8-шӹ март

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="mrj">
  <siteinfo>
    <sitename>Википеди</sitename>
    <dbname>mrjwiki</dbname>
    <base>https://mrj.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D3%B9%D0%BD%D0%B3_%D3%B9%D0%BB%D3%B9%D1%88%D1%82%D3%93%D1%88</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.21</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Спецӹлӹштӓш</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Кӓнгӓшӹмӓш</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Сирӹшӹ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Сирӹшӹм кӓнгӓшӹмӓш</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википеди</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедим кӓнгӓшӹмӓш</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файлым кӓнгӓшӹмӓш</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki-м кӓнгӓшӹмӓш</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Шаблоным кӓнгӓшӹмӓш</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Палшык</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Палшыкым кӓнгӓшӹмӓш</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категори</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категорим кӓнгӓшӹмӓш</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Обсуждение модуля</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>8-шӹ март</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151</id>
    <revision>
      <id>108707</id>
      <parentid>91761</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T00:19:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ŠačmyJylmy</username>
        <id>12578</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>108707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7666" sha1="k17tkvd3iq2yswzvily9u8ixashv8j0" xml:space="preserve">'''8-шӹ март'''

Шукердӹ агыл [[Мары Эл Республик|Мары Эл]] дӓ [[Россий]] мыч 8-шӹ мартым, Халыквлӓлоштыш ӹдӹрӓмӓшвлӓн кечӹм аевӹ.

Пӱэргӹвлӓ ти кечӹн яратымы ӹдӹрвлӓлӓнӹштӹ, вӓтӹштӹлӓн ӓль ӓвӓштӹлӓн тюльпанвлӓм, нарциссвлӓм, розавлӓм ӓль мимозывлӓм пӹрнялевӹ (подаревӹ). Попашат уке, 8-шӹ март яжо, соты дӓ сусу айо. Пӹтӓриш шошым айо. Лӹмӹнок ти айо Российӹштӹ шергӓкӓн, вет ти кечӹ кӓнӹмӹ кечӹ, [[Европа|Европышты]] ти кечӹ обычный пӓшӓ кечӹ.

== Айон историжӹ гӹц ==
Кӓндӓкшӹмшӹ март айон ӹшке важвлӓжӹ, ӹшке историжӹ улы. Ти айо XX-шы курымын тӹнгӓлтӹшӹштӹжӹ шӹтӹшӹм пуэн: Клара Цеткин дон Роза Люксембург ти кечӹ идейӹн ӓвӓвлӓштӹ ылыт. Российӹштӹ нӹнӹн шанымашвлӓштӹм Надежда Крупская дон Мария Коллонтай культивируенӹт. Ик монгыр гӹц анжалаш гӹнь, нӹнӹн шанымашышты пиш простала шакта- ӹдӹрӓмӓш дон пӱэргӹ иктӧр праваан лишӓшлык ылыт. Шӱдӹ и первиӓш Европытыш, Лӹмӹнок Российӹштӹш ӹлӹмӓш кӹзӹтшӹ гӹц пиш когон айыртемӓлтӹн, тӹнӓм ӹдӹрӓмӓшвлӓн айырымаш праваштат вӓк уке ылын. Нӹнӹ пӱэргӹн кидӹштӹ хӓдӹр ӓль мебель гань веле ылыныт. Седӹ, ӹдӹрӓмӓшвлӓ тидӹ ваштареш ылыныт дӓ ушемкымдемӹштӹш ядмашвлӓм решӹмӓштӓт ӹшке юкыштым пуаш цаценӹт. Нӹнӹ протестуенӹт, ӹшке правашты верц шалгенӹт.

Жеп эртӹмӹкӹ ӹдӹрӓмӓшвлӓм тӹкӓлшӹ ямдашым феминизм термин доно манаш тӹнгӓлмӹ дӓ тӹдӹн вӹкӹ анжалтышат вашталт миэн, кӹзӹт якте тӹдӹ шукы фазым эртен. Пӹтӓриш ивлӓн айырымаш годым юкым пумы права гишӓн попымы гӹнь, кӹзӹт пӱэргӹвлӓ дон ӹдӹрӓмӓвлӓ лошты должностьвлӓм пумы дӓ пӓшӓдӓр айыртемвлӓ ваштареш ӹдӹрӓмӓшвлӓ ылыт. Эдемвлӓ икань пӓшӓм ӹштӓт гӹнь, тӹнӓм кыце пӱэргӹвлӓ, тенгеок ӹдӹрӓмӓшвлӓӓт икань пӓшӓдӓрӹм нӓлшӓшлык ылыт, манын пӓлдӹртӓт. А кынам дӓ кышты ӹдӹрӓмӓшвлӓ сек пӹтӓри айырымы годым юкым пуаш правам нӓлӹнӹт? Тидӹжӹ У Зеландиштӹ 1903-шӹ ылын.
Европышты сӓндӓлӹквлӓ логӹц мӓлӓннӓ пӓлӹмӹ дӓ лишӹл [[Финлянди|Суоми]] ылеш, кышты 1906-шы ин ӹдӹрӓмӓвлӓлӓн полный политический правам пумы дӓ 1907-шӹ ин айырымы Парламентӹштӹ 200 депутат гӹц 19 ӹдӹрӓмӓш ылын.

Кӹзӹт Финляндин Парламентӹштӹ ӹдӹрӓмӓш депутатвлӓ 80 нӓрӹн ылыт. Сек сӓмӹрӹк депутатеш 22 иӓш студенткым айырымы.

Бизнесӹм, политикӹм дӓ культурам анжалаш гӹнь, Суомиштӹ ӹдӹрӓмӓшвлӓ яжо дӓ цаткыды позицивлӓшкӹ шоныт, тидӹжӹм сӓндӓлӹкӹн президентжӓт Тарйа Халонен ӹшке примержӹ доно анжыктен кердеш. Суомиштӹ шукы ӹдӹрӓмӓш сирӹзӹ, журналист, театр режиссер, критик, дизайнер, изи дӓ кӹдӓлӓш фирмӹвлӓм вуйлатышывлӓ.

== Феминизм гишӓн шая ==
Феминизм гишӓн попаш гӹнь, финн ӹдӹрӓмӓшвлӓ анжалтышыштым 1860-шы ивлӓшкӹ шуат. Лач тӹнӓм ӹдӹрӓмӓш сирӹзӹ дӓ журналист Минна Кант пӹтӓриш гӓнӓ кымдан ӹдӹрӓмӓшвлӓн ядмашым анзыкы лыктын. Тӹдӹ драматург семӹнь пӓлӹ ылеш, кыды ӹшке драмывлӓштӹжӹ ӹдӹрӓмӓш темӹм соок тӹкӓлӹн. Тӹдӹн анжыктымы ӹдӹрӓмӓш персонажвлӓжӹ пӹзӹрен шӹндӹмӹвлӓ агылеп- виӓнвлӓ, цаткыдывлӓ, шанышывлӓ ылыт, пӱэргӹвлӓӓт нӹнӹм шотеш пиштӓт.

Суоми аграрный культуран сӓндӓлӹк гӹц виӓнгшӹ индустри культуран сӓндӓлӹкӹшкӹ 1950-шӹ ивлӓн сӓрнӓлтӹн. Сола ӹлӹмӓшӹм анжалат гӹнь, Марий |лыштыш гань нырвлӓм, кооперативлӓм тиштӹ ат уж. Фермерӹн пӓшӓжӹ пиш технизируялтын, кид доно пӓшӓм изиш веле ӹштӓт, ышкалвлӓм урдышывлӓӓт моло, шӹшерӹм кид доно нигынамат ак шыпшылеп. Тидӹжӹ солаштышывлӓлӓн пӓшӓдеок кодмым анжыкта. Суомин экономикӹштӹжӹ шӹргӹ куштымы дӓ пӹчкедӹмӹ промышленность соок кого рольым мадын- ӹндежӹ гӹнь, тӹштӓт автоматизаци дон механизаци шижӓлтеш. Пум йӧрӹмӹ механизмвлӓ пӱэргӹвлӓн вим тагынамок шӹргӹ гӹц поктен лыктыныт. Тенгежӹ ма ӹнде солаштыш дӓ изи халавлӓштӹ ӹлӹзӹвлӓлӓн кодеш? Тыменьмӓш дӓ махань-шон изи предприятивлӓм пачмаш. Ти шотышты ӹдӹрӓмӓшвлӓ ӹшкӹмӹштӹм активно анжыктат. Изи ательевлӓм, мастерскойвлӓм, сувенирвлӓм ӹштӹмӹ цехвлӓм, парикмахерскивлӓм, кафевлӓм, реклама бюровлӓм, туризм бюровлӓм, изи типографивлӓм пачыт. А культура ушемвлӓжӹ гишӓн гӹнь, попашыжат уке- нӹнӹ цилӓ солашток, цилӓ изи халашток улы. Нӹнӹжӹ гӹнь мӓлӓннӓ чоте потикӓлӓ шактен кердӹт: Кырык дӓ Кожла мары мӱлӓндӹ доно кӹлдӓш гӹнь тенгерӓк шактат: Туан йӹлмӹм яратышы ӹдӹрӓмӓшвлӓ, Ӓвӓсир ӹдӹрӓмӓшвлӓн Культура йӹргец, Пистерлӓ тӹрлӹзӹвлӓ, Усола ӹдӹрӓмӓшвлӓн Литература клуб, [[Цикмӓ]] ӹдӹрӓмӓшвлӓн театр йӹргец, Арде солан сувенирвлӓм ӹштӹшӹвлӓ. Шанымы шоэш Кырык дӓ Кожла сирӹштӓт техень ушемвлӓ лин кердӹт.

[[Категори:Айовлӓ|8-шӹ март]]</text>
      <sha1>k17tkvd3iq2yswzvily9u8ixashv8j0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Водьвлӓ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>286</id>
    <revision>
      <id>108704</id>
      <parentid>97599</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T00:16:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ŠačmyJylmy</username>
        <id>12578</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>108704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1097" sha1="2nt9zecmrhyjznn552wx3su4lt2wmkn" xml:space="preserve">[[Файл:VoticCoatOfArms.jpg|right|Водвлӓн гербышты Луутса солашты]]
'''Водьвлӓ''' (водск. vaďďalain), рушла вадьякко, водь, шоэн вожане) — [[Балти тангыж]] тӹрӹштӹш чӹдӹ шотан финн-угр халык. Цилӓнжӓт нӹнӹ кӹзӹт 80 эдем веле ылыт. ӹлӹмӹ вӓрӹштӹ Ленинград областьын Кингисепп районышты Краколье (Jõgõperä / Йыгыпэра) и Лужицы (Luuttsa /Лууттса) солавлӓштӹ. Тенгеок Петербургышты дӓ Москвашты ӹлӓт, [[Эстони|Эстоништӹ]] 9 водь ӹлӓ.

*[http://vadda-today.rf.gd/en/ VAĐĐA TODAY], is an open project run as a NGO aimed to popularize Votes' culture among the Internet community.

[[Категори:Европыштыш халыквлӓ|В]]
[[Категори:Финн-угр халыквлӓ]]
[[Категори:Европышты ӹшке кугижӓнӹш гӹц пасна ылшы халыквлӓ|В]]</text>
      <sha1>2nt9zecmrhyjznn552wx3su4lt2wmkn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Изи принц</title>
    <ns>0</ns>
    <id>366</id>
    <revision>
      <id>108693</id>
      <parentid>96240</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T23:56:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ŠačmyJylmy</username>
        <id>12578</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>108693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4227" sha1="5ql1e6jrmqpuk51qggtrb90s3t1mc8b" xml:space="preserve">'''Изи принц'''

Тӱнымбалны кымдан пӓлӹмӹ Изи принц гишӓн кырык марла шайыштшы книгӓ лӓктӓшӹжӹ кок и первиок эче лӓктӹн, но пиш ӹжӓл, кӹзӹ т якте эче ти кого культура факт гишӓн нигыштат сирӹмӹ агыл. «[[Йӓмдӹ ли! газет|Йӓмдӹ ли]]» газетӓт, вӓк, тидӹ гишӓн сирӹдеок коден. «Изи принцӹн» (Le Petit Prince) авторжы француз сирӹзӹ [[Антуан де Сент-Экзӱпери]] (Antoine de Saint-Exupéry, 29.06. 1900 — 31.07. 1944) ылеш. «Изи принц» тетя книгӓ семӹнь классифицируялтеш гӹнят, тӹштӹш философи шанымашвлӓжӹ воксьокат тетявлӓлӓн агыл, а коговлӓлӓн адресуялтыт дӓ новеллеш шотлалтеш, кыдым ынгылымашты автор доно рисуйымы иллюстрацивлӓ кого рольым мадыт. Книгӓн лейтмотвшӹ - эдемӹн цӓшӓн лиӓш цацымыжы дӓ ти цӓшӹш шоаш манын мам эдем ӹштӓш йӓмдӹ, тӹдӹ гишӓн. Кӹзӹт «Изи принц» культовый книгӓшкӹ сӓрнӓлтӹн, вет такеш агыл тӹдӹм 192 нӓрӹ йӹлмӹш сӓрӹмӹ. [[Россий|Руш Эл]] Федерациштӹш халыквлӓ логӹц лач нӹл халык веле туан йӹлмӹшкӹштӹ ти яжо книгӓм саренӓт: алтайвлӓ, кырык марынвлӓ, рушынвлӓ дӓ тадарвлӓ. Кырык мары редакциштӹ эче 150 йӹлмӹм веле анжыктымы. Ик иштӹ ти книгӓ 80 миллион экземпляр доно лӓктеш дӓ выжалалтеш. «Изи принц» ямак семӹнь сирӹмӹ , кышты лыдшы ӹлӹмӓшӹн, тенгеок колымашын философиштӹ доно пӓлӹмӹ лиэш. Вес семӹнь анжалаш гӹнь, ти книгӓ коговлӓн тӱнымбалыштым критикуя. Изи принц новеллын тӹнгӓлтӹшӹштӹжӹ B612 номерӓн шӹдӹр вӹлнӹ ӹлӓ, тӹштӹ кым вулкан улы, нӹнӹ логӹц иктӹжӹ йӧрен кен, но тенге гӹнят Изи принц тӹдӹн йӹрӓт йӹштӹлеш, тӹдӹм пораткашты кыча. Тӹ шӹдӹр вӹлнок эче цевер капризӓн пеледӹш ӹлӓ. Коктын нӹнӹ ма-шон гишӓн хытырат, но тенге гӹнят Изи принцлӓн шӹдӹржӹ вӹлнӹ тамажы ак ситӹ, тӹдӹ со ойхыра дӓ варажы, тӹшец лӓктӹн кеӓ, куд планеты доно пӓлӹмӹ лиэш дӓ сек мычашешӹжӹ Мӱлӓндӹ вӹлӓн вазалеш. Сирӹзӹ семӹнь, Изи принцлӓн тӹшкӹ кеӓш [[Кек|кеквлӓ]] палшенӹт. Мӱлӓндӹ вӹлнӹ тӹдӹ Рӹвӹж дон пелтӹшӹ аяр лӹвалнӹ Сахара пустыньышты книгӓн авторжымат вӓшлиэш, кыдыдан тӹшкӹ пыдыргышы самолетшы доно вазалаш вӓрештӹн. «Изи принцӹм» 1942-шы ин сирӹмӹ, сек пӹтарижӹ тӹдӹ [[Англ йӹлмӹ|англла]] сӓрӹмӹ вариант доно (1943 и), французлажы кым иштӹ 1946-шы ин лӓктӹн. Ти книгӓм кырык марлашкы француз йӹлмӹм пӓлӹшӹ сӓмӹрӹк сӓрӹзӹ Ирина Оплева сӓрен дӓ «Сарта» книгӓ лыкмаш 2008-шӹ ин лыктын. «Изи принц» гишӓн.

== Ажедмӓшвлӓ ==
* http://www.google.fi/images?hl=fi&amp;q=le+petit+prince&amp;um=1&amp;ie=UTF-8&amp;source=univ&amp;ei=XnOWTOamFYWVswan2Jxb&amp;sa=X&amp;oi=image_result_group&amp;ct=title&amp;resnum=4&amp;ved=0CEEQsAQwAw
* http://mariuverm.wordpress.com/2010/09/19/izi-princ/

[[Категори:Цилӓ]]</text>
      <sha1>5ql1e6jrmqpuk51qggtrb90s3t1mc8b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йожеф, Аттила</title>
    <ns>0</ns>
    <id>373</id>
    <revision>
      <id>108709</id>
      <parentid>100740</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T00:20:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ŠačmyJylmy</username>
        <id>12578</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>108709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21433" sha1="jzemrde5wi309lhd5520slfdk6n8avl" xml:space="preserve">{{Пӓлӹмӹ эдем}}
[[Файл:József Attila.JPG|thumb|Аттила Йожеф]]
[[Файл:Statue of Attila József by László Marton, 2009 BudapestDSCN3513.jpg|thumb|Аттила Йожефӹн ӓштемикшӹ [[Будапешт]]ӹштӹ]]
[[Файл:Statue of József Attila.JPG|thumb|right|200px|Йожеф Аттилан ӓштемикшӹ гимнази анзылны, кыды поэтӹн лӹмжӹм намалеш]]
'''Аттила Йожеф''' ({{lang-hu|József Attila}}; [[11 апрель]] [[1905]], [[Будапешт]] — [[3 декабрь]] [[1937]], Балатонсарсо) — венгр поэт.

Коклышы курымаш венгр сӹлнӹшаяшты лач Аттила Йожеф дон Адин поэзим ик кӱкшӹц доно тӓнгӓштӓрӓш лиэш. Ти кок поэтӹн ӹлӹмӓш корным анжалаш гӹньӹ, тӹштӹ кого айыртемвлӓм ужаш лиэш, ӓнят тиштӹ нӹнӹн кок йиш персонышты дӓ пуйырымаш рольым мадын? Но эче историн кок факторжым пӓлдӹртӹде ак ли: Ади венгр сӹлнӹшаяшты уэмдӹмӓш пӓшӓм ӹштен, сӹлнӹшаям, лӹмӹнок поэзим кӱшкӹ лӱктӓлӹн гӹнь, Аттила Йожефлӓн тӹдӹм сӹлнештӓрӹмӹ дӓ керӓл кондициш кандышын рольым мадаш вӓрештӹн. [[Венгри|Венгрин]] сӹлнӹшаяш Ади вычыдымы мардеж гань пӹсӹн пырен гӹнь, Аттила Йожеф изин-олен дӓ кӱн шоктышы семӹнь пырен. Седӹндонат тӹдӹн рольжым поздаракын веле ӓклӓш тӹнгӓлмӹ.

== Ӹлӹмӓш корнывлӓжӹ ==
Аттила Йожеф Будапешт тӹрӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ ик пӓшӓзӹ кварталыштыжы шачын. Ӓтяжӹ [[Трансильвани]] гыц лӓкшӹ шавынь шолтышы, ӓвӓжӹ выргем мышшы. Аттила кымшы тетя ылын. Кымиӓш ылмыжы годым ӓтяжӹ нелӹ ӹлӹмӓшӹм коден, Америкӹш эмигрируен дӓ тӹшец палшаш тӹнгӓлӓм манын. Сӧрӹмӹжӹм тӹдӹ ӹштен кердде дӓ семняшкӹжӓт тӹдӹ нигынамат пӧртӹлтде. Аттила незер ӹлӹмӓшӹн тотшым яжон пӓлен. 1919-шӹ ин тӹдӹн ӓвӓжӹ колен. Тылык эргӓшӹм солашты ӹлӹшӹ ик родня адвокат пакыла куштен дӓ тымден. Пӹтӓриш лыдыш книгӓжӹм Аттила Йожеф Дьула Юхашын палшымы доно луатшӹмиӓшӹнок лыктын кердӹн. Тӹдӹ Шегед университетӹштӹ гуманизм факультетӹштӹ тыменьӹн, варажы Венӹш дӓ Парижӹш тыменяш кен. Парижӹштӹ тыменяш тӹдӹлӓн Лайош Хатвани палшен. Палшыкшы когоок ылде гӹнят, поэтӹн университетӹм кодымыжы шоде. Ти жепӹн тӹдӹ марксизм, пӓшӓзӹ классын организацивлӓ дӓ модерн кунстыштыш йогымашвлӓ доно пӓлӹмӹ лиэш. Лыдышвлӓжӹмӓт сирен, но махань ӓкӓн нӹнӹ ылыт, тидӹм иктӓт тӹнӓм ынгылыде. Политикӹштӹш анжалтыш донжы поэт шалахай велнӹлӓ ылын дӓ тенге 1930-шы ин легальный агыл коммуниствлӓн партиш сирӓлтеш. Партиштӹ пиш активно пӓшӓм ӹштӓ. Революци шӱлӹшӓн лыдышвлӓм сирӓ. Тидӹ гишӓн 1930-шы ивлӓн судыш тӹдӹм пуат. Кымлышы ивлӓнок тӹдӹн теорин анжалтышыжат пингӹдемеш.

Шукыштат агыл, 1930-шы ивлӓн Аттила Йожеф коммунист парти дон сӧредӓлмӓш якте шоэш дӓ принципвлӓ дон анжалтышвлӓжӹ айыртемӓлтӹтӓт, тӹшец курымеш лӓктеш. Постоянне пӓшӓ вӓрӹм тӹдӹ мон кердде. Университетвлӓштӹ тыменьӹн гӹнят, дипломым тӹдӹ нӓлӹн кердде. Поэтлӓн пиш незерӹн ӹлӓш вӓрештӹн. 1932-шы ин Аттила Йожеф &quot;Хала тӹрӹштӹш йыд&quot; (Кӱлжáроси éй) лӹмӓн лыдыш книгӓм лыктеш, но критика тидӹм цаклыдеок кода. Седӹндонат тӹдӹ депрессиш вӓрештеш, &quot;иктӹлӓнӓт мӹньӹн лыдышвлӓэм ак келеп&quot; шанымаш тӹдӹм пишок темден. 

Кок иштӹ, 1934-шӹ ин &quot;Мӧскӓн куштымыжы&quot; лыдыш книгӓжӹ дӓ 1936-шы ин поэтӹн сек пӹтӓртӹш лыдыш книгӓэш кодшы &quot;Пиш картшта&quot; (Нагыон фáй) лӓктеш. Тидӹ паштек критиквлӓӓт тӹдӹм цакленӹт дӓ поэт Сзéп Сзóн журналын редакторжы лиэш. Поэтӹм кымдан утла поздан пӓлӓш тӹнгӓлӹт. Сирӹзӹн ӹшке ӹлӹмӓшӹжӓт пиш цӓшдӹмӹ ылын. Тӹдӹ вӓтӹжӹ гӹц айырла дӓ яратымаш гӹц паснаок киэн кодеш. 1934-шӹ ин Совет Ушемӹштӹ эртӓрӹмӹ Сирӹзӹвлӓн конгрессӹшкӹ, тӹдӹм ӱжделытат, тидӹлӓн пиш шӹдешкен. Цилӓ тидӹ шулыкланжы нелӹ кӱ гань вазын дӓ таманяр гӓнӓ психика доно церлӓнӹшӹвлӓн санаториштӹ киӓш вӓрештӹн. Поэт журналышты пӓшӓм ӹштен гӹнят, оксажы шукок ылде дӓ йиждӹмӓш-мӹнгеш пумаш, тӹдӹн кымылжым со валтен- тидӹжӹ гӹнь тетя годшенок пӓлӹмӹ ылын. 1937-шӹ ин нигынамат тӧрлӓнен керддӹмӹжӹм пӓлен, ик шӹжӹ кечӹн поэт Балатон йӓр тӹрӹштӹшӹ солашты поезд лӹвӓк вазеш. Аттила Йожеф гишӓн колымыжы паштек веле кымдан пӓлӓш тӹнгӓлӹт. 

== Поэт лимӓш ==
Аттила Йожефӹн лыдышвлӓм сирӓш тӹнгӓлмӹ годым, Венгрин поэзиштӹ яжо поэтвлӓ дефицитеш шотлалтделыт. &quot;Ниугатын&quot; поэтвлӓ кыце кердмӹн лыдышвлӓштӹм сиренӹт, но тӹ годымок уж ӹрвезӹ поэтвлӓ лыдышвлӓм пидӹнӹт. |кспрессионизм, футуризм, сӱрреализм сагаок поэтвлӓ халыкын тошты годшаш мырывлӓ доно экспериментвлӓм ӹштӹлӹнӹт. Поэт семӹнь, Аттила Йожеф когорак коллегӹвлӓн опытыштым шотыш нӓлӹн, но со ӹшкӹмжӹнӹм дӓ ум лыдышвлӓшкӹжӹ пырташ цацен. Модышты ылшы йогымашвлӓм поэт ӧрдӹжӹшкӹ ак шӹкӓл, тӹдӹ халык мырывлӓмӓт у семӹнь интерпретируя, Парижӹш каштын толмыжы паштек, сӱрреализм доно интересуялтеш. Тӹ годшаш ик инетересне лыдышеш &quot;Шӹмлӹмӓш&quot; (Танулмáныфей) шотлалтеш, кышты раскыдын Дьула Йухазын, Дезӧ Костоланин кишӓвлӓштӹ кайыт. Лыдышвлӓм сонет семӹнь сирӹмӹ, кычылтмы атрибутвлӓм вес поэтвлӓн лыдышвлӓштӓт ужаш лиэш, но рӹмӓлгӹштӹ шӹнзӹшӹ корныгешӹн портретшӹ тӹлец якте уждымы фонышты пуалтеш, кыдым эче венгр поэзиштӹ анжыктымы агыл ылын. Ирокшы рӹмӓлгӹштӹ шӹнзӹшӹ эдем гишӓн сирӹмӹжӹ годым, поэт тӹдӹн портретшӹм раскыдын анжыкта дӓ сӹнзӓвлӓш ванжа. Поэт эдем мам шижеш дӓ тӹдӹн пуйырымашыжы гишӓн сирӓ. Ти лыдыш докы Аттила Йожефӹн вес лыдышвлӓжӹ лишӹл ылыт: &quot;Шужымаш&quot; (Éхсéг) дӓ &quot;Янгылышы эдем&quot; (Мегфáрадт ембер).
  
Сирӓш тӹнгӓлмӹжӹ годшен, Аттила Йожефӹн поэзижӹ яжоэм миӓ, но лач 1931-шӹ и кытлан тӹдӹ синтез якте шоэш. Поэт кыце венгр, тенгеок вескид поэтвлӓн творчествыштым яжон пӓлен дӓ синтезӹм ӹштен, ӹшке сӹнӓн, виӓн, келгӹ шанымашан лыдышвлӓм сирен.

== Реалитетӹм анжыктымаш ==
Венгр сӹлнӹшаяшты Аттила Йожеф шаныкалышы поэтеш шотлалтеш. Тӹдӹ ӹлӹмӓшӹн махань ылмыжым анжыктымы гӹц пасна, шаныкала дӓ тенге лыдышвлӓжӹ у шӱлӹшӓнвлӓ лит. Тӹдӹ поэт-философ ылеш, кыды обьективне шанымашыжым анзыкы лыктеш. Поэтӹн лыдышвлӓштӹжӹ &quot;вӓр&quot; кого рольым мадеш: &quot;Тиштӹ йӹлгӹжшӹ кӱ кырык вӹлнӹ шӹнзем&quot;, &quot;ӹнде тиштӹ кӹртни завод лишнӹ шалгем&quot;. Тӹдӹ шӹренжок техень вӓрӹм айыра, кышец йӹрвӓш анжен шалгаш куштылгырак. Шӹренжок ти вӓр кырык вӹлнӹ, йогын кӱшӹл сирӹштӹжӹ, юран годым поэт пушӓнгӹ лӹвӓлнӹ шалга. Кокшы элемент, кыды Аттила Йожефӹн лыдышвлӓштӹжӹ тӹнгӓн ылеш- тидӹ жеп. Поэт йӹрвӓш техень реаливлӓм ужеш, кыдывлӓм субьективне, кӧргӹштӹш &quot;мӹнь&quot; вашталтен ак керд: хӓдӹрвлӓм, ӹлӹмӓш условим дӓ пӧртӱн законвлӓм. Шамаклан, Тисзазуг лыдышышты вадым леведшӹ бархат гань пышкыды рӹмӓлгӹ вӓржӹм и гань пӹцкемӹш йыдлан пуа. Солан утла тыр ӹлӹмӓшӹжӹм анжалаш гӹнь, поэт тӹштӹ жепӹн шагалмыжым цакла. Йыд пӹлгомышты кымдан шӓрлен вацшы шӹдӹрвлӓн тьӹлгӹжмӹжтӹ, йӹрвӓш шӹп ылмы годым церкӹ цангын юкшы, эртен кешӹ ӹлӹмӓш гӹц ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓм кандат- тенге корнышты каштшы ӹрвезӹ эдем ӹлӹмӓшӹштӹ шукыжымок ик вӓр дӓ жеп доно кӹлдӓлтмӹм цакла. 

== Конструктивный сӹлнештӓрӹмӓш ==
Луатӹндекшӹмшӹ курымын сирӹшӹ поэтвлӓ доно коклышы курымын сирӹшӹ поэтвлӓ ӹлӹмӓшӹм воксеокат вес семӹнь ужыт. Кокшывлӓжӹ тӹдӹм кымдан, шукы ежӹнгӓнӹм, пӹтӓришӹвлӓжӹ утла ӓнгӹсӹрӹн дӓ простаракын анжыктат. 
&lt;poem&gt;
		Дунай лач йоген веле. Кӹцкӹм кандышы
		весӹвлӓ гишӓнӓт шанышы ӓвӓн онгышты
		изи тетя гань мадевӹ сусун
		дӓ ваштылевӹ мӹлӓнем коэвлӓ.
		Жеп йогымашты нӹнӹ шӹгервлӓ дӓ
		пыле шӹгер кӱэрвлӓ гань ӹрзӓлтӹнӹт.

		Вуйта тамам ужын колтышым,
		выртышты, тидӹм ӓнят шӱдӹ тӹжем иӓт анженӓм.
		Лач пытькалтыш веле дӓ- жеп ӹнде циц,
		шӱдӹ тӹжем тьотявлӓн тьотявлӓнӓн сӹнзӓвлӓштӹ сага.

		Ужам, мам нӹнӹ ужделыт, нӹнӹ рокым капаенӹт, 
		пуштыныт, элтӓлӹлнӹт, мам келешӹм ӹштенӹт.
		Дӓ нӹнӹвлӓ, кыдывлӓ токем толевӹ, ужыт,
		мам мӹнь ам уж- тидӹм келесӹнем.

		Икӹжӓк-иктӹнӓм сусу дон ойхы гань пӓленӓ.
		Мӹньӹн эртӹшем дӓ кӹзӹтшем нӹнӹн ылеш.
		Сиренӓ лыдышым - нӹнӹ пынем кидӹшкӹштӹ нӓлӹт
		дӓ тенге мӹнь нӹнӹм шижӓм дӓ ӓштем.

&lt;/poem&gt;					([[Дунай]] сирӹштӹ)

Ти пӹтӹдӹмӹ картин тамахань уровеньвлӓ доно пыналтын, кыдывлӓ икӹжӓк иктӹштӹ доно ваштареш ылмышты доно кӹлдӓлтӹт. Тенге ик целам анжалаш гӹнь, яжо лыдыш шачеш, но конструкцижӹ тыштеш кодеш. 
&lt;poem&gt;
		Кечӹвлӓ пыдыргышы
		изи окнявлӓ вашт пӹцкемӹш ташкалтыш мыч
		лывыргы рӹмӓлгӹш валат.
		Вӓшештемӓ-
		тӹнь тишец кенет ма?
		Тишец, кышец ойхын 
		нигышкат кемӹжӹ ак шо,
		тенге молывлӓ ганьок тӹнят цӓшдӹмӹ лиӓт,
		кыдывлӓм ти кого жеп эксӹкӹш поктыл пыртен
		дӓ шӹргӹвлӓштӹштӹ цилӓ пӹрӹнзӹкӹм 
		сотемдӓрӓ?
		Кӓнет тиштӹ, кышты акшак ханга пичӹ
		цӹтӹрӓ дӓ ти шык моралян порадкам
		орола.
		ӹшкӹметӹм пӓлет?
		эдем шамвлӓ тиштӹ чанген шагалтымы
		цевер дӓ гарантиӓн толшаш жепӹм вычат,
		тенге, кыце лишнӹ ылшы рок
		ӹлӹмӓш дон циц ылшы кӱкшӹ
		пӧртвлӓм выча.
		Лявырӓ лоэш кошкен шӹцшӹ охоницӓ
		пыдыргывлӓ кашкыш шуды
		вӹкӹ итӹрӓ сӹнзӓвлӓштӹ дон
		пӓлӓш цацышыла анжат.
		Ик выртышты ошма пыдыргы кынам-тинӓмжӹ
		ошма ара вӹлец ӱлӹк йоген вала...

&lt;/poem&gt;				(Элеги)

Изиш первирӓк сирӹмӹ лыдышвлӓ гӹц ти лыдыш пиш когон айыртемӓлтеш. Ти лыдышышты кычылтмы атрибутика кӹзӹтшӹ жепӓш ылеш, но нӹнӹ первиш мифӹм ӓшӹндӓрӹктӓт. Аттила Йожефӹн лыдышвлӓн элементвлӓжӹ гӹц ӹлӹмӓш вӹкӹ модерн анжалтыш мозаика гӹц вуйта погалтеш. Ти ӹлӹмӓшӹштӹ махань-шон антогонизм, секретӓн мӓгӓлвлӓ вӓшлиӓлтӹт, но тенге гӹнят лыдшы цилӓ тидӹм ынгылен кердеш- ти картинвлӓ микро дӓ макрокосмосын пӹтӹдӹмӹ гӹц шалгат, кышты эдемлӓн ӹшке цӓшӹжӹм кӹчӓлмӹлӓ. Аттила Йожеф шукы лыдышыжымок ирӹкӓн, верлибр лыдыш семӹнь сирен, но 1920-шы ивлӓн мычашышты рифман лыдышвлӓмӓт изиш сирӓ. Но фаворитшӹ сойток ирӹк модан лыдышвлӓ ылыныт.

== Эдем ӹлӹмӓшӹн тӹнг ядмашвлӓ ==
Аттила Йожеф лыдышвлӓштӹжӹ эдем ӹлӹмӓшӹн тӹнг ядмашвлӓжӹм тӹкӓлеш дӓ кынамжы вӓшештӹмӓшӹмӓт ӹшкеок пуа:

&lt;poem&gt;		Нӹнӹ тенге саслат -
		кым миллиардын шот гӹц
		айырем, цилӓ эдем логӹц
		тӹньӹм, лач тӹньӹм,
		тӹньӹ, нӹжгӓ шипкӓ, цаткыды шӹгер, 
		ӹлӹшӹ амалым вӓр, ӹдӹрӓмӓш:
		нӓл ӹшкӹлӓнет, мӹньӹм!...

		(Махань кӱкшӹ ылеш ти ирокшы пӹлгом!
		Металлвлӓ йӹлгӹжӹт, кого соты
		пожар гань сӹнзӓм йылата.
		Шанем колем, эртӹш жеп ылам.
		Кого шужгымашым, пыдештмӓшӹм колам
&lt;/poem&gt;		дӓ кыце йӓнгемжӓт вет шиэш...)

Кыды лыдышыштыжы поэт эдем ӹлӹмӓшӹм трагический сӹнӓнӹм ужеш, кышты нимат ӹштӓш ак ли дӓ цилӓ эртен веле кеӓ. Дӓ, анешлӓ, кынамжы поэтӹн пын лӹвец техень лыдышвлӓ шачыт, кыдывлӓ ӹлӹмӓшлӓн ӹнянӹмӓшӹм пуат дӓ пиш оптимистично шактат:
&lt;poem&gt;
		Шахтышты тӹкӹ пренявлӓ
		урын кеӓт гӹнь.
		коридорвлӓ сойток
		тӹштӹш пайдам переген кодат.
		Дӓ шахтервлӓ сойток угӹц тӹш валат,
		тӹшкевек, кышкевек нӹнӹн шӱмӹштӹ шолтка лиэш.
&lt;/poem&gt;
Эдемӹн ӹлӹмӓшӹжӹ гишӓн сирен, Аттила Йожеф ушемкымдемӹштӹш ядмашвлӓмӓт ӧрдӹжеш ак коды. Лыдышвлӓштӹжӹ поэт со ирӹкӹм кӹчӓлеш, &quot;эдем со эдемок лишӓшлык&quot;- тидӹ авторын тӹнг шанымашыжы ылеш дӓ тидӹ гӹц пасна ӹлӹмӓшӹштӹш ядмашвлӓм решӹмӓштӹ физический вим кычылтмы ваштареш ылмыжымат лыдышвлӓштӹжӹ цаклаш лиэш:
&lt;poem&gt;
		Качкын, йӱн, яратен дӓ кӓнен кердӓт!
		Тӱнымбалын тӹрлӹ йиш ылмыжым уж!
		`кын мӹнь нӹнӹм вырсем, кыдывлӓ
		сӱсӹр вивлӓлӓн служаш цацат.
&lt;/poem&gt;
Ик лыдышыштыжы поэт сирӓ: &quot;Шӱмем уке ылшы укшышты шӹнзӓ&quot;. Поэт ӹшке тыргыжланымашыжым кынамжы апокалипсисӓн картинвлӓ доно вӓк анжыкта (&quot;Пиш каршта&quot;), но тӹ жепӹнок лыдышвлӓжӹ пиш келгӹ шанымашанвлӓ. Ик критик семӹнь: &quot;Аттила Йожефӹн лыдышвлӓштӹжӹ сӹлнӹ дӓ нӹжгӓ семвлӓ уке ылыныт гӹнь, лыдшывлӓ нӹнӹм акат лыдеп ылын&quot;. 

== Традицивлӓм анзыкыла нӓнгемӓш ==
Аттила Йожефӹн лыдышвлӓжӹ кыце форма дон, тенгеок техникӹштӹ донат айыртемӓлтӹт. Тӹдӹн лыдышвлӓжӹ халык мыры гань проставлӓ ӓль пиш шукы ежӹнгӓн, рифмӹдӹмӹ композицивлӓ лин кердӹт. Кыды лыдышыжы антик жепӓшлӓ сирӹмӹ, кыдыжы сонетлӓ, сонет сериӓт вӓк вӓшлиӓлтеш. Лыдышвлӓн акустикӹштӹ пиш вашталтшы. Музыкыла шактышы лыдышвлӓн сем кого вӓрӹм йӓшнӓ, лыдышвлӓм ынгылаш палша.

Аттила Йожефӹн поэзижӹлӓн виӓн, келгӹ индивидуализм характерне ылеш. Лыдышвлӓштӹжӹ поэт ӹлӹмӓшӹштӹжӹ мам ӹлен лӓктӹн, тӹдӹ гишӓн шоэн агыл сирӓ. Поэзиштӹжӹ тӹдӹ венгр поэзин традицижӹм шотыш нӓлеш, но тӹнӓмок кого уэмдӹмӓшӹм эртӓрӓ. Тӹдӹ ӹшке жепӓш кунстым яжон ынгылен дӓ тидӹм поэзиштӹжӹ кычылт мыштен. Эдемӹн ӹлӹмӓшӹжӹ гишӓн шаныкален, тӹдӹ эдемӹм жеп дон иквӓреш ашкедӓш ӱжеш, эдем тӱнымбалым ынгылышашлык, тӹштӹ ӹшке вӓржӹм мошашлык дӓ ӹлӹмӓшӹм яжоэмдӓш манын, тӹдӹм вашталташ цацышашлык манеш.

Аттила Йожеф реализмӹн, импрессионизмӹн, сӱрреализмӹн, футуризмӹн элементвлӓжӹм иквӓреш яркален, синтезӹм ӹштен кердӹн дӓ венгр поэзим анзыкыла виӓнгдӹмӓштӹ кого рольым мадын. 
		 
Налмӹ: [[Цикмӓ]] журнал, 2000 № 3

[[Категори:Венгри персоналивлӓ|Й]]
[[Категори:Сирӹзӹвлӓ|Й]]</text>
      <sha1>jzemrde5wi309lhd5520slfdk6n8avl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йоулупукки</title>
    <ns>0</ns>
    <id>378</id>
    <revision>
      <id>108714</id>
      <parentid>101194</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T00:25:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ŠačmyJylmy</username>
        <id>12578</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>108714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9102" sha1="fkio8uaev8dsz5xxvcef4fa0ml4xqyd" xml:space="preserve">[[Файл:Joulupukki.jpg|thumb|right|250px|Йоулупукки]]

'''Йоулупуккин''' — Ӱштӹ Кугузан — Санта Клаусын историштӹ гӹц

У и мӓлӓннӓ кого айо. Тӹдӹн сек тӹнг персонажшы – Ӱштӹ Кугуза (Ӱштӹ Тьотя) ылеш, кыды тетявлӓлӓн пӹрнявлӓм (подаркавлӓм) шӓлӓтен сӓрнӓ. [[Европа|Европышты]] Ӱштӹ Тьотян коллегыжым христиан религи доно кӹлдӓт дӓ цилӓ сӓндӓлӹкӹшток ӹшке семӹньӹштӹ тӹдӹм лӹмдӓт. Ӱштӹ Кугуза Шартял анзыцын ӹшке пӓшӓжӹм тӹнгӓлеш. Кӹзӹтшӹ жепӹн тӹдӹн выргемжӹ универсальный, цилӓ вӓреок ик статян ылеш – тӹдӹ якшар мӹжӓрӓн, ош миж тӹрӓн калпакан дӓ ош пандашан лишӓшлык. Ӱштӹ Кугуза кӹзӹт сусу, йӹрӹзӹ дӓ тетявлӓм яратышы тьотя ылеш. Тӹдӹм якшар выргемӓнӹм шӱдӹ и нӓрӹ веле пӓлӓт, молнамжы гӹнь тӹдӹ ыжга выргемӓн сӓрнен, кидешӹжӹ ӓнгӓлтӹш пандым кычен, нолжым кесӹм ӓль шарыкым анжыктышы маска доно мӱден шӹнден. Мары фольклорышты ти образым Васли Кугуза лӹм доно пӓленӓ. Тӹдӹ Шартял годым сола мыч пӧрт гӹц пӧртӹшкӹ каштын, махань-шон масаквлӓм шайыштын, мырен, ӹлӹмӓш доно кӹлдӓлтшӹ изи инсценировкывлӓм анжыктылын дӓ пӧрт хозалан пурым, цӓшӹм дӓ шулык дон пурлыкым согоньлен. Пӧрт хозажы ӹшке монгыржы гӹц Васли Кугузалан изи пӹрнявлӓм пуэн ӓль хыналыктен. Мӓмнӓн йӹлмӹштӹнӓ Шартялын этимологижӹ ”шарык ял” шамаквлӓ доно кӹлдӓлтӹн. 

Васли Кугуза гань фольклор образвлӓ [[Скандинави]]штӓт улы. Нӹнӓт ыжгам, кесӹм анжыктышы маскым чиэн, пӧрт гӹц пӧртӹшкӹ, хутор гӹц хуторышкы каштыныт дӓ функциштӓт марынвлӓн Васли Кугузан ганьок ылын. Шамаклан, финнвлӓ Ӱштӹ Кугузам Joulupukki маныт. Кырык марлашкы сӓрӓш гӹнь, тидӹ ”[[Шартял Кесӹ]]” лиэш. Европыштыш Ӱштӹ Кугузан прототипешӹжӹ Ликийӹштӹш Мира халан епископшы [[Валгыды Миколай|Валгыды (святой) Миколай]] (270-347 ивлӓ) шотлалтеш. Шайытыт, вуйта тӹдӹ лишӹлвлӓлӓнжӹ палшаш манын, шӹкш труба гӹц пӧртӹшкӹштӹ оксам кӹшкен сӓрнен. Кӹзӹт ти хала [[Турци]]штӹ ылеш дӓ [[Демре]] маналтеш, молнам ти территориштӹ греческий-католик верӓн греквлӓ ӹленӹт. Ти халашты Санта Клауслан ӓштемикӹм вӓк шагалтымы – тенге туроквлӓ тӹдӹм шотеш пиштӓт. Халан ик церкӹштӹжӹ 1087-шӹ и якте ти епископын кӓпшӹ киэн дӓ ти церкӹ ӹнде Ноэль Баба Килизе (Ӱштӹ Кугузан церкӹжӹ) лӹм доно пӓлӹ ылеш. Шартял доно кӹлдӓлтшӹ персонаж семӹнь Валгыды Миколай пӹтӓриок Голландишкӹ толын. 

Тидӹ 15-шӹ курымын лин. Голландвлӓм тангыжвлӓ мыч сӓрнӹшӹ халык семӹнь пӓлӓт дӓ ти Валгыды Миколай лӹмӹнок тангыжышты каштшы эдемвлӓлӓн палшен. Кырык марынвлӓн православный пантеоным анжалаш гӹнь, корнышты дӓ выжален каштшы эдемвлӓлӓн Миколай Угодник палша манына. Тидӹжӹ гӹнь ти Валгыды Миколай доно и кӹлдӓлтеш. Легендывлӓ шайыштыт, вуйта Валгыды Миколай [[Амстердам]]ышкы пӹтӓриш гӓнӓ 6-шы декабрьын толын. Сагажы шим каваштан тӓрзӹжӹ – негр Петер ылын, кыды Миколайлан пӹрнявлӓм пайылаш палшен. [[Голландвлӓ]] Ӱштӹ Кугузам ӹшке семӹньӹштӹ – Синтер (Валгыды) Клаас маныт. Тӹ годымок 6-шы декабрь епископ Миколайын колымы кечӹжӹ. Бельгиштӹ, Европа Унионын (Ушемӹн) тӹнг сӓндӓлӹкӹштӹжӹ тӹдӹм Николаас маныт. Франциштӹ тӹдӹм Пер Ноэль, [[Италия|Италиштӹ]] Баббо Наталь дӓ Испаништӹ Паппа Ноэль, Германиштӹ Вайхтнахцманн лӹм доно пӓлӓт. 

Америкӹшкӹ Ӱштӹ Кугуза 17-шӹ курымын Голланди гӹц ванжен дӓ тӹдӹм [[Санта Клаус]] манаш тӹнгӓлӹнӹт. Пӹтӓрижӹ гӹнь тӹдӹ пиш лӱдӹктӹлшӹ тьотя ылын, но 19-шӹ курымын тӹдӹ пурырак дӓ сусурак лин. Пӹрнявлӓжӹм тӹдӹ кыды сӓндӓлӹкӹштӹжӹ Шартял вадны, 24-шӹ декабрьын, кыды вӓрежӹ шартял кечӹн, 25-шӹ декабрьын пайыла. Голланди дон Бельгиштӹжӹ гӹнь, пӹрнявлӓ тетявлӓн кидӹшкӹ 6-шы декабрьынок вӓрештӹт. Шукы сӓндӓлӹкӹштӹжок тетявлӓ пӹрнявлӓм Шартял кож лӹвӓлнӹ мот, но Франциштӹ, Италиштӹ дӓ Англиштӹ пӹрнявлӓ шӹкш труба гӹц кенвазыт манын попат дӓ нӹнӹм тетявлӓлӓн носкивлӓш оптат. Кӹзӹтшӹ гӹнь, цилӓ тӱнымбалны Шартял Тьотя Суомин Лапландиштӹ, Корватунтури (Пӹлӹш Кырык) вӹлнӹ ӹлӓ манын шайыштыт. Корватунтури кырык Рованиеми хала лишнӹ ылеш. Ти хала гӹц мӹндӹрнӹ агыл, Ӱштӹ Кугузан- Йоулупуккин ӓпшӓткудыжат, вес семӹнь резиденцижӹ вӓрлӓнӓ. 

И йӹде тӹшкӹ тӹжемӹн дӓ тӹжемӹн изи дӓ кого туриствлӓ толыт. Ти корным сирӹшӓт тӹштӹ таманяр гӓнӓ ылын дӓ Йоулупукки доно пӓлӹмӹ лин. Ти Ӱштӹ Кугузан ӹшке почтыжы улы, кышец кымда мӱлӓндӹнӓн цилӓ сӓндӓлӹкӹшкок Ӱштӹ Кугуза цевер дӓ пуры шамакан сирмӓшвлӓжӹ чонгештӓт. Тене, шамаклан, Йоулупукки дорц Марий Элышкат кымылангдымы открыткывлӓ кенӹт. Тӹ годымок, мары тетявлӓӓт Йоулупуккилӓн сирмӓшвлӓм сирӹкӓлӓт, вет тӹдӹн адресшӹ нелӓт агыл: Suomi - Finland, Rovaniemi, Joulupukki. Ти Ӱштӹ Кугуза пучым тирӹшкӹ кӹцкен, [[Финлянди|Суоми]] мыч кыдалыштеш дӓ тетявлӓлӓн пӹрнявлӓжӹм шӓлӓтен сӓрнӓ. Мӓ донышна гӹц ик айыртем улы, Суомиштӹ тӹдӹн сага нигынамат Лымӹдӹр ак сӓрнӹ. 

Лымӹдӹр лач руш культурышты веле улы. Россий Федерациштӹ ӹнде таманяр и перви Великий Устюг халашты руш Ӱштӹ Кугузан (Дед Морозын) резиденцижӹ пачмы лин. Ӹнянӹмӹ шоэш, кырык дӓ кожла марывлӓнӓт ӹшке Ӱштӹ Кугузан резиденци-ӓпшӓткудыжы лиэш дӓ ти вӓржӹ, шанымем доно Цикмӓштыш пӹлгом лӹвӓлнӹш музей сек йӧнӓн вӓр. Ӱштӹ Кугуза гишӓн шукыракым пӓлӹнедӓ гӹнь, интернетӹштӹ Joulupukki дӓ Santa Claus лӹм доно пӓлен нӓлӹдӓ. 

== Ажедмӓшвлӓ ==
https://web.archive.org/web/20110223202952/http://www.santaclauslive.com/main.php?kieli=eng

[[Категори:Шартял|Й]]</text>
      <sha1>fkio8uaev8dsz5xxvcef4fa0ml4xqyd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кашутин, Роберт Венедиктович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>423</id>
    <revision>
      <id>108699</id>
      <parentid>92835</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T00:11:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ŠačmyJylmy</username>
        <id>12578</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>108699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9038" sha1="27hbnpfvhbszzynjw20es7ipsz2itrv" xml:space="preserve">{{Пӓлӹмӹ эдем}}
'''Кашутин Роберт Венедиктович.'''
Кашутин Роберт Венедиктович 1935 ин Кыткыныр солаэш шачын. Каршым да вес музыкальный инструментвлам ышташ тыды тетя годымок атяжы, Кашутин Венедикт Степанович, гыц тыменьын. Тыды Волжск халаштыш ремесленный училищым тымень пытарен. [[Москва]], Усинск халавлашты ылен да пашам ыштен. Шачмы варыш портылмыкыжы, атяжын пашажым пакыла ыштен. Цилажы 100 утла у каршым ыштен да пиш шукым торлен. Ышке мыштымашыжым самырыквлалан тымден кодаш цацен. Кызытшы жепын республикыштына каршым ыштышы ик мастар веле улы. Тиды – [[Виловат вел солавлӓ|Виловат вел]] Сатсолашты ылышы Изинкин Андрей.

Вот техень карш мастарвла улы ма доннаат. Тыдын пашажы ак ям, пакылаат виангаш тынгалеш манын ма ынянена. Тевеш самырыквла тыдын докы тыменяш каштыт. Мамнан школыштына 10 классышты тыменьшы Изинкин Сережа йарсымы жепын тоже токыжы тыменяш каштеш. А тыдын ызажы Андрей уже ышкеок каршымат ыштен мышта. Теве анжалда доко ти цевер, сылнештарен шындымы каршым тыды ыштен. Техень тыменьшывлажы шукыракын лимыкышты, карш мастар Кашутин сусу веле лиэш.
А та паледа, малын карш ыражын ылеш?

&lt;poem&gt;
(Легенда).
Карш.
Йымы эдемвлалан каршым пуйырен, а иа – шывырым. Кынам эдем каршым шакташ тынгалын, тыды пиш яжон йонгалтын. Карш эдемлан шывыр гыц когоракын келшен. Тидым иа пален налынат, когон шыдешкен да каршым, пыдыртем манын, парняжы доно ыражтен шуэн. Тылец вара карш эче яжоракын веле йонгалташ тынгалын. Тынамшен мары халык кымалмаш годым, тошты мары айо годым со каршым шакта.

3.3. Карш гишан легендывла, мырывла, лыдышвла, картинвла.
- Каршыжы ыражын ылеш гынят, пиш цеверын каеш.
Тыдым мары художниквла рисуяш яратат, нынын пашавлаштышты каршым шыренок ужаш лиеш:
Бутов «Мелодии Тойдемара».
Бутов «Молодые».
Лаврентьев «На концерт».
Лаврентьев «Праздник в марийской деревне».
Горбунцов «Гусляр».
Михайлин «Акпарс и Эрвий».
Пушков. Триптих «Песня»
Токтаулов «Вечерние мелодии».

Карш мары писательвлан произведенивлаштыштат вашлиалтеш:
А.Крупняков «Марш Акпарса»
В.Юксерн «Кусле»
А.Крупняков «Гусляры»
В.Колумб «Карш мастар» (легенда)// Мары литература, 11кл.

Каршым мактен мары поэтвла лыдышвламат сират:
Е.Першуткин «Каршын юкшы»
Карш гишан мырыат чыды агыл.
(Тыменьшывла первишы мары халык мырым мырат):

			Кылтинг-кылтинг каршыжы,
			Лымегожын хангажы,
			Тайви шарыкын шол-кылжы,
			Виаш кугин пашкаржы,
			Ик млоецын парняжы,
			Парня йыде - ши шаргаш.

Мары халык ямаквлаштат каршын цуда вижы гишан попалтеш.

(Ямаксы папа ышке ыныкавлажы дон пыра)
- Мам ямак гишан попышда? Мынят вет пиш шукы ямакым палем. Мынь вет ямаксы папа ылам.
- Ыне карш гишан икта ямакым паледа?
- Кыце вара ам палы? Цецаш ыныкаэмвла доно ик ямакым анжыктен пуэна.
(«Цуда каршызы» ямакым мадын анжыктат).

Цуда каршызы.

Перви ик мары солашты ылен ылын цуда каршызы. Тыды карш доно пиш яжон шактен мыштен. Кынам тыды каршым шакташ тынгалеш, йырваш циланок кушташ тынгалыт ылын. Эдемвла веле агыл, ангыр тырышты кишы кого куэрвлаат тарванедылаш тынгалыт ылын.
Каршызын тангжы ылын. Тыды пишок весела да кушташ мастар ылын.
Икана кого ойхы толын: каршызын тангжы колен кен. Тыдын туанвлажы когон ойхыреныт:
-Ох! Кыце ынде тынь гыцет пасна ылаш тынгалына? Малын тенге верема шодеок Киямат-тора тыньым ышке докыжы налын? Ирок вады лин ак керд, колышы ылыж кен ак керд.
Каршызын йангжы карштен, ти ойхан магырымым ужын. Тыды тырхен кердде, сыгырал колтен:
-Ида магыры, мынь тангемым ытарем, Киямат-тора дорц портылтем.!
Каршыжым налын да Киямат-торан пыцкемыш сандалыкышкыжы лактын кен.
Веремаат пула эртен, каршызы Киямат-тора докы миэн шон. Киямат-тора ты жепын ышкымжын пыцкемыш портыштыжы кана ылын. Эдем пышым шижын колтаат, каршызым ужеш да сыгырал колта:
-Тыньын цашешет мыньын мышкырем кызыт шужышы агыл, ато нелын колтем ыльы. Мам тынь тишты ыштет?
-Мынь тангемлан тишкы толынам, тыдын гыц пасна ам ке.!
-Ку тынь техень ылат?!
-Мынь каршызы ылам! Каршем доно шакташ тынгалмыкем, иктат шалген ак тырхеп. Тынят цытен ат керд - кушташ тынгалат.
-Ха-ха-ха! Мыньын пыцкемыш сандалыкыштем курымат иктат куштыде да акат кушты!
-Цецаш вот ужат!
-Ну, яра, мыньым куштыктен кердат гыньы, нанге саганет тангетым, ат керд гыньы – ышкежат тишакенок кодат.
Каршызы шакташ тынгалеш. Тыды когон мастарын шакта. Кого кувлаат тарванедылаш тынгалыт, ымылкавлаат кушташ тынгалыт. Киямат-тораат ак тырхы да кушташ тарвана. Янгыла да манеш:
-Сынгышыц мыньым, нангеок тангетым саганет.
Тенге цуда каршызы Киямат-торам сынген да тангжым колымаш гыц ытарен.

- Кого тау ямаксы папи, ыныкавлаэтланат тау. А ма ямак гишан попалтена.

- Ямакын тынг шанымашыжы махань ылеш?
(Каршын сылны семжы кого виан ылеш, цудамат ыштен кердеш).
- Каршызылан Киямат-торам сынгаш кукшы мастарлыкшы палшен.
.
3.4. Мастар каршызывла гишан шайыштмаш.
Ямакышты веле агыл, ылымаштынаат техень мастар каршызывла улы. Ынде мамнан шаяна ныны гишан кеаш тынгалеш.
Мамнан республикыштына пытариш профессиональный каршызы Павел Тойдемар лин.
&lt;/poem&gt;

[[Категори:Мары Эл персоналивлӓ|К]]
[[Категори:Мары персоналивлӓ|К]]
[[Категори:Кӓршӹзӹвлӓ|К]]</text>
      <sha1>27hbnpfvhbszzynjw20es7ipsz2itrv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Когечӹ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>428</id>
    <revision>
      <id>108713</id>
      <parentid>107205</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T00:24:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ŠačmyJylmy</username>
        <id>12578</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|1|0 */</comment>
      <origin>108713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2486" sha1="0vbzb8dudjgfhzkro8l999x9nr6qyo0" xml:space="preserve">[[Файл:Velikonoční vajíčka malovaná voskem.jpg|thumb|250px|right|Чиӓлтӹмӹ Когечӹ мынывлӓ.]]
[[Файл:CzechowiczSzymon.1758.Zmartwychwstanie.jpg|300px|thumb|right|Иисус Христосын ӹлӹжмӹжӹ.]]
[[Файл:PimonenkoNK PashalZautrRYB.jpg|250px|right|thumb|Украинышты Когечӹ лӹмеш ирокшы церкӹштӹ Йымым ыдылмаш. 19 курым мычаш]]
'''Когечӹ''' (тошты грек: ''πάσχα'', лат.: ''Pascha'', иврит: ''פסח‎, песах гӹц'') — кыды христианствышты «эртен кемӹ», дон Иисусын Ӹлӹжмӹжӹм (тошты греклӓ ''Ἡ Ανάστασις τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ'') анжыкта. Церкӹ айовлӓ гӹц ик когоэш шотлалтеш. Ти [[айо]] Иисус Христосын ӹлӹжмӹжӹ доно кӹлдӓлтӹн. Кӹзӹтшӹ жепӹн ти айон кечӹвлӓжӹ тӹлзӹн каштмы календарь негӹцеш вазыт. 

== Когечӹн овуцавлӓжӹ ==
Когечӹн овуцавлӓжӹ йымым ыдылмы доно кӹлдӓлтӹнӹт. Когечӹ годшаш мадмашвлӓ дон жепӹм сусун эртӓрӹмӓш Кого Пост доно кӹлӹштӹм кычат, ти пост годым айовлӓм аяш дӓ паян, шелӓн, ӱӓн качкышым качкаш ак ли. Лач Когечӹ толмыкы веле мӹшкӹр циц качкаш лин. Мам Ум анжыкта, тӹдӹ Когечӹн символжы лин: кырык марынвлӓн кечӹ форман сары таравлӓ, вес халыквлӓн лин кердеш Когечӹ ӓнгӹрвлӓ, Когечӹ тыл (сарта), ӹлӹмӓш: чиӓлтӹмӹ мынывлӓ, (рушынвлӓн куличвлӓ) вес халыквлӓн моренвлӓн, патявлӓ. Кырык марынвлӓ Когечӹ годым икӹжӓк-иктӹштылӓн чиӓлтӹмӹ мынывлӓм пӹрнялӓт дӓ мыным пумы годым Христос Ӹлӹжӹн! дӓ Лачокат Ӹлӹжӹн! манын попат.

== Когечӹ качкышвлӓ ==

== Когечӹ мадышвлӓ ==

== Когечӹ вес йӹлмӹвлӓ доно ==

== Когечӹ сӹлнӹшаяшты ==

[[Категори:Церкӹ айовлӓ|К]]
[[Категори:Когечӹ|К]]</text>
      <sha1>0vbzb8dudjgfhzkro8l999x9nr6qyo0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Матюковский, Геннадий Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>523</id>
    <revision>
      <id>108701</id>
      <parentid>93040</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T00:14:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ŠačmyJylmy</username>
        <id>12578</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>108701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8359" sha1="mrs70nouq4f56i0bgr6lrk33p621kmr" xml:space="preserve">{{Пӓлӹмӹ эдем}}
'''Геннадий Иванович Матюковский ''' (1926-1994) - поэт. 

Коклы утла книгӓн авторжы , Мары АССР-ын халык поэтшӹ (1980), Мары АССР-ын Государственный премин лауреатшы (1972), РСФСР культурын заслуженный  пӓшӓзӹжӹ (1986). 1926 ин 14 февральын Кырык мары районыштышы Кыльыкал солашты хресӓнь семняэш шачын.

Г. Матюковскийын наградывлӓжӹ: Знак Почёта орден (1951) II степенян Отечественный война орден (1985) 

== Биографижӹ ==
14 февральын Кыльыкал солашты шачын. Школ паштек Н.К.Крупская лӹмӓн МарКугПедИ-ш тыменяш пырен. 

•	1942 и – пединститутыш тыменяш пыра 
•	1943-1947 ивлӓ – армиштӹ служымаш 
•	1944 и – «Сӹнгӹмӓшӹн корны дон» романым сирӓ
•	1947-1950 ивлӓ - пединститутышты пакыла тыменеш 
•	Г. Матюковский Литературный институт сагашы 
•	высший литературный курсышты  1965-1967 ивлӓн тыменьӹн 
•	1950 ин Мары научно-исследовательский институтышты пӓшӓлӓш тӹнгӓлӹн 
•	1968 ин Мары АССР писательвлӓн ушемӹн ответственный секретарьжы лин, 1970 ин – правленин председатель
•	1953 и гӹц – профессиональный писатель
•	«Сӹнгӹмӓшӹн корны дон» романым 1945, 1983, 1984 ивлӓн сирӹмӹ. Тӹнг геройвлӓ - Мишук Ошпатров дӓ Нина. Действи война тӹнгӓлмӹ кечӹн сӱӓн доно тӹнгӓлеш, фронтышты, партизанский отрядышты кредӓлмӓш, тылыштышы ӹлӹмӓш, война паштекшӹ колхоз ӹлӹмӓш анжыкталтеш.
•	Пӹтӓриш мары опера - «Акпатыр» опера (1963) Оперын авторжы – композитор Эрик Сапаев. Либреттом сиренӹт: Геннадий Матюковский, Михаил Якимов, Осмин Йыван.

1943-шы ин Якшар Армиш нӓлӹт. Мӹндӹр Ирвелнӹ служен. Япон ваштареш кешӹ вырсышты кредӓлӹн. Вырсы паштек институтым пӹтӓрен дӓ МарНИИ-штӹ шӹмлӹзӹ ылын, вара Сирӹзӹвлӓн Ушемӹш ванжен. 1953-шы и годшен сирӹзӹ дон журналист пӓшӓм ӹштен: &quot;Марий Коммунышты&quot;, &quot;Марийская правдашты&quot; дӓ &quot;Ленин корнышты&quot; пӓшӓлен. 1968-шӹ ин Мары Сирӹзӹ Ушемӹм вуйлатен.1973-1974-шӹ ивлӓн &quot;Пачемыш&quot; журналын тӹнг редакторжы ылын Писатель ушемӹн членжӹ (1949), халык писатель (1986).

Пӓшӓвлажӹм бурят, венгр, киргиз, мордва, ош руш, руш, тадар, удмурт, узбек, финн, эстон дӓ вес йӹлмӹвлӓшкӹ сӓрӹмӹ. 

Матюковский ӹшкежӹ финн эпос &quot;Калевала&quot; дон &quot;Евгений Онегинӹм&quot; кырык марлашкы сӓрен.

== Пӓшӓвлажӹ ==
# Сӹнгӹмӓшӹн корны дон: стих дон поэмывлӓ [Победной дорогой: стихи и поэмы]. Козьмодемьянск, 1945. 168 ӹл. 
# Мир верц: стихвлӓ [За мир: стихи]. Козьмодемьянск, 1949. 80 с. Петю: поэма. Козьмодемьянск, 1949. 16 ӹл. 
# Мый мирым мурем: почеламут-влак [Пою я мир: стихи]. [[Йошкар-Ола]], 1951. 72 ӹл. 
# Петю: поэма. Йошкар-Ола, 1954. 20 ӹл. 
# Шӱмӹн викшӹ: стихвлӓ [Мелодии сердца: стихи]. Йошкар-Ола 1954. 112 ӹл. 
# Соты пӹлгом; стихвлӓ [Светлое небо: стихи]. Йошкар-Ола, I960. 72 ӹл. 
# Коммунистӹн шӓмжӹ: очерк [Сердце коммуниста]. Йошкар-Ола,1962. 20 ӹл. 
# Почеламут-влак [Стихи]. Йошкар-Ола, 1963. 68 ӹл. 
# Шӹдӹр: стихвлӓ [Звезда : стихи]. Йошкар-Ола, 1964. 32 ӹл. 
# Лаксак йӹде масак: изи повесть [Потеха — не утеха: маленькая повесть]. Йошкар-Ола, 1965. 36 ӹл. 
# Земля чонгешта: лыдышвлӓ [Земля в полете: стихи]. Йошкар-Ола, 1966. 76 ӹл. 
# Нелӹ ин, нелӹ часын: повесть [В трудный год, в трудный час]. Йошкар-Ола, 1968. 60 ӹл. 
# Идӓ вашталты шумемӹм: лыдышвлӓ дон поэмывлӓ [Не пересаживайте сердца мне: стихи и поэмы]. Йошкар-Ола, 1971. 136 ӹл. 
# Кым эргӹ: поэмывлӓ [Три сына]. Йошкар-Ола, 1974. 88 ӹл. 
# Шӹдӹр ӓршӓш: почеламут, поэма [Звездный букет: стихи, поэма]. Йошкар-Ола, 1977.132 ӹл. 
# Туан сандалӹк: лыдышвлӓ дӓ поэма [Родная земля: рассказы и поэма]. Йошкар-Ола, 1983. 120 ӹл. 
# Сӹнгӹмашӹн корны дон: лыдыш роман [Победной дорогой: роман в стихах]. Йошкар-Ола, 1986. 180 ӹл. 
# Сото курым: поэма // Ончыко. 1986. № 1. ӹл. 87—95. 
# Айырен нӓлмӹ лыдышвлӓ дӓ поэмывлӓ / И. Горный да Е.Королева йӓмдӹленӹт. Йошкар-Ола, 1996. 296 ӹл.

== Мырывлӓжӹ == 
:Мӹнь угӹц тишкӹ толынам,
:Кловой Йылнажын сирӹшкӹ.
:Анжальым каштмы корнынам –
:Эчеӓт вазыц ӓшӹшкем.
:Тӹнь вазыц угӹц ӓшӹшкем,
:Шӹжвӹкӹн сӹлнӹ мыры гань.
:Ӹлӹжӓт нӹжгӓн йӓнгӹштем 
:[[Йыл]] вӹлнӹ мадшы жерӓ гань.
:А Йылжы, Йылжы тевеок 
:Семӓлӓ ласкон сирвлӓжӹм,
:Ӹлӹшӓш ыльы тенгеок 
:Яратен иктӹ-весӹнӓм.
:«Яратым тӓнгем», - манылдал.
:Ма худа ылын монден шу,
:Сӹнзӓшкем пурын тӹнь анжал 
:Дӓ курымеш шӱметӹм пу.

•	Малын тенге йӓнгем йыла 
•	Анжал, ӹдӹр тӓнгем 
•	Ши Йылнан сирӹш мишӹмӹт 
•	Какшан сир тӹрӹштӹ ломбы 
•	Носовикет 
•	Таир мыры 
•	Йыд веремӓн мӹньжӹ малын 
•	Кок сирмӓш 
•	Ыжатым вальс
•	Мӹнь угӹц тишкӹ толынам 
•	Шӱдӹ уштыш тидӹ такеш вел

•	 

•	Г. Матюковский ӓшӹндӓрен: «Школышты тыменьмем годым литература корныш кого мары поэт Никандр Ильяков ажедӹ дӓ виден пыртыш».

•	«Война веремӓн кого палшыкым К. Беляев пуш: «Родина верц» альманахын редактор семӹнь мӹньӹн шукы сирӹмемӹм тӹшкӹ пыртыш, «Сӹнгӹмӓшӹн корны дон» пӹтӓриш сборникым лыкты».

•	«Кого война гӹц варашы сирӹмӓштем М. Казаков доно творчествышты дӓ ӹлӹмӓшӹштӹ тӓнгвлӓ ылмына кого палшык, йӓнгӹм кымылангдышы ыльы».

[[Категори:Мары персоналивлӓ]]
[[Категори:Мары сирӹзӹвлӓ]]</text>
      <sha1>mrs70nouq4f56i0bgr6lrk33p621kmr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пеледӹш айо</title>
    <ns>0</ns>
    <id>578</id>
    <revision>
      <id>108697</id>
      <parentid>75898</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T00:08:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ŠačmyJylmy</username>
        <id>12578</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>108697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5976" sha1="9e8nff88blrwf560wr2aqqtzklmu9ko" xml:space="preserve">'''Пеледӹш айо'''

И йӹдеок, шошымшы ныр пӓшӓвлӓ паштек, июньын, Кырык сирӹштӹ пиш яргата, цевер «Пеледӹш [[айо]]» традиционный празньык эртӓрӓлтеш.
2002-шы ин мӓмнӓн кымдемнӓн культурын историштӹ у страница пачылтын. [[Кырык мары кымдем|Кырык мары районын]] цевер лыкышты, Когосола поселенин [[Сухин]] сола сага вӓрлӓнӹшӹ сӓрӓнӹштӹ, кышты мӹндӹрнӹ агыл [[Кого Йынгы]] ӓнгӹр Йылышкы йоген пыра, мыры празньык эртен.
Тӹдӹ цилӓм цӱдейӹктен. Пӹтӓришӹ гӓнӓ хынавлӓ, анжаш толшывлӓ, «Пеледӹш айо»-н участниквлӓ кого хорым ужыныт. Тӹдӹ 700 нӓрӹ самодеятельный исполнительӹм иквӓреш поген. Ти хорым [[Мары Эл Республик|Мары Эл]] Респулика культурын заслуженный пӓшӓзӹжӹ Татьяна Толстова вуйлатен.
Культура, печать дӓ национальностьвлӓн пӓшӓ шотышты министр М. З. Васютин ти мыры празньыкышты участвуен дӓ тӹдӹм кӱкшӹн ӓклен: «Впечатлени пиш кого. Мероприятим яжон организуйымы, тӹдӹ районный гӹц региональный уровеньӹш лӓктӹн».
Пӹтӓришӹ мыры празньыкышты лач районна гӹц веле художественный коллективвлӓ участвуенӹт гӹнь, кокшышкы 600 нӓрӹ эдем республикӹнӓн вес районвлӓ гӹц дӓ пашкуды Суасламары Республика гӹц толыныт. А цилӓм мыры иквӓреш поген.
Мыры празньык цилӓн шӱмӹш вазын. 2003-шы ин тӹдӹ республиканский мыры празньык лин.

Каждый ин ти празньыкеш у сценари сирӓлтеш, анжышывлӓлӓн интересно лижӹ манын, со у йӧнвлӓ пырталтыт. Тенге 2006 ин «Сола» кудывичӹ конкурсым, а 2007-шӹн ти конкурсышкок «Мыры — халыкын шӱмжӹ» вес конкурсым пыртымы.
2007-шӹ ин пӹтӓришӹ гӓнӓ ти празньыкышты халык мадмашвлӓ ылыныт. Каждый ин традици семӹнь 3 тӹнг сцена пачылтеш. Тидӹн гӹц пасна вес площадкывлӓ ровотаят: спортивный, тетялык, шахматный тӓнгӓшӹмӓш дӓ молат. Сӓмӹрӹк семнялан — пасна площадка. Нӹнӹ доно район администраци договорым ӹштӓ.
Ти празньыкеш йӓмдӹлӓлтмӓш и мычкы кеӓ. Шӹжӹм — планируят. Вара поселенивлӓштӹ — репетицивлӓ. Тидӹн паштек кустовой, зональный, районный сводный — кого репетицивлӓ танцевальный коллективвлӓ доно Эшпай лӹмӓн культура дворецӹштӹ.
«Пеледӹш айо» мыры празньыкын ӹшке символика дӓ атрибутикажы улы. Тидӹ РФ, Мары Эл Республикӹн, Кырык мары районын гимнвлӓ, флагвлӓ, фестивальын тыл чӱктӹмӓш (тӹдӹм мӹндӹр Эстони гӹц кандымы), буклетвлӓ, творческий делегацивлӓлӓн дӓ хынавлӓлӓн программывлӓ, календарьвлӓ, празньыкын символика доно футболкывлӓ, видеодисквлӓ выжалымашты ылыт.
Каждый ин ти мыры айошты цилӓ сола поселени гӹц хоровой коллективвлӓ участвуят. Нӹнӹ логӹц сек активныйвлӓ Эмӓнсола, Виловат, Пайскырык, Пӹзӹкныр, Микрӓк, Йоласал, Шур СКК-влӓ ылыт. Палшыкым «Пеледӹш айо» празньыкым эртӓрӹмӓштӹ халык творчествын Республиканский научно-методический центр дӓ культура министерство пуа. «Кырык мары муниципальный район администрацин культура отдел» МУ «Пеледӹш айо» мыры празньыкым эртӓрӓш палшышы творческий группым: сценарист Магдалина Ильинична Егоровам, сводный танцевальный коллективӹм вуйлатышы Любовь Алексеевна Ивановам, оркестрӹн руководитель Александр Яковлевич Сосновым, сценарист дӓ режиссер Валентина Александровна Тархановам, сводный хоровой коллективӹн руководитель Татьяна Константиновна Толстовам, И. С. Палантай лӹмӓн музыкальный дӓ халык художественный творчество&quot; номинациштӹ 2006—2007-шӹ иӓш Мары Эл Республикӹн Государственный премилӓн выдвигаен.

* http://mariuver.wordpress.com/2009/06/12/peledysh-ajo/

[[Категори:Культурын историжӹ]]</text>
      <sha1>9e8nff88blrwf560wr2aqqtzklmu9ko</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пет Першут</title>
    <ns>0</ns>
    <id>581</id>
    <revision>
      <id>108702</id>
      <parentid>92783</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T00:16:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ŠačmyJylmy</username>
        <id>12578</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>108702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12165" sha1="9hohw8op8ihdcdq5ztez55daavs92kq" xml:space="preserve">{{Пӓлӹмӹ эдем}}
'''Пет Першут''' ('''Петр Григорьевич Першуткин''', [[1909]] и [[20 Сӧрла]] — [[1943]]) — [[Кырык мары]] [[поэт]]. Икымше ийыште веле ''Пет. Першут'' псевдонимым кучылтын, а вараже эре '''П. Першут'''.

[[XX курым]]ын 30-шо ийлаштыже марий поэзийым у кӱкшытыш кок у почеламутчо нӧлталын: [[Олык Ипай]] ден Петр Першут. Моло-влак ты марте тӱҥ шотышто такмак семын возеныт: кажне корнышто – 7-8 слог, ныл хорей стопа. Кок почеламутчо, руш почеламутчо-влак семын, тӱрлӧ ритмым да у рифмым кумдан кучылтын, сай почеламутым, поэмым возен. Илышышт кӱчык лийын, но марий поэзийым нуно чотак вияҥденыт.

== Илышгорно ==
Першут [[1909]] ий [[20 Сӧрла]] кечын [[Курыкмарий кундем]], [[Пайскырык]] [[ял]]ысе кресаньык ешыште шочын. Тудлан сылнымутчо лияш П.Эмяш полшен: Першутым [[1926]]-[[1929]] ийлаште Сурский шымияш школышто, [[1929]]-[[1932]] ийлаште Козьмодемьянскысе педтехникумышто туныктен. Ондакше П.Эмяш [[Унчо]] школышто [[Чавайн, Сергей Григорьевич|С.Чавайным]], вара Н.Мухиным поэзий корныш луктын. 

Школышто возымыжым Першут «[[Мӱкш]]» рукописный журналеш вераҥден, педтехникумысо литкружокышто шуко моло писатель дене пырля кушкын. 1930 ийыште Марий книга издательствын курык марий филиалжым почмо да «У сем» журналым лукташ тӱҥалме. 1931 ийыште (3-шо №) журналыште тыге возымо: «Пет.Першутым шукын лыдыт. Тӹдӹн лыдышвлӓжӹ «У сем» журналым сӹлнештӓрӓт».

Педтехникум деч вара 1932-1936 ийлаште поэт совпартшколышто марий йылмым да сылнымутым туныктен, шуко гана почётный грамота да премий дене палем- далтын. Тиде ийлаште ятыр почеламутым возен: «Лыдышвлӓ» (1935) сборникым, «Йымыдымын мырыжы» поэмым луктын. Вес кугу поэмыже – «Незер гӹч уланыш» (1934): икымше ужашыште йорло Павылын йӧсланен илымыжым сӱретлыме, кокымшо – революций да граждан сар годсо илыш нерген. Поэмым тӱрлӧ ритм дене возымо, у рифма-влак сылнештарат. Тыге возаш тудо С.Чавайн да Н.Игнатьев деч тунемын.

Икымше печатлыме почеламутшо – «Понгыжалт» («Кыралшы» газет, 1929 ий 29 ноябрь). Тудо марий кресаньыкым у семын пашам ышташ да илаш ӱжеш. 

Моло поэт семын Першут ондак калык муро да такмак семын возен, почеламутшо-влакым «муро» манын: «У муро», «Моктымо муро», «У ӱдырамаш муро», «Куштымо сем».

1936 ийыште «Ленин корны» газетыште (12 октябрь) поэт тыге каласен: «Сола мары мырывлӓ шукы улы. Лыдышат мыры лыдыш статьян ылеш. Тӹшец ӹне формыжым лыдышлан нӓлмӹлӓ? Мӹнь тӹшецок нӓльӹм. Пӓлӹм эдемвлӓ П.Г.Григорьев дон С.Г.Эпин тенгеок ӹштӓш шӱдевӹ».

Тыге тудо «Иквӓреш пӱкш погаш» мыры семеш «Иквӓреш клубышкы», «Ирӹ жерӓн шактӓ» семеш «Пӧртӹш ашкед пырышымат» у «муро-влакым» возен. 1940-1941 ийлаште, МарНИИ-ште пашам ыштыме жапыште, шуко мурым, калыкмутым поген. Нуно институтын архивыштыже аралалтыт – «Кырык мары халык мырывлӓ» (2005) кугу книгаш, «У сем» журналеш (1992) савыктеныт. 

«Лыдышвлӓ» (1935) книгаштыже поэт илышын саеммыжлан куанен, кыртмен тунемаш да пашам ышташ ӱжеш.

&lt;poem&gt;
Поэтын программыже «У сусу» почеламутышто коеш:
Эх, ӹлӹмӓш, ӹлӹмӓш, Тӹньӹм мактен мырем!
У сусу дон ӹвӹртӓш
Мӹнь кредӓлӓш пырем.


«Йошкар кутко-влак» (1933) почеламутыштыжо ончыкылык поэмын тӱсшӧ палдырна:
Кыткывлӓ шӱнгӓштӹм
Цилӓн кычен аралат.
Колхозвлӓ пӓшӓтӹм
Цилӓн ӹштӓш талашат.
&lt;/poem&gt;

1937 ийыште кугу репрессий лийын, Першутымат вурсеныт – «буржуазный националист- влаклан» полшенат маныныт. Поэт ӧрдыжыш кораҥын утлен: музыкальный техникумышто тунемше К.Беляев дене илен – «Кыткы [[сӱӓн]]» поэмым возен. 1939 ийыште эрык шукырак лийын – Першут «Пеледшӹ сӓндӓлӹк» альманахым редактироватла, тушан (3-шо №) «Кутко сӱан» поэмыжым савыкта. 1940 ийыште тудым Писатель ушемыш пуртымо, тунам характеристикыште тыге возеныт: «Поэма в массах читателей имеет огромный успех». М.Казаков тыге каласен: «Першутын «Кутко сӱан» поэмыже марий литературын шӧртньӧ фондешыже курымешлан кодеш».

Тыште поэтын талантше раш коеш. Калык мурын, калык йылмын тӱрлӧ оҥай таҥастарымашым, эпитетым, оҥартыш мутым кучылтын, Першут сӱан сценым пеш сай сӱретлен: теве кузе сӱан калык ӱдырым налаш кудалеш, теве кузе сӱаныште мурат да куштат, мом чиен шогалыныт. Тыштыже марий калыкын тӱсшым, койышыжым чын да шинчаш койшын почын пуымо. Лудмет годым тыге чучеш, пуйто тый мо лиймым шкеак ужат да шкеак колат. Поэмын геройжо-влак чыла шотыштат сай улыт: нуно пашам йӧратат, мураш-кушташ пеш кертыт, икте-весе дене келшен илат, чыла пырля ыштат, неле жапыште тушман ваштареш лӱдде кредалыт. Качымарий ден оръеҥ икте-весыштым чот йӧратат – нуным нимо ойырен ок керт, йӧсӧ годым икте-весыштым огыт кудалте. Тиде мужыр шкенжым калык деч ок ойыро, калыкат тудым пагала, тушман деч утара.

Поэмыште сайын ончыктымо: мо тыгай пиалан илыш. Сюжетлан материалым калык илыш да калык йомак гыч налме, шуко мурым да такмакым, калыкмутым кучылтмо. Садлан тиде йӧратыме поэма лийын. Першут Пушкин да Ершов семын у йомакым шонен луктын, илышым чын да мастарын сӱретлен кертын.

Кушкын шушо моло писатель семын Першут возаш тӱҥалше-влаклан пеш кугу полышым пуэн шоген. 1939 ийыште нуным поэт Йоласал райцентрыш поген, сылнымут паша нерген ойлен, поэмыжым лудын. Тушто ончыкылык поэт-влак Г.Матюковский, А.Канюшков лийыныт, поэмым шулен, чот куанен колыштыныт. Тидын нерген шарнен, варажым А.Канюшков тыге возен: «Ме, талантшылан ӧрын, пеш куанен колыштынна, шкат тыге возаш тӱҥалаш шоненна».

Н.Ильяков «Пет. Першут» очеркыштыже (III т., 1994) поэтын пашажым, туныктымыжым оҥайын сӱретлен: «Мӹнь шукы гӓнӓ тоныжы ӹлынам. Поэзи гишӓн попаш тӹнгӓлеш гӹнь, веремӓ эртӹмӹм викок мондет. Тӹдӹ мӹлӓнем стихотворенийы правилывлӓм простан, пӓлӓш лимӹлӓ ынгылдарен:
&lt;poem&gt;
– «Аш-аш, эш-эш» шамак мычашвлӓ рифмымӓк ӹштен. Рифма остатка ударный слогеш вацшашлык.

Вара кӹжгӹ тетрадьым шӓрген лӓктӹ:
– Теве анжалдай доко. Тиштӓкен цилӓ ик слоган рифмывлӓ погымы ылыт. Ужыда: «кай, май, пай, рай». А теве кок слоганвлӓ: «ӓви, тӓ вет, тӓвӓ» дӓ молат.
– Ане, цилӓ ганьок, манаш лиэш. Теве – ик тетрадь. А каждый страницӹштӹ - кым столбик. Стихӹм сирӹмӹ годым керӓл шамакым моаш куштылемдӓ».

Эн сай почеламутшо-влакым Першут 1940 ийыште «Пеледмӓш» книгаш печатлен. Тыште Шочмо эл, йӧратымаш нерген, сатирика, политика лирикым, йоча-влаклан возымым савыктыме. Южо поче- ламутшым калык йӧратен мурен: «Йӧратыме ӱдыр», «Таҥжым ӱдыр ужата» да молат.

Кугу сар тӱҥалмек, поэт элнам герой семын аралаш ӱжын возен:
Партинӓ сӹнгӓш виктӓрӓ,
Кенӓ паштекшӹ кышкак!
ӓлдӓ фашиствлӓм пӹтӓрӓш,
Тӓнгвлӓ, цилӓн иктӹ гань!

Тудо умылен: сар неле да кужу лиеш, садлан чылалан чот тыршаш кӱлеш:
Фашист цуцалан шором пуаш
Пиш шукы келеш танк дӓ пушка.
Снабжаяш арминӓм соок
Труенӓ тилӹштӹ йӓнг пыток!
Сӹнгенӓ врагвлӓм соикток!
&lt;/poem&gt;
Тудын возымыжым «Фашизм ваштареш» коллективный сборникыш савыктыме. Поэт сарыште артиллерист лийын, герой семын кредалын, сусыргенн, элна верч вуйжым пыштен.

[[Категори:Мары сирӹзӹ|П]]
[[Категори:Мары персоналивлӓ|П]]
[[Категори:Сирӹзӹвлӓ|П]]
[[Категори:Мары сирӹзӹвлӓ]]</text>
      <sha1>9hohw8op8ihdcdq5ztez55daavs92kq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Петухов, Виталий Альбертович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>582</id>
    <revision>
      <id>108706</id>
      <parentid>92787</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T00:18:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ŠačmyJylmy</username>
        <id>12578</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>108706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38290" sha1="kea1dmyjjrpzny6pstzzp4n4zclb7tm" xml:space="preserve">{{Пӓлӹмӹ эдем}}
'''Виталий Альбертович Петухов''' — поэт, прозаик. 1954 ин 9 пургыж тӹлзӹн [[Кырык мары кымдем|Кырык мары районын]] Кого Сӧрманӓнгӹр солаэш шачын. Марий Элын С. Г. Чавайн лӹмеш кугижӓнӹш премин лауреатшы. Кужыӓнгыр районыштыш &quot;Заря&quot; газетӹн тӹнг редакторжы. Лыдышвлӓжӹм 1980-шы и годшен сирӓ. Кужэҥер поселкышты ылӓ. Поэзи гӹц пасна прозым сирӓ. Тӹдӹ мастаран романист ылеш, кыдын кидшӹ лӹвец техень романвлӓ лӓктӹнӹт:&quot;Акрӓм&quot; (1994), &quot;Пӹсӹ пикш, тангыла янгеж&quot; (1998), &quot;Кучкыжвлӓ дӓ курныжвлӓ&quot; (2002), повестьвлӓ - &quot;Цилӓжӓт ик кангӹж&quot;, &quot;Шӹжвӹк йумӹ выд&quot;,&quot;Корны мыч арава кен&quot;,&quot;Тылваста&quot;, &quot;Якшар покан автобус&quot;, фэнтези &quot;А мӹнь - ымбак...&quot;.

== Биографижӹ ==

Петухов Виталий Альбертович 1954 ин 9 февральын Кырык мары районышты Кого Сӧрмнäнгӹр солаэш шачын. 1971 ин Пӹзӹкныр кӹдäлäш школым тымень пӹтäрӹмӹкӹ, Н.К.Крупская лӹмеш Марпедиститутын историко-филологический факультетыш пырен. Институт паштек Куженер районышты «Жерä» газетӹштӹ пäшäлäш тӹнгäлӹн дä корреспондент гӹц тӹнг редактор якте журналистӹн корным эртä.
В. Петуховын пӹтäриш лыдышвлäжӹ 1968 ин «Йäмдӹ ли», «Ленин корны» газетвлäштӹ пецäлтлäлтӹнӹт, пакылажы республиканский газетвлäштӹ дä «Ончыко» журналышты цымыр поэтический книгавлäштӹ лӹмжӹ шӹренок вäшлиäлтäш тӹнгäлӹн. 
«Шылдыран ивлä» (1982), «Со пуры лижӹ!» (1990) лыдыш книгäвлäм лыктын. Тӹлец пасна руш йӹлмӹ доно лыдышвлäжӹ Москвашты лäктӹнӹт, «Середина земли родной» («Современник», 1987), «Марийский край, земля Онара» («Советский писатель», 1989) сборниквлäш пыренӹт. В. Петухов «ӹлӹмäш жепем», «Кугилä», «Шам», «Атаман» поэмывлäм сирен.
Пӹтäртӹш жепӹн тӹдӹ утларак прозылан кымылангын. Тӹнгäлтӹшӹм тӹдӹлäн 1984 ин лäкшӹ «Шӹжвӹк йӱмӹ вӹд» лӹмäн книгä пиштен. Варажы тӹдӹ исторический сӹнäн «Кошкышы укшвлä» повестьӹм, «äкрäм» дä «Пӹсӹ пикш, тангыла янгеж», «Кучкыжвлä дä курныжвлä» романвлäм « У сем» журналышты пецäтлен. 
В. А. Петухов 1991 ин гӹц Россий писатель ушемӹн членжӹ лиэш. 1996-1997 ивлäн пäшäм иктешлӹмӹ доно тӹдӹлäн Мары Эл Республикын С.Г.Чавайн лӹмäн государственный премин лауреат лӹмӹм пумы. 1998 ин В.А. Петухов 5 Финн – угр писательвлäн международный конгрессын участникшы ылын. Эчежы газет пäшäм шотыш нäлӹн, тӹдӹлäн Мары Эл Республикы заслуженный журналист лӹмӹм пуэнӹт.
Виталий Петухов ӹшке творческий корныжым поэзи гӹц тӹнгäлӹн. «Шылдыран ивлä» - пӹтäриш лыдыш сборникшӹ, а кокшыжы – «Со пуры лижӹ!» Ти лыдыш сборникшӹ1990 ин Йошкар-Олашты Мары книгä издательствышты пецäтлäлтӹн. «Поэтӹн шанымашыжы раскыды, йäнгжäт лыдшылан виш. Прозыштат, поэзиштäт ум кӹчäлеш. Тӹдӹн поэтический шамакшы айыртемӹнок сäмрӹквлäлäн лишӹл, шÿм семеш», - тенге книгäн рецензиштӹ сирӹмӹ.
Сборник 7 кӹдеж гӹц ылеш, каждый кӹдежӹн ӹшкӹмжӹн тематикыжы, шанымашыжы. Книгä «Анзыл шамак» лыдыш доно тӹнглеш, автор лыдшывлäм изи годшым äштäлтäш ÿжеш. «Тетян ӹлӹмäш – аяран игечӹ», - манеш тӹдӹ.
Пӹтäриш кӹдеж «Цäрä ялан жепем» лӹмäн ылеш, поэт изи годшы ӹлӹмäшӹжӹм сусу кымыл доно äшӹндäрä. Шамак толшеш, «Тау» лыдышышты ӹшке äтя-äвäжӹлäн пуры шÿмӹн лимӹштӹлäн, цäшäн житям пумыштылан таум ӹштä. ӹшкӹмжӹм куку доно тäнгäштäрен, тенге келесä:
Куку игӹм кушта лагы,
Тидӹм тäжӹ äштӹдä!
Мӹньжӹ кушкым куку агыл
Шкӹмнäн цат семняштӹнä.
Солаэш кушшы тетявлäм, кого лимӹкӹштäт, туан солашкы со шыпшеш:
Но йäнг ладна агыл вес велнӹлä каштын,
Со шыпеш ыжар сиремäн öлицäш. 
(«Солашкы»).
Кокшы кӹдежӹштӹшӹ лыдышвлä романтика шÿлӹшäн ылыт, сäмӹрӹквлäн ӹшке силаштылан, анзыкылашылан ӹнянӹмäшӹштӹм пачыт.
Шокшы шÿм дон ашкедӹнä анзык,
Пуры кид дон ӹштенä мä шукым.
У халавлä паштекнä лит, анжы!
Кенä анзыкы – сäмӹрӹк, шулык.
(«Корнышкы»).
Лач сäмӹрӹк жепӹн пӹтäриш яратымашын тылсалымжы шÿмӹштӹ ӹлӹжеш, сусум, тыргыжым, ӹнянӹмäшӹм шачыкта.
Мӹлääм агыл, шÿметлäн ӹнянӹ,
Шижäт, йäнгӹн тылсотыжым виктем,
Шÿдӹ лошты сек керäл мӹлäнем –
Тӹньӹ веле, яратымем, иктӹ.
(«Тӹлäт»).
«Сылык виквлä» кӹдежӹш пырышы лыдышвлäм техень корнывлä доно иктешлен келесäш лиэш:
Вет мäжӹ яратеннä ыльы коктын,
Юалгы годым ик тыл доно ӹреннä.
Но эртен кешӹм ат керд мӹнгеш поктен,
Карштарыш сäвӹм ак колышт веремä.
«Сола» кӹдежӹштӹш лыдышвлä сола ӹлӹмäшӹм, сола халыкын сакой пäшäм ӹштӹмӹжӹм (шудым салымаш, кäвäнӹм кӹшкӹмäш, киндӹм куштымаш), йäрä жепӹм эртäрӹмӹжӹм сусу кымыл доно анжыктат, но тӹнäмок «Имнивлäм нӹнгеäт», «Шӹжӹм ужмаш» лыдышвлäштӹ сылык виквлääт шижäлтӹт.
«Со пуры лижӹ!» кӹдежӹшкӹ В.Петухов ӹлӹмäш гишäн, эдемвлäн кайышышты, шанымашвлäштӹ гишäн, пäшä гишäн лыдышвлäм цымырен.
Сусу ли – земля вӹлнӹ тӹнь ӹлет,
Шотан пуры эдемвлä йӹрвäшет.
Нӹнӹн шÿмӹштӹ ли тӹньӹ шӹрен,
Вот кыштакен лачокшы йä цäшет.
(«ӹлӹмäш»).
«ӹлӹмäш», «Жеп дä мä», «Кӹчäлмäш», «Йäнгӹн саслымы юк» лыдышвлäштӹ поэт ӹлӹмäш гишäн философ семӹнь шана дä ӹлӹмäшӹн ик тӹнг законжым пингыдемдä:
Вет ӹлӹмäштӹ пуры келеш,
Мир вӹлнӹ, тоны, шÿмӹштäт.

«Тагачшы кеч¿» лыдыш циклышты В.Петухов природышты лиäлтшӹ эксӹк гишäн шÿм ясы доно сирä. Шамак толшеш, «Кошкыш кугин мырыжы» лыдышышты куги ӹшке гишäнжӹ дä тäнгвлäжӹ гишäн, нӹнӹн анзыцшы веселä ӹлӹмäшӹштӹ, «шыжге шужген», «йишӹн» кушмышты гишäн попа. Кугилäшкӹ эксӹк толеш – «роэн шумы киä роша, колыш кäпвлä – ошы-ошы». ӹнде куги ойхыра дä шÿм ясыжым эдемвлäлäн лыктеш:
Шкетем шалгем мӹнь ял вӹлнем,
Тä коленäм, толи ӹлем.
Эх, эдемвлä, тä, эдемвлä,
Мажым шот дон перегедä?

Иктешлен келесäш гӹнь, В.Петуховын «Со пуры лижӹ!» сборникӹш пырышы лыдышвлä соты кымылан ылыт, каждый эдемӹнок йäнгӹштӹ шачшы шижмäшвлäм раскыдын пачыт, лыдшым ӹлӹмäш корныжы, йӹлмӹ йöнжӹ гишäн шаналташат тäрвäтäт. Виталий Петуховын талантшы поэт-романтик, поэт-философ семӹнь пачылтеш.

«Шачмы вäр» лыдыш
Виталий Петуховын «Со пуры лижӹ» сборникӹштӹжӹ «Шачмы вäр» лыдышыжым утларак тӹшлен анжалаш келеш.
Лирический герой ӹшкежӹ халашты ӹлä дä пäшäлä, но шӹренок туан солажым äшӹндäрä дä омынешӹжäт каеш. Поэт солам хала доно тäнгäштäрä дä техень шанымашыш шоэш : туан солашты халаштышы гӹц яжорак. Вет тӹштӹ ирӹк, «ялгавалым сиремет шыпшалеш», «нӧргӹ ваштар пулышемӹм ниäлтä». Коли солашты яжо агыл? Свезä воздух, йонгата мардеж, а кäнгӹжӹм моло цилä вäре ыжаргын каеш дä сакой йиш пеледышвлä пеледӹт. А халаштыжы ма улы? «Мӱлäндӹм асфальтыш пӹзӹрӹмӹ», йӹрвäш кого кӹрпӹц пöртвлä, машанет, вуйта воздухшат шӱлäш кодде. 
Келесаш келеш, поэтлäн шачмы вäржӹ доно халам тäнгäштäрäш сола гишäн сäмӹрӹк годшы äшӹндäрӹмäшвлäжӹ палшат. Поэт сӹлнӹ шая сäрäлтӹшвлäм кӹчäл мон: 
Лӹпкäтä мардежӹн ыжар утикäштӹ
Яратем мӹнь кечӹн äзäлä рӹпшäлтмӹм,
Шӹшер йиш тӹтӹрäм пӱäнäн цäшкäштӹ
Дä ирӹ рӹмäлгӹн кек юкшын рӹшкäлтмӹм.
 Лирический герой шачмы вäржӹм, солаштыш ирӹкӹм, пӧртӱм ярата. Тӹдӹ природым ярата веле агыл,  ынгыла мӱлäндӹм, дä тӹдӹн йäнгжӹ каршта, кынам халаштыш  асфальт доно мӱдӹмӹ мӱлäндӹм ужеш. Седӹндон яратым солашкыжы толмыкы веле, герой кäнен кердеш.
Петухов ӹшке солажы доно когоэшнä, сусу кымыл доно солаштыш пӧртӱм анжыкта, тидӹ гишäн лыдыш патриотический дä пейзажный жанран манаш лиэш.
      Лыдышын тӹнг шанымашыжым пачаш поэт эпитетвлäм  (лӹпкäтä мардеж, нöргӹ ваштар), тäнгäштäрӹмäшвлäм (кечӹн äзäлä рӹпшäлтмӹм, шӹшер йиш тӹтӹрäм, сäрнем тылык тетя ганьы), олицетворенивлäм (щӱмем шӹп агыл, шӱмем ярата), метафорывлäм (йäнг шушырын вӹр кемӹм, шӹшер йиш тӹтӹрäм пӱäнäн цäшкäштӹ)  кычылтеш.
       Лыдышлан шаныкалымаш сӹнӹм нӹл стопаан  амфибрахи пуа. Рифма перекрёстный. Лыдышын формыжы содержанижӹлäн яралеш толеш. Виталий Петуховын «Шачмы вäр» лыдышыжы шӱмештӹм яргата кишäм коден дä ӹшке туан солаэмӹм эче келгӹнрäк яраташ кымылангда.

Этнофутуризм.
Тенгеок келесаш келеш: Виталий Петухов ӹшке произведенивлäжӹм остатка жепӹн Кыйыр Витали псевдоним доно сирä. Техень псевдоним доно писатель «Кырык мары литературын «сӹлнӹ шаяжы» дä «худа шаяжы»» лӹмäн статьямат сирен («У сем», №2, 2002). Ти статьяшты постмодернизмын этнофутуризм йогы гишäн попа. Автор манеш: « Тӹдӹ утларак национальный литературывлäлäн келшен толеш дä утларак тӹштӹ виäнгеш». Петухов этнофутуризмын «кума äтяэш» финн профессор Кари Салламаам шотла. Тагачшы этнофутуризмым официально 1994 ин сäмӹрӹк финн-угр сирызывлä Эстоништӹ ӹлӹжтенӹт.
Писательӹн шанымы семӹнь, «Этнофутуризм – тидӹ кӹвер. Ик мычащыжы доно тӹдӹ пасна халыкын äкрет годшы туан овуцавлä, религи вӹлнӹ киä, вес мычашыжы доно - улы эдем йыхын цымыр культурышты. Тенге тӹдӹ национальныйым дä интернациональныйым иктыш уша.
Ик мычашышты – кырык мары поэзин силлабо-тоникäн сем, кырык марын первишӹ «ош лыдыш», кырык мары фольклорын символвлä, образвлä, персонажвлä. Вес мычашышты – каждый эдемӹн шӱм шижмäш, ыш дä шам.
Этнофутуризм – тидӹ кӹвер, кыды цымыр халыкым дä «мӹнь»-ӹм иктӹш уша». «Модерниствлä шижмäшӹм у семӹнь, у йöн доно анжыктат: юк дä букван у кӹлдӹш гач, у йиш шамак кӹлдӹш доно, предложенин у йиш конструкци дä тӹлец молат».
        Витали Петухов постмодернизмын перкежӹм тенге ынгылдара:
1.	Техень произведенивлä литературный пространствым шошымшы полой годшыла, вес йогывлä корным пачыт, йӹрвäш тäвäт.
2.	Техень произведенивлä кырык мары йӹлмӹм пайдарат, тӹдӹн лывыргыжым, тотшым, кöргӹ вижӹм, потенциалжым анжыктат.
Поэт статьяшкы «АВВОХУТЕП» лыдышыжым пыртен. Теве икманяр корны:
5кӹж-кӹжгӹ курым ланзывлäм юкде шäргä,
тӹр5-тӹр5,
жепӹн пыра3 кид ваштшы 3дыкеш 5тäрä.
АВВОХУТЕП - шӹвӹльтäн кынамжы, 
кынамжы – Йымы,
кынам Карка шӹдӹр, Шакте шӹдӹр,
Шарды шӹдӹр шайыкы йӹмä.
Мам: а) ужеш, б) шижеш, в) колеш – сирä.
Ђкрет годшы марынвлäн шӹндä тамгам.
Тӹдӹн сирӹмӹ – кошкышы шунын ишкӹпись агыл ханга, 
агыл иероглиф.
тӹдӹн сирӹмӹ – кыралдымы пӹлгомын ик äнгä, 
симсӹ, сары, якшар шӹдӹр хангвлä.
Лыдышын рифмыжы дä ритмжы пыдыргышы, шанымашым трӱкӹшток ынгылашат ак ли. Эче ик айыртем: шамакым сирӹмӹ годым шот шамаквлäм пыртымы. Шамак толшеш, пыракым шамакышты пыра часть паштек 3 цифрым шӹндӹмӹ, вӹцкӹж шамакышты вӹц буквавлä вäреш 5 цифра. АВВОХУТЕП – тидӹ поэт ӹшкежӹ, тенге гӹнь, лыдышышты Петухов ӹшке творческий корныжы гишäн сирä.
Иктешлӹмäш.
Иктешлен келесäш гӹнь, Виталий Петухов поэзиштӹ со ум кӹчäлеш, кырык мары поэзишкӹ у йöнвлäм, у темывлäм пырта. Поэт этнофутуризм гишäн статьяштыжы сирен: «Мӹнь тӧрӧк келесем, реализм ваштареш ам ыл. Мӹнь «кыпышы пышан» произведенивлä ваштареш ылам». У лыдышвлäжӹ интересный ылыт, но мӹлäм Петуховын «Со пуры лижӹ!» сборникӹш пыртымы романтика сӹнäн, ире шанымашан лыдышвлäжӹ шӱм семешем ылыт.

. В.Петуховын «Ӓкрӓм» исторический романжы пасна книгä доно 1994 ин пецӓтлӓлт лӓктӹн. Писатель романым Ӓкрӓм восстанилӓн 150 и теммӹ лӹмеш сирӓш шанен, но шоктыдерӓк, дӓ произведени кок ишты веле лӓктӹн. Романым сирӹмӹ годым писатель шукы архивный материал доно пӓшӓм ӹштен, седӹндон исторический личность шукы улы: кугижӓ Николай I, граф Киселёв, Казанский губернин губернатор Шипов, кугижӓн армин салтакшы Василий Григорьев дӓ молат,
	Романын негӹцшӹлӓн 1842 ин мары дон суасламары кымдемӹштӹ лишӹ исторический событи вазын. Мӱлӓндӹ верц шагалшы хресаньвлӓн восстани историэш «картофельный бунт» семӹнь кодын. Виловат дӓ Кузнецово велнӹшӹ хресӓнь марывлӓӓт суасламарывлӓн Ӓкрӓм сола лишнӹшӹ кредӓлмӓшӹштӹ ылыныт. Кузнецово гӹц 13 эдемӓн отрядым колтымы ылын, нӹнӹ логӹц вӹзӹтшӹм варажы кыченыт. Ти веремӓнок хресӓньвлӓ [[Кожваж]], Йоласал, Пӧртныр солавлӓштӓт бунтым тӓрвӓтенӹт.
	Романын действижӹ Кырыктӹр сола гӹц тӹнгӓлеш, кышты 19 иаш млоец Яшпай ӹлä. Действи суасламары Овраж солаш ванжа, вара событивлӓ Казаньышты, Петербургышты, Ӓкрӓм солашты анжыкталтыт. Социальный дӓ политический проблемывлӓ гӹц пасна романышты национальный ядмашымат тӓрвӓтӹмӹ: руш чиновниквлӓн мары дӓ суасламары халыкым шотеш пиштӹдӹмӹштӹ. Теве шамак толшеш, кынам Кытьыри Яшпайжым Ӓкрӓм солашкы кӹчӓл толеш дӓ генерал Мандырка гӹц тӹдӹм колташ ядеш, Мандырка келесӓ: «Яратымыжым кӹчӓлеш, анжок... Махань эче яратымаш черемисвлӓн лин кердеш? Вольыквлӓ яратен мыштат ма?»
	Романын тӹнг геройжы Яшпай - ӹшке пӓшӓжӹм яжон пӓлӹшӹ, шотан хоза, яжо эргӹ дӓ яжо ӹзӓ: «Ик статянжы, млоец тырын шӹнзенжӓт ак мышты, со иктӓ-ма гишӓн шытырлана, сурт мыч йыштылеш. Такеш агыл тӹдӹ гишӓн пашкудывлӓ «Лач пынпикшок ылеш» маныт». Яшпайын образшы гач писатель хресäнь халыкын нелӹ жеп годшы шанымашыжым, мӱлӓндӹ верц тыргыжланымыжым анжыкта. Тӹдӓт вес марывлӓ сага мӱлӓндӹ верц щагалеш. Яшпай - сӓмӹрӹк ӹрвезӹ, седындоно тӹдӹн шӱмӹштӹжӹ яратымаш ӹшке вӓржӹм мон, нелӹ годым Кытьырим шуэн ак коды.
	Произведеништӹ мол хресӓньвлӓн образыштым пачмы. Опанас Серге - шонгы салтак, ӹлӹмӓшӹштӹ шукыракым ужшы эдем, седӹндон марывлӓ тӹдӹн шаяжым колыштыт. Законвлӓм пӓлӓ, пашкудывлӓлӓн керӓл кӓнгӓшвлӓм пуа. Романышты изи агыл вӓрӹм молнамшы унтер-офицер Кыргорин Васлин образшы нӓлеш. Тӹдӹн портретшӹм Яшпайын сӹнзӓ доно анжыктымы: «Мары икпоратка кӓпӓн, иктӓ вӹцлӹ иӓш ылеш. Чиӓшӹжӓт пишок тӹвӹлӓн чиэн шӹнден. Луды сӹнзӓжӹ ваштареш ышанын, лач вашт ужшыла анжа. Пандашыжым нӹжешӓт, онгылашыштыжы тагынамшы шушыр пӓлӹк, вӹцкӹж ошикӓ тӧрем, пӓлдӹрнӓ. Цилӓн тӹдӹ вӹкӹ шотеш пиштӹмӹлӓ анжат, простажок агыл, виднӹ». Кыргорин Васли ӹшке шанымашыжы верц пингӹдӹн шалгышы, кого кӧргӹ виӓн эдем ылеш. Хресӓньвлӓм тӧр верц, ӹшке ирӹкӹштӹ верц кредӓлӓш ӱжеш. Допрос годымат Григорьев Васли жандарм анзылны ӹшкӹмжӹм пингӹдӹн кыча: «Уке, мӓ вольык ана ыл. Мӹнь эдем ылам. Сойток кынам-гӹнят хресӓнят шотеш пиштӹмӹ эдем лиэш».
	Романышты кӱшӹл поствлӓштӹ шалгышы эдемвлӓн ӹлӹмӓшыштӹ, тыргыжланымышты доно пӓлӹмӹ линӓ. Теве губернатор Шипов, бунт лишӓшлыкым пӓлен, тенге шана: «Уке, Азанышты веле шӹнзен, цилӓ пӓлен ат нӓл. Техень пыдыранзык веремӓн ӹшке сӹнзӓ донат цилӓ анжалаш келеш. Седӹндон лишӹл кечӹвлӓнок Козьмодемьянск уездыш миэн толмыла. Крюднерын дӓ Польын салтаквлӓштӹ уже тӹштӹ лит, ӹшке ӹлӹмӓш верц тыргыжланаш ак вӓрешт».
	«Ӓкрӓмӹштӹ» шӹндӹмӹ ик кого тема - халыквлӓ лошты келшӹмӓш. Марынвлӓн, суасламарынвлӓн, рушвлӓнӓт ти качествыштым кымдан анжыктымы. Иквӓреш кредӓлмӓшӹшкӹ шагалыныт, иквӓреш нелӹвлӓм сӹнгенӹт.
	В.Петухов романжым техень шанымаш доно пӹтӓрӓ: «Ӹшке ирӹкӹштӹ верц, мӱлӓндӹ верц лӱдде шагалшывлӓн лӹмӹшты халык ышышты шукы жеп ӹлӓш тӹнгӓлеш. Такеш агыл вет кӹзӹтӓт, айыртемӹн ӹлӓлшӹвлӓ, «тидӹ Ӓкрӓм вырсы паштек ылын» манын колтат. Ӓштӓт. А сӓмӹрӹквлӓлӓн, кушкын толшывлӓлӓн, тьотявлӓштӹн патыр пӓшӓвлӓштӹ гишӓн шайыштмашвлӓ доно пӓлӹмӹ лиӓш угӹц жеп толын шон».

 Виталий Петухов «Пӹсӹ пикш, тангыла янгеж» романжым 1997 ин сирен, « У сем» дӓ «Ончыко» журналвлӓэш пецӓтлен лыктын. Пасна книгӓ доно роман лач 2006 ин веле лӓктӹн. «Пӹсӹ пикш, тангыла янгеж» романышты мӓмнӓн мары халыкын XII курымыштышы ӹлӹмӓшӹжӹ, шытырвлӓжӹ, шанымашвлӓжӹ, овуцавлӓжӹ гишӓн мастарын сирӹмӹ. Тенгеок Виталий Петухов Руш мӱлӓнды дӓ Волжский Булгари лоштышы кӹлӹм, икӓнӓ-иктӹ ваштареш шалгымашым анжыктен. Геройвлä сага Чумбылатын Кукарка солаштат, Кырык сирӹштäт, Булгар халан халифшы Ан-Насирӹн дворецӹштä лин, Всеволод князь сага [[Йыл]] мычкы кенä.
Романлан такеш агыл «Пӹсӹ пикш, тангыла янгеж» лӹмӹм пумы, вет тӹ жепӹн, кыце автор сирä, «керек-кышкы, айыртемӹн мӹндӹр корнышкы, тäрвäнет гӹнь, пикш дä кердӹ гӹц пасна ак ли. Вычыде, худа ышан эдемӹм äли хир йäнӹм вäшлин шагал кердäт. Князь Борис марынвлä гишäн тенге манеш: «Черемисвлä йой дä лÿддӹмӹ сäрзӹвлä ылыт, шукы корным нӹнӹ оролат. Тышман йывырт ак эртӹ - äрäт».
Паснаок мары халыкын лӱддӹмӹ сӓрзӹ ылмыжы мäмнäм кымылангда, тӹдӹ ӹшке шачмы вӓржӹм тышман гӹц ытара дӓ пашкуды халыквлӓлӓнӓт палша. Халыкын цымырын кредӓлмӹжӹ велдӹк веле техень кӱкшӹцвлӓш шомы. Мӓ роман гӹц пӓлен нӓлӹнӓ: мары халык тӹнӓм солавлӓштӹ икышын ӹлен. Солӓвлӓ ӹшке лоштышты лужавуйвлӓ палшымы доно икӓнӓ-иктӹштӹ доно кӹлӹм кыченӹт, тышманвлӓ ваштареш пыт кредӓлӹнӹт.
Романышты лужавуйвлӓ логӹц кырык мары Куцубайым пӓлдӹртӓш лиэш. Тӹдӹ Сотыйӓрӹштӹш патыр, ышан лужавуй ылеш. Ӹшке халыкшы верц тӹдӹ тыргыжлана, соты дӓ ирӹкӓн ӹлӹмӓшӹжӹ верц кредӓлӓш соок йӓмдӹ ылеш. Цилӓ пӓшӓжӹмок тыдӹ яжон тумаялмы, шот доно висӹкӓлен анжымы паштек веле ӹштӓ. Куцубай – патыр, лӱддӹмӹ сӓрзӹ. Тӹдӹ ӹшке халыкшым нигынамат ойхеш ак коды. Тенгеок Куцубай яжо тома хоза ылеш, тӹдӹн яратымы вӓтӹжы дӓ пӹсӹ ышан Цендуш эргӹжӹ улы. 
Цендуш – кӓпеш шоаш тӹнгӓлшӹ ӹрвезӹ. Тӹдӓт ӓтяжӹ ганьок патыр дӓ лӱддӹмӹ эргӓш ылеш. ӹшкетшок сырмы ваштареш кредäлмӹждӹ дä сӹнгӹшеш лäкмӹжӹ äшеш кодеш.
Мары халыкын ик лужавуйжы, ышан, шотан, патыр эдем доно мӓ романын пӹтӓриш страницывлӓшток пӓлӹмӹ линӓ. Тидӹ романын тӹнг геройжы Чумбылат ылеш. Виталий Петухов лыдшывлӓм Чумбылат доно тенге пӓлӹмӹм ӹштӓ: «Тышкен лыкмы ганьы, вет акат мыльгалт, пӱэргӹ шынзӓ. Ош вӹцкӹж мӹнер гӹц ыргымы мӹнер пачшы мардежеш вӹсӓлтеш. Мӹжӓр лӹвӓлнӹжы техеньок ош тыгыр, кӹдӓл йӹр кӹм пачаш косир ӹштӹм пӹтӹрӓлмӹ. Пӱэргӹн пулыш гач кого янгеж кечӓ. Шалахай монгыреш пикш ладакым дӓ вурс кердӹм сӓкӓлтен. Мыктешкӹн кужырак ӱпшӹ, вуйгӹшӹл лӹвӓц сӹсӹрген, йӓрӹмӹн-йӓрӹмӹн шайыкыла вӹсӓлтеш. Сӹнзӓм пӹчшӹ мардежешӓт пӱэргӹ ак кымалты, анзыкыла пӹсӹн анжа. Сирӹп кидшӹ сермӹц лапшемӹм цат кычен». 
Халыкшы верц йыштылмыжы, шытырланымыжы гишäн мары лужавуйвлä веле агыл, Ан-Насир халифäт, Сиволот князят Чумбылатым жеплäт, шотеш пиштäт. Вес халыквлäн кого эдемвлäштӹ анзылнатЧумбылат ӹшкӹмжӹм пингӹдӹн кыча, лÿдӹн ак шалгы. Ан-Насирлäн ясакым тÿлӹмäшӹм цäрнӹмӹ гишäн лӱдде попа, а Сиволот князь гӹц Тӱкäн Шур лужавуйым колташ ядеш, тӹдӹлäн Булгар халам нäлäш палша. 
Романышты Цортан тьоти дä Тоймер картын образышты айыртемäлтӹт, шукым пäлӹмӹштӹ дä мыштымашышты доно öрӹктäрäт. Теве Тоймер карт мары халыкын дä Чумбылатын пуйырымашышты гишäн пäлӹмäшӹм пачеш, медитацим ӹштен мышта.
Роман шукы событивлä доно паян ылеш. Но Петуховын сирӹмӹ йöнжӹн айыртемжӹ ти романышты каеш: геройвлäн шаныкалымашыштым, тыргыжландарышы ядмашвлäэш ответвлäм кӹчäлмӹштӹм мастарын анжыкта. Произведени мычашышты Чумбылат ӹшкымжӹн ӹлӹмӓшӹжӹ гишӓн, ӹшке халыкшын пуйырымашыжы гишӓн шана: «Тагачы тӹлӓт, лач ӓтятлӓн, цилӓ верц шанаш, нӹнӹн ладнан ӹлӹмӓш гишӓн шытырланаш вӓрештеш. Тӹлӓт, кого лужавуйлан… Эдем паштек сотыгечӹштӹ иктӓ-ма дӓ сойток кодеш. Сойток иктӓ-ма дӓ кодшашлык…»
«Пӹсӹ пикш, тангыла янгеж» роман пиш интересный, цилäнок лыдшашлык ылыт.

4. Фэнтези – (фантазия) – фантастический литературын коклышы курым тӹнгäлтӹшӹштӹ миф дä ямак негӹцеш шачшы жанржы. Техень произведени историко-приключенческий ылеш. Фэнтези жанрлан тӹнгäлтӹшӹм англ сирӹзӹ  [[Джон Рональд Руэл Толкин]] пиштен. Пӹтäриш романвлäжӹ логӹц иктӹтшӹ – «Хоббит». «Властелин колец» роман семӹнь киномат снимайымы. Ти жанр доно мастарын сирӹшӹвлä логӹц иктӹтшӹ – Джордж Мартин, «Песнь льда и огня» - кыце маныт, «величайшая фэнтези-сага со времён Токина». Руш писательвлääт ти жанрым яратен колтенӹт. Дмитрий Елец Таня Готтер гишäн 10 книгäм сирен. Фэнтези жанр литературышты веле агыл, изобразительный искусствыштат, музыкыштат виäнгеш.
Виталий Петуховат фэнтези жанр доно повестьӹм сирä. Тӹдӹм «А мӹнь – ымбакы» манын лӹмден. Писатель повестьӹм шӹмлӹзӹ–фольклорист Виталий Акцорин лӹмеш сирен. Эпиграфлан А.С. Пушкинӹн «Сказка - ложь, да в ней намёк…» шамаквлäм нäлӹн. «А мӹнь – ымбакы» повесть халык ямак докы лишӹл ылеш: произведенин тӹнг геройжы дä мол персонажвлä лач ямаквлä гӹц нäлмӹ ылыт. Тидӹ – Нӱнжӹк (ямакышты – Нӱнжӹк патыр), Тум патыр, Шергиндӹ (руш халык ямакышты - Колобок), Вувер кыва (вес ямаквлäштӹ – Увергыва), отрицательный персонажвлä - Опкын дон Кöтöрмä (у персонаж). Ямакыштышы ганьок Нӱнжӹк кужы корныш лäктеш, тäнгвлäм вäшлиэш дä сакой ситуацивлäшкӹ вäрештеш, ӹлӹмäшӹм ужеш. Корныштыжы Тум патыр дä Шергиндӹ дон иквäреш эдемвлäлäн сакой эксӹквлä гӹц лäктäш палша: сола халыклан Кого Вӹдиä гӹц вӹдӹм пöртӹлтä, ӹдӹрвлäм Опкын гӹц ытара. Произведенин ямак гӹц айыртемжӹ – Виталий Петухов повестьӹшкӹ кӹзӹтшӹ жепäш эдемвлäн кайышвлäм, шаявлäм пырта, дä тидӹжӹ произведеним юмористический сӹнäнӹм ӹштä. Теве ик лаштык. Нӱнжӹк корныштыжы Шергиндӹм вäшлин шагалеш, дä Шергиндӹ мырымат мыралтен пуа:
Ик седӹрäм ташкалам, дä
Луаткок седӹрä тäрвäнä,
Ик ӹдӹрлäн йӹралтем, дä
Луаткок ӹдӹр тäрвäнä!
Амц-дрица-ца-ца!
Кынам Нӱнжӹк сагажы нäлäш лиэш, «Шергиндӹ сусу пареш Нӱнжӹкӹн кӹлӹмдӹ якте тӹргештен куза дä эче сӹгӹрäл колта:
- Кия-а-а-а! Банзай!
Нӱнжӹк сӹнзäм веле кäрä. Мам ти касланышы маклака саксла?
- Ну, блатной-деловой ылат!»
²ль вес эпизод.
Вувер кыва Нӱнжӹкл³н ышым пырта, йозы панды доно вуй гӹц лыпша дä пäлӹмäшӹжӹм тергä.
« - Колышт, ма техеньӹ: «Хоть кäнгӹж, хоть тел – со ик цӹре вел!»
Нӱнжӹк кымда лепкäжӹм кыптырта, тӹдӹм ирсä пӹрӹнзӹквлä äрäт. Тумая, тумая… Сӹнзäжäт лепкä лӹвäкӹ куза.
- Шӹшер! –трӱк келесен пуа. –Тӹдӹ соок ошы!
- О-о-ихи-ихи! – Вувер мӹшкӹр кычен ваштылеш. –Лачок вет! Ну-у, ышет, каеш, пырен! Такшым мӹнь весӹм тыштышым. Шанен лыктыц вет! Яра-а. Молодец! Единый госэкзаменӹм сдайышыц.
- Мам?
- ӹлет-ӹлет, вара пäлет. Ирӹ эче тӹлäт».
Тäнгвлä лошты келшӹмäш проблемымат писатель повестьӹштӹжӹ тäрвäтä. Нӱнжӹк йäм пындашеш кодмыкыжы, Тум патыр керемӹм пӹчкӹн шуа, дä Нӱнжӹк тӹшäкенок кодеш. Тӹдӹ шана: «Уке свет вӹлнӹ ӹнян тäнг. Дä линжäт ак керд, векäт. Кынам-гӹнят сек лишӹл тäнгетäт тӹньӹм сойток алтала äли выжала. А мӹньӹн гань тäнгвлä доно нимахань тышманат ак кел ылыныш».
Повестьӹм цилäге эче пецäтлӹмӹ агыл, мычашыжы махань лиэш, лыдшывлäлäн пäлӹ агыл, но техень шанымашыш толаш лиэш: Виталий Петухов фэнтези йöн доно сирӹмӹ повесть доно тагачшы ӹлӹмäшӹн акситӹвлäжӹм анжыкта: икäнä-иктӹлäн палшымаш, ӹнянӹмäш ямаш тӹнгäлӹнӹт, эдемвлä пайда верц дä ӹшке цäшӹштӹ верц веле кредäлӹт.

[[Категори:Мары сирӹзӹ]]
[[Категори:Мары персоналивлӓ]]
[[Категори:Сирӹзӹвлӓ]]
[[Категори:Мары сирӹзӹвлӓ]]</text>
      <sha1>kea1dmyjjrpzny6pstzzp4n4zclb7tm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сарапай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>630</id>
    <revision>
      <id>108698</id>
      <parentid>89610</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T00:10:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ŠačmyJylmy</username>
        <id>12578</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */</comment>
      <origin>108698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6189" sha1="jllg2298vg9ckqufkz2dctzfer91b1f" xml:space="preserve">'''Сарапай''' — [[сола]] [[Кырык сир]]ӹштӹ.

== Вӓрлӓнӹмӹжӹ ==
Сарапай сола Йынгы ӓнгӹрӹн шалахай монгыр сирӹштӹжӹ, [[Эмӓнсола]] дорцын 6 уштыш кытлашты вӓрлӓнӓ. Йӹржӹ мӱлӓндӹн халык лӹмдӹмы вӓрвлӓ: Семӹк нер, Калмык лидӹ, Ондри лидӹ, весӹвлӓӓт. Сола лӹм сек пӹтари тиштӹ ӹлӓш тӹнгӓлшӹ эдемӹм анжыкта. Перви сола рушла Караева вторая маналтын.

== Историжӹ ==
1795 иӓш документвлӓштӹ Акпарсын сотня муландӹштӹш сола гишӓн пӹтӓриш шаям момы. Тӹштӹ тӹдӹм Малая Юл Шудермара солан 18 пӧртан выселок семӹнь анжыктымы.1897 ин Малая Караева(Сарапаева) солашты 47 тома ылын, 133 пуэргӹ,139 ӹдӹрамаш ӹлен, 1915 ин −57 тома, эдем шотшы — 271. 18-шы курымын сола Пӧртныр церкӹкымдемӹш пырен, 1885 и гӹц — Эмӓнсоланыш. 18-шы курым пӹтышӓш −20-шы курым тӹнгӓлтӹшӹштӹ Козьмодемьянск уездӹн Больше-Юнгинский волостьыш пырен. !921-1931 ивлӓн Козьмодемьянск кантонын Больше-Юнгинский районын солажы ылын. Йоласал дӓ [[Кырык мары кымдем|Кырык мары районын]] Больше-Юнгинский, Пӧртныр, Эмӓнсола сельсоветвлӓш пырен миэн (1931—1936, 1936—1959…)
1932 и. Сарапай халык сола погынымашкы толеш. Ти собраништӹ техень пынзалтышым лыктыт. «Солашты колхоз лиэш». «Прожектор» манын лӹмденӹт. Колхоз председателеш Петров Владимир Павловичӹм айыренӹт. 1934 ин С. М. Киров лӹмӓн лимӹ паштек, кым колхоз (кым сола): «Прожектор» (Сарапай), «Смелый» (Нырйӓл) дӓ Буденый лӹмӓн (Пальтикӓнӓнгӹр) иквӓреш ушненӹт. Тӹ инок раскулачиваен колтымы Яштуркин Порфильӹн пӧрт сага кӹрпӹц гӹцӹн пристройым ӹштӓт, а кокшы этажшым пуным чангат. Яра, якшар рок каремӹштӹ шукы. Тӹшток кальымы камакавлӓм оптенӹт, известкӓмӓт тӹшток йылатенӹт.

Манаш лиэш, клубым ӹшке материал донок строенӹт. Йӓктӹвлӓм Йыл вес сир гӹц шыпштенӹт дӓ пурам чангенӹт. 1937 и. Вычымы и. Вет ти клубым строен пӹтӓренӹт. Махань цевер лин: кокшы этаж йӹр кымда балконвлӓ, а тӹшкӹ кузаш — кымда ташкалтыш. Пӹтӓришӹ этажышты колхозын правлени вӓрлӓнен, а кокшы этажышты — кого клуб. Цилӓн нӓрӓтӓнвлӓ тӹшкӹ погыненӹт. Солашты сӓмӹрӹквлӓлӓн ӹлӹмӓш ӹлӹжӹн. Шонгыраквлӓжӓт клуб пӓшӓм анженӹт, согоньвлӓм пуэн шалгенӹт. Йоласал райисполкомын военкомат тишкӹ армишкӹ кешӓшлык ӹрвезӹвлӓм погаш тӹнгӓлӹн. Клубын эче ик страницӹжӹ пачылтын. Цилӓ Йоласал район гӹц ӹрвезӹвлӓ тиштӹ военный пӓшӓм тыменьӹнӹт, а тымдышывлӓжӹ В.Ерофеев дӓ Сидуков ылыныт. Война паштек клубын ӹлӹмӓшӹжӹ эчеӓт эдемвлӓлӓн сусум кандаш тӹнгӓлӹн. Кок театральный труппа ылын: иктӹжӹ — коклышы ивлӓн, а кокшыжы кымлышы ивлӓн шачын.

Сценӹштӹ кого пьесӹвлӓм шӹнденӹт: С.Николаевӹн «Саликӓ»-м, Арбанын «Кӓнгӹж йыд»-ым дӓ шукы молымат. Эдемӹн ӹлӹмӓш ганьок, клубынат ӹшке пуйырымашыжы ылын. 1951 ин кокшы этажым вес вӓре пыжен шыпштен кенӹт. Кым и тӹдӹ сылыкын левӓшдеок шӹнзен. 1953 ин тӹдӹ левӓшеш шо. Тенге гӹнят, пӹтӓри клуб пӹрцӹ складыш сӓрнӓлтӹн. Стеклавлӓм хангавлӓ доно ӓрен шӹндӹмӹ ылын, подвалеш турим оптенӹт. Изин-олен сӓмӹрӹквлӓ кушкыныт. Нӹнӹлӓн клуб пиш керӓл лин. Тенгелӓ колхоз вуйлатышывлӓ гӹц клубым йӧнештӓрӓш ядыныт. ӹшке силашты доно занавескӹвлӓм ыргенӹт дӓ ма керӓлӹм ситӓренӹт. Эчеӓт клуб ӹшке амасажым пачеш. 1980 ин Сарапай клубышты улы кымыл доно Станислав Лукианов пӓшӓлӓш тӹнгӓлеш. Пишок пӹсӹ, шытыр млоец ӹшке йӹржӹ тӓнгвлӓжӹм цымырен, вара пашкудывлӓ дӓ цилӓ солашты ӹлӹшӹвлӓ доно фольклорный ансамбльым поген, кыды ӹшке мастарлыкшым район дон республикӹштӹнӓ веле агыл, а вес вӓрвлӓштӓт лӹмнержӹм ак валты.

{{DEFAULTSORT:Сарапай}}

[[Категори:Солавлӓ]]
[[Категори:Мары Эл солавлӓ]]
[[Категори:Кырык мары солавлӓ]]
[[Категори:Ӹлемвлӓ]]</text>
      <sha1>jllg2298vg9ckqufkz2dctzfer91b1f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сӧдергран, Эдит</title>
    <ns>0</ns>
    <id>658</id>
    <revision>
      <id>108696</id>
      <parentid>92798</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T00:00:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ŠačmyJylmy</username>
        <id>12578</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>108696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3555" sha1="rjtkr5oozzcm7mr60f4e54zp6if5z3s" xml:space="preserve">{{Пӓлӹмӹ эдем}}
'''Эдит Сӧдергран''' (''Edith Södergran'', 04.04.1892 — 24.06.1923) — туан йӹлмӹжӹ швед, шачашыжы Петербургышты шачын дӓ Финляндиштӹ ӹлен, тӹтшок колен. [[Скандинави|Скандинавиштӹ]] модернизм йӧн доно сирӹшӹ поэтвлӓлӓн кого пример ылын, лӹмӹнок Суомиштӹ модернизм йӧн доно сирӹшӹ поэтвлӓлӓн кого инспирацим пуэн. Шоды цер (туберкулёз) доно церлӓнен, шукы жеп Швейцариштӹ санаторивлӓштӹ ылын (1911—1914).

== Поэтессын пӓшӓжӹ ==
Пӹтӓриш книгӓжӹ «Лыдышвлӓ» (Dikter, 1916) маналтеш, кышты цилӓ лыдышыжок ош лыдыш (ирӹкэн лыдыш) йӧн доно сирӹмӹ ылыт. Потессын пын лӹвецӹнжӹ вараракшы техень лыдыш погымвлӓ лактӹнӹт: «Сентябрь лира» (Septemberlyra, 1918), «Роза алтарь» (Rosenaltaret, 1919) дӓ «Толшашын ӹмӹлжӹ» (Rosenaltaret, 1920), «Мӱлӓндӹ, кыды уке» (Landet som icke är, 1925). С.-ын лыдышвлӓжӹм пӹтӓриш гӓнӓ «[[Цикмӓ]]» журналын 2007-шӹ иӓш номерӹштӹ сӓрӹмӹ.

== Сӧдергранын эстетикыжы ==
C.-ын поэзижӹм пӓлӹшӹвлӓ, тӹдӹм шотеш пиштӓт, яратат дӓ мастарлыкшым кӱкшӹн ӓклӓт. Седӹ, 1920-шы ивлӓлӓн тӹдӹн поэзижӹ пиш ӹшке сӹнӓн дӓ оригинальный ылын. Поэтесса ти шотышты ӹшкежӹ тенге сирен коден: «Лыдышвлӓэм Поэзи агыл манын иктӓт ваштареш попаш ак тӹнгӓл. Но лачокат лыдышвлӓ ылыт манынат келесен ам керд. Лыдышвлӓлӓн ритмым пуаш цацымем годым, иктӹм ынгылышым: ирӹкӹм пумыкем веле, лыдышвлӓэм виӓн дӓ келгӹ шaнымышaн лит. Тенге ӹштен, ритм шайыл вӹреш кодеш. Лыдышвлӓэм фрагментӓн шанымашвлӓ семӹнь ынгылымыла, мам кӧргӹштӹштӹ келесӹнем ылын, тидӹ интеллектем дон инстинктемӹн кӹцкӹштӹ. Ышкӹлӓнем ӓкӹм пуаш тымень шонамат, лыдышвлӹштемӹт тидӹ шижӓлтеш. Нӹнӹм ӹшкӹмӹн вилӓн, интуицилӓн дӓ интеллектлӓн ӹнянӹшӹ эдемӹн шанымышвлӓ семӹнь ынгылымыла. Махань ылмем, пӓлем дӓ тидӹ гӹц ӹшкӹмемӹм изи ӓк доно ӓклӹмем ак шо, тенге ӹштӹшӓшлык ам ыл.» Поэтессын лыдышвлӓжӹм ӹлӹмӹжӹ годым акцептируйыделыт (яралеш лыкделыт), нӹнӹм утла йӓлӹнеш шотленӹт, поэзиштӹжӹ нимахань ритм уке манын попенӹт. Маханьвлӓ тӹдӹн лыдышвлӓжӹ, шергӓкӓн лыдшы тиштӹ С.-ын поэзижӹ доно пӓлӹ лиӓт.

[[Категори:Суоми персоналивлӓ]]
[[Категори:Сирӹзӹвлӓ]]</text>
      <sha1>rjtkr5oozzcm7mr60f4e54zp6if5z3s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цикмӓ уезд</title>
    <ns>0</ns>
    <id>688</id>
    <revision>
      <id>108715</id>
      <parentid>70761</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T00:34:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ŠačmyJylmy</username>
        <id>12578</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>108715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7812" sha1="inxmue4si1bf369afb15kc47exd0gpt" xml:space="preserve">'''Цикмӓ уезд'''

Ӹшке [[Цикмӓ]] халажым ӹштӹмӹ гишӓн документвлӓштӹ тенге пӓлдӹртӹмӹ: «О начале строительства сего города сведений никаких нет… но построен гораздо ранее острога, возникшего в 1583 году. Первыми поселенцами были стрельцы и посадские (торгово-промышленное население) … под именем города Козьмодемьянск впервые упоминается в 1609 году… впоследствии Козьмодемьянск утратил значение укрепленного города и поступил в ведение приказа Казанского дворца. В 1708 году Козьмодемьянск приписан к Казанской губернии, и при расписании Казанской губернии на провинции в 1719 году включен в Свияжскую провинцию. Назначен уездным городом вновь учрежденного Казанского наместничества в 1781 году…» (Провинци — [[Россий|Российӹштӹ]] 1719—1775 ивлӓн губерни кӧргӹштӹшӹ административно-территориальный единица).

Истори документвлӓ гӹц пӓлӹ: 1708 ин Российский импери губернивлӓэш, уездвлӓэш шеледӹмӹ. Тӹнӓмок Васильсурскат ([[Шурдӹнг]]) Свияжский провинциш пумы лин, лач 1779 ин веле Нижегородский наместничествын уездный халам ӹштӓт.

1775 ин Екатерина II губернский реформым эртӓрӓ (тидӹ семӹнь 2-3 губерни наместничествым ӹштенӹт). Казанский губерништӹшӹ Казанский, Свияжск, Цивильск, [[Йӓдӹрнӓ]], Цикмӓ, Шавашар дӓ Цӓрлӓ уездвлӓ эче первирӓкок ӹштӹмӹ ылыныт гӹнят, Военно-исторический архивӹн «Топографическое описание по Казанскому наместничеству вообще и каждого города и уезда» документӹштӹ Казанский наместничество дон уездвлӓм официально (шамак толшеш Большой Энциклопедический словарьыштат) 1781 ин ӹштӹмӹ манын сирӹмӹ.

Цикмӓ уезд техень волостьвлӓэш шелӓлтӹн: 

*[[Ӓкрӓм]] 
*[[Арде]]
*[[Ахмылов]]
*[[Виловат]]
*[[Йӓгильдӓ]]
*[[Кого Йынгы]]
*[[Кого Шӹндӹр]], [[Изӓрня (сола)]]
*[[Кулаковы]]
*[[Пошкырт]]
*[[Татаркасы]]
*[[Тойдак]]
*[[Цикмӓ]]

Уезд мычкы 144 сола, 19 церкӓн сола (село), помещиквлӓн 4 вотчина дӓ 1 помещик пӧрт лин. Тиштӹ пӓлдӹртӹмӹлӓ: солажы шукырак лин кердӹн, но шӹргӹ лошты ӹлӹшӹвлӓ ӹшке ӹлемвлӓштӹм тӧрӓвлӓ гӹц шӹлтен кодаш цаценӹт. Теве уже 1894 ин 554 населённый пункт ылмы гишӓн сирӹмӹ. Пӹсӹрмӓн дон Кого Церкӹсола солавлӓштӹ станвлӓ (администативно-политический округ) лин, тидӹ — вооруженная охрана, военная стража).

Уезд мычкы губернский значениӓн кым почтовый корны эртен: Шурдӹнг — Азань ([[Сибирь]] тракт, Кого Азанская корны), Цикмӓ — Санчур (Вичӹ тракт) дӓ Цикмӓ — Йӓдӹрнӓ. Вятский тракт мычкы купецвлӓ махань-шон хӓдӹрӹм Цикмӓ портыш торгейӓш кандыштыныт, шыпштенӹт. Уездвлӓ лошты почтым шыпштышы ямщиквлӓ логӹц 809 эдем Цикмӓ ӹленӹт.

Торгейӹмӓш пӓшӓ уездӹштӹ худан агыл кеен, пазарвлӓ когоок ылделыт гӹнят, Никольский ярмарка айыртемӓлтӹн. Уездӹштӹ Козьмодемьянск гӹц пасна 4 пристин лин: Йылышты — Ильинкы дон Шешкар, [[Вӹтлӓ|Вӹтлӓштӹ]] — Боровской, Руткашты — Ырдӹ. Кожла сирӹштӹ тенгеок Арде Йылыш йоген лӓкмӹ гӹц ӱлнӹрӓк «Кукшарская дубовая пристань» айыртемӓлтӹн. Тилец пасна пӹрцӹм дӓ молы хӓдӹрӹм вес халавлӓш шыпштенӹт. Купецвлӓ доно ик шаяшкы шот гӹньӹ, хытырен ярыктат гӹньӹ, цилӓ тидӹм лыкын пристин лишкӹ шыпштен кандат.

Теве 1894 ин уездӹштӹ 93182 эдем ӹлен, нӹнӹ логӹц: рушын — 8298, марын дӓ суасламарын — 72117 (1913 ин марын 41 тӹжем лин), тадарын — 12225 дӓ 542 эдем вес йиш халык ӹлен). Ма ӧрӹктӓрӓ, 1913 ин уездӹштӹ ӹлӹшӹвлӓ лошты тадарвлӓм анжыктымы агыл — кыш нӹнӹ ямыныт?

Уезд мычкы 36 школ лин, тӹштӹ 1371 эргӓш дон ӹдӹрӓш тыменьӹнӹт, нӹнӹлӓн 38 тымдышы лин.

Цикмӓ халашты 1875 ин городской общественный банкым, 1882 ин общественный библиотекӹм, 1887 ин сагажок бактеорологический лабораториӓн больницӹм, 1883 ин Александр II кугижӓм ӓшӹндӓрӹмӹ лӹмеш богодельням пачмы. Халашты тенгеок кым классан училище, эргӓшвлӓн тыменьмӹ 2 церковно-приходской школ, ӹдӹрӓшвлӓн тӹменьмӹ училище, св. Гурий братствын мары ӹдӹрӓшвлӓн тыменьмӹ школ ылыныт. Цикмӓ тенгеок 13 гостиница дон постоялый двор лин. Пазарыш когарня йӹде погыненӹт, сек пӹтӓрижок уезд мычкат айыртемӓлтшӹ Никольский ярмарка ылын.

Микольны йӓрмингӓм эртӓрӹмӓшӹн виржӹ, шанымаштем, теве кышты ылын. Сек первижок Систӹвӓрӹштӹ палдыран кушмы жепӹн дӓ Микольны кытлан, май тӹлзӹн, икманяр кечеш палдыран пазарыш халык шукы погынен. Тенге Систӹвӓрӹштӹшӹ пазар 1847 ин Козьмодемьянскыш ваштымы лиэш дӓ ик иштӹ кок гӓнӓ эртӓрӓлтӓш тӹнгӓлеш: шошым 1-16 майын, телӹм 1-11 декабрьын, ӹшке Микольны кечӹвлӓжӹ тошты стиль доно 9 маеш дӓ 6 декабреш толыныт.

Халашты тӹхӓлӓ торгейӓш 83 лапка лин.

1894 ин Цикмӓштӹ цилӓжӹ 5221 эдем ӹлен.

[[Категори:Мары Эл]]</text>
      <sha1>inxmue4si1bf369afb15kc47exd0gpt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шабдар Осып</title>
    <ns>0</ns>
    <id>700</id>
    <revision>
      <id>108705</id>
      <parentid>92802</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T00:17:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ŠačmyJylmy</username>
        <id>12578</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */</comment>
      <origin>108705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4507" sha1="5kwpbmgifg6kzifcmmrt8s4ecogumtv" xml:space="preserve">{{Пӓлӹмӹ эдем}}
'''Шабдар Осып''', '''Иосиф Архипович Шабдаров''' (27.03.1898 — 07.11.1937) — алык мары поэт. 

Нӹл алык мары поэт логӹц Рая Бартенс Осып Шабдар гишӓн кымдаракын дӓ келгӹнрӓк сирӓ. Автобиографи гӹц пасна ”Шабдар дон В.А.Мухин”, ”Шабдар дон Н.С.Мухин”, ”Шабдар дон [[Олык Ипай]]”, ”Шабдар дон Чавайн” мычашвлӓ улы. Шабдарын ӹлӹмӓшӹжӹ гишӓнӓт шукыракым сирӹмӹ, тӹштӹ махань атмосферӹштӹ 1930-шы ивлӓн мары сирӹзӹвлӓ ӹленӹт, кыце икӹжӓк-иктӹштӹ вӹкӹ анженӹт, пӓлен нӓлӹнӓ.
Шамаклан, журналист Айзенворт, кыды Шабдарын пашкудыжы ылын, кыце ти семня ӹлӓ, кӱвлӓ тӹшкӹ каштыт, кыце сирӹзӹн вӓтӹжӹ чиӓ, тидӹ паштек тӹшлен дӓ иктешлӓ: ”Шабдарын пӓшӓдӓржӹ доно техень ӹлӹмӓшӹм дӓ техень шергӓш выргемвлӓм нӓлӓш ак ли, тӹдӹлӓн тагышец окса вес вӓр гӹцӓт толеш дӓ лин кердеш, тӹдӹм националистический организацивлӓ финансируят.”

Шабдарын колымыжы паштек Айзенворт тӹдӹн должностьшым Мары Пединститутышты нӓлӹн дӓ литературым тымден. 1942-шы ин тӹдӹм фронтышкы нӓлӹнӹт, тӹ инок Сталинградышты колен.
Кыце критик дон поэт икӹжӓк-иктӹштӹ доно ик йӹлмӹм мон ак кердеп, тидӹм В.А. Мухин дон Шабдар лоштыш кӹл гӹцӹн пӓлен нӓлӹнӓ. Пӹтӓришӹжӹ литература критик ылын дӓ кокшын лыдышвлӓжӹм утла льыскыдеш шотлен, критикуен, седӹндонат Шабдар Мухин вӹкӹ соок шӹдӓн ылын дӓ шамаклан 22.04.1937-шӹ ин ”Правдашкы” сирӹмӹ сирмӓшӹштӹжӹ В.А. Мухинӹм троцкист дӓ националист лӹм доно лӹмден, сирен колтен.

В. А. Мухин гӹц пасна Шабдарын поэзижӹм Олык Ипаят критикуен, тӹдӹн лыдышвлӓжӹм “есенинство” лӹм доно лӹмдӓ,кыдым хулиганизм дон декаденство доно кӹлдӹмӓн. Келесӓш келеш, Шабдар Есенинӹн поэзижӹм лишӹлеш шотлен дӓ лӹмӹнок ямаш тӹнгӓлшӹ солавлӓ гишӓн сирӹмӹ лыдышвлӓжӹм яратен.
Олык Ипай, Шабдарым критикуен гӹнят, тӹдӹн поэзижӹм шотеш пиштен. Тенге тӹдӹ 1931-шӹ ин Москвашты Кинематографи институтышты тыменьмӹжӹ годым Гарри Казаков дон коктын Суомин посольствышкыжы толыт дӓ кид доно сирӹмӹ лыдыш тетрадьым тӹшӓк кодат, тидӹм Финн-Угр Ушемӹшкӹ колташ ядыт.
Ти тетрадь кӹзӹтӓт ти Ушемӹн архивӹштӹжӹ Хельсинкиштӹ перегӓлтеш, тӹштӹ цилӓжӹ 22 лыдыш, нӹнӹ логӹц 17 Шабдарын лыдышвлӓжӹ: ”Тӓнгемлӓн”, ”Мӹньӹн мырем”, ”Мӓмнӓн ӹлӹмӓш”, ”Кӱслемлӓн”, ”Ямшы [[шӹжвӹк]]”, ”Вадеш”, ”Туан сӓндӓлӹкемлӓн”, ”Ечӹ мыры”, ”Корныгешӹ”, ”У и кечӹ”, ”Пӧрттӱ”, ”Шошым вӹд”, ”Кӓнгӹж ирок”, ”Кӓнгӹж йыдым”, ”Йыдым”, ”Пеледӹш”, ”Эй, тумерет-цеверет”. Шабдар пӹтӓриш лыдышвлӓжӹм 20 иӓшӹн сирен. Лыдшы тиштӹ ”Кӱслемлӓн” лыдышыжы доно пӓлӹмӹ лин кердеш:

[[Категори:Мары персоналивлӓ|Ш]]
[[Категори:Сирӹзӹвлӓ|Ш]]</text>
      <sha1>5kwpbmgifg6kzifcmmrt8s4ecogumtv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шӹргӹйӓл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>727</id>
    <revision>
      <id>108694</id>
      <parentid>83479</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T23:57:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ŠačmyJylmy</username>
        <id>12578</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>108694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15190" sha1="0ca66rvimqrbv2q4nx3wbcr46gc3rb7" xml:space="preserve">''Шӹргӹйӓл'' — гӹц Эмӓнсола якте 2 уштыш нарӹ. Ш. нӹл лаштык гӹц шалга, кыдывлӓ Покшал сир, Ӱл сир, Копон сир дӓ Потак сир маналтыт. 2001-шӹ ин Шӹргӹйӓлӹштӹ 294 эдем ӹлен.

''Сола гишӓн шайыштмаш''
Ку сирен?
Свет вӹлнӹ шукы вес сӓндӓлӹкӓт улы, но каждый эдемӹн туан ӓвӓжӹ иктӹ. Иктӹ веле тӹдӹн шачмы сӓндӓлӹкшӓт. 
Мӹнь [[Кырык мары кымдем|Кырык мары районын]] Шӹргӹйӓл солаэш шачынам. Мӹлӓнем ӹшке туан солаэм сек шергӹ ылеш. Тӹдӹм шӹргӹвлӓ, кырыквлӓ, алыквлӓ ӓрен нӓлӹнӹт, Йыдпел велнӹ – кого Йыл. Туан солаэмлӓн Шӹргӹйӓл лӹмӹм пуэнӹт, вет первиӓт дӓ кӹзӹтӓт тӹдӹ шӹргӹ лошты вӓрлӓнӓ. Перви мары халык шӹргӹ лоэш дӓ вӹд тӹреш ӹлӹшвлӓжӹм шӹндӹлӹн. 

Кырык мары сола лӹмвлӓ шукы йӧн доно линӹт. Ик йӧн – йӓл шамак палшымы доно.
Шӹргӹйӓл (рушлажы Ямолино) шамакышты йӓл манмыжы халык (мары) значени доно кычылталтеш ( сола йӓл—сола халык), тенгежӹ шӹргӹ лошты, тӹдӹн лишнӹ ӹлӹшӹ халык: Йылйӓл, Важйӓл, Шӹргӹйӓл дӓ молат.
Соланан шачмы историжӹ гишӓн попаш гӹнь, махань курымын ӹштӓлтмӹжӹ пыток пӓлӹ агыл, а кӹзӹт ижӹ кӱ гӹц ядыштат? Мам пӓлен нӓлӹнӓм --  тидӹ тымдышынан погымы материалжы гӹц. Тӹдӹ тенгеок мӹлӓнем «Жерӓ» газетӹм пуэн, кышты [[Эмӓн]] сола В. Армяновын «Карамуша дон [[Акпарс]]» шаныкалымаш статьяжы пецӓтлӓлтӹн. Мане,  первишӹрӓк эдемвлӓн попымышты семӹнь лӓктеш, вуйта родывлӓнӓ, кого тьотявлӓнӓ, Карамушашты ӹленӹт. 
Йыл лишнӹ шукы событи первишен лиӓлтӹн. Марывлӓлӓн шӹргӹ лошкыла, Кырык сир покшакыла, кеӓш вӓрештӹн. Карамуша лӹм гӹц шамак дӓ легендыжы (историжӹ) веле кодын. Кыце сирӓ В.Армянов, « ти сола халыкын ӹшке статян «гимнжат» -- мыры лыдышвлӓжӓт – ылыныт. Тидӹ, векӓт, 1500-шӹ ивлӓн гимн ылын:
:Ир жерӓн шӹжвӹк мыра, ласком, пурым тӓрвӓтӓ,
:Изин-олен ирок ирӹ кечӹ лӓктеш, анжалеш.
:Кымда кого йогынажы Волга-Йыл парсын гань.
:Курымвлӓ мычкы со йога, ласкон лыпшен сирвлӓжӹм.
:Лымат лымын, юрат юрын—кого йогыш йогенӹт.
:Вӹдшӹ йога – сиржӹ кодеш шачын-шачын ӹлӓшнӓ.
:Шылен лӓкшӹ пеледӹшлӓ Кырык сиреш шачынна,
:Каремӓн, кырыкан сӓндӓлӹкеш йылен-нӧрен кушкынна.

Ти мырым, ӓшӹндӓрӓш манын, 1957 ин автор ядышт сирен нӓлӹн Шӹргӹйалӹн Подак сирӹштӹ тӹнӓм ӹлӹшӹ Прокон Евстаф (Естап) гӹц (1875 ин шачын, 1967 ин  колен). Шӹмӓвыч шишкыш доно ти мырым шӹренок мыра ылын. Тенгеок эче Пелгид Хӧдӧр (Вася Хӧдӧр, Сахарин Хӧдӧр) шукы историм пӓлен. Икшӹ мировой война годым коктынат Австро-Венгриштӹ пленӹштӹ ылыныт».  ¯жӓл, кӹзӹт техень шайыштшывлӓ уке ылыт, но ӹнде «У сем» журнал, молы керӓл книгӓвлӓ улы. (А хоть-махань книгӓн «Литература» разделыштыжы махань книгӓ лӹм уке! Примереш, И.С.Галкин. Кто и почему так назвал? Рассказы о географических названиях Марийского края. Й-Ола, 1991г.)

Солана Карамуша гӹц 2 уштыш ӧрдӹжеш какляка ӓнгӹрвлӓ доран вӓрлӓнен. Сек пӹтӓри солана вӓрӹшкӹ Томилӓ дон Анна лӹмӓн эдемвлӓ толыныт, маныт. Нӹнӹн лӹмӹштӹм ӓшӹндӓрӹктӹшӹ вӓр лӹмвлӓм кӹзӹт мӓӓт попенӓ: Томилӓн лидӹ, Аннан капка. Шӹргӹштӹжӹ тум, [[йӓктӹ]], кожвлӓ кушкыныт ылын. Тӹнӓмшӹ кок тум Покшал сирӹштӹ кукшы лимешкӹштӹ шалген. А кож Подак сирӹштӹ шалген, 13-15 и перви хозажы роктен шуэн, ¿шкеж¿, векӓт, пужымат олтен п¿тӓрен шоктыде.

Мары родывлӓнӓ ӹнянӹмӓшӹштӹ доно язычниквлӓ ылыныт. Пӓленӓ: нӹнӹ ӹшкӹмӹштӹн йымывлӓштӹлӓн шӹргӹштӹ дӓ вес вӓрвлӓштӹ кымалыныт. Техень вӓр Шӹргӹйӓлнӓ сола лишнӓт ылын – цӧклӹмӹ ыдылмы вӓр, оты. Вӓр лӹмжӹ Аржанлидӹ – кугилӓӓн карем, кӱшнӹжӹ кӹзӹт тӧр вӓр, ныр. Молнамжы ма: шӹргӹ ӓль охыр карем ылын, пӓлӓш ӹнде ак ли. « Изинӓ годым тӹ каремӹшкӹ мӧрӹм, калявонгым погаш кеӓш лӱдӹнӓ ыльы»,-- шайыштеш тымдышына Ильина С.В.
Руш государствышкы пыртымыкы, кырык марынвлӓм христианство векӹ вашташ тӹнгӓлӹнӹт. Кырык сирешӓт церкӹвлӓ шачаш тӹнгӓлӹнӹт, а церкӹ сола халыклан мӹндӹрны гӹнь, ӹлем лишӓн часовням (тӹдӓт вет изи церкӹ гань) шӹнденӹт. «Техень часовня Подак сир вуйышты якшар кӹрпӹц гӹц чангымы кӹзӹт тоже улы, но сурт пичӹ кӧргӹшкӹ вӓрештӹн. (Тидӹ мӹньӹн шачмы пӧртем, -- попа Ильина С.В.) Кӹрпӹцӹм лишӹл каремӹштӹ ӹштенӹт, йылатенӹт. Кӹрпӹц пӧртӓт целаок шӹнзӓ, ӹлӹшӹ эдемвлӓжӹ веле уке (фотом анжы)», -  попа тымдышем.

Ик йых весӹм вашталтен. ¯лӹмӓш анзыкыла кен, виӓнгӹн, руш халык сага культурыжат кушкын, торгейӹмӓш ӹлӹжӹн, но пӹзӹрньӹк ӹлӹмӓш эче тӧрӧк пӹтӹде. Лач Советский власть дӓ Мары Автономим ӹштӹмӓш веле пытшок ирӹк ӹлӹмӓшӹм халыклан канден. 

30-шы ивлӓ тӹнгӓлтӹшӹн Шӹргӹйӓл марывлӓ лоштат «колхоз» шамак шӓрлен. 1930 ин мӓмнӓн солаштынаат колхозым ӹштӓш тӹнгӓлӹнӹт, организаторвлӓжӹ ӹшкеок анзыц сирӓлтӹнӹт: Гордеев, Бычков, Демидов, Григорьев. Но сола хӓлӓ пырыделыт, вес шошымеш веле нӹнок дӓ эче 17 хозяйство «Победа» лӹмӓн колхозым ӹштен шоктенӹт. Кок и нӓрӹ вуйлатышы Гордеев Федор ылын, геройрак, йӹлмӓн, комсомолец. Вара председателеш Семенов Матвейӹм айыренӹт (Покшал сир гӹц). Правлени ӹлӹмӹ пӧртӹштӹ ылын, а клубым ӹштӹмӹкӹ, тӹшкӹ ваштенӹт, кокшы этажышты школ ылын. Сола вуйышты имни сарай кого ылын. 100 кг рӓдӹ пӹрцӹм ӱдӓш погенӹт, киндӹлӓн клӓт келеш ылын, имнивлӓлӓн – сарай, седӹндон шукым со строенӹт. Тӹ стройкывлӓ дӓ увлӓ эче шукы эдемлӓн пӓшӓ вӓрӹм пуэнӹт. Мӹньӹн тьотям дон папамат пенсиш лӓкмешкӹштӹ колхозышты пӓшӓленӹт. 

Но районыштына кок «Победа» лӹмӓн колхоз ылын, мамнан сола марывла седӹндон 1934 ин «Юпитер» лӹм¿шк¿ вашталтен¿т. Счетовод ти колхозын шукы и Бычков Владимир Афанасьевич ылын, вара тӹдӹм председателеш айыренӹт.

«Юпитер» паян ылын, колхозын кого чельньӹкшӹ ылын. Трудоденеш пӹтӓри лӓнгӹш доно мӱм пайыленӹт, сады шукы, 4 нӓрӹ ылын, пӓшӓ цилӓлӓн ылын: вет урожай яжо,  худа ылде. Йоласал МТС-ӹм ӹштӹмешкӹ, сеялкым кым имни доно шыпшын ӱденӹт. Кым смена доно ӱден, жепӹштӹ пӓшӓм ӹштӓш цаценӹт. Кым конный двор кым бригадын ылын.

1936 ин Йоласал МТС-ӹм ӹштӹмӹкӹ, 1939 ин веле пӹтӓриш тракторвлӓм солана якте колтен шоктенӹт, СХТЗ тракторвлӓм 2-3-ым пуэнӹт. Киндӹ лӓктӹш 12,4 центнер ылын. Правительство МТС-ӹн пӓшӓм кӱкшӹн ӓклен дӓ 1940 ин февральын Трудовой Якшар Знамя орден доно награждаен. МТС 1940-шӹ иӓш пӓшӓ лӓктӹш семӹнь ВСХВ-ын участник лин, а Ф.А.Тихомировым выставкын Кого ши медаль доно награждайымы.
У коллективный пӓшӓ ярелӓ жеп чӹнь эртен. Тӹнӓмшӹ ӹлӹмӓшӹм кӹзӹтшӹ ӹлӓлшӹ эдемвлӓ цӓшӓн веремӓэш ужыт, но тӹдӹ цилӓжӓт 10 и шыпшылтын.
Лӱдӹшлӓ 1941-1945 ивлӓн солана гӹц 87 эдем войнашты ылын. Нӹнӹ логӹц пелӹжӓт толде, кыдыжы 1-2 иштӹ коленӹт, тагачы кечеш 1 веле кодын. Шукы салтакшок Ленинградский фронтышты кредӓлӹн, лӱдӹшлӓ пленӹшкӓт вӓрештӹнӹт ылын. А солаэш кодшы ӹдӹрӓмӓшвлӓ, тьотя-папавлӓ, когорак тетявлӓ цилӓнӓт фронтлан палшенӹт.

«Юпитер» колхозын председатель война тӹнгӓлтӹшӹн Николаев Иван Николаевич ылын, а Бычковым йӓл ганьок фронтыш нӓнгенӹт, Шаронов Арсений Николаевич фронтыш 1942 ин февральын кен, тӹдӹ Йоласал райисполкомышты ровотаен, но шукат воюен шоктыде, увердеок ямын манмы сирмӓш веле толын ылын. Тенге пӱэргӹвлӓ кодделытат, июньын 1942 и гӹц председателеш Шаронова Серафима Ивановнам комсомол ячейка выдвигаен. Лач тенгеок ылын, кыце «Опак Микитӓ» романышты писатель Н. Ильяков Праско гишӓн сирен. 
Халык, кыце кердӹн, тенге фронтлан палшаш цацен. Мижӹн носким, пижоргым, мижгемӹм, роколмам, киндӹм дӓ молымат салтаквлӓлан колтенӹт.  Кого солан пӓшӓм 24 иӓш ӹдӹрӓмӓш 1947 и якте  виктӓрен. Война пӹтӹмӹкӹ, фронтовиквлӓ толыныт, ӹдырамаш председательым пытари Горбунов М.Д. вашталтен, вара угӹц Бычковым шагалтенӹт. 
1950 ин ик солаан колхозвлӓм  коговлӓшкӹ ушеныт, тенге «Правда» колхоз шачын, пӹтӓришӹ председательжӹ С.М Гордеев ылын, фронтовик, учитель-историк. А вара  шукы и Алехин Ефстафий Васильевич вуйлатен. Тӹнӓмшӹ колхозышты кассышкы окса сад пӓшӓ гӹц, чельньӹк гӹц, кол кычышы бригада гӹц, теплица гӹц, шукы вуй шуран вольык гыц, цӹвӹ, шарык ферма гӹц толын. Махань йиш пӓшӓм вӓл халык ӹштӹде? Бычков, Алехин гань председательвлӓм кӹзӹтӓт тӹнӓмшӹ колхозниквлӓ шотан ылмышты гишӓн ӓшӹндӓрӓт. «Кӹзӹт Алехинет лишӓш, тенге … агыл ылын» манын ӓшӹндӓрӓл колтат. Радио доно ирок йӹде пӓшӓм келесен мимӹжок махань ыльы!» -- изи годшыжым тымдышынаат ӓшӹндӓрӓ.
Тагачшы сола кооперативвлӓн пуйырымашышты политика гӹц, тӹдӹн вуйлатышыжы, хозяйствыш пырышы каждый эдем гӹц зависимый ылеш. А кынам иктӹжӹ пайдам ӹштӓ, весӹжӹ ӓрӓкӓм йӱэш, шолыштеш веле гӹнь, колхоз уланг ак керд. Тагачы тидӹм ӹлӹмӓш анжыкта.
Мӹнь мытыкын шачмы солаэмӹн ӹлӹмӓшӹжӹ, пӓшӓжӹ, ирӹк верц кредӓлмӹжӹ гишӓн веле ланзыленӓм, образовани, культура монгыр ӧрдӹжеш кодын. Тидӹм эче , пӓлем, ланзылаш келеш.
Лачокат, солаэмӹн ӹлӹмӓшӹжӹ – тидӹ мӹньӹн туан кырык мары халыкемӹн историжӹ.


{{DEFAULTSORT:Шыӹргыӹйаӓл}}

[[Категори:Солавлӓ]]
[[Категори:Мары Эл солавлӓ]]
[[Категори:Кырык мары солавлӓ]]
[[Категори:Ӹлемвлӓ]]</text>
      <sha1>0ca66rvimqrbv2q4nx3wbcr46gc3rb7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эдемӹн прававлӓжӹ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>728</id>
    <revision>
      <id>108710</id>
      <parentid>76516</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T00:22:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ŠačmyJylmy</username>
        <id>12578</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>108710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13581" sha1="huod7n1gfmjp45bn9an4rl8rg6vvqt5" xml:space="preserve">[[Файл:EleanorRooseveltHumanRights.png|thumb|АУШ- президент Рузвельтӹн пелӓшӹжӹ Элеанора Рузвельт Эдемвлӓн прававлӓштӹ Декларацим кидӹштӹжӹ кыча.]]
'''Эдемӹн прававлӓжӹ''' – шачмы годшенжок эдемлӓн прававлӓ пуалтыт, нӹнӹм иктӓт весӹ тӹдӹ гӹц шолышт нӓлӹн ак керд. Ти прававлӓ гражданство, ӹдӹрӓмӓш ӓль пӱэргӹ, шонгы ӓль сӓмӹрӹк, раса, махань халык гӹц ылмы, махань религилӓн ыдылмы гӹц ак кечеп. Эдемӹн прававлӓжӹм кӹзӹтшӹ ушемкымдемӹштӹ кугижӓнӹшвлӓн тӹнг законвлӓштӹ (Конституцивлӓштӹ) пингӹдемдӹмӹ.

Термин ”эдемӹн прававлӓжӹ” пӹтӓриш гӓнӓ Франциштӹ сирӹмӹ дӓ 1789-шӹ ин ярыктымы ”Эдемӹн дӓ гражданинӹн прававлӓжӹн деклараци” лӹмӓн документӹштӹ вӓшлиӓлтеш. Тидӹ гӹц анзыцшы Англиштӹ ”Ирӹкӓн ылмашын Куатан харти” (1215 и), [[Кого Британи|Кого Британиштӹ]] (1689 и) дӓ Ушымы Штатвлӓштӹ сирӹмӹ (1791 и) ”Эдемвлӓн Билль” документвлӓ ылыныт.

Коклышы курымын эдемӹн прававлӓжӹ гишӓн Ушымы Халыквлӓн Организаци (УХО) ([[Англ йӹлмӹ|англла]] UN, рушла ООН) 10-шы декабрьын 1948-шӹ ин ”Эдемӹн прававлӓжӹн тӹнг декларацижӹ” документӹм сирен. Анжы: 
http://www.un.org/russian/documen/declarat/declxr.htm
1950-шӹ и гӹц тӹнгӓлӹн, 10-шы декабрьым Эдемӹн прававлӓжӹн Кечӹ семӹнь аят.
1966-шы ин УХО-н эгидӹжӹ доно ”Гражданский дӓ политический прававлӓн халыквлӓлоштышы пакт” дон ”Экономический, социальный дӓ культурный прававлӓ гишӓн халыквлӓлоштыш пактым” ярыктымы.
[[Европа|Европышты]] ”Эдемӹн прававлӓ дон тӹнг ирӹкшӹм ӹшӹклӹмӹ Европын Конвенци” функционируя. Ти документ весӹвлӓ доно тӓнгӓштӓрен, ӹлӹмӓш докы лишӹлрӓк ылмыжы доно айыртемӓлтеш. Кынамжы законвлӓм сирӓт веле, ӹлӹмӓшӹшкӹ пырташ ак цацеп, а пӓлдӹртӹмӹ документ ти шотышты нормывлӓжӹм шотеш пиштӓш тергӓ. Тӹнг иструментжӹ семӹнь эдемӹн прававлӓжӹ верц ылшы Европын Судшы ылеш. Тенгежӹ гӹнь тиштӹ кӹтӹкӹн эдемӹн прававлӓжӹ гишӓн сирӓлтӹмӹлӓ:
* ӹлӓш права
* ирӹкӓн лиӓш дӓ эдемӹм тӹкӓлӓш лидӹмӹ права
* закон анзылны цилӓнӓт икань лиӓш права
* ирӹкӹн шанаш, мораль дон намыслан (совесть) права
* ӹшке мненим ирӹкӹн келесӓш права
* тырын, мирнӹй погынымашвлӓм эртӓрӓш, ушемвлӓшкӹ погыналташ права

== Экономикӹштӹ, социальный дӓ культурный сферӹвлӓштӹ техень прававлӓ ==
* пӓшӓм ӹштӓш дӓ кӓньӹл условивлӓштӹ тидӹм ӹштӓш права
* социальный обеспеченилӓн права
* тыменяш дӓ образованим нӓлӓш права

Прававлӓ тӹнӓм веле ӹлӓт, кынам гражданвлӓ ӹшке активно нӹнӹм кычылтыт. ӹшке прававлӓм пӓлӹмӓш - демократи шӱлӹшӓн ушемкымдемӹн тӹнг пӓлӹквлӓжӹ ылыт. Тидӹжӹ кыце ӹшке интересвлӓ верц шалгымашты, тенгеок ушемкымдемӹштӹш ядмашвлӓ доно активно интересуялтмышты цаклалтеш.

== Эдемӹн тӹнг прававлӓжӹ гишӓн ==
http://www.un.org/russian/documen/declarat/declxr.htm

Глобал Витнесс (правительствывлӓ доно кӹлдӓлтшӹ агыл организаци, кыды эдемӹн прававлӓжӹ верц вӓнгӓ)

Ирӹк - эдем мам ӹштӹнежӹ дӓ ӹштӓш шана, тӹдӹм ӹштен кердмӹжӹ. Ирӹкӓн ылмаш дӓ ирӹк гишӓн философин историштӹжӹ шукы семӹнь трактуялтеш, кынамжы тидӹм эдемӹн долгжы доно, вӓк, кӹлдӓт, кынамжы тидӹ гишӓн воксекат ак попеп дӓ кынамжы попенӹт, гӹнят, тӹдӹлӓн раскыды пӹсмӓнӹм ӹштенӹт. Ирӹк дӓ ирӹкӓн ылмаш этика доно кӹлдӓлтӹт – дӓ тидӹ эдем мам вес эдемвлӓ анзылны дӓ вес эдемвлӓлӓн ӹштӓ, ынгылышашлык, действивлӓжӹ верц вӓшештӹшӓшлык. Ирӹк дӓ ирӹкӓн ылмы гишӓн кугезӹ годшаш философвлӓок шаныкалаш тӹнгӓлӹнӹт, нӹнӹн дӓ вес курымвлӓнӓт сирӹмӹ шанымашвлӓштӹм шукы книгӓ доно лыкмы. Пиш ӹжӓл, туан йӹлмӹнӓ доно нӹнӹм лыдын ана керд.
	
'''Демократи''' — грек йӹлмӹ гӹц, кугижӓнӹшӹм вуйлатымы форма. Тидӹн тӧр формыжы (халыкын вуйлатымыжы доно) ӓль представляйӹмӹ демократин формыжы (халыкын айырымы эдемвлӓ доно (депутавтлӓ) вуйлатымаш) улы. 

Демократи – законвлӓ, правилывлӓ, процедурывлӓ, йӧнвлӓ гӹц шалга, махань-шон общественный организацивлӓ дон политикӹштӹш партивлӓн мнеништӹм анзыкы лыктеш, махань-шон социальный классвлӓм интересвлӓштӹм ӹшӹклӓш йӧнӹм пуа. Демократи годым ушемвлӓш, группывлӓш, партивлӓш погынаш лиэш дӓ политикӹштӹ ”ӱлӹц кӱшкӹ кузаш” йӧн улы. Демократи гишӓн кугезӹ Грецишток попаш тӹнгӓлмӹ (Платонын тымдымашвлӓжӹ дӓ кугижӓнӹш гишӓн теоривлӓжӹ).

Кӹзӹтшӹ ынгылымашан демократи Вадывел Европын формыжы доно виӓнгеш, вес семӹньжӹ тидӹм ”либеральне демократи” маныт, кыдылан негӹцӹм Джон Локк (1632-1704), Монтескьӧ (1689-1755), Жан Жак Руссо (1712-1778) пуэнӹт. 

Либеральный демократи ”шукыным” веле агыл праваштым дӓ интересӹштӹм шотышкы нӓлеш, тенгеок ”чӹдӹштӹ” ылшы политический партивлӓн, национальный, этнический, социальный дӓ культурный дӓ тенгеок цилӓ эдемӹнок прававлӓштӹ дон интересвлӓштӹ гишӓн ак монды. Дӓ пӓлдӹртӓш келеш, эдемӹн прававлӓжӹ ти шотышты приоритетӓн ылыт. Ти прававлӓм цилӓ кугижӓнӹшок ӹшке Тӹнг законыштыжы (Конституциштӹжӹ) пингӹдемден дӓ нӹнӹм ӹлӹмӓшӹш пырташ манын, махань-шон органвлӓлӓн тидӹ паштек вӓнгӓш правам пуэн.

== Кӹзӹтшӹ жепӹн демократим тенге ынгылыман ==
* шамакын ирӹкшӹ
* кӱ махань религилӓн ӹнянӓ, тидӹм ӹштӓш тидӹлӓн ирӹкшӹ улы
* религи кугижӓнӹшӹн идеологи дон тымдымаш гӹц айырымы лишӓшлык
* печать дон масс-меди средствавлӓ (ММС, СМИ) ирӹкӓн лишӓшлык ылыт
* арми, полици, госбезопасностьын органвлӓ, прокуратура, суд, изирӓк чинӓн госчиновниквлӓ деполитизируйымы дӓ департизируйымы лишӓшлык ылыт
* арми, полици, госбезопасность органвлӓ дӓ вес силовой структурывлӓ паштек гражданский, общественный организацивлӓн, парламентӹн депутатвлӓжӹн контроль лишӓшлык
* цилӓ гражданинок вуйлатышы дӓ власть органвлӓ гӹц нӹнӹн пӓшӓштӹ дӓ планвлӓштӹ гишӓн тӧр информацим терген кердеш
* эдемӹн творчески ӹшкӹмжӹм пачаш дӓ ӹшке мненижӹм келесӓш ирӹкшӹ улы
* мирный погынымашвлӓм, каштмашвлӓм, митингвлӓм дӓ демонстрацивлӓм эртӓрӓш эдемвлӓ ирӹкӓн ылыт
* ушемвлӓшкӹ, группывлӓшкӹ, организацивлӓшкӹ дӓ политикӹштӹш партивлӓшкӹ ушнаш гражданвлӓн прававлӓштӹ улы
* гражданвлӓм физически тӹкӓлӓш лидӹмӹлӓн гарантивлӓ
* эдемӹн ӹлӓш, ирӹкӓн лиӓш дӓ безопасностьышты ӹлӓш праважы
* частный собственностьлан, тӹдӹм перегӓш гаранти, тӹкӓлӓш лидӹмӓш дӓ предпринимательӹн пӓшӓм ӹштӓш прававлӓ
* зависимый лидӹмӹ тӧр суд
* судышты эдемӹн делавлӓжӹм обьективно, тӧр анжаш права, вуйнаматан агыл ылмын презумпцим шотышкы нӓлмӓш
* законвлӓм лыкшы, законвлӓм ӹлӹмӓшкӹ пыртышы дӓ судебный властьвлӓ лошты айыртем принципӹм шотышкы нӓлмӓш
* гражданвлӓн, экономический субьектвлӓн, фирмӹвлӓн, организацивлӓн, общественный организацивлӓн, партивлӓн, религи конфессивлӓн, вӓрӹштӹш самоуправленин пӓшӓштӹ паштек кугижӓнӹшӹн контрольжым чӹдемдӹмӓш
* вӓрӹштӹшӹ виӓн дӓ цаткыды самоуправлени
* гражданвлӓн виӓн дӓ цаткыды сознани, шанымаш дӓ гражданский общество
* парламентаризмӹн виӓн дӓ цаткыды институтвлӓ, кыдывлӓ махань-шон расследованивлӓмӓт эртӓрен кердӹт
* айырымашвлӓм тӧрӹн ”цилӓнӓт ик праваан ылыт” принципӹм шотышкы нӓлӹн эртӓрӹмӓш, кандидатвлӓм, политикӹштӹш партивлӓн программывлӓштӹм шотеш пиштӹмӓш
* парти дӓ профсоюз кӧргӹштӹш демократи, партивлӓ кӧргӹштӹ фракцивлӓн ирӹкӹн лин кердмӹштӹ
 
Кӹзӹтшӹ глобализируялтшы жепӹн демократиӓт кугижӓнӹшвлӓ анзылны у задачывлӓм шӹндӓ, нӹнӹ гӹц демократин принципвлӓжӹм, правилывлӓм, гражданинӹн, эдемӹн прававлӓжӹм шотышкы нӓлӓш тергӓ дӓ лач ӹшке законвлӓ доно веле агыл, тенгеок халыквлӓлошты сирӹмӹ законвлӓм кычылташ дӓ утла лач ӹшке суверинитет гишӓн шанышы сӓндӓлӹквлӓ гӹц, халыквлӓлоштыш законвлӓм шотеш пиштен, нӹнӹ гӹц изиш карангашат ӱжеш. Тӹ сӓндӓлӹквлӓ, кыдывлӓ ”мӓ демократин принципвлӓжӹ доно виӓнгӹнӓ” маныт, но тӹ годымок кӹзӹтшӹ жепӓш тергӹмӓшвлӓм ӧрдӹжеш кодат, парктикӹштӹжӹ иммитационный демократи, авторитарный ӓль пеле авторитарный режимвлӓ докыла кеӓт.

[[Категори:Эдемӹн прававлӓжӹ|Э]]
[[Категори:Прававлӓ дон кодексвлӓ|Э]]
[[Категори:Прававлӓ дон конвенцивлӓ|Э]]</text>
      <sha1>huod7n1gfmjp45bn9an4rl8rg6vvqt5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Европын Согоньжы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>945</id>
    <revision>
      <id>108700</id>
      <parentid>103922</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T00:11:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ŠačmyJylmy</username>
        <id>12578</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>108700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56517" sha1="luib3wyidxoh4pb1gttni05jt6bhsb8" xml:space="preserve">[[Файл:Flag of Europe.svg|right|200px|thumb|Европын Согоньжын йолажы]]

'''Европын Согоньжы''' ― [[Европа|Европы]]штышы халыквлäлоштыш организацивлä логӹц иктӹжӹ.
Тӹдӹн тӹнг пäшäжӹ — икӹжäк-иктӹм ынгылымаш, ик семӹнь ылшы Европа верц ылмаш, ирӹкäн лимäш, демократи, эдемӹн прававлäжӹм ӹшӹклӹмäш дä законвлäм шотеш пиштӹмäш. Европын Согоньжым Европа Унион (Ушем) доно яркалаш ак кел, ти кок организаци ӹшке лоштышты айыртемäлтӹт. Европын Согоньын тӹнг результатешӹжӹ Европа Конвенцим йäмдӹлӹмӹжӹ дä тӹдӹм пингӹдемдӹмӹжӹ шотлалтеш.

= КЫЦЕ ШАЧЫН? =

1946-шы ин Кого Британин премьер-минстржы Уинстон Черчиль Цӱрихӹн университетӹштӹ докладым ӹштен дä Европын Ушымы Штатвлäжӹм ӹштäш жеп шон манын пäлдӹртен. «Ти шотышты Европын Согоньжы пӹтäриш ашкыл лин. Тидӹм реализуяш манын, тӹнг рольым Франци, Германи, Кого Британи, Британин Нацивлäн Ушем, цаткыды Америка дä ӹнянӹмӹ шоэш, Советский Россий мадаш тӹнгäлӹт.» Ти пäшäм ӹштен, икӹжäк-иктӹлäннä тäнгвлä ылмынам анжыктенä манын, Черчиль пäлдӹртен. Тӹдӹ докладшым 20 сентябрьӹн 1946-шӹ ин «The Times» жеп ӹлӹштäшӹштӹ (газетӹштӹ) пецäтлӹмӹ.
Анжы: хттп://ввв.еуро-кнов.орг/спеецхес/паперцхурцхилл.хтмл.)

Официально Европын Согоньжым 5 майын 1949-шӹ ин ӹштӹмӹ. Штаб-квартирӹжӹм Страсбургеш айырымы. Тидӹ гишäн договорым Лондонышты 10 сäндäлӹк сиренӹт: [[Бельги]], [[Дани]], [[Ирланди]], [[Италия|Итали]], [[Лӱксембург]], [[Нидерландвлä]], [[Норвеги]], [[Кого Британи]], [[Франци]] дä [[Швеци]].

= ЦЕЛЬВЛÄЖӹ =

Европын халыквлä лошты экономикӹштӹш дä социальный ядмашвлäштӹ прогрессӹм кандышы кӹлвлäм, пуры идеалвлäм цаткыдемдӹмäш дä виäнгдӹмäш. Ти цельвлäшкӹ шоаш манын Европын Согоньын органвлäжӹ махань-шон конвенцивлäм пингӹдемденӹт, кыдывлä экономикӹм, социальный ӹлӹмäшӹм, культурым, шӹнцӹмäшӹм (наука), юридикӹм, администрвтивный сферӹвлäм дä эдемвлäн прававлäштӹм тӹкäлӹт.
Европын Согоньжы эдемвлäн прававлäштӹм шотеш пиштӹмӹм сек тӹнг пäшäэшӹжӹ шотла.

= СТРУКТУРЫЖЫ =


Министрвлäн Комитет

Вуйлатышы орган. Ик иштӹ ик äль кок гäнä погына, кышты член-сäндäлӹквлäн Вескид пäшä министрвлäштӹ ӹшке сäндäлӹквлäштӹм представляйäт. Комитетӹн председательвлäжӹ пел и вуй гӹц ротаци принцип доно вашталтыт. Комитетӹн пäшäшкӹжӹ конвенцивлäм йäмдӹлӹмäш дä нӹнӹн пингӹдемдӹмäш, рекомендацивлäм нäлмäш, бюджетӹм анжымаш, у сäндäлӹквлäм членӹшкӹ пыртымаш, иквäреш пäшäм ӹштӹмӹ планвлäм анжымаш, Ирвел дä Покшал Европа сäндäлӹквлäлäн палшыкым пумаш, Еврпын конвенциштӹ сорӹмӹ эдемвлäн прававлä дон ирӹкӹштӹм шотышкы нäлмӹм контролируйымаш пыра. Ти ядмашвлäм äрня йӹде сäндäлӹквлäн посолвлä доно вäшлимӹ годым анжат. Комитетӹштӹ таманяр лу экспертный группа ӹштä, нӹнӹ Комиссилäн махань-шон проектвлäм йäмдӹлäт.

Европа Согоньын Парламентвлäн Ассамблей (ЕСПА, [[Англ йӹлмӹ|англла]] ПАСЕ, рушла ПАСЕ)

Консультацивлäм эртäрӹшӹ орган. Тишкӹ цилä член-сäндäлӹквлäн Парламентвлä гӹц представительвлäжӹ ылыт. Сек кого сäндäлӹквлä гӹц, нӹнӹн шотышкы Россий Федерациäт пыра, 18 член рäдӹ. Сек минимум — 2 член. Сäндäлӹквлäн ЕСПА-н членвлäжӹ сäндäлӹкӹн махань-шон партивлä гӹц ылыт, кышты пӱэргӹвлä дон ӹдӹрäмäшвлäн шот балансышты лишäшлык. Ассамблей ик иштӹ нӹл гäнä äрня кыташ сессивлäм эртäрä, депутатвлä доно йäмдӹлӹмӹ докладвлä негӹцеш резолюцивлäм анжа, ярыкта дä пингӹдемдä. ЕСПА-шты цилäжӹ 315 член дä 315 «палшыкалышы».

Сессиштӹ тенгеок 18 наблюдатель пäшäм ӹштä — Канадын, Мексикӹн дä Израильӹн Парламентвлä гӹц. Кипрын туроквлä 2 эдем доно представляйӹмӹ ылыт. Ош Российӹн Парламентжӹ гӹц 1997-шӹ «йори ӱжмӹ хынан» статусшым мӹнгеш нäлмӹäт, ти сäндäлӹк тӹ годшен ЕСПА-шты агыл.
Резолюцивлäм анжымы, ярыктымы дä пингӹдемдӹмӹ гӹц пасна Ассамблей Европын Согоньын Генеральный секретарьжым, палшыкалышыжым, эдемвлäн прававлäштӹ верц ылшы Европын Судын судьявлäжӹм айыра. Европыштыш политикӹштӹш актуальный ядмашвлä паштек тӹшлä, реагируя дä конфликтвлä дон проблемӹвлäм решӹмäшкӹ сäндäлӹквлäн вуйлатышывлäм ӱжеш.

Ассамблейӹн структурыжы

Ассамблейӹм ик иэш формально айырымы председатель вуйлата. Кӹзӹт тӹдӹ Нидералндвлä гӹц Рене ван дер Линден ылеш. Практикӹштӹ ти должность ротаци йöн доно кым и вуй гӹц партивлäн фракцивлäлäн пуалтеш. Ассамблей тенгеок тӹдӹн палшыкалышыжвлäжӹм айыра, кӹзӹт нӹнӹ коклын ылыт.
Кыце сäндäлӹквлäштӹш Парламентвлä, тенгеок ЕСПА-ат политикӹштӹш партивлäн группывлäштӹ гӹц шалга. Кӹзӹт техень 5 группа: социалиствлä, Европын халык парти, Либералвлä дон демократвлäн альянс, Европын демократвлäн группа дä Европын Ушымы шалахайвлä.
ЕСПА-н председательжӹ, тӹдӹн палшыкалышывлäжӹ, политичексий группывлäн дä комиссивлäн вуйлатышывлäштӹ Ассамблейӹн Бюрожым ӹштäт, сессивлäшкӹ керäл ядмашвлäм йäмдӹлäт.

Пäшäм организуйымаш

Ассамблейӹн пленарный сессивлäжӹ иштӹ нӹл гäнä эртäт дä ик äрня шыпшылтыт. Тидӹ гӹц пасна кок иштӹ «Постоянный комиссин» сессивлäжӹ (мини-сессивлä) эртäрäлтӹт, кышты Бюрон членвлä дон национальный (сäндäлӹквлäн) делегацивлäн вуйлатышывлäштӹ участвуят. Ассамблей поручени доно постоянный комиссин резолюцивлä дон рекомендацивлäжӹм пингӹдемдäш праважы улы. Пленарный сессивлä Европын Согоньын штаб-квартирӹштӹжӹ, Страсбургышты эртäрäлтӹт, Постоянный комиссин пäшäвлäжӹ ӱжмӹ принцип доно вес сäндäлӹквлäштӹ эртäт.
ЕСПА-н Комисси и мыч таманяр заседаним эртäрä. Шӹренжок нӹнӹ Парижӹштӹ эртäт, но ӱжмӹ семӹнь, вес сäндäлӹквлäштäт организуйымы лин кердӹт.
Резолюцивлä дон рекомендацивлäм йäмдӹлӹмäш техень схема доно кеä. ЕСПА-н цилä членжок, вес членвлäн подписьӹм поген, иктä-махань докладым (мотион) ӹштäш ядмашым сирен кердеш. Ассамблейӹн Бюрожы ти докладын керäл ылмыжым керäлеш лыктеш дä пингӹдемдä гӹнь, ик äль кок комиссилäн тӹдӹм йäмдӹлäш пуат. Комисси докладым ӹштӹшӹм айыра, кыды 1-2 и нäрӹ докладым йäмдӹлä дä йäмдӹлӹмӹ процесс гишäн Комиссилäн увертäрен шалга. Докладым йäмдӹлӹмӹжӹ годым тӹ эдем ситуаци доно пäлӹмӹ лиäш манын, командировкышкы кен äль специалиствлäм колышт кердеш. Докладын сек мычаш верси дон резолюцин проект (äль рекомендаци) доно ти докладым заказышы комисси анжен лäктеш дä ярыктымыжы паштек äль ЕСПА-н äль Постоянный комиссин сессивлäштӹжӹ анжымы лиэш. Сесси годым сирӹмӹ форман тöрлӹмäшвлäм анжат, вара «юкым пуат». Докладым йäмдӹлӹшӹ ӹшке докладшым пленарный заседаништӹ лыдеш, тидӹ паштек хытырымаш дон дебатвлä тӹнгäлäлтӹт. Кӱвлä хытыраш тӹнгäлӹт, ти списокым анзыцок ӹштäт, варажы кӱ резолюци/рекомендаци верц, кӱ агыл — юкыштым пуат. Резолюцим яралеш шотлаш манын, юкланышывлä логӹц тидӹ верц пелӹжӹ гӹц шукырак лишäшлык, рекомендацим ярыктымы годым — кок пайыштыш кым пайжы. Лач юкым пушы членвлäн юкыштым веле шотыш нäлӹт.

Иктä вäре пӹсӹн проблемӹвлäм решӹмӹм тергӹшӹ иктä-махань событивлä лиäлтӹнӹт гӹнь, тидӹ паштек ядмашвлäм «пӹсӹн анжымаш» организуялтеш. Цилä сесси годымок техень ядмашвлä иктä-кокты нäрӹ лин кердӹт. Нӹнӹ шотыштат äль резолюцим äль рекомендацивлäм лыктыт. Тенгеок «йогышы ядмашвлäн дебат» лӹм доно ядмашвлäм анжат, тӹнäм нимахань документвлäм ак пингӹдемдеп.

Сессивлäштӹ сäндäлӹквлäн, правительствывлäм вуйлатышывлäштӹ дä йори ӱжмӹ хынавлä докладвлäм ӹштäт. Тидӹ паштек, традици семӹнь, докладым ӹштӹшӹвлä депутатвлäн ядмашвлäэшӹштӹ вäшештäт. Сäндäлӹкӹн лидерӹн докладшым сäндäлӹкӹштӹ ма ӹштäлтӹн ма уке, тидӹм отчет семӹнь анжаш лиэш.

Россий Федераци дон ЕСПА

Ассамблейӹштӹ Россий Федерацим техень эдемвлä анжыктат:

Кугижäнӹш Дума:

— Константин Косачев, делегацим вуйлатышы, «Единая Россия», ЕСПА-н председательӹн палшыкалышыжы
— Леонид Слуцкий, делегацин вуйлатышын палшыкалышыжы, ЛДПР
— Ахмед Билалов, Единая Россия
— Виктор Ельцов, Единая Россия
— Владимир Грачев, Единая Россия
— Владимир Жириновский, ЛДПР
— Ахмар Завгаев, Единая Россия
— Геннадий Зюганов, КПРФ
— Николай Ковалев, Единая Россия
— Гаджи Нахачев, Единая Россия
— Иван Мельников, КПРФ
— Владимир Мокрый, Единая Россия
— Наталия Нарочинская, Родина
— Людмила Пирожникова, Единая Россия
— Светлана Смирнова, Единая Россия
— Сергей Собко, КПРФ
— Валерий Сударенков (махань парти гӹц, пäлӹ агыл)
— Александр фоменко, Родина
Игорь Чершышенко, Единая Россия

Федерацин Согонь:

— Михаил Маргелов, делегацин вуйлатышын палшыкалышыжы, Единая Россия, Европын демократвлäн политика группын председательжӹ
— Алексей Александров, Единая Россия
— фархад Ахмедов
— Умар Джабраилов
— Юрий Ковалев, Единая Россия
— Анатолий Коробейников
— Олег Пантелеев, Единая Россия
— Татьяна Попова
— Юрий Солонин, Единая Россия
— Николай Тулаев
— Ильяс Умаханов
— Валерий Федоров, Единая Россия
— Юрий Шарандин

 
Россий Федераци дон Европа Согонь

1990-шы ивлäн Москва Европа Согоньын членӹшкӹ пырымым сек приоритетäнеш, пиш керäлеш шотлен. Тенге 28-шӹ февральын 1996-шы ин Рф Европын Согоньышкыжы пырен дä 30-шы мартын 1998-шӹ ин эдемӹн прававлäжӹ дä тӹнг ирӹкшӹм ӹшӹклӹмӹ (перегӹмӹ) гишäн Европын Конвенци ратифицируйымы лин. Тенге Россий Федераци гуманизм дон демократин принципвлäжӹм ӹлӹмäшӹшкӹ пырташ йäмдӹ ылмыжым анжыктен дä ӹшке законвлäжӹм Конвенцин тергӹмӹжӹ семӹнь, тöрлäш шаям пуэн. ЕС-ӹш ушнен, Рф законодательствыжы дон политикӹштӹш системӹжӹм Европыштыш нормывлäм шотышкы нäлӹн, сирäш сöрен.
Кокшы гäнä Чечняшты вырсы пижмӹ паштек, Россий Федерацим ЕС гӹц лыкмы гишäн ядмашым шӹндӹмӹ. Лыкташыжы лыкмы агыл, но санкцивлä семӹнь Европын Согоньын Парламентӹн Ассамблейӹн депутатвлä юкыштым ямденӹт. Тидӹ 2000-шӹ ин ылын.
Россий Федерацин член лимӹжӹ паштек, вес сäндäлӹквлä ти сäндäлӹкӹм эдемӹн праважым пыдыртымыжы дä шотышкы нäлдӹмӹжӹ, ~ечняштӹш вырсы, демократин принципвлäжӹм äнгӹсӹремдӹмӹ дä масс-медиам (прессым) пӹзӹрӹмӹ гишäн критикуенӹт.
ЕСПА Россий гӹц смертный казньым вашталтымым тергä, кӹзӹт якте Европышты лач ик сäндäлӹк, Рф веле кодын, кышты наказани семӹнь, эдемӹм пуштын кердӹт.
28-шӹ февральын 2006-шӹ ин Россий Федерацин Европын Согоньыштыжы ылмыжылан 10 и шон. ЕС Российӹм критикуя гӹнят, ти организациштӹ ылмыжы годшен, Российӹштӹ яжо монгырышкат вашталтмашвлä цаклалтыт. Ти жепӹштӹ Россий Федераци Европын Согоньын 40 нäрӹ конвенцижӹм ратифицируен (эдемвлäн прававлäштӹ, прававлä негӹцеш пäшäм иквäреш ӹштӹмäш, терроризм дон преступность ваштареш кредäлмäш, культурышты дä социальный ядмашвлäм решӹмäш). Российӹн гражданвлäжӹ активно Европын судышкыжы ядмашвлä дä исквлä доно лäктӹт, ти ядмашвлä шӹренжок эдем прававлä доно кӹлдäлтӹнӹт. Европын Судын тергӹмӹжӹ семӹнь, Российӹн законодательствышкыжы кыды-тидӹ вашталтмашвлäм пыртымы, шӹренок нӹнӹ уголовно-испольнительный системӹм тӹкäлӹт, кӹзӹт судопроизводствын дä судвлäн решеним лыкмы процессвлäм реформируйымы пäшä кеä. Европын Согоньжы «иквäреш пäшäм ӹштӹмӹ программывлäн» рамкышты Европын Унионжы гӹц Российӹлäн палшаш финансированим ядын кердеш.
Россий Федерацин представительвлäжӹ Парламент Ассамблейӹштӹ дä Европын Вäрӹштӹш дä регионвлäштӹш политиквлäн Конгрессӹштӹ активно пäшäм ӹштäт.

СОВЕТ ЖЕП

ӱштӹ вырсы жепӹн Европын Согоньыштыжы фактически социалистический блокышкы пырышы агыл сäндäлӹквлä веле ылыныт. Тӹнäм ЕСПА СССР-штыш эртäрӹмӹ событивлä паштек вадывел Европыштыш сäндäлӹквлäн позициштӹ гӹц анжен. ЕСПА-шты шӹренок СССР-шты эдемвлäн прававлäштӹм пыдыртымы, лӹмӹнок шамакын ирӹкäн агыл ылмаш тыргыжландарен, тенгеок еврейвлäн, немӹцвлäн, эстонвлäн, латышвлäн, лиетувавлäн, правозащитниквлäн положеништӹ гишäн ядмашвлäм анжымы. Ассамблей соцсäндäлӹквлäштӹш событивлä: 1956-шы ин Венгришкӹ дä 1968-шӹ ин ~ехословакиш советский войскавлäм пыртымы, Афганистаныштыш вырсы, ~ернобыльыштыш авари паштек тӹшлен анжен.
Перестройка жепӹн Европа Согонь дон СССР лошты кӹлвлä виäнгäш дä цаткыдемäш тӹнгäлӹнӹт. 1989-шӹ ин ЕС-ын штаб-квартирӹштӹжӹ Михаил Горбачев визит доно ылын. ЕСПА-шты ӹштӹмӹ докладыштыжы тӹдӹ техень шамаквлäм келесен: «Европа — мäмнäн цилäнäн пöртнä», тидӹ Россий Федерацим Европа Согонь докы лишемдӹмäштӹ кого ашкыл ылын.
1990-91-шӹ ивлäн СССР Европын Согоньын таманяр конвенцижӹм ратифицируен, нӹнӹжӹ шӹренжок социальный дä культура ядмашвлä доно кӹлдäлтӹнӹт. Тӹ ивлäн изин-олен Ирвел Европышты политикӹштӹш атмосфера вашталташ тӹнгäлӹн дä шукыштат агыл, тӹштӹш сäндäлӹквлääт Европа Согоньышкы ушненӹт.

Демократи шӱлӹшäн Российӹн корныжы Европын Согоньышкы

1996
Россий Федераци 28-шӹ февральын 1996-шы ин Европын Согоньышкыжы пырен. Тӹнäм президентӹн айырымашвлäшкӹ йäмдӹлäлтӹнӹт дä Европын Согоньышкы пырымым правительствын тöр корнышты ылмыжы семӹнь анжымы, кыды кугижäнӹшӹн халыквлäлоштыш (международный) имдижшӹм яжоэмден. Сäндäлӹкӹн ЕС-ыш пырымыжы анзыц, ЕСПА махань обязательствывлäм Россий вӹкӹжӹ нäлеш, тидӹм пäлдӹртен. Сек тӹнгжӹм нӹнӹ Европыштыш конвенцивлäм, законвлäм йäмдӹлӹмӹ процессӹм дä пашкуды сäндäлӹквлä доно кӹлӹм кычымашты Европыштыш стандартвлäм нäлмäш ылыныт.

Тидӹм анжен, тӹнäм Россий Федераци ӹшке вӹкӹжӹ техень обязательствывлäм нäлӹн:

— ЕКП~-м дä сагажы ылшы протоколвлäм ратифицируяш (ӹштäлтӹн);

— колымашым кандымы приговорым вашталтымаш гишäн Кудымшы Протоколым ратифицируяш (ӹштӹмӹ агыл);

— пыткывлä дон ясландарымашым кандымывлäм запрещäйӹмäшӹм, чӹдӹ шотан халыквлäм перегӹмӹ гишäн Рамочный конвенцим, вäрӹштӹш самоуправленин Европыштыш хартим ратифицируяш (ӹштäлтӹн), региональный дä чӹдӹ шотан йӹлмӹвлäн правашты гишäн Европыштыш харти (лач подписäйӹмӹ веле), Европыштыш социальный хартин ратификаци гишäн ядмашым тäрвäтäш (лач подписäйӹмӹ веле);

— уголовный пäшäштӹ правовой палшыквлäм пумы гишäн, преступный доходвлä дä нӹнӹм мышмы ваштареш конвенцим ратифицируйымаш (ӹштäлтӹн), ик сäндäлӹкӹштӹ суйымывлäм вес сäндäлӹклäн пумы гишäн конвенци (ратификаци йäмдӹлäлтеш);

— Европын Согоньын привилегивлä дон иммунитетвлä гишäн Тӹнг соглашеним ратифицируйымаш (ӹштäлтӹн);

— халыквлä лоштыш соредäлмäшвлä дон спорвлäм лач мирный средствавлäм кычылт веле решäш;

— халыквлäлоштыш прававлäм шотышкы нäлӹн, кӹзӹт якте решӹмӹ агыл ядмашвлäм анжен лäктӹн сирäш ([[Латви]] дä Эстони лошты ылшы пӹсмäн ядмашвлä кӹзӹт якте решӹмӹ агылеп);

— Молдави гӹц войскавлäм лыкташ (кӹзӹт ти сäндäлӹкӹштӹ Россий Армин изи контингентжӹ кодын);

— Европыштыш обычный вооруженный вивлä гишäн Договорын обязательствывлäжӹм ӹлӹмäш пырташ;

— вескид сäндäлӹквлä гишäн попымы годым, «лишӹл зарубежье» терминӹм кычылтмы гӹц карангаш;

— культурылан äкäн хäдӹрвлäм Европын сäндäлӹквлäлäн мӹнгеш пумаш;

— религиозный организацивлäн пайдаштым жепӹм шыпшдеок, мӹнгеш пуаш;

— вес сäндäлӹквлäн собственность шотышты проблемӹвлäм пӹсӹнрäк решäш, лӹмӹнок 1945-шӹ ин Москвашкы шыпштен кемӹ архив материалвлäм мӹнгеш пумы ядмашым;

— кугижäнӹшӹн секретвлäм пäлӹшӹ гражданвлä гӹц вес сäндäлӹквлäшкӹ каштын кердӹштӹ манын, ограниченивлäм нäлäш;

— СНГ-шты эдемвлäн прававлäштӹ гишäн Конвенци Европыштыш эдемвлäн прававлäштӹ Конвенци ваштареш ӹнжӹ лиэп;

— ФСБ гишäн законодательствым Европыштыш стандартвлä докы лишемдäш, шамаклан, ФСБ-м ӹшке следственный изоляторвлäм кычымашым лишаяш (пӹтäртӹш пункт ӹштäлтӹн);

— гражданвлäн альтернативный служба гишäн законым ярыктымаш;

— армиштӹ дедовщинӹм чӹдемдäш дä лиэш гӹнь воксеокат пӹтäрӹмäш;

— законвлäм йäмдӹлӹмӹ годым Европыштыш стандартвлäм кычылтмаш;

— экологи дä технологи эксӹквлäм чӹдемдӹмӹ äль нӹнӹ ваштареш кредäлмӹ годым вес сäндäлӹквлä доно иквäреш пäшäм ӹштӹмäш;

— ти обязательствывлäм ӹлӹмäшкӹ пыртымы пäшäм анзыкыла нäнгемӹ годым Европын Согонь доно цаткыды кӹлвлäм кычымаш, тӹдӹн доно пäшäлӹмäш;

халыквлäлоштыш гуманитарный прававлäн положенивлäжӹм шотышкы нäлмäш, тидӹжӹ ӹшке сäндäлӹк кöргӹштӹш вооруженный конфликтвлä решӹмӹ годымат тӹкäлеш;

— халыквлäлоштыш гуманитарный организацивлä доно иквäреш пäшäм ӹштӹмäш, дä Россий Федерацин территориштӹ пäшäлäш йöнвлäм пумаш;

Европын Согоньышкы пыртымы церемоништӹ Россий Федерацим Вескид пäшä министр Евгений Примаков представляен. Тӹ кечӹнок Европын Согоньын Уставшым ратифицируйымы грамотым перегäш пуэн дä тӹнг конвенцивлä лӹвäлäн подписьшӹм шӹнден, тидӹжӹ ЕКП~-мäт тӹкäлеш.

1997

1997-шӹ ин октябрьӹн Россий Федерацин президентжӹ Борис Ельцин Европын Согоньын кокшы саммитӹштӹжӹ ылын, ӹшке докладыштыжы тӹдӹ келесен: «Мä у, айырышы линивлä гӹц паснаок ылшы Кого Европым чангаш йäмдӹ ылына. Тӹ Европым, кышты ик сäндäлӹкäт вес сäндäлӹклäн ӹшке мненижӹм ак шӹш, техень Европым, кышты кыце изи, тенгеок кого сäндäлӹквлääт икань праваан партнервлä ылыт, кыдывлäм демократин принципвлäжӹ иквäреш ушат.

Ти Кого Европа тагачы ушнышы сäндäлӹквлäн куатышты лин кердеш, тӹдӹн потенциалжым тӱнымбалны нимахань вес регионвлä доно ат тäнгтäштäрӹ, кыды ӹшке ӹшкӹлäнжӹ безопасностьым гарантируен кердеш. Тӹдӹн (Кого Европын) негӹцешӹжӹ цилä халыкын культурный, национальный, исторический традицивлäштӹ вазыт. Кого Европа докы нäнгешӹ корны кужы дä куштылгыжок ак ли. Но тӹдӹн доно кеäш — цилä европеецӹн интересшӹ. Россий Федерациäт ти пäшäшкӹ ӹшке вижӹм пиштä.»

Тӹ годымок Ельцин Россий Федерацим Европа гӹц изолируяш цацышы вивлä гишäн пäлдӹртен, кыдывлä кок йиш стандартвлäм лыктыт дä российский эдемвлäн праваштым Балти сäндäлӹквлäштӹ пӹзӹрäт манын келесен. «Европын Согонь весӹвлä гӹц пӹсӹнрäк ӱштӹ вырсы комплексвлä гӹц ытлалтеш, седӹндоно тидӹ гишäн Европын Согоньын трибуныжы гӹц попем».

1998-шӹ ин 5-шӹ майын Россий Федераци ЕКП~ дä вес протоколвлäм ратифицируйымы гишäн грамотым коден. Тӹ кечӹнок Российӹштӹ Конвенци вижӹм нäлӹн.

1999-шӹ ин декабрьын уголовный прававлä шотышты тӹнг Конвенцивлäм подписäйӹмӹ гишäн грамотым кодымы.

2004-шӹ ин Думышкы айырымашвлä паштек Россий Федераци ЕСПА-шкы у делегацим айыра. Вуйлатышеш Константин Косачевым айырымы.

2005 -шӹ ин июньын 2002 и годшен периодаш ӹшке обязательствывлäжӹ гишäн Россий Федераци докладым ӹштен. Тидӹм ЕСПА-штӹ анжымы лин. Тидӹ паштек Рф ӹшке обязательствывлäжӹм выполняйӹмӹ агыл гишäн, критикуйымы лин (шамаклан Молдави дä Грузи гӹц вырсы контингентӹм лыкмы агыл дä семртный казньым вашталтымы агыл гишäн).

ЕСПА-н Резолюцижӹ (рекомендуйымы характерäн ылеш) Россий Федерацилäн «пӹтäртӹш жепӹн политикӹштӹш, законвлäм лыкмашты дä административный реформывлäм эртäрӹмäштӹ» корректировкым эртäрäш согоньым пуэн. Кӹлӹн (властьын) вертикальым цаткыдемдӹмäш, «нормальный демократин функционированижӹ» ваштареш лин кердеш манын пäлдӹртен.

Резолюциштӹ тенгеок тöрöк агыл Балти сäндäлӹквлäм оккупируйымы гишäнäт попалтеш. Тӹ годымок Россий Федераци Балти сäндäлӹквлäм оккупируйымы гишäн äшӹндäрӹмäшӹм дä Путин доно политикӹштӹ тӹнгäлмӹ реформывлäн курсым вашталтымашым изишäт тöреш ак лык. Ти шотышты критика кушкеш гӹнь, Рф Европа Согоньым финансируйымашым чӹдемден кердмӹжӹ гишäн пäлдӹртä.

Кыце Россий Федераци ӹшке обязательствывлäжӹм ӹлӹмäшкӹ пырта, тидӹ гишäн Дэвид Аткинсон (Кого Британи) дон Рудольф Биндиг (Германи) докладым ӹштенӹт, кышты тенге келесӹмӹ: «Россий эче ирӹкäн дä демократи принципвлä доно виäнгшӹ кугижäнӹш агыл, кӹзӹт якте тӹштӹ независимый судым нäнгемӹ система, ӹшкевуя ылшы ирӹкäн масс-меди дä ирӹкäн, тöрӹн эртäрӹмӹ айырымашвлäм эртäрäш йöн уке.»

Российӹштӹш регионвлäн вуйлатышывлäм айырымашын системӹм вашталтымашым федерализмӹн принципвлäжӹм пыдыртымы семӹнь анжымыла. Техень ситуациштӹ Федерацин Согоньын статусшым ынгылаш ак ли — тӹшкӹ пелӹжок президент доно айырымы губернаторвлä пырат. Госдумышкы айырымы принцип, докладым йäмдӹлӹшӹвлä семӹнь, президент доно ик мелӹн ылшы партивлäлäн конкурентноспособный оппозицилäн шачаш нелӹцвлäм канда.

Докладышты тенгеок ~ечняштӹ эдемвлäн прававлäштӹм пыдыртымы дä Россий Федерацин Армиштӹжӹ устав семӹнь агыл отношенивлä гишäн пäлдӹртӹмӹ.

Ти ядмашвлä Россий Федерацин кöргӹштӹш ядмашвлäэш шотлалтыт гӹнят, Россий Федераци Европын Согоньжын членжӹ семӹнь, ти организацин принципвлä дон стандартвлäжӹм — демократим, законвлäм äклӹмäшӹм, эдемвлäн прававлäштӹм шотышкы нäлäш сöрен.

Законвлäм äклӹмäштӹ дä демократим шотыш нäлмäштӹ у ашкылвлäм ӹштӹмӹ, тидӹжӹм у уголовно-процессуальный кодекс дон альтернативный служба гишäн Законым пингӹдемдӹмӹ, вес сäндäлӹкӹштӹ суйымы эдемвлäм тӹ сäндäлӹкӹшкӹ пумаш, [[Литва]] доно пӹсмäн договорым ратифицируйымаш дä Эстони доно пӹсмäн договорым йäмдӹлӹмäш анжыктат.

2005-шӹ ин ЕСПА Латви дон Эстоништӹ чӹдӹ шотан халыквлäн (национальный меньшинствавлä) положеништӹ гишäн ядмашвлäм анжымаш гӹц отказалтын, ти шотышты Россий Федерацин Балти сäндäлӹквлäм критикуйымаш äмäлдӹмӹ, реальный ситуацим анжыктышы агыл манын, пäлдӹртен.

Тӹ жепӹнок Россий Федераци гӹц Ош Российлäн, кышты эдемвлäн прававлäштӹм пыдыртымаш сӹнзäгӹрäток каеш, политический дä финансовый кычыкым пумашым цäрäш тергӹмӹ.

ЕСПА Латви дон Россий Федераци лоштыш пӹсмäн гишäн договорым йӹлерäк подписäйäш терген, Балти сäндäлӹквлä гӹц нäнгемӹ культурный ценностьвлäм мӹнгеш пуаш, реституцим ӹштäш дä 50 и гӹц тоштырак архив документвлä докы пыраш лимӹ гишäн ядын.

ЕСПА Россий Федерациштӹш ситуаци гишäн мониторингӹм пакыла нäнгеäш керäл ылмы гишäн пäлдӹртен.
ЕСПА Россий Федерацим критикуя гӹнят, ти сäндäлӹкӹн представительвлäжӹ «политикӹштӹш дискуссивлä лач тонг сӱк веле ылыт, кыдывлä вӹкӹ когонжат анжаш ак кел» манын попат. Россий федраци дон Европын Согонь лоштыш иквäреш пäшäштӹ Российӹштӹш дä Европыштыш законодательствым гармонизируйымашым тӹнгеш шотлаш лиэш. Халыквлäлоштыш ядмашвлä доно пäшäм ӹштӹшӹ Госдумын ЕСПА-н делегацижӹм вуйлатышыжы Константин Косачев 23. 06. 2005-шӹ ин «Ти организаци гӹц лäкмäш, Россий Федерацилäн кого поражени лиэш» манын пäлдӹртен.

ЕВРОПА СОГОНЬЫН КЫМШЫ САММИТШӹ

2005-шӹ майын Россий Федерацин вескид пäшä министржӹ Сергей Лавров Варшавышты эртäрӹмӹ ЕС-ын Кымшы саммитӹштӹжӹ лин. Ти саммитӹштӹ Деклараци дон Планым пингӹдемдӹмӹ ылын, кыды семӹнь ЕС ӹшке пäшäштӹжӹ сек тӹнгжӹм эдемӹн прававлäжӹм, демократим дä законым äклӹмӹм шотышкы нäлшäшлык.
Саммитӹштӹ терроризм ваштареш кредäлмӹ Конвенцим пингӹдемдäш лыкмы. Ти Конвенцим йäмдӹлӹмäштӹ Россий Федераци кого рольым мадын.

2006

Тоталитарный режимвлäн цäкӹнвлäштӹм (преступлеништӹ) осуждайымы гишäн Резолюци.

Халыквлäлоштыш кӱкшӹцӹштӹ тоталитаризм режимвлäн цäкӹнвлäштӹм осуждайымы гишäн, эче 2003-шы инок Европын Согоньыштыжы ЕСПА-н кӹзӹтшӹ Генеральный секретарьжы Рене ван дер Линден (Нидерландвлä) докладым ӹштен. 

2005-шӹ ин сентябрьӹн Йöран Линдблад (Швеци) ЕСПА-н политкомиссишкӹжӹ «Халыквлäлоштыш сообщество коммунизмӹн цäкӹнвлäжӹм осуждайышашлык» лӹмäн докладым сирен. Авторын шанымыжы семӹнь, ти резолюци, коммунистический режимвлäн цäкӹнвлäштӹм суен, историштӹ тöр корнышкы лäкмӹм анжыктен кердеш, тенге, кыце ӹшке жепӹн фашизмӹн цäкӹнвлäжӹм Нӱрнбергӹштӹ суйымы ылын. Россий Федерацин политиквлäжӹ ти резолюци ваштареш линӹт, дä тидӹм Россий Федерацим мыскылымыла вäк анженӹт. Вескид сäндäлӹквлä гӹц ылшы коммуниствлä дон социалиствлääт шӹдäн ылыныт, нӹнӹ семӹнь автор коммунистический режимвлäм агыл, а комунизмӹн идеологижӹм суйымым анзыкы лыктын, манын пäлдӹртенӹт. Нелӹ дебатвлä паштек докладым вäрӹн-вäрӹн вашталтымы. Анжаш пумы резолюциштӹ «коммунизмӹн цäкӹнвлäжӹ» вäреш вес формулировкым « тоталитаризмäн коммунистический режимвлäн цäкӹнвлäштӹ» пумы.
Тӹ годымок Михаил Маргелов Испаништӹш франкон режимжӹ дä нацизмӹн идеологижӹн угӹц понгыжалтмыжы ваштареш ылмы гишäн докладым йäмдӹлäш тӹнгäлӹн.

25-шӹ январьын Европын Согоньын Парламент Ассамблейжӹ (ЕСПА) «тоталитаризмäн коммунистический режимвлäн цäкӹнвлäштӹм осуждайымы гишäн» резолюцим ярыктен. Резолюци верц 99 парламентари юкшым пуэн, 42 ваштареш ылыныт. Россий Федерацин делегацижӹ гӹц КПРФ, «Единая Россия» дон «Родина» резолюци ваштареш ылыныт. Россий гӹц лач ик член веле ти резолюци верц ылын — Владимир Жириновский.
франкон режимжӹ гишäн резолюцим ЕСПА-н Постоянный комиссиштӹжӹ 17 мартын 2006-шы ин дä нацизмӹн идеологижӹн угӹц понгыжалтмыжы ваштареш ылмы гишäн резолюцим 12 апрельӹн 2006-шы ин ярыктымы. Россий Федерацин делегатвлäжӹ тенге политический анжалтышышты балансыш толмы гишäн попат.

~ечняшты эдемӹн прававлäжӹм пыдыртымы гишäн резолюци

Тӹ кечӹнок ~ечняштӹ эдемвлäн прававлäштӹм кужы жепӹн, ивлä доно пыдыртымы гишäн ядмашвлäм анжымы дä (117 — верц, 24-ваштареш) юквлä доно резолюцим лыкмы. Ти резолюцишкӹ тöрлӹмäшӹм ушымы, кышты Россий Федерациштӹ шукердӹ агыл общественный организацивлä гишäн ярыктымы закон Европын Согоньын принципвлäжӹ доно иктеш ак тол манын пäлдӹртӹмӹ. Резолюцин авторжы Рудольф Биндин (Германи).

Коммерческий агыл организацивлä гишäн Россий Федерацин законжы

2006-шы ин Европын Согоньжы Россий Федерацин делегацин ядмыжы паштек коммерческий агыл общественный организацивлä (КАОО) гишäн ӹшке шанымашыжым пäлдӹртен дä нӹнӹм демократи принципвлä доно сирӹмӹ агыл манын. Ти закон Европын конвенциштӹ сирӹмӹ эдемвлäн прававлäштӹм пыдыртен кердеш манын, Страсбургышты шотлат.

Юриствлä семӹнь, кугижäнӹш органвлä уты доно КАОО-влä гӹц тергäт, тенге кугижäнӹшӹн органвлä махань-шон «административный документвлäм» нӹнӹ гӹц ядышт, регулярный проверкывлäм эртäрен кердӹт. Тӹ годымок вескид сäндäлӹк гӹц толшы КАОО-влä ваштареш дискриминаци цаклалтеш дä тидӹжӹм, закон лӹм доно ӹштäт манын пäлдӹртӹмӹ. Российӹн властьвлäжӹ махань-шон проектвлäм «ӱкшӹктен колтен» кердӹт дä тидӹжӹм «Россий Федерацин территорижӹлäн, суверенитетлäнжӹ дä национальный самобытностьланжы лӱдӹшвлäм канден кердеш» лӹм доно ӹштäт. Ти äмäл донок вескид сäндäлӹквлä гӹц толшы организацивлäлäн регистарци гӹц отказым пуэн кердӹт. Тӹнäмок кыды-тидӹ гражданвлäлäн КАОО-м пачаш манын, махань-шон торешвлäм ӹштӹмäш Европыштыш эдемвлäн прававлäштӹм пыдыртымы семӹнь анжымыла.

Эдемӹн прававлäжӹ армивлäштӹ

11-шӹ апрельӹн 2006-шы ин ЕСПА «Европа Согоньышкы пырышы сäндäлӹквлäн армивлäштӹ эдемвлäн прававлäштӹм шотеш пиштӹмäш» докладым колыштын. Документӹштӹ Россий Федерацин армиштӹш ситуацим лӱдӹшлäэш шотлымы. «Дедовщина» руш армиштӹ кӹзӹтäт эче кымдан шäрлӹшӹ явлени, а валстьжы гӹнь тидӹн масштаб дон проблемӹвлäжӹ гишäн ынгылдаренäт ак керд. Докладышты тенгеок Россий Федерацин салтаквлäжӹ пиш нелӹ дä лӱдӹшлä условивлäштӹ службым эртäт манын пäлдӹртӹмӹ. Европа Унионышкы пырышы сäндäлӹквлäн армивлäштӹ салтаквлä пел и гӹц и якте служат дä нӹнӹ лошты «вес эдемӹм тӹкäлäш ак ли» закон доно казармывлäштӹ ӹлäт. Кукшыгечӹн дä рушäрнян изи отпускышкы токышты кен кердӹт.

Россий Федераци ЕС-ӹн Министравлäн Комитетӹштӹ председатель ылын

2006-шы ин 19-шӹ май гӹц 15-шӹ ноябрь якте Россий Федераци Европа Согоньын Министрвлäн Комитетшӹн председательжӹ ылын. (Ти должностьым сäндäлӹквлäлäн латиницӹн алфавитшӹ семӹнь айырат).

Россий Федерацин председательӹн функцижӹм ӹштӹмӹ годым девизжӹ «Ушымы Европа докы — нимахань айырышы линивлä».

Ти шотышты техень ядмашвлä приоритетäн ылыныт:

— эдемӹн праважы верц ылшы йöнвлäм цаткыдемдӹмäш, халыклан правовой пäлӹмäшвлäм пумаш, чӹдӹ шотан халыквлäн прававлäштӹм ӹшӹклӹмäш;
— Европым äвäлтӹшӹ кӹзӹтшӹ жепäш правовой кымдецӹм ӹштӹмäш;
— эдемӹн ӹшке социальный прававлäжӹм шукырак пäлäш йöнвлäм ӹштӹмäш, нелӹ условивлäштӹ ӹлӹшӹ гражданвлä гишäн шытырланымаш;
— демократин дä гражданскин ушемкымдемӹн формывлäжӹм яжоэмдӹмäш, вуйлатымашкы эффективный йöнвлäм пыртымаш;
— эдемвлä лошты икӹжäк-иктӹм ынгылымаш дон толерантне ылмым цаткыдемдӹмäш;
— культура дон тымдымаш, шӹнцӹмäш (наука) дä спорт сферӹштӹ пäшäм кымдаэмдӹмäш, сäмӹрӹквлä лоштыш кӹлвлäм виäнгдӹмäш.

Ти ядмашвлäм керäл шотлымы доно ЕС кымда спектрвлä доно пäшäм ӹштäш цацымыжым анжыктен. Кыды сäндäлӹкшӹ лач эдемвлäн права, демократи дä законвлäм шотышкы нäлмӹ лини доно веле пäшäм ӹштä, тӹнг ядмашвлä дон проблемӹвлäм изолируялт, ӹшке пӹсмäн кöргӹштӹжӹ веле анжынежӹ манын ЕС-шты попат. Программывлäм реализуяш манын, шукы сäндäлӹкӹшток, тенгеок Россий Федерациштäт махань-шон керäл мероприятивлäм эртäрӹмӹ, сек коговлäжӹ нӹнӹ лошты генеральный прокурорвлäн, Конституци судын представительвлäн дä Европа сäндäлӹквлäн спорт верц вäшештӹшӹ министрвлäн конференцивлä ылыт.
 
Россий Федерацин председатель сäндäлӹк ылмыжы годым. Страсбургышты финн-угр халыквлäн халык мастарлыкышты анжыктымы ылын. Тӹштӹ виäн делегаци Марий Эл гӹц ылын.

КУВА, Марынвлä Страсбургышты

Ик техень КМСЕ Рф-ӹн председательствын пӹтӹмӹ лӹмеш эртäрӹмӹ конференциштӹ Вескид министрӹн палшыкалышыжы Александр Грушко пäлдӹртен: «ЕС-ын потенциалжым эче кыце келеш кычылтмы агыл. Кыды сäндäлӹкшӹ ти организацин пäшä сферӹжӹм äнгӹсӹремдӹнежӹ. Культурышты, социальный ядмашвлäштӹ, тымдымашышты, сäмӹрӹк эдемвлä доно пäшäм ӹштӹмäштӹ дä сäндäлӹквлäштӹш сäмӹрӹквлä доно икӹжäк-иктӹштӹ доно пäлäш волям ана пу гӹнь, тӹнäм демократи дон эдемӹн прававлäжӹ гишäнäт попаш нелӹ. Ти пäшäм вакуумышкы питӹргäлт, ӹштäш ак ли, эдемвлäн ӹлӹмäшӹн качествыжым яжоэмдӹмӹлä дä кечӹйӹдеäш нелӹцвлä дон шытырыштым куштылтымыла.»

Россий Федерацин председательствыжы яжон эртен, пел и жепӹштӹ шукы мероприяти эртäрäлтӹн, тӹ годымок 6-шы дä 14-шӹ протоколвлäм ратифицируйыдеок кодымат, тидӹ вӹкӹ ӹмӹлӹм пиштен. 2006-шы ин декабрьын Дума эдемӹн прававлäжӹн Европа Конвенцин 14-шӹ Протоколжыым ратифицируйымы ваштареш лин. Россий ЕС членвлäжӹ логӹц лач ӹшкетшӹ веле ратифицируйыде дä тенге вишкäт тӹдӹ пырен ак керд. Луатнӹлӹмшӹ протокол эдем прававлäм анжышы Европын Судшын пäшäжӹм куштылташ манын сирӹмӹ. Кӹзӹт судышты 90 тӹжем анжымы агыл жалоба киä дä нӹнӹм анжаш манын, анжымы процессӹм вашталтымыла. Ти протокол семӹнь толшашышты исквлäм анжымы годым кым судья агыл, а икток ситä, манын, пäлдӹртӹмӹ. Дума семӹнь ти вашталтымаш тöр судебный разбирательствылан ак палшы. Ти шотышты шукынжок вес семӹнь шанат- Россий Федераци тенге Судын эффективный ылмыжылан тормызла (пäшä яжонрак ашнаш тӹнгäлеш гӹнь, Россий ваштареш пумы жалобывлäм анжымашат простарак схема доно кеäш тӹнгäлеш дä тидӹжӹ ти сäндäлӹклäн когонжок кидешӹжӹ агыл), кыдыжы попат, вуйта цилä тидӹ политика доно кӹлдäлтӹн.

2007-шӹ и

23-шӹ январьын 2007-шӹ ин Страсбургышты ЕСПА-н сессиштӹжӹ «Энергопоставкывлäм политикыштыш инструмент семӹнь кычылтмашын лӱдӹш монгырвлäжӹ» резолюцим ярыктымы, кышты энергим выжалымашым политический инструмент семӹнь кычылташ ак ли манын пäлдӹртӹмӹ. Резолюцин авторжы — Эстонин представительжӹ Марко Михельсон ылеш. Резолюци верц 81 дä ваштареш 14 депутат юкыштым пуэнӹт. Резолюциштӹ Россий Федераци дон Украина, Грузи дä Ош Россий лоштыш «газ выжалымы конфликтвлäм» äшӹндäрӹмӹ дä Россий ти шотышты, ӹшке пашкудывлäжӹм лӱдӹктӹлеш манмы. Ти документӹштӹ Европылан Российӹн энерги гӹц чӹдӹрäк зависимый лиäш манын, решенивлäм лыкмыла манмы.

25-шӹ январьын Страсбургышты Эндрю Макинтошын (Кого Британи) «Журналиствлäн ӹшке мнеништӹм ирӹкӹн келесӹмäш ӹлӹмäшлäнӹштӹ лӱдӹшвлäм кандат» лӹмäн докладшым колыштмы. Европышты шӹренок журналиствлä вӹкӹ нападаяш дä нӹнӹм лӱдӹктäш тӹнгäлӹнӹтäт, ЕСПА техень явлени ваштареш шамакшым келесен, лӹмӹнок Турциштӹ армян журналист Грант Динк дон Российӹштӹ Анна Политковскаян пуштмаш гишäн пäлдӹртен. Резолюцин проектӹштӹжӹ «Анна Политковскаян пуштмыжым независимый расследовани доно эртäрӹмылä» манын ЕСПА российский парламентаривлä гӹц ядын. Российӹн делегацин тергӹмӹжӹ паштек текстӹм вашталтымы лин, тӹдӹ ӹнде тенге шакта: «национальный парламентвлä криминальный расследованивлä паштек анжышашлык дä расследовани ак эртäрäлт, анзыкыла ак ке, результат уке гӹнь, тӹнäм властьышты ылшывлä тидӹ верц вäшештӹшäшлык ылыт, шамаклан, Анна Политковская шотышты, Российӹн парламентжӹ вäшештä».

Тел сессиштӹ кок ядмашым повестка гӹц нäлмӹ, нӹнӹ Россий Федераци дон Грузи лоштыш кӹлвлä дä руш ученыйвлäн шпион пäшäм ӹштӹмӹштӹ ваштареш пачмы процессвлä.

[[Категори:Европын Согоньжы]]</text>
      <sha1>luib3wyidxoh4pb1gttni05jt6bhsb8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вӓкшлап</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4470</id>
    <revision>
      <id>108716</id>
      <parentid>20758</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T00:34:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ŠačmyJylmy</username>
        <id>12578</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>108716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2855" sha1="2vdofbni0la9rdv76yr05g54p8n61ue" xml:space="preserve">== Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот ==
''Вӓкшлап''' - [[Пӹзӹкныр вел солавлӓ| Пӹзӹкныр  вел]] сола  сӹлнӹ Кого Шӹндӹр ӓнгӹрӹн вургымла монгырыштыжы, Пӹзӹкныр сола гӹц иктӹ дӓ пел уштыш палны вӓрлӓнӓ.

== Историжӹ ==
Лӹмжӹ кок шамак гӹц ӹштӓлтӹн: «вӓкш» + «лап». Попат, вуhttp://mrj.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D3%93%D0%BA%D1%88%D0%BB%D0%B0%D0%BF&amp;action=editйта тӹштӹ тагынам перви вӓкш вӓрлӓнен. Анзыц тӹдӹн хозажы Аказын сотньын марывлӓлӓ линӹ, вара тӹдӹм [[Цикмӓ|Цикмӓштӹшӹ]] стрелецлӓн, Климентий Данилович Зубковлан, пуэнӹт. Вӓкшлап сола шукы сельсоветлӹн кидӹштӹжӹ ылын: [[Паратмар]], Кожваж, Сигачин, [[Виловат]], а кӹзӹт Пӹзӹкныр сельсоветӹш пыра.

==Культура==
== Экономика ==
Шӹндӹр тӹрӹштӹ ӹлӹмӹ верцӹн, Вӓкшлап халык колымат кычен, мӱлӓндӹштӓт пӓшӓм ӹштен, пушӓнгӹмӓт роаш каштыныт, кӹрпӹцӹмӓт ӹштенӹт, вет 1898 ин ти солашты кӹрпӹц завод вӓрлӓнен. 1911 ин тӹштӹ земской начальный училищы пачылтын. Тымдышыжы тӹ веремӓн Валентина Павловна Кудрявцева лин. Предани семӹнь попат, вуйта ти училищыты тагынам Фёдор Иванович Шаляпин лин дӓ ӹшке фотожы доно автографшым коден. Лӹмлӹ лӹмвлӓ лошты Петр Иванович Плахиным келесӹмӹ шоэш, вет тӹдӹ Вӓкшлап солашты ӹшке ӓпшӓтӹм кычен, эдемвлӓм Тӓкӓрӓш оксала, киндӹлӓ шыпштен. Тенгеок Пӹзӹкныр школын тымдышын, Вӓкшлап солашты шачын-кушшы, Галина Степановна Орлован, лӹмжӹм келесӹде кодаш ак ли, вет тӹдӹ Руш кугижӓнӹш сӓндӓлӹкӹн заслуженный тымдышыжы званим нӓлӹн, «Знак почйта» орден, «За трудовое отличие»  медаль доно пӓлемдӓлтӹн.

== Транспорт ==
Автобус линивлӓ:
Цикмӓ – [[Тӓкӓрӓ]]

[[Категори:Солавлӓ]]
[[Категори:Мары Эл солавлӓ]]
[[Категори:Кырык мары солавлӓ]]
[[Категори:Ӹлемвлӓ]]</text>
      <sha1>2vdofbni0la9rdv76yr05g54p8n61ue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кого Сӧрмӓнӓнгӹр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4491</id>
    <revision>
      <id>108708</id>
      <parentid>21723</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T00:20:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ŠačmyJylmy</username>
        <id>12578</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>108708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3360" sha1="qsp774sqwuq18o9trlo4h8ncuiqyxml" xml:space="preserve">== Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот ==
Кого Сӧрмӓнӓнгӹр [[Изи Шӹндӹр]] Ангӹрӹн вургымла велӹштӹжӹ, Пӹзӹкныр сола гӹц 4 уштыш палны вӓрлӓнӓ. Ти кого сола кок сирӓн ылеш, нӹнӹм келгӹ карем дӓ изи ӓнгӹр айыра., седӹндонок «Кого Сӧрмӓнӓнгӹр» сола лӹмжӓт тишецок лӓктӹн: «кого» + «сиремӓн» + «ӓнгӹр».  Шукердӹ перви ти каремӹштӹ кугилӓ лин, кышты марынвлӓ кымалтышвлӓм ӹштенӹт.

== Историжӹ ==
Пӹтӓриш  гӓнӓ Кого Сӧрмӓнӓнгӹр документышты 1795 ин пӓлемдӓлтеш. Тӹнӓм солашты 27 сурт лин. 2001 и якте сола 59 сурт якте кушкын. Сола XIX-XX курымвлӓштӹ Козьмодемьянск уездын [[Паратмар]], вара Кожваж-Сигачинск, Виловатовражный волостьвлӓштӹжӹ шотлалтын. 1921 и гӹц Кого Сӧрмӓнӓнгӹр Козьмодемьянск кантонын Кузнецово районышкыжы пырен. 1931 и гӹц Кырык мары районын Кузнецовы сельсоветыш пыраш тӹнгӓлӹн.


== Экономика ==
Коллективизаци жепӹн Кого Сӧрмӓнӓнгӹрӹштӹ «Красный пахарь» колхозым чангенӹт. Предсдательжӹ Сидуков Дмитрий Илларионович ылын. Вара сола «Достижение», вара «Дружба», СПК «Кузнецовский» колхозышкы пырен.

== Культура ==
Кого Сӧрмӓнӓнгӹр солашты шукы пӓлӓмӹ, шотеш пиштӹмӹ эдем шачын кушкын: Аверий Алексеевич Яковлев Трудовой Якшар Замя орден доно пӓлемдӓлтӹн (1976 и); Вас Патраш (Василий Михайлович Петухов) – сирӹзӹ, СССР писатель союзын членжӹ; Фер-Сидук (Ферапонт Яковлевич Сидук) – журналист, литератор; Алексей Николаевич Васканов – «Ленинский путь», «Жерӓ», «Йӓмдӹ ли» газетвлӓн редакторжы; Виталий Альбертовия Петухов – журналист, писатель, Куженер районын «Заря» газетын тӹнг редакторжы, сирӹзӹ, «Акӹр шӓмӓн», «Пӹсӹ пикш, тангыла янгеж» романвлӓн, лыдышвлӓн, шайыштмашвлӓн авторжы; изи годшы жепӹм Виктор Дмитриевич Сидук эртӓрен – фронтовик, полковник, Владимирский кугижӓнӹш университетын доцентшы, пенси якте космонавтвлӓм йӓмдӹлӹмӹ центырышты служышы патыр эдем.

== Транспорт ==
Автобус линивлӓ:
Цикмӓ – Тӓкӓрӓ,
Цикмӓ – Йӹлъял

[[Категори:Солавлӓ]]</text>
      <sha1>qsp774sqwuq18o9trlo4h8ncuiqyxml</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Обскурантизм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6839</id>
    <revision>
      <id>108695</id>
      <parentid>74641</parentid>
      <timestamp>2026-09-28T23:58:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ŠačmyJylmy</username>
        <id>12578</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>108695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2173" sha1="5g8fp5gpiopbx6knfemo3fa82kb5h5w" xml:space="preserve">'''Обскуранти́зм''' — тымдымаш, шӹнцӹмаш (нука) да прогресс ваштареш ылмаш.

Термин «обскурантизм» (латинла obscurans — «пӹцкемдӹшӹ») шанымаш йон ылеш, кыды тымдымаш, палӹмаш дон шӹнцӹмаш, культура дон индивидумын ирӹкан ылмжы вӹкӹ шӹдӹ доно анжа. [[Россий|Руш Элышты]] ти ынгылымашым XIX-шӹ курымын кычылташ тӹнгалмӹ. Обскурантизм шукы форман ылеш, шамаклан кырык [[мары йӹлмӹ]] дон культурым виангдӹмаштӹ у йонвлам кычылтмы ваштареш ылмашымат, обскурантизмӹн ик формешӹжӹ шотлаш лиэш. Историштӹ обскурантизм шӹренжок философи да религин догмывлажы доно кӹлдалтӹн. Религин догмывла ваштареш ылшывлам &quot;иа&quot; дон &quot;мужанеш&quot; шотленӹт, церкӹ нӹнӹ ваштареш шалген да инквизицивлам эртарен, тенге нӹнӹм йылатеныт, пуштыныт. Церкӹ шӹнцӹмаш ваштареш ылшывламат поктылын да казнен. Тенге историштӹ кымдан палӹмӹ эдемвла инквизици годым вуйыштым ямденӹт, нӹнӹ логӹц Пико делла Мирандолан, Джордано Брунон, Галилео Галилейӹн, Томас Вильсонын, Хуан де ла Крузын, Мигель Молиносын, Паоло Сарпинын, Жанна д'Аркын, Валгыды Терезин да Игнатий Лойолын лӹмвлаштӹм палдӹрташ лиэш. 1568-шӹ ин инквизици Голландин цила ӹлӹзӹжӹм йылаташ суен ылын да тидӹм ӹлӹмаш пырташ манын, 25 000 эдемым йылатен шоктенӹт.

[[Категори:Цилӓ]]</text>
      <sha1>5g8fp5gpiopbx6knfemo3fa82kb5h5w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Европа йӹлмӹвлӓн кечӹштӹ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7944</id>
    <revision>
      <id>108711</id>
      <parentid>81687</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T00:22:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ŠačmyJylmy</username>
        <id>12578</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */</comment>
      <origin>108711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2387" sha1="6nwqwe1u28h0q9068w1uh7c67t1ha7a" xml:space="preserve">'''Европа йӹлмӹвлӓн кечӹштӹ'''
Ти кечӹм 26-шы сентябрь 2001-шӹ и годшен эртӓрӓт. Техень кечӹм пӓлдӹртӓш манын, Европын Комиссижӹ дон [[Европын Согоньжы]] инициативым пуэнӹт. [[Европа|Европышты]] шукы йӹлмӹ доно попат дӓ цилӓ йӹлмок ӹшке семӹньжӹ ӓкӓн. Ти кечӹн туан йӹлмӹ гӹц пасна вескид йӹлмӹвлӓмӓт тыменяш керӓл ылмы гишӓн хытырымашвлӓм эртӓрӓт. Техень акци лӹмӹнок школвлӓштӹ кого ӓкӓн. Европын шукы сӓндӓлӹкӹштӹжок кугижӓнӹш йӹлмӹ гӹц пасна таманяр миноритет (чӹдӹ шотан попышывлӓн) йӹлмӹ улы. Тӹштӹжӹ гӹнь техень йӹлмӹвлӓм переген кодаш манын, шукы шытырым ужыт, оксам пиштӓт, школвлӓ улы, книгӓвлӓ дон газетвлӓ лӓктӹт, сирӹзӹвлӓлӓн кычыкым пуат, грантвлӓм айырат дӓ молат. Европышты [[Европышты ӹшке кугижӓнӹш гӹц пасна ылшы халыквлӓ|кугижӓнӹшдӹмӹ халыквлӓ]] гишӓн адрес доно пӓлен нӓлӹдӓ. Кырык [[мары йӹлмӹ]] кыце финн-угр йӹлмӹ тӹшкӓшӹ пырышы, тенгеок Европышты попымы йӹлмӹ ылеш дӓ туан йӹлмӹнӓм переген кодаш манын, мӓлӓннӓ пӹтӓриок тӹдӹм шотеш пиштӓш тыменьмӹлӓ. Тенге тӹдӹм яраташ, шотеш пиштӓш тӹнгӓлӹна дӓ мӓлӓннӓ керӓл ылмыжым ынгыленӓ. Седӹ, [[Россий|Руш Элышты]] ӹлен, кырык марла попышывлӓлӓн руш йӹлмӹмӓт пӓлӹмӓн, тӹ годымок, ти йӹлмӹм пӓлӹмӓш туан йӹлмӹнӓн ӹлӹмашӹжӹм пӱктӹшӓшлык, лаксыртышашлык дӓ «малын вӓл мары йӹлметшӹ келеш» анжалтыш докы эдемвлӓм кандышашлык агыл.

[[Категори:Йӹлмӹвлӓ]]</text>
      <sha1>6nwqwe1u28h0q9068w1uh7c67t1ha7a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кырык марла книгӓвлӓн иллюстрацивлӓштӹ художниквлӓн мастарлыкышты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8142</id>
    <revision>
      <id>108703</id>
      <parentid>81683</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T00:16:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ŠačmyJylmy</username>
        <id>12578</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>108703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14658" sha1="1hts6em2go91gllqoajkva4jkkfites" xml:space="preserve">Эдемвлӓ первишенок шӹргӹ лошты ӹленӹт. Йӹрвӓш ылшы пӧрттӱн цевержӹм анжыкташ, выргемӹм крӓсӓш манын, чиӓвлӓм ӹштӓш вӓрещтӹн. Пӹтарижок чиӓвлӓм пеледӹшвлӓ гӹц, важвлӓ гӹц ӹштенӹт. Ыжар чиӓм куги ӹлӹштӓш гӹц
ӹштенӹт. Молода ӹлӹштӓшвлӓ гӹц яргатарак цӹреӓн чиӓ лиэш ылын.
Тенгеок ыжар дӓ сар чиӓм шапшуды гӹц ӹштенӹт. Кловой цӹрелӓн куд вуян пеледӹшӹм( василекым) кычылтыныт. Сары дӓ шим чиӓм олмавун дӓ тумын каргыжвлӓ гӹц ӹштенӹт.
Якшар цӹре чӓй шуды(зверобой) гӹц лин. Кӹрӓн цӹрелӓн лӱлпӹн важшым кычылтыныт. Мары орнаментӹштӹ нӹл цӹре шӹренок вӓшлиӓлтеш: якшаргы, шимӹ, сары, ыжаргы. Сек шукыжок якшар цӹре кычылталтеш. Шошым толмык, сек пӹтӓриш пеледӹшвлӓ дӓ ылӹштӓшвлӓ гӹц сек яргата цӹреӓн чиӓвлӓ линӹт. Цӹрежӹ ӹнжӹ ке манын, кӹртним, санзалым кычылтыныт. Кырык мары поэт Пет Першут гишӓн шаям видӹмӹ годым шӹренок пӓлемдӓш вӓрештеш: ӹрвезӹ пиш когон рисуяш яратен. Пашкуды мары пырымыкы, шукыштат агыл тӹдӹн портретшӹ йӓмдӹ лиэш ылын. Крӓскӓвлӓм нӓлаш оксашты ылде, седӹндон изи художниклӓн чиӓвлӓм ӹшкӹлӓнжок ӹшташ вӓрештӹн. Тӹдӹ алыкышты, шӹргӹштӹ пеледӹшвлӓм поген каштын. Кӹзӹтшӹ веремӓн техень мастаржы шоэн веле, новерно, вӓшлиӓлтеш.
Мары орнаментӹм художниквлӓлӓн шӹренок кычылташ вӓрештеш. Орнаментшӹн цӹревлӓжӹ мам анжыктат?
Ош цӹре ирем, сотым анжыкта. Марынвлӓ ӹшкӹмӹштӹм «ош мары» маныныт.    Мырывлӓштӹ ош цӹрем мактенӹт, ош йӱксӹ доно ӓрвӓтӹм тӓнгӓштӓренӹт. Мырывлӓштат «ошы» шамак шӹренок сусум анжыкта. Тенгеок тӹдӹ хынавлӓм мактымы годым, ӹдӹр –ӹрвезӹн икӹжӓк – иктӹштӹм яратымыштым анжыкташ манын кычылталтеш. «Ошы» шамак доно цилӓ яжо веле кӹлдӓлтеш. Шӹренок мырывлӓштӓт вӓшлиӓлтеш. 
Ош пухар савыцым ялштен мышташ келеш,
Ялштен мышташ веле агыл вет,
Мышкын мышташ келеш, вӹдӹл мышташ келеш,
Ато цӹрежӹм ямда.
Ти яжо хынавлӓм анжен мышташ келеш,
Анжен мышташ веле агыл вет,
Пукшен мышташ келеш,
Йӱктен мышташ келеш,
Ато шӹдешкен кеӓт.
Мыры гач каеш: ош пухар савыц, хынавлӓ хозалан сек шергӓкӓн ылыт, седӹндон ош цӹре доно кӹлдӓ.
Шӹренок мырывлӓштӹ сары цӹре вӓшлиӓлтеш. Содержанин анализӹм ӹштӹмӹкӹ, каеш: сары цӹре ойхан мырывлӓштӹ кычылталтеш. Тидӹ тылык тетян мырыжы, айырлымаш гишӓн мырывлӓ. 
Изи кекшӹм, сары кекшӹм
Кек шотеш шӹдӓ пиштӹ,
Изи ӹдӹржӹм, худа ӹдӹржӹм
Ӹдӹр шотеш шӹдӓ пиштӹ.
Якшар, ыжар цӹревлӓ шӹренок яратымаш гишӓн мырывлӓштӹ вӓшлиӓлтӹт.
Ыжар парсын ма, якшаргы ма
Цевер ӹдӹрвлӓн кидӹштӹ.
Ӱштӹ пуйыр ма, шокшы ма
Шӱмӓн – мокшанвлӓн кидӹштӹ.
Шимӹ шӹренок ойханрак мырывлӓштӹ вӓшлиӓлтеш.
« Шимӹ, худа»-манын идӓ ман,
Мӓ гӹцнӓ шимӹ тигыт логан.
Цӹрем кычылтмы гач эдемӹн пӧрттӱ докы махань кымылан ылмыжы каеш.
Тенгеок тетянӓт махань ылмыжым цӹрем кычылтмыжы гач пӓлӓш лиэш.
Психологический тестӹм «Тест  Люшера» маныт. Тетявлӓлӓн шукы цӹреӓн карандашым пуат. Лач ик цӹреӓн карандаш доно   веле рисуяш лиэш. Махань цӹреӓн карандашым айыра, тетя техень ылеш.
Пӹцкӓтӓ –кловой цӹре тетян ладна ылмыжым анжыкта.
Ыжар цӹрем айырышывлӓ йӓл гӹц яжорак линештӹ. Техень тетявлӓ хывалялмым яратат.
Якшар цӹрем айырышывлӓ пӹсӹвлӓ, веселӓвлӓ ылыт. 
Сары цӹрем фантазируяш яратышы тетявлӓ айырат, дӓ нӹнӹлӓн соок палшен шалгымыла.
Кӹрӓн цӹре лӱдӓш мастар тетявлӓм анжыкта.
Шим цӹре пӹсӹ ылмым анжыкта. Техень тетявлӓ ӹшкӹмӹштӹмӓт, йӓлӹмӓт шотеш ак пиштеп.
Лудым мыли тетявлӓ айырат. Шӹренок нӹнӹн школышкат каштмышты ак шо.
Ӹнде художниквлӓн мастарлыкыштым анжалына.
Кынам йӓнгеш йыкырикӓ лин колта: телевизорым анжымы ак шо, компьютер сагаат шӹнзӹмӹ ак шо, мӓ кидӹшкӹнӓ книгӓм кыченӓ. Яжо книгӓм лыдын, йӓнгешнӓ ладна лиэш. Интересный сюжет дӓ яжо картинвлӓ книгӓм эче яжоракым ӹштат: лыдаш тӹнгӓлмӹкӹ, цӓрнӓшӓт ак ли. Книгӓ докы кымылым изинекок виӓнгдӓш келеш.
«Азбука»  - тетявлӓн сек керӓл книгӓштӹ.Тӹдӹн каждый страницыжы –тидӹ ямакыштыш ганьы ӹлӹмӓш. Тетян пӹтӓриш книгӓвлӓжӹ сек яжовлӓ, яргатавлӓ лишӓшлык ылыт. Нӹнӹ тетявлӓлӓн ямакыштыш ганьы ӹлӹмӓшӹш амасам пачыт.
Картинвлӓ фантазим виӓнгдӓт. Яжо книгӓ палшымы доно тетя лыдаш кымылангеш.
Книгӓэш картинӹм художник – иллюстратор рисуя. Кӱ техень иллюстратор?
С.И.Ожеговын словарьыштыжы тенге сирӹмӹ:
Иллюстратор – художник, иллюстрирующий книги.
Ма техень «иллюстрировать» шамакшы?
«Иллюстрировать» -
1.	Снабдить каким-либо поясняющим рисунком.
2.	Пояснить чем -нибудь конкретным, наглядным.
Художник – иллюстраторвлӓн пӓшӓштӹ пиш нелӹ: нӹнӹ произведени гишӓн ӹшке шанымашыштым анжыктышашлык, но тенгеок лыдшывлӓн фантазилӓн вӓрӹм кодышашлык ылыт.
Мӓ изинекок книгӓвлӓм лыдына,но художниквлӓн фамилиштӹмат ана пӓлӹ. Нӹнӹн рисуйымы картинвлӓштӹ  шӹренок ӓшешнӓ кодыт. Кодытшы тӹнӓм веле, кынам картинвлӓжӹм мастар художник рисуя. Кынам тетя текстым лыдеш, сӹнзӓ анзылныжы ӹшке рисуйымы картинвлӓжӹ лит.
Книгӓштӹш картинвлӓжӹ тӹдӹлӓн текстым вес статян ынгылаш тымдат, тенге, кыце художник шана. Тенге мастар художникӹн картинвлӓжӹ шукы веремӓэш ӓшӹндӓрӓлтӹт.
Приизведеништӹ иллюстраци улы гӹнь, тымдышы тӹшӓкен шагалшашлык ылеш. Картин мычкы шайыштмаш яжо лишӓшлык, тетявлӓн интересӹштӹм лыкшашлык, кымылыштым лӱктӹшӓшлык.Художник –иллюстратор тетялӓн текстын содержаним тӧр пачын пушашлык, крӓскӓвлӓ палшымы доно литературный произведенин идейжым ынгылдарышашлык.
Иллюстрацин видвлӓжӹ:
1.Научно – познавательный(картвлӓ, схемывлӓ),
2.Художественно – образный
3.Ынгылдарышы.
Книгӓштӹш картинвлӓ ӹшке размерӹштӹ доно цела страницы лин кердӹт.
Шӹренок изи картинвлӓ вӓшлиӓлтӹт.
Кӹзӹтшӹ учебниквлӓм анжалаш гӹнь, мам келесӓш лиэш.
Икшӹ класслан ӹштӹмӹ «Азбукы»-м анжалына. Книгӓ яжо ылеш, шукы яргата картинӹм пыртымы. Книгӓм куд художник  сӹлнештӓрен. Тидӹ С.В.Адиятулина, Л.Д.Пашкина, Н.Н.Головина, Ф.Н.Лебедева, О.В.Байнова, И,А.Шкурдина. «Азбукы»-н кокшы частьышты картинвлӓ яргатавлӓ агылеп, художникшӓт иктӹ веле.
Кӹзӹт нӹлӹмшӹ дӓ кокшы классыштышы тыменьшӹвлалӓн у книгӓвлӓм,
«Туан шая»-влӓм лыкмы.
«Туан шая» 4 класс. Вениамин Алдушкинын картинвлӓжӹм кычылтмы.
«Туан шая» 2 класс. У книгӓ, яжо. Книгӓ вӹлвӓлжӹм анженок, кычыде ат тырхы, Художник С.А.Тупицына. Книгӓ йӹлгӹжшӹ вӹлвӓлӓн, мары орнаментӹм кычылтмы. Кырык сирнӓн сек сӹлнӹ вӓржӹм, кловой Йылнам, анжыктымы. Книгӓ сотикӓ –кловой цӹреӓн, кловой пӹлгом ганьы.
Книгӓштӹш произведенивлӓм анжалына. Халык ямак «Кӱ патыр?». Эчеӓт морен, каля, папа вӹлнӹ мары тыгыр. Тетян яратымы геройвлӓжӹ мары тыгырым чиэнӹт гӹнь, ӹрвезӓт марын ылмыжы доно когоэшнен кердеш. Тыменьшӹнӓт техень выргемӹм чимӹжӹ шон колта. Пӧрттӱн цевержӹмӓт яжон анжыктымы. Каждый жепӹн цевержӹ каеш.
5-шӹ классаш «Туан литературы»-м Зосим Лаврентьев дон В.К.Лаврентьева сӹлнештӓренӹт. Зосим Лаврентьев гишӓн шукын колыныт, но эчеӓт келесӹмӹ шоэш. Тӹдӹ [[Кырык мары кымдем|Кырык мары район]] Эсӓнсолаэш шачын. Изинекок рисуяш кымылжы лӓктӹн.
1948 ин шӹм классым пӹтӓрен дӓ пыток художник лиӓш шанен пиштен. Папажы тӹдӹм Чебоксарыш тыменяш нӓнген. Пӹтӓриш курс паштек Зосим, альбомвлӓм, карандашвлӓм  дӓ корнышты пырылаш кагыльым нӓлӹн, ӹшкетшок Москвашкы тыменяш кеӓ. Ти кужы корны тӹдӹн шанымашыжым келгемден. Руш художниквлӓн пӓшӓштӹм Третьяковский картин галерейышты тӹшлен анжен. 1958 ин Москва халаштыш В.И.Суриков  лӹмеш художественный институтыш тыменяш пырен.Ик ишток тӹдӹ 
Ленинградыштыш И.Е.Репин лӹмеш живопись, скульптура дӓ архитектура институтыш ванжен. Тымень лӓкмӹкӹ, художник – оформитель лин. «Пачемыш» журнал доно цаткыды кӹлӹм кычен. Тӹдӹн картинвлӓжӹ кырык мары халыкын ӹлымӓшӹжӹм :пӓшӓжӹм, сусужым, ойхыжым анжыктат. Зосим Лаврентьев шукы мары книгӓм: «Азбукы» -м, «Букварь»-ым, туан литература дӓ шачмы йӹлмӹ доно учебниквлам, ямаквлӓм ӹшке картинвлӓжӹ доно цеверемден.
Ынянӹмӹ шоэш: кырык мары художник – иллюстраторвлӓн рӓдӹштӹ анзыкылажы шукемеш.Тетявлӓлӓн шукы у, яжо картинӓн учебниквлӓ  шӹрерӓкӹн лӓктӓш тӹнгӓлӹт.
Литература.
1.Иванов Г.И. Использование народных традиций в обучении и воспитании учащихся.
-Йошкар-Ола. Марийский институт образования, 2004 год
2.Молотова Т.Л. Марийский народный костюм.
-Йошкар-Ола. Марийское книжное издательство, 1992 год
3.Карелин А. Энциклопедия психологических тестов.
-Москва, 1997 год
4.Ожегов С.И. Словарь русского языка, 1988 год. 
Пӓшӓм [[Эмӓн]] кӹдӓлӓш школышты мары йӹлмӹм тымдышы Тимакова Зинаида Валериановна ӹштен.

[[Категори:Мары йӹлмӹ]]</text>
      <sha1>1hts6em2go91gllqoajkva4jkkfites</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эпӓй</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8224</id>
    <revision>
      <id>108712</id>
      <parentid>99890</parentid>
      <timestamp>2026-09-29T00:23:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ŠačmyJylmy</username>
        <id>12578</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */</comment>
      <origin>108712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2024" sha1="ocdhi3gmr72pqo7uiwvzyzj389xplx2" xml:space="preserve">'''Эпӓй''' ([[Руш йӹлмӹ|рушла]] деревня Эпаево) ― Цикмӓ-Яштуга когогорны лишнӹ вӓрлӓнӓ. [[Эмӓн]] якте 4 уштыш. Сола лӹм тӹдӹлӓн тӹнгӓлтӹшӹм пиштӹшӹ эдем лӹм гӹц лин. Перви сола эче Палатайкино маналтын. 

== Истори ==
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1859-шӹ ин пӓлемден кодымы. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1903-шы ин Михаил Александровын томаштыжы лапка ылын. Тӹшты чӓй, песок, табак, шавынь, кол, ситцӹ дӓ шукы вес хӓдӹр выжалалтын. 1930-шы ин Эпӓй дӓ Изи [[Пистерлӓ]] сола халык «Пеледӹш» колхозым ӹштенӹт. Тӹдӹм М.Я.Козлов вуйлатен. Кого Вырсышты ти сола гӹц 19 эдем кредӓлӹн, луаткоктынжы коленӹт, а 7 эдем токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц лейтенант Леонтий Егорович Исаев, ст. сержант Семён Михайлович Гордеев, рядовой Михаил Ильич Эшмяков дӓ молат. 

== Ӹлӹзӹ шот ==
1859-шӹ и — 12 кудывичӹ (35 пӱэргӹ, 37 ӹдӹрӓмӓш); 
&lt;br /&gt;
1897-шӹ и — 20 кудывичӹ (45 пӱэргӹ, 46 ӹдӹрӓмӓш);
&lt;br /&gt;
1915-шӹ и — 23 кудывичӹ, 74 эдем; 
&lt;br /&gt;
1919-шӹ и — 18 кудывичӹ, 69 эдем (35 пӱэргӹ, 34 ӹдӹрӓмӓш); 
&lt;br /&gt;
1925-шӹ и — 76 эдем; 
&lt;br /&gt;
2001-шӹ и — 12 кудывичӹ, 22 эдем (9 пӱэргӹ, 13 ӹдӹрӓмӓш).

[[Категори:Солавлӓ]]
[[Категори:Мары Эл солавлӓ]]
[[Категори:Кырык мары солавлӓ]]
[[Категори:Ӹлемвлӓ]]</text>
      <sha1>ocdhi3gmr72pqo7uiwvzyzj389xplx2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Potd/2026-09-29</title>
    <ns>10</ns>
    <id>22532</id>
    <revision>
      <id>108691</id>
      <timestamp>2026-09-28T20:36:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2108</id>
      </contributor>
      <comment>Страницӓм «Ceiling Painted Dome Cupola Angels Fighting Demons in Vatican Museums.png» доно ӹштӹмӹ</comment>
      <origin>108691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="tn6ezg7l12fepk6qt00csu9qscnjjmd" xml:space="preserve">Ceiling Painted Dome Cupola Angels Fighting Demons in Vatican Museums.png</text>
      <sha1>tn6ezg7l12fepk6qt00csu9qscnjjmd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Motd/2026-09-29</title>
    <ns>10</ns>
    <id>22533</id>
    <revision>
      <id>108692</id>
      <timestamp>2026-09-28T20:57:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2108</id>
      </contributor>
      <comment>Страницӓм «Atmospheric convection over New Braunfels.webm» доно ӹштӹмӹ</comment>
      <origin>108692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="4r1jxf8n5d10zphpq3jutz455652mx0" xml:space="preserve">Atmospheric convection over New Braunfels.webm</text>
      <sha1>4r1jxf8n5d10zphpq3jutz455652mx0</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>