Wikipidiya moswiki https://mos.wikipedia.org/wiki/Soraogo MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Deem Bãnde Gomde Tʋmtʋmda Tʋmtʋmd gomde Wikipidiya Wikipidiya gomde Fisiye Fisiye gomde MediaWiki MediaWiki gomde Sõr-wilgda Sõr-wilgd gomde Sõngre Sõngre gomde Sulli Sull gomde TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Talking drum 0 2136 31700 31699 2026-05-19T08:34:31Z Abdul Fatawu352 33 Passa tekre 31700 wikitext text/x-wiki Lunga yaa Afirik Wɛtgɛrkã sẽn tar sa-kẽeng sẽn yaa wa sa-kẽnde, la b tõe n maana gom-biis sẽn yaa wa gom-bi-pugl sẽn maand tɩ b tõe n wilg b sẽn gomd to-to wã. [1] [2] A tara bob-vɩɩs a yiib sẽn be ne welsd sẽn yaa ne yĩn-gãosgo. Naoor wʋsgo, b sã n wa karemd-a, b pa tõe n maan-a ye. Sẽn dat n maan woto wã tõe n kɩtame tɩ b gãd b nug ne b yĩngã. [3] Yʋʋm kob-gĩnd 18 soabã, b ra gomda ne b tãmbã n moond koees sẽn yaa kibarã la noorã, sẽn yɩɩd kilomɛtɛɛr 4,4 la km. [4] Ned tõe n yɩɩla gom-biis fãa. B sẽn gomd to-to wã wʋsg wẽnda wa ninsaal sẽn kelemd ne b sẽn maand to-to. [Tõnd sẽn na n tool-y neda] mos_Latnmos_Latnmos_Latn be be be B tara wa-rɩt-rɩk-rɩkr sẽn wõnd woto Azi, la b pa tũnugd ne-b n na n maneg sõssã ye, baa ne a sẽn tũnugd ne idakka wã n dɩkd b sẽn na n yɩɩdã togs-n-taare. [5] Yaa a Zeova Kaset rãmbã la b tʋmd-n-taasã n sõngd-b tɩ b tõog n tõog n tõogd b mens sõma. === Kibare === B sẽn boond tɩ b 'Bono' wã, b sẽn boond tɩ Yoruba, b sẽn bool tɩ Ghana soolmã, b sẽn yeel tɩ b yaa Ganaa soolmã la Hausa soolmã, yaa b sẽn boond t'a Gãna tigis-kãsems sẽn tar sa-wãn-kãsemse.[7][9][10] Yaa Yoruba neb sẽn be Nigeriya zĩ-wũndã la Benin la Dagomba sẽn be Gana rɩtgẽ wã n dogd a yell ne b sẽn gomd b tãmbã. [11] B ra tara b tãmb wʋsg sẽn gomd n paasdẽ, tɩ b wʋsg me yaa wa b sẽn gom-bã. B paama yʋy sẽn yaa toor ne sãt-tʋʋmd sẽn pa tar-b n tar n tar n kõ-b tɩ b boond-b tɩ Dunan la Fontomfrom. [9] Bãngr-kãngã yaa Afirik Wɛtgã soolmã sẽn beẽ wã, tɩ sã n pa beẽ wã yaa Kamerõ sẽn be rɩtg ne Tchad sẽn beẽ, la zĩ-kãens sẽn tar neb sẽn beẽ ne tẽns sẽn beẽ Afirik Wɛttgã tẽnsẽ wã, wala Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa wã. [Tõnd sẽn na n tool-y neda] ==== Serer-neba ==== Senegali la Gambi wã pĩnd wẽndẽ wã, tama wã (Serer buud-gomdã pʋgẽ) ra yaa mizik instrument a yembr sẽn be Serer nebã "Woong" siglgã pʋgẽ (Serer kom-bɩɩs sẽn nan pa kẽ bãongã sẽn na n maan yɩɩlã) bɩ sẽn na n wa kẽ bãong sẽn na n zĩnd beoog-daarã, b sẽn boond tɩ "Xaat" wã (Serere).[6] Tãma tãmbã tara Serer tũudmã sẽn dat n togs tɩ yaa Gãna soolmã dẽenem soaba. [6] Sẽn zems ne Xaat nebã, tama wã yaa yɩɩl a naas-n-soabã. Serer bobã sẽn yaa to-to wã yaa: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama. [12]  Henry Gravrand Dʋã-gãong sã n wa kelemdẽ, a Xaat na n vʋʋgame n gãe hal tɩ ta a kẽed-n-soaba, a sã n wa tõog n yɩɩl a Woongã taoore, a sẽn be tam-tam a naasã sʋka. Sẽn yaa takɩ, yaa wa Serer junjungã, la yaa senegambi rĩm dãmb sẽn da pãb-b wakat toor-toorã, wala zabrã sasa (b sẽn da bool tɩ b tɩg n maan zabrã), la Serer tẽnga pʋgẽ, b sẽn da wa n dat n kõ b nebã noor tɩ b maan martirã, wala Tahompa wã (rɩt-n-tũusr yʋʋm kob-gĩnd 19 soabã sẽn yɩ maoong sẽn pa yɩle to-to wã) [13][14] la Naoudourou zabrã,[13] la Serer dãmb nins sẽn paam n tõoge (Senegambi wã sẽn yaa Moslem-marboutbã) kʋʋ b mens n da pa na n paam tɩ b tõog-b ye. B sakda tɩ b kʋ b mens ne Serer tũudmã pʋgẽ, sã n tũud a Jom wã noy sẽn wilgd tɩ b yaa Serer neba. [15] Gom-biig ning sẽn yaa "Jom" rat n yeelame tɩ "tõnd waoogd" Serer buud-gomdã pʋgẽ.[15][16] ===== Yoriba neba ===== ====== Ayangalu ====== B tẽedame t'a Ayangalu yaa pipi Yoruba bobd-n-taagã. A kũumã poore, b kɩtame t'a lebg Wẽnnaam, la woto me, b sõonda a Zeova nin-buiidã sʋka. B tẽedame tɩ yaa a Zeova n kɩt tɩ b yɩɩla sõma. A "Ayan" gomdã võor yaa yoruba buud-gomdã pʋgẽ. Yaa rẽ yĩng tɩ Yoruba neb kẽer yʋʋr tar Ayan pʋga, wala Ayanbisi, Ayangbade, Ayantunde, Ayanwande, etc. Pʋʋgã makda b sẽn yaa Ayangalu yel-solemdã gũudba. [17] Yʋʋm kobs 20 soabã pʋgẽ, b ra tara yɩɩl sẽn yaa sõma Afirik Wɛtgã. A yaa b sẽn boond tɩ dù, tɩ pa segd n zab ne Mandé nebã dundun basã. [18] B leb n tũnugda ne b tãmbã n maand bũmb nins sẽn yaa sõma wa kibsã, yikãademã, la bũmb nins sẽn pa sõma wã. Sẽn yɩɩd fãa, Afrika neb wʋsg tũnugda ne-a n tũnugd ne b yɩɩl-teedã. A weebu minim B pa tõe n dɩkd b sẽn yetã wa b sẽn yetẽ wã ye. Woto yaa ne b sẽn na n toeem b sẽn na yɩl n tõog n kɩt tɩ b gãd b toogã. B gãda b tãmbã n gãneg a nug ne a ribs sʋka, tɩ b sã n wa n wẽe, b kɩt tɩ b gãd tãmbã, n kɩt tɩ b yɩɩg n yɩɩg a sẽn maandã. Woto, b tõe n wʋma ninsaal goama, a sõor la a sõor sẽn yaa sõma, la b pa tõe n wʋme vokaalã wall consonantsã zʋg ye. [19 Sẽn sɩng ne yʋʋm kob-gĩnd 18 soabã, Europay nebã ra yãa b sẽn tũnugd ne b sẽn gomd ne b to-to wã n gomd ne nebã. Sõsg sẽn yaa sõma tõe n kẽnga tẽn-kãng n kẽng tẽn-zẽnga tao-tao n yɩɩd ned sẽn zao wedã sẽn tõe n tallã. Yʋʋm kob-gĩnd 19 soabã pʋgẽ, misioneer a Roger T. Clarke bãngame tɩ "bãngrã makda signo wã sẽn yaa signo wã ne gom-biis sẽn yaa toor-toorã la sẽn yaa gom-bi-bɩɩse". [20][21][22] Afrika buud-goam wʋsg yaa tonal; yaa tɩlɛ tɩ b gomd võor n bãng tɩ yaa sõma. Wala makre, Yoruba buud-gomdã tara sõor-kãsems a tãabo: sẽn yaa bilf, sẽn yaa pʋ-sʋka, la sẽn yaa kãsenga. Yaa woto me la b sẽn maand ne b yɩɩl-kãsems a tãabã la b sẽn wẽed to-to wã.[23] La Serer buud-gomdã la a senegambi buud-gomd pa yaa buud-gom-goam ye, sẽn pa wõnd buud-gomds a taabã fãa ye.[24] Zu-loees ra yaa d sẽn na n tõog n wilg nebã koɛɛgã sẽn yaa toogo, tɩ pa tũ ne sõsg wall sõsg sẽn pa tar sõsg ye. A John F. Carrington sẽn yaa Ingletɛɛr sẽn yi Afrika wã, a wilga a sebr ning sẽn yaa The Talking Drums of Africa wã pʋgẽ, yʋʋmd 1949 wã, a sẽn wilg tɩ Afirik dromersã tõog n moon koɛɛgã sẽn yaa toogo.[4] A tũnugda ne yɩɩl sẽn yaa wa b sẽn boond tɩ pag ne pag sẽn yaa wa sẽn yaa wa a sẽn boond tɩ b sẽn boond t'a yaa rao ne a sẽn yaa pag ne a sẽn boond t"a yaa rao, "n-rɛɛsdã" gomda ne a sẽn gomd bũmb ningã, la a sẽn maand bũmb ningã, n tõe n kẽnge, t'a tõe n kẽnga milyaar 4 bɩ 5 n ta. Yaa sẽn na yɩl n bãngẽ tɩ b tõe n maan bũmb n maan to-to wã yĩnga, b ra segd n maana woto n tõog n wilgẽ tɩ b pa tõe n maan toɛy-toɛyã ye. d29dwsflugrnqkgynwlopqukv4xcssj 31701 31700 2026-05-19T08:38:13Z Abdul Fatawu352 33 Passa tekre 31701 wikitext text/x-wiki Lunga yaa Afirik Wɛtgɛrkã sẽn tar sa-kẽeng sẽn yaa wa sa-kẽnde, la b tõe n maana gom-biis sẽn yaa wa gom-bi-pugl sẽn maand tɩ b tõe n wilg b sẽn gomd to-to wã. [1] [2] A tara bob-vɩɩs a yiib sẽn be ne welsd sẽn yaa ne yĩn-gãosgo. Naoor wʋsgo, b sã n wa karemd-a, b pa tõe n maan-a ye. Sẽn dat n maan woto wã tõe n kɩtame tɩ b gãd b nug ne b yĩngã. [3] Yʋʋm kob-gĩnd 18 soabã, b ra gomda ne b tãmbã n moond koees sẽn yaa kibarã la noorã, sẽn yɩɩd kilomɛtɛɛr 4,4 la km. [4] Ned tõe n yɩɩla gom-biis fãa. B sẽn gomd to-to wã wʋsg wẽnda wa ninsaal sẽn kelemd ne b sẽn maand to-to. [Tõnd sẽn na n tool-y neda] mos_Latnmos_Latnmos_Latn be be be B tara wa-rɩt-rɩk-rɩkr sẽn wõnd woto Azi, la b pa tũnugd ne-b n na n maneg sõssã ye, baa ne a sẽn tũnugd ne idakka wã n dɩkd b sẽn na n yɩɩdã togs-n-taare. [5] Yaa a Zeova Kaset rãmbã la b tʋmd-n-taasã n sõngd-b tɩ b tõog n tõog n tõogd b mens sõma. === Kibare === B sẽn boond tɩ b 'Bono' wã, b sẽn boond tɩ Yoruba, b sẽn bool tɩ Ghana soolmã, b sẽn yeel tɩ b yaa Ganaa soolmã la Hausa soolmã, yaa b sẽn boond t'a Gãna tigis-kãsems sẽn tar sa-wãn-kãsemse.[7][9][10] Yaa Yoruba neb sẽn be Nigeriya zĩ-wũndã la Benin la Dagomba sẽn be Gana rɩtgẽ wã n dogd a yell ne b sẽn gomd b tãmbã. [11] B ra tara b tãmb wʋsg sẽn gomd n paasdẽ, tɩ b wʋsg me yaa wa b sẽn gom-bã. B paama yʋy sẽn yaa toor ne sãt-tʋʋmd sẽn pa tar-b n tar n tar n kõ-b tɩ b boond-b tɩ Dunan la Fontomfrom. [9] Bãngr-kãngã yaa Afirik Wɛtgã soolmã sẽn beẽ wã, tɩ sã n pa beẽ wã yaa Kamerõ sẽn be rɩtg ne Tchad sẽn beẽ, la zĩ-kãens sẽn tar neb sẽn beẽ ne tẽns sẽn beẽ Afirik Wɛttgã tẽnsẽ wã, wala Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa wã. [Tõnd sẽn na n tool-y neda] ==== Serer-neba ==== Senegali la Gambi wã pĩnd wẽndẽ wã, tama wã (Serer buud-gomdã pʋgẽ) ra yaa mizik instrument a yembr sẽn be Serer nebã "Woong" siglgã pʋgẽ (Serer kom-bɩɩs sẽn nan pa kẽ bãongã sẽn na n maan yɩɩlã) bɩ sẽn na n wa kẽ bãong sẽn na n zĩnd beoog-daarã, b sẽn boond tɩ "Xaat" wã (Serere).[6] Tãma tãmbã tara Serer tũudmã sẽn dat n togs tɩ yaa Gãna soolmã dẽenem soaba. [6] Sẽn zems ne Xaat nebã, tama wã yaa yɩɩl a naas-n-soabã. Serer bobã sẽn yaa to-to wã yaa: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama. [12]  Henry Gravrand Dʋã-gãong sã n wa kelemdẽ, a Xaat na n vʋʋgame n gãe hal tɩ ta a kẽed-n-soaba, a sã n wa tõog n yɩɩl a Woongã taoore, a sẽn be tam-tam a naasã sʋka. Sẽn yaa takɩ, yaa wa Serer junjungã, la yaa senegambi rĩm dãmb sẽn da pãb-b wakat toor-toorã, wala zabrã sasa (b sẽn da bool tɩ b tɩg n maan zabrã), la Serer tẽnga pʋgẽ, b sẽn da wa n dat n kõ b nebã noor tɩ b maan martirã, wala Tahompa wã (rɩt-n-tũusr yʋʋm kob-gĩnd 19 soabã sẽn yɩ maoong sẽn pa yɩle to-to wã) [13][14] la Naoudourou zabrã,[13] la Serer dãmb nins sẽn paam n tõoge (Senegambi wã sẽn yaa Moslem-marboutbã) kʋʋ b mens n da pa na n paam tɩ b tõog-b ye. B sakda tɩ b kʋ b mens ne Serer tũudmã pʋgẽ, sã n tũud a Jom wã noy sẽn wilgd tɩ b yaa Serer neba. [15] Gom-biig ning sẽn yaa "Jom" rat n yeelame tɩ "tõnd waoogd" Serer buud-gomdã pʋgẽ.[15][16] ===== Yoriba neba ===== ====== Ayangalu ====== B tẽedame t'a Ayangalu yaa pipi Yoruba bobd-n-taagã. A kũumã poore, b kɩtame t'a lebg Wẽnnaam, la woto me, b sõonda a Zeova nin-buiidã sʋka. B tẽedame tɩ yaa a Zeova n kɩt tɩ b yɩɩla sõma. A "Ayan" gomdã võor yaa yoruba buud-gomdã pʋgẽ. Yaa rẽ yĩng tɩ Yoruba neb kẽer yʋʋr tar Ayan pʋga, wala Ayanbisi, Ayangbade, Ayantunde, Ayanwande, etc. Pʋʋgã makda b sẽn yaa Ayangalu yel-solemdã gũudba. [17] Yʋʋm kobs 20 soabã pʋgẽ, b ra tara yɩɩl sẽn yaa sõma Afirik Wɛtgã. A yaa b sẽn boond tɩ dù, tɩ pa segd n zab ne Mandé nebã dundun basã. [18] B leb n tũnugda ne b tãmbã n maand bũmb nins sẽn yaa sõma wa kibsã, yikãademã, la bũmb nins sẽn pa sõma wã. Sẽn yɩɩd fãa, Afrika neb wʋsg tũnugda ne-a n tũnugd ne b yɩɩl-teedã. == A weebu minim == B pa tõe n dɩkd b sẽn yetã wa b sẽn yetẽ wã ye. Woto yaa ne b sẽn na n toeem b sẽn na yɩl n tõog n kɩt tɩ b gãd b toogã. B gãda b tãmbã n gãneg a nug ne a ribs sʋka, tɩ b sã n wa n wẽe, b kɩt tɩ b gãd tãmbã, n kɩt tɩ b yɩɩg n yɩɩg a sẽn maandã. Woto, b tõe n wʋma ninsaal goama, a sõor la a sõor sẽn yaa sõma, la b pa tõe n wʋme vokaalã wall consonantsã zʋg ye. [19 Sẽn sɩng ne yʋʋm kob-gĩnd 18 soabã, Europay nebã ra yãa b sẽn tũnugd ne b sẽn gomd ne b to-to wã n gomd ne nebã. Sõsg sẽn yaa sõma tõe n kẽnga tẽn-kãng n kẽng tẽn-zẽnga tao-tao n yɩɩd ned sẽn zao wedã sẽn tõe n tallã. Yʋʋm kob-gĩnd 19 soabã pʋgẽ, misioneer a Roger T. Clarke bãngame tɩ "bãngrã makda signo wã sẽn yaa signo wã ne gom-biis sẽn yaa toor-toorã la sẽn yaa gom-bi-bɩɩse". [20][21][22] Afrika buud-goam wʋsg yaa tonal; yaa tɩlɛ tɩ b gomd võor n bãng tɩ yaa sõma. Wala makre, Yoruba buud-gomdã tara sõor-kãsems a tãabo: sẽn yaa bilf, sẽn yaa pʋ-sʋka, la sẽn yaa kãsenga. Yaa woto me la b sẽn maand ne b yɩɩl-kãsems a tãabã la b sẽn wẽed to-to wã.[23] La Serer buud-gomdã la a senegambi buud-gomd pa yaa buud-gom-goam ye, sẽn pa wõnd buud-gomds a taabã fãa ye.[24] Zu-loees ra yaa d sẽn na n tõog n wilg nebã koɛɛgã sẽn yaa toogo, tɩ pa tũ ne sõsg wall sõsg sẽn pa tar sõsg ye. A John F. Carrington sẽn yaa Ingletɛɛr sẽn yi Afrika wã, a wilga a sebr ning sẽn yaa The Talking Drums of Africa wã pʋgẽ, yʋʋmd 1949 wã, a sẽn wilg tɩ Afirik dromersã tõog n moon koɛɛgã sẽn yaa toogo.[4] A tũnugda ne yɩɩl sẽn yaa wa b sẽn boond tɩ pag ne pag sẽn yaa wa sẽn yaa wa a sẽn boond tɩ b sẽn boond t'a yaa rao ne a sẽn yaa pag ne a sẽn boond t"a yaa rao, "n-rɛɛsdã" gomda ne a sẽn gomd bũmb ningã, la a sẽn maand bũmb ningã, n tõe n kẽnge, t'a tõe n kẽnga milyaar 4 bɩ 5 n ta. Yaa sẽn na yɩl n bãngẽ tɩ b tõe n maan bũmb n maan to-to wã yĩnga, b ra segd n maana woto n tõog n wilgẽ tɩ b pa tõe n maan toɛy-toɛyã ye. Abilgre B sẽn da wa n wa n na n wa wã, b ra na n yeelame tɩ b na n maana woto: "Bɩ y gãneg n lebg n wa, y gãneg-y y nao wã, y gãnd-y y gãnegã la y gãneg y nao wã tẽngre, tẽn-tẽnga sẽn yaa tõnd tẽnga".[25] B ra na n tolga goam b sẽn da yeelã n lebg gom-biis. Wala makre, b na n maana "Wõnda" wa "Wõnd sẽn get tẽngã" la "soda" wa "soda sẽn kɩt tɩ b get b sẽn maand bũmb ninsã". [Tõnd sẽn na n tool-y neda] B sẽn paasd gom-kãensã kõta noy sẽn wilgd tɩ bũmb ning b sẽn yetã yaa sɩda. B ra pa tõe n yãk gom-kãensã n naan yɩ b sẽn da pa mi ye, b sẽn zãmsd b karen-biisã b sẽn tõe n wa yɩɩl to-to wã, b zãmsda-b-la gom-biis nins sẽn da zemd ne gom-bi-no-kãense.[26] Yaa rẽ yĩng bal n kɩt tɩ b ra pa tõe n zãms n gom ne b sẽn gomd to-to wã ye.  B sẽn paasd b bobã pãng wã kɩtame tɩ ned pa wʋmd võor sõma ye. Sẽn yaa noog ne-a wã, sẽn da wa n wa n wa yaa tɩ Zapõ wã bãngame tɩ b pa nong n tũnugd ne b tãmbã Afrika wã ye. Sẽn paase, naoor wʋsgo, goam pa tar võor ye. A Carrington sẽn da sõs ne-a wã, a wilgame tɩ b sã n pa tũnugd ne gom-biis wʋsg, b yĩmda gom-bi-kãensã sẽn zemse.[27] B sẽn da wa n kõ-b bi-bɩɩgã, b ra tagsdame tɩ b ra gomda zĩm-bi-bɩɩsã yell ye. [28] Wala a Finnegan sẽn wilgã,  sõss nins b sẽn da tʋmd ne b bobã pa yɩ sõss nins sẽn yaa sõma ye. B ra tõe n leb n maana yɩɩl-rãmb ne b zʋgdã, la b ra tõe n maana yɩɩls ne b zʋdrã, la yɩɩl-dãmbã. Neb kẽer sẽn da tar b toorẽ zʋgdã la b sẽn da boond b to-to tɩ b bobã ra yaa b sẽn da gʋlsd b goamã. 9psxoomd1n4857edli8t0f5jpj2lxds 31702 31701 2026-05-19T08:44:10Z Abdul Fatawu352 33 Passa tekre 31702 wikitext text/x-wiki Lunga yaa Afirik Wɛtgɛrkã sẽn tar sa-kẽeng sẽn yaa wa sa-kẽnde, la b tõe n maana gom-biis sẽn yaa wa gom-bi-pugl sẽn maand tɩ b tõe n wilg b sẽn gomd to-to wã. [1] [2] A tara bob-vɩɩs a yiib sẽn be ne welsd sẽn yaa ne yĩn-gãosgo. Naoor wʋsgo, b sã n wa karemd-a, b pa tõe n maan-a ye. Sẽn dat n maan woto wã tõe n kɩtame tɩ b gãd b nug ne b yĩngã. [3] Yʋʋm kob-gĩnd 18 soabã, b ra gomda ne b tãmbã n moond koees sẽn yaa kibarã la noorã, sẽn yɩɩd kilomɛtɛɛr 4,4 la km. [4] Ned tõe n yɩɩla gom-biis fãa. B sẽn gomd to-to wã wʋsg wẽnda wa ninsaal sẽn kelemd ne b sẽn maand to-to. [Tõnd sẽn na n tool-y neda] mos_Latnmos_Latnmos_Latn be be be B tara wa-rɩt-rɩk-rɩkr sẽn wõnd woto Azi, la b pa tũnugd ne-b n na n maneg sõssã ye, baa ne a sẽn tũnugd ne idakka wã n dɩkd b sẽn na n yɩɩdã togs-n-taare. [5] Yaa a Zeova Kaset rãmbã la b tʋmd-n-taasã n sõngd-b tɩ b tõog n tõog n tõogd b mens sõma. === Kibare === B sẽn boond tɩ b 'Bono' wã, b sẽn boond tɩ Yoruba, b sẽn bool tɩ Ghana soolmã, b sẽn yeel tɩ b yaa Ganaa soolmã la Hausa soolmã, yaa b sẽn boond t'a Gãna tigis-kãsems sẽn tar sa-wãn-kãsemse.[7][9][10] Yaa Yoruba neb sẽn be Nigeriya zĩ-wũndã la Benin la Dagomba sẽn be Gana rɩtgẽ wã n dogd a yell ne b sẽn gomd b tãmbã. [11] B ra tara b tãmb wʋsg sẽn gomd n paasdẽ, tɩ b wʋsg me yaa wa b sẽn gom-bã. B paama yʋy sẽn yaa toor ne sãt-tʋʋmd sẽn pa tar-b n tar n tar n kõ-b tɩ b boond-b tɩ Dunan la Fontomfrom. [9] Bãngr-kãngã yaa Afirik Wɛtgã soolmã sẽn beẽ wã, tɩ sã n pa beẽ wã yaa Kamerõ sẽn be rɩtg ne Tchad sẽn beẽ, la zĩ-kãens sẽn tar neb sẽn beẽ ne tẽns sẽn beẽ Afirik Wɛttgã tẽnsẽ wã, wala Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa wã. [Tõnd sẽn na n tool-y neda] ==== Serer-neba ==== Senegali la Gambi wã pĩnd wẽndẽ wã, tama wã (Serer buud-gomdã pʋgẽ) ra yaa mizik instrument a yembr sẽn be Serer nebã "Woong" siglgã pʋgẽ (Serer kom-bɩɩs sẽn nan pa kẽ bãongã sẽn na n maan yɩɩlã) bɩ sẽn na n wa kẽ bãong sẽn na n zĩnd beoog-daarã, b sẽn boond tɩ "Xaat" wã (Serere).[6] Tãma tãmbã tara Serer tũudmã sẽn dat n togs tɩ yaa Gãna soolmã dẽenem soaba. [6] Sẽn zems ne Xaat nebã, tama wã yaa yɩɩl a naas-n-soabã. Serer bobã sẽn yaa to-to wã yaa: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama. [12]  Henry Gravrand Dʋã-gãong sã n wa kelemdẽ, a Xaat na n vʋʋgame n gãe hal tɩ ta a kẽed-n-soaba, a sã n wa tõog n yɩɩl a Woongã taoore, a sẽn be tam-tam a naasã sʋka. Sẽn yaa takɩ, yaa wa Serer junjungã, la yaa senegambi rĩm dãmb sẽn da pãb-b wakat toor-toorã, wala zabrã sasa (b sẽn da bool tɩ b tɩg n maan zabrã), la Serer tẽnga pʋgẽ, b sẽn da wa n dat n kõ b nebã noor tɩ b maan martirã, wala Tahompa wã (rɩt-n-tũusr yʋʋm kob-gĩnd 19 soabã sẽn yɩ maoong sẽn pa yɩle to-to wã) [13][14] la Naoudourou zabrã,[13] la Serer dãmb nins sẽn paam n tõoge (Senegambi wã sẽn yaa Moslem-marboutbã) kʋʋ b mens n da pa na n paam tɩ b tõog-b ye. B sakda tɩ b kʋ b mens ne Serer tũudmã pʋgẽ, sã n tũud a Jom wã noy sẽn wilgd tɩ b yaa Serer neba. [15] Gom-biig ning sẽn yaa "Jom" rat n yeelame tɩ "tõnd waoogd" Serer buud-gomdã pʋgẽ.[15][16] ===== Yoriba neba ===== ====== Ayangalu ====== B tẽedame t'a Ayangalu yaa pipi Yoruba bobd-n-taagã. A kũumã poore, b kɩtame t'a lebg Wẽnnaam, la woto me, b sõonda a Zeova nin-buiidã sʋka. B tẽedame tɩ yaa a Zeova n kɩt tɩ b yɩɩla sõma. A "Ayan" gomdã võor yaa yoruba buud-gomdã pʋgẽ. Yaa rẽ yĩng tɩ Yoruba neb kẽer yʋʋr tar Ayan pʋga, wala Ayanbisi, Ayangbade, Ayantunde, Ayanwande, etc. Pʋʋgã makda b sẽn yaa Ayangalu yel-solemdã gũudba. [17] Yʋʋm kobs 20 soabã pʋgẽ, b ra tara yɩɩl sẽn yaa sõma Afirik Wɛtgã. A yaa b sẽn boond tɩ dù, tɩ pa segd n zab ne Mandé nebã dundun basã. [18] B leb n tũnugda ne b tãmbã n maand bũmb nins sẽn yaa sõma wa kibsã, yikãademã, la bũmb nins sẽn pa sõma wã. Sẽn yɩɩd fãa, Afrika neb wʋsg tũnugda ne-a n tũnugd ne b yɩɩl-teedã. == A weebu minim == B pa tõe n dɩkd b sẽn yetã wa b sẽn yetẽ wã ye. Woto yaa ne b sẽn na n toeem b sẽn na yɩl n tõog n kɩt tɩ b gãd b toogã. B gãda b tãmbã n gãneg a nug ne a ribs sʋka, tɩ b sã n wa n wẽe, b kɩt tɩ b gãd tãmbã, n kɩt tɩ b yɩɩg n yɩɩg a sẽn maandã. Woto, b tõe n wʋma ninsaal goama, a sõor la a sõor sẽn yaa sõma, la b pa tõe n wʋme vokaalã wall consonantsã zʋg ye. [19 Sẽn sɩng ne yʋʋm kob-gĩnd 18 soabã, Europay nebã ra yãa b sẽn tũnugd ne b sẽn gomd ne b to-to wã n gomd ne nebã. Sõsg sẽn yaa sõma tõe n kẽnga tẽn-kãng n kẽng tẽn-zẽnga tao-tao n yɩɩd ned sẽn zao wedã sẽn tõe n tallã. Yʋʋm kob-gĩnd 19 soabã pʋgẽ, misioneer a Roger T. Clarke bãngame tɩ "bãngrã makda signo wã sẽn yaa signo wã ne gom-biis sẽn yaa toor-toorã la sẽn yaa gom-bi-bɩɩse". [20][21][22] Afrika buud-goam wʋsg yaa tonal; yaa tɩlɛ tɩ b gomd võor n bãng tɩ yaa sõma. Wala makre, Yoruba buud-gomdã tara sõor-kãsems a tãabo: sẽn yaa bilf, sẽn yaa pʋ-sʋka, la sẽn yaa kãsenga. Yaa woto me la b sẽn maand ne b yɩɩl-kãsems a tãabã la b sẽn wẽed to-to wã.[23] La Serer buud-gomdã la a senegambi buud-gomd pa yaa buud-gom-goam ye, sẽn pa wõnd buud-gomds a taabã fãa ye.[24] Zu-loees ra yaa d sẽn na n tõog n wilg nebã koɛɛgã sẽn yaa toogo, tɩ pa tũ ne sõsg wall sõsg sẽn pa tar sõsg ye. A John F. Carrington sẽn yaa Ingletɛɛr sẽn yi Afrika wã, a wilga a sebr ning sẽn yaa The Talking Drums of Africa wã pʋgẽ, yʋʋmd 1949 wã, a sẽn wilg tɩ Afirik dromersã tõog n moon koɛɛgã sẽn yaa toogo.[4] A tũnugda ne yɩɩl sẽn yaa wa b sẽn boond tɩ pag ne pag sẽn yaa wa sẽn yaa wa a sẽn boond tɩ b sẽn boond t'a yaa rao ne a sẽn yaa pag ne a sẽn boond t"a yaa rao, "n-rɛɛsdã" gomda ne a sẽn gomd bũmb ningã, la a sẽn maand bũmb ningã, n tõe n kẽnge, t'a tõe n kẽnga milyaar 4 bɩ 5 n ta. Yaa sẽn na yɩl n bãngẽ tɩ b tõe n maan bũmb n maan to-to wã yĩnga, b ra segd n maana woto n tõog n wilgẽ tɩ b pa tõe n maan toɛy-toɛyã ye. === Abilgre === B sẽn da wa n wa n na n wa wã, b ra na n yeelame tɩ b na n maana woto: "Bɩ y gãneg n lebg n wa, y gãneg-y y nao wã, y gãnd-y y gãnegã la y gãneg y nao wã tẽngre, tẽn-tẽnga sẽn yaa tõnd tẽnga".[25] B ra na n tolga goam b sẽn da yeelã n lebg gom-biis. Wala makre, b na n maana "Wõnda" wa "Wõnd sẽn get tẽngã" la "soda" wa "soda sẽn kɩt tɩ b get b sẽn maand bũmb ninsã". [Tõnd sẽn na n tool-y neda] B sẽn paasd gom-kãensã kõta noy sẽn wilgd tɩ bũmb ning b sẽn yetã yaa sɩda. B ra pa tõe n yãk gom-kãensã n naan yɩ b sẽn da pa mi ye, b sẽn zãmsd b karen-biisã b sẽn tõe n wa yɩɩl to-to wã, b zãmsda-b-la gom-biis nins sẽn da zemd ne gom-bi-no-kãense.[26] Yaa rẽ yĩng bal n kɩt tɩ b ra pa tõe n zãms n gom ne b sẽn gomd to-to wã ye.  B sẽn paasd b bobã pãng wã kɩtame tɩ ned pa wʋmd võor sõma ye. Sẽn yaa noog ne-a wã, sẽn da wa n wa n wa yaa tɩ Zapõ wã bãngame tɩ b pa nong n tũnugd ne b tãmbã Afrika wã ye. Sẽn paase, naoor wʋsgo, goam pa tar võor ye. A Carrington sẽn da sõs ne-a wã, a wilgame tɩ b sã n pa tũnugd ne gom-biis wʋsg, b yĩmda gom-bi-kãensã sẽn zemse.[27] B sẽn da wa n kõ-b bi-bɩɩgã, b ra tagsdame tɩ b ra gomda zĩm-bi-bɩɩsã yell ye. [28] Wala a Finnegan sẽn wilgã,  sõss nins b sẽn da tʋmd ne b bobã pa yɩ sõss nins sẽn yaa sõma ye. B ra tõe n leb n maana yɩɩl-rãmb ne b zʋgdã, la b ra tõe n maana yɩɩls ne b zʋdrã, la yɩɩl-dãmbã. Neb kẽer sẽn da tar b toorẽ zʋgdã la b sẽn da boond b to-to tɩ b bobã ra yaa b sẽn da gʋlsd b goamã. Amalgre tuuma Bãrã wã sẽn yaa to-to wã to-to yaa toor ne buud toor-toore, la b fãa yaa toor-toorã. [Tõnd sẽn na n tool-y neda] Yaa Serer, Wolof la Mandinka nebã Tama wã sẽn yaa a sẽn yaa a to wã n wilgd tɩ yaa a sẽn tar to-to wã n yaa a sẽn pa tar to- to wã. Woto kɩtame tɩ b gomd ne pãng n yɩɩd b sẽn da gomd ne b to wã. [Tõnd sẽn na n tool-y neda] ===== A weeb toi-toi ===== B sẽn gomd b sẽn tõe n wa yɩɩl to-to wã, b gomda buud-gomdã to-to. B tõe n wʋma yɩɩl sẽn yaa toor ne taaba, zĩis nins sẽn gomd Fulani ne Mande buud-gomdã la zĩis nins sẽn pa maand Mande wã sẽn be tẽns nins sẽn be be be wĩntoogã. [Tõnd sẽn na n tool-y neda] Sẽn yɩɩd fãa, b sẽn be Senegal, Gambi, Mali sẽn be mogrã, la Gini wã, b sẽn boond tɩ "gɩt-n-taarã" wã yaa yɩɩl sẽn yaa kãn-kãe n kɩt tɩ b wẽe yɩɩl n pa tar pãng ye. Yaa b sẽn boond tɩ Mbalax sẽn yaa Senegal buud-goamã pʋgẽ.[29] Sẽn sɩng ne Mali kiisg, Burkina Faso la Gana, n kẽng Nizɛɛr, Chad kiisg la Nizɛɛr, ne sẽn pa tarẽ-b Fulani la Mande-dãmb sẽn gomd-b wã, b modgdame tɩ b wẽe b tãmbã n wẽe b nug n kõ-a. Woto kɩtame tɩ b sẽn gomd a soabã yaa gom-biis sẽn yaa wa gom-biisi, tɩ kɩt tɩ b makd gom-biisa sẽn yaa kãsenga la sẽn yaa to-to wã. (Ges-y Niger-Kongo goam sõor sẽn yaa toore). Yaa yɩɩl nins sẽn yaa nin-buiidã sẽn nong n be zĩig kãngã wã la b tõe n wʋma yɩɩl ning b sẽn boond tɩ Fuji wã. [Tõnd sẽn na n tool-y neda][30] mo1yiqo3zemp0u550zvlkp2bw0kkezp 31708 31702 2026-05-19T10:05:02Z Abdul Fatawu352 33 31708 wikitext text/x-wiki {{Databox|iterm=Q1321104}} Lunga yaa Afirik Wɛtgɛrkã sẽn tar sa-kẽeng sẽn yaa wa sa-kẽnde, la b tõe n maana gom-biis sẽn yaa wa gom-bi-pugl sẽn maand tɩ b tõe n wilg b sẽn gomd to-to wã. [1] [2] A tara bob-vɩɩs a yiib sẽn be ne welsd sẽn yaa ne yĩn-gãosgo. Naoor wʋsgo, b sã n wa karemd-a, b pa tõe n maan-a ye. Sẽn dat n maan woto wã tõe n kɩtame tɩ b gãd b nug ne b yĩngã. [3] Yʋʋm kob-gĩnd 18 soabã, b ra gomda ne b tãmbã n moond koees sẽn yaa kibarã la noorã, sẽn yɩɩd kilomɛtɛɛr 4,4 la km. [4] Ned tõe n yɩɩla gom-biis fãa. B sẽn gomd to-to wã wʋsg wẽnda wa ninsaal sẽn kelemd ne b sẽn maand to-to. [Tõnd sẽn na n tool-y neda] mos_Latnmos_Latnmos_Latn be be be B tara wa-rɩt-rɩk-rɩkr sẽn wõnd woto Azi, la b pa tũnugd ne-b n na n maneg sõssã ye, baa ne a sẽn tũnugd ne idakka wã n dɩkd b sẽn na n yɩɩdã togs-n-taare. [5] Yaa a Zeova Kaset rãmbã la b tʋmd-n-taasã n sõngd-b tɩ b tõog n tõog n tõogd b mens sõma. === Kibare === B sẽn boond tɩ b 'Bono' wã, b sẽn boond tɩ Yoruba, b sẽn bool tɩ Ghana soolmã, b sẽn yeel tɩ b yaa Ganaa soolmã la Hausa soolmã, yaa b sẽn boond t'a Gãna tigis-kãsems sẽn tar sa-wãn-kãsemse.[7][9][10] Yaa Yoruba neb sẽn be Nigeriya zĩ-wũndã la Benin la Dagomba sẽn be Gana rɩtgẽ wã n dogd a yell ne b sẽn gomd b tãmbã. [11] B ra tara b tãmb wʋsg sẽn gomd n paasdẽ, tɩ b wʋsg me yaa wa b sẽn gom-bã. B paama yʋy sẽn yaa toor ne sãt-tʋʋmd sẽn pa tar-b n tar n tar n kõ-b tɩ b boond-b tɩ Dunan la Fontomfrom. [9] Bãngr-kãngã yaa Afirik Wɛtgã soolmã sẽn beẽ wã, tɩ sã n pa beẽ wã yaa Kamerõ sẽn be rɩtg ne Tchad sẽn beẽ, la zĩ-kãens sẽn tar neb sẽn beẽ ne tẽns sẽn beẽ Afirik Wɛttgã tẽnsẽ wã, wala Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa wã. [Tõnd sẽn na n tool-y neda] ==== Serer-neba ==== Senegali la Gambi wã pĩnd wẽndẽ wã, tama wã (Serer buud-gomdã pʋgẽ) ra yaa mizik instrument a yembr sẽn be Serer nebã "Woong" siglgã pʋgẽ (Serer kom-bɩɩs sẽn nan pa kẽ bãongã sẽn na n maan yɩɩlã) bɩ sẽn na n wa kẽ bãong sẽn na n zĩnd beoog-daarã, b sẽn boond tɩ "Xaat" wã (Serere).[6] Tãma tãmbã tara Serer tũudmã sẽn dat n togs tɩ yaa Gãna soolmã dẽenem soaba. [6] Sẽn zems ne Xaat nebã, tama wã yaa yɩɩl a naas-n-soabã. Serer bobã sẽn yaa to-to wã yaa: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama. [12]  Henry Gravrand Dʋã-gãong sã n wa kelemdẽ, a Xaat na n vʋʋgame n gãe hal tɩ ta a kẽed-n-soaba, a sã n wa tõog n yɩɩl a Woongã taoore, a sẽn be tam-tam a naasã sʋka. Sẽn yaa takɩ, yaa wa Serer junjungã, la yaa senegambi rĩm dãmb sẽn da pãb-b wakat toor-toorã, wala zabrã sasa (b sẽn da bool tɩ b tɩg n maan zabrã), la Serer tẽnga pʋgẽ, b sẽn da wa n dat n kõ b nebã noor tɩ b maan martirã, wala Tahompa wã (rɩt-n-tũusr yʋʋm kob-gĩnd 19 soabã sẽn yɩ maoong sẽn pa yɩle to-to wã) [13][14] la Naoudourou zabrã,[13] la Serer dãmb nins sẽn paam n tõoge (Senegambi wã sẽn yaa Moslem-marboutbã) kʋʋ b mens n da pa na n paam tɩ b tõog-b ye. B sakda tɩ b kʋ b mens ne Serer tũudmã pʋgẽ, sã n tũud a Jom wã noy sẽn wilgd tɩ b yaa Serer neba. [15] Gom-biig ning sẽn yaa "Jom" rat n yeelame tɩ "tõnd waoogd" Serer buud-gomdã pʋgẽ.[15][16] ===== Yoriba neba ===== ====== Ayangalu ====== B tẽedame t'a Ayangalu yaa pipi Yoruba bobd-n-taagã. A kũumã poore, b kɩtame t'a lebg Wẽnnaam, la woto me, b sõonda a Zeova nin-buiidã sʋka. B tẽedame tɩ yaa a Zeova n kɩt tɩ b yɩɩla sõma. A "Ayan" gomdã võor yaa yoruba buud-gomdã pʋgẽ. Yaa rẽ yĩng tɩ Yoruba neb kẽer yʋʋr tar Ayan pʋga, wala Ayanbisi, Ayangbade, Ayantunde, Ayanwande, etc. Pʋʋgã makda b sẽn yaa Ayangalu yel-solemdã gũudba. [17] Yʋʋm kobs 20 soabã pʋgẽ, b ra tara yɩɩl sẽn yaa sõma Afirik Wɛtgã. A yaa b sẽn boond tɩ dù, tɩ pa segd n zab ne Mandé nebã dundun basã. [18] B leb n tũnugda ne b tãmbã n maand bũmb nins sẽn yaa sõma wa kibsã, yikãademã, la bũmb nins sẽn pa sõma wã. Sẽn yɩɩd fãa, Afrika neb wʋsg tũnugda ne-a n tũnugd ne b yɩɩl-teedã. == A weebu minim == B pa tõe n dɩkd b sẽn yetã wa b sẽn yetẽ wã ye. Woto yaa ne b sẽn na n toeem b sẽn na yɩl n tõog n kɩt tɩ b gãd b toogã. B gãda b tãmbã n gãneg a nug ne a ribs sʋka, tɩ b sã n wa n wẽe, b kɩt tɩ b gãd tãmbã, n kɩt tɩ b yɩɩg n yɩɩg a sẽn maandã. Woto, b tõe n wʋma ninsaal goama, a sõor la a sõor sẽn yaa sõma, la b pa tõe n wʋme vokaalã wall consonantsã zʋg ye. [19 Sẽn sɩng ne yʋʋm kob-gĩnd 18 soabã, Europay nebã ra yãa b sẽn tũnugd ne b sẽn gomd ne b to-to wã n gomd ne nebã. Sõsg sẽn yaa sõma tõe n kẽnga tẽn-kãng n kẽng tẽn-zẽnga tao-tao n yɩɩd ned sẽn zao wedã sẽn tõe n tallã. Yʋʋm kob-gĩnd 19 soabã pʋgẽ, misioneer a Roger T. Clarke bãngame tɩ "bãngrã makda signo wã sẽn yaa signo wã ne gom-biis sẽn yaa toor-toorã la sẽn yaa gom-bi-bɩɩse". [20][21][22] Afrika buud-goam wʋsg yaa tonal; yaa tɩlɛ tɩ b gomd võor n bãng tɩ yaa sõma. Wala makre, Yoruba buud-gomdã tara sõor-kãsems a tãabo: sẽn yaa bilf, sẽn yaa pʋ-sʋka, la sẽn yaa kãsenga. Yaa woto me la b sẽn maand ne b yɩɩl-kãsems a tãabã la b sẽn wẽed to-to wã.[23] La Serer buud-gomdã la a senegambi buud-gomd pa yaa buud-gom-goam ye, sẽn pa wõnd buud-gomds a taabã fãa ye.[24] Zu-loees ra yaa d sẽn na n tõog n wilg nebã koɛɛgã sẽn yaa toogo, tɩ pa tũ ne sõsg wall sõsg sẽn pa tar sõsg ye. A John F. Carrington sẽn yaa Ingletɛɛr sẽn yi Afrika wã, a wilga a sebr ning sẽn yaa The Talking Drums of Africa wã pʋgẽ, yʋʋmd 1949 wã, a sẽn wilg tɩ Afirik dromersã tõog n moon koɛɛgã sẽn yaa toogo.[4] A tũnugda ne yɩɩl sẽn yaa wa b sẽn boond tɩ pag ne pag sẽn yaa wa sẽn yaa wa a sẽn boond tɩ b sẽn boond t'a yaa rao ne a sẽn yaa pag ne a sẽn boond t"a yaa rao, "n-rɛɛsdã" gomda ne a sẽn gomd bũmb ningã, la a sẽn maand bũmb ningã, n tõe n kẽnge, t'a tõe n kẽnga milyaar 4 bɩ 5 n ta. Yaa sẽn na yɩl n bãngẽ tɩ b tõe n maan bũmb n maan to-to wã yĩnga, b ra segd n maana woto n tõog n wilgẽ tɩ b pa tõe n maan toɛy-toɛyã ye. === Abilgre === B sẽn da wa n wa n na n wa wã, b ra na n yeelame tɩ b na n maana woto: "Bɩ y gãneg n lebg n wa, y gãneg-y y nao wã, y gãnd-y y gãnegã la y gãneg y nao wã tẽngre, tẽn-tẽnga sẽn yaa tõnd tẽnga".[25] B ra na n tolga goam b sẽn da yeelã n lebg gom-biis. Wala makre, b na n maana "Wõnda" wa "Wõnd sẽn get tẽngã" la "soda" wa "soda sẽn kɩt tɩ b get b sẽn maand bũmb ninsã". [Tõnd sẽn na n tool-y neda] B sẽn paasd gom-kãensã kõta noy sẽn wilgd tɩ bũmb ning b sẽn yetã yaa sɩda. B ra pa tõe n yãk gom-kãensã n naan yɩ b sẽn da pa mi ye, b sẽn zãmsd b karen-biisã b sẽn tõe n wa yɩɩl to-to wã, b zãmsda-b-la gom-biis nins sẽn da zemd ne gom-bi-no-kãense.[26] Yaa rẽ yĩng bal n kɩt tɩ b ra pa tõe n zãms n gom ne b sẽn gomd to-to wã ye.  B sẽn paasd b bobã pãng wã kɩtame tɩ ned pa wʋmd võor sõma ye. Sẽn yaa noog ne-a wã, sẽn da wa n wa n wa yaa tɩ Zapõ wã bãngame tɩ b pa nong n tũnugd ne b tãmbã Afrika wã ye. Sẽn paase, naoor wʋsgo, goam pa tar võor ye. A Carrington sẽn da sõs ne-a wã, a wilgame tɩ b sã n pa tũnugd ne gom-biis wʋsg, b yĩmda gom-bi-kãensã sẽn zemse.[27] B sẽn da wa n kõ-b bi-bɩɩgã, b ra tagsdame tɩ b ra gomda zĩm-bi-bɩɩsã yell ye. [28] Wala a Finnegan sẽn wilgã,  sõss nins b sẽn da tʋmd ne b bobã pa yɩ sõss nins sẽn yaa sõma ye. B ra tõe n leb n maana yɩɩl-rãmb ne b zʋgdã, la b ra tõe n maana yɩɩls ne b zʋdrã, la yɩɩl-dãmbã. Neb kẽer sẽn da tar b toorẽ zʋgdã la b sẽn da boond b to-to tɩ b bobã ra yaa b sẽn da gʋlsd b goamã. Amalgre tuuma Bãrã wã sẽn yaa to-to wã to-to yaa toor ne buud toor-toore, la b fãa yaa toor-toorã. [Tõnd sẽn na n tool-y neda] Yaa Serer, Wolof la Mandinka nebã Tama wã sẽn yaa a sẽn yaa a to wã n wilgd tɩ yaa a sẽn tar to-to wã n yaa a sẽn pa tar to- to wã. Woto kɩtame tɩ b gomd ne pãng n yɩɩd b sẽn da gomd ne b to wã. [Tõnd sẽn na n tool-y neda] ===== A weeb toi-toi ===== B sẽn gomd b sẽn tõe n wa yɩɩl to-to wã, b gomda buud-gomdã to-to. B tõe n wʋma yɩɩl sẽn yaa toor ne taaba, zĩis nins sẽn gomd Fulani ne Mande buud-gomdã la zĩis nins sẽn pa maand Mande wã sẽn be tẽns nins sẽn be be be wĩntoogã. [Tõnd sẽn na n tool-y neda] Sẽn yɩɩd fãa, b sẽn be Senegal, Gambi, Mali sẽn be mogrã, la Gini wã, b sẽn boond tɩ "gɩt-n-taarã" wã yaa yɩɩl sẽn yaa kãn-kãe n kɩt tɩ b wẽe yɩɩl n pa tar pãng ye. Yaa b sẽn boond tɩ Mbalax sẽn yaa Senegal buud-goamã pʋgẽ.[29] Sẽn sɩng ne Mali kiisg, Burkina Faso la Gana, n kẽng Nizɛɛr, Chad kiisg la Nizɛɛr, ne sẽn pa tarẽ-b Fulani la Mande-dãmb sẽn gomd-b wã, b modgdame tɩ b wẽe b tãmbã n wẽe b nug n kõ-a. Woto kɩtame tɩ b sẽn gomd a soabã yaa gom-biis sẽn yaa wa gom-biisi, tɩ kɩt tɩ b makd gom-biisa sẽn yaa kãsenga la sẽn yaa to-to wã. (Ges-y Niger-Kongo goam sõor sẽn yaa toore). Yaa yɩɩl nins sẽn yaa nin-buiidã sẽn nong n be zĩig kãngã wã la b tõe n wʋma yɩɩl ning b sẽn boond tɩ Fuji wã. [Tõnd sẽn na n tool-y neda][30] p817kx89a8f80et1gqgtepaadvbuc22 31709 31708 2026-05-19T10:05:59Z Abdul Fatawu352 33 31709 wikitext text/x-wiki Lunga yaa Afirik Wɛtgɛrkã sẽn tar sa-kẽeng sẽn yaa wa sa-kẽnde, la b tõe n maana gom-biis sẽn yaa wa gom-bi-pugl sẽn maand tɩ b tõe n wilg b sẽn gomd to-to wã. [1] [2] A tara bob-vɩɩs a yiib sẽn be ne welsd sẽn yaa ne yĩn-gãosgo. Naoor wʋsgo, b sã n wa karemd-a, b pa tõe n maan-a ye. Sẽn dat n maan woto wã tõe n kɩtame tɩ b gãd b nug ne b yĩngã. [3] Yʋʋm kob-gĩnd 18 soabã, b ra gomda ne b tãmbã n moond koees sẽn yaa kibarã la noorã, sẽn yɩɩd kilomɛtɛɛr 4,4 la km. [4] Ned tõe n yɩɩla gom-biis fãa. B sẽn gomd to-to wã wʋsg wẽnda wa ninsaal sẽn kelemd ne b sẽn maand to-to. [Tõnd sẽn na n tool-y neda] mos_Latnmos_Latnmos_Latn be be be B tara wa-rɩt-rɩk-rɩkr sẽn wõnd woto Azi, la b pa tũnugd ne-b n na n maneg sõssã ye, baa ne a sẽn tũnugd ne idakka wã n dɩkd b sẽn na n yɩɩdã togs-n-taare. [5] Yaa a Zeova Kaset rãmbã la b tʋmd-n-taasã n sõngd-b tɩ b tõog n tõog n tõogd b mens sõma. === Kibare === B sẽn boond tɩ b 'Bono' wã, b sẽn boond tɩ Yoruba, b sẽn bool tɩ Ghana soolmã, b sẽn yeel tɩ b yaa Ganaa soolmã la Hausa soolmã, yaa b sẽn boond t'a Gãna tigis-kãsems sẽn tar sa-wãn-kãsemse.[7][9][10] Yaa Yoruba neb sẽn be Nigeriya zĩ-wũndã la Benin la Dagomba sẽn be Gana rɩtgẽ wã n dogd a yell ne b sẽn gomd b tãmbã. [11] B ra tara b tãmb wʋsg sẽn gomd n paasdẽ, tɩ b wʋsg me yaa wa b sẽn gom-bã. B paama yʋy sẽn yaa toor ne sãt-tʋʋmd sẽn pa tar-b n tar n tar n kõ-b tɩ b boond-b tɩ Dunan la Fontomfrom. [9] Bãngr-kãngã yaa Afirik Wɛtgã soolmã sẽn beẽ wã, tɩ sã n pa beẽ wã yaa Kamerõ sẽn be rɩtg ne Tchad sẽn beẽ, la zĩ-kãens sẽn tar neb sẽn beẽ ne tẽns sẽn beẽ Afirik Wɛttgã tẽnsẽ wã, wala Kanuri, Djerma, Fulani, la Hausa wã. [Tõnd sẽn na n tool-y neda] ==== Serer-neba ==== Senegali la Gambi wã pĩnd wẽndẽ wã, tama wã (Serer buud-gomdã pʋgẽ) ra yaa mizik instrument a yembr sẽn be Serer nebã "Woong" siglgã pʋgẽ (Serer kom-bɩɩs sẽn nan pa kẽ bãongã sẽn na n maan yɩɩlã) bɩ sẽn na n wa kẽ bãong sẽn na n zĩnd beoog-daarã, b sẽn boond tɩ "Xaat" wã (Serere).[6] Tãma tãmbã tara Serer tũudmã sẽn dat n togs tɩ yaa Gãna soolmã dẽenem soaba. [6] Sẽn zems ne Xaat nebã, tama wã yaa yɩɩl a naas-n-soabã. Serer bobã sẽn yaa to-to wã yaa: Perngel; Lamb; Qiin; la Tama. [12]  Henry Gravrand Dʋã-gãong sã n wa kelemdẽ, a Xaat na n vʋʋgame n gãe hal tɩ ta a kẽed-n-soaba, a sã n wa tõog n yɩɩl a Woongã taoore, a sẽn be tam-tam a naasã sʋka. Sẽn yaa takɩ, yaa wa Serer junjungã, la yaa senegambi rĩm dãmb sẽn da pãb-b wakat toor-toorã, wala zabrã sasa (b sẽn da bool tɩ b tɩg n maan zabrã), la Serer tẽnga pʋgẽ, b sẽn da wa n dat n kõ b nebã noor tɩ b maan martirã, wala Tahompa wã (rɩt-n-tũusr yʋʋm kob-gĩnd 19 soabã sẽn yɩ maoong sẽn pa yɩle to-to wã) [13][14] la Naoudourou zabrã,[13] la Serer dãmb nins sẽn paam n tõoge (Senegambi wã sẽn yaa Moslem-marboutbã) kʋʋ b mens n da pa na n paam tɩ b tõog-b ye. B sakda tɩ b kʋ b mens ne Serer tũudmã pʋgẽ, sã n tũud a Jom wã noy sẽn wilgd tɩ b yaa Serer neba. [15] Gom-biig ning sẽn yaa "Jom" rat n yeelame tɩ "tõnd waoogd" Serer buud-gomdã pʋgẽ.[15][16] ===== Yoriba neba ===== ====== Ayangalu ====== B tẽedame t'a Ayangalu yaa pipi Yoruba bobd-n-taagã. A kũumã poore, b kɩtame t'a lebg Wẽnnaam, la woto me, b sõonda a Zeova nin-buiidã sʋka. B tẽedame tɩ yaa a Zeova n kɩt tɩ b yɩɩla sõma. A "Ayan" gomdã võor yaa yoruba buud-gomdã pʋgẽ. Yaa rẽ yĩng tɩ Yoruba neb kẽer yʋʋr tar Ayan pʋga, wala Ayanbisi, Ayangbade, Ayantunde, Ayanwande, etc. Pʋʋgã makda b sẽn yaa Ayangalu yel-solemdã gũudba. [17] Yʋʋm kobs 20 soabã pʋgẽ, b ra tara yɩɩl sẽn yaa sõma Afirik Wɛtgã. A yaa b sẽn boond tɩ dù, tɩ pa segd n zab ne Mandé nebã dundun basã. [18] B leb n tũnugda ne b tãmbã n maand bũmb nins sẽn yaa sõma wa kibsã, yikãademã, la bũmb nins sẽn pa sõma wã. Sẽn yɩɩd fãa, Afrika neb wʋsg tũnugda ne-a n tũnugd ne b yɩɩl-teedã. == A weebu minim == B pa tõe n dɩkd b sẽn yetã wa b sẽn yetẽ wã ye. Woto yaa ne b sẽn na n toeem b sẽn na yɩl n tõog n kɩt tɩ b gãd b toogã. B gãda b tãmbã n gãneg a nug ne a ribs sʋka, tɩ b sã n wa n wẽe, b kɩt tɩ b gãd tãmbã, n kɩt tɩ b yɩɩg n yɩɩg a sẽn maandã. Woto, b tõe n wʋma ninsaal goama, a sõor la a sõor sẽn yaa sõma, la b pa tõe n wʋme vokaalã wall consonantsã zʋg ye. [19 Sẽn sɩng ne yʋʋm kob-gĩnd 18 soabã, Europay nebã ra yãa b sẽn tũnugd ne b sẽn gomd ne b to-to wã n gomd ne nebã. Sõsg sẽn yaa sõma tõe n kẽnga tẽn-kãng n kẽng tẽn-zẽnga tao-tao n yɩɩd ned sẽn zao wedã sẽn tõe n tallã. Yʋʋm kob-gĩnd 19 soabã pʋgẽ, misioneer a Roger T. Clarke bãngame tɩ "bãngrã makda signo wã sẽn yaa signo wã ne gom-biis sẽn yaa toor-toorã la sẽn yaa gom-bi-bɩɩse". [20][21][22] Afrika buud-goam wʋsg yaa tonal; yaa tɩlɛ tɩ b gomd võor n bãng tɩ yaa sõma. Wala makre, Yoruba buud-gomdã tara sõor-kãsems a tãabo: sẽn yaa bilf, sẽn yaa pʋ-sʋka, la sẽn yaa kãsenga. Yaa woto me la b sẽn maand ne b yɩɩl-kãsems a tãabã la b sẽn wẽed to-to wã.[23] La Serer buud-gomdã la a senegambi buud-gomd pa yaa buud-gom-goam ye, sẽn pa wõnd buud-gomds a taabã fãa ye.[24] Zu-loees ra yaa d sẽn na n tõog n wilg nebã koɛɛgã sẽn yaa toogo, tɩ pa tũ ne sõsg wall sõsg sẽn pa tar sõsg ye. A John F. Carrington sẽn yaa Ingletɛɛr sẽn yi Afrika wã, a wilga a sebr ning sẽn yaa The Talking Drums of Africa wã pʋgẽ, yʋʋmd 1949 wã, a sẽn wilg tɩ Afirik dromersã tõog n moon koɛɛgã sẽn yaa toogo.[4] A tũnugda ne yɩɩl sẽn yaa wa b sẽn boond tɩ pag ne pag sẽn yaa wa sẽn yaa wa a sẽn boond tɩ b sẽn boond t'a yaa rao ne a sẽn yaa pag ne a sẽn boond t"a yaa rao, "n-rɛɛsdã" gomda ne a sẽn gomd bũmb ningã, la a sẽn maand bũmb ningã, n tõe n kẽnge, t'a tõe n kẽnga milyaar 4 bɩ 5 n ta. Yaa sẽn na yɩl n bãngẽ tɩ b tõe n maan bũmb n maan to-to wã yĩnga, b ra segd n maana woto n tõog n wilgẽ tɩ b pa tõe n maan toɛy-toɛyã ye. === Abilgre === B sẽn da wa n wa n na n wa wã, b ra na n yeelame tɩ b na n maana woto: "Bɩ y gãneg n lebg n wa, y gãneg-y y nao wã, y gãnd-y y gãnegã la y gãneg y nao wã tẽngre, tẽn-tẽnga sẽn yaa tõnd tẽnga".[25] B ra na n tolga goam b sẽn da yeelã n lebg gom-biis. Wala makre, b na n maana "Wõnda" wa "Wõnd sẽn get tẽngã" la "soda" wa "soda sẽn kɩt tɩ b get b sẽn maand bũmb ninsã". [Tõnd sẽn na n tool-y neda] B sẽn paasd gom-kãensã kõta noy sẽn wilgd tɩ bũmb ning b sẽn yetã yaa sɩda. B ra pa tõe n yãk gom-kãensã n naan yɩ b sẽn da pa mi ye, b sẽn zãmsd b karen-biisã b sẽn tõe n wa yɩɩl to-to wã, b zãmsda-b-la gom-biis nins sẽn da zemd ne gom-bi-no-kãense.[26] Yaa rẽ yĩng bal n kɩt tɩ b ra pa tõe n zãms n gom ne b sẽn gomd to-to wã ye.  B sẽn paasd b bobã pãng wã kɩtame tɩ ned pa wʋmd võor sõma ye. Sẽn yaa noog ne-a wã, sẽn da wa n wa n wa yaa tɩ Zapõ wã bãngame tɩ b pa nong n tũnugd ne b tãmbã Afrika wã ye. Sẽn paase, naoor wʋsgo, goam pa tar võor ye. A Carrington sẽn da sõs ne-a wã, a wilgame tɩ b sã n pa tũnugd ne gom-biis wʋsg, b yĩmda gom-bi-kãensã sẽn zemse.[27] B sẽn da wa n kõ-b bi-bɩɩgã, b ra tagsdame tɩ b ra gomda zĩm-bi-bɩɩsã yell ye. [28] Wala a Finnegan sẽn wilgã,  sõss nins b sẽn da tʋmd ne b bobã pa yɩ sõss nins sẽn yaa sõma ye. B ra tõe n leb n maana yɩɩl-rãmb ne b zʋgdã, la b ra tõe n maana yɩɩls ne b zʋdrã, la yɩɩl-dãmbã. Neb kẽer sẽn da tar b toorẽ zʋgdã la b sẽn da boond b to-to tɩ b bobã ra yaa b sẽn da gʋlsd b goamã. Amalgre tuuma Bãrã wã sẽn yaa to-to wã to-to yaa toor ne buud toor-toore, la b fãa yaa toor-toorã. [Tõnd sẽn na n tool-y neda] Yaa Serer, Wolof la Mandinka nebã Tama wã sẽn yaa a sẽn yaa a to wã n wilgd tɩ yaa a sẽn tar to-to wã n yaa a sẽn pa tar to- to wã. Woto kɩtame tɩ b gomd ne pãng n yɩɩd b sẽn da gomd ne b to wã. [Tõnd sẽn na n tool-y neda] ===== A weeb toi-toi ===== B sẽn gomd b sẽn tõe n wa yɩɩl to-to wã, b gomda buud-gomdã to-to. B tõe n wʋma yɩɩl sẽn yaa toor ne taaba, zĩis nins sẽn gomd Fulani ne Mande buud-gomdã la zĩis nins sẽn pa maand Mande wã sẽn be tẽns nins sẽn be be be wĩntoogã. [Tõnd sẽn na n tool-y neda] Sẽn yɩɩd fãa, b sẽn be Senegal, Gambi, Mali sẽn be mogrã, la Gini wã, b sẽn boond tɩ "gɩt-n-taarã" wã yaa yɩɩl sẽn yaa kãn-kãe n kɩt tɩ b wẽe yɩɩl n pa tar pãng ye. Yaa b sẽn boond tɩ Mbalax sẽn yaa Senegal buud-goamã pʋgẽ.[29] Sẽn sɩng ne Mali kiisg, Burkina Faso la Gana, n kẽng Nizɛɛr, Chad kiisg la Nizɛɛr, ne sẽn pa tarẽ-b Fulani la Mande-dãmb sẽn gomd-b wã, b modgdame tɩ b wẽe b tãmbã n wẽe b nug n kõ-a. Woto kɩtame tɩ b sẽn gomd a soabã yaa gom-biis sẽn yaa wa gom-biisi, tɩ kɩt tɩ b makd gom-biisa sẽn yaa kãsenga la sẽn yaa to-to wã. (Ges-y Niger-Kongo goam sõor sẽn yaa toore). Yaa yɩɩl nins sẽn yaa nin-buiidã sẽn nong n be zĩig kãngã wã la b tõe n wʋma yɩɩl ning b sẽn boond tɩ Fuji wã. [Tõnd sẽn na n tool-y neda][30] mo1yiqo3zemp0u550zvlkp2bw0kkezp Nana Ampadu 0 2137 31703 2026-05-19T08:50:39Z Abdul Fatawu352 33 Passa tekre 31703 wikitext text/x-wiki Nana Kwame Ampadu (31 Mars 1945 - 28 September 2021) yaa Gana miise la kompoizer. A yaa Ghana wã yɩɩl-gʋlsdb sẽn yaa kãsenga n zĩnd wakat fãa. A paama yɩɩl-kãsems wʋsg sẽn yaa sõma la b mi n gʋls yɩɩl n yɩɩd 800.[1][2] A leb n boondame tɩ Adwomtofo Nyinaa hempɔn.[3] A Ampadu yɩɩ yɩɩnd ning sẽn yɩɩdã, yɩɩnd ning b sẽn gʋlsdã, la "African Brothers Band" sigandã. A yaa sẽn da yaa taoor soab n paas Ghana sẽn da yaa yɩɩlã taoor soaba yʋʋm kob-gĩnd 20 soabã pʋgẽ.[4][5][6][7] === Yila === A Ampadu "African Brothers Band" ra yaa yʋʋmd 1963. A Eddie Donkor yaa Afrika saam-bi-poak sull ning sẽn lugl n sigl a ye. [8] A yʋʋrã ra yaa a Kwame Nkrumah sẽn bool tɩ b wa n wa naag Afrika nebã. B kɩtame tɩ b lebg Afrika saam-biis sull sẽn yaa b sẽn boond tɩ Afrika saam-biisã sull ning sẽn yaa b sull ning sẽn boond tɩ African Brothers International Band wã yʋʋmd 1973 wã. [9] A Ampadu yɩɩla a Ebi Te Yie (nẽ "Some Are Well Seated"), yɩɩl sẽn da get tɩ yaa sẽn tõe n yɩ wẽng ne a Naasẽ lohorem sull ning sẽn da soogd a naamã wakatẽ wã, la a sẽn pa le get radio wã, a lebg n waame tãb-biisã sẽn wa n sa wã poore.[10] Yʋʋmd 1973 wã, a paama naam sẽn yaa "Odwontofoohene" (Wõnda b gʋlsd-a lame t'a "Nwomtofoohne" bɩ "Nnwontofohene") sẽn dat n yeel tɩ: B sẽn lebg t'a yaa "Musiik rãmb rĩma" bɩ "Kãnda sẽn yaa kãsmã" wã. [11] A tuuma A Nana Ampadu kẽnga ne S. K. Oppong Drama Group, sẽn maan yɩɩl la yɩɩl-bils a sẽn da maand a sullã programã zugu. Rẽ poore, b lebga Osofo Dadzie, sẽn yaa Ghana televiziõ wã serialã sẽn da yaa kãseng n yɩɩd yʋʋm wʋsg pʋgẽ. A yɩɩl a yembr sẽn boond t'a Obra wã yɩɩ yɩɩll ning sẽn yɩ obra wã, sẽn yaa Ghana televiziõ wã serial a to sẽn nong wʋsg wã. A leb n yɩɩla sodaasã sẽn get b sẽn na n maan bũmb ning sẽn na yɩl tɩ b paam rɩɩb sẽn yaa sõma wã.[12][13] 5na2abvtftv8hwiwa5u9cmm7vxr2fvw 31704 31703 2026-05-19T09:50:05Z Abdul Fatawu352 33 Passa tekre 31704 wikitext text/x-wiki Nana Kwame Ampadu (31 Mars 1945 - 28 September 2021) yaa Gana miise la kompoizer. A yaa Ghana wã yɩɩl-gʋlsdb sẽn yaa kãsenga n zĩnd wakat fãa. A paama yɩɩl-kãsems wʋsg sẽn yaa sõma la b mi n gʋls yɩɩl n yɩɩd 800.[1][2] A leb n boondame tɩ Adwomtofo Nyinaa hempɔn.[3] A Ampadu yɩɩ yɩɩnd ning sẽn yɩɩdã, yɩɩnd ning b sẽn gʋlsdã, la "African Brothers Band" sigandã. A yaa sẽn da yaa taoor soab n paas Ghana sẽn da yaa yɩɩlã taoor soaba yʋʋm kob-gĩnd 20 soabã pʋgẽ.[4][5][6][7] === Yila === A Ampadu "African Brothers Band" ra yaa yʋʋmd 1963. A Eddie Donkor yaa Afrika saam-bi-poak sull ning sẽn lugl n sigl a ye. [8] A yʋʋrã ra yaa a Kwame Nkrumah sẽn bool tɩ b wa n wa naag Afrika nebã. B kɩtame tɩ b lebg Afrika saam-biis sull sẽn yaa b sẽn boond tɩ Afrika saam-biisã sull ning sẽn yaa b sull ning sẽn boond tɩ African Brothers International Band wã yʋʋmd 1973 wã. [9] A Ampadu yɩɩla a Ebi Te Yie (nẽ "Some Are Well Seated"), yɩɩl sẽn da get tɩ yaa sẽn tõe n yɩ wẽng ne a Naasẽ lohorem sull ning sẽn da soogd a naamã wakatẽ wã, la a sẽn pa le get radio wã, a lebg n waame tãb-biisã sẽn wa n sa wã poore.[10] Yʋʋmd 1973 wã, a paama naam sẽn yaa "Odwontofoohene" (Wõnda b gʋlsd-a lame t'a "Nwomtofoohne" bɩ "Nnwontofohene") sẽn dat n yeel tɩ: B sẽn lebg t'a yaa "Musiik rãmb rĩma" bɩ "Kãnda sẽn yaa kãsmã" wã. [11] === A tuuma === A Nana Ampadu kẽnga ne S. K. Oppong Drama Group, sẽn maan yɩɩl la yɩɩl-bils a sẽn da maand a sullã programã zugu. Rẽ poore, b lebga Osofo Dadzie, sẽn yaa Ghana televiziõ wã serialã sẽn da yaa kãseng n yɩɩd yʋʋm wʋsg pʋgẽ. A yɩɩl a yembr sẽn boond t'a Obra wã yɩɩ yɩɩll ning sẽn yɩ obra wã, sẽn yaa Ghana televiziõ wã serial a to sẽn nong wʋsg wã. A leb n yɩɩla sodaasã sẽn get b sẽn na n maan bũmb ning sẽn na yɩl tɩ b paam rɩɩb sẽn yaa sõma wã.[12][13] ==== A meng viim ==== A Ampadu rogame a Obo Kwahu, Ghana soolmã sẽn be Gãna soolmẽ wã yʋʋmd 1945 tʋʋlg rasem 31.[14][15][16] A rogmã yʋʋr da yaa Patrick Kwame Ampadu, la a roagdbã yaa Opanyin Kwame Ammadu la Mercy Afua Ntiriwaa, b fãa yaa Obo Kwahu sẽn be Gana soolmã sẽn be Eastern soolmẽ. [9] ===== A kuuna ===== Nana Ampadu paama kuun wosg Ghana puge * Grand Medal of the Volta Civil Division in 1977 * Odwontofoohene by the Arts Council of Ghana in 1973 * the first ever National Dance Band Competition in 1972 A kuum A Nana Ampadu kiime yʋʋmd 2021 sigr kiuug rasem 28 daarã, a yʋʋm 76 yʋʋmdã, a sẽn da be a Akkras Legon bãas roogẽ.   [17][18][19] e7mdshni5qnovhx5214ajkx6z8b66qw 31705 31704 2026-05-19T09:52:28Z Abdul Fatawu352 33 Passa tekre 31705 wikitext text/x-wiki Nana Kwame Ampadu (31 Mars 1945 - 28 September 2021) yaa Gana miise la kompoizer. A yaa Ghana wã yɩɩl-gʋlsdb sẽn yaa kãsenga n zĩnd wakat fãa. A paama yɩɩl-kãsems wʋsg sẽn yaa sõma la b mi n gʋls yɩɩl n yɩɩd 800.[1][2] A leb n boondame tɩ Adwomtofo Nyinaa hempɔn.[3] A Ampadu yɩɩ yɩɩnd ning sẽn yɩɩdã, yɩɩnd ning b sẽn gʋlsdã, la "African Brothers Band" sigandã. A yaa sẽn da yaa taoor soab n paas Ghana sẽn da yaa yɩɩlã taoor soaba yʋʋm kob-gĩnd 20 soabã pʋgẽ.[4][5][6][7] === Yila === A Ampadu "African Brothers Band" ra yaa yʋʋmd 1963. A Eddie Donkor yaa Afrika saam-bi-poak sull ning sẽn lugl n sigl a ye. [8] A yʋʋrã ra yaa a Kwame Nkrumah sẽn bool tɩ b wa n wa naag Afrika nebã. B kɩtame tɩ b lebg Afrika saam-biis sull sẽn yaa b sẽn boond tɩ Afrika saam-biisã sull ning sẽn yaa b sull ning sẽn boond tɩ African Brothers International Band wã yʋʋmd 1973 wã. [9] A Ampadu yɩɩla a Ebi Te Yie (nẽ "Some Are Well Seated"), yɩɩl sẽn da get tɩ yaa sẽn tõe n yɩ wẽng ne a Naasẽ lohorem sull ning sẽn da soogd a naamã wakatẽ wã, la a sẽn pa le get radio wã, a lebg n waame tãb-biisã sẽn wa n sa wã poore.[10] Yʋʋmd 1973 wã, a paama naam sẽn yaa "Odwontofoohene" (Wõnda b gʋlsd-a lame t'a "Nwomtofoohne" bɩ "Nnwontofohene") sẽn dat n yeel tɩ: B sẽn lebg t'a yaa "Musiik rãmb rĩma" bɩ "Kãnda sẽn yaa kãsmã" wã. [11] === A tuuma === A Nana Ampadu kẽnga ne S. K. Oppong Drama Group, sẽn maan yɩɩl la yɩɩl-bils a sẽn da maand a sullã programã zugu. Rẽ poore, b lebga Osofo Dadzie, sẽn yaa Ghana televiziõ wã serialã sẽn da yaa kãseng n yɩɩd yʋʋm wʋsg pʋgẽ. A yɩɩl a yembr sẽn boond t'a Obra wã yɩɩ yɩɩll ning sẽn yɩ obra wã, sẽn yaa Ghana televiziõ wã serial a to sẽn nong wʋsg wã. A leb n yɩɩla sodaasã sẽn get b sẽn na n maan bũmb ning sẽn na yɩl tɩ b paam rɩɩb sẽn yaa sõma wã.[12][13] ==== A meng viim ==== A Ampadu rogame a Obo Kwahu, Ghana soolmã sẽn be Gãna soolmẽ wã yʋʋmd 1945 tʋʋlg rasem 31.[14][15][16] A rogmã yʋʋr da yaa Patrick Kwame Ampadu, la a roagdbã yaa Opanyin Kwame Ammadu la Mercy Afua Ntiriwaa, b fãa yaa Obo Kwahu sẽn be Gana soolmã sẽn be Eastern soolmẽ. [9] ===== A kuuna ===== Nana Ampadu paama kuun wosg Ghana puge * Grand Medal of the Volta Civil Division in 1977 * Odwontofoohene by the Arts Council of Ghana in 1973 * the first ever National Dance Band Competition in 1972 ====== A kuum ====== A Nana Ampadu kiime yʋʋmd 2021 sigr kiuug rasem 28 daarã, a yʋʋm 76 yʋʋmdã, a sẽn da be a Akkras Legon bãas roogẽ.   [17][18][19] == Sebtiise == gmu0zpa242lte3ezeaan9qucbaokuyz 31706 31705 2026-05-19T09:59:17Z Abdul Fatawu352 33 Databox 31706 wikitext text/x-wiki {{Databox|iterm=Q20088941}} Nana Kwame Ampadu (31 Mars 1945 - 28 September 2021) yaa Gana miise la kompoizer. A yaa Ghana wã yɩɩl-gʋlsdb sẽn yaa kãsenga n zĩnd wakat fãa. A paama yɩɩl-kãsems wʋsg sẽn yaa sõma la b mi n gʋls yɩɩl n yɩɩd 800.[1][2] A leb n boondame tɩ Adwomtofo Nyinaa hempɔn.[3] A Ampadu yɩɩ yɩɩnd ning sẽn yɩɩdã, yɩɩnd ning b sẽn gʋlsdã, la "African Brothers Band" sigandã. A yaa sẽn da yaa taoor soab n paas Ghana sẽn da yaa yɩɩlã taoor soaba yʋʋm kob-gĩnd 20 soabã pʋgẽ.[4][5][6][7] === Yila === A Ampadu "African Brothers Band" ra yaa yʋʋmd 1963. A Eddie Donkor yaa Afrika saam-bi-poak sull ning sẽn lugl n sigl a ye. [8] A yʋʋrã ra yaa a Kwame Nkrumah sẽn bool tɩ b wa n wa naag Afrika nebã. B kɩtame tɩ b lebg Afrika saam-biis sull sẽn yaa b sẽn boond tɩ Afrika saam-biisã sull ning sẽn yaa b sull ning sẽn boond tɩ African Brothers International Band wã yʋʋmd 1973 wã. [9] A Ampadu yɩɩla a Ebi Te Yie (nẽ "Some Are Well Seated"), yɩɩl sẽn da get tɩ yaa sẽn tõe n yɩ wẽng ne a Naasẽ lohorem sull ning sẽn da soogd a naamã wakatẽ wã, la a sẽn pa le get radio wã, a lebg n waame tãb-biisã sẽn wa n sa wã poore.[10] Yʋʋmd 1973 wã, a paama naam sẽn yaa "Odwontofoohene" (Wõnda b gʋlsd-a lame t'a "Nwomtofoohne" bɩ "Nnwontofohene") sẽn dat n yeel tɩ: B sẽn lebg t'a yaa "Musiik rãmb rĩma" bɩ "Kãnda sẽn yaa kãsmã" wã. [11] === A tuuma === A Nana Ampadu kẽnga ne S. K. Oppong Drama Group, sẽn maan yɩɩl la yɩɩl-bils a sẽn da maand a sullã programã zugu. Rẽ poore, b lebga Osofo Dadzie, sẽn yaa Ghana televiziõ wã serialã sẽn da yaa kãseng n yɩɩd yʋʋm wʋsg pʋgẽ. A yɩɩl a yembr sẽn boond t'a Obra wã yɩɩ yɩɩll ning sẽn yɩ obra wã, sẽn yaa Ghana televiziõ wã serial a to sẽn nong wʋsg wã. A leb n yɩɩla sodaasã sẽn get b sẽn na n maan bũmb ning sẽn na yɩl tɩ b paam rɩɩb sẽn yaa sõma wã.[12][13] ==== A meng viim ==== A Ampadu rogame a Obo Kwahu, Ghana soolmã sẽn be Gãna soolmẽ wã yʋʋmd 1945 tʋʋlg rasem 31.[14][15][16] A rogmã yʋʋr da yaa Patrick Kwame Ampadu, la a roagdbã yaa Opanyin Kwame Ammadu la Mercy Afua Ntiriwaa, b fãa yaa Obo Kwahu sẽn be Gana soolmã sẽn be Eastern soolmẽ. [9] ===== A kuuna ===== Nana Ampadu paama kuun wosg Ghana puge * Grand Medal of the Volta Civil Division in 1977 * Odwontofoohene by the Arts Council of Ghana in 1973 * the first ever National Dance Band Competition in 1972 ====== A kuum ====== A Nana Ampadu kiime yʋʋmd 2021 sigr kiuug rasem 28 daarã, a yʋʋm 76 yʋʋmdã, a sẽn da be a Akkras Legon bãas roogẽ.   [17][18][19] == Sebtiise == 4egqp5rzkvp3stsna4msx00auprglbh 31707 31706 2026-05-19T10:00:38Z Abdul Fatawu352 33 31707 wikitext text/x-wiki {{Databox|iterm=Q20088941}} Nana Kwame Ampadu (31 Mars 1945 - 28 September 2021) yaa Gana miise la kompoizer. A yaa Ghana wã yɩɩl-gʋlsdb sẽn yaa kãsenga n zĩnd wakat fãa. A paama yɩɩl-kãsems wʋsg sẽn yaa sõma la b mi n gʋls yɩɩl n yɩɩd 800.[1][2] A leb n boondame tɩ Adwomtofo Nyinaa hempɔn.[3] A Ampadu yɩɩ yɩɩnd ning sẽn yɩɩdã, yɩɩnd ning b sẽn gʋlsdã, la "African Brothers Band" sigandã. A yaa sẽn da yaa taoor soab n paas Ghana sẽn da yaa yɩɩlã taoor soaba yʋʋm kob-gĩnd 20 soabã pʋgẽ.[4][5][6][7] === Yila === A Ampadu "African Brothers Band" ra yaa yʋʋmd 1963. A Eddie Donkor yaa Afrika saam-bi-poak sull ning sẽn lugl n sigl a ye. [8] A yʋʋrã ra yaa a Kwame Nkrumah sẽn bool tɩ b wa n wa naag Afrika nebã. B kɩtame tɩ b lebg Afrika saam-biis sull sẽn yaa b sẽn boond tɩ Afrika saam-biisã sull ning sẽn yaa b sull ning sẽn boond tɩ African Brothers International Band wã yʋʋmd 1973 wã. [9] A Ampadu yɩɩla a Ebi Te Yie (nẽ "Some Are Well Seated"), yɩɩl sẽn da get tɩ yaa sẽn tõe n yɩ wẽng ne a Naasẽ lohorem sull ning sẽn da soogd a naamã wakatẽ wã, la a sẽn pa le get radio wã, a lebg n waame tãb-biisã sẽn wa n sa wã poore.[10] Yʋʋmd 1973 wã, a paama naam sẽn yaa "Odwontofoohene" (Wõnda b gʋlsd-a lame t'a "Nwomtofoohne" bɩ "Nnwontofohene") sẽn dat n yeel tɩ: B sẽn lebg t'a yaa "Musiik rãmb rĩma" bɩ "Kãnda sẽn yaa kãsmã" wã. [11] === A tuuma === A Nana Ampadu kẽnga ne S. K. Oppong Drama Group, sẽn maan yɩɩl la yɩɩl-bils a sẽn da maand a sullã programã zugu. Rẽ poore, b lebga Osofo Dadzie, sẽn yaa Ghana televiziõ wã serialã sẽn da yaa kãseng n yɩɩd yʋʋm wʋsg pʋgẽ. A yɩɩl a yembr sẽn boond t'a Obra wã yɩɩ yɩɩll ning sẽn yɩ obra wã, sẽn yaa Ghana televiziõ wã serial a to sẽn nong wʋsg wã. A leb n yɩɩla sodaasã sẽn get b sẽn na n maan bũmb ning sẽn na yɩl tɩ b paam rɩɩb sẽn yaa sõma wã.[12][13] ==== A meng viim ==== A Ampadu rogame a Obo Kwahu, Ghana soolmã sẽn be Gãna soolmẽ wã yʋʋmd 1945 tʋʋlg rasem 31.[14][15][16] A rogmã yʋʋr da yaa Patrick Kwame Ampadu, la a roagdbã yaa Opanyin Kwame Ammadu la Mercy Afua Ntiriwaa, b fãa yaa Obo Kwahu sẽn be Gana soolmã sẽn be Eastern soolmẽ. [9] ===== A kuuna ===== Nana Ampadu paama kuun wosg Ghana puge * Grand Medal of the Volta Civil Division in 1977 * Odwontofoohene by the Arts Council of Ghana in 1973 * the first ever National Dance Band Competition in 1972 ====== A kuum ====== A Nana Ampadu kiime yʋʋmd 2021 sigr kiuug rasem 28 daarã, a yʋʋm 76 yʋʋmdã, a sẽn da be a Akkras Legon bãas roogẽ.   [17][18][19] == Sebtiise == 8ygk7oeg0rkqz0jg0vkdmzb11s8m0i7 Forms of Ghanaian highlife 0 2138 31710 2026-05-19T11:28:44Z Habiibii1 981 Passa Tekre 31710 wikitext text/x-wiki Ghana nebã sẽn da tar minimã yii yʋʋmd 1980 wã n wa n yaa Afrika Wɛtg tẽnsẽ wã sẽn yit Erop la Afirik sẽn be zĩ-dʋʋg la Etazĩni. [1] [2] Gãna nebã ra tara manesem a tãab: jsbej916bfvb3ufdcpjj859uqj1pqsf 31711 31710 2026-05-19T11:29:38Z Habiibii1 981 Passa Tekre 31711 wikitext text/x-wiki Ghana nebã sẽn da tar minimã yii yʋʋmd 1980 wã n wa n yaa Afrika Wɛtg tẽnsẽ wã sẽn yit Erop la Afirik sẽn be zĩ-dʋʋg la Etazĩni. [1] [2] Gãna nebã ra tara manesem a tãab: * Adaha * Fanti Osibisaaba * palm-wine music. gf2uqd2ijyu9z97rvd7k5eeqo8hu3kx