်ဇၞော်တအ် စကာနဲကဲစမ်ၜတ်စိုတ် (Psychological Assessment) သွက်ဂွံပါ်ခြာ ယဲရ။ လွဳလွတ်ယဲဂှ် နွံကဵု နဲကဲနာနာသာ်-
* '''နဲကဲလွဳလွတ် လညာတ်ကဵုစရိုတ် (Cognitive Behavioral Therapy - CBT):''' ရီုဗင် သွက်ဂွံပြံင်လှာဲ လညာတ်ပရေအ်ပရေအ် ကေုာံ စရိုတ်ယောင်ယာ။
* '''နဲကဲလွဳလွတ် ဇၟန်အဆက်အစပ် (Interpersonal Therapy):''' ရီုဗင် ညံင်ဂွံဆက်စၠောအ်ကဵု မၞိဟ်ပွဳပွူမာန်။
* '''နဲကဲရီုဗင် ဂကောံသ္ၚိကၟိန်:''' ရီုဗင်ကဵု မၞိဟ်မင်မွဲယဲ (Caregivers) ညံင်စိုတ်ဟွံဂွံဍောင်ၜိုတ်။

== ပွဳပွူယေန်သၞာင် ကေုာံ မၞိဟ်ဇၞော် ==
ယေန်သၞာင် (Culture) ဂှ် ဓလီုပ္ဍိုက်ဒၟံင် လ္တူလညာတ် မၞိဟ်အာယုက်ဇၞော်တအ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲပညာစိုတ်အာယုက်ဇၞော်ဂှ် ကော်စ '''Gerodiversity''' (ပရေင်နာနာသာ် ပ္ဍဲအဝဲအာယုက်ဇၞော်) ရ။ မၞိဟ်ဗြဴ ကဵု မၞိဟ်တြိဟ် ယဲဒိုက် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။ မၞိဟ်ဗြဴ အာယုက်ဇၞော်တအ် ဂၠိုင်နူ မၞိဟ်တြိဟ်တုဲ အခက်အခုဲ လပါ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ညးတအ် ဂၠိုင်တဴရ။ အခိုက်အလိုက်ယေန်သၞာင် မပ္တံကဵု ပရေင်ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ မၞိဟ်ဇၞော် ပ္ဍဲရးအာရှ ကဵု ရးယူရောပ် ဟွံတုပ်တုဲ လွဳလွတ်ယဲစိုတ်လေဝ် ဒးရုဲစှ် နဲကဲဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။

== ကဏ္ဍ အစာပညာစိုတ် ကေုာံ လွပ် ==
အစာပညာစိုတ်အာယုက်ဇၞော်တအ် ကၠောန်ဒၟံင်ကမၠောန် ပ္ဍဲရုင်ဂဥုဲ၊ ကေုာံ ဒၞာဲလွဳလွတ်မၞိဟ်ဇၞော် (Long-term care facilities) ဂမၠိုင်ရ။ ညးတအ် ကဵုကသပ် သွက်ဂွံ လွဳလွတ်ယဲစိုတ် ကေုာံ ကၠောန်သုတေသန ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်ဂမၠိုင်။ အစာလ္ၚဵုတအ် ပံင်ကောံ ကၠောန်ကမၠောန် ကုအစာဂဥုဲတၞဟ်ဟ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ ပရေင်ထတ်ယုက်ခန္ဓ ကေုာံ စိုတ် သီုၜါလပါ်ရ။

== ပရေင်သုတေသန ကေုာံ လညာတ်တၟိ ==
သုတေသန ပ္ဍဲပညာစိုတ်အာယုက်ဇၞော်ဂှ် အဓိက လ္ၚတ်ဒၟံင် ပရူပရေင်သမ္တီ (Memory) ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ ယဲဝိုတ်စိုတ်ရ။ 
&lt;div style=&quot;width: 50%; padding: 10px; border: 1px solid #ccc; background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;
'''ဇယား - ပရေင်သုတေသန အဓိကဂမၠိုင်'''
* ၃၀% : သုတေသန ယဲဝိုတ်စိုတ် (Dementia &amp; Alzheimer's)
* ၂၅% : သုတေသန ယဲစိုတ်ဓါတ်စှ်ေ (Depression in late life)
* ၂၀% : သုတေသန မၞိဟ်မင်မွဲယဲ (Caregiver stress)
* ၂၅% : သုတေသန တၞဟ်ဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင်
&lt;/div&gt;

== အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်ဖန်ဇန်သၞောတ်ဝ် ==
လၟိဟ်မၞိဟ်အာယုက်ဇၞော် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ဇၞော်မောဝ်တိုန်ဒၟံင် ပြဟ်ပြဟ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၅၀ မ္ဂး မၞိဟ်အာယုက် လ္တူ ၆၀ သၞာံ သေက်ဒှ်ကၠုင် စဵုကဵု ၂.၁ ဗဳလဳယာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံနာနာတအ် ဒးဖျေဟ်သၞောတ်ဝ် သွက်ဂွံမင်မွဲ ပရေင်ထတ်ယုက်စိုတ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် သွက်မၞိဟ်အာယုက်ဇၞော်တအ်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references&gt;
&lt;ref&gt;Knight, B. G. (2004). ''Psychotherapy with older adults'' (3rd ed.). Sage Publications.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;American Psychological Association. (2014). Guidelines for psychological practice with older adults. ''American Psychologist'', 69(1), 34-65.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Schaie, K. W., &amp; Willis, S. L. (2010). ''Handbook of the Psychology of Aging'' (7th ed.). Academic Press.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Zarit, S. H., &amp; Zarit, J. M. (2011). ''Mental disorders in older adults: Fundamentals of assessment and treatment'' (2nd ed.). Guilford Press.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;World Health Organization. (2017). Mental health of older adults. Retrieved from WHO official website.&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== ဆက်လ္ၚတ် ==
* [[ယဲစိုတ်]]
* [[ယဲအလ်ဇြာင်မာ]]
* [[ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ်]]
* [[စိုတ်ပညာ]]

{{Navbox
|name = ပညာစိုတ်
|title = ကဏ္ဍဂမၠိုင် ပ္ဍဲ [[ပညာစိုတ်]]
|listclass = hlist
|list1 = 
* [[ပညာစိုတ်အာယုက်ဇၞော်]]
* [[ပညာစိုတ် ကလိန်နေတ်]]
* [[ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ်]]
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်မၞိဟ်]]
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်ပညာ]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ်အာယုက်ဇၞော်}}
[[Category:ပညာစိုတ်အာယုက်ဇၞော်]]
[[Category:သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်စိုတ်]]</text>
      <sha1>07u4mww2538viw986gwkabwqb0jkjbd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်အာယုက်ဇၞော်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12479</id>
    <revision>
      <id>58596</id>
      <timestamp>2026-10-15T07:39:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆေင်စပ်ကဵု '''[[ပညာစိုတ်အာယုက်ဇၞော်]]''' (Geropsychology) ဟွံသေင်မ္ဂး ပညာစိုတ် မလ္ၚတ်အဝဲအာယုက်ဇၞော် မဒှ်ကဏ္ဍလပါ် [[ပညာစိုတ်]] မွဲရ။   ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ လိက်ပရ...&quot;</comment>
      <origin>58596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1629" sha1="aich2zzf6wgg1atpqdq5jfrz94poc43" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆေင်စပ်ကဵု '''[[ပညာစိုတ်အာယုက်ဇၞော်]]''' (Geropsychology) ဟွံသေင်မ္ဂး ပညာစိုတ် မလ္ၚတ်အဝဲအာယုက်ဇၞော် မဒှ်ကဏ္ဍလပါ် [[ပညာစိုတ်]] မွဲရ။ 

ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ်နာနာ မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူပရေင်ပြံင်လှာဲ လပါ်စိုတ်စရိုတ်၊ လညာတ်ဉာဏ် ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက်စိုတ် ပ္ဍဲအခိင်မၞိဟ်တအ် အာယုက်ဇၞော်ကၠုင် မပ္တံကဵု-
* ပရေင်ထတ်ယုက်စိုတ် မၞိဟ်ဇၞော်
* ပရေင်ပြံင်လှာဲ လညာတ်ဉာဏ် ကေုာံ သမ္တီ
* ပြသၞာယဲစိုတ် မဆေင်ကဵုအာယုက် (ဥပမာ - ယဲဝိုတ်စိုတ်၊ ယဲအလ်ဇြာင်မာ)
* နဲကဲလွဳလွတ် ကေုာံ ပရေင်ရီုဗင် စိုတ်ဓါတ် သွက်မၞိဟ်အာယုက်ဇၞော် 

တအ် ပါလုပ်ဒၟံင်ရ။

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ်အာယုက်ဇၞော်}}
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:ပရေင်ထတ်ယုက်စိုတ်]]</text>
      <sha1>aich2zzf6wgg1atpqdq5jfrz94poc43</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပညာစိုတ် သာဲဗာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12480</id>
    <revision>
      <id>58597</id>
      <timestamp>2026-10-15T07:41:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox discipline | name = ပညာစိုတ် သာဲဗါ | image = File:Virtual reality headset (Oculus Rift).jpg | caption = ကွတ်စက် မပ္တံကဵု ဒပ်မတ် ပရေင်ဒှ်ဇေတ်တ် မစၠောအ်ဗဒှ် (VR) ဂှ် ဒှ်အရာအဓိက ပ္ဍဲပရေင်လ္ၚတ် ပညာစိုတ် သာဲဗါရ။ |...&quot;</comment>
      <origin>58597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15231" sha1="o9145uawv977aq79vr5kleqmzmvlb08" xml:space="preserve">{{Infobox discipline
| name = ပညာစိုတ် သာဲဗါ
| image = File:Virtual reality headset (Oculus Rift).jpg
| caption = ကွတ်စက် မပ္တံကဵု ဒပ်မတ် ပရေင်ဒှ်ဇေတ်တ် မစၠောအ်ဗဒှ် (VR) ဂှ် ဒှ်အရာအဓိက ပ္ဍဲပရေင်လ္ၚတ် ပညာစိုတ် သာဲဗါရ။
| field_of_study = [[ပညာစိုတ်]]
| sub-disciplines = စိုတ်မၞိဟ် ကဵု ကွတ်စက်, ပရေင်ဆက်စၠောအ် လတူလာင်, လွဳလွတ်စိုတ် နကဵု သာဲဗါ
| related_disciplines = [[ပညာစိုတ် ပရေင်မၞိဟ်]], [[ကွတ်စက် ဇေတ်ဟွံသေင်]] (AI), [[မနုဿဗေဒ ဒဳဂျဳတေဝ်]]
}}

'''ပညာစိုတ် သာဲဗါ''' ({{lang-en|Cyberpsychology}} ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပညာစိုတ် အေန်တာနိတ်'''၊ '''ပညာစိုတ် ဝပ်''') ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍမွဲ ပ္ဍဲဘာသာရပ် [[ပညာစိုတ်]] မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူစိုတ်မၞိဟ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက်စရိုတ်မၞိဟ် ပ္ဍဲအခိင်မဆက်စၠောအ် ရပ်စပ်ဒၟံင် ကုကွတ်စက် ဒဳဂျဳတေဝ်၊ ကွန်ပျူတာ၊ အေန်တာနိတ် ကေုာံ ဂၠးတိသာဲဗါ ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;Norman, A. (2017). ''Cyberpsychology: An Introduction to Human-Computer Interaction''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; ဘာသာရပ်ဝွံ ဍေဟ်စွံသတိ ဗွဲတၟေင် လတူအဆက်အစပ် အကြာ ပရေင်ချပ်ပိုန်မၞိဟ် ကဵု အကာဲအရာဂၠးတိ မစၠောအ်ဗဒှ်လဝ် (Virtual reality) တုဲ မလ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု ကွတ်စက်တအ် ပြံင်လှာဲကဵု ပရေင်မၞိဟ်၊ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ အသိင်စိုတ်မၞိဟ်တအ်ရ။

== တမ်မူလ ကေုာံ ဝင် (History and Background) ==
ပညာစိုတ် သာဲဗါ ဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲကၞောတ် ဒေသတှ် (Decade) ၁၉၉၀ ဂမၠိုင်၊ အခိင် အေန်တာနိတ် စပြးဇးကၠုင် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ပ္ဍဲအခိင်တေအ် လညာတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်တအ်ဂှ် စွံအာရီု လတူဗီုလဵု မၞိဟ်တအ် သုင်စောဲ ဝပ်သာ် (Websites) ကေုာံ အဳမေဝ် (Emails) သၟးရ။ ဆဂး ပ္ဍဲခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံဏအ် ဟိုတ်နူ မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် (Social media) ကေုာံ ကွတ်စက် စမတ်ဖုန် (Smartphones) တအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ ကဏ္ဍပညာစိုတ် သာဲဗါဝွံ လှဲလးကၠုင် ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref&gt;Suler, J. (2015). ''Psychology of the Digital Age: Humans Become Electric''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

== အဓိက သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ဂမၠိုင် (Major Areas of Study) ==
ပ္ဍဲပညာစိုတ် သာဲဗါဝွံ နွံကဵု ကဏ္ဍသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိက ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ တၠပညာတအ် လ္ၚတ်ဒၟံင် ဗီုလဵု မၞိဟ်တအ် ဂၠာဲပရိုင်၊ ဗီုလဵု ညးတအ် ပံင်ဖက်ရေင်သကအ် လတူလာင်၊ ကေုာံ ဗီုလဵု စိုတ်ဓါတ်ညးတအ် ပြံင်လှာဲအာ ဃောမသုင်စောဲ ကွတ်စက်ရ။
* '''ပရေင်ဆက်စၠောအ် မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ်:''' လ္ၚတ် ပရူဖေတ်ဗောက်၊ တွိတာ၊ ကေုာံ အေန်သတာဂရမ် တအ် မဖန်ဗဒှ်ကဵု လညာတ်စိုတ်မၞိဟ်။
* '''လမျီုစိုတ် ပ္ဍဲဂိမ်း (Gaming Psychology):''' လ္ၚတ် ပရူစိုတ်ဓါတ် ကောန်ၚာ် ကေုာံ မၞိဟ်ဇၞော် မဝေင်ဂိမ်း ဗွဲမလောန်ကာဲ။

== ပရေင်ဆက်စၠောအ် ပ္ဍဲအေန်တာနိတ် ကေုာံ ဇကုဂှ်ညးလဵု (Online Communication &amp; Identity) ==
အခိင်မၞိဟ်တအ် မစိုပ်အာ လတူအေန်တာနိတ်မ္ဂး အခိုက်အလိုက် ညးတအ် ပြံင်လှာဲအာ နူကဵု ဘဝဇေတ်တ်ရ။ သဘဴဓဝ်မွဲ မကော်စ &quot;Online Disinhibition Effect&quot; (အသိင်မဟွံမဲကဵု ပွမထိင်ဒဝ် လတူလာင်) ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်တအ် ဂံင်ဟီု ဂံင်ပ လတူအေန်တာနိတ် ဂၠိုင်နူကဵု ဘဝဇေတ်တ်ရ။&lt;ref&gt;Wallace, P. (1999). ''The Psychology of the Internet''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ ညးတအ် ဟွံဒးဗၟံက်ထ္ၜး ယၟု ကေုာံ ရုပ်သာ်ဇေတ်တ် (Anonymity) တုဲ ညးတအ် ကၠောန်ဗဒှ်ကေတ် ယၟုတၞဟ် (Avatars) သွက်ဂွံ ဆက်စၠောအ်ရေင်သကအ်ရ။

== အရာမကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ သာဲဗါ (Cyberbullying &amp; Trolling) ==
ပြသၞာ အဓိကမွဲ ပ္ဍဲခေတ်ဒဳဂျဳတေဝ်ဝွံ ဒှ်ပွမပျဲပျာံ လတူလာင် (Cyberbullying) ရ။ ပရေင်ဏအ် ကတဵုဒှ်ဂၠိုင် ပ္ဍဲအကြာ သၟတ် ကေုာံ ကောန်ၚာ်တအ်ရ။ တၠပညာစိုတ်တအ် လ္ၚတ်ရံင် ဟိုတ်မၞိဟ်တအ် မပလီုပလာ်ညးသကအ် လတူလာင် ကေုာံ နဲကဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကေုာံ လွဳလွတ် စိုတ်ဓါတ် ကောန်ၚာ် မဒးဒုင်ပျဲပျာံတအ်ရ။&lt;ref&gt;Kowalski, R. M., Giumetti, G. W., Schroeder, A. N., &amp; Lattanner, M. R. (2014). Bullying in the digital age: A critical review and meta-analysis of cyberbullying research among youth. ''Psychological Bulletin'', 140(4), 1073-1137.&lt;/ref&gt;

== စောဲလာံ ကွတ်စက် (Technology Addiction) ==
စောဲလာံ လတူအေန်တာနိတ် (Internet Addiction) ကေုာံ စောဲလာံ မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် တအ်ဝွံ ဒှ်ယဲစိုတ်မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲပညာစိုတ် သာဲဗါရ။ မၞိဟ်မသုင်စောဲ စမတ်ဖုန် (Smartphones) ဂၠိုင်လောန်အာမ္ဂး ဍေဟ်ကဵုအန္တရာဲ ကုပရေင်ထတ်ယုက်စိုတ် ကေုာံ ခန္ဓကာယ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပွမဟွံမာန်စိုတ် ဟွံဂွံရံင်ဖုန် (FOMO - Fear of Missing Out) ဂှ်လေဝ် ဒှ်အရာမွဲ မပကဵု ညံင်စိုတ်ဂွံအောန်စှ်ေရ။

== လမျီုစိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိမစၠောအ်ဗဒှ် (Virtual Reality &amp; Psychology) ==
ဂၠးတိမစၠောအ်ဗဒှ် (Virtual Reality - VR) ဝွံ နွံကဵု အစောမ်သတ္တိ သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ လညာတ်စိုတ်မၞိဟ်ရ။ ပ္ဍဲပညာစိုတ်မ္ဂး၊ ကွတ်စက် VR ဏအ်ဂှ် သုင်စောဲ သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ယဲဖေက် (Phobias) မပ္တံကဵု ယဲဖေက်ဇိုင်သၠုင်၊ ယဲဖေက်မၞိဟ်ဂၠိုင်တအ်ရ။ မၞိဟ်ယဲတအ် ဒးလုပ်အာ ပ္ဍဲဂၠးတိမစၠောအ်ဗဒှ်တုဲ လွဳလွတ်စိုတ် နကဵု နဲကဲ Exposure Therapy ရ။

== စိုတ် ကေုာံ အသိင်ပရေင်စက် (AI and Human Psychology) ==
အသိင်ပရေင်စက် (Artificial Intelligence - AI) ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ ပရေင်ဆက်စၠောအ် အကြာ မၞိဟ် ကဵု စက် ဂှ် ဒှ်ကၠုင် အရာအဓိက ပ္ဍဲပညာစိုတ် သာဲဗါရ။ ဗီုလဵု မၞိဟ်တအ် ပတှ်ေ လတူ AI တအ်၊ ဗီုလဵု ညးတအ် ဆက်စၠောအ် ကုသမ္ဘာတ်စက် (Chatbots) တအ်ဂှ် ဒှ်အရာမဒးလ္ၚတ်ရ။ ယဝ်ရ စက်တအ် ကၠိုဟ်စိုတ်မၞိဟ်မ္ဂး၊ ပရေင်စိုတ်ဓါတ်မၞိဟ်လေဝ် ပြံင်လှာဲအာမာန်ရ။

== လွဳလွတ် ယဲစိုတ် နကဵု သာဲဗါ (Cybertherapy) ==
လွဳလွတ် ယဲစိုတ် နကဵု လတူလာင် (Cybertherapy ဟွံသေင်မ္ဂး E-therapy) ဝွံ ဒှ်နဲကဲတၟိ ပ္ဍဲပညာစိုတ်ရ။ အစာပညာစိုတ်တအ် ဆက်စၠောအ် ကုမၞိဟ်ယဲ နကဵု ဗဳဒဳယောကော (Video calls)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မသုင်စောဲ ဝပ်သာ် သွက်ဂွံ ကဵုပရေင်ကသပ် (Counseling) ရ။ နဲကဲဏအ်ဝွံ ကဵုဖိုလ်ခိုဟ် သွက်မၞိဟ် မနွံသ္ၚောဲ ကေုာံ မၞိဟ်ဟွံဂံင်တိတ်မ္ၚးတအ်ရ။

== ပရေင်လ္ၚတ် အနာဂတ် (Future Research Directions) ==
ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး၊ ကွတ်စက် ကေုာံ ဉာဏ်စက်တအ် ဆက်ဇၞော်မောဝ်အာတုဲ ပညာစိုတ် သာဲဗါ လေဝ် ဒးပြံင်လှာဲအာ အတိုင်ဂှ်ရ။ တၠပညာတအ် ဒးလ္ၚတ် ဗီုလဵု စက်တအ် မထိင်ဒဝ် စိုတ်မၞိဟ် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ (Ethics) မဆေင်ကဵု သုင်စောဲ တင်ဂၞင် လတူလာင်တအ်ရ။&lt;ref&gt;Aiken, M. (2016). ''The Cyber Effect: A Pioneering Cyberpsychologist Explains How Human Behavior Changes Online''. Spiegel &amp; Grau.&lt;/ref&gt;

== သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Socio-Economic Impacts) ==
ပညာစိုတ် သာဲဗါဝွံ ဟွံသၟး ဆလ္ၚတ် ပရူစိုတ်ပူဂိုလ်ရ၊ ဍေဟ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် အလုံမွဲရးနိဂီုရ။ ဒုင်သဇိုင် ကုစရိုတ်မၞိဟ် လတူလာင်တုဲ၊ ကမ္ပဏဳဇၞော်တအ် သုင်စောဲ နဲကဲပညာစိုတ် သွက်ဂွံ သွံရာန် ဗၞိက် (Digital Marketing)၊ တုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်လေဝ် ပြံင်လှာဲအာ နူကဵု ဘဝကၠာတေအ်ရ။

=== ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ ပညာစိုတ် တြေံ ကေုာံ ပညာစိုတ် သာဲဗါ ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗီုပြင် ပရေင်တၞဟ်ခြာ အဓိက
|-
! လက္ခဏာ !! ပညာစိုတ် ဓမ္မတာ (Traditional Psychology) !! ပညာစိုတ် သာဲဗါ (Cyberpsychology)
|-
| '''ပွဳပွူမလ္ၚတ်''' || ဘဝဇေတ်တ်၊ ဗီုပြင် မဆဵုဂဗ မုက်ကဵုမုက် || ဂၠးတိသာဲဗါ၊ လတူအေန်တာနိတ် ကေုာံ စက်
|-
| '''ဇကုဂှ်ညးလဵု (Identity)''' || ယၟုဇေတ်တ်၊ ရုပ်သာ်ဇေတ်တ် || လျိုင်ယၟုဟွံမဲ (Anonymity)၊ ယၟုပလောတ် (Avatars)
|-
| '''ပရေင်ဆက်စၠောအ်''' || ရမ္သာင်၊ ထ္ၜးရုပ်သာ်ကာယ || လိက်၊ အဳမိုဂျဳ (Emojis)၊ ဗဳဒဳယော
|-
| '''ပရေင်စောဲလာံ''' || စောဲလာံ ဂဥုဲ၊ အရက် || စောဲလာံ ဂိမ်း၊ စောဲလာံ မဳဒဳယာပရေင်မၞိဟ်
|}

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်လ္ၚတ် ==
* [[ပညာစိုတ်]]
* [[သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]
* [[မနုဿဗေဒ ဒဳဂျဳတေဝ်]]

{{Navbox
| name  = ပညာစိုတ်
| title = [[ပညာစိုတ်]]
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist

| group1 = ကဏ္ဍအဓိကဂမၠိုင်
| list1  =
* [[ပညာစိုတ် အကာဲအရာ]]
* [[ပညာစိုတ် ယဲ]]
* [[ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ်]]
* [[ပညာစိုတ် သာဲဗါ]]
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်မၞိဟ်]]
* [[ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်]]

| group2 = အရာမဆက်စပ်
| list2  =
* [[သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]
* [[စိုတ်]]
* [[ကွတ်စက်]]
* [[အသိင်ပရေင်စက်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် သာဲဗါ}}
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ကွတ်စက်]]
[[Category:အေန်တာနိတ်]]</text>
      <sha1>o9145uawv977aq79vr5kleqmzmvlb08</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>58598</id>
      <parentid>58597</parentid>
      <timestamp>2026-10-15T07:42:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>58598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15285" sha1="75uh02h1w7smesyjmqlzynbi6g7nhcg" xml:space="preserve">{{Infobox discipline
| name = ပညာစိုတ် သာဲဗါ
| image = File:Virtual reality headset (Oculus Rift).jpg
| caption = ကွတ်စက် မပ္တံကဵု ဒပ်မတ် ပရေင်ဒှ်ဇေတ်တ် မစၠောအ်ဗဒှ် (VR) ဂှ် ဒှ်အရာအဓိက ပ္ဍဲပရေင်လ္ၚတ် ပညာစိုတ် သာဲဗါရ။
| field_of_study = [[ပညာစိုတ်]]
| sub-disciplines = စိုတ်မၞိဟ် ကဵု ကွတ်စက်, ပရေင်ဆက်စၠောအ် လတူလာင်, လွဳလွတ်စိုတ် နကဵု သာဲဗါ
| related_disciplines = [[ပညာစိုတ် ပရေင်မၞိဟ်]], [[ကွတ်စက် ဇေတ်ဟွံသေင်]] (AI), [[မနုဿဗေဒ ဒဳဂျဳတေဝ်]]
}}

'''ပညာစိုတ် သာဲဗါ''' ({{lang-en|Cyberpsychology}} ဟွံသေင်မ္ဂး '''ပညာစိုတ် အေန်တာနိတ်'''၊ '''ပညာစိုတ် ဝပ်''') ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍမွဲ ပ္ဍဲဘာသာရပ် [[ပညာစိုတ်]] မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူစိုတ်မၞိဟ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက်စရိုတ်မၞိဟ် ပ္ဍဲအခိင်မဆက်စၠောအ် ရပ်စပ်ဒၟံင် ကုကွတ်စက် ဒဳဂျဳတေဝ်၊ ကွန်ပျူတာ၊ အေန်တာနိတ် ကေုာံ ဂၠးတိသာဲဗါ ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref&gt;Norman, A. (2017). ''Cyberpsychology: An Introduction to Human-Computer Interaction''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; ဘာသာရပ်ဝွံ ဍေဟ်စွံသတိ ဗွဲတၟေင် လတူအဆက်အစပ် အကြာ ပရေင်ချပ်ပိုန်မၞိဟ် ကဵု အကာဲအရာဂၠးတိ မစၠောအ်ဗဒှ်လဝ် (Virtual reality) တုဲ မလ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု ကွတ်စက်တအ် ပြံင်လှာဲကဵု ပရေင်မၞိဟ်၊ ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ အသိင်စိုတ်မၞိဟ်တအ်ရ။

== တမ်မူလ ကေုာံ ဝင် (History and Background) ==
ပညာစိုတ် သာဲဗါ ဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲကၞောတ် ဒေသတှ် (Decade) ၁၉၉၀ ဂမၠိုင်၊ အခိင် အေန်တာနိတ် စပြးဇးကၠုင် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ပ္ဍဲအခိင်တေအ် လညာတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်တအ်ဂှ် စွံအာရီု လတူဗီုလဵု မၞိဟ်တအ် သုင်စောဲ ဝပ်သာ် (Websites) ကေုာံ အဳမေဝ် (Emails) သၟးရ။ ဆဂး ပ္ဍဲခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံဏအ် ဟိုတ်နူ မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် (Social media) ကေုာံ ကွတ်စက် စမတ်ဖုန် (Smartphones) တအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ ကဏ္ဍပညာစိုတ် သာဲဗါဝွံ လှဲလးကၠုင် ဗွဲမလောန်ရ။&lt;ref&gt;Suler, J. (2015). ''Psychology of the Digital Age: Humans Become Electric''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

== အဓိက သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ဂမၠိုင် (Major Areas of Study) ==
ပ္ဍဲပညာစိုတ် သာဲဗါဝွံ နွံကဵု ကဏ္ဍသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အဓိက ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ တၠပညာတအ် လ္ၚတ်ဒၟံင် ဗီုလဵု မၞိဟ်တအ် ဂၠာဲပရိုင်၊ ဗီုလဵု ညးတအ် ပံင်ဖက်ရေင်သကအ် လတူလာင်၊ ကေုာံ ဗီုလဵု စိုတ်ဓါတ်ညးတအ် ပြံင်လှာဲအာ ဃောမသုင်စောဲ ကွတ်စက်ရ။
* '''ပရေင်ဆက်စၠောအ် မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ်:''' လ္ၚတ် ပရူဖေတ်ဗောက်၊ တွိတာ၊ ကေုာံ အေန်သတာဂရမ် တအ် မဖန်ဗဒှ်ကဵု လညာတ်စိုတ်မၞိဟ်။
* '''လမျီုစိုတ် ပ္ဍဲဂိမ်း (Gaming Psychology):''' လ္ၚတ် ပရူစိုတ်ဓါတ် ကောန်ၚာ် ကေုာံ မၞိဟ်ဇၞော် မဝေင်ဂိမ်း ဗွဲမလောန်ကာဲ။

== ပရေင်ဆက်စၠောအ် ပ္ဍဲအေန်တာနိတ် ကေုာံ ဇကုဂှ်ညးလဵု (Online Communication &amp; Identity) ==
အခိင်မၞိဟ်တအ် မစိုပ်အာ လတူအေန်တာနိတ်မ္ဂး အခိုက်အလိုက် ညးတအ် ပြံင်လှာဲအာ နူကဵု ဘဝဇေတ်တ်ရ။ သဘဴဓဝ်မွဲ မကော်စ &quot;Online Disinhibition Effect&quot; (အသိင်မဟွံမဲကဵု ပွမထိင်ဒဝ် လတူလာင်) ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်တအ် ဂံင်ဟီု ဂံင်ပ လတူအေန်တာနိတ် ဂၠိုင်နူကဵု ဘဝဇေတ်တ်ရ။&lt;ref&gt;Wallace, P. (1999). ''The Psychology of the Internet''. Cambridge University Press.&lt;/ref&gt; ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်နူ ညးတအ် ဟွံဒးဗၟံက်ထ္ၜး ယၟု ကေုာံ ရုပ်သာ်ဇေတ်တ် (Anonymity) တုဲ ညးတအ် ကၠောန်ဗဒှ်ကေတ် ယၟုတၞဟ် (Avatars) သွက်ဂွံ ဆက်စၠောအ်ရေင်သကအ်ရ။

== အရာမကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ သာဲဗါ (Cyberbullying &amp; Trolling) ==
ပြသၞာ အဓိကမွဲ ပ္ဍဲခေတ်ဒဳဂျဳတေဝ်ဝွံ ဒှ်ပွမပျဲပျာံ လတူလာင် (Cyberbullying) ရ။ ပရေင်ဏအ် ကတဵုဒှ်ဂၠိုင် ပ္ဍဲအကြာ သၟတ် ကေုာံ ကောန်ၚာ်တအ်ရ။ တၠပညာစိုတ်တအ် လ္ၚတ်ရံင် ဟိုတ်မၞိဟ်တအ် မပလီုပလာ်ညးသကအ် လတူလာင် ကေုာံ နဲကဲ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကေုာံ လွဳလွတ် စိုတ်ဓါတ် ကောန်ၚာ် မဒးဒုင်ပျဲပျာံတအ်ရ။&lt;ref&gt;Kowalski, R. M., Giumetti, G. W., Schroeder, A. N., &amp; Lattanner, M. R. (2014). Bullying in the digital age: A critical review and meta-analysis of cyberbullying research among youth. ''Psychological Bulletin'', 140(4), 1073-1137.&lt;/ref&gt;

== စောဲလာံ ကွတ်စက် (Technology Addiction) ==
စောဲလာံ လတူအေန်တာနိတ် (Internet Addiction) ကေုာံ စောဲလာံ မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် တအ်ဝွံ ဒှ်ယဲစိုတ်မွဲ မပါလုပ် ပ္ဍဲပညာစိုတ် သာဲဗါရ။ မၞိဟ်မသုင်စောဲ စမတ်ဖုန် (Smartphones) ဂၠိုင်လောန်အာမ္ဂး ဍေဟ်ကဵုအန္တရာဲ ကုပရေင်ထတ်ယုက်စိုတ် ကေုာံ ခန္ဓကာယ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပွမဟွံမာန်စိုတ် ဟွံဂွံရံင်ဖုန် (FOMO - Fear of Missing Out) ဂှ်လေဝ် ဒှ်အရာမွဲ မပကဵု ညံင်စိုတ်ဂွံအောန်စှ်ေရ။

== လမျီုစိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိမစၠောအ်ဗဒှ် (Virtual Reality &amp; Psychology) ==
ဂၠးတိမစၠောအ်ဗဒှ် (Virtual Reality - VR) ဝွံ နွံကဵု အစောမ်သတ္တိ သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ လညာတ်စိုတ်မၞိဟ်ရ။ ပ္ဍဲပညာစိုတ်မ္ဂး၊ ကွတ်စက် VR ဏအ်ဂှ် သုင်စောဲ သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ယဲဖေက် (Phobias) မပ္တံကဵု ယဲဖေက်ဇိုင်သၠုင်၊ ယဲဖေက်မၞိဟ်ဂၠိုင်တအ်ရ။ မၞိဟ်ယဲတအ် ဒးလုပ်အာ ပ္ဍဲဂၠးတိမစၠောအ်ဗဒှ်တုဲ လွဳလွတ်စိုတ် နကဵု နဲကဲ Exposure Therapy ရ။

== စိုတ် ကေုာံ အသိင်ပရေင်စက် (AI and Human Psychology) ==
အသိင်ပရေင်စက် (Artificial Intelligence - AI) ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ ပရေင်ဆက်စၠောအ် အကြာ မၞိဟ် ကဵု စက် ဂှ် ဒှ်ကၠုင် အရာအဓိက ပ္ဍဲပညာစိုတ် သာဲဗါရ။ ဗီုလဵု မၞိဟ်တအ် ပတှ်ေ လတူ AI တအ်၊ ဗီုလဵု ညးတအ် ဆက်စၠောအ် ကုသမ္ဘာတ်စက် (Chatbots) တအ်ဂှ် ဒှ်အရာမဒးလ္ၚတ်ရ။ ယဝ်ရ စက်တအ် ကၠိုဟ်စိုတ်မၞိဟ်မ္ဂး၊ ပရေင်စိုတ်ဓါတ်မၞိဟ်လေဝ် ပြံင်လှာဲအာမာန်ရ။

== လွဳလွတ် ယဲစိုတ် နကဵု သာဲဗါ (Cybertherapy) ==
လွဳလွတ် ယဲစိုတ် နကဵု လတူလာင် (Cybertherapy ဟွံသေင်မ္ဂး E-therapy) ဝွံ ဒှ်နဲကဲတၟိ ပ္ဍဲပညာစိုတ်ရ။ အစာပညာစိုတ်တအ် ဆက်စၠောအ် ကုမၞိဟ်ယဲ နကဵု ဗဳဒဳယောကော (Video calls)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မသုင်စောဲ ဝပ်သာ် သွက်ဂွံ ကဵုပရေင်ကသပ် (Counseling) ရ။ နဲကဲဏအ်ဝွံ ကဵုဖိုလ်ခိုဟ် သွက်မၞိဟ် မနွံသ္ၚောဲ ကေုာံ မၞိဟ်ဟွံဂံင်တိတ်မ္ၚးတအ်ရ။

== ပရေင်လ္ၚတ် အနာဂတ် (Future Research Directions) ==
ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး၊ ကွတ်စက် ကေုာံ ဉာဏ်စက်တအ် ဆက်ဇၞော်မောဝ်အာတုဲ ပညာစိုတ် သာဲဗါ လေဝ် ဒးပြံင်လှာဲအာ အတိုင်ဂှ်ရ။ တၠပညာတအ် ဒးလ္ၚတ် ဗီုလဵု စက်တအ် မထိင်ဒဝ် စိုတ်မၞိဟ် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ (Ethics) မဆေင်ကဵု သုင်စောဲ တင်ဂၞင် လတူလာင်တအ်ရ။&lt;ref&gt;Aiken, M. (2016). ''The Cyber Effect: A Pioneering Cyberpsychologist Explains How Human Behavior Changes Online''. Spiegel &amp; Grau.&lt;/ref&gt;

== သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Socio-Economic Impacts) ==
ပညာစိုတ် သာဲဗါဝွံ ဟွံသၟး ဆလ္ၚတ် ပရူစိုတ်ပူဂိုလ်ရ၊ ဍေဟ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် အလုံမွဲရးနိဂီုရ။ ဒုင်သဇိုင် ကုစရိုတ်မၞိဟ် လတူလာင်တုဲ၊ ကမ္ပဏဳဇၞော်တအ် သုင်စောဲ နဲကဲပညာစိုတ် သွက်ဂွံ သွံရာန် ဗၞိက် (Digital Marketing)၊ တုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်လေဝ် ပြံင်လှာဲအာ နူကဵု ဘဝကၠာတေအ်ရ။

=== ပရေင်တၞဟ်ခြာ အကြာ ပညာစိုတ် တြေံ ကေုာံ ပညာစိုတ် သာဲဗါ ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဗီုပြင် ပရေင်တၞဟ်ခြာ အဓိက
|-
! လက္ခဏာ !! ပညာစိုတ် ဓမ္မတာ (Traditional Psychology) !! ပညာစိုတ် သာဲဗါ (Cyberpsychology)
|-
| '''ပွဳပွူမလ္ၚတ်''' || ဘဝဇေတ်တ်၊ ဗီုပြင် မဆဵုဂဗ မုက်ကဵုမုက် || ဂၠးတိသာဲဗါ၊ လတူအေန်တာနိတ် ကေုာံ စက်
|-
| '''ဇကုဂှ်ညးလဵု (Identity)''' || ယၟုဇေတ်တ်၊ ရုပ်သာ်ဇေတ်တ် || လျိုင်ယၟုဟွံမဲ (Anonymity)၊ ယၟုပလောတ် (Avatars)
|-
| '''ပရေင်ဆက်စၠောအ်''' || ရမ္သာင်၊ ထ္ၜးရုပ်သာ်ကာယ || လိက်၊ အဳမိုဂျဳ (Emojis)၊ ဗဳဒဳယော
|-
| '''ပရေင်စောဲလာံ''' || စောဲလာံ ဂဥုဲ၊ အရက် || စောဲလာံ ဂိမ်း၊ စောဲလာံ မဳဒဳယာပရေင်မၞိဟ်
|}

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်လ္ၚတ် ==
* [[ပညာစိုတ်]]
* [[သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]
* [[မနုဿဗေဒ ဒဳဂျဳတေဝ်]]

{{Navbox
| name  = ပညာစိုတ်
| title = [[ပညာစိုတ်]]
| state = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist

| group1 = ကဏ္ဍအဓိကဂမၠိုင်
| list1  =
* [[ပညာစိုတ် အကာဲအရာ]]
* [[ပညာစိုတ် ယဲ]]
* [[ပညာစိုတ် လညာတ်ဉာဏ်]]
* [[ပညာစိုတ် သာဲဗါ]]
* [[ပညာစိုတ် ပရေင်မၞိဟ်]]
* [[ပညာစိုတ် ဇၞော်မောဝ်]]

| group2 = အရာမဆက်စပ်
| list2  =
* [[သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]
* [[စိုတ်]]
* [[ကွတ်စက်]]
* [[အသိင်ပရေင်စက်]]
}}

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် သာဲဗါ}}
[[Category:ပညာစိုတ် သာဲဗါ]]
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ကွတ်စက်]]
[[Category:အေန်တာနိတ်]]</text>
      <sha1>75uh02h1w7smesyjmqlzynbi6g7nhcg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ် သာဲဗါ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12481</id>
    <revision>
      <id>58599</id>
      <timestamp>2026-10-15T07:43:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍသဇိုင် မဆေင်စပ်ကဵု '''ပညာစိုတ် သာဲဗါ''' ({{lang-en|Cyberpsychology}}) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူစိုတ်မၞိဟ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက်စရိုတ်မၞိဟ် ပ္ဍဲအခိင်မဆက်စၠောအ် ရပ်...&quot;</comment>
      <origin>58599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1698" sha1="twdnqmjb8x3f4c9rax2qkp3cyl0hf6t" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍသဇိုင် မဆေင်စပ်ကဵု '''ပညာစိုတ် သာဲဗါ''' ({{lang-en|Cyberpsychology}}) မလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူစိုတ်မၞိဟ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက်စရိုတ်မၞိဟ် ပ္ဍဲအခိင်မဆက်စၠောအ် ရပ်စပ်ဒၟံင် ကုကွတ်စက် ဒဳဂျဳတေဝ်၊ ကွန်ပျူတာ၊ အေန်တာနိတ် ကေုာံ ဂၠးတိသာဲဗါဂမၠိုင်ရ။

ပ္ဍဲကဏ္ဍဝွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ ကဏ္ဍလပါ်နာနာ မပ္တံကဵု-
* ပရေင်ဆက်စၠောအ် မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် (Social Media Psychology)
* စောဲလာမ် ကွတ်စက် ကေုာံ အေန်တာနေတ် (Technology &amp; Internet Addiction)
* လမျီုစိုတ် ပ္ဍဲလဝေင် (Gaming Psychology)
* ပွမပျဲပျာံ လတူလာင် (Cyberbullying)
* လမျီုစိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိမစၠောအ်ဗဒှ် (Virtual Reality Psychology)
* လွဳလွတ် ယဲစိုတ် နကဵု သာဲဗါ (Cybertherapy / E-therapy)

တအ် ပါလုပ်ဒၟံင်ရ။

{{DEFAULTSORT:ပညာစိုတ် သာဲဗါ}}
[[Category:ပညာစိုတ်]]
[[Category:သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ်]]
[[Category:ကွတ်စက်]] 
[[Category:အေန်တာနေတ်]]</text>
      <sha1>twdnqmjb8x3f4c9rax2qkp3cyl0hf6t</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>