ပေါဲပြိုၚ်ဗောန်ဂၠးတိ(မခၞံကြာဂၠးတိ)

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mnw">
  <siteinfo>
    <sitename>ဝဳကဳပဳဒဳယာ</sitename>
    <dbname>mnwwiki</dbname>
    <base>https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%99%E1%80%AF%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%9C%E1%80%AD%E1%80%80%E1%80%BA%E1%80%90%E1%80%99%E1%80%BA</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">မဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">တၟေင်</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">ညးလွပ်</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">ညးလွပ် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">ဝှာင်</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">ဝှာင် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">မဳဒဳယာဝဳကဳ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">ထာမ်ပလိက်</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">ထာမ်ပလိက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">ရီု</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">ရီု ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">ကဏ္ဍ</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">ကဏ္ဍ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">ပါင်မုက်</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">ပါင်မုက် ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">မဝ်ဂျူ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">မဝ်ဂျူ ဓရီုကျာ</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ပေါဲပြိုၚ်ဗောန်ဂၠးတိ(မခၞံကြာဂၠးတိ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7482</id>
    <revision>
      <id>58830</id>
      <parentid>48744</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T00:54:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>58830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4627" sha1="70noe1viazul5gun8dqz8g3v43og7fu" xml:space="preserve">{{Infobox
| title         = ပေါဲပြိုၚ်ဗောန်ဂၠးတိ
| image         = [[File:FIFA World Cup trophy icon.svg|150px]]
| caption       = တဆိပ်ကြာ ပေါဲပြိုၚ်ဗောန်ဂၠးတိ (FIFA World Cup Trophy)
| sport         = [[ဗောန်]] (Football)
| founded       = ၁၉၃၀ (၉၆ သၞာံ မတုဲကၠုၚ်)
| organiser     = [[FIFA]]
| region        = ဂၠးကဝ် (International)
| number of teams = ၃၂ (၄၈ သၞာံ ၂၀၂၆)
| current_champion = {{flagicon|Argentina}} [[အာဂျေန်တဳနာ]] (၃ ဝါ)
| most_titles   = {{flagicon|Brazil}} [[ဗြာဇြဳ]] (၅ ဝါ)
| website       = [https://www.fifa.com/worldcup fifa.com]
}}

'''ပေါဲပြိုၚ်ဗောန်ဂၠးတိ''' ({{lang-en|FIFA World Cup}}) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ပေါဲပြိုၚ်ဗောန် အလုံဂၠးကဝ် မနွံကဵုကဆံၚ်သၠုၚ်အိုတ် မဝေၚ်သဘၚ်ဒၟံၚ် ၄ သၞာံမွဲအလန်ရ။ ပေါဲပြိုၚ်ဏအ်ဝွံ စဒက်ပတန်ကၠုၚ် နကဵုဂကောံ [[FIFA]] ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၀ တုဲ ဒှ်ပေါဲပြိုၚ်လဟိၚ် မနွံကဵုညးဗှ်စိုတ်ဂၠိုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။

== ဝၚ်ပ္ဍဲမခၞံဗဒှ် ==
ဝၚ်ပ္ဍဲမခၞံဗဒှ် ပေါဲပြိုၚ်ဗောန်ဂၠးတိဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုၚ် နူတၚ်ရန်တၟအ် ဥက္ကဋ္ဌ FIFA '''ယျူလ် ရဳမေတ်''' (Jules Rimet) ရ။

* '''၁၉၃၀:''' ပေါဲပြိုၚ်အလန်ပထမအိုတ် ဝေၚ်သဘၚ် ပ္ဍဲဍုၚ် [[ဥရူဂွေး|ဥရူဂွေ]]။ ဍုၚ်တၠသ္ၚိ ဥရူဂွေး ကလိဂွံလာပ်တဆိပ်ကြာ အလန်ပထမရ။
* '''၁၉၄၂–၁၉၄၆:''' ဟိုတ်နူပေါဲပၞာန်ဂၠးတိ ဝါရဒုတိယတုဲ ပေါဲပြိုၚ်ဒးဒေံါဇူလဝ်ရ။
* '''၁၉၅၀–လၟုဟ်:''' ကလေၚ်ဝေၚ်သဘၚ်တုဲ ဇၞော်မောဝ်တိုန် စဵုကဵုဒှ်ပေါဲပြိုၚ်ဂၠးကဝ် မၞိဟ်လၟိဟ်ဗဳလဳယာန် ဗဵုလ္ၚတ်ဒၟံၚ်ရ။

== စရၚ်ဍုၚ်မကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ (Champions) ==
အတိုၚ်ဝၚ်ပေါဲပြိုၚ်မ္ဂး ဍေံနွံကဵုဍုၚ်မဇၞးလာပ် အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ:

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | ဍုၚ်
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | လၟိဟ်မဇၞး (ဝါ)
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | သၞာံမဇၞး
|-
| {{flag|Brazil}} || ၅ || ၁၉၅၈၊ ၁၉၆၂၊ ၁၉၇၀၊ ၁၉၉၄၊ ၂၀၀၂
|-
| {{flag|Germany}} || ၄ || ၁၉၅၄၊ ၁၉၇၄၊ ၁၉၉၀၊ ၂၀၁၄
|-
| {{flag|Italy}} || ၄ || ၁၉၃၄၊ ၁၉၃၈၊ ၁၉၈၂၊ ၂၀၀၆
|-
| {{flag|Argentina}} || ၃ || ၁၉၇၈၊ ၁၉၈၆၊ ၂၀၂၂
|-
| {{flag|France}} || ၂ || ၁၉၉၈၊ ၂၀၁၈
|-
| {{flag|Uruguay}} || ၂ || ၁၉၃၀၊ ၁၉၅၀
|-
| {{flag|England}} || ၁ || ၁၉၆၆
|-
| {{flag|Spain}} || ၁ || ၂၀၁၀
|}

== ပေါဲပြိုၚ်ဂတဏအ် ==
ပေါဲပြိုၚ်ဗောန်ဂၠးတိ ဂတဏအ် (သၞာံ ၂၀၂၆) ဂှ် ဝေၚ်သဘၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်ကနေဒါ၊ မေတ်သဳကိုဝ် ကေုာံ အမေရိကာန်ရ။ ပ္ဍဲအလန်ဏအ်မ္ဂး ဂကောံမပြိုၚ်ပ္ကာန်တအ်ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် စဵုကဵု ၄၈ ဂကောံရ။

== နိဿဲ ==
{{reflist}}

== ဆက်ဗှ်လ္ၚတ် ==
* [[FIFA]]
* [[ဗောန်]]

[[Category:ပေါဲပြိုၚ်ဗောန်ဂၠးတိ]]
[[Category:ဗောန်]]
[[Category:ပေါဲပြိုၚ်လဟိၚ် ဂၠးကဝ်]]
[[Category:ဘာသာမန်]]</text>
      <sha1>70noe1viazul5gun8dqz8g3v43og7fu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>တင်ဟီုတွဟ် အဓိက</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9627</id>
    <revision>
      <id>58823</id>
      <parentid>52090</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T00:47:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>58823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6947" sha1="1cu2u43p4yuld7uhqz2vo0pcyotmtij" xml:space="preserve">'''တင်ဟီုတွဟ် အဓိက''' ဟွံသေင်မ္ဂး '''တင်ဒုင်သဇိုင် အဓိက''' ({{lang-en|Core Argument}} ဟွံသေင်မ္ဂး {{lang-en|Central Argument / Main Thesis}}) ဝွံ ဒှ်တင်ဟီုတွဟ်၊ လညာတ် ဟွံသေင်မ္ဂး တင်ရန်တၟအ် အဓိက ပ္ဍဲကဵု လိက်စံင်သုတေသန၊ လိက်ပရေင် ကေုာံ ပရေင်ဟီုတွဟ်မွဲမွဲရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ ယုတ္တိဗေဒ (Logic) ကေုာံ ကွတ်ပရေင်ချပ်ဗ္စာ ပါ်ပါဲ (Critical Thinking) မ္ဂး၊ တင်ဟီုတွဟ်အဓိကဝွံ ဒှ်အရာ ညးမချူလိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမဟီုတွဟ်တအ် မိက်ဂွံပတှ်ေစၟတ် (Persuade) ကုညးဗှ်လိက်တအ် နကဵု သက်သဳ ကေုာံ ဟိုတ်ဖိုလ် မခိုင်ကၠိုက်ရ။

== လဒက်ပ္တန် တင်ဟီုတွဟ် (Structure of an Argument) ==
တင်ဟီုတွဟ် မဍိုက်ပေင်မွဲဂှ် သ္ဒးဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု အင်္ဂလက္ခဏာ သဇိုင် (၃) သာ်ရ-

# '''တင်ဒုင်သဇိုင် / တင်သ္ဂုတ်ထာဝ် (Claim / Conclusion):''' ဒှ်တင်ဂလာန် အဓိက ညးမချူလိက် မိက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ဒှ်ဍာံစၟတ်ရ။ ဍေံဒှ် နှလုံးတိုင် သွက်လညာတ် သီုဖအိုတ်ရ။
# '''တင်သဇိုင်ယုတ္တိ (Premises / Reasons):''' ဒှ်ဟိုတ်ဖိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး တင်ဂၞင် မထံက်ပင်ကဵု တင်ဒုင်သဇိုင် အဓိကဂှ်ရ။
# '''သက်သဳ အထံက်သာဓက (Evidence / Data):''' ဒှ်အချက်အလက် (Facts)၊ လိက်စံင်၊ လၟိဟ်ဂၞန် ကေုာံ သက်သဳခိုင်င်ကၠိုက်ကၠိုက် သွက်ဂွံ ထံက်ထ္ၜး ညံင် တင်သဇိုင်ယုတ္တိ (Premise) ဂှ် ဂွံခိုင်ကၠိုက်ရ။

== မဝ်ဒယ် တူလ်မေန် (Toulmin Model of Argumentation) ==
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠိပ် ကဆံင်တၠပညာမ္ဂး တၠပညာဒဿန သတဳဗေန် တူးလ်မေန် (Stephen Toulmin) ဓမံက်ထ္ၜးလဝ် မဝ်ဒယ် ပရေင်ပါ်ပါဲ တင်ဟီုတွဟ် (Toulmin Model) မၞုံကဵု ဒကုတ်အဓိက ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ-

* '''Claim (တင်ဟီုတွဟ်):''' တင်ရန်တၟအ် အဓိက မိက်ဂွံဖျေဟ်သ္ဂုတ်ထာဝ်။
* '''Data / Grounds (တင်ဂၞင် သဇိုင်):''' သက်သဳ သွက်ဂွံ ထံက်ပင် တင်ဟီုတွဟ်။
* '''Warrant (အဆက်အစပ်):''' ဓဝ်ပတှ်ေ ဟွံသေင်မ္ဂး သဘဴဓဝ် မဆက်စၠောအ်ကဵု အကြာ Data ကဵု Claim ညံင်ဂွံ ဍိုက်ပေင်ကဵု ယုတ္တိရ။
* '''Backing (ပရေင်ထံက်ပင်):''' သက်သဳထပ်ဗပေင် သွက် Warrant။

== ပရေင်စကာ ပ္ဍဲ လိက်စံင်သုတေသန (Role in Academic Writing) ==
ပ္ဍဲလိက်စံင်သုတေသန (Research Paper) ဟွံသေင်မ္ဂး စာတမ်းတၠပညာ (Thesis / Dissertation) တအ်မ္ဂး၊ Core Argument ဂှ် ပြာကတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု '''Thesis Statement''' ရ။

* '''ပရေင်စၞောန်တရဴ (Guidance):''' တင်ဟီုတွဟ် အဓိကဝွံ စၞောန်ထ္ၜးကဵု လဒက်ပ္တန် အလုံမွဲ လိက်စံင်တုဲ၊ ဟွံကဵုအခေါင် ချူတိတ်မ္ၚး ပရူပရာရ။
* '''ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠိပ် (Analytical depth):''' တင်ဟီုတွဟ်ခိုဟ်မွဲဂှ် ဟွံသေင်ဆ ပရူမကတဵုဒှ်လဝ် အတိုင်သဘာဝ (Fact) မွဲဓဝ်ရ၊ ဍေံသ္ဒးဒှ် အရာမပြိုင်ပ္ကာန် ပါ်ပါဲမာန် (Arguable) ကေုာံ ဒးသ္ၚေဝ်ဂၠိပ် နကဵု သက်သဳ သုတေသန (Empirical evidence) ရ။

== ဥပမာ ပရေင်ပါ်ပါဲ ==

* '''တင်ဟီုတွဟ် အောန် (Weak Argument):''' &quot;ဂကူမန်တအ်ဝွံ နွံကဵု ဝင်မဇၞော်မောဝ်ရ။&quot; (ဍေံဒှ် Fact မွဲတုဲ ပြိုင်ပ္ကာန် ပါ်ပါဲ ဟွံဂွံ)။
* '''တင်ဟီုတွဟ် ခိုင်ကၠိုက် (Strong Core Argument):''' &quot;ဟိုတ်နူ ပရေင်ဍဵုပၠိုတ် သၞောတ်ဗဟဵုစွံလဒေါဝ် ပ္ဍဲပရေင်ပညာတုဲ၊ သၞောတ်ပရေင်ပညာ ဘာကောန်ဂကူမန်ဝွံ ဒှ်ဇြဟတ်အဓိက သွက်ဂွံ မင်မွဲလဝ် ဇကောဝ်ဂကူ ကေုာံ တွဵုရးမန်ရ။&quot; (နွံကဵု ဟိုတ်ဖိုလ်၊ ပြိုင်ပ္ကာန်မာန်၊ ကေုာံ ဒးထံက်ထ္ၜး နကဵု သက်သဳသုတေသန)။

== မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် ==

* [[ယုတ္တိဗေဒ]] (Logic)
* [[ပရေင်ချပ်ဗ္စာ ပါ်ပါဲ]] (Critical thinking)
* [[သုတေသန]] (Research)
* [[ဒဿနိကဗေဒ]]

== နိဿဲ ==

* Weston, Anthony (2000). ''A Rulebook for Arguments''. Hackett Publishing.
* Toulmin, Stephen E. (2003). ''The Uses of Argument''. Cambridge University Press.
* Booth, Wayne C., et al. (2016). ''The Craft of Research''. University of Chicago Press.

[[ကဏ္ဍ:ယုတ္တိဗေဒ]] [[ကဏ္ဍ:သုတေသန]] [[ကဏ္ဍ:ဒဿနိကဗေဒ]] [[ကဏ္ဍ:ပရေင်ပညာ]]
[[ကဏ္ဍ:တင်ဟီုတွဟ်]]</text>
      <sha1>1cu2u43p4yuld7uhqz2vo0pcyotmtij</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>စရင် ခမဳသင် မကေတ်တာလျိုင် ချူခၞံ ပြကိုဟ်ပါဠိ (၁၃၈၂)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10443</id>
    <revision>
      <id>58834</id>
      <parentid>53605</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T01:15:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>58834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10550" sha1="ed76sc1qdc4nvlat1klucnvlsgbieyj" xml:space="preserve">{{Short description|စရင် ခမဳသင် မချူခၞံ ပြကိုဟ်ပါဠိ သွက် သဘင်သွဟ်လိက် ရာမညနိကာယပရိယတ္တိ မရနုက်ကဵု ၃၉ သၞာံ ၁၃၈၂}}
{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 28em; text-align: left; font-size: 90%; border: 1px solid #a2a9b1; background-color: #f8f9fa; padding: 5px; float: right; clear: right; margin: 0.5em 0 1em 1em;&quot;
|+ style=&quot;font-size: 115%; font-weight: bold; background-color: #e0e0e0; padding: 5px; text-align: center;&quot; | ဂကောံချူခၞံပြကိုဟ်ပါဠိ&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;font-size:80%; font-weight:normal;&quot;&gt;သဘင်သွဟ်လိက် မရနုက်ကဵု ၃၉ (၁၃၈၂)&lt;/span&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #e0e0e0; text-align: center;&quot; | တင်ဂၞင် သဇိုင်
|-
| '''ဂကောံ:''' || [[ဂကောံ ရာမညနိကာယပရိယတ္တိ]]
|-
| '''သၞာံ:''' || ၁၃၈၂ (သၞာံခရေတ် ၂၀၂၁)
|-
| '''လၟိဟ် ပူဂိုလ်:''' || ၃၀ ဇကု 
|-
| '''တာလျိုင်:''' || ချူခၞံ သမာန် ပြကိုဟ်ပါဠိ 
|}
&lt;div style=&quot;font-family: 'RamonnyaNKY', sans-serif;&quot;&gt;

'''စရင် ခမဳသင် မကေတ်တာလျိုင် ချူခၞံ ပြကိုဟ်ပါဠိ (၁၃၈၂)''' ဝွံ ဒှ် စရင် သမ္တီ မပကောံလဝ် ဝင် ခမဳသင် မန် သီုဖအိုတ် ၃၀ ဇကု မယိုက်ဂၠေင်လဝ် တာလျိုင် သွက်ဂွံ ချူခၞံ သမာန် လိက်ပါဠိနာနာ ပ္ဍဲကဵု သဘင်သွဟ်လိက် [[ဂကောံရာမညနိကာယပရိယတ္တိ]] မရနုက်ကဵု ၃၉ ဝါ ရ&lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;&gt;ဂကောံရာမညနိကာယပရိယတ္တိ ကေုာံ ဂကောံရာမညဓမ္မာစရိယ၊ ''ဗိုရုပ်ချီဒရာင်လဝ်ပရေင်ကမှောန် (၁၃၈၂-၈၃)''၊ ဍုင်မတ်မလီု၊ သၞာံ ၁၃၈၃၊ မုက်လိက် ၃၃။&lt;/ref&gt;။

== စရင် ခမဳသင် ကေုာံ ပြကိုဟ်ပါဠိဂမၠိုင် ==
အတိုင် လိက်အုပ် စၟတ်သမ္တီ ပရေင်ချဳဒရိုင် သၞာံ ၁၃၈၂-၈၃ မ္ဂး၊ ခမဳသင် မကေတ်လဝ် တာလျိုင်ဂမၠိုင်ဂှ် နွံ အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 100%; text-align: left; margin-top: 10px;&quot;
|- style=&quot;background-color: #eaecf0;&quot;
! လၟေင်
! ယၟု ခမဳသင်
! ဌာန်ဒတန် (ဘာ ကေုာံ ဍုင်/ကွာန်)
! ပြကိုဟ်ပါဠိ မချူခၞံ
|-
| ၁။ || ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဥတ္တမ || ဘာဓမ္မကာမီ၊ ဍုင်မတ်မလီု || သုတ်မဟာဝါ &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၂။ || ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ပညိန္ဒ (ကွး) || ဘာဓာတုမာလာ၊ ဍုင်မတ်မလီု || ပါဠိပါထေယျ &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၃။ || ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဝဏ္ဏသာရ || ဘာဇၞော်၊ ကွာန်အၜဝ် || ပါဠိမူလပဏ္ဏာသ &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၄။ || ကျာ်ဇၞော်အ္စာ နာရဒ || ဘာဓမ္မာလောက၊ ဍုင်မတ်မလီု || ပါဠိမဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၅။ || ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဇဝန || ဘာထံင်၊ ဍုင်ကၟာဝက် || ပါဠိဥပရိပဏ္ဏာသ &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၆။ || တၠဂုဏ်အ္စာ နိပုဏ || ဘာဗိုလ်လွီ၊ ဍုင်ဒဂုင် || ပါဠိသဂါထာဝဂ္ဂနိဒါနသံယုတ် &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၇။ || တၠဂုဏ်အ္စာ ကောလိတ || ဘာက္ဍိုပ်ကျာ်၊ ဍုင်မတ်မလီု || ပါဠိခန္ဓဝဂ္ဂသံယုတ် &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၈။ || ကျာ်ဇၞော်အ္စာ နာရဒ || ဘာသဳ၊ ကအ်ခမာ || ပါဠိသဠာယတနသံယုတ် &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၉။ || တၠဂုဏ်အ္စာ ပုပ္ဖ || ဘာမန်၊ ဍုင်ဗိက် || ပါဠိမဟာဝဂ္ဂသံယုတ် &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၁၀။ || တၠဂုဏ်အ္စာ အဂ္ဂဓမ္မ || ဘာဇၞော်၊ ကွာန်ကအ်ဗိန် || ပါဠိအင်္ဂုတ္တိုရ် အုပ်ပထမ &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၁၁။ || တၠဂုဏ်အ္စာ ကေလာသ || ဘာကအ်ပှ်၊ ဍုင်မုဟ်ဍုင် || ပါဠိအင်္ဂုတ္တိုရ် အုပ်ဒုတိယ &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၁၂။ || တၠဂုဏ်အ္စာ သုဇန || ဘာဒေါဝ်၊ ကွာန်တံင်ပရင် || ပါဠိအင်္ဂုတ္တိုရ် အုပ်တတိယ &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၁၃။ || တၠဂုဏ်အ္စာ စန္ဒဝရ || ဘာသဳပလိုတ်၊ ဍုင်ပံင် || ပါဠိ ဥဒါန &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၁၄။ || တၠဂုဏ်အ္စာ ဇနိန္ဒ || ဘာပလိုတ်၊ ကွာန်ကြေဝ်ဏာ || ပါဠိဣတိဝုတ္တက &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၁၅။ || ကျာ်ဇၞော်အ္စာ သဳလ || ဘာအင်ဒင်၊ ကွာန်အင်ဒင် || ပါဠိသုတ္တနိပါတ် &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၁၆။ || တၠဂုဏ်အ္စာ အဂ္ဂသာရ || ဘာမဟာဝိဟာရ၊ ကွာန်ကအ်ဍာတ် || ပါဠိဝိမာနဝတ္ထု &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၁၇။ || တၠဂုဏ်အ္စာ ကောလိတ || ဘာသံဃံ၊ ကွာန်ခယျးပ္ၚဲ || ပါဠိပေတဝတ္ထု &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၁၈။ || တၠဂုဏ်အ္စာ ဝေပုလ္လ || ဘာတွိ၊ ကွာန်တံင်ပဵု || ပါဠိထေရဂါထာ &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၁۹။ || တၠဂုဏ်အ္စာ နန္ဒ || ဘာအင်ဒင်၊ ကွာန်အင်ဒင် || ပါဠိထေရီဂါထာ &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၂၀။ || ကျာ်ဇၞော်အ္စာ စန္ဒောဘာသ || ဘာရာမညဇၞော်၊ ကွာန်ကွိက်ဝါန် || ပါဠိအပါဒါန် ပထမအုပ် &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၂၁။ || တၠဂုဏ်အ္စာ ဗာကုလ || ဘာသိုင်၊ ကွာန်ကအ်သတ် || ပါဠိအပါဒါန် ဒုတိယအုပ် &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၂၂။ || ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ကေသရ || ဘာဗိုလ်လွီ၊ ဍုင်ဒဂုင် || ပါဠိဗုဒ္ဓဝံသ &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၂၃။ || ကျာ်ဇၞော်အ္စာ အတုလ || ဘာဣစ္ဆာသယ၊ ဍုင်မတ်မလီု || ပါဠိစရိယာပိဋက &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၂၄။ || ကျာ်ဇၞော်အ္စာ နာရဒ || ဘာအသောက၊ ကွာန်ဟံင်ဂါမ် || ပါဠိဇာတက ပထမအုပ် &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၂၅။ || တၠဂုဏ်အ္စာ သုနန္ဒ || ဘာကျာ်၊ ကွာန်နာင်ပြိုင် || ပါဠိဇာတက ဒုတိယအုပ် &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၂၆။ || ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဓမ္မိက || ဘာကုန်မိပ်ငြိပ်၊ ကွာန်ကုန်မိပ်ငြိပ် || ပါဠိမဟာနိဒ္ဒေသ &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၂၇။ || တၠဂုဏ်အ္စာ ဝိန္ဒသာရ || ဘာသာသနရက္ခိတ၊ ဍုင်မတ်မလီု || ပါဠိပဋိသမ္ဘိဒါမဂ် &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၂၈။ || ကျာ်ဇၞော်အ္စာ တေဇနိယ || ဘာသာသနာ(၂၅ဝဝ)၊ ဍုင်မတ်မလီု || ပါဠိ နေတ္တိပကရဏ &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၂۹။ || တၠဂုဏ်အ္စာ သူရိယကုမ္မာ || ဘာဗုံက်၊ ကွာန်ကြေဝ်ဏာ || ပါဠိပေဋကောပဒေသ &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၃၀။ || တၠဂုဏ်အ္စာ စန္ဒရက္ခိတ || ဘာဗောဓိသုခ၊ ဍုင်ဒဂုင် || ပါဠိမိလိန္ဒပဉှာ &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|}

*(တင်စၟတ်။ ။ စရင်အ္စာသ္မပတ်ဏအ်ဝွံ ဖျေံလဝ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲကောံဓရီု သၞာံ ၁၃၈၃၊ ဂိတုဇှ် ၃ မံက် ရ။ &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;)*

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

== ဆက်လ္ၚတ် ==
* [[ဂကောံ ရာမညနိကာယပရိယတ္တိ]]
* [[သဘင်သွဟ်လိက် ရာမညနိကာယ]]

&lt;/div&gt;

{{DEFAULTSORT:ဂကောံချူခၞံပြကိုဟ်ပါဠိ ရာမညနိကာယ ၁၃၈၂}}
[[ကဏ္ဍ:ဂကောံ ရာမညနိကာယပရိယတ္တိ]]
[[ကဏ္ဍ:ခမဳသင်မန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:သၞာံ ၁၃၈၂]]</text>
      <sha1>ed76sc1qdc4nvlat1klucnvlsgbieyj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>58835</id>
      <parentid>58834</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T01:19:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>58835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10552" sha1="a178tuwmah7w8ehsd11qdp31wrwdxsr" xml:space="preserve">{{Short description|စရင် ခမဳသင် မချူခၞံ ပြကိုဟ်ပါဠိ သွက် သဘင်သွဟ်လိက် ရာမညနိကာယပရိယတ္တိ မရနုက်ကဵု ၃၉ သၞာံ ၁၃၈၂}}
{| class=&quot;infobox&quot; style=&quot;width: 28em; text-align: left; font-size: 90%; border: 1px solid #a2a9b1; background-color: #f8f9fa; padding: 5px; float: right; clear: right; margin: 0.5em 0 1em 1em;&quot;
|+ style=&quot;font-size: 115%; font-weight: bold; background-color: #e0e0e0; padding: 5px; text-align: center;&quot; | ဂကောံချူခၞံပြကိုဟ်ပါဠိ&lt;br&gt;&lt;span style=&quot;font-size:80%; font-weight:normal;&quot;&gt;သဘင်သွဟ်လိက် မရနုက်ကဵု ၃၉ (၁၃၈၂)&lt;/span&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color: #e0e0e0; text-align: center;&quot; | တင်ဂၞင် သဇိုင်
|-
| '''ဂကောံ:''' || [[ဂကောံ ရာမညနိကာယပရိယတ္တိ]]
|-
| '''သၞာံ:''' || ၁၃၈၂ (သၞာံခရေတ် ၂၀၂၁)
|-
| '''လၟိဟ် ပူဂိုလ်:''' || ၃၀ ဇကု 
|-
| '''တာလျိုင်:''' || ချူခၞံ သမာန် ပြကိုဟ်ပါဠိ 
|}
&lt;div style=&quot;font-family: 'RamonnyaNKY', sans-serif;&quot;&gt;

'''စရင် ခမဳသင် မကေတ်တာလျိုင် ချူခၞံ ပြကိုဟ်ပါဠိ (၁၃၈၂)''' ဝွံ ဒှ် စရင် သမ္တီ မပကောံလဝ် ဝင် ခမဳသင် မန် သီုဖအိုတ် ၃၀ ဇကု မယိုက်ဂၠေင်လဝ် တာလျိုင် သွက်ဂွံ ချူခၞံ သမာန် လိက်ပါဠိနာနာ ပ္ဍဲကဵု သဘင်သွဟ်လိက် [[ဂကောံ ရာမညနိကာယပရိယတ္တိ]] မရနုက်ကဵု ၃၉ ဝါ ရ&lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;&gt;ဂကောံရာမည နိကာယပရိယတ္တိ ကေုာံ ဂကောံရာမညဓမ္မာစရိယ၊ ''ဗိုရုပ်ချီဒရာင်လဝ်ပရေင်ကမှောန် (၁၃၈၂-၈၃)''၊ ဍုင်မတ်မလီု၊ သၞာံ ၁၃၈၃၊ မုက်လိက် ၃၃။&lt;/ref&gt;။

== စရင် ခမဳသင် ကေုာံ ပြကိုဟ်ပါဠိဂမၠိုင် ==
အတိုင် လိက်အုပ် စၟတ်သမ္တီ ပရေင်ချဳဒရိုင် သၞာံ ၁၃၈၂-၈၃ မ္ဂး၊ ခမဳသင် မကေတ်လဝ် တာလျိုင်ဂမၠိုင်ဂှ် နွံ အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ&lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;-

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: 100%; text-align: left; margin-top: 10px;&quot;
|- style=&quot;background-color: #eaecf0;&quot;
! လၟေင်
! ယၟု ခမဳသင်
! ဌာန်ဒတန် (ဘာ ကေုာံ ဍုင်/ကွာန်)
! ပြကိုဟ်ပါဠိ မချူခၞံ
|-
| ၁။ || ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဥတ္တမ || ဘာဓမ္မကာမီ၊ ဍုင်မတ်မလီု || သုတ်မဟာဝါ &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၂။ || ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ပညိန္ဒ (ကွး) || ဘာဓာတုမာလာ၊ ဍုင်မတ်မလီု || ပါဠိပါထေယျ &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၃။ || ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဝဏ္ဏသာရ || ဘာဇၞော်၊ ကွာန်အၜဝ် || ပါဠိမူလပဏ္ဏာသ &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၄။ || ကျာ်ဇၞော်အ္စာ နာရဒ || ဘာဓမ္မာလောက၊ ဍုင်မတ်မလီု || ပါဠိမဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၅။ || ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဇဝန || ဘာထံင်၊ ဍုင်ကၟာဝက် || ပါဠိဥပရိပဏ္ဏာသ &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၆။ || တၠဂုဏ်အ္စာ နိပုဏ || ဘာဗိုလ်လွီ၊ ဍုင်ဒဂုင် || ပါဠိသဂါထာဝဂ္ဂနိဒါနသံယုတ် &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၇။ || တၠဂုဏ်အ္စာ ကောလိတ || ဘာက္ဍိုပ်ကျာ်၊ ဍုင်မတ်မလီု || ပါဠိခန္ဓဝဂ္ဂသံယုတ် &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၈။ || ကျာ်ဇၞော်အ္စာ နာရဒ || ဘာသဳ၊ ကအ်ခမာ || ပါဠိသဠာယတနသံယုတ် &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၉။ || တၠဂုဏ်အ္စာ ပုပ္ဖ || ဘာမန်၊ ဍုင်ဗိက် || ပါဠိမဟာဝဂ္ဂသံယုတ် &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၁၀။ || တၠဂုဏ်အ္စာ အဂ္ဂဓမ္မ || ဘာဇၞော်၊ ကွာန်ကအ်ဗိန် || ပါဠိအင်္ဂုတ္တိုရ် အုပ်ပထမ &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၁၁။ || တၠဂုဏ်အ္စာ ကေလာသ || ဘာကအ်ပှ်၊ ဍုင်မုဟ်ဍုင် || ပါဠိအင်္ဂုတ္တိုရ် အုပ်ဒုတိယ &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၁၂။ || တၠဂုဏ်အ္စာ သုဇန || ဘာဒေါဝ်၊ ကွာန်တံင်ပရင် || ပါဠိအင်္ဂုတ္တိုရ် အုပ်တတိယ &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၁၃။ || တၠဂုဏ်အ္စာ စန္ဒဝရ || ဘာသဳပလိုတ်၊ ဍုင်ပံင် || ပါဠိ ဥဒါန &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၁၄။ || တၠဂုဏ်အ္စာ ဇနိန္ဒ || ဘာပလိုတ်၊ ကွာန်ကြေဝ်ဏာ || ပါဠိဣတိဝုတ္တက &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၁၅။ || ကျာ်ဇၞော်အ္စာ သဳလ || ဘာအင်ဒင်၊ ကွာန်အင်ဒင် || ပါဠိသုတ္တနိပါတ် &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၁၆။ || တၠဂုဏ်အ္စာ အဂ္ဂသာရ || ဘာမဟာဝိဟာရ၊ ကွာန်ကအ်ဍာတ် || ပါဠိဝိမာနဝတ္ထု &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၁၇။ || တၠဂုဏ်အ္စာ ကောလိတ || ဘာသံဃံ၊ ကွာန်ခယျးပ္ၚဲ || ပါဠိပေတဝတ္ထု &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၁၈။ || တၠဂုဏ်အ္စာ ဝေပုလ္လ || ဘာတွိ၊ ကွာန်တံင်ပဵု || ပါဠိထေရဂါထာ &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၁۹။ || တၠဂုဏ်အ္စာ နန္ဒ || ဘာအင်ဒင်၊ ကွာန်အင်ဒင် || ပါဠိထေရီဂါထာ &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၂၀။ || ကျာ်ဇၞော်အ္စာ စန္ဒောဘာသ || ဘာရာမညဇၞော်၊ ကွာန်ကွိက်ဝါန် || ပါဠိအပါဒါန် ပထမအုပ် &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၂၁။ || တၠဂုဏ်အ္စာ ဗာကုလ || ဘာသိုင်၊ ကွာန်ကအ်သတ် || ပါဠိအပါဒါန် ဒုတိယအုပ် &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၂၂။ || ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ကေသရ || ဘာဗိုလ်လွီ၊ ဍုင်ဒဂုင် || ပါဠိဗုဒ္ဓဝံသ &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၂၃။ || ကျာ်ဇၞော်အ္စာ အတုလ || ဘာဣစ္ဆာသယ၊ ဍုင်မတ်မလီု || ပါဠိစရိယာပိဋက &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၂၄။ || ကျာ်ဇၞော်အ္စာ နာရဒ || ဘာအသောက၊ ကွာန်ဟံင်ဂါမ် || ပါဠိဇာတက ပထမအုပ် &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၂၅။ || တၠဂုဏ်အ္စာ သုနန္ဒ || ဘာကျာ်၊ ကွာန်နာင်ပြိုင် || ပါဠိဇာတက ဒုတိယအုပ် &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၂၆။ || ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဓမ္မိက || ဘာကုန်မိပ်ငြိပ်၊ ကွာန်ကုန်မိပ်ငြိပ် || ပါဠိမဟာနိဒ္ဒေသ &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၂၇။ || တၠဂုဏ်အ္စာ ဝိန္ဒသာရ || ဘာသာသနရက္ခိတ၊ ဍုင်မတ်မလီု || ပါဠိပဋိသမ္ဘိဒါမဂ် &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၂၈။ || ကျာ်ဇၞော်အ္စာ တေဇနိယ || ဘာသာသနာ(၂၅ဝဝ)၊ ဍုင်မတ်မလီု || ပါဠိ နေတ္တိပကရဏ &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၂۹။ || တၠဂုဏ်အ္စာ သူရိယကုမ္မာ || ဘာဗုံက်၊ ကွာန်ကြေဝ်ဏာ || ပါဠိပေဋကောပဒေသ &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|-
| ၃၀။ || တၠဂုဏ်အ္စာ စန္ဒရက္ခိတ || ဘာဗောဓိသုခ၊ ဍုင်ဒဂုင် || ပါဠိမိလိန္ဒပဉှာ &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;
|}

*(တင်စၟတ်။ ။ စရင်အ္စာသ္မပတ်ဏအ်ဝွံ ဖျေံလဝ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲကောံဓရီု သၞာံ ၁၃၈၃၊ ဂိတုဇှ် ၃ မံက် ရ။ &lt;ref name=&quot;report1382_pg33&quot;/&gt;)*

== နိဿဲ ==
{{Reflist}}

== ဆက်လ္ၚတ် ==
* [[ဂကောံ ရာမညနိကာယပရိယတ္တိ]]
* [[သဘင်သွဟ်လိက် ရာမညနိကာယ]]

&lt;/div&gt;

{{DEFAULTSORT:ဂကောံချူခၞံပြကိုဟ်ပါဠိ ရာမညနိကာယ ၁၃၈၂}}
[[ကဏ္ဍ:ဂကောံ ရာမညနိကာယပရိယတ္တိ]]
[[ကဏ္ဍ:ခမဳသင်မန်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:သၞာံ ၁၃၈၂]]</text>
      <sha1>a178tuwmah7w8ehsd11qdp31wrwdxsr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11077</id>
    <revision>
      <id>58815</id>
      <parentid>54897</parentid>
      <timestamp>2026-10-20T16:35:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Andre Engels</username>
        <id>2795</id>
      </contributor>
      <comment>merge</comment>
      <origin>58815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23758" sha1="a6yl97qlv7s0kpjwju7h8l8z1mxw4my" xml:space="preserve">{{merge|ကျာ်တြဲဂေါတမ}}
{{Use dmy dates|date=May 2026}}{{Infobox religious biography|name=ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ (Gautama Buddha)|image=[[File:Buddha in Sarnath Museum (Dhammajak Mutra).jpg|250px|center|ရုပ် ကျာ်တြဲ ပ္ဍဲ တိုက်ထ္ၜးပျး သာရနာတ်]]|caption=ရုပ် ကျာ်တြဲ ပ္ဍဲ ဌာန် သာရနာတ် (Sarnath)၊ ဍုင်အိန္ဒိယ (၅ ဗွဝ်ကၠံ)။|birth_name=သိဒ္ဓတ္ထ ဂေါတမ (Siddhartha Gautama)|birth_date=ၜိုတ် ၅၆၃ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (563 BCE)|birth_place=[[လုမ္ဗိနဳ]]၊ ဍုင်ကပိလဝတ် (လၟုဟ် [[ရးနိဂီု နဳပေါ]])|death_date=ၜိုတ် ၄၈၃ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (483 BCE)|death_place=[[ကုသိနာရုံ]] (Kushinagar)၊ မလ္လာ အေန်ပါယာ (လၟုဟ် [[အိန္ဒိယ]])|religion=[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]|parents=[[သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန]] (မအံက်)&lt;br&gt;[[မိသဳရိမာယာ]] (မိအံက်)|spouse=[[ယသောဓရာ]] (Yasodhara)|children=[[ရာဟုလာ]] (Rahula)|title=သဗ္ဗညု ဗုဒ္ဓ၊ တထာဂတ၊ သကျမုနိ}}'''ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ''' ({{lang-en|Gautama Buddha}}), မၞုံ ယၟု တမ်မူလ '''သိဒ္ဓတ္ထ ဂေါတမ''' (Siddhartha Gautama) ဝွံ ဒှ် ညးမခၞံဗဒှ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ကေုာံ ညးမအာစိုပ် ဒဒှ် ကျာ်တြဲ သဗ္ဗညု မွဲ ဇကု ရ။ ညး ဝွံ သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဒေသ လုမ္ဗိနဳ (Lumbini) မနွံ ပ္ဍဲ ရးနိဂီု နဳပေါ (Nepal) ပ္ဍဲ အခိင် ၜိုတ် ၅ ဗွဝ်ကၠံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် တေအ် ရ။ လညာတ် သဘောၚ်ဓဝ် ညး မတွံ ထ္ၜး လဝ် ပရူ ဟိုတ် ဖဵု၊ ပွမဗၠးၜး နူ ဒဒိုက် (နိဗ္ဗာန်) ကေုာံ ဒ္ဂေတ် လၟေတ် ဓရ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ မပြးဇး လတူ အလုံ ဂၠးတိ ရ။&lt;ref&gt;Harvey, Peter. (2013). *An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices*. Cambridge University Press, p. 14.&lt;/ref&gt;

ကျာ်တြဲ ဝွံ ဟွံသေင် ကျာ် မကတဵုဒှ် နူ သဘာဝ တၞဟ်ခြာ (God) ဟွံသေင်၊ ညး ဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် မၞိဟ် ဓမ္မတာ မွဲ မဂစာန် ဇၞော်ပၟဝ် ကမ္မဌာန် စဵုကဵု မကလိဂွံ ညာဏ် ပညာ အိုတ်သီု မကော်ဂး &quot;သဗ္ဗညုတဉာဏ်&quot; (Enlightenment) ရ။ လိက် ပြကိုဟ် မပကောံ လဝ် လဟီု ညး ဂှ် ညးကော် စ [[ပိဋကတ်ပိ]] (Tipitaka) တုဲ ဍေံ ဝွံ ဒှ် လိက် ပြကိုဟ် အဓိက အိုတ် သွက် သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ ကေုာံ မဟာယာန သီုဖအိုတ် ရ။

== ၁. နိဒါန် ကေုာံ အတ္ထုပ္ပတ္တိ သဇိုင် (Introduction and Biography) ==
ဝေါဟာရ '''ဗုဒ္ဓ''' (Buddha) ဝွံ နူ တမ်မူလ ကၠုင် နူ အရေဝ် သင်သကြိုတ် ကေုာံ ပါဠိ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် &quot;ညးမက္တဵု နူ လ္ၚီု / ညးမညာတ် ကေတ် သစ္စာ&quot; (The Awakened One / The Enlightened One) ရ။ ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ ဂှ် ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ ဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် မကတဵုဒှ် လဝ် ဍာံဍာံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ၅ ဗွဝ်ကၠံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (BCE) ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိန္ဒိယ ရ။

အတ္ထုပ္ပတ္တိ ညး ဂှ် လဟီု နှုတ် (Oral tradition) သံဃာ တအ် မင်မဲ ကၠုင် လဝ် တုဲ၊ ဗွဲကြဴ ဏအ် ဟေင် ချူ ပတိုန် လတူ လိက် သၠရိုတ် ရ။ ပြကိုဟ် ဝင် မပ္တံ ကု [[နိဒါနကထာ]] (Nidanakatha) ကေုာံ [[ဗုဒ္ဓစရိတ]] (Buddhacarita) တအ် တွံ ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ညး ဝွံ သၠးဂၠံဂဝ် နဒဒှ် ကောန် သၟိင် ဨကရာဇ် မွဲ၊ ဆဂး ညး ထောအ် ကၠေအ် စည်းစိမ် တုဲ တိတ် ဂၠာဲ ဓရ် ရ။&lt;ref&gt;Armstrong, Karen. (2001). *Buddha*. Penguin Books, p. 12-15.&lt;/ref&gt;

== ၂. ပဋိသန္ဓေ ကေုာံ သၠးဂၠံဂဝ် (Conception and Birth) ==
[[ဝှာင်:Birth_of_Buddha.jpg|right|thumb|250x250px|မိသဳရိမာယာ သၠးဂၠံဂဝ် ကောန်ၚာ် သိဒ္ဓတ္ထ ပ္ဍဲ ဂြိုပ် လုမ္ဗိနဳ။]]
ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဝွံ ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကူ သကျ (Shakya) ကေုာံ တၞောဝ် ဨကရာဇ် ဂေါတမ (Gautama) ရ။ မအံက် ညး ဂှ် ဒှ် [[သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန]] (Suddhodana) မဒှ် သၟိင် ဍုင် ကပိလဝတ် (Kapilavastu) တုဲ မိအံက် ညး ဂှ် ဒှ် [[မိသဳရိမာယာ]] (Queen Maya) ရ။

အတိုင် ဝင် ဒဏ္ဍာရဳ မ္ဂး မိသဳရိမာယာ ဝွံ သၠိင် လမာ် ညာတ် စိင် ဗု မွဲ လုပ် အာ ပ္ဍဲ ဂၠံဂဝ် ညး တုဲ ဒုင် ပဋိသန္ဓေ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် မအာ တရဴ ဇရေင် ဍုင် ဒေဝဒဟ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ဂြိုပ် လုမ္ဗိနဳ (Lumbini) ညး သၠးဂၠံဂဝ် ကောန်ၚာ် သၟတ် ဂှ် ရ။ ကောန်ၚာ် ဂှ် ညး ခုတ် လဝ် ယၟု '''သိဒ္ဓတ္ထ''' (Siddhartha - ညးမကလိဂွံ အရာ သီုဖအိုတ်) ရ။ ကောန်ၚာ် ဏအ် သၠးဂၠံဂဝ် တုဲ ၇ တ္ၚဲ ဂှ် မိအံက် မိသဳရိမာယာ စုတိ အာ တုဲ၊ မိနော် [[မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ]] (Mahapajapati Gotami) ဒှ် ညး မလွဳလွတ် ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် လဝ် ညး ရ။&lt;ref&gt;Narada Maha Thera. (1992). *The Buddha and His Teachings*. Buddhist Missionary Society, p. 2-5.&lt;/ref&gt;

== ၃. ဘဝ သၟိင် ကေုာံ ပွမထောအ် ကၠေအ် နန် (Early Life and Great Renunciation) ==
သိဒ္ဓတ္ထ ဝွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် စည်းစိမ် နန် မဍိုက်ပေင် တဴ ကု တသိုက် ဗွဲမလောန် ရ။ သၟိင် မအံက် ဝွံ ဖေက် ကောန် ဇကု တိတ် ဝေင် ခမဳ တုဲ ကၟာတ်လဒဵု လဝ် ညံင် ဟွံဂွံ ညာတ် ဒဒိုက် လောက ရ။ ပ္ဍဲ အာယုက် ၁၆ သၞာံ ညး ဒက် သ္ၚိကၟိန် ကု မိသမ္ဘာ [[ယသောဓရာ]] (Yasodhara) တုဲ ကလိဂွံ ကောန်တြုဟ် မွဲ မၞုံ ယၟု [[ရာဟုလာ]] (Rahula) ရ။

ပ္ဍဲ အာယုက် ၂၉ သၞာံ ဂှ် ညး တိတ် ဝေင် ဥဒျာန် တုဲ ဆဵု ဂဗ အာ အရာ ၄ သာ် မကော်ဂး '''နိမိတ် ပန် သာ်''' (The Four Sights) မတွံဂး- မၞိဟ် ဗျု (Old man)၊ မၞိဟ် ယဲ (Sick man)၊ မၞိဟ် ချိုတ် (Dead man) ကေုာံ ခမဳ (Ascetic) ရ။ အရာ ဏအ် ဖန် ညံင် ညး ဂွံ ညာတ် ကေတ် သဘောၚ် အနိစ္စ တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဗတံ ဂှ် ဟေင် ညး တိတ် ထောအ် နူ နန် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဂၠံင်တရဴ ဗၠးၜး နူ ဒဒိုက် မကော်ဂး &quot;မဟာဘိနိက္ခမန&quot; (The Great Renunciation) ရ။&lt;ref&gt;Gombrich, Richard F. (2006). *Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo*. Routledge, p. 72.&lt;/ref&gt;

== ၄. ပွမဒ္ဂေတ် ဒုက္ကရစရိယာ (Asceticism and Struggle) ==
[[ဝှာင်:Fasting_Buddha_in_Lahore_Museum.JPG|left|thumb|250x250px|ရုပ် သိဒ္ဓတ္ထ ဃော ကျင့် ဒုက္ကရစရိယာ (မဒး ဝေင် စၞ)၊ တိုက်ထ္ၜးပျး လာဟဝ်။]]
သိဒ္ဓတ္ထ သၠိုက် ယာတ် ခမဳ တုဲ၊ အာ လ္ၚတ် ကတ် ပညာ ကု အစာ ဇၞော် ၜါ ဇကု မတွံဂး အာဠာရကာလာမ ကေုာံ ဥဒကရာမပုတ္တ ရ။ ညး ကတ် လ္ၚတ် စဵုကဵု စိုပ် ကဆံင် ဇျာန် သၠုင် အိုတ် ကီု လေဝ်၊ ညး ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ အရာ ဏအ် ဝွံ ဟွံသေင် ဂၠံင်တရဴ လ္အိတ် သွက်ဂွံ ဗၠးၜး နူ သံသာ ဏီ ရ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ ညး သြာဲ တိတ် အာ တုဲ ပြာပ် အာ ဇရေင် ဂြိုပ် ဥရုဝေလ (Uruvela) သွက်ဂွံ ကျင့် ပဋိပတ် နဲ မကြံင်မ္ၚိုဟ် မကော်ဂး [[ဒုက္ကရစရိယာ]] (Asceticism) ရ။ ပွိုင် ၆ သၞာံ ညး ဒုင် အေင် စၞ၊ ကျင့် ကမ္မဌာန် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် စဵုကဵု ဇုတ် ကဵု စၞာံ ဓဝ် သှ်ေ ရ။ ကၞောတ် တဲ ညး ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပွမဍဵုဍိုက် ခန္ဓကာယ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဒဒိုက် သက်က် တုဲ ညး ကလေင် ဒုင် သုင် ပုင် ဍာ် သှ် (Kheer) နူ ညးဗြဴ သုဇာတာ တုဲ ပြံင်လှာဲ စကာ နဲကဲ လဒေါဝ် မကော်ဂး '''မဇ္ဇျိမပဋိပဒါ''' (The Middle Way) ရ။&lt;ref&gt;Carrithers, Michael. (2001). *The Buddha: A Very Short Introduction*. Oxford University Press, p. 45.&lt;/ref&gt;

== ၅. ပွမအာစိုပ် ဒဒှ် ကျာ် (Enlightenment / Buddhahood) ==
[[ဝှာင်:Mahabodhi_Temple_India.jpg|right|thumb|200x200px|ကျာ် မဟာဗောဓိ (Bodh Gaya)၊ ဌာန် မအာစိုပ် ဒဒှ် ကျာ်။]]
ပ္ဍဲ အာယုက် ၃၅ သၞာံ ဂှ် သိဒ္ဓတ္ထ ပြာပ် အာ ဇရေင် တၞံ ဗောဓိ ပ္ဍဲ ဒေသ ဗောဓိဂယာ ([[Bodh Gaya]]) တုဲ ညး စွံ အဓိဋ္ဌာန် ဒဒှ်ရ &quot;စဵုကဵု ဟွံကလိဂွံ သဗ္ဗညုတဉာဏ် မ္ဂး အဲ ဟွံကတဵု နူ ပၞင် ဏအ် ရ&quot; သာ်ဏအ် ရ။

ပ္ဍဲ ဗတံ ဂှ် မာရ်နတ် (Mara) မဒှ် သၟိင် တဏှာ ကၠုင် ဗတိုက် ကေုာံ စံၜတ် စိုတ် ညး နကဵု လောဘ ဒေါသ နာနာ ကီု လေဝ်၊ ညး အံင်ဇၞး အာ သီုဖအိုတ် ရ။ ကာလ မစိုပ် အခိင် ပယျာံ ဖလာင် ယး (ဗတံ သာ်ခဝဲ ပေင်) ဂှ်၊ ညး ညာတ် ကေတ် သဘောၚ် အတိတ် ဘဝ (ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်)၊ ညာတ် ကေတ် သတ္တဝါ တအ် ဒး ချိုတ် ဒး ဒှ် အတိုင် ကံ (ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်)၊ ကေုာံ ညာတ် ကေတ် သစ္စာ ပန် မပၠိုတ် ကၠေအ် ကိလေသ (အာသဝက္ခယဉာဏ်) တုဲ အာစိုပ် ဒဒှ် '''ကျာ်တြဲ သဗ္ဗညု''' (Samma Sambuddha) ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။&lt;ref&gt;Keown, Damien. (2003). *Dictionary of Buddhism*. Oxford University Press, p. 41.&lt;/ref&gt;

== ၆. ပွမတွံ ဓရ် ကေုာံ ပွမဒက်ပ္တန် သံဃာ (Teaching and Formation of Sangha) ==
ကြဴနူ မအာစိုပ် ဒဒှ် ကျာ် တုဲ ကျာ်တြဲ အာ ဇရေင် ဌာန် မိဂဒါဝုန် ပ္ဍဲ သာရနာတ် (Sarnath) သွက်ဂွံ ဟီု တွံ ဓရ် ကု ပဉ္စဝဂ္ဂဳ မသုန် ဇကု မဒှ် မိဿက တြေံ ညး ရ။ ပေါဲ တွံ ဓရ် အလန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဏအ် ဝွံ ညးကော် စ '''ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်''' (Dhammacakkappavattana Sutta - ပွမသၞေဝ် ဂေတ် စက် ဓရ်) ရ။ ပ္ဍဲ ပေါဲ ဏအ် ဂှ် ကောဏ္ဍည မထေရ် အာစိုပ် သောတာပန် တုဲ သံဃာ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။

ပွိုင် ၄၅ သၞာံ လက္ကရဴ ဏအ် ဂှ် ကျာ်တြဲ ကွာ် အာ တရဴ လတူ အလုံ ဒေသ မဇ္ဇျိမဒေသ (India) တုဲ တွံ ထ္ၜး ဓရ် ကု မၞိဟ် ဇၟာပ် ကဆံင် မပ္တံ ကု သၟိင် တၠ၊ သေဌဳ၊ ညးဒိုက်ဂတ်၊ ကေုာံ ဒေဝတဴ တအ် ရ။ ညး သီု ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဂကောံ သံဃာ သွက် မၞိဟ်ဗြဴ (ဘိက္ခုနဳ) မဒှ် ပရေင် ပြံင်လှာဲ မဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ရ။&lt;ref&gt;Hirakawa, Akira. (1990). *A History of Indian Buddhism: From Sakyamuni to Early Mahayana*. University of Hawaii Press, p. 38.&lt;/ref&gt;

== ၇. သဘောၚ်ဓဝ် အဓိကဂမၠိုင် (Core Teachings) ==
သဘောၚ်ဓဝ် ကျာ်တြဲ အဓိက သီုဖအိုတ် ဝွံ လဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သစ္စာ ပန် သာ် (The Four Noble Truths) ရ။
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:left;&quot;
|+ဇယား: သစ္စာ ပန် သာ် (The Four Noble Truths)
!ယၟု သစ္စာ (ပါဠိ)
!အဓိပ္ပါယ် (မန်)
!ပွံက် သရုပ်
|-
|'''ဒုက္ခသစ္စာ''' (Dukkha)
|ဒဒိုက် ဍာံ
|လမျီု ကေုာံ ခန္ဓကာယ ပိုဲ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဒဒိုက် သက်က် (ပွမချိုတ်၊ ဗျု၊ ယဲ၊ သြာဲ)။
|-
|'''သမုဒယသစ္စာ''' (Samudaya)
|ဟိုတ် ဒဒိုက်
|ဟိုတ် မဖန် ညံင် ဂွံ ဒှ် ဒဒိုက် ဂှ် ဒှ် &quot;တဏှာ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး လောဘ ရ။
|-
|'''နိရောဓသစ္စာ''' (Nirodha)
|ပွမပၠိုတ် ဒဒိုက်
|ပွမပၠိုတ် ကၠေအ် တဏှာ ဂှ် ဒှ် ဒဒှ် မအာစိုပ် &quot;နိဗ္ဗာန်&quot; (Nirvana) ရ။
|-
|'''မဂ္ဂသစ္စာ''' (Magga)
|ဂၠံင်တရဴ ဗၠးၜး
|ဂၠံင်တရဴ ၈ သာ် (မဂ္ဂင် ဒစာံ) မပ္တံ ကု လညာတ် ဍာံ၊ လဟီု ဍာံ၊ ဒ္ဂေတ် ဍာံ။
|}
ပါဲနူ ဂှ် တုဲ သဘောၚ်ဓဝ် တၞဟ်ဟ် မပ္တံ ကု-

* '''အနတ္တ (Anatta - Non-self):''' အရာ အိုတ်သီု ဝွံ ဟွံမဲ ကု ဇကု ဇကောဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး အတ္တ မတန်တဴ လၟိုန်။
* '''ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် (Dependent Origination):''' သဘောၚ် ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် (အဝိဇ္ဇာ ပစ္စယာ သင်္ခါရ)။
* '''ကံ ကေုာံ ဖဵု (Karma and Rebirth):''' ပွမကၠောန် ကုသိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး အကုသိုလ် ဝွံ ဍေံ ကဵု ဖဵု ပ္ဍဲ ဘဝ လၟုဟ် ကေုာံ ဘဝ အနာဂတ် ရ。&lt;ref&gt;Gethin, Rupert. (1998). *The Foundations of Buddhism*. Oxford University Press, p. 59-63.&lt;/ref&gt;

== ၈. မဟာပရိနိဗ္ဗာန် (Mahaparinirvana) ==
[[ဝှာင်:Parinirvana_of_the_Buddha.jpg|left|thumb|250x250px|ရုပ် ကျာ်တြဲ ပပရိနိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲ ကုသိနာရုံ။]]
ပ္ဍဲ အာယုက် ၈၀ သၞာံ ဂှ် ကျာ်တြဲ ဒုင် စ ဘောဇိုန် မၞုံ ယၟု သုကရမဒ္ဒဝ (Sukaramaddava) နူကဵု ညးတၠဒါန် စုန္ဒ (Cunda) တုဲ ညး ဂိယဲ ဗွဲမဇၞော် ရ。 ညး ပြာပ် အာ ဇရေင် ဂြိုပ် သာလ ပ္ဍဲ ဍုင် [[ကုသိနာရုံ]] (Kushinagar) သွက်ဂွံ ပပရိနိဗ္ဗာန် ရ။

ဂလာန် လက္ကရဴ အိုတ် ကျာ်တြဲ မဟီု တွံ လဝ် ကု သံဃာ တအ် ဂှ် ဒှ် &quot;ဟောန္ဒ ဒါနိ ဘိက္ခဝေ အာမန္တယာမိ ဝေါ၊ ဝယဓမ္မာ သင်္ခါရာ၊ အပ္ပမာဒေန သမ္ပာဒေထ&quot; မၞုံ အဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ &quot;သင်္ခါရ ဓရ် သီုဖအိုတ် ဝွံ မလေပ် လီုလာ် ဒၟံင် ရ၊ မင်မဲ လမျီု နကဵု သတိ ညိ&quot; ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ညး အာစိုပ် မဟာပရိနိဗ္ဗာန် (ချိုတ် ဍာံဍာံ မဟွံကလေင် ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ရ) တုဲ ဇုတ် သာရဳရိက ညး ဂှ် ပါ်ပရအ် ကဵု သၟိင် ဍုင် တၞဟ်ဟ် ရ။&lt;ref&gt;Walshe, Maurice. (1995). *The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Dīgha Nikāya*. Wisdom Publications, p. 231.&lt;/ref&gt;

== ၉. ပရေင် ဓမ္မ ကေုာံ ဝင် သာသနာ (Dharma and Historical Impact) ==
ကြဴနူ ကျာ်တြဲ ပပရိနိဗ္ဗာန် တုဲ သံဃာ တအ် ပတိုန် [[သင်္ဂါယန]] (Buddhist Councils) သွက်ဂွံ ပကောံ ဓရ် တအ် နကဵု လိက် [[ပိဋကတ်ပိ]] ရ။

* '''ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Theravada):''' ဒှ် ဂိုဏ် မင်မဲ လဝ် ဒ္ဂေတ် ကျာ်တြဲ တမ်မူလ တုဲ ပြးဇး လတူ ဍုင် သဳဟိုဠ်، ဗၟာ، မန်، သေံ ကေုာံ ကမ္ဗောဒဳယျာ ရ။
* '''မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ (Mahayana):''' ဒှ် ဂိုဏ် မဇၞော်မောဝ် တိုန် ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိန္ဒိယ တုဲ ပြးဇး အာ ဍုင် ကြုက်، ဂျပါန် ကေုာံ ကိုရဳယျာ ရ။

ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ညးမခၞံဗဒှ် သာသနာ ဓဝ်၊ ညး ဝွံ ဒှ် တၠပညာ မပြံင်လှာဲ လဝ် လညာတ် ဒဿန၊ ပရေင် ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် အလုံ တိုက် အာရှ ကေုာံ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ လညာတ် ညး မဆေင် ကု [wikt:mnw:မေတ္တာ|မေတ္တာ] (Loving-kindness) ကေုာံ [wikt:mnw:ကရုဏာ|ကရုဏာ] (Compassion) ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ကီု ရ。&lt;ref&gt;Lopez, Donald S. (2001). *The Story of Buddhism: A Concise Guide to its History &amp; Teachings*. HarperSanFrancisco.&lt;/ref&gt;

[https://www.youtube.com/watch?v=kEe8hI6G0GY လ္ၚတ်ရံင် ဝင် အတ္ထုပ္ပတ္တိ ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ (YouTube Documentary)]

== ၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links) ==
&lt;references /&gt;
'''လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):'''

* [[:en:The_Buddha|The Buddha]] ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။
* [https://www.accesstoinsight.org Access to Insight] - လိက် သုတ္တန် ကျာ်တြဲ ကၠာဲ လဝ် နကဵု အင်္ဂလိက်။
* [https://suttacentral.net/ SuttaCentral] - လိက် ပြကိုဟ် ပါဠိ ကေုာံ ဘာသာ နာနာ။
{{Navbox|name=ဗုဒ္ဓဘာသာ|title=[[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism) ကေုာံ [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ]]|listclass=hlist|state=uncollapsed|group1=ရတနာ ၃ သာ်|list1=* [[ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ|ကျာ်]] (Buddha)
* [[ဓရ်]] (Dharma)
* [[သံဃာ]] (Sangha)|group2=သဘောၚ်ဓဝ် အဓိက|list2=* သစ္စာ ပန် သာ်
* မဂ္ဂင် ၈ သာ်
* ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်
* ကံ ကေုာံ ဖဵု
* [[နိဗ္ဗာန်]] (Nirvana)|group3=ပြကိုဟ် ကေုာံ လိက်|list3=* [[ပိဋကတ်ပိ]]
* ဝိနယပိဋကတ်
* သုတ္တန္တပိဋကတ်
* အဘိဓမ္မပိဋကတ်|group4=ဂိုဏ် သာသနာ|list4=* [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
* မဟာယာန
* ဝဇိရယာန}}</text>
      <sha1>a6yl97qlv7s0kpjwju7h8l8z1mxw4my</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပရေင်ပညာ ဂကူမန်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12595</id>
    <revision>
      <id>58816</id>
      <timestamp>2026-10-21T00:37:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆေင်စပ်ကဵု ပရေင်ပညာ ဂကူမန်၊ ဘာကောန်ဂကူမန်၊ ဂကောံကတ်ပညာမန်၊ တက္ကသိုလ် ကေုာံ အစဳအဇန် ပရေင်ပညာနာနာ မကၠောန်ဒၟံင် သွက်ဂွံဇၞော်မောဝ်ပတိုန...&quot;</comment>
      <origin>58816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="616" sha1="57ni2bv7wc2wfwk327t7f4akmd7zlt8" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆေင်စပ်ကဵု ပရေင်ပညာ ဂကူမန်၊ ဘာကောန်ဂကူမန်၊ ဂကောံကတ်ပညာမန်၊ တက္ကသိုလ် ကေုာံ အစဳအဇန် ပရေင်ပညာနာနာ မကၠောန်ဒၟံင် သွက်ဂွံဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ပရေင်ပညာ ကောန်ဂကူမန် ပ္ဍဲဒေသနာနာရ။

[[Category:ပရေင်ပညာ]]
[[Category:ဂကူမန်]]
[[Category:မန်]]</text>
      <sha1>57ni2bv7wc2wfwk327t7f4akmd7zlt8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ရးနိဂီု နဳပေါ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12596</id>
    <revision>
      <id>58817</id>
      <timestamp>2026-10-21T00:40:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox country | conventional_long_name = ရးနိဂီု ဖေဝ်ဒရဴ ဒဳမဝ်ကရေတ္တေတ် နဳပေါ | common_name = နဳပေါ | native_name = सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल&lt;br&gt;(Sanghiya Loktāntrik Ganatantra Nepāl) | image_flag = Flag of Nepal.svg | image_coat = Emblem of Nepal.svg | symbol_type =...&quot;</comment>
      <origin>58817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13266" sha1="l53bk67np2klk0xpsye2irhbvage6xq" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = ရးနိဂီု ဖေဝ်ဒရဴ ဒဳမဝ်ကရေတ္တေတ် နဳပေါ
| common_name = နဳပေါ
| native_name = सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल&lt;br&gt;(Sanghiya Loktāntrik Ganatantra Nepāl)
| image_flag = Flag of Nepal.svg
| image_coat = Emblem of Nepal.svg
| symbol_type = တဆိပ်ကြာ
| image_map = Nepal in its region.svg
| map_caption = ဒၞာဲဒတန် ရးနိဂီုနဳပေါ ပ္ဍဲ အာရှသၠုင်ကျာ
| capital = [[ကတ္တမန္ဒူ]] (Kathmandu)
| coordinates = {{coord|27|42|N|85|19|E|type:city}}
| largest_city = ကတ္တမန္ဒူ
| official_languages = [[ဘာသာနဳပေါ]]
| ethnic_groups = [[ကောန်ဂကူ နဳပေါဂမၠိုင်]]
| religion = [[ဟိန္ဒူ]] (81.1%), [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (9%), [[အေတ်သလာမ်]] (4.4%), အလုံတၞဟ် (5.5%)
| demonym = နဳပေါ (Nepali)
| government_type = ဖေဝ်ဒရဴ ပါလဳမာန် သမ္မတ
| leader_title1 = သမ္မတ
| leader_name1 = Ram Chandra Poudel
| leader_title2 = သကိုပ်ဝန်ဇၞော်
| leader_name2 = Pushpa Kamal Dahal
| legislature = ပါလဳမာန်
| area_km2 = 147,181
| area_sq_mi = 56,827
| percent_water = 2.8
| population_estimate = 29,164,578
| population_estimate_year = 2021
| population_density_km2 = 198
| GDP_PPP = $130.322 ဗဳလဳယာန်
| GDP_PPP_year = 2023
| GDP_nominal = $41.333 ဗဳလဳယာန်
| HDI = 0.602
| currency = [[ရူပဳ နဳပေါ]] (NPR)
| time_zone = [[အခိင် နဳပေါ|NPT]]
| utc_offset = +5:45
| driving_side = left
| calling_code = +977
| cctld = .np
}}

'''ရးနိဂီု နဳပေါ''' ({{lang-en|Nepal}}), နကဵုယၟုပေင်ပေင် '''ရးနိဂီု ဖေဝ်ဒရဴ ဒဳမဝ်ကရေတ္တေတ် နဳပေါ''' (Federal Democratic Republic of Nepal) ဝွံ ဒှ်ရးနိဂီု မနွံပ္ဍဲ [[အာရှသၠုင်ကျာ]] မဒှ်ရးနိဂီုဟွံမဲကဵု ဍာ်ၜဳ (Landlocked country) မွဲရ။&lt;ref name=&quot;CIA_Factbook&quot;&gt;{{cite web |title=Nepal |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/nepal/ |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=2026-10-21}}&lt;/ref&gt; နဳပေါဝွံ ဒှ်ရးနိဂီု မဆက်စပ်ဒၟံင် ပယျဵု ကု [[ရးနိဂီု རྒྱာတ်]] ပ္ဍဲလပါ်သၟဝ်ကျာ ကေုာံ [[ရးနိဂီု အိန္ဒိယ]] ပ္ဍဲလပါ်သၠုင်ကျာ၊ ဗမံက် ကေုာံ ပလိုတ်ရ။ ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ဍုင်မဇၞော်အိုတ်ဂှ် ဒှ်ဍုင် [[ကတ္တမန္ဒူ]] ရ။

== ဝင် ==
ဝင်နဳပေါဝွံ စကၠုင်နူ ခေတ်တြေံ ဗွဲမလံလရ။ ဒေသဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ ဒတန်မၞိဟ်တအ် မပဒတဴကၠုင် နူသၞာံမဂၠိုင်ကဵုလ္ၚီရ။ ပ္ဍဲဝင်ဗုဒ္ဓဘာသာမ္ဂး [[ဂေါတမဗုဒ္ဓ]] ဝွံ သၠးဂဗ္ဘ ပ္ဍဲ [[လုမ္ဗိနဳ]] (Lumbini) မနွံပ္ဍဲ ရးနိဂီုနဳပေါ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;BBC_Profile&quot;&gt;{{cite web |title=Nepal country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-south-asia-12499391 |website=BBC News |publisher=BBC |access-date=2026-10-21}}&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ ၁၈ ရာစု, ဨကရာဇ် Prithvi Narayan Shah ဝွံ ပံင်ကောံပ္တန် ဍုင်နဳပေါ မွဲရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၈ ဂှ် သၞောတ်ဨကရာဇ် ဒးဒုင်ပလီုတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် သၞောတ်သမ္မတ ဖေဝ်ဒရဴ ဒဳမဝ်ကရေတ္တေတ် ရ။

== ပထဝဳ ==
[[File:Mount_Everest_as_seen_from_Drukair2_PLW_edit.jpg|thumb|[[ဒဵုဨဝရတ်]] မဒှ်ဒဵုသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ်]]
နဳပေါဝွံ ပါ်လဝ် ပထဝဳ ပိဒေသ အဓိကရ: ဒေသဒဵု (Mountain), ဒေသကုန်ဒဵု (Hill), ကေုာံ ဒေသတိဗလး (Terai) ရ။ ဒဵုသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ် မဒှ် [[ဒဵုဨဝရတ်]] (Mount Everest) ဝွံ နွံပ္ဍဲ ပယျဵု အကြာ နဳပေါ ကဵု ဍုင်ကြုက် (တိဗေတ်) ရ။&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web |title=Nepal |url=https://www.britannica.com/place/Nepal |website=Encyclopedia Britannica |publisher=Encyclopædia Britannica, Inc. |access-date=2026-10-21}}&lt;/ref&gt;

== ဥတုရာသဳ ==
ဥတုရာသဳ ပ္ဍဲနဳပေါဝွံ တၞဟ်ခြာဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင် အတိုင်သမၠုင်ဒေသရ။ ပ္ဍဲဒေသ Terai မ္ဂး ဥတုကတဴတုဲ ပ္ဍဲဒေသဒဵုဟိမဝန္တာ မ္ဂး ဥတုဂံက် ဗွဲမလောန်ရ။ ဥတုဗြဲ (Monsoon) ဝွံ စကၠုင် နူဂိတု ဂျောန် စဵုကဵု သေပ်တေမ်ဗါ ရ။

== အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ==
နဳပေါဝွံ ဒှ်ရးနိဂီု ဖေဝ်ဒရဴ ပါလဳမာန် သမ္မတ (Federal parliamentary republic) မွဲရ။ သမ္မတဝွံ ဒှ်က္ဍိုပ်ဍုင်တုဲ သကိုပ်ဝန်ဇၞော်ဝွံ ဒှ်က္ဍိုပ်အလဵုအသဳရ။ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် တၟိဂှ် ပဒတန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ တုဲ နဳပေါဝွံ ဒှ်ရးနိဂီု လောကဳ (Secular state) မွဲရ။

== ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် နဳပေါဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကဵု ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ကမၠောန်အာတရဴ (Tourism) ရ။ လၟိဟ်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ကၠောန်ဗ္ၚတုဲ တဵုလွဳ သြောအ်၊ သြောအ်ဂျာင်၊ ကေုာံ လ္ၚဴတအ်ရ။ သြန်လုပ် အဓိက မွဲပၠန်ဂှ် ဒှ်သြန်မပလံင်နင် နူကောန်ဍုင် မအာကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲဍုင်သအာင်ရ။&lt;ref name=&quot;WorldBank&quot;&gt;{{cite web |title=Nepal Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/nepal/overview |website=World Bank |publisher=The World Bank Group |access-date=2026-10-21}}&lt;/ref&gt;

== ခရိုင် ကေုာံ ဒေသအုပ်ဓုပ် ==
သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် သၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ် ပါ်လဝ် နဳပေါ နကဵု (၇) ရး (Provinces) ရ။ ရးတအ်ဝွံ ဆက်ပါ်လဝ် ၇၇ ခရိုင် (Districts) ရ။

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ရးဂမၠိုင် ပ္ဍဲရးနိဂီု နဳပေါ
|-
! ယၟု ရး !! ဍုင်ဇၞော် !! လၟိဟ်မၞိဟ် (၂၀၂၁) !! ဇမၞော် (km²)
|-
| ရး ကောရှဳ (Koshi) || ဗဳရာတ်နဂါရ (Biratnagar) || ၄,၉၆၁,၄၁၂ || ၂၅,၉၀၅
|-
| ရး မဒေရှ် (Madhesh) || ဂျနကပူရ (Janakpur) || ၆,၁၁၄,၂၁၈ || ၉,၆၆၁
|-
| ရး ဗဂ္ဂမတဳ (Bagmati) || ဟေတူဒါ (Hetauda) || ၆,၁၁၆,၆၈၇ || ၂၀,၃၀၀
|-
| ရး ဂဏ္ဍကဳ (Gandaki) || ပေါကရာ (Pokhara) || ၂,၄၆၆,၄၂၇ || ၂၁,၅၀၄
|-
| ရး လုမ္ဗိနဳ (Lumbini) || ဒေအူခုရဳ (Deukhuri) || ၅,၁၂၂,၀၇၈ || ၂၂,၂၈၈
|-
| ရး ကရဏလဳ (Karnali) || ဗိရေန္ဒြာနဂါရ (Birendranagar) || ၁,၆၈၈,၄၁၂ || ၂၇,၉၈၄
|-
| ရး သုဒူပါရှဳ (Sudurpashchim) || ဂေါဒဝါရဳ (Godawari) || ၂,၆၉၄,၇၈၃ || ၁၉,၅၃၉
|}

== ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ စရင်အလုံမၞိဟ် ==
လၟိဟ်မၞိဟ် နဳပေါဝွံ နွံၜိုတ် ၂၉ ပြကောဋိကဋိ ရ။ ပ္ဍဲရးနိဂီုဝွံ ဂကူနာနာ၊ ဘာသာအရေဝ် နာနာ နွံတဴဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဘာသာနဳပေါ ဝွံ ဒှ်အရေဝ်ရုင် ကေုာံ အရေဝ်မဟီုဂၠိုင်အိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;UN_Data&quot;&gt;{{cite web |title=Nepal - United Nations Data |url=https://data.un.org/en/iso/np.html |website=UN Data |publisher=United Nations |access-date=2026-10-21}}&lt;/ref&gt;

== ဘာသာ ==
နဳပေါဝွံ ဒှ်ရးနိဂီု မနွံကဵု ညးလျိုင်ပတှ်ေ ဟိန္ဒူဘာသာ ဂၠိုင်အိုတ် (ၜိုတ် ၈၁%) ရ။ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဝွံ ဒှ်ဘာသာ ဒုတိယ ဂၠိုင်အိုတ် (ၜိုတ် ၉%) တုဲ အေတ်သလာမ်၊ ကိရတ် (Kirat) ကေုာံ ခရေတ်ယာန် တအ်လေဝ် နွံတဴအိုတ်ရ။

== ယေန်သၞာင် ==
ယေန်သၞာင် နဳပေါဝွံ ဒှ်အရာမပံင်နှဴ အကြာ ယေန်သၞာင် အိန္ဒိယ ကေုာံ တိဗေတ် ရ။ သဘင်အဓိကဂမၠိုင်ဂှ် ဒှ်သဘင် Dashain, Tihar, ကေုာံ Losar တအ်ရ။ စၞစအဓိက မၞိဟ်ဒေသတအ်ဂှ် ဒှ် &quot;Dal Bhat&quot; (ပုင် ကေုာံ ဍာ်ဟန်) ရ။ 

== ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် ==
ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲနဳပေါဝွံ က္တဵုဒှ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် လပါ်လက္ကရဴဏအ် ကွေံကွေံရ။ တက္ကသိုလ် ထြိဘူဗန် (Tribhuvan University) ဝွံ ဒှ်တက္ကသိုလ် မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ တြေံအိုတ်ရ။ 
ပ္ဍဲကဏ္ဍ ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ်မ္ဂး ဟိုတ်နူ တိဒေသ ဒဵုဂၠိုင်တုဲ တရဴကျာ ကေုာံ တရဴကွဳစက်တအ်ဂှ် ဒှ်အဓိကရ။ သၞေဟ်က္ၜင်ကျာ ဂၠးကဝ် ထြိဘူဗန် ဝွံ ဒှ်သၞေဟ်က္ၜင်ကျာ အဓိက ပ္ဍဲဍုင်ကတ္တမန္ဒူ ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name  = ရးနိဂီု နဳပေါ
| title = [[ရးနိဂီု နဳပေါ|ရးနိဂီု ဖေဝ်ဒရဴ ဒဳမဝ်ကရေတ္တေတ် နဳပေါ]] (Nepal)
| state = autocollapse
| bodyclass = hlist

| group1 = ပရူပရာ
| list1  =
* [[ဝင် နဳပေါ|ဝင်]]
* [[ပထဝဳ နဳပေါ|ပထဝဳ]]
* [[ပရေင်ဍုင်ကွာန် နဳပေါ|ပရေင်ဍုင်ကွာန်]]
* [[ပရေင်ပိုန်ဒြပ် နဳပေါ|ပရေင်ပိုန်ဒြပ်]]
* [[ယေန်သၞာင် နဳပေါ|ယေန်သၞာင်]]
* [[ဘာသာ ပ္ဍဲ နဳပေါ|ဘာသာ]]
* [[ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲ နဳပေါ|ပရေင်ပညာ]]

| group2 = ရးဂမၠိုင်
| list2  =
* [[ရး ကောရှဳ|ကောရှဳ]]
* [[ရး မဒေရှ်|မဒေရှ်]]
* [[ရး ဗဂ္ဂမတဳ|ဗဂ္ဂမတဳ]]
* [[ရး ဂဏ္ဍကဳ|ဂဏ္ဍကဳ]]
* [[ရး လုမ္ဗိနဳ|လုမ္ဗိနဳ]]
* [[ရး ကရဏလဳ|ကရဏလဳ]]
* [[ရး သုဒူပါရှဳ|သုဒူပါရှဳ]]

| below = 
* {{Icon|Category}} [[:Category:နဳပေါ|ကဏ္ဍ: နဳပေါ]]
* {{Icon|Portal}} [[ပါတ္တဲ:အာရှ|ပါတ္တဲ အာရှ]]
}}

[[Category:နဳပေါ]]
[[Category:ရးနိဂီု ပ္ဍဲ အာရှ]]
[[Category:ရးနိဂီုဟွံမဲကဵုဍာ်ၜဳ]]</text>
      <sha1>l53bk67np2klk0xpsye2irhbvage6xq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:နဳပေါ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12597</id>
    <revision>
      <id>58818</id>
      <timestamp>2026-10-21T00:42:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;```wikitext ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆေင်စပ်ကဵု [[ရးနိဂီု နဳပေါ]] ကေုာံ ပရူပရာနာနာ မပ္တံကဵု ဝင်၊ ပထဝဳ၊ ယေန်သၞာင်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဆေင်ကဵု ဍုင်နဳပေါ...&quot;</comment>
      <origin>58818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="542" sha1="ryivd8dvq65j0iaw50b7izu64x0i7sv" xml:space="preserve">```wikitext
ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆေင်စပ်ကဵု [[ရးနိဂီု နဳပေါ]] ကေုာံ ပရူပရာနာနာ မပ္တံကဵု ဝင်၊ ပထဝဳ၊ ယေန်သၞာင်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဆေင်ကဵု ဍုင်နဳပေါ ရ။

[[Category:ရးနိဂီု ပ္ဍဲ အာရှ]]
[[Category:အာရှသၠုင်ကျာ]]

```</text>
      <sha1>ryivd8dvq65j0iaw50b7izu64x0i7sv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>58819</id>
      <parentid>58818</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T00:42:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>58819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="526" sha1="2qu3az6fhz9mrz8clt2nbmpn5rhgf34" xml:space="preserve">
ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆေင်စပ်ကဵု [[ရးနိဂီု နဳပေါ]] ကေုာံ ပရူပရာနာနာ မပ္တံကဵု ဝင်၊ ပထဝဳ၊ ယေန်သၞာင်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဆေင်ကဵု ဍုင်နဳပေါ ရ။

[[Category:ရးနိဂီု ပ္ဍဲ အာရှ]]
[[Category:အာရှသၠုင်ကျာ]]</text>
      <sha1>2qu3az6fhz9mrz8clt2nbmpn5rhgf34</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၁. အံက်တဝ်ဗါ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>12598</id>
    <revision>
      <id>58820</id>
      <timestamp>2026-10-21T00:44:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;'''[[၂၁ အံက်တဝ်ဗါ]]'''  * '''[[၁၈၀၅]]''' – ပ္ဍဲ '''[[ပေါဲဗတိုက် တြာဖာလ်ဂါ]]''' ဂှ်၊ ဒပ်က္ၜင်ပၞာန် ဗြိတိန် မအုပ်ဓုပ်နကဵု သကိုပ်ဗိုလ် ဟဝ်ရေရှဝ် နေလ်သန် ဂွံဇၞးကေတ် ဒပ်က္ၜင်ပၞာ...&quot;</comment>
      <origin>58820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2045" sha1="mjci3jzvsc6uyx3k7z2gkajvz22cnqa" xml:space="preserve">'''[[၂၁ အံက်တဝ်ဗါ]]'''

* '''[[၁၈၀၅]]''' – ပ္ဍဲ '''[[ပေါဲဗတိုက် တြာဖာလ်ဂါ]]''' ဂှ်၊ ဒပ်က္ၜင်ပၞာန် ဗြိတိန် မအုပ်ဓုပ်နကဵု သကိုပ်ဗိုလ် ဟဝ်ရေရှဝ် နေလ်သန် ဂွံဇၞးကေတ် ဒပ်က္ၜင်ပၞာန်ပံင်ကောံ ပြင်သေတ် ကေုာံ သပေန် ရ။
* '''[[၁၈၇၉]]''' – '''[[တဝ်မာတ် အေဒဳသေန်]]''' (Thomas Edison) စမ်ၜတ် လျးမလံက်လလဳ (incandescent light bulb) မစကာလဝ် ဇုက်ကာဗောန် မအံင်ဇၞးကၠာအိုတ်ရ။
* '''[[၁၉၄၅]]''' – ပ္ဍဲ '''[[ရးနိဂီု ပြင်သေတ်]]'''၊ မၞိဟ်ဗြဴတအ် ကလိဂွံ အခေါင်မာဲ ပ္ဍဲသဘင်မာဲ အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။
* '''[[၁၉၈၃]]''' – တင်သ္ဂုတ်သွာတ် စံင်ၜတ်ဗ္ၜတ် အလုံဂၠးကဝ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပဒတန် ဇမၠိင် '''[[မဳတာ]]''' ဂှ် တုပ်ကဵု ဇမၠိင်လျးမပြးအာ ပ္ဍဲအခိင် ၁/၂၉၉,၇၉၂,၄၅၈ စက္က ပ္ဍဲဒၞာဲမဟွံမဲကဵုကျာ (vacuum) ရ။

&lt;div style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;
'''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ|တ္ၚဲတၞဟ်တအ်]]''' – '''[[၁ ဇာန္နဝါရဳ|ဇာန္နဝါရဳ ၁]]''' – '''[[၂ ဇာန္နဝါရဳ|ဇာန္နဝါရဳ ၂]]'''
&lt;/div&gt;
&lt;noinclude&gt;
[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ (အံက်တဝ်ဗါ)]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mjci3jzvsc6uyx3k7z2gkajvz22cnqa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ (အံက်တဝ်ဗါ)</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12599</id>
    <revision>
      <id>58821</id>
      <timestamp>2026-10-21T00:45:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပကောံလဝ် ထာမ်ပလိက် &quot;ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ&quot; သွက်ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာမန် ရ။  [[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ]] Category:အံက်တဝ...&quot;</comment>
      <origin>58821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="431" sha1="coxonzggtizyj440r2a7oyalqd1x3t2" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မပကောံလဝ် ထာမ်ပလိက် &quot;ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ&quot; သွက်ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာမန် ရ။

[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ]]
[[Category:အံက်တဝ်ဗါ]]</text>
      <sha1>coxonzggtizyj440r2a7oyalqd1x3t2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဝဳကဳပဳဒဳယာ ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12600</id>
    <revision>
      <id>58822</id>
      <timestamp>2026-10-21T00:46:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍအဓိက မပကောံလဝ် ထာမ်ပလိက် &quot;ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ&quot; (On This Day cards) သီုဖအိုတ် သွက် ၁၂ ဂိတု အလုံမွဲသၞာံ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာမန် ရ။  [[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ]] Category:ထာမ...&quot;</comment>
      <origin>58822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="471" sha1="5dcwp74u862nyzg9k2v1ll7smy5iz9o" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍအဓိက မပကောံလဝ် ထာမ်ပလိက် &quot;ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ&quot; (On This Day cards) သီုဖအိုတ် သွက် ၁၂ ဂိတု အလုံမွဲသၞာံ ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာမန် ရ။

[[Category:ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ]]</text>
      <sha1>5dcwp74u862nyzg9k2v1ll7smy5iz9o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:တင်ဟီုတွဟ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12601</id>
    <revision>
      <id>58824</id>
      <timestamp>2026-10-21T00:48:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆေင်စပ်ကဵု တင်ဟီုတွဟ်၊ သဘင်ဟီုတွဟ်၊ တွဟ်ဓရ် ကေုာံ ပရေင်ဟီုတွဟ်နာနာ (Speeches, Talks, and Discourses) မပ္တံကဵု ပ္ဍဲကဏ္ဍပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ သာသ...&quot;</comment>
      <origin>58824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="560" sha1="jbg8bsigu0bqn181uyds5crb6y9erua" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆေင်စပ်ကဵု တင်ဟီုတွဟ်၊ သဘင်ဟီုတွဟ်၊ တွဟ်ဓရ် ကေုာံ ပရေင်ဟီုတွဟ်နာနာ (Speeches, Talks, and Discourses) မပ္တံကဵု ပ္ဍဲကဏ္ဍပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ သာသနာတအ်ရ။

[[Category:အရေဝ်]]
[[Category:ပရေင်ဆက်စပ်]]
[[Category:ယေန်သၞာင်]]</text>
      <sha1>jbg8bsigu0bqn181uyds5crb6y9erua</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:အရေဝ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12602</id>
    <revision>
      <id>58825</id>
      <timestamp>2026-10-21T00:49:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆေင်စပ်ကဵု အရေဝ်၊ အရေဝ်ဘာသာ၊ သဒ္ဒါ ကေုာံ ပရေင်ဟီုတွဟ် မဆက်စပ်ကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ကောန်မၞိဟ်ဂမၠိုင်ရ။  [[Category:ယေန်သၞာင်]] [[Category:ပရေင်ဆက်စပ်]] Category:...&quot;</comment>
      <origin>58825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="431" sha1="3y6ya2kvd6rsa67it6hfzubrgcztr1w" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆေင်စပ်ကဵု အရေဝ်၊ အရေဝ်ဘာသာ၊ သဒ္ဒါ ကေုာံ ပရေင်ဟီုတွဟ် မဆက်စပ်ကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ကောန်မၞိဟ်ဂမၠိုင်ရ။

[[Category:ယေန်သၞာင်]]
[[Category:ပရေင်ဆက်စပ်]]
[[Category:ပညာ]]</text>
      <sha1>3y6ya2kvd6rsa67it6hfzubrgcztr1w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:နဲကဲပၟဝ်ဓရ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12603</id>
    <revision>
      <id>58826</id>
      <timestamp>2026-10-21T00:50:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆေင်စပ်ကဵု နဲကဲပၟဝ်ဓရ်၊ ပရေင်ဘာဝနာ (မပ္တံကဵု သမထ ကေုာံ ဝိပဿနာ) ကေုာံ ပွမဇၞော်မောဝ်ပတိုန်စိုတ်ဓာတ် နကဵုနဲကဲနာနာတအ်ရ။  [[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]] Catego...&quot;</comment>
      <origin>58826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="464" sha1="gsmo8268iqijn9pib60xiwk04miv3l8" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆေင်စပ်ကဵု နဲကဲပၟဝ်ဓရ်၊ ပရေင်ဘာဝနာ (မပ္တံကဵု သမထ ကေုာံ ဝိပဿနာ) ကေုာံ ပွမဇၞော်မောဝ်ပတိုန်စိုတ်ဓာတ် နကဵုနဲကဲနာနာတအ်ရ။

[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဘာဝနာ]]
[[Category:ဓရ်]]</text>
      <sha1>gsmo8268iqijn9pib60xiwk04miv3l8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဘာဝနာ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12604</id>
    <revision>
      <id>58827</id>
      <timestamp>2026-10-21T00:51:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆေင်စပ်ကဵု ဘာဝနာ၊ ပွမပၟဝ်ဓရ်၊ ပွမလဟဵုပတိုန်စိုတ် ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် မဆေင်ကဵု သမထ၊ ဝိပဿနာတအ်ရ။  [[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]] [[Category:ဓရ်]]&quot;</comment>
      <origin>58827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="375" sha1="k2x7d68m5vsvzi8idjb8htgfkrw2xl2" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆေင်စပ်ကဵု ဘာဝနာ၊ ပွမပၟဝ်ဓရ်၊ ပွမလဟဵုပတိုန်စိုတ် ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် မဆေင်ကဵု သမထ၊ ဝိပဿနာတအ်ရ။

[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဓရ်]]</text>
      <sha1>k2x7d68m5vsvzi8idjb8htgfkrw2xl2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဓရ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12605</id>
    <revision>
      <id>58828</id>
      <timestamp>2026-10-21T00:52:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆေင်စပ်ကဵု ဓရ် (Dhamma)၊ တြိုက်ဓရ်၊ လဟီုတွဟ်ကျာ် ကေုာံ သဘဴဓဝ်နာနာ ပ္ဍဲဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ပရေင်ဘာသာတၞဟ်တအ်ရ။  [[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]] [[Category:သာသနာ]]&quot;</comment>
      <origin>58828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="396" sha1="ldabj1wdeb68o9dncvppw17jcv4m0hp" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆေင်စပ်ကဵု ဓရ် (Dhamma)၊ တြိုက်ဓရ်၊ လဟီုတွဟ်ကျာ် ကေုာံ သဘဴဓဝ်နာနာ ပ္ဍဲဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ပရေင်ဘာသာတၞဟ်တအ်ရ။

[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:သာသနာ]]</text>
      <sha1>ldabj1wdeb68o9dncvppw17jcv4m0hp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ညးမလ္ၚတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12606</id>
    <revision>
      <id>58829</id>
      <timestamp>2026-10-21T00:53:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆေင်စပ်ကဵု ပူဂိုလ် ကေုာံ အ္စာတၠပညာ ညးမလ္ၚတ်၊ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ချူခၞံ ပရူဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist scholars/Buddhologists) ဂမၠိုင်ရ။  [[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]] [[Category:ပူဂိုလ်]]&quot;</comment>
      <origin>58829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="416" sha1="r11m4lo0fe6dgvgdxc7oj9359eyknlh" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆေင်စပ်ကဵု ပူဂိုလ် ကေုာံ အ္စာတၠပညာ ညးမလ္ၚတ်၊ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ချူခၞံ ပရူဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist scholars/Buddhologists) ဂမၠိုင်ရ။

[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ပူဂိုလ်]]</text>
      <sha1>r11m4lo0fe6dgvgdxc7oj9359eyknlh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပေါဲပြိုၚ်လဟိၚ် ဂၠးကဝ်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12607</id>
    <revision>
      <id>58831</id>
      <timestamp>2026-10-21T00:55:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆေင်စပ်ကဵု ပေါဲပြိုင်လဟိင်၊ ပေါဲပြိုင်ကျာ်သြဳ၊ ပေါဲပြိုင်ဒယှ်ေဒွက် ကေုာံ ပေါဲပြိုင်အလုံဂၠးကဝ် နာနာတအ်ရ။  [[Category:ပေါဲပြိုင်]] Category:ပရေင်လ...&quot;</comment>
      <origin>58831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="480" sha1="e7y974s9vdsmmgy12wiel5y97uu9w6e" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆေင်စပ်ကဵု ပေါဲပြိုင်လဟိင်၊ ပေါဲပြိုင်ကျာ်သြဳ၊ ပေါဲပြိုင်ဒယှ်ေဒွက် ကေုာံ ပေါဲပြိုင်အလုံဂၠးကဝ် နာနာတအ်ရ။

[[Category:ပေါဲပြိုင်]]
[[Category:ပရေင်လဟိင်စိုတ်]]
[[Category:ဂၠးကဝ်]]</text>
      <sha1>e7y974s9vdsmmgy12wiel5y97uu9w6e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ပေါဲပြိုင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12608</id>
    <revision>
      <id>58832</id>
      <timestamp>2026-10-21T00:58:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍအဓိက မဆေင်စပ်ကဵု ပေါဲပြိုင် (Competitions)၊ သဘင်ပြိုင်ပကာန်၊ ပေါဲပြိုင်လဟိင်စိုတ်၊ ပေါဲပြိုင်ဝေင်ဒြဟတ်၊ ပေါဲပြိုင်ပညာ ကေုာံ ပေါဲပြိုင်အလုံဂၠး...&quot;</comment>
      <origin>58832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="599" sha1="arwcl56kzt8qd1wtl0l3r64dwu964rt" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍအဓိက မဆေင်စပ်ကဵု ပေါဲပြိုင် (Competitions)၊ သဘင်ပြိုင်ပကာန်၊ ပေါဲပြိုင်လဟိင်စိုတ်၊ ပေါဲပြိုင်ဝေင်ဒြဟတ်၊ ပေါဲပြိုင်ပညာ ကေုာံ ပေါဲပြိုင်အလုံဂၠးကဝ် နာနာတအ်ရ။

[[Category:သဘင်]]
[[Category:ပရေင်ချဳဒရိုင်]]
[[Category:ပရေင်လဟိင်စိုတ်]]</text>
      <sha1>arwcl56kzt8qd1wtl0l3r64dwu964rt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:သဘင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12609</id>
    <revision>
      <id>58833</id>
      <timestamp>2026-10-21T01:09:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍအဓိက မဆေင်စပ်ကဵု သဘင် (Festivals/Events)၊ သဘင်ကၞာ၊ ပေါဲသဘင်၊ သဘင်ကျာ် ကေုာံ သဘင်စၟတ်သမ္တီနာနာတအ်ရ။  [[Category:ယေန်သၞာင်]] [[Category:ပရေင်မၞိဟ်]]&quot;</comment>
      <origin>58833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="371" sha1="nwyyr04extdg9hvkdovo623o5d2qmp5" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍအဓိက မဆေင်စပ်ကဵု သဘင် (Festivals/Events)၊ သဘင်ကၞာ၊ ပေါဲသဘင်၊ သဘင်ကျာ် ကေုာံ သဘင်စၟတ်သမ္တီနာနာတအ်ရ။

[[Category:ယေန်သၞာင်]]
[[Category:ပရေင်မၞိဟ်]]</text>
      <sha1>nwyyr04extdg9hvkdovo623o5d2qmp5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂကောံ ရာမညနိကာယပရိယတ္တိ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12610</id>
    <revision>
      <id>58836</id>
      <timestamp>2026-10-21T01:19:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox organization | name             = ဂကောံရာမညနိကာယပရိယတ္တိ | native_name      = Ramanya Nikaya Pariyatti Society | image            = [[File:Ramanya Nikaya Logo.jpg|220px]] | caption          = တဆိပ် ဂကောံရာမညနိကာယပရိယတ္တိ | type             = ဂကောံပညာရေး ကေုာံ သာသနာရေ...&quot;</comment>
      <origin>58836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9575" sha1="ormtaukw7ztym3bu09rgdfuavlsc1tr" xml:space="preserve">{{Infobox organization
| name             = ဂကောံရာမညနိကာယပရိယတ္တိ
| native_name      = Ramanya Nikaya Pariyatti Society
| image            = [[File:Ramanya Nikaya Logo.jpg|220px]]
| caption          = တဆိပ် ဂကောံရာမညနိကာယပရိယတ္တိ
| type             = ဂကောံပညာရေး ကေုာံ သာသနာရေး
| purpose          = သာသနာမန် မြတ်ရာင်တဝ်၊ ထံက်ပင် ပရိယတ္တိ၊ မင်မဲလိက်ပတ်မန်
| location         = [[တွဵုရးဍုင်မန်]]၊ [[ရးနိဂီုဗၟာ]]
| region_served    = ဒေသရးမန်
| language         = [[ဘာသာမန်]]၊ [[ပါဠိ]]
| affiliation      = [[ဂိုဏ်ရာမညနိကာယ]]
}}

'''ဂကောံရာမညနိကာယပရိယတ္တိ''' ({{lang-en|Ramanya Nikaya Pariyatti Society}}) ဝွံ ဒှ်ဂကောံပညာရေးသာသနာ အဓိက သွက်ဂကူမန် မဆေင်စပ်ကဵု [[ဂိုဏ်ရာမညနိကာယ]] မဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲ[[တွဵုရးဍုင်မန်]]ရ။ ဂကောံဝွံ နွံတာလျိုင် သွက်ဂွံ စဳစောတ်၊ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ကၠောန်ဗဒှ် ပေါဲသၟာန်သွဟ်လိက် ပရိယတ္တိ နကဵု လိက်မန် ကေုာံ ဘာသာမန် သွက်ခမဳသင် ကေုာံ သာမဏဳဂမၠိုင် မဒှ်ရ။&lt;ref name=&quot;RamanyaTrend&quot;&gt;Nai Tuan. (2012). ''The Trend of the Role of Ramañña Nikāya in the Next Decade''. MCU Journal.&lt;/ref&gt; 

== ဝင် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် ==
ဂကောံရာမညနိကာယပရိယတ္တိ ဂှ် စဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု သြဝါဒ ကေုာံ ပရေင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠ မဟာထေရ်ဂမၠိုင် မနွံပ္ဍဲ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာတေံ ဟိုတ်နူအကာအရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပညာ မပြံင်လှာဲကၠုင်ဂှ်၊ ညံင်လိက်ပတ်မန်၊ အခိုက်ကၞာမန် ကေုာံ ပရိယတ္တိသာသနာ ဟွံဂွံကၠေအ်ဗဒန်အာဂှ် တၠပညာခမဳသင်မန်တအ် ပကောံပံင်ညဳတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဂကောံပရိယတ္တိဏအ်ရ။&lt;ref name=&quot;RamanyaTrend&quot;/&gt;

တင်ရန်တၟအ် အဓိက ဂကောံဝွံ ဒှ်:
# ညံင်သာသနာကျာ်တြဲ ဂွံတန်တဴ ဗွဲမလံလကာဖာ။
# ညံင်ခမဳသင်မန်ဂမၠိုင် ဂွံကတ်လ္ၚတ် ပိဋကတ်ပိ နကဵု ဘာသာမိ (ဘာသာမန်) လေပ်ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ်။
# သွက်ဂွံ ထိင်ဒက် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာဂကူမန်။
# သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ကဵုတဆိပ်ကြာ ဍာ်ဒကေဝ်ပညာ ကုခမဳသင် ညးမအံင်ဇၞး ပေါဲသၟာန်သွဟ်လိက်ဂမၠိုင်။

== လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ဂကောံ ==
ဂကောံရာမညနိကာယပရိယတ္တိ ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု လဒက်ပ္တန် မခိုင်ကၞိုက် မပ္တံကဵု ဩဝါဒါစရိယဂမၠိုင် (နာယက)၊ ကမ္မတဳရေင်တျင်ကေင်ကာ ကေုာံ ကမ္မတဳ ပေါဲသၟာန်သွဟ်လိက်ဂမၠိုင်ရ။ ဂကောံဝွံ နွံအဆက်အစပ် ကုဘာတိုက်လိက်မန် ပ္ဍဲတွဵုရးဍုင်မန် ကေုာံ တွဵုရးကရေင်တအ်တုဲ၊ စၟိန်ပြမာန် ကေုာံ ထံက်ပင်ဒၟံင် တိုက်လိက်ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ ဖျေံပတိုန်လိက်ပတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ 

== ပေါဲသၟာန်သွဟ်လိက် ==
ပေါဲသၟာန်သွဟ်လိက် ဂကောံရာမညနိကာယပရိယတ္တိ ဝွံ ဒှ်ပေါဲပြိုင်ပညာ မဇၞော်အိုတ် သွက်သင်မန်ဂမၠိုင်ရ။ ပေါဲသၟာန်သွဟ်လိက်ဝွံ ကၠောန်ဗဒှ်ဒၟံင် ဇၟာပ်ဇၟာပ်သၞာံ ပ္ဍဲဂိတုမာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖဝ်ရဂိုန် တုဲ ခမဳသာမဏဳ နူအလုံဒေသရးမန် ကၠုင်သွဟ်အိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;RamanyaTrend&quot;/&gt;

ပေါဲသၟာန်သွဟ်လိက်ဂှ် ပါ်လဝ် ကဆံင်နာနာ မပ္တံကဵု:
* '''တန်မူလ''' 
* '''တန်ဍောတ်'''
* '''တန်ဒေါဝ်'''
* '''တန်ဇၞော်'''
* '''တန်ဓမ္မာစရိယ'''

ခမဳသင် ညးမအံင်ဇၞး တန်ဓမ္မာစရိယ မ္ဂး ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ '''ရာမညဓမ္မာစရိယ''' (Rāmañña Dhammācariya) မဒှ်တဆိပ်ကြာ မစၟတ်သမ္တီ ကဆံင်ပညာ ပရိယတ္တိ သၠုင်အိုတ် သွက်သင်မန်ရ။

== ကဏ္ဍပရေင်ပညာ ကေုာံ တိုက်လိက်ဂမၠိုင် ==
ဂကောံဝွံ ထံက်ပင် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီလဝ် ဘာတိုက်လိက်မန် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲတွဵုရးဍုင်မန် မပ္တံကဵု ပ္ဍဲဍုင်မတ်မလီု၊ ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ ဍုင်ရေဝ် ကေုာံ ဍုင်ပံင်တအ်ရ။ ဘာတိုက်လိက်တအ်ဝွံ ဖျေံဒၟံင်လိက် သဒ္ဒါ၊ သင်္ဂဟ်၊ ဝိနယ်၊ အဘိဓရ် ကေုာံ သုတ်ဂမၠိုင် နကဵုဘာသာမန် သီုဖအိုတ်ရ။ ပွမဖျေံပတိုန် နကဵုဘာသာမိဝွံ ပဵုတုဲ ကၠိုဟ်ခၠင်လောဲသွာ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် အရေဝ်လိက်ပတ်မန် ညံင်ဟွံဂွံကၠေအ်ဗဒန်အာရ။ 

== ပရေင်ထံက်ပင် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် ==
ဂကောံရာမညနိကာယပရိယတ္တိ ဝွံ တန်တဴဒၟံင် နကဵု ပရေင်ထံက်ပင် ဒါန နူကဵု ဒါယကာ ညးဍုင်ကွာန်မန် နူအလုံဂၠးကဝ်ရ။ ဇၟာပ်သၞာံ ကာလကၠောန်သဘင် ပေါဲသၟာန်သွဟ်လိက်မ္ဂး၊ ဂကောံညးဍုင်ကွာန်မန်၊ ဂကောံသၟတ် ကေုာံ စေတနာရှင်တအ် ဗိုင်ကၠောန် ကေုာံ ကဵုဒါန် ပုင်သွ စၞစ ကေုာံ ဝတ္ထုသြန် သွက်သင်မကၠုင်သွဟ်လိက်ဂမၠိုင် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင်ရ။

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

{{Navbox
| name = ဂကောံရာမညနိကာယပရိယတ္တိ
| title = [[ဂကောံရာမညနိကာယပရိယတ္တိ]]
| state = autocollapse
| bodyclass = hlist

| group1 = ပရူပရာ
| list1 =
* [[ဂိုဏ်ရာမညနိကာယ]]
* [[ပေါဲသၟာန်သွဟ်လိက် ရာမညနိကာယပရိယတ္တိ]]
* [[ရာမညဓမ္မာစရိယ]]

| group2 = ဒေသ ကေုာံ ပညာ
| list2 =
* [[ဘာတိုက်လိက်မန်ဂမၠိုင်]]
* [[တွဵုရးဍုင်မန်]]
* [[ပရေင်ပညာ ဂကူမန်]]

| below = 
* {{Icon|Category}} [[:Category:သာသနာမန်|ကဏ္ဍ: သာသနာမန်]]
* {{Icon|Portal}} [[ပါတ္တဲ:ဗုဒ္ဓဘာသာ|ပါတ္တဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
}}

[[Category:ဂကောံမန်]]
[[Category:သာသနာမန်]]
[[Category:ပရေင်ပညာ ဂကူမန်]]
[[Category:ဂကောံသင်မန်]]</text>
      <sha1>ormtaukw7ztym3bu09rgdfuavlsc1tr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပါင်မုက်:ဗုဒ္ဓဘာသာ</title>
    <ns>100</ns>
    <id>12611</id>
    <revision>
      <id>58837</id>
      <timestamp>2026-10-21T01:21:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;__NOTOC__ &lt;div style=&quot;background-color:#FFD700; padding:20px; border:2px solid #B8860B; border-radius:10px; text-align:center;&quot;&gt; &lt;span style=&quot;font-size:200%; font-weight:bold; color:#8B4500;&quot;&gt;ဒုင်တၠုင်ရအဴ နူကဵု ပါတ္တဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ&lt;/span&gt;&lt;br /&gt; &lt;span style=&quot;font-size:120%; color:#A0522D;&quot;&gt;Welcome to the Buddhism Portal&lt;/span&gt; &lt;/div&gt;  &lt;div style=&quot;margin-top:15...&quot;</comment>
      <origin>58837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8288" sha1="63e0ah7h7r7x8ba8dfdyymvhjbb9a9g" xml:space="preserve">__NOTOC__
&lt;div style=&quot;background-color:#FFD700; padding:20px; border:2px solid #B8860B; border-radius:10px; text-align:center;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-size:200%; font-weight:bold; color:#8B4500;&quot;&gt;ဒုင်တၠုင်ရအဴ နူကဵု ပါတ္တဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;
&lt;span style=&quot;font-size:120%; color:#A0522D;&quot;&gt;Welcome to the Buddhism Portal&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;margin-top:15px; padding:15px; background-color:#FFF8DC; border:1px solid #DEB887; border-radius:5px;&quot;&gt;
'''ဗုဒ္ဓဘာသာ''' ({{lang-en|Buddhism}}) ဝွံ ဒှ်သာသနာ၊ လညာတ်ဒဿန ကေုာံ အခိုက်အလိုက်မွဲ မဒုင်သဇိုင် ကုဓရ်ဒၠောအ်ဗ္တောန် ကျာ်တြဲဂေါတမ (Gautama Buddha) မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယတြေံ ပ္ဍဲအခိင် ၆ ဗွဝ်ကၠံ (ဘဳသဳ) ရ။ အဓိက တင်ရန်တၟအ် ဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် သွက်ဂွံ တိတ်ဗၠးနူ ဒဒိုက်သံသာ (Samsara) မလေပ်ကတဵုဒှ်မံင် လေပ်ပၠိုတ်မံင်တအ်ဂှ်တုဲ၊ သွက်ဂွံစိုပ် ဍုင်ဇၞော်နိဗ္ဗာန် (Nirvana) မဒှ်ဌာန်တသိုက်မပြဲအိုတ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဗုဒ္ဓဘာသာဝွံ ဒှ်ဘာသာ ညးလျိုင်ပတှ်ေ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ် မရနုက်ကဵုပန် တုဲ မၞိဟ်လျိုင်ပတှ်ေ နွံၜိုတ် ၅၂၀ ပြကောဋိကဋိ (520 millions) ပြင်ရ။ ဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် ပါ်လဝ် ဂိုဏ်ဇၞော် (၂) ဂိုဏ် အဓိက မတွဟ်ဂး '''ထေရဝါဒ''' (Theravada) ကေုာံ '''မဟာယာန''' (Mahayana) ရ။
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;display:flex; flex-wrap:wrap; margin-top:15px; gap:15px;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;flex:1; min-width:300px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background-color:#F5DEB3; padding:10px; border:1px solid #D2B48C; font-weight:bold; font-size:120%; text-align:center;&quot;&gt;လိက်ပရေင် မရုဲစှ်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #D2B48C; padding:10px; background-color:#FFFAF0;&quot;&gt;
'''ကျာ်တြဲဂေါတမ''' (Gautama Buddha) (ၜိုတ် ဘဳသဳ ၅၆၃ - ၄၈၃) ဂှ် ဒှ်တၠပညာ၊ အ္စာဓရ် ကေုာံ ညးမခၞံဗဒှ် သာသနာဗုဒ္ဓဘာသာရ။ ညးဝွံ က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဂြိုပ်လုမ္ဗိနဳ (လၟုဟ် ရးနိဂီုနဳပေါ) နဒဒ် ကောန်သၟိင် သိဒ္ဓတ္ထ (Siddhartha Gautama) ရ။ ပ္ဍဲအခိင် အာယုက် ၂၉ သၞာံဂှ် ညးသၠးကၠေအ် ကာမဂုဏ်တုဲ တိတ်ဂြိုပ် ပၟဝ်ဓရ်ရ။ ပ္ဍဲအာယုက် ၃၅ သၞာံဂှ် ညးကလိဂွံ သဗ္ဗညုတဉာဏ် (Enlightenment) ပ္ဍဲသၟဝ်တၞံဇြဲဗောဓိ ဍုင်ဗုဒ္ဓဂါယာ တုဲ ဒှ်ကၠုင် ကျာ်တြဲမပြဲရ။ ညးတွဟ်လဝ်ဓရ် ပွိုင် ၄၅ သၞာံတုဲ ပ္ဍဲအာယုက် ၈၀ သၞာံဂှ် ပပရိနိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲဍုင်ကုသိနာရာဲ ရ။ ဓရ်ဒၠောအ်ဗ္တောန် အဓိက ကျာ်တြဲဂှ် ဒှ် သစ္စာပန် ကေုာံ မဂ္ဂင်ဒစာံ မဒှ်ဂၠံင်တရဴ သွက်ဂွံတိတ်ဗၠးနူဒဒိုက်ရ။

'''[[ကျာ်တြဲဂေါတမ|ဆက်ဗှ် ဗွဲတြး...]]'''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;flex:1; min-width:300px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background-color:#F5DEB3; padding:10px; border:1px solid #D2B48C; font-weight:bold; font-size:120%; text-align:center;&quot;&gt;ဗီုရုပ် မရုဲစှ်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #D2B48C; padding:10px; background-color:#FFFAF0; text-align:center;&quot;&gt;
[[File:Mahabodhi Temple at Bodhgaya.jpg|350px|center|alt=ဘာမဟာဗောဓိ ဍုင်ဗုဒ္ဓဂါယာ]]
&lt;br/&gt;
'''ဘာမဟာဗောဓိ''' (Mahabodhi Temple) မနွံပ္ဍဲဍုင်ဗုဒ္ဓဂါယာ၊ တွဵုရးဗဳဟာရ်၊ ရးနိဂီုအိန္ဒိယ ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ ကျာ်တြဲဂေါတမ မကလိဂွံ သဗ္ဗညုတဉာဏ် (Enlightenment) တုဲ ဒှ်ဒၞာဲထာန်ပရဲ အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲဗုဒ္ဓဘာသာရ။ ဒၞာဲဝွံ လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲစရင်အာဲကၟာဲဂၠးကဝ် (UNESCO World Heritage Site) မွဲရ။

'''[[ဘာမဟာဗောဓိ|ဆက်ဗှ် ဗွဲတြး...]]'''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;display:flex; flex-wrap:wrap; margin-top:15px; gap:15px;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;flex:1; min-width:300px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background-color:#F5DEB3; padding:10px; border:1px solid #D2B48C; font-weight:bold; font-size:120%; text-align:center;&quot;&gt;ပရူပရာ အဓိကဂမၠိုင်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #D2B48C; padding:10px; background-color:#FFFAF0;&quot;&gt;
* '''ရတနာပိပါ်''': [[ကျာ်]] • [[ဓရ်]] • [[သင်]]
* '''သစ္စာပန်''': [[ဒဒိုက်သစ္စာ]] • [[သမုဒယသစ္စာ]] • [[နိရောဓသစ္စာ]] • [[မဂ္ဂသစ္စာ]]
* '''ပိဋကတ်ပိ''': [[ဝိနယ်]] • [[သုတ်]] • [[အဘိဓရ်]]
* '''ဂၠံင်တရဴ''': [[မဂ္ဂင်ဒစာံပြကာ]] • [[သဳလ]] • [[သမာဓိ]] • [[ပညာ]]
* '''ပရေင်လ္ၚတ်''': [[သမထ]] • [[ဝိပဿနာ]] • [[ဘာဝနာ]]
* '''ကံ ကေုာံ ဖိုလ်''': [[ကံ]] • [[ကလေင်ဂျိုင်တၟိ]] • [[နိဗ္ဗာန်]]
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;flex:1; min-width:300px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background-color:#F5DEB3; padding:10px; border:1px solid #D2B48C; font-weight:bold; font-size:120%; text-align:center;&quot;&gt;ကဏ္ဍဂမၠိုင်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #D2B48C; padding:10px; background-color:#FFFAF0;&quot;&gt;
&lt;categorytree mode=&quot;categories&quot;&gt;ဗုဒ္ဓဘာသာ&lt;/categorytree&gt;
[[:Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ|ဆက်ဗှ် ကဏ္ဍသီုဖအိုတ်...]]
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;

{{Navbox
| name = ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| state = autocollapse
| bodyclass = hlist
| basestyle = background-color:#FFD700;

| group1 = ထာန်ပရဲပန်
| list1 =
* [[လုမ္ဗိနဳ]]
* [[ဗုဒ္ဓဂါယာ]]
* [[မိဂဒါဝိုန်]]
* [[ကုသိနာရာဲ]]

| group2 = ဂိုဏ်ဗုဒ္ဓဘာသာ
| list2 =
* [[ထေရဝါဒ]]
* [[မဟာယာန]]
* [[ဝဇီရယာန]]
* [[ဇေန်ဗုဒ္ဓဘာသာ]]

| group3 = ရးနိဂီု ကေုာံ ဘာသာ
| list3 =
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ သဳရိလင်္ကာ]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက်]]

| below = 
* {{Icon|Category}} [[:Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ|ကဏ္ဍ: ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
* {{Icon|Portal}} [[ပါတ္တဲ:သာသနာ|ပါတ္တဲ သာသနာ]]
}}

[[Category:ပါတ္တဲ]]
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>63e0ah7h7r7x8ba8dfdyymvhjbb9a9g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>58838</id>
      <parentid>58837</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T01:21:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>58838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8312" sha1="7iqsgclg67w4pu2guqbz43rvae41yhc" xml:space="preserve">__NOTOC__
&lt;div style=&quot;background-color:#FFD700; padding:20px; border:2px solid #B8860B; border-radius:10px; text-align:center;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-size:200%; font-weight:bold; color:#8B4500;&quot;&gt;ဒုင်တၠုင်ရအဴ နူကဵု ပါင်မုက် ဗုဒ္ဓဘာသာ&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;
&lt;span style=&quot;font-size:120%; color:#A0522D;&quot;&gt;Welcome to the Buddhism Portal&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;margin-top:15px; padding:15px; background-color:#FFF8DC; border:1px solid #DEB887; border-radius:5px;&quot;&gt;
'''ဗုဒ္ဓဘာသာ''' ({{lang-en|Buddhism}}) ဝွံ ဒှ်သာသနာ၊ လညာတ်ဒဿန ကေုာံ အခိုက်အလိုက်မွဲ မဒုင်သဇိုင် ကုဓရ်ဒၠောအ်ဗ္တောန် ကျာ်တြဲဂေါတမ (Gautama Buddha) မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယတြေံ ပ္ဍဲအခိင် ၆ ဗွဝ်ကၠံ (ဘဳသဳ) ရ။ အဓိက တင်ရန်တၟအ် ဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် သွက်ဂွံ တိတ်ဗၠးနူ ဒဒိုက်သံသာ (Samsara) မလေပ်ကတဵုဒှ်မံင် လေပ်ပၠိုတ်မံင်တအ်ဂှ်တုဲ၊ သွက်ဂွံစိုပ် ဍုင်ဇၞော်နိဗ္ဗာန် (Nirvana) မဒှ်ဌာန်တသိုက်မပြဲအိုတ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဗုဒ္ဓဘာသာဝွံ ဒှ်ဘာသာ ညးလျိုင်ပတှ်ေ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ် မရနုက်ကဵုပန် တုဲ မၞိဟ်လျိုင်ပတှ်ေ နွံၜိုတ် ၅၂၀ ပြကောဋိကဋိ (520 millions) ပြင်ရ။ ဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် ပါ်လဝ် ဂိုဏ်ဇၞော် (၂) ဂိုဏ် အဓိက မတွဟ်ဂး '''ထေရဝါဒ''' (Theravada) ကေုာံ '''မဟာယာန''' (Mahayana) ရ။
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;display:flex; flex-wrap:wrap; margin-top:15px; gap:15px;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;flex:1; min-width:300px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background-color:#F5DEB3; padding:10px; border:1px solid #D2B48C; font-weight:bold; font-size:120%; text-align:center;&quot;&gt;လိက်ပရေင် မရုဲစှ်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #D2B48C; padding:10px; background-color:#FFFAF0;&quot;&gt;
'''ကျာ်တြဲဂေါတမ''' (Gautama Buddha) (ၜိုတ် ဘဳသဳ ၅၆၃ - ၄၈၃) ဂှ် ဒှ်တၠပညာ၊ အ္စာဓရ် ကေုာံ ညးမခၞံဗဒှ် သာသနာဗုဒ္ဓဘာသာရ။ ညးဝွံ က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဂြိုပ်လုမ္ဗိနဳ (လၟုဟ် ရးနိဂီုနဳပေါ) နဒဒ် ကောန်သၟိင် သိဒ္ဓတ္ထ (Siddhartha Gautama) ရ။ ပ္ဍဲအခိင် အာယုက် ၂၉ သၞာံဂှ် ညးသၠးကၠေအ် ကာမဂုဏ်တုဲ တိတ်ဂြိုပ် ပၟဝ်ဓရ်ရ။ ပ္ဍဲအာယုက် ၃၅ သၞာံဂှ် ညးကလိဂွံ သဗ္ဗညုတဉာဏ် (Enlightenment) ပ္ဍဲသၟဝ်တၞံဇြဲဗောဓိ ဍုင်ဗုဒ္ဓဂါယာ တုဲ ဒှ်ကၠုင် ကျာ်တြဲမပြဲရ။ ညးတွဟ်လဝ်ဓရ် ပွိုင် ၄၅ သၞာံတုဲ ပ္ဍဲအာယုက် ၈၀ သၞာံဂှ် ပပရိနိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲဍုင်ကုသိနာရာဲ ရ။ ဓရ်ဒၠောအ်ဗ္တောန် အဓိက ကျာ်တြဲဂှ် ဒှ် သစ္စာပန် ကေုာံ မဂ္ဂင်ဒစာံ မဒှ်ဂၠံင်တရဴ သွက်ဂွံတိတ်ဗၠးနူဒဒိုက်ရ။

'''[[ကျာ်တြဲဂေါတမ|ဆက်ဗှ် ဗွဲတြး...]]'''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;flex:1; min-width:300px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background-color:#F5DEB3; padding:10px; border:1px solid #D2B48C; font-weight:bold; font-size:120%; text-align:center;&quot;&gt;ဗီုရုပ် မရုဲစှ်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #D2B48C; padding:10px; background-color:#FFFAF0; text-align:center;&quot;&gt;
[[File:Mahabodhi Temple at Bodhgaya.jpg|350px|center|alt=ဘာမဟာဗောဓိ ဍုင်ဗုဒ္ဓဂါယာ]]
&lt;br/&gt;
'''ဘာမဟာဗောဓိ''' (Mahabodhi Temple) မနွံပ္ဍဲဍုင်ဗုဒ္ဓဂါယာ၊ တွဵုရးဗဳဟာရ်၊ ရးနိဂီုအိန္ဒိယ ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ ကျာ်တြဲဂေါတမ မကလိဂွံ သဗ္ဗညုတဉာဏ် (Enlightenment) တုဲ ဒှ်ဒၞာဲထာန်ပရဲ အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲဗုဒ္ဓဘာသာရ။ ဒၞာဲဝွံ လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲစရင်အာဲကၟာဲဂၠးကဝ် (UNESCO World Heritage Site) မွဲရ။

'''[[ဘာမဟာဗောဓိ|ဆက်ဗှ် ဗွဲတြး...]]'''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;display:flex; flex-wrap:wrap; margin-top:15px; gap:15px;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;flex:1; min-width:300px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background-color:#F5DEB3; padding:10px; border:1px solid #D2B48C; font-weight:bold; font-size:120%; text-align:center;&quot;&gt;ပရူပရာ အဓိကဂမၠိုင်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #D2B48C; padding:10px; background-color:#FFFAF0;&quot;&gt;
* '''ရတနာပိပါ်''': [[ကျာ်]] • [[ဓရ်]] • [[သင်]]
* '''သစ္စာပန်''': [[ဒဒိုက်သစ္စာ]] • [[သမုဒယသစ္စာ]] • [[နိရောဓသစ္စာ]] • [[မဂ္ဂသစ္စာ]]
* '''ပိဋကတ်ပိ''': [[ဝိနယ်]] • [[သုတ်]] • [[အဘိဓရ်]]
* '''ဂၠံင်တရဴ''': [[မဂ္ဂင်ဒစာံပြကာ]] • [[သဳလ]] • [[သမာဓိ]] • [[ပညာ]]
* '''ပရေင်လ္ၚတ်''': [[သမထ]] • [[ဝိပဿနာ]] • [[ဘာဝနာ]]
* '''ကံ ကေုာံ ဖိုလ်''': [[ကံ]] • [[ကလေင်ဂျိုင်တၟိ]] • [[နိဗ္ဗာန်]]
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;flex:1; min-width:300px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background-color:#F5DEB3; padding:10px; border:1px solid #D2B48C; font-weight:bold; font-size:120%; text-align:center;&quot;&gt;ကဏ္ဍဂမၠိုင်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #D2B48C; padding:10px; background-color:#FFFAF0;&quot;&gt;
&lt;categorytree mode=&quot;categories&quot;&gt;ဗုဒ္ဓဘာသာ&lt;/categorytree&gt;
[[:Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ|ဆက်ဗှ် ကဏ္ဍသီုဖအိုတ်...]]
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;

{{Navbox
| name = ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| state = autocollapse
| bodyclass = hlist
| basestyle = background-color:#FFD700;

| group1 = ထာန်ပရဲပန်
| list1 =
* [[လုမ္ဗိနဳ]]
* [[ဗုဒ္ဓဂါယာ]]
* [[မိဂဒါဝိုန်]]
* [[ကုသိနာရာဲ]]

| group2 = ဂိုဏ်ဗုဒ္ဓဘာသာ
| list2 =
* [[ထေရဝါဒ]]
* [[မဟာယာန]]
* [[ဝဇီရယာန]]
* [[ဇေန်ဗုဒ္ဓဘာသာ]]

| group3 = ရးနိဂီု ကေုာံ ဘာသာ
| list3 =
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ သဳရိလင်္ကာ]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက်]]

| below = 
* {{Icon|Category}} [[:Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ|ကဏ္ဍ: ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
* {{Icon|Portal}} [[ပါင်မုက်:သာသနာ|ပါင်မုက် သာသနာ]]
}}

[[Category:ပါင်မုက်]]
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>7iqsgclg67w4pu2guqbz43rvae41yhc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>58839</id>
      <parentid>58838</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T01:22:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ပါတ္တဲ:ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဇရေင် [[ပါင်မုက်:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</comment>
      <origin>58838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8312" sha1="7iqsgclg67w4pu2guqbz43rvae41yhc" xml:space="preserve">__NOTOC__
&lt;div style=&quot;background-color:#FFD700; padding:20px; border:2px solid #B8860B; border-radius:10px; text-align:center;&quot;&gt;
&lt;span style=&quot;font-size:200%; font-weight:bold; color:#8B4500;&quot;&gt;ဒုင်တၠုင်ရအဴ နူကဵု ပါင်မုက် ဗုဒ္ဓဘာသာ&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;
&lt;span style=&quot;font-size:120%; color:#A0522D;&quot;&gt;Welcome to the Buddhism Portal&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;margin-top:15px; padding:15px; background-color:#FFF8DC; border:1px solid #DEB887; border-radius:5px;&quot;&gt;
'''ဗုဒ္ဓဘာသာ''' ({{lang-en|Buddhism}}) ဝွံ ဒှ်သာသနာ၊ လညာတ်ဒဿန ကေုာံ အခိုက်အလိုက်မွဲ မဒုင်သဇိုင် ကုဓရ်ဒၠောအ်ဗ္တောန် ကျာ်တြဲဂေါတမ (Gautama Buddha) မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယတြေံ ပ္ဍဲအခိင် ၆ ဗွဝ်ကၠံ (ဘဳသဳ) ရ။ အဓိက တင်ရန်တၟအ် ဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် သွက်ဂွံ တိတ်ဗၠးနူ ဒဒိုက်သံသာ (Samsara) မလေပ်ကတဵုဒှ်မံင် လေပ်ပၠိုတ်မံင်တအ်ဂှ်တုဲ၊ သွက်ဂွံစိုပ် ဍုင်ဇၞော်နိဗ္ဗာန် (Nirvana) မဒှ်ဌာန်တသိုက်မပြဲအိုတ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဗုဒ္ဓဘာသာဝွံ ဒှ်ဘာသာ ညးလျိုင်ပတှ်ေ ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ် မရနုက်ကဵုပန် တုဲ မၞိဟ်လျိုင်ပတှ်ေ နွံၜိုတ် ၅၂၀ ပြကောဋိကဋိ (520 millions) ပြင်ရ။ ဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် ပါ်လဝ် ဂိုဏ်ဇၞော် (၂) ဂိုဏ် အဓိက မတွဟ်ဂး '''ထေရဝါဒ''' (Theravada) ကေုာံ '''မဟာယာန''' (Mahayana) ရ။
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;display:flex; flex-wrap:wrap; margin-top:15px; gap:15px;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;flex:1; min-width:300px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background-color:#F5DEB3; padding:10px; border:1px solid #D2B48C; font-weight:bold; font-size:120%; text-align:center;&quot;&gt;လိက်ပရေင် မရုဲစှ်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #D2B48C; padding:10px; background-color:#FFFAF0;&quot;&gt;
'''ကျာ်တြဲဂေါတမ''' (Gautama Buddha) (ၜိုတ် ဘဳသဳ ၅၆၃ - ၄၈၃) ဂှ် ဒှ်တၠပညာ၊ အ္စာဓရ် ကေုာံ ညးမခၞံဗဒှ် သာသနာဗုဒ္ဓဘာသာရ။ ညးဝွံ က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဂြိုပ်လုမ္ဗိနဳ (လၟုဟ် ရးနိဂီုနဳပေါ) နဒဒ် ကောန်သၟိင် သိဒ္ဓတ္ထ (Siddhartha Gautama) ရ။ ပ္ဍဲအခိင် အာယုက် ၂၉ သၞာံဂှ် ညးသၠးကၠေအ် ကာမဂုဏ်တုဲ တိတ်ဂြိုပ် ပၟဝ်ဓရ်ရ။ ပ္ဍဲအာယုက် ၃၅ သၞာံဂှ် ညးကလိဂွံ သဗ္ဗညုတဉာဏ် (Enlightenment) ပ္ဍဲသၟဝ်တၞံဇြဲဗောဓိ ဍုင်ဗုဒ္ဓဂါယာ တုဲ ဒှ်ကၠုင် ကျာ်တြဲမပြဲရ။ ညးတွဟ်လဝ်ဓရ် ပွိုင် ၄၅ သၞာံတုဲ ပ္ဍဲအာယုက် ၈၀ သၞာံဂှ် ပပရိနိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲဍုင်ကုသိနာရာဲ ရ။ ဓရ်ဒၠောအ်ဗ္တောန် အဓိက ကျာ်တြဲဂှ် ဒှ် သစ္စာပန် ကေုာံ မဂ္ဂင်ဒစာံ မဒှ်ဂၠံင်တရဴ သွက်ဂွံတိတ်ဗၠးနူဒဒိုက်ရ။

'''[[ကျာ်တြဲဂေါတမ|ဆက်ဗှ် ဗွဲတြး...]]'''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;flex:1; min-width:300px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background-color:#F5DEB3; padding:10px; border:1px solid #D2B48C; font-weight:bold; font-size:120%; text-align:center;&quot;&gt;ဗီုရုပ် မရုဲစှ်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #D2B48C; padding:10px; background-color:#FFFAF0; text-align:center;&quot;&gt;
[[File:Mahabodhi Temple at Bodhgaya.jpg|350px|center|alt=ဘာမဟာဗောဓိ ဍုင်ဗုဒ္ဓဂါယာ]]
&lt;br/&gt;
'''ဘာမဟာဗောဓိ''' (Mahabodhi Temple) မနွံပ္ဍဲဍုင်ဗုဒ္ဓဂါယာ၊ တွဵုရးဗဳဟာရ်၊ ရးနိဂီုအိန္ဒိယ ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ ကျာ်တြဲဂေါတမ မကလိဂွံ သဗ္ဗညုတဉာဏ် (Enlightenment) တုဲ ဒှ်ဒၞာဲထာန်ပရဲ အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲဗုဒ္ဓဘာသာရ။ ဒၞာဲဝွံ လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲစရင်အာဲကၟာဲဂၠးကဝ် (UNESCO World Heritage Site) မွဲရ။

'''[[ဘာမဟာဗောဓိ|ဆက်ဗှ် ဗွဲတြး...]]'''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;display:flex; flex-wrap:wrap; margin-top:15px; gap:15px;&quot;&gt;

&lt;div style=&quot;flex:1; min-width:300px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background-color:#F5DEB3; padding:10px; border:1px solid #D2B48C; font-weight:bold; font-size:120%; text-align:center;&quot;&gt;ပရူပရာ အဓိကဂမၠိုင်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #D2B48C; padding:10px; background-color:#FFFAF0;&quot;&gt;
* '''ရတနာပိပါ်''': [[ကျာ်]] • [[ဓရ်]] • [[သင်]]
* '''သစ္စာပန်''': [[ဒဒိုက်သစ္စာ]] • [[သမုဒယသစ္စာ]] • [[နိရောဓသစ္စာ]] • [[မဂ္ဂသစ္စာ]]
* '''ပိဋကတ်ပိ''': [[ဝိနယ်]] • [[သုတ်]] • [[အဘိဓရ်]]
* '''ဂၠံင်တရဴ''': [[မဂ္ဂင်ဒစာံပြကာ]] • [[သဳလ]] • [[သမာဓိ]] • [[ပညာ]]
* '''ပရေင်လ္ၚတ်''': [[သမထ]] • [[ဝိပဿနာ]] • [[ဘာဝနာ]]
* '''ကံ ကေုာံ ဖိုလ်''': [[ကံ]] • [[ကလေင်ဂျိုင်တၟိ]] • [[နိဗ္ဗာန်]]
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;div style=&quot;flex:1; min-width:300px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background-color:#F5DEB3; padding:10px; border:1px solid #D2B48C; font-weight:bold; font-size:120%; text-align:center;&quot;&gt;ကဏ္ဍဂမၠိုင်&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;border:1px solid #D2B48C; padding:10px; background-color:#FFFAF0;&quot;&gt;
&lt;categorytree mode=&quot;categories&quot;&gt;ဗုဒ္ဓဘာသာ&lt;/categorytree&gt;
[[:Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ|ဆက်ဗှ် ကဏ္ဍသီုဖအိုတ်...]]
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

&lt;/div&gt;

{{Navbox
| name = ဗုဒ္ဓဘာသာ
| title = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Buddhism)
| state = autocollapse
| bodyclass = hlist
| basestyle = background-color:#FFD700;

| group1 = ထာန်ပရဲပန်
| list1 =
* [[လုမ္ဗိနဳ]]
* [[ဗုဒ္ဓဂါယာ]]
* [[မိဂဒါဝိုန်]]
* [[ကုသိနာရာဲ]]

| group2 = ဂိုဏ်ဗုဒ္ဓဘာသာ
| list2 =
* [[ထေရဝါဒ]]
* [[မဟာယာန]]
* [[ဝဇီရယာန]]
* [[ဇေန်ဗုဒ္ဓဘာသာ]]

| group3 = ရးနိဂီု ကေုာံ ဘာသာ
| list3 =
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်သေံ]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ သဳရိလင်္ကာ]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဍုင်ကြုက်]]

| below = 
* {{Icon|Category}} [[:Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ|ကဏ္ဍ: ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
* {{Icon|Portal}} [[ပါင်မုက်:သာသနာ|ပါင်မုက် သာသနာ]]
}}

[[Category:ပါင်မုက်]]
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>7iqsgclg67w4pu2guqbz43rvae41yhc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ပါတ္တဲ:ဗုဒ္ဓဘာသာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12612</id>
    <redirect title="ပါင်မုက်:ဗုဒ္ဓဘာသာ" />
    <revision>
      <id>58840</id>
      <timestamp>2026-10-21T01:22:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>Aue Nai ပြံင်ပဆုဲလဝ် မုက်လိက် [[ပါတ္တဲ:ဗုဒ္ဓဘာသာ]] ဇရေင် [[ပါင်မုက်:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</comment>
      <origin>58840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="1uzrtn50u7l6olvzjsu3pcoxochw8bo" xml:space="preserve">#REDIRECT [[ပါင်မုက်:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]</text>
      <sha1>1uzrtn50u7l6olvzjsu3pcoxochw8bo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဘာဝနာ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12613</id>
    <revision>
      <id>58841</id>
      <timestamp>2026-10-21T01:24:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox religious practice | name             = ဘာဝနာ&lt;br&gt;(Bhāvanā) | image            = [[File:image_4.png|260px]] | caption          = ဘိက္ခု (ခမဳသင်) မွဲဇကု ဖျေဟ်ဒၟံင် ဘာဝနာ (ဝိပဿနာ) ပ္ဍဲသၟဝ်ဇြဲဗောဓိ ဍုင်သေံ။ | script           = [[ဘာသာပါဠိ]]: ဘာဝနာ (Bh...&quot;</comment>
      <origin>58841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10250" sha1="mbwgbf2kyn0gzgymuasij53wjz75f1i" xml:space="preserve">{{Infobox religious practice
| name             = ဘာဝနာ&lt;br&gt;(Bhāvanā)
| image            = [[File:image_4.png|260px]]
| caption          = ဘိက္ခု (ခမဳသင်) မွဲဇကု ဖျေဟ်ဒၟံင် ဘာဝနာ (ဝိပဿနာ) ပ္ဍဲသၟဝ်ဇြဲဗောဓိ ဍုင်သေံ။
| script           = [[ဘာသာပါဠိ]]: ဘာဝနာ (Bhāvanā)
| script2          = [[ဘာသာသံသကြိုတ်]]: भावना (Bhāvanā)
| type             = ပွမဖျေဟ်စိုတ်၊ ပွမဇၞော်မောဝ်စိုတ် (ဗုဒ္ဓဘာသာ)
| origin           = [[အိန္ဒိယ]] (India)
| practices        = [[သမထ]], [[ဝိပဿနာ]], [[မတ်ေတာဘာဝနာ]]
| purpose          = သမာဓိ၊ ပညာ၊ [[နိဗ္ဗာန်]] (ငြိမ်းချမ်းမှုနှင့် လွတ်မြောက်မှု)
| school           = [[ထေရဝါဒ]]၊ [[မဟာယာန]]၊ [[ဝဇိရယာန]]
}}

'''ဘာဝနာ''' ({{lang-pi|bhāvanā}}; {{lang-sa|भावना}}; [[အၚ်္ဂလိက်]]: ''Bhāvanā'' သာ်ဝွံ ကော်ခစ သ္ဇိုင်ဝါဒ ပွမဖျေဟ်စိုတ်) ဝွံ ဒှ်ဝေါဟာရ ဗုဒ္ဓဘာသာ အဓိကမွဲတုဲ နကဵုဓမ္မတာမ္ဂး ပံက်အဓိပ္ပာယ် &quot;ပွမဇၞော်မောဝ်စိုတ်&quot;၊ &quot;ပွမဇၞော်ပတိုန်ဓရ်စိုတ်&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ပွမဖျေဟ်စိုတ်ကမ္မဋ္ဌာန်း&quot; (Meditation/Mental Development) ရ။&lt;ref name=&quot;Davids1921&quot;&gt;Rhys Davids, T. W. &amp; Stede, William (eds.) (1921–1925). ''The Pali Text Society's Pali–English Dictionary''. Chipstead: Pali Text Society. p. 503.&lt;/ref&gt; ဘာဝနာဂှ် ဒှ်ဂၠံင်တရဴအဓိက ပ္ဍဲအရာမကၠောန်ပတိတ် ပဋိပတ် (ပဋိပတ္တိ) သွက်ဂွံဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန် ပညာ၊ သမာဓိ ကေုာံ မေတ္တာ သက္ကုလၞိန်ဗာန် ပ္ဍဲဘဝ သၟဟ်သၟန်ဒၟံင်ရ။&lt;ref name=&quot;Nyanatiloka1980&quot;&gt;Nyanatiloka Mahathera (1980). ''Buddhist Dictionary: Manual of Buddhist Terms and Doctrines''. Kandy, Sri Lanka: Buddhist Publication Society.&lt;/ref&gt;

== နိရုတ္တိ ကေုာံ အဓိပ္ပာယ် ==
ဝေါဟာရ &quot;ဘာဝနာ&quot; (Bhāvanā) ဝွံ ကၠုင်နူရိုဟ်ကၞေဟ် ပါဠိ/သံသကြိုတ် &quot;ဘူ&quot; (bhū) မဂွံအဓိပ္ပာယ် &quot;ပွမဒှ်&quot;၊ &quot;ပွမက္တဵုဒှ်&quot; တုဲ သ္ပဗျုပ္ပတ်မ္ဂး ဒှ်အာ &quot;ဘာဝေတိ&quot; (bhāveti) မဂွံအဓိပ္ပာယ် &quot;ပွမကဵုဒှ်စ&quot; ဟွံသေင်မ္ဂး &quot;ပွမဗ္တောန်ဖန်ဖက်&quot; ရ။&lt;ref name=&quot;Davids1921&quot;/&gt; ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်ရ ဘာဝနာ မ္ဂးဂှ် ဟွံသေင် ဆပွမဂဇအ်ဝိုတ်ဒၟံင်မွဲဂတှ်ေဟေင်၊ ဒှ် &quot;ပွမဇၞော်မောဝ်ကဵုစိုတ် ဂွံဒှ်တၟိတၟေင်&quot; (Cultivation/Development) မ္ဂးရ။&lt;ref name=&quot;Wallace2006&quot;&gt;Wallace, B. Alan (2006). ''The Attention Revolution: Unlocking the Power of the Focused Mind''. Wisdom Publications. p. 112.&lt;/ref&gt;

== ဒုင်သ္ဇိုင် ဂကူဘာဝနာဂမၠိုင် ==
ပ္ဍဲအပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာဂမၠိုင်ဂှ် ဘာဝနာဝွံ ပါ်ကွေံခွဲလဝ် ဗွဲအဓိက ၂ သာ် ရ။

=== သမထဘာဝနာ (Samatha-bhāvanā) ===
* '''အဓိပ္ပာယ်''': ပွမသ္ပကဵုစိုတ် သ္ၚိတ်ဇြ၊ ပွမဖျေဟ်စိုတ် တန်ကြန်။
* '''တင်ရန်တၟအ်''': သွက်ဂွံကလိဂွံ &quot;သမာဓိ&quot; (Concentration) ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ်စိုတ် ညံင်ဂွံလ္ၚတ်ဒှ် တင်မွဲဇကု။
* '''နဲကဲစကာဂမၠိုင်''': ပွမအာရီုသ္ပကဵု လတူအာနာပါနဿတိ (ဓရ်သတိလတူကျာကတ္တောန်-ထောန်တိတ်)၊ ပွမသ္ပကဵု ကသိုဏ် (Kasina) နာနာ ကေုာံ ပွမဇၞော်မောဝ် မေတ္တာဘာဝနာ။

=== ဝိပဿနာဘာဝနာ (Vipassanā-bhāvanā) ===
* '''အဓိပ္ပာယ်''': ပွမညာတ်ကေတ် ဗွဲမစၟတ်တ္ၚဲ (Insight)၊ ပွမမင်မဲညာတ်ဓရ်အတိုင်ဍာ်ဒကေဝ်ဍာံ။
* '''တင်ရန်တၟအ်''': သွက်ဂွံကလိဂွံ &quot;ပညာ&quot; (Wisdom) ညာတ်ကေတ် လက္ခဏာ ၃ သာ် (အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ) ရ။
* '''နဲကဲစကာဂမၠိုင်''': ပွမစွံ သတိပဋ္ဌာန် ၄ သာ် (ကာယ၊ ဝေဒနာ၊ စိတ္တ၊ ဓမ္မ) တုဲ မင်မဲရံင်ကေတ်သဘဴ။

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: 1em auto 1em auto;&quot;
|+ တင်တၟေင်အကြာ သမထ ကေုာံ ဝိပဿနာ
|-
! ကဏ္ဍ !! သမထဘာဝနာ (Samatha) !! ဝိပဿနာဘာဝနာ (Vipassanā)
|-
| **အာရီုအဓိက** || ပွမစွံအာရီုဒၞာဲမွဲ (Single-pointed focus) || ပွမညာတ်သဘဴအကာအရာ (Bare insight)
|-
| **ဖိုလ်လက္ခဏာ** || သ္ၚိတ်ဇြ၊ သမာဓိ၊ ဈာန် (Peace &amp; Concentration) || ညာတ်ကေတ်ဓရ်ဍာံ၊ ပညာ (Wisdom &amp; Insight)
|-
| **လက္ခဏာမညာတ်** || ဖျေဟ်ကၠေံနဳဝရဏ ၅ သာ် || ညာတ်ကေတ် အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ
|-
| **ဖိုလ်အကုတ်** || ကလိဂွံ စိုတ်ၜိုဟ်သြိုဟ် (Tranquility) || ကလိဂွံ မဂ်၊ ဖိုလ်၊ နိဗ္ဗာန် (Liberation)
|}

== ဘာဝနာ ပ္ဍဲသိက္ခာ ၃ သာ် ==
ပ္ဍဲဓမ္မပဒ ကေုာံ သုတ်တအ် ဘာဝနာဝွံ နွံပ္ဍဲသိက္ခာ ၃ သာ် (သဳလ၊ သမာဓိ၊ ပညာ) ရ။ အရာဝွံ ဒှ်သြဇာမွဲ ပ္ဍဲမဂ္ဂင် ၈ သာ်။
* သဳလ (Moral discipline) သ္ပကဵု သ္ဇိုင်သာ။
* သမာဓိ (Mental concentration) က္တဵုဒှ် နကဵု သမထဘာဝနာ။
* ပညာ (Wisdom) ဇၞော်မောဝ်က္တဵုဒှ် နကဵု ဝိပဿနာဘာဝနာ။&lt;ref name=&quot;Buddhaghosa&quot;&gt;Buddhaghosa, Bhadantācariya (1991). ''The Path of Purification (Visuddhimagga)''. Translated by Bhikkhu Ñāṇamoli. Kandy: Buddhist Publication Society.&lt;/ref&gt;

== ကာယဘာဝနာ၊ စိတ္တဘာဝနာ၊ ပညာဘာဝနာ ==
ပ္ဍဲပါဠိသုတ်ဂမၠိုင် ဘာဝနာဂှ် ပါ်တၟေင်လဝ် ၄ သာ် ပ္ဍဲအရာမဇၞော်မောဝ်ဘဝ (စတုဘာဝနာ):
# '''ကာယဘာဝနာ''' (Cultivation of body): ပွမပလေဝ်ဖန်ဖက်လတူအာရုံ ၅ သာ် မဆေင်ကဵုကာယ။
# '''သဳလဘာဝနာ''' (Cultivation of morality): ပွမဇၞော်မောဝ်သဳလ သိက္ခာ။
# '''စိတ္တဘာဝနာ''' (Cultivation of mind): ပွမဗ္တောန်စိုတ် ညံင်ဂွံတန်ကြန် သ္ၚိတ်ဇြ။
# '''ပညာဘာဝနာ''' (Cultivation of wisdom): ပွမဇၞော်မောဝ်ပညာ မညာတ်ဓရ်သံသာ။&lt;ref name=&quot;Thera1998&quot;&gt;Soma Thera (1998). ''The Way of Mindfulness: The Satipatthana Sutta and Its Commentary''. Kandy: Buddhist Publication Society.&lt;/ref&gt;

== ဘာဝနာ ပ္ဍဲခေတ်တၟိ ကေုာံ ပွမလ္ၚတ်သိပ္ပံ ==
ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်၊ ဘာဝနာဗုဒ္ဓဘာသာ (ဗွဲတၟေင် ဝိပဿနာ ကေုာံ သတိပဋ္ဌာန်) ဂှ် ဗျာပ်တြးအာ ဒၞာဲဒေသ ရးပလိုတ်တအ်ရ။ သိပ္ပံပညာရှင် ကေုာံ သမားတော်တအ် လ္ၚတ်ညာတ်ကေတ်မ္ဂး ပွမဖျေဟ်ဘာဝနာဂှ် ရီုဗင်ကဵု:
* ဖျေဟ်ကၠေံ ညိင်ဝတ်၊ စိုတ်ဓါတ်စှ်ေ (Reduction of stress and anxiety).
* သၠုင်ပ္တိုန် ဉာဏ်သတိ ကေုာံ ပွမကၟောန်စိုတ် (Focus and Attention).
* ဖျေဟ်ကဵု ဒြဟတ်ဆီတက် ကေုာံ ထံက်ပင်ထတ်အာယုက်။&lt;ref name=&quot;KabatZinn&quot;&gt;Kabat-Zinn, Jon (2013). ''Full Catastrophe Living: Using the Wisdom of Your Body and Mind to Face Stress, Pain, and Illness''. Bantam Books.&lt;/ref&gt;

== နိဿဲဂမၠိုင် ==
&lt;references /&gt;

== ဆက်မတ်ေတာ ==
* [[သမထ]]
* [[ဝိပဿနာ]]
* [[ကမ္မဋ္ဌာန်း]]

{{Meditation}}
{{Buddhism}}

[[Category:ဘာဝနာ]]
[[Category:ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
[[Category:ဓရ်ပတိတ်သမ္ပတ္တိ]]
[[Category: meditation]]</text>
      <sha1>mbwgbf2kyn0gzgymuasij53wjz75f1i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:Infobox religious practice</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12614</id>
    <revision>
      <id>58842</id>
      <timestamp>2026-10-21T01:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;includeonly&gt;{{Infobox | aboveclass  = fn org | above       = {{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}  | image       = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}} | caption     = {{{caption|}}}  | label1      = ယၟုတၞဟ်ဂမၠိုင် | data1       = {{{other_names|}}}  | label2      = လိက် | data2       = {{{script|}}}  | label3...&quot;</comment>
      <origin>58842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1655" sha1="m94mt7rm936accw5yxfdj9dijegu8gr" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{Infobox
| aboveclass  = fn org
| above       = {{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}

| image       = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}}}
| caption     = {{{caption|}}}

| label1      = ယၟုတၞဟ်ဂမၠိုင်
| data1       = {{{other_names|}}}

| label2      = လိက်
| data2       = {{{script|}}}

| label3      = လိက်တၞဟ်
| data3       = {{{script2|}}}

| label4      = ဘာသာ
| data4       = {{{religion|}}}

| label5      = ဂကူ
| data5       = {{{type|}}}

| label6      = ဒေသတမ်မူလ
| data6       = {{{origin|}}}

| label7      = နဲကဲပဋိပတ်
| data7       = {{{practices|}}}

| label8      = တင်ရန်တၟအ်
| data8       = {{{purpose|}}}

| label9      = ဂိုဏ် / ဂကောံ
| data9       = {{{school|}}}

| label10     = မဆေင်စပ်ဂမၠိုင်
| data10      = {{{related|}}}
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|content=
== လဒက်ပ္တန် ==
ထာမ်ပလိက်ဝွံ စကာသွက် လိက်ပရေင် မဆေင်ကဵု နဲကဲပဋိပတ်ဘာသာ (Religious practice) တအ်ရ။

&lt;pre&gt;
{{Infobox religious practice
| name        = 
| image       = 
| image_size  = 
| alt         = 
| caption     = 
| other_names = 
| script      = 
| script2     = 
| religion    = 
| type        = 
| origin      = 
| practices   = 
| purpose     = 
| school      = 
| related     = 
}}
&lt;/pre&gt;
[[Category:Infobox templates|Religious practice]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m94mt7rm936accw5yxfdj9dijegu8gr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဘာသာယုဒ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12615</id>
    <revision>
      <id>58843</id>
      <timestamp>2026-10-21T01:29:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox religion | name             = ဘာသာယုဒ    (Judaism) | image            = [[File:image_4.png|260px]] | caption          = သၠပတ်ထဝ် တဝ်ရာ (Torah)၊ ခွက်ကေတ်ဒူသျှ် (Kiddush Cup) ကေုာံ စံင်ပၞာင်မေနဝ်ရာ (Menorah) မဒှ်လက္ခဏာ ကိရိယာမဆေင်စပ်ကဵု ယေန...&quot;</comment>
      <origin>58843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13677" sha1="d9dh16hiwk3mqmraauras5s97mgbwn6" xml:space="preserve">{{Infobox religion
| name             = ဘာသာယုဒ


(Judaism)
| image            = [[File:image_4.png|260px]]
| caption          = သၠပတ်ထဝ် တဝ်ရာ (Torah)၊ ခွက်ကေတ်ဒူသျှ် (Kiddush Cup) ကေုာံ စံင်ပၞာင်မေနဝ်ရာ (Menorah) မဒှ်လက္ခဏာ ကိရိယာမဆေင်စပ်ကဵု ယေန်သၞာင်ဝတ် ဘာသာယုဒ။
| creator          = အာဗြဟမ် (Abraham) ကေုာံ မဝ်သေ (Moses)
| date             = ဘီသဳ ၂၀၀၀ (ဗွတ်လၟိဟ်တြေံ)
| origin           = ဒေသလဝေန် (Levant)၊ လဒေါဝ်ဗၟံက် (Middle East)
| adherents        = ၁၅-၁၆.၃ သန်း (ဗွတ်လၟိဟ် ၂၀၂၄)
| script           = [[လိက်ဟေဗြေဝ်]] (Hebrew)
| place            = ဣသရေလ၊ အမေရိကန် ကေုာံ ယူရောပ်
}}

'''ဘာသာယုဒ''' (Hebrew: יַהֲדוּת, Yahăḏūṯ; အင်္ဂလိက်: ''Judaism'') ဝွံ ဒှ်ဘာသာမကတ်ပညာမွဲဂကူ၊ သဒ္ဓါတြေံတြဟ်၊ ကေုာံ ဘာသာကိုန်မွဲ (Monotheistic) မဒှ်ယေန်သၞာင်ဝေဒနာ ကေုာံ ဓမ္မဝတ်ဂကူ ယုဒ (Jews) တအ်ရ။Encyclopædia Britannica. (2024). ''Judaism''. Retrieved October 2026, from Britannica.com. ဘာသာဝွံ ဒှ်သဇိုင်အဓိက သွက်ဘာသာအာဗြဟမ် (Abrahamic religions) တၞဟ်တအ် ညံင်ရဴ [[ဘာသာခရေတ်ယာန်]] ကေုာံ [[ဘာသာအေတ်သလာမ်]] မဂွံကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ဘာသာယုဒဝွံ ဟွံသေင်ကဵု သဘာဝဝတ်ပတှ်ေမွဲဓဝ်၊ ဒှ်သီုပရေင်ဖန်ဇန် ဘဝ၊ လိက်ပတ်၊ ဓမ္မတာ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ (Halakha) သွက်ဂကူယုဒတအ် ရ။

== ၁။ တံမူလ ကေုာံ ဝင် ==
ဘာသာယုဒဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲဒေသလဝေန် (Levant) (ဒေသလဒေါဝ်ဗၟံက် အပ္ဍဲခေတ်တ္ၚဲဏအ်) ပ္ဍဲအခေတ်ဗရံင် (Bronze Age) တေအ်ရ။Lewis, B. (2018). ''The Jews of Islam''. Princeton University Press.

* '''ခေတ်ပလတ်ထောန် (Early Patriarchs)''': အတိုင်သၠပတ်သမ္မာ၊ အာဗြဟမ် (Abraham) ဒှ်မၞိဟ်မဂွံပတှ်ေကေတ် ကျာ်ထာဝရမွဲဇကုဓဝ်တုဲ၊ စတင်လဝ်ပဋိညာဏ် (Covenant) ကဵုကျာ်ရ။ ဒၞာဲဏအ် ဒှ်တံမူလ ဂကူဣသရေလ။
* '''ခေတ်မဝ်သေ ကေုာံ တဝ်ရာ (Moses &amp; Torah)''': မဝ်သေ ဝွံ ဒှ်မၞိဟ်မက္ဍိုက်က္ဍိုပ်တုဲ ပတိတ်ဂကူဣသရေလ နူဘဝဍိက်ပ္ဍဲအဳဂျေပ်။ ပ္ဍဲဒဵုသိနာ (Mount Sinai)၊ ကျာ်ထာဝရ ကဵုလဝ်သၞောဝ်ဓဝ် တဝ်ရာ (Torah) ကေုာံ သၞောဝ်စှ်ပါင် (Ten Commandments) ရ။
* '''ခေတ်ဒုတိယကျာ်က္ဍိုင် (Second Temple Period)''': ပ္ဍဲခေတ်ဏအ် ကျာ်က္ဍိုင်ယေရုသလေင် ဒှ်ဒၞာဲမလှူပူဇဴ အဓိက။ ကြဴနူ ရောမဖျေံထောံကျာ်က္ဍိုင် (သၞာံ ၇၀ မဳလာ) တုဲ၊ ဘာသာယုဒဝွံ လှဲလှေအ်အာကဵု သၞောဝ်ရဗ္ဗဳ (Rabbinic Judaism) တုဲ၊ အာရီုဒှ်အာလ္တူ လိက်ပတ် ကေုာံ ဓမ္မသာလ (Synagogues) တအ်ရ။

== ၂။ ပတေဟ် ကေုာံ ဝါဒ ==
သဇိုင်ပတေဟ် ဘာသာယုဒဝွံ နွံဒၟံင်လ္တူ သဇိုင်ဝါဒ မပတေဟ်ကေတ် ကျာ်ထာဝရမွဲဇကုဓဝ် (Monotheism) ရ။Kant, I. (2009). ''Religion within the Boundary of Pure Reason''. Cambridge University Press.

# '''ကျာ်မွဲဇကုဓဝ် (YHVH)''': ကျာ်ထာဝရဝွံ ဒှ်ညးမဒက်ပတန်ဂၠးကဝ်၊ ဟွံမွဲကဵုရုပ်နာမ်၊ နွံအစွမ်းသၠုင်အိုတ်၊ ကေုာံ နွံကဵုမေတ္တာ။

# '''ပဋိညာဏ် (The Covenant)''': ဣသရေလတအ် ပတေဟ်ကေတ် ညးတအ် ဒှ်ဂကူမဂွံဒုင်ရွေးချေတ် (Chosen People) သွက်ဂွံမင်မွဲ သၞောဝ်ကျာ် ကေုာံ ထ္ၜးကဵုဂၠးကဝ် သာ်လဵုဂွံဂျိုင်။

# '''မေတ်သယျာ (The Messiah)''': ပတေဟ်ကေတ် သၟိင်မေတ်သယျာ (မၞိဟ်မဂွံဒုင်လဟိင်) မွဲဇကု ကၠုင်စိုပ်တုဲ ဖန်ဇန်ကဵု ညးလောကဏအ် ဂွံနွံကဵုၜိုဟ်လလံ ကေုာံ ကလေင်ဒက်ပတန်ကျာ်က္ဍိုင်။

== ၃။ သၠပတ် ကေုာံ လိက်ပတ် ==
သၠပတ်အဓိက ဘာသာယုဒဝွံ မကော်စဂး တာနက် (Tanakh) ကေုာံ တာလ်မုဒ် (Talmud) ရ။

* '''တာနက် (Tanakh/Hebrew Bible)''': နွံပိကဏ္ဍ:
#* **တဝ်ရာ (Torah)**: သၠပတ်မဝ်သေ ၅ အုပ် (Genesis, Exodus, Leviticus, Numbers, Deuteronomy)။
#* **နေဗဳအိမ် (Nevi'im)**: သၠပတ်အစာပျးဒိုဟ်ဂမၠိုင်။
#* **ကေသူဝိမ် (Ketuvim)**: လိက်ကဗျ ကေုာံ သၠပတ်ညာဏ်ဂမၠိုင်။
* '''တာလ်မုဒ် (Talmud)''': ဒှ်လိက်ပတ် မပကောံလဝ် သြဝါဒ၊ ပွမဓရီုကျာ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ နူခေတ်အဆက်ဆက် မနွံကဵု (Mishnah) ကေုာံ (Gemara)။Neusner, J. (2005). ''The Talmud: What It Is and What It Says''. Rowman &amp; Littlefield.

== ၄။ ပွမဝတ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ပတှ်ေ ==
ပ္ဍဲဘဝလၟေင်တ္ၚဲ ယုဒတအ် မင်မွဲဒ္ဂေတ်ဝတ်ဂမၠိုင် ဗွဲမဗိုက်:

* '''သဗ္ဗာတ် (Shabbat)''': တ္ၚဲဇူကိစ္စ (နူသဝ်တ္ၚဲသိုက် စဵုကဵုသဝ်တ္ၚဲသ္ၚိသဝ်) သွက်ဂွံဇူဒီု၊ ပတိုန်ဖျုန်၊ ကေုာံ လ္ၚောဝ်ကျာ်။
* '''သၞောဝ်စၞ (Kosher)''': စၞမထေက်ကဵုစ (ဗွဲတၟေင် ဟွံစစိင်၊ သအးဇ္ၚးဂမၠိုင်၊ ဟွံနှဴ ဖျုန် ကဵု တှ်)။
* '''ပွမလ္ၚောဝ်ကျာ် (Prayer)''': လ္ၚောဝ်ကျာ် ပိဝါမွဲတ္ၚဲ (Shacharit, Mincha, Maariv) ပ္ဍဲဓမ္မသာလ။

== ၅။ ပွဲတ္ၚဲကာဂမၠိုင် ==
ပ္ဍဲမွဲသၞာံ ဘာသာယုဒဝွံ နွံပွဲတ္ၚဲကာဂမၠိုင် မသ္ပသမ္တီဝင် ကေုာံ ဝတ်နာနာ:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! ယၟုပွဲတ္ၚဲ !! အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ပွမဗှ်ေ !! သက္ကရာဇ် (လက္ခဏာ)
|-
| ရဝ် ဟာသျှာနဟ် (Rosh Hashanah) || သၞာံတၟိယုဒ ကေုာံ တ္ၚဲဖျေံစိုတ် || ဂိတု Tishrei
|-
| ယုမ် ကိပ္ပူရ် (Yom Kippur) || တ္ၚဲအာတ်ဒုဟ် ကေုာံ ကၠေဟ်စၞ (Atonement) || ဂိတု Tishrei
|-
| ပေသာတ် (Passover/Pesach) || ပွဲဗၠးၜးနူဘဝဍိက်ပ္ဍဲအဳဂျေပ် || ဂိတု Nisan
|-
| သာဗူအုဒ် (Shavuot) || ပွဲမဂွံဒုင်တဝ်ရာ ပ္ဍဲဒဵုသိနာ || ဂိတု Sivan
|-
| ဟာနူကာဟ် (Hanukkah) || ပွဲတ္ၚဲကာပၞာင်ဗိုန် (Festival of Lights) || ဂိတု Kislev
|}

== ၆။ ဂကောံဂိုဏ်နာနာ ==
ပ္ဍဲအခေတ်တ္ၚဲဏအ် ဘာသာယုဒဝွံ ပါ်ကတဵုဒှ်အာ ဂိုဏ်ဇၞော်ဇၞော် ပိဂိုဏ်:

# '''Orthodox Judaism''': ဂိုဏ်မင်မွဲ သၞောဝ်ဥပဒေတဝ်ရာ ဗွဲမဗိုန်ဗတ်၊ ဟွံလှာဲလက္ခဏာ။

# '''Conservative Judaism''': ဂိုဏ်လဒေါဝ် မထိင်ဒက်သၞောဝ်တြေံ ၜိုန်ရထပ်လှာဲကဵု ခေတ်ကာလ။

# '''Reform Judaism''': ဂိုဏ်ခေတ်တၟိ မဖျေံသဇိုင်လ္တူ သာဓုဓဝ် ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ဝတ်၊ သ္ပစၟတ်တဝ်ရာ ဒှ်လိက်ပတ်ဝင်တုဲ သၠးကဵုညးစကာအစွမ်း။Kaplan, M. M. (2010). ''Judaism as a Civilization''. Jewish Reconstructionist Press.

== ၇။ ဘဝလၟေင်ဘဝ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ==
ဘာသာယုဒဝွံ ဒှ်သီုသၞောဝ်ဘဝ မပ္တံကဵု:

* '''ဗရိတ်မီလဟ် (Brit Milah)''': ဝတ်ဂအတ်သၞေမ် သွက်ကောန်တြုဟ်အာယုက် ၈ တ္ၚဲ။
* '''ဗာ/ဗာတ် မိဇွာဟ် (Bar/Bat Mitzvah)''': ပွဲတ္ၚဲကာ ကာလကောန်တြုဟ် (၁၃ သၞာံ) ကေုာံ ကောန်ဗြဴ (၁၂-၁၃ သၞာံ) ဒှ်မၞိဟ်ဇၞော် အပ္ဍဲသၞောဝ်ဝတ်။
* '''ပွမကၠောန်ပ္တိုန်ဂုဏ် (Tikkun Olam)''': မဂး &quot;ပွမပလေဝ်ပဠေတ်ဂၠးကဝ်&quot; ညံင်ဂွံနွံတရားဓမ္မ ကေုာံ မေတ္တာ။

== ၈။ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ဗ္တောန် ==
သၞောဝ်ဥပဒေ ဘာသာယုဒ မကော်စ Halakha ဝွံ ဒှ်သဇိုင်အဓိက သွက်ဘဝလၟေင်တ္ၚဲ။

* **သၞောဝ်သမ္ပတ္တိ**: ဒှ်သၞောဝ်မဆေင်ကဵု မေတ္တာ၊ ပွမကဵုဒါန် (Tzedakah)၊ ကေုာံ ဓမ္မဝတ်မဆေင်ကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။
* **သၞောဝ်ဓမ္မတာ**: ဒှ်ပွမရီုဗင်ညးတၞဟ်၊ ညံင်ရဴဟွံဟီုလိက်ပရိုင်ဗၠေတ် (Lashon Hara)။

== ၉။ ပရေင်ဆက်စပ်ကဵု ဣသရေလ ==
ဒေသဣသရေလ (Israel) ဒှ်ဒၞာဲမဂွံဒုင်ကဵုလဝ် ကတိ သွက်ဂကူယုဒတအ်။

* **ယေရုသလေင် (Jerusalem)**: ဒှ်ဍုင်ဇၞော် သၠုင်အိုတ်၊ ဒၞာဲကျာ်က္ဍိုင်တြေံ ကေုာံ ကံင်တံင်လက္ကရဴ (Western Wall) မဒှ်ဒၞာဲလ္ၚောဝ်ကျာ် အဓိက။
* **ပွမလေင်ကလေင် (Aliyah)**: ပွမကလေင်စိုပ် ဣသရေလ ဒှ်ဝတ်မွဲ သွက်ဂကူယုဒ ပ္ဍဲဂၠးကဝ်။

== ၁၀။ လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ဂၠးကဝ် ==
ပ္ဍဲဂၠးကဝ်တ္ၚဲဏအ်၊ ဂကူယုဒ မပတေဟ်ဘာသာယုဒ နွံအကြာ ၁၅-၁၆.၃ သန်း။ အဓိက နွံပ္ဍဲ ရးနိဂီုဣသရေလ (ဗွတ် ၄၆%) ကေုာံ သၟဟ်အမေရိကန် (ဗွတ် ၃၉%) တုဲ၊ သၟေဟ်ဂမၠိုင် နွံပ္ဍဲ ယူရောပ်၊ ကနေဒါ ကေုာံ သမုဒ္ဒရာပစိဖိက်ရ။ ၜိုန်ရ လၟိဟ်မၞိဟ်အောန်၊ ယေန်သၞာင် ကေုာံ လညာတ်ပညာ ဘာသာယုဒဝွံ နွံအစွမ်းသၠုင် ပ္ဍဲပရေင်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ဝင်ကောန်မၞိဟ်ဂၠးကဝ်ရ။

== နိဿဲ ==


== ကဏ္ဍ ==

* [[ကဏ္ဍ:ဘာသာယုဒ]]
* [[ကဏ္ဍ:ဘာသာအာဗြဟမ်]]
* [[ကဏ္ဍ:ဣသရေလ]]

{{ဘာသာဂၠးကဝ်}}</text>
      <sha1>d9dh16hiwk3mqmraauras5s97mgbwn6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ထာမ်ပလိက်:ဘာသာဂၠးကဝ်</title>
    <ns>10</ns>
    <id>12616</id>
    <revision>
      <id>58844</id>
      <timestamp>2026-10-21T01:30:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Navbox | name      = ဘာသာဂၠးကဝ် | title     = [[ဘာသာ|ဘာသာဂၠးကဝ်ဂမၠိုင်]] | state     = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | image     =   | group1 = ဘာသာ အာဗြဟမ် | list1  =  * [[ဘာသာယုဒ]] * [[ဘာသာခရေတ်ယာန်]] * [[ဘာသာအေတ်သလာမ်]] * ဘာသာဗဟာအဳ...&quot;</comment>
      <origin>58844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1356" sha1="kunzsbaazu5lv9m8tm6wurmrl59bcmo" xml:space="preserve">{{Navbox
| name      = ဘာသာဂၠးကဝ်
| title     = [[ဘာသာ|ဘာသာဂၠးကဝ်ဂမၠိုင်]]
| state     = {{{state|autocollapse}}}
| listclass = hlist
| image     = 

| group1 = ဘာသာ အာဗြဟမ်
| list1  = 
* [[ဘာသာယုဒ]]
* [[ဘာသာခရေတ်ယာန်]]
* [[ဘာသာအေတ်သလာမ်]]
* [[ဘာသာဗဟာအဳ]]

| group2 = ဘာသာ အိန္ဒိယ
| list2  = 
* [[ဘာသာဟိန္ဒူ]]
* [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]
* [[ဘာသာဂျိန်]]
* [[ဘာသာသိက်]]

| group3 = ဘာသာ အာရှဗၟံက်
| list3  = 
* [[ဘာသာတဴ]]
* [[ဘာသာသျှေန်တဝ်]]
* [[ဘာသာကောန်ဖူးရှပ်]]

| group4 = ဘာသာ တၞဟ်ဟ်
| list4  = 
* [[ဘာသာဇဝ်ရဝ်အာသတာ]]
* [[ဘာသာသဘာဝ]]
}}
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation|content=
== လဒက်ပ္တန် ==
ထာမ်ပလိက်ဝွံ စကာသွက် လိက်ပရေင် မဆေင်ကဵု ဘာသာဂၠးကဝ်နာနာတအ်ရ။
&lt;pre&gt;
{{ဘာသာဂၠးကဝ်}}
&lt;/pre&gt;
[[Category:Navbox templates|World religions]]
[[Category:ထာမ်ပလိက် ဘာသာ]]
}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kunzsbaazu5lv9m8tm6wurmrl59bcmo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ထာမ်ပလိက် ဘာသာ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12617</id>
    <revision>
      <id>58845</id>
      <timestamp>2026-10-21T01:31:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆေင်စပ်ကဵု ထာမ်ပလိက် (Templates) မသ္ပစၞး ဟွံသေင်မ္ဂး မဆက်စပ်ကဵု ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်ပတေဟ်နာနာဂမၠိုင်ရ။  [[Category:ထာမ်ပလိက်ဂမၠိုင်]] [[Category:ဘာသာ]]&quot;</comment>
      <origin>58845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="392" sha1="ardvj6txt70k2f4ymkwzetwyowfvqiy" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ မဆေင်စပ်ကဵု ထာမ်ပလိက် (Templates) မသ္ပစၞး ဟွံသေင်မ္ဂး မဆက်စပ်ကဵု ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်ပတေဟ်နာနာဂမၠိုင်ရ။

[[Category:ထာမ်ပလိက်ဂမၠိုင်]]
[[Category:ဘာသာ]]</text>
      <sha1>ardvj6txt70k2f4ymkwzetwyowfvqiy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဂကူပျူ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12618</id>
    <revision>
      <id>58846</id>
      <timestamp>2026-10-21T01:33:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox ethnic group | group      = ဂကူပျူ&lt;br&gt;Pyu People | image      = [[File:Pyu_Realm.png|260px]] | caption    = ဒေသဒၞာဲဍုင်ကွာန် ဂကောံဂကူပျူဂမၠိုင် (Pyu city-states) ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်မွဲလ္ၚီအစ (CE) | pop        = ကၠေံကၠက်အာယျ (Extinct) — ကောန်ဂကူပျူ...&quot;</comment>
      <origin>58846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10780" sha1="oib7l1avodns939okdxhwn86b3e0fim" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
| group      = ဂကူပျူ&lt;br&gt;Pyu People
| image      = [[File:Pyu_Realm.png|260px]]
| caption    = ဒေသဒၞာဲဍုင်ကွာန် ဂကောံဂကူပျူဂမၠိုင် (Pyu city-states) ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်မွဲလ္ၚီအစ (CE)
| pop        = ကၠေံကၠက်အာယျ (Extinct) — ကောန်ဂကူပျူဂမၠိုင် ဒှ်အာမွဲစွံ ကေုာံ စုက်ထောံ ပ္ဍဲဂကူဗၟာ (Bamar) ကေုာံ ဂကူမန် (Mon) တအ်ရ။
| regions    = [[ရးနိဂီုဗၟာ]] (ဗွဲတၟေင် ဒေသလဒေါဝ် ကေုာံ လတူ စှ်ေစိုပ်ၜေဟ် စဵုကဵု ဍုင်ဗျာဲ/ဒလ)
| languages  = [[ဘာသာပျူ]] (Pyu Language)၊ (ဂိုဏ်ဗြဟ္မာ-တိဗက် / Tibeto-Burman)
| religion   = [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (ထေရဝါဒ ကေုာံ မဟာယာန)၊ [[ဟိန္ဒူဘာသာ]]၊ ကိုးကွယ်ဝိညာဉ် (Animism)
| related    = ဂကူဗၟာ (Bamar)၊ [[ဂကူမန်]] (Mon)၊ ဂကူသက်၊ ဂကူကရင်
}}

'''ဂကူပျူ''' ({{lang-en|Pyu people}}) ဝွံ ဒှ်ဂကူတြေံတြဟ်မွဲ မဆေင်ကဵု ဂကောံအရေဝ်ဗြဟ္မာ-တိဗက် (Tibeto-Burman) မွဲတုဲ စမံင်လဝ် ပ္ဍဲဒေသရးနိဂီုဗၟာတ္ၚဲဏအ် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဒေသ ဖျာ၊ ရာ၊ တာ ကေုာံ ဒေသလဒေါဝ်ၜဳ ဧရာဝတဳ (Irrawaddy Valley) စတမ်နူ ဘဳသဳ ၂ ရာစု စဵုကဵုစိုပ် ခေတ် ၁၁ ရာစု (CE) ရ။&lt;ref name=&quot;pyu-city-states&quot;&gt;Pyu city-states. Wikipedia, The Free Encyclopedia. [https://en.wikipedia.org/wiki/Pyu_city-states en.wikipedia.org]&lt;/ref&gt; ဂကူပျူတအ်ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဍုင်ကွာန်နာနာ မကော်စ ‘‘ဍုင်ဗြးပျူ’’ (Pyu City-states) မပ္တံကဵု သရဳခေတ်တ္တရာ (Sri Ksetra)၊ ဗိဿနိုး (Beikthano)၊ ဟန်လင်း (Halin) ကေုာံ တိုက်ကုတ္တလ (Tagaung) တအ်ရ။ ညးတအ်ဝွံ ဒှ်ညးမစဒက်ပ္တန် လောကပညာ၊ ကမၠောန်ဗ္ၚ၊ လိက်ပတ် ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ သၠုင်သၠုင် ပ္ဍဲအကြာဒေသလဒေါဝ်ဗၟာ ကၠာဂကူဗၟာ (Bamar) တအ် ဟွံစိုပ်ကၠုင်ဏီရ။&lt;ref name=&quot;burma-history&quot;&gt;History of Myanmar. Wikipedia, The Free Encyclopedia. [https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_Myanmar en.wikipedia.org]&lt;/ref&gt;

== ဝင် ကေုာံ ဇာတိ ==
နကဵု လၟေင်ဝင် ကောန်ဂကူပျူတအ်ဝွံ ဒှ်ဂကောံအရေဝ်တိဗက်-ဗၟာ မပြံင်မံင်စှ်ေကၠုင်နူ ဒေသလတူ (ဗွဲတၟေင် ဒေသတိဗက် ကေုာံ ယူနန်) တုဲ လုပ်စိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲဒေသသ္ကုတ်လဒေါဝ်ဗၟာ ပ္ဍဲဘဳသဳ ၂ ရာစု ရ။ ညးတအ်ဝွံ စုက်လုက် ကေုာံ ဆက်စပ်ကဵု ဂကူမန် (Mon) မမံင်ဒၟံင် ပ္ဍဲသ္ကုတ်သၟဝ် ကေုာံ ဍုင်သေံတအ်ရ။ ပျူတအ်ဝွံ စစိုက်ဗ္ၚ၊ ခၞံဗဒှ် သၞောတ်ဍာ် ကေုာံ လွပ်မၞိဟ်မသၠုင်တုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဍုင်ဗြးမနွံကဵု ကံင်စီ၊ ကစဝ် ကေုာံ လစရ။&lt;ref name=&quot;unesco-pyu&quot;&gt;Pyu Ancient Cities. UNESCO World Heritage Centre. [https://whc.unesco.org/en/list/1444/ whc.unesco.org]&lt;/ref&gt;

== ဍုင်ဗြးပျူ ဂမၠိုင် (City-States) ==
ဍုင်ပျူတအ်ဝွံ ဟွံမံင်မွဲသၟဝ်အုပ်ဓုပ်တုပ်ပ် ရေင်သကအ်တုဲ ဒှ်ဒၟံင် ဍုင်ကွာန်ဗၠးၜးနာနာ (City-States) မနွံကဵု တိုက်ထံင်၊ ကံင် ကေုာံ ဍုင်မနွံကဵု ဗြာတ်မင်မဲ။ ဍုင်အဓိက ဂမၠိုင်နွံ:
# '''ဗိဿနိုး (Beikthano)''': ဒှ်ဍုင်တြေံအိုတ် (စနူ ဘဳသဳ ၂ ရာစု)၊ မနွံကဵု စေတဳ၊ ကတိုင် ကေုာံ သ္ၚိဓရ်တြေံ။
# '''ဟန်လင်း (Halin)''': ဒှ်ဍုင်မနွံ ကမၠောန်ပသဲ၊ သာသနာ ကေုာံ ဇာပ်လိက်ပတ်တြေံ။
# '''သရဳခေတ်တ္တရာ (Sri Ksetra)''': ဒှ်ဍုင်ဇၞော် ကေုာံ ကမၠောန်ဇၞော်အိုတ် (ခေတ် ၅-၉ ရာစု) မနွံပ္ဍဲဒေသ ဍုင်ဗျာဲ (Pyay) တ္ၚဲဏအ်။ ကံင်ဍုင်ဂှ် ဇၞော်တုဲ နွံကဵု စေတဳဇၞော်ဇၞော် မပ္တံ ဘောဘောကြီး (Bawbawgyi) ကေုာံ ဘုရားကြီး (Payagyi) တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;sri-ksetra&quot;&gt;Sri Ksetra kingdom. Wikipedia, The Free Encyclopedia. [https://en.wikipedia.org/wiki/Sri_Ksetra_kingdom en.wikipedia.org]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! ယၟုဍုင် !! ဒေသတ္ၚဲဏအ် !! ခေတ်ဇၞော်မောဝ် !! အရာဒေါအ်ဇူ / ကမၠောန်အဓိက
|-
| ဗိဿနိုး (Beikthano) || ဒေသမကွေး || ဘဳသဳ ၂ ရာစု — ခေတ် ၅ ရာစု (CE) || ဍုင်ဗုဒ္ဓဘာသာတြေံ၊ ကမၠောန်ဗ္ၚ ကေုာံ ဍာ်
|-
| ဟန်လင်း (Halin) || ဒေသစစ်ကိုင်း || ခေတ် ၂ ရာစု — ခေတ် ၉ ရာစု (CE) || စေတဳတြေံ၊ လိက်ပျူ၊ သာသနာ၊ သၞောတ်ဍာ်ပတေင်
|-
| သရဳခေတ်တ္တရာ (Sri Ksetra) || ဒေသပဲခူး (ဗျာဲ) || ခေတ် ၅ ရာစု — ခေတ် ၉ ရာစု (CE) || ဍုင်ပျူဇၞော်အိုတ်၊ စေတဳဝိုင်း၊ ဂိုဏ်ထေရဝါဒ ကေုာံ မဟာယာန
|}

== အရေဝ် ကေုာံ လိက်ပတ် ==
[[ဘာသာပျူ]] (Pyu Language) ဝွံ ဒှ်အရေဝ်မစကာ ဂကောံအရေဝ်ဗြဟ္မာ-တိဗက် ရ။ ညးတအ်ဝွံ စမံင် ကေုာံ ခၞံဗဒှ် လိက်ပျူ နကဵုအရံင် လိက်ဗြဟ္မဳ (Brahmi) နူအိန္ဒိယသၟဝ်တုဲ မနွံကဵု အက္ခရ်တၞဟ်တၞဟ်တအ်ရ။ လိက်တအ်ဏအ်ဂှ် ဂွံဆေင်ဆက် ကေုာံ ဂွံဆေင်ကဵု လိက်မြစေတဳ (Myazedi inscription) မမံက်ဒၟံင် ၄ ဘာသာ (ပျူ၊ ဗၟာ၊ မန်၊ ပါဠိ) တုဲ ဒှ်အရာမကဵုသၟိင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ်အရေဝ်ပျူရ။&lt;ref name=&quot;pyu-language&quot;&gt;Pyu language. Wikipedia, The Free Encyclopedia. [https://en.wikipedia.org/wiki/Pyu_language_(Sino-Tibetan) en.wikipedia.org]&lt;/ref&gt;

== ဘာသာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ==
ဂကူပျူတအ်ဝွံ ကလိဂွံ သာသနာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် နူအိန္ဒိယတုဲ ကိုးကွယ်လဝ် ဗုဒ္ဓဘာသာ (သီုထေရဝါဒ ကေုာံ မဟာယာန)၊ ဓမ္မ ကေုာံ ဟိန္ဒူဘာသာ (ဗွဲတၟေင် ဝိသၞု ကေုာံ သဳဝ) ရ။ စေတဳပျူတအ်ဂှ် ဒှ်စေတဳဗီုတြေံတြဟ် (Cylindrical Stupas) မပ္တံကဵု စေတဳဘောဘောကြီး မဒှ်သ္ဇိုင် သွက်စေတဳဗၟာ ကေုာံ မန် ခေတ်ကြဴတအ်ရ။ ညးတအ်ဝွံ ဒှ်ညးမကၠောန်ပ္တိတ် သြန်ဝိုင်း (Pyu Coinage) မနွံကဵု ဗီုသၟိင် သီုဗဗေင် တ္ၚဲ ကေုာံ သၟိင်တ္ၚဲ မဒှ်အရာမစကာ ပ္ဍဲကမၠောန်ဗၞိက် ပ္ဍဲဒေသဂှ် ရ။

== ပွမကၠေံကၠက် ကေုာံ ကဆံင် ==
ပ္ဍဲခေတ် ၉ ရာစု (CE) ဂှ် ဍုင်ဗြးပျူဂမၠိုင် ဒးဒုင်ဗတိုက် ကေုာံ ပလီုထောံ နကဵု ဍုင်နန်ချိုဝ် (Nanzhao) နူဒေသယူနန်ရ။ ဥပါဒ်ဏအ်တုဲ ဂကူဗၟာ (Bamar) တအ် ပြံင်စှ်ေကၠုင် ဒေသဗုကာံ (Bagan) တုဲ အုပ်ဓုပ်ထောံ ဒေသဂှ်ရ။ ကောန်ဂကူပျူတအ်ဂှ် စုက်ထောံ ကေုာံ ဒှ်အာမွဲစွံ ကဵုဂကူဗၟာ ကေုာံ ဂကူမန်တအ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ် ၁၂-၁၃ ရာစု ဂှ် အရေဝ်ပျူ ကေုာံ လိက်ပတ်ပျူတအ် စကၠေံကၠက်အာယျ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄ ဂှ် ဍုင်ပျူတြေံ ၃ ဍုင် (ဗိဿနိုး၊ ဟန်လင်း၊ သရဳခေတ်တ္တရာ) ဂှ် ဒးဒုင်စၟတ်သမ္တီအာ ဒှ်သ္ၚိဝင်လောက (UNESCO World Heritage Site) ရ။&lt;ref name=&quot;unesco-pyu&quot;/&gt;

== နိဿဲ ==
&lt;references /&gt;

== ကဏ္ဍ ==
* [[ကဏ္ဍ:ဂကူပျူ]]
* [[ကဏ္ဍ:ဝင်ရးနိဂီုဗၟာ]]
* [[ကဏ္ဍ:ဂကူတြေံဂမၠိုင်]]
* [[Category:Ethnic groups in Myanmar]]</text>
      <sha1>oib7l1avodns939okdxhwn86b3e0fim</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>58847</id>
      <parentid>58846</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T01:49:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>58847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80830" sha1="1ws0srjvqmcoouq15alo0iwcbdoodz4" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group
| group            = ဂကူပျူ&lt;br /&gt;{{small|Pyu people / Tircul}}
| image            = [[File:Bawbawgyi_Pagoda_in_Sri_Ksetra.jpg|250px]]
| caption          = ကျာ်ဗဝ်ဗဝ်ကြီး ပ္ဍဲဍုင်တြေံသရေခေတ္တရာ မဒှ်သက်သဳ ယေန်သၞာင်ဂကူပျူ
| popplace         = ပ္ဍဲခေတ်တြေံ: ခလံက်ၜဳဧရာဝတဳ (လဒေါဝ် ကေုာံ သၟဝ်ကျာ [[ဍုင်ဗၟာ]])
| languages        = [[ဘာသာပျူ]] ({{lang-obr|ပျူ}}) (ကၠေအ်ဗဒန်)၊ [[ဘာသာပါဠိ]]၊ [[ဘာသာသံသကြိုတ်]]
| religions        = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ဘာသာဟိန္ဒူ]]၊ ဒတန်ဓဝ်ပတှ်ေတြေံ
| related          = [[ဂကူဗၟာ]]၊ [[ဂကူမန်]]၊ ဂကူတိဗက်-ဗၟာဂမၠိုင် ([[Tibeto-Burman]])
}}

'''ဂကူပျူ''' ({{lang-en|Pyu people}}၊ {{lang-my|ပျူလူမျိုး}}) ဝွံ ဒှ်ဂကူမဟီုအရေဝ် ဂကောံအရေဝ် [[တိဗက်-ဗၟာ]] (Tibeto-Burman) မွဲဂကူ မကေင်ပဒတဴလဝ် ပ္ဍဲဒေသခလံက်ၜဳဧရာဝတဳ ပ္ဍဲလဒေါဝ် ကေုာံ သၟဝ်ကျာ [[ဍုင်ဗၟာ]] (Myanmar) တ္ၚဲဏအ် နူကဵု ၜိုတ် ၂ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳစဳ (2nd century BCE) စဵုကဵုစိုပ် ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳ (11th century CE) ရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;&gt;Stargardt, Janice (1990). ''The Ancient Pyu of Burma: Early Pyu Cities in a Man-Made Landscape''. Cambridge: PACSEA. ISBN 978-1-873178-00-3.&lt;/ref&gt; ဂကူပျူတအ်ဝွံ ဒှ်ဂကူမၞိဟ် မစိုပ်ကၠုင် ဒေသဍုင်ဗၟာ ကိုပ်ကၠာအိုတ် မၞုံကဵု သက်သဳဝင် ကေုာံ သက်သဳပူရာဏဝိဒျာ (Archaeological evidence) မချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ၊ ညးတအ် ပ္တန်လဝ် [[ဍုင်ပျူဂမၠိုင်]] (Pyu city-states) မပ္တံကဵု ဍုင်[[ဗိဿနိုး]] (Beikthano)၊ [[ဟာန်လေန်]] (Halin)၊ [[သရေခေတ္တရာ]] (Sri Ksetra)၊ [[မာန်မဝ်]] (Maingmaw) ကေုာံ [[ဝတဳ]] (Wadi) တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;&gt;Moore, Elizabeth H. (2007). ''Early Landscapes of Myanmar''. Bangkok: River Books. ISBN 978-974-9863-31-2.&lt;/ref&gt; 

ယေန်သၞာင်ဂကူပျူဝွံ ဒုင်သ္ဇိုင်ကဵု ပရေင်တဵုလွဳ မစကာ သၞောတ်နဲကဲ ဖောအ်ဗြေဝ်ဍာ် (Irrigation systems) မကဆံင်သၠုင်၊ ပရေင်ဗၞိက် မဆက်စပ်ကဵု ဍုင်အိန္ဒိယ ကေုာံ ဍုင်ကြုက်၊ ကေုာံ ပရေင်ဒုင်ကေတ် ယေန်သၞာင်အိန္ဒိယ မပ္တံကဵု [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ [[ဘာသာဟိန္ဒူ]] ကေုာံ အက္ခရ်လိက်[[ဗြာဟ္မဳ]] (Brahmi script) တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;AungThwin2005&quot;&gt;Aung-Thwin, Michael (2005). ''The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma''. Honolulu: University of Hawai'i Press. ISBN 978-0-8248-2886-8.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲၜိုတ် ၉ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳဂှ် ဟိုတ်နူ ပၞာန်နူကဵု ဍုင်[[နာန်ချောဝ်]] (Nanzhao) လုပ်ဗတိုက် ပလီုပလာ်ထောအ် ဍုင်ပျူဂမၠိုင်တုဲ ဒြဟတ်ဂကူပျူ ဍိုန်လျစှ်ေအာရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;&gt;Luce, G. H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma: Languages and History''. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-713595-2.&lt;/ref&gt; ကြဴနူ [[ဍုင်ပုဂံ]] (Pagan Kingdom) မံက်ဂတဝ်တိုန် ပ္ဍဲ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဂကူပျူတအ် တပ်လုပ်အာ အပ္ဍဲ [[ဂကူဗၟာ]] (Bamar people) သိုက်က်တုဲ၊ စိုပ်ၜိုတ် ၁၃ ဗွဝ်ကၠံဂှ် [[ဘာသာပျူ]] ကေုာံ တဆိပ်ကြာဂကူပျူ ကၠေအ်ဗဒန်အာရ။&lt;ref name=&quot;Krech2012&quot;&gt;Krech, Uwe (2012). &quot;A Preliminary Reassessment of the Pyu Faces of the Myazedi Inscriptions at Pagan&quot;. In Nathan W. Hill (ed.). ''Medieval Tibeto-Burman Languages IV''. Leiden: Brill. pp. 121–170. ISBN 978-90-04-23202-0.&lt;/ref&gt;

== ၁။ နိရုတ္တိ ကေုာံ ယၟုဂမၠိုင် (Etymology and Ethnonym) ==
ယၟုမ္ဂး '''&quot;ပျူ&quot;''' ({{lang-my|ပျူ}}) ဝွံ ဒှ်ယၟု မကော်စ နကဵု [[ဘာသာဗၟာ]] (Burmese language) တုဲ၊ တၠပညာဝင် ကေုာံ ပူရာဏဝိဒျာ ခေတ်တၟိတအ် စကာဒၟံင် ယၟုဝွံ သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ဂကူမၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် မနွံပ္ဍဲခလံက်ၜဳဧရာဝတဳ ပ္ဍဲခေတ်ကိုပ်ကၠာနူ ခေတ်ပုဂံဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt; ဆဂး အတိုင်သက်သဳ [[လိက်တၟအ်]]ဂမၠိုင် မချူလဝ် နကဵု ဘာသာပျူ ဇကုညးတအ်မ္ဂး ဂကူပျူတအ် ကော်စ ဇကုညးတအ်ဂှ် &quot;ပျူ&quot; ဟွံသေင်ရ။ ပ္ဍဲလိက်စၟတ်သမ္တီ ဝင်ဍုင်ကြုက် ခေတ်[[တန်]] (Tang Dynasty) မပ္တံကဵု ''လိက်ဝင်တန်တြေံ'' (Old Book of Tang)၊ ''လိက်ဝင်တန်တၟိ'' (New Book of Tang) ကေုာံ လိက်စၟတ်သမ္တီ ''မာန်ရှူ'' (Manshu) မချူလဝ် နကဵု ဖာန်ချောဝ် (Fan Chuo) ပ္ဍဲသၞာံ ၈၆၂ အေဒဳတအ်ဂှ် ကြုက်တအ် ကော်စ ဂကူပျူတအ်မ္ဂး '''&quot;ပယောဝ်&quot;''' ({{lang-zh|驃}}၊ Piao ဟွံသေင်မ္ဂး Pyū) ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt; လိက်ကြုက်ဂှ် ချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူပရာ ဂကူမၞိဟ်တအ်ဂှ် မကော်စ ဇကုညးတအ် '''&quot;တုလောဝ်ချူ&quot;''' ({{lang-zh|突羅朱}}၊ Tuluozhu) တုဲ၊ ဂကူ[[ဇွာ]] (Javanese / Mon-Khmer neighbors) တအ်ဂှ် ကော်စ ညးတအ် '''&quot;တူလဳချူ&quot;''' ({{lang-zh|徒里拙}}၊ Tulizhu) ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt;

တၠပညာဝင် ဂျောတ် လုတ် (G. H. Luce) ကေုာံ တၠပညာလိက်တၟအ် ချာလ် အောတ်တဝ် ဗလာဂဒေန် (C. O. Blagden) တအ် ပတောအ်ၜတ် ရမ္သာင်ကြုက်တြေံ ကု လိက်တၟအ်[[ဂကူမန်]] ခေတ်ပုဂံတုဲ ဂွံဆဵုကေတ် ယၟုဇေတ်တ် ဂကူပျူတအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt; ပ္ဍဲလိက်တၟအ်[[သၟိင်ကျာန်သစ်သာ]] (Kyanzittha's inscriptions) မချူလဝ် နကဵု [[ဘာသာမန်တြေံ]] (Old Mon) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၁၀၂ အေဒဳ ပ္ဍဲဍုင်[[ပြန်]] (Prome) ကေုာံ ဍုင်[[ပုဂံ]]ဂှ် မန်တအ် ကော်စ ဂကူပျူတအ်မ္ဂး '''&quot;တိရ်စုလ်&quot;''' ({{lang-omx|တိရ်စုလ်}}၊ ''Tircul'') ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt; ပ္ဍဲလိက်တၟအ် နန်သၟိင်ကျာန်သစ်သာဂှ် ချူလဝ် ပရူ သဘင်ကၞာ ပ္တန်နန်တၟိ မၞုံကဵု ဂကူမန် (''ရ္မေည်'')၊ ဂကူဗၟာ (''မိရ်မာ'') ကေုာံ ဂကူပျူ (''တိရ်စုလ်'') တအ် မပါလုပ် ဒယှ်ေလှ်ေ တက်တူရိယာဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;AungThwin2005&quot;/&gt; ရမ္သာင်မန် မ္ဂး &quot;တိရ်စုလ်&quot; (Tircul) ဝွံ တုပ်သၟဟ်ကဵု ရမ္သာင်ကြုက် မချူလဝ် &quot;တုလောဝ်ချူ&quot; (Tuluozhu) ကေုာံ &quot;တူလဳချူ&quot; (Tulizhu) တအ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ အစာချူဝင် ဖာရ်သဳ (Persian geographers) ပ္ဍဲ ၉ ကေုာံ ၁၀ ဗွဝ်ကၠံတအ်လေဝ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဍုင် &quot;တရ်သုလ်&quot; (T.r.sūl) မဒှ် ယၟုမဆက်စပ်ကဵု &quot;တိရ်စုလ်&quot; ဝွံကီုရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt;

စပ်ကဵု ယၟုမ္ဂး &quot;ပျူ&quot; ဝွံ နူကဵု အခိင်လဵု ဂကူဗၟာတအ် မစကော်စကၠုင်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ[[လိက်တၟအ်ဗၟာ]] ခေတ်ပုဂံ ကေုာံ ခေတ်[[အင်ဝ]] (Ava period) တအ်ရ။ ပ္ဍဲလိက်ဝင်ဗၟာ မပ္တံကဵု ''မဟာရာဇဝင်ကြီး'' (Maha Yazawin) ကေုာံ ''မှန်နန်းရာဇဝင်'' (Hmannan Yazawin) တအ်ဂှ် ချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် မအရေဝ် မ္ဂး &quot;ပျူ၊ ကမ်းယံ၊ သက်&quot; (Pyu, Kanyan, Thet) နဒဒှ် ဂကူတမ်မူလ ၃ ဂကူ မပံင်ကောံဒှ်အာ ဂကူဗၟာတအ်ရ။&lt;ref name=&quot;AungThwin2005&quot;/&gt; နူကဵု ရမ္သာင်ကြုက် မ္ဂး ''Piao'' (驃) ဂှ် ကၠောအ်ကၠုင် ဒှ်အာ ရမ္သာင်ဗၟာ &quot;ပျူ&quot; ဟာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး နူကဵု ရမ္သာင်ဗၟာဂှ် ကြုက်တအ် ကေတ်ဏာတုဲ ကော်စ ''Piao'' ဟာဂှ် တၠပညာတအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ဒၟံင်ဖိုဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Krech2012&quot;/&gt; ပ္ဍဲလိက်တၟအ်ပျူ မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဍုင်သရေခေတ္တရာ ကေုာံ ဟာန်လေန်တအ်ဂှ် ယၟုတၞောဝ်သၟိင် '''&quot;ဝိကြမ&quot;''' (Vikrama dynasty) ကေုာံ '''&quot;ဝရ်မန်&quot;''' (Varman) တအ် ပြာကတ်ဒၟံင်တုဲ ယၟုဍုင်ညးတအ်ဂှ် ကော်စ သရေခေတ္တရာ (Śrī Kṣetra) အတိုင်ယၟုသံသကြိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ &quot;တိရ်စုလ်&quot; ဝွံ ဒှ်ယၟုဂကူ (Ethnonym) ဇေတ်တ် ပ္ဍဲခေတ်ညးတအ်တုဲ၊ &quot;ပျူ&quot; ဂှ် ဒှ်ယၟု မကော်စ နူကဵု ဂကူဗၟာ ကေုာံ လိက်ဝင်ကြုက်တအ် မစကာတဴ ပ္ဍဲလိက်ပတ်ပညာ ခေတ်တၟိရ။&lt;ref name=&quot;Krech2012&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ တင်နင်ပတောအ်ၜတ် ယၟုဂကူပျူ ပ္ဍဲတင်နိဿဲဝင်ဂမၠိုင်
|-
! တင်နိဿဲ / ဘာသာ !! ယၟုမကော် !! အခိင်ကာလ !! တင်သမ္တီ
|-
| ယၟုဇကုညးတအ် (Autonym - ကြုက်စၟတ်သမ္တီ) || တုလောဝ်ချူ (突羅朱 - ''Tuluozhu'') || ၉ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳ || အတိုင်လိက်ဝင်တန် (Tang Annals)
|-
| [[ဘာသာမန်တြေံ]] (Old Mon) || တိရ်စုလ် (''Tircul'') || ၁၁၀၂ အေဒဳ || လိက်တၟအ်သၟိင်ကျာန်သစ်သာ
|-
| ဘာသာကြုက် (Chinese) || ပယောဝ် (驃 - ''Piao / Pyū'') || ၄ - ၉ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳ || လိက်စၟတ်သမ္တီ ''မာန်ရှူ'' ကေုာံ ဝင်တန်
|-
| ဘာသာဇွာ / မန်-ခမာ (Javanese/Mon-Khmer) || တူလဳချူ (徒里拙 - ''Tulizhu'') || ၉ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳ || အတိုင်လိက်စၟတ်သမ္တီ ဖာန်ချောဝ်
|-
| [[ဘာသာဗၟာ]] (Burmese) || ပျူ (''Pyu'') || ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ - တ္ၚဲဏအ် || လိက်တၟအ်ပုဂံ ကေုာံ လိက်ရာဇဝင်ဗၟာ
|}

== ၂။ တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲမံင်စံင် (Origins and Migration) ==
ဂကူပျူတအ်ဝွံ ဒုင်သ္ဇိုင်ကဵု သက်သဳ ဘာသာဗေဒ (Linguistics) ကေုာံ ပူရာဏဝိဒျာ (Archaeology) မ္ဂး ဒှ်ဂကူ မတိတ်ကၠုင် နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် မဟီုအရေဝ် [[စဳနဝ်-တိဗက်]] (Sino-Tibetan)၊ ဗွဲတၟေင် ကၞာင်အရေဝ် [[တိဗက်-ဗၟာ]] (Tibeto-Burman) ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt; တမ်မူလ ဒတန် ဂကောံမၞိဟ် တိဗက်-ဗၟာတအ်ဂှ် နွံပ္ဍဲဒေသ သၟဝ်ကျာ ကေုာံ ဗမံက်သၟဝ်ကျာ တိဗက်၊ ဒေသကြုင်[[ယာန်သဳ]] (Yangtze) ကေုာံ ကြုင်[[ဟွာင်ဟဝ်]] (Yellow River) ပ္ဍဲတွဵုရး[[ချေင်ဟာဲ]] (Qinghai)၊ [[ကာန်သု]] (Gansu) ကေုာံ [[သဳချွာန်]] (Sichuan) ပ္ဍဲဍုင်ကြုက် ত္ၚဲဏအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; ပ္ဍဲၜိုတ် ၁ လ္ၚီသၞာံ ဘဳစဳ (1st millennium BCE) ဂှ် ဂကူပျူတအ် စပြံင်လှာဲစှ်ေကၠုင် နူကဵု ဒေသသၠုင်[[ယူနာန်]] (Yunnan plateau) နကဵု ဂၠံင်ဇိုင်ကြုင်[[ဧရာဝတဳ]] ကေုာံ ကြုင်[[ချေန်ဒွေန်]] (Chindwin) တုဲ စိုပ်ကၠုင် ခလံက်ၜဳဧရာဝတဳ ပ္ဍဲလဒေါဝ်ဍုင်ဗၟာရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt;

ကၠာဂကူပျူတအ် ဟွံဂွံစိုပ်ကၠုင် ဒေသခလံက်ၜဳဧရာဝတဳဏီဂှ် ပ္ဍဲဒေသဂှ် မၞိဟ်ခေတ်တၟအ်တၟိ (Neolithic) ကေုာံ မၞိဟ်ခေတ်ဗရိုတ် (Bronze Age) တအ် ပဒတဴဒၟံင်တုဲတုဲရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; သက်သဳပူရာဏဝိဒျာ မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဒေသ [[ညောင်ကန်]] (Nyaunggan)၊ [[စမုံ]] (Samon Valley) ကေုာံ [[ဟာန်လေန်]]တအ်ဂှ် ထ္ၜးဒၟံင် ဒဒှ်ရ ယေန်သၞာင်ခေတ်ဗရိုတ် ကေုာံ ခေတ်ပသဲ မနွံပ္ဍဲခလံက်စမုံ (Samon Valley culture) ပ္ဍဲၜိုတ် ၅၀၀ ဘဳစဳ စဵုကဵု ၂၀၀ ဘဳစဳဂှ် ဒှ်သ္ဇိုင်တမ်မူလ မဆက်စပ်ကဵု ယေန်သၞာင်ပျူရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; တၠပညာပူရာဏဝိဒျာ ဂျာနစ် သတာဂါတ် (Janice Stargardt) ကေုာံ အဳလဳဇဗက် မဝ် (Elizabeth Moore) တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် ဒဒှ်ရ ဂကူပျူတအ်ဝွံ လုပ်သီကေတ် ဒေသဂှ် နကဵုပၞာန်သၟး ဟွံသေင်၊ ညးတအ် ပံင်နှဴအာ ကုဂကူမၞိဟ်တြေံ မနွံဒၟံင် ပ္ဍဲဒေသခလံက်စမုံ الكေုာံ ခလံက်ဧရာဝတဳတအ်တုဲ က္တဵုဗဒှ်ပတိုန် ယေန်သၞာင်ဍုင် (Urban civilization) တၟိမွဲရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt;

ဒေသ ဂကူပျူတအ် မရုဲစှ် ပ္တန်ဍုင်ဂှ် ဒှ်ဒေသ ကှ်ကြံင် ပ္ဍဲလဒေါဝ်ဍုင်ဗၟာ (Dry Zone of central Burma) မဒှ်ဒၞာဲ ဗြဲဂူအောန် (နွံၜိုတ် ၅၀၀ စဵုကဵု ၁,၀၀၀ မဳလဳမဳတာ ပ္ဍဲမွဲသၞာံ) ရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt; ၜိုန်ရ ဗြဲဂူအောန်ကီုလေဝ်၊ ဒေသဝွံ နွံကဵု ကြုင်သၟတ်ဂမၠိုင် မဇွောဝ်စှ်ေကၠုင် နူကဵု ဒဵု[[ပဂေါ]] (Bago Yoma)၊ ဒဵု[[ယခေင်]] (Arakan Yoma) ကေုာံ ဒဵု[[သေံ]] (Shan Plateau) တုဲ လုပ်အာ အပ္ဍဲ ၜဳဧရာဝတဳရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt; ဂကူပျူတအ် စကာ ကွတ်ပညာ ဖောအ်ဗြေဝ်ဍာ် (Hydraulic engineering) နကဵု ပွမခါဲ မြံင်၊ ကၟာ၊ ကေုာံ ကမိုင်ဍာ်ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ ဂိုင်ဒေပ်ဍာ်ဗြဲ ကေုာံ ဍာ်ကြုင်တုဲ တဵုလွဳ သြောအ်ဗ္ဂဲ ပ္ဍဲတိဗလးဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt; ဟိုတ်နူ ပရေင်တဵုလွဳ သြောအ်ဗ္ဂဲ ကလိဂွံ ပရေင်အံင်ဇၞး ဗွဲမဇၞော်တုဲ၊ ကွာန်သၟတ်ဂမၠိုင် ဇၞော်မောဝ်တိုန် ဒှ်ကၠုင် ဍုင်ဇၞော် မၞုံကဵု ကၟာင်ဍုင် ကေုာံ သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ပ္ဍဲၜိုတ် ၂ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳစဳ ရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt;

[[File:Beikthano_city_wall.jpg|thumb|right|250px|သက်သဳကၟာင်ဍုင် ကေုာံ ရုင်ဒက်ပ္တန် နကဵုဍိုတ် ပ္ဍဲဍုင်တြေံဗိဿနိုး]]

== ၃။ ဝင် ကေုာံ ဍုင်ပျူဂမၠိုင် (History and Pyu City-States) ==
ဝင်ဂကူပျူဝွံ တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲသၞောတ် '''[[ဍုင်ပျူဂမၠိုင်]]''' (Pyu city-states) မနွံကဵု သၟိင်ဨကရာဇ် အုပ်ဓုပ် ဍုင်ညးကုညးတုဲ၊ လဆောဝ်မ္ဂး ပံင်ကောံဒက်ပ္တန် မဟာမိတ် ကေုာံ ဒုင်သ္ဇိုင်ကဵု ဍုင်ဇၞော်အိုတ်မွဲမွဲရ။&lt;ref name=&quot;AungThwin2005&quot;/&gt; နူကဵု သက်သဳပူရာဏဝိဒျာ ကေုာံ စမ်ၜတ် ရေဒဳယဝ်ကာဗောန် (Radiocarbon dating) မ္ဂး ဍုင်ပျူ မၞုံကဵု ကၟာင်ဍုင် သီုဖအိုတ် ဂွံဆဵုကေတ် ၁၈ ဍုင်ပြင်င်တုဲ၊ အပ္ဍဲဂှ် ဍုင်ဇၞော်အိုတ် ၅ ဍုင်ဂှ် ဒှ် ဗိဿနိုး၊ ဟာန်လေန်၊ သရေခေတ္တရာ၊ မာန်မဝ် ကေုာံ ဝတဳ တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄ ဂှ် ဍုင်တြေံပျူ ၃ ဍုင် မတွံဂး '''ဟာန်လေန်၊ ဗိဿနိုး ကေုာံ သရေခေတ္တရာ''' တအ်ဂှ် ဂကောံ[[ယူနက်သကဝ်]] (UNESCO) စၟတ်သမ္တီပတိုန် နဒဒှ် ဒတန်အဲကၟာဲဂၠးတိ (World Heritage Sites) ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာရ။

=== ဍုင်ဗိဿနိုး (Beikthano) ===
'''[[ဗိဿနိုး]]''' (Beikthano) ဝွံ နွံပ္ဍဲ ခလံက်ကြုင်ယေန် (Yin River valley) ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်တောင်တွင်းကြီး၊ ရးမကွေးတုဲ၊ ဒှ်ဍုင်ပျူ တြေံအိုတ် မနွံကဵု သက်သဳဝင် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt; အတိုင်တင်နင် စမ်ၜတ် C-14 မ္ဂး ဍုင်ဗိဿနိုးဝွံ စဒက်ပ္တန်လဝ် နူကဵု ၜိုတ် ၂၀၀ ဘဳစဳ စဵုကဵု ၁၀၀ အေဒဳတုဲ၊ ဇၞော်မောဝ်တဴ စဵုကဵု ၜိုတ် ၅ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt; ကၟာင်ဍုင်ဗိဿနိုးဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုဍိုတ် ဗီုပြင်ပန်ကၠင် (Rectangular shape) မၞုံသမၠဲ ၜိုတ် ၈.၈ စတုရံကဳလဝ်မဳတာ (3.4 sq mi) ရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; အပ္ဍဲဍုင်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ရုင်နန်သၟိင် (Palace citadel)၊ ဘာလကျာ်ဗုဒ္ဓဘာသာ မသြိုင်လဝ် ဗီုပြင် ဘာလကျာ် [[နာဂါရ်ဇုနကောဏ္ဍ]] (Nagarjunakonda) နူကဵု ဒေသ[[အာန္ဓရ]] (Andhra Pradesh) သၠုင်ကျာအိန္ဒိယ၊ ကေုာံ နုင်တိစံင် မစုတ်ဇုတ်မၞိဟ်ချိုတ်တ် (Burial urns) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt; ယၟုမ္ဂး &quot;ဗိဿနိုး&quot; ဝွံ ကၠုင်နူ ယၟုကျာ်ဟိန္ဒူ '''&quot;ဝိষ্ণု&quot;''' (Vishnu) တုဲ ထ္ၜးဒၟံင် ပရေင်ဆက်စပ် ယေန်သၞာင်အိန္ဒိယ ကု ဂကူပျူတအ်ရ။&lt;ref name=&quot;AungThwin2005&quot;/&gt;

=== ဍုင်ဟာန်လေန် (Halin) ===
'''[[ဟာန်လေန်]]''' (Halin / Halin-gyi) ဝွံ နွံပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင်ဝက်လက်၊ ရးသကိုင် (Sagaing Region) ဗဒါဲ ကြုင်မူ (Mu River) ကေုာံ ၜဳဧရာဝတဳရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; ဍုင်ဟာန်လေန်ဝွံ စမံက်ဂတဝ်တိုန် ပ္ဍဲၜိုတ် ၁ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳ (ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠာနူဂှ်) တုဲ တန်တဴကၠုင် စဵုကဵု ၉ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; ကၟာင်ဍုင်ဟာန်လေန်ဂှ် နွံဇမၠိင် ၜိုတ် ၃.၂ ကဳလဝ်မဳတာ ကေုာံ လၞင် ၁.၆ ကဳလဝ်မဳတာတုဲ၊ နွံကဵု ပါင်တြင်ဍုင် ၁၂ ပါင် မသြိုင်လဝ် ဗီုပြင် ကဝိုင်တ္ၚ (Curved gateways) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာပၞာန်ရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt; ပ္ဍဲဟာန်လေန်ဂှ် တိတ်ပ္တိတ် ၜဵု (Salt production) ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳတုဲ၊ ဂွံဆဵုကေတ် [[လိက်တၟအ်ပျူ]] ခေတ်တြေံအိုတ် မချူလဝ် နကဵု အက္ခရ်ဗြာဟ္မဳ၊ ကပေါတ်ကျိုင်ကယျိုင်ထဝ် သြန်၊ ကေုာံ သက်သဳ ဇုတ်မၞိဟ် နူခေတ်တၟအ်တၟိ စဵုကဵု ခေတ်ပျူရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; အတိုင်လိက်ဝင်ကြုက်မ္ဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၈၃၂ အေဒဳဂှ် ပၞာန်[[နာန်ချောဝ်]] (Nanzhao) လုပ်ဗတိုက် ဍုင်ပျူ (တၠပညာတအ် စှ်ေစိုတ် ဒှ်ဍုင်ဟာန်လေန်) တုဲ ရပ်ဏာ ကောန်ဍုင်ပျူ ၃,၀၀၀ ပြင်င် နဒဒှ် ဍိက်ပၞာန် ပ္ဍဲဍုင်[[ခူမေန်]] (Kunming) ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt;

=== ဍုင်သရေခေတ္တရာ (Sri Ksetra) ===
'''[[သရေခေတ္တရာ]]''' (Sri Ksetra / {{lang-sa|Śrī Kṣetra}} မဂွံအဓိပ္ပါယ် &quot;တိဗလး မၞုံကဵု ကျာ်သြဳ&quot;) ဝွံ နွံဗဒါဲ ဍုင်[[ပြန်]] (Pyay / Prome)၊ ရးပဂေါ ত္ၚဲဏအ်တုဲ၊ ဒှ်ဍုင်ပျူ ဇၞော်အိုတ်၊ ဒြဟတ်ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ ကျာ်သြဳမပြာကတ်အိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt; ဍုင်သရေခေတ္တရာဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲၜိုတ် ၄ ဟွံသေင်မ္ဂး ၅ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳတုဲ ဒှ်ကၠုင် ဗဟဵုအုပ်ဓုပ် ဂကူပျူ စဵုကဵု ၉ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳ (ကေုာံ ဆက်တန်တဴအာ စဵုကဵု ခေတ်ပုဂံ) ရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; ကၟာင်ဍုင်သရေခေတ္တရာဂှ် သြိုင်လဝ် ဗီုပြင် ခဍမ်မ် (Circular/oval plan) မၞုံပွဳပွူ ၁၄.၆ ကဳလဝ်မဳတာ (8.5 miles) ကေုာံ သမၠဲတိ ၁၈ စတုရံကဳလဝ်မဳတာ ပြင်င်တုဲ၊ ဇၞော်နူကဵု ဍုင်[[ပုဂံ]] ကေုာံ ဍုင်[[မာန္တလေ]] ဏီရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt; 

ပ္ဍဲသရေခေတ္တရာဂှ် တၞောဝ်သၟိင် '''&quot;ဝိကြမ&quot;''' (Vikrama dynasty) မပ္တံကဵု သၟိင်သူရိယဝိကြမ (Suryavikrama)၊ ဟရိဝိကြမ (Harivikrama) ကေုာံ သဳဟဝိကြမ (Sihavikrama) တအ် အုပ်ဓုပ်လဝ် ပ္ဍဲ ၇ ကေုာံ ၈ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt; တၞောဝ်သၟိင်ဝိကြမတအ် စကာ သက္ကရာဇ်တၟိ (မကော်ဂး [[သက္ကရာဇ်ဗၟာ]] / Pyu Era) မစနူကဵု သၞာံ ၆၃၈ အေဒဳ (ဂိတုမာတ် ၂၂) တုဲ၊ သက္ကရာဇ်ဂှ် ဂကူဗၟာ ကေုာံ ဂကူမန်တအ် ဆက်စကာဒၟံင် နဒဒှ် '''ကောဇာသက္ကရာဇ်''' စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ်ရ။&lt;ref name=&quot;AungThwin2005&quot;/&gt; ပ္ဍဲဍုင်သရေခေတ္တရာဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ကျာ်စေတဳတြေံ မပ္တံကဵု [[ကျာ်ဗဝ်ဗဝ်ကြီး]] (Bawbawgyi Pagoda)၊ [[ကျာ်ဘုရားကြီး]] (Payagyi)၊ [[ကျာ်ဘုရားမာ]] (Payama) ကေုာံ ရုင်ကျာ်[[လေမျက်နှာ]] (Lemyethna temple) တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt;

=== ဍုင်မာန်မဝ်၊ ဝတဳ ကေုာံ ဒတန်တၞဟ်ဂမၠိုင် ===
ပါဲနူကဵု ဍုင်ဇၞော် ၃ ဍုင်ဂှ်တုဲ၊ '''[[မာန်မဝ်]]''' (Maingmaw / Pinle) မနွံပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင်မြစ်သား၊ ရးမာန္တလေဂှ်လေဝ် ဒှ်ဍုင်ပျူဇၞော် မၞုံကဵု ကၟာင်ဍုင် ၂ ထပ် (ခဍမ်မ် ကေုာံ ပန်ကၠင်) မဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲၜိုတ် ၂ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳစဳ စဵုကဵု ၆ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; '''[[ဝတဳ]]''' (Wadi) မနွံပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင်နွားထိုးကြီး၊ '''[[တကောင်း]]''' (Tagaung) ပ္ဍဲသၟဝ်ကျာ၊ ကေုာံ ဒတန်သၟတ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲဒေသ[[မိုင်းမော]]၊ [[အင်းဝ]]၊ [[ပုဂံ]] ကေုာံ သၠုင်ကျာ စဵုကဵုစိုပ် [[ထဝါဲ]] (Dawei) ကေုာံ [[မုတ္တမ]] (Martaban) တအ်ဂှ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် သက်သဳ ကပေါတ်ယေန်သၞာင်ပျူ ကေုာံ လိက်တၟအ်ပျူဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt; အတိုင်လိက်ဝင်တန် (Tang Annals) မ္ဂး သၟဝ်တဲ ဍုင်ပျူ (သရေခေတ္တရာ) ဂှ် နွံကဵု ဍုင်သၟတ် ၁၈ ဍုင်၊ ကွာန်ဇၞော် ၂၉၈ ကွာန် ကေုာံ ဂကူမၞိဟ်သၟတ် ၃၂ ဂကူ မဒုင်သ္ဇိုင် အုပ်ဓုပ်ဒၟံင်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ စရင် ဍုင်တြေံဂကူပျူ အဓိကဂမၠိုင်
|-
! ယၟုဍုင် !! ဒတန် (ရး/တွဵုရး) !! အခိင်ကာလ (ၜိုတ်) !! ဗီုပြင်ကၟာင်ဍုင် !! သမၠဲတိ !! တင်တၟေင်အဓိက
|-
| [[ဗိဿနိုး]] (Beikthano) || ရးမကွေး (တောင်တွင်းကြီး) || ၂၀၀ ဘဳစဳ – ၅၀၀ အေဒဳ || ပန်ကၠင် (Rectangular) || ၈.၈ km² || ဍုင်ပျူတြေံအိုတ်၊ ဗီုပြင်ဘာလကျာ် နာဂါရ်ဇုနကောဏ္ဍ (UNESCO)
|-
| [[ဟာန်လေန်]] (Halin) || ရးသကိုင် (ဝက်လက်) || ၁၀၀ အေဒဳ – ၈၃၂ အေဒဳ || ပန်ကၠင်ဇမၠိင် (Oblong) || ၅.၁ km² || တိတ်ပ္တိတ်ၜဵု၊ လိက်တၟအ်ဗြာဟ္မဳတြေံ၊ ပၞာန်နာန်ချောဝ်ဗတိုက် (UNESCO)
|-
| [[သရေခေတ္တရာ]] (Sri Ksetra) || ရးပဂေါ (ပြန်) || ၄၀၀ အေဒဳ – ၉၀၀ အေဒဳ || ခဍမ်မ် (Circular/Oval) || ၁၈+ km² || ဍုင်ဇၞော်အိုတ်၊ တၞောဝ်သၟိင်ဝိကြမ၊ ကျာ်ဗဝ်ဗဝ်ကြီး၊ လိက်ထဝ်ခေန်ဗာ (UNESCO)
|-
| [[မာန်မဝ်]] (Maingmaw / Pinle) || ရးမာန္တလေ (မြစ်သား) || ၂၀၀ ဘဳစဳ – ၆၀၀ အေဒဳ || ခဍမ်မ် (၂ ထပ်) || ၆.၂ km² || ကၟာင်ဍုင်ခဍမ်မ် တြေံအိုတ်ပ္ဍဲခလံက်စမုံ၊ ကပေါတ်ကျိုင်ကယျိုင်ထဝ်
|-
| [[ဝတဳ]] (Wadi) || ရးမာန္တလေ (နွားထိုးကြီး) || ၁၀၀ အေဒဳ – ၇၀၀ အေဒဳ || ခဍမ်မ် (Circular) || ၂.၀ km² || ဗဟဵုပရေင်ဗၞိက် အကြာ ဟာန်လေန် ကု မာန်မဝ်
|}

== ၄။ ဘာသာ ကေုာံ လိက်ပတ် (Language and Script) ==
{{Main|ဘာသာပျူ}}
'''[[ဘာသာပျူ]]''' (Pyu language) ဝွံ ဒှ်ဘာသာ မလုပ်လၟိဟ် အပ္ဍဲ ဂကောံအရေဝ် [[စဳနဝ်-တိဗက်]] (Sino-Tibetan)၊ ကၞာင် [[တိဗက်-ဗၟာ]] (Tibeto-Burman) ရ။&lt;ref name=&quot;Krech2012&quot;/&gt; ပ္ဍဲအရာ မပါ်ကဏ္ဍ ဘာသာဗေဒဂှ် တၠပညာတအ် လညာတ်နွံ ၂ သာ်ရ။ တၠပညာ ဗီုကဵု ဂျောတ် လုတ် (G. H. Luce) ကေုာံ ရဝ်ဗာတ် ရှေဖာ (Robert Shafer) တအ် စွံလဝ် ဘာသာပျူ ဗဒါဲ ကၞာင်အရေဝ် ဗၟာ-လဝ်လဝ် (Lolo-Burmese) ဟွံသေင်မ္ဂး အရေဝ် [[နုန်]] (Nungish) ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt; ဆဂး တၠပညာ ဗီုကဵု ဂျေမ် မာတိသဝ်ဖ် (James Matisoff)၊ ပဝ် ဗေနဒေတ် (Paul K. Benedict) ကေုာံ စကတ် ဒဳလာန်သဳ (Scott DeLancey) တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဘာသာပျူ နဒဒှ် ကၞာင်တၞဟ်ခြာ မဒတူလိုင်ကေတ်တ် (Independent branch) အပ္ဍဲ ဂကောံအရေဝ် တိဗက်-ဗၟာ မတုပ်ကဵု ဘာသာ[[ကရေင်]] (Karenic) ကေုာံ ဘာသာ[[မေတေ]] (Meitei) တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Krech2012&quot;/&gt;

=== အက္ခရ်လိက်ပျူ (Pyu Script) ===
ဂကူပျူတအ်ဝွံ ဒှ်ဂကူမၞိဟ် မစကာ အက္ခရ်လိက် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဒေသဍုင်ဗၟာရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt; အက္ခရ်လိက်ပျူဂှ် ဒုင်သ္ဇိုင်ကဵု '''[[အက္ခရ်ဗြာဟ္မဳ]]''' (Brahmi script) နူကဵု ဍုင်အိန္ဒိယ (ဗွဲတၟေင် အက္ခရ်ကဒမ္ဗ - Kadamba ကေုာံ အက္ခရ်ဂုပ္တ - Gupta/Pallava নူကဵု ၄ စဵုကဵု ၆ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳ) တုဲ ပြံင်လှာဲခၞံဗဒှ်လဝ် သွက်ဂွံ ချူအရေဝ်ပျူ ကေုာံ [[ဘာသာပါဠိ]]၊ [[ဘာသာသံသကြိုတ်]] တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Krech2012&quot;/&gt; တင်တၟေင် အက္ခရ်လိက်ပျူမွဲဂှ် ဘာသာပျူဝွံ ဒှ်ဘာသာ မၞုံကဵု တန်ရမ္သာင် (Tonal language) တုဲ၊ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ရမ္သာင်သဝ်-သၠုင် (Tone markers) ဂှ် ဂကူပျူတအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် သင်္ကေတ ဝိသရ်ဂ (Visarga - း) ကေုာံ သင်္ကေတ ခဍမ်မ် သၟဝ်အက္ခရ် ကေုာံ လတူအက္ခရ်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Krech2012&quot;/&gt; သၞောတ်စၟတ်သမ္တီ ရမ္သာင် နကဵု ဝိသရ်ဂ (း) ဝွံ ဗွဲကြဴ [[လိက်မန်]] ကေုာံ [[လိက်ဗၟာ]] တအ် ကေတ်နဲကဲ နူကဵု လိက်ပျူတုဲ ဆက်စကာဒၟံင် စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt;

=== လိက်တၟအ် ကေုာံ လိက်ထဝ်ဂမၠိုင် (Epigraphy and Manuscripts) ===
လိက်ပျူဂှ် ဗွဲကိုပ်ကၠာ တၠပညာတအ် ဗှ်ဟွံဒးကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၁ ဂှ် တၠပညာလိက်တၟအ် '''ချာလ် အောတ်တဝ် ဗလာဂဒေန်''' (C. O. Blagden) သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် '''[[လိက်တၟအ်မြစေတဳ]]''' (Myazedi inscription / Rajakumar inscription) မချူလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၁၁၃ အေဒဳ ပ္ဍဲဍုင်ပုဂံတုဲ ဗှ်ပတိတ် အဓိပ္ပါယ် လိက်ပျူ ဂွံအံင်ဇၞးအာရ။&lt;ref name=&quot;Krech2012&quot;/&gt; လိက်တၟအ်မြစေတဳဂှ် ဒှ်လိက်တၟအ် ၄ တလင် မချူလဝ် ပရူ သၟိင်[[ရာဇကုမာရ်]] (Rajakumar - ကောန်သၟိင်[[ကျာန်သစ်သာ]]) မကၠောန်ကျာ်ထဝ် သွက်မိညးတအ် နကဵု ၄ ဘာသာ မတွံဂး '''[[ဘာသာပါဠိ]]၊ [[ဘာသာမန်]]၊ [[ဘာသာဗၟာ]] ကေုာံ [[ဘာသာပျူ]]''' ရ။&lt;ref name=&quot;AungThwin2005&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Krech2012&quot;/&gt; ဟိုတ်နူ လိက်ပါဠိ၊ လိက်မန် ကေုာံ လိက်ဗၟာတအ် ဗှ်ဒးဒၟံင်တုဲတုဲဂှ်ရ ဗလာဂဒေန် ပတောအ်ၜတ် မအရေဝ် ကေုာံ သဒ္ဒါပျူတုဲ ပံက်ထ္ၜးကဵု သော့လိက်ပျူ (Rosetta Stone of Burma) မာန်ကၠုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Krech2012&quot;/&gt;

[[File:Myazedi_inscription_Pyu.jpg|thumb|left|200px|လိက်တၟအ်မြစေတဳ (ရာဇကုမာရ်) မုက်လိက်ဘာသာပျူ ပ္ဍဲဍုင်ပုဂံ (၁၁၁၃ အေဒဳ)]]

ပါဲနူ လိက်တၟအ်မြစေတဳတုဲ၊ လိက်တၟအ်ပျူ မဂွံဆဵုကေတ် ဗွဲမဂၠိုင်တအ်ဂှ် ဒှ်:
# '''[[လိက်ထဝ်ခေန်ဗာ]] (Khin Ba Gold Pali Text)''': ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၆ နူကဵု ကုန်ကျာ်ခေန်ဗာ ပ္ဍဲဍုင်သရေခေတ္တရာရ။ ဒှ်တၞးထဝ် ၂၀ တၞး မချူလဝ် လိက်[[ပိဋကတ်]] ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ (ဝိနယ်၊ သုတ္တန် ကေုာံ အဘိဓရ် - ဗွဲတၟေင် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်) နကဵု ဘာသာပါဠိ မစကာ အက္ခရ်လိက်ပျူ ပ္ဍဲၜိုတ် ၅ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt; ဝွံ ဒှ်သက်သဳ လိက်ပါဠိ ထေရဝါဒ တြေံအိုတ် အလုံမွဲဂၠးတိ မချိုတ်ပၠိုတ်အိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt;
# '''လိက်တၟအ်နုင်ဇုတ် တၞောဝ်သၟိင်ဝိကြမ (Vikrama Funerary Urn Inscriptions)''': ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲသရေခေတ္တရာ မချူလဝ် ယၟုသၟိင်၊ အာယုက် ကေုာံ သက္ကရာဇ် သၟိင်တအ် မစုတိ ပ္ဍဲ ၇ ကေုာံ ၈ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt;
# '''[[လိက်တၟအ်မြကန်]] (Myakan Inscription)''' ကေုာံ '''လိက်တၟအ်ရွှေစည်းခုံ''': လိက်တၟအ် ၂ ဘာသာ (သံသကြိုတ် ကေုာံ ပျူ) မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဍုင်သရေခေတ္တရာ ကေုာံ ပုဂံရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt;

=== သဒ္ဒါ ကေုာံ မအရေဝ် (Grammar and Vocabulary) ===
ဘာသာပျူဝွံ နွံကဵု သၞောတ်ဝါကျ '''ကတ္တာ - ကမ် - ကြိယာ''' (Subject–Object–Verb / SOV) မတုပ်ကဵု ဘာသာဗၟာ ကေုာံ ဘာသာတိဗက်-ဗၟာ တၞဟ်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Krech2012&quot;/&gt; ဆဂး ပ္ဍဲအရာ မစွံဒၞာဲ ဝိသေသန (Adjectives) ကေုာံ ဂၞန်သင်္ချာ (Numerals) ဂှ် တၞဟ်ခြာနူ ဘာသာဗၟာညိညတုဲ လဆောဝ်မ္ဂး စွံလက်ကြဴ နာမ် (Noun) ရ။&lt;ref name=&quot;Krech2012&quot;/&gt; မအရေဝ်ပျူ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ်မအရေဝ် မၞုံကဵု မွဲဗျဉ် (Monosyllabic words) တုဲ၊ မအရေဝ် မဆေင်ကဵု ဘာသာသာသနာ၊ သၟိင်တၠ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်တအ်ဂှ် လွဳစလဝ် နူကဵု [[ဘာသာပါဠိ]] ကေုာံ [[ဘာသာသံသကြိုတ်]] ဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Krech2012&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ဥပမာ မအရေဝ် ဘာသာပျူ ပတောအ်ၜတ် ကု ဘာသာဗၟာတြေံ ကေုာံ ဘာသာမန်
|-
! အဓိပ္ပါယ် (ဘာသာမန်) !! ဘာသာပျူ (Transliteration) !! ဘာသာဗၟာတြေံ (Old Burmese) !! ဘာသာမန်တြေံ (Old Mon) !! အဓိပ္ပါယ် (English)
|-
| မွဲ (၁) || ''tå'' (တံ) || ''ac'' (အစ်) || ''moy'' (မောယ်) || One
|-
| ၜါ (၂) || ''hni'' (နှိ) || ''နှစ်'' (nhac) || ''bār'' (ဗာရ်) || Two
|-
| ပိ (၃) || ''hå:'' (ဟံး) || ''သုမ်'' (sum) || ''pi'' (ပိ) || Three
|-
| သၞာံ || ''sni:'' (သၞိး) || ''နှစ်'' (nhac) || ''cnāṃ'' (စၞာံ) || Year
|-
| ကောန် || ''sa:'' (သား) || ''သား'' (sāḥ) || ''kon'' (ကောန်) || Son / Child
|-
| မိ (မာတာ) || ''mæ'' (မဲ) || ''အမိ'' (ami) || ''mbo''' (မ္ဗောအ်) || Mother
|-
| ဍာ် || ''tdū'' (တ္ဒူ) || ''ရေ'' (re) || ''ḍāk'' (ဍာက်) || Water
|-
| သၟိင် / တၠ || ''tda:'' (တ္ဒး) || ''မင်း'' (maṅḥ) || ''smiṅ'' (သၟိင်) || King / Lord
|-
| ကွာန် || ''o'' (အော) || ''ရွာ'' (rwā) || ''twāñ'' (တွာည်) || Village
|-
| ချိုတ် / စုတိ || ''hi:'' (ဟိး) || ''သေ'' (se) || ''kcit'' (က္စိတ်) || To die
|}

== ၅။ သာသနာ ကေုာံ ဓဝ်ပတှ်ေ (Religion and Belief Systems) ==
သာသနာ ကေုာံ ဓဝ်ပတှ်ေ ဂကူပျူတအ်ဝွံ မၞုံကဵု ပရေင်နှဴရဴ ဗွဲမလှဲလး (Religious syncretism) ရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt; ကၠာယေန်သၞာင်အိန္ဒိယ ဟွံဂွံစိုပ်ကၠုင်ဏီဂှ် ဂကူပျူတအ် ရှ်ေသှ်ေ ဓဝ်ပတှ်ေတမ်မူလ မပ္တံကဵု ပွမရှ်ေသှ်ေ ကလော်သ္ၚိ၊ ကလော်သဘာဝ (Animism) ကေုာံ အခိုက်ကၞာ စံင်ဇွတုဲ စုတ်ဇုတ် ပ္ဍဲနုင်တိ ဟွံသေင်မ္ဂး နုင်တၟအ် (Urn burial tradition) ရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; အခိုက်ကၞာ စုတ်ဇုတ် ပ္ဍဲနုင်တိ (Funerary urns) ဝွံ ဒှ်တဆိပ်ကြာ အဓိက ယေန်သၞာင်ပျူ မတၞဟ်ခြာနူ ဂကူတၞဟ် ပ္ဍဲဒေသအာရှဒိုဟ်အဂၞဲတုဲ၊ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဒတန် ဘာသာသာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲကြဴကီုရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt;

=== ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Theravada Buddhism) ===
စိုပ်ၜိုတ် ၄ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳဂှ် [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (ဗွဲတၟေင် ဂိုဏ်မူလသရ်ဝါသတိဝါဒ - Mulasarvastivada ကေုာံ ဂိုဏ်ထေရဝါဒ သၠုင်ကျာအိန္ဒိယ နူကဵု ဒေသအာန္ဓရ၊ ကာန်ချဳပူရမ် ကေုာံ တကအ်သဳရိလင်္ကာ) စိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲဍုင်ပျူဂမၠိုင်တုဲ ဒှ်ကၠုင် သာသနာအဓိက ဍုင်သရေခေတ္တရာရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt; သက်သဳ '''[[လိက်ထဝ်ခေန်ဗာ]]''' (Khin Ba Gold Leaves) မချူလဝ် လိက်ပါဠိ (မပ္တံကဵု ''ဣတိပိ သော ဘဂဝါ''၊ ''ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်''၊ ''အနတ္တလက္ခဏသုတ်'' ကေုာံ ''မင်္ဂလသုတ်'') တအ်ဂှ် ထ္ၜးဒၟံင် ဒဒှ်ရ လိက်ပိဋကတ်ပါဠိ ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ပျူ နူကဵု ၅ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt; 

လိက်စၟတ်သမ္တီ ခမဳကြုက် [[ယှောန်ဇာန်]] (Xuanzang) ကေုာံ [[အဳချေန်]] (Yijing) ပ္ဍဲ ၇ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳဂှ်လေဝ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ ဍုင် &quot;သဳလဳချာတလောဝ်&quot; (Śrī Kṣetra) ဝွံ ဒှ်ဍုင်ဗုဒ္ဓဘာသာတုဲ ကောန်ဍုင်တအ် ရှ်ေသှ်ေ ရတနာပိပြကာ ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt; လိက်ဝင်တန် (Tang Annals) ချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ ဍုင်ပျူ မၞုံကဵု ဘာလကျာ်ဗုဒ္ဓဘာသာ ၁၀၀ ဘာပြင်င် မကျိုင်ကယျိုင်လဝ် နကဵု ထဝ်၊ သြန် ကေုာံ ယာတ်သုတ်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt; ကောန်ၚာ်တြုဟ် ကေုာံ ကောန်ၚာ်ဗြဴ ပျူတအ် ပေင်အာယုက် ၇ သၞာံမ္ဂး ကးသော် ကေုာံ လုပ်မံင် ပ္ဍဲဘာလကျာ် သွက်ဂွံ ကတ်လိက်ပတ် ကေုာံ ဓဝ်ဝိနယ်တုဲ၊ ပေင်အာယုက် ၂၀ သၞာံမှ ယဝ်ရ ဟွံမိက်မံင် ပ္ဍဲဘဝခမဳမ္ဂး ရာံတိတ် နူဘဝသင်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt; အခိုက်ကၞာဝွံ ဒှ်တမ်မူလ အခိုက်ကၞာ ပထပိုယ် (Shinbyu / Novitiation) မန် ကေုာံ ဗၟာတအ် ပ္ဍဲခေတ်လက်ကြဴဝွံရ။&lt;ref name=&quot;AungThwin2005&quot;/&gt;

=== မဟာယာန၊ ဝဇြာယာန ကေုာံ ဘာသာဟိန္ဒူ ===
ၜိုန်ရ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဒြဟတ်ဇၞော်ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲဍုင်ပျူဂှ် [[မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ]] (Mahayana)၊ [[ဝဇြာယာန]] (Vajrayana / Tantric Buddhism) ကေုာံ [[ဘာသာဟိန္ဒူ]] (ဗြာဟ္မဏ) တအ်လေဝ် တန်တဴဒၟံင် မွဲစွံရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; ပ္ဍဲသရေခေတ္တရာ ကေုာံ ဟာန်လေန်တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ရုပ်[[ဗောဓိသတ္တ]] (Bodhisattvas) မပ္တံကဵု '''[[အဝလောကိတေသွရ]]''' (Avalokiteśvara / လောကနာထ)၊ '''[[မေတ္တေယျ]]''' (Maitreya) ကေုာံ '''[[တာရာ]]''' (Tara) မကၠောန်လဝ် နကဵု ဗရိုတ်၊ ထဝ် ကေုာံ တၟအ်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; 

စပ်ကဵု ဘာသာဟိန္ဒူဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ရုပ်ကျာ် '''[[ဝိষ্ণု]]''' (Vishnu - မဍိုက်ဒၟံင် ဂరుဍ ဟွံသေင်မ္ဂး တိက်ဒၟံင် လတူနာ်အနန္တ)၊ '''[[လက္ခမဳ]]''' (Lakshmi)၊ '''[[ဗြဟ္မာ]]''' (Brahma) ကေုာံ '''[[သိဝ]]''' (Shiva lingas) တအ် ပ္ဍဲဍုင်သရေခေတ္တရာ ကေုာံ ဗိဿနိုးရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; ဗြာဟ္မဏ (ပုရောဟိတ်) တအ်ဝွံ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ပ္ဍဲနန်သၟိင် သွက်ဂွံ ကၠောန်သဘင်ကၞာ ရာဇာဘိသေက (Coronation ceremonies) ကေုာံ ရံင်နက္ခတ်ဗေဒင် ကုသၟိင်ပျူတအ်ရ။&lt;ref name=&quot;AungThwin2005&quot;/&gt;

== ၆။ ယေန်သၞာင်၊ အနုသုခုမ ကေုာံ သုခုမဒက်ပ္တန် (Culture, Art, and Architecture) ==
ယေန်သၞာင် الكေုာံ အနုသုခုမ ဂကူပျူဝွံ ဒှ်သက်သဳ ကွတ်ပညာ သုခုမဒက်ပ္တန် (Architecture) ကေုာံ ကွတ်တဲ မသၠုင်ပြဲ ပ္ဍဲခေတ်တြေံရ။

=== သုခုမဒက်ပ္တန် ကျာ်စေတဳ ကေုာံ ရုင်ကျာ် (Stupas and Temples) ===
ဂကူပျူတအ်ဝွံ ဒှ်ညးမစပ္တန် သြိုင်ခၞံ ကျာ်စေတဳ ကေုာံ ရုင်ကျာ် နကဵုဍိုတ် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာတုဲ၊ ဗီုပြင်သုခုမဒက်ပ္တန် ညးတအ်ဂှ် ဒှ်သ္ဇိုင်တမ်မူလ သွက်သုခုမဒက်ပ္တန် [[ခေတ်ပုဂံ]] ရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AungThwin2005&quot;/&gt; ဗီုပြင်ကျာ်ပျူဂှ် ပါ်ဂွံ ၂ ဂကူ အဓိက:
# '''ကျာ်စေတဳ ဗီုပြင်ပၠံင် (Cylindrical and Conical Stupas)''': ဥပမာ - '''[[ကျာ်ဗဝ်ဗဝ်ကြီး]]''' (Bawbawgyi Pagoda - သၠုင် ၄၆ မဳတာ)၊ '''[[ကျာ်ဘုရားကြီး]]''' (Payagyi) ကေုာံ '''[[ကျာ်ဘုရားမာ]]''' (Payama) ပ္ဍဲဍုင်သရေခေတ္တရာရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; ကျာ်ဗဝ်ဗဝ်ကြီးဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုဍိုတ် ဗီုပြင်ပၠံင် (Cylindrical dome) မတုပ်ကဵု ကျာ်စေတဳ [[အမရာဝတဳ]] (Amaravati) ကေုာံ [[သာန်ချဳ]] (Sanchi) ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယတုဲ သြိုင်လဝ် ပ္ဍဲၜိုတ် ၆ ဟွံသေင်မ္ဂး ၇ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt;
# '''ရုင်ကျာ် ဗီုပြင်ဂူ (Hollow Vaulted Temples / Gu-style)''': ဥပမာ - ရုင်ကျာ် '''[[ဘဲဘဲ]]''' (Bebe Gyi)၊ '''[[လေမျက်နှာ]]''' (Lemyethna) ကေုာံ '''[[ရဟန္တာဂူ]]''' (Yahanda Gu) ပ္ဍဲသရေခေတ္တရာရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; ဂကူပျူတအ် တီကၠိုဟ် နဲကဲ ဒက်ပ္တန် '''ကဝိုင်ဍိုတ်''' (True radiating arch and vaulting techniques) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ၊ နဲကဲဂှ် ကၠောအ်အာ စိုပ်ခေတ်ပုဂံ သွက်ဂွံ သြိုင်ရုင်ကျာ်ဇၞော်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ကျာ်အာနန္ဒာ ကေုာံ ကျာ်သဗ္ဗညုတအ်ရ။&lt;ref name=&quot;AungThwin2005&quot;/&gt;

=== ကွတ်ပါန်တၟအ်၊ ပါန်ပုတ် ကေုာံ ကျာ်တိစံင် ===
ပ္ဍဲကွတ်ပါန်တၟအ် (Stone sculpture) ဂှ် ဂကူပျူတအ် ပုတ်လဝ် တၟအ်လးဇၞော်ဂမၠိုင် (Stone reliefs and steles) မထ္ၜးရုပ် ကျာ်တြဲဂေါတမ၊ သဝက ၂ ဇကု၊ ကေုာံ သင်္ကေတ '''[[သဳရိဝစ္ဆ]]''' (Srivatsa)၊ '''[[ဓမ္မစက်]]''' (Dharmachakra) ကေုာံ '''[[ကလသာ]]''' (Purnaghata / Vase of plenty) တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; ပါဲနူဂှ်တုဲ '''ကျာ်တိစံင်''' (Terracotta votive tablets) ဂကူပျူတအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် အလုံမွဲဍုင်ဗၟာတုဲ လက်ကြဴကျာ်တိစံင်ဂှ် တက်လဝ် တဆိပ်လိက် ဂါထာ '''&quot;ယေ ဓမ္မာ ဟေတုပ္ပဘဝါ&quot;''' (Ye Dhamma creed) နကဵု အက္ခရ်ပျူ၊ သံသကြိုတ် ကေုာံ ပါဠိရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt;

=== ဂဳတ ကေုာံ သဘင်ကၞာ ပ္ဍဲလိက်ဝင်ကြုက် (802 CE Embassy) ===
ပရူပရာ ဂဳတ ကေုာံ လှ်ေဒယှ်ေ ဂကူပျူတအ်ဂှ် ဂွံတီကေတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် နူကဵု လိက်စၟတ်သမ္တီ ဝင်တန် (Tang Annals) ပ္ဍဲသၞာံ ၈၀၂ အေဒဳရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt; ပ္ဍဲသၞာံဂှ် သၟိင်ပျူ '''ယံင်ချာန်''' (Yong Qiang / မဟာရာဇာ) ဗလးဏာ ကောန်သၟိင် '''သုနန္ဒ''' (Shunantuo) မွဲဟာန်ကေုာံ ဂကောံကလုတ် ကေုာံ သၟာဂဳတ၊ သၟာလှ်ေ ၃၅ တၠ အာစိုပ် ဍုင်ဇၞော်[[ချာန်အာန်]] (Chang'an - Xi'an) သွက်ဂွံ ဆက်မိတ် ကုသၟိင်ဨကရာဇ်ကြုက် '''တန်တေဇြံင်''' (Emperor Dezong of Tang) ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt;

ဂကောံဂဳတပျူတအ် ကေတ်ဏာ တူရိယာ ၂၂ ဂကူ မကၠောန်လဝ် နကဵု ကၞုသင်၊ ပသဲ၊ ဗရိုတ်၊ စၞာံ၊ ဒုန် ကေုာံ လှာ်ဂမၠိုင် (မပ္တံကဵု '''[[စောင်း]]''' မၞုံကဵု က္ဍိုပ်နာ် ၁၄ ဇုက် - Phoenix-headed harp၊ ခရာ၊ ဖံ ကေုာံ တူရိယာဇုက်ဂမၠိုင်) တုဲ ဒယှ်ေလှ်ေ ဒွက်ဗုဒ္ဓဘာသာ ၁၂ ပိုဒ် ပ္ဍဲနန်သၟိင်ကြုက်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt; ပရေင်ဒယှ်ေလှ်ေ ဂကူပျူတအ်ဂှ် ခိုဟ်ဆာဲဗွဲမလောန်တုဲ အစာကဗျကြုက် ဒယှ် '''[[ပိုကျူအဳ]]''' (Bai Juyi / Po Chü-i) ချူလဝ် ကဗျမွဲပိုဒ် မၞုံယၟု '''&quot;ဂဳတဍုင်ပယောဝ်&quot;''' ({{lang-zh|驃國樂}} - ''Music of the Piao Kingdom'') ပ္ဍဲသၞာံ ၈၀၂ အေဒဳဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt; သက်သဳ ရုပ်ဗရိုတ် သၟာဂဳတ ကေုာံ သၟာလှ်ေ ပျူ ၅ တၠ မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကုန်ကျာ်ပေါ်တောဝ်မူ (Payathonzu / Pawdawmu) ပ္ဍဲသရေခေတ္တရာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၇ ဂှ်လေဝ် ထ္ၜးဒၟံင် ဗီုပြင် ကွတ်လှ်ေ ကေုာံ တူရိယာ ဂကူပျူ ဗွဲမဂျိုင်င်ရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt;

== ၇။ ပရေင်မၞိဟ်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သြန်ဒင်္ဂါး (Society, Economy, and Coinage) ==
=== ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ သၞောတ်သၞောဝ်ဓဝ် ===
အတိုင်လိက်စၟတ်သမ္တီ ကြုက် (''Manshu'' ကေုာံ ''Tang Annals'') မ္ဂး ဂကူပျူတအ်ဝွံ မၞုံကဵု စိုတ်ဓာတ် ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ဟွံဒးဂၞပ် ပရေင်ဂစိုတ်ပၠက်၊ တုဲပၠန် ဆာန်သတ်တိရစ္ဆာန် ကေုာံ မင်မဲသဳလရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt; ဟိုတ်နူ ညးတအ် ဖေက်ဒုဟ် ဂစိုတ်စံင် တိက်သုတ် (Silkworms) တုဲ၊ ကောန်ဍုင်ပျူတအ် ဟွံဗိုက်လတက် ယာတ်သုတ် (Silk)၊ စၞးဂှ် ညးတအ် တုတ်တၟုတ် ယာတ်တောဝ်ချာ (Cotton / Kapok cloth) မဗုသအးဂမၠိုင်တုဲ ဗိုက်လတက်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt; ညးဗြဴပျူတအ် စွံသော်ဂၠိင်င်တုဲ ထပက်ပကောံစွံ လတူက္ဍိုပ် (Topknot) မကျိုင်လဝ် နကဵု မတ်မၞိက်၊ ပုတီး ကေုာံ ပ္ကဴသြန် ပ္ကဴထဝ်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt; 

ပ္ဍဲသၞောတ်သၞောဝ်ဓဝ် ဍုင်ပျူဂှ် သိုင်ခၞံလဝ် ထံင် (Prisons) ဟွံမဲတုဲ၊ ညးမကလိလောန်ဒုဟ်သၟတ်တအ်ဂှ် ၜုင်တက် နကဵု လေအ်ဒုန် လတူစး အတိုင်ဒုဟ်ဇၞော်သဝ်၊ တုဲမ္ဂး ဗလးကဵုရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt; ညးမကလိလောန် ဒုဟ်ဇၞော်အိုတ် မပ္တံကဵု ဒုဟ်ဂစိုတ်မၞိဟ် (Murder) ဟွံသေင်မ္ဂး ကบotသၟိင်မှ ဒးဒုင်ဘဲဂစိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt; နန်သၟိင်ပျူဂှ် နွံကဵု ရုပ်ကျာ် ၂ ဇကု (ထဝ်မွဲဇကု၊ သြန်မွဲဇကု) ပ္ဍဲဂတမုက်နန်တုဲ၊ ကာလဂဗဂိုင် သ္ဂုတ်သွာတ် အမှုအရာမ္ဂး ညးမၞုံကဵု အမှုတအ် ဒးကၠုင် ဒုင်သစ္စာ ဂတမုက်ကျာ်ဂှ်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt;

=== ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေင်ဗၞိက် ===
သ္ဇိုင်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂကူပျူတအ်ဂှ် ဒှ် '''ပရေင်တဵုလွဳ သြောအ်ဗ္ဂဲ''' (Wet-rice agriculture) ကေုာံ '''ပရေင်ဗၞိက် ဂၠးတိ''' (International trade) ရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt; ဟိုတ်နူ ဍုင်ပျူတအ် နွံပ္ဍဲဂၠံင်ဗၞိက် အကြာ '''ဍုင်ကြုက် (ယူနာန်)''' ကေုာံ '''ဍုင်အိန္ဒိယ / ၜဳဗင်္ဂါလဳ''' (Bay of Bengal) တုဲ၊ ဍုင်ပျူတအ် ဒှ်ဗဟဵု ပရေင်ဗၞိက် ဒြဟတ်ဇၞော်မွဲရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; ဂၠံင်ဗၞိက်တိ (Overland trade route) နူကဵု ဍုင်ကြုက် မတတ်အာ ဍုင်ပျူတုဲ စိုပ်အာ ဍုင်အိန္ဒိယ ကေုာံ ရဝ်မ (Roman Empire) ဂှ် ပြာကတ်ဒၟံင် နူကဵု ၂ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳစဳရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt; ကပေါတ်ဗၞိက် ပျူတအ် မပ္တံကဵု ထဝ်၊ သြန်၊ မတ်မၞိက်၊ တၟအ်စိမ်း (Jade)၊ ပုတီးတၟအ် (Carnelian and onyx beads)၊ ကပေါတ်တိစံင် ကေုာံ ယာတ်တောဝ်တအ်ဂှ် သၠာဲဂတး ကု ဍုင်[[ဒွါရဝတဳ]] (Dvaravati Mon)၊ [[သုဝဏ္ဏဘူမိ]] (Lower Burma Mon)၊ [[ဖူနာန်]] (Funan)၊ [[သဳရိဝိဇယ]] (Srivijaya) ကေုာံ ဍုင်အိန္ဒိယတအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt;

=== သြန်ဒင်္ဂါးပျူ (Pyu Coinage) ===
ဂကူပျူတအ်ဝွံ ဒှ်ဂကူမစကာ '''သြန်ဒင်္ဂါး''' (Silver and gold coins) သွက်ဂွံ သၠာဲဂတး ပရေင်ဗၞိက် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဒေသအာရှဒိုဟ်အဂၞဲရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; သြန်ဒင်္ဂါးပျူတအ်ဂှ် ကၠောန်လဝ် နကဵု သြန် (Silver) ဗီုပြင်ခဍမ်မ် မတက်လဝ် တဆိပ်သင်္ကေတ মင်္ဂလ အိန္ဒိယ မပ္တံကဵု:
* '''[[သဳရိဝစ္ဆ]]''' (Srivatsa - သ္ၚိကျာ်လက္ခမဳ)
* '''[[ဘဒြပဳဌ]]''' (Bhadrapitha - ပလ္လင်သၟိင်/ကျာ်)
* '''[[တ္ၚဲတိုန်]]''' (Rising Sun) ကေုာံ '''[[ဂိတု]]'''
* '''[[ကၞုသင်]]''' (Conch shell / Sankha) ကေုာံ '''[[ဝဇြ]]''' (Vajra / Thunderbolt)&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt;

သြန်ဒင်္ဂါးပျူဝွံ တိတ်ကၠုင် နူကဵု ဍုင်ဗိဿနိုး၊ ဟာန်လေန် ကေုာံ သရေခေတ္တရာတုဲ၊ ဗီုပြင် သြန်ဒင်္ဂါးပျူဝွံ ပြးဇးအာ စိုပ်ဍုင်[[မန်]] (သထီု၊ ပဂေါ၊ ဒွါရဝတဳ)၊ [[ယခေင်]] (ဝေသာလဳ)၊ [[ဖူနာန်]] (Óc Eo ပ္ဍဲဍုင်ဝဳယက်နာမ်) ကေုာံ သၠုင်ကျာဍုင်သေံတအ်တုဲ၊ ဍုင်တအ်ဂှ်လေဝ် ကေတ်ဗီုပြင် သြန်ဒင်္ဂါးပျူတုဲ တက်ပ္တိတ် သြန်ဒင်္ဂါး ဍုင်ဇကုကီုရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt;

== ၈။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ဂကူမန် ကေုာံ ဍုင်ပွဳပွူဂမၠိုင် (Relations with the Mon and Neighbors) ==
ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ဂကူပျူတအ် မဇၞော်မောဝ်ဒၟံင် ပ္ဍဲခလံက်ၜဳဧရာဝတဳ (လဒေါဝ် ကေုာံ သၟဝ်ကျာဍုင်ဗၟာ) ဂှ် ပ္ဍဲဒေသသၠုင်ကျာဍုင်ဗၟာ ([[သုဝဏ္ဏဘူမိ]] / [[ရာမညဒေသ]] မပ္တံကဵု [[သထီု]]၊ [[မုတ္တမ]]၊ [[ပဂေါ]]) ကေုာံ ခလံက်ၜဳ[[မေနာမ်]] ([[ဒွါရဝတဳ]] ပ္ဍဲဍုင်သေံ) တအ်ဂှ် '''[[ဂကူမန်]]''' (Mon people) တအ် ပ္တန်လဝ် ဍုင်ဇၞော် မၞုံကဵု ယေန်သၞာင်ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ မတုပ်သၟဟ်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AungThwin2005&quot;/&gt; ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ ဂကူပျူ ကု ဂကူမန်တအ်ဝွံ ကြပ်ညောန်ဗွဲမလောန် နကဵု ပရေင်ဗၞိက်၊ သာသနာ ကေုာံ ယေန်သၞာင်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt;

# '''ပရေင်သၠာဲဂတး ယေန်သၞာင် ကေုာံ သာသနာ''': ဍုင်သရေခေတ္တရာ ကု ဍုင်မန် ([[သထီု]]၊ [[ကျာ်ကသာ]]၊ [[ဝင်က]]၊ [[ဥထံင်]] - U Thong) တအ်ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် နကဵု ဂၠံင်ဍာ် ၜဳဧရာဝတဳ ကေုာံ ဂၠံင်တိရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; ဗီုပြင် ကျာ်တိစံင် (Votive tablets)၊ သြန်ဒင်္ဂါး သဳရိဝစ္ဆ (Srivatsa coins)၊ ကေုာံ ကွတ်ပါန်တၟအ် ခေတ်[[ဒွါရဝတဳ]] (မန်) ကု ခေတ်[[သရေခေတ္တရာ]] (ပျူ) တအ်ဂှ် တုပ်သၟဟ်ဒၟံင် ရေင်သကအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt;
# '''ပရေင်ဆက်စပ် လိက်ပတ်''': အက္ခရ်လိက်ပျူ ကေုာံ [[အက္ခရ်လိက်မန်တြေံ]] (Old Mon script) တအ်ဂှ် တိတ်ကၠုင် နူကဵု တမ်မူလ အက္ခရ်ဗြာဟ္မဳ (Pallava/Kadamba) သၠုင်ကျာအိန္ဒိယ မွဲစွံရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt; ပ္ဍဲခေတ်ပုဂံဂှ် [[လိက်မန်]] ကေုာံ [[လိက်ပျူ]] တအ် ဒှ်လိက်တၠပညာ မစကာ ပ္ဍဲနန်သၟိင် မွဲစွံ ကု လိက်ပါဠိ ကေုာံ လိက်ဗၟာရ။&lt;ref name=&quot;Krech2012&quot;/&gt;
# '''ပရေင်ဆက်စပ် သၟိင်တၠ''': ပ္ဍဲလိက်တၟအ်သၟိင်[[ကျာန်သစ်သာ]] (မချူလဝ် နကဵု ဘာသာမန်တြေံ) ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဂကူပျူ (''တိရ်စုလ်'') ကေုာံ ဂကူမန် (''ရ္မေည်'') တအ်ဂှ် ဒှ်ညးမပါလုပ် အဓိက ပ္ဍဲသဘင်ကၞာ နန်သၟိင်ပုဂံ မွဲစွံ ကု ဂကူဗၟာတအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt;
# '''ပရေင်ဆက်စပ် ကု ဍုင်နာန်ချောဝ် ကေုာံ ဍုင်ကြုက်''': ပ္ဍဲသၟဝ်ကျာဂှ် ဍုင်ပျူ ဒးဆက်စပ် ကု ဍုင်[[နာန်ချောဝ်]] (Nanzhao) မနွံပ္ဍဲ တွဵုရးယူနာန်ရ။ ဗွဲကိုပ်ကၠာ ပ္ဍဲ ၈ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ပျူ ကု နာန်ချောဝ် ဒက်မဟာမိတ် ကေုာံ ကၠောန်ဗၞိက် မွဲစွံကီုလေဝ်၊ စိုပ် ၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် နာန်ချောဝ် ဗတိုက်သီကေတ် ဍုင်ပျူဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt;

== ၉။ ပရေင်ဍိုန်လျစှ်ေ ကေုာံ ပရေင်တပ်လုပ်အာ အပ္ဍဲဂကူဗၟာ (Decline and Assimilation) ==
ပရေင်ဍိုန်လျစှ်ေ ဍုင်ပျူဂမၠိုင်ဝွံ စက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲလက်ကြဴ ၈ ဗွဝ်ကၠံ ကေုာံ လဒေါဝ် ၉ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt; ဟိုတ်အဓိက ဍုင်ပျူတအ် မဒးဍိုန်လျစှ်ေအာဂှ် နွံ ၃ သာ်ရ:
# '''ပၞာန်နာန်ချောဝ် လုပ်ဗတိုက် (Nanzhao Raids)''': အတိုင်လိက်ဝင်တန် (Tang Annals) မ္ဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၈၃၂ အေဒဳဂှ် ဒပ်ပၞာန် ဍုင်[[နာန်ချောဝ်]] (Nanzhao) လုပ်ဗတိုက် ပလီုပလာ်ထောအ် ဍုင်ဇၞော်ပျူ (ဟာန်လေန် / သရေခေတ္တရာ) တုဲ ရပ်ဏာ ကောန်ဍုင်ပျူ ၃,၀၀၀ တၠ ပလံင်ဏာ ဍုင်ယူနာန်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt; ပၞာန်နာန်ချောဝ်ဝွံ ပလီုထောအ် ဗဟဵုအုပ်ဓုပ်ပျူ ကေုာံ သၞောတ်ဖောအ်ဗြေဝ်ဍာ် ညးတအ်ရ။
# '''ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု ကေုာံ သၞောတ်ဍာ် (Ecological and Irrigation Failure)''': တၠပညာ ဂျာနစ် သတာဂါတ် (Janice Stargardt) သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် ဒဒှ်ရ ဟိုတ်နူ ပွမဗာ်ဆု၊ ဍာ်ကြုင်ဇွောဝ်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ တိဗတဳ ဗပေင်တိုန် ပ္ဍဲမြံင်ဍာ်ဂမၠိုင် (Siltation of irrigation canals) တုဲ ပရေင်တဵုလွဳ ပ္ဍဲဍုင်ဗိဿနိုး ကေုာံ သရေခေတ္တရာ ဍိုန်လျစှ်ေအာရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt;
# '''ပရေင်မံက်ဂတဝ်တိုန် ဂကူဗၟာ ကေုာံ ဍုင်ပုဂံ (Rise of the Bamar and Pagan)''': ပ္ဍဲ ၉ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳဂှ် ဂကူ[[ဗၟာ]] (မိရ်မာ / Mranma) တအ် စှ်ေကၠုင် နူကဵု သၟဝ်ကျာတုဲ ပ္တန်[[ဍုင်ပုဂံ]] (Pagan) ပ္ဍဲသၞာံ ၈၄၉ အေဒဳ (အတိုင်ဝင်ဗၟာ) ရ။&lt;ref name=&quot;AungThwin2005&quot;/&gt;

ကြဴနူ ဍုင်ပျူတအ် လီုလာ်အာတုဲ၊ ဂကူပျူတအ် ကၠေအ်ဗဒန်အာ ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ် နကဵု ပရေင်ဂစိုတ်ပၠက် ဟွံသေင်ရ။&lt;ref name=&quot;AungThwin2005&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Krech2012&quot;/&gt; ဂကူပျူ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဆက်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဒေသခလံက်ဧရာဝတဳ ကေုာံ ဍုင်ပုဂံတုဲ၊ ညးတအ် ပတိုန်ကဵု ကွတ်ပညာ သာသနာ၊ သုခုမဒက်ပ္တန်၊ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ အုပ်ဓုပ် ကု ဂကူဗၟာတအ်ရ။&lt;ref name=&quot;AungThwin2005&quot;/&gt; ပ္ဍဲခေတ်ပုဂံ (၁၁ - ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳ) ဂှ် ဘာသာပျူ ဆက်စကာဒၟံင် ပ္ဍဲလိက်တၟအ် (ဗီုကဵု လိက်တၟအ်မြစေတဳ သၞာံ ၁၁၁၃ အေဒဳ) ရ။&lt;ref name=&quot;Krech2012&quot;/&gt; ဟိုတ်နူ ဂကူပျူ ကု ဂကူဗၟာတအ် ဒှ်ဂကူ တိဗက်-ဗၟာ တုပ်ပ်၊ ရှ်ေသှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာ တုပ်ပ်တုဲ၊ ပွိုင် ၂၀၀ - ၃၀၀ သၞာံ အပ္ဍဲခေတ်ပုဂံဂှ် ဂကူပျူတအ် ထပ်တဲ နှဴရဴ ကေုာံ တပ်လုပ်အာ (Cultural and linguistic assimilation) အပ္ဍဲ ဂကူဗၟာ ဖအိုတ်တုဲ၊ စိုပ်လက်ကြဴ ၁၃ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဂကူပျူ ကေုာံ ဘာသာပျူ တၞဟ်ခြာ ဟွံမဲရ။&lt;ref name=&quot;AungThwin2005&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Krech2012&quot;/&gt;

== ၁၀။ အဲကၟာဲဝင် ကေုာံ ပရေင်လ္ၚတ် ပူရာဏဝိဒျာ (Legacy and Historiography) ==
ဂကူပျူတအ်ဝွံ စွံလဝ် အဲကၟာဲဝင် (Historical legacy) ဗွဲမဇၞော် သွက်ယေန်သၞာင် ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဒေသအာရှဒိုဟ်အဂၞဲရ။
* '''သ္ဇိုင်ယေန်သၞာင်ပုဂံ''': သၞောတ်ဖောအ်ဗြေဝ်ဍာ်၊ ကွတ်သြိုင်ခၞံ ကျာ်စေတဳ ကေုာံ ရုင်ကျာ် နကဵုဍိုတ်၊ သက္ကရာဇ် (ကောဇာသက္ကရာဇ် ၆၃၈ အေဒဳ)၊ ကေုာံ သၞောတ်သင်္ကေတ ရမ္သာင်လိက် (ဝိသရ်ဂ - း) တအ်ဂှ် ဂကူဗၟာ ကေုာံ ဂကူမန်တအ် ဒုင်ကေတ် အဲကၟာဲ နူကဵု ဂကူပျူတအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AungThwin2005&quot;/&gt;
* '''သက်သဳ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ''': လိက်ထဝ်ခေန်ဗာ (၅ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳ) ဂှ် ဒှ်သက်သဳ လိက်ပိဋကတ်ပါဠိ တြေံအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိတုဲ ထ္ၜးဒၟံင် ဒဒှ်ရ ဂကူပျူ ကေုာံ ဂကူမန်တအ် ဒှ်ညးမမင်မဲ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲအာရှဒိုဟ်အဂၞဲရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt;
* '''ပရေင်လ္ၚတ် ပူရာဏဝိဒျာ (Archaeological Research)''': ပရေင်ခါဲလ္ၚတ် ဍုင်တြေံပျူဝွံ စကၠောန်ကၠုင် နူကဵု ခေတ်အင်္ဂလိက် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၇ နကဵု လဳယောန် ဒဳ ဗေလဳယေ (Léon de Beylié) ကေုာံ တဝ်သိန်ကို (Taw Sein Ko) ပ္ဍဲဍုင်သရေခေတ္တရာရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; ဗွဲကြဴ ချာလ် ဒူရဝ်သေလ် (Charles Duroiselle)၊ ဂျောတ် လုတ် (G. H. Luce)၊ ဦးအောင်သော် (U Aung Thaw - ညးမခါဲ ဍုင်ဗိဿနိုး ပ္ဍဲ ၁၉၅၉-၁၉၆၃)၊ ဦးမြင့်အောင် (U Myint Aung - ညးမခါဲ ဍုင်ဟာန်လေန်)၊ ဂျာနစ် သတာဂါတ် (Janice Stargardt)၊ အဳလဳဇဗက် မဝ် (Elizabeth Moore)၊ မာဲကယ် အောင်သွင် (Michael Aung-Thwin) ကေုာံ ဂကောံသုတေသန ERC (DHARMA Project - ဗွဲတၟေင် Arlo Griffiths, Marc Miyake, Julian K. Wheatley, Uwe Krech) တအ် ဆက်လ္ၚတ် ပတိတ်ဒၟံင် လိက်တၟအ်ပျူ ကေုာံ ဝင်ပျူ စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Krech2012&quot;/&gt;
* '''ဒတန်အဲကၟာဲဂၠးတိ (UNESCO World Heritage)''': ပ္ဍဲဂိတုဇှ်ေ ၂၂၊ သၞာံ ၂၀၁၄ ဂှ် ကောံဓရီု ကမ္မတဳအဲကၟာဲဂၠးတိ ယူနက်သကဝ် မရနုက်ကဵု ၃၈ ဝါ ပ္ဍဲဍုင်[[ဒဝ်ဟာ]] (Doha) စၟတ်သမ္တီပတိုန် ဍုင်တြေံပျူ ၃ ဍုင် (ဟာန်လေန်၊ ဗိဿနိုး၊ သရေခေတ္တရာ) နဒဒှ် အဲကၟာဲဂၠးတိရ။

== ဆက်ဗှ် ==
* [[ဘာသာပျူ]]
* [[ဍုင်ပျူဂမၠိုင်]]
* [[သရေခေတ္တရာ]]
* [[ဗိဿနိုး]]
* [[ဟာန်လေန်]]
* [[လိက်တၟအ်မြစေတဳ]]
* [[ဂကူမန်]]

== နိဿဲ (References) ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;&gt;Stargardt, Janice (1990). ''The Ancient Pyu of Burma: Early Pyu Cities in a Man-Made Landscape''. Vol. 1. Cambridge: PACSEA (in association with Institute of Southeast Asian Studies, Singapore). ISBN 978-1-873178-00-3.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;&gt;Luce, Gordon Hannington (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma: Languages and History''. Vol. 1 &amp; 2. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-713595-2.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;&gt;Moore, Elizabeth H. (2007). ''Early Landscapes of Myanmar''. Bangkok: River Books. ISBN 978-974-9863-31-2.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;AungThwin2005&quot;&gt;Aung-Thwin, Michael (2005). ''The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma''. Honolulu: University of Hawai'i Press. ISBN 978-0-8248-2886-8.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Krech2012&quot;&gt;Krech, Uwe (2012). &quot;A Preliminary Reassessment of the Pyu Faces of the Myazedi Inscriptions at Pagan&quot;. In Nathan W. Hill (ed.). ''Medieval Tibeto-Burman Languages IV''. Leiden: Brill. pp. 121–170. ISBN 978-90-04-23202-0.&lt;/ref&gt;
}}

{{Navbox
| name  = ဂကူပျူ ကေုာံ ဍုင်ပျူဂမၠိုင်
| title = [[ဂကူပျူ]] ကေုာံ [[ဍုင်ပျူဂမၠိုင်]]
| listclass = hlist
| group1 = ဍုင်တြေံအဓိက (UNESCO)
| list1  =
* [[သရေခေတ္တရာ]]
* [[ဗိဿနိုး]]
* [[ဟာန်လေန်]]

| group2 = ဍုင် ကေုာံ ဒတန်တၞဟ်ဂမၠိုင်
| list2  =
* [[မာန်မဝ်]] (ပင်လယ်)
* [[ဝတဳ]]
* [[တကောင်း]]
* [[ခလံက်စမုံ]]
* [[ညောင်ကန်]]

| group3 = ဘာသာ ကေုာံ လိက်တၟအ်
| list3  =
* [[ဘာသာပျူ]]
* [[အက္ခရ်ပျူ]]
* [[လိက်တၟအ်မြစေတဳ]]
* [[လိက်ထဝ်ခေန်ဗာ]]
* [[လိက်တၟအ်နုင်ဇုတ် သရေခေတ္တရာ]]

| group4 = သုခုမဒက်ပ္တန် ကေုာံ ယေန်သၞာင်
| list4  =
* [[ကျာ်ဗဝ်ဗဝ်ကြီး]]
* [[ကျာ်ဘုရားကြီး (သရေခေတ္တရာ)]]
* [[ကျာ်ဘုရားမာ]]
* [[ရုင်ကျာ်ဘဲဘဲ]]
* [[ရုင်ကျာ်လေမျက်နှာ]]
* [[သြန်ဒင်္ဂါးပျူ]]

| group5 = တၞောဝ်သၟိင် ကေုာံ ဝင်ဆက်စပ်
| list5  =
* [[တၞောဝ်သၟိင်ဝိကြမ]]
* [[သုဝဏ္ဏဘူမိ]]
* [[ဒွါရဝတဳ]]
* [[ဍုင်နာန်ချောဝ်]]
* [[ဍုင်ပုဂံ]]
}}

[[ကဏ္ဍ:ဂကူပျူ]]
[[ကဏ္ဍ:ဝင်ဍုင်ဗၟာ]]
[[ကဏ္ဍ:ဂကူမၞိဟ် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ]]
[[ကဏ္ဍ:ဂကူမၞိဟ် တိဗက်-ဗၟာ]]
[[ကဏ္ဍ:ဂကူမၞိဟ် ကၠေအ်ဗဒန်]]
[[ကဏ္ဍ:ပူရာဏဝိဒျာ ဍုင်ဗၟာ]]</text>
      <sha1>1ws0srjvqmcoouq15alo0iwcbdoodz4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဘာသာပျူ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12619</id>
    <revision>
      <id>58848</id>
      <timestamp>2026-10-21T01:56:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox language | name             = ဘာသာပျူ | altname          = တိရ်စုလ် (Tircul) | nativename       = {{lang|obr|ပျူ}} | image            = Myazedi_inscription_Pyu.jpg | imagesize        = 220px | imagecaption     = [[လိက်တၟအ်မြစေတဳ]] (ရာဇကုမာရ်) မုက်လိက်ဘာသာပျူ ပ္ဍဲ[[ဍုင်ပုဂံ]]...&quot;</comment>
      <origin>58848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56632" sha1="tghf9y4e2mt1bpz9ahw7c5w4n0tzib6" xml:space="preserve">{{Infobox language
| name             = ဘာသာပျူ
| altname          = တိရ်စုလ် (Tircul)
| nativename       = {{lang|obr|ပျူ}}
| image            = Myazedi_inscription_Pyu.jpg
| imagesize        = 220px
| imagecaption     = [[လိက်တၟအ်မြစေတဳ]] (ရာဇကုမာရ်) မုက်လိက်ဘာသာပျူ ပ္ဍဲ[[ဍုင်ပုဂံ]] (၁၁၁၃ အေဒဳ)
| states           = ပ္ဍဲခေတ်တြေံ: လဒေါဝ် ကေုာံ သၟဝ်ကျာ [[ဍုင်ဗၟာ]] (ခလံက်ၜဳဧရာဝတဳ)
| region           = [[ဍုင်ပျူဂမၠိုင်]] ([[သရေခေတ္တရာ]]၊ [[ဟာန်လေန်]]၊ [[ဗိဿနိုး]]၊ [[မာန်မဝ်]]) الكေုာံ [[ဍုင်ပုဂံ]]
| ethnicity        = [[ဂကူပျူ]]
| extinct          = ၜိုတ် ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳ (တပ်လုပ်အာ အပ္ဍဲ [[ဘာသာဗၟာ]])
| familycolor      = Sino-Tibetan
| fam1             = [[ဂကောံအရေဝ် စဳနဝ်-တိဗက်]] (Sino-Tibetan)
| fam2             = [[တိဗက်-ဗၟာ]] (Tibeto-Burman)
| fam3             = ကၞာင်တၞဟ်ခြာ (သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ဒၟံင်: ဆက်စပ်ကဵု [[ဗၟာ-လဝ်လဝ်]] ဟွံသေင်မ္ဂး [[နုန်]])
| script           = [[အက္ခရ်ပျူ]] (တိတ်ကၠုင်နူ [[အက္ခရ်ဗြာဟ္မဳ]] သၠုင်ကျာအိန္ဒိယ)
| iso3             = obr
| glotto           = pyuu1245
| glottorefname    = Pyu (Myanmar)
}}

'''ဘာသာပျူ''' ({{lang-en|Pyu language}}၊ {{lang-my|ပျူဘာသာစကား}}) ဟွံသေင်မ္ဂး '''ဘာသာတိရ်စုလ်''' ({{lang-en|Tircul language}}) ဝွံ ဒှ်ဘာသာ မလုပ်လၟိဟ် အပ္ဍဲ ဂကောံအရေဝ် [[စဳနဝ်-တိဗက်]] (Sino-Tibetan)၊ ကၞာင်အရေဝ် [[တိဗက်-ဗၟာ]] (Tibeto-Burman) မွဲဘာသာ မကၠေအ်ဗဒန်အာတုဲ (Extinct language) မဒှ်ဘာသာ [[ဂကူပျူ]] တအ် မဟီုဂး စကာလဝ် ပ္ဍဲဒေသခလံက်ၜဳဧရာဝတဳ ပ္ဍဲလဒေါဝ် ကေုာံ သၟဝ်ကျာ [[ဍုင်ဗၟာ]] နူကဵု ၜိုတ် ၂ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳစဳ (2nd century BCE) စဵုကဵုစိုပ် ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳ (13th century CE) ရ။&lt;ref name=&quot;Griffiths2017&quot;&gt;Griffiths, Arlo; Hudson, Bob; Miyake, Marc; Wheatley, Julian K. (2017). &quot;Studies in Pyu Epigraphy, I: State of the Field, Edition and Analysis of the Kan Wet Khaung Mound Inscription, and Inventory of the Corpus&quot;. ''Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient''. 103: 43–205. doi:10.3406/befeo.2017.6247.&lt;/ref&gt; ဘာသာပျူဝွံ ဒှ်ဘာသာရုင် ကေုာံ ဘာသာအဓိက ပ္ဍဲ[[ဍုင်ပျူဂမၠိုင်]] (Pyu city-states) မပ္တံကဵု ဍုင်[[ဗိဿနိုး]]၊ [[ဟာန်လေန်]]၊ [[သရေခေတ္တရာ]] ကေုာံ [[မာန်မဝ်]] တအ်တုဲ၊ ချူစၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု [[အက္ခရ်ပျူ]] မဒုင်သ္ဇိုင်ကဵု [[အက္ခရ်ဗြာဟ္မဳ]] (Brahmi script) နူကဵု ဍုင်အိန္ဒိယ ပ္ဍဲၜိုတ် ၄ ဟွံသေင်မ္ဂး ၅ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳရ။&lt;ref name=&quot;Miyake2021&quot;&gt;Miyake, Marc (2021). ''The Pyu Language of Ancient Burma''. Berlin: De Gruyter Mouton. ISBN 978-3-11-065644-2.&lt;/ref&gt;

ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ယေန်သၞာင်ပျူ မဇၞော်မောဝ်ဒၟံင်ဂှ် ဘာသာပျူ တန်တဴဒၟံင် မွဲစွံ ကု [[ဘာသာပါဠိ]] ကေုာံ [[ဘာသာသံသကြိုတ်]] နဒဒှ် ဘာသာလိက်ပတ် ကေုာံ သာသနာရ။&lt;ref name=&quot;Blagden1911&quot;&gt;Blagden, C. O. (1911). &quot;A Preliminary Study of the Fourth Text of the Myazedi Inscriptions&quot;. ''Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland''. 43 (2): 365–388.&lt;/ref&gt; ကြဴနူ [[ဂကူဗၟာ]] (Bamar people) တအ် မံက်ဂတဝ်တိုန် ပ္ဍဲ[[ဍုင်ပုဂံ]] (Pagan Kingdom) ပ္ဍဲ ၉ ကေုာံ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳဂှ် ဘာသာပျူ ဒြဟတ်ဍိုန်လျစှ်ေအာ သိုက်က်ကီုလေဝ်၊ ဆက်စကာဒၟံင် ပ္ဍဲ[[လိက်တၟအ်]] ခေတ်ပုဂံ မွဲစွံ ကု [[ဘာသာမန်]]၊ [[ဘာသာဗၟာ]] ကေုာံ [[ဘာသာပါဠိ]] (ဗီုကဵု ပ္ဍဲ[[လိက်တၟအ်မြစေတဳ]] သၞာံ ၁၁၁၃ အေဒဳ) ရ။&lt;ref name=&quot;Krech2012&quot;&gt;Krech, Uwe (2012). &quot;A Preliminary Reassessment of the Pyu Faces of the Myazedi Inscriptions at Pagan&quot;. In Nathan W. Hill (ed.). ''Medieval Tibeto-Burman Languages IV''. Leiden: Brill. pp. 121–170. ISBN 978-90-04-23202-0.&lt;/ref&gt; စိုပ်လက်ကြဴ ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳဂှ် ညးမဟီုအရေဝ်ပျူတအ် တပ်လုပ်အာ အပ္ဍဲ ဂကူဗၟာ ဖအိုတ်တုဲ ဘာသာပျူ ကၠေအ်ဗဒန်အာ နဒဒှ် ဘာသာမဂျိုင်တဴမွဲရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;&gt;Luce, G. H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma: Languages and History''. Vol. 1 &amp; 2. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-713595-2.&lt;/ref&gt;

== ၁။ ယၟု ကေုာံ ဝင်ပရူဘာသာ (Nomenclature and Historical Overview) ==
ယၟုမ္ဂး '''&quot;ဘာသာပျူ&quot;''' (Pyu language) ဝွံ ဒှ်ယၟု မကော်စ နကဵု [[ဘာသာဗၟာ]] (Burmese exonym) မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲလိက်ပတ်ပညာ ခေတ်တၟိ သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ဘာသာ [[ဂကူပျူ]] တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Griffiths2017&quot;/&gt; အတိုင်သက်သဳဝင်မ္ဂး ညးမဟီုအရေဝ်ဝွံ ကော်စ ဇကုညးတအ် ကေုာံ ဘာသာညးတအ်ဂှ် &quot;ပျူ&quot; ဟွံသေင်ရ။ ပ္ဍဲလိက်စၟတ်သမ္တီ ဝင်ဍုင်ကြုက် ခေတ်[[တန်]] (Tang Dynasty) မပ္တံကဵု ''မာန်ရှူ'' (Manshu - သၞာံ ၈၆၂ အေဒဳ) ကေုာံ ''ဝင်တန်တၟိ'' (New Book of Tang) တအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ ဂကူမၞိဟ်တအ်ဂှ် ကော်စ ဇကုညးတအ်မ္ဂး '''&quot;တုလောဝ်ချူ&quot;''' ({{lang-zh|突羅朱}}၊ ''Tuluozhu'') တုဲ၊ ဂကူ[[ဇွာ]] (Javanese / Mon-Khmer) တအ်ဂှ် ကော်စ ညးတအ် '''&quot;တူလဳချူ&quot;''' ({{lang-zh|徒里拙}}၊ ''Tulizhu'') ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt; ပ္ဍဲ[[လိက်တၟအ်မန်]] ခေတ်[[သၟိင်ကျာန်သစ်သာ]] (သၞာံ ၁၁၀၂ အေဒဳ) မချူလဝ် နကဵု [[ဘာသာမန်တြေံ]] (Old Mon) ဂှ် မန်တအ် ကော်စ ဂကူဝွံမ္ဂး '''&quot;တိရ်စုလ်&quot;''' ({{lang-omx|တိရ်စုလ်}}၊ ''Tircul'') ရ။&lt;ref name=&quot;Blagden1911&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ တၠပညာလိက်တၟအ် ဗီုကဵု ချာလ် အောတ်တဝ် ဗလာဂဒေန် (C. O. Blagden) ကေုာံ ဂျောတ် လုတ် (G. H. Luce) တအ် စကာလဝ် ယၟုမ္ဂး '''&quot;ဘာသာတိရ်စုလ်&quot;''' (Tircul language) ပ္ဍဲလိက်သုတေသန ညးတအ် လဆောဝ်လဆောဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;Blagden1911&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt;

ဝင်ဘာသာပျူဝွံ စမံက်ဂတဝ်ကၠုင် နဒဒှ် ဘာသာမၞုံကဵု လိက်ပတ် ပ္ဍဲၜိုတ် ၄ စဵုကဵု ၅ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳ ပ္ဍဲဍုင်[[ဟာန်လေန်]] ကေုာံ [[သရေခေတ္တရာ]] ရ။&lt;ref name=&quot;Griffiths2017&quot;/&gt; ဘာသာပျူဝွံ ဒှ်ဘာသာ ဂကောံအရေဝ် တိဗက်-ဗၟာ ကိုပ်ကၠာအိုတ် မစကာ အက္ခရ်လိက် သွက်ဂွံ ချူစၟတ်သမ္တီ ပ္ဍဲဒေသအာရှဒိုဟ်အဂၞဲ (ကၠာနူ [[ဘာသာတိဗက်]] မစချူလိက် ပ္ဍဲ ၇ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳ ကေုာံ [[ဘာသာဗၟာ]] မစချူလိက် ပ္ဍဲ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳ) ရ။&lt;ref name=&quot;Miyake2021&quot;/&gt; ပွိုင် ၈၀၀ သၞာံ ပြင်င် (နူ ၄ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳ) ဘာသာပျူ ဒှ်ဘာသာ မစကာ သွက်ဂွံ ချူလိက်တၟအ်သၟိင်တၠ၊ လိက်တၟအ်နုင်ဇုတ် (Funerary urns)၊ လိက်ပူဇော်ကျာ် ကေုာံ လိက်တြာဲ [[ပိဋကတ်]] ဗုဒ္ဓဘာသာဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Griffiths2017&quot;/&gt; 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ခေတ်ကာလ ဝင်ဘာသာပျူ (Chronological Phases of Pyu Language)
|-
! ခေတ်ကာလ !! အခိင်သၞာံ !! ဒတန်အဓိက !! တင်တၟေင်လိက်ပတ် ကေုာံ ဘာသာ
|-
| '''ခေတ်ပျူကိုပ်ကၠာ (Early Pyu)''' || ၂၀၀ ဘဳစဳ – ၄၀၀ အေဒဳ || [[ဗိဿနိုး]]၊ [[ဟာန်လေန်]]၊ [[မာန်မဝ်]] || ဘာသာဟီုဂး၊ စဒုင်ကေတ် [[အက္ခရ်ဗြာဟ္မဳ]] နူအိန္ဒိယ၊ တဆိပ်တိစံင်တြေံ။
|-
| '''ခေတ်ပျူလဒေါဝ် / သရေခေတ္တရာ (Classic Pyu)''' || ၄၀၀ အေဒဳ – ၈၅၀ အေဒဳ || [[သရေခေတ္တရာ]]၊ [[ဟာန်လေန်]] || ခၞံဗဒှ် [[အက္ခရ်ပျူ]] ကေုာံ သင်္ကေတရမ္သာင်၊ [[လိက်ထဝ်ခေန်ဗာ]]၊ လိက်တၟအ်တၞောဝ်သၟိင်ဝိကြမ။
|-
| '''ခေတ်ပျူလက်ကြဴ / ပုဂံ (Late / Pagan Pyu)''' || ၈၅၀ အေဒဳ – ၁၃၀၀ အေဒဳ || [[ဍုင်ပုဂံ]]၊ [[ပြန်]]၊ [[မြစ်သား]] || ဘာသာပျူ စကာမွဲစွံကု မန်၊ ဗၟာ၊ ပါဠိ ([[လိက်တၟအ်မြစေတဳ]])၊ တပ်လုပ်အာ အပ္ဍဲ ဘာသာဗၟာ။
|}

== ၂။ ပရေင်ပါ်ကဏ္ဍ ဘာသာဗေဒ (Linguistic Classification) ==
ဘာသာပျူဝွံ လုပ်လၟိဟ် အပ္ဍဲ ဂကောံအရေဝ် '''[[စဳနဝ်-တိဗက်]]''' (Sino-Tibetan)၊ ကၞာင် '''[[တိဗက်-ဗၟာ]]''' (Tibeto-Burman) ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Blagden1911&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Miyake2021&quot;/&gt; ဆဂး ပ္ဍဲအရာ မဖျေအ်ဒၞာဲ ဘာသာပျူ အပ္ဍဲကၞာင်သၟတ် တိဗက်-ဗၟာဂှ် ဟိုတ်နူ သက်သဳ မအရေဝ်ပျူ မသှ်ေၜက်ဒၟံင် အောန်တုဲ တၠပညာဘာသာဗေဒတအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် လညာတ်နာနာသာ်ရ:

# '''လညာတ် ကၞာင်ဗၟာ-လဝ်လဝ် (Lolo-Burmese / Burmish Hypothesis)''': တၠပညာ ချာလ် အောတ်တဝ် ဗလာဂဒေန် (C. O. Blagden, 1911)၊ ရဝ်ဗာတ် ရှေဖာ (Robert Shafer, 1943) ကေုာံ ဂျောတ် လုတ် (G. H. Luce, 1985) တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် မအရေဝ်သ္ဇိုင် (Basic vocabulary) ပ္ဍဲ[[လိက်တၟအ်မြစေတဳ]]တုဲ စှ်ေစိုတ် ဒဒှ်ရ ဘာသာပျူဝွံ ကြပ်ညောန်ကဵု ကၞာင်အရေဝ် [[ဗၟာ-လဝ်လဝ်]] (Lolo-Burmese) မဒှ်တၞောဝ်ဗဳဇ မဆက်စပ်ကဵု [[ဘာသာဗၟာ]] (Burmese) တိုက်ရိုက်ရ။&lt;ref name=&quot;Blagden1911&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt;
# '''လညာတ် ကၞာင်နုန် (Nungish Hypothesis)''': ပဝ် ဗေနဒေတ် (Paul K. Benedict, 1972) ပ္ဍဲလိက်ညး ''Sino-Tibetan: A Conspectus'' ဂှ် ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဘာသာပျူဝွံ ဆက်စပ်ကဵု ဂကောံအရေဝ် '''[[နုန်]]''' (Nungish languages - မပ္တံကဵု ဘာသာ[[ရဝါန်]] / Rawang ကေုာံ [[ဒရုန်]] / Dulong ပ္ဍဲသၟဝ်ကျာဍုင်ဗၟာ) တုဲ ပံင်ကောံဒှ် ကၞာင် ''ဗၟာ-နုန်'' (Burma-Nung) ရ။&lt;ref name=&quot;Krech2012&quot;/&gt;
# '''လညာတ် ကၞာင်လူအဳ / သက် (Luish / Sak Hypothesis)''': တၠပညာလ္ၚဵု မပ္တံကဵု ဂျောတ် ဗြေဒ်လေ (David Bradley, 1997) ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဘာသာပျူဝွံ ဆက်စပ်ကဵု ဂကောံအရေဝ် '''[[သက်]]''' (Sak / Luish - မပ္တံကဵု ဘာသာ[[ကဒူ]] / Kadu၊ [[ကနာန်]] / Kanan ကေုာံ [[သက်]] / Chak) မလုပ်လၟိဟ် အပ္ဍဲ ကၞာင် ''သာလ်'' (Sal languages / Brahmaputran) ရ။&lt;ref name=&quot;Miyake2021&quot;/&gt;
# '''လညာတ် ကၞာင်တၞဟ်ခြာ အပ္ဍဲ တိဗက်-ဗၟာ (Independent Branch / Unclassified Sino-Tibetan)''': တၠပညာ ခေတ်တၟိ မပ္တံကဵု ဂျေမ် မာတိသဝ်ဖ် (James Matisoff)၊ ဂျူလဳယာန် ဝဳတလဳ (Julian K. Wheatley) ကေုာံ '''မာက် မဳယာကေ''' (Marc Miyake, 2021) တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သၞောတ်ရမ္သာင် (Historical phonology) ဘာသာပျူ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ ဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ ဘာသာပျူဝွံ မင်မဲလဝ် ဗျဉ်တမ် (Initial consonant clusters) နူကဵု ဘာသာတမ်မူလ တိဗက်-ဗၟာ (Proto-Tibeto-Burman) ဗွဲမဂၠိုင် မဟွံမဲ ပ္ဍဲဘာသာဗၟာ-လဝ်လဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;Griffiths2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Miyake2021&quot;/&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ တၠပညာခေတ်တၟိတအ် စွံလဝ် ဘာသာပျူ နဒဒှ် '''ကၞာင်တၞဟ်ခြာ မဒတူလိုင်ကေတ်တ်''' (Independent branch) အပ္ဍဲ ဂကောံအရေဝ် စဳနဝ်-တိဗက်ရ။&lt;ref name=&quot;Miyake2021&quot;/&gt;

== ၃။ ဝင်ပရေင်ဗှ်ပတိတ် အဓိပ္ပါယ်လိက်ပျူ (History of Decipherment) ==
ကြဴနူ ဘာသာပျူ ကၠေအ်ဗဒန်အာ ပ္ဍဲ ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳတုဲ၊ ပွိုင် ၆၀၀ သၞာံ ပြင်င် ညးမဗှ်ဒး လိက်ပျူ မွဲတၠကီု ဟွံမဲရ။ ပ္ဍဲခေတ်[[သၟိင်ဘိုးတော်ဘုရား]] (Bodawpaya) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၅ ဂှ် သၟိင်ဗၟာ ကဵုပကောံ လိက်တၟအ်တြေံ အလုံမွဲဍုင်ဗၟာ ပ္ဍဲဍုင်[[အမရပူရ]] (Amarapura) ကီုလေဝ်၊ တၠပညာနန်သၟိင်တအ် ဗှ်လိက်တၟအ်ပျူ ဟွံဒးရ။&lt;ref name=&quot;Griffiths2017&quot;/&gt; စိုပ်သၞာံ ၁၈၈၆-၁၈၈၇ ဂှ် အရာရှိအင်္ဂလိက် အာန်သေလ်မ် ဖဝ်ချ်ဟာမ္မာ (Emil Forchhammer) ကေုာံ တဝ်သိန်ကို (Taw Sein Ko) တအ် ဂွံဆဵုကေတ် '''[[လိက်တၟအ်မြစေတဳ]]''' (Myazedi / Rajakumar Inscription - သၞာံ ၁၁၁၃ အေဒဳ) ပ္ဍဲကွာန်မြင်းကပါ၊ ဍုင်[[ပုဂံ]]ရ။&lt;ref name=&quot;Blagden1911&quot;/&gt; 

[[File:Myazedi_inscription.jpg|thumb|right|220px|တိုင်လိက်တၟအ်မြစေတဳ (ရာဇကုမာရ်) မဒှ်သော့ သွက်ဂွံ ဗှ်ပတိတ် အဓိပ္ပါယ် [[ဘာသာပျူ]] ကေုာံ [[ဘာသာမန်တြေံ]]]]

လိက်တၟအ်မြစေတဳဝွံ ဒှ်တိုင်လိက်တၟအ် ၄ မုက် မချူလဝ် ပရူတုပ်ပ် နကဵု ၄ ဘာသာ မတွံဂး '''[[ဘာသာပါဠိ]]၊ [[ဘာသာမန်]]၊ [[ဘာသာဗၟာ]] ကေုာံ ဘာသာမွဲသာ်ပၠန်''' (မဟွံတီယၟု ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်) ရ။&lt;ref name=&quot;Blagden1911&quot;/&gt; မုက်လိက် မရနုက်ကဵု ၄ ဂှ် ဗွဲကိုပ်ကၠာ တၠပညာတအ် ထေင်ကေတ် ဘာသာသေံ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာယခေင်ရ။ စိုပ်သၞာံ '''၁၉၀၉ ကေုာံ ၁၉၁၁''' ဂှ် တၠပညာ ဘာသာဗေဒ အင်္ဂလိက် '''[[ချာလ် အောတ်တဝ် ဗလာဂဒေန်]]''' (Charles Otto Blagden) ပတောအ်ၜတ် မုက်လိက် မရနုက်ကဵု ၄ ဂှ် ကု မုက်လိက်ပါဠိ၊ မန် ကေုာံ ဗၟာတုဲ ဗှ်ပတိတ် အဓိပ္ပါယ် လိက်ဂှ် ဂွံအံင်ဇၞးအာရ။&lt;ref name=&quot;Blagden1911&quot;/&gt; ဗလာဂဒေန် ဒုင်သ္ဇိုင်ကဵု ယၟုသၟိင် (''Śrī Tribhuvanādityadhammarāja'')၊ ယၟုဂၞကျာ် (''Trilokavatamsakādevī'')၊ ယၟုကောန်သၟိင် (''Rājakumār'') ကေုာံ ဂၞန်သင်္ချာ သက္ကရာဇ်သာသနာ ၁၆၂၈ သၞာံ (အေဒဳ ၁၀၈၄) ကေုာံ ပွိုင် ၂၈ သၞာံတအ်တုဲ ပံက်ထ္ၜးကဵု အက္ခရ်၊ မအရေဝ် (၉၀ မ ပြင်င်) ကေုာံ သဒ္ဒါ ဘာသာပျူ ပ္ဍဲလိက်ပရေင်ညး ''A Preliminary Study of the Fourth Text of the Myazedi Inscriptions'' (1911) ရ။&lt;ref name=&quot;Blagden1911&quot;/&gt;

ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၇ ဂှ် ဗလာဂဒေန် ဆက်ဗှ်ပတိတ် '''လိက်တၟအ်နုင်ဇုတ် တၞောဝ်သၟိင်ဝိကြမ''' (Vikrama funerary urns) နူကဵု ဍုင်[[သရေခေတ္တရာ]] တုဲ ဂွံတီကေတ် ယၟုသၟိင်ပျူ မပ္တံကဵု သူရိယဝိကြမ၊ ဟရိဝိကြမ ကေုာံ သဳဟဝိကြမ တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt; ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ် တၠပညာ '''ရဝ်ဗာတ် ရှေဖာ''' (Robert Shafer, 1943) ကေုာံ '''ဂျောတ် လုတ်''' (G. H. Luce, 1985) တအ် ဆက်လ္ၚတ် ပကောံမအရေဝ်ပျူရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt; စိုပ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ (နူသၞာံ ၂၀၁၂ စဵုကဵု ၂၀၂၆) ဂှ် နကဵု ပရေင်သုတေသန ERC (Project Beyond Boundaries ကေုာံ DHARMA Project)၊ တၠပညာ '''အာလဝ် ဂြေဖေတ်''' (Arlo Griffiths)၊ '''မာက် မဳယာကေ''' (Marc Miyake)၊ '''ဂျူလဳယာန် ဝဳတလဳ''' (Julian K. Wheatley)၊ '''အူဝေ ခရေချ်''' (Uwe Krech) ကေုာံ '''ဗဝ် ဟာတ်သန်''' (Bob Hudson) တအ် ပကောံစရင် လိက်တၟအ်ပျူ သီုဖအိုတ် နကဵု နဲကဲ Digital Epigraphy တုဲ ပတိတ်လဝ် လိက်သဒ္ဒါ ကေုာံ အဘိဓာန် ဘာသာပျူ ခေတ်တၟိရ။&lt;ref name=&quot;Griffiths2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Miyake2021&quot;/&gt;

== ၄။ လိက်တၟအ် ကေုာံ တင်နိဿဲ လိက်ပတ်ဂမၠိုင် (Corpus and Epigraphy) ==
အတိုင်စရင် သုတေသန ဂြေဖေတ် ကေုာံ သကအ်ရဲ (Griffiths et al., 2017) မ္ဂး သက်သဳ လိက်တၟအ် ကေုာံ လိက်စၟတ်သမ္တီ ဘာသာပျူ (Pyu corpus) မဂွံဆဵုကေတ် သီုဖအိုတ် နွံ '''၁၆၀ တိုင်/မ ပြင်င်''' ရ။&lt;ref name=&quot;Griffiths2017&quot;/&gt; လိက်တအ်ဂှ် ချူလဝ် လတူ တၟအ် (Stone steles and urns)၊ တၞးထဝ် (Gold leaves)၊ တၞးသြန် (Silver plates)၊ ဗရိုတ် (Bronze bells/statues)၊ ဍိုတ် (Bricks) ကေုာံ ကျာ်တိစံင် (Terracotta votive tablets) ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Griffiths2017&quot;/&gt; လိက်တၟအ်ပျူ အဓိကဂမၠိုင်ဂှ် ဒှ်:

# '''[[လိက်ထဝ်ခေန်ဗာ]] (Khin Ba Gold Pali Manuscript - သရေခေတ္တရာ)''': ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၆ နူကုန်ကျာ်ခေန်ဗာ။ ဒှ်တၞးထဝ် ၂၀ တၞး မၞုံကဵု ဂြောပ်ထဝ် ၂ တၞး၊ ချူလဝ် လိက်ပိဋကတ်ပါဠိ နကဵု [[အက္ခရ်ပျူ]] ပ္ဍဲၜိုတ် ၅ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳရ။&lt;ref name=&quot;Griffiths2017&quot;/&gt;
# '''[[လိက်တၟအ်ကန်ဝက်ခေါင်]] (Kan Wet Khaung Mound Inscription - သရေခေတ္တရာ)''': ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၇၊ ဒှ်လိက်တၟအ် မပုတ်လဝ် ပ္ဍဲပလ္လင်ရုပ်ကျာ် မၞုံကဵု လိက် ၂ ဘာသာ (သံသကြိုတ် ကေုာံ ပျူ - Interlinear bilingual text) မချူလဝ် ပရူ သၟိင်ဟရိဝိကြမ (Harivikrama) ပ္ဍဲ ၆ ဟွံသေင်မ္ဂး ၇ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳရ။&lt;ref name=&quot;Griffiths2017&quot;/&gt;
# '''[[လိက်တၟအ်နုင်ဇုတ် သရေခေတ္တရာ]] (Sri Ksetra Funerary Urn Inscriptions)''': နုင်တၟအ်ဇၞော် ၅ မ (ကေုာံ နုင်တၟအ်သၟတ်ဂမၠိုင်) မချူလဝ် စၟတ်တ္ၚဲ ကေုာံ အာယုက် သၟိင်တၞောဝ်ဝိကြမ (Suryavikrama - ၆၈၈ အေဒဳ၊ Harivikrama - ၆၉၅ အေဒဳ၊ Sihavikrama - ၇၁၈ အေဒဳ) တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Griffiths2017&quot;/&gt;
# '''[[လိက်တၟအ်ဖျောဝ်ဗွေ]] (Pyawbwe / Halin Inscriptions)''': လိက်တၟအ်ပျူ မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဍုင်[[ဟာန်လေန်]] ကေုာံ ပွိုင်ဍုင်ပျော်ဘွယ်၊ မချူလဝ် နကဵု အက္ခရ်ပျူ တြေံ ကေုာံ လဒေါဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;Griffiths2017&quot;/&gt;
# '''[[လိက်တၟအ်မြစေတဳ]] / ရာဇကုမာရ် (Myazedi / Rajakumar Inscription - ပုဂံ၊ ၁၁၁၃ အေဒဳ)''': တိုင်လိက်တၟအ် ၂ တိုင် (မနွံပ္ဍဲ ကျာ်မြစေတဳ မွဲတိုင်၊ ကေုာံ တိုက်ထ္ၜးပျးပုဂံ မွဲတိုင်) မချူလဝ် နကဵု ၄ ဘာသာ (ပါဠိ၊ မန်၊ ဗၟာ၊ ပျူ) မၞုံကဵု ပိုဒ်လိက်ပျူ ၂၆ ပၞောန်ရ။&lt;ref name=&quot;Blagden1911&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Krech2012&quot;/&gt;
# '''[[လိက်တၟအ်မြစ်သား]] (Myittha Inscription - မြစ်သား၊ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳ)''': ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၃ ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်မြစ်သား (ဗဒါဲဍုင်တြေံ[[မာန်မဝ်]])၊ မချူလဝ် နကဵု ဘာသာပါဠိ၊ မန် ကေုာံ ပျူ ပ္ဍဲခေတ်[[သၟိင်စောလူး]] (Saw Lu - ကောန်သၟိင်အနော်ရထာ) ရ။&lt;ref name=&quot;Griffiths2017&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ စရင် လိက်တၟအ်ပျူ အဓိကဂမၠိုင် (Selected Major Pyu Inscriptions)
|-
! ယၟုလိက်တၟအ် !! ဒတန်မဂွံဆဵု !! အခိင်ကာလ !! ဘာသာမပါလုပ် !! အရာမချူလဝ် (Material)
|-
| [[လိက်ထဝ်ခေန်ဗာ]] || သရေခေတ္တရာ || ၅ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳ || ပါဠိ (အက္ခရ်ပျူ) || တၞးထဝ် ၂၀ တၞး (Gold leaves)
|-
| [[လိက်တၟအ်ကန်ဝက်ခေါင်]] || သရေခေတ္တရာ || ၆–၇ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳ || သံသကြိုတ် + ပျူ || ပလ္လင်တၟအ် ရုပ်ကျာ်တြဲ
|-
| [[လိက်တၟအ်နုင်ဇုတ် ဝိကြမ]] || သရေခေတ္တရာ || ၆၈၈–၇၁၈ အေဒဳ || ပျူ || နုင်တၟအ် ၅ မ (Stone funerary urns)
|-
| [[လိက်တၟအ်ဟာန်လေန်]] (HL 1-9) || ဟာန်လေန် || ၄–၈ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳ || ပျူ || တိုင်တၟအ်လး (Stone slabs)
|-
| [[လိက်တၟအ်မြစ်သား]] || မြစ်သား (မာန်မဝ်) || ~၁၀၇၇–၁၀၈၄ အေဒဳ || ပါဠိ + မန် + ပျူ || တိုင်တၟအ် (Stone stele)
|-
| [[လိက်တၟအ်မြစေတဳ]] (ရာဇကုမာရ်) || ပုဂံ || ၁၁၁၃ အေဒဳ || ပါဠိ + မန် + ဗၟာ + ပျူ || တိုင်တၟအ် ၄ မုက် (၂ တိုင်)
|}

== ၅။ သၞောတ်ရမ္သာင် (Phonology) ==
အတိုင်ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် တၠပညာဘာသာဗေဒ မာက် မဳယာကေ (Marc Miyake, 2021) မ္ဂး ဘာသာပျူဝွံ နွံကဵု သၞောတ်ဗျဉ်၊ သွိုရ် ကေုာံ တန်ရမ္သာင် (Tones) မတၟေင်နူကဵု ဘာသာဗၟာတြေံရ။&lt;ref name=&quot;Miyake2021&quot;/&gt; မအရေဝ်ပျူ (Native Pyu morphemes) တအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ်မအရေဝ် မွဲဗျဉ် (Monosyllabic) မၞုံကဵု ဗီုပြင် '''(C₁)(C₂)V(ː)T''' (ဗျဉ်ကိုပ် + ဗျဉ်ကွက် + သွိုရ် + တန်ရမ္သာင်) ရ။&lt;ref name=&quot;Miyake2021&quot;/&gt;

=== ဗျဉ်ဂမၠိုင် (Consonants) ===
ဘာသာပျူဝွံ မင်မဲလဝ် ဗျဉ်ကွက် (Consonant clusters - C₁C₂) ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကိုပ်မအရေဝ်ရ။ ဗျဉ်တမ် (Initials) ပ္ဍဲဘာသာပျူဂှ် နွံကဵု ဗျဉ်ကၟာတ် (Stops) မပ္တံကဵု ရမ္သာင်သာ (Voiceless unaspirated)၊ ရမ္သာင်ယီုတိတ် (Voiceless aspirated)၊ ရမ္သာင်ဇြိုင် (Voiced) ကေုာံ '''ဗျဉ်ယီုလုပ်''' (Implosives / Preglottalized stops: ''ɓ, ɗ'') တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Miyake2021&quot;/&gt; ပ္ဍဲအက္ခရ်ပျူဂှ် သွက်ဂွံ ချူဗျဉ်ယီုလုပ် (''ɓ, ɗ'') မဟွံမဲ ပ္ဍဲဘာသာအိန္ဒိယဂှ် ဂကူပျူတအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် အက္ခရ်တၟိ (Modified Brahmic letters) ရ။&lt;ref name=&quot;Griffiths2017&quot;/&gt; 

တင်တၟေင် ဘာသာပျူမွဲပၠန်ဂှ် ပ္ဍဲကၞောတ်မအရေဝ် (Syllable codas) ဂှ် '''ဗျဉ်ဂစိုတ် ဟွံမဲ''' (Open syllables only) ရ။&lt;ref name=&quot;Blagden1911&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Miyake2021&quot;/&gt; ဗျဉ်ဂစိုတ် နူကဵု ဘာသာတမ်မူလ တိဗက်-ဗၟာ (Proto-Tibeto-Burman final stops ''*-p, *-t, *-k'' ကေုာံ nasals ''*-m, *-n, *-ŋ'') တအ်ဂှ် ပ္ဍဲဘာသာပျူ ပြံင်လှာဲဒှ်အာ သွိုရ်ခိုဟ်ဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး သွိုရ်မတိတ်နူမုဟ် (Nasalized vowels - မချူနကဵု သင်္ကေတ အနုသွာရ ''-ṃ'' / နိဂ္ဂဟိတ်) ဖအိုတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Miyake2021&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+ သၞောတ်ဗျဉ်တမ် ဘာသာပျူ (Pyu Consonant Inventory - Miyake 2021)&lt;ref name=&quot;Miyake2021&quot;/&gt;
|-
! ဂကူဗျဉ် !! သၟန်ပါင် (Labial) !! ၚေက်/ကၞောတ်လတာ် (Alveolar) !! လတာ်လဒေါဝ် (Palatal) !! ကအ် (Velar) !! ပ္ဍဲကအ် (Glottal)
|-
! ဗျဉ်ကၟာတ် ရမ္သာင်သာ (Voiceless stops)
| p (ပ) || t (တ) || c (စ) || k (က) || ʔ (အ)
|-
! ဗျဉ်ကၟာတ် ယီုတိတ် (Aspirated stops)
| pʰ (ဖ) || tʰ (ထ) || cʰ (ဆ) || kʰ (ခ) || 
|-
! ဗျဉ်ကၟာတ် ရမ္သာင်ဇြိုင် (Voiced stops)
| b (ဗ) || d (ဒ) || ɟ (ဇ) || g (ဂ) || 
|-
! ဗျဉ်ယီုလုပ် (Implosives / Preglottalized)
| ɓ (ဗ़) || ɗ (ဒ़) || || || 
|-
! ဗျဉ်မုဟ် (Nasals)
| m (မ) || n (န) || ɲ (ည) || ŋ (င) || 
|-
! ဗျဉ်ပွတ် (Fricatives)
| || s (သ) || || || h (ဟ)
|-
! ဗျဉ်လျောဝ် (Approximants / Liquids)
| w (ဝ) || r (ရ), l (လ) || j (ယ) || || 
|}

=== သွိုရ် الكေုာံ တန်ရမ္သာင် (Vowels and Tones) ===
ဘာသာပျူ နွံကဵု သွိုရ်အဓိက မပ္တံကဵု ''a, i, u, e, o'' (ကေုာံ သွိုရ်နှဴ ''ai, au'') တုဲ၊ သွိုရ်တအ်ဂှ် ပါ်ခြာလဝ် သွိုရ်ဂၠေအ်၊ သွိုရ်ဂၠိင် ကေုာံ သွိုရ်မုဟ် (Nasalized vowels - မချူနကဵု သင်္ကေတ ''ံ'') ရ။&lt;ref name=&quot;Miyake2021&quot;/&gt; 

ဘာသာပျူဝွံ ဒှ်ဘာသာ မၞုံကဵု '''တန်ရမ္သာင်''' (Tonal language) ရ။&lt;ref name=&quot;Blagden1911&quot;/&gt; သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ တန်ရမ္သာင် (Tones / Register) ပ္ဍဲလိက်ဂှ် ဂကူပျူတအ် စကာ သင်္ကေတ '''ဝိသရ်ဂ''' (Visarga - ''း'') ကေုာံ သင်္ကေတ '''ခဍမ်မ် သၟဝ်အက္ခရ်''' (Subscript circle) ရ။&lt;ref name=&quot;Krech2012&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Miyake2021&quot;/&gt; ဟိုတ်နူ သင်္ကေတတအ်ဝွံတုဲ မအရေဝ်မွဲ ချူတုပ်ကီုလေဝ် တန်ရမ္သာင် တၞဟ်ခြာမ္ဂး အဓိပ္ပါယ် တၞဟ်ခြာအာရ (ဥပမာ: ''သား'' = ကောန်၊ ''သံ'' = ပသဲ)။&lt;ref name=&quot;Blagden1911&quot;/&gt;

== ၆။ အက္ခရ်လိက် ကေုာံ သၞောတ်ချူလိက် (Script and Orthography) ==
'''[[အက္ခရ်ပျူ]]''' (Pyu script) ဝွံ ဒှ်အက္ခရ် မတိတ်ကၠုင် နူကဵု '''[[အက္ခရ်ဗြာဟ္မဳ]]''' (Brahmi script) သၠုင်ကျာအိန္ဒိယ (ဗွဲတၟေင် အက္ခရ်[[ကဒမ္ဗ]] - Kadamba ကေုာံ အက္ခရ်[[ပလ္လဝ]] - Pallava နူကဵု ၄ စဵုကဵု ၆ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳ) မွဲဟာန်ကေုာံ အက္ခရ်[[ဂုပ္တ]] (Gupta script) သၟဝ်ကျာအိန္ဒိယရ။&lt;ref name=&quot;Griffiths2017&quot;/&gt; အက္ခရ်ပျူဝွံ ဒှ်သၞောတ်အက္ခရ် အဗူဂဳဒါ (Abugida) မချူ နူကဵု တဲပါဲ အာ တဲသတုံရ။

ပ္ဍဲလိက်တၟအ်ပျူ (ဗွဲတၟေင် လိက်တၟအ် ၂ ဘာသာ မချူလဝ် သံသကြိုတ်/ပါဠိ ကေုာံ ပျူ မွဲစွံ) ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် အက္ခရ် ၂ ဗီုပြင် မချူလဝ် မွဲစွံရ:&lt;ref name=&quot;Griffiths2017&quot;/&gt;
# '''အက္ခရ်သာသနာ (Sacred / Indic Script)''': စကာသွက်ဂွံ ချူ မအရေဝ် [[ဘာသာပါဠိ]] ကေုာံ [[ဘာသာသံသကြိုတ်]]၊ မၞုံဗီုပြင် အက္ခရ်ဗြာဟ္မဳ အိန္ဒိယ ဇေတ်တ်။
# '''အက္ခရ်ပျူဇေတ်တ် (Vernacular Pyu Script)''': စကာသွက်ဂွံ ချူ ဘာသာပျူတမ်မူလ၊ မၞုံဗီုပြင် အက္ခရ်ဂၠိင်င်၊ တၞုင်အက္ခရ် ကဝိုင်၊ တုဲပၠန် နွံကဵု သင်္ကေတ ကွက်ဗျဉ် (Subscript consonants) ကေုာံ သင်္ကေတ တန်ရမ္သာင် (Tone marks) သၟဝ်အက္ခရ် ကေုာံ လက်ကြဴအက္ခရ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Griffiths2017&quot;/&gt;

တင်တၟေင် သၞောတ်ချူလိက်ပျူ မွဲသာ်ဂှ် ဟိုတ်နူ မအရေဝ်ပျူ ဒှ်မအရေဝ် မွဲဗျဉ် မဟွံမဲကဵု ဗျဉ်ဂစိုတ်တုဲ၊ ကာလဂကူပျူတအ် ချူမအရေဝ်မွဲမွဲမ္ဂး ဗျဉ်ကိုပ်၊ ဗျဉ်ကွက်၊ သွိုရ် ကေုာံ သင်္ကေတရမ္သာင် ဖအိုတ်ဂှ် ပကောံစုတ် ပ္ဍဲမွဲဒိုင် (Vertical orthographic column / akṣara stack) ရ။&lt;ref name=&quot;Miyake2021&quot;/&gt; သၞောတ်စကာ '''ဝိသရ်ဂ (း)''' သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ တန်ရမ္သာင်သၠုင် (High/heavy tone) ပ္ဍဲလိက်ပျူဝွံ ဒှ်တမ်မူလ သင်္ကေတ &quot;ဝစ္စပေါက်&quot; (း) ပ္ဍဲ[[လိက်ဗၟာ]] ကေုာံ [[လိက်မန်]] ခေတ်တၟိရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Miyake2021&quot;/&gt;

== ၇။ သဒ္ဒါ ကေုာံ လဒက်ပ္တန်ဝါကျ (Grammar and Syntax) ==
သဒ္ဒါ ကေုာံ လဒက်ပ္တန်ဝါကျ (Syntax) ဘာသာပျူဝွံ ဒုင်သ္ဇိုင်ကဵု [[လိက်တၟအ်မြစေတဳ]] ကေုာံ လိက်တၟအ်သရေခေတ္တရာတအ်တုဲ တၠပညာတအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ:&lt;ref name=&quot;Blagden1911&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Krech2012&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Miyake2021&quot;/&gt;

=== လဒက်ပ္တန်ဝါကျ (Word Order) ===
ဘာသာပျူဝွံ ဒှ်ဘာသာ မၞုံကဵု သၞောတ်ဝါကျ '''ကတ္တာ – ကမ် – ကြိယာ''' (Subject–Object–Verb / SOV) မတုပ်ကဵု ဘာသာဗၟာ ကေုာံ ဘာသာတိဗက်-ဗၟာ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Blagden1911&quot;/&gt; ကြိယာ (Verb) ဂှ် နွံပ္ဍဲကၞောတ်ဝါကျ လၟိုန်ရ။
* '''နာမ် ကေုာံ ဝိသေသန (Nouns and Modifiers)''': နာမ်မပိုင်ပြဳ (Possessor / Genitive noun) ဂှ် စွံဂတ နာမ်မဒးဒုင်ပိုင်ပြဳ (Possessed noun) ရ (ဥပမာ: ''တ္ဒး သား'' = ကောန်သၟိင် [သၟိင် + ကောန်])။&lt;ref name=&quot;Blagden1911&quot;/&gt; ဆဂး ဝိသေသန (Adjectives)၊ သဗ္ဗနာမ်စၞောန်ထ္ၜး (Demonstratives) ကေုာံ ဂၞန်သင်္ချာ (Numerals) တအ်ဂှ် စွံလက်ကြဴ နာမ်ရ။&lt;ref name=&quot;Krech2012&quot;/&gt; တင်တၟေင်မွဲဂှ် ပ္ဍဲဘာသာပျူ (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲလိက်တၟအ်မြစေတဳ) ဂှ် కာလရိုဟ်လၟိဟ် နာမ်မွဲမွဲမ္ဂး '''မအရေဝ်ဗက်လက်ကြဴဂၞန် (Numeral classifiers)''' ဗီုကဵု ဘာသာဗၟာ ကေုာံ ဘာသာမန်တအ် စကာအောန်ဗွဲမလောန်တုဲ ဂၞန်သင်္ချာဂှ် စွံလက်ကြဴ နာမ် တိုက်ရိုက်ရ (ဥပမာ: ''အော ဟံး'' = ကွာန် ပိ [ကွာန် + ၃])။&lt;ref name=&quot;Blagden1911&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Miyake2021&quot;/&gt;

=== အဆက်မအရေဝ် ကေုာံ ဝိဘတ် (Morphology and Particles) ===
ဘာသာပျူဝွံ ဒှ်ဘာသာ မစကာ မအရေဝ်အဆက် (Analytical / Isolating language with prefixes and particles) တုဲ စကာ ဝိဘတ် (Postpositions) ကေုာံ উপသာဂ (Prefixes) သွက်ဂွံ ထ္ၜးအဓိပ္ပါယ် သဒ္ဒါရ:&lt;ref name=&quot;Krech2012&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Miyake2021&quot;/&gt;
* '''ဥပသာဂ (Prefixes)''': စကာ ''မ-'' (ma-)၊ ''တ-'' (ta-)၊ ''သ-'' (sa-) Кေုာံ ''ဗ-'' (ba-) ပ္ဍဲကိုပ်ကြိယာ ကေုာံ နာမ်ဂမၠိုင် (ဥပမာ: ''မေ'' = ဟွံ [Negation prefix ''mæ-''])။&lt;ref name=&quot;Miyake2021&quot;/&gt;
* '''ဝိဘတ် ကေုာံ မအရေဝ်အဆက် (Particles)''': စကာ မအရေဝ်အဆက် လက်ကြဴနာမ် ကေုာံ ကြိယာ သွက်ဂွံ ထ္ၜး အခိင်ကာလ (Tense/Aspect)၊ ဒၞာဲဒတန် (Locative ''ပံ'' / ''pāṃ'' = ပ္ဍဲ)၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ဝါကျဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Blagden1911&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Miyake2021&quot;/&gt;

=== ဥပမာ ပိုဒ်လိက်ပျူ နူလိက်တၟအ်မြစေတဳ ===
ပိုဒ်လိက် မရနုက်ကဵု ၁–၃ နူကဵု [[လိက်တၟအ်မြစေတဳ]] (သၞာံ ၁၁၁၃ အေဒဳ):&lt;ref name=&quot;Blagden1911&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Krech2012&quot;/&gt;
* '''Transliteration (ပျူ)''': ''ဂေါတမ ဗုဒ္ဓါး ပ္လိး ဇေ ံ သၞိး တံ သြီ တ်ြိဘုဝနာဒိတျဓမ္မရာဇ လော ံ ...''
* '''အဓိပ္ပါယ် မအရေဝ်မွဲမွဲ''': ''ဂေါတမ'' (ဂေါတမ) ''ဗုဒ္ဓါး'' (ကျာ်တြဲ) ''ပ္လိး ဇေ ံ'' (သ္ပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ လောန်အာ) ''သၞိး တံ ...'' (သၞာံ ၁၆၂၈) ''သြီ တ်ြိဘုဝနာဒိတျဓမ္မရာဇ'' (သၟိင်သြဳတြိဘုဝနာဒိတျဓမ္မရာဇ) ''လော ံ'' (ဒှ်သၟိင် ပ္ဍဲဍုင်ပုဂံ)။
* '''ကၠာဲဘာသာမန်''': &quot;ကြဴနူ ကျာ်တြဲဂေါတမ သ္ပပရိနိဗ္ဗာန် လောန်အာ ၁၆၂၈ သၞာံတုဲ၊ သၟိင်သြဳတြိဘုဝနာဒိတျဓမ္မရာဇ ဒှ်သၟိင် (ပ္ဍဲဍုင်ပုဂံ) ရ။&quot;&lt;ref name=&quot;Blagden1911&quot;/&gt;

== ၈။ မအရေဝ် ကေုာံ လွဳစမအရေဝ် (Lexicon and Loanwords) ==
မအရေဝ် (Lexicon) ပ္ဍဲဘာသာပျူဂှ် ပါ်ဂွံ ၂ ကဏ္ဍ အဓိက မတွံဂး '''မအရေဝ်ပျူ တမ်မူလ''' (Native Tibeto-Burman vocabulary) ကေုာံ '''မအရေဝ်လွဳစ''' (Loanwords) နူကဵု ဘာသာတၞဟ်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Miyake2021&quot;/&gt;

=== မအရေဝ်ပျူ တမ်မူလ Կေုာံ ဂၞန်သင်္ချာ ===
မအရေဝ်ပျူ တမ်မူလတအ်ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု မအရေဝ် တမ်မူလ တိဗက်-ဗၟာ (Proto-Tibeto-Burman - PTB) ရ။ ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ဒှ်စရင် မအရေဝ်ပျူ ကေုာံ ဂၞန်သင်္ချာ မပတောအ်ၜတ်လဝ် ကု ဘာသာဗၟာတြေံ، ဘာသာတိဗက်တြေံ ကေုာံ ဘာသာမန်တြေံရ:&lt;ref name=&quot;Blagden1911&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Miyake2021&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် မအရေဝ် الكေုာံ ဂၞန်သင်္ချာ ဘာသာပျူ (Comparative Vocabulary of Pyu)
|-
! အဓိပ္ပါယ် (မန်) !! ဘာသာပျူ (Transliteration) !! Proto-Tibeto-Burman (PTB) !! ဘာသာဗၟာတြေံ (Old Burmese) !! ဘာသာတိဗက်တြေံ (Old Tibetan) !! ဘာသာမန်တြေံ (Old Mon)
|-
| ၁ (မွဲ) || ''tå'' (တံ) || *tyak ~ *t(y)ik || ''ac'' (အစ်) || ''gcig'' || ''moy'' (မောယ်)
|-
| ၂ (ၜါ) || ''hni'' (နှိ) || *g-ni-s || ''nhac'' (နှစ်) || ''gnyis'' || ''bār'' (ဗာရ်)
|-
| ၃ (ပိ) || ''hå:'' (ဟံး) || *g-sum || ''sumḥ'' (သုမ်) || ''gsum'' || ''pi'' (ပိ)
|-
| ၄ (ပန်) || ''pḷi'' (ပ္လိ) || *b-liy || ''liy'' (လိယ်) || ''bzhi'' || ''pan'' (ပန်)
|-
| ၅ (မသုန်) || ''pṅa'' (ပ္င) || *l/b-ŋa || ''ṅāḥ'' (ငါး) || ''lnga'' || ''msun'' (မ္သုန်)
|-
| ၆ (တရဴ) || ''tru'' (တြု) || *d-k-ruk || ''khrok'' (ခြောက်) || ''drug'' || ''trow'' (တြောဝ်)
|-
| ၇ (ထပှ်) || ''kni'' (ကၞိ) || *s-nis || ''khu-nhac'' (ခုနှစ်) || ''bdun'' || ''thpoh'' (ထ္ပောဟ်)
|-
| ၈ (ဒစာံ) || ''hra'' (ဟြ) || *b-r-gyat || ''rhac'' (ရှစ်) || ''brgyad'' || ''dcāṃ'' (ဒ္စာံ)
|-
| ၉ (ဒစိတ်) || ''tko'' (တ္ကော) || *d-kəw || ''kuiwḥ'' (ကိုဝ်း) || ''dgu'' || ''dcit'' (ဒ္စိတ်)
|-
| ၁၀ (စှ်) || ''sū'' (သူ) || *tsy(i)ay || ''chay'' (ဆယ်) || ''bcu'' || ''cah'' (စဟ်)
|-
| မၞိဟ် / ညး || ''pū'' (ပူ) || *b-u || ''pū'' / ''lū'' (လူ) || ''bu'' (ကောန်) || ''mnih'' (မၞိဟ်)
|-
| ယၟု || ''hmiṃ'' (မှိံ) || *r-miŋ || ''amañ'' (အမည်) || ''ming'' || ''ymo''' (ယၟောအ်)
|-
| သမ္ဘာ / ဗြဴ || ''maya:'' (မယး) || *m-ya || ''mayāḥ'' (မယား) || — || ''sambhā'' (သမ္ဘာ)
|-
| ထဝ် || ''tha'' (ထ) || — || ''rhwiy'' (ရွှေ) || ''gser'' || ''thav'' (ထဝ်)
|-
| သြန် || ''rṇi'' (ရ္ဏိ) || *d-ŋul || ''ṅwiy'' (ငွေ) || ''dngul'' || ''sran'' (သြန်)
|-
| ကဵု (ကြိယာ) || ''pæ:'' (ပဲး) || *b-y-ay || ''piyḥ'' (ပိယ်း) || ''sbyin'' || ''kil'' (ကိလ်)
|}

=== မအရေဝ်လွဳစ (Loanwords) ===
ဘာသာပျူ လွဳစလဝ် မအရေဝ် နူကဵု '''[[ဘာသာပါဠိ]]''' ကေုာံ '''[[ဘာသာသံသကြိုတ်]]''' ဗွဲမဂၠိုင် သွက်ကဏ္ဍ သာသနာ၊ သၟိင်တၠ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် မပ္တံကဵု ''ဗုဒ္ဓ'' (Buddha)၊ ''သံဃ'' (Sangha)၊ ''ဓမ္မ'' (Dhamma)၊ ''ရာဇ'' (Raja)၊ ''ဒေဝဳ'' (Devi) ကေုာံ ''ဝိဟာရ'' (Vihara) တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Griffiths2017&quot;/&gt; တင်သမ္တီမွဲဂှ် မအရေဝ်ပျူ မ္ဂး '''&quot;ထ&quot;''' (''tha'' = ထဝ် / Gold) ဝွံ ကြပ်ညောန်ဒၟံင် ကု မအရေဝ်[[ဘာသာမန်]] မ္ဂး '''&quot;ထဝ်&quot;''' (Old Mon: ''thav'') တုဲ ထ္ၜးဒၟံင် သက်သဳ ပရေင်သၠာဲဂတး မအရေဝ် အကြာ ဂကူပျူ ကု ဂကူမန် နူခေတ်တြေံရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Miyake2021&quot;/&gt;

== ၉။ ပရေင်ဆက်စပ် ကု ဘာသာမန် ကေုာံ ဘာသာဗၟာ (Language Contact with Mon and Burmese) ==
ပ္ဍဲဒေသခလံက်ၜဳဧရာဝတဳ ပ္ဍဲ ၁ လ္ၚီသၞာံ အေဒဳ ကေုာံ ခေတ်ပုဂံဂှ် '''[[ဘာသာပျူ]]'''၊ '''[[ဘာသာမန်]]''' ကေုာံ '''[[ဘာသာဗၟာ]]''' တအ် ဆက်စပ် နှဴရဴဒၟံင် ရေင်သကအ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt;
* '''ပရေင်ဆက်စပ် ကု ဘာသာမန်''': ဂကူပျူ ပ္ဍဲသရေခေတ္တရာ ကု ဂကူမန် ပ္ဍဲ[[သုဝဏ္ဏဘူမိ]] (သထီု၊ ပဂေါ) ကေုာံ [[ဒွါရဝတဳ]] တအ်ဂှ် ကလိဂွံ အက္ခရ်ဗြာဟ္မဳ နူကဵု သၠုင်ကျာအိန္ဒိယ ပ္ဍဲအခိင်တုပ်ပ် (ၜိုတ် ၄–၆ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳ) ရ။&lt;ref name=&quot;Griffiths2017&quot;/&gt; ပ္ဍဲခေတ်ပုဂံ (၁၁–၁၂ ဗွဝ်ကၠံ) ဂှ် လိက်တၟအ် မပ္တံကဵု [[လိက်တၟအ်မြစ်သား]] ကေုာံ [[လိက်တၟအ်မြစေတဳ]] တအ်ဂှ် ချူလဝ် ဘာသာမန် ကု ဘာသာပျူ မွဲစွံရ။&lt;ref name=&quot;Krech2012&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Griffiths2017&quot;/&gt;
* '''သ္ဇိုင်တမ်မူလ (Substratum) ပ္ဍဲဘာသာဗၟာ''': ကာလ[[ဂကူဗၟာ]]တအ် စှ်ေကၠုင် ပဒတဴ ပ္ဍဲခလံက်ဧရာဝတဳတုဲ နှဴရဴအာ ကု ဂကူပျူတအ်ဂှ် ဘာသာပျူ ဒှ်ကၠုင် သ္ဇိုင်တမ်မူလ (Linguistic substratum) ပ္ဍဲ[[ဘာသာဗၟာ]]ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Krech2012&quot;/&gt; သၞောတ်စၟတ်သမ္တီ ရမ္သာင် နကဵု ဝိသရ်ဂ (ဝစ္စပေါက် - ''း'') ပ္ဍဲလိက်ဗၟာ ကေုာံ လိက်မန်၊ မအရေဝ် မဆေင်ကဵု ပရေင်တဵုလွဳ၊ ကပေါတ်တိစံင်، ကေုာံ ယၟုဒေသ ဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲလဒေါဝ်ဍုင်ဗၟာတအ်ဂှ် ကၠုင်နူ ဘာသာပျူရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Miyake2021&quot;/&gt;

== ၁၀။ ပရေင်ကၠေအ်ဗဒန် ကေုာံ သုတေသန ခေတ်တၟိ (Extinction and Modern Scholarship) ==
ဘာသာပျူဝွံ စဍိုန်လျစှ်ေအာ ကြဴနူ ပၞာန်[[နာန်ချောဝ်]] (Nanzhao) ဗတိုက်ပလီုထောအ် ဍုင်ပျူဂမၠိုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၈၃၂ အေဒဳ ကေုာံ ကြဴနူ [[ဍုင်ပုဂံ]] ဒှ်ကၠုင် ဗဟဵုအုပ်ဓုပ် အလုံမွဲခလံက်ဧရာဝတဳ ပ္ဍဲ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt; ပ္ဍဲခေတ်ပုဂံ စတမ်နူ ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ လက်ကြဴ [[သၟိင်အလောင်းစည်သူ]] (Alaungsithu) ဂှ် [[ဘာသာဗၟာ]] ဒှ်ကၠုင် ဘာသာအဓိက စၞး[[ဘာသာမန်]] ကေုာံ [[ဘာသာပျူ]] ပ္ဍဲနန်သၟိင်ပုဂံရ။ ဟိုတ်နူ ဂကူပျူ ကု ဂကူဗၟာတအ် ဒှ်ဂကူ တိဗက်-ဗၟာ တုပ်ပ်တုဲ၊ ကောန်စဴကောန်စေက် ပျူတအ် သၠာဲဟီုကၠုင် ဘာသာဗၟာ (Language shift) ဖအိုတ်တုဲ စိုပ်လက်ကြဴ ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳဂှ် ဘာသာပျူ ကၠေအ်ဗဒန်အာရ။&lt;ref name=&quot;Krech2012&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Miyake2021&quot;/&gt;

ပ္ဍဲခေတ်တၟိ ত္ၚဲဏအ်ဂှ် ဘာသာပျူ ကလိဂွံ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗွဲမလှဲလး နူကဵု ဂကောံသုတေသန ဂၠးတိ မပ္တံကဵု '''ERC Project Beyond Boundaries''' (၂၀၁၄–၂၀၂၀) ကေုာံ '''ERC DHARMA Project''' (၂၀၁၉–၂၀၂၆) မပံင်တောဲ ကု ဌာနပူရာဏဝိဒျာ ဍုင်ဗၟာရ။&lt;ref name=&quot;Griffiths2017&quot;/&gt; ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် တၠပညာဘာသာဗေဒ '''မာက် မဳယာကေ''' (Marc Miyake) ပတိတ်လဝ် လိက်ပြကိုဟ်ဇၞော် မၞုံယၟု ''The Pyu Language of Ancient Burma'' မဒှ်လိက်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဘာသာပျူ ဍိုက်ပေင်အိုတ် ပ္ဍဲဝင်ဘာသာဗေဒ တိဗက်-ဗၟာတုဲ၊ ပရေင်စုတ်သွင်း [[အက္ခရ်ပျူ]] အပ္ဍဲသၞောတ် '''[[ယူနဳကုတ်]]''' (Unicode Standard) ဂှ်လေဝ် တၠပညာတအ် ချူပတိုန်ထ္ၜးဒၟံင် သွက်ဂွံ စကာပ္ဍဲကောမ်ပျူတာ အလုံမွဲဂၠးတိရ။&lt;ref name=&quot;Miyake2021&quot;/&gt;

== ဆက်ဗှ် ==
* [[ဂကူပျူ]]
* [[ဍုင်ပျူဂမၠိုင်]]
* [[လိက်တၟအ်မြစေတဳ]]
* [[လိက်ထဝ်ခေန်ဗာ]]
* [[ဘာသာမန်တြေံ]]
* [[ဘာသာဗၟာတြေံ]]

== နိဿဲ (References) ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;Blagden1911&quot;&gt;Blagden, Charles Otto (1911). &quot;A Preliminary Study of the Fourth Text of the Myazedi Inscriptions&quot;. ''Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland''. 43 (2): 365–388. doi:10.1017/S0035869X00041526.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;&gt;Luce, Gordon Hannington (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma: Languages and History''. Vol. 1 &amp; 2. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-713595-2.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Krech2012&quot;&gt;Krech, Uwe (2012). &quot;A Preliminary Reassessment of the Pyu Faces of the Myazedi Inscriptions at Pagan&quot;. In Nathan W. Hill (ed.). ''Medieval Tibeto-Burman Languages IV''. Leiden: Brill. pp. 121–170. ISBN 978-90-04-23202-0.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Griffiths2017&quot;&gt;Griffiths, Arlo; Hudson, Bob; Miyake, Marc; Wheatley, Julian K. (2017). &quot;Studies in Pyu Epigraphy, I: State of the Field, Edition and Analysis of the Kan Wet Khaung Mound Inscription, and Inventory of the Corpus&quot;. ''Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient''. 103: 43–205. doi:10.3406/befeo.2017.6247.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Miyake2021&quot;&gt;Miyake, Marc (2021). ''The Pyu Language of Ancient Burma''. Berlin: De Gruyter Mouton. ISBN 978-3-11-065644-2.&lt;/ref&gt;
}}

{{Navbox
| name  = ဘာသာပျူ ကေုာံ လိက်တၟအ်ပျူ
| title = [[ဘာသာပျူ]] ကေုာံ ယေန်သၞာင်[[ဂကူပျူ]]
| listclass = hlist
| group1 = ဘာသာ ကေုာံ အက္ခရ်
| list1  =
* [[ဘာသာပျူ]]
* [[အက္ခရ်ပျူ]]
* [[အက္ခရ်ဗြာဟ္မဳ]]
* [[ဂကောံအရေဝ် စဳနဝ်-တိဗက်]]
* [[တိဗက်-ဗၟာ]]

| group2 = လိက်တၟအ် ကေုာံ လိက်ထဝ်အဓိက
| list2  =
* [[လိက်တၟအ်မြစေတဳ]] (ရာဇကုမာရ်)
* [[လိက်ထဝ်ခေန်ဗာ]]
* [[လိက်တၟအ်ကန်ဝက်ခေါင်]]
* [[လိက်တၟအ်နုင်ဇုတ် သရေခေတ္တရာ]]
* [[လိက်တၟအ်မြစ်သား]]
* [[လိက်တၟအ်ဟာန်လေန်]]

| group3 = ဍုင်ပျူဂမၠိုင် (ဒတန်လိက်တၟအ်)
| list3  =
* [[သရေခေတ္တရာ]]
* [[ဟာန်လေန်]]
* [[ဗိဿနိုး]]
* [[မာန်မဝ်]] (ပင်လယ်)
* [[ဝတဳ]]
* [[ဍုင်ပုဂံ]]

| group4 = တၠပညာ သုတေသနလိက်ပျူ
| list4  =
* [[ချာလ် အောတ်တဝ် ဗလာဂဒေန်]] (C. O. Blagden)
* [[ဂျောတ် လုတ်]] (G. H. Luce)
* [[ရဝ်ဗာတ် ရှေဖာ]] (Robert Shafer)
* [[အာလဝ် ဂြေဖေတ်]] (Arlo Griffiths)
* [[မာက် မဳယာကေ]] (Marc Miyake)
* [[ဂျူလဳယာန် ဝဳတလဳ]] (Julian K. Wheatley)

| group5 = ဘာသာဆက်စပ် ပ္ဍဲခေတ်တြေံ
| list5  =
* [[ဘာသာမန်တြေံ]]
* [[ဘာသာဗၟာတြေံ]]
* [[ဘာသာပါဠိ]]
* [[ဘာသာသံသကြိုတ်]]
}}

[[ကဏ္ဍ:ဘာသာပျူ]]
[[ကဏ္ဍ:ဂကူပျူ]]
[[ကဏ္ဍ:ဘာသာအရေဝ် တိဗက်-ဗၟာ]]
[[ကဏ္ဍ:ဘာသာအရေဝ် ကၠေအ်ဗဒန်]]
[[ကဏ္ဍ:ဘာသာအရေဝ် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ]]
[[ကဏ္ဍ:လိက်တၟအ် ဍုင်ဗၟာ]]</text>
      <sha1>tghf9y4e2mt1bpz9ahw7c5w4n0tzib6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဘာသာအရေဝ် ကၠေအ်ဗဒန်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12620</id>
    <revision>
      <id>58849</id>
      <timestamp>2026-10-21T04:04:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင်ဂမၠိုင် မဆေင်စပ်ကဵု ဘာသာအရေဝ် မကၠေအ်ဗဒန်အာတုဲ (Extinct languages) မဒှ်ဘာသာအရေဝ် မၞိဟ်မဟီုဂး စကာဒၟံင် နဒဒှ် ဘာသာမိ (First language)...&quot;</comment>
      <origin>58849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="785" sha1="0vhz13d60oloc8kj43aqkq98llyak3q" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင်ဂမၠိုင် မဆေင်စပ်ကဵု ဘာသာအရေဝ် မကၠေအ်ဗဒန်အာတုဲ (Extinct languages) မဒှ်ဘာသာအရေဝ် မၞိဟ်မဟီုဂး စကာဒၟံင် နဒဒှ် ဘာသာမိ (First language) ဟွံမဲရတုဲ သှ်ေၜက်ဒၟံင် ဆပ္ဍဲလိက်တၟအ်၊ လိက်စၟတ်သမ္တီဝင် ကေုာံ လိက်ပတ်တြေံတအ်ဟေင်ရ။

[[ကဏ္ဍ:ဘာသာအရေဝ်ဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဘာသာဗေဒ]]
[[ကဏ္ဍ:ဝင်]]</text>
      <sha1>0vhz13d60oloc8kj43aqkq98llyak3q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဘာသာအရေဝ်ဂမၠိုင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12621</id>
    <revision>
      <id>58850</id>
      <timestamp>2026-10-21T04:04:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ အဓိက သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်ဂၞင်ဂမၠိုင် မဆေင်စပ်ကဵု ဘာသာအရေဝ်၊ ဂကောံအရေဝ်၊ သၞောတ်သဒ္ဒါ၊ အက္ခရ်လိက် ကေုာံ ပရေင်ဘာသာဗေဒ အလု...&quot;</comment>
      <origin>58850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="493" sha1="7uhmi87mec2jicqfmx9xhgjwg3mw6q7" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ အဓိက သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ တင်ဂၞင်ဂမၠိုင် မဆေင်စပ်ကဵု ဘာသာအရေဝ်၊ ဂကောံအရေဝ်၊ သၞောတ်သဒ္ဒါ၊ အက္ခရ်လိက် ကေုာံ ပရေင်ဘာသာဗေဒ အလုံမွဲဂၠးတိရ။

[[ကဏ္ဍ:ဘာသာဗေဒ]]</text>
      <sha1>7uhmi87mec2jicqfmx9xhgjwg3mw6q7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဍုင်ပျူဂမၠိုင်</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12622</id>
    <revision>
      <id>58851</id>
      <timestamp>2026-10-21T05:26:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{Infobox former country | native_name            = ဍုင်ပျူဂမၠိုင် ({{lang|obr|ပျူ}}) | conventional_long_name = ဍုင်သၟိင်ပျူဂမၠိုင် (Pyu City-States) | common_name            = ဍုင်ပျူ | era                    = ခေတ်တြေံ ကေုာံ ခေတ်လဒေါဝ် (Classical Era) | status                 = ဍု...&quot;</comment>
      <origin>58851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58278" sha1="g69x7hqv0vh8dr8g27zbl9bqvkpudk7" xml:space="preserve">{{Infobox former country
| native_name            = ဍုင်ပျူဂမၠိုင် ({{lang|obr|ပျူ}})
| conventional_long_name = ဍုင်သၟိင်ပျူဂမၠိုင် (Pyu City-States)
| common_name            = ဍုင်ပျူ
| era                    = ခေတ်တြေံ ကေုာံ ခေတ်လဒေါဝ် (Classical Era)
| status                 = ဍုင်ဗၠးၜး မပံင်ကောံ နဒဒှ် မဟာမိတ် (Confederation of City-States)
| year_start             = ~၂၀၀ ဘဳစဳ (2nd century BCE)
| year_end               = ~၁၀၅၀ အေဒဳ (Mid-11th century CE)
| event_start            = ပ္တန်ဍုင်[[ဗိဿနိုး]] ကေုာံ [[ဟာန်လေန်]]
| event_end              = တပ်လုပ်အာ အပ္ဍဲ [[ဍုင်ပုဂံ]]
| p1                     = ယေန်သၞာင်ခလံက်စမုံ (Samon Valley culture)
| s1                     = ဍုင်ပုဂံ
| image_map              = Pyu_realm_3rd_century_CE.svg
| image_map_caption      = ဒတန် ဍုင်ပျူဂမၠိုင် ပ္ဍဲခလံက်ၜဳဧရာဝတဳ ကေုာံ ဒေသပွဳပွူ
| capital                = [[ဗိဿနိုး]]، [[ဟာန်လေန်]]، [[သရေခေတ္တရာ]]، [[မာန်မဝ်]]، [[ဝတဳ]]
| common_languages       = [[ဘာသာပျူ]] (ရုင်/အဓိက)၊ [[ဘာသာပါဠိ]]၊ [[ဘာသာသံသကြိုတ်]]
| religion               = [[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]، [[မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ]]، [[ဘာသာဟိန္ဒူ]]، ဒတန်ဓဝ်ပတှ်ေတြေံ
| government_type        = သၞောတ်သၟိင်ဨကရာဇ် (Monarchy / Mandala system)
| title_leader           = မဟာရာဇာ (သၟိင်ဨကရာဇ်)
| leader1                = သၟိင်သူရိယဝိကြမ (Suryavikrama)
| year_leader1           = ~၆၇၃–၆၈၈ အေဒဳ
| leader2                = သၟိင်ဟရိဝိကြမ (Harivikrama)
| year_leader2           = ~၆၈၈–၆၉၅ အေဒဳ
| leader3                = သၟိင်သဳဟဝိကြမ (Sihavikrama)
| year_leader3           = ~၆၉၅–၇၁၈ အေဒဳ
| currency               = [[သြန်ဒင်္ဂါးပျူ]] (သြန် ကေုာံ ထဝ်)
| today                  = [[ဍုင်ဗၟာ]] (Myanmar)
}}

'''ဍုင်ပျူဂမၠိုင်''' ({{lang-en|Pyu city-states}}၊ {{lang-my|ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ}}) ဝွံ ဒှ်ဂကောံဍုင်သၟိင်တြေံ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု [[ဂကူပျူ]] (ဂကူမဟီုအရေဝ် [[တိဗက်-ဗၟာ]]) ပ္ဍဲဒေသခလံက်ၜဳဧရာဝတဳ ပ္ဍဲလဒေါဝ် ကေုာံ သၟဝ်ကျာ [[ဍုင်ဗၟာ]] တ္ၚဲဏအ် နူကဵု ၜိုတ် ၂ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳစဳ (2nd century BCE) စဵုကဵုစိုပ် လဒေါဝ် ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳ (11th century CE) ရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;&gt;Stargardt, Janice (1990). ''The Ancient Pyu of Burma: Early Pyu Cities in a Man-Made Landscape''. Vol. 1. Cambridge: PACSEA. ISBN 978-1-873178-00-3.&lt;/ref&gt; ပွိုင် ၁,၂၀၀ သၞာံ ပြင်င် ယေန်သၞာင်ဍုင်ပျူဝွံ ဒှ်ယေန်သၞာင်ဍုင် (Urban civilization) တြေံအိုတ် ကေုာံ အာယုက်ဂၠိင်အိုတ် မနွံကဵု သက်သဳပူရာဏဝိဒျာ ကေုာံ သက်သဳလိက်တၟအ် ပ္ဍဲဝင်ဍုင်ဗၟာရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;&gt;Moore, Elizabeth H. (2007). ''Early Landscapes of Myanmar''. Bangkok: River Books. ISBN 978-974-9863-31-2.&lt;/ref&gt;

ဍုင်ပျူတအ်ဝွံ တန်တဴဒၟံင် နဒဒှ် ဍုင်မၞုံကဵု ကၟာင်ဍုင်ခိုင်င်ကၠိုက်က် (Walled city-states) သီုဖအိုတ် ၁၈ ဍုင်ပြင်င်တုဲ၊ အပ္ဍဲဂှ် ဍုင်ဇၞော်အိုတ် ၅ ဍုင်ဂှ် ဒှ် '''[[ဗိဿနိုး]]''' (Beikthano)၊ '''[[ဟာန်လေန်]]''' (Halin)၊ '''[[သရေခေတ္တရာ]]''' (Sri Ksetra)၊ '''[[မာန်မဝ်]]''' (Maingmaw / Pinle) ကေုာံ '''[[ဝတဳ]]''' (Wadi) တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;AungThwin2005&quot;&gt;Aung-Thwin, Michael (2005). ''The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma''. Honolulu: University of Hawai'i Press. ISBN 978-0-8248-2886-8.&lt;/ref&gt; ယေန်သၞာင်ဍုင်ပျူဝွံ ဇၞော်မောဝ်တိုန် နကဵု ပရေင်တဵုလွဳ သြောအ်ဗ္ဂဲ မဒုင်သ္ဇိုင်ကဵု သၞောတ်ဖောအ်ဗြေဝ်ဍာ် (Irrigation systems)၊ ပရေင်ဗၞိက် အကြာ ဍုင်ကြုက် ကု ဍုင်အိန္ဒိယ، ကေုာံ ပရေင်ဒုင်ကေတ် [[ဗုဒ္ဓဘာသာ]]، [[အက္ခရ်ဗြာဟ္မဳ]] ကေုာံ သၞောတ်သၟိင်တၠ နူကဵု ဍုင်အိန္ဒိယရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hudson2004&quot;&gt;Hudson, Bob (2004). ''The Origins of Bagan: The Archaeological Landscape of Upper Burma to AD 1300'' (PhD thesis). University of Sydney.&lt;/ref&gt; ပ္ဍဲ ၉ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳဂှ် ဟိုတ်နူ ပၞာန်နူကဵု ဍုင်[[နာန်ချောဝ်]] (Nanzhao) လုပ်ဗတိုက် ပလီုပလာ်ထောအ် ဍုင်ပျူဂမၠိုင်တုဲ ဒြဟတ်ဍိုန်လျစှ်ေအာရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;&gt;Luce, G. H. (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma: Languages and History''. Vol. 1 &amp; 2. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-713595-2.&lt;/ref&gt; ဗွဲကြဴ ဂကူ[[ဗၟာ]] (Bamar) တအ် စှ်ေကၠုင် ပ္တန်[[ဍုင်ပုဂံ]] (Pagan Kingdom) တုဲ၊ ဍုင်ပျူ ကေုာံ ယေန်သၞာင်ပျူတအ် ပံင်နှဴ တပ်လုပ်အာ အပ္ဍဲ အေမ်ပါယာပုဂံ ပ္ဍဲ ၁၁ ကေုာံ ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳရ။&lt;ref name=&quot;AungThwin2005&quot;/&gt; ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄ ဂှ် ဍုင်တြေံပျူ ၃ ဍုင် မတွံဂး '''ဟာန်လေန်၊ ဗိဿနိုး ကေုာံ သရေခေတ္တရာ''' တအ်ဂှ် ဂကောံ[[ယူနက်သကဝ်]] (UNESCO) စၟတ်သမ္တီပတိုန် နဒဒှ် ဒတန်အဲကၟာဲဂၠးတိ (World Heritage Sites) ရ။

== ၁။ သ္ဇိုင်တမ်မူလ ကေုာံ ယေန်သၞာင်ခလံက်စမုံ (Background and Pre-Urban Roots) ==
ကၠာဍုင်ပျူဂမၠိုင် ဟွံဂွံမံက်ဂတဝ်တိုန် ပ္ဍဲ ၂ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳစဳဏီဂှ်၊ ဒေသခလံက်ၜဳဧရာဝတဳ (Irrawaddy Valley) ကေုာံ ခလံက်ကြုင်ချေန်ဒွေန် (Chindwin Valley) တအ်ဂှ် နွံကဵု ဂကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟအ်တၟိ (Neolithic)၊ ခေတ်ဗရိုတ် (Bronze Age) ကေုာံ ခေတ်ပသဲ (Iron Age) မပဒတဴဒၟံင် အဆက်က်ရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hudson2004&quot;/&gt; သက်သဳပူရာဏဝိဒျာ မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဒတန် '''[[ညောင်ကန်]]''' (Nyaunggan - ပွိုင်ဍုင်ဘုတလင်) မဒှ်ဒတန် ခေတ်ဗရိုတ် ပ္ဍဲၜိုတ် ၁,၂၀၀ စဵုကဵု ၈၀၀ ဘဳစဳ၊ ကေုာံ '''ယေန်သၞာင်ခလံက်စမုံ''' (Samon Valley culture - မနွံပ္ဍဲ ဒေသပျော်ဘွယ်၊ ရမည်းသင်း၊ မြစ်သား) ပ္ဍဲၜိုတ် ၅၀၀ ဘဳစဳ စဵုကဵု ၂၀၀ အေဒဳတအ်ဂှ် ထ္ၜးဒၟံင် သ္ဇိုင်တမ်မူလ ဍုင်ပျူဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt;

ပ္ဍဲဒေသခလံက်စမုံ (Samon Valley) ဂှ် တၠပညာပူရာဏဝိဒျာတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ကပေါတ်ဗရိုတ် မပ္တံကဵု ခေါင်းလောင်းသၟတ်၊ လွဟ်ဗရိုတ်၊ ကပေါတ်ပသဲ သွက်ဂွံ တဵုလွဳ، ပုတီးတၟအ် (Carnelian and glass beads) မဆက်စပ်ကဵု ဍုင်အိန္ဒိယ၊ ကေုာံ ရုပ်ဗရိုတ် မကော်ဂး &quot;ရုပ်မိ&quot; (Mother Goddess figures) မစွံလဝ် ပ္ဍဲကတိုင်ဇွဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; ဂကူ[[ပျူ]] မပြံင်လှာဲစှ်ေကၠုင် နူကဵု ဒေသသၠုင်[[ယူနာန်]] (Yunnan) ကေုာံ တိဗက်ဗမံက်တအ်ဂှ် ပံင်နှဴအာ ကု ဂကူမၞိဟ်တမ်မူလ ပ္ဍဲခလံက်စမုံ ကေုာံ ခလံက်ဧရာဝတဳတအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt; ဟိုတ်နူ ပရေင်သၠာဲဂတး ဗၞိက် ကု ဍုင်အိန္ဒိယ (နူခေတ်သၟိင်[[အသောက]] / Maurya period စဵုကဵု ခေတ်ဂုပ္တ) ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ကွတ်ပညာ ဖောအ်ဗြေဝ်ဍာ်တုဲ၊ ကွာန်ခေတ်ပသဲဂမၠိုင် ပံင်ကောံဇၞော်မောဝ်တိုန် ဒှ်ကၠုင် '''ဍုင်မၞုံကဵု ကၟာင်ဍုင်''' (Walled urban centers) မကော်ဂး ဍုင်ပျူဂမၠိုင် ပ္ဍဲၜိုတ် ၂၀၀ ဘဳစဳ ရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hudson2004&quot;/&gt;

== ၂။ ပထဝဳဝင်၊ ရာသဳဥတု ကေုာံ သၞောတ်ဖောအ်ဗြေဝ်ဍာ် (Geography, Ecology, and Irrigation) ==
ဍုင်ပျူဂမၠိုင် သီုဖအိုတ်ကြပ်ပ်ဂှ် နွံပ္ဍဲ '''ဒေသကှ်ကြံင် လဒေါဝ်ဍုင်ဗၟာ''' (Central Dry Zone of Myanmar) မနွံအကြာ လတ္တဳတွဒ် သၟဝ်ကျာ ၁၈° ကေုာံ ၂၃° ရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt; ဒေသဝွံ နွံပ္ဍဲသၟဝ်ကျာ ဒဵု[[ယခေင်]] (Arakan Yoma) မစဵုဒၞာလဝ် ကျာဗြဲမုတ်သုံ (Monsoon winds) နူကဵု ၜဳဗင်္ဂါလဳတုဲ၊ လၟိဟ်ဍာ်ဗြဲ မဂူပ္ဍဲမွဲသၞာံ နွံဆၜိုတ် ၅၀၀ စဵုကဵု ၁,၀၀၀ မဳလဳမဳတာ (20 to 40 inches) ဓဝ်ရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt; ဟိုတ်ဂှ်ရ သွက်ဂွံ တဵုလွဳ သြောအ်ဗ္ဂဲ သွက်ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင်မာန်ဂှ် ဍာ်ဗြဲသၟး ဟွံရုံဂပ်ရ။

[[File:Beikthano_monastery.jpg|thumb|right|250px|ဒတန်ဘာလကျာ်တြေံ (KKG-2) ပ္ဍဲဍုင်ဗိဿနိုး မသြိုင်လဝ် နကဵုဍိုတ်]]

ဂကူပျူတအ် ရုဲစှ် ဒတန်ဍုင်ညးတအ် ပ္ဍဲဒၞာဲ ကြုင်သၟတ်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု '''ကြုင်မူ''' (Mu River - ဟာန်လေန်)၊ '''ကြုင်စမုံ ကေုာံ ကြုင်ဇော်ဂျဳ''' (Samon and Zawgyi Rivers - မာန်မဝ်/ကျောက်ဆည်)၊ '''ကြုင်ယေန်''' (Yin River - ဗိဿနိုး) ကေုာံ '''ကြုင်နဝင်း''' (Nawin River - သရေခေတ္တရာ) မဇွောဝ်စှ်ေကၠုင် နူကဵု ဒဵုသၠုင်ဂမၠိုင်တုဲ လုပ်အာ အပ္ဍဲ ၜဳဧရာဝတဳရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hudson2004&quot;/&gt; တၠပညာပူရာဏဝိဒျာ ဂျာနစ် သတာဂါတ် (Janice Stargardt) သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗီုရုပ် လတူကျာ (Aerial photography) တုဲ ဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ ဂကူပျူတအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် '''သၞောတ်ဖောအ်ဗြေဝ်ဍာ်''' (Hydraulic and irrigation systems) မကဆံင်သၠုင် ဗွဲမလောန်ရ:&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt;
* '''ကမိုင်ဍာ် ကေုာံ ဆည် (Weirs and Diversion Dams)''': သြိုင်ကၟာတ် ကြုင်သၟတ်ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ ပလံင်ဏာဍာ် အပ္ဍဲမြံင်။
* '''မြံင်ဍာ် الكေုာံ ကၟာဍာ်ဇၞော် (Canals, Tanks, and Reservoirs)''': ခါဲမြံင်ဍာ် ဇမၠိင်ဂမၠိုင် မဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ကၟာဍာ်ဇၞော် (Storage tanks) ကေုာံ ကတိုင်ဍာ် ပွဳပွူ ကၟာင်ဍုင် (Moats) သွက်ဂွံ ဂိုင်ဒေပ်ဍာ် ပ္ဍဲအခိင်ဗြဲ ကေုာံ ပလံင်ဏာဍာ် ပ္ဍဲဝါဗ္ဂဲ ပ္ဍဲအခိင်ကညင်ရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt;

သၞောတ်ဖောအ်ဗြေဝ်ဍာ် ပျူတအ်ဝွံ ကဵုအခေါင် သွက်ဂွံ တဵုလွဳ သြောအ်ဗ္ဂဲ မွဲသၞာံ ၂ အလန်တုဲ၊ က္တဵုဗဒှ်ပတိုန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သြောအ်သ္ၚု (Agricultural surplus) မထံက်ပင်ကဵု သၟိင်တၠ، ဒပ်ပၞာန်၊ သၟာကွတ်တဲ ကေုာံ ခမဳသင်ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲဍုင်ပျူဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AungThwin2005&quot;/&gt;

== ၃။ လဒက်ပ္တန်ဍုင် ကေုာံ သၞောတ်ကၟာင်ဍုင် (Urban Planning and City Layout) ==
ဍုင်ပျူဂမၠိုင်ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု သၞောတ်လဒက်ပ္တန်ဍုင် (Urban planning) မတုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ် ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ ထ္ၜးဒၟံင် ဒဒှ်ရ ဍုင်တအ်ဂှ် နွံသၟဝ် ယေန်သၞာင် الكေုာံ လညာတ်စက္ကဝါ (Cosmological concepts) တုပ်ပ်ရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hudson2004&quot;/&gt; တင်တၟေင် လဒက်ပ္တန် ဍုင်ပျူတအ်ဂှ် ဒှ်:

# '''ကၟာင်ဍုင်ဍိုတ် الكေုာံ ကတိုင်ဍာ် (Brick Walls and Moats)''': ဍုင်ပျူတအ်ဂှ် ပွဳပွူလဝ် နကဵု ကၟာင်ဍုင် မသြိုင်လဝ် နကဵုဍိုတ်ဇၞော်ဇၞော် (သမၠဲဍိုတ် ၜိုတ် ၄၅–၅၀ cm × ၂၂–၂၅ cm × ၇–၉ cm) ကေုာံ ကတိုင်ဍာ် (Moats) မနွံမ္ၚး ကၟာင်ဍုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt; ဗီုပြင် ကၟာင်ဍုင်ဂှ် ပါ်ဂွံ ၂ ဂကူ: '''ဗီုပြင်ပန်ကၠင် မၞုံကဵု ဒကဴကဝိုင်''' (Rounded rectangles/rhomboids - ဗီုကဵု ဗိဿနိုး ကေုာံ ဟာန်လေန်) ကေုာံ '''ဗီုပြင်ခဍမ်မ် / ခၟာဲစာင်''' (Circular or oval - ဗီုကဵု သရေခေတ္တရာ၊ မာန်မဝ် ကေုာံ ဝတဳ) ရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt;
# '''ပါင်တြင်ဍုင် ၁၂ ပါင် မကဝိုင်လုပ် (12 Curved Gateways)''': အတိုင်လညာတ် စက္ကဝါ အိန္ဒိယ (Mandala cosmology) မ္ဂး ဍုင်ပျူဇၞော်တအ် နွံကဵု ပါင်တြင်ဍုင် '''၁၂ ပါင်''' (မွဲမွဲဒိုဟ် ၃ ပါင်) ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; ပါင်တြင်ဍုင်ပျူတအ်ဂှ် ဟွံသြိုင်လဝ် တပ်ပ်၊ စၞးဂှ် ကၟာင်ဍုင် ၂ လပါ် ကဝိုင်လုပ်အာ အပ္ဍဲဍုင် ဗီုပြင် ဂၠံင်ဂၠိင်င် (Inward-curving corridors / funnel-shaped gates) သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ သၞပၞာန် မလုပ်ဗတိုက်တအ် ညံင်ဂွံ ဒးဒုင်ပန် နူလတူကၟာင်ဍုင် ၂ လပါ်ရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hudson2004&quot;/&gt;
# '''ဝင်နန်သၟိင် ပ္ဍဲလဒေါဝ်ဍုင် (Central Palace Citadel)''': ပ္ဍဲလဒေါဝ် (ဟွံသေင်မ္ဂး သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ် လဒေါဝ်) ဍုင်ပျူဇၟာပ်ပ်ဍုင်ဂှ် နွံကဵု ကၟာင်ဍုင်ပန်ကၠင် သၟတ်မွဲထပ်ပၠန် မဒှ် '''ဝင်နန်သၟိင်''' (Royal Citadel) သွက်သၟိင်ဨကရာဇ် ကေုာံ သၟိင်တၠတအ် မပဒတဴရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt;
# '''ဒတန်ကျာ်စေတဳ ကေုာံ သုသာန်နုင်ဇုတ် (Stupas and Necropolises)''': အပ္ဍဲကၟာင်ဍုင်ပျူဂှ် ပါဲနူ နန်သၟိင် ကေုာံ သ္ၚိဌာန်မၞိဟ်တုဲ၊ နွံကဵု ကၟာဍာ် الكေုာံ တိဗ္ဂဲ ဗွဲမလှဲလးရ။ ကျာ်စေတဳဇၞော်ဂမၠိုင် (ဗီုကဵု ကျာ်ဗဝ်ဗဝ်ကြီး، ဘုရားကြီး، ဘုရားမာ) ကေုာံ ဒတန်သုသာန် မတိုပ်နုင်ဇုတ်ဂမၠိုင် (Urn burial platforms) ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် သြိုင်စွံလဝ် '''မ္ၚးကၟာင်ဍုင်''' ဗဒါဲပါင်တြင်ဍုင် الكေုာံ ဇိုင်ဂၠံင်ဇၞော်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ ပတောအ်ၜတ် တင်ဂၞင်ပူရာဏဝိဒျာ ဍုင်ပျူဂမၠိုင် (Archaeological Comparison of Pyu Walled Cities)&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hudson2004&quot;/&gt;
|-
! ယၟုဍုင် !! ဒတန် (ရး/ပွိုင်ဍုင်) !! အခိင်စပ္တန် (C-14 / ဝင်) !! ဗီုပြင်ကၟာင်ဍုင် !! သမၠဲအပ္ဍဲကၟာင်ဍုင် (Hectares / km²) !! လၟိဟ်ပါင်တြင် (မဂွံဆဵု) !! စၟတ်သမ္တီ UNESCO
|-
| '''[[သရေခေတ္တရာ]]''' (Sri Ksetra) || ရးပဂေါ (ပြန်) || ~၄၀၀–၅၀၀ အေဒဳ || ခဍမ်မ် / ခၟာဲစာင် || ၁,၄၀၀–၁,၈၀၀ ha (18 km²) || ၁၂+ ပါင် || ဒတန်အဲကၟာဲဂၠးတိ (၂၀၁၄)
|-
| '''[[ဗိဿနိုး]]''' (Beikthano) || ရးမကွေး (တောင်တွင်းကြီး) || ~၂၀၀ ဘဳစဳ – ၁၀၀ အေဒဳ || ပန်ကၠင် (Rhomboid) || ၈၈၀ ha (8.8 km²) || ၁၂ ပါင် || ဒတန်အဲကၟာဲဂၠးတိ (၂၀၁၄)
|-
| '''[[မာန်မဝ်]]''' (Maingmaw / Pinle) || ရးမာန္တလေ (မြစ်သား) || ~၂၀၀ ဘဳစဳ – ၁၀၀ အေဒဳ || ခဍမ်မ် (၂ ထပ်) || ၆၂၅ ha (6.25 km²) || ၁၂ ပါင် || ဒတန်စရင်မင်မဲ
|-
| '''[[ဟာန်လေန်]]''' (Halin) || ရးသကိုင် (ဝက်လက်) || ~၁၀၀ အေဒဳ || ပန်ကၠင်ဇမၠိင် (Oblong) || ၅၀၀–၅၁၀ ha (5.1 km²) || ၁၂ ပါင် || ဒတန်အဲကၟာဲဂၠးတိ (၂၀၁၄)
|-
| '''[[ဝတဳ]]''' (Wadi) || ရးမာန္တလေ (နွားထိုးကြီး) || ~၁၀၀–၂၀၀ အေဒဳ || ခဍမ်မ် (Oval) || ၂၀၀ ha (2.0 km²) || ၈–၁၂ ပါင် || ဒတန်စရင်မင်မဲ
|-
| '''[[တကောင်း]]''' (Tagaung) || ရးမာန္တလေ (သပိတ်ကျင်း) || ~၁၀၀–၅၀၀ အေဒဳ || ပန်ကၠင်/ကဝိုင် (၃ ထပ်) || ၂၀၀+ ha (2.0+ km²) || — || ဒတန်စရင်မင်မဲ
|}

== ၄။ ဍုင်ဇၞော်အဓိက ၅ ဍုင် (The Five Major City-States) ==
ပ္ဍဲအကြာ ဍုင်ပျူဂမၠိုင်ဂှ် ဍုင်ဇၞော်အိုတ် ကေုာံ ဒြဟတ်ဇၞော်အိုတ် ၅ ဍုင်ဂှ် တၠပညာပူရာဏဝိဒျာတအ် လ္ၚတ်ခါဲပတိတ်လဝ် ဗွဲမလှဲလးရ။

=== ၁။ ဗိဿနိုး (Beikthano) ===
'''[[ဗိဿနိုး]]''' (Beikthano - ဍုင်ကျာ်ဝိষ্ণု) ဝွံ နွံပ္ဍဲ ခလံက်ကြုင်ယေန်၊ ပွိုင်ဍုင်တောင်တွင်းကြီး၊ ရးမကွေးတုဲ၊ ဒှ်ဍုင်ပျူ တြေံအိုတ် မနွံကဵု သက်သဳ စမ်ၜတ် ရေဒဳယဝ်ကာဗောန် (Radiocarbon dating) နူကဵု ၜိုတ် ၂၀၀ ဘဳစဳ စဵုကဵု ၅၀၀ အေဒဳရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hudson2004&quot;/&gt; အစာပူရာဏဝိဒျာ ဦးအောင်သော် (U Aung Thaw) စခါဲလ္ၚတ် ဍုင်ဗိဿနိုး နူသၞာံ ၁၉၅၉ စဵုကဵု ၁၉၆၃ တုဲ ခါဲပတိတ်လဝ် ကုန်ဍိုတ် (Mounds) ၂၅ ဒၞာဲပြင်င်ရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; အပ္ဍဲဍုင်ဗိဿနိုးဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဝင်နန်သၟိင် (KKG-1)၊ ဘာလကျာ်ဗုဒ္ဓဘာသာ ဇၞော်မွဲ (KKG-2) မၞုံကဵု ဗီုပြင် တုပ်သၟဟ်ကဵု ဘာလကျာ်ပ္ဍဲ '''[[နာဂါရ်ဇုနကောဏ္ဍ]]''' (Nagarjunakonda) သၠုင်ကျာအိန္ဒိယ، ကျာ်စေတဳ ဗီုပြင်ခဍမ်မ် (KKG-3) မတုပ်ကဵု ကျာ်[[အမရာဝတဳ]]، ကေုာံ နုင်တိစံင် မစုတ်ဇုတ် (Burial urns) လ္ၚီလ္ၚီမရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; ဍုင်ဗိဿနိုးဝွံ ဒးဒုင်စံင်ပလီု နကဵုပၟတ် ပ္ဍဲၜိုတ် ၅ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳရ။

=== ၂။ ဟာန်လေန် (Halin) ===
'''[[ဟာန်လေန်]]''' (Halin / Halin-gyi) ဝွံ နွံပ္ဍဲ ခလံက်ကြုင်မူ، ပွိုင်ဍုင်ဝက်လက်၊ ရးသကိုင် (သၟဝ်ကျာဍုင်မာန္တလေ) ရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; ပ္ဍဲဟာန်လေန်ဂှ် မၞိဟ်ပဒတဴကၠုင် နူခေတ်တၟအ်တၟိ (Neolithic) ကေုာံ ခေတ်ဗရိုတ် (ၜိုတ် ၂,၀၀၀–၁,၀၀၀ ဘဳစဳ) တုဲ၊ ကၟာင်ဍုင်ဍိုတ်ပျူဂှ် သြိုင်ခၞံလဝ် ပ္ဍဲၜိုတ် ၁ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳရ။&lt;ref name=&quot;Hudson2004&quot;/&gt; ဍုင်ဟာန်လေန်ဝွံ နွံကဵု ပထဝဳ မပ္တိတ် '''ၜဵု''' (Salt springs and salt production) မဒှ်ကပေါတ်ဗၞိက် အဓိက ပ္ဍဲဒေသသၟဝ်ကျာဍုင်ဗၟာရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; ပ္ဍဲဟာန်လေန်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် [[လိက်တၟအ်ပျူ]] ခေတ်တြေံအိုတ် (HL 1–9)၊ ပါင်တြင်ဍုင်ဍိုတ် ဗီုပြင်ကဝိုင် ၃ ပါင် မခါဲပတိတ်လဝ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်၊ ကေုာံ ကပေါတ်ကျိုင်ကယျိုင်ထဝ် သြန်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; ဍုင်ဟာန်လေန်ဝွံ ဒှ်ဗဟဵုအုပ်ဓုပ်ပျူ ပ္ဍဲဒေသသၟဝ်ကျာ စဵုကဵု ပၞာန်[[နာန်ချောဝ်]] (Nanzhao) လုပ်ဗတိုက် ပလီုထောအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၈၃၂ အေဒဳရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt;

=== ၃။ သရေခေတ္တရာ (Sri Ksetra) ===
'''[[သရေခေတ္တရာ]]''' (Sri Ksetra / {{lang-sa|Śrī Kṣetra}} = &quot;ဝါဗ္ဂဲ မၞုံကဵု ကျာ်သြဳ&quot;) ဝွံ နွံပ္ဍဲကွာန်မှော်ဇာ (Hmawza)၊ ဗမံက်ဍုင်[[ပြန်]] (Pyay) ၜိုတ် ၈ ကဳလဝ်မဳတာရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt; သရေခေတ္တရာဝွံ ဒှ်ဍုင်ပျူ ဇၞော်အိုတ် (သမၠဲ ၁၈ စတုရံကဳလဝ်မဳတာ ပြင်င်) တုဲ ဒှ်ဗဟဵုအုပ်ဓုပ် သၟိင်ဨကရာဇ်ပျူ နူကဵု ၅ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵု ၉ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hudson2004&quot;/&gt; ပ္ဍဲဍုင်ဝွံ တၞောဝ်သၟိင် '''&quot;ဝိကြမ&quot;''' (Vikrama dynasty) ကေုာံ '''&quot;ဝရ်မန်&quot;''' (Varman) တအ် ပကင်ရင်လဝ်တုဲ၊ ဂွံဆဵုကေတ် သက်သဳပူရာဏဝိဒျာ ဂၠိုင်အိုတ် မပ္တံကဵု [[ကျာ်ဗဝ်ဗဝ်ကြီး]]، [[ကျာ်ဘုရားကြီး]]، [[ကျာ်ဘုရားမာ]]، ရုင်ကျာ်[[ဘဲဘဲ]]، [[လေမျက်နှာ]]، [[လိက်ထဝ်ခေန်ဗာ]] (Khin Ba Gold Pali leaves) ကေုာံ [[လိက်တၟအ်နုင်ဇုတ် သရေခေတ္တရာ]] တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt;

[[File:Payagyi_Stupa,_Sri_Ksetra.jpg|thumb|left|220px|[[ကျာ်ဘုရားကြီး (သရေခေတ္တရာ)|ကျာ်ဘုရားကြီး]] ပ္ဍဲဍုင်တြေံသရေခေတ္တရာ မဒှ်ဗီုပြင်ကျာ်စေတဳပျူ ခေတ်တြေံ]]

=== ၄။ မာန်မဝ် / ပင်လယ် (Maingmaw / Pinle) ===
'''[[မာန်မဝ်]]''' (Maingmaw၊ ကော်စ ''ပင်လယ်'' ကီု) ဝွံ နွံပ္ဍဲဒေသ ခလံက်ကြုင်စမုံ، ပွိုင်ဍုင်မြစ်သား (ဗဒါဲကျောက်ဆည်)၊ ရးမာန္တလေရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; ဍုင်မာန်မဝ်ဝွံ ဒတန်ဍုင်တြေံ ဇၞော်မွဲ မဂွံတီကေတ် နူကဵု ဗီုရုပ်လတူကျာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၅ တုဲ စခါဲလ္ၚတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၈ ရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; ကၟာင်ဍုင်မာန်မဝ်ဂှ် နွံ ၂ ထပ်: ကၟာင်ဍုင်ပ္ဍဲဂှ် ဒှ်ဗီုပြင်ပန်ကၠင်တုဲ ကၟာင်ဍုင်မ္ၚးဂှ် ဒှ်ဗီုပြင်ခဍမ်မ် (သမၠဲ ၆၂၅ ဟက်တာ) မနွံကဵု မြံင်ဍာ်တတ်အာ လဒေါဝ်ဍုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Hudson2004&quot;/&gt; ဍုင်ဝွံ စဒက်ပ္တန်လဝ် နူကဵု ၜိုတ် ၂ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳစဳတုဲ ဇၞော်မောဝ်တဴ ပ္ဍဲ ၁ လ္ၚီသၞာံ အေဒဳရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt;

=== ၅။ ဝတဳ (Wadi) ===
'''[[ဝတဳ]]''' (Wadi) ဝွံ နွံပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင်နွားထိုးကြီး، ရးမာန္တလေ، အကြာ ဍုင်မာန်မဝ် ကေုာံ ၜဳဧရာဝတဳရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; ကၟာင်ဍုင်ဝတဳဂှ် ဒှ်ဗီုပြင်ခဍမ်မ် မၞုံသမၠဲ ၜိုတ် ၂၀၀ ဟက်တာတုဲ၊ ဒှ်ဗဟဵု ပရေင်ဗၞိက် မဆက်စပ်ကဵု ဍုင်မာန်မဝ်، ဗိဿနိုး ကေုာံ ဟာန်လေန်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; ပ္ဍဲဝတဳဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပုတီးတၟအ်ပျူ (Pyu beads)၊ သြန်ဒင်္ဂါးပျူ ကေုာံ ဍိုတ်မတက်လဝ် တဆိပ်လက်သန်တဲ (Finger-marked bricks) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt;

== ၅။ ဒတန်ဍုင်ပျူ သၟတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် (Other Pyu Settlements and Outposts) ==
အတိုင်လိက်စၟတ်သမ္တီ ဝင်ဍုင်ကြုက် ခေတ်[[တန်]] (Tang Annals) မ္ဂး သၟဝ်တဲ ဍုင်ပျူဂှ် နွံကဵု '''ဍုင်มၞုံကဵု ကၟာင်ဍုင် ၁၈ ဍုင်''' (18 dependent kingdoms/walled states) ကေုာံ ကွာန်ဇၞော် ၂၉၈ ကွာန်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt; ပါဲနူ ဍုင်ဇၞော် ၅ ဍုင် ဗွဲလတူဂှ်တုဲ၊ တၠပညာပူရာဏဝိဒျာ (ဗီုကဵု Bob Hudson, Elizabeth Moore ကေုာံ ဌာနပူရာဏဝိဒျာ ဍုင်ဗၟာ) တအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒတန်ဍုင်ပျူ သၟတ်တၞဟ်ဂမၠိုင် အလုံမွဲဍုင်ဗၟာရ:&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hudson2004&quot;/&gt;
* '''ဒေသသၟဝ်ကျာ''': '''[[တကောင်း]]''' (Tagaung - ပ္ဍဲသၟဝ်ကျာ ရးမာန္တလေ မဂွံဆဵုကေတ် ကၟာင်ဍုင်ဍိုတ်، နုင်ဇုတ်ပျူ ကေုာံ ကျာ်တိစံင်)၊ '''[[ရွှေဘို]]''' ကေုာံ ဒေသခလံက်ကြုင်ချေန်ဒွေန် ('''[[အမြင့်]]''' / Amyint)။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hudson2004&quot;/&gt;
* '''ဒေသလဒေါဝ်''': '''[[ပုဂံ]]''' (Bagan - သၟဝ်တိ ဍုင်ပုဂံဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် သက်သဳ ကပေါတ်ပျူ C-14 နူကဵု ၇–၉ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳ)၊ '''[[မင်းဘူး]]''' (Minbu)၊ '''[[တောင်တွင်းကြီး]]'''، '''[[ကျောက်ဆည်]]''' (Kyaukse) ကေုာံ '''[[မိတ္ထီလာ]]'''။&lt;ref name=&quot;Hudson2004&quot;/&gt;
* '''ဒေသသၠုင်ကျာ ကေုာံ ဇိုင်ၜဳ''': '''[[အုတ်ဖို]]''' (Okpho)၊ '''[[သာဂရ]]''' (Thagara / Myohaung ပ္ဍဲရး[[ထဝါဲ]] / Dawei မဂွံဆဵုကေတ် ကၟာင်ဍုင်ခဍမ်မ်، သြန်ဒင်္ဂါးပျူ ကေုာံ နုင်ဇုတ်)၊ ကေုာံ ဒတန်ဗၞိက် ပ္ဍဲတွဵုရး[[ယခေင်]] ([[ဓညဝတဳ]] ကေုာံ [[ဝေသာလဳ]]) တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt;

== ၆။ သၞောတ်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Governance and Political Structure) ==
ဍုင်ပျူဂမၠိုင်ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် သၞောတ်အုပ်ဓုပ် နကဵု '''သၞောတ်မဏ္ဍလ''' (Mandala political model) မဒုင်သ္ဇိုင်ကဵု လညာတ်သၟိင်တၠ အိန္ဒိယ (Indianized kingship) ရ။&lt;ref name=&quot;AungThwin2005&quot;/&gt; ဍုင်ဇၟာပ်ပ်ဍုင်ဂှ် နွံကဵု သၟိင်ဨကရာဇ် (Raja / Maharaja) الكေုာံ ဝင်နန်သၟိင် ညးကုညးတုဲ၊ ဍုင်ဇၞော်အိုတ် (ဗွဲကိုပ်ကၠာ ဗိဿနိုး/ဟာန်လေန်၊ ဗွဲကြဴ သရေခေတ္တရာ) ဂှ် ဒှ်ဗဟဵု မအုပ်ဓုပ် လတူဍုင်သၟတ်တအ် နဒဒှ် မဟာမိတ်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AungThwin2005&quot;/&gt;

ပ္ဍဲဍုင်သရေခေတ္တရာဂှ် နူကဵု လိက်တၟအ်နုင်ဇုတ် ကေုာံ လိက်တၟအ်ကျာ်ဂမၠိုင် ဂွံတီကေတ် ယၟုတၞောဝ်သၟိင် ၂ တၞောဝ် မတွံဂး '''တၞောဝ်သၟိင်ဝရ်မန်''' (Varman dynasty - မပ္တံကဵု သၟိင်[[ပရဘုဝရ်မန်]] / Prabhavarman ကေုာံ [[ဇယစန္ဒြဝရ်မန်]] / Jayachandravarman ပ္ဍဲ ၅–၆ ဗွဝ်ကၠံ) ကေုာံ '''တၞောဝ်သၟိင်ဝိကြမ''' (Vikrama dynasty) ပ္ဍဲ ၇–၈ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt; သၟိင်တၞောဝ်ဝိကြမတအ် စကာ သက္ကရာဇ်တၟိ မစနူကဵု သၞာံ '''၆၃၈ အေဒဳ''' (မဒှ် [[သက္ကရာဇ်ဗၟာ]] / ကောဇာသက္ကရာဇ် တ္ၚဲဏအ်) ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AungThwin2005&quot;/&gt; အတိုင်လိက်တၟအ်နုင်ဇုတ် သရေခေတ္တရာမ္ဂး စရင်သၟိင်ဝိကြမတအ်ဂှ် ဒှ်:&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt;
* '''သၟိင်သူရိယဝိကြမ (Suryavikrama)''': စုတိ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၅၀ (အေဒဳ ၆၈၈)၊ အာယုက် ၆၄ သၞာံ။
* '''သၟိင်ဟရိဝိကြမ (Harivikrama)''': စုတိ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၅၇ (အေဒဳ ၆၉၅)၊ အာယုက် ၄၁ သၞာံ ၇ ဂိတု ၉ တ္ၚဲ။
* '''သၟိင်သဳဟဝိကြမ (Sihavikrama)''': စုတိ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၈၀ (အေဒဳ ၇၁၈)၊ အာယုက် ၄၄ သၞာံ ၉ ဂိတု ၂၀ တ္ၚဲ။

အတိုင်လိက်ဝင်တန် (Tang Annals) မ္ဂး သၟိင်ဨကရာဇ်ပျူဂှ် ကော်စ '''မဟာရာဇာ''' (Maharaja) တုဲ အမာတ်ဇၞော်ဂအုပ်သ္ကိုပ်ဝန်ဇၞော်ဂှ် ကော်စ '''မဟာသေနာပတိ''' (Mahasenapati) ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt; ကာလသၟိင်ပျူ တိတ်တရဴ ကြပ်ပ်မ္ဂး ဍိုက်ဇာင်နာင်ထဝ် (Golden cord couch) တုဲ၊ ကာလအာတရဴ သ္ၚောဲသ္ၚောဲမ္ဂး ဍိုက်စိင်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt; ပ္ဍဲနန်သၟိင်ပျူဂှ် နွံကဵု ဂၞကျာ် ကေုာံ မိန်းမသၟိင် ကၠံတၠပြင်င်ရ။

== ၇။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ဗၞိက် الكေုာံ သြန်ဒင်္ဂါး (Economy, Trade, and Coinage) ==
ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ပျူဂမၠိုင်ဝွံ တန်တဴဒၟံင် လတူ တိုင်သ္ဇိုင် ၃ တိုင် မတွံဂး '''ပရေင်တဵုလွဳ'''، '''ကွတ်တဲပ္တိတ်ကပေါတ်''' الكေုာံ '''ပရေင်ဗၞိက်ဂၠးတိ''' ရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt;
# '''ပရေင်ဗၞိက် အကြာ ကြုက် ကု အိန္ဒိယ''': ဍုင်ပျူဂမၠိုင် နွံပ္ဍဲ ဂၠံင်ဗၞိက်သုတ် သၠုင်ကျာ (Southern Silk Road / Southwest Silk Road) မဆက်စပ်ဒၟံင် တွဵုရး[[သဳချွာန်]] الكေုာံ [[ယူနာန်]] (ဍုင်ကြုက်) ကု ဍုင်အိန္ဒိယ (အာသာမ်၊ ဗင်္ဂါလ) ကေုာံ ၜဳဗင်္ဂါလဳရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; နူကဵု ၂ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳစဳ (ခေတ်ဟာန်) စဵုကဵု ၉ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳ (ခေတ်တန်) ဂှ် သၟာဗၞိက် ကေုာံ ခမဳတအ် တတ်အာကၠုင် ဂၠံင်ၜဳဧရာဝတဳ ပ္ဍဲဍုင်ပျူရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၉၇ အေဒဳ ကေုာံ ၁၂၀ အေဒဳဂှ် ကလုတ်သၟိင်ရဝ်မ (Roman / Daqin envoys) ကေုာံ သၟာကျာ်သြဳ (Magicians/Jugglers) နူကဵု ရးပလိုတ် တတ်အာ ဍုင်ပျူ (Shan state / Burma route) တုဲ အာစိုပ် နန်သၟိင်ဟာန် ပ္ဍဲဍုင်ကြုက်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt;
# '''ပရေင်ဗၞိက် ဇိုင်ၜဳ ကု ဍုင်မန် (သုဝဏ္ဏဘူမိ / ဒွါရဝတဳ)''': ပ္ဍဲသၠုင်ကျာဂှ် ဍုင်သရေခေတ္တရာ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု သၞေဟ်က္ၜင် ဍုင်[[မန်]] ပ္ဍဲ[[သုဝဏ္ဏဘူမိ]] ([[သထီု]]، [[ပဂေါ]]، [[ကျာ်ကသာ]]، [[ဝင်က]]) ကေုာံ ဍုင်မန် [[ဒွါရဝတဳ]] ([[ဥထံင်]]، [[နခန်ပထီု]]) ပ္ဍဲဍုင်သေံ နကဵု ပရေင်ဗၞိက်ၜဳရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; ပ္ဍဲဍုင်ဗိဿနိုး، ဟာန်လေန် ကေုာံ သရေခေတ္တရာတအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ကပေါတ်တိစံင် ရဝ်မ (Roman-style rouletted ware)၊ ပုတီးတၟအ် အိန္ဒိယ، ကေုာံ ကပေါတ်ဒွါရဝတဳဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt;
# '''သြန်ဒင်္ဂါးပျူ (Pyu Coinage)''': ဍုင်ပျူဂမၠိုင်ဝွံ တက်ပ္တိတ် စကာ '''သြန်ဒင်္ဂါး''' (Die-struck silver coins) ကေုာံ ထဝ်ဒင်္ဂါး သွက်ဂွံ သၠာဲဂတး ပရေင်ဗၞိက် နူကဵု ၜိုတ် ၄ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; သြန်ဒင်္ဂါးပျူတအ်ဂှ် တက်လဝ် တဆိပ်သင်္ကေတ '''[[သဳရိဝစ္ဆ]]''' (Srivatsa)၊ '''[[ဘဒြပဳဌ]]''' (Bhadrapitha)၊ '''[[တ္ၚဲတိုန်]]''' (Rising Sun)၊ '''[[ဓမ္မစက်]]''' ကေုာံ '''[[ကၞုသင်]]''' တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; သၞောတ်သြန်ဒင်္ဂါးပျူဝွံ ပြးဇးအာ အလုံမွဲ အာရှဒိုဟ်အဂၞဲ (စိုပ်ဍုင်မန် သထီု، ဒွါရဝတဳ، ကေုာံ ဖူနာန် ပ္ဍဲဝဳယက်နာမ်) ရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt;

== ၈။ သာသနာ၊ ယေန်သၞာင် الكေုာံ သုခုမဒက်ပ္တန် (Religion, Culture, and Architecture) ==
{{Main|ဂကူပျူ|ဘာသာပျူ}}
ဍုင်ပျူဂမၠိုင်ဝွံ ဒှ်ဗဟဵု သာသနာ الكေုာံ လိက်ပတ် အဓိက ပ္ဍဲခလံက်ဧရာဝတဳရ။ ပ္ဍဲဍုင်ပျူတအ်ဂှ် '''[[ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ]]''' (မစကာ ဘာသာပါဠိ الكေုာံ ဘာသာသံသကြိုတ်) ဇၞော်မောဝ်တဴ ဗွဲမလောန်တုဲ၊ '''[[မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ]]''' (ရုပ်ဗောဓိသတ္တ အဝလောကိတေသွရ، မေတ္တေယျ، တာရာ) ကေုာံ '''[[ဘာသာဟိန္ဒူ]]''' (ရုပ်ကျာ်ဝိষ্ণု، လက္ခမဳ، ဗြဟ္မာ، သိဝ) တအ်လေဝ် တန်တဴဒၟံင် မွဲစွံရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; သက်သဳ '''[[လိက်ထဝ်ခေန်ဗာ]]''' (Khin Ba Gold Leaves - ၅ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳ) မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲသရေခေတ္တရာဂှ် ဒှ်သက်သဳ လိက်ပိဋကတ်ပါဠိ ထေရဝါဒ တြေံအိုတ် အလုံမွဲဂၠးတိရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt;

[[File:Lemyethna_temple_in_Sri_Ksetra.jpg|thumb|right|220px|ရုင်ကျာ်[[လေမျက်နှာ]] (Lemyethna) ပ္ဍဲသရေခေတ္တရာ မဒှ်သ္ဇိုင်တမ်မူလ ရုင်ကျာ်ခေတ်ပုဂံ]]

ပ္ဍဲကဏ္ဍ '''သုခုမဒက်ပ္တန်''' (Architecture) ဂှ် ဍုင်ပျူတအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် ဗီုပြင်ကျာ် ၂ ဂကူ မဒှ်တမ်မူလ သုခုမဒက်ပ္တန် ဍုင်ဗၟာရ:&lt;ref name=&quot;AungThwin2005&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt;
# '''ကျာ်စေတဳ ဗီုပြင်ပၠံင် (Cylindrical Stupas)''': ဗီုကဵု [[ကျာ်ဗဝ်ဗဝ်ကြီး]] (သၠုင် ၄၆ မဳတာ)၊ [[ကျာ်ဘုရားကြီး]] ကေုာံ [[ကျာ်ဘုရားမာ]] ပ္ဍဲသရေခေတ္တရာ မဒုင်သ္ဇိုင်ကဵု ဗီုပြင်ကျာ် [[အမရာဝတဳ]] ကေုာံ [[နာဂါရ်ဇုနကောဏ္ဍ]] နူအိန္ဒိယ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt;
# '''ရုင်ကျာ် ဗီုပြင်ဂူ (Vaulted Hollow Temples / Gu-style)''': ဗီုကဵု ရုင်ကျာ်[[ဘဲဘဲ]] (Bebe)၊ [[လေမျက်နှာ]] (Lemyethna) ကေုာံ [[ရဟန္တာဂူ]] ပ္ဍဲသရေခေတ္တရာရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; ဂကူပျူတအ် တီကၠိုဟ် ကွတ်ပညာ ဒက်ပ္တန် '''ကဝိုင်ဍိုတ် ကေုာံ ကၟဳဍိုတ်''' (True radiating arches and keystone vaulting) တုဲ၊ ကွတ်ပညာဝွံ ဆက်ကၠောအ်အာ စိုပ်[[ခေတ်ပုဂံ]] သွက်ဂွံ သြိုင်ရုင်ကျာ်ဇၞော်ဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;AungThwin2005&quot;/&gt;

ပါဲနူဂှ်တုဲ အခိုက်ကၞာ '''စံင်ဇွတုဲ စုတ်ဇုတ် ပ္ဍဲနုင်တိ ဟွံသေင်မ္ဂး နုင်တၟအ်''' (Urn burial tradition) ဝွံ ဒှ်အခိုက်ကၞာ ယေန်သၞာင် တၟေင်အိုတ် ပ္ဍဲဍုင်ပျူဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; သၟိင်တၠတအ် စုတိမ္ဂး စုတ်ဇုတ် ပ္ဍဲနုင်တၟအ်ဇၞော် (Stone urns) မပုတ်လဝ် လိက်တၟအ်ပျူ၊ တုဲမ္ဂး ညးဍုင်ကွာန်တအ် စုတ်ဇုတ် ပ္ဍဲနုင်တိစံင် (Terracotta urns) တုဲ တိုပ်စွံ ပ္ဍဲဒတန်သုသာန် မ္ၚးကၟာင်ဍုင် ဗဒါဲကျာ်စေတဳဂမၠိုင်ရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt;

== ၉။ ပရေင်ဆက်ဆောံ ဍုင်သအာင်، ပရေင်ဍိုန်လျစှ်ေ الكေုာံ ခေတ်ပုဂံ (Foreign Relations, Decline, and the Rise of Pagan) ==
ပ္ဍဲ ၈ ကေုာံ ၉ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳဂှ် ဍုင်ပျူဂမၠိုင် ဒးဆဵုဂဗ ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဒြဟတ်ဇၞော် ပ္ဍဲဒေသသၟဝ်ကျာရ။ ပ္ဍဲတွဵုရးယူနာန်ဂှ် '''[[ဍုင်နာန်ချောဝ်]]''' (Nanzhao Kingdom) ဒြဟတ်ဇၞော်တိုန်တုဲ လုပ်သီကေတ် ဂၠံင်ဗၞိက် သၟဝ်ကျာဍုင်ဗၟာရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt; ပ္ဍဲသၞာံ '''၈၀၂ အေဒဳ''' (ကေုာံ သၞာံ ၈၀၇ အေဒဳ) ဂှ် သၟိင်ပျူ ဗလးဏာ ဂကောံကလုတ် ကေုာံ သၟာဂဳတ ၃၅ တၠ မွဲဟာန်ကေုာံ ကလုတ်နာန်ချောဝ် အာစိုပ် ဍုင်ဇၞော်[[ချာန်အာန်]] (Chang'an) သွက်ဂွံ ဆက်မိတ် ကု သၟိင်ဨကရာဇ်ကြုက် '''တန်တေဇြံင်''' (Emperor Dezong of Tang) ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt;

ဆဂး စိုပ်သၞာံ '''၈၃၂ အေဒဳ''' ဂှ် ဒပ်ပၞာန်နာန်ချောဝ် ဇက်ပၞာန် စှ်ေကၠုင် ဗတိုက်ပလီုထောအ် ဍုင်ဇၞော်ပျူ (တၠပညာတအ် စှ်ေစိုတ် ဒှ်ဍုင်ဟာန်လေန် ဟွံသေင်မ္ဂး သရေခေတ္တရာ) တုဲ ရပ်ဏာ ကောန်ဍုင်ပျူ ၃,၀၀၀ တၠ ပလံင်ဏာ ဍုင်[[တလဳ]] / [[ခူမေန်]] (Kunming) ပ္ဍဲယူနာန်ရ။&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt; ဟိုတ်နူ ပၞာန်နာန်ချောဝ် လုပ်ဗတိုက် ကေုာံ သၞောတ်ဖောအ်ဗြေဝ်ဍာ် လီုလာ်အာတုဲ၊ ဗဟဵုအုပ်ဓုပ် ဍုင်ပျူဂမၠိုင် ဍိုန်လျစှ်ေအာရ။&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;/&gt;

ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် [[ဂကူဗၟာ]] (Bamar / Mranma) တအ် စှ်ေကၠုင် နူသၟဝ်ကျာတုဲ ပ္တန် '''[[ဍုင်ပုဂံ]]''' (Pagan) ပ္ဍဲဇိုင်ၜဳဧရာဝတဳရ။&lt;ref name=&quot;AungThwin2005&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hudson2004&quot;/&gt; တၠပညာဝင် မာဲကယ် အောင်သွင် (Michael Aung-Thwin) ကေုာံ တၠပညာပူရာဏဝိဒျာ ဗဝ် ဟာတ်သန် (Bob Hudson) တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် ဒဒှ်ရ ဍုင်ပျူဂမၠိုင်ဂှ် ကၠေအ်ဗဒန်အာ ပ္ဍဲသၞာံ ၈၃၂ တန်တန် ဟွံသေင်၊ ဍုင်သရေခေတ္တရာ ကေုာံ မာန်မဝ်တအ်ဂှ် ဆက်တန်တဴဒၟံင် စဵုကဵု ၁၀ ကေုာံ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳရ။&lt;ref name=&quot;AungThwin2005&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hudson2004&quot;/&gt; စိုပ်ခေတ်သၟိင်[[အနော်ရထာ]] (Anawrahta, 1044–1077 CE) ကေုာံ သၟိင်[[ကျာန်သစ်သာ]] (Kyanzittha, 1084–1112 CE) ဂှ် ဍုင်ပျူဂမၠိုင် ပံင်နှဴ တပ်လုပ်အာ အပ္ဍဲ '''အေမ်ပါယာပုဂံ''' ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ်တုဲ၊ ယေန်သၞာင်ပျူ၊ သာသနာပျူ الكေုာံ ကွတ်သုခုမဒက်ပ္တန်ပျူတအ် ဒှ်ကၠုင် သ္ဇိုင်တမ်မူလ ဍုင်ပုဂံရ။&lt;ref name=&quot;AungThwin2005&quot;/&gt;

== ၁၀။ ပရေင်မင်မဲ ကေုာံ ဒတန်အဲကၟာဲဂၠးတိ ယူနက်သကဝ် (Conservation and UNESCO World Heritage Status) ==
ပရေင်ခါဲလ္ၚတ် ကေုာံ မင်မဲ ဍုင်တြေံပျူဂမၠိုင်ဝွံ စကၠောန်ကၠုင် နူကဵု သၞာံ ၁၉၀၇ နကဵု ဌာနပူရာဏဝိဒျာ (Archaeological Survey of Burma) ပ္ဍဲဍုင်သရေခေတ္တရာ، တုဲပၠန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၀–၁၉၈၀ တအ်ဂှ် ဦးအောင်သော်، ဦးမြင့်အောင် ကေုာံ ဦးစိန်မောင်ဦး တအ် ခါဲလ္ၚတ် ဍုင်ဗိဿနိုး، ဟာန်လေန် ကေုာံ မာန်မဝ်တအ်ရ။&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;/&gt; 

[[File:Halin_excavation_site.jpg|thumb|left|220px|ဒတန်ခါဲပတိတ်လဝ် ဇုတ်မၞိဟ် الكေုာံ ကပေါတ်တြေံ ပ္ဍဲဍုင်တြေံ[[ဟာန်လေန်]] (UNESCO World Heritage Site)]]

ပ္ဍဲဂိတုဇှ်ေ ၂၂၊ သၞာံ '''၂၀၁၄''' ဂှ် ပ္ဍဲကောံဓရီု ကမ္မတဳအဲကၟာဲဂၠးတိ [[ယူနက်သကဝ်]] (UNESCO World Heritage Committee) မရနုက်ကဵု ၃၈ ဝါ ပ္ဍဲဍုင်[[ဒဝ်ဟာ]] (Doha)، ဍုင်ကာတာဂှ် ဍုင်တြေံပျူ ၃ ဍုင် မတွံဂး '''[[ဟာန်လေန်]]، [[ဗိဿနိုး]] ကေုာံ [[သရေခေတ္တရာ]]''' (Pyu Ancient Cities - Ref: 1444) တအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီပတိုန် နဒဒှ် '''ဒတန်အဲကၟာဲဂၠးတိ ယူနက်သကဝ်''' ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ (နကဵု တင်သ္ဇိုင် Criteria ii, iii, iv) ရ။ ယူနက်သကဝ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ ဍုင်တြေံပျူ ၃ ဍုင်ဝွံ ဒှ်သက်သဳ မထ္ၜးပျး ပရေင်ပြံင်လှာဲ ယေန်သၞာင်ဗုဒ္ဓဘာသာ နူဍုင်အိန္ဒိယ စိုပ်အာရှဒိုဟ်အဂၞဲ، သၞောတ်ဖောအ်ဗြေဝ်ဍာ်، ကေုာံ သုခုမဒက်ပ္တန် ဍုင်တြေံ မတန်တဴကၠုင် ပွိုင် မွဲလ္ၚီသၞာံပြင်င်ရ။

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ တင်ဂၞင် ဒတန်အဲကၟာဲဂၠးတိ ယူနက်သကဝ် (UNESCO World Heritage Inscribed Zones - 2014)
|-
! ယၟုဒတန် (Site Name) !! ဂၞန်စၟတ်သမ္တီ UNESCO !! ဒတန် (Coordinates) !! သမၠဲဒတန်အဓိက (Core Zone) !! သမၠဲဒတန်စဵုဒၞာ (Buffer Zone)
|-
| '''ဍုင်တြေံဟာန်လေန် (Halin)''' || 1444-001 || 22°28′12″N 95°49′07″E || ၁,၂၄၃ ဟက်တာ (ha) || ၂,၁၈၉ ဟက်တာ (ha)
|-
| '''ဍုင်တြေံဗိဿနိုး (Beikthano)''' || 1444-002 || 20°00′22″N 95°22′50″E || ၉၀၄ ဟက်တာ (ha) || ၁,၈၁၅ ဟက်တာ (ha)
|-
| '''ဍုင်တြေံသရေခေတ္တရာ (Sri Ksetra)''' || 1444-003 || 18°48′54″N 95°17′24″E || ၃,၆၆၂ ဟက်တာ (ha) || ၂,၇၈၆ ဟက်တာ (ha)
|-
! ပံင်ဖအိုတ် (Total) !! Ref: 1444 !! လဒေါဝ်ဍုင်ဗၟာ !! '''၅,၈၀၉ ဟက်တာ''' !! '''၆,၇၉၀ ဟက်တာ'''
|}

== ဆက်ဗှ် ==
* [[ဂကူပျူ]]
* [[ဘာသာပျူ]]
* [[သရေခေတ္တရာ]]
* [[ဗိဿနိုး]]
* [[ဟာန်လေန်]]
* [[သုဝဏ္ဏဘူမိ]]
* [[ဒွါရဝတဳ]]
* [[ဍုင်ပုဂံ]]

== နိဿဲ (References) ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;Stargardt1990&quot;&gt;Stargardt, Janice (1990). ''The Ancient Pyu of Burma: Early Pyu Cities in a Man-Made Landscape''. Vol. 1. Cambridge: PACSEA (in association with Institute of Southeast Asian Studies, Singapore). ISBN 978-1-873178-00-3.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Moore2007&quot;&gt;Moore, Elizabeth H. (2007). ''Early Landscapes of Myanmar''. Bangkok: River Books. ISBN 978-974-9863-31-2.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;AungThwin2005&quot;&gt;Aung-Thwin, Michael (2005). ''The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma''. Honolulu: University of Hawai'i Press. ISBN 978-0-8248-2886-8.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Luce1985&quot;&gt;Luce, Gordon Hannington (1985). ''Phases of Pre-Pagan Burma: Languages and History''. Vol. 1 &amp; 2. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-713595-2.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Hudson2004&quot;&gt;Hudson, Bob (2004). ''The Origins of Bagan: The Archaeological Landscape of Upper Burma to AD 1300'' (PhD thesis). Sydney: University of Sydney.&lt;/ref&gt;
}}

{{Navbox
| name  = ဍုင်ပျူဂမၠိုင်
| title = [[ဍုင်ပျူဂမၠိုင်]] ကေုာံ ယေန်သၞာင်[[ဂကူပျူ]]
| listclass = hlist
| group1 = ဍုင်အဲကၟာဲဂၠးတိ (UNESCO)
| list1  =
* [[သရေခေတ္တရာ]]
* [[ဗိဿနိုး]]
* [[ဟာန်လေန်]]

| group2 = ဍုင် ကေုာံ ဒတန်ပျူတၞဟ်ဂမၠိုင်
| list2  =
* [[မာန်မဝ်]] (ပင်လယ်)
* [[ဝတဳ]]
* [[တကောင်း]]
* [[သာဂရ]] (ထဝါဲ)
* [[ခလံက်စမုံ]]
* [[ညောင်ကန်]]

| group3 = သုခုမဒက်ပ္တန် ကေုာံ ကျာ်စေတဳ
| list3  =
* [[ကျာ်ဗဝ်ဗဝ်ကြီး]]
* [[ကျာ်ဘုရားကြီး (သရေခေတ္တရာ)]]
* [[ကျာ်ဘုရားမာ]]
* [[ရုင်ကျာ်ဘဲဘဲ]]
* [[ရုင်ကျာ်လေမျက်နှာ]]
* [[ရဟန္တာဂူ]]

| group4 = သၟိင်တၠ، ဘာသာ ကေုာံ ယေန်သၞာင်
| list4  =
* [[ဂကူပျူ]]
* [[ဘာသာပျူ]]
* [[တၞောဝ်သၟိင်ဝိကြမ]]
* [[လိက်ထဝ်ခေန်ဗာ]]
* [[လိက်တၟအ်မြစေတဳ]]
* [[သြန်ဒင်္ဂါးပျူ]]

| group5 = ဍုင် ကေုာံ ခေတ်ဆက်စပ်
| list5  =
* [[သုဝဏ္ဏဘူမိ]]
* [[ဒွါရဝတဳ]]
* [[ဝေသာလဳ]]
* [[ဍုင်နာန်ချောဝ်]]
* [[ဍုင်ပုဂံ]]
}}

[[ကဏ္ဍ:ဍုင်ပျူဂမၠိုင်]]
[[ကဏ္ဍ:ဂကူပျူ]]
[[ကဏ္ဍ:ဝင်ဍုင်ဗၟာ]]
[[ကဏ္ဍ:ဍုင်တြေံ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ]]
[[ကဏ္ဍ:ဒတန်အဲကၟာဲဂၠးတိ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ]]
[[ကဏ္ဍ:ပူရာဏဝိဒျာ ဍုင်ဗၟာ]]</text>
      <sha1>g69x7hqv0vh8dr8g27zbl9bqvkpudk7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ကဏ္ဍ:ဍုင်ပျူဂမၠိုင်</title>
    <ns>14</ns>
    <id>12623</id>
    <revision>
      <id>58852</id>
      <timestamp>2026-10-21T05:28:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင်ဂမၠိုင် မဆေင်စပ်ကဵု [[ဍုင်ပျူဂမၠိုင်]] (Pyu city-states) မပ္တံကဵု ဍုင်[[သရေခေတ္တရာ]]၊ [[ဗိဿနိုး]]၊ [[ဟာန်လေန်]]၊ [[မာန်မဝ်]] ကေုာံ ...&quot;</comment>
      <origin>58852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="977" sha1="ttqldkqsf059g3uiitskansouwitzyw" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင်ဂမၠိုင် မဆေင်စပ်ကဵု [[ဍုင်ပျူဂမၠိုင်]] (Pyu city-states) မပ္တံကဵု ဍုင်[[သရေခေတ္တရာ]]၊ [[ဗိဿနိုး]]၊ [[ဟာန်လေန်]]၊ [[မာန်မဝ်]] ကေုာံ [[ဝတဳ]] မဒှ်ဍုင်သၟိင်တြေံ [[ဂကူပျူ]] တအ် မပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲဒေသခလံက်ၜဳဧရာဝတဳ ပ္ဍဲ[[ဍုင်ဗၟာ]] ရ။

[[ကဏ္ဍ:ဂကူပျူ]]
[[ကဏ္ဍ:ဝင်ဍုင်ဗၟာ]]
[[ကဏ္ဍ:ဍုင်တြေံ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ]]
[[ကဏ္ဍ:ဒတန်အဲကၟာဲဂၠးတိ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ]]
[[ကဏ္ဍ:ပူရာဏဝိဒျာ ဍုင်ဗၟာ]]</text>
      <sha1>ttqldkqsf059g3uiitskansouwitzyw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>58853</id>
      <parentid>58852</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T05:28:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>58853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="974" sha1="6cikv38y3k49nrfkadraevtbhmvahn3" xml:space="preserve">ကဏ္ဍဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍ သွက်ဂွံ ပကောံစွံ လိက်ပရေင်ဂမၠိုင် မဆေင်စပ်ကဵု [[ဍုင်ပျူဂမၠိုင်]] (Pyu city-states) မပ္တံကဵု ဍုင်[[သရေခေတ္တရာ]]၊ [[ဗိဿနို]]၊ [[ဟာန်လေန်]]၊ [[မာန်မဝ်]] ကေုာံ [[ဝတဳ]] မဒှ်ဍုင်သၟိင်တြေံ [[ဂကူပျူ]] တအ် မပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲဒေသခလံက်ၜဳဧရာဝတဳ ပ္ဍဲ[[ဍုင်ဗၟာ]] ရ။

[[ကဏ္ဍ:ဂကူပျူ]]
[[ကဏ္ဍ:ဝင်ဍုင်ဗၟာ]]
[[ကဏ္ဍ:ဍုင်တြေံ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ]]
[[ကဏ္ဍ:ဒတန်အဲကၟာဲဂၠးတိ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ]]
[[ကဏ္ဍ:ပူရာဏဝိဒျာ ဍုင်ဗၟာ]]</text>
      <sha1>6cikv38y3k49nrfkadraevtbhmvahn3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၃. အံက်တဝ်ပါ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>12624</id>
    <revision>
      <id>58854</id>
      <timestamp>2026-10-21T05:32:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;onlyinclude&gt;=== [[၃ အံက်တဝ်ပါ|၃. အံက်တဝ်ပါ]] === [[File:Brandenburger Tor abends.jpg|right|120px|ပါင်တြင်ဗြာန်ဒေန်ဗဝ် (Brandenburg Gate) ပ္ဍဲဍုင်ဗာလေန်]] * '''[[၁၉၃၂]]''' - '''[[ဍုင်အဳရက်]]''' ကလိဂွံ ဗၠးၜး နူသၟဝ်တဲ အုပ်ဓုပ် ဗြ...&quot;</comment>
      <origin>58854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2236" sha1="1ou12dvskn5fzh2ugzsu1mt66133eqs" xml:space="preserve">&lt;onlyinclude&gt;=== [[၃ အံက်တဝ်ပါ|၃. အံက်တဝ်ပါ]] ===
[[File:Brandenburger Tor abends.jpg|right|120px|ပါင်တြင်ဗြာန်ဒေန်ဗဝ် (Brandenburg Gate) ပ္ဍဲဍုင်ဗာလေန်]]
* '''[[၁၉၃၂]]''' - '''[[ဍုင်အဳရက်]]''' ကလိဂွံ ဗၠးၜး နူသၟဝ်တဲ အုပ်ဓုပ် [[ဗြိတိန်]] တုဲ လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲ[[ဂကောံမဟာမိတ်ဂၠးတိ]] (League of Nations) ရ။
* '''[[၁၉၅၂]]''' - '''[[ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံ ဗြိတိန်]]''' စမ်ၜတ် ဗုံးအဏုမြူ (Nuclear weapon) ကၠာအိုတ် နကဵုယၟုပၞုက် ''Operation Hurricane'' ပ္ဍဲတကအ်မောန်တေဗေလဝ် (Montebello Islands)၊ [[ဍုင်အဝ်သတြေလျာ]] ရ။
* '''[[၁၉၉၀]]''' - ဍုင်ဂျာမနဳပလိုတ် ကေုာံ ဍုင်ဂျာမနဳဗမံက် ကလေင်ပံင်ကောံဒှ် မွဲဍုင်တုဲ '''[[ရးနိဂီုဂျာမနဳ]]''' ခေတ်တၟိ မံက်ဂတဝ်တိုန်ရ (စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် တ္ၚဲဂကူဂျာမနဳပံင်ကောံ)။
* '''[[၂၀၂၅]]''' - ဂအုပ်ဂိုဏ်ရာမညဓမ္မာစာရိယ ကျာ်ဇၞော်အစာတၠ '''[[ဘဒ္ဒန္တတေဇဝန္တမဟာထေရ်]]''' (အာယုက် ၁၀၄ သၞာံ၊ သိက္ခာ ၈၄ ဝှ်) နွံပိုန် ဘာရာမညနိကာယ ဘာဂါတ်၊ [[ကွာန်ဝင်ဒုန်]]၊ [[ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်]] စဴအာသွဝ်ရ[cite: 4, 13]။&lt;/onlyinclude&gt;

----
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ပါ}}
&lt;noinclude&gt;
[[ကဏ္ဍ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ အံက်တဝ်ပါ|03]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1ou12dvskn5fzh2ugzsu1mt66133eqs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>58855</id>
      <parentid>58854</parentid>
      <timestamp>2026-10-21T05:33:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <origin>58855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2221" sha1="n0oits7xwjdtuqylq8int1qqnj3jsrj" xml:space="preserve">&lt;onlyinclude&gt;=== [[၃ အံက်တဝ်ပါ|၃. အံက်တဝ်ပါ]] ===
[[File:Brandenburger Tor abends.jpg|right|120px|ပါင်တြင်ဗြာန်ဒေန်ဗဝ် (Brandenburg Gate) ပ္ဍဲဍုင်ဗာလေန်]]
* '''[[၁၉၃၂]]''' - '''[[ဍုင်အဳရက်]]''' ကလိဂွံ ဗၠးၜး နူသၟဝ်တဲ အုပ်ဓုပ် [[ဗြိတိန်]] တုဲ လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲ[[ဂကောံမဟာမိတ်ဂၠးတိ]] (League of Nations) ရ။
* '''[[၁၉၅၂]]''' - '''[[ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံ ဗြိတိန်]]''' စမ်ၜတ် ဗုံးအဏုမြူ (Nuclear weapon) ကၠာအိုတ် နကဵုယၟုပၞုက် ''Operation Hurricane'' ပ္ဍဲတကအ်မောန်တေဗေလဝ် (Montebello Islands)၊ [[ဍုင်အဝ်သတြေလျာ]] ရ။
* '''[[၁၉၉၀]]''' - ဍုင်ဂျာမနဳပလိုတ် ကေုာံ ဍုင်ဂျာမနဳဗမံက် ကလေင်ပံင်ကောံဒှ် မွဲဍုင်တုဲ '''[[ရးနိဂီုဂျာမနဳ]]''' ခေတ်တၟိ မံက်ဂတဝ်တိုန်ရ (စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် တ္ၚဲဂကူဂျာမနဳပံင်ကောံ)။
* '''[[၂၀၂၅]]''' - ဂအုပ်ဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကျာ်ဇၞော်အစာတၠ '''[[ဘဒ္ဒန္တတေဇဝန္တမဟာထေရ်]]''' (အာယုက် ၁၀၄ သၞာံ၊ သိက္ခာ ၈၄ ဝှ်) နွံပိုန် ဘာရာမညနိကာယ ဘာဂါတ်၊ [[ကွာန်ဝင်ဒုန်]]၊ [[ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်]] စဴအာသွဝ်ရ[cite: 4, 13]။&lt;/onlyinclude&gt;

----
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ပါ}}
&lt;noinclude&gt;
[[ကဏ္ဍ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ အံက်တဝ်ပါ|03]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>n0oits7xwjdtuqylq8int1qqnj3jsrj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၄. အံက်တဝ်ပါ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>12625</id>
    <revision>
      <id>58856</id>
      <timestamp>2026-10-21T05:35:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;onlyinclude&gt;=== တ္ၚဲဝွံ ပ္ဍဲဝင် ([[၄ အံက်တဝ်ပါ]]) === [[File:Sputnik asm.jpg|right|100px|သပုတနိက် ၁ (Sputnik 1)]] * [[၁၅၈၂]] – [[သၟိင်သာသနာ ပုပ် ဂြေဂဝ်ရဳ ၁၃]] (Pope Gregory XIII) စပ္တန်စကာ '''[[ကြက္ကဒိန် ဂြေဂဝ်ရဳယာန်]]''' (Gregorian cal...&quot;</comment>
      <origin>58856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2241" sha1="6p40cmx9tlq5im5i9lbbon6ld8l3flc" xml:space="preserve">&lt;onlyinclude&gt;=== တ္ၚဲဝွံ ပ္ဍဲဝင် ([[၄ အံက်တဝ်ပါ]]) ===
[[File:Sputnik asm.jpg|right|100px|သပုတနိက် ၁ (Sputnik 1)]]
* [[၁၅၈၂]] – [[သၟိင်သာသနာ ပုပ် ဂြေဂဝ်ရဳ ၁၃]] (Pope Gregory XIII) စပ္တန်စကာ '''[[ကြက္ကဒိန် ဂြေဂဝ်ရဳယာန်]]''' (Gregorian calendar) သွက်ဂွံ လှာဲထောအ် [[ကြက္ကဒိန် ဂျူလဳယာန်]] (Julian calendar) ရ။
* [[၁၈၃၀]] – '''[[ရးနိဂီုဗေလ်ဂျဳယာမ်]]''' (Belgium) လလောင်တြး ပရေင်ဗၠးၜး နူကဵု [[ရးနိဂီုနေသာလာန်]] (Netherlands) တုဲ ဒက်ပ္တန် ဍုင်တၞဟ်ခြာရ။
* [[၁၉၅၇]] – [[ကၟိန်ဍုင်သဝ်ဗဳယက်]] ပစ်ပတိုန် လိုန်ကျာသဘာဝကောန်မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် မၞုံယၟု '''[[သပုတနိက် ၁]]''' (Sputnik 1) လတူဂၠံင်ကာသတုဲ စပံက်ကဵု ခေတ်ကာသ (Space Age) ရ။
* [[၁၉၆၆]] – ဍုင်ဗြိတိန် အပ်ပြာပ်ကဵု ပရေင်ဗၠးၜး ကုဍုင်ဗာသုတဝ်လာန် (Basutoland) တုဲ ကလေင်ခုတ်ယၟုဍုင်တၟိ မကော်ဂး '''[[ရးနိဂီုလေသဝ်တဝ်]]''' (Lesotho) ရ။
* '''တ္ၚဲတၟေင်''' – '''[[တ္ၚဲသတ်တိရစ္ဆာန်ဂၠးတိ]]''' (World Animal Day)။

&lt;div style=&quot;text-align: right;&quot; class=&quot;noprint&quot;&gt;'''[[အံက်တဝ်ပါ|အံက်တဝ်ပါတၞဟ်ဂမၠိုင်...]]''' – '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ပါ|စရင်တ္ၚဲ ပ္ဍဲဂိတုအံက်တဝ်ပါ]]'''&lt;/div&gt;&lt;/onlyinclude&gt;

[[ကဏ္ဍ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ|၁၀-၀၄]]</text>
      <sha1>6p40cmx9tlq5im5i9lbbon6ld8l3flc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၁. အံက်တဝ်ပါ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>12626</id>
    <revision>
      <id>58857</id>
      <timestamp>2026-10-21T05:37:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;div style=&quot;float:right;margin-left:0.5em&quot;&gt;[[File:United_Nations_Flag.svg|100px|အလာံကုလသမဂ္ဂ]]&lt;/div&gt;  '''[[၁၁ အံက်တဝ်ပါ]]''': '''[[တ္ၚဲသၟတ်ဗြဴ ဂၠးကဝ်]]''' (ကုလသမဂ္ဂ)  * [[၁၁၃၈]] – ပ္ဍဲဍုင်အလေပ္ပဝ် (Aleppo)၊ ဍုင်သဳရိယာဂှ် က္တဵုဒှ် '''က...&quot;</comment>
      <origin>58857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3234" sha1="tvdzd0p6omxop94tfjg4glzxlgxstwy" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;float:right;margin-left:0.5em&quot;&gt;[[File:United_Nations_Flag.svg|100px|အလာံကုလသမဂ္ဂ]]&lt;/div&gt;

'''[[၁၁ အံက်တဝ်ပါ]]''': '''[[တ္ၚဲသၟတ်ဗြဴ ဂၠးကဝ်]]''' (ကုလသမဂ္ဂ)

* [[၁၁၃၈]] – ပ္ဍဲဍုင်အလေပ္ပဝ် (Aleppo)၊ ဍုင်သဳရိယာဂှ် က္တဵုဒှ် '''[[ကသဳတိ အလေပ္ပဝ် ၁၁၃၈|ကသဳတိဇၞော်]]''' မွဲတုဲ မၞိဟ်ၜိုတ် ၂၃၀,၀၀၀ တၠ ဒးချိုတ်အာရ။
* [[၁၉၅၄]] – ပၞာန်အေန်ဒဝ်ချာင်နာ ပထမတုဲဒှ်အာတုဲ ဒပ်ပၞာန်'''[[ဝဳယက်မေန်]]''' (Viet Minh) တအ် လုပ်သီကေတ် အဝဵုအုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲဍုင်[[ဟာနဝ်]]၊ [[ဝဳယက်နာမ်သၟဝ်ကျာ]]ရ။
* [[၁၉၆၂]] – သၟိင်သာသနာပုပ် '''[[ပုပ်ဂျောန် ၂၃]]''' (Pope John XXIII) ပံက်သဘင်ကောံဓရီုဇၞော် ဝါတဳကာန် ဒုတိယ (Second Vatican Council) ပ္ဍဲဍုင်[[ဝါတဳကာန်]]ရ။
* [[၁၉၆၈]] – ဂကောံနာသာ (NASA) ပလံင်ပတိုန် က္ၜင်ကျာအာကာသ '''[[အပဝ်လဝ် ၇]]''' (Apollo 7) မဒှ်က္ၜင်ကျာအာကာသ အပဝ်လဝ် ကၠာအိုတ် မပါလုပ်မၞိဟ် ၃ တၠရ။
* [[၁၉၉၇]] – '''[[တွဵုရးဍုင်သေံ]]''' (Thailand) ပတန်သၞောဝ်ဥပဒေ သ္ဇိုင်သၞောဝ်ဥပဒေ သၞာံ ၁၉၉၇ (သၞောဝ်ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန်) မဒှ်သၞောဝ်ဥပဒေ မကဵုအခေါင်အရာ ကုညးဍုင်ကွာန် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဝင်ဍုင်သေံရ။

'''ညးမဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲတ္ၚဲဏအ်''' – [[အဳလဳနာ ရုသဝေတ်]] (၁၈၈၄) · [[တိက် နှာတ် ဟာန်]] (၁၉၂၆) · [[အမိတာဘ် ဗစ္စန်]] (၁၉၄၂)&lt;br&gt;
'''ညးမစုတိ ပ္ဍဲတ္ၚဲဏအ်''' – [[ဟူလ်ဒရေတ် ဇွေန်ဂလဳ]] (၁၅၃၁) · [[ဂျေမ် ပရေသကတ် ဂျူလ်]] (၁၈၈၉) · [[အာန်တန် ဗြုက်နာ]] (၁၈၉၆)

&lt;div style=&quot;text-align:right;&quot; class=&quot;noprint&quot;&gt;'''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ပါ|တ္ၚဲတၞဟ် ပ္ဍဲဂိတုအံက်တဝ်ပါ]]''' – '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ|စရင်တ္ၚဲ သီုဖအိုတ်]]'''&lt;/div&gt;&lt;noinclude&gt;
[[ကဏ္ဍ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ|၁၀-၁၁]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tvdzd0p6omxop94tfjg4glzxlgxstwy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၂. သေတ်တေမ်ပါ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>12627</id>
    <revision>
      <id>58858</id>
      <timestamp>2026-10-21T05:39:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;div style=&quot;float:right;margin-left:0.5em&quot;&gt;[[File:Flag_of_Mali.svg|100px|အလာံဍုင်မာလဳ]]&lt;/div&gt;  '''[[၂၂ သေတ်တေမ်ပါ]]''': '''[[တ္ၚဲဗၠးၜး]]''' ပ္ဍဲ[[ဍုင်မာလဳ]] (၁၉၆၀) ၊ '''[[တ္ၚဲဟွံစကာကွဳစက် ဂၠးကဝ်]]''' (World Car-Free Day)  * [[၁၇၉၂]] – ပ္ဍဲအခိင်ပ...&quot;</comment>
      <origin>58858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2827" sha1="ajo2s6wpssju93s6ot6jljkalsexhmc" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;float:right;margin-left:0.5em&quot;&gt;[[File:Flag_of_Mali.svg|100px|အလာံဍုင်မာလဳ]]&lt;/div&gt;

'''[[၂၂ သေတ်တေမ်ပါ]]''': '''[[တ္ၚဲဗၠးၜး]]''' ပ္ဍဲ[[ဍုင်မာလဳ]] (၁၉၆၀) ၊ '''[[တ္ၚဲဟွံစကာကွဳစက် ဂၠးကဝ်]]''' (World Car-Free Day)

* [[၁၇၉၂]] – ပ္ဍဲအခိင်[[ပၠန်ဂတးပြင်သေတ်]]ဂှ် ကံင်သဳကောန်ဂကူ ပြင်သေတ် လလောင်တြးပတန် သၞောတ်'''[[သမ္မတဍုင်ပြင်သေတ် ပထမ]]''' (French First Republic) ရ။
* [[၁၈၆၂]] – သမ္မတ အမေရိကာန် '''[[အာဗြဟာမ် လေန်ကောန်]]''' (Abraham Lincoln) ပတိတ်လိက်လလောင်တြး ဗလးကဵု ဍိက်ဂမၠိုင် (Emancipation Proclamation) ပ္ဍဲ[[ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်]]ရ။
* [[၁၉၀၈]] – '''[[ဍုင်ဗူလ်ဂေရဳယာ]]''' (Bulgaria) လလောင်တြး ပရေင်ဗၠးၜး နူကဵု အေမ်ပါယာအဝ်တဝ်မာန် (Ottoman Empire) ရ။
* [[၁၉၆၀]] – '''[[ဍုင်မာလဳ]]''' ကလိဂွံ ပရေင်ဗၠးၜး နူကဵု [[ဍုင်ပြင်သေတ်]]ရ။
* [[၁၉၈၀]] – ဒပ်ပၞာန်[[ဍုင်အဳရက်]] လုပ်ဗတိုက် [[ဍုင်အဳရာန်]]တုဲ '''[[ပၞာန်အဳရာန်-အဳရက်]]''' (Iran–Iraq War) စက္တဵုဒှ်ကၠုင်ရ။

'''ညးမဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲတ္ၚဲဏအ်''' – [[မာဲကယ် ဖာရာဒေ]] (၁၇၉၁) · [[ချေန် နေန် ယာန်]] (၁၉၂၂) · [[အာန်ဒရဳယာ ဗဝ်ချေလဳ]] (၁၉၅၈)&lt;br&gt;
'''ညးမစုတိ ပ္ဍဲတ္ၚဲဏအ်''' – [[ဂုရု နာနက်]] (၁၅၃၉) · [[ဖရေဒရေက် သဝ်ဒဳ]] (၁၉၅၆) · [[မာသေလ် မာသဝ်]] (၂၀၀၇)

&lt;div style=&quot;text-align:right;&quot; class=&quot;noprint&quot;&gt;'''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/သေတ်တေမ်ပါ|တ္ၚဲတၞဟ် ပ္ဍဲဂိတုသေတ်တေမ်ပါ]]''' – '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ|စရင်တ္ၚဲ သီုဖအိုတ်]]'''&lt;/div&gt;&lt;noinclude&gt;
[[ကဏ္ဍ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ|၀၉-၂၂]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ajo2s6wpssju93s6ot6jljkalsexhmc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/သေတ်တေမ်ပါ</title>
    <ns>4</ns>
    <id>12628</id>
    <revision>
      <id>58859</id>
      <timestamp>2026-10-21T05:40:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/Header|သေတ်တေမ်ပါ}}  {| width=&quot;100%&quot; cellspacing=&quot;8&quot; cellpadding=&quot;4&quot; style=&quot;background:transparent;&quot; |- | width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; style=&quot;border: 1px solid #a3b1bf; background-color:#f5faff; padding: 0.8em;&quot; | == [[၁ သေတ်တေမ်ပါ]] ({{edit|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ...&quot;</comment>
      <origin>58859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13225" sha1="1l2xqth7ln2os63uv6om530ail2mf6q" xml:space="preserve">{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/Header|သေတ်တေမ်ပါ}}

{| width=&quot;100%&quot; cellspacing=&quot;8&quot; cellpadding=&quot;4&quot; style=&quot;background:transparent;&quot;
|-
| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; style=&quot;border: 1px solid #a3b1bf; background-color:#f5faff; padding: 0.8em;&quot; |
== [[၁ သေတ်တေမ်ပါ]] ({{edit|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁. သေတ်တေမ်ပါ}}) ==
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁. သေတ်တေမ်ပါ}}

| width=&quot;50%&quot; valign=&quot;top&quot; style=&quot;border: 1px solid #a3b1bf; background-color:#f5faff; padding: 0.8em;&quot; |
== [[၂ သေတ်တေမ်ပါ]] ({{edit|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂. သေတ်တေမ်ပါ}}) ==
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂. သေတ်တေမ်ပါ}}

|-
| valign=&quot;top&quot; style=&quot;border: 1px solid #a3b1bf; background-color:#f5faff; padding: 0.8em;&quot; |
== [[၃ သေတ်တေမ်ပါ]] ({{edit|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၃. သေတ်တေမ်ပါ}}) ==
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၃. သေတ်တေမ်ပါ}}

| valign=&quot;top&quot; style=&quot;border: 1px solid #a3b1bf; background-color:#f5faff; padding: 0.8em;&quot; |
== [[၄ သေတ်တေမ်ပါ]] ({{edit|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၄. သေတ်တေမ်ပါ}}) ==
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၄. သေတ်တေမ်ပါ}}

|-
| valign=&quot;top&quot; style=&quot;border: 1px solid #a3b1bf; background-color:#f5faff; padding: 0.8em;&quot; |
== [[၅ သေတ်တေမ်ပါ]] ({{edit|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၅. သေတ်တေမ်ပါ}}) ==
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၅. သေတ်တေမ်ပါ}}

| valign=&quot;top&quot; style=&quot;border: 1px solid #a3b1bf; background-color:#f5faff; padding: 0.8em;&quot; |
== [[၆ သေတ်တေမ်ပါ]] ({{edit|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၆. သေတ်တေမ်ပါ}}) ==
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၆. သေတ်တေမ်ပါ}}

|-
| valign=&quot;top&quot; style=&quot;border: 1px solid #a3b1bf; background-color:#f5faff; padding: 0.8em;&quot; |
== [[၇ သေတ်တေမ်ပါ]] ({{edit|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၇. သေတ်တေမ်ပါ}}) ==
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၇. သေတ်တေမ်ပါ}}

| valign=&quot;top&quot; style=&quot;border: 1px solid #a3b1bf; background-color:#f5faff; padding: 0.8em;&quot; |
== [[၈ သေတ်တေမ်ပါ]] ({{edit|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၈. သေတ်တေမ်ပါ}}) ==
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၈. သေတ်တေမ်ပါ}}

|-
| valign=&quot;top&quot; style=&quot;border: 1px solid #a3b1bf; background-color:#f5faff; padding: 0.8em;&quot; |
== [[၉ သေတ်တေမ်ပါ]] ({{edit|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၉. သေတ်တေမ်ပါ}}) ==
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၉. သေတ်တေမ်ပါ}}

| valign=&quot;top&quot; style=&quot;border: 1px solid #a3b1bf; background-color:#f5faff; padding: 0.8em;&quot; |
== [[၁၀ သေတ်တေမ်ပါ]] ({{edit|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၀. သေတ်တေမ်ပါ}}) ==
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၀. သေတ်တေမ်ပါ}}

|-
| valign=&quot;top&quot; style=&quot;border: 1px solid #a3b1bf; background-color:#f5faff; padding: 0.8em;&quot; |
== [[၁၁ သေတ်တေမ်ပါ]] ({{edit|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၁. သေတ်တေမ်ပါ}}) ==
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၁. သေတ်တေမ်ပါ}}

| valign=&quot;top&quot; style=&quot;border: 1px solid #a3b1bf; background-color:#f5faff; padding: 0.8em;&quot; |
== [[၁၂ သေတ်တေမ်ပါ]] ({{edit|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၂. သေတ်တေမ်ပါ}}) ==
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၂. သေတ်တေမ်ပါ}}

|-
| valign=&quot;top&quot; style=&quot;border: 1px solid #a3b1bf; background-color:#f5faff; padding: 0.8em;&quot; |
== [[၁၃ သေတ်တေမ်ပါ]] ({{edit|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၃. သေတ်တေမ်ပါ}}) ==
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၃. သေတ်တေမ်ပါ}}

| valign=&quot;top&quot; style=&quot;border: 1px solid #a3b1bf; background-color:#f5faff; padding: 0.8em;&quot; |
== [[၁၄ သေတ်တေမ်ပါ]] ({{edit|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၄. သေတ်တေမ်ပါ}}) ==
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၄. သေတ်တေမ်ပါ}}

|-
| valign=&quot;top&quot; style=&quot;border: 1px solid #a3b1bf; background-color:#f5faff; padding: 0.8em;&quot; |
== [[၁၅ သေတ်တေမ်ပါ]] ({{edit|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၅. သေတ်တေမ်ပါ}}) ==
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၅. သေတ်တေမ်ပါ}}

| valign=&quot;top&quot; style=&quot;border: 1px solid #a3b1bf; background-color:#f5faff; padding: 0.8em;&quot; |
== [[၁၆ သေတ်တေမ်ပါ]] ({{edit|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၆. သေတ်တေမ်ပါ}}) ==
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၆. သေတ်တေမ်ပါ}}

|-
| valign=&quot;top&quot; style=&quot;border: 1px solid #a3b1bf; background-color:#f5faff; padding: 0.8em;&quot; |
== [[၁၇ သေတ်တေမ်ပါ]] ({{edit|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၇. သေတ်တေမ်ပါ}}) ==
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၇. သေတ်တေမ်ပါ}}

| valign=&quot;top&quot; style=&quot;border: 1px solid #a3b1bf; background-color:#f5faff; padding: 0.8em;&quot; |
== [[၁၈ သေတ်တေမ်ပါ]] ({{edit|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၈. သေတ်တေမ်ပါ}}) ==
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၈. သေတ်တေမ်ပါ}}

|-
| valign=&quot;top&quot; style=&quot;border: 1px solid #a3b1bf; background-color:#f5faff; padding: 0.8em;&quot; |
== [[၁၉ သေတ်တေမ်ပါ]] ({{edit|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၉. သေတ်တေမ်ပါ}}) ==
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၁၉. သေတ်တေမ်ပါ}}

| valign=&quot;top&quot; style=&quot;border: 1px solid #a3b1bf; background-color:#f5faff; padding: 0.8em;&quot; |
== [[၂၀ သေတ်တေမ်ပါ]] ({{edit|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၀. သေတ်တေမ်ပါ}}) ==
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၀. သေတ်တေမ်ပါ}}

|-
| valign=&quot;top&quot; style=&quot;border: 1px solid #a3b1bf; background-color:#f5faff; padding: 0.8em;&quot; |
== [[၂၁ သေတ်တေမ်ပါ]] ({{edit|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၁. သေတ်တေမ်ပါ}}) ==
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၁. သေတ်တေမ်ပါ}}

| valign=&quot;top&quot; style=&quot;border: 1px solid #a3b1bf; background-color:#f5faff; padding: 0.8em;&quot; |
== [[၂၂ သေတ်တေမ်ပါ]] ({{edit|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၂. သေတ်တေမ်ပါ}}) ==
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၂. သေတ်တေမ်ပါ}}

|-
| valign=&quot;top&quot; style=&quot;border: 1px solid #a3b1bf; background-color:#f5faff; padding: 0.8em;&quot; |
== [[၂၃ သေတ်တေမ်ပါ]] ({{edit|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၃. သေတ်တေမ်ပါ}}) ==
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၃. သေတ်တေမ်ပါ}}

| valign=&quot;top&quot; style=&quot;border: 1px solid #a3b1bf; background-color:#f5faff; padding: 0.8em;&quot; |
== [[၂၄ သေတ်တေမ်ပါ]] ({{edit|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၄. သေတ်တေမ်ပါ}}) ==
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၄. သေတ်တေမ်ပါ}}

|-
| valign=&quot;top&quot; style=&quot;border: 1px solid #a3b1bf; background-color:#f5faff; padding: 0.8em;&quot; |
== [[၂၅ သေတ်တေမ်ပါ]] ({{edit|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၅. သေတ်တေမ်ပါ}}) ==
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၅. သေတ်တေမ်ပါ}}

| valign=&quot;top&quot; style=&quot;border: 1px solid #a3b1bf; background-color:#f5faff; padding: 0.8em;&quot; |
== [[၂၆ သေတ်တေမ်ပါ]] ({{edit|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၆. သေတ်တေမ်ပါ}}) ==
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၆. သေတ်တေမ်ပါ}}

|-
| valign=&quot;top&quot; style=&quot;border: 1px solid #a3b1bf; background-color:#f5faff; padding: 0.8em;&quot; |
== [[၂၇ သေတ်တေမ်ပါ]] ({{edit|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၇. သေတ်တေမ်ပါ}}) ==
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၇. သေတ်တေမ်ပါ}}

| valign=&quot;top&quot; style=&quot;border: 1px solid #a3b1bf; background-color:#f5faff; padding: 0.8em;&quot; |
== [[၂၈ သေတ်တေမ်ပါ]] ({{edit|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၈. သေတ်တေမ်ပါ}}) ==
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၈. သေတ်တေမ်ပါ}}

|-
| valign=&quot;top&quot; style=&quot;border: 1px solid #a3b1bf; background-color:#f5faff; padding: 0.8em;&quot; |
== [[၂၉ သေတ်တေမ်ပါ]] ({{edit|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၉. သေတ်တေမ်ပါ}}) ==
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၂၉. သေတ်တေမ်ပါ}}

| valign=&quot;top&quot; style=&quot;border: 1px solid #a3b1bf; background-color:#f5faff; padding: 0.8em;&quot; |
== [[၃၀ သေတ်တေမ်ပါ]] ({{edit|ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၃၀. သေတ်တေမ်ပါ}}) ==
{{ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/၃၀. သေတ်တေမ်ပါ}}
|}

&lt;noinclude&gt;
[[ကဏ္ဍ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ|၀၉]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1l2xqth7ln2os63uv6om530ail2mf6q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/Header</title>
    <ns>4</ns>
    <id>12629</id>
    <revision>
      <id>58860</id>
      <timestamp>2026-10-21T09:27:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aue Nai</username>
        <id>24</id>
      </contributor>
      <comment>ခၞံကၠောန်လဝ် မုက်လိက် နကု &quot;&lt;div style=&quot;text-align:center; border: 1px solid #a3b1bf; background-color:#e6f2ff; padding: 0.6em; margin-bottom: 1em;&quot;&gt; '''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ|ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ]]''' {{#if:{{{1|}}}|– '''{{{1}}}'''|}}&lt;br /&gt; ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွ...&quot;</comment>
      <origin>58860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2230" sha1="2etvpoocey3wf8icrypq1gmi93ico2j" xml:space="preserve">&lt;div style=&quot;text-align:center; border: 1px solid #a3b1bf; background-color:#e6f2ff; padding: 0.6em; margin-bottom: 1em;&quot;&gt;
'''[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ|ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ]]''' {{#if:{{{1|}}}|– '''{{{1}}}'''|}}&lt;br /&gt;
[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/ဇာန်နဝါရဳ|ဇာန်နဝါရဳ]] ·
[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/ဖေဖဝ်ဝါရဳ|ဖေဖဝ်ဝါရဳ]] ·
[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/မာတ်|မာတ်]] ·
[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အေပြဳ|အေပြဳ]] ·
[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/မေ|မေ]] ·
[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/ဇှ်ေ|ဇှ်ေ]] ·
[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/ဂျူလာင်|ဂျူလာင်]] ·
[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အဝ်ဂေတ်|အဝ်ဂေတ်]] ·
[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/သေတ်တေမ်ပါ|သေတ်တေမ်ပါ]] ·
[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/အံက်တဝ်ပါ|အံက်တဝ်ပါ]] ·
[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/နဝ်ဝေမ်ပါ|နဝ်ဝေမ်ပါ]] ·
[[ဝဳကဳပဳဒဳယာ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ/ဒဳဇြေမ်ပါ|ဒဳဇြေမ်ပါ]]
&lt;/div&gt;&lt;noinclude&gt;
[[ကဏ္ဍ:ကာဒ် တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ|Header]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2etvpoocey3wf8icrypq1gmi93ico2j</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>